open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гауһар (тас)

thumb|right|<center>Бриллиант
**Бриллиант**, гауһар – өңделіп қырланған зергерлік алмас. Ең алғашқы бриллианттар – табиғи процестер нәтижесінде егеліп жылтырланған кристалдар, алмас кенқайраңдарында кездесті. Алмас кристалдарын өңдеу жұмыстары 14 ғасырда Венецияда басталған. Бриллиантты қырлау жұмыстарының негізі алмас кристалдарының табиғи пішінінен (октаэдр, додекаэдр) өрбіген. 17 – 18 ғасырларда «роза», «багет», «перуцци» және «регент» деп аталынған бриллианттың қырланған түрлері кеңінен тараған. 19 ғасырда алмас өндірісіне ендірілген механикалық егеу-өңдеу әдістері тастардың жалпы бейнесін өзгертуге, сонымен қатар қазіргі дөңгелекше бриллианттың шығуына себепкер болды. Бұл дөңгелек бейнелі, қырлы бриллианттар ғажайып жылтыр және сәуле шағылыстыру-құлпырма қасиеттеріне ие болды. Осындай 57 тегіс жақты дөңгелекше – «толық» бриллиант 3 қабаттан тұрады: жоғарғы (тәж), ортаңғы (рундист), төменгі (павильон). Тәж бриллианттың ортанғы осіне тік перпендикуляр орналасады. Оны айнала 32 жақты 2 – 3 қатарлы белдеу жүргізіледі. Рундист бриллианттың аумағын және бейнесін реттейді. Павильонда 24 жақ 2 қатарға айнала орналасып, орт-нда бір нүктемен аяқталады (кейде нүкте орнына 8 бұрышты кішкентай 58 жақ өңделеді). «Толық» қырлы бриллианттың геометриялық сипаттамасын (қабаттарының биіктігі, ортаңғы қабатының диаметрі, қырланған жақтардың қиылысу бұрышы, т.б.) 1919 жылы орыс зерттеушісі М.Толковский есептеп шығарған. Бриллиантты қырлаудың көп тараған түрлері: дөңгелекше («қарапайым» және «толық»), түрлі пішінді («алмұрт», «жүрек», «сопақ», т.б.), тікбұрышты («багет», «изумруд»), жұпсыз симметриялы («импариант», «принцесса»), т.б. Бриллиантты бағалауда оның түсі, түрлі «ақаулары» (жарығы, қоспалары, т.б.), салмағы және қырлау сапасы ескеріледі. Бұл қасиеттерді анықтау үшін түрлі стандарттық эталондар мен әдістер қолданылады. Бриллиант зергерлік бұйымдар жасауда (сақина, сырға, түйме көздерін және композициялы бұйымдардың жеке элементтерін немесе топталған жиынтық түрінде оның негізін құрауға), ордендер мен жоғ. ерекшелік белгілерін әшекейлеуге қолданылады. Бриллианттың салмағы каратпен (0,2 г) өлшенеді.

## Галерея

DiamanteEZ.jpg
Diamanter, Några stora och ryktbara diamanter, Nordisk familjebok.png
Brillanten.jpg


## Дереккөздер

Санат:Асыл тастар
Санат:Мөлдір заттар
Санат:Алмастар
Бөрілісор

**Бөрілісор**, *Борлысор* – Ертіс өзені алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Ақтоғай ауданы Басқамыс ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 11,5 км2, теңіз деңгейінен 98,4 м биіктікте. Ұзындығы 5,7 км, енді жері 3,5 км, жағалау бойының ұзындығы 22,6 км. Негізінен қар және жер асты суларымен толысады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды.

## Жағалау сипаты
Жанында Жарсор, Жапасор, Ақтүйесор, Сұлусор көлдері бар. Жағалауы жарлауытты, ажырық, бетеге, жусан, боз, селеу өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Павлодар облысы) көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Бөрілі тас көмір кен орны

**Бөрілі тас көмір кен орны** – Қарағанды облысы Осакаров ауданында орналасқан. 1979-1981 жылдары барланды. 1980 жылдан Молодежный көмір кеніші пайдаланылып келеді.

## Геологиялық құрылымы
Төменгі тас көмірдің көмірі бар сілемдері көлбеу түрде ендік бағытында 8×2,5 км шамасында созылып жатқан мульда жыныстарын құрайды.

## Жатыс сипаты
Қарағанды шоғырына (төменгі тас көмір) жататын көмір қабаттары жалпы қалыңдығы 26 м болатын 3 көмір қабатын құрайды. Көмірі К маркалы, күлділігі жоғары (35 – 42%-дан 39 – 47%-ға дейін) байытылуы қиын, энергетикалық отын есебінде қолданылады. Жанған кездегі көмірдің жылуы 15,1 – 18,4 МДж 1 кг. Құрамы (%): 8 – 0,5 – 0,6; Р – 0,01 – 0,02. Атмосфералық жауын-шашынды қоса есептегенде жобалық су ағымы 100 м3/сағ.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Бронтотерий

**Бронтотерий ** (Brontotherііdae) – тақтұяқтылар отрядына жататын, бұдан шамамен 30 – 60 млн. жылдар бұрын тіршілік еткен сүтқоректілер тұқымдасының бірі. Эоцен дәуірінің бас кезінде пайда болған алғашқы түрлері иттің үлкендігіндей, жеңіл, жүйрік, мүйізсіз жануарлар болған. Кейінірек даму барысында денелері үлкейе түскен. Эоценнің соңы, олигоценнің басында тіршілік еткен түрлерінің дене пішіні мүйізтұмсықтарға ұқсас, кейбірі тіпті піл шамалас болған. Тұмсық және маңдай сүйектерінде бір, кейде бірнеше доғал тармақты мүйіздері болған. Алдыңғы аяқтары 4, артқылары 3 бармақты. Бронтотерийдің алғашқы түрлері тоғайларда, кейінірек батпақты жерлерде мекендеп, су жағасына жақын өскен жұмсақ шөптермен қоректенген. **Бронтотерий** қалдықтары негізінен Солтүстік Америка мен Азияда, аздап Еуропада кездеседі. Қазақстанда олардың сүйектері Торғай қолаты мен Зайсан ойпатында табылған. 1996 – 97 жылы Қазақстан мен АҚШ ғалымдарының бірлесіп зерттеулерінің нәтижесінде Ақтау палеонтологиялық қазба орнынан (Алматы облысы) Бронтотерийдің бірнеше қаңқа сүйектері табылды.  
    

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Жануарлар
Брошантит

thumb
**Брошантит ** (француз минералогы Брошан де Вильердің құрметіне аталған) – сульфаттар класының минералы. Химиялық формуласы: Cu4SO4·(OH)6. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Әдетте, ине тәрізді ұсақ кристалды друзалар, қабыршақ не тамшы түріндегі агрегаттар түзеді. Түсі қанық жасыл немесе күңгірт жасыл, шыныдай жылтыр. Қаттылығы 3,5 – 4; меншікті салмағы 3,8 – 3,9 г/см3. Құрғақ климаттық жағдайда сульфидті мыс кендерінің тотығу белдемінде түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Сульфат минералдар
Бриология

thumb|left|Мүк
**Бриология ** ( – мүк және logos – ілім) — мүкті зерттейтін ботаника ғылымының саласы; мүктерді зерттейтін ботаниқаның бөлімі.

## Дереккөздер

Санат:Ботаника
Санат:Мүктәрізділер
Бударин каналы

**Бударин каналы ** – Батыс Қазақстан облысы Жайық-Көшім суғару-суландыру жүйесінің құрамына енетін арна. 1970 жылы іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Каналдың ұзындығы 99,5 км. Канал Ақжайық ауданының түрлі шаруашылықтарын сумен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы каналдары
Бударин қорықшасы

**Бударин қорықшасы** – Жайықтың табиғи қорларын қорғап, оны молайту мақсатында 1986 жылы ұйымдастырылған зоологиялық қорықша. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Ақжайық, Бәйтерек, Теректі аудандарында орналасқан. Жер аумағы 80 мың га. Қорықшаның мақсаты аңшылық-кәсіптік маңызы бар құс түрлерін көбейту, сондай-ақ тоғайлар мен даланы мекендейтін аңдарды сақтау болып табылады. Қорықшада жылдан-жылға саны азайып бара жатқан құндыз, бұлан, жабайы шошқа, орман сусары, бірқазан, қалбағай, сұр, аққу, т.б. сүтқоректілер мен құстар қорғалады.  Негізгі міндеті - суда жүзетін көл құстарының аңшылық-кәсіпшілік түрлерін қорғау, Орал-Көшім суару жүйесінің жасанды су қоймаларындағы жануарлардың аңшылық-кәсіпшілік түрлерімен қоныстандыру. 

## Жер бедері
Қорықша аумағы солтүстіктен Скворцов ауылынан оңтүстікте Барановка ауылына дейінгі 80,0 мың шаршы шақырым, Зеленов, Ақжайық аудандарына қарасты жерлерді алып жатыр. Аумағы Каспий маңы ойпатының жазықты бөлігінде орналасқан және жайылмадан жоғары екі сатыға созылады. Бударин ауылына дейін солтүстікке қарайтын өңірі үнемі су тасқыны болып тұратын бөлік болып табылады, енсіз жалдарында және терең қойнауларында далалық дәнді дақылдар кездеседі. Ағаш тәрізді өсімдіктер едәуір кеңістіктерді алып,  негізінен талды-теректі ормандардан тұрады.О ңтүстік Будариннің жер бедері кең көлемді ірі құмды тізбектермен  алмасып келіп отырады, мұндағы шалғындықтарда әртүрлі шөпті-дәнді дақылдар көптеп кездеседі.

## Флорасы мен фаунасы
Су жағалаулары мен жалдар арасындағы бүкіл жайылма бойына бұталы талдар орналасса, ара-арасында үйеңкілі тал, қара теректер байқалады. Ақ теректен құралған шағын ормандар мен нағыз жағалаудан шегіршінді-теректі бұталарды көруге болады.

Солтүстік беттегі тоғай ішіндегі алаңдар күйіп кеткен шалғындыққа, орталығындағы кеңістік жерлер сұлы мен бидайықтың тұтасқан жері деуге болады. Оңтүстіктегі жалдар жусанды, жыңғылды болып келеді. Су қойнауында қамысты-қоғалы өскіндермен қатар біздің өңірімізде сирек кездесетін, Қызыл Кітапқа енгізілген бұршақты өсімдіктер, қыржапырақтарды т.б кездестіруге болады.

Жануарлар дүниесінен құстардың 120 түрі, балықтардың 30 түрі, сүтқоректілердің 20 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 10 түрі және суда жүзгіштер кездеседі. Ірі жануарлардан елік, қабан, түлкі, ондатр, қоян және басқа да жануарлар бар. Құстардың ішінен кең тарағаны сұр үйрек, қасқалдақ, сүңгуірлер. Жайық өзенінің бай балық ресурстары үлкен қызығушылық тудырады.

Қорықша ұйымдастырылғаннан бері қарай мұнда арнайы зерттеулер жүргізілмеген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Будённый жылқысы

**Будённый жылқысы ** — салт мінілетін жылқы тұқымы. 1921 — 48 жылы Ресейдің Ростов облысының С.М. Буденный атындағы және 1-атты Армия атындағы жылқы зауыттарында таза тұқымды Дон мініс жылқысы мен Қара теңіз жағалауының жылқыларын будандастыру арқылы шығарылған. Буденный жылқысы ірі, дене бітісі мығым келеді. Басы етсіз, қаз мойын, шоқтығы биік, аяғы сіңірлі, тұяғы берік. Шоқтығына дейінгі орташа биікт. 163 — 166 см, кеуде орамы 190 — 195 см; жіліншік орамы 20—21 см. Айғырының салм. 550 кг, биесінікі — 500 кг. Жаңа туған құлынының салм. 50 кг. Буденный жылқысының ұшқырлығы 1200 м-де 1 мин 16 с; 2000 м-де 2 мин 36 с; 3600 м-де — 3 мин 29 с. Қазақстанда Буденный жылқысын жетілдірумен Алматы облысындағы Қызылағаш жылқы зауыты шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Булаев су құбыры

**Булаев су құбыры** , Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар, Аққайың және М.Жұмабаев атындағы аудандардың аумағында орналасқан. Водопроводный ауданы (Қызылжар ауданы) тұсында станциялық су сорғысы орналасқан. Су құбыры сумен қамтамасыз ететін ең ірі су құбыр жүйесі. Су құбыры Сергеев бөгенінен басталады. 211 елді мекенді сумен қамтамасыз етеді, сонымен қатар тың жерлердің игерілген жерлерін суландырады. 1971 жылы пайдалануға берілді. Магистральды су тартқыштың ұзындығы 1694 км. Құбыр 48 ауыл мен 5 әкімшілік аудан орталықтарын, 3 нан қабылдағыш пунктін, 4 темір жол станцияларын сумен қамтамасыз етеді. Суғаратын жер аумағы 2,3 млн. га.
**Булаев су құбыры** - Солтүстік Қазақстан облысының Қызылжар, Аққайың, Булаев аудандары арқылы өтетін су магистралі. 1971 жылы пайдалануға берілген. Ол Есіл өзеніндегі Сергеев су бөгенінен төмен, Водопроводное елді мекені тұсынан басталады. Жалпы ұзындығы 1694 км. Облыстың 200-ден астам елді мекендері мен шаруашылықтарын (2 млн. га-дан астам) сумен қамтамасыз етеді. Булаев су құбыры тәулігіне 60 мың м³ су жібере алады.

## Дереккөздер
 

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан су құбырлары
Буланжерит

**Буланжерит ** (фалькманит, иенерит) – күрделі сульфидтерге жататын минерал. Француз тау инженері Буланженің құрметіне аталған. Химиялық формуласы Pb5Sb4S11. Құрамына қоспа түрінде мыс, темір, мырыш енеді. Сингониясы моноклиндік ұзынша кристалдар, ұсақ түйірлі немесе талшықты масса құрайды. Түсі сұр, қара, металдай жылтыр. Қатт. 2,5 – 3, меншікті салмағы 6,23 г/см3. Гидротермальдық қорғасын-мырыш кендерінде кездеседі. Тотығу белдемінде тез бұзылып, церусситке (PbCО3) немесе сүрме гидроксидіне алмасады. Қоры мол кен орындарын қорғасын кені ретінде қолдануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қорғасын минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Санат:Кендер
Булыойық

**Булыойық**, *Құрмаштың сүйретпесі* – Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Үстіртке шығар жердегі Өнере бұлағынан солтүстік-шығысқа қарай 70 – 80 км жердегі үңгір. 

## Сипаты
Тегіс жер дөңгелек болып төмен түскен, тереңдігі 10 – 12 м. Оның кіретін жері жарқабақ тәріздес. Төбесі тегіс плита тас, табаны ойшық-ойшық. Түбі біртіндеп төмен кете береді, 10 – 15 м төменге қарай қиғаштап түскеннен соң арттағы жарық көрінбей кетеді. Үңгірдің аузынан 70 – 75 м-дей жерде су көзі бар. Суы тұщы, негізінен, жауын-шашыннан жиналған. 

## Атау тарихы
«Құрмаштың сүйретпесі» аталуы кезінде Құрмаш ата жаудан қашып, біраз уақыт осы жерге паналаған дейді. Ол тастан ойып аты ішетін астау жасаған. 2 – 3 шелек су сиятын мыс ыдысы болған. Төменнен су мен толы месті қайыс арқанымен тартып шығарған. Үңгірдің аузынан суға дейін әр жерде тастарда қайыс жіптің іздері бар. 1967 – 1968 жылдары баспада «Подземная озеро» (жер астындағы көл) деген мақала жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Бура

**Бура **  – айыр түйенің жыныс қуаты жетілген еркегі. Ал біртуар мен қоспақ нардың буралыққа қалдырған еркегін нар бура, таза аруана мен үлектен туғанын үлек деп атайды. Бураны мінезіне қарай да түрліше атаған. Мысалы, жараған Бура күйіті келгенде бір ай оттамайды, су ішпейді. Қаңтардан мамыр айына дейін келеге түседі; шабынған Бура аузынан ақ көбік шашып, тісін қайрап сықырлатады, артқы тірсегін бүгіңкіреп аяғын талтайтып, бөксесін шөмейтіп, кеудесін көтеріп, құйрығымен тақымының арасын ерсілі-қарсылы сабалап, айбат шегеді; аю **Бура** қызыл көз, ызақор, жараған кезде көш жерден салт аттыны қуып адамға түседі. Жараған кезде аю Бураға кісен салады, тым қауіптілеріне тұмылдырық кигізіледі. Бура кекшіл, оны жәбірлеуге болмайды.

## Тағы қараңыз
Бура (минерал)

## Дереккөздер


Санат:Түйелер
Бурақожыр

**Бурақожыр**, *Борохудзир* – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батысындағы Қояндытау жотасындағы бұлақтардан алып, Көктал ауылының оңтүстігінде Іле өзеніне 5 км жетпей сарқылып қалады. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 78 км, су жиналатын алабы 548 км2. Жылдық орташа су ағымы 2,3 м3/с. Өзен суының деңгейі сәуір – маусым айларында көтеріледі.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Бурақожыр бұлақтары

**Бурақожыр бұлақтары** , Борохудзир бұлақтары – Бурақожыр өз-нің аңғарында, 1100 – 1200 м биіктікте жер астынан атқылап жатқан минералды су көзі. Алматы облысы Панфилов ауд. Көктал а-ның солт-нде 18 км жерде. Б. б-ның суы порфир жыныстарындағы жарықшақтардан шығып жатыр. Қазылған ұңғымалар арқылы температурасы 34 – 36°С-қа тең 3000 м3 су алуға болатындығы дәлелденді. Суының құрамында хлорлы-сульфат, натрий, радиоактивтік заттар бар; минералдануы 0,6 – 0,8 г/л-ге, радон мөлш. 25 – 210 эманға тең. Б. б-н Панфилов аудандық емханасы пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Буратал аңғары

**Буратал аңғары** – Жетісу Алатауындағы ендік бағытта орналасқан аңғар. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ескелді ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Аңғар Жетісу Алатауының орталық жотасын екі бөлікке бөледі: оңтүстік орталық жота және солтүстік орталық жота, (биікт. 2000 – 2800 м). Шығысында Көксу асуымен (3376 м) шектелсе, батысында Талдықорған ойысына қарай кеңейіп, одан биіктігі 1000 м-лік жармен бөлінген. Аңғардың негізінде Буратал синклинорийі жатыр. Бұл синклинорийдің ерекшелігі – ассиметриялығы, оңтүстік қанаты солтүстігіне қарағанда тереңірек иілген. Көксу өзенінен басталатын Қытай жеріндегі Буратал өзені оңтүстік-батысқа қарай аңғармен ағады. Аңғар түзу және кең, беткейлері тік, сусымалы борпылдақ шөгінділермен жабылған. Өзен арнасы тегіс; аңғардың түбінде түптік жыныстар жатыр. Екі беткейі ұсақ кремнийлі тақтатастардан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Жетісу облысы географиясы
Бураш

**Бураш** , смелоския (Smeloskіa) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда биік таулы аймақтардың тасты, тастақты, жартасты жерлерінде өсетін 2 түрі (талақжапырақты Б., тостағанша Б.) бар. Олардың биікт. 3 – 20 см, сабақтары бірнешеу, жапырақтары қанат тәрізді бөліктерге бөлінген. Тостағанша жапырақтары жоғары орналасқан. Күлтелері ақ, қызғылт түсті. Аталық жіпшелері тіссіз. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ашылмалы бұршаққынша. Тұқымы бір қатар орналасқан, бір ұяда 1 – 4 ұрығы болады.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Буырлы

**Буырлы ** – Түндік өзенінің Қызылащы саласының сол жағалауында орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Қарағайлы кентінің оңтүстік-шығыс жағында 77 км жерде. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 3,5 км-ге созылып жатыр, ені 1,5 км. Ең биік жері 956 м.

## Геологиялық құрылымы
Силур жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қоңыр сұр топырағында бетеге, т.б. шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Бұғаз

‎
**Бұғаз** — құрлықтың екі телімін бөліп жатқан және жеке мұхиттар мен теңіздерді немесе олардың бөліктерін жалғастыратын айтарлықтай тар су кеңістігі. Әдетте, бұғазға өзіндік ерекше гидрологиялық жүргі (*режім*) тон.

**Бұғаз ** — құрлықты (мыс., екі құрлықты, арал мен құрлықты, екі аралды) бөліп, 2 су алабын немесе олардың бөліктерін жалғастыратын дүниежүз. мұхиттың енсіздеу бөлігі. Бұғаз мұхит пен мұхитты (Магеллан, Дрейк), теңіз бен теңізді (Босфор, Дарданелл), теңіз бен мұхитты (Гибралтар, Ла-Манш, Беринг), мұхит пен теңіздің жеке бөліктерін (Мозамбик, Солтүстік Кваркен) жалғастырады. Көл мен көлдің немесе көл бөліктерінің аралығындағы тармақты да (Мичиган мен Гурон к-дері аралығындағы Макинак бұғазы және Балқаш к-нің батысы мен шығысын байланыстыратын Сарыесік бұғазы) Бұғаз дейді. Бұғаздардың ұзындығы 1670 км-ге (Мозамбик Б-ы), ені 1120 км-ге (Дрейк Бұғазы) дейін жетеді. Көптеген Бұғаздар арқылы сауда және стратегиялық маңызы бар жолдар өтеді, мыс., Баб-әл-Мандеб, Гибралтар, Сингапур, т.б.

## Қосымша
Бұғаз — 1) құрлыктың қандай да бір телімдерін бөліп тұратын және көршілес екі су алабын немесе екі су алабының бөлімдерін қосып тұратын жіңішке су өңірі; 2) түріктілді халықтардың географиялық терминологиясында "асу", "тау өткелі", "шат" деген ұғымдарды береді. Бұғаз Қырым, Кавказ, Қазақстан, Орта Азия және соларға таяу елдердің көптеген географиялық атауларының құрамына енеді.

## Дереккөздер

Санат:Бұғаздар
Санат:Мұхиттық және жағалаулық жер бедері формалары
Бұғы кладинасы

**Бұғы кладинасы** , бұғы мүгі, ягель (Cladіna rangіferіna) – баяу өсетін көп жылдық бұта тәрізді қына. Қазақстанда Бурабай көлінің оңтүстігінде кездеседі. Биіктігі 2 – 8 см-дей. Көлбей (қабыршақ түріндегісі) және тік (бұта түріндегісі) өседі. Денесінің ішкі құрылысы: сыртқы қабықты қабат (тек саңырауқұлақ жіпшелерінен тұрады), балдырлы (гонидиялды) және өзекті қабаттардан құралады. Қабыршағының үстінде біз, бұта, мүйіз тәрізді өсінділер (подециялары) болады. Подецияларының дәмі ашқылтым келеді. Денесінің ұшында орналасқан қоңыр түсті, көбею мүшесі – апотецийлері (ені 0,5 – 1 мм) арқылы жынысты және вегетативті (өсімді) жолмен де көбейеді. Оны бұғы және т.б. жабайы хайуанаттар сүйсініп жейді. Бұғы кладинасы – өте сирек кездесетін қына, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
 

## Дереккөздер


Санат:Қыналар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Бұғыл

**Бұғыл**, *Бүгіл * – Ақжар көлі алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 202 км2.

## Бастауы
Өзен бастауын Үлкен Ақтау тауының шығыс беткейінен алып, таудың солтүстік етегін бойлай алғашында солтүстік-шығысқа, одан кейін солтүстік-батысқа қарай бұрылып Шабақты өзенінің оң жағына келіп құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы және орта ағыстарындағы арнасы тар, тік жарлы, төмен арнасы жазыққа шығып кеңейеді. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Желтоқсанның ортасында суы қатып, ақпанның соңында мұзы ериді. Суы тұщы, жаз айларында сәл кермекті. Жағалауы жайылым, суы мал және егістікті суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Бұғылы (тау, Қарағанды облысы)

**Бұғылы** – Сарыарқаның орта тұсындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданында, Сәкен Сейфуллин кентінің солтүстік-шығысында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 1187 м (Бүркіт тауы). Тау оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-ге созылған, ендірек жері 15 км.

## Жер бедері
Шығысында Шерубайнұра өзені ағып өтеді. Беткейлері қатты тілімденген.

## Геологиялық құрылымы
Орта және жоғарғы тас көмір дәуірінің гранитоидты жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Батыс бөлігінде таулы жердің қиыршықтасты сұр, шығысында ақшыл қоңыр топырағы қалыптасқан. Мұнда тобылғы, қараған, жусан, селеу, т.б. шөптер өседі, таудың солтүстік етегінде бұталы тоғай кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Бұғылы (тау, Абай облысы)

**Бұғылы ** – Сарыарқаның солтүстік-шығысында, Шаған өзенінің бастауындағы ұсақ шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданында орналасқан. Ендік бағытта созылып жатқан тау сілемінің ұзындығы 30 – 35 км, ені 15 – 18 км. Ең биік жері – Бұғылы тауы (1061 м). 

## Геологиялық құрылымы
Ордовиктің жанартаутекті және силур кезеңдерінің гранитті, гранодиоритті тау жыныстарынан түзілген. Оларды неоген және төрттік кезеңдерінің элювийлі-делювийлі шөгінділері жапқан. Жер бедері биіктігі 50 м-ге жететін ұсақ шоқылы жондардан, денудацияланған жазықтардан тұрады. 

## Өсімдігі
Аласа таулы жердің қиыршықты қоңыр топырағында бұта аралас жусан, боз, селеу және селеулі-сұлыбасты өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Бутаков шығанағы

**Бутаков шығанағы** – Солтүстік Арал теңізінің қиыр солтүстігінде, Шұбартау және Көктырнақ түбектері аралығында орналасқан. 

## Сипаты
Теңіз суы тартылғанға дейін шығанақтың суы батыстан шығысқа қарай 40 км шамасында созылып, енінің жалпақ жері 20 км болған. 2004 жылғы деректер бойынша, А. И. Бутаков шыңының ұзындығы  20 км, теңізге шығар жерінің ені 3 км, солтүстік  жағалауы жарқабақты және тереңдеу, оңтүстік-батысы мен  оңтүстік жағасы жайпақ, аласа. Шығанаққа жақын жер бедері көтеріңкі, қырқалы, құмдауытты, сортаң және тақырлы алқап. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы бор, палеоген, неоген және төрттік кезеңдердің шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Батпақты-құмды топырағында қамыс пен құрақ, ши өседі. Батыс жағалауында 3 км жерде Ақеспе, оңтүстік шығысында Тастүбек ауылдары орналасқан. Арал теңізін алғаш зерттеген А.И. Бутаковтың есімімен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Арал теңізі шығанақтары
Бұғыты

**Бұғыты ** – Іле Алатауының солтүстік-шығысындағы тау сілемі. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Еңбекшіқазақ және Ұйғыр аудандары жерінде жатыр. Бұғыты таулары Үлкен және Кіші Бұғыты атты екі тау сілемінен құралған. Батыстан шығысқа қарай ұзындығы 70 км-ге созылған, енді жері 40 км. Абсолюттік биіктігі 1816 м (Үлкен Бұғыты тауы). 

## Геологиялық құрылымы
Тау тас көмір және пермь кезеңдерінің интрузивтік тау жыныстарынан түзілген. Мұнда вольфрам кен орны ашылған. 

## Климаты
Климаты тым континенттік, ауаның орташа температурасы қаңтарда –90С, шілдеде 240С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 300 – 400 мм. 

## Топырағы, өсімдігі
Топырағы бозғылт сұр, кей жерлерінде ақшыл қоңыр түсті. Тау беткейінде бұйырғын, тасбұйырғын, баялыш, т.б. өседі.

## Дереккөздер

  
Санат:Еңбекшіқазақ ауданы таулары
Санат:Ұйғыр ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Бұғыты вольфрам кен орны

**Бұғыты вольфрам кен орны** – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданында, Іле Алатауының шығыс шетіндегі Үлкен Бұғыты тауында орналасқан. 1941 жылы ашылып, барлау жұмыстары 1942 – 1974 жылдарында жүргізілген. 

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық құрылымы негізінен ұсақ түйіршікті құмтас, тақтатас, әктастардан және интрузивті ақшыл қызғылт граниттерден тұрады. Кен денелері орналасқан сыйыстырушы тау жыныстары диорит және диабаз порфириттерінің дайкаларымен (сығылмаларымен) тілімденген. Ордовик жыныстарынан тұратын синклинальдың грейзенделген бөлігінде кварц-желілі шеелит кенді штокверк бар. Тереңдеген сайын грейзенделген тау жыныстарының мөлшері азаяды. 

## Жатыс сипаты, минералдары
Кенді желілердің қалыңдығы 10-50 см, ұзындығы 200-300 м-ге жетеді. Кеннің басты минералдары шеелит, молибденит, халькопирит, пирит, турмалин, вольфрамит, сфалерит; бейкенді минералдардан мусковит, калий шпаты, турмалин, кальцит, апатит, топаз, т.б. бар. Шеелит кварц желілерінде жекеленген кристалдар (0,2 – 40 мм) мен түйіршік агрегаттар түрінде кездеседі. Жер бетінде кенқайраңдар түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Бұғымүйіз

**Бұғымүйіз** , лепторабдус (Leptorhabdos) – сабынкөктер тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтарда, өзен бойларында, құмдарда, ормандар арасында, арамшөп ретінде егістіктерде өсетін 1 түрі – ұсақгүлді Б. (L. parvіflora) бар. Биікт. 18 – 130 см. Сабағы тік, төрт қырлы. Жапырақтары сабақтың төм. бөлігіндегілері жұмыртқа тәрізді, сабақ бойындағылары қауырсынды тілімденген. Тостағанша жапырақтары бес тілікті, күлтесінің пішіні түтік сияқты, қызғылт не ақшыл көк түсті. Аталығы төртеу. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – домалақ қорапша. Тұқымы жылтыр, бір ұяда 1 – 2 тұқым болады.

## Дереккөздер


Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұдыр кекек

**Бұдыр кекіре** (Oxytropis echidna) – бұршақ тұқымдасы, кекек туысына жататын көп жылдық бұташық. Қазақстанда Қаратау жотасындағы Мыңжылқы тауының тастақты беткейлерінде ғана кездеседі. Ол биікт. *10 см-дей*, жатаған тамырлы, тікенді бұташық. Сабағы сұрғылт, жасыл түсті, тікенді болып келеді. Қысқарған бір жылдық бұталарының ұзындығы *1 – 2 см*. Жапырақтары жұмыртқа пішінді, ұзындығы *7 см*, ұсақ жапырақшалары *10 – 14-тен* жұптасып орналасады. Гүлі қызғылт түсті. Тұқымынан көбейеді. Шілде айында гүлдейді. Бұдыр кекіре өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұдыр мия

**Бұдыр мия ** (Glycyrrhіza aspera) – бұршақ тұқымдасы, мия туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның қуаң далалы, шөлейтті аймақтарында өседі. Биіктігі 8 – 40 см-дей. Сабағы сирек бұтақталған, сыртын қалың безді тікен жауып жатады, осыған байланысты оны **Бұдыр мия** деп атайды. Тақ қауырсынды жапырақтарының ұзындығы 3 – 12 см, ал бөбешік жапырақтары қандауыр немесе жұмыртқа тәрізді болады. Ақшыл күлгін түсті гүлдері шашақ гүлшоғырын құрайды. Аталығы – 10, аналығы – біреу, ол 1 жеміс жапырағынан тұрады, бір ұялы. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс береді. Жемісі – сәл иіліп келген бұршаққап. Сырты тегіс, көп тұқымды, бүйрек тәрізді, қоңыр түсті болады. Тамырында глюкоза, сахароза, крахмал, биол. активті заттар (флавонид, т.б.) бар. Бұдыр мия медицинада, тамақ, тері илеу өнеркәсіптерінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Бұжырдән

**Бұжырдән ** (Taphrospermum) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Алтай Бұжырдәні және жалпақкүлтелі Бұжырдән деген 2 түрі Зайсан ойпатында, Алтай, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында кездеседі. Көбірек тарағаны – Алтай Бұжырдәні (altaіcum), биіктігі 1 – 20 см-дей, сабағы тік не көлбей өседі. Жапырағы жұмыртқа пішінді, бүтін жиекті, өркен бойына кезектесіп орналасады. Гүлдері ақшыл сары түсті, жапырақ қолтықтарында жетіледі, тостағанша жапырақтарының ұшы доғалдау келген, жиегі жұқа болады. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – бұршаққын. Бұршаққыны үшкір, төрт қырлы, ұзындығы 5 – 9 мм, сырты тегіс. Тұқымы – дәнек, сырты бұдырлы. Ал жалпақкүлтелі Бұжырдән (platypetalum) – тек Жетісу (Жоңғар) Алатауында ғана өсетін эндемик. Бұжырдән әсем гүлдейтін өсімдік, сондықтан сәндік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Бұзанай (құм)

**Бұзанай құмы ** – Атырау облысы Исатай, Құрманғазы аудандары жерінде орналасқан құмды алқап. Солтүстігінде Қосдәулет, оңтүстігінде Мыңтөбе, батысында Батпайсағыр (Бетпақшағыр) құмдарымен шектеседі. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 15 – 17 м. Жартылай көшпелі төбешікті құм, шағыл тізбектері батыстан шығысқа қарай 60 – 70 км-ге созылған, ені 40 км-дей. Жер бедері төбелі, жалды, қырқалы келеді. 

## Климаты
Климаты қуаң, континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –11°С, шілдеде 25°С. Сортаң ойыстарда ыза суға толатын тұзды көлшіктер кездеседі. 

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Шөлейт климатқа бейім жүзгін, құмаршық, еркек шөп, қияқ, жусан, теріскен т.б. шөп өседі. Жануарлардан ақбөкен, қасқыр, түлкі, қоян, қосаяқ т.б. кездеседі. Бұзанай құмы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шөлдер
Санат:Атырау облысы құмдары
Бұзаубай

**Бұзаубай ** – Шошқакөл бұйратының солт.-шығысындағы жайлау. Ақтөбе облысы Шалқар ауданы. Қопасор а-нан солт.-батысқа қарай 40 км жерде, Шағырай үстіртінің солт. беткейінде орналасқан. Шошқакөл бұйратының солт. бөлігінен ағатын Терісбұтақ, Кеңқұдық өзендері жазда тартылып, тау баурайындағы бұлақ көздерімен толығады. Маңайында Алтынқұдық, т.б. құдықтар бар. Сортаңды сұрғылт топырағында жусан, селеу, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Жайлау мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Жайлаулар
Бұзаубас

**Бұзаубас ** (Gryllotalpіdae) – түзу қанаттылар отрядына жататын зиянды жәндіктер. Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Кәдімгі **Бұзаубас** (Gryllotalpa gryllotalpa) және біртікенекті Бұзаубас (unіspіna). Бұзаубастар дымқыл топырақты, ойпаңды жерлерде тіршілік етеді, алдыңғы қанаттары артқыларына қарағанда едәуір қысқа. Жаздың жылы кездерінде індерін топырақтың үстіңгі қабатына таяу, ал қыста 1 м тереңдікке дейін қазады. Даму циклі бір жылдан аса уақытқа созылады. Жұмыртқаларын тереңдігі 10 – 20 см қазылған інге салады. Эмбрионалдық дамуы 10 – 15 күн. Олар көбінесе картоп, көкөніс және бақша дақылдарын зақымдайды. **Бұзаубасты** жою үшін жүгері, қара бидай, арпа, сұлы дәндерінің уландырылған еліктіргіштерін топыраққа араластырады. Сүдігер терең жыртылып, отамалы дақылдардың қатар аралығы өңделеді. Күздің бас кезінде **Бұзаубастар** қыста мекендейтін телімге тереңд. 70 см ұстағыш ор (70×70 см) қазылып, көңмен толтырылады. Температура 0°С-қа төмендеген кезде көңді шығарып, жиналған Бұзаубастарды жояды.

Бұзаубас - қара шегірткеге жақын, ұзын мұртшалы тікқанатты жәндіктер қатарына жатады. Бұл ірі жәндіктің алдыңғы аяқтары жақсы жетілген, қазуға жақсы бейімделген,  сондықтан латынша аты - "шегіртке көртышқан" деп аталады. Денесі қоңыр түсті, ұзындығы  3,5 - 5 см, денесі қалың ұсақ жылтыраған түктерінің арқасында жібек тәрізді жылтырайды. Ылғалды топырақтарда, көбіне өзен аңғарларында өм ір сүреді. Өсімдік тамырымен, жауын құрттарымен және жәндіктер дернәсілдерімен қоректенеді. Көбею кезінде жабайы және мәдени өсімдіктердің тамырында  5 - 10 см тереңдікте шар тәрізді ұя жасайды. Жаз ортасында бір жатын бөлмесінде 600 жұмыртқалары немесе дернәсілдері болады. Мәдени өсімдіктердің тамырларын зақымдап, бау - бақшаларға зиянын тигізеді. 
## Дереккөздер


Санат:Турақанаттылар
Бұғы шаруашылығы

**Бұғы шаруашылығы ** – бұғы өсірумен айналысатын шаруашылықтың бір саласы. Бұғы (марал, теңбіл бұғы) мүйізінен дәрі жасалады, сондай-ақ еті, терісі пайдаланылады. Солтүстік Бұғы шаруашылығы (солтүстік бұғыларды өсіреді) және панталық Бұғы шаруашылығы (теңбіл бұғылар, марал, изюбрь өсіріледі) болып бөлінеді.Солтүстік  **Бұғы шаруашылығы** Ресейде, Финляндияда, Швецияда, Норвегияда, Канадада, АҚШ-та (Аляска), ал панталық Бұғы шаруашылығы Ресейдің Алтай, Красноярск, Приморье өлкелерінде, Қытайда, Кореяда, Моңғолияда, Қазақстанда дамыған. Қазақстанда бұғылар 19 ғасырдың басынан қолда өсіріледі. Катонқарағай ауданында 8 бұғы өсіретін шаруашылық ұйымдастырылған. Онда 11300 марал өсіріледі (1999). Мұндағы бұғылар жазда арнайы темір сыммен қоршалған кең алқаптарға жайылады, қыста қыстауларда бағылады. Жас төлге арналып жеке қора салынады. Қыс кезінде бұғылар әр түрлі жемшөп (сүрлем, концентраттармен) қоректендіріледі. Мүйізі жылына 1 рет кесіледі. Әр бұғыдан 6 – 7 кг-ға дейін мүйіз алынады. Ол арнайы әдіспен қайнатылып кептіріледі. 14 – 16 жастан аспаған маралдың мүйізі өте жоғары бағаланады. Бұғының әлі сүйектенбеген, ішіндегі қаны жас мүйіздерінен өте құнды пантокрин дәрісі алынады. Қазақстанда «Ақсу» акцион. қоғамы, «Ақсу-ДЭЕН» бірлескен кәсіпорны пантокрин дәрісін жасап, экспортқа шығарады.
   

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Бұғылар
Бұзаубас балық

**Бұзаубас балық** () – алабұға тәрізділер отрядына жатады. Негізінен тропиктік және субтропиктік белдеулердің суларында тараған. 200-дей туысы, 600-дей түрі белгілі. Дене тұрқы 10 мм-ден 20 – 35 см-ге дейін. Қазақстанда 32 түрі бар, олардың көпшілігі Каспий, Арал теңіздерінде кездеседі. Дене тұрқы 50 см-ден аспайды, көбісі ұсақ. Бұзаубас балықтың құрсақ қанаттары бірігіп, сорғыш қанатқа айналған, кейбірінің арқа және құйрық қанаттарының түбінде қара дақтары болады, бүйірі қысыңқы, көздері басының үстіне жақын, торсылдағы болмайды; 4 – 5 жыл тіршілік етеді. 1 – 4 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Көктемде уылдырығын (10 мыңға дейін) су түбіндегі ұяға шашады, оны аталықтары қорғайды. Бұзаубас балықтар негізінен омыртқасыздармен қоректенеді, ішінде жыртқыштары да, планктонмен қоректенетіндері де бар. Қазақстанда 2 түрінің (Каспий жұмырбасы мен құмдауыт) кәсіптік маңызы бар.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Бұйрагүл

**Бұйрагүл ** (Streptoloma) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың құмды, балшықты жерлерінде өсетін 1 түрі – шөлдік Б. (S. deaertorum) бар. Биікт. 5 – 25 см. Сабағы бұтақты, сыртын түк жапқан. Жапырақтары сағақты, ұзынша, ойма тісті, үшбұрыш тәрізді қалақты. Тостағанша жапырақтары орнықты, күлтесі ақ түсті. Наурыз – сәуір айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршаққын.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұйра зығыр

**Бұйра зығыр ** (Lіnum һumіle) – зығыр туысына жататын бір жылдық өсімдік. Ол Қазақстанның солтүстігінде, шығысында және оңтүстік-шығысында қара және қоңыр топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 30 – 70 см. Тамыры жуан, жақсы жетілген. Екі, кейде бірнеше сабақты, қалың жапырақты, түптеніп өседі. Көгілдір, көк түсті гүлдері өздігінен тозаңданады. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Қауашағы бірнешеу, дәнінің ұзындығы 5 – 7 мм. Бұйра зығыр құрамында 42 – 45% май болғандықтан май өнеркәсібінің құнды шикізаты. Ол лак, олиф, бояу, су өтпейтін маталар жасауға және медицинада, техникада қолданылады. Зығыр майы тамаққа да пайдаланылады. Зығыр күнжарасы құнарлы мал азығы, ал сабанының ұнын шошқа сүйсініп жейді.

Санат:Зығырлар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұйра көбелек

**Бұйра көбелек ** (Lymantrііdae Оrgyіdae) – түнгі көбелектер тұқымдасына жататын ауыл шаруашылығының зиянкесі. Жер шарында кең тараған, әсіресе, Азия мен Африканың тропиктік ормандарында тіршілік ететін 3000-дай түрі белгілі. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Бұйра көбелектер қанатын жайғанда денесінің ұзындығы 25 – 70 мм. Тұмсығының қалдығы қалған немесе жойылған (көбелектер қоректенбейді). Бұларда жыныстық диморфизм (аталық және аналық арасындағы айырмашылық) айқын байқалады. Кейбір түрлерінің аналықтары қанатсыз. Бұйра көбелектер талдар мен жеміс-жидек ағаштарын зақымдайды. Негізінен Жұлдызқұрттары сирек жұмыртқалары мен қуыршақтары қыстап шығады. Олар маусым, шілде айларында ұшып шығып, ағаш діңдеріне, жапырақтарына жаппай жұмыртқа сала бастайды. Бір аналығы 1000-нан аса жұмыртқа салады. Олардың түкті Жұлдызқұрттары жемір келеді. Бұйра көбелек көбейіп кеткен жылдары жеміс-жидек, тал ағаштарының жапырақтары түсіп, қурап қалады. Күрес шаралары: көктемдегі бақтардағы ағаштарға инсектицидтер шашу қажет.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұйрасораң

**Бұйрасораң ** (***Halogeton***) – алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Тобыл, Есіл, Ертіс бойында, Арал, Каспий маңында, Торғай, Зайсан, Маңғыстау, Балқаш – Алакөл өңірлерінде, Бетпақдалада, Мойынқұмда, Іле, Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатауларында кездеседі. Олардың сортаң, қиыршықтасты жерлерде өсетін ***шоғыр Бұйрасораң*** ( H. glomeratus) және ***өрмек Бұйрасораң*** (H. araсhnoіdes) деген 2 түрі бар. Олардың биікт. 3 – 40 см. Сабағы көкшіл сұр, тықыр, түбінен жоғары қарай бұтақтанады. Жапырағы қалың, кезектесіп орналасқан. Аталығы жіп тәрізді, 2 – 3-тен бірігіп өседі. Гүлі жапырақ қолтығында жетіледі. Шілде – тамыз айларында гүлдейді. Тұқымы – *домалақ* немесе *сопақша* келген тұқымша. Бұйрасораң – шөлді аймақтағы жайылымдарда жақсы мал азығы, оны, әсіресе, түйе мен қой сүйсініп жейді.

Бұйрасораң - алабұталар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Балқаш-Алакөл өңірінде, Іле, Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатауларында кездеседі. Олардың сортаң, қиыршық тасты жерлерде өсетін шоғыр бұйрасораң және өрмек бұйрасораң деген 2 түрі бар. Олардың биіктігі 3-40 см. Сабағы көкшіл сұр, тықыр, түбінен жоғары қарай бұтақтанады. Жапырағы қалың, кезектесіп орналасқан. Аталығы жіп тәрізді, 2-3-тен бірігіп өседі. Гүлі жапырақ қабығында жетіледі. Шілде-тамыз айларында гүлдейді. Тұқымы — домалақ немесе сопақша келген тұқымша. Бұйрасораң — шөлді аймақтағы жайылымдарда жақсы мал азығы, әсіресе, түйе мен қой сүйсініп жейді.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Бұқа

**Бұқа ** – мүйізді ірі қараның еркегі. Сиырға қарағанда Бұқа ірі, салмағы да едәуір ауыр, кеудесі кең омыраулы, мойны күжірейген жуан, басы үлкен, сүйегі ауыр әрі берік, терісі қалың, бөксе жағынан гөрі кеудесі жақсы жетілген, бұлшық еттері білеуленіп тұрады. Тұқымына қарай еркек бұзаудың жыныс қабілеті 6 – 9 айлығында жетіледі. Тез жетілгіш тұқымның Бұқасын 14 – 15, кеш жетілгіш тұқымның Бұқасын 16 – 18 айлығында табынға қосады. Табынға ерте түскен Бұқа нашар өседі әрі жыныс қабілетін ерте жоғалтады. Шаруашылықтар әр Бұқаны орта есеппен 6 – 8, кейде 12 – 14 жыл пайдаланады. Жас Бұқаны (2 жасқа дейінгі) айына 3 – 4 рет табынға қосады, не ұрығын алады да, одан әрі бірте-бірте жиірек пайдаланады. Асыл тұқымды мал өсіретін шаруашылыққа тек табынды жақсарта алатын Бұқаларды ғана пайдаланып, оларды ерекше күтімге алады.

## Дереккөздер


Санат:Қуысмүйізділер
Бурнонит

**Бурнонит ** – күрделі сульфидтерге жататын минерал. Химиялық формулаcы CuPbSbS3. Сингониясы ромбылық, кристалдары таяқша, имек қоспақтар түрінде болады, көбіне ұсақ түйірлі масса құрайды. Бурнониттің түсі сұр, қара; дағы сұр; күңгірт; металл жылтырлы, қатты. Моос шкаласы бойынша 3,0 – 3,5; тығыздығы 5800 – 5900 кг/м3. Гидротермальдық мыс және полиметалл кендерінде өңсіз кентастар және сульфидтермен бірге кездеседі. Бурнониттен қорғасын мен мыс алынады.

**Бурнонит ** — күрделі сульфидтерге жататын минерал. Француз минералогы Бурноның құрметіне аталған. Сингониясы, ромбылық кристалдары таяқша түрінде болады, көбіне ұсақ түйірлі масса құрайды. Түсі сұр, қара сұр, күңгірт, металдай жылтыр. Қаттылығы 3,0—3,5, морт сынғыш, меншікті салмағы 5,7 — 5,9 г/см3. Гидротермальдік қорғасын-сурьма және полиметалл кендерінде сульфидтермен бірге кездеседі. Ірі қорларынан қорғасын мен мыс өндіріледі

## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Санат:Қорғасын минералдары
Санат:Сульфид минералдар
Бұқтырма (бөген)

**Бұқтырма бөгені** — Ертіс өзенінде, Шығыс Қазақстан облысы аумағында, Қалба, Нарын, Күршім жоталары аралығында орналасқан Қазақстандағы ең ірі бөген.

## Гидрологиясы
Су айдыны 5940 км2, ұзындығы 600 км, ені 40 км, ең терең жері 80 м. Суының көлемі 49,6 км3. Бөгеннің құрамына Қара Ертіс өзенінің атырауы, Зайсан көлі, Ақ Ертіс өзенінің бір бөлігі (бастауынан Серебрянск қаласына дейін), Бұқтырма, Нарын өзендерінің төменгі ағысы кіреді.

Су деңгейі мамыр айының бас кезінде көтеріле бастайды да, тамызда ең жоғарғы биіктігіне жетеді. Қыркүйек айынан сәуірге дейінгі мерзімде су деңгейінің көп жылдық ауытқуы 5,0 м-ге жетсе, маусымдық тербелісі – 1,3 – 3,8 м аралығында болады. Суы тұщы. Минералдылығы 0,05 – 0,14 г/л, жұмсақ, химиялық құрамы – гидрокарбонатты кальцийлі.

## Тарихы
Бұқтырма бөгенін толтыру 1960 жылдың сәуір айында басталып, 1962 жылы Ертіс өзенінің суы Зайсан көлімен қосылған соң біртұтас су айдынына айналды. 

## Морфометриялық ерекшеліктері
Бұқтырма бөгенін су түбінің морфометриялық ерекшеліктеріне байланысты шартты түрде үшке бөлінеді: жоғарғы (көлдік), орта (таулы-аңғарлық) және төменгі (таулық) бөліктер. 

## Шаруашылықтағы маңызы
Бөгенде фитопланктонның 280, зоопланктонның 260 түрі кездеседі. Сазан, Табан балық, көксерке, түрке балық (омуль), шармай, ақ амур, бақтақ, т.б. балықтар өседі. Жылына орта есеппен 8 – 9 мың т балық ауланады. Бұқтырма бөгеніндегі Өскемен, Бұқтырма су электр станциялары Шығыс Қазақстан облысының аудандарын электр энергиясымен қамтамасыз етеді. Көктемде бөгеннен жіберілген су Павлодар, Шығыс Қазақстан облыстарының жүздеген мың га егісі мен шабындықтарын суландырады.

## Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің көріністері

Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігі.jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөктерінің жағалауы.jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (6).jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (4).jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (3).jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігінің жағалауы (2).jpg
Бұқтырма бөгенінің төменгі таулық бөлігі (2).jpg
Бұқтырма бөгеніндегі Көгілдір шығанақ жағалауы (3).jpg
Бұқтырма бөгеніндегі Көгілдір шығанақ жағалауы (2).jpg
Бұқтырма бөгеніндегі Көгілдір шығанақ жағалауы.jpg


## Дереккөздер

Санат:Ертіс
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Шығыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Бұқтырма (ойыс)

**Бұқтырма ойысы ** – Бұқтырма өзенінің аңғарын бойлай жатқан науа тәрізді эрозиялық ойыс. Алтай тауының оңтүстігіндегі Қалба, Нарын жоталары мен Зайсан көлінің аралығында жатыр. Ұзындығы 45 – 50 км, ені 10 – 15 км. Беткейлері – делювийлі шөгінділердің жұқа қабаты жауып жатқан түпкі жыныстар; табаны – малтатас, құм, саз сияқты аллювийлі шөгінділер. Ойыстың көпшілік бөлігі 1960 – 67 жылы салынған Бұқтырма бөгенінің астында қалды. 
 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Бұлаққұдық

**Бұлаққұдық ** – Бетпақдаланың солт.-шығыс бөлігіндегі құдық. Қарағанды облысы Шет ауданында. Тереңд. 2 м, су шығымы 300 л/сағ. Солт-нде Айыртау, солт.-батысында Шұнақ, Шауыпкелді, шығысында Қосқопа, батысында Қарауылшоқы, оңт-нде Қызылтау таулары орналасқан. Маңайында Кеңаңғар, Ақсортопырақ қоныстары бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Бұлақтыкөл (қыстау)

**Бұлақтыкөл ** – Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы. Сам құмының шығысындағы қыстау. Үстірттің солт. бөлігінде орналасқан. Жанында Абай, Құлыбек, Қарабұлақ, Найзақара қыстаулары бар. Құмды, сұр қоңыр топырағында теріскен, еркек шөп, бұталар өседі. Қыста мал қыстағы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қыстаулар
Бұлақшы

**Бұлақшы ** () – татреңтәрізділер отрядының тауқұдіреттер тұқымдасына жататын су құсы. 

Қазақстанның солтүстік-далалық аймақтарында, Қамыс – Самар көлдері мен Ырғыз өзенненің төмен, Нұра өзенінің жоғарғы сағасында таралған. Қанатының ұзындығы 120 – 150 мм, тұмсығының ұзындығы 43 мм, салмағы 60 – 90 г-дай. Арқасы сарғыш қоңыр, тұмсығы қара, маңдайы, басының екі жағы және бауыры ақ болады. Бұлақшы – жыл құсы. Наурыз айының аяғында ұшып келіп, ұясын өзендер мен көлдердің батпақты жағасындағы құрғақ төбешіктерге ұя жасайды. Оған 3 – 4 жұмыртқа салады, оны қоразы мен мекиені 3 аптадай басып, балапандарын 20 – 21 күнде қанаттандырады. Негізінен су жәндіктерімен, кейде ұсақ шаян тәрізділермен қоректенеді. Күзге қарай жылы жаққа (Африкаға, Оңтүстік Азияға, Австралияға) қоныс аударады.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Бұланды қорықшасы

**Бұланды қорықшасы** – республикалық маңызы бар зоологиялық қорықша. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Бұланды және Біржан сал аудандарының жерінде. Қорықша 1971 жылы құрылған. Аумағы 47 076 га. 

## Жер бедері, флорасы мен фаунасы
Жер бедері – қыратты, жоталы жазық, кей жерінде аласа гранит жоталар да кездеседі. Жазық жерлердің көпшілік бөлігін қарағайлы орман алып жатыр, онда қайың, көктерек, жеміс-жидек бұталары өседі. Бұланды қорықшасында тұяқты сүтқоректілерден бұлан, марал, елік тіршілік етеді. Бұл өңірде ерте кездерде бұлан көп болған, соған байланысты «Бұланды» аталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Ақмола облысы географиясы
Бұланмүйіз

**Бұланмүйіз ** () – бөріқарақаттар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанда Қызылқұмның, Түркістанның, Қаратаудың сазды қырқаларында, сортаң жерлерде, жол, арық бойлары мен тау бөктерлеріндегі егістік жерлерде өсетін 1 түрі – сары Бұланмүйіз (chrysogonum) кездеседі. Оның биіктігі 30 – 50 см. Тамыртүйіндері бұдыр (жуандығы 3,5 см). Ұзын жапырақтары (8 – 15 см) тамыр түбінен басталып, жерге жайылып өседі. Сабағы жапырақсыз. Гүлдері сары, шашақ гүлшоғырына топталған. Наурыз – сәуір айларында гүлдейді, жемісі – дәнек. Қорапшасы жұқа, қабықты. Бұланмүйіздің тамыртүйіні крахмалға бай, ол тағам ретінде пайдаланылады.  
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Бөріқарақаттар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұлғын

**Бұлғын** () – сусарлар тұқымдасының сусарлар туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң. 

Дене тұрқы 40 – 55 см, құйрығы – 20 см-дей, салмағы 0,4 – 1,6 кг. Қазақстанда  Алтайдың қылқан жапырақты ормандарында кездеседі. Құлақ қалқаны жалпақ, дөңгеленген ұшы үшбұрышты. Денесіндегі жүндері қалың қою жібектей, түсі – бурыл, сарғыш, қара қоңыр, алқымында кішкене ақшыл дағы болады. Сирағы қысқа, қимылы икемді келеді. Ұсақ жәндіктермен, самырсын жаңғағымен, жидекпен қоректенеді. Кейде жабайы бал арасының балын да жейді. Шыршалы, майқарағайлы ормандардағы ағаш діңдері мен тас қуыстарды мекендейді. Мекендейтін жерлерінен көп ұзамайды, азығы азайған жылдары орманның бір жерінен екінші жеріне қоныс аударады. Табиғи жағдайда 1 жыл 3 айда жыныстық жағынан жетіледі. Бұлар 2 рет (наурыз – маусымда және тамыз – қарашада) түлейді. Бұлғын маусым – тамызда шағылысып, 245 – 300 күннен кейін наурыздың аяғында, 2 – 6 соқыр күшіктен туады. Күшіктерінің салмағы 30 г-дай, дене тұрқы 11 – 12 см. 30 – 36 күнде олардың көздері ашылып, тістері шыға бастайды, ал 3,5 айда тұрақты тістері қалыптасады. Бұлғын – терісі өте бағалы аң. Терісінен бас киім тігіледі.
thumb|left|Бұлғын

## Дереккөздер


Санат:Сусарлар
Бұлдырты

thumb|right|200px|Бұлдырты ауылының мәдениет үйі 
**Бұлдырты ** — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл, Бұлдырты ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жымпиты ауылының оңтүстік-шығысына қарай 45 км-дей жерде, Бұлдырты өзенінің жағалауында орналасқан. Құрғақ қоңыржай агроклиматтық белдемде жатыр. Жері шөлейтті, сұр, бозғылт-сұр топырақты. Жусан, бетеге, селеу, көде, ши өседі.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1990 адам (997 ер адам және 993 әйел адам) болса, 2009 жылы 1990 адамды (1016 ер адам және 974 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1547 адамды (815 ер адам және 732 әйел адам) құрады.

Шаруа қожалықтары мен өндірістік шаруашылықтар жұмыс істейді. Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаториялық пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады, Самара-Шымкент жолынан 12 шақырым жерде орналасқан.

Бұлдырты ауылдық округіне 4 елді-мекен кіреді: Бұлдырты, Көкөріс, Қарақұдық және Жарқамыс.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы елді мекендері
Бұлдырты суландыру жүйесі

**Бұлдырты суландыру жүйесі ** – Бұлдырты өз. бойына салынған көлдете суғару жүйесі. 1974 ж. іске қосылған. Жүйе арқылы Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы Бұлдырты және Абай а-дарының 4,5 мың га жері суғарылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Бұзаубас сораң

**Бұзаубас сораң** немесе **Сораңшөп** () – Қызылқұйрық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Жер жүзінде 30 түрі бар. Қазақстанда 1 түрі - *Еуропа бізбелдігі* немесе **[[Бізбелдік]]** кездеседі.

## Түрлері

Тропиктік және субтропиктік белдеулердің жылы аймақтарында кездесетін 60 түрі белгілі.

Жиі кездесетін түрлері:
* *[[Salicornia virginica]]*
* *[[Бізбелдік|Salicornia europaea]]*
* *[[Salicornia bigelovii]]*
* *Salicornia perennis* 
* *[[Salicornia ramosissima]]*
* *[[Salicornia maritima]]*
* *[[Salicornia brachiata]]*

Қазақстанда теңіз, көл жағалауларында, сор, сортаңды жерлерде өсетін 1 түрі – қызыл бұзаубас сораң () бар. Биікт. 5 – 30 см. Негізінен тік өсетін, көбінесе қызғылт түсті сабағынан, жалаң, көп буынды бұтақтары шығады. Жапырақтары өте ұсақ. Гүлдері қос жынысты, үштен бірігіп, сабағының етті ұлпаларынан жетіліп, олар масақша гүлшоғырын құрайды. Маусым – тамызда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – домалақ. Дәрілік өсімдік. Күзде, қыста Бұзаубас сораңды түйе мен қой сүйсініп жейді.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты