open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шағырлой

**Шағырлой** (2007 жылға дейін – *Коминтерн*) — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл, Сарыой ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жымпиты ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде, Жымпиты өзенінің оң жағалаулық аңғарындағы бетеге, боз, көкпек, жусан өскен бозғылт қоңыр, сортаңды қоңыр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1008 адам (485 ер адам және 523 әйел адам) болса, 2009 жылы 643 адамды (318 ер адам және 325 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 530 адамды (269 ер адам және 261 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1957-1997 жылдары Абай атындағы қой өсіру кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Коминтернде және округке қарасты Жаңақоныс, Көздіқара, Қызылтаң ауылдарында серіктестік пен 12 шаруа қожалығы құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау, бастауыш мектептер, мәдениет үйі, клуб, 2 фельдшерлік-акушерлік және 2 дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы елді мекендері
Жаңабұлақ

**Жаңабұлақ** (2002 жылға дейін – *Кожехарово*) — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Жаңабұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км жерде, Жайықтың оң жағалауындағы қамыс, құрақ аралас боз, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен шалғынды-қоңыр, қызыл қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1465 адам (743 ер адам және 722 әйел адам) болса, 2009 жылы 1313 адамды (649 ер адам және 664 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1075 адамды (570 ер адам және 505 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1946 жылы *«Родник новый»* ұжымшарының құрылуына байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Кожехарда және Қосшығыр ауылында 16 шаруа қожалығы мен 3 ЖШС-тер жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау мектептер, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, фельдшерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль және су жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл көшелері
* Ә.Камалов көшесі
* Е.Жанғалиев көшесі
* Жеңістің 60 жылдығы көшесі
* К.Тауқалақов көшесі
* М.Абатов көшесі
* Н.Қонысов көшесі
* С.Серғазиев көшесі
* Т.Балхашев көшесі
* Х.Сариев көшесі
* Ы.Абдуалиев көшесі

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Наркологиялық диспансер орталығы

**Наркологиялық диспансер орталығы**, 1920 ж. Орал қаласындағы қалалық аурухана жанынан психикалық аурулары бар адамдарды емдейтін болім (10 орындық) ретінде ашылды. 1977 жылдан бастап Оралда наркол. диспансер ұйымдастырылды. 1983 ж. облыстық наркологиялық диспансер (180 орындық) ашылды. 1985 ж. облыста маскүнемдікті, есірткі және темекіқұмарлықты, психосоматикалық ауруларды, т.б. емдейтін кабинеттер құрылып, 9 фельдш,- наркологиялық пункт ашылды. 1988 ж. аймақаралық психотерапевтік орталық жұмыс істей бастады.
## Дереккөздер
Коммерциялық банк ғимараты

**Коммерциялық банк ғимараты** - Оралдағы тарихи және архитектуралық ескерткіш. Іргесі 1896 ж. қаланған. Достық даңғылы мен Рабочий көшесінің қиылысында. Үш қабатты ғимараттың архитекторы — А.Бунькин. Революцияға дейін бұл ғимарат коммерциялық дүкеннің қарамағында болып, кейіннен мұнда жергілікті кеңес оргаңдары орналасқан. 1919-20 ж. Орал облысы рев. к-ті орын алды. Қазіргі уақытта тарихи ғимарат мемлекет қамқорлығына алынған.

## Дереккөздер
Жынды көбелектер

thumb|right
**Жынды көбелектер** () көбелектер тұқымдасына жатады. Қанат құлашы 2-20 см, алдынғылары жіңішке созылған артқылары кішіріктеу кейде ашық дақтарымен немесе жолақтары бар. Денелері сигара тәріздес кейбір тропик. түрлерінің тұмсығының ұзындығы 25 см астам, ал басқаларында жетілмеген; мұрттары ұршық тәрізді. 1200 түрінің көбі тропикада кездеседі. ТМД-да 70 түр, соның ішінде өлі бас ақшыл көк жынды көбелектер (Sphinx ligustri) көзді Б. (Smennthus ocellatus). Түнде, кеш құрым кейбіреулері күндіз белсенді. Жынды көбелектер көпшілігі 60 км/ сағ жылдамдықпен ұша алады, ауада қалқып тұрып гүл шырын сорады. Дернәсілдері жаланаш әдетте дененің артында мүйізі бар; түстері жасыл немесе қоңыр көбінде қиғаш жолақтары немесе бүйірлерінде ашық бояулы бар. Топырақты қуыршақтары топырақ бесігінде немесе жұқа пілләда бетінде қыстайды. Жынды көбелектер 7 түрі сонымен бірге өлі бас КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Ақ ірімшік

thumb|Ақ ірімшік
**Ақ ірімшік** сиыр сүтін ашыту арқылы
алынатын (айран тәрізді) диеталық тағам. Ақ
ірімшік майы алынбаған сүттен, сондай-ақ
майы ішінара немесе толық алынып пастерленген сүттен жасалады. Ашытқыны қышқыл
стрептококтардың таза дәнінен дайындайды,
кей жағдайда мәйек ферментін қосады. Ақ
ірімшікті сыртқы түріне (қалпына) қарап,
сарысуы сығыл алынған әдеттегі ақ ірімшік
және сары суы алынған, диеталық жұмсақ
ақ ірімшік деп бөледі. Әдеттегі ақ ірімшіктің
майлы (18%), жартылай майлы (9%) және
майы алынған түрі бар.
Майлы ақ ірімшік сүт майы және ақуыз қоспасынан, ал майы алынған ақ ірімшік ақуыз
қоспасынан тұрады. Ақ ірімшік ақуызында
адамның өміріне қажетті амин қышқылының
бәрі де бар, сондықтан да ол барлық жастағы адамдар үшін өте қажет тағам. Ақ
ірімшік әсіресе балаларға, аяғы ауыр және
бала емізетін әйелдерге өте пайдалы, өйткені ол сүйектің жетілуіне, қайның жақсаруына, жүрек қызметі мен нерв жүйесіне қажетті
кальций және фосфор тұздарына бай.
Ақ ірімшікті емдік тағам ретінде пайдалану
жөнінде Емдік тағамдар деген мақаланы
қараңыз.

thumb|left
Ақ ірімшікті үйде, қолдан дайындауға да болады:
3—4 л қапн атылған жылы сүтті және 1 стакан
қатықты кастрюльге құйып, араластырады да әбден
қоюданьга ұйығанша бөлме температурасында ұстайды. Үйығаннан кейін оны ірі кесектерге бөліп тіледі
де, кастрюльді су құйылған тегешке немесе үлкен
таббаққа салып, баяу жанған отқа қойып қыздырады (қайнап кетпеуі керек), қасықпен ептеп жоғарғы
қабатын араластыру қажет. Осылай араластырған
кезде оның төменгі қабаты үстіне көтеріліп, жоғарғы қабаты төмен түседі, мұның өзі қоспаның біркелкі ысуына және сарысудың неғұрлым толық
бөлінуіне жәрдемдеседі. Қою қоспаның кесек
бөліктері қалқып бетіне шығысымен ақ ірімшікті
алдын-ала қайнаған сумен шайып, сүзу үшін бетіне
екі қабат таза дәке жабылған елекке салады.
Сары суы әбден сорғыған кезде ақ ірімшікті суытып
дәке немесе мата дорбаға салып, үстіне салма қойылған тақтаймен бастырады.
Ақ ірімшікті сатып алған соң немесе дайындаған соң дереу пайдалану керек. Өйткені оны
тоңазытқышта 2—3 күннен артық сақтауға
болмайды. Ақ ірімшікті қаймақпен, сүтпен қосып жеуге
болады, сондай-ақ одан әр түрлі тағамдар:
пудинг, ірімшік жасайды, самса мен ватрушканың ішіне салып пісіреді.
Сатуға шығарылған ақ ірімшік құрамында
қант және май мөлшері түрліше болады,
сондай-ақ оған цукат, шоколад, жаңғақ,
мейіз, заниль және т. б. қосады. Құрамында
майы (20—26%) және қашты (16—26%) көп;
майы кемдеу (15% май) және қанты аздау
(13% қант); тлазурь жағылған (шоколад
глазуры) цуКаты немесе жаңғағы бар (майы
23 %, қанты 26%) ірімшік түрлері де шығарылады. Москва ақ ірімшігі қоспасының
құрамында 20% май және 16% қант бар.
Сатуға тұздалған (майлылығы 15,5—17,5%)
және шайға арналған тәтті ірімшіктер де
(50% майлы) түседі.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Декатировка

**Декатировка** (матаны)—бос тұрған
(созылмаған) матаны булау; фабрика жағдайында матаны өңдеудің ең соңғы операциясы, Декатировкалау процесі барысында
өңдеудің бұдан бұрынғы операцияларында
талшықтардың нығыздалуынан пайда болған
матаның жылтырауы азайып, мата апшиды.
Матаны үй жағдайында қосымша декатировкалауға болады: матаны сулан, дымқыл
ақжаймаға орап бірнеше сағат қойып
қою керек. Бұдан соң дымқыл матаны теріс
жағынан, матаның ұзынынан үтіктеу қажет.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Инкубациялық кезең

**Инкубациялық кезең** - организмге жұқпалы аурудың қоздырғышы түскен сәтінен бастап, сырқаттың
алғашқы белгісінің сезілуіне дейінгі кезең.
Әрбір жұқпалы ауру үшін инкубаңиялық
кезеңнің белгілі бір ұзақтық мерзімі болады.
Мысалы, дизентерия кезінде ол 1 күннен 7
күнге дейін, орташа есеппен 2—3 күнге, ал
көкжөтел кезінде — 2 күннен 15 күнге дейін,
орташа есеппен — 5—7 күнге созылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Коммунальник

**«Коммунальник»** - санаторий-профилакторий. 1982 ж. Деркөл және Шаған өзенінің қосылған жерінде ашылды. 104 орынды, 3 қабатты корпуста бальнеол. бөлім, балшықпен емдеу, физиокабинет, массаж кабинеті, ингаляторий, ішекті тазалау кабинеті, стоматология, процедуралық кабинет, ауа коктейлін әзірлеу, иглорефлексотерапия кабинеттері болды. Кабинеттер қажети құралдармен жабдықталған. Басты бағыты — аурулардың ішкі құрылыс органдарын, орталық жүйке жүйесін емдеу. Жылына 1400-1500 адам емделген. 1991 ж. 1-минерал скважинасы іске қосылған. Оның құрамында хлорлы-натрийлі су, тұзды магния, марганец, темір және т.б. минералды тұздар бар. 120 орынды асхана, клуб, кітапхана, оқырман залы, бильярд залы, 140 орынды кинозал, емдік-дене шынықтыру кабинеттері жұмыс істеді.

## Дереккөздер
Сауытты аңдар

thumb|right|Glomeris marginata
**Сауытты аңдар** –– екі отрядтың екіжұпаяқты көпаяқтылары (Sphaerotheriida және Glomerida). Ұзындығы 0,3-10 см. 500 түр. Антарктида және Оңтүстік Америкадан басқа барлық континентерде таралған. ТМД-да 25 түр, әсіресе оңтүстікте кездеседі. Қауіп-қатер туғанда сауытты аңдар дөңгеленіп қорғау бездерінің жағымсыз иісті сұйық затын шашыратады. Тропикалы сауытты аңдар көпшілігі ағаштарда мекендейді, еркектері ұрғашыларын стридуляциялық аппаратымен ерекше дыбыс шығарып көңілін өзіне аударады. Гемианоморфозды типпен дамиды. Топырақ қалыптастырғыштар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Нарын қоғамдық қозғалысы

**«Нарын»** — қоғамдық қозғалыс. 1990 ж. 24 мамырда Батыс Қазақстан облысының Орда ауданында Жәнібек, Жаңақала, Казталов және Атырау облысының Теңіз (қазіргі Құрманғазы) аудандары өкілдерінің қатысуымен митигі өткізілді. Митингіге жиналған жұртшылық Азғыр мен Капустин Ярдағы әскери-ядролық сынақ полигонын жабуды, сынақ аймақтарын өз иелеріне — байырғы тұрғындарға қайтаруды, т.б. талап етіп, осы мақсатта бұқаралық-саяси күрес шараларын жүзеге асыратын қоғамдық қозғалыс құруды ұсынды. 1990 ж. мамыр - 1992 ж. мамыр аралығында «Нарын» қозғалысының орталығы Орда ауыданында болды, оның жұмысына Т.Махымов жетекшілік етті. 1992 ж. жаз айыңда қоғамдық қозғалыс орталығы Орда ауданынан облыс орталығына көшірілді. Орал қаласында өткен арнаулы конференңияда «Нарын» қозғалысының төрағалығына К. Көбейсінов сайланды.
## Дереккөздер
Желбегей

**Желбегей** (пелерина). Желбегейдің пішілуі мен әсемдеу детальдары әр түрлі болады. Желбегей ұзын немесе қысқа, құлапаралы (капюшонды) немесе жағалы болуы мүмкін. Оны киілуіне қарай түрлі (жүн, жүн аралас, жасанды (мех), т. б.) маталардан тігеді.

Твид матадан кең тігілген желбегей. Иығына ұзын погон салынады, желбегей жеңсіз болады, жең ойындысы өрнекті тігіспен жүргізіледі. Қалтасы жапсырмалы әрі жармалы болып келеді. Жағасына, түймеліктің өңіріне, етегіне шетінен 2 см қалдырыл әсемдік тігіс түседі. Қажетті мата мөлшері: 158—96—104 размерлі желбегейге матаның ені 140 см болған күнде 3 м жұмсалады.

«Болонья» тектес матадан тігілген құлапаралы (капюшонды) желбегей. Сол матаның ұзынша, жалпақ тіліктерімен (теріс жағын қаратып тігеді) әсемделген. Тұтас пішілігі, бүктеп тігілген өңірде сыртылдақты түймелік болады.
Қажетті мата мөлшері: 158—96 —104 размерлі желбегейге матаның ені 150 см болған күнде 3 м 50 см жұмсалады.

## Дереккөздер


Санат:Киім
Коммерциялық-кәсіптік мектеп

**Коммерциялық-кәсіптік мектеп** - менеджерлер мен кәсіпкерлерді даярлаған оқу орны. 1991 ж. Орал қаласында ашылды. 1992 ж. *«Крамдс-Бизнес мектебіне»* айналды. Оның құрамында жас менеджерлер мен кәсіпкерлер мектебі, жас банкирлер мектебі, іскерлер мектебі, хатшы-жәрдемші мектебі, шағын кәсіпорын бухгалтерлері мектебі болды. Мектепте нарық экономикасының негіздерін, менеджмент пен маркетинг негіздерін, компьютермен жабдықтауды, шет тілін, банк ісін, бухгалтерлік есеп жүргізуді, іскерлік қарым-қатынас психологиясын оқытты.

## Дереккөздер
Нарын терегі

**Нарын терегі** - Нарын құмының құбылмалы табиғатына бейімделіп ескен ақ терек туысына жататын ағаш. Тамыры арқылы да, тұқымы арқылы да көбейеді. Құм аралығындағы шұраттарда, биіктеу, төбелі жерлерде тырбықтау болып өседі. Жерасты суы тайыз жерде жақсы дамиды. Биіктігі 15 м-ге дейін жетеді. Шоқбасы ауқымды, жеке өскенде бұтақты болып келеді. Нарын құмының табиғатына өте төзімді және көшпелі құмды тоқтатуда таптырмайтын ағаш.
## Дереккөздер


Санат:Талдар тұқымдасы
Құрсақкірпікшелі құрттар

thumb|right
**Құрсаққірпікшелі құрттар**, *стротрихиялар* () - алғашқы қуысты құрттар сыныбына жатады. Денесі сопақша, ұзындығы 0,05-1,5 мм. Денесін бойлай және оның артқы жағында жабысқақ бездері бар беку түтікшелері орналасқан. Сезім мүшелері сезгіш сенсилалар, иіс сезу шұңқырлары және пигментті көзшелерден (фоторецепторлар) құралған. Ішек көлемді бұлшық етті жұтқыншақтан басталады. Зәр шығару жүйесі дененің бүйірлерінен сыртқа ашылатын жұп протонефридилер. Гермафродиттер немесе партеногенет. ұрғашылар. Теңіздерде және тұщы суларда мекендейді. Микроағзалармен және бір жасушалы балдырлармен қоректенеді. 2 отряд: макродазиоидтар (Macrodasyoidea) және хетонотоидтар (Chaetonotoidea) 160 түр белгілі. ТМД фаунасы нашар зерттелген.

## Дереккөздер


Санат:Құрсаққірпікшелі құрттар‎
Санат:Құрттар
Георгий Васильевич Наумов

**Георгий Васильевич Наумов** (1904, Орал қаласы - 1944, Украина.) - Кеңес Одағының Батыры (22.02.1944). Кіші лейтенанттар даярлайтын курсты бітіріп, 276-гвардиялық атқыштар полкінің взвод комаңдирі болған. 1943 ж. 92-гвардиялық атқыштар дивизиясының лейтенанты Наумовқа Днепр өзенінің оң жағалауына өтіп, полктің команда пунктімен байланысты қамтамасыз ету жөнінде тапсырма берілді. Түнгі ұрыста бірнеше рет жараланып, оның жолдастары қаза тапты. Наумов ауыр жарақаттанғанына қарамастан, үзіліп қалған байланыс сымын жалғап, ерлік көрсетті. Оның есімімен Ресейдің Орынбор облысындағы Теплое селосында көше аталды, ол тұрған үйге ескерткіш тақта орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Артем Иванович Коровин

**Артем Иванович Коровин**, (1918 ж.т., Орал қ.) - барлаушы. Кеңес Одағының Батыры (24.3. 1945). 1941 ж. Қызыл армия қатарына шақырылған. 760-шы атқыштар полкі, 208-ші атқыштар дивизиясы құрамында қызмет атқарған. 1,5 жыл ішінде жау тылынан 14 *«тіл»* алып келген. 3-дәр. Даңқ орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери барлау
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Конденсат (ААҚ)

**«Конденсат» ААҚ** - мұнай және газ өндіру объектілерін салумен және көмірсутекті шикізатты өндеумен, мұнай және т.б. өнім түрлерін сатумен айналысатын кәсіпорын. 1992 ж. 29 маусымда Қазақстан Үкіметінің шешімімен құрылған. «Конденсат» негізгі міндетін ойдағыдай атқарып, 1998 ж. 19 тамызда жанармай өндіретін Қарашығанақ шағын тоннажды қондырғыны (МТУ-400) пайдалануға берді. Оның құрамында жылына 400 мың т тұрақсыз газ конденсатын тұрақтандырып, атмосфералық қысыммен айдайтын қондырғы, сыйымд. 4000 м3 аралық резервуар паркі; технологиялық бу шығаратын және су жылытатын қазандықтар, химиялық талдау лабораториясы, мазут құю блогы, ұзындығы 32 км Қарашығанақ-Ақсай мұнай өнімдерін жеткізу құбыры (159 мм), сыйымд. 12 мың м3 мұнай өнімдері базасы кіреді. Сонымен қатар акц. қоғамда кен орнының қажеттілігі үшін метанолды, ингибиторлар мен химреагентгерді, жабдықтар мен материалдарды қабылдап, сақтайтын базалары бар. Қазіргі кезде шағын тоннажды зауыт табысты жұмыс істеп, сыртқы рынокқа өнім шығаруда. Келешекте *«Конденсат»* ұжымы жылына 1000 млн м3-ге дейін тұрақты газды күкіртті қосылыстардан тазартып, отындық газды, сығылған газды және күкірт элементін бөліп алатын блокты, газ турбиналы генератор қондырғысын салуды көздейді. Акционерлік қоғамның (бас директоры — В.К.Жүнісов) әкімшілік корпусы Орал қаласындағы Театр көшесіндегі 15/1 үйде орналасқан.

## Дереккөздер
Иван Иванович Коняхин

**Иван Иванович Коняхин** (1921, Ресей, Калуга облысы, Киров ауданы — 1988, Орал қ.) — Кеңес Одағының Батыры. 1941 ж. батальон командирінің орынбасары, аға лейтенант. Висла өзенін, Польшаны жаудан азат етуге, Берлинді алуға қатысқан. 1962 ж. Батыс Қазақстан облыстық әскери комиссариатының басшысы қызметін атқарды. Кейін Орал қаласында әскери-патриоттық тәрбие жұмыстарын жүргізген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Евгений Иванович Коротин

**Евгений Иванович Коротин** (26.3.1926 ж.т., Орал қ.) - өлкетанушы, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (1965), профессор (2001). Қазақстан оқу-ағарту ісінің үздігі.

1955 ж. Орал педагогикалық институтын, 1958 ж. Абай атындағы ҚазПИ-дің (қаз. Алматы мемлекеттік университеті) аспирантурасын бітірген.

1958 жылдан Орал педагогикалық институтында (қаз. Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) сабақ береді.

Жергілікті халықтың фольклорын жинап, этнографиясын зерттеумен айналысады.

Негізгі ғыл. жұмыстары Орал казактарының әдеби мұраларын талдауға арналған. Ол Батыс Қазақстан аймағы бойынша 35 ғылыми-этнографиялық экспедиция ұйымдастырып, жергілікті казак-орыстардың 700 фольклорлық шығармаларын жинады. Коротиннің жетекшілігімен ауыз әдебиеті архиві, орыс фольклоры кабинеті (1996) ашылып, Круглозерное кентінде *«Уральские казаки»* ансамблі құрылды.

Ол ҚазМУ жанындағы Фольклорлық шығармалар жөніндегі үйлестіру кеңесінің, Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі.

Бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:26 наурызда туғандар
Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Оралда туғандар
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақ КСР оқу-ағарту ісінің үздіктері
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Тунис тоқымасы

**«Тунис» тоқымасы** (ұзын ілмекпен тоқу). Ұзын ілмекпен әр түрлі заттарды, әсіресе балалар бұйымын тоқу ұсынылады, себебі жиі-жиі жуғанда ұзын ілмек-пен тоқылған заттар сәнді түрін жоғалтпайды. Үлгі жасаған кезде созылу еркіндігі үшін үстеме қосуды ұмытпау керек. Тунис ілмегі ұшының диаметрі әр түрлі, ал сабы, ұзындығы кемінде 35—40 см болады; сабының ұшында теріп алынған шалуларды ұстап тұратын қалпақша не сақина болуы керек. Тоқулы бұйымның оң жағынан ілгерілі-кейінді жүргізеді. Осылайша ұзын ілмекпен тоқудың бір қатары 2 кезеңнен тұрады: *бірінші кезең* — тізбек шалудың әрқайсысының түбінен (оң бетінен) оңнан солға қарай барлық шалуларды теріп алады (теріліп алынған барлық шалулар ілмектің сабында тұрады); *екінші кезең* — ілмек сабындағы әр шалуды солдан оңға қарай тоқып шығады.

Екінші және одан кейінгі қатарлар да осылайша тоқылады, бірақ ілмек көлденең жатқан жоғарғы шалудың (бұдан бұрынғы қатардан ілінген шалудың жартысының) астынан өтеді, бұл арқылы жаңа шалу алып, оны ілмек сабында қалдырады. Ұзын ілмекпен тоқығанда қатарлы көтерудің қажеті жоқ, себебі әрдайым ілмекте қалатын 1 шалу келесі қатардың көтерме шалуы болып табылады. Бірінші кезеңдегі қатардың басында шалуды көбейту үшін ілмек сабында тұрған шалудан басқа тағы бір тізбек шалу алып, содан соң қатардағы шалуларды ілмектің сабына теріп алу қажет (5-сурет). Бірінші кезеңдегі қатарлық басы мен аяғында шалуды азайту үшін мұның алдындағы қатарлан шалуларды гергенде сол қатардағы екі тік жіпті қосып бір шалу алады (6-сурет). Екінші кезеңдегі қатарлық басы мен аяғында шалуларды азайту үшін ілмек сабына тершіп алынған шалуларды екі-екіден бекітеді. Тоқыманың ортасында шалуды көбейтіп, азайту осы жолмен жүргізіледі.
Түймелейтін ілгек және қалта ауыздарын шығару үшін ілгек немесе қалта аузы үстіндегі қатарлы тоқу барысында ілмектің сабына қанша шалу терілмей қалса, сонша бос шалу теріп алу керек. Қатарлы тоқудың 2-кезеңінде бос шалулардан тізбек шалу алып, тоқыманың шалу санын орнына келтіреді, одан әрі осы орнына келген шалуларды тоқи береді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Николай Федорович Корсунов

**Николай Федорович Корсунов**, (1927 ж.т., Зеленов ауданы, Красноармейск с) — жазушы, журналист. Облыстық радионың, республикалық *«Ленинская смена», «Казахстанская правда»* г-нің Батыс Қазақстан облысындағы тілшісі (1950-65), Қазақстан жазушылар одағы Орал облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы (1965-91) қызметін атқарған. Алматы және Мәскеу қ. баспаларынан *«Родник рождает реку», «Подснежники», «Где вязель сплелась», «Мы не прощаемся», «Несносный характер», «Мирный год», «Встречи с Шолоховым», «Высшая мера»*, т.б. кітаптары жарық көріп, *«Онина свадьба», «Жизнь прожить»* (М.Сулимовпен бірге) атты пьесалары сахналанды. Қазір Орынбор қаласында тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жеңсіз көйлек

**Жеңсіз көйлек** (сарафан). Жазғы демалыста кию үшін мақта, кенеп, жібек матал ардан, трикотаждан жеңсіз көйлек тігеді. Оның блузка мен свитердің сыртынан киетін түрлері де болады. Мұндай
жеңсіз көйлекті жүн, костюмдік жеңіл
маталардан т. б. тігеді. Жеңсіз көйлектер
жартылай қыналған, тік тігілген, трапеңиялы
және белі қыналған, түймеліксіз немесе алдына, беліне дейін түймелік салынған, өңірсіз
немесе етегіне дейін өңір салынған, жапсырма
және жарма қалталары әсемделген тігісті т. б.
болып келеді.

Тығыз матадан тігілген жеңсіз көйлек. Жартылай қыналған силуэт. Иініші тігіліп қосылады, түймелігі өңірінде,
үлкен жапсырма қалта салынады. Беліне
белдік салуға да болады. Детальдары ірі
тігіспен тігіледі.

Қажетті мата мөлшері: 158—96—104 размерлі жеңсіз көйлекке матаның ені 140 ем
болғанда 2 м 20 ем жұмсал ады.
Жеңіл мақта-матадан тігілген жаздық көйлек— халат.
Кеудесі иығынан байланатын тоқыма бауға
жиырылып тігілген. Мықын тұсында үлкен
жапсырма қалталары бар, олардың да тоқыма
бауы бар. Етегін желбіршек салынған.

Қажетті мата мөлшері: 158—96—104 размерлі жеңсіз көйлекке матаның ені 80 ем
болғанда 5 м 40 ем жұмсалады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Кәкен Көбейсінов

**Кәкен Көбейсінов** (1931, Бөкей ордасы ауданы, Мешітқұм а.) - еңбек ардагері, КСРО-на  еңбек сіңірген халықтық бақылау қызметкері. Алматы мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын және оның аспирантурасын бітірген. 1961-63 ж. Орда а. ш. механикаландыру уч-щесінде оқытушы, Орда, Жәнібек, Фурманов аудаңдарының шаруашылық-кеңес қызметі саласында істеді. 1961-91 ж. облыстық халықтық бақылау к-ттері төрағасының орынбасары болды. Қазір Бат. Қазақстандағы ядролық-ракеталық сынаққа қарсы *«Нарын»* қоғамдық бірлестігінің жетекшісі. Халықаралық *«[[Невада-Семей]]»* қозғалысын үйлестіру кеңесінің мүшесі, облыстық мәслихаттың депутаты.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Франсуа Буше

**Франсуа Буше (1703—1770)**

Франсуа Буше — Лемуаның оқушысы, кескіндемеші, суретші, гравер, декоратор. Ол XVIII ғасырдың орта кезеңіндегі француз дворян өнеріндегі негізгі адамдардың бірі болған. Ол өз өнерімен, дарынымен салтанатты сарай иелерін, патша мен оның фавориті мадам де Помпадурды таң қалдырғаны соншалык, ол суретшіге жан-жақты көмек көрсетіп, оның негізгі шығармаларын сатып алып, өзі де әр түрлі тапсырмалар беріп отырған. Франсуа Буше тек қана сурет өнерінде ғана емес, суретке тән фарфор өнеркәсібінде жөне шпалер мануфактурасында да көп жұмыс жасаған. Ол XVIII ғасырда дамыған рококо стиліне, әсіресе осы стильге тән жайдарылыққа сын көзбен қарайтындардың ең қауіпті жауы болды.

Буше біз үшін декоратор ретінде де бағалы. Оның өмірге, өнерге көзқарасы кей жағдайда түсініксіз болғанымен, оның суреті "көз" үшін салынып, онда "жансыз" және "соқыр" орындардың болмауын талап етіп, ғажайып жағдайда туындаған фигуралар мен заттарды, олардың бпяуларын сурет әлемінде батыл түрде салыстыра отырып қолданды.

Буше таңдаған жолдың құндылығы оның тікелей натурадан сурет салудан бас тартуы болып табылады. Өз шығармашылығының бірінші жпртьісында (30—40-жылдар) Буше модельден сурет салып, шпалер үшін фондар жасап, фантастикалық композициялар ойлап тауып, Париж және Бовэ маңындағы табиғат бейнелерін суретке салды. Табиғатты бейнелеуде ол көгілдір, жасыл реңктердің әр түсінтолықтырып, табиғатты жандандыра білді.

thumb|left|200px50-60-жылдарда Буше шығармашылығынан шынайы өмір кескіндерін кұри бастайды. Франсуа Бушенің "Бақташъиіар көрінісі" картинасы (осындай шығармалар "пастороль" — "pastor—пастух — қойшы" деп те аталады) француз өнеріне тән қасиеттер берілген. Бұл шығармада екі жас адам бейнеленген: бірінші жігіт — қымбат, әдемі киімде, екінші қыз — оттай күлгін драпировкада, екеуі бір-біріне құмарлана қарап, қолдарындағы шарап құйылған ыдыстарын соза тұскен. Олардың арттарында орман ағаштарының сұлбасы, яғни табиғат көріністері және қыз бен жігіт отырған төбенің оң жағында шопандар карамай кеткен койлардың мамыражай жайылып жұргені көрсетілген.

XVIII ғасырда француз кескіндемесіндегі маңызды кезең — рококо стилінің көркейюі кезеңі болды. Осы маңызды мәселе Эрмитажда Буше шығармаларының негізінде зерттеледі.

Буше шығармаларында рококо кескіндемесінің барлық нышандары көрінеді. Суреттерінің сюжеті жеңіл және көңілді жағдайларға арналған. Суретші маңызды мәселелерді сирек бейнеледі. Сол кезде сюжеттің өткірлігін жұмсарта отырып беруге тырысады.

Буше Ваттоға тән жеңіл психологизмді де қолданғысы келген жок. Әр қилы сезім әлемі ол ұшін негізгі тақырып болған жоқ. Фраицуз кескіндемесіне Бушенің келуі рококо стилінің көркеюіне, әсіресе графиканың және қолөнердің көркеюіне үлкен ықпал етті.
## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:1703 жылы туғандар
Санат:1770 жылы қайтыс болғандар
Аяш Көгешев

**Аяш Көгешев** (20.12.1933 ж.т., Бөкей ордасы ауданы, Лабай а.) - инженер, маман. 1951 ж. Орда мектебін, 1956 ж. Қазақ 321 тау-кен институтын бітірген. Әр түрлі инженерлік жауапты қызметтерді атқарып, республикадағы мұнай-газ, т.б. кен орындарын игеруге қатысқан. 40 шақты ғылыми еңбектің авторы. Олар негізінен гидрологиялық мәселелерін зерттеуге арналған. Еңбек Қызыл ту орденімен (1966) және бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Қарабай Көзеев

**Қарабай Көзеев** (1894, Орал облысы, Ілбішін уезі, Соналы болысы, Шөптікөл — Үшағаш а. (қаз.Қаратөбе ауданы) - 20.7.1938, сонда) - Жайық өңіріндегі Алаш қозғалысына және ауылды кеңестендіру ісіне қатысқан қайраткер. Тегі - Байұлына жататын қызылғүрт руы. Көзеев ауыл молдасынан хат танып, болыстық орыс-қазақ мектебін бітіргеннен кейін 1906-16 ж. аралығында Соналы болысының 3-ауылында Тұраш байға жалданып еңбек епі.
* 1916 ж. қазақтан тыл жұмысына адам алынған кезде Батыс майданында, Минск губерниясында қара жұмыста болды.
* 1917 ж. көктемде елге оралып, ауылда жұмыс істеді.
* 1918 ж. Ойыл уәлаятының Халық милициясына (әскеріне) жазылды.
* 1920 ж. Қаратөбе учаскелік ревкомының учаскелік милициясында қызмет етті.
* 1921-23 ж. ЧОН отрядының құрамында қызмет атқарды.
* 1924 ж. РК(б)П мүшелігіне кандидат, 1925 ж. мүше.
* 1924 ж. Сабынкөл болыстық атқару комитетінің төрағасы. ІІХК өкілі Щитовтың жаңа түзімге бағынбай жүрген Құныскерей Қожахметұлын ұстамақшы болған операциясына қатысты. Алайда іштей Құныскерейді жақтаған ол Щитовты райынан қайтарды.
* 1926-28 ж. Ащысай болыстық атқару комитетінің төрағасы. Жымпиты және Ілбішін уездерін ықшамдау мақсатында 1928 ж. жаңадан Шалқар ауданы құрылғанда Көзеев аудандық кеңес атқару комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Есенаңқаты ө-нің Шалқар к-не құяр сағалығынан жаңа аудан орталығы салынатын жерді таңдап, өз қолымен қадасын қақты.
* 1930 ж. Жаңақала ауданы кеңесі атқару к-тінің, 1931 ж. Семей облысындағы Абыралы ауданы Кеңесі атқару к-тінің төрағасы.
* 1932-34 ж. Гурьев облысына қарасты Жылой аудандық атқару комитетінің төрағасы.
* 1934 ж. Тайпақ ауданындағы «Есенсай» совхозының, 1935-1938 ж. Қаратөбе ауданындағы «Қаратөбе» ет кеңшарының жұмысшылар комитетінің төрағасы. Көзеев 30-жылдардағы асыра сілтеу тұсында, 1937 ж. қуғын-сүргін кезінде бірнеше адамды жөнсіз жазадан арашалап қалды.
* 1937 ж. зейнет демалысына шығып, туған жері Үшағашқа көшіп барды.
* 1938 ж. 20 шілдеде ауырып қайтыс болды. Қаратөбе ауданындағы Шөптікөл өндірістік кооперативінің 1-бөлімшесі маңындағы қорымға жерленді. Соңында Жайылхан, Нұртай есімді екі ұл қалды. Жайылхан Алматы қ-нда қайтыс болды, Нүртай Қарабаев Қаратөбе аулында тұрады. Көзеев бейнесі Х.Есенжановтың *«Ағайынды Жүнісовтер»* романында сомдалған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гетероклитика

**Гетероклитика** ( - басқа, өзге +  - септеймін) - әр тұрлі септелетін зат есім.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гетеронимия

**Гетеронимия** ( - басқа + опута - aт) - зат есімнің бір қасиеті. Бұл қасиеті пайданалатын бірдей емес түбірлерден жасалған сөздер мағыналары бойынша тығыз байланысқан заттарды не тірі жәндіктерді білдіреді (*аға және қарындас*).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Көктемір

**Көктемір, Көрінбес** — ел аузындағы аңыздың кейіпкері. Е. Пугачев бастаған шаруалар көтерілісі жеңілгеннен кейін Кіші жүзде көтерілісті әрі қарай жалғастырған Сәпура батыр.

Халық арасында 1775 ж. Үлкен Қобда өзені жағасында *«көзге көрінбейтін адам»* пайда болды, ол тіпті Сапира атты әйелдің үйінде тұрыпты-мыс деген әңгімелер шыққан. Көктемір қазақ даласына «патшаның» (Е.Пугачевтің) келетінін аян етіп, халықты оның айналасына жиналуға шақырды. 1775-76 ж. жалпы саны 10 мыңға дейін жететін Казак отрядтары Ресейдің бірсыпыра бекіністеріне шабуыл жасады. Көктемір қозғалысы 1775 ж. көктем мен жаз айындағы қаралы оқиғадан кейінгі күрестің жаңа түрі болды.

## Өмірбаяны
Зерттеушілердің пікірінше, ол Кіші жүздің Табын немесе тамырлас руларының ортасында 1753 жылы дүниеге келген болуы мүмкін. Жастайынан зеректігімен, батылдығымен және шешендігімен танылғаны айтылады.

### Қоғамдық қызметі
1770-жылдары қазақ даласында патша әкімшілігінің саясатына қарсы толқулар күшейе бастады. Сол кезеңде Сәпура Мәтенқызы халық арасында беделге ие болып, кей деректерде жасақ жинап, қозғалысқа қатысқан деп көрсетіледі.

## Тарихтағы орны

Сапура Мәтенқызы қазақ тарихындағы батыр әрі ержүрек әйелдердің бірі ретінде аталады. Оның есімі кейбір тарихи еңбектерде 1770-жылдардағы Кіші жүздегі халық қозғалыстарының қатысушысы ретінде кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Кейіпкерлер
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Исламғали Наурызалин

**Исламғали Наурызалин** (1888, Орал облысы, Ілбішін уезі, Қаракөл болысы, Саралжын ауылы – 1964) — арнаулы білімді алғашқы қазақ дәрігерлерінің бірі. Қаракөл 2 кластық орыс-қазақ мектебін бітірген соң (1910) Воронеж фельдшерлер мектебіне түсіп, осы оқу орнын 1914 ж. тәмамдады. 1914-20 ж. Жымпиты земстволық ауруханасында фельдшер. 1917-19 ж. Алаш қозғалысына үн қосып, жергілікті земстволық өзін-өзі басқару органы жүйесіңде денсаулық сақтау мекемелерін құру ісін жолға қоюға атсалысты. 1920- 24 ж. Қаратөбе учаскелік ауруханасында фельдшер. 1924-28 ж. Мәскеу мемлекеттік университеттінің медицина факультетінде оқыды. 1928-30 ж. Батыс Қазақстан облысындағы жаңадан ұйымдасқан Шалқар ауданында аудандық аурухана меңгерушісі. 1930-41 ж. Қаратебе учаскелік ауруханасының, кейінірек аудандық аурухана меңгерушісі. 1941-44 ж. Мәскеу облысының Кашира қаласындағы 4839-эвакуациялық госпитальда әскери дәрігер. Ұлы Отан соғысын медицина қызметінің капитаны шенімен аяқтады. Қаратөбе ауданы ауруханасының меңгерушісі (1944-51), бөлім меңгерушісі (1951-64) боп қызмет атқарды. Қаратөбе ауданы ауруханасы Наурызалинның есімімен аталады.
## Дереккөздер
Жилет

thumb|right|200px|Жилет
**Жилет**. Киілу мақсатына қарай (жұмысқа киетін, сәндік үшін т. б.) жилет түрлі
материалдан (жүннен тоқылады, мақта матадан, жібектен, трикотаждан, былғарыдан,
күдеріден) тігіледі. Жилеттердің белін қынап, тік, жартылай қыналған, ұзын, қысқа
жалаң қабат немесе астарлан, синтетикалық мақта немесе ватин салып сырыл тігеді. Көркемдел безендірілуі жағынан жұрынөрнек салынған кашемир орамалдарынан
тігілген жилеттер өте әсем болады. Жилетті
юбкамен, шалбармен, юбка-шалбармен,
көйлекпен киеді.

## Жүн матадан тігілген жилет
**Жүн матадан тігілген жилет**.
Ерлерге арналған қынама жилет. Алдыңғы
бойына көлденеңінен жапсырма сырт қалта
салады, белбеудің орнына бау тағыл сөйлейді.
Қажетті матаның көлемі: 158—96—100
размерлі жилетке ені 156 ем матадан
94 ем жұмсалады.

## Жүн матадан тігілген жилет
**Жүн матадан тігілген жилет**.
Жартылай қыналған жилет. Қолтық асты
бөліктері бөлек пішіледі. Түймелігі планкаға қосылып тігіледі. Алдыңғы бойдың қалтасы қолтық асты бөлікпен бірге пішіледі.
Жилетті өрнекті тігіспен сөйлейді.
Қажетті матаның көлемі: 164—112—120 размерлі ені 150 ем матадан 1 м 70 ем кетеді.

## Иініші бөлек пішілетін жилет
**Иініші бөлек пішілетін жилет** .
Киім кең пішіліп, белбеу тәрізді белдік салынады. Жапсырма қалта салынады. Мойын
ойындысы У — тәрізді, иінішінің сызығы мен
түймеленер жерге өрнекті тігіс жүргізілген.
Қажетті матаның көлемі: 158—96—104 размерлі жилетке матаның ені 140 ем болған
күнде 1 м 60 ем жұмсалады.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Қибат Бәйішұлы Иманғалиев

**Қибат Бәйішұлы Иманғалиев** (28.11.1930, Казталов ауданы,Мешіткөл ауылы. - 21.2.2000, Алматы қаласы.) — аудармашы, баспагер, ақын, Қазақстанның еңбек  сіңген мәдениет қызметкері (1984). 1957 ж. Алматы зоотехнология.-мал дәрігерлік институтын бітірген. қазақтың мемлекетік  кітап баспасында редактор, 1960-68 жылы «қайнар» ауыл шаруашлық баспасында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, 1968-72 жылы «қазақ энциклопедиясының» бас редакциясында ауыл шаруашлығы жөніндегі аға ғылым редактор, одан кейінгі 20 жыл
бойы «Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылымының жаршысы» журналында бас редактор болып қызмет істеді. Академик Иванов пен Бальмонттың Қазақстанға қатысты 17 қүнды еңбегін қазақ тіліне аударды. «Ұстаз»атты алғашқы өлеңдер жинағы 1962 жылы жарық көрген. Сондай-ақ «Жас жүрек», «Шабыттың қайнар бұлағы», «Жырға сапар» жинақтарына өлендері ендіref>Батыс Қазақстан облысы. Энциклопедия. — Алматы: «Арыс» баспасы, 2002
ISBN 9965-607-02-8

## Дереккөздер
Гетеронимдер

**Гетеронимдер** ( - басқа, өзге + опута - aт) - мағыналары бойынша тығыз байланысқан бірақ бірдей емес түбірлерден жасалған сөздер (*аға және қарындас*).

## Тағы қараныз:
* Гетеронимия

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Көбік тенгіш жуғыш заттар

**Көбік тенгіш жуғыш заттар** - ванна қабылдау, денені және шашты жуу үшін әр түрлі пайдалы қоспалар
негізінде дайынд алатын хош иісті сұйық
препарат. Олардың құрамында денені сергітетін, шаршағанда тыңайтатын, теріні жұмсартатын әсері бар өсімдік сығындылары,
эфир майы болады. Кермектігі әр түрлі суларда жақсы көбіктенеді, кір кетіру қабілеті
жоғары, әрі жуынғаннан кейін денені балбыратып, шашты жұмсартып әдемі реңк
береді.

Көбіктенгіш жуғыш заттарға: *Бодрость* (құрамында өсімдік сығындылары және биологиялық поливитаминдер бар), *Селена*, *Пихта*,
*Глория*, *Раса*, *Морская* (табиғи теңіз тұзы
бар) *Кориандр*, *Пингвин*, *Хвойная*, *Перле*
жатады. Жаңа өсімдік сығындыларын пайдалану негізінде көбіктенгіш жуғыш заттардың да түрлері көбейіп келеді. Құрамында
аралия сығындысы бар *Аралия*, *Фенхель*
майы бар *Вербена*, элеутеррококты *Веста*,
жалбыздың эфир майы бар *Мелиса*, женьшеннің биомассасы бар *Диона* т. б. көбіктенгіш жуғыш заттар шығару игерілген.
Сондай-ақ балалар ваннасы үшін көзді
ашытпайтын арнаулы препарат шығарыл ады.
Сауда орындарына көбіктенгіш жуғыш заттардың шетелдік түрлері де (мыс., неміс
препараты Бадуэа) түседі.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Көңілашар

**«Көңілашар»** - Казталов аудандық Мәдениет үйінің жанындағы көркемөнерпаздар ұжымы, халық театры. 1962 ж. мәдени үгіт-көпшілік бригадасы болып құрылды. Көркемдік жетекшісі Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері Сағит Садықов болған. «Көңілашар» 1986 ж. Ақтөбе қаласында өткен түңғыш республикалық көркем-үгіт бригадаларының байқауында бас жүлдені жеңіп алады. Сол жылы ол Мәскеуде өткен көркем-үгіт бригадаларының байқауында дипломант атанды. 1986 ж. оған *«халық театры»* атағы берілді. 1980 ж. Ақмола қаласында өткен республикалық 2-көркем-үгіт бригадаларының байқауында *«Ана тілім — ар-ожданым, намысым»* атты қойылыммен (авторлары — Қ. Бердігалыев, А.Қуатова) бас жүлдені жеңіп алды.

## Дереккөздер
Гибридизациялану

**Гибридизациялану** ( - аралас) - тілдердің араласуы.

## Тағы қараныз:
* Гибрид (Лингвистика)

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Индер қасқыржемі

**Индер қасқыржемі** () – қасқыржемдер тұқымдасының қасқыржем туысына жататын емдік қасиеті бар көпжылдық өсімдік.Биікт. 20-50 см. Сабағы тік немесе ұшына қарай ирелеңдеп келген. Бұтағы бұдырлы, бунақты, кей жерлері тегіс, кейде әр келкі жуан. Ұзындығы 8 см-ге дейін,ені 0,8-1,0 мм. Жапырағы
қабыршақтанған 4-6 мм. Гүлсерігінің күлтелері сарғыш; тозаңқабы сопақша келген. Жемісі шар тәрізді, қызыл, ұзын 6-7 мм. Ақсай қаласы маңында тараған. Құмда, өзен аңғарларындағы сортанда, борлы жерлерде өседі. Тұқымынан көбейеді.Мамыр-маусымда гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді. Облыста өсімдік түрі аз зерттелген

## Дереккөздер


Санат:Қасқыржемдер
Гидроним

**Гидроним** ( - су +  - атау) — әрбір су объектісінің жалқы есім (*Қаракөл*). Су объектілерінің атаулары ғасырлар мен мыңжылдықтар бойы сақталған, сондықтан гидронимдер өте жоғары тілдік және тарихи құндылыққа ие. Әртүрлі пәндердің тоғысқан жеріндегі пәнаралық сала ретінде гидронимия алуан түрлі профильдегі мамандар үшін құнды зерттеу материалы болып табылады.
Гидронимдерді талдау іргелес аумақтағы этникалық және көші-қон процестерін, халықтардың қоныстану жолдары мен қоныс аудару бағыттарын қадағалап отыруға, әртүрлі этностар арасындағы байланыстар мен жүйелік байланыстарды және бір этностың екінші этносқа тарихи ауысуын анықтауға мүмкіндік береді. Өлкенің географиялық жағдайын, тарихи оқиғаларын, этнолингвистикалық өткенін жаңғырту, этномәдени астарлы таныстыру. 
**Этногидроним** — халық, ұлт атауларынан жасалған су нысандарының атауы. 

## Мысалдар
* Каспий теңізі (Каспийское море) (The Caspian Sea) - каспийлер теңізі.
* Арал теңізі (Аральское море) (The Aral Sea) - арал.
* Балқаш (Балкаш) (Balkash) - батпақты, томарлы жер, батпақ.
* Жайсан (Жайсан) (Zaysan) - берекелі (жарылқаған).
* Алакөл (Алаколь) (Alakol) - ала көл.
* Теңіз (Тениз) (Teniz) - үлкен көл.
* Қарасор (Карасор) (Karasor) - қарасораң.
* Бурабай (Бурабай) (BBurabay) - геногидроним - көлдің жалқы атауы.
* Қорғалжын (Коргалжын) (Korgalzhyn) - моңғол тілінен - "қорғасынды көл".

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Франсиско Гойя

**Франсиско Гойя**, толық аты **Франсиско Хосе де Гойя-и-Лусьентес** (; 30.03.1746, Фуэндетодос, Сарагоса маңында — 16.04.1828, Бордо) — испан суретшісі және гравёр, романтизм дәуірінің елеулі шебері.

## Өмірбаяны
Испан суретшісі Франсиско Гойяның өнері тарихта болған елеулі оқиғалар кезінде (Француз революциясы, Наполеонның ұлт-азаттық, соғысы, халық көтерілісі) дами бастады. Гойя өз шығармаларында шындықты, халықтың қиын жағдайын көрсеткісі келді. Оның алғашқы портреттері мен эскиздері арқылы кескіндемелік өнердің жоғары дорежеде екенін көруге болады."Капричос" (1797—1828) шығармасы суретшінің өнер әлемінің байлығын ашты.

XVIII және XIX ғғ. Испания суретшілерінің шығармаларынан кедейлік пен байлықты, халықтың сол кездегі қиын жағдайын, қайғысын көруге болады. Гойя туған халқын жақсы көрді және халықты қанаушыларға қарсы болды.

“ІV Карл Корольдің отбасы" (1800, Прадо, Мадрид) атты шығармасында Гойя шындықты көрсетуден қорықпай, олардың ұсқынсыз, қатыгез адамдар екенін көрсетті. "Соғыс бейнеті" (1810—1820) атты графикалық шығармасында Гойя халықтың француз интервенттерімен кұресін көрсетті. "Соғыс бейнеті" атты топтаманың тақырыптары халық тағдыры, халыктың кұресі еді.

200px|thumb|leftГойяның көрнекті шығармалары — "1808 жылдыц 2 мамырыпдаш көтеріліс" жәнө "1808 жылғы 2 мажырдагы кәтерілісіиілерді aту". Ол өз портреттерінде шындықты, өмірдің жаксы жақтарын көрсетті. Олар: "Киімі бар Маха", "Жалаңаштанған Маха"және "Су тасушы".

Өмірінің соңында Гойя қайғылы такырыптарға шығармалар жаим бастады. Олар — "Диспаратес”,"Мәнсіздіктер" және "Кереңнің уйлері” офорттар сериясы. Соңғы шығармалары, жалғыздықты бейнеледі.

1824 жылы Гойя Францияның Бордо қаласына келіп, қалғіім өмірін сол жерде өткізді. Бірақ сол қиын кезеңде ол өте жақсы шығармалар жаза бастады. Суретші литография, портреттер және жанрлы композициялар жазды.
thumb|right|200px|
"Бордолық сут сатушы әйел" (1827—1828, Прадо, Мадрид) ам гМІ милғармасын Гойя еркін және бояуын қою етіп жазған.
Гойяның есімі Испанияда ғана емес, басқа да елдерде әйгілі болды.

Гойяның шығармалары: "Маха және бейтаныс адамдар"(1777); "Жазушы Франсиско Байеу портреті" (1796); " Тересса Суреданыц портреті" (1806),"Торрехонпан келген Алъкадоныц ажалы" (1815); "Сананыц қалгып кетуі қубыжықтарды тудырады" (1793—1803).

## Дереккөздер


Санат:Испания суретшілері
Санат:1746 жылы туғандар
Санат:1828 жылы қайтыс болғандар
Ғұбайдолла Әнесұлы Көшеков

**Ғұбайдолла Әнесұлы Көшеков** (1923, Казталов ауданы, Жалпақтал а. - 13.1. 1943, сонда) — кеңестік коммунистік режимге, сталиндік тоталитарлық саясатқа қарсы шыққан қайраткер. Әкесі Әнес шаруашылықта ұста, шешесі Жаңыл сауыншы болған. Ғұбайдолла жастайынан зерек, сабаққа алғыр болып өскен, өлең жазған. Қазақ жастарын ерлікке, елдікке шақырған *«Қарап жатпа»* атты поэмасы сақталған. 7-класқа дейін қазақша, 8-класты орысша оқыған. 1938 ж. БЛКЖО мүшелігіне өткен. Елдегі хал-ахуалдың ауырлап кетуіне байланысты 1940 ж. 9 және 10-класты қатар оқып бітірген. Сол жылы Орал мүғалімдер институтының физика-математика факультетіне қабылданған. 1941 ж. қыркүйек айында Фурманов (қаз. Жалпақтал) ауылында жастардың *«Қазақ халқын қорғау одағы»* атты жасырын ұйымын құрып, КСРО мен Қазақ КСР-ы үкіметі басшыларына хат жазуды, тұрғындар арасында үнпарақтар таратуды ұиымдастырған. Сол үшін 1941 ж. 22 желтоқсанда ұйым мүшелері тұтқынға алынған. Ұйым жетекшісі К. КСРО Ішкі істер халық комиссариатының жергілікті айрықша кеңесінің («үштігінің») шешімімен Жалпақтал ауылында ату жазасына кесілген. 1993 ж. ҚР Бас прокуратурасының қаулысымен толық ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Гибрид (Лингвистика)

**Гибрид** ( - аралас)- жартылай калька; әр тілді элементтен тұратын сөз (*автобустық ,  және  элементтен тұрады*).

## Тағы қараныз:
* Гибридизациялану

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гипероним

**Гипероним** ( - жоғары, үстінде +  - атау) - жалпылама-тұр түсініктеріне қатысты бір тілдік единацалардың тобы жөнінде түртек тусінік болатын тілдік единица (ит деген тілдік единица пудель, дог, овчарка, спаниелъ, борзая т.б. тілдік единицалар жөнінде **гипероним** деп аталады).

## Тағы қараныз:
* Синоним
* Пороним
* Омоним

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Көшелек Еламанұлы

**Көшелек Еламанұлы** - (1874, Шыңғырлау ауданы, Аша а. — 1951, сонда) — суырып салма ақын, жыршы. Көптеген өлеңдері ауыздан-ауызға тараумен сақталған. 

Жас кезінде Қобда, Елек, Шыңғырлау өңіріне белгілі ақын Жолмағамбет Сағынтайұлының қасына еріп, ән-күй, жыр, дастан үйренеді. Орал, Ақтөбе, Атырау, Орынбор аймақтарын аралап, жыр айтады. 1904-05 ж. Орынбор қаласында өткен суырыпсалма ақындармен айтыста жазылып алынған өлең жолдары күні бүгінге дейін сондағы мұражайда сақтаулы. Көшелектің Ұлы Отан соғысы кезіңде шығарған өлендері Орал облысы газетінде жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1874 жылы туғандар
Санат:Шыңғырлау ауданында туғандар
Санат:1951 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шыңғырлау ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Айтыс ақындары
Гипертеза

**Гипертеза** - бір буындағы дыбыстарын екінші буынға алмасуы түрі (*тәрелке - неміс Teller*).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Гиперурбанизациялау

**Гиперурбанизациялау** - әдеби тіл ерекшеліктерінің қате таратуы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Эдуард Манэ

**Эдуард Манэ** (; 23 қаңтар 1832, Париж — 30 сәуір 1883, Париж) — француздық көркем суретші, нақышшы, импрессионизмнің негізін салушылардың бірі.

1863 жылы Париж қаласының ресми салон қазылары қабылдамай кайтарған картиналар көрмесінде француз суретшісі Эдуард Манэнің көп дау тудырған "Шөп устіндегі тацгы тамақ" суреті көрермендер зейінін өзіне аударды. Қазір ол сурет импрессионизм музейінде сақталған. Э.Манэ өмір бақи өз өнерінің әлемге әйгілі болуын талап ете отырып, ақыры жеңіп шыкты.

Манэ өз шығармаларында замандастары туралы көп жазды.Ата-аналар суреті "Гитареро", "Валенскиден келген Лола" сияқты шығармаларында замандастарының мінез-құлқын, қарым-қатынастарын бейнелейді. "көгалдағы таңғы тамақ" суретінде Манэ өткен ғасыр өнерін қазіргі өмірмен, әсіресе Джорджоненің әйгілі Ауыл концертін байланыстырғаны буржуазиялық қауым мен салон қазылар алқасының тарапынан түсінбеушілік туғызды. 1863 жылы Манэ тағы бір өйгілі"Олимпия" суретін салды (Париждегі импрессионизм мұражайы). Суретші бұл жерде де дәстұр лі сюжетті өзінше өзгертіп, өзі өмір сұрген кездегі париж қызының бейнесін жасады.

200px|thumb|leftЖылдар өте суретшінің шеберлігі колориттік тұрғыдан шыңдала түседі. Ол арасында әр тұрлі ашық бояулар жарқ етіп көрініп қалатын үйлесімді реңктерді, палитраның ашық түстерін ұнататын, сонымен цнтар формалардың пластикалығын сақтауды да ұмытқан жоқ. Осының дәделі — "Флейтист" суреті (1866). Манэ шығармашылығының толысқан кезеңіндегі замандас кейшкерлерін бейнелеуге "Балкон”,”Шеберханадағы таңғы тамақ", "Операдагы балмаскарад”,"Қана"  суреттері арналған.

Манэнің өз заманына қызығушылығы, колорит саласындағы жаңалықтары импрессионист суретшілерді қызықтырып, олар Манэні “Жаңа кескіндеме әкесі" деп қарастырды.

Манэнің Эдгар Поның поэмасына салынған "Қарға" және "Жанна" деген екі суреті 1884 жылы орындаған "Көктем" атты жайдарылық рухина толы суретінің тақырыбын қайталайды.

## Дереккөздер

Санат:Франция суретшілері
Ғарифолла Көшенов

**Ғарифолла Көшенов** (17.2.1939 ж. т., Бөкей ордасы ауданы, Бисен а.) — журналист, ақын, Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1971), Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1988).

Еңбек жолын *«Орда»* кеңшарында механизатор болып бастаған. 1958 ж. облыс ақындарының түңғыш айтысына қатысып, 3-орын алған.  1959 ж. облыс ақындарының 2-айтысында жеңімпаз болып, «Облыс ақыны» атанған. 1964 ж. ҚазМУ-дің филология факультетін бітіріп, Батыс Қазақстан облыстық *«Орал өңірі»* газетінде тілші, бөлім меңгеруші, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, бас редактор, 1990-93 ж. облысы теле-радиокомпанияның төрағасы қызметтерін атқарды. *«Жас дәурен»* (1961), *«Кең жайлау»* (1962) жинақтарына топтама өлеңдері, *«Еңбек даңқы»* (1978) кітабына очеркі енді. Айтыстары *«Ақындар үні»* (Орал, 1958) жинағында жарияланған. Қазір Алматы қ-нда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Айтыс ақындары
Кеудеше

thumb||right|250px

**Кеудеше** (куртка). Кеудешені жүн, «болонь» лаке тектес плащтық және басқа
маталардан тігеді.
«Болонь» тектес матадан кең етіп тігілген
кеудеше. Жеңі құлапарасымен
қоса пішілген. Құлапараның қайырма жағы мен түймелік қақпағына осы матаның өңін теріс қаратыл салған. Жеңнің
ұшы мен етегі бірнеше қатар резеңке
мен бүрмеленген. Жиегі қайырмалы үлкен
жапсырма қалта салынған. Кеудешенің барлық детальдарына өрнекті тігіс түскен.
Керекті матаның мөлшері: 158—96—104
размерлі кеудешеге ені 100 ем матадан
3 м жұмеалады.

Плащтық матадан тігілген кеудеше Қынамасыз. Жеңі оюлы иінішпен бірге
тұтас пішілген. Тік жаға. Артқы бойының
иініштен төменгі жеріне қарама-қарсы қатпар түседі. Аузы арт жағынан шығарылған
үлкен жапсырма қалтасы бар. Кеуде тұсына барқыттан су жүгірткен.
Керекті матаның мөлшері: 164—88—96 размерлі кеудешеге ені 70 ем матадан 4 м 55 ем кетеді.

Плащтық шақпақ матадан тігілген кеудеше. Иық сызығы сәл-пәл төмен түскен. Жеңі тігіліп қондырылады. Артқы және
алдыңғы бойларына иініш салынған. Түймелік сыдырмалы, қалтасының қақпағы қиғаш салынған. Артқы бойда қарама-қарсы
қайырма қатпар бар. Кеудешенің етегі мен
жең ұшы резинкамен бүріліп, басқа маталан су жүгірткен.

Керекті матаның мөлшері: 164—92—96
размерлі ке уд еш еге ені 146 ем матадан
1 м 60 ем, су жүгірту үшін 80 ем
(матаның ені 150 ем) жұмсалады.
«Болонь» тектес матадан тігілген кеудеше. Иініші синтетикалық мақта салынып сырылған. Жағасы тік, тұтас пішілген. Кеудешенің етегі мен жең ұщы резинкамен бүрілген. Қиғаш түскен қалтасының
аузына сырма салынған.

Керекті матаның. мөлшері: 158—96—104
размерлі кеудешеге ені 140 ем болған күнде
2 м 18 ем мата жұмсалады.

Шақпақ жүн матадан тігілген шалбар мен
кеудеше. Тік силуэтті. Жеңі жейденікіндей болып пішіліп, манжетпен аяқтал ады. Тік жаға. Түймелік қақпағы матаның қиғашынан пішіліп, сырылған. Кеудешенің етегіне резинка өткізілген.
Керекті матаның мөлшері: 176—100—82
размерлі кеудешеге ені 140 ем болған күнде 2 м мата жұмсалады.

Аралас мат адай тігілген күлапаралы кеудеше (ерлерге арналған). Жеңі тігіліп қосылады. Алдыңғы бойдың жоғарғы
жағында сыдырма салынған «тікжарма»
қалт ал ар. Шалғайында қақпақты тағы екі
жапсырма қалтасы бар. Белі сырма бел-
беумен буылады. Детальдарға шетінен 0,7 ем
қашықтықта өрнекті тігіс түскен.
Керекті матаның мөлшері: 176—100—82
размерлі кеудешеге ені 140 ем болған күнде
2 м мата ж үме алады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс