open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Даму жөніндегі халықаралық ассоциация

**Даму жөніндегі халықаралық ассоциация** - Дүниежүзілік қайта құру және даму банкінің еншілес ұйымы. АҚШ-та 1960 ж. құрылған. Аса кедей елдерге процентсіз кредит беріледі. Мақсаты - дамушы елдерге (мүше мемлекеттерде) экономиканы көермелеу, еңбек өнімділігін арттыру, халықтың тұрмыс жағдайын көтеру. Даму жөніндегі халықаралық ассоциация өзі қаржыландыратын әрбір жобаны қаржы көмегін неғұрлым тиімді пайдалану мақсатымен әлеуметтік-экономикалық сараптамадн өткізеді. 
## Дереккөздер
 Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 3 том. ISBN 5-89800-149-2
Данайлар

**Данайлар** - Аргос аралын мекендеген ертедегі грек тайпасы. Гомер эпосындағы Данайлар - Трояны қоршауға алған гректердің атауы. Аңыз бойынша, Данайлар Трояға күшпен басып кіре алмай, қала қорғанының жанына ішіне  қарулы жауынгерлер тығылған ағаш ат қалдырады да, өздері кетіп қалады. Көріпкел Лаокоонның "сыйлық тарту еткен Данайлардан қорқамын" деп ескерткеніне қарамастан (Вергилий, энеида, ІІ, 49), троялықтар ағаш атты қалаға алып кіргізеді. Түн ортасында онда жасырынған жауынгерлер ағаш аттан шығып, қала қақпасын қайта оралған жасақтарына ашып береді. Троя талқандалып, жаудың қол астына қарайды. Ел арасындағы "данай сыйлығы" деген қанатты сөз осыдан қалған. 
## Дереккөздер
  Қазақстан Ұлттық Энциклопедия. 3 том. ISBN 5-89800-149-2
Қарақалпақ рулары

Қарақалпақтар тайпаға, руға - ұрық және тайпа одағы - арысқа бөлінеді. Ең ірі тайпа бірлестігі - он төрт ұрық, саны жағынан екіншісі - қоңырат арысы. Қоңырат арысы екі тайпадан тұрады: шуллук және жоунгур.

## [[Мүйтен]]
(таңбасы: үш істі шанышқы; ұраны: Ақшолпан)

## [[Қоңырат]]
(таңбасы: П ( босаға) ұраны: Қақпа)

## [[Қарақытай мемлекеті|Қытай]]
(таңбасы: Q (ожаў), ұраны: Уллы таў)

## [[Қыпшақ]]
(таңбасы: I (әлип ямаса биринши), ұраны: Тоқсаба)

## [[Кенегес]]
(таңбасы: Х (атанақ), ұраны: Шаўлы-Шаўхай)

## [[Маңғыттар|Маңғыт]]
(таңбасы: f (қылыш), ұраны: Шаўлы-Шаўхай)

## Халық саны

## Тағы қараңыз
* Қазақ рулары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.turkulusbudun.com/t354p75-qaraqalpaqlar-karakalpaks 
* http://www.e-sozlik.net/uruwlar/ 
* карта каракалпакских родов
* http://lib7.com/narody-srednej-azii-i-kazahstana/1529-istoricheskie-svedenija-o-karakalpakah.html

Санат:Рулар
Санат:Қарақалпақтар
Риу Аве

**Риу Аве** () — Вилла-ду-Конди қаласындағы португал футбол клубы.
## Тарихы
**Rio Ave** клубы 1939 жылы құрылды. Клубтың чемпионаттағы ең үздік нәтижесі (5-ші орын) 1981-82 жылғы маусымда болды. Екі жылдан клуб алғаш рет Кубок финалына шықты (1:4 есебімен Порту клубына жеңіліп қалды). 

2014 жылы Португалия Кубогының финалына дейін жетіп, клуб 2014-15 жылғы маусымда УЕФА Еуропа Лигасына жолдама алды.
## Жетістіктері
### Ұлттық титулдар
***Португалия Кубогы**
:* Финалист (2): 1983-84, 2013–14

***Португалия Лига Кубогы**
:* Финалист (1): 2013–14

***Португалия Суперкубогы**
:* Финалист (1): 2014

***Сегунда**
:* **Жеңімпаз (3):** 1985–86, 1995–96, 2002–03

***Португалия Үшінші Дивизионы**
:* **Жеңімпаз (1):** 1976–77

### Аудандық титулдар
* **Порту Кубогы**
:* **Жеңімпаз (1):** 1966–67
## Сілтемелер
Санат:Португалия футбол клубтары
Морейренсе

**Морейренсе** () — Морейра-де-Конегуш қаласындағы португал футбол клубы.

## Тарихы
1938 жылы клуб **Moreirense** атымен құрылды. Алғаш рет клуб екінші дивизионға 1995 жылы жетті. 6 жылдан кейін клуб Мануэль Мачадомен бірге алғаш рет Жоғарғы лигаға шықты.

2002–04 жж. маусымда клуб жоғарғы лигада өзінің әзірше үздік орнына жетті (9-шы орын). Мачадо Гимарайнш клубына кеткен соң, клуб екі мәрте секундтқа түсіп жоғарғы лигаға қайта оралды (2010 және 2012 жылдар).

## Жетістіктері
***[[Сегунда Лига]]**: 2001–02, 2013–14
***[[Португалия Екінші Дивизионы]]**: 1994–95, 2000–01
***[[Брага Екінші Дивизионы]]**: 1942–43

## Ойыншылар
### Негізгі құрам

Санат:Португалия футбол клубтары
Санат:1938 жылы құрылған футбол клубтары
Боавишта

**Боавишта** () — Порту қаласындағы португал футбол клубы.
## Тарихы
### Бастапқы жылдар (1934-1969)
Боавишта Жоғарғы лигада алғашқы рет 1935-36 жж. маусымда өнер көрсетті. Сол жылы-ақ клуб Сегундаға түсіп қалды. 1969 жылға дейін клуб Жоғарғы лигадан Сегундаға түсумен және керісінше көтерілумен болды.
### Алтын ғасыр (1969-2003)
Клуб 1975-76 және 1998-99 жж. маусымдарда екінші орынға қол жеткізді. 

1993-94 жж. УЕФА Кубогында ширек финалға дейін жетті (Олар ОФИ мен Лационы жеңді). 

1999-00 жж. УЕФА Чемпиондар Лигасында клуб топтық кезеңде шығып қалды. 

2000-01 жж. маусымда клуб алғаш рет Португалия чемпионы атанды. Келесі маусым клуб Спортингтен кейін екінші орынмен бітірді.

2001-02 жж. УЕФА Чемпиондар Лигасында қайтадан өнер көрсетті. Бұл кезде клуб жақсырақ өнер көрсетіп, өзінің жолында Боруссияны, Динамо Киевты жеңді. Келесі кезеңде клуб Бавария, Манчестер Юнайтед және Нантпен бір топқа түсті. Ол топта клуб жаман өнер көрсетіп, тек қана 1 ұпайға қол жеткізді.

2002-03 жж. УЕФА Кубогында клуб жартылай финалға жетті (Селтиктен жеңіліс).
### Төмен жылжу (2003-2008)
2003 жылы клуб жаңа стадионын сала бастады. Бұл құрылыстан кейін клуб дағдарысқа ұшырады. Клуб чемпионатта кестенің екінші жартысынан аса алмады.  

2008 жылы клуб *Апито* жанжалының (арбитрларды қорқыту) кесірінен Сегундаға түсіп қалды.
### Қайта оралу (2008-қазіргі уақытқа дейін)
2008-09 жж. маусымда клубтың финанстық мәселелері жалғаса берді. Сол жылы-ақ клуб үшінші дивизионға түсіп қалды.

2013 жылдың маусым айында ұзақ келісімдерден кейін Боавишта Лига Сагрешке оралу құқығына ие болды.  Сонымен қатар клуб кредиторлармен келіссөздер өткізіп, қарызды жартысына дейін азайтуға келісті. 

2014 жылдың ақпан айында Боавишта кредиторларымен бірге SIREVE (Соттан Тыс Келісім Арқылы Жүйені Қалпына Келтіру Компаниясы) келісіміне қол жеткізді.

2014 жылдың сәуір айында Лига Атқару комитеті 2014/2015 маусым чемпионатында қатысу туралы декларацияны қабылдады. Мәлімдемесінде комиссия клубтың финансы, сондай-ақ техникалық қамтамасыздығы және аудиты қалпында деген шешімін қабылдады.

2014-15 жж. маусымда клуб 6 жылдан соң чемпионатқа қайта оралды.
## Жетістіктері
***[[Футболдан Португалия чемпионаты|Лига Сагреш]]**
:* **Жеңімпаз (1):** 2000–01

***Португалия Кубогы**
:* **Жеңімпаз (5):** 1974-75, 1975-76, 1978-79, 1991-92, 1996-97
:**Финалист (1):* 1992–93

***Португалия Суперкубогы**
:* **Жеңімпаз (3):** 1979, 1992, 1997
:**Финалист (1):* 2001

***Сегунда Лига**
:* **Жеңімпаз (2):** 1936–37, 1949–50

***Порту Чемпионаты**
:* **Жеңімпаз (1):** 1913–14
## Дереккөздер
Санат:Португалия футбол клубтары
Санат:1903 жылы құрылған футбол клубтары
Академика

**Академика де Коимбра** () — Коимбра қаласындағы португал футбол клубы.

## Тарихы
Академика 1876 жылы *Clube Atlético de Coimbra* (1861 ж. құрылған) және *Academia Dramática* (1837 ж. құрылған) қосылуымен Коимбра Университетінің студенттерімен құрылған клуб. 1970-шы жж. дейін клубта тек қана Университет студенттері ойнады. Бірақ 1974-1984 жж. арасында клуб чемпионатта жаман өнер көрсетіп, Сегундаға түсіп қалды. Сол кездегі клуб президенті Академика басқа клубтармен бәсекелесу қабілетін жоғалтпау үшін негізгі құрам сапына кәсіпқой футболшыларды шақырады.

## Жетістіктері
***[[Португалия Кубогы]]**
****Жеңімпаз:** 1938–39, 2011–12
**Финалист: 1950–51, 1966–67, 1968–69

***[[Португалия Суперкубогы]]**
**Финалист: 2012

***[[Португалия Әуесқой Чемпионаты]]**
**Финалист: 1922–23

***[[Сегунда Лига]]**
****Жеңімпаз:** 1948–49, 1972–73
**Финалист: 1979–80

## Ойыншылар
### Негізгі құрам
*Құрам 2014 жылдың 19 тамызына қарай.*

Санат:Португалия футбол клубтары
Арока

**Арока** () — Арока ауданындағы португал футбол клубы.

## Тарихы
Клуб Порту клубының қосылмасы ретінде 1951 жылдың 25 желтоқсанында құрылған. Арока 2006 жылға дейін Авейру аймақтық лигасында ойнады. Сол жылы клуб Португалия Үшінші Дивизионына шыға алды. 

Арока 2012-13 жж. маусымда өзінің тарихындағы басты нәтижесіне жетті. Ол жылы клуб Лига Сагрешке жолдама алып, Арока ауданының басшылығымен *Құрмет Алтын Медалімен* марапатталды.

## Жетістіктері
*Сегунда Лига
**2009–10
*Португалия Үшінші Дивизионы
**2007–08
*Авейру Аймақтық Лигасы
**2006–07

## Дереккөздер
Санат:Португалия футбол клубтары
Футболдан Португалия чемпионаты

**Футболдан Португалия чемпионаты** ()  немесе **Премьер Лига** () - Португалия футболының ең жоғарғы дивизионы. Турнирде 18 команда өнер көрсетеді. Әр маусымның соңында ең төменгі орын алған 2 команда Сегунда Лигаға кетеді, ал олардың орнына ол жақтағы ең жоғарғы орын алған 2 команда келеді.

## Португалия Чемпионатының 2015–16 жж. маусымының қатысушылары
*Академика
*Арока
*Белененсиш
*Бенфика
*Боавишта
*Брага
*Витория
*Гимарайнш
*Маритиму
*Морейренсе
*Насьонал
*Пасуш де Феррейра
*Порту
*Риу Аве
*Спортинг
*Тондела
*Униан Мадейра
*Эшторил

## Жеңімпаздар мен бомбардирлер тізімі

### Жеңістер саны

## Үздік бомбардирлер тізімі



## Дереккөздер

Санат:Футболдан Португалия чемпионаты
Афарлар

**Афарлар** (*Данакиль*) — Африканың солтүстік-шығысында, Афар шөліндегі халық. Жалпы саны 1,5 миллион адамға бағаланады (2009), олардың көпшілігі Эфиопияда тұрады, Афар провинциясы халқының едәуір бөлігін құрайды. Афардың үлкен топтары Эритрея мен Джибутиде тұрады. Антропологиялық жағынан Данакиль еуропалық пен зәңгі нәсілінің араласуынан қалыптасқан эфиоп өтпелі нәсіліне жатады.

## Тілі
Кушит тілдері тобына кіретін афар тілінде сөйлейді.

## Діні
Басым көпшілігі ислам дінінің сүннит тармағын ұстанады, ал аз ғана бөлігі - христиандар. Діни нанымында (ислам дінін қабылдағанға дейін) ерте заманғы тұтынған діннің сарыны сақталған.

## Тарихы
Араб және Эфиопия дереккөздеріндегі Афарлар туралы алғашқы мәліметтер 13-14 ғасырларға жатады. Афарлар бірнеше сұлтандықтарды құрды (Ауса — Аваш өзенінің төменгі ағысында, Тәжура - Тәжура шығанағының жағасында, Рахейт - Баб-эль-Мандеб бұғазының жағалауында және т.б.), 19 ғасырда Эфиопия құрамына еніп, ішінара Италия мен Францияның отарлық иеліктеріне қосылды.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Афар
Афарлар көшпелі түйе шаруашылығымен, аз дәрежеде мал шаруашылығымен (ірі қара және ұсақ мал), тұз өндіріп, оны бұғаз арқылы йемендіктермен немесе эфиопиялықтармен астық үшін саудалайды, Қызыл теңіз жағалауында – балық аулаумен, Ауса оазисінде – егіншілікпен айналысады. Афар аймағының ең ірі қаласы Асабада, Аддис-Абебада, Джибутиде афар жұмысшылары, қызметкерлері, зиялылары тұрады.

## Өмір салты
нобай|солға|200px|Жартылай көшпелі афарлардың қонысы
Немере туыстар бойынша некелесу кең таралған. Ажырасу деңгейі жоғары. Афар әйелдері жалаңаш жүруге бейім, бұл мұсылман халықтары үшін әдеттен тыс нәрсе. Кушит халықтары мен кейбір банту халықтары қолданатын әйелдерді «сүндетке отырғызу» әдеті бар.

Қазіргі кезде Афар қоғамының өз жұмысшы табы мен зиялы қауымы бар.

Көшпелілер жартылай шатырлармен жабылған үңгірлерде, егіншілер мен балықшылар пальма жапырағы төсеніштерімен жабылған тіректері мен бұтақтары бар дөңгелек шатырларда тұрады. 

Ерлер мен әйелдердің киімі – белге байланған мата, көйлек, шекпен.

Ет пен сүт афар диетасының негізгі құрамдас бөлігі болып табылады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Кобищанов Ю. М. Афар// Народы и религии мира / Глав. ред. В. А. Тишков. М.: Большая Российская Энциклопедия, 2000. — с. 63
* Шпажников Г. А. Афар// Народы мира/ Глав ред. В. А. Минц. М.: ОЛМА Медиа Групп, 2007. — 640 с., ил. — с. 70 — 71.
* Lewis I.M. Peoples of the Horn of Africa: Somali, Afar and Saho., L., 1955 

 
Санат:Эритрея халықтары
Санат:Джибути халықтары
Даур жотасы

**Даур жотасы** (; *[[бурят тілі|бурятша:]]* *Дагуур дабаан*) — Ресейдің (Чита облысы) Байкал сыртының орталық бөлігіндегі жота. 

Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыскқа қарай 300 км-ге созылып жатыр. жота Джила өзенінің жоғарғы бастауынан Ульдуруг өзенінің құйылысына дейінгі аралықты алып жатыр. Абсолютті биіктігі 1526 м. Геологиялық құрылымдары герцин қатпарлығының нәтижесінде пайда болған гранит және кристалл тақтатастарынан түзілген. Жота климаты тым континентті. Қаңтар айындағы орташа температура - 23-32°С, шілдеде 15-19°С. жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 250-400 мм. Даур жотасы аумағынжа көп жылдық тоң жатыр. Беткейі мен баурайында қарағай мен майқарағай орманы өседі. 
## Дереккөздер

Санат:Ресей таулары
Сиыршы (ру)

**Сиыршы** — Жалайыр тайпасының cырманақ тармағынан тарайтын ру. Орыс географы қоғамының Н.А. Абрамов басқарған зерттеушілері жинаған мәліметтерінде 1864 жылы С-дан тараған сырымбет, бәйімбет аталары 800 түтін болған. Қыстаулары — Жалғызағаш пен Лаба тауы, жайлауы Ешкіөлместе — Қызылжора сайы, Қараталдың оң жағы. Сиыршының ұраны мен таңбасы жалайырмен бірдей. 
## Тұлғалар
* Бақтыбай Жолбарысұлы
* Ескелді би Жылгелдіұлы

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Қазақ рулары
Маржан Енбаева

**Маржан Енбаева** (1924 жылы Индер ауданы Есбол селосына қарасты «Толыбай» құмы – 16 маусым 2015 жыл Атырау облысы Индер ауданы Елтай ауылы) — Социалистік Еңбек Ері.

1950-ші жылдары жазылып, талай ән кештерінде шырқалған танымал «Маржан қыз» әнінің кейіпкері.

Маржан қыз Ағасы Шалабай екеуі әкесі Енбайға жылқы бағысты. Кейін 1944 жылы 19 жастағы Шалабай соғысқа аттанды. Жылқы бағудың барлық мехнаты енді қаршадай қыз бен әкесіне түсті.

«Әкемді жүнжітіп жібергені жылқының жайы емес, жалғыз ұлының соғыста хабар-ошарсыз кеткені болды. Көзі жұмылғанша «Шалабайым келіп қалар» деп елеңдеумен есікке қарап жатты. Ағатайымнан қара қағаз келмеген соң мен де үмітімді жоймадым. Бірақ Шалабай сол кеткеннен оралмады», - деген еді Маржан әжей өткен күндерді еске алып.

Зейнеткерлік жасқа дейін жылқы баққан Маржан Енбаеваның бағымына 1942-1946 жылдар аралығында 237 құлын сеніп тапсырылған болатын. Еңбегі еленіп, оған 1948 жылы Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Ол кезде Маржан небәрі 24 жаста еді.

М.Енбаеваның ерлігі елді елең еткізбей қоймады. Оның даңқы республикаға жайылып, бірқатар басылымдардың бас кейіпкері болды. Жылқышы қыз ақындардың да шабытын оятты. Белгілі сатирик ақын Садықбек Адамбеков Маржанды өлеңіне арқау етіп «Маржан қыз» өлеңін жазып, оған танымал композитор Әбілахат Еспаев ән жазды. Сөйтіп бұл ән өткен ғасырдың елуінші жылдарында жұртшылықтың сүйікті әніне айналып еді.

Елтай ауылындағы өзі тұрған көшеге есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Индер ауданында туғандар
Санат:16 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Индер ауданында қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қаскелең асуы

**Қаскелең** – Іле Алатауындағы асу.

## Географиялық орны
Қазақстан (Алматы облысы Қарасай ауданы) мен Қырғызстан шекарасы аралығында орналасқан.

## Жер бедері
Биіктігі 3716 м. Іле Алатауының солтүстігіндегі Қаскелең өзенінің жоғарғы аңғарынан Қаскелең арқылы Шоң-Кемін өзенінің саласы Оңтүстік Қаскелеңнің бастауынан соқпақ жол өтеді. Асуда жыл бойы қар жатады. Тәңір тауын алғашқа зерттеуші П.П.Семенов-Тян-Шанский 1856 жылы осы асудан өткен.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Санат:Қырғызстан асулары
Бокстан жартылай ауыр салмақта әлем чемпиондарының тізімі

**Бокстан жартылай ауыр салмақта чемпион**  — атақ, спортшы-боксшыларға беріледі.

Қазіргі уақыттағы жартылай ауыр салмақтағы лимит 175 фунт (79,38 кг).

Қазіргі уақыттағы кәсіби бокстағы беделді ұйым саналатындар:

* Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы (ВБА, WBA) (бұрыңғы NBA), 1921 жылы негізі қаланған,
* Бүкіләлемдік бокс кеңесі (ВБС, WBC), 1963 жылы құрылған,
* Халықаралық бокс федерациясы (МБС, IBF), 1983 жылы құрылған
* Бүкіләлемдік бокс ұйымы (ВБО, WBO), 1988 жылы құрылған.

## Атақ иегерлері

## Сілтемелер
* BoxRec 
* Бокстан жартылай ауыр салмақта WBC нұсқасы бойынша чемпиондар тізімі
* Бокстан жартылай ауыр салмақта WBA нұсқасы бойынша чемпиондар тізімі
* Бокстан жартылай ауыр салмақта IBF нұсқасы бойынша чемпиондар тізімі
* Бокстан жартылай ауыр салмақта WBO нұсқасы бойынша чемпиондар тізімі

## Қайнары


Санат:Бокстан әлем чемпиондары
Санат:Боксшылар тізімі
Санат:Жартылай ауыр салмақ дәрежесіндегі боксшылар
Санат:Бүкіләлемдік бокс кеңесінің чемпиондары
Санат:Бүкіләлемдік бокс ассоциациясының чемпиондары
Санат:Халықаралық бокс федерациясының чемпиондары
Санат:Бүкіләлемдік бокс ұйымының чемпиондары
Бокстан бірінші орта салмақта әлем чемпиондарының тізімі

**Бокстан 1-ші орташа салмақта чемпион**  — атақ, спортшы-боксшыларға беріледі.

Қазіргі уақытта атақты бере алатын ұйымдар
* Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы (ВБА, WBA) (бұрыңғы NBA), 1921 жылы негізі қаланған,
* Бүкіләлемдік бокс кеңесі (ВБС, WBC), 1963 жылы құрылған,
* Халықаралық бокс федерациясы (МБС, IBF), 1983 жылы құрылған
* Бүкіләлемдік бокс ұйымы (ВБО, WBO), 1988 жылы құрылған.

Ұйымдар құрылғанға дейін абсолютті берілген.

## Сілтемелер
*WBA ресми сайты
*WBC ресми сайты
*IBF ресми сайты
*WBO ресми сайты

*Бірінші орташа
Первый орташа
Қоғамның кәсіби құрылымы

Біздің қоғамда  6,5 млн адам еңбек етеді. Кәсіп еңбек етуші адамдардың шаруашылықтың түрлі салаларында атқаратын қызметіне байланысты ерекшеленеді. Барлық жағдайда да ол  белгілі бір  даму деңгейінде болады. Еңбек - күн көрістің бұлағы, іс-әрекеттің көрінісі. Кәсіп еңбек етүшіні, оның жұмыс орнын  және еңбек процессін сипаттайды. Сонымен қатар ол адамдардың ерекше икемділігін, еңбектің, оның түрлі операцияларының ерекшелігін айқындайды. Индустриалды елдерде адамдар көсібіне  сәйкес әртүрлі ерекшеліктерді, артықшылықтарды да пайдаланады. Мысалы,  заңгерлік және кейбір медициналық мамандықтаржоғары бағаланады,яғни қоғамның әлеуметтік- кәсіби құрылымы бірнеше жіктерге бөлініп, әрбір кәсіптің мәртебесіиен анықталады. Қазіргі ғылыми-техникалық, революция кезінде  кейбір кәсіптер жойылады, уақыт талабына сәйкес жаңа кәсіп, оның иелері көбейе түседі. Кейбір бөліну таптың және әлеуметтік жеке бөлінудің негізі, сонымен қатар ой еңбегі мен дене еңбегіне бөлінуде де осыған байланысты.
нобай|

Қоғамның әртүрлі саладағы қызметі кәсіп иелерінің  молшылығына, олардың икемділіге тікелей байланысты. Әр түрлі көсіби топтар нарықтық  жағдайда тайталасады, соның нәтижесінде қайсыбіреулері өте жоғары қоғамдық бағаға ие болады,ие болуға тырысады.

Кәсіби ерекшелік халық шаруашылығының түрлі салаларына  және срның атқаратын қызметіне, қоғамалдындағы орны мен  талабына байланысты.  Кез келген қоғамда шаруашылық әр түрлі  салалардан тұрады, соған сәйкес оны атқаратын кәсіп иелері болады, олар содан туындайтын еңбек міндетін атқарады.

Соңғы жылдарда  республиканың жоғары және орта арнаулы оқу орындары әр түрлі мамандар дайындауда көптеген игілікті  табысқа жетті. Қазірде әрбір жұмыс істейтін 3 адамның бірінің орта немесе жоғары арнаулы білімдері бар. Бұл өте жлғары көрсеткіш. 

Алайда бұрынғы КСРО-ның арнаулы оқу орындарында негізінен теориялық білім беруге баса назар аударылды да, тәжірибелік жағы назардан тыс қалып отырды. Сандық көрсеткіш бірінші орында болды.  Өмір бұл мамандардың көпшілігінің көсіби дәрежесінің төмен екендігін көрсетті. Сондықтан қазіргі кезде көптеген мамандар жұмыссыздыққа ұшырауда.

## Дереккөздер
Адам және Қоғам. 11-сынып  оқылығы

Авторы: Н.Күнқожаев
Қоғамның әлеуметтік-аумақтық құрылымы

Адамның көпқырлы іс-әрекеті белгілі әлеуметтік-аумақтық бірлікте іске асырылады. Соның нәтижесінде бұл құрылым адамдардың өмір сүруінің маңызды шарты және формасы болып есептеледі.
нобай|Қоғам

Әлеуметтік-аумақтық бірліктің де өз статусы, элементтері бар. Олар - өндіріс күштері, техникалық-экономикалық  және  әлеуметтік- экономикалық қатынастар, таптар мен әлеуметтік топтар, әлеуметтік ұйымдар және институттар, мәдениет және тұрмыс т.б. Осылар арқылы бұл әлеуметтік- аумақтық бірлік белгілі ерекшеліктерге ие болады.

Қазақстан қоғамы әлеуметтік-аумақтық әкімшілік желіге бөлінеді. Олар - облыс, қала, аудан  және ауыл. Бұлардың негізгі көрсеткіштерінің бірі - халықтың орналасу жүйесі. Республика аумағының жалпы көлемі 2717,3 мың км, халқының саны 17 млн-ға жуық. бір км2 жерге 6 адамнан келеді. Қалада 8,5 млн ауылда 6,5 миллионға жуық халық тұрады. Бұл құрылым негізінен өндіріс күшінің  орналысуымен байланысты. Зауыттар, фабрикалар, мәдени орындар негізінде қалада орналасқан. Сондықтанда халық ауылдан қалаға көшіп қонады. Республикада 1959 жылы қалаларда халықтың 44 пайызы тұрса, 1999 жылы 56 пайызы болды. Соңғы жылдары ескі қалалар жаңарып, жаңа қалалар пайда болды.

Қоғамның әлеуметтік құрылымдары өзара байланысты, екінші сөзбен айтқанда, бұл құрылымдар бүкіл қоғамды сипаттайды.

## Дереккөздер
Адам және Қоғам. 11-сынып  оқылығы

Авторы: Н.Күнқожаев
Роберт Ван де Грааф

**Роберт Ван де Грааф** (20 желтоқсан 1901 жыл, Тускалуса (Албама штаты)  — 16 қаңтар 1967 жыл) — америкалық физик.

## Биография
Албама штатының университетін бітірген.

*(1929 - 1931) жылдары Принстонском университететінде жұмыс істеген, 
*(1931—1960) жылдары - Массачусет технологикалық институтында істеген.

## Марапаттамалары
*1966 жылы Т. Боннера премиясымен марапатталған

## Сыртқы сілтемелер
*Биография

Санат:20 желтоқсанда туғандар
Тадеуш Рейхштейн

**Тадеуш Рейхштейн** (20 шілде 1897 жыл, Влоцлавек, Ресей империясы — 1 тамыз 1996 жыл, Базель, Швейцария). Швейцария химик-органигі, физиология және медицинадан 1950 жылдың Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты.

## Биография
Балалық шағы Киевте өткен. Әкесі - Исидор Райхштейн. 1906 жылы отбасысымен Киевтен көшіп, Цюрихке келеді. Тадеушті Йенадағы интернатқа оқуға жібереді.

## Сілтемелер
* Тадеуш Рейхштейннің Нобель комитетінің сайтындағы өмірбаяны.
* Тадеуш Рейхштейннің Нобельдік дәрісі.

Санат:20 шілдеде туғандар
Санат:1 тамызда қайтыс болғандар
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Швейцария биохимиктері
Санат:Швейцария медиктері
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Копли медалінің иегерлері
Оңтүстік Қазақстан

**Оңтүстік Қазақстан** — батыстағы Арал теңізінен шығыстағы Жетісу Алатауына дейінгі және солтүстіктегі Балқаш көлі мен Бетпақдала шөлінен Қазақстанның оңтүстіктегі шекарасына дейінгі үлкен алқапты алып жатқан өңір. Құрамына Алматы, Жамбыл, Түркістан, Қызылорда,  Жетісу облыстары және Алматы, Шымкент қаласы  жатады. Ірі қалалары - Алматы, Шымкент, Тараз, Қызылорда, Талдықорған.

## Жер бедері
[thumb|left|150px|[Іле өзені]]
Аумағының 80%-ы дерлігін шөлді жазықтар және біраз бөлігін Тянь-Шань мен Жетісу Алатауының батыс және солтүстік сілемдері мен тауалды қырқалары алып жатыр. Бұл таулардан Шу, Іле, Қаратал және т.б.кішігірім өзендер басталады. Мол ылғалды, биік таулы аймақ мал үшін шүйгін жайылымдар болып табылатын субальпілік және альпілік шалғандарға бай. Тауалды қырқаларында құнарлы, қалың қабатты лесс шөгінділері тараған. Дәл осы тауалды қырқалары Оңтүстік Қазақстанның экономикалық маңызды ауданы болып табылады:ол жерлерде халықтың көп бөлігі шоғырланған. Бетпақдаланың, Арал маңы Қарақұмының және Қызылқұмының шөлді жерлері сирек қоныстандырылған. Ауданның едәуір бөлігін суармалы егістік, бау-бақша, құнарлы мал жайылымдары алып атыр.

## Көлдері
Мұнда ірі көлдердің қатарына Арал, Балқаш жатады. Арал теңізінің деңгейі 1961 жылдан бастап төмендеуде. Теңіздің солтүстік-шығысы (Кіші Арал) бөлектенді. Негізі авкаториясының ауданы біршама кеміген. Теңіз жағалары 100-120 км-ге қайтқан, құрғап қалған теңіз табаны сортаңға айналып, жағаларын құмдар басқан. Аралды қалпына келтіру үшін көптеген іс-шаралар қаралып, жобалар жасалды. Халықаралық қор құрылды.
Тұрғындарды су басу қаупінен сақтау мақсатында Сырдария өзені бассейнінің сағасындағы өзен суын реттеу үшін Көксарай құрылысын салу көзделініп, 2010 жылы 18 наурызда іске қосылды.
 
2010-2011 жылдары су тасқыны кезіндегі су қоймасындағы шоғырландаралған ағынның көлемі 2,2 млрд текше метрді құрады. Вегетациялық кезеңнің басталуымен су реттегішті эксплуатациялау ережесіне сәйкес Көксарай су қоймасынан Сырдария өзенінің арнасына құю үшін және Кіші Аралды толтыру үшін су жіберу басталды.

## Қатынас жолдары
Теміржол және автомобиль жолдары Оңтүстік Қазақстанды Орталық Азия республикаларымен, Батыс Сібірмен және Ресейдің еуропалық бөлігі аудандарымен байланыстырады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аймақтары
Санат:Қазақстан географиясы
Шығыс Қазақстан

**Шығыс Қазақстан** - Қазақстанның шығысында, солтүстігінде Ресеймен, оңтүстік-шығысында Қытай елімен шекаралас аймақта орналасқан өңір. Батысында Сарыарқа, оңтүстігінде Балқаш-Алакөл ойысымен шектесіп жатыр. Абай облысы және Шығыс Қазақстан облысы аумағын қамтиды. Ірі қалалары: Семей, Өскемен.

## Жер бедері
[thumb|left|150px|[Мұзтау шыңы]]
Шығыс Қазақстанның жер бедері биік таулы, жоталы. Шыңдарының көпшілігін мәңгілік қар және мұздықтар жапқан. Алтайдың ең биік шыңы - Мұзтау (Белуха) (4506 м). Үлбі өзені аңғарында жылына 1570 мм жауыш-шашын түседі. Бұл - еліміздегі ең жоғарға көрсеткіш. Таулардан бастау алған көптеген өзендер тау етегіндегі құнарлы жазықтар мен ірі тауаралық қазан-шұңқырларды суландырады.

## Көлдері
Шығыс Қазақстанның басты су күретамыры - Ертіс. Аудан аумағындағы ірі көлдер: Зайсан, Марқакөл және т.б. Зайсан көлі Бұқтырма СЭС-ның салынуына байланысты көтеріле келіп, су қоймасының едәуір бөлігін қамтитын болды.

## Қатынас жолдары
Теміржол және автомобиль жолдары арқылы Шығыс Қазақстан Батыс Сібірмен, Ресейдің еуропалық бөлігінің аудандарымен және Орта Азия республикаларымен жалғасады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аймақтары
Санат:Қазақстан географиясы
Антонио Маргарито

**Антонио Маргарито** (Antonio Margarito, 18 наурыз 1978, Торренс, Калифорния, АҚШ) — мексикалық кәсіпқой боксшы жартылай орта салмақта өнер көрсетеді. Жартылай орта салмақтағы (WBO, 2002— 2004 және 2005— 2007; IBF нұсқасы, 2008—қазіргі уақыт) әлем чемпионы.
## Кәсіпқой мансабы
### 1994— 2001
1994 жылы қаңтарда кәсіпқой дебютін жасады. Ең алғашында қатарынан 3 рет жеңілген. Әуелгі екі жеңілісті танымал емес боксшылардан көрген. Үшіншісін 1996 жылы маусымда Родни Джонстан көрген. Маргарито 2001 жылы шілде айында жартылай орта салмақтағы WBO нұсқасы бойынша әлем чемпионы Даниэль  Сантоспен кездесті. Айқас 1-ші раундта аяқталды, оған себеп Маргаритоның көзден алган жарақаты болатын. Сантос осы айқастан соң 1-ші орта салмаққа көтерілді. 
## 16 наурыз 2002. Антонио Маргарито —Антонио Диас
*.Өткен орын: Бейлис Лас-Вегас, Лас-Вегас, Невада, АҚШ
*.Нәтижесі: Маргарито 12 раундтық айқастың 10 раундында техникалық нокаутпен жеңіске жетті.  
*.Маңыздылығы: Бос WBO атағы үшін чемпиондық айқас
*.Рефери: Джей Нейди
*.Уақыт: 2:17
Санат:АҚШ боксшылары
Остин Траут

**Остин Траут** (Austin Trout, 18 қыркүйек 1985, Лас-Крусес, Нью-Мексико, АҚШ) — америкалық кәсіпқой боксшы, бірінші орта салмақта өнер көрсетеді. Бірінші орта салмақтағы WBA тұжырымы бойынша 2011 — 2013 жылдар аралығындағы әлем чемпионы.

## Әуесқой мансабы
Траут бокспен 10 жасынан анасы оны жергілікті спортзалға әкелгеннен соң айналыса бастаған.  2003 АҚШ чемпионатында қола жүлдені иемденді, жартылай финалда (7:13) Ванесу  Мартиросяннен жеңіліс тапқан еді. 2004 жылы АҚШ-тың жартылай орта салмақтағы Әуесқой чемпионатында жеңіске жетті. 2005 жылы АҚШ чемпионатында қола жеңіп алды, жартылай финалда Деметриус Андрадедан жеңілді.
## Кәсіпқой мансабы
2005 жылы орта салмақ дәрежесінде кәсіпқой дебютін жасаған. 2009 жылы бірінші орта салмақтағы WBA тұжырымы бойынша құрлықаралық чемпион атағын жеңіп алады. 
### Әлем чемпионы атағы үшін айқас
2011 жылы мексикалық Ригоберто Альваресты жеңіп WBA тұжырымы бойынша әлем чемпионы атанды.
Санат:АҚШ боксшылары
Бүкіләлемдік бокс ассоциациясының чемпиондары

**ББА нұсқасы бойынша әлем чемпиондарының тізімі (WBA)** чемпиондық атағын Бүкіләлемдік бокс ассоциациясы — ББА (WBA) бойынша жеңіп алған боксшыларды, заңнамалық және хронологиялық Ұлттық бокс ассоциациясының (NBA) ізашарларын біріктіреді. Чемпиондық атағын NBA 1921 ж. бекіткен боксшыларға уақытынан ертерек жеңу күні көрсетілген.

з белгісі чемпионның өкілеттігі кәсіби бокстан оның зейнеткерлікке кетуіне байланысты тоқтатылды дегенді білдіреді. а белгісі чемпиондық титулынан ББА шешімімен айырылғанындығын білдіреді (көбіне Ассоциациясымен бекітілген қарсыласымен жұдырықтасудан бас тартуына байланысты).

## Ең аз салмақ (105 фунт., 47.6 кг)

## Бірінші ең жеңіл салмақ (108 фунт., 49 кг)

## Супер жеңіл салмақ (112 фунт., 50.8 кг)

## Екінші супер жеңіл салмақ (115 фунт., 52.2 кг)

## Супер жеңіл салмақ (118 фунт., 53.5 кг)

## Бірінші жартылай жеңіл салмақ (122 фунт., 55.3 кг)

## Жартылай жеңіл салмақ (126 фунт., 57.2 кг)

## Бірінші жеңіл (130 фунт., 59 кг)

## Жеңіл салмақ (135 фунт., 61.2 кг)

## Бірінші жартылай орта салмақ (140 фунт., 63.5 кг)

## Жартылай орта салмақ (147 фунт., 66.7 кг)

## Екінші жартылай орта (154 фунт., 69.9 кг)

## Орта салмақ (160 фунт., 72.6 кг)

## Екінші орта салмақ (168 фунт., 76.2 кг)

## Жартылай ауыр салмақ (175 фунт., 79.4 кг)

## Бірінші ауыр салмақ (200 фунт., 90.7 кг)

## Ауыр салмақ (200+ фунт., 90.7+ кг)

*
ББА
Альберто Аккаризио

**Альберто Аккаризио** (***'; [[1497]] жылы туған, [[Ченто]] — [[1544]], туған жерінде), Аккаризи есімімен де танымал (***'), Аккариджи (****) немесе Аккариза — XVI ғасыр италия филологы. Италянша, яғни италияның тіліндегі аудармаларды жасаған алғашқы адам ретінде танымал.

## Әдебиеттер
*L. Morandi. I primi vocabolari e le prime grammatiche della nostra lingua // Lorenzo il Magnifico, Leonardo da Vinci e la prima grammatica italiana. — Città di Castello, 1908.
*C. Trabalza. Storia della grammatica italiana. — Milano, 1908.
*A. Asor Rosa. Accarisi Alberto // Dizionario biografico degli Italiani. — Roma, 1960.

Санат:Италия ғалымдары
Рубен Сергеевич Амбарцумян

**Рубен Сергеевич Амбарцумя́н** (1911 — 1971) — техника ғылымының кандидаты (1934), Техника ғылымының докторы (1954), профессор (1957), АН СССР корреспондент мүшесі (1966). 1942 жылдан бастап ВКП(б) мүшесі.

## Марапаттары
*Ленин премиясы (1960)
*Үшінші дәрежелі Сталин премиясы(1949)
*Сталин премия (1953)
*Екі Ленин ордені
*медальдер
Дубай (әмірлік)

**Дубай** () — Біріккен Араб Әмірліктерінің ірі әмірлігінің бірі. Парсы шығанағының оңтүстігінде Арабия түбегінде орналасқан. БАӘ жеті әмірлігінің арасында тұрғын саны бойынша бірінші орында (17 сәуір 2013 жылдың мәліметтері бойынша 2 137 377 тұрғын ), аумағы бойынша Абу-Дабиден кейін екінші орында  (4114 км²). Әмірліктің астанасы - аттас Дубай қаласы.

Әмірліктің басшысы - Мохаммед ибн Рашид аль-Мактум әмірі.

## Географиясы
[thumb|left|250px|[Оман және БАЭ]]
Дубай әмірлігі Парсы шығанағының жағалауында иеіз деңгейінде орналасқан. Оңтүстігінде және оңтүстік-батысында Абу-Даби әмірлігімен, солтүстігі мен шығысында Шарджа әмірлігімен, батысында - Парсы шығанағының суларымен шекараласады. Теңіз жағалауының ұзындығы — 72 км.

## Дереккөздер

Санат:Дубай
Санат:Біріккен Араб Әмірліктерінің әмірліктері
Ескендір Сәбитұлы Ахметов

Ескендір Сәбитұлы Ахметов - ХІХ ғасырда Қазақстан аумағындағы сауда ісін жүргізуші белгілі ноғай көпесі. Ескендір Сәбитұлы бүгінгі Жамбыл облысының Жамбыл ауданына қарасты Бесағаш ауылында дүниеге келген. Ноғай көпесі Ескендір Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан аймақтарымен Ташкент арасында сауда ісін жүргізген. Түркістан генерал-губернаторлығының орталығы Ташкент қаласындағы негізгі  саудагер көпестің бірі болған.
Ескендір Сәбитұлы Ахметов - ХІХ ғасырда Қазақстан аумағындағы сауда ісін жүргізуші белгілі ноғай көпесі. Ескендір Сәбитұлы бүгінгі Жамбыл облысының Жамбыл ауданына қарасты Бесағаш ауылында дүниеге келген. Ноғай көпесі Ескендір Солтүстік Қазақстан, Шығыс Қазақстан аймақтарымен Ташкент арасында сауда ісін жүргізген. Түркістан генерал-губернаторлығының орталығы Ташкент қаласындағы негізгі  саудагер көпестің бірі болған.
Алжан

**Алжан (Мәмбет)** — Ұлы жүз құрамындағы Албан тайпасынан шыққан, күллі қазақтың атақты сәуегей  биі Шоған абыз ұрпағынан тараған атаның бірі. 
# Аламан, 
# Шағыр, 
# Қиғылық, 
# Сырымбет болып төртке бөлінеді. 

1865 жылғы мәлімет бойынша 1200 түтін (үй) болған. Қазан революциясына дейін Алжан ұрпағы Албан тайпасының басқа ру-аталарымен бірге Верный уездінің шығыс бөлігін мекендеген.
## Тұлғалар
* Райымбек батыр
* Мұқағали Сүлейменұлы Мақатаев

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Арықтыным

**Арықтыным** — Ұлы жүз, Жалайыр тайпасының бір тарауы. Мекені - Іле өзенінің төменгі оң жақ жағалауы, Бақанас өзенінің бойы. Күшік, Байшегір аталарымен аралас отырады. Солтұстігінде Жалайырдың Балғалы, Андас сияқты өзге де аталарының қалың қыстаулары көршілес жатады .

## Дереккөздер
Бүкіләлемдік бокс кеңесінің чемпиондары

**ББК (WBC) нұсқасы бойынша әлем чемпиондарының тізімі** чемпион атағын Бүкіләлемдік бокс кеңесі (ББК (WBC)) бойынша жеңіп алған боксшыларды біріктіреді.

## Ең аз салмақ

## Бірінші ең жеңіл салмақ

## Бірінші супер жеңіл салмақ

## Екінші супер жеңіл салмақ

## Бірінші жартылай жеңіл салмақ

## Екінші жартылай жеңіл

## Жартылай жеңіл салмақ

## Екінші жартылай орта

## Бірінші орта салмақ

## Екінші орта салмақ

## Бірінші жартылай орта

## Екінші жартылай орта

## Екінші ауыр салмақ

## Супер орта

## Жартылай ауыр

## Бірінші ауыр салмақ

## Екінші ауыр салмақ

## Тағы қараңыз
*Бүкіләлемдік бокс кеңесі

*
ББК
«Ринг» журналының чемпиондары

thumb|right|Жапонияда шыққан «Ринг» журналының мұқабасы

**«Ринг» журналы** өзінің жеке әлем чемпионы титулы бар, ол 1922 жылы пайда болған. Бірінші Ринг журналының әлем чемпионы белдігі Джек Демпсиге берілген. 1990-шы 2002-ші жылдары титул берілмеді. Ринг журналының чемпион атағын алудың екі жолы бар:
# Қазіргі чемпионды жеңу.
# Журналдың рейтингісіндегі бірінші және екінші нөмірдегі боксшылардың жекпе-жегін (кейде екінші және төртінші нөмірлі рейтингте) жеңу.

## «''Ринг''» журналының нұсқасы бойынша қазіргі әлем чемпиондары

## Қайнары


*Ринг
Ринг
Алтын руы

**Алтын руы** - Кіші жүздің Байұлы тайпасына кіретін бір руы. Негізінен Торғай облысының Ырғыз, Торғай уездерін, Торғай өзені бойын, Сырдария облысының Перовск уезін мекендеген. Қазір де көпшілігі сол араларда тұрады. 
# Қасқұл,
# Көзала,
# Шұңғыр,
# Жапалақ деген аталарға бөлінеді .
## Тұлғалар

# Уәли би Итенұлы
# Сәлтеке Мәметекұлы
# Мақан Жиенбайұлы
# Байзақ Көпірбайұлы Момынбаев
# Ұзақ Қайырбекұлы Жаппасбаев
# Жомарт Байзақұлы Момынбаев
# Сейітжан Бекшентайұлы
# Серік Есентайұлы Нұрмұратов
# Камал Сәруарұлы Ормантаев
# Жаңалық Ниязұлы Әбдірахманов
# Әуезхан Әбдіраманұлы Қодар
# Мұхамедияр Жабағиев
# Ісмет Кеңесбаев
# Төлеутайұлы Кәрібай
# Ерболат Асқарбекұлы Досаев

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Бетке

**Бетке** — Орта жүз құрамындағы Уақтан тараған ру. Бетке Қазан революциясынан бұрын Семей уезін мекендеген. Ұраны (Жаубасар) мен таңбасы Уақ тайпасына ортақ.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қыстық

**Қыстық** — Ұлы жүз Албан тайпасының Сүйменді тармағынан тараған рулар бірлестігі. Қыстықтың шын аты - Жиенқұл. Шежіре бойынша Қыстық:
# Аққыстық (Ақназар)
# Қарақыстық (Тоқмамыс) болып екі тармаққа бөлінеді. 

* Аққыстықтан - Құлақай, Тілеміс;
* Қарақыстықтың бәйбішесінен - Әлі, Байтоқ, тоқалынан -Елтоқты, Бөже.

Бұл екі тармақтан ру болып қалыптасқандары Аққыстықтан: Құлақай, Шойқара, Жайын, Онтоғар, Майасар; Қарақыстықтан: Қарақұс, Амангелді, Момын, Бектемір, Сақау, Есене, Мәліке рулары тараған. Қыстық бірлестігі Алатау округының 1865 ж. тізімінде Айтпен қоса есептегенде 1070 түтін (үй) болған. Бұлар Қазан революциясына дейін бүгінгі Алматы облысы, Шелек, Кеген, Нарынқол, Үйғыр аудандарын, Қырғызстанның Ыстыкөл айналасын мекен еткен. Жайлауы: Қарқаралы, Асы, Сартау. Қыстауы: Сөгеті, Сарыбұлақ, Торыайғыр. 

Қыстық рулары ертеден егін егіп, жеміс-жидек, бау-бақша өсірген. Ұраны - Райымбек, Малайсары, Таңбасы - Ο (дөңгелек).
## Тұлғалары

# Төле Кенжебаев
# Төлен Қабылов
# Алтынбике Бертаева Соц еңбек ері
# Әйнек Бибаева Соц еңбек ері
# Сәлім Жарылқасынов Соц еңбек ері
# Молдан Әлдербаев Министр ҚазССР
# Мәрия Нұрғалиқызы Омарова
# Марғұлан Баймұхан елші
# Асқар Жеңісұлы Шоқыбаев елші
# Сұлтан Орынтаев Жоғары Кеңес депутаты 
# Нұрқабек Үмбетәлиев Жоғары Кеңес депутаты 1948-54
# Ұят Дәулетбақова Жоғары Кеңес депутаты
# Оңласын Дәуренова Жоғары Кеңес депутаты
# Өмірғали Кенжебеков Жоғары Кеңес депутаты 1990-1995
# Тұрарбек Мәжілұлы Асанов
# Болат Нұрғазыұлы Нұрғазиев депутат 13 шақырылым
# Қайрат Құтымұлы Сәдуақасов
# Осан Жангелді Көшімбайұлы
# Жүнісбек Жұмабеков
# Бек Дәулетбаев Қазақ радиосын басқарған
# Ұлтарақов Қазтай
# Сағыныш Есбергенов депутат 1973
# Мереке Сатылғанқызы Атабаева
# Жеңіс Әкімжанұлы Шоқыбаев
# Құрманбай Игілікұлы Толыбаев
# Болат Қасымжанұлы Ұзақов

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қоңыр руы

**Қоңыр** — Ұлы жүз Үйсінінен Ошақты тайпасынан тараған ата. Шежіре деректері бойынша, Қоңырдан Шуылдақ, Алданар, Жамантымақ, Түлкіші ұрпақтары өрбіген. Олар Қазан революциясына дейін Әулиеата, Жетісу өңірін мекендеген. Ұраны - Бақтияр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қаракерей

**Қаракерей** — Орта жүз Найман тайпасының руы. *Ұраны – Қаптағай!, Қабанбай!; Таңбасы – Бақан, Мүйіз, Шөміш*

## Шежіре
Шежіре деректеріне қарағанда, Қаракерей құрамына Қожамбет, Мұрын, Көнші, Ақымбет , Сыбан, Қыржы, Байжігіт, Жастабан, Шүрентай, Тоқпақ, Тума, Ақнайман, Семізнайман, Болатшы, Тайлақ, Жайнақ, Балықбет, Байғана атты рулық топтар мен аталар кіреді. 

Қаракерейлердің негізгі тобы Қазан революциясына дейін Зайсан уезін, біразы Семей, Өскемен және Лепсі уездерін мекендеген.

## Өнеркәсіп
Негізгі кәсібі мал өсіру, аздап суармалы егіншілік болған, Ертіс өзені мен Зайсан көлінің жағасындағы жатақтар балық аулау кәсібімен айналысқан. 
## Таңбасы мен Ұраны
Қаракерейден сыбан тобынан Ақтамберді жырау және әйгілі Қаракерей Қабанбай батыр шыққан. Оның есімі Қаракерей руының ұранына айналған. Рулық таңбасы - *Мүйіз*.

## Тұлғалар

# Мәмбет
# Отыншы Әлжанов
# Бұланбай Көлбайұлы
# Сапарғали Әлімбетов Байыс 
# Боранбай Қалқаманұлы Байыс 
# Бағаналы Саятүлеков Жұмық 
# Жақыпбек Малдыбаев Байыс
# Байжігіт Тоқтарқожаұлы
# Тана мырза Тілемісұлы
# Шынқожа Базарқұлұлы Шүрентай? Тума
# Қасым Қайсенов
# Азмуханбетова Алима 
# Есберді батыр Қожанбет
# Жарылғап Байшораұлы
# Шатақ Есенбайұлы жалмамбет 
# Шағыр батыр Айтұлы қара қожамбет 
# Ахмет ишан Оразайұлы Ақтас 
# Балтабек Байсұлтанұлы Қожан 
# Бейсенбі Дөненбайұлы
# Кәрібай Тұңғатарұлы 
# Ырғызбай Досқанаұлы Қыржы
# Шөрек Батыр Байғана
# Досқан Қалиұлы Жолжақсынов Ақнайман
# Жаман батыр Ақнайман
# Шатақ Есенбайұлы Жалмамбет
# Сәкен Кәрімұлы Тұрысбеков
# Руслан Фатихұлы Жақсылықов Қаракерей
# Ғалихан Сәрсенов Байыс Сарымырза
# Майра Мұхамедқызы Қаракерей
# Мұратбек Мұбарақханұлы Иманғазинов Тоқпақ 
# Сүбебек Нұрбаев Ақымбет
# Қасабай батыр Шүрентай
# Таңғыт Еңсеұлы Жұмық
;Семіз:
# Балтабек Байсұлтанұлы
# Бекбосын Домбайұлы Семіз
# Есенсары Құнанбайұлы Семіз-Найман
# Балтабек Байсұлтанұлы Семіз-Найман
# Тоқтар Серіков Семіз найман 
;Байжігіт:
# Байжігіт
# Қабанбай батыр 
# Мұстафа Өзтүрiк 
# Көлбай Төгісов 
# Болатжан Шайзадаұлы Абылқасымов
# Мақсұт Шафиғи 
# Сасан Мыңбайұлы  (Байжігіт)
# Калибек Каирбаевич Данияров Байжігіт
# Даулетбай батыр Байыс-Байжігіт
;Мұрын:
# Жәқула Күшікұлы Сарымырза Мұрын
# Ізғұтты Мұхамеджанұлы Мұрын
# Төлеубек Мұхамеджанұлы Аралбай Мұрын
# Кешірім Бозтаев Мұрын
# Тілемес би Мұрын-Жанай
# Барақбай батыр Мұрын-Көнші
# Қазымбет батыр Мұрын
# Қожагелді батыр Мұрын-Тоқабай
# Кегенбай Жомартбайұлы Мұрын
# Қисық Тезеков аға сұлтан Мұрын-Кенже
# Боранбай Қалқаманұлы
# Шәкі шешен
# Кегенбай Жомартбайұлы
# Тана мырза Тілемісұлы
# Төлен Мұхамедиұлы Тоқтасынов 
;Сыбан:
# Ақтайлақ Байғараұлы 
# Түбек Есенқұлов 
# Қайрат Тұрлыханов 
# Дәулет Болатұлы Тұрлыханов 
# Сабырбай Ақтайлақұлы 
# Түбек Байқошқарұлы 
# Қуандық Сабырбайқызы 
# Құттыбай
# Нарынбай Жанкөбекұлы 
# Байғара Құттыбайұлы 
# Ақтамберді Сарыұлы 
# Түбек Байқошқарұлы 
# Дулат Бабатайұлы 
# Әріп Тәңірбергенов 
# Ерғазы Аққазыұлы Рахимов

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қалпе руы

**Қалпе** — Ұлы жүз Жалайыр тайпасының Шуманағынан тараған ру.

Қалпеден:
* Әлмембет (Дәуетай, Бекболат, Қасаболат, Айбас),
* Андағұл (Есіркеп),
* Дүйсембет (Қазы, Мәске)аталары тараған.

19 ғ-дың орта кезінде Қазан революциясынан бұрын қазіргі Талдықорған облысы Қаратал ауданының жерлерін мекендеген. Үраны - Айту, Таңбасы - Х (қайшылы).
## Тұлғалар
* Айту Жаубасарұлы
## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қарашапан

**Қарашапан** — Ұлы жүз Жалайыр тайпасының Шуманағынан тараған ата.

Қарашапан Тәңірберген, Баташы, Келмембет, Еспендәулет, Айтқұл деген аталарға бөлінеді. Қарашапан әулеттері Қазан революциясына дейін Әулиеата, Жетісу уездерін, бір бөлігі Қаратал - Көксу бойын, Алтуайт, Қараоба тауларын мекендеген. Ұраны - Бақтияр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Күшік руы

**Күшік** — Ұлы жүз Жалайыр тайпасының руы.

«Күшік» - Қосымбеттің лақап аты (шын есімі Көлшік екен деп те айтады). Күшік төрт тармаққа бөлінеді:
# Таз,
# Жабысқақ,
# Қарасақал,
# Маржа.

1860 ж. 700 түтін (үй) болған. Күшік  ұрпағы Қазан революциясына дейін Қапал уезіндегі Іле өзенінің оң жақ саласынан оңтүстік-шығысқа қарай Быжы өзенінің сол жақ саласына дейін кең аймақты - Ақдала, Көкдала жазықтары мен Шүрек, Сарыбұлақ, Ортаөзек, Сасық, Үшөзекті мекендеді. Олар Жоңғар Алатауының биік бөктерлеріне дейін жайлап баратын. Малы аз кедейлер негізінен көктеу, күзеулерде қалып, суармалы егіншілікпен айналысты.
## Тұлғалары
# Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев
# Кемел Тоқаев
# Жолбарыс батыр, би

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Терістаңбалы

**Терістаңбалы** — Абай облысы Жарма ауданы, Суықбұлақ кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл. Бұрынғы Терістаңбалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау ауылынан солтүстікке қарай 115 км-дей жерде.

## Дереккөздер
 

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Төмен шекті

**Төмен шекті** — Арғын тайпасынан тарайтын Тоқал Арғын аталған рулар бірлестігінің тармағы. Шежіре деректері бойынша бір ізділік жоқ, әр түрлі таратылады. Бірде Момыннан тараған жеті руды (Бәсентиін, Қарауыл, Атығай, Қанжығалы, Тобықты, Сарыжетім, Шақшақ) Тоқал Арғын десе, Бірде Сарыжетім мен Шақшақты ғана Тоқал Арғын атайды. Төмен шектіден Шақшақ руы тарайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Қанжығалы руы

**Қанжығалы** — Орта жүз Арғын тайпасының бір руы.

Шежіре деректеріне қарағанда, Қанжығалыдан:
* Есен,
* Бозым тарайды.

Қанжығалы руы Қазан революциясына дейін Көкшетау, Павлодар уездерін мекендеп, негізінен мал шаруашылығымен айналысқан.
## Болыстары
Қазан төнкерісі алдында қанжығалылар 9 болысты құрады:
# Обаған болысы (Торғай облысы Қостанай уезі)
# Сілеті болысы (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# Ереймен болысы (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# Қоржынкөл болысы (Ақмола облысы Ақмола уезі)
# Қанжығалы болысы (Ақмола облысы Петропавл уезі)
# Қызылағаш болысы (Семей облысы Павлодар уезі)
# Ақкөл болысы (Семей облысы Павлодар уезі)
# Шақшан болысы (Семей облысы Павлодар уезі)
# Қанжығалы болысы (Қызылорда облысы) 
## Тұлғалары

# Серік Негимов
# Естай Беркімбайұлы
# Асқар Ұзақбайұлы Мамин
# Жұмағали Ысмағұлов
# Шәңкі Меңдекеұлы
# Молдажан Жадайұлы
# Қаппас Жаниев
# Төлеу Шаханов
# Рашит Қайыржанұлы Әкімов
# Сәбит Мұқанұлы Байжанов
# Байболат Абайұлы Әубәкіров
# Айып Қисаұлы Құсайынов
# Аманжол Әлжанов
# Олжабай Кәйкенұлы Жармақин
# Елубай Атағайұлы Оразалинов
# Ақан Қарғамбайұлы Сатаев
# Қаркен Ахметұлы Ахметов
# Амандық Ғаббасұлы Баталов
# Есілбай Тәлкейұлы Қадралин
# Арын Қызырұлы Кизиров
# Мереке Арынұлы Кизиров
# Даниал Кенжетайұлы Ахметов
# Азат Тұрлыбекұлы Перуашев
# Атан Мәмбетұлы

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Еңсебаев Т. А., Қанжығалы шежіресi. — Павлодар: «ЭКО», 2004. — 492 б.

Санат:Қазақ рулары
Қарауыл руы

**Қарауыл** — Орта жүз Арғын тайпасының руы.

Шежіре деректеріне қарағанда, Қарауыл  Арғынның «Жеті момын» аталатын рулар бірлестігіне кіреді. Қарауылдан:
* Құрманқожа,
* Есенбай,
* Қараша,
* Құланшы,
* Атқы,
* Жауар,
* Мөнтік,
* Сары,
* Құлымбет,
* Түнқатар,
* Қалды,
* Ботпан,
* Жаулыбай,
* Әнәнәй,
* Қоңырша
* Шұңғырша,
* Жақсылық тарайды.

Қарауыл ұрпағы Қазан революциясына дейін негізінен Көкшетау, Омбы уездерін мекендеген.
## Тұлғалар

# Ақан сері Есенбай 
# Айдархан Тұрлыбаев Шөмек 
# Қанай Құттымбетұлы Қараша
# Нұрикамал Сейітжанқызы Сейітжанова Тоқтауыл
# Шахмет Құсайынұлы Құсайынов
# Кәкімбек Салықов Қожым
# Үкілі Ыбырай Есенбай
# Мәлік Ғабдуллин Қараша
# Батыр Қосағалы Төлекұлы Есенбай
# Баубек батыр
# Орынбай Бертағыұлы Жаулыбай
# Мұса Мырзағұлұлы Асайынов
# Баян Жанғалов Қараша
# Мәди Хасенов
# Балташ Молдабайұлы Тұрсымбаев Жаулыбай 
# Еркебұлан Ертихалұлы Нашаров көшей
# Мәмбет-Әли Сердалин Есенбай
# Науан-Хазірет Есенбай
# Қалақ батыр Қылды

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Көктіңұлы

**Көктіңұлы** — Орта жүз Қоңырат тайпасына кіретін бір топ рудың аты.

Шежіре деректері бойынша, Көктіңұлына:
* Байлар-Жандар,
* Қаракөсе,
* Оразкелді,
* Қарасирақ,
* Тоқболат,
* Құлшығаш
* Алғи рулары кіреді.

Қазан революциясына дейін Көктіңұлына кіретін рулар Перовск, Шымкент уездерінде егіншілікпен айналысып, мал өсірген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Құлшығаш

**Құлшығаш** (Ақмырза) — Орта жүздің Қоңырат тайпасы Көктіңұлынан тараған атаның бірі.

Құлшығаш тұқымы Қазан революциясына дейін Ташкент және Шымкент уездерін мекендеген. Ұраны — Алатау, таңбасы — босаға.

## Тұлғалар

# Дулат Исабеков 
# Төлебай батыр 
# Ергөбек Құттыбайұлы 
# Ережепбай Молдабаев 
# Бейсен Сейітұлы Оңтаев 
# Гауһар Ғалымжанқызы Тұрмаханова
# Диас Досқараев 
# Жазира Сайлауқызы Байырбекова
# Кәрима Оралова
# Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева
# Әселхан Қалыбекова
# Садықбек Адамбеков
# Зиядин Исабеков
# Құрал Күзеров
# Әбутәліп Ақкөзов
# Ербол Тұрмаханұлы Орынбаев
# Төлебек Қосмамбетов
# Бейсенбай Жолдасбекұлы Сүлейменов
# Иса Ақынбеков
# Қаныбек Жанболатов
# Әбдуәлі Балғынбеков
# Әуезхан Салықбаев
# Болсынай Дауылбаева
# Нұржамал Пернебекқызы Үсенбаева
# Бұрхан Әметшаев

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Құлан қыпшақ

**Құлан қыпшақ** — Орта жүз құрамындағы Қыпшақ тайпасының үлкен бір руы.

Құлан қыпшақтың арғы атасы Ақтамқожа, Ақтамқожадан - Сүлімалып, Сүлімалыптан - Ақкөбек, Ақкөбектен - Мүйізді, Сарыабыз туады. Сарыабыздан - Құтан, Құлан тарайды. 

Құлан - төрт ата, олар:
# Пұсырманқұл,
# Қайдауыл,
# Қырымқожа,
# Бұғаз.

Пұсырманқұл мен Қайдауылдың ұрпақтары Қазан революциясына дейін Жетісу өңірін мекендеген, Қытай жерінде де кездеседі. 

Ал Қырымқожа мен Бұғаздан тараған нәсілдер Қарағанды, Ақмола, Ұлытау, Жезді, Есіл, Торғай, Ертіс өңірлерін қоныстаған. Бұл төрт атаның ішіндегі ең көп тарағаны - Бұғаздың ұрпақтары.

## Y-ДНК анализі
Y-ДНК гаплогруппасы Q1a (N=1) 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ рулары
Алтын қақпа (Константинополь)

нобай|300x300px|Алтын қақпалардың реконструкциясы. Автор ескерткіштер мен қақпа басында орналасқан қорғаныс құралдарын суретке енгізбеді, ал ағаштан жасалған аспалы көпірді таспен алмастырды
нобай|240x240px|Қақпаның шығыс Едикулден көрінісі және Алтын қақпалардың ішкі фасады
**Алтын қақпалар **(; ) — Феодосиев қабырғаларындағы оңтүстік шерулік қақпа және Едикулдің қорғаныс қақпасы болған. Константиннің оңтүстік қақпалары қазірде жойылып кеткен, оның да есімі алтын қақпа деп аталады.

## Константиннің қорғаныс қақпалары
Алтын қақпалар есеппен құрылды, олар Лициннің алдында бір мезгілде жеңіс дарбазасы болды және қорғаныс қақпасы ретінде де пайдаланылды. Олар шамамен 320-жылдары Ұлы Константинде тұрғызылды. Екі негізгі мұнаралар мәрмәрмен, алтынмен, барельефпен безендірілген алтын қақпалар таңдады. Ең төбесінде алты метрлік Фортунның мүсіні орналасты.  Мерекелік орталық мұнара император қаласына жүретін салтанатты орын ретінде пайдаланылды. Бір ғасырдан аз уақытта Феодосиев қабырғалардың кесірінен алтын қақпалар өз мағынасын жоғалттын, бірақ ел ішінде жақсы қалыптағы ескерткіш болып қалды. XVI ғасырдың бас тұсында алтын қақпалар жер сілкінісінен үлкен зардап шекті, осындан кейін оның материалы түрік үйлерін салуға құрылыс материалы ретінде қолданылды. Қазірде қақпалардың орналасуын тек шамалап қана анықтауға болады.

## Сілтемелер
* 

Санат:IV ғасыр
Санат:Византия архитектурасы