open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шаншар-жарғаққанаттылар өкілі

Жарғаққанаттылардың арасында дернәсілдері басқа жәндіктердің денесінде паразиттік тіршілік ететін көптеген түрлері бар. Солардың ішіндегі өте әйгілісі- шаншарлар.

Шаншардың аналығы капуста, ақкөбелегінің жұлдызқұртын іздеп тауып, оған атша мініп алады. Бұдан соң шаншар құрсағының ұшындағы жіңішке ұзын өскінін-жұмыртқа салғышын жұлдызқұрттың терісіне шаншып алады, оның денесіне жұмыртқа салады. 

Жұмыртқадан шыққан дернәсілдер жұлдызқұрттың ұлпасымен қоректенеді. Шаншардың дернәсілі белгілі дәрежеге дейін өскен соң жұлдызқұрттың терісін тесіп, сыртқа шығады. Бұл кезде жұлдызқұрт өліп қалады.

## Дереккөздер


Санат:Жарғақ қанаттылар
Басуто

**Басуто** (*сото*, *суто*) - Лесото корольдығында, Оңтүстік Африка Республикасымен шектес аудандарда, ішінара Ботсвана Республикасында  тұратын халық.
2001 жылғы мәлімет бойынша, жалпы Басуто халқының саны - 5.3 млн адам, оның ішінде 3,544,304 адам Оңтүстік Африка Республикасында тұрады.

## Тілі
Банту тілдері тобының оңтүстік-шығыс тармағына жататын сесото тілінде сөйлейді.

## Діні
Басутоның көпшілігі католиктер мен протестанттар, азғанасы жергілікті дәстүрлі дінді сақтайды: 90 % - христиадар (оның ішінде 53 % католиктер), 10 % жергілікті дәстүрлі дінді сақтайды  (анимализм, фетишизм, бабалар аруақтарына сыйынады, табиғат күштеріне сыйнады т.б.).

## Тарихы
Басото халқы 19 ғасырдың ортасында пайда болды. 19 ғасырдың 1 ширегінде басото тайпаларына Чака жорықтары мен Зулу мемлекетінің құрылуына байланысты Наталда болған оқиғалар қатты әсер етті. Басото жерлеріне көптеген зұлыс тайпалары қоныстанды. Оңтүстіктен Транскей өңірлерінен қоныс аударушылар легі де осы жаққа бет алды. 
1824 жылы Басото территориясын матабеле басып алды. 19 ғасырдың 30-шы жылдарының басына қарай Дракон таулары аймағында туыстас банту тілдерінде сөйлейтін алуан түрлі халықтар қоныстанды. Қоғамның ескі, рулық бөлінуі жаңа аумақтық бөлініске жол берді. Бұл кезде ағылшын-бур шапқыншылығы қаупі төнген кезде Баквена тайпасының көсемі Мошеш Басутоның жоғарғы көсемі болып танылды, бұл Басутоленд мемлекетінің құрылуының басталуын көрсетті. 1868 жылы Англия Басутолендке протекторат орнатты.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі - мал шаруашылығы (қой) мен егіншілік (жүгері, бидай). Малды жайып, сауып алуымен еркектері айналасады. Одан басқа - ағаш ұсталық өнері, тері илеу кәсібі, металлургия дамыған. Ерлерінің  80 % -дайы кен орындарында және ОАР плантацияларында маусымды жұмыс істейді.

## Өмір салты
Ауылдарда инициация сақталған (4-7 жастан кейін), 11-12 жастан бастап ұлдар бөлек үйшіктерде тұрып, ұсақ мал бағумен айналысады. Олар патрилинальды, бірақ кейде нағашы ағаның ерекше рөлі сақталады. Малдағы неке сыйы (лобола) ажырасқанда қайтарылады. Қоныс әйелінің бірінші жүктілігі кезінде ата-анасына уақытша қайтарылатын вирилокальды болып табылады.

Елді мекендер қыраттардың басына салынған, 3000 үйшік пен 15000 адамға дейін. Қазіргі дәстүрлі тұрғын үйлер дөңгелек, сопақ, төртбұрышты, шатырлы төбесі бар.

Ерлерге арналған дәстүрлі киім - былғарыдан және мамықтан жасалған белдік, қыздарға шөптен тігілген белдемше, әйелдерге теріден тігілген белдемше. Маталар кеңінен қолданылды.

Дәстүрлі тағамы – көкөніс пен сүт, ет – ғұрыптық тағам.

## Дереккөздер

 
Санат:Оңтүстік Африка Республикасы халықтары
Санат:Лесото халықтары
Санат:Ботсвана халықтары
Көшпелі көкқасқа шегіртке

**Көшпелі көкқасқа шегіртке**-едәуір ірі (дене тұрқы 5-6 см шамасында болатын) жәндік, оның қысқа мұртшасы, қатқыл да жіңішкелеу алдыңғы ұзын тура қанаттары (отрядтың турақанаттылар аталуы сондықтан) мен желпуіш сияқты жиналатын жалпақ артқы қанаттары , секіретін артқы ұзын аяқтары бар.

Көшпелі көкқасқа шегіртке суқоймаларының жағаларындағы қамысты жерлерде тіршілік етіп, сол жерде көбейеді. КСРО-да ол Кубань, Терек, Урал, Сырдария, Амудария өзендерінің төменгі ағыстарында кездеседі.

Жаздың екінші жартысында көкқасқа шегірткенің аналығы қысқа жұмыртқа салғышымен топырақты шұңқырлап қазады және оған жұмыртқа салады. Көкқасқа шегірткенің жұмыртқалары бірігіп жабысқан сопақ қапшық - дүңгіршекте болады. Көктемде жұмыртқалардан ересек жәндікке ұқсайтын, бірақ қанатсыз дернәсілдер шығады. Дернәсілдер бір жерге жиналады. Олар қоректенеді, өседі, түлейді, сөйтіп бірте-бірте қанатты ересек шегірткеге айналады.

Көбейіп кеткенде көкқасқа шегіртке тұрақты мекенінен әлдеқайда алысқа ұшып барып, мәдени өсімдіктердің егістігіне қонуы мүмкін.

Көкқасқа шегіртке өте мешкей келеді. Бір аналығынан тарайтын ұрпақтары даму мерзімінде 300 кг шамасынан астам балауса өсімдіктерді жейтіні есептеп шығарылған. Көкқасқа шегіртке өсімдіктердің кез келген түрін жейді.

Жеке адамдардың шамасы жетпейтіндіктен, көкқасқа шегірткеге қарсы күресті арнайы станциялар жүргізеді.
## Дереккөздер


Санат:Турақанаттылар
Жәпек Түктіқұртұлы,Тоқтығұрұлы

**Жәпек Түктіқұртұлы,Тоқтығұрұлы** (18 ғасырдың басы)- Жетісу өлкесін Жоңғар басқыншыларынан азат етуге қатысқан батыр, Шапырашты руының ту ұстаушысы. Халықтық шежіредеректері бойынша осы рудың Есқожа аталығынан шыққан Қарасай батырдың баласы Түрікпеннің немересі. Оның ерлігі Бұқар жыраудың "Қалданменен ұрысып..." деген толғауында, 1928 жылы Ұзынағаш стансасының тұрғыны Үмбет Дәулетбаевтан жазып  алынған "Қарасай батыр" дастанында мадақталған. Сүйінбай ақын да:"Ұрпағы Қарасайдың Дәулет, Қаумен, Алысқан қан ағызып талай жаумен, Қайратына Жәпектің Жау шыдамай, Қашыпты Қытай асып Алатаудан" деп жырлаған. Жәпек батырдың қару-жарақтары (айбалта, шиті мылтық,садақ) мен сауыт-сайманы, күдері шалбары 20 ғасырдың басына дейін сақталған. 1913 жылы Верный қаласында Романовтар әулетінің патшалық құрғанына 300 жыл толу құрметіне ұйымдастырылған Жетісу облыстық көрмесінде Жамбыл ақынның жақын серігі -ақын, әрі палуан Шапырашты-Екей Мақыш Райымбекұлы Жәпектің жаужарағын киіп, театрландырған көрініске қатысқан, суретке түскен.

## Дереккөздер
* Жетісу энциклопедия «Арыс» баспасы Алматы 2004

Санат:Тарих бойынша аяқталмаған мақалалар
Санат:Тарих
Руслан Қаһарманұлы Жұмабеков

**Руслан Қаһарманұлы** (1968 жылы туған Райымбек ауданы, Нарынқол ауылы) — палуан, халықаралық дәрежедегі спорт шебері. 1985 жылы Алматы қаласындағы Олимпиада резервтерін даярлайтын училищенің грек-рим күресі бөлімін, 1989 жылы Қазақстан дене тәрбиесі және спорт институтын бітірді. 1987 жылы республикалық құрама командасына қабылданды. 1988-1989 жылдары жасөспірімдер арасында КСРО чемпионы атанды. 1992 жылы Дондағы Ростав қаласында өткен ересектер арасында КСРО біріншілігінде күміс жүлдегері атанды.1992 жылы Әлем кубогы жүлдесі үшін өткен жарыста қола медаль алды. 1994 жылы Хиросима қаласында өткен Азия біріншілігінде күміс жүлде, ал 1997 жылы Филлиппинде өткен Азия чемпианатында 1-орын иеленді. Жұмабеков грек-рим күресінен Қазақстанның 5 дүркін чемпионы.Аудан жеңімпаздары 

## Дереккөздер

* Жетісу энциклопедия «Арыс» баспасы Алматы 2004
Үлкен сарыбауыр шымшық

**Үлкен сарыбауыр шымшық**- үлкендігі торғайдай, әдемі шапшаң қимылды құс. Оны арқасындағы көкшіл, көкірегіндегі қара жолақты сары реңінен және басындағы қара бөрікшесінен оңай ажыратуға болады. Бұл- ақпанның соңғы, наурыздың бас кезінде көктем мен жылы күндердің жақындап келе жатқанын білдіретін жаршы тәрізді, қысқа үнмен сыңғырлай сайрайтын құстардың бірі.

**Үлкен сарыбауыр шымшықтар** аса өсімтал. Ол өте ерте ұялап, оған 12-ге дейін жұмыртқа салады. Екі аптадан соң балапан шығып, үш аптадан кейін балапандары ұядан ұшады. Көп ұзамай ересек құстар кейде сол ұяның өзіне екінші рет жұмыртқалауға кіріседі. 

Үлкен сарыбауыр шымшық аралас ормандарда, парктерде, бақтарда, адам қоныстанған  жерлерде кездеседі. Күзде және қыста олар шағын топ құрады. Сарыбауыр шымшықтар бұтақтан бұтаққа қонып, ағаш қабығының арасындағы саңылауларға қыстырылып қалған жәндіктерді зер сала іздейді. 

## Дереккөздер

Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Nexus 5

Nexus 5 Google мен LG Electronics бірігіп жасаған, Андройд операциялық жүйесінде жұмыс істейтін смартфон. Google Nexus тізбегіндегі 5-ші смартфон. Nexus 5 31 қазан 2013 жылы алғаш таныстырылды және сол күні Google Play-де бірнеше ел азаматтарына сатылымға ұсынылды. Смартфон ақ және қара түстерде шықты. 

Nexus 5-тің құрылымы LG G2-мен ұқсас келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ұялы телефондар
Санат:Android
Санат:Google Nexus
Сұрқарлығаштәрізділер

Отрядтағы біріне-бірі ұқсамайтын құстардың екі тобы 400-ге тарта түрден құралады. Олардың бір тобы-колибри-Оңтүстік және Солтүстік Америкада ғана мекендейді, екінші тобы-сұрқарлығаштар-бүкіл жер шарынан кездестіруге болады. Бірақ бұлардың барлығы бірдей мекенжай төңірегінен табыла бермейді. Сұрқарлығаш қарлығашқа ұқсас,бірақ мұның құйрығы айыр емес және тіршілік әрекетінде ерекшеліктер көп. Жер шарында мекендейтін 58 түрлі сұрқарлығаштардың Қазақстанда 4 түрі кездеседі. Солардың ішінде мекенжайды төңіректейтіні- қара сұрқарлығаш. Бұл һте ұшқыр құс, сағатына 170 шақырым қашықтыққа самғай алады. Ұшып жүрген бунақденелілерді ұшып жүріп қағып жейді және өмір бойы ұшумен болады. Бұлар аспанда жұптасып, аспанда ұшып жүріп ұйықтайтын көрінеді, жерге қонбайды, үй қабырғасындағы бұдырларға тырнақты өткір саусақтарымен жармасады. Қазақстанның оңтүстік аудандарында кездесетін ақбел сұрқарлығаш мекенжайды төңіректеп тіршілік етеді. 
## Дереккөздер
* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 202б., ISBN 5-625-03599-7

Санат:Ұзынқанаттылар
Ақшатау (Қарағанды облысы)

**Ақшатау** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Астана-Алматы автомобиль жолының сол жағында 1,5 км, аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Түсті металл мен сирек кездесетін металлдардың орталығы ретінде 1941 жылы «Ақшатауқұрылыс» болып құрылған. 1941 жылдан вольфрам өндіріліп, 1942 жылдан «капитальная» шахтасы, №3 кен байыту комбинатының құрылысы салынды. 1947 жылы Ақшатау кен басқармасы болып, 1958 жылдан Ақшатау кен байыту комбинаты болып қайта құрылды. Оның құрамына Оңтүстік-шығыс шахтасы, Ақжал, Ортау, Қайрақты және Жамбыл рудниктері кірді. Ал, 1987 жылдан «Казвольфрам» өндірістік бірлестігі болып қайта құрылды. 1996 жылы Ақшатау кен-байыту комбинаты банкротқа ұшырауына байланысты жабылды. 1998 жылдан аудан әкімінің басшылығымен кенттің әлеуметтік-экономикалық жағдайын көтеру шаралары ұйымдастырылуда. 1999 жылдан бастап Ақшатау кентінің әкімшілік бағынысына Ақшатау мен Қарғалы ауылдары кіргізілді. Жерiнiң жалпы ауданы 224 мың га.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кенттің әкімшілік аумақтық бағынысындағы елді мекендерінде (Ақшатау кенті, Ақшатау, Қарғалы ауылдары) 3 мектеп, жанұялық амбулатория, пошта бөлімшесі, ФАП, кiтапхана бар. Ақшатау кеңшары негiзiнде 40 шаруа қожалығы құрылған (2006). Кент басқа елдi мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Ақадыр темір жол станциясы 81 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Құралай (ауыл)

**Құралай** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Лебяжі ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 487 адам (260 ер адам және 227 әйел адам) болса, 2009 жылы 308 адамды (151 ер адам және 157 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Жасуша қосындылары

**Жасуша қосындыларына** көмірсулар, майлар және ақуыз жатады. Қосындылардың барлығы жасушаның цитоплазмасында тамшы және пішіні мен мөлшері әр түрлі түйіршіктер түрінде жинақталады. Қосындылардың органоидтардан айырмашылығы сол жасушаның тұрақсыз құрылымы екендігі.

Май жасушада тамшы түрінде жиналады. Олар әсіресе жануарлардың дәнекер ұлпаларында май қабатын түзеді және өсімдіктердің тұқымдарында көп болады. Жасушада жиналған май, зат айналым әрекетінде қор заты ретінде жұмсалынады. 

Көмірсу молекулаларында полисахаридтер шоғырланған.Олар түйіршік пішінді болады, ол жануарлардың бауыр жасушаларында крахмал түрінде жиналады. Ақуыз қосындылары түйіршіктер түрінде шоғырланады. Омыртқалы жануарлардың, мысалы, балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар мен құстардың жұмыртқа  жасушаларының цитоплазмасын құрайды және сарыуызға жиналып, дамып келе жатқан ұрыққа қоректік зат түрінде жұмсалады. Қарапайымдарда(амебалар), т.б. өсімдіктерде жасуша қосындылары кристалл пішінді болады.

## Дереккөздер
Постэмбриондық даму

**Постэмбриондық** (ұрықтан кейінгі)**даму** ағзаның жұмыртқа қабықшасын жарып шыққаннан кейін , ал ұрығы құрсақта дамитын сүтқоректілерде туа салысымен басталады. *Постэмбриондық даму* екіге бөлінеді:

1)**дұрыс даму**, мұнда ағза ересек түріне ұқсап туады;

2)**түрленіп даму**-эмбриондық дамудан кейін дернәсіл пайда болады , ішкі және сыртқы белгілері, қоректенуі мен қозғалуы, т.б. жөнінен сол түрдің ересек ағзасымен салыстырғанда ерекше болады.

*Дұрыс дамуға* жорғалаушыларды, құстар мен сүтқоректілердің дамуын мысалға келтіруге болады, омыртқасыз жануарларда сүліктер, қырықаяқтар және өрмекшілер осы жолмен дамиды.

*Түрленіп даму*- негізінен омыртқасыз жануарларға тән қасиет. Мысалы, ішекқуыстылар, жалпақ және буылтыққұрттар, шаянтәрізділер, бунақденелілер, т.б. ал омыртқалылардан амфибиялар түрленіп дамиды.

**Дернәсілдік дамудың** (түрленіп даму) биологиялық маңызы өте зор. Ересек түрімен дернәсілдің арасында тіршілік үшін күрес (мекені, қорек,т.б.), болмайды. Мысалы, ересек бақа құрлықта тіршілік етіп, бунақденелілермен қоректенсе,ал оның дернәсілі итшабақ суда тіршілік етеді, сондағы омыртқасыздармен қоректенеді. Кейбір ағзалардың дернәсілдері сол түрдің таралуына жәрдемдеседі. Мысалы, көптеген отырықшы немесе аз қимылдайтын құрттар мен былқылдақ денелілердің дернәсілдері планктон құрамына кіріп, еркін жүзеді және сол түрді таратады, ал есейгенде тасқа немесе су балдырларына бекініп тіршілік етеді.

## Дереккөздер
Бат

**Бат**:
* **[[Бат (Тайланд)|Бат]]** - Тайландтың ақша өлшемі.
* **[[Камбоджия тикалі|Бат]] **-  XIX ғ-ғы Камбоджияның ақша өлшемі.
* **[[Бат (қайық)|Бат]]** - удегейліктерде қашаулаған қайық.
* **[[Бат (единица объёма)|Бат]]** - Ежелгі Израйльдағы көлем өлшемі.
* **[[Бат (құдай)|Бат]] ** - Ежелгі Мысырдағы жебеуші әйел.

## География
* **[[Бат (Виргиния)|Бат]]** - АҚШ-тағы Виргиния штатындағы аймақ.
* **[[Бат (Кентукки)|Бат]]** - АҚШ-тағы Кентукки штатындағы аймақ.
* Бат - Англияның оңтүстік-батысындағы Сомерсет графтығындағы қала.
* Бат -  АҚШ-тағы Солтүстік Каролинадағы қала. 

## Тағы қараңыз
* БАТ-М, БАТ-2 - жыланбауыр жүрістегі инженерлік машина.
Бат (Тайланд)

**Бат** (Taй тілінде: บาท;   нышаны: ฿;   ISO 4217: **THB**) - 1928 жылдан енгізілген Тайландтың ақша өлшемі. 100 сатангамға тең. Алтын баламы 42,725 мг болып белгіленген .

## Мәнеттер
Бүгінгі таңда Тайландта айналыста сары металл құйындысынан жасалған құны 25 және 50 сатангқа тең мәнеттер, никельден жасалған құны 1,2 және 5 батқа тең, ортасы сары металл құйындысынан шеттері никельден жасалған 10 батқа тең мәнеттер бар. 1,5 және 10 сатангқа тең мәнеттер айналымда пайдаланбайды.

## Банкноттар
1902 жылдан 2012 жылға дейін Тайландта банкноттардан 16 серия шығарылған (мейрамдарға арналған 13 ескерткіш серия банкноталарды есептемегенде). Қазіргі банкноттар ашық түсті, ұлттық өрнектермен әшекейленген.  Тайланд королі Пхумипон Адульядеттің суреті бейнеленген және сол сурет су белгі ретінде қолданған. Банкноттардың құны араб цифрлармен қайталанған.

## Дереккөздер

Санат:ақша
Ген инженериясы

Соңғы жылдардағы ғылымға енгізілген үлкен жетістіктердің бірі молекулалық биология мен генетиканың жаңа саласы **гендік инженерия**ның дамуы. Гендік инженерия әдісі ағзаның бағалы қасиеттерін сақтап қалумен қатар, оған жаңа, сапалы қасиет береді. "инженерия" термині құрастыру деген мағынаны білдіреді.

Гендік инженерия әдістері түраралық кедергілерді болдырмай тұқым қуалайтын қасиеттері өзгеше, табиғатта кездеспейтін жаңа ағзалар жасауға мүмкіндік береді. Сонымен қатар гендік инженерия әр түрлі ағзалар геномының бөлігінен рекомбинантты ДНҚ құрастыруымен қатар ол рекомбинантты молекулаларды басқа ағза геномына енгізіп, онда жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Демек бұл жерде зерттеуші гендерді бір ағзадан екіншісіне тасымалдағанда ағзалар  арасындағы таксономиялық туыстық кедергі болмайды.

1972 жылы П.Бэрг әріптестерімен алғаш рет шыны түтік ішінде үш түрлі ұсақ ағзаның ДНҚ үзінділерінен жаңа будандық ДНҚ құрастырды. Будан немесе рекомбинантты ДНҚ -ның  құрамында маймылдың онкоген вирусы SV-40 -тың толық геномы, бактериофаг- L геномының бөлігі және ішек таяқшасының галактоза гені болады. Осы уақыттан бастап гендік инженерия әдісі дүниеге келді деп есептелінеді.

1973-1974-жылдары С.Коэн мен Г.Бойер басқа ағзалардан бөліп алынған генді бактерия плазмидасының құрамына енгізді. Олар басқа ағза гендерінің жаңа ағза ішінде жұмыс істей алатынын көрсетті. Содан кейін дүние жүзінің көптеген зертханаларында жұмыс істеуге қабілетті әр түрлі плазмидалар алынды. Осындай әр түрлі бөтен гендері бар бактерия жасушаларының жиынтығы "гендер банкісі" деп атайды. Ол банкіден керек генді бөліп алуға болады. Гендер банкісі АҚШ-та, Батыс Еуропада және Ресейде жасалған. Жануарлар, өсімдіктер және микроағзалардың барлық гендерінің қызметін қолдан басқаруға, сондай-ақ жаңа гендер енгізу арқылы тұқым қуалайтын ауруларды болдырмауға, жоғары сапалы өнім алуға болады.

Гендік инженерия әдісі көп сатылы күрделі тәжірибелерден тұрады. Олардың негізгілері: 1)ДНҚ-ны белгілі жерден бөлетін ферменттер-рестриктазалардың ашылып, ДНҚ- рестрикция құбылысының анықталуы; 2)гендер синтезінің химиялық және химоферменттік әдістерінің ашылуы; 3)синтезделген генді басқа ағзаның жасушасына тасымалдап, онда геннің экспрессиясын қамтамасыз ететін ДНҚ-ның векторлық молекуласын анықтау; 4)ДНҚ-ның әр түрлі бөліктерін біріктіру әдісімен рекомбинантты ДНҚ-ны тасымалдайтын клондарды іріктеу.

Осы жетістіктер гендік инженерияның әдістемелік ілімінің негізі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Симпатриялық түр түзілу

нобай|Бір популяцияның ішінде жыныстық оқшаулану салдарынан жаңа түрдің пайда болуы
**Симпатриялық түр түзілу** бастапқы түр ареалының ішінде жүреді. Мұның бірінші жолы- картотиптің тез арада өзгеруіне байланысты (автополиплоидия) жаңа түрдің түзілуі. Өсімдіктерде туыстығы жақын түрлердің хромосома сандары еселеніп келген топтары белгілі. Мысалы, хризантема туысында хромосома саны екі немесе бірнеше рет еселеніп артқан, яғни 9,18,27,36,45,...,90 хромосомалы формалары болады. Сол сияқты темекі және картоп туысының өсімдіктерінде негізгі хромосома саны 12, бірақ табиғатта 24,48,72 хромосомалы формалары кездеседі. Мұндай жағдай түр  түзілу автополиплоидия немесе бастапқы ата тектің хромосома санының еселеніп артуына байланысты болады. Қазіргі кезде полиплоидия құбылысы табиғатта көптеп кездеседі, тәжірибе жүзінде де мейоздық бөліну кезіндегі хромосомалардың ажырауын тоқтату арқылы қолдан полиплоидты формалар алынады. Полиплоидты формалар әдетте ірі, мол өнімді және қатаң физикалық-географиялық жағдайларда тіршілік етуге төзімді келеді. Жануарлар арасында бұл құбылыстың айтарлықтай эволюциялық рөлі жоқ.

**Симпатриялық түр түзілудің келесі жолы**- маусымдық немесе экологиялық оқшаулану нәтижесінде жаңа формалардың қалыптасуы. Табиғатта өсімдіктердің айқын көзге түсетін көптеген маусымдық формалары тіршілік етеді. Мысалы, сылдырмақшөп өсімдігінің ерте гүлдейтін және кеш гүлдейтін формалары бар, олар өзара шағылыса алмайды. Сол сияқты өрістегіш балықтардың жаздық және күздік нәсілдері болады. Олар өзара генетикалық жағынан оқшауланған түр -**қосарлы** болып табылады.

Экологиялық оқшаулану кезінде қалыптасып келе жатқан формалар арасында әзер байқалатындай ғана **морфологиялық айырмашылықтар** болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Эволюциялық биология
Дивергенттік түр түзілу

Популяциялар ішінде үздіксіз пайда болып отыратын мутациялардың солаюы арқасында және өзара еркін шағылысуға байланысты алуан түрлі жаңа генотиптер мен фенотиптер түзіледі. Мұның салдарынан популяция дараларының арасында белгілердің ажырауы- дивергенция жүреді. Бұдан кейін популяция ішінде белгілері түрліше бағытта ауытқыған даралардың жаңа топтасулары пайда болады. Бастапқы түрден бірнеше формалардың шоғыры шығады. Ол формалар біртіндеп, жаңа тіршілік ортасын игере отырып, өздерінің сан мөлшерін арттыруға қабілетті келеді. Белгілері бойынша өте алшақ шеткі формалардың тіршілік ету мүмкіндігі жоғары болады, өйткені олар өсімтал ұрпақты көбірек қалдырады. Бір-біріне жақын аралық формалар өзара күшті бәсекелесіп, тіршілік үшін күресте тез арада өліп бітеді. Сонымен бастапқы популяцияда жаңа топтасулар түзіліп, олардан келешекте дивергенцияның одан әрі жалғасуына байланысты жаңа түр тармақтары мен түрлер қалыптасады. Мұны **дивергентті түр түзілу** деп атайды.

## Дереккөздер
Круглое (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Круглое** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы, Лебяжі ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 37 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 65 адам (31 ер адам және 34 әйел адам) болса, 2009 жылы 21 адамды (10 ер адам және 11 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданының таратылған елді мекендері
Лебяжье (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Лебяжье** — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы ауыл, Лебяжі ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Булаев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 778 адам (361 ер адам және 417 әйел адам) болса, 2009 жылы 650 адамды (318 ер адам және 332 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Гибридтік түр түзілу

Бұл-негізінде өсімдіктерге тән түр түзілу жолы. Табиғатта өсімдіктердің 50 пайыздан артығы гибридогендік формалар немесе аллополиплоидтар болып табылады. Аллополиплоидтар екі түрдің дараларын немесе әр түрлі туыстарға жататын түрлерді будандастыру нәтижесінде алынады. Мысалы, 48 хромосомалы (2п=48) мәдени алхорыны кәдімгі шомырт пен (2п=32) алшаны (2п=16) будандастыру арқылы алған. Таңқурайдың, темекінің, жусанның,т.б. өсімдіктердің кейбір түрлері осындай гибридогендік жолмен пайда болған аллополиплоидтар. Екі түрлі генотиптің бірігуінің нәтижесінде мүлдем жаңа форма түзіледі. Бұған Г.Д.Карпеченконың тұрып пен орамжапырақты будандастырып алған түраралық өсімтал буданы мысал болады.

## Дереккөздер


Санат:Эволюциялық биология
Филогенетикалық түр түзілу

**Филогенетикалық түр түзілу** кезінде бастапқы түр даралары тұтас бірнеше ұрпақ бойы бүтіндей өзгере отырып, жаңа түрге айналады. Жаңа түр морфологиялық ерекшеліктеріне қарай оңай ажыратылады. Жылқы тұқымдасындағы түрдің түзілу тарихы осы жағдайды түсіндіретін мысал бола алады. В.Ковалевский жылқының шығу тарихын мысал ете отырып, палеонтологияға тарихи әдіс енгізді. Ол жылқылардың қазба формаларына филогенездік талдау жасап, жылқы тобының тарихи дамуы ортаның өзгеруіне тығыз байланысты екенін ділелдеген. Бастапқы формадан осы заманғы түрлерге дейінгі аралықты қамтитын бұл тарихи даму әрекеті үштік кезеңінен бастап 60млн. жылға жуық созылды. Соның нәтижесінде жылқының қазіргі түрлері пайда болды.

Эфолюция нәтижелері өзара байланысты мына төмендегі үш жағдайдың қалыптасуына себеп болды. 1.Органикалық дүниедегі мақсатқа сәйкестілі,яғни бұл ағзадағы барлық мүшелердің бір-біріне үйлесімділігі мен өзара байланыстылығы және олардың құрылысы мен қызметінің тіршілік ортасына бейімділігі. Тіршілік жағдайлары өзгерсе бейімділік белгілері де өзгереді. Бұл-табиғи сұрыпталудың нәтижесі. Табиғатта ағзалардың бейімделушілігі салыстырмалы сипатта болады.

2.Эволюция әрекетінде тірі ағзалар құрылысының біртіндеп күрделеніп, жоғары сатыға көтерілуі іске асырылады.

3.Дивергенция , тіршілік үшін күрес және табиғи сұрыпталу алуан түрлі орта жағдайларына бейімделген орасан көп ағза түрлерін  жарыққа шығарады, яғни сан алуандық қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Эволюциялық биология
Жүйелі склеродермия

*Жүйелі склеродермия* терінің,ағзалар стромасының, склерозымен сипатталатын созылмалы ауру. Бұл аурда негізгі өзгерістер теріде көрінеді. Склеродермия нәтижесінде тері қалыңдап, тығыздалып өз серпімділігін жоғалтады. Науқас бетіне масқа кигізгендей мимкасын жоғалтып, аузы әрең ашылып, езуінің айналасында әжімдер пайда болады, ал қол,аяқ бармақтары бүрісіп, тартылып қалады.
## Этиологиясы
Белгісіз келеді, бірақ осы аурудың дамуында діріл ,химиялық заттар әсері , ұзақ уақыт тоңу, кейбір генетикалық себептердің маңызы бар. Осы ауруда HLA AI, В8, Д3,Д5 антигендері жиі ұшырайды.

## Патогенезі
Жүйелі склеродермия үшін **фиброздану** процесінің үдемелі түрде өтуі тән. Бұл жағдай фибробластар қызметінің күшейіп коллаген талшықтарының көптеп түзілуіне байланысты. Фибробластар коллагенге қарсы сенсибилизацияланған лимфоциттер бөліп шығаратын лимфокиндер әсерінде I -және 3-типтегі коллагендерді, фибронектинді көптеп синтездейді. Фибробластардың аутоиммунды цитолизі нәтижесінде фибрилді коллагеннің патологиялық түрлері пайда болады, олар тез арада ыдырап, сорылып кетпей осы жерге жиналып қалады. Нәтижеде жергілікті фиброз процесі едәуір күшейеді. 
## Патологиялық анатомиясы
Жүйелі склеродермияда коллаген тканінің патологиясымен бірге майда қан тамырларында да ауыр өзгерістер көрінеді. Микроскоппен қарағанда эпидермистің атрофиясын, дистрофиялық өзгерістерін, сол жерге пигменттердің топталып қалғандығын, дерманың мукоидты, фибриноидты ісіну, склероз және гиалиноз нәтижесінде қалыңданады.

Жүректе аралық ұлпа нәтижесінде дамыған склеродермиялық кардиосклероз көрінеді. Бұл процестер жүрек қабының ұлғаюына, оның қуыстарының кеңіп кетуіне әкеп соғады. Өкпеде микроциркуляция арнасының бұзылуы  нәтижесінде альвеоланың аралық ұлпасы қалыңдап пневмосклероз процесі дамиды.

Склеродермия үшін бүйректегі өзгерістер өте тән. Бүйрек қыртысының атрофиясымен қатар, көлемді некроз процестері көрінеді. Бұл өзгерістердің негізінде қан тамырлары кенересіне иммунды кешендердің шөгіп қалуы жатады. Микроскоппен тексергенде қан тамырларында фибриноидты некроз, капиллярларда некроз,тромбоз, бүйрек шумақтарында гиалиноз және склероз процестері байқалады.

Өңеште созылмалы эзофагит, буындарда созылмалы синовит артрит, бұлшықетте миозит дамиды.

Аурудың өлімі негізінен бүйректегі өзгерістерге байланысты болады, бірақ жүректің ,өкпенің патологиясы клиникада ауыр белгілермен өтеді.

## Дереккөздер
Бауыр ісігі

**Бауыр обыры** қатерлі ісіктің өте сирек кездесетін түрі, көбінесе бауыр циррозына байланысты 50-60 жастан кейін дамиды.

Сыртқы көрінісіне қарап бауыр обырының: **1)түйінді; 2)ауқымды; 3)жайылған** түрлерін ажыратады. Обырдың түйінді түрінде бауырда бірнеше ісік түйіндері табылады. Олардың түрі ақшыл, сары немесе сарғыш жасыл, консистенциясы жұмсақ немесе қатты. Ісік түйіндері бірнеше жерден бір мезгілде өседі.  Ауқымды обыр бауырдың бір бөлігінде ірі ісік түйіні түрінде өседі. Кесіп көргенде ол ақшыл сұр немесе некроз, қан құйылуға байланысты, шұбар түсте көрінеді. Жайылған обыр цирроздық өзгерістер негізінде дамиды, кейде ол бауыр ұлпасына араласа өсіп, сыртқы көрінісі анық білінбейді.  Кейде обыр диагнозы микроскопиялық тексеруден кейін ғана қойылады.

Бауыр обырының туындау көзі бойынша бірнеше топтарға бөледі: 1)**бауыр жасушалары обыры**; 2)**өт жолдары обыры**; 3)**аралас обыр**; 4)**жетілмеген обыр**. Осылардың ішінде ең жиі ұшырайтыны **гепатоллюлярлы обыр.** обыр жасушалары трабекула типіндегі құрылымдар түзеді, кейде олардың арасында без түзілісі тәрізді саңылаулар пайда болады.

Холангиоцеллюлярлы обыр өт жолдарының эпителиіне ұқсайтын жасушалардан тұрып, безді обыр құрылысына ие болады. Жетілмеген обырға ашық түсті жасушалардан тұратын обыр және анаплазиялық обыр кіреді, олар жасуша атипизмінің басымдығымен сипатталады. Бауыр обыры лимфа түйіндеріне, гематогенді жолмен өкпеге, миға, бүйректерге метастаз береді. Кейде обыр түйіні бауырдың өзінде метастаз жолымен таралады.

## Дереккөздер


Санат:Бауыр аурулары
Нефроздық синдром

**Нефроздық синдром**ның дамуы бүйрек сүзгісінің өткізгіштігінің күшеюіне байланысты болып клиникада **протеинурия, гпиопротеинемия, гиперхолестеринемия, гиперхолестеринурия белгілерімен ,дененің ісінуі**мен көрінеді.

Көбінесе нефроздық синдром бүйрек сырқаттарында:жіті мен созылмалы мембранозды гломерулонефритте, бүйрек амилоидозында, диабеттік нефропатияда және т.б. болып екіншілік нефроздық синдром липоидты нефроз немесе **идиопатиялық нефроздық синдром** деген атпен белгілі. Бұл патологияның негізінде подоциттердің туа біткен, ферментопатияға байланысты өзгерістері жатады. 
## Патологиялық анатомиясы
Нефроздық синдромның морфологиясын тек электронды микроскоппен ғана ажыратуға болады. Бұл жерде подоциттердің кіші өскіндерінің аяқшаларының бір-біріне қосылып, негізгі мембрананың үстіне жайылып кеткені көрінеді.

Бұл мембрананың өзі өзгермеген, депозиттер жоқ.  Негізгі морфологиялық өзгерістер бүйрек өзектерінде дамиды. Ол жерге белокты және майлы **дистрофия, некробиоз, десквамация құбылыстары;** **өзек ішіндегі гиалинді,түйіршікті дистрофия және цилиндрлер** табылады. Бүйректер едәуір үлкейеді, олардың қыртысты қабаты өте қалыңдап ақшыл-сары түске кіреді, ал оның пирамидалары керісінше қанмен толып көкшіл-қызыл болып көрінеді. Бұл синдромнан кейін бүйректе еш өзгеріс қалмайды, тек кейбір жағдайларда ғана ошақты гломерулосклероз дамиды.

Ересек кісілерде осы синдром мембранозды гломерулонефрит деп аталып, негізгі мембранаға иммунды депозиттің шөгіп қалуымен,осыған байланысты оның қалыңдауымен сипатталады.

## Дереккөздер
Бүйректің созылмалы жетіспеушілігі

Бүйректің көптеген **созылмалы ауруы** нәтижесінде бөліп шығару қызметі бірте-бірте төмендеп организмде азот қалдықтары жинала бастайды. Осыған байланысты белок және электролит алмасу, қышқылды-негізді тепе-теңдік бұзылып уремия дамиды. 
## Патологиялық анатомиясы
Өлген адамның терісі бозғылт-сұр түсті болып, оның беті ұн сеуіп қойғандай ақтаңдақтанып көрінеді, сонымен қатар теріде қызыл бөртпелер немесе қасыну іздері табылады. Ішкі ағзаларды ашып көргенде олардан несеп исі сезіледі, себебі азот қалдықтары организмде тек жиналып қалмастан басқа ағзалар арқылы бөлініп шыға бастайды және олардың қабынуына әкеп соқтырады.

Ішек-қарын жолында: **фарингит, гастрит, энтероколит,әсіресе дифтералық қолит** жиі кездеседі. Тыныс жүйесінде **ларингит, трахеит, пневмония** табылады. Өкпе ісігі уремияға тән белгілердің бірі болып есептеледі. Бұл қабынулар фибринозды немесе **фибринозды-геморрагиялық қабыну** түрінде өтеді.

Жүректе дистрофиялық өзгерістермен қатар **уремиялық миокардит, мүйелді эндокардит, фибринозды перикардит** дамиды. Мида уремиялық энцефалит және майда жұмсаған ошақтар табылады. Бауырда дистрофиялық өзгерістер көрінеді.

## Дереккөздер
Поликистозды бүйректер

**Поликистоз бүйрек**тің эмбрион дәуірінде дұрыс дамуынан пайда болатын туа пайда болған кемістік, өлген кісілердің **0,3-0,4** пайызында кездеседі.
## Патогенезі
Торсылдақтардың пайда болуы бүйрек өзекшелері мен жинаушы өзектердің бір-біріне өз мерзімінде жалғанбағандығымен түсіндіріледі.

Бүйрек шумақшаларында түзілген несеп жинаушы өзектерге өтпестен іркіліп қалып бүйрек өзекшелері кеңіп торсылдаққа айналады. Олар үлкейген сайын бүйрек паренхимасын езіп-жаншып бірте-бірте бүйрек қызметі бүтіндей бұзылады.
## Патологиялық анатомиясы
Поликистозды бүйректер өте үлкейіп, олардың массасы **1-2** килограмға дейін жетеді. Бүйректі сыртынан және кесіп көргенде олардың үлкенді-кішілі, іші мөлдір мұйықтықпен немесе коллоидты заттармен толған, кисталардан тұрады. Микроскопта кисталардың іші бір қабатты текше тәрізді эпителиймен қапталғаны, бүйрек шумақтары санының өте азайып кеткендігі байқалады. Егер поликистоз процесі бүйрек, бауыр, ұйқы безі және тұқым бездерінде бірге кездессе, онда поликистозды сырқат деп аталады. Поликистозды бүйректері бар аурулар уремиядан өледі.

## Дереккөздер
Сүт безінің дисплазиялары

Сүт безінің **дисплазияларына мазоплазия, аденома, фиброаденома, фиплоидты фиброаденома, фиброаденоматоз, фиброзданатын аденоз және цистоаденопапиллома** кіреді. Мазоплазия (синоним - мастолгия симптомы) үшін сүт безі бөліктерінің үлкеюі және олардың шығару өзектерінің ұшының пролиферациясы тән және қарқындылығы әртүрлі сүт безіндегі ауырсыну белгісі. Осылайша  бөліктер пайда болады.

Аденома - эпителий құрылымының қатерсіз ісігі, ауырсынумен жүрмейді және қабыну процесстеріне бейім емес.  "Таза" түрінде сирек кездеседі. Микроскопта бір-біріне ұқсас майда түтікшелерден тұрады, стромасы өте аз. Эластикалық консистенцияға және қозғалғыштық қасиетке ие. Фиброаденома без ұлпасы мен оның стромасының бірдей өсіп кетуімен сипатталады. Оның интраканаликуляры және периканаликулярлы түрлері бар. Филоидты фиброаденома без стромасының ерекше өсіп кетуімен сипатталады. Ол кейде өте үлкен , көлденеңі 15-20 см, ісікке айналады.

*Фиброаденоматоз* екі түрге: **пролиферациаланбайтын және пролиферациаланатын** болып бөлінеді.

*Пролиферациаланбайтын- фиброаденоматоз*дың өзекті, бөлікті, кисталы және фиброзды түрлерін ажыратады.

*Пролиферациаланатын- фиброаденоматоз* без эпителиінің альвеола түрінде, өзек ішінде және аденома түрінде көбеюімен сипатталады. Фиброаденоматозда сүт безі үлкейіп, кесіп қарағанда өте қатты екендігі анықталады және кесіндінің беті жылтыр, көкшіл-ақ түсті болады.

*Фиброзданатын аденоз-*миоэпителийдің гиперплазиясымен және кейінірек без склерозымен ерекшеленеді.

*Цистоаденопапиллома* сүт безінде пайда болған торсылдақтардың ішіндегі эпителийдің бүртіктеніп өсіп кетуімен сипатталады.

## Дереккөздер
Постгеморрагиялық анемиялар

*Жіті постгеморрагиялық анемияның* дамуы қан тамырларының жарақатымен немесе оның кенересінің іріп-шіріп, желініп кетуімен байланысты. Мысалы, денеге оқ тигенде, жарақаттанғанда сол жерден қан ағады. Асқазан жарасының түбіндегі қан тамырларының немесе жатырдан тыс жүктілік кезіндегі жатыр өзегінің қан тамырларының желініп кетуі жіті анемияға соқтырады.Қолқаның кеңейген жері жарылып кеткенде ауру бірнеше минут ішінде өліп қалады. Өлген кісіні жарып қарағанда оның ішкі ағзаларының оншалықты қансызданбағаны анықталады. Ауру кенеттен қан келмей қалғанына байланысты жүректің тоқтауынан өледі.

Созылмалы постгеморрагиялық анемияда өлікті жарып көргенде ішкі ағзалар анемиясымен бір қатарда қан жасаушы жүйеде регенерация белгілері табылады. Ұзын сүйектердегі сары жілік сайының қызыл майға айналғанын, экстрамедулярлы қан жасап шығару ошақтарының пайда болғанын көреміз. Ұзаққа созылған гипоксия нәтижесінде жүректе, бауырда және бүйректерде **дистрофиялық өзгерістер** байқалады.

## Дереккөздер
Бехтерев ауруы

**Бехтерев ауруы** деп буындардың ,соның ішінде омыртқа бағанасы буындарының созылмалы жүйелі қабынуын айтады. Осыған байланысты омыртқа бағанасы өз әрекетін жоғалтып белгілі бір қалыпта, қимылсыз бекіп қалады. Бұл науқас жастарда, көбінесе ер адамдарда болады. 
## Этиологиясы
Осы аурудың шығуында **ішек** және зәр жолдарының инфекцияларына зор көңіл бөлінеді. Бұл аурудың дамуында тұқым қуалау белгілерінің орны бөлек, аурулардың 90 пайызынан көбінде HLA В27 антигендері табылған, аурудың жақын тумаларының **3** пайызы осы ауруға шалдығатыны анықталған. 
## Пантогенез
Бехтерев ауруында организмде дәнекер ұлпаның метаплазия жолымен шеміршек және сүйек ұлпаларына айналуын күшейтетін, химиялық құрылысы, қай жерде түзілуі белгісіз, зат пайда болады. 
## Патологиялық анатомиясы
Патологиялық процесс **синовиальды** қабықтардың пролиферативті қабынуынан басталады, қабыну сіңбелері лимфоциттерден және макрофагтардан тұрады. Қысқа мерзімнен кейін осы жерде әуелі фиброзды, кейін сүйекті анкилоз дамиды. Буын қабында, синовиальді қабықтарда, басқа да жұмсақ ұлпаларда  алдымен шеміршектену процесі жүреді. Осы типтегі өзгерістер омыртқааралық шеміршекте, фирбозды шеңберде, жалғамаларда дамиды.

Бехтерев ауруында буыннан тыс жерлерде өзгерістер болады. Аурулардың 25 пайызында жіті ирит, иридоциклит,кератит және коньюнктивит, ал 2-8 пайызында аортит байқалады.

## Дереккөздер
Шегреннің құрғақ синдромы

1933 жылы швед офтальмологы H. Sjogren көз және ауыз қуысының құрғақтығымен бірге полиартрике ұшырау заңдылықтарын анықтап, бұл сырқаттың негізінде жас және сөл бездерінің қабынуы жатады деп көрсеткен. Кейінірек бұл сырқат **Шегрен синдромы** деген ат алды. Аурудың жеке өзін алғанда Шегрен ауруы деп атаса, басқа аурулармен бірге немесе сол аурулардан кейін дамығанда Шегрен синдромы деп атайды. 
## Этиологиясы
Белгісіз, бірақ осы аурудың келіп шығуында генетикалық бейімділіктің маңызы бар. 
## Патогенезі
Шегрен ауруы аутоиммунды, оның ішінде **иммунды-кешенді сырқаттар** қатарына жатып, ревматизмдік аурулар тобымен бірге дамиды. Осы ауруларды шақырушы себептердің Шегрен ауруына қатысы бар. 
## Патологиялық анатомиясы
Шегрен ауруында организмдегі барлық шырышты қабықтар құрғап, сол жерде қабыну процесі дамиды. Осы ауруға өте тән белгілерге көз қабықтарының қабынуы кератоконьюнктивит, ауыз қуысының қабынуы-ксеростомия кіреді. Өздерінен секрет бөліп шығарушы сөл,өңеш,асқазан бездерінің стромасында лимфоциттерден , плазмалы клеткалардан құралған сіңбелер көрінеді. Осы жердегі лимфоциттердің Т-хелперлерге жататыны анықталған. Бірте-бірте без эпителиі семіп, жойылып, оның орнын дәнекер ткань басады. Осыған байланысты 5-6 жыл ішінде бездер қызметі бұзылып, шырышты қабықтар құрғап қабыну процесі басталады. Бауырда лимфоидты сіңбелер және  холангит , бүйректерде аралық немесе иммунды-кешенді нефрит, буындарда -артрит, лимфа бездерінде -гиперплазия және т.б. өзгерістер дамиды.

Шегрен синдромы ревматоидты артрит және жүйелі қызыл волчанкада кездеседі.

## Дереккөздер
Дерматомиозит

Дерматомиозит- бұл қаңқа және бірыңғай салалы бұлшықеттердің және терінің жүйелі қабынуы. Егер қабыну тек бұлшықеттермен шекараланса, оны полимозит деп атайды.
## Этиологиясы мен патогенезі
**Дерматомиозиттің** дамуында ұзақ сақталып қалған вирусты инфекциялардың маңызы зор. Көп жағдайларда дерматомиозит кейбір ағзалар ісіктерімен қатар дамиды, бұны **паранеоплазиялық дерматомиозит** деп атайды. Бұл патология екі себепке байланысты болады: 1)осы ісіктер мен бұлшықет антигендерінің бір-біріне ұқсастығы; 2)ісіктің ыдырауына байланысты түзілген заттар әсерінде бұлшықет ұлпаларының антигендік құрамының өзгеріп, аутоиммунды реакцияның дамуы.

Осы сырқаттар қанында әртүрлі **аутоантигендердің , иммунды кешендердің** бұлшықет ұлпасына қарсы бағытталған лимфоциттердің табылуы, Т-лимфоциттердің азайып кетуі бұл ауруларды аутоиммунды аурулар қатарына жатқызуға мүмкіндік береді. Дерматомиозитте , иммунды жүйе ауруларына тән HLA 88 антигендері жиі ұшырайды.
## Патологиялық анатомиясы
Осы сырқаттар жиі дамитын бұлшықет топтары атрофияланып қатайып қалады. Микроскоппен көргенде бұл жерде **дистрофия, қабыну, атрофия және фиброз** процестері көрінеді. Қабыну ошақты түрде өтіп, оның сіңбелері негізінен лимфоциттерден, плазмалы клеткалардан түзілген болады. Олар бұлшықеттің аралық дәнекер ұлпасында көрінеді. Қабынумен қатар бұлшықеттерде вакуолді дистрофия, регенерацияға тән көп ядролы клеткалар табылады.  Осы өзгерістер нәтижесінде бұлшықет семіп орнын дәнекер ұлпа басады, кейде бұл жерге кальций тұздары шөгіп қалады.

Қабынуға байланысты теріде қызару ошақтары пайда болады.

Ауру өлімі осы процестер жұтқыншақ, көмей, көкетте дамығанда, тамақтың тыныс алу жолдарына түсуіне байланысты туатын асфиксия немесе пневмониядан болады.

## Дереккөздер
Бат (Англия)

**Бат** ( , ) - Сомерсет графтықтағы Эйвон өзенінің жағалауында орналасқан Англиядағы қала. Халқы - 83,992 мың адам (2001 ж.). Ерте заманнаң қала емдік шипалы батпағымен аты шыққан. 

## Қаланың назар аударарлық орындары

Bath Abbey and Entertainer - July 2006.jpg
Bath Pulteney Bridge.JPG
Roman baths.jpg
Christmas display whiteway.jpg

800px|

Санат:Ұлыбритания қалалары
Крон ауруы

**Крон ауруы** алғашқы рет , 1932 жылы, регионарлы энтерит деген атпен белгілі болып, осы ауру тек ащы ішектің соңғы бөлігінде кездеседі. Қазіргі кезде бұл аурудың ішек-қарын жүйесінің кез келген бөлігінде кездесуі мүмкін екендігі анықталды.

Крон ауруы созылмалы сырқаттар қатарына жатып ішекқарын жүйесінде тән емес гранулематозды қабынудың дамуымен сипатталады. Бұл ауру кейде өңеште кездеседі. 
## Этиологиясы мен патогенезі
Крон ауруының шығу себептері белгісіз , бірақ көпшілік зерттеушілер оның этиологиясын арнайы емес жаралы колитпен қосып қарайды. Бұл аурудың 35 пайызы отбасына байланысты дамиды. Тоқ ішекке қарсы бағытталған аутоантиденелер Крон ауруында , жаралы колиттегідей жиілікте табылады. Иммунды кешендердің ішек ұлпасына шөгіп қалуы сол жерде гранулемалар түзілуінің бірден-бір себебі болып есептеледі. Васкулиттердің дамуы және ішектен басқа ағзалардың зақымдануы, осы кешендердің қан тамырларына шөгіп қалуымен түсіндіріледі. Мұнда антиденелер ішектің кілегейасты және ет қабаттарында да табылған , ішектің барлық қабаттарының қабынуы антиген-антидене реакцияларымен тікелей байланысты.Бұл ауру үшін иммунологиялық реакциялардың ішінде жоғары сезімділіктің тежелу түрінің дамуы тән. 
## Патологиялық анатомиясы
Крон ауруының көптеген белгілері бойынша жаралы колиттен айырмашылығы бар. 1)Бұл ауру негізінен мықын ішекте ,аппендиксте және тік ішекте ,ал кейде ол ішек-қарын жүйесінің кез келген жерінде дамыса, жаралы колит тек тоқ ішек үшін тән болып, көбінесе тік ішектен басталады. 2)Осы ауруларға тән жара Крон ауруында саңылаудай тар, бірақ терең болып, әр түрлі бағытта жайғасып, "тас төсеген көше" көрінісін түзсе, жаралы колитте олар әртүрлі пішінді немесе домалақ, сопақша болады. 3)Жаралы колитте тоқ ішек диффузды өзгерсе, Крон ауруында қабыну ошақты болып, екі ошақ арасында өзгермеген ішек ұлпасы жатады. 4)Крон ауруы үшін гранулематоз құбылысының дамуы тән, олар эпителиоидты және Пирогов -Лангханс типіндегі алып клеткалардан түзілген. 5)Крон ауруында лимфоидты элементтердің гиперплазиясы көрінсе, жаралы колит үшін лимфа түйіндерінің, ішек лимфоид ұлпасының семуі тән.
## Асқыну түрлері
Крон ауруы үшін ішектер арасында және оның сыртында жыланкөз пайда болуы өте тән, олар көбінесе тік ішек айналасында кездеседі. Ішек саңылауының тарылуы созылмалы, кейде жедел ішек түйілуіне алып келеді.

## Дереккөздер
Бүйрек ісіктері

Бүйректерде эпителий ісіктері басқа ісіктерге қарағанда жиі кездеседі. Ісіктер **бүйрек паренхимасының және түбекше ісіктері** болып екіге бөлінеді. Бүйрек паренхимасынан аденомалар мен рак өсіп шығады. Аденомалар жасушаларының боялу қасиеттеріне қарап:көкшіл цитоплазмасы негізгі бояулармен қанық боялатын, "күңгірт жасушалы", қызғылт және ашық реңді жасушалы түрлерге бөлінеді.

Рак ісік жасушаларының микроскопиялық құрылыстары бойынша:**ашық реңді жасушалы, түйіршікті жасушалы, ұршық тәрізді жасушалы және безді** түрлеріне бөлінеді.

Бүйректің қатерлі ісігінің ерекше түріне нефробластома кіреді. Бұл ісік тек қана 1-5 жастағы балаларда кездесіп, олардың қатерлі ісіктерінің 20 пайызын құрайды. Микроскоппен қарағанда бұл ісік ұрық дәуіріндегі енді дамып жатқан бүйректі еске түсіреді. Вильмс ісігі үшін осы эпителилі компонентпен бір қатарда мезенхималы компоненттің болуы шарт. Егер мезенхима компоненттерінде қатерлі ісік белгілері табылса,  ісіктің бұл түрін аденосаркома деп атайды.

Бүйрек түбекшесінен **папиллома** және **рак** өсіп шығады. Жасушалық құрылысына қарап рактың: **бір-біріне өтуші жасушалы, жалпақ жасушалы және аденокарцинома** түрлерін ажыратады. Негізінен бұл обыр  түрлері бір-біріне өтуші жасушалардан түзілген болып, ісік папиллома тәрізді бүртіктене түбекшенің ішіне қарай өсіп тез некрозға ұшырайды. Жиі-жиі ісік түбекше ішін толтырып, несепағарды тығындап , оның айналасындағы ұлпаларға өсіп кіре бастайды. Осыған байланысты пиелонефрит, гидронефроз, егер инфекция түссе пионефроз дамиды.  Ісік қуыққа имплантация жолымен таралады. Ісіктер негізінде гемотегенді жолмен бауырға, өкпеге, сүйектерге метастаз береді, лимфогенді метастаздар аймақтық лимфа түйіндерінде табылады. Бүйрек рагінің дамуында **бүйрек тасы ауруы**ның , кейбір химиялық заттардың маңызы зор.

## Дереккөздер
Бата (мағына)

**Бата:**

* Бата -  адал ниет, жақсы тілек білдірудің ұлттық дәстүрі. 
* Бата - Ежелгі Мысыр мифологиясының тәңірі.
* Бата - Болгарияда Бургасс облысындағы елді мекен.
* Бата - Чад республикасындағы аймақ.
* Бата - Экваторлық Гвинеядағы қала.
* Бата - соқпалы музыкалық аспап.
* Бата — испания футболшысы.
Қалқанша без маңындағы бездер сырқаттары

Бұл бездер өте кішкене, саны да, салмағы да әртүрлі. Қалқанша без жанында төрт без табылып, олардың массасы орташа алғанда 0,35 г болады. Қалқанша без маңындағы бездер организмдегі кальция және фосфор алмасуына қатынасады. Без функциясының әлсіреуін гипопаратиреоз, ал күшеюін-гиперпаратиреоз деп атайды. Гипопаратиреоз осы бездердің туғанда болмауында немесе толық жетілмегенінде , ал кейде операцияға  байланысты алып тасталғанда дамиды. Кейде осы жердегі қабыну, жарақат, амилоидоз осы сырқатқа соқтырады. Бұл ауруда қанда кальций мөлшері кеміп ,фосфор мөлшері асып кетеді.

Гиперпаратиреоз осы бездердің гиперплазиясы, аденомасы немесе қатерлі ісігіне байланысты дамиды. Бұл кезде бездің жалпы массасы 100 грамға дейін жетуі мүмкін. Гиперпаратиреоз үшін кальций мөлшерінің қанда көбейіп, фосфордың азайып кетуі тән. Осыған байланысты сүйектер морт сынғыш болып қалады. Бұл науқас паратиреоидты остеодистрофия немесе Реклингаузен сырқаты деген ат алған.

Паратирин әсерінде сүйек ұлпасы қайта құрыла бастайды, ол жерде сүйектің түзілуінен де оның сорылуы- резорбциясы-басым болады. Сүйектегі тұздар азайып, оның орнына сүйекке тән-остеоид ұлпасы, фиброзды ұлпа түзіледі. Осы өзгерістер нәтижесінде сүйектер сынып, қаңқа пішіні бұзылады. Сүйек сынған жерлерде **фиброзды, шеміршекті ұлпа, ұйыған қан**, оның айналасында **алып жасушалар, фибробластар** көрінеді.

Гиперпаратиреоздың бүйрек, сүйек және аралас түрлерін ажыратады. Оның бүйрек формасы бүйректе тас пайда болуымен және бүйректің бөліп шығару қызметінің бұзылуымен сипатталады. Өкпеде, асқазанда, теріде кальций метастаздары пайда болады.

## Дереккөздер
Энтеропатиялар

**Энтеропатиялар**- ішек ферменттерінің жетіспеуіне байланысты ішектегі сорылу процесінің бұзылумен сипатталатын сырқаттар. Оларға дисахаридті, глютеинді, липидистрофиялы және т.б. **энтеропатиялар** кіреді. Мысал ретінде ішек липодистрофиясын -уиппл сыртқатын келтіруге болады.

Уиппл сырқаты өте сирек кездесетін аурулар қатарына жатқанмен кейінгі жылдары оның саны көбеюде.Ол негізінен ер адамдарда ұшырап, клиникада "сулы" немесе "майлы" іш өтумен, аурудың әлсіреп тез азып кетуімен сипатталады.

## Этиологиясы
Осы сырқаттағы табиғаты белгісіз, ішек макрофакторында табылған бактериялар шақырады деген болжам бар. Антибиотиктермен емдеудің нәтижелі болуы осы болжамның дұрыс екендігіне көз жеткізуде.
## Патологиялық анатомиясы
Уиппл сырқатында жіңішке ішек бүтіндей зақымданып , оның қабырғасы және шажырқайы қалыңдап қатайып, ал лимфа түйіндері үлкейеді, лимфа қан тамырлары кеңейіп кетеді. Ішектің сірі қабатының, кейде оның кілегей қабатының беті майда, ақшыл сары дән сеуіп тастағандай көрінеді.

Микроскоппен қарағанда осы жерлердецитоплазмасы Шифф реактивімен жақсы боялатын макрофагтардың топталып қалғаны көрінеді, олар лимфа түйіндерінде, сірі қабықтарда, шажырқайда да табылады Сонымен қатар липидтердің, әсіресе май қышқылдарының жиналған жерінде липогранулемалар түзіледі. Аурулар негізінен кахексиядан өледі.

## Дереккөздер
Диск жетектері

**Диск жетектері**  - бұл алуан түрлі тасымалдаушылардан мәліметтерді шығарып оқуға және жазуға арналған физикалық құрылғылар. Диск жетектері ішкі (жүйелік қорапқа қоса салынған) НЕМЕСЕ СЫРТҚЫ БОЛАДЫ ЖӘНЕ кабель не өткізгішсіз жалғастыру арқылы компьютерге қосылады.

Ішкі диск жетектерінің әрқайсысына екі кабель жалғағанда:  мәліметтер кабелі (жалпақ сұр түсті кабель немесе “желек” (шлейф) және қоректену кабелі (жіңішкерек болады). Мәліметтер кабелі диск жетегін аналық тақшаға, қоретену кабелі – қоректену қорабына қосады. Дәл осндай кабельдер сыртқы диск жетектерінде же бар: мәліметтер кабелі коипьютер порттарының біріне, қоректену кабелі – қорек көзіне қосылады.

## Дереккөздер
Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007ж.
Бата (Экваторлық Гвинея)

**Бата** () - Экваторлық Гвинеяның құрлық бөлігінің басты қаласы, Атлант мұхитының  Гвинея шығанағындағы  порт, Литорал провинциясының әкімшілік орталығы.

Халқы -  50 023 тұрғын 1994 жылы, 132 235 адам 2001 жылы, 207 765 тұрғын 2008 жылы, 250 770 тұрғын 2012 жылы.

Шетке ағаш, кофе, какао, пальма жаңғағы мен майы осы порт арқылы шығарылады. Цемент зауыты, ағаш тілетін кәсіпорын, аэропорт бар .


Estadio de Bata.jpg
UmgebungLaPazBata.jpg
Estadio de Libertad Bata Guinea Eq Jul 2010.JPG


800px|

## Дереккөздер


Санат:Африка қалалары
Caps Lock

thumb|Caps Lock пернесі
**CapsLock** — компьютер пернетақтасындағы перне. Бас әріп режимін бекіту үшін қолданылады ( пернесін пайдалану қажет емес).  пернесін қайталап басып, бас әріптер енгізу режімін болдырмай тастауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Пернетақта
Enter (перне)

**Enter** немесе **енгізу пернесі**  — тапсырманы құптауға және орындауға, ал мәтінде жаңа жолға көшуге арналған перне.

Пернетақтаның сандық бөлігінде тағы бір енгізу пернесі болады.

Санат:Пернетақта