open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәжит Шалқаров

**Мәжит Шалқаров** (1911, қазіргі Қарағанды облысы Егіндібүлақ ауданы -1943) - әнші. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Жасынан ән-күйге бейім болып өсті. 1934 жылы Семей облыстық драма театрында, 1937 жылы Қазақ академиялық опера жөне балет театрында қызмет етті. Ол Біржан сал, Ақан сері, Жаяу Мүса, Балуан Шолақ, Абай, т.б. халық композиторларының әндерін орындап, кеңінен насихаттады. Шалқаровтың репертуарында "Хорлан", "Гауһар қыз", "Әудемжер", "Жамбас сипар", "Үш дос", "Екі жирен", т.б. әңдер орын алды.

## Дереккөздер
Мәлике Бұрханқызы Шамова

**Мәлике Бұрханқызы Шамова** (27.3.1903, қазіргі Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы) - 30.1.1982, Алматы) - актриса, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі (1934). 1917 жылы Орал қаласындағы татар труппасында өнер көрсеткен. 1921 -1922 жылдары Гурьевтің (қазіргі Атырау) қалалық мәдени-ағарту бөлімінде нұсқаушы болып, 1922 - 1926 жылдары Орал және Семей драма театрларында қызмет етті. Ол 1928 - 1954 жылдары қазіргі Қазақ академиялық драма театрының құрамында актриса болды. Ол Зәуре (Қ.Байсейітовтің осы аттас драмасында), Жүзтайлақ, Назым (М.Әуезовтің "Түнгі сарыны" мен "Сын сағатында"), Зейнеп (Әуезов пен Л.С. Соболевтің "Абайында"), Анна Андреевна(Н.В. Гогольдін " Ревизорында"), Соня, Елизавета Никитична (Н.Ф. Погодиннің "Ақсүйектері" мен "Мылтықты адамында"), Эмилия (У.Шекспирдің "Отеллосында"), т.б. әр алуан сахналық мінез-кейіптер жасады. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Әкіш Тұрғынбайұлы Шанин

**Әкіш Тұрғынбайұлы Шанин** (1893, қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Желтау ауылы - 18.3.1986, Шымкент қаласы) -актер, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі (1958). 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан. Арнаулы сахналық білім алмаған. Актерлік өнер жолын "Ес-аймақ" труппасынан бастаған. 1928 - 1938 жылдары Қазақ академиялық драма театрының. 1938 - 1968 жылдары Шымкент облысы драма театрының кұрамында актер болып, көбіне өткір мінезді, әр алуан рольдерде ойнаумен ерекше көзге түсті. 
## Орындаған рольдері
Орындаған рольдері қатарында Шалбай (Ә.Әбішевтің "Отан үшінінде"), Балқы, Жақай (М.Ақынжановтың "Исатай - Махамбеті" мен "Ыбырай Алтынсаринінде"), Базарбай, Бекежан, Қарабай, Қоңқай, Тәуке (Ғ.Мүсіреповтің "Қыз Жібек", "Қозы Көрпеш - Баян сұлу", "Ақан сері - Ақтоқты" және "Амангелдісінде"), Франтишек (К.М. Симоновтың "Прага бағында"), ПІмага (А.Н. Островскийдің "Жазықсыз жапа шек-кендерінде"), т.б. бар. "Мазасыз көктем" (1956), "Өмір жолы" (1959), "Алдар көсе" (1964), т.б. фильмдерге қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әртістері
Иван Александрович Чикноверов

**Иван Александрович Чикноверов**(1.5.1911жылы туған,Ашғабад қаласы) -кино-режиссер, оператор, Қазақстанның еңбегі сіңген өнер қайраткері (1961). Кинодағы қызметін 1927 жылы Ашғабад киностудиясынан бастаған. 2-дүниежүзілік соғысы жылдары әскери оператор болды. Ол түсірген соғыс эпизодтары 2-дүниежүзілік соғысы жайындағы деректі фильмдерге және киножылнамаларға енді. 1947 жылдан "Қазақфильм" студиясында кинооператор болып, "Күнделікті хабарлар" мен "Кеңестік Қазақстан" киножурналына арнап сюжеттер, сондай-ақ көптеген деректі ленталар, оның ішінде елеулі "Біздің қалада" атты фильмді (1954) түсірді. 1957 жылдан деректі және ғыл.-көпшілік фильмдерінің режиссері. "Қалааты - Рудный" (1959), "Біздің Қазақстан" (1964), "Тағы да мал азығы туралы" (1982), т.б. фильмдерді койды. 1999 жылы Ресейдің Вязьма қаласына қоныс аударды. 2-дәрежелі Отан соғысы және Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Мұрат Құралұлы Шалабаев

**Мұрат Құралұлы Шалабаев** (1.4.1960 жылы туған, Алматы облысы  Жамбыл ауданы Бірлік ауылы) - әнші, Қазақстанның еңбегі сіңген артисі. 1984 жылы Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірген. Әкесі - Шалабаев Құрал, марқұм. Анасы - Смағұлова Бүбира, зейнеткер. Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының, «Соло ән айту» мамандығы бойынша профессор Б.Б. Жылысбаевтың класын бітірген. Тенор. Сол жылдан Қазақ академиялық опера және балет театрының құрамына қабылданады. Ол Ленский (П.И. Чайковскийдің "Евгений Онегинінде"), Біржан (М.Төлебаевтың "Біржан - Сарасында"), Айдар (А.Жұбанов пен Л.Хамидидің "Абайында"), Альфред(Дж.Вердидің "Травиатасында"), граф Адьмавива (Россинидің "Севильдік шаштаразында"),Төлеген (Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібегінде"), т.б. партияларын орындады. Гастрольдік сапармен Мексика, Италия, Германияда, Түркияда, т.б. болып, өнер көрсетті.
Қазақстан Республикасы Еңбек сіңірген әртісі. М. Глинка атындағы Бүкілодақтық конкурстың дипломанты. А. Дворжак атындағы Дүниежүзілік сыйлықтың иегері. Үйленген. 2 ұлы бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Мәдениет
Орталық мемлекеттік мұражайының ғимараты

**Орталық мемлекеттік мұражайының ғимараты** - 1985 жылы Алматыда салынды. Археологтар Ю.Г. Ратушный, З.Мүстафина, Б.Ризағалиев, конструкторы Б.И. Никишин. Жалпы ауданында 18 мың м^2. 

Ғимараттың тұрпаты геометриялық көлемдерді бір-бірімен қиылыстыру арқылы жүзеге асқан. 8 мұнаралы алып тік төртбұрышты көлемнің дәл ортасына үлкен шаңырак бейнесінде жасалған күмбез орнатылған. Бас қасбет жан-жағы терезе ойықтарына бөлінген 8 колоннамен шешілген. Мұражайдың орталық және оңтүстік жақ бөліктерінде кіре беріс және 4 экспозиция залы орналасқан. Солүстік жақ бөлігінде әкімшілік бөлмелері, әдістемешілер кабинеттері, реставрация (қалпын келтіру) шеберханалары, Қазақстанның өсімдіктері мен хайуанаттарын бейнелейтін экспонаттарды дайындау лабораториялары және қор сақтау бөлімі жайғасқан. Экспозиция залдарының композициясын колонналарға иек артқан кішігірім күмбездер құрайды. Бұл күмбездер киіз үйдің ішкі кеңістігін елестететін сөндік қырларымен әшекейленген. Ғимараттың қасбеттерін әрлеуге ұлутас, мәрмөр, гранит, дюралюминийлі терезе мен есік блоктары, ал интерьерінде әр алуан түрлі тастар және республикалық кен орындарының материалдары пайдаланылған.

## Дереккөздер


Санат:Алматы сәулеті
Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:1985 жылы салынған ғимараттар мен құрылыстар
Шары

**Шары** - ежелгі қала орны. Жамбыл облысы Мойынқүм ауданы Қызылту ауылынан солтүстікке карай 6 км қашықтықта орналасқан. 1989 жылы ҚазҰУ-дің археологиялық тобы (жетекшісі М.Елеуов) ашып, зерттеу жұмыстарын жүргізген. Шары орны екі төбеден тұрады. Оңтүстік төбе аумағы 340x320 м, биіктігі 2,5 м. Екінші солтүстік алаң үшбұрыш пішіндес (320x60x180 м). Қазба жұмыстары барысында керамикалық ыдыстар табылды. Зерттеу жұмыс-ары Шоры 10 - 14 ғасырда өмір сүрген деп болжау жасаүға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Конструктивизм

**Конструктивизм** ( - құру) - адамды қоршаған материалдық ортаны жобалаудың жаңа әлеуметтік-функционалдық міндеттерін айқындайтын кеңес өнерінің 1920 - 30 жылдарындағы бағыт. Конструктивизмнің басты принциптері: жоспарланған шешімдері мен конструкциялардың көзделген мақсатқа барынша сәйкестігі, салынатын құрылыстың тиімділігі, жаңа әлеум. тұрмысқа үйлесетін, әрі жергілікті жағдайлар мен ұлттық дәстүрлерді жете бағаламайтын тұрпайы формаларды асыра әдемілеу. Конструктивизм ерекшелігі құрылыстардың стилистик. ішкі және сыртқы кескіш қарапайым, біркелкі болды. Архитекторлар қабырға мен терезе ойықтарының көптеген қажетсіз элементтерін алып тастады. Конструктивизм архит. ғимараттарының композициялық құрылысы асимметриялы, көлденең бағытталған, терезелері тұтас 1-қабаты ішіне қарай шегініңкі немесе тіреу-бағаналары жүйелі болып келеді. Қазақстанда конструктивизм үлгісі 1926 жылдан бастап орнықты. Алматы қалысының қоғамдық орт. бөлігіндегі: Үкімет үйі (қазіргі Қазақ Ұлттык өнер академиясы, 1928 - 31, арх. М.Я. Гинзбург), байланыс үйі 1939, (арх. Г.Г. Гераспмов), т.б. конструктивизм әдісімен салынған.

## Дереккөздер
Шахтер биі

**Шахтер биі** - қазақтың еңбек билерінің бірі. Музыка М.Төлебаевтікі. Биде хореографиялық өнер тәсілдерімен шахтерлердің жұмыс барысы бейнеленеді. "Шахтер биін" алғаш 1940 жылдары Ш.Жиенкұлова қойып, өзі орындады. Кейіннен бұл биді (жаңа иүсқасын) Қазақ филармониясының би ансамблі орындады. "Шахтер биі" кезінде көркемөнерпаздар және кәсіби ұжымдар арасында кең тарады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ билері
Орфей

**"Орфей"** - вокалдық-аспаптық әуесқойлар ұжымы. Павлодар алюминий з-ты металлургтерінің мәдениет сарайы жанынан 1969 жылы ұйымдастырылды. 1980 жылы оған халық ансамблі атағы берілді. 1969 жылдан оның көркемдік жетекшісі - Б.К. Баланок болды. Ансамбль репертуарынан қазіргі орыс композиторларының, сондай-ақ, шет ел авторларының да музыкалық шығармалары орын алды. Еңбекшілер көркем өнерпаздық шығармашылығының І-Бүкілодақтық фестивалінің (1977) және Бүкілодақтық джаз музыкасы фестивалінің (1979) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Шаһаристан

**Шаһаристан** - орта ғасырдағы қала кұрылысының атауы. Орта Азия және Қазақстандағы орта ғасырлар дәуіріне жататын қалалар үш түрлі жүйемен салынған: 
*Цитадель - ортағасырлық қорған, мұнда үстем таптың өкілдері тұрған;
*Шаһаристан - қолөнершілер, саудагерлер, жасақшылар мекені;
*Рабат - егін егушілер мен мал өсірушілердің түрағы. Орт. қорғанды қоршай салынған қаланың бөлігін Шаһаристан деп атаған.

## Дереккөздер
Шапито

**Шапито,шапито циркі**  - негізінен, цирк ойын-сауығына арналған театр ғимаратының бір түрі. Шапитоның ортасына манеж (ойын-сауық алаңы), ал оның айналасына көрермендер орны орналасады. Ол әдетте түрғызылған діңгек-тіреулердің үстіңгі жағын брезентгіен жапқан жиналмалы шатыр түрінде болып келеді. 19 ғ-дың ортасында ойын-сауықтар көрсеткен Париждің Елисей алаңындағы цирк ғимараты шапитоға ұқсас болды. Ресейде салынған алғашқы шапито циркі Мәскеу қаласында тұрғызылды. Бұдан кейін Америка мен Орталық Еуропа елдерінде шапито кең өріс алды. КСРО-да шапитоны көбіне көшпелі цирктер пайдаланды. Ресейдің Самара, Воронеж, Ялта қалаларында тұрақты ойын-сауық көрсететін шапитолар тұрғызылды.

## Дереккөздер
Шаншарлар

thumb|right|280px|
**Шаншарлар** () - парафетикалық жарғақ қанаттылар инфраотряды, негізінен ұсақ және микроскопиялық жәндіктердің 100 000-нан астам түрін біріктіретін сабақшақұрсақтылар кіші отряды. Олар негізінен басқа жануарлардың (басқа буынаяқтылардың) паразитоидтары. Олардың көпшілігі, мысалы, Braconidae тұқымдасы және трихограммалар адамдарға пайдалы, өйткені олар ауылшаруашылық зиянкестерінің санын реттейді.

## Сипаттамасы
Шаншарлар осадан қарағанда  шаққыш инесінің болмай, оның орнына жұмыртқа салғышымен ерекшеленеді. Дегенмен, ағылшын әдебиетінде шаншарларды паразиттік осалар деп атайды (). Шаншарлар жұмыртқа салғышының көмегімен құрбандарының дернәсілдердің (жұлдызқұрттар) денесіне немесе жұмыртқаларына жұмыртқа салады. Құрбандары көбінесе ірі жәндіктер, көбелек жұлдызқұрттары, қоңыздардың дернәсілдері және басқа да буынаяқтылар, соның ішінде өрмекшілердің кейбір түрлері. Шаншар әдетте құрбанының үстінде тұрып (атқа мінген шабандоз сияқты, демек, аты да) жұмыртқа салғышын енгізеді. Шаншар дернәсілдерін құрбанның ішіне енгізіп, олардың ұлпалары және мүшелерімен қоректеніп, біртіндеп өлтіреді. Ихневмоноид шаншарлар үлкен тұқымдасы Megarhyssa туысының түрлері ағаш діңіне енгізу үшін қолданатын ұзындығы бірнеше сантиметр болатын жұқа жұмыртқа салғышқа ие.

Паразиттік жарғақ қанаттылардың түрлі паразиттік әдістерімен ерекшеленетін бірнеше топтары бар.
*Эктопаразиттер, әдетте, жемістер, галлдар, сүректер ішінде дамып жатқан, жасырын өмір сүргіш иелерін жұқтырады, сондықтан олардың жемтігін парализаваттап, жұмыртқаларын сыртында қалдырады.
*Эндопаразиттер құрбанының ішіне жұмыртқа салады, сонда олардың дернәсілдері ұзақ дамиды.
*Жоғарғы паразиттер (паразиттердің паразиттері немесе гиперпаразиттер) басқа паразиттерді жұқтырады (жарғақ қанаттылар немесе қосқанаттылар). Өте сирек кездеседі, бірақ сонымен бірге 3-ші және 4-ретті суперпаразиттер де бар.

Жұмыртқа салғыш функциясы кейбір осаларда (Dryinidae, Chrysididae, Sapygidae), сондай-ақ Orosidae-де сақталды.

## Суреттер

Gasteruption jaculator01.jpg|Самка Evanioidea с длинным яйцекладом.
Parasitic wasp.jpg|*Peristenus digoneutis*
Potter Wasp building mud nest near completion.JPG
Parasitoid wasp pointing ovipositor at cinnabar moth larva.jpg


## Әдебиет
**Викторов Г. А.* Экология паразитов-энтомофагов. — М., 1976. — 152 с.
**Козлов М. А.* Основные типы специализации наездников (Hymenoptera, Parasitica) к хозяевам. — В кн.: Хозяино-паразитные отношения. — Л.: Наука, 1972. — С. 5—17.
**Тобиас В. И.* Становление и развитие способности парализовать жертву у наездников и ос (Hymenoptera, Apocrita) // Энтомологическое обозрение. — Т. 55, № 2. — С. 308—310.
**Whitfield J. B.* Phylogeny and evolution of host-parasitoid interactions in Hymenoptera // Annual Review of Entomology. — 1998. — Vol. 43. — P. 129—151.

Санат:Парафетикалық топтар

## Дереккөздер
Орхестра

**Орхестра** (грек. огсһезіга; огсһоmаі - билеймін) - Ежелгі Грекия театрында хор мен актерлер ойын көрсету үшін (б.з.б. 5 ғасыр) арнайы жасалған алаң. Жобасы шеңберленіп келіп (диаметр 20 м), айнала амфитеатрмен қоршалады. Алаң ортасындағы төмпешікке сол кездегі театрдың діни сипатын білдіру үшін Дионис құдайға арналған құрбандық қазаны койылатын болған. Бертін келе театр ойындарына хордың қатыспауына байланысты Орхестра көл. кішірейіп жарты шар пошымына келді. Рим империясы кезінде Орхестрада әр түрлі ойындар (гладиаторлар сайысы, т.б.) көрсетілді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Көк үй (ескерткіш)

thumb|right
**Көк үй**  - Қарқаралы қаласындағы тарихи және мәдени ескерткіш. Үйдің несі кәсіпкер әрі көпес Халиулла Бекметов (1833 - 1905) болған. Көк үй шамамен 19 ғасырдың орта тұсында ешқандай шеге қағылмай бөренелердің қиюластырылуы арқылы салынған. Үй екі қабатты, бөлмелері үлкен, ауласы кең. Әр бөлменін бұрышында үлкен голланд пеші орналасқан. Түнге қарай терезелер әшекейленген қақпақтармен жабылады. Ауладагы ең үлкен үш қораның біріншісінде конақтардың келігі, екіншісінде малдың жемшөбі, үшіншісінде сауын сиырлар мен қасапхана тұрған. Үйге қонақтар кіретін есік бөлек болған. Бұл үйде Абай жиі болып тұрған. Сондай-ақ, 20 ғасырдың бас кезінде Алашорда қайраткерлері Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсыиов, Ә.Ермекте, Ж.Ақбаев, Р.Мәрсеқов, т.б. жиі-жиі бас қосып отырған. Бек-метов қайтыс болғаннан кейін, Көк үй оның кенже ұлы Мұхаммед-Мұхсиннің еншісіне тиді. Көк үй-ді ол 1925 жылға дейін тұрды. Осы жылы үкімет үйді тартып алған. Абайдың 150 жылдық тойы қарсаңында Көк үй қайта қалпына келтірілді. Бүгінде ол үйде Өнер мектебі орналасқан.

## Дереккөздер



Санат:Қарқаралы ауданы
Шаян халық театры

**Шаян халық театры** - драмалық өуесқойлар ұжымы. Түркістан облысы Алғабас ауданы Шаян ауылында 1959 жылы драма үйірмесі негізінде құрылды. Ұйымдастырған режиссер әрі әуесқой суретші Қ.Момышев (1959- 1971), одан кейін көркемдік жетекші. Қазақстанның еңбегі сіңген мәдениет кайраткері Р.Әбдірайымов (1972 - 1980), ал 1981 жылдан А.Осербаев болды. Алғаш сахна шымылдығы М.Әуезовтің "Еңлік - Кебек" спектаклімен ашылды. 1966 жылы осы спектакльді Мәскеу қаласында Кремль театрында, 1976 жылы Ақмола (қазіргі Астана) қаласында көрсетті. Сондай-ақ, Б.Майлиннің "Жалбыры", З.Ақышевтің "Жаяу Мұсасы", ІИ.Құса-йыновтың "Біздің Ғаниы", т.б. спектакльдері болды. Бүкілодақтық еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармашылығы фестивалінің лауреаты (1976).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Жарқын Жақияұлы Шәкәрім

**Жарқын Жақияұлы Шәкәрім** (4.5.1947 - 16.4.2019), Шығыс Қазақстан облысы Аягөз қаласы) - домбырашы-күйші, музыка зерттеушісі, Қазақстанның еңбегі сіңген қайраткері (1998). Қарағанды музыкалық училищесін(1968),
*Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) (1973). 
*1973 - 1976 жылдары Мәскеудегі Бүкілодақтық "Мелодия" фирмасының Алматы күйтабаққа жазу студиясында аға редактор, 
*1976 - 1980 жылдары "Жалын" баспасында редактор,
*1980 - 1982 жылдары Республикалық музыка аспаптары мұражайының директоры,
* 1982 - 1983 жылдары Қазақ филармониясында күйші - лектор. 
*1983 жылдан Қазақ теледидарының музыка бағдарламалары Бас редакциясының редакторы, бөлім меңгерушісі бола жүріп "3амана бұлбұлдары", "Домбыра сазы", "Терме", "Шашу", "Музыкалық киножинама", "Күй-шежіре", "Інжу-маржан", тәрізді хабарларды жарыққа шығарды. 

Шәкәрім фонографқа жазылған (1925) Әміре Кашаубаевтың дауысы сақталған "Ағаш аяқ", "Смет", "Бесқарагер", "Жалғыз арша", "Үш дос", "Балқадиша", "Дудар-ай" әндері үнтаспасын (валик), Мәскеудің Орталық мұрағатынан тауып (1974), Серке Қожамқұлов, Әлікей Марғүлан, Сапарғали Бегалин, Жүсіпбек Елебеков, Әнуарбек Байжанбаевтардың қатысуымен күйтабағын автор ретінде жарыққа шығарды (1975). Шәкәрім - "Әміре" (1977), "Ән жүлдызы" (1978), "Амре Кашаубаев" (орыс тілінде, 1980), "Малайсары би-ден Шәмілге дейін" (1997), "Ән асқары" (1998), "Құрманғазы" (ғылыми кеңесші, 1998), "Нұрғиса Тілендиев" (Дариға Тілендікелінімен бірлесіп жазған, 2003) кітаптарының авторы. Шәкәрім - "Қазақстан" Республикалық телерадио-корпорациясы АҚ жобасы бойынша жарыққа шыққан "Мәңгілік сарын" деп аталатын қазақ күйлерінің антологиясын (255 күй топтастырылған) шығаруға үлес қосып (2005), жауапты редактор болды. Шәкәрім ұмытыла бастаған көне саз аспабы - үш ішекті домбырада шебер орындаушы, насихаттаушы. Оның репертуарында "Жорға аю", "Көктөбел", "Кеңес", "Үзбе", "Толғау", "Қыз мұңы", "Қабанбай" сияқты халық қүйлері, Нұрғалидың "Көк қаршыға" күйі, сондай-ақ, өзі шығарған "Анадан аманат", "Абыралыдағы ата зары", "Дүние-кезек", т.б. күйлер бар. "Сазген" фольклорлық ансамблін ұйымдастырушы (1980), алғашқы көркемдік жетекшісі. Мәскеуде өткен 12-Дүниежүзілік жастар мен студенттер фестивалінің (1985) дипломанты, КСРО Бүкілодақтық "Білім" қоғамының "Ерен еңбегі үшін" медалімен марапатталған (1989).

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Жарқын Шәкәрімнің жеке сайты 

Санат:1947 жылы туғандар
Тұяқберді Қажыгерейұлы Шәмелов

**Тұяқберді Қажыгерейұлы Шәмелов** (6.9.1951 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Құрманғазы ауылы) -домбырашы, күйші, Қазақстанның халық артисі (1998). 1983 жылы Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы) бітірді. 1970 жылдан Қазақ академиялық халық аспаптары оркестрі құрамында домбырашы, концертмейстер және жеке орындаушы ретінде қызмет етеді. Оның орындаушылық репертуарынан қазақ халық композиторларының (Абыл, Дәулеткерей, Дина, Құрманғазы, Мәмен, Сейтек, Тәттімбет, т.б.) күйлері мол орын алды. Шәмелов бірнеше ән-күйлердің авторы. Гастрольдік сапармен шет елдерде (Ауғанстан, Италия, Корея, Қытай, Португалия, Франция, т.б.) болып өнер көрсетті. Құрманғазы атындағы 1-республикалық орындаушылар байқауының лауреаты (1983).

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Финикия

**[[Сурет:Phoenicia map-en.svg|thumb|400px|Финикия (жасыл түсті) [[Жерорта теңізі|Жерорта теңіздің]] шығыс жағасында орналасқан еді]]
**Финикия''' (грек. Φοινίκη, сөзбе-сөз "пурпур елі") — Жерорта теңіздің бойында орналасқан, қазіргі Ливан территориясындағы ежелгі мемлекет. Өз заманы үшін жоғары дәрежелі, дамыған мәдениеті бар ел еді. Финикияның географиялық орны, климаты мен топырағы жер өңдеуге, теңізде жүзуге және шаруашылық пен сауданың дамуына ықпал етті.

Бұл аймақты мекен еткен халықтардың желге тиіп, күнге күйген түрлеріне қарап, гректер оларды (файнекес) - қоңыр түстілер десе, ал египеттіктер (фенеху) - кеме жасаушылар деп атап кеткен. Осы ұгымдардың нәтижесінде Финикия түсінігі қалыптасқан.
Финикияның Тир, Библ және Сидон қалалары Жерорта теңізінің жағалауында орналасқандықтан сауда жолдарының тоғысатын орны болды. Қалаларда шебер қолөнершілер, зергерлер, ағаш пен піл сүйегін өңдеушілер, мөлдір шыныдан әр түрлі бұйымдар жасаушылар және қара қошқыл түске боялған маталар өндірілді.

Б.з.б 2 мыңжылдықтың аяғы мен 1 мыңжылдықтың басында финикиялықтар үздік кеме жасаушылар және теңізде жүзушілер болды. Олар кемені қатты ағаштан жасады. Кеменің екі түрун пайдаланды: Жүк тасушы (дөңгелек), ал соғыс мақсаты үшін (ұзын) кемені қолданды.

Күнделікті тұрмыста финикиялықтар алғашқы кезде сына жазуды пайдаланып келген. Алайда сауда-саттық тез қарқынмен дамыған кезде бұл жазулар қолайсыз болды. Сондықтан да финикиялықтар 22 дауыссыз дыбысты (Ғ,Д,К,М,Р) таңбалайтын әріптерден тұратын ежелгі алфавит жасады, Әріптердің аталуы сол әріптен басталатын заттарға ұқсады. Қазіргі кезде дүние жүзінде қолданылатын алфавиттер ежелгі финикиялықтардан тараған.

Б.з.б 2 мыңжылдықта еврей тайпаларының көсемдері өз халқы туралы әңгімелерді сақтап, оларды ұрпақтан-ұрпаққа жеткізген. Еврейлердің ата-бабасы болып Аврам, оның баласы Исаак, ал немересі Иаков саналды. Иаковтың екінші есімі Израиль деп аталды. Израиль есімі бір мемлекеттің атауы болды

Б.з.б Х ғасырдың бас кезінде Израиль Иудей мемлекеті қалыптасты. Оның астанасы Иерусалим қаласы болды. Иерусалим қаласы астана болумен қатар діни орталыққа айналды. Саламон патша тұсында Иерусалим қаласында ерекше әдемі храм салынды. Храм ағаштан салынған екен. Храмның қабырғасы балқарағаймен тұрғызылса, ал едені кипарис ағашынан төселді. Храм Иерусалим қаласының ең көрікті әсем жерінде орналасқан. Храмның ауласында Яхве құдайына арнап құрбандық шалатын жер болған. Храм ішіндегі бөлмеде арнайы жәшікте діни ереже жазылған тас тақта сақталған.
## Дереккөздер
Оқушының қысқаша анықтамалығы (5-11) - Алматыкітап 2006 

Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Тарих
Санат:Азияның оңтүстік-батысындағы ежелгі мемлекеттер
Шашу биі

**Шашу** - қазақ биі. Музыкасы Е.Г. Брусиловскийдікі. Муз. өлше-мі 6/8. Ырғағы өте екпінді. Алғаш 1934 жылы "Қыз Жібек" операсында орындалды. Би халықтың әдет-ғұрып дәстүрлерінің бірі шашу (құрт, ірімшік, өрік-мейіз, теңге, т.б.) шашу сәтін бейнелейді. Биді қойған А.А. Александров. "Шашу" биі 1936 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігінде көрсетілді. Қазір көптеген кәсіби және көркемөнерпаздар ансамбльдерінің репертуарында бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ билері
Камил Махмұдұлы Шаяхметов

**Камил Махмұдұлы Шаяхметов** (15.10.1928, Көкшетау қаласы - 4.5.1995, Алматы) - кескіндемеші, Қазақстанның халық суретшісі (1990). 1956 жылы Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербургтің) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын бітірді. Шаяхметов тарихи тақырыпқа арналған "Тоқаш Бокиннің байларды тәркілеуі" (1958), "Елден хат" (1959), "Жер туралы әңгіме" (1962) атты картиналардың, "ІПопандар тойы" (1960), "Сәуленің портреті", "Басқарма" (екеуіде 1961), "Туған ауылда", "Біздің ұжымшар" (1967), "Егіншілер" (1976), "Ғани Мұратбаев" (1981), "Композитор Л.Хамиди", "Халық суретшісі А.Ғалымбаева", "Композитор М.Төлебаевтың портреті" (1983), т.б. портреттердің жөне кескіндемелік туындылардың авторы. Ол Алматы көркемсурет академиясында және қазіргі Қазақ ұлттық өнер академиясында пед. қызметпен де (1991 жылдан профессор) шұғылданады. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1988), "Құрмет белгісі" орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Оразбек Әбілұлы

***Оразбек Әбілұлы*** (1940 ж.т., ҚХР, ШҰАР, Тарбағатай аймағы, Шәуешек қ. Үбісін мекені) - жазушы. Шыңжаң институтын бітірген (I960). 1960-1962 жылдары ШҰАР Байынголын облысында мектепте оқытушы, 1962 - 1980 жылдары Тарбағатай аймағы, Сауан ауданы мектепте оқытушы, 1980 жылдан Шыңжаң халық радиосының тілшісі. Әдебиетке 1958 жылы "Шыңжаң әдебиет көркемөнері" журналында *"Түс оқиғасы"* тұңғыш әңгімесі жарияланған. "Ұстаз" (роман),* "Беталыс"*, "Батыр өлімі" (повесть-әңгімелер жинағы) әдеби еңбектері жарық көрген.
## Дереккөздер
Нәдия Әбдірахменқызы Шәріпова

**Нәдия Әбдірахменқызы Шәріпова** (11.11.1931 жылы туған, Алматы) - әнші, педагог, Қазақстанның халық артисі (1997). 1957 жылы Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ үлттық консерваториясы) бітірді. Оның репертуарында қазақ әндерімен ("Акдариға", "Адқоңыр", "Қараторғай", "Майра", "Назқоңыр", т.б.) қатар орыс, итальян, т.б. елдердің классикалық музыкалық туындылары, халық әндері орын алған. Шәріпова кезінде радио мен телевизия арқылы Қазақстан композиторларының шығармаларын насихаттауға зор үлес қосты. 1958 жылдан Алматы консерваториясында педагогика қызметпен (1981 жылдан профессор) шұғылданады. "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Нұрғожа Нарымбайұлы Оразов

***Нұрғожа Нарымбайұлы Оразов*** (20.10.1932 жылы туған, Қостанай облысы Урицкий ауд. "Маяк" кеңшары) - ақын. Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері (1998). Атырау педагогикалық училищесін (1950), ҚазҰУ-ды (1956) бітірген. 1950 - 1958 жылдары мектепте мұғалім, 1958 - 63 жылдары Қостанай облыстық газетінде, 1963 - 65 жылдары *"Тың өлкесі"* газетінде қызмет істеген. 1965 жылдан Целиноград (қазіргі Ақмола) облысаралық бөлімшесінде жауапты хатшы,** "Жаңа Сарыарқа"** журналының бас редакторы қызметтерін атқарған. Тырнақалды туындылары 1952 жылдан респ. баспасөз бетінде жариялана бастаған. Алғашқы топтамасы* "Жас жүрек"* жас ақындар жинағына енген (1956). Оразовтың топтама өлеңдері украин, орыс, қырғыз тілдеріне аударылған. *"Астана"* және *"Тәуелсіздіктің 10 жылдығы", "Тың және тыңайған жерлерді игергені үшін"* медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер
Оралбек батыр

***"Оралбек батыр"*** - батырлық дастан. Қызылордалық Молдағали Құлмырзаев 1938 жылы жазып жырлаған дастан, қарапайым диқаншының баласы Оралбек батырдың хан қызына ғашық болу жайынан сыр шертіп, сүйген қызына қосылу мақсатына жету жолындағы шым-шытырық оқиғаға толы ерлік істерін әңгіме қылады. Шығарма Оралбектің қапыда өлуімен қайғылы аяқталады. Дастанның 1940 жылы осы ақын жазып, толықтырылған, өз алдына тақырып-тарауларға бөлінген көлемді нұсқасында сюжеттік айырмашылық бар: мұнда Оралбек батыр Бұқар қ-на аттанып, Назым деген қызға үйленгенімен ол қыз жолда бір көлге түскенде суға батып өледі де, одан кейін батырдың қалмақ ханы Өлмесханмен соғысы сөз етіліп, оны жеңгеннен кейін хан қызын алуымен аяқталады. Екі нұсқа да қара өлең және жыр үлгісіне құрылған. Алғашқы нұсқа Орталық ғылыми кітапхана қорында, екіншісі - Әдебиет және өнер институты қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Сары күзен

**Сары күзен** () – сусарлар тұқымдасының күзендер туысына жататын жыртқыш сүтқоректі аң.

Денесінің ұзындығы — 28-30 см, оның ішінде құйрығының ұзындығы — 16-17 см. Түсі қыста жирен-сарғыш, жазда жирен-қызыл; іші ақшылдау. Арелының басты бөлігі Азияда. Көбінесе ормандарды мекендейді, әсіресе көлдер мен өзендер қасында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Күзендер
Өмірбаяндық жанр

***Өмірбаяндық жанр*** - жазушы өз түсындағы қоғам жайын өз көрген-білгенімен ұштастыра, тарихи тұрғыдан баяндайтын, деректі көркем шығарма. 

Сондықтан, мұндай шығарма жазатын автордың өмірлік тәжірибесі сөз етуге тұрарлық, басқаға да үлгі- өнеге боларлық дәрежеге сай келуі керек. Көптеген ақын-жазушылар кезінде Өмірбаяндық жанрға қалам тартқан. Онда автордың тек өмірбаяны ғана қамтылып кана қоймай, ішкі жан дүниесі, ой-сезімі, арман-мүддесі, айнала ортадағы адамдармен қарым-қатынасы, тіпті, өз басы нені идеал тұтқаны арқау болады. Сондай-ақ, жеке тұрмыстық жайлар ғана емес, автордың өзі өмір сүрген қоғамға қатынасы туралы айтылып, түрлі әлеум. жайлар мен оған деген көзқарас білініп отырады. Жазушының басынан өткен елеулі деген оқиғалар қамтылады. Өзі көріп-білген, көңілге түйген жайлар, саясат және қоғамдық күрес ахуалы тілге тиек етіледі. Автор өзін үнемі жақсы жағынан көрсетумен шектеліп қоймай, кейде жаза басқан, қателескен, қиындыққа тап келген сәттерін де бейнелеуі орынды. Бір сөзбен айтқанда, автордың өз түлғасы келелі оқиғалармен ұштасып, тар көлемде қалмауының мәні зор. Сондықтан кез келген автор Өмірбаяндық жанрда шығарма жазуға ұмтыла бермейді. Осы ретте В.Г. Белинскийдің шығармаға тар өмірбаяндық мағынада емес, адамзаттың, қоғамның, уақыттың үлкен өкілі де бола білу керек деген түжырымды пікірінде терең мағына бар. Өмірбаяндық жанрдағы шығармаларға жататын үздік туындылар ретінде М.Горькийдің "Менің универси- теттерім", С.Сейфуллиннің *"[[Tap жол, тайғақ кешу]]"*, С.Мұқановтың *"Өмір мектебі"* аталуға лайық. Бұл шығармалардың әдебиетте өз орны бар, оқырманға берер эстет., танымдық, тәрбиелік мәні зор. Өмірбаяндық жанрдағы шығармалар көбіне қара сөз түрінде (повесть, роман) жазылады. Бұл жанрдың үлгілері естелік (мемуар) түріндегі шығармаларға жақын келеді. Бірақ оқиғаға ойдан шығарылған жағдайлар кейіпкерлерде еркін араластырылып, көркемдік қиялға көбірек орын беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Хасен Уахитұлы Өзденбаев

***Хасен Уахитұлы Өзденбаев*** (12.9.1904. Қостанай облысы Комсомол ауданы - 1992) - жазушы, Қазакстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері. 

1911 - 1920 жылдары Троицк қ-нда татар медресесінде орысша-татарша мектепте, содан кейін гимназияда, Орынборда мұғалімдерді даярлайтын (1924), Мәскеуде облысы редакторларын даярлайтын курстарда (1934) оқып, Қостанайдың мұғалімдер ин-тын бітірген. 1920 - 1928 жылдары  заң орындарында қызмет атқарып, 1928 - 1973 жылдары  коммунистік баспасөз орындарында редактор болған. Әдеби қызметті 1929 - 1930 жылдары  Қостанайдың округтік "Ауыл" газетінде фельетон, очерктері жарияланып тұрған. Жазушылық еңбегінің негізгі жанры - көркем аударма. Оның аудармасымен орыс әдебиетінің, әлемдік әдебиеттің және Кеңес әдебиетінің көптеген шығармалары қазақ тілінде жарық көрді. Орыс жазушылары М.Алексеевтің *"Болыпевиктері"*, М.Шолоховтың *"Көтерілген тың", "Тынық Дон"*, И.Гончаровтың *"Обломов", "Белгілі әңгіме"*, француз жазушысы О.Бальзактың *"Шегірен былғары"* романдарын, француз жазушысы П.Мэрименің, орыс жазушысы И.Вазовтың әңгімелерін, *"Дауылдан кейін"* (Н.П. Кузьминмен бірлесіп орысшаға), Өзбек жазушысы А.Мұхтардың *"Апалы сіңлілер"* романын, Татар жазушысы Ә.Еникидің *"Айтылмай қалған өсиет*" повесін қазақ тіліне аударған. Өзденбаев *"Еңбек ардагері", "Еңбектегі ерлігі үшін"* медальдарымен Қазақстан Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер
Төрттармақ

**Төрттармақ** - қазақ поэзиясында ең көп тараған шумақ өрнегі.
Бұл шумақ түрі әлем поэзиясында кеңінен жайылған. Себебі төрттармақтың шумақ құрылысы мейлінше
қарапайым, тұжырымды, ойды айтуға сыйымды, өлең ырғағының (интонацияның) түрленіп келу жағынан
да өте қолайлы. Қазақ поэзиясында бұл әр түрлі өлшеммен жазылған
өлеңдерде қолданыла береді. Лирикалық өлеңдердің барлық түріне, поэма, дастандарда төрттармақты шумақ өте жиі
кездеседі. Он бір буынды өлшемде
қазақ поэзиясында көбіне-көп **а-а-б-а** түріндегі ұйқас қолданылады.
Ал алты немесе жеті-сегіз буынды
өлшемдерде бұл ұйқасқа қоса шалыс ұйқас (**а-а-б-а**) жиі қолданылады.
Орама ұйқас (**а-б-б-а**) қолданылуы
сирек кездеседі. Кейде соңғы тармақ келесі шумақтардағы сәйкес
тармақпен ұйқасып, жалғасып, бір
ұйқасты ұзақ сақтау тәсілі де кездеседі. Мысалы, Сәкеннің "Лезде-ақ
артта қалады" атты өлеңінде соңғы
тармақтар үнемі бірыңғай ұйқасты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ақтентек сері

**Ақтентек сері Бәйтілесұлы** - (1807-1903), ақын, композитор, ұста, сәулетші. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан.

**Құнанбай, Жанғатты, Шортанбай, Ағыбайлардың** замандасы. Қараменденің Құрақ есімді бір әйелінен **Ақмырза, Молдыбай, Ақжігіт, Бозжігіт** туады. Молдыбайдан Бәйтілес, онан Ақтентек туған. 

Ақтентек серінің үлкен әкесі Молдыбай аса діндар адам болған. Қайтыс боларында балаларына сүйегін Түркістанға апаруын тапсырады. Ол кісінің мүрдесі Қожа Ахмет Йасауидін іргесіне жерленген. 

Ақтентек сері емші, шебер домбырашылығымен жастайынан аты шығып, ел аузына ілігеді. Ол өз даусына лайықты домбыраны өзі жасап, ағаштан түйін түйген шеберлігімен де жұртты таң қалдырады. Ақтентек серіні Біржан сал да аса құрмет татқан. 
Қоянды жәрмеңкесіне жиі келіп, Арқаны әнге бөлеген Біржан осы күнгі Шет ауданы жерін мекен еткен, он жеті мың жылқы біткен Адамбай-Тұрсынмен жақсы сыйластықта болған. Жолында отырған Ақтентек серінің аулын аттап кетпеген, әрі оны қатты құрметтеген. Біржан келгенде Ақтентек сері ауылда жоқ екен. Серінің қыздарының жарасымды қарсы алғанына Біржан аса риза болып, құрама домбырасын сәл-пәл күйлеп ән айтады, Біржанның салған әні сөзін сөл өзгерткен Ақтентек серінің өз әні болса керек. Бұл ән күні бүгінге дейін Біржанның «Ақтентегі» атанып жүр. Орта ғана дәулеті бар Ақтентек сері қартайған шағында да жасынан машықтанған қоленерін тастамайды. Ол кісінің басшылығымен осы маңның сан жақсысына сәулетті мазарлар тұрғызады. Соның бірі Қояншы Қәдір батырдың Сырлытам бойындағы мазары күні
бүгінге дейін өзінің сәнін жоғалтпаған. Сол сияқты қамшыдай өрілген Есбай мазарын садуға да басшылық еткен. Ақтентек сері бойынан қуаты кеткенше шешен домбыра жасауын тастамаған.

## Дереккөздер


Санат:Шет ауданы тұлғалары
Санат:Қазақ ақындары
Отырар ғимараты

**"Отырар"** - Алматыдағы мейманхана ғимараты. 1981 жылы салынған. Археологтар М.Қабылбаев, С.В. Коханович, конструкторы Б.И. Цигельман. Оның 363 орынды 186 қонақ белмесі, кинозалы (70 орынды), бильярд бөлмесі, хауызды моншасы, базарлық дүкені, телерадио хабарларын тарату жүйесі, телефон желісі болды. Пластикалық пішіндегі екі көлем ретінде шешім тапқан мейманхана 5 қабатты тұрғындар корпусынан және оған жабық өтпе жолымен жалғасатын шеңбер тәрізді 2 қабатты ресторан корпусынан тұрады. Мейманхананың негізгі бөлігі тұрғын жай болып табылады, әрбір қабаты бір-бірімен лифті немесе баспалдақтар арқылы жалғасады. Тұрғындармен есеп айырысу кассасы, ақпараттық және тұрмыстық қызмет көрсету бюросы, қонақ үй дирекңиясы, қоғамдық тамақтандыру (156 орынды ресторан, 2 банкет залы, ұлттық тағамдар кафесі), күту, тынығу орындары 1-қабатта орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Алматы қонақ үйлері
Санат:Алматының көрікті орындары
Ақтөбе (Бұқар жырау ауданы)

**Ақтөбе** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Ақтөбе ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінен оңтүстік-батысқа қарай 94 км-дей, облыс орталығы – Қарағанды қаласынан батысқа қарай 42 км-дей жерде, Орталық Қазақстанның ең үлкен өзені Нұраның оң жағында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы «Ақтөбе» ұжымшары ретінде қаланды. 1933 жылы Ақтөбе, Жаңаталап ұжымшарлары болып бөлінді, 1950 жылы Қазақстанның XXX жылдығы атындағы ұжымшары болып қайтадан біріктірілді. 1940 жылы ауылдық кеңес құрылды. 1961 жылы ұжымшар Осакаров ауданының «Чапаев» астық-ет-сүт кеңшарына №3 Ақтөбе бөлімшесі болып қосылды. 1974 жылы Осакаров ауданына қарасты «Чапаев» кеңшарының №3 Ақтөбе бөлімшесі мен Нұра ауданына қарасты «Куйбышев» кеңшарының №3 Ынтымақ бөлімшесі біріктіріліп, «Аманкелді атындағы» кеңшар болып құрылды. Орталығы Ақтөбе ауылы. Жерінің жалпы ауданы — 58, 4 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — егін салып, мал өсіру болды. 1997 жылы кеңшар тарағаннан кейін 3 серіктестік, 90 шаруа қожалықтары құрылған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде (Ақтөбе, Ынтымақ ауылдары) 2 мектеп, 2 клуб, кітапхана, ОДА, ФАП, 2 пошта бөлімшесі, «Қазақтелеком» байланыс бөлімшесі жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Зейнолла Тұрарбеков

**Зейнолла Тұрарбеков** (8.3.1909
жылы туған, бұрынғы Орал облысы Орда ауданы
Бисен ауылы) - ғалым, филология ғылымы кандидаты. ҚазҰУ-ды бітірген (1955).
2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.
*1923 - 32 ж. мұғалімдік, ауылдық, ауданы атком қызметкері. 
*1932 - 38 ж. Батыс Қазақстан облысы комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі, "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газеті редакторының орынбасары және редакторы, 
*1938 - 40 ж. Қазақ мемлекеттік баспасында редакция меңгерушісі, 
*1940 - 43 ж. аутпарткомда бөлім меңгерушісі, МТС саяси бөлімінің бастығы. 
*1948 - 55 ж. ауданы облысы газеттерде, Қазақ мемлекеттік баспасында бас редактор, "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. Қызыл Жұлдыз орденімен, медальдармен,
бірнеше Құрмет грамоталарымен
марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Тұлғалар
Ақтүбек (Ұлытау облысы)

**Ақтүбек** — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл, Ақтүбек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңаарқа кентінен батысқа қарай 36 км-дей жерде, Сарысу өзенінің бойында Бәйеш және Қыздарбек тауларының ортасында орналасқан. 

## Тарихы
Мойынсерікке бірігу нәтижесінде 1934 жылы Ақтүбек ұжымшары құрылды. Жерінің жалпы ауданы — 182,2 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары - мал шаруашылығы, қосымша бағыты — егіншілік болды. 1961 жылы «Дружба» кеңшары ашылып, Ақтүбек кеңшар құрамына кірді. 1977 жылы өз алдына бөлініп шығып, КОКП 25 съезі атыңдағы кеңшар болып қайта құрылды, орталығы Ақтүбек болды. Округ көлемінде 33 шаруа қожалығы еңбек етеді (2006).

## Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 797 адам (408 ер адам және 389 әйел адам) болса, 2009 жылы 781 адамды (406 ер адам және 375 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 840 адамды (438 ер адам және 402 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде (Ақтүбек, Өркендеу, Сарысу, Атасу және Манадыр бекеті, 128; 152 және 161- разъездері) 4 мектеп, 2 фельдшер-акушерлік пункт, мәдениет үйі, 2 кітапхана бар. Ақтүбек басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Атасу темір жол бекеті 7 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы елді мекендері
Баяділла Тұрғынбайұлы

**Баяділла Тұрғынбайұлы**(1.5.1941 жылы туған, Түркістан облысы Арыс ауданы Тақыркөл ауылы) - ақын.

## Өмірбаяны
* 1958 жылдан көп жылдар мектептерде мұғалім болған. 
* ҚазҰУ-ды бітірген.
* 1980 - 84 ж. Қазақстан жазушылар одағының Шымкент облысаралық бөлімшесінде әдеби кеңесшісі қызметтерін атқарған.

## Шығармалары
Өлеңдері енген ұжымдық жинақтар:
* "Жетісай әуендері"
* "Жыр бесік"
* "Сыр сапар"
* "Аққулар ұшқан ауылым".
Жыр жинақтары:
* "Кештеу келген тырналар" (1980)
* "Жан жүрек" (2000)
* "Ақ мақта" (2000).

## Дереккөздер

Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Экологиялық этика

**Экологиялық этика** — өнімдердің (бұйымдардың) қолданған уақыттағы және қалдыққа айналған кездегі экологиялық жағдайға қатысты барлық қасиеттерін баяндау. Экологиялық декларация жасаудың негізгі мақсаты — өндірісшілердің экология талабына сәйкес заттектер шығаруына септесу.

## Дереккөздер

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Серік Тұрғынбеков

**Серік Тұрғынбеков** (1946 жылы 1 наурызда Қостанай облысы Жангелді ауданы Шақшақ Жәнібек ауылында туған) — ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (2003). Парасат орденінің иегері (2016).

## Толығырақ
* Серік Тұрғынбекұлы 1946 жылы 1 наурызда Қостанай облысы Жангелді ауданы Шақшақ Жәнібек ауылында дүниеге келген.
* 1964 - 67 ж. Жанкелдин ауданы "Жаңа өмір" газетінде жұмыс істеген.
* 1967 - 73 ж. қазақ радиосында аға редактор, 
* 1973- 78 ж. "Лениншіл Жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінің Қостанай облысы бойынша меншікті тілшісі қызметтерін атқарған.
* 1978- 80 ж. Халық шығармашылығы үйінде бөлім менгерушісі. 
* 1980 -81 ж. Қазақ телевизиясында редактор қызметін атқарған. 
* 1981 - 85 ж. Қазақстан Баспа, полиграфия, кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде аға редактор, "Жұлдыз" журналында бөлім меңгерушісі болған.

## Шығармашылығы
* "Сүйген жүрек", 
* "Асан ата ізімен,
* "Қобыз"(1975),
* "Көкейкесті"(1978), 
* "Торғай толғауы" (1981),
* "Жүрегімнің сәулесі" (1983), 
* "Тыңда түлегендер" (1983), 
* "Кеш келген көктем" (1985), 
* "Жерорта" (1999)атты жыр жинақтарының, 
* "Махамбет және Жәңгір хан", 
* "Сәкен сұңқар" дастандарының, 
* "Нұрхан",
* "Мұқағали" пьесаларының авторы.
* Тұрғынбековтің аударуымен орыс ақындары А.Твардовскийдің лирикалық өлеңдері "Перзент" (1985), "Бауырлас жырлар" (1985), П.Богдановтың "Москва үшін шайқас" поэмалары жарық көрген.

## Марапаттары
* 2003 - Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты
* Махамбет атындағы Халықаралық сыйлықтық иегері
* Қостанай облысы Жангелді ауданының құрметті азаматы.
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері
* 2016 - Парасат ордені

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Михаил Александрович Белов

**Белов Михаил Александрович** (4.1.1900, Ресей, Саратов облысы, Вольск ауданы, Лапастенко селосы - 17.9.1983, Мәскеу қаласы) - кескіндемеші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1947). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазан көркемсурет училищесін бітірген (1918). 1940 жылдан Алматыда тұрып, жұмыс істеді. 1946 - 52 ж. Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағасы қызметін атқарды. Белов пейзаж жанрында өнімді еңбек етті. Оның "Тау көріністері" (1941), "Барлауда", "Бақылау пункті" (1943), "Түркістан табиғат көріністері" топтамасы (1944), және "Зерттеуші геологтар" (1945), "Мақтаарал үжымшарының мақташылары" (1949), "Өскемен СЭС-і" (1957) секілді туындылары бар. Картиналары Мәскеудегі Шығыс халықтары мүражайында және Қазақстан Мемлекеттік өнер мұражайында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Иван Иосифович Белоцерковский

**Иван Иосифович Белоцерковский** (22.12.1902, Киев облысы, Канев қаласы - 4.1.1989, Алматы) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы (1967). Киев құрылыс институтын бітірген (1935). 1937 - 41 ж. Алматы қаласында архитектор, 1941 — 61 ж. осы қаланың бас архитекторы, 1961 - 66 ж. Қазақстан Мемлекеттік құрылыс комитетінің "Казгорстройпроект" бас институтында шеберхана жетекшісі, 1961 - 71 ж. ҚазПТИ-де (қазіргі Қазақ Ұлттық техникалық университеті) аға оқытушы, 1971 жылдан кафедра меңгерушісі. Белоцерковский Алматы қаласындағы Абай, Ақтөбе облысында Байғанин ауданындағы Ә.Жангелдин және Байғанин ескерткіштерінің, сонымен қатар, Жамбыл ескерткіш-кесенесінің (Алматы облысы, Жамбыл ауданы) жобасы авторларының бірі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гүлжазира Ахметқызы Ахметова (Молодова)

**Гүлжазира Ахметқызы Ахметова (Молодова)** (20.11.1930 жылы туған, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Георгиевка (қазіргі Қалбатау) ауылы) - хор дирижері, педагог, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1967). 

Уақ тайпасынан шыққан.

Алматы музыка училищесінің (проф. Б.В. Лебедевтің класы бойынша) және Мәскеу консерваториясының (1956) хор-дирижерлік бөлімін бітірген. 1956 жылдан Қазақстанның хор капелласының дирижері, 1961 - 1967 жылдары Алматы музыкалық училищесінде, 1967 - 1969 жылдары Қазақтың мемлекеттік қыздар педагогика институтында, 1970 жылдан Алматы консерваториясында (аға оқытушы, 1979 жылдан доцент, 1985 жылдан профессор) ұстаздық қызмет етеді. 

Халықтар достығы орденімен, Қазақстан Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен ( 1957) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:20 қарашада туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Жарма ауданында туғандар
Санат:Қазақстан хор дирижерлері
Санат:Қазақстан музыка педагогтары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Алматы музыка училищелері
Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты оқытушылары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессорлары
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Экологиялық қуыс

**Экологиялық қуыс** () — организмнің тіршілік ету жағдайларына қатысты шарттардың жалпы жиынтығы, соның ішіне ол орналасқан кеңістік, қоғамдастықта атқаратын функциялық рөлі (мысалы, трофикалық статусы) және оның қоршаған орта факторларына — температураға, ылғалдылыққа, қышқылдылыққа, топырақ құрамына және т.б. жағдайларға төзімділігі кіреді. Экологиялық қуыс дегеніміз — түрдің экожүйедегі энергия тасымалдауында атқаратын рөлі. Экологиялық қуыс үш түрге — кеңістіктік, қоректік және гиперкеңістіктікке (көп өлшемді) бөлінеді. Кеңістікгік қуыс — организмдердің тұрақты мекені, қоректену ерекшеліктеріне байланысты куыс, көп өлшемді қуыс дегеніміз — гиперкеңістіктегі аумақ, оның өлшемі экологиялық факторларға байланысты. Бір Экологиялық қуысты екі түр қатар иелене алмайды. Экологиялық қуыс бәсекелестік жолмен бөлінеді. Әр түрдің бәсекелестік күрестегі табысы абиоталық факторлардың әсерімен байланысты. Егер ресурстардың мөлшері жеткіліксіз болса, қуыстар қабаттасқан кезде бәсекелестік туады. Бәсекелестік нәтижесінде түрлердің бірі жойылады немесе басым түскен түр өз бәсекелесін бейімделушілік аймағының шетіне ығыстырады.

Жануарлар әртүрлі азықты  қорек ететіндіктен олардың экологиялық қуыстары ажыратылған. Өсімдіктердің экологиялық қуыстары айқын ажыратылмаған (барлық өсімдіктердің қорегі бірдей -олар тамырымен топырақтан минералдық тұздардың ерітіндісін, күн жарығы мен көмірқышқыл газын сіңіреді).

## Дереккөздер

Санат:Экологиялық терминдер
Күлипа Иманғалиева

**Иманғалиева Күлипа** (1927-1992, Атырау қаласы)-актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1960). Алматы хореография училещесін бітірген (1946). 1948 жылдан қазіргі Атырау облысы драма театрының құрамында қызмет етті. Ойнаған рольдері қатарында Ақтоқты, Баян (Ғ.Мүсіреповтің ("Ақан сері - Ақтоқты" мен "Қозы Көрпеш – Баян Сұлуында"), Ботагөз С.Мұқановтың осы аттас романы бойынша), Қарагөз (М.Әуезовтің осы аттас трагедиясында), т.б. бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Экологиялық құқық

**Экологиялық құқық** () — экологиялық-заңдылық нормалардың (тәртіп ережелері) жиынтығы. Ол қоршаған ортаны корғау, экологиялық зияндардың зардаптарын алдын ала ескерту, адамды қоршаған табиғи ортаны сауықтыру және сапасын арттыру жолында адам мен табиғаттың өзара қоғамдық (экологиялық) қатынасын реттейді.

Қоғам мен табиғаттың өзара әрекеттері аясындағы, адамдардың қазіргі және келешек ұрпақтарының мүдделері үшін табиғат байлығын қорғау және ұтымды пайдалану саласындағы қоғамдық (экология) қатынастарды реттейтін заңи нормаларының жиынтығы. Экологиялық Құқықтың негізгі көздері: Қазақстан Республикасының Конституциясы (1995), Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (1999), Қазақстан Республикасының Жер кодексі (2003), Қазақстан Республикасының Су кодексі (2003), Қазақстан Республикасының Орман кодексі (2003), Қазақстан Республикасының “Жануарлар дүниесін қорғау, ұдайы өсіру және пайдалану туралы” (1993) , “Әуе кеңістігін пайдалану және Қазақстан Республикасы авиациясының қызметі туралы” (1995), “Қоршаған ортаны қорғау туралы” (1997), Қазақстан Республикасы Президентінің “Мұнай туралы” заң күші бар Жарлығы (1997), Ұлттық қауіпсіздік туралы Қазақстан Республикасының Заңы (1998), “Өсімдіктер карантині туралы” (1999) заңы, министрліктердің қаулылары мен өкімдері, нормативтік актілері болып табылады. Экологиялық Құқық нормалары құқықтың көптеген көздерінде, соның ішінде заңнаманың басқа салаларында да кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Экологиялық құқық
Рақым Тұрғанұлы

***Рақым Тұрғанұлы*** (1913, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ұласты ауылы - 1990, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Белтерек ауылы) - ауыз әдебиетін жинаушы, ақын, жыршы. 

Шыққан тегі Орта жүз құрамындағы Найман тайпасының Матай ру бірлестігі.

1931 жылы ашаршылық кезінде елмен бірге Қытайға ауады. 1961 жылы ата-мекенге қайта оралып, "*Белтерек*" ұжымшарында ұзақ жыл еңбек еткен. Бала жасынан өз жанынан өлең шығарып, батырлық және ғашықтық жырларды, қисса-дастандарды жаттап өседі. Өлеңін де, әуенін де өзі шығарған "*Комсомол*" әні Тарбағатай өңірі жастары арасында кеңінен белгілі болған. Рақымның айтуынан жазып алынған *"Түсіпхан қиссасы"*, халық ақыны Әрінжан Жанұзақұлының бір топ өлеңдері мен жұмбақ мәтелдер және өзінің өлеңдері Әдебиет және өнер институты қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Виктор Михайлович Беляев

**Виктор Михайлович Беляев** (06.02.1888, Ресей, Орал - 16.02.1968, Мәскеу қаласы) - музыкатану, өнертану докторы (1944), Мәскеу консерваториясының профессоры (1943). 

1959 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеудегі Өнер тарихы институтының аға ғылым қызметкері. КСРО халықтарының музыкасын зерттеумен шұғылданды. Қазақ музыка фольклорын да зерттеп, бірнеше еңбек жазды. Оның "КСРО халықтары музыкасы тарихының очерктері" деген екі томдық еңбегінің 1-тарауы "Қазақ халқының музыка мәдениеті" деген атпен қазақ музыкасына арналады.

"Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталынған.

## Дереккөздер


Санат:6 ақпанда туғандар
Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Оралда туғандар
Санат:16 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО музыкатанушылары
Санат:Ресей музыкатанушылары
Санат:XX ғасыр музыкатанушылары
Санат:КСРО музыка педагогтары
Санат:Ресей музыка педагогтары
Санат:XX ғасыр музыка педагогтары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Санкт-Петербург консерваториясы түлектері
Санат:Санкт-Петербург консерваториясы оқытушылары
Санат:Мәскеу консерваториясы оқытушылары
Санат:КСРО академиялық музыканттары
Санат:Ресей академиялық музыканттары
Санат:Мәскеу консерваториясының профессорлары