open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абу-Даби (әмірлік)

**Абу-Даби** () — Біріккен Араб Әмірліктерінің ең ірі әмірлігі.

Бас қаласы — Абу-Даби. Ауданы 67340 км². Жұрты 1800 мың адам (2007). Абу-Даби мемлекеттің 70% ЖІӨ өндіреді.
Солтүстігінде Персы Шығанағымен, оңтүстігінен және батысынан Сауд Арабиясымен, шығысыннан Оман мемлекетімен, шығысында Дубаймен шектеседі. Жер көлемі 73060 км². Сондай-ақ оның құрамына көптеген аралдар кіреді және Дубай, Шарджа әмірліктерімен шектесіп жатыр. ХVІІІ ғасырдан бастап билік Бану Яз тайпасының Эль Бу Фалах қауымы қолында болған. 1765 жылдан бастап билеушілердің резиденциясы болған Абу-Даби қаласының маңынан 1761 жылы ауызсу көзі табылған. ХІХ ғасырда Мускат, Оман және Сауд әулетімен арада шекаралық талас-тартыстар болды. Бұл тартыстар әлі күнге дейін шешімін таппаған. 1892 жылы халықаралық істердің ақырғы құқығын жүргізуді Ұлыбританияға беріп, келісімге қол қойды. 1968 жылы Ұлыбритания Парсы шығанағы аумағынан кеткен соң әмірлік көршілес мемлекеттермен бірлікте Біріккен Араб әмірліктері федерациясын құрды. Мұнайға қорына бай жерлері әмірлікті Дубаймен қатар деңгейде федерацияға жетекшілік етуге мүмкіндік туғызуда. 

## Дереккөздер

Санат:Біріккен Араб Әмірліктерінің әмірліктері
Арман Шәріпбайұлы Жетпісбаев

**Жетпісбай Арман Шәріпбайұлы** — Шымкент қаласының әкімі.

## Өмірбаяны
Арман Жетпісбаев 1971 жылы 24 сәуірде Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Куйбышев ауылында туған.

1993 жылы Қазақ химия-технология институтын «өнеркәсіп және азаматтық құрылыс» мамандығы бойынша «инженер-құрылысшы» біліктілігін.

2002 жылы Т.Рысқұлов атындағы Жаңа экономикалық университетін «қаржы және несие» мамандығы бойынша «экономист» біліктілігін игерген.

1992 жылдан бастап 1999 жылғы шілдеге дейін түрлі коммерциялық құрылымдарда жұмыс атқарған.

1999 жылдың шілдесінен 2000 жылдың сәуірі аралығы "Қазкоммерцбанк" АҚ-ның Шымкент қаласының филиалы директорының орынбасары.

2002-2003 жылдары «Казкоммерцбанк» АҚ-ның Қызылорда қаласы филиалының директоры, «Қазкоммерцбанк» АҚ басқармасы төрағасының бірінші орынбасары қызметтерін атқарған.

2003-2005 жылдары «Корпорация ARNA» ААҚ-ның атқарушы директоры, кейін «Корпорация ARNA» ААҚ басқармасының төрағасы болып сайланды.

2005-2006 жылдары «Оңтүстік» арнайы экономикалық аймақ (АЭА) дирекциясы мемлекеттік мекемесінің директоры.

2006-2008 жылдары Түркістан облысы әкімінің орынбасары.

2008 жылдың ақпан айынан бастап Шымкент қаласының әкімі болып тағайындалды.

2012 жылдың 24 сәуірінде әкімдік қызметтен босады.

2015 жылдың желтоқсанында "Қазатомөнеркәсіп" ұлттық компаниясының директоры болып тағайындалды.

## Сыртқы сілтемелер
* Шымкент қаласының әкімшiлiгi ресми торабы 

Санат:24 сәуірде туғандар
Санат:1971 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Шымкент әкімдері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері
Санат:Қазкоммерцбанк тұлғалары
Санат:Қазатомөнеркәсіп директорлары
Парадокс (математика)

**Парадокс**  - қарама-қайшылықты математикалық сөйлем. Яғни, егер бір математикалық сөйлем ақиқат болатын болса, осыдан оның терістеуінің де ақиқаттығы шығады, немесе , осы сөйлемнің терістеуінің ақиқаттығынан сөйлемнің өзінің де ақиқаттығы шығатын болса, осындай сөйлемдерді парадокс деп атаймыз. 1900 ж. бері қарай жиындар теориясында 3 үлкен парадокс пайда болды:
#Рассел парадоксы (1903)
#Кантордың парадоксы (1899) 
#Бурали –Форти парадоксы (1897): 

Бұл парадокстер, әсіресе Расселдің парадоксы, сол кездегі математика әлемі мен логикада үлкен сілкініс әкелді. Математика тарихындағы үшінші реткі дағдарысты тударған еді. 1908 ж. Б.А.У. Расселдің типтер теориясы мен Е.Ф.Ф.Зермелоның(1871～1953) аксиомалық жиындар теориясы осы парадокстерді шешу үшін жасалған еді.

Санат:Математика
Соғдылар

нобай|upright=0.7|Тан әулеті ''сан-цай'' стиліндегі бактриан мінген соғды саудагерлерінің мүсіні
нобай|upright=0.7|Солтүстік Қытайдағы соғды саудагерінің керамикалық мүсіні, Тан әулеті, б.з. 6 ғ.
**Соғды** (Сугут) — қазіргі Тәжікстан және Өзбекстан республикалары аймақтарындағы Зеравшан және Қашқадария өзендерінің алабында орналасқан ежелгі тарихи халық.

Орталығы Марқанд (Самарқанд) қаласы болды. Б.з.д. 6 — 4 ғасырларда Ахемен мемлекетінің құрамына кірді. Соғдылықтар парсы патшаларына күмістен салық төлеп, қымбат бағалы тастар жеткізіп тұрды, ірі әскери күштер берді. Б.з.б. 329 — 28 ж. С. тұрғындары Спитаменнің басшылығымен Александр Македонскийге күшті қарсылық көрсетті. Кейіннен Селевки әулеті, Грек-Бактрия мемлекеттері мен Кушан патшалығының құрамына енді. 4 — 5 ғасырларда ақ ғұндарға, 6 — 7 ғасырларда Түрік қағандығына бағынды. Арабтардың Орталық Азияға жорықтары кезінде Түргеш қағандығы соғды халқына барынша көмектесті. Түргештердің қолбасшысы Құр Бағанун ат-Түрки соғдылықтарға әскери көмек бере отырып, арабтарға қарсы бірнеше жорықтар жасады. Дегенмен соғдыны арабтар жаулап алып, халифат құрамына кіргізді. Кейіннен, Орта Азияда құрылған әр түрлі түркі мемлекеттеріне кезек-кезек бағынды. Ұлы Жібек жолының азиялық бөлігінің тармақтары соғдылықтардың сауда-егіншілік қоныстары болды. Афрасиаб, Пенжикент, Варахша, Калаи-Муг, т. б. көне қалалардың орнында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары соғдылықтардың мәдениеті жоғары болғандығын дәлелдейді.

## Тағы қараңыз
* Соғдиана
* Соғдылық айналғыш биі
* Хутэн

## Дереккөздер

Санат:Соғдылар
Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Иран халқы
Санат:Ежелгі халықтар
Нильс Хенрик Абель

thumb|right|Абель Нильс Хенрик
**Абель Нильс Хенрик** (Niels Henrik Abel, 1802-1829） - Норвегияның атақты математигі, осы заман алгебрасының дамуындағы көшбасшысы. 1802 ж. 5-тамыз күні Финнейде шала сопы-пастор сурен Георт Абелдің семьясында дүниеге келген, 1829 ж. 6-сәуір күні Фолуланда қайтыс болған.

## Өмірбаяны
13 жасында Ослода діни мектепке түскен, математика мұғалімі Бернт Микель Хольмобое оның талантын байқап, оған жетекшілік еткен. Жас шағынан бастап Абель кейбір математикалық мәселелерге ой жүгірте бастайды. 1821 жылы бірнеше профессордың көмегімен Осло университетіне түседі. Ол университетте өздігінен оқыған, сонымен бірге көп уақытын зерттеуге жұмсаған. 1824 жылы, Абель 5-дәрежелі алгебралық теңдеудің шешуін әдеттегі түбір табу жолымен табуға болмайтынын дәлелдеу барысында, топтарға(Абел тобына) алмастыруға болады деген тұжырымды енгізеді. Мақаласы түсінікті болу үшін француз тілінде жарялайды және оны С.Ф.Гауссқа жіберіп береді. Бірақ шет ел математиктері ешқандай көмек көрсетпейді. 1825 жылы ол Берлинге барып, сол жерде А.Л.Креллемен (August Leopold Crelle 1780-1855) танысып дос болады. Ол Крелленің атақты «Таза жане қолданбалы математика» журналының шығаруына көмектеседі. 1-томында (1826) Абелдің 7 мақаласы жарық көреді, оның ішінде 5-дәрежелі алгебралық теңдеудің шешуі әдеттегі түбір табу жолымен табуға болмайтындығының дәлелдеуі бар еді. Кейінгі сандарында да Абельдің көп мақаласы жаряланып тұрды. 1826 жылы Абель Парижге барып , А.-М.Лежаңдр (Legendre, A.-M, 1752-833) және А.Л.Коши (Augustin-Louis Cauchy) сынды ұлы математиктерге жолығады. 

Абель элиппстық интеграл туралы бір зерттеу мақаласын жазып оны Франция ғылым акедемиясына табыстайды. Алайда оған ешкім мән бермеген соң, ол амалсыздан Берлинге қайтып оралады. 1827 жылы ауырып Берлиннен Норвегияға қайтып барып, жеке мұғалім болып күн көреді. Қайтыс боларының алдында ғана басқалар оның зерттеулеріне назар аудара бастайды. 1828 жылы Франция ғылым акедемиясының 4 акедемигі Норвегия патшасына хат жолдап , Абельдің ғылыммен айналысуына шарт-жағдай жасауын өтінеді. 

А.-М.Лержандр ғылым акедемиясының жиналысында Абельдың идеяларын қолдайды. Келесі жылы 6-сәуір күні, 27 жасында Абель қайтыс болады. Берлин университетінің оны оқытушылыққа алғаны туралы хаты қайтыс болған күнінің ертесі жетеді. Көзі тірісінде еленбеген еңбектері қайтыс болғаннан кейін, барлық ғалымдардың назарын тартып, оның атақ-даңқы бүкіл Еуропаға тарай бастайды.

Абельдің математикадағы зерттеулері көп жақты болған. 5-дәрежелі алгебралық теңдеуден басқа, одан да жоғары алгебралық теңдеулерін, топтар теориясын, сонымен бірге шексіз қатарларды, олардың қосындысын табудағы кейбір теоремаларды табады.

Абелдің қамшының сабындай ғана қысқа ғұмырында жасаған еңбегі орасан мол болған, ол туралы С.Хермит (C.Hermite 1822～1901) былай деген еді : “Абель қалдырып кеткен еңбек математиктер үшін 150 жыл жұмыс істеуге жетеді ” .

Санат:1802 жылы туғандар
Санат:1829 жылы қайтыс болғандар
Санат:Норвегия математиктері
Санат:XIX ғасыр математиктері
Импорт

**Импорт** *([[латын тілі|латынша]]: *іmportare* – әкелу)* – ішкі рынокта өткізу үшін елге шет елдерден тауарлар, технологиялар әкелу.

Импорт құрылымы белгілі бір елдің табиғат жағдайларының ерекшеліктерімен‚ оның экономикасының дамуымен және оның халықаралық еңбек бөлінісіндегі рөлімен айқындалады. Экономиканы индустрияландыру‚ технологияларды жаңарту үшін шетелден машиналар мен жабдықтарды әкелудің маңызы зор.

Импортқа ерекше кеден тәртіптемесі‚ салық төлемдері‚ лицензиялар‚ т.б. белгіленеді. Бір елдің импорты екінші елдің экспортына тең болады.

**Реимпорт** — бұрын шет жерге шығарылған және ұқсатуға ұшырамаған (сатылмаған, жарамсыз деп табылған және т.б.) отандық тауарларды елге қайта әкелу жиынтығы. Олардың болмауы реквизиттің заңды күшін жояды.

## Дереккөздер

Санат:Әлемдік экономика
Санат:Халықаралық сауда
Санат:Кеден ісі
Мекеме

**Мекеме** – қызметінің бағыты мен мақсатына сәйкес құрылған ұйымдық құрылым. 

# Мекеме (заңдық)
# Мекеме (Ақпараттық технология)
Оффали (графтық)

**Оффали** (ағылш. Offaly; ирл. Uíbh Fhailí) —  орталық Ирландиядағы графтық. Ирландия республикасының Ленстер провинциясының құрамына кіріді. Бас қаласы мен ірі қаласы — Талламор. Жұрты 64 мың адам (графтықтар арасында 23-ші орын; 2002 ж. мәләмет).

Санат:Ирландия графтықтары
Африкалық Бірлік Ұйымы

нобай|250x250 нүкте|Африкалық бірлік ұйымының байрағы
**Африкалық Бірлік Ұйымы** – Африка елдерінің ұйымы. 2001 жылы Африкалық кеңес деп атала бастайды. 1963 жылы тәуелсіздік алған мемлекеттер басшылары Конференциясында құрылады.

Мақсаттары: Африка елдері арасындағы ынтымақтастықты, территориялық шиеленістерді және олардың арасындағы таластар мен келіспеушіліктерді реттеу, өмірдің саяси және әлеуметтік - экономикалық салаларындағы ынтымақтастық. 1994 жылы ұйымға ОАР енеді.

## Ұйымға мүше елдер
Алжир, Ангола, Бенин, Ботсвана, Буркина-Фасо, Гамбия, Гвинея, Джибути, Эритрея, Эфиопия, Замбия, Зимбабве, Кабо-Верде, Камерун, Кения, Конго Демократиялық Республикасы, Кот-д’Ивуар, Камар аралдары, Лесото, Либерия, Ливия, Мавритания, Морис, Мадагаскар, Малави, Мали, Мозамбик, Мысыр, Намибия, Нигер, Нигерия, ОАР, Орталық Африка Республикасы, Руанда, Сан-Томе және Принсипи, Эсватини, Сейшель аралдары, Сомали, Судан, Сьерра-Леоне, Танзания, Того, Тунис, Уганда, Чад, Экваторлық Гвинея.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық ұйымдар
Қасым сұлтан

**Қасым сұлтан** (1755/65-1840), Абылай ханның қалмақ әйелінен туған кіші ұлы, Кенесары ханның әкесі. Абылай хан өлер алдында халықты жыйып, өзінен кейінгі ханды таңдасын дегенде, халық үлкен ұлы Уәлиді хан ғылып Ақ Киізге отырғызады. Сонда Абылай хан халықтың Қасымды таңдамағанына қатты өкінген, себебі Қасым өте табанды және әділетті, ұлтына берік хан болатынына сенімді еді. Қасым сұлтан және оның балалары Саржан, Есенгелді, Ағытай, Бопы, Көшек, Кенесары, Наурызбай,  20 жылға жуық Ресей империясына қарсы күресте өткізді. Оған жәрдемдескен екі ұлы, Саржан сұлтан мен Кене хан оның басты қолбасшылары болды. Қасым сұлтан алғашында Ресей өкіметімен Орта жүз тағының заңды мұрагері, Уәли ханның үлкен ұлы Ғұбайдолланың хан сайлануын талап етті. Оны 1840 жылы Қоқан хандығының билеушілері өлтірген. 

Санат:Абылай хан әулеті
Санат:Төрелер
Ауыл шаруашылық экологиясы

**Ауыл шаруашылық экологиясы**, агроэкология (грекше *agros* — дала, *oіkos* — үй, тұрақжай және *logos* — ілім) — қолданбалы экологияның бір бөлімі.

Ол қоршаған ортаның биотикалық, абиотикалық факторларының және агробиоценоздардың өсімдік дақылдарының өсіп-өнуіне әсерін, сонымен қатар ауыл шаруашылығы танаптарында тіршілік ететін организмдер бірлестігінің құрылымы мен өзгеруін зерттейді. Ауыл шаруашылығы экологиясының теориялық және практикалық негіздерін және зерттеу бағытын Италия ғалымы Дж. Ацци (1956) мен неміс ғалымы В.Тишлер (1965) анықтаған. Ауыл шаруашылығы экологиясының қалыптасуына Н.И. Вавиловтың, Г.Я. Бей-Биенконың, М.С. Гиляровтың, К.Фридерикстың, Т.Вермидің еңбектері, әсіресе олар ашқан табиғи және агробиоценоздардың құрылымдық ерекшеліктері мен елеулі айырмашылықтары, адам игерген жерлердегі жан-жануарлар дүниесінің өзгеру заңдылықтары үлкен ықпал етті. Ауыл шаруашылығы экологиясы бойынша зерттеулер: түрдің жеке мүшелерінің экологиясы (аутэкология); жеке түрлердің экологиясы (популяциялық экология); организм топтарының (биоценоздардың) экологиясы (биоценология) болып 3 бағытқа жіктеледі. Осы зерттеулердің нәтижесінде агробиоценоздарды игеру барысында туындайтын өзгерістердің жағымсыз зардаптарын болдырмау немесе әлсірету тәсілдерін табуға, сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыру мәселесін шешуге болады. Қазақстандағы ауыл шаруашылығы экологиясы және қоршаған ортаны қорғау тәсілдерін жетілдіру саласындағы зерттеулер — Ұлттық академиялық аграрлық зерттеулер орталығында, Қазақ мемлекет ұлттық ун-тінде, Қазақ мемлекеттік аграрлық ун-тінде, ҒМ ғылым академиясының ғылыми-зерттеу мекемелерінде жүргізіледі. Ауыл шаруашылығы экологиясының дамуы Р.О. Оразалиев, Ғ.Т. Мейірманов, С.Әбдіраимов, А.Б. Биғалиев т.б. белгілі ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.

**Агроэкология**(агро… және экология) – абиотикалық және биотикалық факторлардың мәдени өсімдіктердің өнімділігіне әсерін, сондай-ақ ауыл шаруашылығы егістіктерінде тіршілік ететін организмдер қауымдастығының құрылымы мен өзгеруін зерттейтін қолданбалы экологияның бөлімі.

Агроэкологияның негізін В.Тишлер жасады (1965).

Дала экожүйесінің абиоталық құрауыштарына күн сәулесі, жауын-шашын, минералды қоректік элементтер, ал биоталық құрауыштарына продуценттер, консументтер және редуценттер жатады. Бұл факторлардың өзара қатынасы қауымдастықтың тіршілікке икемділігін сақтай отырып, қоршаған орта жағдайларының өзгерісіне бейімделуіне себебін тигізеді.

Белгілі бір биотоптағы өсімдік түрлерінің санын азайтқанда (мысалы, ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіргенде) барлық қоректік деңгейдегі түрлер саны азаяды. 
Мұндай қауымдастықта кейбір өсімдік қоректі жануарлар түрлерінің көбеюі, оларды жыртқыш аңдардың дұрыс реттей алмауынан күрт өсіп, Агроэкологияның тұрақтылығының бұзылуына әкеледі. 
Биоценол. принциптерді қолдану арқылы Агроэкология мәдени өсімдіктердің өнімділігін молайту мақсатымен ауыл шаруашылығының жаңа технологияларын жасайды
Бұған ең бірінші, жер суғарудың (тамшылатып суғару) су сақтайтын технологиясы, өсімдіктерді қорғаудың биологиялық әдістері, аралас егіншілік, т.б. жатады.

## Дереккөздер

Санат:Ауыл шаруашылығы
Қазақтың салт-дәстүрлері (тізім)

Қазақтың салт-дәстүрлері
* Шарана шайқау
* Кіндік шеше
* Қыз айттыру
* Табалдырық аттау
* Құйрық-бауыр (салт)
* Жасау
* Сәлем салу
* Киіт
* Түйе мұрындық
* Есік ашар
* Өңір салу
* Құрсақ той
* Жарыс қазан
* Төркіндеу
* Ілу салу
* Қыз алып қашу
* Құда түсу
* Неке қияр

*
Санат:Тізімдер
Шаңырақ

[thumb|[Ақтөбе алаңындағы Шаңырақ]]
[thumb|[Киіз үй төбесіндегі шаңырақ]]
**Шаңырақ** (; чув. *шăнăркă*, , бур., ) — киіз үй күмбезін  кереге көзді крестімен дөңгелек ішінде қоршалана аяқталған конструктивті элемент. Күмбездің бүйір элементтерін - уықтарын ұстап тұруы үшін , ойықтан күн жарығының сәулесі пайда болуы үшін және ошақ түтіннің  сыртқа шығуына орай арналады.

**Шаңырақ**- киіз үйдің ең жоғарғы бөлігі. Оның пішіні күмбез тәріздес, **шаңырақ** уықтардың ұштарын біріктіріп ұстап тұрады. Киіз үйдің үстіндегі дөңгелек шеңбер осылай аталатыны белгілі. «Ортада темір пеш, тұрбасы шаңырақтан асып шығып жатыр» (Ғ. Сланов, Замана.).

## Шаңырақ. Қара шаңырақ. Дәстүр.
Қазақ халқы “шаңырақ” деген сөзге көптеген ұғымдарды жатқызады. Мысалы “Пәленшекемнiң ұрпағы пәлен шаңыраққа жетiптi” деп, бiр ауылдың, не бiр рудың есiмiн жобалап отыратын болған.
Шаңырақ киiз үйдiң күмбездiк, жартышарлық ұлттық, көркемдік қасиетiн сақтап тұрады. Үйге жарық түсiрiп, үйге жағылған от түтiнiн ауаға шығуын қамтамасыз етедi.
Жалпы “Қара шаңырақ” атауы сол киiз үйге деген ежелгiлiк, ескiлiк көз қарас тудыруымен қатар, қасиеттiлiк күш-қуат та бере алатын сөз. Ол сөз сол үй иелерiнiң тамырларының терең, ру басы бабалар тарихымен астасып жатқандығының жҽне олардың ата дәстүрiн жалғастырып келе жатқан адамдар екенiнiң белгiсi, дәлелi секiлдi болып тұрады. “Қара шаңырық” атауы бар үй сол рудың және сол румен қарым-қатынастағы басқалардың да құрмет тұтары, тағзым етерi болып саналады. Қара шаңырақ иесi көп жағдайда аты аталып, марапатталып жатады. Шетте жүрген, қонысы басқа сол қара шаңырақ ұрпақтары мен жек-жаттары қара шаңыраққа сәлем бере келiп, арнайы сыбағалар әкеледi.
Жасы үлкендерi еншiлерiн алып бөлек үй болып кеткенде әкенiң кенжесi (сүткенжесi) әке қолында қарашаңырақ иесi боп қалады. Ата-ананы күтiп-бағу кенже баланың мiндетi. Бұл үй еншi алып кеткендерге үлкен үй боп есетеледi.

## Құрылысы
Шаңырақ бірнеше бөлшектерден тұрады:
# Тоғын - шаңырақтың негізі. Қатты ағаштан жасалып, өрнектеледі. 
# Күлдіреуіш - Сәмбі талынан иіліп жасалады. Әр иінде 3 күлдіреуіштен 8-ге дейін болады.
# Беріктік - Ол күлдіреуіштер ыдырап кетпеу үшін орнатылады, өрнектеледі. 
# Шаңырақтың көзі - Оған уықтың қаламы кіріп тұрады. Тоғын мен беріктікті шаңырақтың ішкі жағынан өрнектейді.

## Мемлекеттік рәміздерде
Шаңырақ Қырғызстанның мемлекеттік туында, Қазақстанның және қазақтар тұратын Моңғолия және Баян-Өлгий облысының елтаңбаларында, сондай-ақ 2005 жылғы Қызыл қаласының елтаңбасында бейнеленген.

## Дереккөздер

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Санат:Киіз үй
Нежіп Фазыл Кысакүрек

**Нежіп Фазыл Кысакүрек** (1904, Ыстамбұл - 1983, Ыстамбұл) - түрік ақыны, жазушысы.
## Сыртқы сілтемелер
* Жазушыға арналған торап 

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Ороген

**Ороген**, орогендік белдем *(– тау және …ген)* – жер қыртысының қимылды белдемі болып саналатын геосинклиналдың дамуындағы екінші саты. Ороген кезінде геосинклиналдар орнындағы *жер қыртысы жоғары көтеріліп биіктейді, қатпарлықтар түзіледі және тау жаралады*. **“Ороген”** терминін геологияға *австралия геологы Л. Кобер енгізді (1921)*. Кобер Орогенді **интернидтер (І), централидтер (Z), метаморфидтер (M), экстернидтер (E)** деп аталатын белдемдерге бөлді. Интернидтер – Орогеннің орталық бөлігі. Арасында гранит интрузиялары бар, жаңа қатпарлықтарға шалыс орналасқан, *ортаңғы массив* түрінде келген көне құрылымның жұрнағы. Централидтер – интернидтердің екі жағын ала орналасқан қатпарлы құрылым ядросы. Ол – қатпар түзілу **циклі мен метаморфизм** процестерінен қалыптасқан, кратогендерге қарай кептелген, жанартаутекті-шөгінді жыныстардан құралған белдем.Метаморфидтер – централидтерге шектес жатқан күшті метаморфизмге шалынған және Орогенге дейін жиылған тақтатастар мен грауваккалардың аса қалың қабаттары мен негізді (офиолитті) жыныстардан құралған белдем. Экстернидтер – Орогеннің шеткі белдемі. Ол *флиштерден, нериттік шөгінділерден, вулканиттерден* тұрады. **Альпінің тектоникалық** құрылысына негізделген **Кобердің Орогендік сұлбасы** бүкіл жер қыртысының күрделі құрылысын қамти алмайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Ажман (әмірлік)

**Ажман** () — Біріккен Араб Әмірліктерінің құрамындағы ең кішкентай әмірлік.

Бас қаласы — Ажман. Халық саны 235 мың адам (2003). Ауданы 259 км² (мемлекеттін 0,3%). **БАӘ** құрамына 1971 жылдың 2 желтоқсанында кірді.

## Географиясы
Тұрғындардың көпшілігі әмірліктін бас қаласында тұрады. Ажман әмірлігіне екі анклав кіреді: Масфут (оңтүстік-шығыста 110 км) пен Манама (шығысында 60 км). Кеме қурастыру, маржан теру және қурма өсірумен айналысады. Университет, медициналық инстиут. Туризм.

## 

Санат:Біріккен Араб Әмірліктерінің әмірліктері
Орогендік белдік

**Орогендік белдік (қозғалмалы белдік)** - аймақтық шәкілдегі қыспалы тектоника әсерін көрген сызықты немесе доғалы аумақ. Көптеген орогендік белдіктің тарихтары мұхит литосферасының субдукциясы (мысалы, Анды орогендік белдігі), ірі континенттік массалардың қақтығысы (мысалы, Гималай орогендік белдігі) немесе өңірлердің аккрециясы (мысалы, батыс АҚШ және Канададағы Кордильера таулары) сияқты оқиғалармен сипатталатын плиталық тектоника моделі арқылы түсіндіріледі. Бұрын орогендік белдіктер орогендік айналымның кезеңдерін көрсетеді деп есептелген, бірақта қазір орогендік белдікті плиталық тектоника моделін пайдаланып түсіндіру үшін зерттеушілер Уилсон айналымының кезеңдерін көруге тырысады.

Санат:Геология
Ғаббас Айтбаев

**Ғаббас Айтбаев** 1882 жылы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы (бұрынғы Егіндібұлақ ауданы К.Маркс атындағы колхозында дүниеге келген) – қазақ халық ақыны, композитор.

Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан.

1920 жылдан КОКП мүшесі. 1922 жылы Қарқаралыда өткен халық ақындарының айтысында бірінші орынды жеңіп алған. Әкесі Айтбай–Арқаның белгілі әнші-композиторларының бәрі. Айтбаевтың әншілігіне испанның гитаршысы Андрея Сеговия тәнті болып, оның орындаушылық өнерін жоғары бағалаған. Ол 1927 жылы Москвада Советтердің төртінші съезі делегаттарына ұйымдастырылған концерттерде жұртшылық назарына ілігеді. Сол жылы өлкен театрда этнографиялық концертке қатысып, зор абыройға ие болады. Александр Затаевич Айтбаевтан он екі ән жазып алған. 
:*"Ғаббастың "Ардағының" өзі [[поэзия]]. Ол қиялыңды шарқытатын жазғы кештегі ай сәулесінің, Сахараның тылсым тыныштығының ғажайып көрінісі–суреті"*, 
- деп жазған А.В.Затаевич. Айтбаев қазақ ауылын советтендіруге белсене ат салысып, өзінің туған жерінде өмірінің соңына дейін ауыл совет председателі болып қызмет етті. Ғ.Айтбаев Қазыбек би селосында жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қарағанды облысы
Ахметбек Байсалбайұлы

**Ахметбек Байсалбайұлы** (1878 жылы қазіргі Бұқар жырау (бұрынғы Тельман) ауданы Қызылқайың /Березняки/ ауылында дүниеге келген. ) — белгілі Қазақстан ақыны. Арғын тайпасының Қуандық руының Мұрат бөлімінен шыққан.

Жастайынан өлең шығарумен әуестенген, өз шығармаларында халықты отаршылыққа, егіншілікке үгіттеген. өзінің қонысына ағаш еккен, бұл шоқ тоғайлы жер Ахметбектің қызыл қайыңы деп аталады. Жастарды өнерге, білімге баулыған, кітапхана ашқан. Совет өкіметінің алғашқы жылдарында сол өңірдегі Байдәулет болысының төрағасы болады.

Ахметбек халық ауызынан көп құнды әдеби мұра жинаған. "Қанды жорық" дастанында отызыншы жылдардың басында ел ішіне ылаң салып, ашаршылыққа душар еткен асыра сілтеушілерді өлтіре сынайды. Сол үшін жазықсыз айыпталады. 1966 жылы толық ақталады.
Қарағанды облысында Ахметбек есімімен әк тас кен орны аталады.
## Дереккөздер


Санат:1878 жылы туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қарағанды облысы
Токипона

**Токипона** (toki pona) — Канада азаматы Соня Ланг (Соня Элен Киса) өзі ойдан шығарып құрастырған тіл. Жасанды тілдердің арасында ең оңайы ретінде деп сенеді сол тілдің әуесқойлары. Токипона туралы алғашқы хабар Интернет желіснде 2001 жылы пайда болды. Toki Pona «жақсы тіл» деп аударылады (қараңыз:  — сөйлесу,  — жақсы). Киса бұл тілді құрастырған кезде даосизм мен дзён-буддизм діндеріне қызығып жүрген болатын, сондықтан тілді барынша қарапайым етіп шығарған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Жасанды тілдер
Эчер

**Эчер** - бұл Мажарстанда, Будапешттан жақында Пешт ауданда орналасқан ауыл. 

## Тарихы

Сөз ‘Эчер’ мажар тілден ‘ағаш’ белгілейді. Ауылдын тарихы 896 ж. бастайды, бірақ бірінші жазған атау тек қана 1315 жылда болды. 

## Бауырлас қалалары
*  Zlaté Klasy (Словакия)
*  Кұмбаг (Түркия)



Image:Ecseri 151.jpg|The Catholic church of Ecser
Image:Ecseri 154.jpg|A bilingual welcome-sign on the border of Ecser
Image:Ecseri 158.jpg|The Slovakian chapel
Image:Ecseri 171.jpg|The monument of the Second World War
Image:Ecseri 159.jpg|The historical house of Ecser
Image:Ecseri 156.jpg|Court of an old house
Image:Ecseri 168.jpg|The park with the church
Image:Ecseri 175.jpg|A streetname-table in the Kálvária Hill
Image:Ecseri 178.jpg|The "burg" of Ecser, playhouse for children
Image:Ecseri 180.jpg|Some block house in Ecser
Image:Ecseri 173.jpg|The newest part of Ecser, the *Kálvária Hill*
Image:Ecseri 166.jpg|The main street, *Széchenyi utca*
Алаша

**Алаша** — әртүрлі түске боялған мақта, жүн жіптерінен өрмекпен тоқылатын төсеніш мүлік. Екі әдіспен тоқылады. 
* Бірі — түрлі-түсті жіптерді жарыстыра жолақтап тоқу. 
* Екіншісі — әр түсті бой жіптерді санап отырып, теріп тоқу арқылы көп мәнерлі өрнектер түсіру (*қ. Өрмек тоқу*). 
Алғашқысын қақпа Алаша деп, соңғысын терме *Алаша* деп, кейде кілем Алаша деп те атайды. Алашадан төсеніш, тұс кілем, қоржындар жасайды. Алаша — қазақ тұрмысында ең жиі қолданылатын мүлік.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұрмыстық бұйымдар
Пилска Окраглак Депосы

thumb|250px|Пилска Окраглак Депосы
**Parowozownia Pilska Okrąglak** - Бұл Депоның құрылған уақыты 1870-1874 жылдар аралығын қамтиды, сонымен қатар ол сол жердің темір жолының дамуына да себепші болды. Депо өзінің ерекше құрылыс стиліне байланысты, Еуропа елдеріндегі біршама осындай құрылыстардың пайда болуына себебін тигізді. Біраз жылдар пайдалана келе XX-ғасырдың 90-шы жылдарында объект пайдаланудан шықты, соның есебінен оны халық ұмыта бастады.

Қазір Депоның қандай қалыпта екенін көріп жүрген Пила қаласының біраз ондық тұрғындары бұл тарихи ескерткішті құтқарып қалу амалын табуға бел буды.

## Сыртқы сілтемелер
* Parowozownia Pilska Okrąglak  

Санат:Теміржол деполары
Ванадий

thumb|100px|Ванадий ''V''|солға
**Ванадий** (лат. *Vanadium*; **V**) — элементтердің периодтық жүйесінің 5 топ элементі.
1801 жылы алғаш рет Мексика минерологы А.М. дель Рио ашқан, 1830 жылы швед химигі Н.Г.Сефстрем темір рудаларынан жаңа элемент алып, оны скандинавия мифологиясындағы сұлулық құдайы Ванадистің құрметіне ванадий деп атаған. 

1869 жылы ағылшын химигі Г.Роско хлорлы ванадий (VCl2) сутекпен әрекеттестіріп, таза 95%-дық ванадий бөліп алады. Ванадий – ашық сұр түсті металл. Қалыпты жағдайда химиялық активтігі өте нашар, ал жоғары температурада ұнтақ күйіндегі ванадий оттек, азот, хлор, күкірт т.б. элементтер мен оңай әрекеттеседі, болатқа қосқанда оның мықтылығы артады.

Ол көбіне автомашиналар өндірісінде мотор, цилиндр, білік т.б. жасауға жұмсалады. Ванадийдің темірмен қоспасы – феррованадий түрінде өндіріледі. Өндірісте Ванадий қосылыстарының маңыздысы Ванадий ангидриті V2O5 – қызғылт түсті, суда, сілтілерде жақсы еритін қатты зат. Бұл күкірт қышқылын понтан әдісімен өндіргенде катализатор ретінде кең түрде пайдананылады. Ванадий Қазақстанда Тараз қаласының маңындағы Қаратауда бар. Ванадийдің басқа қосылыстары мұнайдан бензин алуда, спиртті тотықтырып, сірке қышқылын және резина, шыны, керамика бояу, сурет материалдарын өндіруде, медицинада қолданылады.

Ванадий шашыраған элементтерге жатады және табиғатта еркін түрде кездеседі. Жер қыртысындағы ванадий мөлшері 1,6⋅10-2%, мұхиттар суда 3⋅10-7%. Магмалық жыныстардағы ванадийдің ең жоғары орташа құрамы габбро мен базальттарда (230-290 г/т) байқалады. Шөгінді  жыныстарда ванадий биолиттерде (асфальттарда, көмірлерде, битуминозды фосфаттарда), битуминозды тақтатастарда, бокситтерде, сондай-ақ оолитті және кремнийлі темір кендерінде кездеседі. Ванадийдің ионды радиустарының жақындығы және темір мен титанның магмалық жыныстарында кеңінен таралған гипогенді процестерде ванадий толығымен шашыраңқы күйде болуына және өз минералдары құрмауына әкеледі.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Ванадий
Санат:Металдар
Санат:Радиоактивті элементтер
Вольфрам

thumb|100px|Вольфрам ''W''|солға
**Вольфрам** (лат. *Wolframium*; **W**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІ тобындағы химиялық элемент; атомдық нөмірі 74, атомдық массасы 183,85. Вольфрам (латынша Wolframіum) табиғатта аз тараған, жер қыртысының 1•10-4 %-ын құрайды. 

Бос күйінде кездеспейді, оның минералдары – вольфраматтар, аздап оксидтер және сульфидтер күйінде кездеседі. Вольфрамды 1781 жылы швед химигі Карл Шееле тапқан, 1783 жылы ағайынды д’Элуяр вольфрам ангидридін көміртекпен тотықсыздандыру арқылы алғаш рет металл вольфрам алған. Вольфрам ашық сұр түсті, баяу балқитын металл. 

Оның ең көп тараған минералдары – вольфрамит (Fe, Mn) [WО4] және шеелит CaWО4. Вольфрамның балқу температурасы 3410 °C, қайнау температурасы 5900 °С. Вольфрам араласқан құймалардың механикалық қасиеті молибденге жақын. Қалыпты жағдайда ол химиялық тұрақты, ауада қыздырғанда тотығып, вольфрам ангидридіне айналады. Вольфрам және оның қосылыстарын алу үшін вольфрамиттер мен шеелиттерді (олардағы WО3 2%-дан аспайды) байытып, концентраттарын пайдаланады. 

Концентраттардан химиялық жолмен таза вольфрам қышқылдары мен оның тұздары алынады. Оларды тотықсыздандырғанда ұнтақ металл бөлінеді. Вольфрам электр шамының қылы, электр пештерінде қыздырғыштар, рентген түтіктерде, катодтар, тағыда басқа электрлік құралдарда электродтар ретінде қолданылады.

## Табиғатта кездесуі
Вольфрам табиғатта негізінен темір және марганец немесе кальций оксидтері бар WO3 вольфрамның үш тотығымен, ал кейде қорғасын, мыс, торий және сирек жер элементтері бар тотыққан күрделі қосылыстар түрінде кездеседі. Вольфрамит (вольфрамат темір және марганец nFeWO4·mMnWO4 — тиісінше, ферберит және гюбнерит) және шеелит (кальций CaWO4 вольфраматы) өнеркәсіптік маңызы бар. Вольфрам минералдары әдетте гранитті жыныстарға қапталған, сондықтан вольфрамның орташа концентрациясы 1-2% құрайды.

## Вольфрам қорытпалары
Вольфрамға легирлеуші элементтерді (молибден, рений, мыс, никель және т. б.) қосу нәтижесінде алынған қорытпа. Вольфрам қорытпалары ұнтақты металлургияда немесе компоненттерді арнаулы пештерде қорыту әдісімен өндіреді..

## Тағы қараңыз

* Вольфрам кентастары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Кубтық сингонияның кристалдары
Санат:Вольфрам
Санат:Өтпелі металдар
Қорғасын

thumb|100px|Қорғасын ''Pb''|солға
**Қорғасын** (; **Pb**) — элементтердің периодты жүйесінің IV–тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 82, атом массасы 207, 2.

Қорғасын өте ерте заманнан белгілі, одан жасалған тиын ақша, медальондар ертедегі Египет қазбаларынан көп табылған. Жер қыртысындағы мөлшері 1.6 07 %, ол жеке күйінде кездеседі. Ең маңызды кені– галенит– қорғасын жылтыры PbS; Қазақстандағы кендері Оңтүстік және Шығыс Қазақстанда және Қарағанды облысында.

Қорғасын бос күйінде көкшіл-сұр түсті жұмсақ және ауыр металл, оңай балқиды. Қорғасынды өндіру үшін, оның рудасын алдымен байытады, одан шыққан концентратта 40–78% қорғасын болады. Концентраттағы қорғасын көбіне полиметаллургия әдісімен алынады.

## Қолданылуы
Қорғасын-өнеркәсіп пен техникада кең пайдаланылатын түсті металл.

### Химия өнеркәсібінде қолданылуы
Ол атмосферада коррозия және қышқылдар әсеріне төзімді болғандықтан, химиялық аппапатуралар (әсіресе, күкірт қышқылы өндірісі мен электрохимиялық өндірісте) жасауға қолданылады. Мысалы, күкірт қышқылы өндірісіндегі негізгі жабдықтар - камералар, шаю мұнаралары, астаушалар, құбырлар, мұздатқыштар, сорғы бөлшектері - бәрі қорғасыннан жасалады, әйтпесе қорғасынмен қапталады. Электролиз жүргізетін ванналар көбінесе қорғасынмен қапталады.

### Электротехникалық өнеркәсіпте қолданылуы
Қорғасынның едәуір бөлігі кабель өндірісінде кабельдің сыртын қорғау үшін ерме жасауда қолданылады. 

Қорғасынның көпшілігі жеңіл балқитын қорытпалар ретінде оның висмут, қалайы, кадмиймен қорытпасы түрінде электросақтандырғыш жасауға, ал мыспен, сурьмамен, қалайымен және мырышпен қорытпалары мәшине жасау және электротехника өндірісінде кеңінен пайдаланылады.

Қазіргі таңда қорғасынды көп пайдаланатын - аккумулятор өндірісі. Қорғасыннан аккумулятордың пластинкаларын дайындайды. Аккумулятор торларын қорғасын-сурьма қорытпасына қорғасын тотығын қосу арқылы жасайды. Дүниежүзінде өндірілетін қорғасынның үштен бірі осы салаға жұмсалады.

### Өзге салаларда қолданылуы
Қорғасын өзінің жоғары тығыздығына байланысты гамма-сәулелерді кідіртіп, өткізбейтін болғандықтан радиоактив сәулелерінен қорғануда, медицинада кең қолданылады.

Типографиялық қорытпалардың негізгі компоненттері мына металдар болып саналады - қорғасын, қалайы және сурьма. Кітап жасауда қорғасын ғасырлар бойы қолданылып келеді.

Қорғасын міндетті түрде хрустальдың құрамына кіреді. Қорғасынды шыны кедергісіз балқиды, оңай үрленеді, қырланады және өңделеді. Мұндай шынылар жарық сәулелерін жақсы шағылыстырады, оптикалық құралдарда кеңінен қолданылады. Глет (PbO) және сурик (Pb3O4) теледидарға кинескоп жасағанда қолданылады.

Медицинада қорғасын тұтқырлатқыш ауырсынуды және асқынуды басуға, рентгенотерапияда қызметкерлерді қорғау үшін қолданылады.

Қорғасын қорғасын әгін (PbCO3 * Pb(OH)2) алуда қолданылады. Мұндай әк өте жұғымтал және ауа мен судың әсеріне төзімді қабыршақ құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Металдар
Санат:Қорғасын
Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев

**Бердібек Ыдырысұлы Соқпақбаев** (15 қазан 1924 жыл, Қостөбе, қазіргі  – 24 шілде 1991 жыл, Алматы) — кеңестік қазақ балалар жазушысы.

Соқпақбаев Менің атым Қожа хикаяты үшін белгілі болды, Қазақстан Жазушылар одағында түрлі қызмет атқарды (1952–1970).

## Биографиясы
Соқпақбаев Албан тайпасы Құрман руының Беснайза тармағынан шыққан. Өскен отбасы өте кедей еді.

Бердібек 8 жасында анасынан айырылды, бұл оның өмір бойы айнымас азабы болып қалды. Баланың бойына білімге деген сүйіспеншілікті кейін соғыста қаза тапқан ағасы Сатылған сіңірткен. Бала аштық пен ауыр жұмысты және т.б қиыншылықтарды басынан өткерген. Дегенмен, ол өте ізденімпаз, қабілетті бала болып өсті және өмір бойы өзінің оптимизмі мен көңілділігін сақтап қала алды.

Мектептен және ФЗО-дан кейін ол әскерде қызмет етті. Одан кейін Алматыда Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетінде оқып (1945–1948), кейін туған ауылында екі жыл ұстаз болып жұмыс атқарды. 1950 жылдан бастап Алматы қаласындағы «Пионер» және «Қазақстан пионерлері» қазақ газеттерінің редакцияларында қызмет етті. Кейіннен Соқпақбаев Мәскеудегі Жоғары әдеби курсты (1955–1957) бітірген.

Бір кездері Соқпақбаев Нарынқол ауданында мұғалім болды, «Жұлдыз» және «Балдырған» журналында жұмыс істеген.

Бердібек Соқпақбаев жазушылық жолын «Бұлақ» (Көктем) жыр жинағынан бастады. 1950 жылы жарық көріп, бірден өз оқырмандарын тапты. Жазушының келесі кітабы — «Он алты жасар чемпион» повесі.

## Шығармалары
* Бұлақ (1950) өлеңдер жинағы
* Он алты жасар чемпион (1951)
* Бақыт жолы (1952)
* Алыстағы ауылда (1953)
* Балалық шаққа саяхат (1960) повесі
** повес бойынша кейін фильм түсірілді (1965)
* Дала жұлдызы (1960)
* Аяжан (1963, орыс тілінде 1965)
* Гауһар (1966) повесі 
* Менің атым Қожа (1957) повесі
** Қазақфильм кейін кітапқа фильм негіздеген (1963)
* Бозтөбеде бір қыз бар (1958)
* Әпенденің айласы (1960)
* Менің атым Қожа (1967) т. б. драмалық шығармалар жазды. 
* Өзім туралы. Жекпе-жек (1957) повесі
* Өлгендер қайтып келмейді (1979) әңгімесі

Соқпақбаевтың қырқыншы жылдардағы жастар өмірінен жазған «Өлгендер қайтып келмейді» романы (1940–1974) орыс тіліне аударылып басылды (1969).        

## Естеліктер

* Туған ауылы Қостөбе мен Алматыдағы көшелер, Нарынқолдағы орта мектеп оның есімімен аталады.
* Нарынқолда жазушының қоладан жасалған ескерткіш-бюстін Алматы суретшілер одағының төрағасы Ескен Сергебаев орнатты.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан балалар жазушылары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Әділбек Байзолдаұлы Абайділданов

**Абайділданов, Әділбек** (1932 жылы 18 наурызда Алматы облысы Ақсу ауданындағы Бақалы ауылында (қазіргі Сарқан ауданы) шаруа отбасында туған) —ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі. . 1950 жылы Лепсі педучилищесін бітіргеннен кейін Ақсу ауданының «Октябрь» жетіжылдық мектебінде мұғалім болған. 1956 жылы Қазақтың мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. Университет қабырғасында жүргенде алғашқы өлеңдері республикалық баспасөз беттерінде жарық көрген ақын сол кезде-ақ газет жұмысына араласқан.

1956 — 1959 жылдары Талдықорған облыстық «Советтік Жетісу» газетінде, кейін Алматы облыстық «Жетісу» және «Қазақ әдебиеті» газеттерінің редакцияларында қызмет істеген.

Абайділданов аударма жұмысымен де шұғылданған. Лермонтов, Блок, Иван Франко шығармаларын, орыс кеңес поэзиясының антологиясын аударуға қатысты. 1969 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Латын Америкасының ақындары» жинағынан Чилидің XX ғасырдағы әйгілі тұлғалары Габриэла Мистраль мен Павло Неруданың өлеңдерін, 1976 жылы «Өнегелі адамдар өмірі» (ЖЗЛ) сериясымен жарық көрген «Николай Островский» атты кітапты (авторы Раиса Островская) аударды.

## Шығармалары
*Ақ қайың. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1961;
*Салтанат. Өлеңдер. А, ҚМКӘБ, 1964;
*Қыран. Поэма. А., «Жазушы», 1966;
*Алыс көкжиек. Өлеңдер мен поэма. А., «Жазушы», 1968;
*Сокол. Стихи и поэма. А., «Жазушы», 1969;
*Маржан. Өлеңдер мен поэма; Прометейдің аспанға қарап айтқаны. Поэмалар. «Ана тілі»,

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:1932 жылы туғандар
Бекен Әбдіразақов

**Бекен Әбдіразақов** (1936 жыл Түркістан облысы Арыс қаласы - ақын.

* Қазақ Мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген.
* «Лениншіл жас» газетінде
* «Жетісу» газеттерінде жұмыс істеген
* «Жұлдыз» журналында жауапты хатшы
* «Жазушы» баспасының редакторы қызметтерін атқарған.

Бірнеше жыр жинақтарының авторы. Аударма және сын салаларында да еңбек сіңірген.

## Шығармалары
Тұңғыш өлеңдер жинағы 1963 жылы жарық көрген. Отыз шақты жыр кітабы шыққан. 
* «Сағыныш» (1965)
* «Күн толқыны» (1965) 
* «Жігіт дәурен», (1967) 
* Таңдамалы (1976) 
* «Жырлайды жүрек» (1993)
* «Көгілдір кеш» (1993)
* «Өмір мен көңіл» (1993)

Аударма саласында өзбек, қырғыз, түрікмен әдебиетінің шығармаларынан жасаған тәржімалары мол орын алады. Ол сондай-ақ М.Лермонтов, С.Нова, К.Чуковский өлеңдерін қазақшалаған.

## Жетістіктері
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
* Бекен Әбдіразақов

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Арыста туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Төкен Әбдірахманов

**Төкен Әбдірахманов** 1917 жылы Семей облысы Ақсуат ауданы Қызылтас ауылында дүниеге келген. 

1941 жылы Абай атындағы Қазақ педагогтық институтының филология факультетін бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Қазақстан ЛКЖО Орталық Комитетінің аппаратында қызмет еткен. «Пионер» журналының редакторы болған. 1952 жылы Абай атындағы Қазақ педагогтық институтының қазақ әдебиеті кафедрасына ұстаздық қызметке ауысты. Филология ғылымдарының кандидаты.

## Жарық көрген кітаптары мен шығармалары
* «Қарғаш» өлеңдер жинағы (1952).
* «Екі ертегі» (1957).
* «Бекет Өтетілеуов» (1961).
* «На заре новой эры» монографиясы (1969).
* «Қожанасыр хикаялары» (1977).

## Дереккөздер

Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Болат Жүсіпұлы Жуандықов

**Болат Жүсіпұлы Жуандықов** (27 шілде 1965, Семей облысы, Жарма ауданы, Жаңғызтөбе ауылы) — Желтоқсан оқиғасының қаһарманы.

## Өмірбаяны
* Орта мектепті бітіргеннен кейін бірден әскер қатарына алынады. 
* Әскерден кейін Алматыға келіп, ет комбинатында жұмыс істейді. 
* 1986 жылы Желтоқсан көтерілісіне қатысып, 5 жылға бас бостандығынан айырылған. Ол ішкі Ресейдің атышулы түрмелерінде болып, көптеген қиыншылықтарды бастан өткереді. 
* Кейіннен ақталып, елге оралған. Түрмеде нақақтан-нақақ 2 жыл 5 ай отыруға мәжбүр болған.
* Бұл күнде Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданында тұрады.

## Дереккөздер

Санат:27 желтоқсанда туғандар
Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Жарма ауданында туғандар
Санат:Желтоқсаншылар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Дәстүрлі бата үлгілері

## Ұлыстың ұлы күні берілетін

Тышқан жылы тыныштық бер,
Сиыр жылы ырыс-құт бер.
Барыс жылы мал-басымды өсір,
Қоян жылы жайлы қонысқа көшір,
Қой жылы туымызды құлатпа.
Жылан жылы жұрттан жылу сұратпа.
Ұлу жылы ұл-қызымызды жылатпа,
Жылқы жылы жеткізе гөр мұратқа.
Әумин!


## Көпшілікке арналған

Жаратқан Алла жар болсын!
Бақ қарап, қыдыр дарысын!
Алла өзі оңласын!
Еш жамандық болмасын!
Дастарханға береке берсін!
Кетпес дәулет, кең пейіл берсін,
Ұзақ өмір жас берсін!
От айнала бас берсін,
Өріс толы мал берсін!
Айдан аман сақта,
Жылдан есен сақта!


## Тойға берілетін

Тойыңыз тойға ұлассын тағы болып,
Қосылған екі жастың бағы болып,
Сүйсінсін олардағы, ұрпағынан,
Көретін той-қызығы тағы болып.
Әумин


## Дастарханға берілетін

Дастарханға берілетін 
Жарылқап құдай жанды қыл,
Бейбіт күннің алды қыл!


Жарылқа Алла қабыл ет, 
Жарылқаудың қамын ет. 
Ізет – абырой 
Бақ – дәулет 
Қыдыр қарап, бақ қонып, 
Не тілесең 
Соның бәрін қабыл ет.

Жаз келіп көңілін жай болсын, 
Көргенің шаттық , той болсын. 
Абзал досың көп болсың 
Берген батам сол болсың,

Уа құдайым, күзде берсін, 
Күзде берсе, үзбей берсін. 
Уа құдайым, көктемде берсін, 
Көктемде берсе, көктей берсін. 
Уа құдайым, қыста берсін, 
Қыста берсе, қыспай берсін. 
Уа құдайым, жазда берсін, 
Жазда берсе, жазбай берсін. 
Ішкенің шырын, бал болсын. 
Жегенің жая, жал болсын. 
Бал қылықты сәбилер басын құрап 
Үйіңнің алды шаң болсын, 
Сол шаңынды басатын, 
Үйіңнің алды тал болсын. 
Сенен өрбіген ұрпақтар, 
Ешкімге есе жібермей, 
Батыр да, әрі нар болсын.

Жүз бір қатерден сақта,
Мың бір пәледен сақта!
Аузы қанды бөріден сақта!
Қолы қанды ұрыдан сақта!
Күле кіріп, күңірене шықаннан сақта!
Ізет абиыр, бақ-дәулет!

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Әдебиет
Тақиялы періште

**«Тақиялы періште»** — кеңес уақытында түсірілген қазақ комедиясы. Режиссёрі — Шәкен Айманов. Тұсаукесері 1969 жылы өтті. Фильм Алматы қаласында түсірілген.

## Сюжеті
«Тақиялы періште» деп фильмнің басты кейіпкері — география пәнінің мұғалімі Тайлақты еркелетіп атайды. Тайлақ — алпамса денелі, періште мінезді, кең пейілді жан. Ол өз анасынан артық шеше жер бетінде жоқ деп санайды. Сонымен қатар, Тайлақ тіпті дастарқан басында өзінің сүйікті тақиясын басынан тастамайды. Ұялшақ «періштенің» бойдақ өміріне балта шапқысы келген анасы Тана ұлына қосақ іздеп Алматыға келеді. «Еркекке жалғыз өмір сүруге болмайды, оның қасында анасы, жоқ дегенде әйелі болуы қажет» - деп пайымдайды. 

Келін іздеу барысында ол, оған өз көңілін білдіре бастаған Нияздың отбасымен танысады. Осы кездерде Тайлақ көрікті Айшамен танысады. «Періштенің» анасы ұлының таңдауын бірден қабыл алмайды. Айшаның әкесі — кезінде Танамен сөз байласып, кейін сөзінен тайқып шыққан Тайыр екені белгілі болады. Мұндай жәйтті ұмыту қиын. «Періштеге» тұрмысқа шығуды сыра сатушы Алтыншаш та аңсайды. Сатушының артынан түсуден құтылған Тайлақ Айшаға үйленуді ұсынады. Нияз болса, Тананың оған әйел болуын қалайды. 

Осы бір көңілді оқиға қос тоймен аяқталады.

## Рөлдерде
*Тана — Әмина Өмірзақова
*Тайлақ — Әлімғазы Райымбеков
*Айша Досанова — Шолпан Алтайбаева
*Алтыншаш — Раиса Лунева
*Шыңғыс — Ермек Серкебаев
*Нияз — Әубәкір Ысмайылов
*Аймен — Райхан Шанина

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақфильм сайтындағы беті

Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:КСРО кинокомедиялары
Санат:Шәкен Айманов фильмдері
Абиотикалық факторлар

**Абиотикалық факторлар** ( — теріс және *bіotіkos* — тірішілік, өмір) — бейорганикалық ортаның тірі организмдерге жасайтын тікелей немесе жанама әсерлерінің жиынтығы; сыртқы ортаның бейорганикалық, физикалық және химиялық жағдайлары.

Ол *ф и з и к а л ы қ* абиотикалық фактор (температура, жарық, жел, ылғалдылық, атмосфераның қысымы, ағыстар, радиациялық деңгей, радиоактивті сәуле шығару т.б.), *х и м и я л ы қ* Абиотикалық фактор (атмосфера, су, қалдықтар, топырақ, шөгінді құрамы және олардағы қоспалар т.б.), *к л и м а т т ы қ* абиотикалық фактор (күн радиациясы, атмосфералық жауын-шашын, гидросфералық қысым т.б.) болып бөлінеді. Өсімдік пен жануарлардың ыстыққа, суыққа, ауа қысымына, су тереңдігіне, хим. құрамына қарай бейімделуі, кейбір жануарлардың қысқы, жазғы ұйқыға кетуі т.б. Абиотикалық факторға байланысты. Жер бетінің, ауаның, судың химиялық және физикалық құрамының өзгеруі тірі организмдерге де әсер етеді. Мысалы, 20 ғасырда Арал теңізінің тартылып, ауада тұз концентрациясының көбеюіне байланысты, миллиондаған тонна тұзды шаң тірі организмдерге үлкен әсерін тигізді.

Абиотикалық факторлар: жарық ( өсімдік) 3-ке бөлінеді: жарықсүйгіш, көлеңкесүйгіш және көлеңкеге төзімді. Абиотикалық факторлар: жарық (жануарлар) 2-ге, яғни күндізгі және түндегі. Абиотикалық факторлар: су ( өсімдіктер) 2-ге: ылғалсүйгіш және құрғақшылыққа төзімді. Абиотикалық факторлар: температура (өсімдіктер) жылусүйгіш және суыққа төзімді болып бөлінеді. Ал, абиотикалық факторлар: температура (жануарлар) жылыққанды , суыққанды болады.

Абиоталық факторды химиялық Абиоталық фактор|химиялық (атмосфераның, теңіздің, тұщы судың құрамы және тағы да басқалары) және физика Абиоталық фактор|физикалық (климат, орография) деп екіге бөледі. Абиоталық фактор биоталық және антропогендік факторлармен қосылғанда экологиялық факторлар құрайды.

## Әдебиет
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Экология
Абиссаль шөгінділер

**Абиссаль шөгінділер** — мұхиттың абиссаль аймағында 2–4 км астам тереңдікте жиналатын теңіз шөгіндісі. Ол Тынық, Атлант және Үнді мұхиттарының түбінің 40 проценттейін алып жатады. Абиссаль шөгінді теңіздегі ұсақ организмдердің ізбес жөне кремний қаңқаларынан пайда болады. Абиссаль шөгіндінің ішінде органогендік тұнбалар мен минералдық шөгінділер көбірек ұшырасады. Ұғымды 1907 жылы неміс зерттеушісі О. Крюммель енгізген. Ол Абиссаль шөгінділер қатарына негізінен 3-4 км тереңдікте түзілетін қызыл түсті тереңсулық саздар мен радиолярийлік лайларды жатқызған. Алайда бұл түсінік тереңсулы мұхит төсенішін көмкеретін барша шөгінділер мен тұнбалар үшін, соның ішінде 4-6 км тереңдікте түзілетін пелагиальдық саздарға да қолданылады. Абиссаль шөгінділер полигендік құраммен сипатталады. Олар әдетте күшті тотыққан қоңыр түсті, сирегірек кірпіш — қызыл түске боялған карбонатсыз лай түрінде кездеседі. Сондай-ақ Абиссаль шөгінділері мұхит пен теңіздің жағалаудан қашық аудандарына су ағысымен немесе жел күшімен жеткізілген ұсақ дисперсиялық терригендік және жанартаукластикалық материалдар есебінен де түзіледі. Бірақ оның құрамында темірдің (3-10% ) және марганецтің (0,23%) айтарлықтай мөлшерде болуы мүмкін. Соңғы жағдайда Абиссаль шөгінділері темірлі-марганецті конкрециялар түрінде болады. Ал оның құрамында аталған металдардың концентрациясы жоғары болса, олар темір-марганец кендерін түзе алады. Абиссаль шөгінділері құрамында органикалық заттар аз мөлшерде (0,5%-тен аз), керісінше кейбір микроэлементтердің (Сo, Nі, Cu, Pb, Mo, т.б.) концентрациясы біршама жоғары болып келеді.

## Әдебиет
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Санат:Мұхиттану
Абиссаль аймақ

thumb|130px|Абиссаль белдеуінің мұхит түбіндегі орны
**Абиссаль аймақ** () — мұхиттар мен теңіздердің біршама терең аймақтары. Әдетте абиссаль шамамен 3000 м тереңдіктен басталады деп есептеледі. Мұндағы су полюстерден экваторға қарай өте баяу ағады, темпиратурасы 1-2С, полюстерде 0С-дан да төмен; тұзды, тығыздығы тұрақты және түбіне күн сәулесі жетпейді. Соның әсерінен өзіне ғана тән жануарлар дүниесі болады. Әлемдік мұхит түбінің 90-ін әртүрлі микроорганизмдер мен жануарлар қалдықтарынан (органогенді), теңіз ағысы алып келген тау жыныстары мен минералдардан, жанартау атқылауынан кейінгі заттардан түзілген абиссаль шөгінділер жапқан.

## Дереккөздер

Санат:Мұхиттану
Азор антициклоны

300px|thumb|right|Азор антициклонының орналасуы
**Азор антициклоны** — субтропиктік және тропиктік ендіктердегі атмосфералық әрекеттің тұрақты климат орталығы, жоғары қысымның тұрақты аймағы.

Бұл қыста Сахараға, жазда Жерорта теңізіне және Оңтүстік Еуропаға, оның ішінде Украинаға дейін әсерін тигізеді. Көп жылдық орташа қысымы өзінің орталығында қаңтар айында 1022 мб-ден жоғары, шілдеде 1025 мб-ден жоғары болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Антициклондар
Санат:Ауа райы
Санат:Метеорология