Ғаламдық экологиялық проблемалар

**Ғаламдық проблемалар** - әлемді тұтас қамтитын *табиғи*, *табиғи-антропогендік* немесе *таза антропогендік* құбылыстар. Осы құбылыстардың даму процесі жаһандану деп аталады. Қазіргі танда Халықаралық деңгейде мынадай ғаламдық проблемалар бар:
* *Ресурстар проблемасы*;
* *Азық-түлік немесе ашаршылық проблемасы*;
* *Энергетикалық проблема*;
* *Демографиялық проблема*;
* *Климаттың өзгеруі*;
* *Экологиялық проблемалар*;
* *«Үшінші әлем» елдерінің артта қалуын жою*;
* *Қауіпті ауруларды жою*;
* *Әлемдік мұхит пен космосты игеру*;
* *Қылмыспен және терроризммен күрес*;
* *Наркобизнеспен күрес*.

Ғаламдық проблемаларды ерекше білім саласы - глобалистика зерттейді. Аталған ғаламдық проблемалар өзара тығыз байланысты және барлығы іс жүзінде жердегі экологиялық дағдарыстың даму процесімен қамтылады. Әрбір ғаламдық проблеманы міндетті түрде шешу қажет, өйтпесе оның дамуы апатқа - өркениеттің жойылуына дейін апарып соғады. Ғаламдық проблемаларды шешу үшін ғаламдық, аймақтық, ұлттық бағдарламалар жасалады, бірақ оларға келісушілік және үйлестірушілік жетіспейді. Ғаламдық проблемаларды шешуге жұмсалатын шығындардың жартысына жуығын экологиялық проблемаларды шешу шығындары құрайды. Өйткені басқа проблемалардың ішінде ғаламдық экологиялық проблемаларды
ең артықтау проблема деп санайды.

Ғаламдық экологиялық проблемалар - ғаламдық, аймақтық және ұлттық деңгейлерде айқындалған экологиялық
проблемалар кешені. Зор геосаяси проблеманың экологиялық қауіптілігінің мынадай көріністері бар: табиғи экожүйенің бүлінуі, озон қабатының жұқаруы, атмосфераның, Әлемдік
мұхиттың ластануы, биологиялық әралуандылықтың азаюы және т.б. Олар тек қана барлық елдердің қатысуымен, БҰҰ-ның басқаруымен шешілуі мүмкін. Экологиялық проблемалардың
ғаламдығы оны шешу үшін барлық елдердің жігерін жұмылдыру қажеттігін тудырып отыр; қарудың барлық түрлерін азайтпай экологиялық дағдарыстан айырылу мүмкін еместігі; биосфераның
жалпыға ортақ ластануына қарай ядролық соғыс ғана емес, тіпті жай соғысты жүргізудің мәнсіздігі; қазіргі өркениеттің технологиялық құрылымын қайта құру, өмір негізі болатын
табиғатпен өзара іс-әрекеттің жаңа сапалы әдістері мен құралдарын жасау; қоршаған ортаны қорғау проблемасы бойынша БҰҰ органдары жұмысының тиімділігін арттыру және
оларга төтенше өкілеттік беру.

## Озон қабатының (озоносфераның) бұзылуы.
Атмосферадағы озонның мөлшері бар болғаны 0,004%-ды құрайды.
Стратосферада (10-50 км биіктіктегі) қалыңдығы 2-4 мм-ді
құрайтын қабат. Атмосферада электр зарядтарының, Күннің
ультракүлгін радиацияларының әсерінен оттегінің молекуласынан
(02) озон молекуласы (О3) түзіледі. Озон қабаты биосфераның
жоғарғы шекарасы болып есептеледі. Одан жоғары орналасқан
қабаттарда тіршілік нышаны білінбейді. Жер бетіндегі барлық
организмдердің тіршілігіне қауіпті Күннің өте қысқа
ультракүлгін сәулелерін сіңіріп отыруына (6500 есе) байланысты
озон қабатын «қорғаныш қабаты» деп те атайды. Озон
қабатының 50%-ға бұзылуы ультракүлгін радиацияларды 10 есеге
көбейтеді. Озон қабатынан күннің ұзын толқынды ультракүлгін
сәулелері (290-380 нм) өтіп кетеді. Біраз мөлшерде тіпті бұл
сәулелер адам үшін пайдалы да: терімізді қарайтып күйдіреді,
организмнің қорғаныштық қызметі артады. Тал түсте
ультракүлгін сәулелердің концентрациясы көп болғандықтан,
күнге күйіп қыздырыну процесін шаңқай түске дейін жүргізген
жөн.

Озоносфераның бұзылуы орны толмас жағдайларға, тері ісік ауруының күрт көбеюіне, көз катарактасына, жүйке жүйесінің әлсіреуіне, мұхиттағы планктонның жоғалуына, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің мутациясына алып келеді.

1980 жылдары Антарктидадағы ғылыми жұмыс станцияларында жүргізілген зерттеулерден атмосферадағы озон
құрамының төмендегені байқалған. Осы құбылыс- «*озон тесігі*»
деген атау алды. 1987 жылдың көктемінде Антарктиданың
үстіндегі «озон тесігі» барынша үлкейіп, оның ауданы шамамен
7 млн км² -ді құрады, яғни, ауадағы мөлшері қалыпты нормадан
30-50%-ға төмендеген. Антарктидадағы бұл құбылыс қыркүйек-
қараша айларында байқалып, маусымның басқа кездерінде
озонның мөлшері нормаға жақын болады. Кейін анықталғандай,
атмосферадағы озонның мөлшері Солтүстік жарты шардың орта
және жоғары ендіктерінде қыс-көктем (қаңтар-наурыз)
айларында, әсіресе Еуропа, АҚШ, Тынық мұхит, Ресейдің
еуропалық бөлігінде, Шығыс Сібір, Жапония үстінде жылдан-
жылға азайып келеді. 1992 жылы Оңтүстік Америка құрылығы
мен оған жақын кеңістіктерде озон құрамының айтарлықтай
төмендегені (50%-ға) тіркелді. 1995 жылы көктемде Арктиканың
озонды қабаты шамамен 40%-ға дейін азайған. Сонымен бірге
Канаданың солтүстік аудандарында және Скандинавия түбегінің,
Шотландия аралдарының, Қазақстанның, Якутияның үстінде
«мини-тесіктер» қалыптасқаны тіркелген.
Озон қабатының бұзылуы, яғни, «озон тесігінің» пайда болуы
биосферада елеулі өзгерістер тудыруы мүмкін. Сондықтан бұл
жағдай күрделі экологиялық мәселенің бірі. Озон қабатының
бұзылу процесіне ғарыштық аппараттар, дыбыстан да жылдам
ұшатын ұшақтар және ондағы толық жанып бітпеген отын
өнімдері және ядролық жарылыстардан бөлінген заттар әсер
етеді.

Алайда озон қабаты үшін ең қауіпті заттар - үй тұрмысы мен
өнеркәсіпте пайдаланатын мұздатқыштар мен аэрозольді
баллондарда пайдаланатын фреондар. Осы заттар атмосфераның
жоғарғы қабаттарына көтерілгенде қарқынды түрде озонды
бұзатын хлор немесе басқа галогендердің атомын түзетін
фотохимиялық ыдырауға ұшырайды, ал олар әрі қарай озонның
оттегіне айналу процесін жылдамдатады. Дүние жүзі бойынша
шамамен 1,3 млн тонна озон ыдыратушы заттар өндіріліп отырған. Оның 35%-ын АҚШ, 40%-ын Еуропа елдері, 10-12%-ын Жапония, 7-10%- ын Ресей өндіреді.

Озон қабатының бұзылуы адам денсаулығы мен қоршаған
ортаға өте зиян екендігі ресми түрде де айтылуда. Озон қабатын
сақтау үшін халықаралық келісімдер қажет. 1987 ж. Монреаль
хаттамасында фреондарды өндіру және пайдалануды бақылау
жайында 70 мемлекет арасында келісім жасалды. Ол құжат
бойынша озон қабатына қауіпті фреондарды өндіру 2010 жылға
дейін тоқтатылуы керек болатын.

## Парникті эффект (жылу эффекті).
Жанғыш қазбаларды өртеу және басқа да өнеркәсіптік процестер әсерінен бөлініп,
атмосферада жинақталатын көмір қышқыл газ (С02 ),
көмірсутектер, яғни, метан (СН4), этан (С2Н6) және т.б. (жоғары
концентрациясы болмаса бұл заттар жекелей аса қауіпті емес)
газдары парникті эффектінің пайда болуына алып келеді.
Парникті эффектінің механизмі қарапайым. Бұлтсыз ауа райы
ашық кезде күн сәулелері Жер бетіне оңай жетіп топырақ,
өсімдіктер жамылғысымен сіңіріледі. Жер беті қызған соң жылу
энергиясын ұзын толқынды сәулелену түрінде атмосфераға қайта
береді. Алайда бұл жылу энергиясы атмосферада шашырамай
жоғарыда айтылған газдардың молекулаларымен сіңіріліп (С02
жылу энергиясының 18%-ын сіңіреді), молекулалардың қарқынды
қозғалысына және температураның көтерілуіне алып келеді.
Атмосфералық газдар (азот, оттегі, су парлары) жылу
сәулелерін сіңірмей, керісінше оларды шашыратады. С02-нің
концентрациясы жыл сайын 0,8-1,5 мг/кг-ға көтерілуде.
Зерттеулер бойынша СО2-нің мөлшері ауада екі есе көбейсе,
орташа температура 3°С-5°С-қа көтеріледі. Бұл өз кезегінде
климаттың ғаламдық жылуына, яғни, Антарктидадағы
мұздықтардың жаппай еруіне, Әлемдік мұхиттың орташа
деңгейінің көтерілуіне, көптеген жердің су астында қалуына және
басқа да жағымсыз жағдайларға алып келеді.

*Климаттың ғаламдық жылуы* - биосфераның антропогендік
ластануының бір көрінісі. Бұл климаттың және биотаның өзгеруі:
экожүйедегі өнімділік процестерінің, өсімдіктер қауымдастықтары
шекараларының, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігінің
өзгеруінен білінеді. Әсіресе климаттық өзгерістер Солтүстік жарты
шардың жоғары және орта ендіктерінде қатты байқалады. Бұл
аймақтардың табиғаты әртүрлі әсерлерді қабылдағыш келеді,
сондықтан да оның қайта қалпына келуі өте баяу жүреді.
Болжамдар бойынша, температураның көтерілуі дәл осы жерлерде
жоғары болады. Тайганың аумағы кей жерлерде солтүстікке қарай
100-200 км-ге, кей жерлерде одан азырақ жылжиды.
Температураның көтерілуіне байланысты мұхиттардың деңгейі 0,1-
0,2 м көтеріледі. Бұл өз кезегінде үлкен өзен аңғарларының (әсіресе
Сібір өзендерінің) су астында қалуына алып келеді.

Мәліметтер бойынша келесі ғасырдың басына дейін Жер
бетінің температурасы 1,4°С-қа көтеріледі. 1997 ж. Киото
хаттамасына сәйкес, өнеркәсібі дамыған елдер 2008-2012 жылдары
1990 жылмен салыстырғанда парникті газдардың атмосфераға
бөлінуін 55%-ға дейін азайту керек. Алайда бұл хаттаманың
шешімдері әлі күнге дейін күшіне енген жоқ. Өйткені дамыған
елдер бұл шешімнің дұрыстығына күмәнмен қарауда.
2000 жылы Гаага қаласында өткен конференцияда әрбір
индустриалды елде зиянды заттарды атмосфераға бөлуді
азайтудың ұлттық саясаты жүргізілу керектігі туралы шешім
қабылданды. Өкінішке орай, көптеген елдер көміртегінің
атмосферадағы азаюын ормандар мен топырақтың сіңіруінен емес
өздерінің іс-әрекеттері арқасында деп көрсеткісі келеді.
Қазақстан да 2006 жылға дейін 2008-2012 жылдар аралығында
парникті газдарды атмосфераға шығаруды азайту бойынша
міндеттеме алып, анықталуы керек еді. Бірақ іс жүзінде бұл
мәселе тек қағаз жүзінде қалып отыр.

## Қышқыл жаңбырлар.
Ғаламдық негізгі экологиялық проблемалардың бірі атмосферадағы ластаушы заттардың ұзақ
қашықтықтарға тасымалдануы. Алғашында бұл проблема радиоактивті заттардың үлкен қашықтықтарға таралуына байланысты пайда болды.
Негізінен күкірт диоксиді және оның қосылыстары, азот оксиді
және оның қосылыстары, ауыр металдар (әсіресе сынап),
пестицидтер, радиоактивті заттар сияқты улылығы жоғары
заттардың таралуына баса назар аударған жөн.

Күкірт диоксиді мен азот оксидтерінің жуылуы күкірт жөне
азотқышқылдарының түзілуіне әсер етеді. Бұл үлкен
территориялардағы табиғи ортаның жалпы қышқылдануына,
айтарлықтай экологиялық өзгерістерге алып келді. Түзілген
қышқылда р және олардың қосылыстары жауған жауын-
шашынның құрамында, қардың, жер бетіндегі су айдындарында
және топырақтың құрамында кездесіп экожүйелерге жағымсыз
әсер етуде. Күкірт диоксиді және азот оксидтерімен болатын
қышқыл жаңбырлар орман биоценоздарына үлкен зиян әкелуде.
Қышқыл жаңбырлардан жалпақ жапырақ ты ормандарға
қарағанда қылқан жапырақты ормандар қатты зардап шегеді.
Қышқыл жаңбырлар топырақ қышқылдығын тудырады.
Нәтижесінде минералдық тыңайтқыштардың пайдасы азаяды.
Әсіресе бұл шымды күлгін топырақтарда қатты байқалады.
Адам организміндегі алғашқы жағымсыз реакциялар ауа
құрамындағы сульфаттардың концентрациясы 6-10 мкг/м3,
күкіртті газ - 50 мкг/м3 - ге жеткенде пайда болады. Бұл
қосылыстарды әсіресе өсімдіктер өте сезгіш. Қыналардың кейбір
түрлері күкірт қышқылының концентрациясы 10-30 мкг/м3,
қылқан жапырақтылар - шекті мөлшерден бар болғаны 3-4 есе
көбейгенде тіршілігін жояды. Тұщы сулардың қышқылдығы рН

## Тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтар==<br />
*Тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтар* - түзілген
жерлерінде пайдаланылмайтын, ауыл шаруашылығының басқа
салаларында өнім ретінде немесе қайта өңдеу арқылы
пайдалануға болатын өнеркәсіп, тұрмыс, транспорт және т.б.
қоқыстар тұрмыстық (коммуналдық) қалдықтар адам өміріндегі заттарды
(монша, кір жуу, асхана, емхана және т.б. қоса) пайдаланғаннан
кейін қалатын, тұрмыста пайдаға аспайтын қатты (сондай-ақ ақпа
сулардың қатты бөлігі - тұнбалары) қалдықтар. Тұрмыстық
қалдықтар әлемнің көптеген елдерінің проблемасы. Мысалы,
АҚШ-та жыл сайын 150 млн тоннадан аса, Жапонияда - 72 млн
тоннадан аса қалдықтар бөлінеді. Осыған байланысты қазіргі
кезде көптеген елдерде қоқыстарды өңдеу қондырғылары
(тәулігіне 900 тоннаға дейін) орнатыла бастады.

Соңғы жылдары тірі организмдердің улануына алып келетін
қауіпті (улы) қалдықтардың мөлшері көбеюде. Бұл - ауыл
шаруашылығында пайдаланылмай қалған улы химикаттар,
құрамында канцерогенді және мутагенді заттары бар өндіріс
орындарының қалдықтары. Бұрынғы КСРО территориясында
химиялық «тұзақтар», яғни, кезінде көміліп ұмытылып кеткен,
бертін келе тұрғын үйлер және басқа да обьектілер салынған
көптеген қауіпті қалдықтардың орындары бар. Уақыт өте келе
сол жердегі тұрғылықты халық әртүрлі ауруларға ұшырай
бастайды. Мұндай қалдықтар көмілген жердің санақ бойынша
АҚШ-та 32 мың жерде, Германияда - 50 ООО, Нидерландыда –
4000 кішкентай Данияның өзінде - 3200 көзі бар.

##### Өнеркәсіптік қалдықтар
*Өнеркәсіптік (өндіріс орындары) қалдықтар* - өнімдерді
шығару және әртүрлі жұмыстарды орындау кезінде бастапқы
тұтыну қабілетін толық немесе жарым-жартылай жоғалтқан
шикізат, материалдар, жартылай фабрикаттар қалдықтары.
Олар қайтымды және қайтымсыз (технологиялық шығындар:
буға айналу, бықсық түтін, кеуіп кету) болуы мүмкін.
Мәліметтер бойынша Еуропа одағы елдерінде жыл сайын: қайта
өңдеу өнеркәсіп орындарында - 400 млн тонна, өндіріс
орындарында - 160 млн тонна және т.б. қалдықтар түзіледі.
90-шы жылдардың бас кезінде барлық қалдықтардың (2,2 млрд
тонна) жартысы ауыл шаруашылығындағы өндіріс
орындарының еншісіне тиді.

## Қала экологиясы
Урбанизация (адамның планета
территориясын игеруі және өзіне қажетті обьектілерді салуы)
табиғатқ а елеулі әсер етеді. Халықтың сапалы тіршілігін
қамтамасыз ету үшін оның жолдарын, құралдарын, әдістері мен
шешімдерін экологиялық негізделген жағдаймен шешуді
Урбоэкология (қала салудағы экология) саласы қарастырады.
Қалалардағы адам мен табиғат үшін қолайлы ортаны сол
жерде өмір сүретін тұрғындардың психологиялық, әлеуметтік
жайлылығы, қаланың үйлесімді, орнықты әлеуметтік және
экономикалық дамуы қамтамасыз етеді. Қалалық орта сонда
тұратын халық үшін жоғары дәрежеде және әрқалай әсер ететін
табиғи, табиғи-антропогендік және әлеуметтік-экономикалық
кешенді факторлар болып табылады. Адамның қаладағы өмірі -
бұл пәтер ішіндегі ортаның, пәтерден тыс ортаның (өндіріс
орыны, көше, транспорт және т.б), мәдени ландшафтар
ортасының (бақтар, саябақтар), табиғи ортаның, сондай-ақ
әлеуметтік-психолоғиялық және әлеуметтік-экономикалық
орталардың жиынтығы.

Жер бетіндегі адамдардың көпшілігі күнделікті өз
қажеттіліктерін қанағаттандыруға қолайлы қалада тұратыны
мәлім. Алайда қалалар негізгі экологиялық мәселелердің де
орталығы болып табылады. 2001 жылы тарихта алғаш рет
қалалардағы тұратын халық саны планетадағы адамдардың 50%-
нан асты. Болжамдар бойынша 2030 жылға қарай қалада тұратын
адамдардың саны ауыл тұрғындарының санынан 2 еседей көп
болады деп күтілуде. Соңғы ғасыр ішінде қалаларға байланысты
ауқымды экологиялық қиыншылықтар байқала бастады, олар:
* көптеген қалалардағы ластанудың өсуі, ластағыштардың
қоршаған орта мен адам организміне түсуі;
* қала аумақтары мен қала халқы санының өсуі, халықтың
тығыз орналасуы, мегаполистердің халық саны ондаған
миллионға жететін одан да ірі урбоареалдарға айналуы;
* табиғатты ығыстыру, табиғи ландшафтардың жасанды
ландшафтарға ауысуы;
* адамның табиғатпен тікелей байланысының (көзбен, иіс
сезу, түйсік, дыбыс арқылы) жоғала бастауы, табиғи сезім
мүшелерінің жағымсыз жасандыға ауысуы және олардың
қарқынды түрде өсуі;
* адамның табиғи биологиялық ырғағына әсер (түннің шектен
тыс жарық болуы, шуыл, ұйықтау орнына түнде жұмыс істеу
және т.б.).

**Қалалық орта экологиясы** - қалалық ортаның проблемалары
және оларды жетілдіру жолдары туралы кешенді ғылым.
Осындай кең көлемдегі мәселелерді шешу оған қатысы бар
адамдардың (қала басқарушылары, инвесторлар, архитекторлар,
құрылысшылар, қала халқы) экологиялық білім деңгейіне,
ғылыми зерттеулерге, бөлінетін субсидияға, азаматтардың
қатысуына және олардың ақпаратпен қамтамасыз етілуіне
байланысты. Мұндағы басты міндеттер мыналар:
* Қалалық ортаны құруда әлеуметтік, экономикалық және
экологиялық факторларды біріктіру;
* Сапалы өмір сүру ортасы жоғары дәрежеде болу үшін
қаланы және оның маңайын жоғары сапалы экологиялық
инфрақүрылыммен қамтамасыз ету;
* Энергетиканы, өнеркәсіп орындарын, транспортты, суды
пайдалануды, қалдықтарды және т.б. экологияландыру;
* Тұрғындар қажеттіліктерін экологияландыру және осы
қалалық ортаны құруға қатысы бар барлық адамдар санасында
экологиялық этика негізін құру.

Қазірдің өзінде бірқатар елдерде қалалар алып жатқан
территориялардың үлесі көп. Мысалы, Бельгияда - 28%, Англияда
- 12%, Данияда - 11% ел территориясы қалалардың үлесіне тиеді.
Мұндай үлкен урбанизацияланған аумақтарда қалалар мен
табиғат арасындағы экологиялық тепе-теңдікті сақтау мүмкін
емес. Әлеуметтік-экономикалық дамуы нашар басқарылатын
қалалардың қоршаған ортаға тигізетін жағымсыз әсерлері көбейе
түсті.

Урбанизация қазіргі кезде негізгі әлемдік тенденция болып отыр.
1900-2000 жылдар аралығында қала халқы шамамен 0,2-ден 2,9
млрд адамға көбейді. Ал осы уақыт ішінде халық саны 1
миллионная асатын қалалар 17-ден 388-ге дейін көбейді. Қалалар
Құрылықтың аз ғана бөлігін алып жатыр, алайда мұнда бүкіл
халықтың жартысына жуығы тұрып жатыр.
Урбанизация процесінің дамуына байланысты қалалық
ортаның көптеген проблемалары (урбанистикалық, құрылыс-
архитектуралық, технологиялық, әлеуметтік, экологиялық) пайда
болды. Оның ішінде қала саны мен көлемінің өсуі, өнеркәсіп
орындарының, транспорттың, тұрғындар санының артуы да бар.
Ауыл тұргындарының қалаға көшуіне байланысты ауыл мен қала
тұрғындарының саны үнемі өзгеріп отырады. Қала халқының саны
және қалалар саны мен көлемдері де өсуде.
Қала халқының сандық пайызы әлемнің әртүрлі аймақтарында
әрқалай. Ең үлкен көрсеткіштер әлемнің дамыған елдері -
Солтүстік Америка мен Еуропаның үлесінде (70%-дан жоғары), ал
ең төменгі көрсеткіш - Азия және Африка елдерінің еншісінде.
Үлкен қалалар өздерінің маңайымен және кішкене қалалармен
қосылып, ұзындығы жүздеген километрге жететін
урбанизацияланған ареалдардың (мегаполистердің) түзілуіне
алып келді. Қазіргі кезде ең ұзын мегаполис «Босваш» (Бостон-
Вашингтон) 500-дей қаланы біріктірді. Мұнда АҚШ халқының
20% (45 млн адам) тұрады. Түнгі уақытта бұл территория Жер
спутниктерінен жарық дақ сияқты көрінеді. Мұндай
урбоареалдардың саны әлемде 10-нан асты. Оның әрқайсысы 30-
40 агломерацияларды «жұтып қойды».

Қалалардың демографиялык, және экономикалық тұрғыдан
өсуі әсерінен экожүйеге техногенді әсердің артуы тек қала
маңында ғана емес, олардан біршама қашықтықтарда да біліне
бастады. Осыған байланысты қаланың экологиялық жағдайы
көптеген өнеркәсіпті қалаларда нашарлап кетті. Қалалар
планетамыздың азғана бөлігін алып жатуына байланысты,
қалған табиғаттың бөлігін аман сақтап қалуға мүмкіндік бар.
Қалалар - адамзаттың болашағы. Аристотель айтқандай - «Біз
қалаларды тұрғызамыз, алқалалар бізді қалыптастырады».
Урбанизацияның экожүйелер үшін жағымсыз болуы міндетті
түрде емес, ал оны экологияландыру жағымды құбылыс. Қала
және қалалық орта сонда өмір сүретін халықтың
Қажеттіліктерін өтеуге, денсаулығына, өмір сапасына қатты
әсер етеді. Сондықтан қазіргі таңда қалалық ортаны
экологияландыру адамзат үшін өмірлік қажеттілік болып
табылады.

## Халық санының өсуі.
Жер үшін ең үлкен проблема - тез өсіп
келе жатқан халық саны. Осы процесті азайту үшін
жасалған көптеген әртүрлі әрекеттер іске аспай жатыр. Қазіргі
таңда Африка, Азия, Оңтүстік Америка елдерінде
«демографиялық жарылыс» орын алуда. Кезінде (XIX ғасырдың
бас кезінде) экономист Мальтустың өзі халық санының
бақылаусыз өсуі азық-түліктің тапшылығына алып келетінін
айтқан болатын. Қазіргі таңда кейбір ғалымдардың айтуынша
(мысалы, ағылшындық климатолог-ғалым Джеймс Лавлок) Жер
үшін 1 млрд немесе соған жақын халық саны оптималды деп
есептейді.

Климаттың өзгеруі бойынша үкімет аралық сарапшылар
тобының (IPCC) болжамы бойынша - 2040 жылы Еуропада
жаздың күндері 2003 жылдың жазғы күніндей температура 38°С-
48°С-ты құрайтын болады. Мұндағы негізгі мәселе адамдардың
көптеп өлуі емес, өсімдіктер өспей Еуропада азық-түлікті өсіру
тоқтаудың алдында болады - дейді. Бұл ұйым тобының есебінше,
2040 жылы Сахара шөлі Еуропаның ортасына, тіпті Берлинге
дейін жылжиды.

Әлеуметтік-экономикалың проблемалар. Азық-түлік
тапшылығы. Әлем бойынша астық, ет, балық және басқа тағам
түрлерін адам басына шаққанда өндірілуі 1985 жылдан бері
төмендеп келеді. Болжамдар бойынша, 2010 жылға қарай бидай
мен күріштің бағасы екі еседен аса қымбаттайды деп күтілуде.
Бұл кедей елдерде халықтың жаппай ашаршылыққа ұшырауына
алып келуі мүмкін.

Азық-түлік тапшылығының басты себебі - 1956 жылдан бері
адам басына шаққанда егістік жерлерінің көлемінің қысқарып,
басқа мақсаттарға пайдаланылуы және топырақтың эрозияға
ұшырауына байланысты. «Жасыл революцияға» байланысты 1970-
ші жылдары жаңа сорттарды енгізу, суғару, тыңайтқыштар мен
гербицидтерді пайдалану арқылы өнімнің төмендеуі тоқтатылды.
Алайда суғару үшін судың тапшылығына байланысты Австралияда,
Африкада бұл әрекеттер іске аспады. Қазіргі таңда суғару
жұмыстары үшін судың тапшылығы Азияда, Америкада байқалуда.
Сондай-ақ балық қоры да күрт азайды. 1950 жылдан 1989
жылға дейін әлем бойынша балық аулау 19 миллионнан 89
миллионға жетті.

## «Жасыл революция» және оның салдары.
«*Жасыл революция*» ғылыми-техникалық революцияның бір көрінісі -
ауыл шаруашылығының қарқынды:
* ауыл шаруашылығын техникаландыру (машина мен
техникаларды пайдалану);
* өсімдіктер мен жануарлардың жасанды жолмен алынған
жаңа сорттарын қолдану;
* химияландыру (улы химикаттар мен тыңайтқыштарды
пайдалану);
* мелиорация (суғармалы жерлердің көлемін ұлғайту)
жолдармен дамуы.

«Жасыл революцияның» екі түрі бар.

1.   XX ғасырдың 60-70 жылдары пайда болды. Оның бастамасын көтерген мексикандық селекционер Норман Берлоуг болды. Ол ескі
сорттарға қарағанда өнімді 3 есе көп беретін жаңа «Мексикале» сортын сұрыптап шығарды. Н.Берлоугтан кейін басқа селекционерлер де жаңа жүғері, мақта, күріш сорттарын сұрыптап шығара бастады. Тек жем-шөппен ғана емес, витаминдермен, антибиотиктермен, сондай-ақ салмағы тез артуы үшін - өсу стимуляторларымен өсірілген өнімділіғі жоғары жануарлар пайда болды. Осы революцияның арқасында астықты дақылдардың өнімділігі 2-3 есе артып, өнімдердің ассортименті екі есе көбейді. Қазіргі шығарылып жатқан өнімдердің жартысынан көбі 1950 жылдарға дейін шығарылмаған. Кейбір дамушы елдер, мысалы, Үндістан астыққа деген сұранысын өзі қамтамасыз ете бастады. «Жасыл революция» халықтардың тағамға деген сұранысын қанағаттандырғанмен, көптеген жағымсыз жағдайларға:
топырақтың деградацияға ұшырауына, ауыл шаруашылығы
өнімдерінің төмендеуіне және т.б. алып келді.

2.   80-ші жылдардың ортасынан бастап ғалымдар, егер ауыл шаруашылығы антропогендік энергияны дәл осылай жұмсай
берсе екінші «Жасыл революцияның» болатыны туралы айта
бастады. Оның негізінде - ауыл шаруашылы дақылдарын, мал
шаруашылығы өнімдерін экологиялық технология бойынша
өңдеуге ауысу принциптері жатыр.

Селекционерлер «рекордшыл» сорттарға қарағанда қолайсыз
жағдайларда, тыңайтқыштың аз мөлшерінде, арам шөптерге,
зиянкестерге және ауруларға шыдамды біршама жоғары өнім
беретін сорттарды шығаруға ауыса бастады. Бұл үшін жергілікті
мәдени өсімдіктер популяциясы кеңінен қолданылуда.
Екінші «Жасыл революцияның» бір бағыты, экожүйелерге
антропогендік әсердің салдарларымен күресетін «экологиялық
таза» әдістерді қолдану. Ал негізінен - қоршаған ортаға әсерді
мейлінше азайту, антропогендік энергияны төмендетіп, өсімдіктер
зиянкестерімен күресу де биологиялық әдістерді пайдалану болып
табылады.

**Экологиялық қауіп.**  
Экологиялық проблемаларды түбегейлі
шешу - көптеген аспектілері және бағыттары бар жауапкершілігі
мол экологиялық саясат жүргізу жағдайында ғана мүмкін. Кез-
келген шаруашылық іс-әрекет нәтижесінде экологиялық
зардаптардың мөлшерін минималды, мейлінше төмен жасауды
білдіретін экологиялық қауіп концепциясы осы ережелердің бірі
болып табылады.

Бұл жағдайда қоршаған ортаға тигізетін зардаптың қауіптің деңгейі басты мәселе болып табылады.
Экологиялық қауіп концепциясының талабына сәйкес алдымен
адамның тұрмыс-тіршілігі мен қоршаған ортаға жағымсыз әсер
ететін факторлар кешенін анықтау қажет. Осының негізінде
әртүрлі шешімдердің ішінен ең қолайлысы таңдап алынады.
Экологиялық қауіп — бұл қазіргі кезде немесе болашақта
жоспарланып отырған адамның іс-әрекеті әсерінен, қоршаған
табиғи ортаның экологиялық деградацияға немесе тұрақсыз,
құбылмалы жағдайға ұшырау ықтималдығы.

Экожүйе өздігінен дамиды, табиғи тепе-теңдік пен жүйенің
орнықтылығын бұзатын факторлар болмаған жағдайда өзін-өзі
толтырып, қалыпқ а әкеліп отырады. Тепе-теңдікті бұзатын,
қауіпті көздер - табиғи стихиялы құбылыстар (жер сілкінісі,
топан су), тірі табиғат (эпидемиялар, эпизотиялар), сондай-ақ
антропогендік факторлар (авариялар, катастрофалар) болуы
мүмкін. Экологиялық қауіп - адам қателігі, адамзат қоғамының
іс-әрекеті нәтижесінде тіршілік ағымының бұзылу ықтималдығы.
Жақсартуға талпынамын деп, адам көбіне керісінше қарама-
қарсы нәтиже алып жатады. Бір жүйені жақсартамын деп, басқа
жүйелердің мүмкіншілігін ескере бермейді.

Техникалық ғимараттар мен коммуникацияларды пайдалану
кезінде экологиялық қауіп арта түседі. Республика аумағында
құбыр желілерінің зақымдануы, темір жол апаттары,
өнеркәсіптегі үлкен авариялар жиі болып тұрады. Мәліметтер
бойынша, АЭС-ғы қатерлі жағдайлардың 45%, авиаката-
строфалардың 60%, теңіз катастрофаларының 80% адам
Қателіктеріне байланысты.
Қоршаған ортаның деградацияға ұшырау мен болып жатқан
экологиялық жағдайларға бақылаудың жоқ екенін мысал түрінде
айта кетуге болады. 1972 жылы қант қамыстарына зиян келтіретін
көртышқандармен күрес жүргізу үшін Ямайкаға мангустар
(Herpestes) алып келінді. Бірақ ол жануарлардың тек
көртышқандарды ғана емес, жергілікті фаунаның көптеген
түрлерін де құртып жіберетінін ешкім ескерген жоқ. Бар болғаны
10 жыл ішінде Ямайкада биоценоздарда үлкен өзгерістер жүріп,
көртышқандар өздері үшін жаңа экологиялық қуыс тауып дәл
бұрынғыдай қант қамысына зиян әкелуде. Ал жергілікті жерде
жануарлардлың пайдалы түрлерінің саны күрт төмендеп кетті.
Шығыс Африкада леопардтарды (Panthera pardus) жаппай қыру,
үй жануарларының қас жауына айналған павиандардың санының
кұрт көбеюіне алып келді. Ал Колорадо штатында койоттарды
(Canis latrans) қыру фермерлер үшін үлкен проблемаға айналған
қояндардың көбеюіне алып келді.

## Дереккөздер


Санат:Экология