Критий

**Критий** (көне грекше: Κριτίας; әртүрлі дереккөздерге сәйкес, б.з.д. 460 жылдан ерте емес, шамамен б.з.д. 455 не 450 жылы туған — б.з.д. 403 жылы мамырда қайтыс болған, Мунихия, Аттика) — ежелгі грек мемлекет қайраткері, шешен және жазушы, б.з.д. 404–403 жылдары Афинада билік жүргізген Отыз тиранның бірі. Ол — Платонның ағасы (нағашысы). Платонның «Тимей», «Хармид», «Критий» диалогтарының басында кездесетін Критий бейнесі осы тұлғамен сәйкестендіріледі — бұл ғылыми қауымдастықта жалпы қабылданған.  Дегенмен, оны Критий Дропидұлы, Солонның туысы немесе досы, яғни атасымен шатастыруға болмайды.

Критий Афинадағы жоғарғы аристократиялық тапқа тиесілі болған және атақты реформатор Солонның туысы еді (дәстүрлі нұсқада — оның жиені). Өз әлеуметтік табының өкілі ретінде Критий Спартаға табынып, олигархиялық басқару түрін жақтады — бастапқыда байсалды, кейін өмірінің соңына қарай радикалды көзқарасты ұстанды. Біраз уақыт Сократтың айналасында болып, досы Алкивиадпен бірге жүрген. Ол софистерге жақын болғандықтан, Критийді көбіне жас софистика өкілі ретінде қарастырады.

Болжам бойынша, б.з.д. 411 жылы Афинада орын алған Төртжүздердің төңкерісіне қатысқан. Кейін, б.з.д. 407 жылы, ол Афинадан қуылып, бірнеше жыл Фессалияда өмір сүрген. Пелопоннес соғысы аяқталған соң, б.з.д. 404 жылы, отанына оралғаннан кейін, Критий Отыздықтардың коллегиясына кіріп, онда радикалды қанатты басқарған. Ол «байсалдылардың» көсемі Фераменді жойып, билікті толықтай өз қолына шоғырландырды. Осыдан кейін Отыздықтардың режимі шынайы олигархиялық тиранияға айналды: олар спарталық гарнизонға сүйеніп, қорқыныш пен террор саясатын жүргізді.

Аттикадан қуылған демократтар, Фрасибулдың басшылығымен, оларға қарсы соғыс бастаған. Бұл соғыста Мунихия түбіндегі шайқаста, б.з.д. 403 жылы, Критий жеңіліп, қаза тапты.

Критий — көрнекті жазушы болған; алайда оның шығармаларынан тек жекелеген үзінділер ғана сақталған. Ол тарихи-саяси трактаттар (политиялар) жазған — кейбір зерттеушілердің пікірінше, полития жанрын алғаш ойлап тапқан да Критий. Сондай-ақ ол кемінде бір поэма, прозалық шығармалар — *«Афоризмдер»*, *«Әңгімелер»*, *«Махаббат табиғаты туралы»* және басқаларын, сондай-ақ «Сизиф» атты сатиралық драманы жазған. Антикалық авторлар оның элегияларынан үзінділер келтіреді. Кейбір көне дереккөздерге сүйене отырып, зерттеушілер Еврипидке телінетін үш пьесаны шын мәнінде Критий жазған деп есептейді.

## Өмірбаяны
### Шығу тегі
Критий ежелгі әрі ықпалды афиндік ақсүйектер әулетіне жататын. Ол Кодрид еді — мифологиялық дәуірде өмір сүрген соңғы Афина патшасы Кодрдың ұрпағы. Кодрдың өзі месиниялық Пилостың патшасы Нестордың, оның әкесі Нелейдің және Посейдонның ұрпағы саналады. Диоген Лаэрттік Критийдің жақын ата-бабаларын атап көрсетеді: Каллесхр, Критий-Үлкені және Дропид (сәйкесінше әкесі, атасы және бабасы). Соңғысы, осы дерек бойынша, әйгілі заң шығарушы және Грекияның «жеті данышпанының» бірі болған Солонның ағасы болған. Бірақ хронологиялық негізде ғалымдар Диоген Критий-Үлкені пен Дропидтің арасындағы екі ұрпақты өткізіп жіберген болуы мүмкін деп болжайды. Сонымен қатар, Дропид пен Солон, шамасы, ағайынды болмаған: Платон «Тимей» диалогында оларды жай ғана туыс әрі жақсы достар деп атайды. Критий-Үлкені көне деректерде (Эсхилге жазылған схолияларда) ақын Анакреонттың сүйіктісі ретінде айтылады. Каллесхр — 411 ж. б.з.д. Афинадағы Төртжүздер Кеңесінің мүшесі болған. Ал 604/03 және 590/91 жж. аралығында Афинаның архонты қызметін атқарған тағы бір Критий туралы айтылады — бұл да осы отбасы мүшесі болса керек.

Критийдің жақын туысы ретінде философ Платон саналады. Ол Аристон мен Периктионаның (Главконның қызы) ұлы болған. Главкон Критийдің не ағасы, не немере ағасы болған. Осылайша, Платон Критийге не немере, не шөбере інісіндей болған. Главконның ұлы — Платонның басқа бір туысы Хармид, Платонның осы аттас диалогының басты кейіпкері және олигархиялық «партияның» белді өкілі, Критиймен бірге қаза тапқан. Критий сондай-ақ белгілі шешен Андокидтің туысы болған: Андокидтің әкесінің анасы Каллесхрдың әйелінің туған сіңлісі еді (екеуі де Тисандрдың қыздары).

Критий Эрехтеида филасына және (болжам бойынша) Фегунт деміне жататын. Оның отбасы тек тегі мен саяси ықпалымен ғана емес, сонымен қатар байлығымен де ерекшеленген. Платон «Хармид» диалогында Сократтың аузымен Дропид ұрпақтарын сипаттай отырып: «жаны асыл», «поэзияға ерекше бейімі бар», «сұлулық, ізгілік және құдайлардың басқа да сыйлары» бар деп суреттейді.

## Өмірінің ерте жылдары
Критийдің туған нақты жылы белгісіз. Зерттеушілер бұл оқиға 460 жылға дейінгі болуы мүмкін деп болжайды, сондай-ақ шамамен 455 немесе 450 жылдар деген жорамалдар бар (соңғы нұсқа Критийдің Алкивиадпен құрдас ретінде сипатталуына негізделген). Каллесхрдың ұлы сол дәуірдегі афиналық ақсүйектерге тән тәрбие мен білім алған. Ол атлетикамен және музыкамен айналысқан (әсіресе флейтада ойнауды үйренген), софистерден шешендік өнерге оқыған, сондай-ақ Сократтың көптеген шәкірттерінің бірі болған, бірақ онымен ерекше жақындастыққа жетпеген. Критий Сократтың тағы бір шәкірті Алкивиадпен достасқан, ал көптеген дереккөздерде бұл екеуі жиі бірге аталады. Клаудий Элианның айтуынша, дәл осы Критий мен Алкивиадтың кесірінен «Бұлттар» (Аристофанның комедиясы) жазылған: бірде олар Сократты комедиялардағы әзіл-қалжыңды тыңдау үшін театрға баруға көндірмек болады, бірақ ол комедияда қолданылатын әдепсіздік пен әжуалауға жиіркенішпен қарап, барудан бас тартқан. Бұл туралы естіген Аристофан Сократты жаңа пьесасында мазақтауға бел буады.

Критий Сократпен ерте айырылысып, өз мақсатына — билікке жетудің тәжірибелік жолдарын үйренуге қол жеткізді деп санаған. Дегенмен, Ксенофонт өз еңбегі «Естеліктерде» бұл оқиғаның балама нұсқасын келтіреді. Оның айтуынша, Критий Эутидем есімді жігітке ғашық болып, онымен тәндік қарым-қатынасқа түскісі келген. Сократ оны мұндай ниетінен айнытуға тырысқан, мұның нағыз ақсүйекке сай еместігін айтқан. Критий бұл сөздерге құлақ аспаған соң, Сократ жұрт алдында оны «доңыз сияқты — тастың бетіне үйкелгісі келеді» деп масқара еткен. Осы сәттен бастап Критий Сократқа өшігеді. Софистермен байланысы әлдеқайда ұзаққа созылады: ол Алкивиадпен бірге Протагор, Антифонт және Продиктің дәрістерін тыңдаған, кейін Фессалияда Горгийден сабақ алған. Критийді көбінесе «жас софистер» қатарына жатқызады.

Әдеттегі афиналық ақсүйек сияқты, Критий демократияны жек көрді және мұны жасырған жоқ. Оның бір сөзінде, Ксенофонттың айтуынша, ол басқа олигархиялық көзқарастағы афиналықтарға қарата былай деген: «Біз секілді адамдар үшін демократиялық құрылым, әрине, аса ауыр және шыдамсыз». Критий үшін мемлекеттік құрылымның идеалы Спарта болды. Белгілі болғандай, ол жастық шағында антидемократиялық құпия қоғамның (гетерияның) мүшесі болған, бірақ жасына байланысты онда көзге түсетін орындар атқармаған. Б.з.д. 415 жылы (оның өмірбаянындағы сенімді түрде даталанған алғашқы оқиға) Критий гермаларды зақымдау және мистерияларды қорлау ісіне араласқан. Оны Диоклидтің мәлімдеуі бойынша бірнеше туыстарымен бірге түрмеге қамады, және барлық тұтқындалғандарға азаптау мен өлім жазасы қаупі төнді, бірақ жағдайды Критийдің ағайынды жиені Андокид құтқарды. Ол тергеуге гермаларды оның гетериядағы серіктері қорлағанын айтып берді. Осыдан кейін Критий мен өзгелерді босатты; дегенмен, Критийдің де, Андокидтің де, олигархиялық құрылымды аңсаған басқа да көптеген аристократтардың да бұл қасиетті бұзушылыққа қатысы бар болуы ықтимал.

### Сократтың шәкірті
Философ Сократ афиналық элитаның жас өкілдерін өзіне тартумен кең танымал болды. Ол демократияны, дәстүрлі моральды сұраққа алып, көптеген ойшылдардың өз пікірін айқын сеніммен жариялауын сынады — мұның бәрі оны жасөспірім буынның еркін ойлы жасөспірімдерінің көңіліне жақын етті. Критий де оған тартылғандардың қатарында болды, екеуі көп жылдарға созылған достық орнатты, бірақ ақырында бір-бірінен алыстап кетті. Платон, Сократты өз диалогтарының көбінде басты кейіпкер етіп көрсеткен, Критийді олардың екеуінде әңгімелесуші ретінде енгізді. Бұл диалогтар Сократ пен Критий қайтыс болғаннан кейін көптеген жылдар өткен соң жазылғанымен, Платон олардың ішінде Критийдің кейінгі жылдардағы беделін түсірген әрекеттері туралы ештеңе айтпайды.

### Герместің зақымдануы
Б.з.д. 415 жылдың көктемінде афиналықтар Сицилияға Сиракуз қаласынан төнген қауіпке қарсы тұру үшін үлкен флот жіберуге шешім қабылдады. Флот теңізге шығар алдында, Афинадағы бір қоғамдық клуб қала бойынша жорық ұйымдастырып, үйлердің алдында және қаланың әртүрлі жерлерінде тұрған құдай Гермес мүсіндерін бүлдірді. Азаматтар бұған қатты ашуланып, бұл оқиғаны жаман ырымға жорыды. Флот белгіленген уақытта жолға шыққанымен, қылмыскерлерді іздеу кейін де толассыз жалғасты. Тұтқындалғандардың арасында Критий де болды. Көптеген айыпталушылар бірден өлім жазасына кесілді немесе қудалаудан қашып қала сыртқа кетіп қалды, ал Критий ақырында ақталды, себебі айыптаушысының куәлігі Андокидтің арқасында сенімсіз деп танылып, кейін қайтарып алынды. Афина элитасының өкілі ретінде және оның кейінгі әрекеттерін ескерсек, оның бұл іске қатысы болды ма, жоқ па — анық емес, бірақ соған қарамастан ол босатылды.

## Төрт жүздер кеңесі
Б.з.д. 413 жылы Сицилия жорығының сәтсіздігі салдарынан ондаған мың афиналық әскер қаза тауып немесе тұтқынға түсті, бұл қаладағы саяси және әлеуметтік тұрақтылықты шайқалтты. Б.з.д. 411 жылы, афиналықтардың Пелопоннес соғысын жүргізуі әлсіреп жатқан кезде, олигархиялық көзқарастағы жақтастардың хунтасы үкіметті басып алып, соғысты тоқтатуды ойластырды. Олар Афина экклесиясын (халық жиналысын) мемлекеттік өзгерістің қажеттілігіне сендіре алды және оның орнына Төрт Жүздің кеңесін құрды. Алайда төңкеріс бірнеше айдан кейін басып-жаншылды да, демократия біртіндеп қалпына келтірілді.

Кейбір қазіргі заманғы ғалымдар Критийді Төрт Жүздің мүшесі болуы мүмкін деп күдіктенген, бірақ бұған айтарлықтай дәлел жоқ. Бұл мүмкіндіктің қарсы дәлелі ретінде, олардың құлатылғанынан кейінгі күндері Критий қайта құрылған экклесияда екі ұсыныс жасағаны жазылған: бірі төңкерісті ұйымдастырушылардың бірі — Фринихті қайтыс болғаннан кейін соттау туралы, екіншісі өзінің досы Алкивиадты елге қайтару туралы, ол Сицилия жорығының басында Афинадағы ең қасиетті діни культ — Элефсин мистерияларын мазақ еткені үшін жер аударылған болатын. Сол кезде бұл сәнқой-әскербасы Самостағы афиналық флотқа көмектесіп, бірнеше жыл бұрын оны жер аударғандармен қайта жақындасуға тырысқан еді. Бұл екі әрекет Критийді төңкеріске қатысудан толық ақтамаса да, егер ол шын мәнінде қатысқан болса, оған саяси беделін сақтап қалуға жеткілікті болғанын көрсетеді.

Алкивиадтың отандастарымен жақындасуы ұзаққа созылмады. Б.з.д. 407 жылы ол Эгей теңізінің шығыс бөлігінде флотты басқарып жүргенде, уақытша кемелерінің бір бөлігін өз қоластындағы қолбасшыға тапсырды. Алайда ол қолбасшы спартандық флотпен қақтығыс бастап, жеңіліске ұшырады. Бұл үшін жауапкершілікті Алкивиадтың өзіне жүктеп, оны тағы да жер аударды. Оның қорғаушысы болған Критий де кейіннен жер аударылды және ол келесі бірнеше жылын Фессалияда өткізді.

Ол жерде жүрген кезінде, Ксенофонттың айтуынша, Критий «Фессалияда демократия орнатып, пенесталарды өз қожайындарына қарсы қаруландырған». Сондай-ақ ол «әділет сезімінен гөрі заңсыздыққа бейім адамдармен байланыс орнатқан» деп хабарланды. Бұған қарсы пікір білдірген Филострат былай деген: «Ол олардың олигархияларын күшейте түсті, өйткені сол жердегі билік иелерімен әңгімелесіп, кез келген демократияға қарсы шықты. Ол афиналықтарды жамандап, бүкіл адамзаттың ішінде ең көп қателік жасайтындар солар деп мәлімдеді».

Герман зерттеушісі Э. Дильдің пікірінше, сол кезде Критий олигархиялық қозғалыстың қалыпты қанатына жататын. Дәл осыны Төртжүздің құлатылғанынан кейін (бұл бірнеше айдан соң болған) Критийдің қуғын-сүргінге ұшырамағанын және тіпті саяси қызметін жалғастыра алғанын түсіндіруге болады. Атап айтқанда, оның бастамасымен халық жиналысы Төртжүздің жетекшілерінің бірі Фринихті қайтыс болғаннан кейін қудалау туралы шешім қабылдады. Фриних мемлекеттік сатқындық үшін айыпталып, оның сүйектері қазылып, Аттика шегінен тыс жерге тасталды. Плутархтың айтуынша, дәл Критий халық жиналысына гермокопидтер ісінен бері жер аударылып жүрген Алкивиадты құқықтарына қайтадан ие қылып, оны Ферамен мен Фрасибулмен тең дәрежеде стратег етіп (қашықтан) тағайындауды ұсынған. Бұл ұсыныс та қабылданды, кейінірек Критий осы жақсылығын Алкивиадқа элегиялық өлең жолдарында еске салды:Сенің елге қайтуыңды мен көпшіліктің алдында бүкпесіз айттым,

 Баяндап, жазып, ісіңді соңына дейін жеткіздім…Сицилиялық Диодор мен Корнелий Непот Алкивиадты Ферамен қайтарды деп жазады. Плутархтың нұсқасы неғұрлым сенімді деп есептеледі, өйткені ол нақтылы дереккөзге — Критийдің өз өлеңдеріне сүйенеді; Фераменге қатысты нұсқа, мүмкін, Критийдің өз бастамасын осы саясаткермен алдын ала келіскенінен шыққан болуы ықтимал.

Төртжүз кеңесі құлатылғаннан кейін афина демократиясының шектен тыс қатайуы басталды. Б.з.д. 407 жылы, афиналықтар қайтадан спартандықтардан әскери жеңілістерге ұшырай бастағанда, демагог Клеофонт олигархияның ең ықпалды жақтастарын жер аударуды ұсынды. Сол тізімде Критий де болды. Оған отанын тастап, келесі бірнеше жылын Фессалияда өткізуге тура келді, әрі ол жерде де Критий саясатпен айналысты. Флавий Филостраттың деректері бойынша, ол жергілікті олигархтарды қолдады: «аздардың билігін ауырлата түсті, билік иелерімен әңгімелерінде кез келген халық билігіне қарсы шықты, ал афиналықтарды адамзат ішіндегі ең қылмыстысы деп қаралады».

Ксенофонт болса, Критий жайлы мүлде басқа, өзге хабарламаларға қайшы келетін нұсқаны келтіреді. Оның айтуынша, жер аударылған Критий басқа саяси лагерьге өтті: ол «Прометейге демократиялық төңкеріс ұйымдастыруға көмектесіп, пенесталарды өз қожайындарына қарсы күреске қаруландырды». Дегенмен, бұл Фераменнің Критийге қарсы айтқан сөзінен алынған үзінді; мүмкін, бұл нақты деректерге сүйенбеген әдейі қаралау болған шығар. Ксенофонт Критий жайлы өз атынан жазғанда, анағұрлым бұлыңғыр тұжырымдар қолданады: оның айтуынша, жер аударылған Критий «әділеттен гөрі заңсыздыққа бейім адамдардың ортасында жүрген».

Сонымен қатар, шын мәнінде Прометей (бұл саясаткер туралы деректер тым аз) демократияны орнатуды емес, Фессалия қауымдарының бірінде тираниялық билікті басып алуды көздеген болуы мүмкін. Бұл жағдайда ол пенесталарды құрал ретінде пайдаланған шығар, сондықтан Критийдің демократияға бет бұрды деуге негіз жоқ. Кеңес дәуіріндегі антик зерттеушісі Соломон Лурье Критий шынында да пенесталарды көтеріліске дайындағанын, сөйтіп Афина билігінің жасырын тапсырмасын орындағанын болжады.

## Отыз қатыгез
Б.з.д. 405 жылы афина флотының жойылуына әкелген Эгоспотам шайқасынан кейін, қала спартандықтардың қоршауында қалып, ақыры берілді. Спартандықтар қаладан Афина теңіз одағын таратылуын, флот жойылуын, Ұзын қабырғалар қиратылуын, жер аударылғандарды (олигархия жақтастарының бәрін) қайтаруды және ежелгі басқару түрін қалпына келтіруді, яғни демократияны жоюды талап етті, Афина Пелопоннес одағына кірді және спартандық гегемонияны мойындады. Олардың «ұсынысы» бойынша, отыз басқарушыдан тұратын билік органы құрылды, ол Спартадағы герусия — отыздан тұратын басқарушы кеңесті қайталады. Критий жер аударылғандардың қайтарылуының бір бөлігі ретінде Фессалиядан оралып, енді «Отыздықтардың» жетекшілерінің біріне айналды. Бір дерек бойынша, осы топты бақылау үшін бес адамнан тұратын орган да тағайындалды, ол Спартадағы осындай органның атымен эфорлар аталды. Критий сол бесеудің қатарында болды. Үшінші орган да белгіленді: Үш Мың — атты әскер (гиппейлер) мен ауыр қарулы жаяу әскер (гоплит) қатарынан тұрғандар, қаланың басқа тұрғындары күштеп қарусыздандырылғаннан кейін, өздерінің қару-жарақтарын сақтауға рұқсат етілді. Осы орган жаңа Афинаның «азаматтығын» құрады. Сократ пен Ксенофонт (бұл тарихтың көп бөлігінен бізге мәлімет жеткізген) осы топтың қатарында болды.

«Отыздықтардың» коллегиясы полисті басқара отырып, Акропольді басып алған жеті жүз жауынгерден тұратын спартандық гарнизонға және құрамында афиналық ақсүйектер қызмет еткен атты әскерге сүйенді. Коллегия қайтадан Бес Жүз кеңесін қалыптастырып, қызметтік лауазымдарға адамдарды тағайындады және осының арқасында бүкіл билікті өз қолына шоғырландырды; зерттеушілердің атап өтуінше, бұл режим олигархиядан гөрі корпоративтік тиранияға көбірек ұқсайтын. Дегенмен, бұл үрдіс айқын көрінген жоқ, әзірге «Отыздықтардың» нақты жетекшісі (немесе жетекшілерінің бірі) Ферамен болып тұрған кезде. Әуелде билікке келген коллегия консервативті рухтағы тұрақтандыру бағытын ұстанды: «аталық мемлекеттік құрылым» жарияланды, Солон заңдарын ретке келтіру басталды, сикофанттар (жалақорлар) өлім жазасына кесілді.

Алайда біртіндеп Критий мен онымен байланысты лаконфилдердің (Спартаға еліктеушілердің) ықпалы күшейе түсті. Олар спартандық мемлекеттік құрылысты толық көшіру қажет деп санады. Критий, сірә, Пелопоннес соғысы кезінде ескі афиналық тәртіптің өміршең еместігі дәлелденді деп сенді; енді ол бәрін түбегейлі қайта құруды мақсат етті. Дәл оның бастамасымен толыққанды азаматтардың саны үш мыңға дейін қысқартылды, әрі бұл тізім мүліктік ценз негізінде емес, белгілі бір афиналық режимге адалдығына қарай жасалды. Құқықтарынан айырылғандарды қарусыздандырып, кейін қала сыртқа қуып шықты. Олардың ауылдық жердегі иеліктері тартып алынып, жаңа иелерге берілді, бірақ жер аударылғандарға Аттикадан кетуге тыйым салынды. Тарихнамада осы адамдарға Спартадағы құқықсыз халық — илоттардың рөлі дайындалған деген пікір бар; олар қожайындары үшін еңбек етуге мәжбүр болған еді.

Мұндай режим тек қана террордың арқасында ұсталып тұра алды. Аристотель «үш жүз дүре ұстаушыларды» атап өтеді, олар «Отыздықтардың» билігінің тірегіне айналған. Ал Ксенофонт Критийдің аузына мынадай сөзді салады: «Егер біздің құлағымызға біреудің олигархиялық билікке жау екенін жеткізсе, біз ондай адамдарды жою үшін барлық мүмкін шараларды қолданамыз».

Демократия жақтастарының көбісі (әсіресе Фрасибул мен Анит) жер аударылды, сондай-ақ Алкивиад та ықтимал қауіп көзі ретінде азаматтық құқықтарынан айырылды, ол кезде ол Аттикадан тыс жерде болғанына қарамастан (жақын арада «Отыздықтардың» өтініші бойынша спартандық Лисандр мен Фригия сатрапы Фарнабаз оның өлтірілуін ұйымдастырды).

«Отыздықтарға» адал емес метектерді ешқандай сотсыз-ақ өлтірді, ал олардың мүлкі қазынаға алынды, өйткені тирандарға спартандық гарнизонды ұстап тұру үшін қаржы қажет еді. Жалпы алғанда, Аристотельдің деректері бойынша, бұл режим кемінде мың жарым афиналықтың өмірін қиды. Ксенофонттың жазуынша, «Отыздықтар» өз пайдасы үшін сегіз ай ішінде пелопоннес әскерінің он жылдық соғыста өлтіргенінен де көп афиналықты өлтірген, бірақ бұл, әрине, риторикалық әсірелеу еді.

Критийдің Сократпен қарым-қатынасы осы айларда әлсіреді. Бір сәтте «Отыздықтар» Үш Мыңды метектерді өлім жазасына кесу үшін оларды мүлкінен айырып, тұтқындауға мәжбүрледі. Мұның мақсаты – азаматтардың өздерін қырғынға қатыстыру еді. Қолдарына қан жұққан соң, олар олигархияны құлатуға аз талпынады деп есептелді. Сократқа тағы үш адаммен бірге Саламиндік Леонды тұтқындауға бұйрық берілгенде, ол бұл бұйрықты елемей, жай ғана «үйіне қайтып кеткен». Кейін ол Критийге бағытталған бұл жанама сын сөзін айтқан деп жазылды:Маған жеткілікті болып көрінетіні мынау: егер малшы өзінің ірі қарасын азайтып, бұзып алса, ол өзін нашар бақташы деп мойындамаса – бұл бір мәселе; бірақ одан да таңғаларлығы сол, саясаткер азаматтарын азайтып, бұзып отырса да, еш ұялмай, өзін нашар саясаткер деп санамауы.Бірде оның сыны одан да жеке сипат алды. Ксенофонттың айтуынша, Сократ өзінің ескі досын жас жігітке тым құмар болғаны үшін сынаған.Критийдің сезімдері доңыздікі секілді: ол Эвтидемнен айрыла алмайды, дәл шошқаның тастарға үйкелмей жүре алмайтыны сияқты.Сократтың беделі мен жалпы танымалдығы оны Фераменге жасалған жазадан қорғады. Алайда:Критий бұған байланысты Сократқа өш сақтап қалды; және ол … Хариклмен бірге заңдар жобасын дайындап жүргенде, осыны есінде ұстады. Ол «сөз өнерін үйретуді» заңсыз ететін тармақты енгізді. Бұл – Сократты әдейі қорлау еді, өйткені Критий оны басқаша айыптай алмай, тек философтарға жиі таңылатын бұл әрекетті оған теліп, халық алдында жаманатты етуге тырысты.Критий мен Харикл жаңа заңмен Сократты бетпе-бет келтіргенде, ол бұрын да талай рет жасағанындай, заңның шынайы мәнін терең қаза бастады. Кіммен сөйлесе алады, кіммен сөйлесе алмайды, не туралы айта алады дегендей сұрақтар қойды. Біраз уақыттан кейін Сократ былай деп түйіндеді:«Онда мен мына тақырыптардан аулақ болуым керек пе: Әділет, Қасиеттілік және сол сияқты?» – «Әрине, иә», – деді Харикл, – «тіпті малшылар туралы да: әйтпесе сен ірі қараң азайып кететінін көріп қаларсың».Әр қадамда Критий зорлық-зомбылықты одан әрі күшейтудің басты жақтаушысы болды, соншалық, оған «Отыздықтардың» өз ішінде де қарсылық пайда болды. Басты «қалыпты» көзқарастағы адам Ферамен еді, ал оның қырып-жоюды тоқтатуға бағытталған үнемі ескертулері ақыры оның Критийдің бұйрығымен тұтқындалып, өлім жазасына кесіліп орындалуына әкелді.

Фераменді жазалағаннан кейін Критий бірнеше ай бойы Афинаны іс жүзінде жеке-дара биледі. Алайда дәл осы уақытта көршілес Фивыда оппозиция Фрасибулдың басшылығымен күш жинап жатқан еді. Б.з.д. 404/403 жылдың қысында шамамен жетпіс адамнан тұратын жасақ Аттикаға кіріп, Фила атты бекіністі басып алды; «Отыздықтардың» әскерінің алғашқы шабуылы тойтарылды, содан кейін демократия жақтастарының күші тез өсе бастады. Бірнеше күннің ішінде Филада жеті жүз адам болды.

Жағдайдың күрделілігін түсінген Критий Фрасибулға бітім ұсынып, оны «Отыздықтардың» коллегиясына мүше болуға шақырды, бірақ ол бас тартты — тираниялық режимнің тым әлсіз әрі халық арасында мүлдем беделсіз екені айқын еді. Сонда тирандар жеңіліс жағдайына арнап өздеріне баспана дайындауға шешім қабылдады. Осы мақсатта олар Элефсиннің барлық тұрғындарын тұтқындап, Афинаға әкелді, оларды демократтармен байланысы бар деп айыптап, ресми сот үрдісін өткізді де, барлығын өлім жазасына кесті.

«Отыздықтардың» қудалаулары басталғанда көптеген афиналықтар қаланы тастап кеткен еді. Б.з.д. 403 жылдың көктемінде олар Фрасибулдың басшылығымен қайтып оралып, ақыры Афинаның портты қаласы Пирейдегі Мунихия атты бекіністі басып алды. «Отыздықтар» өз әскерін бүлікшілерді қуып шығу үшін Пирейге алып келгенде, екі жақ көше шайқасына кірісті. Осы қақтығыс кезінде Критий қаза тапты, ол олигархтарды ең мықты жетекшісіз қалдырды. Бұл олардың билігінің ақырына нүкте қойды, көп ұзамай олар құлатылып, демократия қайта орнатылды.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Афина
Санат:Отыз тиран
Санат:Ежелгі Грекия саясаткерлері
Санат:Ежелгі заман саясаткерлері