open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақжелек

**Ақжелек** - жесір әйелдер жамылатын желек, орамал. Шығыс Қазақстан өлкесінде XIX ғ.-ға дейін көбінесе жесір әйелдер астарсыз, алдамшы жеңі бар желек жамылған. Кейін оның орнын ақ бүркей деп аталатын гиэлі алмастырды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Зёст (аудан)

**Зост** () —Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Зост қаласы. Аудан Солтүстік Рейн — Вестфалияға жеріне қарайды. Арнсбергке бағынышты. Жер аумағы 1328 шаршы км. Тұрғыны 77 918  адам. Тығыздығы 230  адам/ шаршы км. Ресми коды-05 9 74.
Аудан 14 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Липпштадт (66 952)
# Зост (48 747)
# Верль (31 701)
# Варштайн (27 302)
# Гезеке (20 764)
# Эрвитте (15 767)
# Энзе (12 748)
# Вельфер (12 418)
# Липпеталь (12 324)
# Виккеде (11 945)
# Бад-Зассендорф (11 664)
# Мёнезее (11 458)
# Рютен (10 619)
# Анрёхте (10 508)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.kreis-soest.de Официальная страница 

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Зиген-Виттгенштайн (аудан)

**Зиген-Виттгенштайн** ()— Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы - Зиген қаласы. Аудан Солтүстік Рейн-Вестфалия жеріне қарайды. Арнсбергке бағынышты. Жер аумағы 1132 шаршы км. Тұрғыны 283,6 мың адам. Тығыздығы 251 адам/ шаршы км. Ресми коды- 05 9 70.
Аудан 11 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және ауылдар
# Зиген (103 555)
# Кройцталь (31 043)
# Нетфен (24 169)
# Вильнсдорф (20 921)
# Бад-Берлебург (19 929)
# Фройденберг (18 425)
# Хильхенбах (15 618)
# Бурбах (14 456)
# Бад-Ласфе (14 446)
# Нойнкирхен (13 758)
# Эрндтебрюк (7265)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.siegen-wittgenstein.de Официальная страница

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Клеве (аудан)

**Клеве** () - Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Клеве қаласы. Аудан Солтүстік Рейна-Вестфалия жеріне  қарайды. Дюссельдорфке бағынышты. Жер аумағы 1232  шаршы км.  Тұрғыны  307,7   адам. Тығыздығы 250  адам/ шаршы км. Ресми коды-05 1 54.
Аудан 16 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және  ауылдар
# Клеве (49 381)
# Гох (34 123)
# Гельдерн (33 544)
# Эммерих (29 597)
# Кевелар (28 339)
# Рес (22 329)
# Штрелен (15 464)
# Калькар (13 888)
# Бедбург-Хау (13 217)
# Керкен (12 705)
# Иссум (11 907)
# Веце (10 442)
# Краненбург (9972)
# Удем (8213)
# Вахтендонк (7829)
# Ройрт (6743)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.kreis-kleve.de Официальная страница

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Қозғалыс кестесі

**Қозғалыс кестесі** белгілі бағыт бойынша жаяу жүргенде бір нүктеден екінші бір жерге жету үшін қозғалыстың жылдамдығы, күні бұрын анықталынады. Айталық, белгілі бір уақыт көлеміне қатысты жолдан өту, қозғалыс графигінің бастапу уақыты мен оның соңғы уақыт кезеңдері нақтылы белгіленеді. Бұл сол жолды жүріп өтуге арналған уақыт ұзақтығы - сағ. және мин. көлемінде таулы жолдардың жоғарғы нүктесі немесе сол қозғалыс кезінде қолданылатын қауіпсіздік шаралары белгілі уақытта жоспарланады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ақбүркей

**Ақбүркей** - жесір қалған әйел жыл уағына дейін жамылып жүретін желек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақжамшы

**Ақжамшы** - қазақ әйелдерінің баскиім астынан салатын жұқа, ұзын жамылғының атауы. Әсемдік үшін ғана емес, шашты шаң-тозаңнан таза ұстау үшін қолданылады. Ақжамшы атауы қазақтың байырғы эпикалық жырларда және дәстүрлі қазақ тұрмыс-салтын сипаттаған шығармаларда ұшырасады (мысалы, сәлемдемеге Баянның домбырасын, бетмоншағын, алтын сандығын, ақжамшысын алады. М.Әуезов).

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Күрделілік категориясы

**Күрделілік категориясы** туристік жорықтар қиындық дәрежесіне байланысты 3 түрге: ұзақтығы, қашықтығы және сол маршруттың техникалық күрделігіне, әртүрлі табиғи қиындықтардан өтулерінің саны мен сапасына қатысты бөлінеді. Жаяу, таулы жерлермен сулы өңірде және шаңғымен жүру жорықтарына қатысты 6, ал енді велосипедпен, автомашинамен, мотоцикпмен жүру және спелеология жорықтары (жер асты үңгірлері) қатысты 5 қиындық категориялары бар.ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Косфельд (аудан)

**Косфельд** ( ) — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Косфельд қаласы. Аудан Солтүстік Рейн — Вестфалия жеріне қарайды. Төменгі Баварияға бағынышты. Жер аумағы 1110  шаршы км.  Тұрғыны  219,9 мың  адам. Тығыздығы 198  адам/ шаршы км. Ресми коды-05 5 58.
Аудан 11 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және қауымдар
# Дюльмен (46 780)
# Косфельд (36 495)
# Людингхаузен (24 182)
# Зенден (20 748)
# Ноттульн (19 991)
# Ашеберг (14 951)
# Ольфен (12 221)
# Хафиксбек (11 740)
# Биллербек (11 525)
# Розендаль (10 883)
# Нордкирхен (10 433)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер

*  

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Гүлнәр Баяхметқызы Сахатова

**Сахатова Гүлнәр Баяхметқызы** (24.04.1963, Алматы қ.), ХДСШ-і (1985). 1981-84 жылдардың арасындағы респ-ның, КСРО қарулы күштерінің (1985) ч-ны. КСРО ч-тарында 1984-7, 1985-5, 1986-6,7, 1997-7, 1998-14, 15-орындарға ие болды. КСРО халықтарының IX спартакиадасында 4-ші, Маниладағы ш-т олимпиадасында 8-ші орынға шықты. Гаванадағы (1985), Тулузадағы халықар. турнирлерге қатысты. 1990 жылдан Англияда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Қазақстан шахматшылары
Эльвира Баяхметқызы Сахатова

**Эльвира Баяхметқызы Сахатова** (19.09. 1965, Алматы), ХДСШ-і (1992), халықар. гроссмейстер (1994). 

Мамандығы журналист респ- ның (1989 - 90) ч-ны. КСРО халықтары IX спартакиадасына ( 4-орын), X спартакиадасында (2-орын), Бүкілдүниежүзілік 3 ш-т олимпиадасына (1992 - Манила, 1994 - Мәскеу,1996 - Ереван) қатысушы. 1996 жылдан Люксембург қ-сында тұрады.

## Дереккөздер


Санат:19 қыркүйекте туғандар
Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан чемпиондары
Татьяна Ильиничина Сергеева (Живаева)

**Татьяна Ильиничина Сергеева (Живаева)** (1.01.1957 - 15.09.2000 Алм. қ-сы.), ХДСШ-і (1981). Респ-ның 4 дүркін (1977, 1980, 1991, 1996) ч-ны. 2 Рет КСРО ч-тының (1977-т.б., 1981- Алм.) финалында ойнады, Бүкілдүниежүзілік ш-т олимпиадасына (1996 - Ереван, 1998 - Элиста) қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Қазақстан шахматшылары
Сырттай шахмат

**Сырттай шахмат**, ойнаушылар байланыс жүйесі бар жер шарының кез келген нүктесінде тұрып жүрістерді жауып бір-бірлеріне хабарласу арқылы ойнай алады. Бұрын С.Ш. ойнау хат жазысу арқылы өтеді екен. Казіргі кезде телеграф, радио, телефон, факс, телефакс, интернет арқылы байланысуға мүмкіндіктер бар.

Қазақстандағы сырттай шахмат, XX ғасырдың алғашқы жылдарынан бастап дами бастады. Омбы - Верный, Пішкек - Верный қалаларының арасында телеграф арқылы ойындар өткендігі туралы мәліметтер бар. 1957 ж. қарт ш-тшы Д. Руссоның бастауымен респ-лық "С" ерікті спорт қоғамының хат арқылы жарысы өтті. С. Ш-т ойнаудан алғашқы ч-т 1958 ж. ұйымдастырылды. Мұны өткізген К.Сивирцев. Осыдан кейін қатарынан 11 ч-т өтті. Респ. Ч-ны атағына К. Сивирцев, Ш. Гилезитдинов, В. Долгих, А. Лим, И. Вахеров, А. Васильев, К. Кунц, В. Михайлов, А. Секов және А. Сәндібековтар ие болды. Әйелдер арасындағы ч-ттардағы алғашқы ч-ндардың есімдері В. Федорова, Р. Иванова, Г. Айпанова және Т. Гудовалар. 1978 ж. хат жазысу арқылы Қ-нның қалалары арасындағы командалық жарыстар өтті. Мұнда екі рет Алматы қаласының, бір бірден Қостанай, Маңғыстау, Ақмола облыстарының командалары жеңіске жетті. С. Ш-тан КСРО-ның к-далық ч-аты да өтті. Құрамында А. Уфимцев, А. Васильев, Р. Маркарян және С. Федоровалар бар респ-ның командасы ч-тың финалына шықты. Сол сияқты Молдавияның, Қырғызстанның, Өзбекстанның, Ленинград қалаларының к-даларымен С. Ш-т ойнаудан жолдастық кездесулер өтті. Тіпті алыстағы шет мемлекеттердің ш-тшыларымен байланыс жасауға талпыныстар болды. Осындай мақсатпен алматылық шахматшылар Уэльстің (Англия), Венгрияның, Силезияның (Польша) ойыншыларымен хат арқылы сырттай кездесулер өтті. Тіпті 1988 ж. Алматыда С. Ш-т ойнау туралы халықар. конференция да өтті. 1997 ж. ш-ттан респ-лық бірлестік ұйымдастырылып ҚР-ның өкілдері 2004 ж. Үндістанда өткен с.ш-т жөніндегі Бүкілдүниежүзілік тұңғыш конгреске қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ләззат Тәжиева

**Ләззат Лепесбайқызы Тәжиева** (1969- 1999, Шымкент), ХДСШ-і (1990). Қыздар арасындағы респ-ның әлденеше дүркін ч-ны, КСРО ч-тының қола жүлдегері. ҚР-сы құрамасының сапында екі рет Бүкілдүниежүзілік ш-т олимпиядасына қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Қазақстан шахматшылары
Серікбай Біләлұлы Темірбеков

**Серікбай Біләлұлы Темірбеков** (8.08.1961, Көкшетау қ-сы.), ХДСШ-і (1992), халықар. гроссмейстер (1994). Респ-ның 6 дүркін (1985-86, 1988, 1993, 1995 - 96), Азияның (1993) ч-ны. 1995 ж. Азия ч-тының жүлдегері. Бүкілдүниежүзілік ш-т бірлестігінің вице-президенті, жаттықтырушылар кеңесінің төрағасы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Қазақстан шахматшылары
Сыпабек Теңгебаев

thumb|right|200px|Сыпабек Теңгебаев
**Сыпабек Теңгебаев** (1951, Түркістан облысы - 2020, Шымкент қаласы ), жоғары дәрежедегі жаттықтырушы, халықар. дәрежедегі төреші. Мәскеу мемлекеттік орденді дене тәрбиесі ин-тының жаттықтырушылар мектебін бітірген. Белгілі ш-тшылар Т.Клинкті (Коганды), И.Перегудовтарды тәрбиеледі.
Рига шахмат университетін 1985 жылы бітірді. Оңтүстік Қазақстанда шахматтан ең алғашқы "Спорт шеберін" 1983 жылы, "Халықаралық спорт шеберлерін" 1994 жылы даярлады. Шәкірті Тамара Григорьевна Клинк Қазақстан Республикасының Әйелдер құрамасында Бүкіләлемдік Олимпиадаларға 4 рет қатысып (Москва - 1994 ж., Ереван - 1996 ж., Элиста - 1998 ж., Стамбул  - 2000ж.) Халықаралық гроссмейстер дәрежесіне көтерілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Халықаралық дәрежедегі төрешілер
Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:2020 жылы қайтыс болғандар
Флюра Сиреньевна Хасанова

**Флюра Сиреньевна Ускова (Хасанова)** (31.12.1964, Шыршық қ-сы., ОҚО), халықар. гроссмейстер. Өзбекстанның (1979- 80), Қазақстанның (1986-88), қыздар арасындағы (20 жасқа дейінгі - 1983) Ә-нің, Бүкілодақтық "Д" ерікті спорт қоғамының ч-ны. Әйелдер арасындағы КСРО ч-тына, Ташкентте (1986- 1, 2-орын), Алматыда (1987-2, 3-орын), Азовта (1990), Джакартада (1993) халықар. турнирлерге, 1992 - Манила, 1994 - Мәскеу, 1996 - Ереванда, өткен халықар. олимпиядаларға қатысты.
*90-жылдардың екінші жартысындағы қазақстандық шахматшылардың көшбасшысы гроссмейстер болды. 20 жасқа дейінгі  қыздар арасындағы әлем чемпионы. (1983 ж. Мехико, 13 елден 14 қатысушы).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:Қазақстан шахматшылары
Санат:Шахматтан әлем чемпиондары
Анатолий Гаврилович Уфимцев

**Анатолий Гаврилович Уфимцев** (11.05.1914, Омбы - 1988 Қостанай қ-сы.), СШ-і (1946). Респ-ның 10 дүркін ч-ны (1947- 1955, 1957), Бүкілодақтық "С" ерікті спорт қоғамының (1949 - 50) ч-ны, 1950-ші жылғы қола жүлдегері. 1947 ж. КСРО ч-тында В. Смысловты, С.Флеерді ұтқан. Ш-т ілімін әрі қарай дамытқан, Югослав ш-тшысы Пирцпен бірге ойлап тапқан дебюті Пирц-Уфимцев қорғанысы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:КСРО шахматшылары
Кир Иванович Сиверцев

**Кир Иванович Сиверцев** (8.09. 1936, С-Санкт-Петербург-22. 08. 1999 Алм. қ-сы.), СШ-і (1975), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1982). Респ-да шахматты, әсіресе сырттай ойынды ұйымдастыруға үлкен үлес қосты. Қазақстанның (1963) ч-ны. Мамандығы дәрігер - фармоколог, әуесқойлылығы ш-т журналисі. Көптеген мақалалардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
ФИДЕ

**ФИДЕ** — 1924 жылы құрылған шахматшылардың дүниежүзілік бірлестігі. Өзінің әнұраны, туы, ұраны («Бәріміз бір отбасымыз») бар. Штаб-пәтеріс Лозаннада (Швейцария) орналасқан. Басшы ұйымы Бас ассамблеясы, атқарушы органы — атқару комитеті болып табылады.

## ФИДЕ президенттері

## FIDE шaxмaттaн әлeм чeмлиoндapы

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 


Санат:Халықаралық спорт ұйымдары
Цейтнот

**Цейтнот**, (нем: Zeit - уақыт және Not - жоқ), жүрістерді ойлауға, талдауға уақыт жетпейтінін білдіретін атау.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Цугцванг

thumb|right|200px|Цугцванг мысалы
**Цугцванг** (нем: Zugzwang - амалсыз жүріс) — шахмат партиясындағы қарсыласын өзіне тиімсіз жүріс жасауға мәжбүр ететін жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Шахмат
Сергей Николаевич Фрейман

**Сергей Николаевич Фрейман** (1882, Ташк. -1946 Алм. қ.), Ұлы Отан соғысына дейінгі Орта Азия республикалары мен Қазақстанның ең күшті шахматшыларының бірі. 1932-33, 1935, 1937 жылдардағы Өзбекстанның, 1937 жылғы Қазақстанның ч-ны. КСРО-ның III, IV, VI ч-тарына қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша шахматшылар
Санат:КСРО шахматшылары
Шейпинг

**Шейпинг**, денсаулықты жақсартуға арналған және әйелдердің мүсінін әдемілеуге бағытталған спорт түрі. 1997 ж. ҚР-ның туризм және спорт комитетінің қаулысы бойынша респ-да Ш.-ті дамытуға рұқсат берілді. 1998 ж. Алматыда "Айдана ару" деген атпен Азияның ч-ты өтті. Ш-пен 13-50 жастардың арасындағы әйелдер айналысуға болады. Оның жарыс бағдарламасы классикалық Ш., Ш-классик, Ш-ЮНИ, "Мәңгі жастық", терапиялық шейпинг болып бөлінеді. Алматыда шейпингті дамытуға Чикина Н.В. үлкен еңбек сіңірді. Ростовтағы дәрігерлік-гигеналық және Мәскеуде сауда-қаржы ин-ттарын бітірген маман.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Владимир Семенович Середенко

**Владимир Семенович Середенко** (17.06. 940, Полтава облысы Укр.), ХДСШ-І (1997). Респ- ның (1966, 1976, 1989), КСРО-ның (1972) ч-ны, (ауыл-село ш-тшыларының арасында) және бірнеше мәрте жүлдегері. Командалық есепте Азия (1993) ч-ны және жүлдегері (1995 - Манила).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шахматшылары
Маршрут қағазы

**Маршрут қағазы** қарапайым, категориясыз және демалыс күндеріндегі жорықтарға қатысатын топтардың негізгі жол құжаты. Маршрут қағазында туристер тобының құрамы және адамдардың саны көрсетіледі. Соның ішінде жорықты бастаушы мен оның орынбасарының аты-жөндері, топтағы әрбір адамның міндеттері, күнтізбелік мерзімі, жорықтың бағыт-бағдары, туризмнің түрі, жорық маршрутының қашықтығы, өту мерзімдері, жүру әдістері, маршруттың белгілі бір бөлігін өткендері туралы белгілер маршрут үлгісі көрсетіледі. Маршрут қағазы бойынша туристер ұйымының, клубтарының жұмыстары есептелініп, жасөспірімдер разрядтары мен "жас турист" және "Қазақстан турисі" белгілері табыс етіледі.
## Маршрут құжаттары
Маршрут құжаттары, туристік жорық маршруттарын жүріп өтуге және қажетті жағдайларды бір жүйеге келтіріп дайындауға арналған жазбаша мәтін мен графикалық материалдар. Маршрут құжаттарына жататындар: 
* маршрут кітапшасы немесе маршруттың бір бет қағазы; 
* карталар жобалары әлде баска бір құжаттар; 
* маршруттың немесе оның кейбір бөлімдеріне арналған жазбаша түсініктер әлде жол көрсеткіштері. 
Маршрут  кітапшасы және жорық бойынша есепке қатысты маршруттық - мамандық комиссиясы жүріп өткен маршрутқа сәйкес есеп беру хаттамаларын жазады. Жорықты басқарған және жорыққа қатысқан адамдарға нақтылы қиындық категориясы көрсетілген анықтама қағаздар қолдарына беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Спорт
Өзін-өзі қадағалау

**Өзін-өзі қадағалау** жаттығулар немесе жорық кезінде олардың дене дайындықтарын қадағалап байқауымен анықталады. Оның негізгі мақсаты: әсіресе саяхат кезінде өз ағзасының қалыпты жағдайынf аса көңіл аудару. Әсіресе денсаулығына, алаңсыз ұйықтауына, тағамға деген тәбетіне, дене салмағына, жүрек-қан тамырлары жүйесінің жұмысын, тыныс алуын және т.б. жағдайларын үнемі бақылап тексеріп отыруы керек. Ұзақ уақытқа созылған алыс қашықтықта денесіне түскен ауырлыққа қатысты осы жорықтарға бұрын қатыспаған немесе дайындығы төмен адамдардың денсаулықтары нашарлап, тыныс алуы төмендеп қиналуы мүмкін. Сондықтан да, саяхат сәтіндегі әрбір адамның өз денсаулығына көңіл аударуының орны ерекше. Саяхат барысында алғашқы күндері денесіне түскен салмаққа икемделіп үйренетін болады. Көтеріңкі көңіл күйі әсем табиғаттың таңғажайып көріністеріне орай қан тамырларының соғуы 10-15 мин. уақыт демалғаннан кейін қалыпты жағдайына оралады. Егер жоғарыда аталған уақыт мөлшерінде қалыпты жағдайына оралмай, кез келген нәрсеге ашуланып, тәбеті төмендеп, саяхатқа деген қызығушылығы азайып, жүрген кезде сүріне берсе сонымен бірге, тыныс алуы одан әрі нашарласа, шамадан тыс терлей бастаса сол адамның жүгін жеңілдетіп немесе одан әрі қарай жүрулерін тоқтату қажет. Оны бір орынға жайлы отырғызып, арқасындағы жүгін алып сол қолының білезігін тамырын саусағымен басып жүрек соғуының жиілігін анықтайды. Біраз демалғаннан кейін тағысын сол адамның қан тамырын басып, жағдайын қайтадан білгеннен кейін 10-15 мин соң қалыпты жағдайына оралып жақсы тыныс алса жорықты одан әрі жалғастыруға болады. Тамырларының соғуы 15 сек. 15-20 қағыс болғанында, олардың денсаулықтары қалыпты жағдайда деу керек. Қан тамырларының соғуы шағын кітапшаға жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Рүстем Хакімұлы Абдалимов

**Рүстем Хакімұлы Абдалимов** (1.01.1945, Алматы қ.), жекпе-жек әскери спорт түрінің негізін қалаушылардың бірі. Самбо күресінен респ-ның бірнеше дүркін ч-ны, КСРО ч-тының жүлдегері (1977), милиция подполковнигі, респ-лық бірлестіктің вице-президенті.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:КСРО самбошылары
Фархад Рүстемұлы Абдалимов

**Фархад Рүстемұлы Абдалимов** (17.05.1974, Алм. қ-сы.), самбо күресінен ХДСШ-і. Мектеп оқушылары Бүкілодақтық спартакиадасының жеңімпазы, Азия және Ә. Ч-ттарының жүлдегері (1992), Ә. Кубогіне қатысушы (1992-3-ор.), полиция қызметкерлері арасында Ә-нің ч-ны (1997), ж-жек бойынша респ- лық бірлестіктің жауапты хатшысы (2000 жылдан). Ж-сы: Р. Абдалимов.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:Қазақстан самбошылары
Сәкен Аманжолұлы Әубәкіров

**Сәкен Аманжолұлы Әубәкіров** (1973, Лебьяжье ауданы Павлодар облысы), самбо күресінен және жекпе-жектен ХДСШ-і. ТМД мемлекеттері кубогінің (1994, С.-Санкт-Петербург). Ә-нің (1994-Португалия), Кур.-ның (1996 - Хорватия) ч-ны. Ж-шы- лары: Р. Абдалимов

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:Қазақстан самбошылары
Серік Базарұлы Бимұрзин

**Серік Базарұлы Бимұрзин** (29.06.1957, Ақтөбе облысы), каратэден және ушу-саньдодан Шығыс жекпе-жектерімен 1983 жылдан айналысады. Каратэден, кигбоксингтен, ушудан респ-ның ч-ны, СШ-і. Каратэден КСРО (1990, Мәскеу), Ә-нің (1994-АҚШ), ушу-саньдодан Азия, муайтойдан Ә. Ч-аттарының жүлдегері. Ж-сы: Р. Кливлеев.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан каратэшілері
Санат:КСРО каратэшілері
Шығыс жекпе-жектері

**Шығыс жекпе-жектері**, Азия құрлығында өмір сүрген әртүрлі халықтар қашаннан бір-бірімен мидай араласып келеді. Бұл олардың арасындағы дене тәрбиесі мен спортта да анық байқалады. Ондағы ерекшелік Азия халықтарының тен жаттығуларында ұқсастық тамырларындағы біртектілік. Бұлардың барлықтары да денсаулықты сақтау мен қорғау, өз отандарының тәуелсіздігі мен тұтастығын сақтау, жауынгерлік дайындық ретінде дүниеге келген. Жалпы Ш. жекпе-жектерінің мынадай негізгі көздер біріктіреді. Оның негізін Оңт.-шығыс халықтарында дао философиясы, Инь-Ян күштерінің біртұтастығы (ағаш, от, жер, металл, су) өзара байланысы; йога-дене мен рух күшінің бірлігі оған психотерапиялық әсер ету; дала халықтарында бостандыққа, кеңдікке деген құштарлық құрайды.

Ш. Жекпе-жектерін осылайша жіктеу оны меңгеру үшін қажет. Мұнда мынадай қағиданы есте сақтау қажет: әдістерді үйренуге 6 ай, дене тәрбиесі ретінде білуге 2 жыл, мәдениет деп бойға сіңірген бүкіл ғүмыр қажет дегенді ескерген жөн.

Шығыс жекпе-жектері - спорт түрлеріне Азия құрлығын мекендеген халықтар арасында қарсыластарын жеңу және олардың шабуылынан қорғану мақсатында талай ғасырлар бойы дамып, өркендеп келе жатқан Айкидо, Таэквандо, Ката, Каратэ, сияқты т.б. жекпе-жек спорт түрлері жатады.
Ш. Жекпе-жектеріндегі қарулар - сойыл, балға, шоқпар; Ағаш қарулар-таяқ, шыбық, айыр, бақан, шанышқы; сапты өткір қарулар - орақ, шалғы, балта, айбалта, ілмек, сүңгі, бекі, пышақ, қанжар, қылыш, семсер; майысқақ қарулар - шылбыр, шынжыр, қамшы, құрық, бүғалық, дойыр, арқан; киетін карулар - киме (кастеттер), ататын, лақтыратын карулар - садақ, арбалет, орақ (бумеранг), шар, тас т. б.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Маршрут кітапшасы

**Маршрут кітапшасы** туристік топтардың жол сапарларына арналған 1-6 қиындықтағы туристік спорт жорықтарына арналған туристік топтың негізгі құжаты. Маршрут кітапшасына туристік топтар туралы - қай мекемеге, ауданға, қалаға жататындығы, туристер құрамының саны, туризмнің түрі, жорықтың бағыты және маршруттары, сонымен қоса топтың тізімі, және т.б. жалпылай мәліметтер енеді. Маршрут кітапшасы маршруттық тексеру комиссиясы белгілі бағыт бойынша жүрудің дұрыстығын және туристердің дайындығын тексергеннен кейін олардың қолдарына беріледі. Тексеру комиссиясының мөрімен куәландырады. Бұдан басқа маршрут кітапшасына саяхаттың нақтылы күндеріне арналған күнтізбелік жоспары көрсетіледі - жолдың ұзақтық көлемі және қозғалыс әдістері; жорық маршрутының үлгісі, материалдық жағынан қамтамасыз етілуі, арнаулы құрал-жабдықтар, маршрутқа шыққан күнгі жүктердің салмағы; тексеру орындары және тексеру мерзімі белгіленіп ескертулер жасалынып, маршруттық тексеру, құтқару қызметі комиссиясының ескертулері жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Еркін Әбдіхамитұлы Қаңтарбаев

**Еркін Әбдіхамитұлы Қаңтарбаев** (23.12.1956, ОҚО), самбо күресінен СШ-і, ҚазКСР-інің ЕССШ-і. КСРО халықтары спартакиадасының күміс жүлдегері (1975), респ-ның (1976 - 84), Ішкі істер қызметкерлері арасындағы КСРО-ның (1986) ч-ны. "КСРО дене тәрбиесінің үздігі" белгісінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:КСРО самбошылары
Роман Камилиевич Кливлеев

**Роман Камилиевич Кливлеев** (12.11.1960, Алм. қ-сы.), ХЖСШ-і, ҚР-ның ЕССШ-і (1993). Ушу-саньдодан және әскери жекпе-жектен респ-ның әлденеше дүркін ч-ны. Полицейлердің бүкіләлемдік ойындарының (дзюдо күресінен, 1995-Австралия) жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша у-шу шеберлері
Санат:Қазақстан у-шу шеберлері
Садырбек Шәдіұлы Мадыбеков

**Садырбек Шәдіұлы Мадыбеков** (27.11.1957), самбо, дзюдо күрестерінен, әскери жекпе-жектен СШ-і. Дзюдо күресінен Мәскеу қаласы кубогінің (1983) жеңімпазы, Мәскеу қаласының (1985) ч-ны. Ж-сы: К. Беркімбаев.

## Дереккөздер


Санат:КСРО спортшылары
Сергей Васильевич Машканцев

**Сергей Васильевич Машканцев** (11.07.1963), СШ-і, ҚР-ның жекпе-жектен ЕСЖ-сы. Спортпен айналысуды шекарашылардың жоғарғы мектебінде оқып жүріп бастады. Жекпе-жек түрлерінен респ-ның әлденеше дүркін ч-ны, халықар. турнирлердің жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар
Дмитрий Михайлович Олейников

**Дмитрий Михайлович Олейников** (1.01.1972), әскери жекпе-жектен ХДСШ-і. Самбо күресінен респ-ның, Азияның, полицейлер арасындағы Ә-нің ч-ны, Ә. Ч-тының жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Жолдыбай Тұлматұлы Оспанов

**Жолдыбай Тұлматұлы Оспанов** (18.12.1958), әскери жекпе-жектен СШ-і. Каратэден, дзюдо, самбо күрестерінен (1983) республикасының жекпе-жектен Орта Азия республикаларының және Қазақстанның чемпионы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Алфавит бойынша дзюдошылар
Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:КСРО каратэшілері
Санат:КСРО самбошылары
Санат:КСРО дзюдошылары
Аслан Хамзатов

**Аслан Хамзатов** (13.03.1972), әскери жекпе-жектен ХДСШ-і. Кикбокстан Ә-нің ч-ны, тайбокстан Ә. Ч-тының күміс жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша кикбоксшылар
Санат:Қазақстан кикбоксшылары
Қазақстандағы каратэ

thumb|right|90px|
**Қазақстандағы каратэ**, КСРО спорт комитетінің *"Шығыс жекпе-жектерін КСРО-да дамыту туралы"* қаулысы шыққаннан кейін каратэ Қазақстанда да дами бастады, ұлттық бірлестік құрылды, оның алғашқы төрағасы болып ЕССШ-і А. Быков сайланды. 1989 ж. КСРО кубогы өтіп респ-ның Ж. Санауов, В. Екшин, Е. Шынтуиринов, Г. Лутошкиннен құрылған к-дасы кубокті жеңіп алды. Осыдан кейін олар Ә-нің Х.ч-атына қатысып командалық есепте қола медальға ие болды. Ал құрамында М. Тишина, Е. Соболева, В. Исабаевалар бар респ-ның құрамасы Таиландта өткен Азия чемпионатында қола медальға ие болды. Бұл ҚР-сы каратэшілерінің үлкен табыстарының басы болатын. Осы табыстар үлкен мен ірі халықар. турнирге жол ашты.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы дзюдо күресі
* Қазақстандағы ушу
Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Намазбай Әбдіқұлов

**Намазбай Әбдіқұлов** (1956, Аққорған ауданы Ташкент облысы), Спорт шебері, ҚР-ның Еңбек сіңірген жаттықтырушысы. Каратэдан 1-дан қара белбеудің иесі, республика бойынша әділқазылар алқасының төрағасы. 

Оның шәкірттері: (Б. Төлеев-ХДСШ-і, респ- ның 5 дүркін, Орта Азияның ч-ны), М. Керішов CLU-i, респ-ның Орта Азияның ч-ны, "Босфор" кубогінің қола жүлдегері Ш. Елеусінов респ-ның 5 дүркін ч-ны, С. Жақсығұлов Еур. Ч-тының күміс жүлдегері және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан каратэшілері
Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:КСРО каратэшілері
Санат:Аққорған ауданында туғандар
Александр Александрович Колантаев

**Александр Александрович Колантаев** (2.10.1978, Ақтау қ-сы.), Каратэдан ХДСШ-і, қара белбеу. Респ-ның ч-ны. Азия ч-тының қола жүлдегері (1997 - Макао), "Босфер" кубогінің жеңімпазы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан каратэшілері
Андрей Константинович Королев

**Андрей Константинович Королев** (18.03.1977, Атырау қ.), каратэ-додан ХДСШ-і (1996), қара белбеу. Респ-ның ч-ны, Азия ч-тының қола жүлдегері (1997 - Мака).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан каратэшілері
Сергей Иванович Толмачев

**Сергей Иванович Толмачев** (12.09.1957), самбо, дзюдо күрестерінен, каратэден, айкидодан СШ-і. Осы спорт түрлерінен респ-ның ч-ны, КСРО ч-тының жартылай финалында күресті. Ж-сы: Ә. Байбосынов.

## Дереккөздер


Санат:КСРО спортшылары
Марат Укуманов

**Марат Укуманов** (4.03.1965), ХДСШ-і. Жасөспірімдер арасындағы КСРО біріншілігінің (дзюдо күресінен - 1983) жеңімпазы, әскери жекпе-жектің КСРО Ішкі істер қызметкерлері арасындағы ч-ттың жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша дзюдошылар
Санат:КСРО дзюдошылары
Парвиз Дунямалиоглы Мансұров

**Парвиз Дунямалиоглы Мансұров** (13. 08. 1959, Доманаси ауд. Грузия), ҚР-ның ЕСЖ-сы. 1993 жылдан каратэ до бойынша респ-ның аға жаттықтырушысы, Ақтау қаласындағы шығыс жекпе-жектері спорт мектебінің директоры.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Абай Жақсыбекұлы Нұрғали

**Абай Жақсыбекұлы Нұрғали** (12.12.1956, Бақалы ауылы, Сарқанд ауданы,Алматы облысы). Күрестен СШ-і (1975), каратэ-до-дан ХДСШ-і (1994). 1982-1991 жылдары Алматы қаласындағы №23 орта мектепте дене тәрбиесі пәнінің мүғалімі болып жұмыс жасаған, "Сакура" және каратэ мектебінің жаттықтырушысы. Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1994 жыл, АҚШ). Респ. Құрама к-дасының аға жаттықтырушысы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:КСРО каратэшілері
Аслан Абайұлы Нұрғали

**Аслан Абайұлы Нұрғали** (26.04.1981, Алм. қ-сы.), ХДСШ-і, қара белбеу. Респ-ның (1999- 2001), ҚР-сы халықтары спартакиадасының ч-ны. Жастар арасындағы Ә. Біріншілігінің жеңімпазы (1994-АКШ) , Азия ч-тының (1997-Маско), "Босфор" кубогінің қола жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан каратэшілері
Жасталап Санауов

нобай
**Жасталап Санауов** (26. 05.1966, Алм. қ.), каратэ-додан ХДСШ-:, қара белбеу, КР-ның ЕСЖ-сы (1998). Сәтбаев атындағы Ұлттық техникалық ун-тінде оқып жүрген жылдары ж-шы А. Гендриксинның басшылығымен каратэмен айналысты. Респ-ның әлденеше мәрте, КСРО-ның (1990-92), Азияның (1991), Еур-паның (1992 - Фр), Ә-нің (2000 - Лас-Вегас, АҚШ), Голландияның, Жапонияның (ашық жастар) ч-ны. Кубок иелерінің Богомея кубогі (1992- Прага), Булодога кубогінің (1992- 93 - Таллин) басқа да көптеген ірі халықар. турнирдің жеңімпазы. С. Шығыс жекпе-жектері Токио академиясының Қазақстандағы финалының (орталығы Алматыда) атқарушы директоры. Осы академияның бөлімшелері Ақтауда, Ақтөбеде, Қарағандыда, Шымкентте, Семейде, Арқалықта жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан каратэшілері
Санат:КСРО каратэшілері
Санат:1966 жылы туғандар
Санат:26 мамырда туғандар
Наталья Александровна Солидолова

**Наталья Александровна Солидолова** (1.02.1978, Атырау қ.), каратэ-додан ХДСШ-і, қара белбеу. ҚР-ның ЕСЖ-сы (1998). Респ-ның, Азияның (1997 - Макос) ч-ны. Бүкілдүниежүзілік Универсиаданың (1997 - Фр), Ә. Ч-тының (1998 - Манила) күміс, "Босфор" кубогінің (1998 - Түркия) қола жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан каратэшілері
Кендо, кунг-фу

**Кендо, кунг-фу**, шеберлікке жол, жекпе-жектерінің байырғы түрлерінің бірі. Адамзат баласы о бастан, тамақ үшін, жайлы орын үшін бір-бірлерімен төбелесе бастады. Осыдан бастап жекпе-жек түрлері пайда болды. Оның әдіс-айлалары дами келе жүйеленді, дараланды. Әр тайпа, әр халық басқаларға үстем болғысы келеді. Сондықтан олар төбелесудің, басқаларды жеңудің жолдарын үйренеді. Осылайша жекпе-жек түрлері пайда болды.
Жаңа эраның 527 жылы Бодхидхарма есімді үндіс Қытайға келіп Хэнань аймағындағы Шаолинь шіркеуге орналасады. Оның мақсаты Будда дінін насихаттау болатын. Ол өзімен бірге тек дінді ғана емес дене жаттығуларын да ала келеді. Осы тұстан бастап Қытайда Кунг-фу тарай бастады. Кейін оның жаттығуларымен император сарайы маңындағы шенеуніктер де айналысты. Себебі, оны білмеген адамдар билеушінің маңына жақындай алмайтын. Тіпті император әскерінің сапында қызмет жасаймын деп дәмеленушілер одан арнайы емтихан да тапсыратын. Емтихан үстінде олар отқа шабудан, әртүрлі қару-жаракты қалай пайдалана алатынын, тіпті салмақ көтеріп күш өнерін де көрсететін, әскери-қолданбалы ғылым саласынан ауызша әңгіме айтатын. Біртін келе XIX ғасырда кунг-фу жекпе-жектің бір түрі ретінде қалыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Гүлзара Әзізова

**Гүлзара Әзізова** (1979) — қазақстандық кикбоксшы, кикбоксингтен Халықаралық Дәрежедегі Спорт Шебері. Әлемнің (2002, 2003, 2004) үш дүркін чемпионы, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша кикбоксшылар
Санат:Қазақстан кикбоксшылары
Санат:Кикбокстан әлем чемпиондары
Николай Юрьевич Литвинов

**Николай Юрьевич Литвинов** (26.04.1934 ,Алматы-31.01.2026, Крым), ҚР ЕСЖ- сы (1995). 1959 жылдан "Алтай" спорт клубында жаттықтырушы. Кәсіби кикбоксингтен Ә. Ч-ны Е. Шидербавты дайындады.

## Дереккөздер


Санат:КСРО жаттықтырушылары
Липпе (аудан)

**Липпе** () — Германия жеріндегі аудан. Аудан орталығы -Детмольд қаласы. Аудан Бавария жеріне қарайды. Солтүстік Рейн-Вестфалияға  бағынышты. Жер аумағы 1246 шаршы км.  Тұрғыны  352,2 адам. Тығыздығы 283  адам/ шаршы км. Ресми коды-05 7 66.
Аудан 16 қауымға бөлінеді.

## Қалалар және  ауылдар
# Детмольд (73 028)
# Бад-Зальцуфлен (53 947)
# Лемго (41 418)
# Лаге (35 277)
# Хорн-Бад-Майнберг (17 707)
# Эрлингхаузен (16 760)
# Бломберг (16 259)
# Леопольдсхёэ (16 124)
# Каллеталь (14 622)
# Экстерталь (12 130)
# Люгде (10 454)
# Аугустдорф (9586)
# Барнтруп (8985)
# Шидер-Шваленберг (8880)
# Шланген (8795)
# Дёрентруп (8262)
*(30 маусым 2010)*

## Сілтемелер
* www.lippe.de Официальная страница 

Санат:Солтүстік Рейн-Вестфалия аудандары
Қамшыгерлік

**Қамшыгерлік**, қарумен (қамшымен) ат үстінде өткізетін шығыс жекпе-жек түрі үшін атқа мықты отыру, батылдық, әділдік, қолдың қарулы болуы керек. Жауынгерлік заманда мықты қамшы жауға қарсы құрал ретінде де қолданылған. Түріктектес халықтардың арасында қамшыгерлік қазақ арасында көп болған. Қамшымен ұрудың күштілігі соншалық оны шебер қолданғандар атан түйе мен өгізді бір ұрғанда құлататын, төрт қабаттап төселген түйенің көнін тіліп түсетін болған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қазақстанда таеквондо

**Қазақстанда таеквондо**, 1991 жылдан бастап өркендей бастады. Осы жылы аты әлемге әйгілі т-дошы Мұстафа Өзтүрік Алматыға келген болатын. Ол келген бойда респ-лық т-до бірлестігін ашуға бел шешіп кірісті. М. Өзтүріктің беделінің арқасында респ-лық бірлестік бірден WTF-тың (бүкіл әлемдік Т-до бірлестігі) құрамына қабылданды. Қазақстанның ондаған қалаларында т-до секциялары жұмыс істеп жаңа спорт түрімен жастар құлшына айналысты. Респ-ның т-дошылары 1993-Нью-Йорктегі, 1995-Манихадағы, 1997-Гонконгтағы, 1998-Бангкоктағы, 1999- Канададағы Ә. Ч-ттарына қатысты. 1994 ж. Хиросимадағы (Жап.) Азия ойындарында респ. құрамасының командасының 2-ші орынға ие болуы жұртшылықты қатты таңғалдырды. А. Үсенов, С. Палмағамбетов, Р. Нұрахметов, Б. Жүргенбаев, С. Шоқбытов, Б. Ағаділов, К. Есжанов жарыстардан медальдармен оралды. Азия ойындарында да табыстарымыз аз болған жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Еркін Мұсаұлы Айса

**Еркін Мұсаұлы Айса** (29.06.1980, Тараз) — қазақстандық таэквондошы, Халыңаралық Дәрежедегі Спорт Шебері, қара белбеу. Қазақстан чемпионы, М. Өзтүрік мемориалының (2001, Астана), ҚР кубогінің (2003), Қазақстан-Германия матчының (2001-02) жеңімпазы. XXII Бүкілдүниежүзілік Универсиаданың күміс жүлдегері. Ж-сы: А. Үсенов.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша таэквондошылар
Санат:Қазақстан тхэквондошылары
Еркебұлан Жүкенұлы Базарбаев

**Еркебұлан Жүкенұлы Базарбаев** (27.01.1969, Үржар қ-сы. ШҚО), ХДСШ-і, қара белбеу (2003), ҚР-ның ЕСЖ-сы. Респ-ның әлденеше мәрте ч-ны, көптеген халықар. турнирлердің жеңімпазы. Пед. Ғыл. Кандидаты (2005), профессор. Қазақ туризм және спорт академиясы шығыс жекпе-жектері ф-тінің деканы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан каратэшілері
Санат:Ғылым кандидаттары
Шамсат Жақсылықұлы Исабеков

**Шамсат Жақсылықұлы Исабеков** (22.03.1955, Мойынқұм ауданы Жамбыл облысы), СШ-і, қара белбеу. Т-домен Жамбыл су шаруашылығы ин-тында оқып жүріп айналысты. 1998-2002 жылдардың арасындағы тхэквондо бірлестігінің президенті.

Сіргелі тайпасының Тутаңбалы руынан шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар
Санат:КСРО тхэквондошылары
Данияр Әлжанұлы Қондыбаев

**Данияр Әлжанұлы Қондыбаев** (26.06.1960, Шәуілдір а. ОҚО), СШ-і, қара белбеу, ҚР-ның ЕСЖ-сы. Респ-ның әлденеше мәрте ч-ны. Респ-калық т-до бірлестігінің аймақтағы вице-президенті.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан каратэшілері
Ғалым Сұнғатұлы Мұстафа

**Ғалым Сұнғатұлы Мұстафа** (19.08.1955, Павлодар қ-сы.), СШ-і, қара белбеу. Респ-ның ч-ны. Милиция полковнигі. Респ- лық бірлестіктің аймақтық вице- президенті.

## Дереккөздер


Санат:Спорт шеберлері
Тоғыз жүз тоқсан бірінші авиациялық түнгі бомбалаушылар полкі

**Тоғыз жүз тоқсан бірінші авиациялық түнгі бомбалаушылар полкі** - әскери  бөлім. 1942 жылы қыркүйекте Алматыда жасақталған. 1943 жылы көктемде Солт.-Батыс майданында Ильмень көлі маңында алғаш ұрысқа кірді. Кейіннен Калинин майданында (1943 жылы 20 қазаннан Прибалтика майданы) 3-әуе армиясының 211-авиациялық бомбалаушылар дивизиясы құрамында Великие Луки, Ржев - Вяземск, Смоленск, Полоцк, Витебск, Беларусь және  Прибалтика шабуыл операцияларына қатысты. 3-Беларусь майданы құрамында Шығыс Пруссия мен Ленинградта, Латвияның батысында немістің Курляндия тобымен ұрыс қимылдарын жүргізді. Полк құрамындағы арнайы бөлінген авиажасақ ұзақ уақыт жау тылындағы Ровное және  Селявшина с-лары мен Леснянск к. ауданында қимыл жасаған «Пламя» партизан бригадасына мина-диверсиялық қызмет нұсқаушыларын, байланыс офицерлерін, жарылғыш заттарды, қару-жарақ пен дәрі-дәрмек, азық-түлік жеткізіп, ол жақтан жаралы, ауру партизандарды, зардап шеккен адамдарды тылға тасыды. Полк 1946 жылы маусымда таратылды.

## Дереккөздер
Тоғыз жүз тоқсан екінші авиациялық түнгі бомбалаушылар полкі

**Тоғыз жүз тоқсан екінші авиациялық түнгі бомбалаушылар полкі** - әскери бөлім.
1942 жылы қыркүйекте Алматыда жасақталған. 1943 жылы 20 ақпанда Новгород облысы Хвойная ст-на жеткізіліп, Ерекше әскерлер тобының, кейіннен Солт.-Батыс майданындағы 68-армияның құрамына  кірді. Соғысқа кірген алғашқы 9 күнде 320 рет әуеге көтеріліп, байланыс жасады, жаралыларды тасыды. Келесі 20 күнде 294 рет әуеге көтеріліп, Старая Русса және  Холм қалалары аралығындағы жау қорғанысын бомбалады. 1943 жылы 5 сәуірде Жоғ. Бас қолбасшының ставкасына резервке жіберіліп, 312-авиац. түнгі жеңіл бомбалаушылар дивизиясының құрамына  кірді. Тамыз айында далалық 5-әуе армиясы құрамында 7-гв. армияны әуеден қолдап, Днепр өз. үшін болған әуе шайқасына қатысты. 14 желтоқсанда Черкасск қорғанысын азат етудегі көрсеткен ерлігі үшін полкке «Черкасскілік» атағы берілді. 1943-44 жылы Украина және  Молдова партизандарына әуеден көмек беріліп, Яссы-Кишинэу, Дебрецен, Будапешт және  Прага шабуыл операцияларына қатысты.
1944 жылы 14 қарашада 2-дәрежелі Б.Хмельницкий орденімен,1945 жылы 26 сәуірде 3-дәрежелі Суворов орденімен марапатталды. Полк соғыс  жылдары 7652 рет әскери  тапсырма орындады.

## Дереккөздер
Тойғара ханшайым

**Тойғара ханшайым** (т.ж.б. -1805) - Нұралы ханның қызы. Ақылына сай сұлулығымен ерекшеленген, Ресейдің жоғ. мәртебелі ортасына танымал болған тұлға. Белгілі тарихшы, ғалым А.Рязанов «Сырым батыр» кітабында: «Орынборда Нұралы ханның қызы Тойғара ханшайым өмір сұрді. Оның жолдасы Нұрмұхамед қажы шекара сотында сұлтан-заседатель қызметін атқарды. Тойғара Орынбор қаласында теракты тұрды. Ол астанаға жиі барып, қонақ қабылдап, ұлттық киім киіп жүретін. Қарт барон Игельстром бұл әйелдің сұлулығына бас иемін» деп жазса, ал зерттеуші этнограф П.Небольсин «Қазақтар» кітабында: «Нұралы ханның кызы Тойғара 1805 (1806) жылы қайтыс болды. Ол өзінің ақылымен, сұлулығымен, тартымдылығымен көзге түсетін. Екатерина II Тойғараға әшекейлеп ойылған арба мен жеміс бағы бар құнарлы жер бөлігін, Ресейдің бір губерниясындағы таңғажайып қыстақты сыйға тартқан. Өз халқының арасында Тойғара сыйлы болған. Тіпті ағалары (сұлтандар) оның кеңесін тыңдап, оған қарсы келмеген. Тойғара ұзақ уакыт бойы Петербургте тұрып, тек 1777 жылы Орынборға көшкен». Көптеген тарихи деректер Тойғараның Сырым Датұлына да көмектескенін, оған аса ілтипатпен қарағанын көрсетеді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары

Санат:Тұлғалар
Санат:Төрелер
Әділхан Сырлыбайұлы Сағындықов

**Әділхан Сырлыбайұлы Сағындықов** (26.06. 1979, Шымкент), СШ-і, қара белбеу. Жасөспірімдер арасындағы Ә. Біріншілігінің қола жүлдегері, респ-ның әлденеше мәрте, XIII Азия ойындарының (1998, Бангкок, Таиланд), Ә-нің (1998 - Канада) ч-ны. Афиныдағы (2004) О.о-дарға қатысушы.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сұлтанмахмұт Ноқатұлы Шоқбытов

**Сұлтанмахмұт Ноқатұлы Шоқбытов** (5.12.1969, Қоңырат а., Қарақалпақ АКСР-і, Әз.), ХДСШ-і, қара белбеу. Респ- ның, Кіндік Азия елдері ойындарының (1995, Ташк.) Ч-ны. Түркиядағы, Италиядағы халықар. турнирлердің РФ ч-тының финалисі (1993 - 94). Тверь қ-сындағы университеттің физика-математика ф-тін бітірген. 2006 жылдан Алматыдағы Азия ойындарына дайындық орталығының директоры.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша каратэшілер
Санат:Қазақстан каратэшілері
Түркі халықтарының жекпе-жектері

**Түркі халықтарының жекпе-жектері**, біздің эрамызға дейінгі шамамен 3-2 ғасырларда қалыптасқан. Сол уақытта Ұлы дала мен Қытайдың арасында шиеленіскен қақтығыстарға толы болған. Қытайдағы буддизм мен Конфуцийдің іліміне негізделген жекпе-жек ілімі кешпенділердің дене тәрбиесінен бөлек болатын. Түркілер отқа табынатын, күллі ғаламды жаратушы жанды беретін де алатын да Тәңірі деп түсінетін, өздеріне қамқор, тілекші болып жүретін Аруаққа сенетін. Аруақты атағанда бойларын қуат кернеп, ерекше жігерленетін, қаһарланатын. Олар өздерін далада жаратқан Көк бөрінің ұрпағымыз деп есептейтін. Көк аспанға табынатын, жақсы көретін түстері көк болатын, көк аспандай шексіздікті, кең даланы сүйетін. Олар отырықшылардың ушу, таеквондо, каратэ, айкидо, ката сияқты т. б. жекпе-жек түрлеріне атқа шабу, көкпар, аударыспақ, теңге ілу, қыз-қуу, қамшыгерлік, садақ тарту, жүген, құрық салу, бұғалық тастау сияқты жартылай әскери жекпе-жекте түрлерін қарсы қойды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ушу

**Ушу**, қытай тілінен аударғанда әскери дайындық деген мағынаны білдіреді. Оның тарихы өте көне замандары кетеді, ертеден қалыптасқан бай дәстүрі бар. Қытайда оны XX ғ-дың 60-шы жылдарынан бастап насихаттай бастады. Осы кезде Ә. Жұртшылығы мерзімді баспасөзде жарияланған үлкенді-кішілі мақалалардан, атақты киноартист Брюс Ли қатысқан фильмдер арқылы ушумен танысып бас айналатын жекпе-жек әдістері тынымсыз еңбек, талмай жаттығулар арқылы келетінін түсіне бастады. Ушу екіге бөлінеді: 1. Ушу-саньшоу, қытай әскери дайындығының қолданбалы түрі. Бұл сырттай қарағанда кикбоксингке ұқсас, бірақ оған қарағанда спортшылар орындайтын қимыл-қозғалыстары жан-жақты.
2. Ушу-таолу қару-жарақты қолдану арқылы жасалады. Кей тұсы көркем гимнастикаға, кей тұсы акробатикаға келіңкірегенмен жалпы алғанда нәзік, дәлдікке негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қазақстандағы ушу

**Қазақстанда ушу** жекпе-жегі республикалық бірлестік құрылған 1989 жылдан бастап дами бастады. Бірлестіктің тұңғыш президенті Т. Досмұхамедов. Бұл жекпе-жек түрінің әсемдігі, ішкі-сыртқы мазмұндылығы жұртшылықты өзіне баурап алды. Республикада ушу секциялары жүздеп ашылды, әртүрлі жас топтары бойынша жарыстар жиі өткізілді. 1992 ж. респ-ның ушу саньдоның талантты шеберлері өсіп жетілді. Әлем чемпионаттарында, Азия ойындарында, халықаралық турнирлерде Д. Жумаш, В. Әбубәкір, М. Байдуллаев, С. Мұсақұлов, А. және М. Жәлилов, Б. Бөлекбаев, А. Қуатаева, Т.Қуатаев, В. Ким, И. Серябринников, Д. Колокольников сынды жастар талай рет көзге түсті.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы дзюдо күресі
* Қазақстандағы каратэ
Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Михайл Иванович Рубцов

**Михайл Иванович Рубцов** (20. 08. 1934 Алм. қ-сы.), ҚР-ның ЕСЖ-сы (1998). Респ-да каратэ, ушу, саньдо жекпе-жектерінің бастауына үлкен үлес қосқан маман. ХДСШ-і Ф. Аманқұловты, СШ-лері Д. Масимовты, Д. Бейсеновты, С. Байсейітовты, А. Дуйсеновты, А Ордабаевты және т.б. дайындады.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар
Санат:КСРО спортшылары
Эйрендер

**Эйрендер**, ертедегі Спарта мемлекетінде (б.э.д. V-IV ғ.) спортпен жастай айналысатын балалар. Олар 16-20 жастың арасында жергілікті гимнасшыларға барып, спорттың көптеген түрлерімен айналысқан. 4 жылдан кейін Э-дер эфептер тобына ауысып отырған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Электронды хронометр

**Электронды хронометр**, жарыстар кезінде уақытты 0,001 секунд уақыт дәлдікпен өлшей алатын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Эспандер

**Эспандер**, дененің күшін жетілдіретін жан-жақты аппарат. Онымен түрлі жаттығулар жасап айналысқан спорт түріне байланысты күштің қуатын ұлғайтуға болады. Э. Спортшылардың жаттығуларында кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Адельфия

**Адельфия** () — Италиядағы қала, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Бари провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 16824 адамды құрайды&nbsp;(2004). Халық тығыздығы 560 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 29 км² шамасында. Пошта индексі — 70010.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Trifone.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 10 қараша.

## Демографиясы

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты  
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Битетто

**Битетто** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Бари провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 11351 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 320 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 35 км² шамасында. Пошта индексі — 70020.

Елді мекеннің қамқоршысы — Beato Giacomo, San Michele Arcangelo, Maria S.S. Addolorata.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 080 3829111
* Электронды поштасы: urp@comune.bitetto.ba.it
## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Грумо-Аппула

**Грумо-Аппула** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Бари провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 13007 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 162 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 80 км² шамасында. Пошта индексі — 70025.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Rocco, Maria SS. di Monteverde.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 080 3831211
* Электронды поштасы: segreteria.grumo@tiscali.it
## Сыртқы сілтемелер
* 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Бари

**Бари** () — Италиядағы қала, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Бари провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 325000 адамды құрайды&nbsp;(2009). Халық тығыздығы 2801 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 116 км² шамасында. Пошта индексі — 70100.

Елді мекеннің қамқоршысы — Николай Чудотворец.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 9 мамыр.

## Галерея

File:Castello normanno-svevo (Bari) 2017.jpg
File:Izlošci zbirke u Bariju.jpg
File:Bari u rujnu.jpg
File:Palazzo del Governo (Bari).jpg
File:Spomenik u talijanskom gradu Bariju.jpg
File:Palazzo delle Finanze (Bari).jpg
File:Katedrala sv. Sabina.jpg
File:Katedrala sv. Sabina, Bari, Apulija.jpg
File:U Bazilici svetog Nikole u Bariju 2017.jpg
File:Nadvratnik crkve u Bariju.jpg
File:U Bariju u crkvi 2017.jpg
File:Crkva, Bari 2017.jpg
File:Muzej sv. Nikole.jpg
File:U Bariju gradu.jpg


## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты  
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Андрия

**Андрия** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Бари провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 99 148 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 243 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 408 км² шамасында. Пошта индексі — 70031.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Riccardo di Andria, Santa Maria dei Miracoli.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 0883290111
* Электронды поштасы: stampa@comune.andria.ba.it
## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты  
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Барлетта

**Барлетта** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Барлетта-Андрия-Трани провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 93 667 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 637 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 147 км² шамасында. Пошта индексі — 70051.

Елді мекеннің қамқоршысы — San Ruggero, SS. Madonna dello Sterpeto.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 0883578111
* Электронды поштасы: segreteriasindaco@comune.barletta.ba.it
## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Сан-Фердинандо-ди-Пулья

**Сан-Фердинандо-ди-Пулья** () — Италиядағы қала, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Барлетта-Андрия-Трани провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 14 500 адамды құрайды&nbsp;(2007). Халық тығыздығы 347 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 41,8 км² шамасында. Пошта индексі — 71046.

Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Фердинанд III Кастилиьский.&nbsp;

## Демографиясы

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты  
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Минервино-Мурдже

**Минервино-Мурдже** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Барлетта-Андрия-Трани провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 10 085 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 38 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 255 км² шамасында. Пошта индексі — 70055.

Елді мекеннің қамқоршысы — Архангел Михаил.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 0883692721
* Электронды поштасы: sindaco.minervino@libero.it
## Сыртқы сілтемелер
* 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Вилла-Кастелли

**Вилла-Кастелли** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Бриндизи провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 9112 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 260 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 34,58 км² шамасында. Пошта индексі — 72029.

Елді мекеннің қамқоршысы — Sacro Cuore di Gesù e Madonna della Fontana.&nbsp;

## Демографиясы

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Аветрана

**Аветрана** () — Италиядағы қала, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Таранто провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7 500 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 102 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 73 км² шамасында. Пошта индексі — 74020.

Елді мекеннің қамқоршысы — san Biagio.&nbsp;Жыл сайынғы мерекесі — 7 сәуір.

## Демографиясы

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері
Гротталье

**Гротталье** () — Италиядағы коммуна, Апулия әкімшілік аймағына қарасты Таранто провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 32 746 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 309 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 101 км² шамасында. Пошта индексі — 74023.

Елді мекеннің қамқоршысы — әулие San Francesco di Geronimo және San Ciro.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 0995620217
* Электронды поштасы:  info@comune.grottaglie.ta.it
## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Апулия елді мекендері