open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Зіл

**Зіл** (Mammuthus primigenius) - ертеде өмір сүрген, жойылған піл түрі. Ол Еуразия мен Солтүстік Америкада плейстонның екінші жартысында өмір сүрген. Қазіргі пілдерден ірілеу, аяқтары мен кұйрығы қысқа, жүні ұзын, азу тістері қайқылау болған, дала мен тундрада өмір сүрген шөппен қоректенген. Солтүстік Сібір мен Аляскада қатқан Мұзда жақсы сақталған зіл табылған Зілдің өлекселері Колымада Березовка өзені бойында, (1901) және Киргил бұлағында, (Магадан облысы) 1977 ж. жақсы сақталған қарны мен ішегінде ас қалдықтары бар, мумияланған мамонт баласы табылған, (бұдан 40 мың жыл бұрын өмір сұрген).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қызметтік құпия

**Қызметтік құпия** - мемлекеттік кұпияның кұрамына
кіруі мүмкін, жарияланған немесе жоғалған жағдайда мемлекеттің ұлттық
мүдделеріне, Қазақстан Республикасы
мемлекеттік органдары мен ұйымдарының мүдделеріне нұқсан келтіруі
мүмкін жекелеген деректер сипаты бар
мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Некронефроз

**Некронефроз** (*Nесrоnерһrоsіs* - бүйрек тканінің жансыздануы (өлуі, өлімі)) - Бүйрек өзекшелері некрозына байланысты туындайтын процесс, оған қоса бүйректе жедел түрде қан және лимфа айналысы бұзылып, жедел бүйрек шамасыздығын тудырады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Соттар кеңесінің құпиясы

**Соттар кеңесінің құпиясы** - іс жүргізу құқығында — заңды,
негізделген және уәжделген сот шешімін немесе үкімін шығару қаулысының аса маңызды шарты, соттардың
тәуелсіздігінің кепілдігі және олардың тек қана заңға бағынуы.
Сот үкімді сотқа қандай болмасын
ықпал ету мүмкіндігін болдырмайтын
жағдайда кеңесу бөлмесінде шығарады. Үкім шығару кезінде кеңесу
бөлмесінде осы іс бойынша соттың
құрамына енетін судьялар ғана болады. Өзге адамдардың, соның ішінде
запастағы судьяның болуына жол
берілмейді.
Жұмыс уақыты аякталған соң, сондай-ақ жұмыс күні ішінде сот (судья)
демалу үшін кеңесу бөлмесінен шығып, үзіліс жасауға құқылы.
Судьялардың талқылау және үкім
шығару кезінде орын алған пайымдауларды жария етуге құқығы жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Грамматикалық аналогия

**Грамматикалық аналогия** - сөз өзгерту түрлерін түзету, жөндеу.

## Тағы қараныз:
* Аналогия
* Аналогиялық
* Лексикалық аналогия
* Морфологиялық аналогия
* Пропорционалды аналогия
* Формалды аналогия
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Balapan (телеарна)

**«Balapan»** — қазақстандық бірінші балалар арнасы. 2010 жылдың 27 қыркүйегінен бастап эфирге шыға бастады. Шығармашылық бірлестік «Қазақстан» телерадиокорпорациясының құрамына кіреді. Арна кабельдік желіден эфирге шығады. Аудиториясы 0-8 жас аралығындағы балалар. Эфир уақыты 07:00 – 22:01 аралығын қамтиды. Тек қазақ тілінде хабар таратады.

## Бағдарламалары
* Кім тапқыр?
* Balapan live
* Ән салайық 
* Ғылымға саяхат 
* Білгішбек
* Кішкентай дәрігер 
* Жұмбақ жәшік 
* A.I.Dos

## Мультхикаялары
* Ақжелкен 
* Әли мен Айя 
* Пингвин оқиғалары 
* Желаяқ 
* Пороро
* Хайди
* Флора сақшылары 
* Күшті көліктер

## Логотиптері

Balapan TV 2013.png|2012-2014 жылдардағы логотипі
Balapan TV 2015.png|2014-2017 жылдардағы логотипі
Balapan TV 2017.png|2017 жылғы наурыздан тамызға дейінгі логотипі
Balapan TV 2018.jpg|2017-2019 жылдардағы логотипі
Balapan TV 2021.png|2019-2022 жылдардағы логотипі
Balapan.jpg|Қазіргі логотипі 


## Директорлары
# Жанар Шәмел (2010-2012)
# Ләйлә Сеңгірбекова (2012-2017)
# Жанар Шәмел (2017-2018)
# Мақпал Жұмабай (2018-2021)
# Қымбат Досжан (2021-2023)
# Индира Тұрсынбай (2023-2024)
# Мақпал Укенова (2024 жылдан бері)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* «Balapan» арнасы Интернет мұрағатында:  (2011-2020 жылдары),  (2013-2014 жылдары)

Санат:Қазақ тілді телеарналар
Санат:Балалар телеарналары
Санат:Қазақстан мемлекеттік телеарналары
Холецистография

**Холецистография** - өт іркілетін қалта қабынуын зерттеудің рентгенологиялық әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Марабулар

**Марабулар** () - дегелектәрізділер отрядының құстары. 

Ірі (биіктігі 150 см) кұс, тұмсығы өте үлкен. Басы мен мойны сирек түбітпен қапталған. Мойнында тықыр тамақ қапшығы бар. 3 түрі белгілі - африкандық марабу (тропикалық Африкада), үнділік марабу, және явандық марабу (Оңтүстік-Шығыс Азияда). Африкандық және үнділік марабу топтасып ағаштар мен жартастарды ұялайды. Африкандық марабу арыстандар мен басқа да жыртқыштармен бірге жүріп, олардың ас қалдықтарымен қоректенеді. Явандық марабу қосақталып, жұбын жазбай, адам тұрағынан алшақ жерді паналайды.

## Дереккөздер

Санат:Дегелектәрізділер
Еуропадағы қоршаған орта жөніндегі үйлестіруші ақпараттық жүйе

**Еуропадағы қоршаған орта жөніндегі үйлестіруші ақпараттық жүйе** (корине) (Coordination of Information on the Environment)— 1985 ж. құрылған. 
## Қатысушылары
**Қатысушылары** — Еуропалық қоғамдастыққа мүше мемлекеттер. 
## Мақсаты
**Мақсаты** — қоршаған ортаның жай-күйі туралы ақпаратты жинау, сақтау, өңдеу және тарату жөніндегі аймақтық желіні қалыптастыру; ұлттық бағдарламаларды үйлестіру, халықаралық ақпарат алмасуды жақсарту; анықтамалардағы, номенклатурадағы және жүйенің басқа элементтеріндегі келісімділікті қамтамасыз ету. 
## Негізгі қызметі
**Негізгі қызметі** — табиғат қорғау үшін маңызды мәні бар 6000 телімді және 13 мыңға жуық жоспарланған аумақтарды түгендеу; Еуропадағы мекен орта типтерін саралауды өткізу; кодтау және әдістеме жүйесін сипаттау; ақпараттық қызмет көрсету (мәліметтердің жалпы базасына қол жетуі, коршаған ортаның жекелеген құрамдастарын арнайы бағалау немесе зерттеу, табиғат қорғау саясатын қалыптастыру, ұлттық және аймақтык ауқымдарда әсерлерді модельдеу жөніндегі ұсыныстар); тіркелімдер, көрсеткіштер, каталогтар.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Еуропа одағы
Альбатростылар

thumb|right
**Альбатростылар** (*diomedeidae*) дауылпаз тұқымдастары. Ұзындығы 85-140 см. Қанаттары қысаң - қанат кұлашы - 3,6 м (кейбіреулерінде 4,25 м дейін). Аспанға судың биік толқынан немесе жардан көтеріледі. Өте жақсы қалықтап ұшады ауаның қозғалыстарын пайдаланып. 2 туыс 13 түрі бар негізінде жердің оңтүстік жартысындағы теңіздерде таралған- ал кейбіреулері Тынық мұхиттың солтүстігінде кездеседі. Теніз аралдарында топталып мекендейді. Бір ғана жұмыртқа салады. Қоректері балықтар, жұмсақ денелілер. Қорегін аулауға түнде шығады. ХТҚО-ның Қызыл кітабына кіргізілген.

## Дереккөздер


Санат:Дауылпазтәрізділер
Голотурийлер

thumb|200px
**Теңіз қияры**, тікенденелілер класы. Голотурийдің қаңқа тақтайшалары, девон дәуірінен белгілі. Денесі бөшкетәрізді немесе құрттәрізді, (ұзындығы бірнеше шіден 2 м-ге дейін), көбінде ішкі қосымша, (қармалауыштар, аяқтар, папиллылар, желкен және т.б.), микроскопиялық қаңқасы әкті тақтайшалардың құралған жұмсақ тері қапталған немесе спикулалары, кейде толықтай әкті тақтайшалардан турады. Көбі сыртқа ішқұрылысын лақтыруға икемді, (эвисцерация) немесе денесінің артқы бөлігін ыдыратып сонынан жоғалған мүшелерін автотомирлайды. Мұхитттар мен теңіздерде 5 отряд, 1100 астам түр. ТМД-да Қиыр-Шығыс теңізінде негізінен,100 түрі мекендейді. Детрифагтар. Жыныстық заттарын суға шашып көбейеді, жүзбелі балаңқұрттармен дамиды, (аурикулярия мен долиолярия кезеңдерінде). Кейбіреулері тұқымын туғанша көтереді. Кәсіпшілік нысаны және су дақылы, (трепанг).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Бисен Жәнекешов

**Жәнекешов Бисен** — ақын, Батыс Қазақстан облысында Кеңес үкіметін орнату жолындағы күреске белсене қатысушы. 1918 жылдан РК(б)П
мүшесі. 1916 ж. Уфа діни медресесін бітіріп, ауылда мұғалім
болды. Қазан революциясынан кейін жергілікті жерде Кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысты.
1918 ж. Қазақтың 1-ұлттық
атты әскер полкына өз еркімен
қосылды. Қазақ өлкелік соғыс
комиссариатының саяси комиссары. 1919 ж. Қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкінің сапында Азғыр, Нарын, Күйгенкөл, Шоңай, Қаракөл, Сайқын маңында ақ гвардияшылардың тұрақты әскери бөлімдерін талқандауға қатысты.
Бөкей ордасы ауданың бір ауылы Жәнекешов есімімен аталады. Сондай-ақ Батыс Қазақстан облысында танымал журналистер үшін Жәнекешов атындағы арнаулы жүлде тағайындалған.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:1921 жылы қайтыс болғандар
Эфир майлы жолдар

**Эфир майлы жолдар** - өсімдіктің әртүрлі мүшелеріндегі эфир майының орны. Жасушалар еруінен немесе араласуынан, бөлінуінен пайда болады, идиоблас жасушаларда жиналады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Холецистокинин

**Холецистокинин** - ұлтабардың шырышты қабықшаларында және ащы ішекте, оларға асқазан ішіндегілердің түсуі жағдайында түзілетін, өт іркілу қалтасының жиырылуы және босауын туындататын биологиялық белсенді зат.

## Дереккөздер


Санат:Пептидтік гормондар
Морфологиялық аналогия

**Морфологиялық аналогия** (морфологиялық ассимиляция) - морфологиялық қарама-қарсылықтарды кезекті өзгеріске жеткізетін бірігу (орысша *несу- нёс = трясу- трёс; кольцо- кольца = пальто - польта*).

## Тағы қараныз:
* Аналогия
* Грамматикалық аналогия
* Лексикалық аналогия
* Аналогиялық
* Пропорционалды аналогия
* Формалды аналогия
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Пропорционалды аналогия

**Пропорционалды аналогия** - пропорционалды оппозицияны таратуға негізделген аналогия.

## Тағы қараныз:
* Аналогия
* Грамматикалық аналогия
* Лексикалық аналогия
* Морфологиялық аналогия
* Аналогиялық
* Формалды аналогия
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Хромодиагностика

**Хромодиагностика**
# Tipi ағзалардың мүшелері мен тіндеріне бояғыштар енгізу арқылы әрекеттік және құрылымдық өзгерістерді анықтауға негізделген, ауру айыру (нақтама) .
# Ағзалар мен тіндердің табиғи түстерінің өзгepyi бойынша олардың зақымдануын нақтылау.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Формалды аналогия

**Формалды аналогия** – сөз түрлендіру мен сөз жасау үлгілерінің аналогиялық таралуы.

## Тағы қараныз:
* Аналогия
* Грамматикалық аналогия
* Лексикалық аналогия
* Морфологиялық аналогия
* Пропорционалды аналогия
* Аналогиялық
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кептерлілер

thumb|200px
**Кептерлілер** (лат: Columbidae) — кептертектестер тұқымдасы. Ұзындығы 15-89 см. Денесі тығыз, мойны қысқа. Әдетте қанаттары ұзын, үшкір, жақсы ұшады. 

Тұмсық негізі балсірі. 43 туысы, 285 түрі белгілі. Поляр аймағынан басқа барлық жерде кең таралған. Көбі жыл құстары. ТМД-да 3 туыстың 11 түрі бар: 6 түрлі кептерлер: көкшіл сұр кептер, дыркептер, түзкептер және басқалары; түркептері мен жасыл кептер, ұшып келгендер ағаштарда, тау жартастарында құрылыстарда, ағаш кеуектерінде жұптасып, кейбіреулері шоғырланып ұялайды. 2 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларын еркегі де, ұрғашысы да басады. Балапандары жалаңаш немесе сирек мамықпен жабылып туады. 

Ересек құстарда, (еркегі мен ұрғашысында) жұмыртқа басудың аяқ кезеңінде ішкі жемсаулары ісінеді; эпителийдің беткі қабатынан бөлініп сүт құрайды, (белогы 18,6%, майы 12,7%, витаминдер), осымен балапандарын жемдейді. Кейіннен сүтке өсімдік азығын, жемсауына жұмсартып береді. Кептерлерге жоғарғы дәрежеде хоминг тән. 

Көкшіл сұр кептер, декоративті және пошта тұқымдыларының арғы тегі. 6 түрлі кептерлер (оның ішінде, жиһангез кептер) ертеректе жойылған. КСРО Қызыл кітабында, ақ кеуделі кептерлер, ХТҚО Қызыл кітабына, 16 түрі, 9 тармағы еңгізілген.

## Дереккөздер



Санат:Кептертәрізділер
Жабайы жануарларды қимылсыздандыру

**Жабайы жануарларды қимылсыздандыру** (*Иммобилизация диких животных*;  — қимылсыз) — жануарларды тасымалдауды жеңілдету, оларға ветеринариялық көмек көрсету және т.б. мақсатында оларды химиялық заттектер көмегімен қимылсыздандыру.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қодас

**Қодас** () - жұптұяқтылар отряды қуысмүйізділер тұқымдасы күдірлер туысына жататын сүткоректі. Жиі *Poephagus* туысына жатқызады. Шоқтығының биіктігі, 1,9 м, салмағы 1 тоннаға жетеді. Шоқтығында өркеші бар. Түсі қара не қара-сұр. Тері жамылғысы калың, төбітті. Бауыры мен кұйырығы ұзын қылшықты. Н.М.Прежевальский ашып, сипаттаған. Тек Тибетте, аласа тауларда мекендейді, мүмкін ертеде Алтай мен Саянда кездескен. Тау беткейлерінде тірішілік етеді. Шағылысуы қыркүйек-қазан айларында, маусым-шілдеде 1 бұзау туады. Қолға үйретілген қодас, жабайы түрінен біршама кіші. Түсі әр қилы, қара сұрдан ақ түске дейін.

## Қолға үйрету
Қодастарды осыдан шамамен 10 000 жыл бұрын Қытайда қолға үйреткен. Әлемде 14 миллионнан астам қолға үйретілген қодас бар. Оларды сүті, талшығы және еті үшін пайдаланып, олармен жүк  тасымалдайды. Сонымен қатар, қодастарды ауыл шаруашылығында жер жырту үшін қолданады. Үй қодастары қызыл, қоңыр, қара және ақ түсті болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Көк кит

**Көк кит**, **көкшіл кит** немесе **блювал** () — жолақала киттер тұқымдасының теңіз жануары. Жер шарындағы ірі жануар, ұзындығы 33 м, салмағы 150 т, ал жүрегінің салмағы 1 тонна. Денесі, қара-сұр, көкшіл реңді, ақшыл сұр дақтары және мәрмәр өрнекті. Кит мұртының тақташасы қошқыл-қара, биіктігі 1 м дейін, саны 350- 400 жұп. Таңдайы қара. Арқа жүзбеқанаты кішкентай, денесінін артқы бөлігінде орналасқан. Арктикадан Антарктикаға дейін таралған. Азығы, планктонды шаянтәрізділер. Жыныстық жетілуі 4-6 жасында аяқталады, буаздығы 12 аптаға созылады. Солтүстік Атлантика бөлігінде 1960 жылдан бастап оларды аулауға тиым салынған, ал Антарктикада 1965 жылдан және Тынық мұхитының солтүстік бөлігінде 1966 жылдан бастап. ХТҚО және КСРО Қызыл кітабына енгізілген.

## Қызықты деректер
Жердегі ең үлкен жануар піл болса, сол пілдердің салмағы ары кеткенде 4 тонна тартады. Ал, көк киттің тілінің өзі 4 тонна болады екен.

Тағы бір айта кетерлігі, адам киттің тамырларының ішінде емін-еркін сырғанай алады екен. Бұл да киттің үлкендігін көрсетіп тұр. 

Көк киттің жүрегінің үлкендігі жеңіл автокөліктің көлемімен бірдей, салмағы 1 тоннаға дейін жетеді екен. Сол алып жүрек күніне 8000 мың литр қанды аналдырып тұрады.
нобай|солға|200px|

Киттің жаңа туған баласының денесі 8 метрге дейін жетуі мүмкін. Оны анасы күніне 350 литр сүтін беріп өсіреді екен.

Кейбір ірілері күніне 6 тоннаға дейін криль жей алады. 
## Дереккөздер


Санат:Мұртты киттер
Көккөбелек

**Көккөбелектер** () – күндізгі көбелектер тұқымдастары, қанат құлашы 20-40 мм. 

Еркектерінің реңі көгілдір, көк, жасыл, күлгін-қызыл, кейде метал тәрізді жылтыр; ал ұрғашыларының қоңыр түсі- екеуінде түсі бірдей болу сирек. 1000 астам түрі таралған. ТМД- да, 200 түрі бар. Жұлдызқұрттары есекқұрттылартәрізді, жалпақ жапырақты ағаштар мен бұталарда, шөпті өсімдіктерде мекендейді, кейде, карпофагтарыда кездеседі. Кептеген түрлері құмырсқалармен байланысты, (мирмекофилия). Кейбір тропикалық көккөбелектердің жұлдызқұрттары, жыртқыштар, бітелерді, сымырларды, құмырсқа балаңқұрттарын жейді. Қуыршақтану көбінесе құмды жерде немесе құмырсқа илеуінде өтеді. Жұлдыз-құрттар қыстайды. Әдетте ТМД-да аққайыңдық құйрықтылар, қызыл отты, Икар жұлдызкұртты және басқа 10 түрі КСРО Қызыл кітабына енген.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Еуропадағы жабайы фауна мен флораны және табиғи мекен ортаны қорғау жөніндегі конвенция

**Еуропадағы жабайы фауна мен флораны және табиғи мекен ортаны қорғау жөніндегі конвенция** (Берн конвенциясы) (Convention on the Conservation of European Wildlife and Natural Habitats) — 1979 ж. Бернде (Швейцария) құрылған. 
## Қатысушылары
Қатысушылары — 23 мемлекет, Еуропалық экономикалық қоғамдастық. 
## Мақсаттары
Мақсаттары — жабайы фауна мен флораны және олардың табиғи мекен ортасын, әсіресе қорғалуы бірқатар мемлекеттердің ынтымақтастығын талап ететін түрлер мен мекенортаны сақтау; осындай ынтымақтастыққа жәрдемдесу.

## Негізгі ережелері
Негізгі ережелері — популяцияларды экологиялық, ғылыми және мәдени талаптарға сай келетін деңгейде сақтау жөнінде қажет шаралар қолдану; құрып бара жаткан және азайып калған түрлер мен мекенорталарды қорғау жөніндегі ұлттық бағдарламалардың жасалуына жәрдемдесу; Конвенцияның орындалуын бақылайтын тұрақты комитет құру.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Эцидий

**Эцидий** (aecidium) - споралы тат саңырауқұлағының бір типі. Алғашқы кезеңінде барлығы перидимен жабық және шар тәрізді болады. Кері эцидиде пириди жарылып урна тәрізді формаға келеді. Эцидидің базальды бөлігінде өсімдік иесін зақымдайтын дикариотипті жасушалар түзіледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Гоминидтер

**Гоминидтер** - ең жоғары ұйымдастырылған адамтектес маймылдар тұқымдасы. Қазіргі адаммен, оның ізашарлары, палеонтроптар мен архантроптар, сол сияқты көптеген ғалымдардың пікірі бойынша, австралопитектер енеді. Кейбір ғалымдар архантроптардан бастап гоминидтер тұқымдасын тек адамдармен ғана шектейді. Олар тұқымдастардық қолдаушылар деңгейін кеңейтіп 2 тұқымдас тармағын еңгізеді: австралопитекпен адамның 1 туысы мен тік жүретін адамның 2 түрі мен есті адамды. Тұқымдастардың шығу проблемасының бірі, ол жалпы ататектен сұрақтың гомин мен дион дивергенциялану уақыты және понгид бұтақтарының эволюциясы.

## Дереккөздер



Санат:Гоминидтер
Санат:Антропогенез
Планктофия

**Планктофия** — көбіне планктон организмдермен қоректенетін, бірақ қоректің баска түрлеріне оңай ауысып, мысалы, жыртқыш болатын организм.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тізбектену тобы

**Тізбектену тобы** гендердің жиынтығы, берілген хромосомада сызықты локализацияланған тізбектену тобының мүшелері бірге тұқымқуалауы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Кеуде

**Кеуде** — көкірек, (жануарларда) алдыңғы немесе (адамдарда) жоғары дене бөлігі. Кеуде пішіні омыртқалыларда қаңқамен-көкірек қуысы, иық белдеуі мен кеуде қуысы бұлшық еттерінің орналасуымен байланысты. Буынаяқтылар кеудесі 3 бөліктен құралған, алдыңғы, ортаңғы және артқыкеуделік; әрқайсысында 2 жұп аяқ орналасқан, ал қанатты жәндіктердің ересектерінде ортаңғы және артқыкеуде бөліктерінде бір, жұп қанаттары бар.

* Кеуде  — дененің жоғарғы бөлігі, қараңыз: Көкірек.
* Кеуде  — әйел адамның жұп мүшесі, кеуде немесе сүт бездері, қараңыз: Емшек.

## Әдебиет
* Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Биология / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын - Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007. - 1028 б. ISBN 9965-08-286-3
Төссүйек

**Төссүйек** (немесе **Төс**, ) — құрлық омыртқалылары қаңқасының бір бөлігі, кеуде бөлігінің тірек сүйегі. Амниоттардың төс сүйектері қабырғамен қосылып, көкірек қуысын құрайды. Қосмекенділердің төс сүйегі сыңар, шеміршекті немесе сүйекті, бауырмен жорғалаушыларда, шеміршекті, мысалы: қолтырауында бөлімдерге жіктелген. Құстардың біртұтас төс қыры бар. Сүтқоректілерде төс үш бөлімнен тұрады:
* төссабы ()
* төсжүзі ()
* төсұшы 

## Дереккөздер

Санат:Сүйек жүйесі
Тау текелері

**Тау текелері** () - қуысмүйізділер тұқымдасына жататын жануарлар. Денесінің ұзындығы – 100-170 см, шоқтығының ұзындығы – 65-115 см, салмағы – 35-150 кг. Еркегінде де, ұрғашысында да мүйіз болады. Еркегінде ұзын түкті «сақал», құйрығының төменгі жағында иісті бездер болады. 8 түрі бар: сақалды текелердің 2 түрі: сібір текесі, иір мүйізді теке және т.б. Солтүстік Африка мен Еуразияда таралған. ТМД-да 5 түрі Кавказ тауларында, Орта Азия, Оңтүстік Сібірді мекендейді. Таудың қиын қиылыс жерлерде үйір болып топтасып тіршілік етеді. Аулау объектісі. Көптеген түрлері жойылуға тақау. ХТҚО (2 түрі, 1 түршесі) және КСРО-ның (1 түрі, 2 түршесі) Қызыл кітабына енгізілген. Үй ешкілерінің ата тегі.

## Дереккөздер
Плантация

thumb
**Плантация** ( — өсімдік отырғызу) — 
# қайсыбір өсімдік немесе жануар түрі өсірілетін аумақ не акватория, мысалы, шай плантациясы не балдырлар плантациясы; 
# әдетте, тропиктік не субтропиктік аудандардағы ірі егіншілік шаруашылығы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Гормондық реттеу

**Гормондық реттеу** - қанға түскен гормондардың жануарлар мен адам ағзаларының тіршілігін, өмір сүру әрекетін реттеуге қатысуы: нерв және гуморольдік жүйелермен тығыз байланыста өзін-өзі басқару қызметін жүзеге асыратын реттеуші жүйе. Гормондар ішкі секреция бездерінен бөлініп шығып бүкіл ағзаға таралу арқылы ферментативтік процестерді тездету немесе баяулату арқылы физиологиялық және биохимиялық реакциялар түзілуін реттеп, дене мүшелерінің қызметіне ықпал етеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ойықбасты жыландар

**Ойықбасты жыландар** - улы жыландар тұкымдасы. Плиоценнен бастап белгілі. Ұзындығы 3,6 метргe дейін жетеді. Басының екі жағында, (танау тесігі мен көзінің арасында) жұп жылу сезгіш шұңқыр орналасқан, ол кез келген жылықанды жануарларды сезе алады. Кейбір ойықбасты жыландардың, (сылдырмақты жыландар) кұйрығында бірінің үстін бірі жапқан мүйізді қапшықтардан тұратын сылдырмағы болады. Оңтүстік және Солтүстік Америка мен Азияда 120-ға жуық түрі, 6 туысы кездеседі. Ойықбасты жыландар жерде, ағаш басында, сулы жерлерде тіршілік етеді. Қорегі, ұсақ сүтқоректілер. Жұмыртқа тірідей туатындар. Кейбір түрлері еті мен терісі үшін ауланады. Уы медицинада қолданылады. 2 түрі, бірнеше түр тармағымен ХТҚО-ның «Қызыл кітабына» енген.

## Дереккөздер


Санат:Сұржыландар‎‎‎
Поливинилхлорид

thumb
**Поливинилхлорид (ПВХ) **( — көп,  — шарап және хлорид) — тұрмыста кең қолданылатын, маңыздылығы жағынан полиэтиленнен кейін екінші тұрған синтетикалық полимер. ПВХ-дан құбырлар, терезе жақтаулары, терезе жапқыштар, дастарқандар, еден төсеніштері, ойыншықтар, ыдыстар, қаптар, жәшіктер, т.б. жасалады. Тамақ өнімдерін ПВХ-дан жасалған бұйымдармен қаптауға болмайды. ПВХ-дан жасалған бұйымдарды қоқыс жағатын заводтарда жағу ерекше қауіп туғызады. Себебі, жағу нәтижесінде атмосфераға ПВХ құрамына кіретін диоксиндер.

## Өнімдер
ПВХ құрылымдары ешқандай талаптарды сақтамай жұмыс істейді. Себебі поливинилхлорид шынымен берік материал болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қайыс алмастырушылар
Санат:Пластмассалар
Тірілей қату

**Тірілей қату** - қысқы ұйқы, барлық жануарлардың өмірлік процесінің терең, көңілсіз, уақытша қалпы, олар жылдың қолайсыз мерзімін өткізеді. Көптеген сүтқоректілер кеміргіштер өмірімен сипатталады. Әртүрлі жануарлар тобының жағдайын қыс мерзімінде қысқы ұйқысын жиі бақылаймыз, мысалы: пойкилотермиялық жануарлар мен қыстық диапауза суықтық қатып қалушылық.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Санат:Физиология
Санат:Қыс
Санат:Метаболизм
Саңырауқұлақжегіштер

thumb|200px
**Саңырауқұлақжегіштер** - талғамсыз жегіштер отряд тармағының қоңыздар тұқымдасы. Реңі қоңыр немесе қара, денесі сопақ, ойпаң, жіңішке түк басқан. 200 астам түрі бар. ТМД-да, 30 түрі, Mycetophagus туысы. Қоңыздармен баланқұрттары саңырауқұлақтар мен шіріген ағаштарда өмір сүреді, жіпшумақтарымен қоректенеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Гранулеза

**Гранулеза**  - микробтар жасу- шасының қоректік қорына жататын полисахаридтер. Гранулеза көбінесе май қышқылы бактерияларында мол болады. Гранулеза жасушаға құрамында йоды бар Люголь ерітіндісімен әсер еткенде көк түске боялады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Кесірттер

**Кесірттер** () – нағыз кесірткелер, (Lacertidae) тұқымдасының туысы. Дене тұрқы 16 сантиметрге жетеді, түсі, кұм түстес не сұр, теңбілді, дақты. Басы ірі қабыршақтармен жабылған. Қабақтары қозғалмалы. Еуразияның далалы, шөлді, тасты тау бөктерлерінде 22 түрі тараған. Өте шапшаң козғалады. Негізгі қорегі, жәндіктер, басқа омыртқасыздар мен ұсақ бауырымен жорғалаушылар. Жұмыртқа салады, кейбіреулері жұмыртқасын тірідей туады. Оңтүстік Еуропа бөлігінде және Кавказда түсті кесіртке, және шапшаң кесіртке, сонымен қатар Қазақстанда және Орталық Азияда торлы және ала кесіртке тараған.

## Дереккөздер


Санат:Нағыз кесірткелер
Жыныс бездері

**Жыныс бездері** - жыныстық бездер, ағзалар жыныстық жасушаларды, (жұмыртқа мен сперматозоидтар) және жануарлар мен адамның жыныстық гормондары түзеді. Гермафродиттік жануарларда еркектер жыныс бездері, аталық безі, ұрғашыларында, аналық безі, мысалы: жалпақ немесе аз қылтанды кұрттар, сүліктер, мұртты аяқты шаяндардың, бір дарағында еркектің де, ұрғашының да жыныс бездері дамиды. Жыныстық бездері даму үрдісінде екі жыныста да индефферентты, (биопотенциалды) даму сатысынан өтеді жыныстық дифференциациялануы басталады. Жұмыртқалары жыныс бездерінің қабыршақтары, сперматозоидтері, милы қабатында жаралады. Жыныс бездер, жыныс мүшелерінің негізі болып есептеледі. Жыныс бездерінің сыртқы секрециялық белгісі: ер адамдардың жыныс бездерінде жыныс жасушалары - сперматозоидтар, әйелдер-де жұмыртқа жасушасы түзіледі. ішкі секрециялық белгісі: жыныс бездерінде түзілген жыныс гормондары бірден қанға бөлінеді. Ер адамдардан бөлінетін жыныс гормондары - андрогендер (грекше - еркек), оның негізгісі - тестостерон. Әйелдердің жыныс гормондары экстрогендер деп аталады.

Қызметі: ер адамдардың жыныс гормоны еркектерге тән белгілердің дамуына әсер етеді (дауыстың жуандауы, сақал-мұрттың шығуы, бұлшықеттерінің даму ерекшеліктері және т. б.). Андрогендер - бауыр, бүйрек, бұлшықеттегі нәруыздың түзілуін күшейтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Биология
Циклдік гүл

**Циклдік гүл** ( грекше,  kyklos - шеңбер) - барлық бөлімдері, (аталық, күлте т. б.) шеңбер бойы орналасқан гүл. Бөлімдері спиральді орналасқан ациклдік гүлден пайда болады. Циклдік гүлдер арасында ең қарапайым полициклдік гүлдер 6 шеңберден көп бірақта андроцей шеңберінің саны жиі екінші ретті пайда болады. Жоғары ұйымдасқан тетрациклді гүлдер, көптеген біріккен күлтелерге тән.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Полиуретан

**Полиуретан** (  - көп,  — зор,  — эфир) — синтетикалық полимер, ең қатты пластмассаның бірі. Полиуретан өздігінен адам денсаулығы үшін ешқандай кауіп туғызбайды. Алайда оны өндіру кезінде өте улы аралық өнімдер, мысалы, фосген (өте улы газ, С(0)С12) пайдаланылады. Бхопалдағы (Үндістан) комбинатта болған төтенше апаттан кейін химиялық өндірістің коршаған ортаға осерін зерттейтін кейбір мамандар Полиуретан ондірісін тоқтату қажет деп есептейді.
## Дереккөздер


Санат:Полимерлер
Найроби (ұлттық парк)

**Найроби ұлттық паркі** — Кениядағы ұлттық парк. 

1946 жылы құрылған, алғашқы Кениялық қорық. Бұл шамамен (4&nbsp;mi) Кения астанасы - Найроби орталығынан 7 км оңтүстігінде, жабайы қорық пен үлкен қала - метрополис арасын тек бір шарбақ бөліп тұр.

## Сыртқы сілтеме
* Кения. Жабайы дала қызметі 
* Найроби қонақ үйі 

Санат:Кения қорықтары
Санат:1946 жылы пайда болғандар
Цецидии

**Цецидии** - галлалар, өсімдіктердің мүшелеріндегі жергілікті патологиялық жаңа түзілістер, ерекше коздырғыштар түрінен пайда болады және оларға қоршаған орта, қорек көзі ретінде болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Цефализация

**Цефализация** - буылтық кұрттарға және буынаяқтыларға тән бір немесе бірнеше дене сегменттерінің бас бөліміне қосылуы. Бұнда ми, барлық сезімтал мүшелердің жұмысын реттеуші, орналасқан. Ол бас сүйегімен, омыртқасыздарда қатты хитинмен қапталған. Цефализация кейде мидың салмағы мен дене салмағының ара қатынасын жатқызады. Цефализация дәрежесі әсіресе омыртқалыларда жоғары, құстарда, сүтқоректілерде-киттәрізділерде және приматтарда, әсіресе адамда.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Ұзын қол мешіндер

**Ұзын қол мешіндер** () - кішкентай адамтектес мешіндер, адамтектес маймылдар тұқымдасы.

## Сипаттама
Бойы 1 м ұзын емес, салмағы, 11 кг. Құрылысы жіңішке, нәзік. Терісі қара түсті, жабылған түгі жұмсақ, қалың. Кішкентай құйымшақ сүйектері бар. Жыныстық деморфизмі нашар. Бас сүйектері кішкентай, дөңгеленген. кішкентай айдаршалары бар. Азу тістері ірі. Алдыңғы аяқтары өте ұзын, олардың көмегімен гиббондар 10 метрге дейін және одан да көп арақашықтықта бұтақтан бұтаққа «*ұшады*». Бұтақтарда және жерде артқы аяқтарымен қимылдап қозғалады, бірақ та алдыңғыларын тең ұстайды.

## Кездесуі
Екі туыс: гиббондар, (6 түрі бар) және самангтар, (1 түрі). Оңтүстік-Батыс Азия мен Зонд аралдарының қалың тропикалық ормандарында мекендейді Сүректік өмір сүреді. Кішкентай отбасылық топтарымен өмір сүреді: әр отбасы орманда өз участігін алады.

## Мінез-құлқы
Гиббондар, «*әнші*» маймылдар, сөзбен айтқанда олар ағаштардың, бұтақтардың ең биігіне шығып күнді қатты әуенді толық октавалы өлеңімен қарсы алады.

## Көбеюі
Ұя салмайды. 5-7 жасында жынысы жетіледі. Бір баладан табады.

Ұзын қол мешіндер маймылдардың 4 туысы жатады, олар:
# Нағыз гиббондар *(Hylobates)*. Мұның көрнекті түрлері: ақсаусақ гиббон *(Hylobates lar)* — бұл Индияда тіршілік етеді; ұшқыр гиббон *(Hylobates agilis)* — түсі жағынан гулокқа ұқсас келеді, ұшқыр гиббон Суматра аралында кездеседі; Мюллер гиббоны *(Hylobates Muelleri)*— Борнео аралында кездеседі.
# Сиамангалар (*Symphalangus*);
# Номаскустар (*Nomascus*);
# Хулоктар (*Hoolock*).

## Дереккөздер


Санат:Приматтар
Радиолиз

**Радиолиз** — химиялық заттектердің (судың, органикалық қосылыстардың) иондайтын сәуле шығарудың әсерінен ыдырауы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Реинтродукция

**Реинтродукция** ( - қайталама әрекетті білдіретін косымша және  — кіріспе) — түрдің адамның іс-әрекетінің киносынан бұрынғы мекен еткен ортасындағы флорасына қайта енгізілуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Гессендік шыбын

**Гессендік шыбын**  немесе **Астық масасы**   *()* -  галлиц тұқымдас жәндік.

## Сипаттама
Ұзындығы 2,5-3,5 мм.

## Таралу аймағы
Еуразия, Солтүстік Африка және Солтүстік Америкада, ТМД-да, Еуропа бөлшектерінде, Закавказьеде, Сібірде және Орта Азияда таралған.

## Көбеюі
Жылына 3 ұрпаққа дейін береді. Жаздық бидайдың шығуымен бірінші ұрпақ ұша бастайды. Жұмыртқасын жапырақтарға салады, (500-ге дейін). Балаңқұрттың бірінші ұрпақтары жапырақтар қуысында жапырақтар шыққанша өмір сүреді, ал екіншілері, дақыл сабақтарында, шырындарын сорады және кебінуге әкеледі.

## Экология
Гессендік шыбындар бидайды, арпаны, қара бидайды зақымдайды-Гессендік шыбындардың бірнеше түрлері бар, (ТМД еуропалық бөлігінде, 4), олар бидайдың түрлі сұрыптарында мекендейді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Құрман Дияров

**Дияров Құрман** (10.11. 1910, Теректі ауданы, Еңбек ауылы — 8.7.1970) - мемлекет қайраткері. Орал ауыл шаруашылық техникумын бітіргеннен кейін зоотехник, 1938 ж. Батыс Қазақстан совхоздар тресі директорының орынбасары, 1938 ж. облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. 1942 ж. Қазақстан совхоздары халық комиссарының орынбасары, 1943 ж. Алматы облысы атқару комитетінің төрағасы, 1944 ж. ҚКСР Министрлігі Кең. төрағасының орынбасары, 1946 ж. Павлодар облысы атқару комитетінің төрағасы, 1952 ж. ауыл шаруашылық министрінің орынбасары, 1960 ж. ҚКСР совхоздары министрінің 1-орынбасары, Тың өлкесі өлкелік басқармасы бастығының 1-орынбасары қызметтерін атқарды. 1965 ж-дан Мемлекеттік жоспарлау комитетінің төрағасы болды. Көптеген ғылым мақалалардың, монографиялық еңбектің авторы. «Құрмет Белгісі≫, 4 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Гесперорнитектестер

**Гесперорнитектестер** *()* - құрып кеткен тісті құстар отряды. Бор кезеңінен белгілі.

## Таралуы
АҚШ, Чили, Ұлыбританияда  таралған.

## Сипаттама
Кейбір гесперорнитектестердің тістері кепіршіктен болған. Бас сүйегі палеогнатты, қанаттары қыскартылған,артқыаяқтары жақсы дамыған және жүзу қимылдарына бейімделген. Кеудесінде төс қыры жоқ, архаид типті каракоид, пигострим бар.

## Классификация
Ұзындығы 2 м-ге дейін, 5 туыс, 8 түрі бар. 
* Baptornis
** Baptornis advenus
* Гесперорнистер (*[[Hesperornis]]*)
** Гесперорнис (*[[Hesperornis regalis]]*)

## Өмiр сүру
Өмір сүру бағыты жүзушілік. Ұшпайды, құрғақшылықта қиын қимылдап жүрген.

Толық қаңкасы бойынша *Htsperonig regalis* пен *Baptornis advenus* белгілі. Канзас, АҚШ, кұстар эволюциясындағы өзінен кейін ұрпақ қалдырмаған бүйірлі бұтағы.

## Галерея

Сурет:Animals of the past - an account of some of the creatures of the ancient world (1929) (18012757429).jpg|Hesperornithidae swimming
Сурет:Marsh1880-193.jpg
Сурет:OCmarsh.jpg|Экспедицияның фотосы 1872 жылдағы. Hesperornis regalis
Сурет:Hesperornis Regalis - Project Gutenberg eText 16474.jpg|Hesperornis regalis қаңқасы
Сурет:Hesperornis regalis (1).jpg|Hesperornis regalis қаңқасы
Сурет:Hesperornis.jpg|реконструкция Hesperornis
Сурет:Hesperornis Heinrich Harder.jpg|реконструкция Hesperornis Heinrich Harder
Сурет:Brachauchenius lucasi2DB.jpg|Брахаухениус (Brachauchenius)
Сурет:Claosaurussmall.jpg


## Дереккөздер


Санат:Құстар
Людмила Дәулетқызы Дегетаева

**Дегетаева Людмила Дәулетқызы** (8.1.1946 жылы туған, Ресей, Волгоград облысы, Степановка селосы) — мәдениет қайраткері. 

Жәнібек орта мектебінде 8-сыныпты бітіріп, Ақтөбе мәдени-ағарту училещесінде оқыған. 1971 ж. Қазақ мемлекеттік қыздар педогогика институтын бітірген. Жәнібек ауданы кітапхана меңгерушісі (1963-68), 1971-87 ж. комсомол, партия қызметкері, 1987-91 ж. ҚКП ОК-нің кеңесшісі, 1991-96 ж. ҚР Президенті аппаратының сектор меңгерушісі, бас сарапшысы, 1996-97 ж. Президенттің жеке мұрағатының (бұрынғы Партия тарихы) меңгерушісі, ҚР Президенті әкімшілігі жалпы бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 

1997 жылдан ҚР Президенті мұрағатының директоры, Дегетаева — "1931-33 жылдардағы Қазақстандағы аштық және күштеп ұжымдастыру" (1998), "Қазақстандағы 1931-33 жылдардағы саяси зобалаң" (1998), "Ораз Жандосов. Құжаттар мен публицистика" (1999), "Қазақстандағы 1936-56 жылдардағы поляктардың тарихы" (2000), "Левон Мирзоян Қазақстанда" (2001) кітаптарының жауапты редакторы.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Гуттация

thumb|Артық суды жапырақ арқылы шығару
**Гуттация** — ауаның ылғалдылығы жоғары болғанда - транспирация күрделенгенде жапырақ ұшынан сұйықтын тамшыларының бөліну процессі. Яғни жапырақтардың бүйірлері бойынша түтікшелі ұлпа шеттерінен судың бөлінуі.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Даватчан

**Даватчан** - қызыл балық, альпалық талма балық, талма балықтар туыстасына жататды көл-өзендерде тіршілік етеді. Дене тұрқы 44 см дейін, салмағы 1 кг дейін. Шығыс Сібірде, Фролиха-Ципо-Ципиканск және Олёкмо-Витимск тауларының көлдерін мекендейді. Жыныстық жетілуі 6-7 жылда аяқталады. Уылдырық шашуы күзде; өсімталдығы 1,3 мың уылдырық. Ұсақ балықтармен, планктон және жәндіктермен қоректенеді. Мұз дәуірінің реликті. Қорғауға алынған.

## Дереккөздер


Санат:Албырттәрізділер
Даллитәрізділер

**Даллитәрізділер** (Dallidae) - шортан тәрізділер отрядына жататын балықтар тұқымдасы. Бүйір сызығы толық емес. 1 туысы, (Dallia) 3 түрімен: даллия, немесе қара балық, (D. pectoralis), түсі қара-қоңыр, (осыдан аталуы да), дене тұрқы 20 см дейін, Чукотка әне Аляска суқоймаларында кездеседі, одан басқа 2 түрі, оның ішінде D. admirabilis, Амгуэма өзенінің бассейінінде, (ТМД-ның эндемигі) кездеседі. Уылдырығын бөліп - мамыр-шілдеде шашады. Омыртқасыздармен қоректенеді, оның ішінде сары масалардың дернәсілдерімен. Судың мұздануына шыдамды.

## Дереккөздер


Санат:Шортантәрізділер
Геррозаврлар

**Геррозаврлар** *()* кесіртке тұқымдастар.

## Сипаттама
Ұзындығы 50 см. Денесін ірі шынайы қабыршақтардың панцирден сүйектік тақтайшаларға дейін жабылған. Көбінің жақтарында терілік қатпар ұсақ қабыршақтармен төселген, олар арқа жағын құрсағынан бөледі. 5 саусақты аяқтары жақсы дамыған, ал кейбіреулерінде өзгертілген.

## Қонысталуы
Африкада және Мадагаскар аралдарында 4 туыс, 25 астам түрлері бар. Тасты және құмды шөлдерде, жартылай шөлді жерлер мен субэкваторлық, субтропикалық өсімдіктер өсетін далада қонысталған.

## Көбеюі
1-ден 7-ге дейін жұмыртқа салады.

## Дереккөздер


Санат:Кесірткелер
Экономикалық өрлеу

**Экономикалық өрлеу** - экономикалық жүйе дамуының көлемдік, сандық жағының, ауқымының ұлғаюы. Экономикалық өрлеудің бірден-бір шарасы болмағанымен неғұрлым кең тараған шарасы — халықтың жан басына шаққандағы жалпы ұлттық өнімнің (немесе жалпы ішкі өнімнің) өзгеру (бағаның өзгеруін ескергенде) қарқыны. Адамзат тарихының өн бойында жекелеген елдерде және жалпы әлемдік шаруашылықта экономикалық өрлеу қарқыны әлеуметтік-экономикалық құрылысқа, елдердің халықаралық қатынастарына (соғыс немесе бейбітшілік), ғылыми-техникалық прогреске, демографиялық үдеріске, т. б. мән-жайларға қарай бірде артып, бірде бәсеңдеп, кең ауқымда түрленіп отырды. Әрбір қоғамдық құрылыста (феодализм, капитализм, т.б.) Экономикалық өрлеудің өз шегі болады. Атап айтқанда, бұрынғы КСРО экономикасы қол жеткізген социалистік өрлеу үшін шекті деңгей ұзақ тоқырауға, сонан соң 1980—90 ж. өларасында социалистік жүйенің күйреуіне әкеліп соқтырды. Нарықтық экономика жағдайындағы экономикалық өрлеудің ұзақ мерзімді қарқынды үрдісі тербелістерге, соның ішінде — "ұзақ толқындардан" орта мерзімді және біршама қысқа мерзімді іскерлік циклдерге дейінгі өндірістің өрлеуі мен құлдырауы тізбегін туғызатын түрлі экономикалық циклдерге кезігіп отырады.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Сұраным мен ұсынымды экономикалық реттеу

**Сұраным мен ұсынымды экономикалық реттеу** - сұраным мен ұсынымның арасалмағына әсер ету нысаны, ол экономикалық тұтқалар арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Шаруашылықты экономикалық реттеу

**Шаруашылықты экономикалық реттеу** - ресурстарды бөлу және ұлттық экономиканың дамуы кезеңінде белгілі бір тетіктердің — институттар, нысандар мен құралдар жиынтығының көмегімен қоғамдық қажеттіліктерге сай келетін үйлесімділікті қалыптастыру. Жеке, корпоративтік, ұжымдық жалпы ұлттық мүдделердің күрделі жүйесін іске асыратын экономикалық ынталандырмалар осы реттеуде неғұрлым толық іске қосылса, осы тетіктер де солғұрлым тиімді әрекет етеді жоче жекелеген секторлардың, аймақтардың, әлеуметтік жіктер мен топтардың, жекелеген адамдардың мүдделері жалпы қоғамның мүдделерімен үйлесуі жолында жұмыс істейді. Индустриясы дамыған елдердің және дамушылар қатарына қосылған елдердің қазіргі аралас экономикасында шаруашылықты экономикалық реттеу негізгі 3 тетіктің — нарықтық бәсекенің, корпоративтік және мемлекеттік реттеудің көмегімен жүзеге асырылады. Бұл тетіктер өзара іс-қимылда әрекет етеді және бірін-бірі толықтырып отырады. Олардың ара салмағы өзгермелі, әр елдің нақты-тарихи жағдайдарына, оның дамуы кезеңіне байланысты. Экономикалық үйлесімділік ең алдымен нарықтық реттеудің: бәсеке, еркін нарық тетіктерінің ықпалымен қалыптасады. Олардың құралдары: баға, пайыздық мөлшерлеме, валюталық бағам, бағалы қағаздар бағамы, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Сарапшы-Аудитор

**Сарапшы-Аудитор** – 
# бухгалтерлік есептен өзгешелігі бар аудит саласында білігі, машығы және жұмыс тәжірибесі бар маман. Аудиторлық тексеру кезінде сарапшы-аудитор ретінде жеке тұлға да, заңи тұлға да тартылуы мүмкін. Актуарий жылжымайтын мүлікті бағалаушы, заңгер, геолог, инженер сияқты мамандар, сондай-ақ тексерудің нақты шарттарына сәйкес тартылатын басқа да мамандар сарапшы-аудитор бола алады. **Сарапшы-аудитор** көрсететін қызметтер аудиторлық тексеру жүргізумен байланысты білімнің қайсыбір тар саласы бойынша әділ деректер алу үшін немесе тексерудің нәтижесіне аудитордың жауапкершілігін бөлісу үшін пайдаланылады; 
# сот-бухгалтерлік сараптама жүргізу кезінде сарапшы-бухгалтер ретінде тартылатын аудитор (аудиторлық фирма).

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Дарвинизм

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Чарлз Дарвин"]]
**Дарвинизм** — ағылшын натуралисті Чарлз Дарвин және басқа да ғалымдардың жеке түрдің бәсекелестікке, тіршілік етуге және көбеюге қабілеттілігін арттыратын шағын, мұраланған вариацияның табиғи сұрыпталуы арқылы барлық тірі организмдердің түрлері пайда болады және дамиды деген ойларына негізделген биологиялық эволюция теориясы. Бұл теорияның заманауи формасы — эволюцияның синтездік теориясы болып табылады.

## Ламаркизмге қарсы қойылуы
Дарвинизм терминін ұсынған Thomas Henry Huxley оны ламаркизмге қарсы қойған. Ламаркизм бойынша эволюцияның негізгі қозғаушы күші — организмдердің барлығына тән іштей мінсіздікке талпынысы деп есептейді.

## Дарвиннің пікірінше эволюцияның негізгі факторлары
* Тұқым қуалайтын өзгергіштік
* Тіршілік үшін күрес
* Табиғи сұрыптау
* Оқшаулану

## Дереккөздер


Санат:Эволюция
Санат:Терминология
Капитал экспорты

**Капитал экспорты** - капиталды шетелге шығару, оны монополиялар мен мемлекеттер монополиялық пайданы молайту, экономикалық және саяси жайғасымды нығайту мақсатымен ақша немесе тауар нысанында шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Дикарион

**Дикарион**  ( - қос және karion - жаңғақ, жаңғақ ядросы) - бір торшадағы гаплоид аталық және аналық ядроларының жақындасқан жұбы; қалталы және базидиалды саңырауқұлақтарда жыныстық процесс кезінде пайда болады; дикарион ядроларының қосылуы, қалта мен базидияның қалыптасуы кезінде жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Азаматтың салық төлеуден жалтаруы

**Азаматтың салық төлеуден жалтаруы** () - Азаматтың декларация табыс етуі міндетті болып табылатын жағдайларда табыстары туралы декларация табыс етпеу арқылы не декларацияға немесе салықтарды немесе мемлекеттік бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдерді есептеумен немесе төлеумен байланысты өзге де құжаттарға кірістер немесе шығыстар туралы не салық салынуға тиісті мүлкі туралы көрінеу бұрмаланған деректерді еңгізу арқылы салық немесе мемлекеттік бюджетке төленетін езге де міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруы, егер бұл әрекет ірі мөлшердегі салық немесе міндетті төлемдерді төлемеуге әкеп соқса, экономикалык кызмет саласындағы қылмыс ретінде айқындалып, айыппұл салынады не қоғамдық жұмыстарға тартылады, не бас бостандығынан айрылады (егер төленбеген салыктың сомасы бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асса).
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Диастола

thumb|right
**Диастола**  ( зылу, кеңею) - жүрекше мен қарынша бұлшық еттерінің босаңсуынан жүрек қуысының кеңеюі нәтижесінде ол қанға толады. Жүрекшелер мен қарыншалардың бір қалыпта систола мен диастола жүрек іс-әрекетінің циклін құрайды. Адамда 1 минутына 75 рет жиырылу кезінде жүрекшенің диастоласы 0,7 сек қарыншаның диастоласы 0,5 сек созылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жұмылдыруға шақырудан жалтару

**Жұмылдыруға шақырудан жалтару** () - Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлері мен әскери құрамалары қатарына
жұмылдыру бойынша әскери қызметке шақырудан жалтару түріндегі қылмыс —** бес жылға** дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Электрондық-цифрлық қол қою

**Электрондық-цифрлық қол қою** — жөнелтушіні бір таңбалы сәйкестендіру үшін электронды хабарламаға жалғастырылатын цифрлық код; қаржы құжаттарын "клиент-банк" компьютерлік жүйесіне беру кезінде пайдаланылатын ақпаратты беруші адамның мұқамдалған сәйкестендіргіші. Ақпарат сәйкестендіргіш қабылдаушы тараптың үлгісімен, эталонымен сәйкес келгенде қабылданады. Бухгалтерлік есепті ұйымдастыру кезінде субъектінің электронды қол қоюды пайдалану және рұқсат алу құғығына қатысты тиісті сақтық және бақылау шаралары белгіленген жағдайда электронды қол қоюды пайдалану құқығы болады.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Қылмысты жасырушылық

**Қылмысты жасырушылық** (; ) - Қылмыстық құқықта — қылмысты, қылмысты жасаудын құралы мен заттары, оның іздерін не болмаса қылмыстық жолмен табылған бұйымдарын қасақана жасыру түрінде көрінетін
қоғамдық қауіпті әрекет.

Күні бұрын уәде берген жасырушылық көмектесуші пішімінде қылмысқа бірге қатысушы түрінде қарастырылады. Белсенді түрде жасырушылық дер кезінде хабарламаушылықтан дараланады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ресурстарды үнемдеитін технологиялар

**Ресурстарды үнемдеитін технологиялар**(*Ресурсосберегающие технологии*; грек, techne — өнер, шеберлік және ...логия) — отынды және энергияның басқа да кездерін (энергия үнемдейтін технология), сондай-ақ шикізатты, материалдарды, суды, ауаны, т.б. ресурстарды технологиялық мақсат үшін барынша аз тұтынып, өнім өндіруді қамтамасыз ететін технологиялық операциялардың жүйелі жиынтығы. Ресурстарды үнемдеитін технологияларда табиғи ресурстарды қолданудың меншікті нормалары біршама төмен; оларда кешенді өңдеу (өндірістің қалдыктарын пайдалануды қоса), екінші реттік ресурстарды (металлолом, шыны сынықтары, макулатура, т.б.) пайдалану, сондай-ақ жылуды, баска энергияны, суды, т.б. айналымға жіберу маңызды орын алады. Ресурстарды үнемдеитін технологиялар табиғи ресурстарды үнемдеуге және қоршаған ортаның ластанбауына мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Дефосфорлану

**Дефосфорлану** - құрамында фосфор молекулалары бар қосылыстардан фосфор қышқылы қалдығының бөлінуі. Тірі жасушаларда дефосфорлану негізінен фосфотаздар, (фосфоамидаздар) көмегімен жүреді де, нәтижесінде бос фосфор қышқылы түзеледі. Дефосфорлану нәтижесінде қуаты мол АТФ аденозинтрифосфатаза макроэргиялық мембраналар арқылы иондардың тасымалдануына, бұлшық ет жиырылуына және басқа да физиологиялық функцияларға қатысады. Трансфераз класына жататын қиназалардың көмегімен нуклеозидтрифосфаттарды дефосфорлану фосфорил топтарын басқа қосындыларға, (төменмолекулалық заттар немесе ақуыздар) тасымалдайды. Фосфорлану үрдісіне қарама-қайшы болғандықтан дефосфорлану тірі ағзаның зат алмасуы және тірі ағзалардың қуаттылығында маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Генетикалық жүк

**Генетикалық жүк** - популяцияда гетерозиготалы күйде кездесетін летальды және басқа зиянды гендердің саны.

## Тағы қараңыз
* Евгеника
* Инцест
* Инбридинг

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Рефугиум

thumb
**Рефугиум** (ағыл reftige — баспана) - бір түр немесе көбіне тіршілік иелерінің нысандар тобы геологиялық уақыттың қолайсыз кезеңінен, колемді кеңістіктерде тіршіліктің бұл нысандары құрып кеткен осындай кезеңдерден өтіп аман сақталып калған жер бетіндегі өңірлер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Күрделі жұмсалымның тиімділігі

**Күрделі жұмсалымның тиімділігі** - күрделі жұмсалымнаң алынатын тиімділіктің (нәтиженің) осы жұмсалымның көлеміне қатынасы. Күрделі жұмсалымның нәтижесіне және бағыттылығына қарай экономикалық, әлеуметтік, экологиялық нәтижелілік түрлеріне бөлінеді. Күрделі жұмсалымның экономикалық тиімділігі — өнім шығарылымы өсімінің, пайда өсімінің осы өсімге себепші болған күрделі жұмсалымға қатынасы. Әлеуметтік тиімділік— алынатын әлеуметтік игіліктердің, көрсетілетін әлеуметтік қызметтердің осы игіліктер мен қызметтерді қамтамасыз еткен күрделі жұмсалымға қатынасы. Экологиялық тиімділік — сыртқы орта күйінің жақсаруы көрсеткіштерінің осы жақсаруды туғызған күрделі жұмсалымға қатынасы. Күрделі жұмсалымның тиімділігі ел, аймақ, сала бойынша, инвестициялық, экономикалық, әлеуметтік, экономикалық бағдарлама бойынша, кәсіпорындар тобы (қауымдастықтар, өнеркәсіптік топтар) бойынша, жекелеген кәсіпорындар, бағдарламалар бойынша айқындалады. Макродеңгейде болжалды (үміт етілген) және нақты (іс жүзіндегі) күрделі жұмсалымның тиімділігі, микродеңгейде жобалық және нақты күрделі жұмсалымның тиімділігі түрлеріне бөлінеді.Ел бойынша, аймақ бойынша мына көрсеткіштер есептеледі: ЖІӨ-нің, ұлттық табыстың, өндірістік аяға күрделі жұмсалымның теңгесіне шаққандағы пайданың өсімі, күрделі жұмсалымның өтелу мерзімі. Сала бойынша өнім шығарылымының, күрделі жұмсалымның теңгесіне шаққандағы пайданың өсімі, күрделі жұмсалымның өтелу мерзімі есептеледі. Кәсіпорындар бойынша нақты күрделі жұмсалымның тиімділігі күрделі жұмсалымның табыстылығымен, оның өтелу мерзімімен айқындалады. Мұнда күрделі жұмсалым туғызған өсім осы күрделі жұмсалымның өзімен салыстырылады.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Дауыс беру

**Дауыс беру** — сайлау үрдісінің шешуші кезеңі. Бір немесе екі турдан болады. Бюллетендермен немесе арнайы машиналармен дауыс беру арқылы жүзеге асады.

## Алдын ала дауыс беру

Алдын ала дауыс беру — сайлау күні өзінің тұрғылықты орнында болмауына байланысты учаскелік комиссияға келе алмайтын сайлаушыға, референдумға қатысушыға алдын-ала дауыс беру мүмкіншілігін беретін институт.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану