Ақтаудағы ұшақ апаты

**Ақтаудағы Embraer E190 апаты** — 2024 жылғы 25 желтоқсанда таңертең Embraer E190 ұшағының қатысуымен орын алған қайғылы әуе апаты. Әзербайжанның көлік министрлігінің алдын ала мәліметіне сәйкес, Azerbaijan Airlines әуе компаниясына тиесілі жолаушылар ұшағы «Баку-Грозный» бағыты бойынша ұшып бара жатып, Ақтау әуежайы маңында апатқа ұшырады.

Тергеудің алдын ала нәтижелері бойынша Әзірбайжан билігі мен авиакомпания ұшақтың Қазақстанда «сыртқы әсерден» кейін апатқа ұшырағанын хабарлады. Әзербайжандық үкіметтік дереккөздерге сәйкес, ұшақ «жер-әуе» санатындағы ресейлік зымыранмен «дрондардың белсенділігі кезінде» Грозный аспанында атып түсірілген. Зымыран сынықтары жолаушылар мен экипаж мүшелеріне тиіп, ұшақтың жанында жарылды. Тергеу барысымен таныс әзербайжандық дереккөздердің бірі Reuters агенттігіне алдын ала нәтижелер бойынша ұшақ ресейлік «Панцирь-С» әуе қорғаныс жүйесімен атылғанын және Грозныйға жақындаған кезде оның байланыс жүйелері радиоэлектронды күрес жүйелері арқылы істен шығарылғанын хабарлады. Осы дереккөзге сәйкес, зақымдалған ұшақ ұшқыштардың шұғыл қону туралы өтінішіне қарамастан Ресей әуежайларына қонудан бас тартылды және Каспий теңізі арқылы Қазақстандағы Ақтауға қарай ұшуға бұйрық берілді.

Ұшақ әуежай үстінде екі айналым жасап, қаладан 3 км қашықтықта ұшу-қону жолағына жақын жерде құлап, өртке оранды. Бортта 67 адам (62 жолаушы және 5 экипаж мүшесі) болған, соның 29-ы тірі қалды. Ұшақтың құлауынан аман қалған құйрығында, сондай-ақ Киль мен биіктік рульдерінің жазықтықтарында көптеген саңылаулар табылды (олардың кейбіреулері әлі ұшып келе жатқан ұшақтың салонынан да көрінеді), бұл сарапшылардың пікірінше, әуе шабуылына қарсы зымырандардың элементтерінен туындауы мүмкін. Тірі қалған жолаушылар сәтсіз қонуға тырысқаннан кейін Грозныйдың үстіндегі аспандағы жарылыстардың дыбыстарын естігендерін айтты.

Ұшақ апатынан үш күн өткен соң, Ресей президенті Владимир Путин Әзірбайжан президентінен ұшақпен болған «қайғылы оқиға» үшін кешірім сұрады. Әңгіме барысында әзірбайжандық жолаушылар тасымалдайтын әуе кемесі Грозный қаласының әуежайына бірнеше рет қонуға тырысқаны атап өтілді. Осы уақытта Грозный, Моздок және Владикавказ Украинаның жауынгерлік ұшқышсыз ұшу аппараттарына шабуыл жасады, ал ресейлік ӘШҚ бұл шабуылдарды тойтарыс берді. Бұл ретте Путин кеменің құлауына себеп болған ӘШҚ жұмысы екенін ешқашан мойындамады. Әлиев өз кезегінде ұшақ корпусында бірнеше саңылаулардың болуы, жолаушылар мен экипаж мүшелерінің бөгде фрагменттермен жаралану сипаты «физикалық және техникалық сыртқы әсер» фактісін растайтынын атап өтті.  Ол сондай-ақ Ресей тарапының апаттың себептері туралы «мәселені шешкісі» келгеніне өкініш білдірді және Ресейден Әзірбайжаннан кешірім сұрауды, өз кінәсін мойындауды, кінәлілерді жазалауды және оларды қылмыстық жауапкершілікке тартуды, сондай-ақ Әзірбайжан мемлекетіне, зардап шеккен жолаушылар мен экипаж мүшелеріне өтемақы төлеуді талап етті.

## Ұшақ
Апатқа ұшыраған Embraer ERJ-190AR ұшағы болатын (Борттық нөмірі 4K-AZ65). 22 шілде 2013 жылы ұшақ Сан-Жозе-дус-Кампус қаласындағы (Бразилия) Embraer заутынан ұшырылып, Баку қаласына қарай сапарын бастады. Ұшақ Натал, Лас-Пальмас және Пальма-де-Мальорка әуежайлары арқылы ұшып өтті. 24 шілдеде Бакуге жеткенде, ұшаққа 4K-AZ65 тіркеу белгісі мен «Гусар» атауы берілді. Бұл атау Әзербайжанның Гусар қаласының құрметіне қойылған. Кейінірек ұшақ Әзербайжан әуе жолдары және олардың еншілес Buta Airways әуе компаниясында пайдаланылды. 2017 жылдың қазанында ұшақты Buta Airways компаниясы сатып алған және ол жерде 2023 жылға дейін қызмет еткен. 2023 жылдың қазанында ұшақ AZAR компаниясының құрамына қайта оралған.

Апат алдында, 2023 жылдың 25 желтоқсанынан 2024 жылдың 19 қазанына дейін ұшақ әуе компаниясы орналасқан Баку әуежайында тоқтап тұрды.

## Экипаж және жолаушылар
Ұшақ экипажы келесі мүшелерден тұрды:

* Кшнякин Игорь (Капитан)
* Кальянинов Александр
* Әлиева Хокума
* Әсадов Зұлфұғар
* Рагимли Айдан
Экипаж құрамында осы жоғарыдағы 5 адам болған. Барлық экипаж мүшелері Әзербайжан азаматы. Алдын ала ақпарат бойынша, апаттың салдарынан ұшқыштар қаза тапқан. Ұшақ капитаны Игорь Кшнякин 15 000 сағаттан астам ұшып шыққан, оның 11 200 сағаттан астамы капитан қызметінде болған. Тірі қалғандар арасында бортсерік Хокума Алиева жоқ. Стюард Асадов Зульфугар мен стюардесса Рагимли Айдан әртүрлі дәрежедегі жарақаттар алған.

Ұшақ бортында болған 67 адамның 15-і Ресей Федерациясының азаматтары, 37-сі Әзербайжан азаматтары, 6-ы Қазақстан азаматтары, 3-і Қырғызстан азаматтары екені белгілі болды.

## Барысы
### Оқиға

2024 жылдың 25 желтоқсанында, сағат 03:55 UTC-де, ұшақ Баку қаласындағы Гейдар Алиев атындағы халықаралық әуежайдан ұшып, Грозный әуежайына бағыт алды. 

Грозный әуежайының баспасөз қызметінің мәліметінше, ұшақ межелі әуежайға ұшқанда тұманға байланысты «Үйташ» әуежайына (Махачкала) қайта жіберілді, дегенмен ұшқыштың диспетчермен жарияланған, бірақ расталмаған радио алмасу жазбаларында тұман туралы сөз жоқ. Осы жазбаларға сүйенсек, жергілікті уақыт бойынша сағат 08:11-де командир диспетчерге Бакуге кететінін, бір минуттан кейін — екі GPS жоғалғанын және сағат 08:16-да ұшақтың басқарудан бас тартқанын, «бұл кабинада құстардың соққысы» болғанын айтты. Сағат 08:17-де ұшқыш минералды суларға баратынын хабарлады, ал 08:20-да ауа-райы туралы ақпаратты біліп, Махачкаланы беруді сұрады. Сағат 08:22-де ұшқыш гидравликаның істен шыққандығы туралы хабарлады, ал бір минуттан кейін ол Махачкалаға барады.

Ресейдің басшысы Дмитрий Ядров 27 желтоқсанда ұшақ командирі ұшақты Грозный әуежайына екі рет қондыруға тырысқанын, бірақ мүмкін смогстігін айтты. Грозныйға қонудың сәтсіз әрекеттері туралы тірі қалған жолаушылар мен стюардессалар да айтады. Сонымен, тірі қалғандардың бірі Субхонкул Рахимовтың айтуынша, ұшқыштар үш рет Грозныйға борт отырғызуға тырысты, бірақ «үшінші рет бірдеңе жарылды». Рахимовтың айтуынша, жарылыс ұшақ ішіндегі жарылыс сияқты болған жоқ. Кеменің сыртындағы жарылыс туралы тірі қалған стюардесса Зульфугар Асадов та айтты. Тағы бір жолаушы Заур Мамедов жарылыстар туралы да айтты. Тірі қалған стюардесса Айдана Рагимлидің айтуынша, бірінші соққыдан кейін оттегі маскалары ашылып, стюардессалар жолаушыларға жүгінгісі келгенде, екінші соққы болды, оның барысында стюардесса Асадов сол қолынан жарақат алды, ұшақтың ішіне сынықтар кірді. Апатқа дейін түсірілген ұшақ салонынан түсірілген кадрларда ұшақта қысымның төмендеуі байқалды, орындықтарда тесіктер байқалады, ал жолаушылар зардап шеккендерге таңу керек дейді. Ядровтың айтуынша, Грозный аймағында «қиын жағдай» болған: украиналық дрондардың «Грозный және Владикавказ қалаларындағы азаматтық инфрақұрылымға» шабуылына байланысты «кілем» режимі енгізілді (белгілі бір аумақтың үстіндегі аспанның жабылуы), ал Грозный әуежайы «тығыз тұман» жауып, 500 метр биіктікте болған жоқ көріну. Алайда, 25 желтоқсан күні таңертең Шешенстан астанасында әуежайдың жабылуы туралы ресейлік ақпарат агенттіктерінде де, жеделхат арналарында да хабарланған жоқ. Сонымен қатар, Грозный әуежайының бас директоры Альви Шахгириев «кілем» режимі әуе кемесінің командирі қосалқы аэродромға кету туралы шешім қабылдағаннан кейін енгізілгенін айтты. Сол күні таңертең Шешенстан Қауіпсіздік Кеңесінің хатшысы Хамзат Қадыров Шешенстанның үстіндегі аспандағы барлық дрондардың жойылғаны туралы» есеп берді, ал келесі күні оның ағасы, Шешенстан басшысы Рамзан Қадыров Хамзат Қадыровты «Шешен Республикасына сіңірген еңбегі үшін медалімен» марапаттады.

06:07 UTC-ден кешіктірмей (кеменің белгісі ұшу жазбасында қайта пайда болған кезде), Каспий теңізінің үстінде, ұшақ экипажы 7700 сигналы (төтенше жағдай) берді. Ұшақ белгісі ұшу жазбасында қайта пайда болған кезде, ол Ақтау әуежайына қарай жылжып үлгерді. Росавиацияда «борттағы штаттан тыс жағдайға байланысты» Ақтаудағы қосалқы әуеайлаққа кету туралы шешімді ұшақ командирі қабылдады. Апаттық қону тікелей қолмен басқару режимінде орындалды (direct mode).

Әзірбайжан үкіметінің дереккөздерінің айтуынша, ресейлік «жер-әуе» зымыранымен зақымдалған (украиналық ұшқышсыз ұшу аппараттарының Грозный аспандағы белсенділігі кезінде) ұшақтардың шұғыл қону туралы өтініштеріне қарамастан Ресей әуежайларына қонуға рұқсат берілмеген. Оның орнына ұшқыштарға Каспий теңізі арқылы Ақтауға қарай ұшуға бұйрық берілді. Euronews корреспонденттері алған мәліметтерге сәйкес, ұшақтың GPS навигациялық жүйелері теңіз үстінен ұшудың барлық жолында өшірілді. Росавиация басшысы Дмитрий Ядров өз кезегінде командирге қону үшін басқа әуежайлар ұсынылғанын (нақты қандай ядро туралы хабарлаған жоқ), бірақ ол Ақтау әуежайына бару туралы шешім қабылдағанын айтты.

Сағат 06:30 UTC-де (11:30), төмен биіктікте және алдыңғы бөлігі төмен қараған күйде ұшақ әуежайдың ұшу-қону жолағының маңында жерге соқтығысты. Ұшақ бөліктерге бөлініп кеткен, тірі қалғандардың көпшілігі орналасқан оның артқы бөлігі ажырап, төңкеріліп қалған. Құтқару жұмыстарына 150 құтқарушы мен 45 техника жұмылдырылды.

Борттағы ақаулардың нақты себебі әзірге белгісіз. Алайда негізгі болжам — құстармен соқтығысып қалу. Бұл нұсқаны ұшақтың иесі, Azerbaijan Airlines әуекомпаниясы да топшылап отыр.

## Реакция
Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев, Сербия президенті Александр Вучич, Пәкістан премьер-министрі Шахбаз Шариф, Қырғызстан президенті Садыр Жапаров, Ресей президенті Владимир Путин, Түркия президенті Режеп Тайып Ердоған, Солтүстік Кипр Түрік Республикасының президенті Эрсин Татар, Иран президенті Масуд Пезешкиан, Тәжікстан президенті Эмомали Рахмон, Израиль президенті Ицхак Герцог, Молдавия президенті Майя Санду Беларусь президенті Александр Лукашенко, сондай-ақ АҚШ, Ұлыбритания және Франция елшіліктері, Грузия мен Румынияның Сыртқы істер министрліктері Әзербайжанға әуе апатына байланысты көңіл айтты. 26 желтоқсан Әзербайжанда аза тұту күні деп жарияланды.

Арменияның премьер-министрі Никол Пашинян әуе апатынан қаза тапқандардың отбасыларына көңіл айтты.

Әуе апатына байланысты Әзербайжан президенті Ильхам Әлиев Ресейге сапарын тоқтатты.

Ресей президенті Владимир Путин апат орнына медицина қызметкерлері мен қажетті жабдықтармен МЧС Ресейдің ұшағы жіберілетінін мәлімдеді.

### Әзербайжан
25 желтоқсандағы оқиға салдарынан Әзербайжанда көп адамның қазасына байланысты аза тұту күні жарияланды. Әзербайжан футзал лигасының және Әзербайжан Кубогының 8-туры бір минуттық үнсіздікпен басталатын болды. Аза тұту күніне орай Әзербайжанда таеквондо чемпионаты мен біріншілігінің кездесулері кейінге қалдырылды.

«Әзербайжан әуе жолдары» тергеу аяқталғанға дейін Баку — Грозный — Баку және Баку — Махачкала — Баку бағыттарындағы рейстерді орындауды тоқтататынын хабарлады.

Ильхам Әлиев фактілерге негізденсек, ұшақ Ресей аумағында, Грозный қаласының маңында зақымданып, басқару қабілетінен айырылғанын жария еткен. Ресейдің ұшақтың ішінде жарылыс болған деген теориясы қапа қылып, таң қалдырғанын айтты. Осыдан, Ресей бұл апаттың ісін басып тастағысы келіп тұрғаны анық деген пікірін білдіртті. Әзербайжанның осы апатқа қатысты Ресей Федерациясына талаптарын атап өтті.

## Көмек
Оқиға орнына көмек көрсету үшін 22 жедел жәрдем бригадасы мен апаттар медицинасы орталығының алты бригадасы жіберілді.
«Облыстық көпбейінді ауруханада 30 хирургиялық және травматологиялық төсек-орын, сондай-ақ 10 реанимациялық орын дайындалды. Балалар ауруханасында 20 төсек-орын мен 10 реанимациялық орын ашылды»
 - деп толықтырды басқарма өкілдері. Сонымен қатар, 11 жастағы бала мен 16 жастағы жасөспірім де ауруханаға жатқызылды. Дәрігерлер мен құтқарушылар зардап шеккендерге көмектесіп жатыр.

Қазақстанның Орталық қан банкі авиакатастрофа салдарынан зардап шеккендерді тиімді емдеу үшін қан тапсыру қажеттілігін хабарлады. Кейінірек шамамен 300 адам қан тапсыру науқанына қатысу үшін жиналды.

Қазақстанда әуе апатынан зардап шеккендердің туыстары үшін жедел байланыс желісі ашылды. Апатқа қарамастан, Ақтау әуежайы қалыпты режимде жұмысын жалғастырды.

## Тергеу
Embraer E190 ұшағының Ақтау маңында апатқа ұшырауына байланысты Әзербайжан Бас прокуратурасы Қылмыстық кодекстің 262.3-бабы (әуе көлігінің қозғалысы мен пайдалану қауіпсіздігі ережелерін бұзу, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкелу) және 314.3-бабы (немқұрайлылық) бойынша қылмыстық іс қозғады. Қазақстан құқық қорғау органдары Қылмыстық кодекстің 345-бабы (көлік құралын пайдалану кезінде қауіпсіздік ережелерін бұзу, абайсызда екі немесе одан да көп адамның өліміне әкелу) бойынша іс бастады. Ал Ресей Федерациясының Тергеу комитеті Қылмыстық кодекстің 263-бабы (әуе көлігінің қозғалысы мен пайдалану қауіпсіздігі ережелерін бұзу) бойынша қылмыстық іс қозғады.

### Нұсқалар

#### ӘШҚ (ПВО) қорғаныс құралдарымен зақымдану
Ұшақ Ресей мен Украина арасындағы соғыстың оқиғасы ретінде Ресейдің Украинаның ұрыс дрондарына тойтарыс беріп жатқан аумағына ұшқан. 

Апаттан соң, ұшақтың денесінде көптеген айқын шрапнель оқтарынан туатын зақымды көруге болады. Апаттан тірі қалған куәгерлердің айтуы бойынша, ұшу кезінде сырттан ұшақтың маңында жарылыс естілген. Жолаушылардың апатқа дейінгі ұшақтың ішінен түсірілген видеоларында тесілген құтқару күртешелері әрі әйел жолаушының аяғынан қан төгілуі байқалады. Әскери аналитик Ян Матвеевтің ойлауынша, апат Ресейдің әуе қорғаныс жүйелері, дәлірек Панцирь-С1 жүйесінің радиолокациялық қателік салдарынан туындаған деген пікірін білдірді. Авиация аналитигі Ричард Абулафия *Türkiye Today* баспасына сөзінде құстармен соқтығысу болжамын жоққа шығарды. *Türkiye Today* зақым ауқымдығынан және өрнегінен құстармен соқтығысу болжамы шындыққа жанаспайтынын атап өтті. Керісінше, зымыранныӊ зақымына ұқсайды деген болжамды білдіртті. *[[The New York Times]]* баспасы Әзербайжан тергеушілерініӊ келтірілген залалға Ресейдіӊ Панцирь-С1 әуе қорғаныс жүйесі жауапты деп есептейтінін жеткізген.

#### Басқа
Апаттың себептерін зерттеу барысында көптеген түрлі болжамдар мен версиялар пайда болады. Осы жағдайдағы бір негізгі болжам — ұшақтың құстармен соқтығысуы немесе ұшақта баллонның жарылуы мүмкіндігі туралы сөз қозғалды. Алғашқыда, Ресей Авиациясының баспасөз хатшысы Артем Кореняко құстармен соқтығысу нәтижесінде ұшақта «төтенше жағдай» туындап, капитанның қосалқы аэродромға қонуға шешім қабылдағаны туралы мәлімдеген болатын. Алайда, бірнеше сағаттан кейін әлеуметтік желілер мен БАҚ-тарда ұшақтың құйрық бөлігіндегі суреттер мен видеолар жарияланып, онда құстармен соқтығысқан жағдайда пайда болмайтын зақымдар анықталды.

### Авиациялық оқиғаның алдын ала зерттеу нәтижелері
Ұшақтан қалған бөлшектерді алғашқы тексеру фюзеляж құйрығына, кильге және тұрақтандырғыш тетігіне, биіктік пен бағыттаушы рульдеріне зақым келтірген, мөлшері мен пішіні әртүрлі көптеген шұрықтар мен тесіктер барын анықтады. Әуе кемесінің сол жақ қозғалтқышына және сол қанатына, сондай-ақ әуе кемесінің агрегаттары мен компоненттеріне де осыған ұқсас зақым келгені анықталды. Кей жерінде қалған зақым ізі дұрыс тікбұрышты пішінді. Құжатта ұшақ қаптамасын тесіп өткен іздер әуе кемесіне «сырттан бөгде заттар тигенін көрсетеді» деп жазылған.

Құжатта Azerbaijan Airlines (AZAL) әуекомпаниясының Embraer ERJ 190-100 жолаушы ұшағы Бакуден Грозныйға тұрақты әуе рейсіне ұшып шыққаны айтылған. Экипаж тиісті медициналық тексеруден және ұшар алдындағы дайындықтан ойдағыдай өткен. Ұшаққа техникалық қызмет көрсетілген. Ұшақта экипаждың бес мүшесі мен 62 жолаушы болған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Құлаған ұшақтың жолаушылары арасында төрт елдің азаматтары болды — ФОТО — ВИДЕО — ЖАҢАРТЫЛДЫ

* Баку-Грозный ұшағы апатқа ұшырады — РБК

*Алдын ала есеп Embraer-190 4K-AZ65 AZ AL-2024 — Алдын ала есеп Embraer ERJ 190–100 IGW, 4K-AZ65, 25 желтоқсан 2024 жыл // Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі

Санат:2024 жылғы апаттар
Санат:2024 жылдағы Қазақстан
Санат:2024 жылдағы Әзербайжан
Санат:Қазақстандағы әуе апаттары
Санат:Маңғыстау облысы тарихы
Санат:Түпқараған ауданы
Санат:Ұшақтардың құстармен соқтығысу салдарынан болған авиациялық апаттар