open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Электр энергиясының көздері

## Электротехника
Бүкіл электртехниканы ең қарапайым түрде үш нәрсе деп қарастыруға болады: электр энергниясының көздері, энергия беру желілері-сымдар.Сымның қимасының ауданы, өткізгіштің және бар болса оқшаулағыштың материалы маңызды болады.Жалпы алғанда, электр энергиясының көздері электргенератор және аккумуляторлы батарея.Аккумуляторда химиялық энергия электр энергиясына түрленеді.Электргенератор механикалық энергияны электрлікке түрлендіреді.
Электргенераторлар өнеркәсіптік энергетиканың негізін құрайды.Генераторлар гидроэлектр станцияларында (ГЭС), жылу және атом электр станцияларында (ЖЭС және АЭС) орнатылған. ГЭС-те генераторлар су ағысының әсерімен қоғалады.Мұндай станцияларды өзендерге салады. ЖЭС-те генераторды айналдыруға жанған отыннан, мысалы көмірден алынған жылу энергиясы пайдаланылады.АЭС-те атом энергиясы «жұмыс істейді». Электргенератордың негізгі бөлшектеріне ротор мен статор жатады. Ротор сыртқы заттың- ГЭС-тегі судың күшімен айналады.Ротор айналған кезде статорда электр тогы пайда болады. 

## Электрқозғалтқыш
Электрқозғалтқыш- бұл да электргенератор, тек ол керісінше жұмыс істейді.Егер электрқозғалтқыштың статорының сымдарымен ток жүрсе, ротор айналады. Әдетте ротор статордың ішінде орналасады. Электргенераторлар айнымалы токты ғана өндіреді, электрқозғалтқыш айнымалы токпен де, тұрақты токпен де жұмыс істей алады.Айнымалы токты тұрақтыға түрлендіру үшін түзеткіштер қолданылады.Тұрақты токпен жұмыс істейтін әлемдегі бірінші электрқозғалтқышты 1834 жылы орыс ғалымы Б.С.Якоби жасаған. Айнымалы токтың электрқозғалтқышы одан екі жыл бұрын пайда болған, оны америкалық физик Дж.Генри ойлап тапты.Іс жүзінде қолдануға жарамды электргенераторлар 1830-шы жылдары пайда болды.
## Электрогенератор
Электргенераторлар- кез-келген электр станциясының негізі. ХІХ  ғасырда электр станцияларын электр энергиясын пайдаланатын орындарға- зауыт пен фабрикаларға мүмкіндігінше жақындатып салған. Электр энергиясын қашық жерлерге беру техникасы жетілгеннен кейін электр станцияларын зауыттарға «байлап» қоймауға жол ашылды.Мұндай электр станцияларын біраз уақыт бойы орталық деп атады. Әлемдегі бірінші орталық электр станциясын 1881 жылы Нью-Йоркте Т.А.Эдисон салған, ол жылу электр станциясы болатын. Ең бірінші ГЭС-ті 1880 жылы Ұлыбританияда салды. Әлемдегі бірінші атом электр станциясы 1954 жылы Калугна облысындағы Обнинск қаласында іске қосты.Бұл АЭС 2002 жылға дейін жұмыс істеді.

## Қызықты деректер
Қозғалатын ротордың ішінде қозғалмайтын статоры бар әдеттен тыс электр моторлары да болады. Мұндай қозғалтқыштың үлгісі- өте дәл  навигациялық жүйелерде пайдаланылатын электрлік гироскоп.
## Дерек көздер
*Техника, Балалар энциклопедиясы РОСМЭН,Мәскеу 2012
Багаудтар

**Багаудтар** () - Галлия мен Солтүстік Испаниядағы Римге қарсы халық-азаттық қозғалысына қатысушылар (3-5 ғ.). Қозғалыс ІІІ-V ғ-ларда орын алып, қатарын кедей адамдар, құлдар құраған. 283-285 ж. (немесе 269-270) басталып, негізінен Сена мен Луара өзендері аралығындағы аймақтарда өріс алды. Багаудтардың жетекшілері - Аманд пен Элиан болған, өз-өзін император деп жариялап, олар армия құрды. Рим әскерлері қозғалысты басқаннан кейін 408 ж. қөтеріліс қайта басталды. 435-447 ж. көтеріліс Солтүстік-Батыс Галлияны қамтыды, бірақ қайтадан көтерісшілер жасағы жеңілді. 5 ғ-дың ортасында Солтүстік Испанияда қозғалыс орын алды. 454 ж. оларды римдіктер, кейін вестготтықтар жаныштады.

## Дереккөздер


Санат:Еуропа тарихы
Құс тұмсықты таспа

**Құс тұмсықты астрагал** () - бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын көп жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 2-14 см.
* Сыртын ұзын әрі қалың түк басқан.
* Екі жағын ақ сұр түк басқан эллипс тәрізді 6-8 жұп жапырақтары сабағында кезектесіп орналасқан.
* Гүлшоғыры қысқа 3-10 гүлшоғынан тұрады. Тостағаншасы қалың түкті, тісшелері жіп тәрізді. Күлтесінің ұзындығы 25 мм, сары түсті. Бұршаққабы орнықты, ұзындығы 5 см-дей, тұмсығы үшкір цилиндр біз тәрізді. Сыртын түк басқан, піскен кезде аздап иіліп тұрады.
* Тұқымынан көбейеді. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, маусым-шілдеде жеміс салады. Таудың тасты баурайларында, тау етегінде дала өсімдігінің арасында өседі. Сирек кездесетін эндемик, саны азайып бара жатқандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанда Жетісу Алатауында, Алакөл көлінің батыс жағалауында кездеседі. Таудың тасты баурайларында, тау етегінде дала өсімдігінің арасында өседі.

Сирек кездесетін эндемик, саны азайып бара жатқандықтан Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Бавар мемлекеттік сурет қоры

[thumb|Ескі пинакотека. [Мюнхен]]
[thumb|Жаңа пинакотека. [Мюнхен]]
**Бавар мемлекеттік сурет қоры** - неміс және дүние жүзі өнері коллекцияларының жиынтығы (негізінен Мюнхенде). Оған енетіндер:
* Ескі пинакотека (1836 ж. құрылған; П.П.Рубенстің сирек кездесетін картиналар коллекциясы, А.Дюрердің "Төрт апостолы", Тицианның  "Тікнді тәж кигізуі");
* Жаңа пинакотека (19 ғ-дағы неміс мүсін өнері мен кескіндеу өнері);
* Жаңа галерея (19-20 ғ-дағы мүсін және кескіндеу өнері);
* Шак галереясы (кенже романтикалық неміс өнері);
* Шлейсхеймдегі Жаңа сарай.

Бавар мемлекеттік сурет қорының бөлімшелері 
* Ансбах (резиденция), 
* Ашаффенбург (Жаңа резиденция), 
* Байрёйт (Жаңа замок), 
* Пассау, Регенсбург (Мемлекеттік галерея) 
қалаларында да бар.

## Дереккөздер


Санат:Германия
Санат:Мұражайлар
Бавария орманы

**Бавария орманы** (; ) — Германияның оңтүстік-шығысындағы Чех массивының құрамына кіретін биіктігі орташа, қатпарлы-жақпарлы, кристалды тау жотасы.

Ұзындығы 90км-ге, биіктігі 1456 м-ге дейін  (Үлкен Явор (Großer Arber) тауы) жетеді. Кейбір жерлері болмаса, жота негізінен тегіс. Шумаваға қараған солтүстік-шығыс беткейі біршама көлбеу; оңтүстік-батыс беткейі Дунай аңғарына қарай тік жар болып бітеді. 800 м биіктікке дейін шырша-шамшат, одан жоғары шамшат, майқарағай ормандары өседі.

## Галерея

[950px|[Эдо қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]]

## Дереккөздер

* 

Санат:Германия географиясы
Кукри

Кукри кейде оны «кхукри» немесе «кукури» деп те жазу кездеседі. Бұл – непалдық гуркхтар қолданатын ұлттық пышақ түрі. Кукридің жүзі «сұңқардың қанаты» деп те аталады. Себебі, иілген түрі құстың қанатына ұқсайды және қыры қайырылады, яғни пышақтың иілетін тұсы басқа пышақтармен салыстырғанда қарама-қарсы. «Кукри дәл осындай бүгілген гректердің кописынан шыққан» деген мәліметтер бар. Непалға б.з.д. 4 ғасырда Александр Македонскийдің армиясы арқылы жетсе керек. Сол жерден ол Балқан түбегі елдері мен Орта Шығыс мемлекеттеріне тараған, солайша осы аймақтарға тән басқа да пышақтар мен ятаганның туындауына ықпал еткен. 
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Мамыт жер асты су кен орны

**Мамыт жер асты су кен орны** – Ырғыз-Өлкейек аралығында, Қоссор көлінің батысында 10 км жерде, Ақтөбе облысы, Қарғалы ауданы , Мамыт ауылының аумағында орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Сулы горизонт қабаты орташа қалыңдығы 7 м болатын континенттік олигоцен шөгіндісінде шоғырланған. Су сыйыстырғыш тау жыныстары эол әрекетінен сұрыпталған құмдардан тұрады. Олар суды жақсы сүзіп өткізе алатын коллекторды құрайды. 

## Сипаты
Жер асты суы 5 м тереңдікте жатыр. Суы мол тау жыныстарындағы ұңғымалар дебиті 0,3-0,8 л/с. Суы гидрокарбонатты кальцийлі және сульфатты натрийлі. Тереңдігі 15-25 м ұңғымалардың әрбіреуінің тәуліктік су шығымы 38 м3. Кен орны игерілмеген. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Пышақ

**Пышақ** – кесуге, тілуге арналған өткір жүзді қару. Пышақ сөзінің шығу төркінін анықтасақ, көне түркі тілінде шабу, кесу мағынасын «пыш» сөзімен берген. Татар тілінде және Қазақстанның кейбір аудандарында ағаш кесетін құралды (ара) «пычды» деп атайды. Сонымен қатар «киім пішу» тіркесіндегі «пішу» етістігі «кесу» деген мағынадан шығып  тұр.  Ол кесетін жүз бен саптан тұрады. Жүзі кейде бір жағынан, кейде екі жағынан қайралады. Әдетте пышақтың жүзі болаттан жасалады. Қазіргі кезде пышақтың жүзі көміртекті немесе қосынды болаттан жасалып жүр. Ол арнайы термомеханикалық өндеуден өтеді. Әртүрлі құралдардың өткір жүзі, кесетін бөлігі де «пышақ» деп атала береді. Мысалы, сүргінің, еттартқыштың, бульдозердің пышағы, т.б. көне пышақтар ежелгі тас дәурінде пайда болған. Алғашында пышақты тастан жаңқалап жасаса, кейін ол бадам дәні тәрізді сопақша пішінге ие болды. Кейінірек пышақтар ағаштан немесе сүйектен сап жасала бастады. Обсидиан сияқты тау жынысы құрылымы күрделі пышақтарды жасауға мүкіндік берді.

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
КВ-1

thumb|right|200px|
«КВ-1» (Клим Ворошилов) – екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданылған кеңестік ауыр танк. 

Бастапқы шығарылған кезде «КВ» деп қана аталып жүрді. Кейін «КВ-2» пайда болған соң бірінші үлгіге «КВ-1» деген ресми атау берілді. 1940 жылдың наурызынан бастап 1942 жылдың тамызына дейін шығарылды. Финляндиямен болған соғыста және Ұлы Отан соғысында қолданылды. Снарядқа қарсы бронды көтеріп жүретін ауыр танк жасау идеясы тек Кеңес Одағында ғана туындаған. Отандық әскери теорияға сәйкес, мұндай танкілер қарсыластың алдыңғы шебін қиратып, күшті ұйымдасқан бөліктеріне өтуді көздейтін.

## Дереккөздер

Санат:Ауыр танктер
Санат:КВ үйелменіне жататын брондытанк техникалары
Санат:Ұлы Отан соғысы кезеңіндегі КСРО танктері
Санат:Ижорск зауытының әскери өнімдері
Санат:Ленинградтық Киров зауытының әскери өнімдері
Санат:Челябілік Киров зауытының әскери өнімдері
Хопеш

Хопеш – ежелгі Египетте қолданылған суық қару түрі. «Хопеш» деген сөз «хайуанның алдыңғы аяғы» деген мағына береді. Сыртқы пішіні наркескенге (қайқы қылышқы) ұқсайды. Орақ пен саптан тұрады. Хопештің сабы екі тұтқалы, шамамен 50 – 60 см болады. Дегенмен одан да қысқа түрлері кездеседі. Жүзі кейде ішінен ғана қайралса, кейде екі жағы да қайралатын болған. Жарты ай тәріздес хопешті қылышпен (қылыш қанжардан пайда болған) шатастыруға болмайды, ол соғыс балтасынан бастау алады. 
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.
Инсас

**Инсас** (ағылшын тілінен аударғанда – үнді ұлттық атқыштар қару-жарағы) – Үндістанның әскери қаруы қатарында 1998 жылдан бері тұрған атқыштар қаруы. Алғашында автоматты винтовка шолақ автомат пен қолға ұстайтын жеңіл пулеметтен құралуға тиіс болатын. Бірақ қазіргі кезде тек автоматты винтовка мен қажетті жағдайға тез икемделетін ұстайтын пулеметтен ғана тұрады. ИНСАС автоматы Үндістанның әскери қаруы қатарында тұрған ағылшынның L1A1 автоматты винтовкасының орнын басу үшін жасалды. Инсас жүйесін 1981 – 1989 жылдары Үндінің оқ-дәрі фабрикасы жасады. Қарудың жаңа нұсқасын 1998 жылдың соңында Батыс Бенгал штатындағы Икчапура мелекеттік арсеналында шығара бастады.
## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Санат:Үндістан
Новорыбинка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Новорыбинка** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Кладбин ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін қысқартылған "Новорыбин ауылдық округі" орталығы болған.

## Географиясы
Аудан орталығы - Пресновка ауылынан шығысқа қарай 17 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 647 адам (304 ер адам және 343 әйел адам) болса, 2009 жылы 502 адамды (240 ер адам және 262 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Құмақжол

=Құмақжол=

Құмақжол – Шерқала қырқасының орта тұсындағы төбе. Ақтөбе облысы, Байғанин ауданы Қаражар ауылының оңтүстік-шығысында 37 км жерде орналасқан. 

=Абсолют биіктігі=

Абсолют биіктігі 236 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай 4 км-ге созылған, енді жері 1,5 км. Беткейі белесті келген. Солтүстігінде Өтебайтау, батысында Ыстықтау, оңтүстік-батысында 1,8 км, жағалау ұзындығы 6,7 км. Жағалауының солтүстік және шығыс бөлігін қамыс басқан, қалған бөлігінде қамыс, құрақ шоғырлары кездеседі. 

=Суы=

Суы сәл ашқылтым, мал суаруға жарамды. Солтүстігінде шағын көл жатыр. Суы қараша айының соңғы онкүндігінде ериді. 
Көлде балық бар, сондай-ақ жыл құстары ұя салады. Батыс жағалауымен электр желісі өтеді.

Санат: Қазақстандағы төбелер
Халед Багдаш

**Халед Багдаш** (, 1912—1995) — Сирия жұмысшы және ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.

Дамаскіде  аль-Мухаджирин (المهاجرين) атты күрділер тұратын ауданында туған. Сол жерде бастауыш және орта білім алды. Дамаск университетінің заң факультетінде оқып жүрген жерінен саяси  жұмысшы қозғалысына қатысқаны үшін университеттен шығарылған . 1930 жылдан бастап Сирия Коммунисттік Партиясының (СКП) мүшесі. 1933 жылдан СКП Орталық Комитетінің хатшысы, 1937 жылдан бастап - бас хатшысы. 1935 ж. Коминтерннің 7-ші конгресіне қатысты. 1954-58 ж. Сирия парламентінің депутаты болды.

КОКП-ның 19-шы, 20-шы съездеріне, 1957 ж. Коммунистікжәне жұмысшы партиялары өкілдерінің Мәскеуде өткен кеңестеріне  Сирия, Ливан КП делегациясын және КОКП-ның 21-ші, 22-ші съездеріне, 1960, 1969 ж. Мәскеу кеңестеріне Сирия КП делегациясын бастап келді.

Багдаш - бірсыпыра теориялық және публицистикалық еңбектердің авторы. "Коммунистік Партияның Манифестін" араб тіліне аударушы.

1995 ж. 15 шілдеде 83 жасында жүрек ұстамасынан қайтыс болды.

## Дереккөздер


Санат:Сирия тұлғалары
Семіздіктің түрлері

Шартты түрде семіздікті екі түрге бөлуге болады ( adipositos):  а) экзогенді  сыртқы себептерге байланысты  (артық тамақтану, физикалық белсенділіктің төмендеуі –гиподинамия; б) эндогенді, яғни эндокриндік  реттелудің бұзылыстарымен болған;  Семіздіктің бұл түріне теріасты майдың біркелкі емес жиналуы жатады.Біршама жүдеу әдетте зорығуға әкелетін аурулардың әсерінен ұзақ  уақыт ашыққаннан болады: асқорыту үрдісінің айқын бұзылыстарымен, қатерлі ісіктермен эндокринді аурулармен.Жүдеудің ең соңғы деңгейі (кахексия) гепотиздің патологиясында болуы мүмкін.
Зигберт Тарраш

**Зигберт Тарраш** (, 5 наурыз 1862, Бреслау — 17 ақпан 1934, Мюнхен) — тарихтағы ең беделді шахматшылардың бірі.
*Германиядағы Бреслау қаласында орта тап отбасында дүниеге келген. Элизабет гимназиясын бітірген. Медицина саласын оқып, дәрігер ретінде  көп жылдар бойы Нюрнбергте, кейін  Мюнхенде дәрігер болып жұмыс істеген. Кейін шахмат саласына бар жан тәнімен беріліп кетті. Стейница шахмат мектебін оқып зерттеді. Көптеген шахмат оқулықтарының авторы. Ең  атақты еңбегі **"300 шахмат партиясы"** деп аталытын кітабы.
## Турнирлік көрсеткіштері

## Жеке өмірі
Тарраш  Анна Розалии рож. Рудольфке үйленген  (1865—1940). Олардың бес баласы, яғни 3 ұл 2 қызы болды. 1924 жылы әйелімен ажырасып, дәл сол жылы Гертруде рож. Шрёдерге үйленді (1892—1966).
## Кітаптары
* «Үш жүз партия» 1895
* «Қазіргі шахмат партиялары» 1912
* «Шахматттар» 1931
## Тағы қараңыз
*Тарраш қорғанысы
## Дереккөздер
* Нейштадт, Яков Исаевич|*Нейштадт Я. И.* Зигберт Тарраш. М. : Физкультура и спорт, 1983. 272 с. 
* *Романов И.* Незнакомый Тарраш. // «64 — Шахматное обозрение». — 1987. — № 6. — С. 22—23.
* *Крогиус Н.* Тарраш — публицист. // «64 — Шахматное обозрение». — 1990. — № 7. — С. 24—25.
## Сілтемелер
* Лучшие шахматисты мира. Тарраш 
* Партии в базе Chessgames

Санат:Шахматшылар
Маржан балықтар

Пішіндері де, түстері де алуан түрлі үлкенді-кішілі балықтар – маржан рифтерінің көбірек көзге түсетін тұрғындары. Балықтар мұнда қорек іздеп ашық теңізден тұрақтытүрде жүзіп келіп жатады, бірақ көптеген түрлері бүкіл өмірін рифтерде өткізеді әрі басқа ешбіртіршілік ортасында кездеспейді. Мұндай балықтарды маржан балықтары деп атайды. 
## Көбелек балықтар
Көбелек – балықтар – маржан балықтарының ең жарқын (осы сөздің толық мағынасында) өкілдерінің бірі. Көлемінің шағындығы және екі бүйірі қабысқан биік денесі оларға қауіп төнгенде  рифтің ең тар саңылауларынаеніп кетуге мүмкіндік береді. Олар әр түрлі ұсақ жәндіктермен және тірі маржан полиптерімен қоректенеді, полиптерді әктасты тостағаншаларынан оңай сурып алады. Көбелек-балықтар-барып тұрған дарашылдар. Көпшілігі рифтің беелгілі бір бөлігіндее жұптаса немесе жеке-жеке тіршілік етіп, өз аумағын өзге өкілдерден өршелене қорғайды. Олардың ашық, алыстан байқалатын түр-түстері бұл аймақтың бос еместігін бөтендерге ескерткендей болады да, балықтардың шекараға таласу оқиғаларының санын азайтуға ықпал етеді. Ірі, ауқымды келген тоты-балықтар да маржан полиптерін қорек етеді, бірақ олар көбелек – балықтардангөрі дөрекі қимылдайды:тұтаса біткен қашау тәрізді тістерімен маржандарды кесек-кесегімен тістеп үзіп алып, ұнтақтайды. Бұл балықтардың үйірі қоректеніп жатқан тұстан сықыр мен шықыр жақсы естіледі, ал әр балықтың соңынан ұсақ құмның шашыранды ізі созылып, су түбіне баяу шөгіп жатады, бұл оның ішегі арқылы өткен маржандардың әктасты қаңқасының қалдықтары. Тропиктік жағажайлардағы өте ұсақ аппақ құмның пайда болуына да тоты-балықтарсебепкер деген пікір бар.

## Клоун балықтар

Клоун-балықтар немесе амфиприондар-ашық түсті жолақтары бар шағын балықтар. Бұлар маржан рифтерінің әдеттегі тұрғындары, бірақ оларды седбесе өмір сүретін актиниялардың қасынан ғана кездестіруге болады. Амфиприондар өзге балықтардың барлығына ажал төндіретін күйдіргіш қармауыштардың арасымен қорықпай әрә-бері өте береді, ал қауіп төнгенде тіпті актинияның асқорыту қуысының түбінее де тығыла береді. Бұл балықтардың тері жабындары шырыш бөліп шығарады, ол құрамы жағынан актинияның қармауышын жауып тұрған шырыштан еш айырмашылығы жоқ, сондықтан актиния өз тұрғындарына ешбір зиян жасамайды. Баспана бергені үшін амфиприондар өз актиниясын тазалап, тіпті онымен азық бөлісу арқылы да есеп айырысады.

## Қызықты деректер
Көлемдері шағын болғанымен, амфиприондар – барынша агрессиялы әрі батыл балықтар.Олар өз үйлеріне тым жақындап кеткен аквалангшыларға өршелене шабуыл жасаған кездері болған
## Дерек көздер
*Балалар энциклопедиясы,РОСМЭН,Су астындағы тіршілік

Санат:Балықтар
Шырмауық жиренше

**Шырмауық кирказан** (Кирказан тұқымдасы) — тұқымдастың өкілі тропикалық және субтропикалық аймақтарға тән. Қазақстанның  солтүстік-батыс шекарасында тараған. Батыс Қазақстан облысы және Ақтөбе облыстарының өзен жағалауларында, су жағалауларындағы шалғындықтарда және шіліктер арасында өседі. Бұл көжылдық өрмелегіш тамырсабақты, биіктігі  90 см-ге дейін әлсіз иректелген сабақты, кезектесе орналасқан жүрек тәрізді ашық-жасыл, жұұа жапырақты. Гүлдер шоқ болып жапырақтардың қуысна орналасқан. Пішіні де ерекше, түрлі жәндіктердің көмегімен айқас тозаңдана алады. Гүлсерігі қарапайым, пішіні біркелкі емес, түтікше тәрізді. Түтіктің түбіне 6 аталық және аналық орналасқан, қампиған, ал жоғары бөлігі үлкен тіл тәрізді қайырылған. Гүлдеу кезеңінің басында, аналықтар аузы пісіп жетілгенде, кирказанның гүлі жоғары көтеріліп, тіл тәрізді бөлігі имектеніп жәндіктердің қонуына ыңғайлы алаң түрінде болады. Гүл түтігінің ішіне енген жәндіктер аталық пен аналық орналасқан гүлдің түбіне жетеді. Қайтар жолда оларұа түтікшенің ішіндегі көптеген қатты, ішке қарай қиғаштай орналасқан түктер, кедергі келтіреді. Тұзаққа түскен жәндік шығар жол іздеп жан ұшырады. Олар аналықтығ жіпшесін қозғайды, басқа гүлдерден алып келінген тозаңды оған сілкиді. Түтіктің қатты түктері тозаң пісіп, ашылып, жәндіктер жаіа тозаңды жинағаннан соң иіліп қалады. Содан кейін ғана жәндіктер босап шығады. Кирказанды шыбындар мен қоңыздар тозағдандырады. Оларды гүлдің сыртқы көрінісі ғана емес, сонымен қоса шіріген еттің иісі тәрізді өте жағымсыз иісі де өзіне шақырады. Тұқымдарының үлкен жолақтары бар олар алмұрт тәрізді қауашаққа орнаасқан, тұқымының құрылысы да ерекше, суда көп уақытқа дейін өсіп-өну мүмкіндігін жоғалтпай тұра алады. 

## Дереккөздер


Санат:Жиреншелер
Кәдімгі бетеге

**Кәдімгі бетеге** () – астық тұқымдасының бетеге туысына жататын, қаулардың қатарында дала зоналарында сондай-ақ таулы ауданда өсімдіктер бірлестігінің доминанты болып табылады. Қазақстанның барлық жерінде кездеседі, мал жайылымына төзімді, жайлымдарда қаулармен қатар кездеседі. Бетеге құрғақшылық жағдайда тіршілік етеді. Оның жіңішке, жіп тәріздес оралған жапырағы суды аз ғана мөлшерде буландырады, ал қалың да тығыз түбірі суды шықтан, жаңбырдан және қардан жинайлды. Сабақтары жіңішке, тегіс, биіктігі 30-60 см-ге, гүлшоғыры жіңішке, босаң сыпыртқы. Масақтары ұсақ, эллипс тәрізді, 5-15 гүлден тұрады, масақтарының қабыршақтары тінсіз, төменгі гүлдісінің тін ұзындығы болар-болмас 2 мм. Кәдімгі бетеге мамыр-маусым айларында гүлдейді. Орталық Қазақстан далаларына жүргізілген ғалымдардың бақылауы бойынша, бетегенің алғашқы гүлдері сағат 13-те ашыла бастайды, ал сағат 16-ға қарай барлық гүлдер ашылып болады. Тозаңға бар-жоғы 20 минут бөлінеді, ал 19 сағатқа қарай барлығы жабылады. Дәнектерінің пісуі 2-3 аптаның ішінде өтеді, төгілуі 1 айға созылады. Олар өте ұсақ және жеңіл, сондықтан өзі пісіп жетілген орыннан небәрі 1-2 метр желдің көмегімен таралады. Бірінші көктемде пісіп жетілген соң, тұқымның жартысынан аз бөлігі ғана өнеді. Екі жылдан кейін 97 %-ы өніп шығады және осы деңгейде өну 10 және одан да көп жылға жалғасады. Жас өсімдік 3-5 жылға дейінгі жас аралықтарында гүлдейді, жеке түрлердің тіршілік ұзақтығы 30-40 жылға дейін. Бетеге – Қазақстанның далалары мен шөлейттері үшін ең жақсы үшін ең жақсы жайлымдық өсімдік. Жапырақтары мен тамры жылқылар үшін негізгі азық көзі. Шөбінің құрамында ақуыз және май көп мөлшерде кездеседі. Осы себептерден мал бордақлауда қолданылады.
## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Калифорния шылаушыны

**Калифорниялық қызыл құрты** () – сақина тәрізді  құртының Lumbricidae тұқымдасына жататын шылаушын. Латыншадан аударғанда  "foetida" деген сөз "сасық" деген мағынаны білдіреді.  Thomas J. Barrett   1959 жылы  Калифорния университетінде түрлі жауын құрттарын будандастыру нәтижесінде алған.

## Биологиялық сипаттамасы
*Калифорниялық қызыл құрттың  ұзындығы 10 см, диаметрі 3—55 мм, дене салмағы шамамен 1 г тартады. 
*Өмір сүру ұзақтығы – 16 жыл.
*Кәдімгі жауын құртына қарағанда 150 есе тез көбейеді. 21 күнде жаңа ұрпақ пайда болады. 90-120 күнде ересек күйге өтеді. Екі шұбалшаңның ұрпағы жылына 1,5 мыңға дейін жетеді.

## Калифорнилық қызыл құрттардың пайдаланылуы
Калифорниялық қызыл құрт – үй жануары сияқты зияны жоқ жәндік. Оны өсірудің еш қиындығы жоқ, мұнымен арнайы жәшіктерді немесе ені 1-2 метр болатын, бүйір қабырғалары мен түбі бар науаларды қолданып, бау-бақша учаскесінде айналысуға болады. Тамақты көп талғамайды. Екі шаршы метрден жылына 1 тонна биогумусқа дейін алуға болады. Жәшікті дайындағанда астына дринаж қызметін атқаратын құм салады. Сосын 1-2 см топырақ, сосын 3-5 см тамақ қалдықтары, олан сoң қайтадан 1,2 см топырақ салады. Арасына жұмыртқа қабығының ұнтағын салу керек. Себебі, құрттар қышқылдық ортаны ұнатпайды.  Қыста жылы жерде ұстап күн жылынған кезде бауға немесе бақшаға жіберуге болады. Өсімдік қалдықтарының барлығымен қоректеніп, оны қара шіріндіге айналдырады. Шұбалшынның өнімі - биогумус кез келген егін мен бау-бақшаны жайқалтып жібереді, диқан өнімді еселеп алады. Әсіресе жылыжай егіндері мен гүлге беру өте пайдалы. Мұндай тыңайтқыш берілген жер төрт жылға дейін өзінің жоғары құнарлылығын сақтайды.

## Дереккөздер

## Қолданылған әдебиеттер
* Жизнь животных.Под ред. Ю. И. Полянского,издание 2-е

Санат:Азқылтанды құрттар‎
Экклстоун

thumb| Берни Экклстоун
thumb| Тамара Экклстоун, Лондон, 2013
**Э́кклстоун** () — ағылшын тегі. Осы текпен атақты адамдар:

* Экклстоун, Берни (1930 ж. туған) — британдық бизнесмен, Формула-1-діӊ, «Куинз Парк Рейнджерс» футбол командасыныӊ диреторы.
* Экклстоун, Тамара (1984 ж. туған) — британдық фотомодель және телевизиялық комментатор.
## Сондай-ақ, қараңыз
Формула-1
Санат: ағылшын тектері
Пётр Иванович Багратион

**Пётр Иванович Багратион** (; 1769 — 24.09.1812(12)) — орыс армиясының қолбасшысы. Суворов жорықтарының және 1812 жылғы Отан соғысының каһарман батыры,  инфантериядан генерал.

1969 ж. Кизляр қаласында байырғы грузин князы тегінен шыққан отставкадағы полковник отбасынан шыққан
. Кей мәлімет бойынша 1965 ж. Грузияның Тифлис қаласында туған.

Әскери қызметі 1782 жылдан басталды. Орыс-түрік соғысына (1787-91) және Поляк компаниясына (1793-94) қатысты.  1798 ж. - полковник, 6-егерлер полкінің командирі, 1799 ж. - генерал-майор. Суворовтың Италия және Швейцария жорықтарында (1799) Багратион орыстың авангардтағы әскерлерін басқарды. Багратион басқарған әскерлер Адда, Треббия өзендерінде, Нови түбінде болған шайқастарда маңызды роль атқарды. Сен-Готарда, Шайтан көпірі маңында ерлікпен  шайқасты. 1805-07 ж. Франциямен болған соғыста  Багратион орыс армиясының арьергардын басқарып, Шенграбен, Прёйсиш-Эйлау және Фридланд жанындағы ұрыстарда ерекше көзге түсті. Багратион 1808-09 ж. орыс-швед соғысында дивизияны басқарды, Таммерфорс және Або жанында жеңіске жетті. 1809 ж. Аланд экспедициясын, 1806-12 ж. орыс-түрік соғысында Молдавия армиясын (шілде 1809- наурыз 1810), Подольск армиясын (1811 жылдың тамызынан), 1812 ж. Отан соғысында 2-шң Батыс армиясын (1812 ж. наурыздан) басқарды. 1812 ж. Бородино шайқасында орыс армиясының сол жақ қанатына басшылық етіп, ерекше табандылық пен батырлықтың үлгісін көрсетті. Осында ауыр жараланып, Владимир губерниясы Симы селосында қайтыс болды. 1839 ж. оның мүрдесі Бородино даласына көшірілді .

## Дереккөздер


Санат:Ресей генералдары
Санат:Багратиондар
Ил-2

**Ил-2** (НАТО кодтау жүйесі бойынша: **Bark**)— Ұлы Отан соғысы кезіндегі кеңестік шабылдаушы соғыс ұшағы. Ұшақ Сергей Владимирович Илюшиннің басшылығымен 420 ТКБ-да жасалынды. Әлемдегі ең көп шығарылған әскери ұшақ: барлығы 36 ұшақ шығарылды.

Ұшақтар тарихында  «ең жауынгер ұшақ» аталған «Ил-2»-нің 36 мыңнан астам данасы шығарылды. Қызыл армия әскері оған «бүкір» деген лақап ат берген (фюзеляж пішініне қарап) болатын. Ұшақты жасаушылар оны «ұшатын танк» деп атаған екен. Неміс ұшақтары оның мықтылығы мен беріктігі үшін неміс тілінде «Betonflugzeug» - «бетон ұшақ» деп атайтын болған. 

## Дереккөздер

Санат:Илюшин ұшақтары
9К38 «Ине»

9К 310 «Ине-1» жүйесі мен оның 9М313 зымыраны 1981-ші жылдың 11-ші наурызында Кеңес Одағы әскери қаруының санатына енгізілді. 9К38 «Ине» - кеңестік тасымалды зенитті зымыран кешені. Ол жалған жылу кедергілерін тудыратын, төменде ұшатын әуе нысандарын жоюға арналған. 9К38 «Ине» кешенінің оқтұмсығы шағын, ұшу ауқымы шектеулі әрі іздеу қабілеті басқа нысандардан әлдеқайда төмен. Дегенмен ол қарсы шабуыл кезінде басымдық танытады. Алғашқы құрылымы өзгертіліп, толықтырылған 9К38 «Ине» кешені мен оның 9М39 зымыраны 1983-ші жылы Кеңес Одағының әскери қару-жарағы қатарына біржола енгізілді. 
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.

Санат:Зымырандар
Санат:Ғарыш
Санат:Ғарыш техникасы
ADATS

thumb|right|200px|ADATS

**ADATS** ( — *Әуе шабуылына қарсы қорғаныс және танкіге қарсы жүйе*) — жоғарғы жылдамдыты және шағын жылдамдықты тактикалық авиация ұшақтарын анықтауға арналған америкалық кешен. Ол құрлықта жылдам қозғалатын, мақсатты нысандарды жоятын әскери қару санатына жатады. Кешенді швейцариялық «Эрликон» фирмасы америкалық «Мартин Мариэтта» компаниясымен бірге 1984 жылы жасап шығарған. 1986 жылы Канаданың қарулы күштеріне әуе шабуылына қарсы қорғаныс жүйесінің 36 кешені мен оның 800 зымыранын тасымалдау туралы келісімшартқа қол қойылды.

Санат:Зымырандар
AT4

Вьетнамсоғысында қолданылған «M72 LAW» қаруының орнын басатын «M136 LAW» ретінде қайта жасалған «AT4-HS» зымыран жіберетін құрлысқа АҚШ әскерінің қаруы қатарына қосылды. Танкілерге қарсы бір реттік зымыран жіберетін құрылғыны шведтік «SAAB Бофорс Динамикс» компаниясы мен америкалық АТК корпорациясы бірігіп жасап шығарды. Қазіргі кезде «АТ4» АҚШ қарулы күштерінің «M136 LAW» деген атпен тіркелген. Ал Швеция мен басқа елдерде «АТ4» жетілген нұсқасын жасау қолға алынды.
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.

Санат:Қарулар
U-152 (1940)

**U-152** - жағаға жақын жерде жүзитін  II-D  типті кішкене неміс суасты кемесі болып табылады. Ол екінші дүниежүзілік соғыста қолданылған және зауыттық нөмірі 281 болып табылады. 

Ол өз қатарластарына 1941 жылдың 29 қаңтарында қосылған. Ол алғашында  24-і  флотилияда болып, 1941 жылдың 1 қыркүйегінен бастап 21-і флотилияда қолданылған болатын және 1941 жылдың 1 наурызынан бастап 31-і флотиляда қолданылған еді. Ол барлық флотилияларда жауынгерлік сабақта суасты кемесі ретінде қолданылған болатын. Кейіннен 1945 жылдың 2 мамырында Вильгельмсхафен портында су тұңғиығына мәңгілікке жіберілген болатын.   

## Жалпы мүнездеме

* Жобаның белгіленуі: IID.

* Су үсті жылдамдығы: 12,7 торап.

* Су асты жылдамдығы: 7,9 торап.

* Максималды жүзу тереңдігі 150 метр.

* Экипаж: 26 адам.

## Мөлшері

* Су үсті судың ығыстырылуы: 314т.

* Су асты судың ығыстырылуы: 364т.

* Корпус ұзындығы: 4,92 метр.

* Корпус биіктігі: 8,4 метр.

## Күштік қондырғылары

* 6 цилиндрлі, 4 ырғақты «MWM» RS127S , 2x350 ат күші.

* Электроқозғалтқышы: «Siemens» 2x210 ат күші.

## Қаруландыруы

* Артиллерия: 1 х 2 см/65 С/30 (1000 снарядты).

* Торпедалы - миналы 3 ТА 5 торпеда немесе 18 мина  

## Дереккөз
https://ru.wikipedia.org/wiki/U-152_(1940)

Санат:Германия
Антонов Ан-225

**Ан-225 «Мрия»** (: «Арман», ішкі атауы : *бұйым «402»*, НАТО кодификациясы бойынша: **Cossack** — *«Казак»*) —  аса ауыр жүктерді көтеруге арналған ауыр әскери-көліктік ұшақ. Басты жобалаушы О. К. Антонов атындағы ТКБ.

Ұшақ Кеңес Одағында Киев Механикалық Зауытында 1984—1988 жылдарында жобаланып шығарылған. Жобаның басшысы — В. И. Толмачёв. Бірінші ұшуын 1988 жылдың 21 желтоқсанында жасаған. Жобалау кезінде екі ұшақты жасау жоспарланып, олардың құрылысы басталған болатын, бірақ  кәзіргі уақытта ұшуға қолайлы тек қана бір ұшақ өндірілді, екінші ұшақты жинау жұмыстары тоқтатылған. Негізгі эксплуатант украиндік Antonov Airlines компаниясы. Ұшақ Ресей - Украина соғысы кезінде жойылды

## Жасалу тарихы

Ан-225 «Буран» ғарыш кемесін тасымалдау мақсатымен құрастырылған. Ан-225 негізгі мақсаттары тасығыш-зымыранның түрлі бөліктерін және «Буран» ғарыш кемесін өндіріс орнынан космодромға тасымалдау болып табылды. Оған қоса Ан-225 егер ғарыш челного қосалқы аэродромдарға қонған жағдайда оны қайтадан космодромға тасымалдауы керек болатын.

Сонымен қатар, Ан-225-ті ғарыш кемесінде әуе старты жүйесінің бірінші сатысында қолдану жоспарланған болатын, осы мақсат үшін ұшақтың жүк көтерімділігі 250 тоннадан асуы керек болатын.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ан-225 на сайте ГП АНТОНОВ

Санат:Әскери-көліктік ұшақтар
Санат:Украина ұшақтары
Бағдад университеті

thumb|left|200px| Бағдад университеті
**Бағдад университеті** (**UOB**)  - 1956 ж. ерекше заң (№60) бойынша құрылған университет. 

Университет құрамында 
* факультеттері қатарына  бұрынғы дәрігерлік, фармацевтикалық, стоматологиялық, ветеринарлық, гуманитарлық 
* колледждер: жаратылыстану , экономикалық, саяси, педагогикалық, инженерлік колледждер, "Ат-Тахрир" колледжі
* Жоғары инженерлк институты, фикультура институты енген.

Кейіннен  экономикалық, шетел тілдері, жоғары педагогикалық, орман институты қосылды. 

1964 ж. Бағдад университетінде 17 факультет, 7 институтында  6 800 студенттер оқыды .

Қазіргі таңда университетте 80 мыңнан астам студенттер оқиды, оның ішінде 10 мыңы - аспиранттар.

## Дереккөздер


Санат:Ирак
Тарраш қорғанысы

Тарраш қорғанысы 

:**1. d4 d5**
:**2. c4 e6**
:**3. Nc3 c5**
Іс- тәжірбиеге көрнекті неміс гроссмейстірі, XIX ғасырдың соңында - XX ғасырдың басында дүнежүзілік біріншілікте үміткерлердің бірі Зигберт Тарраш (1882- 1934) енгізді. 
*Тарраш ферзь гамбитінде қара жағы оқшауланған сарбазға **(1.d4 d5 27 c4 e6 3. Kc3 e5)** өз еркімен баратын қорғанысты ойлап тапты.
## Тарраштың жетілдірілген қорғанысы
1.**d2-d4 d7-d5 2.c2-c4 e7-e6 3. Kb1-c3 Kg8-f 6 4.Kg1-f3 c7-c5 **
*d5 оқшауланған пешкасы тұрақты түрде әуреге түсіреді. Қара жағы сол с7-с5 босататын жүрісті пайдаланып, оны пешка қатарында сақтайды. Ақ жағы инициативаға ие болады, оның есесіне пілді с8-ге қамап қоймайды, ал d5:с4 жүрісінен кейін b7-b5-ке жүріп гамбиттік пешканы ұстап қалу керек деген оларда "меркантилдік" қызығу пайда болады. Тарраштың жетілдірілген қорғанысының ой өзегі осындай.

## Дереккөздер


Санат:Жабық дебюттер
Блэкер бомбардасы

Блэкер бомбардасы – британ әскерінің подполковнигі Стюарт Блэкер жасап шығарған танкіге және жаяу әскерге қарсы қолданылатын мортира-миномет. Жеңіл салмақты зеңбірекке екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Блэдкердің есімі берілді. Бомбарданың снаряды ұңғыға емес, болаттан жасалған өзекке салынған. Басқа қаруларға қарағанда әлдеқайда жеңіл. Оны іске қосуға көп адам кажет емес еді әрі дұшпан көзінен жасыру да оңай болды. Бомбарданың салмағы 185 келіні құрағанымен, ол 13 бөлікке бөлінетін, сондықтан да оны тасымалдау стандартты танкіге қарсы зеңбіректерді тасымалдауға қарағанда оңай болатын. 
## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.

Санат:Қарулар
Санат:1940 жылы пайда болғандар
Фридрих Земиш

**Фридрих Земиш** (; 20 қыркүйек 1896, Берлин — 16 тамыз 1975, Берлин) — неміс шахматшы, Гроссмейстер (шахмат) (1950), шахмат теоретигі.

Дебюттар теориясында үлкен үлесін қосқан: Земиштің аты Нимцович қорғанысы, Староиндік қорғаныс дебюттерін алып жүреді.

## Спорттық еөрсеткіштері

## Тағы қараңыз
*Земиш жүйесі
## Дереккөздер
* Шахматный словарь
* Шахматы. Энциклопедический словарь
## Сілтемелер
* Личная карточка Фридриха Земиша на сайте 365chess.com
* Личная карточка Фридриха Земиша на сайте OlimpBase.org

Санат:Шахматшылар
Химик (Тверь стадионы)

**Химик стадионы - ** Ресейдегі Тверь қаласындағы стадион. Жергілікті *Волга* футбол клубының базалық стадионы болып саналады. 

Ол Волга өзенінің жағасына жақын жерде орналасқан.

## История
Стадион 1955 жылы алғаш ашылып, басында Химволокно бірлігінің меншікті ғимараты болған. 1991 жылы Тверь қаласына беріліп, «Объединённая дирекция стадионов» бірлестігінің меншігіне айналған.

*Химик* стадионында шөпті беткейлі футбол алаңы, 7680 орындық екі трибуна, хоккей, теннис алаңы және спорт залы бар. Ол 2004 жылы жөндеуден кейін қайта ашылған болатын. Химик стадионында спорттық мерекелермен бірге фестивальдар, концерттер және басқа қалалық шаралар өтіп тұрады.

## Мекен-жайы
Ресей,Тверск облысы,Тверь қаласы, Советская көшесі, 1 ғимарат.

## Дереккөз
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D5%E8%EC%E8%EA_(%F1%F2%E0%E4%E8%EE%ED,_%D2%E2%E5%F0%FC)
Виктор Ильич Толмачёв

**Ви́ктор Ильи́ч Толмачёв** (туы. 11 тамыз 1934) — кеңестік, ресейлік авиаконструктор. Ан-124 «Руслан» және Ан-225 «Мрiя» ұшақтарының конструктарларының бірі.

## Биография
Виктор Ильич Толмачёв 1934 жылы туған. 1959  Харьков әуе институтын озаттықпен бітіріп, Антонов ЗЖБcіне жобалаушы-инженер ретінде түсті. «Ан» сериясы ұшақтарының көбісінің жобалауына қатысқан.

Виктор Ильич Толмачёв отандық авиация үшін өмірінің елу жылын арнады, антонов ұщақтарының үкіл типтерінің жасалуына қатысты — Ан-2, Ан-14, Ан-8, Ан-10, Ан-12, Ан 24, Ан-22, Ан-26, Ан-32, Ан-28. В истории советского авиастроения Виктор Ильич әлемде Ан-124 «Руслан» и Ан-225 «Мрiя» ауыр жүк тасымалдау ұшақтарын жасау арқылы танымал болды. Ан-124 жобасының негізгі қатсушысы, жоспарлаумен жобалаудан бастап, серияға шығаруға және қолдануға кіргізуге дейін қатысқан. В 1983 ж. Виктор Ильич Ан-124 «Руслан» бас конструктор орыбасары болып, ал 1985 бас конструктор болып тағайындалды.  Ан-225 «Мрия» ұшағының алты қозғалтқыш жүйеснің жобалаушысы .

1989 ж. Ан-124 жобасының жүйелі қаржыландыруы тоқтатылды. Руслан ұщақтарын сақтауда «Волга-Днепр» әуе желісі маңызды рөл ойнады, сол кездегі техникалық директоры болған Виктор Ильич Толмачёв. «Волга-Днепр» әуе желісі Ан 124 ұшағының ең бірінші азаматтық қолданушысы болды. Рекордтық уақытта, үш ай ішінде,1992 жылы «Волга-Днепр», УАПК «Авиастар» және АНТК Антонова азаматтық сертификация өткізіп, Ан-124 ұшақтары жаңа белгіленуін алды Ан-124-100.

Кәзіргі уақытта Толмачёв Волга-Днепр әуе желісінің техникалық директоры.

## Марапаттамалары
1992 жылы Украина Мемелекеттік сыйлық иегері, Ан-124 ұшағы үшін

## Сілтемелер
* Технический директор Группы компаний «Волга-Днепр» Виктор Ильич Толмачев 
* Главному конструктору "Руслана" и "Мрии" Виктору Толмачеву - 75 лет
Раузер шабуылы

**Раузер шабуылы** Раузер шабуылында ақ жағы одан әрі бәсекелестің короліне фигуралық- пешкалық шабуыл жасау мақсатымен ұзын рокировка жасауға ұмтылады.
 **1. e2-e4 c7-c5<br /> 2. Kg1-f3 d7-d6<br />3. d2-d4 c5:d4<br />4. KF3:D4 Kg8-f6<br />5. Kb1-c3 Kb8-c6<br />6. Cc1-g5  **
*Всеволод Альфредович Раузер дебюттік теорияны әзірлеуде аты шықты. Оның ашқан көптеген жаңалықтары қазірдің өзінде де стратегия бастамаларын анықтау әдісінің негізгі кезеңдері қызметін атқаруда.
## Тағы қараңыз
*Всеволод Альфредович Раузер

## Дереккөздер


Санат:Дебюттер
Бартлет Нил

Бартлет Нил (15.09.1932 ж.- 2008) - америкалық химик-бейорганик, АҚШ-тың ұлттық ҒА мүшесі болған (1977), Даремде Патшалық колледжін 1954 жылы бітірген. 1958-1966 жылдары Канадада Британдық Колумбияның университетінде оқытушы болып жұмыс істеген. 1966-1969 жылдары Пристон университетінің профессоры, 1969 жылдан бастап Берклидегі Калифорниялық университетінің профессоры болған. 
Негізгі жұмыстары сирек кездесетін тотығу дәрежелі атомдары бар қосылыстар химиясына арналған. Ең алғаш рет асыл газдың шынайы химиялық қосылысын (ХеPtF6) ашты.
Алтын (V)- [Xe2F11]+ [AuF6]- қосылысын; О+2 оксигенді ионы бар тұзды (1962), осмий (VΙΙ) қосылысын 1968 жылы ашты. Көптеген жаңа бинарлық фторидтерді - PbF, RhF5, IrF5 және басқаларды алып, оларды зерттеген.
1974 жылы құрамында перфторароматты катиондары бар тұздaрды синтездеу тәсілін ашты. Бірқатар ғылым академиялары мен ғылыми қоғамдарға мүше.

## Дереккөздер


Санат:АҚШ химиктері
Николай Николаевич Бекетов

**Николай Николаевич Бекетов**  (13.01.1827-13.12.1911) — орыс физикалық химигі, Санкт-Петербург ҒА академигі (1886ж). Физикалық химияның негізін салушылардың бірі. Алюминотермияның негізін салушы. 

Қазан униветситетін 1848 жылы бітірген. 1849-1853 медицина-хирургиялық академияның Н.Н.Зининнің лабораториясында, 1854-1855 жылдары Санкт-Петербург университетінде, 1855 жылдан бастап Харьков университетінде, 1886 жылдан бастап Перетбург ҒА химия лабораториясында жұмыс істеді.  Н.Н. Зинимен бірге органикалық қосылыстарды жоғары температура жағдайында зерттеген. 1852 жылы бензурен мен ацетуренді синтездеген. Реакцияның бағыты реагенттердің күйімен сыртқы жағдайларына тәуелділігі туралы бірқатар теориялық жобалар ұсынған. Оқушылармен бірге өзі ұйымдастырған термохимиялық зертханасында зерттеулер жүргізген: сілтілі металдардың оксидтері мен хлоридтерінің түзілу жылуларын анықтаған, ең алғаш сілтілі металдардың сусыз оксидтерін алған. 

1865 жылы физикалық химия бойынша лекциялардың алғашқы курсын оқып, практика ұйымдастырған. 1864 жылы оның ұсынысы бойынша Харьков униветситетінде физикалық химия бөлімін құрылған. Орыс физикалық химия  қоғамының президенті (1889-1890, 1896-1897, 1900-1903, 1911 жылдары).

## Дереккөздер

Санат:1827 жылы туғандар
Санат:1911 жылы қайтыс болғандар
Санат:Академиктер
Санат:Ресей химиктері
Санат:13 қаңтарда туғандар
Санат:13 желтоқсанда қайтыс болғандар
Антуан Анри Беккерель

**Антуан Анри Беккерель**   (15.12.1852-25.08.1908) - француз химигі, Париж ҒА мүшесі (1889 жылдан бастап). 1872 жылы Парижде политехникалық мектепті бітірген. 1876-1908 жылдары сонда жұмыс істеген (1895 жылдан бастап профессор болған), сонымен қатар 1892 жылдан бастап Жаратылыстану музейінде профессор болған. 
Негізгі еңбектері люминесценция құбылысы мен радиоактивтілікті зерттеуге арналған. 1898 жылы  М.Кюри *[[радиоактивтілік]]* деп атаған металдық уран және уранның өздігінен сәулелену құбылысы нәтижесінде табиғаты ерекше сәулелерді бөлуін ашып, зерттеген.
П.Кюриден тәуелсіз, бөлек радиоактивтілік сәулеленудің физиологиялық әсерін айқындаған. Магнетизмді, жарықтың поляризациясын зерттеген. Газдарда Фарадей эффектісін ашқан (газды ортаның магнитті өрісінде жарықтың поляризация жарығының айналуы). Бірқатар ғылыми академиялар мен ғылыми қоғамдарға мүше. Физика саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1903ж.).

## Дереккөздер


Санат:Франция
Ақбалық (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Ақбалық** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Озёрный ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2018 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 65 км-дей жерде, Ақбалық көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 257 адам (141 ер адам және 116 әйел адам) болса, 2009 жылы 111 адамды (61 ер адам және 50 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Қарақамыс (Жамбыл ауданы)

**Қарақамыс** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Озёрный ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 68 км-дей жерде, Кіші Қарақамыс көлінен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 226 адам (114 ер адам және 112 әйел адам) болса, 2009 жылы 162 адамды (86 ер адам және 76 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Үрмелі түтік

thumb|300px

**Үрмелі түтік** () - үрлеу арқылы қозғалысқа келетін қару бір түрі. Оның ұзындығы 45 сантиметрден 7 метрге дейін жетеді. 

Үрмелі түтіктің негізгі төрт түрі бар. Ең қарапайымы – бамбук ағашынан немесе қамыстан жасалған бір- ақ рет қолданылатын түтік. Үрмелі түтіктің тартылыс күші шектеулі. Түтік ұзын болған сайын оқ алысқа ұшады. Таза табиғат аясында өмір сүріп, аң аулауды кәсіп еткен Австралия аборигендері сияқты тұрғындар жебе жасауға қажетті ағаш табылмаса, осындай үрмелі түтіктерді жасап алатын. Үрмелі түтік жебесінің үшкір басын уға малып, аң ататын болған. 

Осындай қарудың ең қарапайым әрі қолайлы түрін африкалықтар ойлап тапқан: олар 50 см түтіктен ұзындығы 10 см- ге жететін жебені үрлеп ататын. Африкалықтардың қаруы, негізінен, аң- құстарды ұстауға арналған. Осы қарумен олар құсты 10- 20 метр қашықтықтан ататын. Удың күші адам үшін аздау, адамның жүрегіне немесе бетіне бірнеше рет тигенде ғана адам қаза табатын. 

Ал индонезиялық тұрғындар мен бразилиялық үндістердің аңшылық түтігінің ұзындығы 2,5 метрге жететін, нысанысында саңылуы бар болатын. Солтүстік Латын Америка тұрғындары пальма бұтағынан үрмелі түтік жасаған. Құстардан басқа ірі аңдарды ұстаған кезде міндетті түрде жебелерге у жағатын болған.

## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Татар шөпжияры

**Татар шөпжияры** () – шөпжиярлар тұқымдасының Қазақстандағы туыстың жалғыз өкілі, жусанды-қаулы, қаулы-бетегелі далаға шөл және құрғақ тау бетейлеріне тән мекендеуші. солтүстіктен басқа Қазақстанның барлық территориясында кездеседі. Морфологиялық құрылысы және ырғағы бойынша — эфемероид болып табылады. Құрғақ қою қошқыл түсті қабыршақты жұмыртқа тәрізді пиязшық (30-40 см) тереңдей енген, сабағы 50 см-ге дейін биіктікте, жапырағы таспа тәрізді, төменгілері жиылып шоқтанған. Ортаңғылары мен жоғарғылары жайлап қысқара келе, үлбірек гүлжапыраққа ауысады. Гүлдері 3 см-ге дейін биік, қоңрауға ұқсас, қысқа түкті, шашақ гүл шоғырына жиналған. Гүл серігігі жапырақшалары және аталық саны алты, үш ұяшықты (байланыс) дәнекер. Сәуір-мамырда гүлдейді, гүл түсін жиі өзгертеді — өзіне тән көктен сия-көкке, одан-ашық (лиловый), күлгіндеу және аппақ түске дейін. Жемісі созыңқы, түйреуіш тәрізді қауашақ-көмірдей қар түсті, кесек, (үлкен) бірнеше ондаған тұқымы бар. Тұқымынан сондай-ақ вегетативті түрде ұсақ шар тәрізді пиязшықтардың көмегімен жақсы көбейеді. Татар шөпжияры көгалдандыру мақсатында қызықтырады. Барлық аймақтарда ешқандай қиындықсыз тұқымымен де, пиязшығмен де бірге өсіруге мүмкіндік бар, күтімді қажет етпейді. Пиязшығы тістің қызыл еті ойылғанда (стоматит) және асқазан-ішек ауруларын емдеуде қолданылады.
## Дереккөздер

Санат:Шөпжиярлар
Имек қызылтаңдай

**Имек қызылтаңдай** (Көкнәрлар туыстасы) - таудың төмегі белдеулерінде Тарбағатайдан батыс Тянь-Шаньға дейін, шөл, егісіктер мен орманды жазықтарда тоты көкнәрмен бірге өседі. Тоты көкнәрға ұқсайды. Қызылтаңдай - бір жылдық  жапырақтарының пішіні мен гүлінің түсі көкнәрға ұқсас. Айырмашылығы - түгі жұмсақ, жапырақ бөліктер жіңішке және бүршіктері дөңгеленген, ұшында мүйізшесі жоқ. Гүлдері ашық қызыл, диаметрі 6 см-ге дейін. Өсімдіктің құрамында С дәрумені, алколоид және қою май бар.
## Дереккөздер

Санат:Көкнәрлер
Санат:Қазақстан флорасы
Зүмірет

**Зүмірет, зүбәржат** немесе **замартас** – жасыл түсті мөлдір минерал.  Ол ұзынша баған тәрізді болып түзіледі. Әдетте, жеке кристалл түрінде кездеседі. Ең ірі кристалл Бразилияда 1974 жылы табылған. Оның салмағы 28.2 кг болды. Табиғатта кристалының ірілігі 0.5х3 сантиметрден 35х45 сантиметрге дейін болады. Ал салмағы 5 – 30 каратқа (1 карат 2 грамға тең) дейін жетеді. 
Соңғы кездері зүміретті жасанды түрде ала бастады. Елімізде Қу (Қарқаралы таулар) және Делбегетей тауларында кездеседі.
Озёрное (Жамбыл ауданы)

**Озёрное** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Озёрный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 72 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 825 адам (417 ер адам және 408 әйел адам) болса, 2009 жылы 603 адамды (301 ер адам және 302 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Будённое (Жамбыл ауданы)

**Будённое**  — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Первомай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан батысқа қарай 41 км-дей жерде, Долбилово көлінің батысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 686 адам (334 ер адам және 352 әйел адам) болса, 2009 жылы 548 адамды (265 ер адам және 283 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Калиновка (Жамбыл ауданы)

**Калиновка** — Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы, Первомай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Пресновка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде, Темное көлінің солтүстік-батысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 201 адам (97 ер адам және 104 әйел адам) болса, 2009 жылы 176 адамды (92 ер адам және 84 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Иоганн Рудольф Глаубер

**Глаубер Иоганн Рудольф** (1604-10.03.1670)
Неміс химигі. 1644 жылға дейінгі өмірі жайлы мәлеметтер жоқ. 1644 жылы Гейсенде патша ауласында емші болған. 1645 жылы Боннға, сонан соң 1648 жылы Амстердамға көшкен.  1651 жылы Китценгенде үй сатып алып, онда лаборатория құрған.
Бірқатар бейорганикалық заттар дайындауға айтарлықтай үлес қосқан. Дәрі-дәрмектер ретінде қолданылатын бірқатар тұздар алған. 1649 жылы алғаш рет таскөмір шайырдaн алынған шикі бензолды сипаттаған.
Селитраның күкірт қышқылымен қоспасын айдау арқылы алған, ал ас тұзымен күкірт қышқылының қоспасын қыздыру арқылы - таза тұз қышқылы мен натрий сульфатын алған (1648; Глаубер тұзы).
Алғашқылардың бірі болып химиялық ыдысты дайындауға шыны қолданды. Тюрингияда өндірістік шыны пісіруді ұйымдастырды.
Сұйық шыны алған (натрий немесе калий метасиликаты). 1648 жылы алғаш рет сірке қышқылымен өсімдік заттарды айдау арқылы алуын бейнелеген. 

## Дереккөздер
Тынық мұхит скватинасы

**Тынық мұхит скватинасы**- жалпақ денелі, сарт пішіні қанаттыға ұқсайтын жыртқыш. 
## Биологиялық сипаттамасы
Оның жүзбеқанаттары ұзын болады. Оның ақ түсті терісінде қызыл, қоңыр жне сұр түсті дақтары бар. Көзі мен демтесіктері басының жоғарғы жағында орналасқан. Оның бір көзі екіншісінен өте алшақ орналасқан. Аузы- қосжақты. Сондай- ақ оның танау мұртшалары бар. Оның басының пішіні тақуаның бас киміне ұқсайды. Сол себепті оның кейде «тақуа балығы» деп те атайды. Бұл жыртқыштың құйрығына жақын орналасқан екі жүзбеқанаты бар.
## Таралуы
Бұл балық түрі  оңтүстік шартышардағы жылы мұхиттарда мекендейді. 
## Мәліметтер
*Бұл жыртқыштар балықтарды, шаянтәрізділерді және ұлуларды азық етеді. 
*Олар мұхит қараңындағы құм мен жартастар арасында жасырынып, азығын торуылдайды. Олар тез жүзбейді. Тіпті қорегін де баяу аулайды. 
*Скватина 3-1310 м тереңдікте  мұхит түбінің мекендеушілері болып табылады. Бұл жыртқыштың үшкір әрі сүйірленген тістері де ерекше. 
*Тынық мұхит скватинасын ең алғаш рет 1859 жылы Уильям Орвилл Айрес тапқан. 

## Дереккөздер


Санат:Акулалар