open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тектұрмас күмбезі

**Тектұрмас күмбезі** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Жамбыл облысы Тараз қаласының оңтүстік-шығыс шеті, Талас өзенінің оң жағалауы, Тектұрмас тауының шыңында орналасқан. 

## Күмбез сипаты
Мазар (күмбез) 14 ғасырдың басында көне қаланың орнында салынған. Тектұрмас күмбезі түгелдей қираған, тек 19 ғасырдың 80-жылдарында түсірілген фотосурет бойынша ғана белгілі. Күмбезді мазар Сұлтан Махмұт ханның бейітіне орнатылған, астыңғы жағы төртбұрышты, жоғары жағы күмбезді, күйдірілген қызыл кірпіштен қаланған. Есігі батысқа – Тараз шаһарына қаратылып, құрылыстың бұрыштарына қабыстыра сәнді бағаналар қойылғаны, қабырғалары сылақпен сыланғаны байқалады.
Тектұрмас күмбезінде 19 ғасырдың 2-жартысында В.А. Каллаур, ал 1939-1940 жылы Г.И. Пацевич зерттеу жұмыстарын жүргізген.
1986 жылы мазар маңы қоршалып, тиісті атауы жазылған ескерткіш тақта қойылды, ал 2002 жылы кәсіпкер А. Момышев жеке қаржысымен Тектұрмас күмбезін қайта жаңғыртып тұрғызды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Жамбыл облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Еркін бәсеке экономикасы

**Еркін бәсеке экономикасы** – нарықтық экономика (классикалық экономика, таза нарық) атқарымының мінсіз үлгісі. 

Ресурстарға жеке меншіктің үстем болуымен және экономикалық қызмет пен оны басқаруды үйлестірудің нарықтық тетігімен сипатталады, мұның өзі сайып келгенде мемлекеттің экономикаға араласпау саясаты деген сөз. Бұл абстрактілік үлгі таза түрінде ешқашан да болған емес, бірақ еркін бәсеке капитализм дәуірі деп аталған, 19 ғасырдағы Батыс елдері нарықтық экономикасының күйі белгілі дәрежеде оның шарттарына сай келді. Таза капитализм жағдайында олар жеке бастың мүдделеріне бағдарланады және еркін бәсеке жағдайындағы баға, пайда және залал жүйесі арқылы *“көрінбейтін нарық қолымен”* басқарылады. Мұндай қағидаттың сақталуы тауарлар нарығында нарықтық жағдайдың жетілген, яғни таза, бәсеке сияқты мінсіз тұрпаты үстем болғанда ғана мүмкін және барынша оңтайлы болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құспанғалиев Болат Орайханұлы

**Құспанғалиев Болат Орайханұлы** (10.8.1944 ж. т., Алматы қ.) – архитектурасы докторы (2000), профессоры, Халықаралық Шығыс елдерінің архит. академиясының акад. (2001). ҚР Білім беру ісінің үздігі. Ташкент политехникалық институтын бітірген (1969),Алматы бас архит. аппаратында архитектор, бөлім бастығы (1969–73), Орт. тұрғын жайлардың эксперименттік және типтік жобалау ғылым-зертеушы институтында аспирант (1973–77), Қазақ политехникалық институтында (1977–81, қазіргі Қазақ ұлттық тех. университеті) ассистент, доцент, професор. Алматы архитектурлық-құрылыс институтында проректор, 1-проректор (1983–2003, қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы) болып жұмыс істеді. 2003 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университеті жанындағы департамент директоры қызметін атқарады. «Развитие архитектуры городского жилища Казахстана в XX веке» деген тақырыпта доктор диссертация қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланымның және жобалау жұмысының, оның ішінде 1 кітаптың («Жилищное строительство Казахстана», 2000) авторы.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қайнар құс акционерлік қоғамы

**«Қайнар құс» акционерлік қоғамы** – кәсіпорын. 1994 ж. құрылған. Құс етін өндіреді. 131 жұмысшысы бар.

## Сілтемелер


Санат:География
Қасқабұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қасқабұлақ ауылдық округі** – Жамбыл облысы Талас ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қасқабұлақ ауылы кіреді. Орталығы – Қасқабұлақ ауылы.

## Халқы
 

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы ауылдық округтері
Ажаркүл Алдажарова

**Ажаркүл Алдажарова** (Алдажарова Ажаркүл Сейділдақызы, 25.1.1950 ж. т., Қазалы ауданы Майлыбас а.) – еңбек ардагері, күрішші, ХІІ шақырылған Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты, бұрынғы Қызылту кеңшарының күріш звено жетекшісі. 

Еңбек жолын 1967 ж. күрішші болып бастап, 1995 жылға дейін сол салада табысты жұмыс істеген. 

1968 жылы күріштен 40 центнер, 1976 жылы инженерлік жүйеге келтірілген жерге егілген күріштен 70-99,6 центнерден өнім жинаған. 1999 жылға дейін қайнаған қызу еңбектің ортасында жүрген Ажаркүл ана 1978 жылы III дәрежелі «Еңбек даңқы» орденімен, 1980 жылы Бүкілодақтық ауылшаруашылығы көрмесінің «Алтын медалімен» марапатталған. 1972-1977 жылдары облыстық, 1987 жылы ауылдық кеңеске, 1990 жылы 4 жыл мерзімге Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. Бірнеше жылдар бойы социалистік жарыстың жеңімпазы, облыстық, аудандық партия конференцияларының делегаты болған. 1981 жылы Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған. 

1990 – 94 ж. Қазақстан Жоғ. кеңесіне депутат болып сайланған. 

3-дәрежелі «Даңқ» (1978) орденімен және халық ш. жетістіктері алтын медалімен марапатталған. 

Қазақстан Мемлекет сыйлығын алған. Бүгінде Алдажарова әйелдер кеңесінің төрайымы, «Өнегелі әжелер» ансамблінің мүшесі.

Алты бала, олардан 18 немере - шөбере сүйіп отырған бақытты. Ардагерлер ұйымының әйелдер жөніндегі кеңесінің мүшесімін.

## Дереккөздер

Санат:25 қаңтарда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Қыли

## Қыли
**WARNING: All number of image has been changed!!**
**Қыли**, қылилық, гетерофория (strabіsmus) — көз ақауы; екі көздің көру бағытының бір нүктеде түйіспеуі. Қыли көздің бұлшық еттерінің қиысу қызметінің бұзылуы әсерінен пайда болады. Әдетте екі көздің қалыпты қызметі 2 — 3 жаста орнығады. Қыли осы жастағы балаларда жиі кездеседі. Көздің қалыпты жағдайының бұзылуы жарақат, бас сүйектегі ми аурулары, психикалық зақым (қорқу), көздің оптикалық ақауы (алыстан көргіштік, алыстан көрмеушілік), сондай-ақ, жұқпалы аурулар (қызылша, күл, скарлатина, тұмау, т.б.) әсерінен болады. Қылилықта көздің көруіне тек бір көз қатысады, ал шапыраш көз қимылдамайды. Қылилықтың жиі кездесетін түрлері: 1) аккомодациялық, үйлесімді Қылилық — аметропияны (көз кемістігін) түзеткеннен кейін жойылады; 2) аккомодациясыз Қылилық, ол аметропияны түзеткеннен кейін де жойылмайды; 3) ауыспалы Қылилық, ол кейде оң көзге, кейде сол көзге ауысып тұрады; 4) бір жақты (бір көздік) Қылилық — тек бір көздегі ақау; 5) салдық Қылилық — көзді қозғалтатын бұлшық еттер қызметінің бұзылуынан болуы; 6) шапыраш Қылилық — көздің сыртқа қарай ауытқуы; 7) қитар Қылилық — көздің  ішке қарай ауытқуы. Егер Қылилық көздің оптикалық ақауы себебінен болса, онда арнайы емдік рецепт бойынша көзілдірік тағу қажет. Көзілдірік Қылилықтың жойылуына себепші болады, жас балаға арнайы көзілдірікті 1,5 — 2 жастан-ақ кигізіп, көзді жаттықтырады және сау көзіндегі көзілдірік әйнегіне ұзақ уақыт (4 айдан кем емес) мақта дәкеден жасалған не қағаздан жасалған жапқыш жауып қояды. Қылилық 1,5 — 2 жылда жазылмаған жағдайда хирургиялық әдіс қолданылады. Операция көз алмасын қозғалтатын бұлшық еттерді босаңсу немесе жиырылғыштығын арттыру мақсатында жасалады. Бірақ операциядан кейін екі көз де бірдей көру үшін көз алмасының бұлшық  еттеріне арнайы жаттығулар жасау керек.

## Дереккөздер
[Қазақстан энциклопедиясы]

Санат:Медицина
Қостөбе ауылдық округі

**Қостөбе ауылдық округі** – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қостөбе, Талас ауылдары мен Талас темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Талас ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Қайтпас-1

**Қайтпас**– Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Бозарық ауылдық округі орталығы. 

Шымкент қаласынан солтүстікке қарай 2 км жерде, ескі Сайрамсу өзенінің арнасында орналасқан. Тұрғыны 9,0 мың адам (2003). Ертеректе Шымыр ауылы, №10 ауылы деп аталды. 1927 ж. алғашқы артельдер құрылып «Жасасын» ұжымшарына бірікті. 1931 ж. «Қайтпас» ұжымшары болып ірілендіріліп, ауыл шаруашылық өнімдерінен мол өнім алды. Оның негізінде ӨК, шаруа қожалықтары құрылды. Ауылда Шымкент қаласының бірнеше кәсіпорындары жұмыс істейді. Орта, орталау мектеп, клуб, кітапхана, аурухана, фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Шымкент қалалық әкімдігі елді мекендері
Қайтпас-2

**Қайтпас** – Шымкент қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Бозарық ауылдық округ құрамында. Шымкент қаласынан солтүстікке қарай 7 км жерде орналасқан. Тұрғыны 2,0 мың адам (2003). Іргесі 20-ғасырдың басында қаланып, Қосай ауылы деп аталған. Қайтпас-2 ұжымдастырудан кейін «Каганович», кейінірек 30 жылдық, Тассай ауылы аталып, қала маңындағы ет, сүт өндіру базасына айналды. Ауылда орта мектеп, мешіт, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Шымкент қалалық әкімдігі елді мекендері
Келі мен келсап

***Келі мен келсап*** – тары, бидай, т.б. дәнді дақылдарды түйетін, ұнтақтайтын қатты ағаштан жасалған құрал. Келінің биіктігі 50 – 60 см жуан бөрене ағаштың ортасын 30 – 35 см тереңдікте ойып жасайды. Ағаш келінің екі түрі болады: тақта келі, шұңғыл келі. Шұңғыл келі тарыны қаралау, ақтауға пайдаланылса, тақта келі жармалап, ұнтақтауға қолданылады. Тақта келінің түбі тегістеу келеді де, келсап дәл тиіп, дәнді майдалауға, ұнтақтауға қолайлы болады. Сондай-ақ, тары, бидай, жүгері талқандауға пайдаланады. Келінің түйгіш ағашы болады, оны келсап деп атайды. Келсаптың келіні түйгіштейтін басы салмақты етіп жасалып, қолға ұстайтын жерінен қолайлы қос тұтқа шығарылады. Келсап ұзындығы 1,2 – 1,3 метр жуан ағаш. Халық тұрмысында келінің жер келі (келі орнына уақытша пайдаланылатын шұңқыр), тас келі (келісін тастан, келсабын ағаштан жасаған келі), ағаш келі (жуан ағаштан ойылып жасалады) сияқты түрлері кездеседі. Қазақ ұсталары келіні тұтас ағаш кесіндісінен ішін үңгіп жасайды.Келі мен келсап жасау үшін, көбінесе, ағаштың қатты түрлерін – *қарағашты, қайың*ды қолданады. Келі мен келсаптың Қазақстанның барлық өңірлерінде біркелкі етіп жасалғанын аңғаруға болады. Тек Ертіс бойындағы Келі мен келсаптың келісі биіктеу келеді. Сол сияқты Қазақстанның оңтүстік өңірінде құрама келілер жиі кездеседі. Бұл өңірде тұтас ағаш көп кездеспейтіндіктен, екі не үш ағаш кесіндісін қиюластырып, түйе терісімен тартып, қаптап тастайды. Келінің темірден жасалған түрін темір келі дейді. Келіні шеберлер мықты, әрі жарылмай көп жылға шыдауы үшін, қызған тандыр ішінде ыстық қозға қақтап алып, оның іші-сыртына қойдың құйрық майын, не түйе қомының майын сіңіреді. Келі жарылып кетпес үшін, әдетте, оның иіні мен тағанын түйенің иленбеген шикі терісімен қаптайды. Шикі тері кепкен кезде тартылады да, келіні қатты қысып қалады. Келінің сыртын қайыспен ысып жалтыратып қояды.

## Дереккөздер:
Бегділдә Әйділдәұлы Алдамжаров

**Бегділдә Әйділдәұлы Алдамжаров** (3 сәуір, 1946 жылы туған, Қазалы ауданы, №99 темір жол айырмасы) – ақын, жазушы, тележурналист.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) филология факультетін бітірген (1970).
* Еңбек жолын Қазалы ауданының мәдениет бөлімінде бастаған (1964) .
* Әр жылдары «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінде қызмет істеген.
* «Жазушы» баспасында қызмет істеген.
* Қазақ теледидары музыка редакциясында редактор, аға редактор болып қызмет істеген. 
* Қазір «Жұлдыз» журналының бөлім меңгерушісі.

## Шығармалары
### Өлеңдері
* Алғашқы өлеңдері 1960 ж. «Сәт сапар» деген атпен республикалық жастар газетінде жарық көрген. 
* Нөсер, А., 1968; 
* Жыл мезгілдері, А., 1969;
* Айлы түндер, А., 1970;
* Нұр мен түнек, А., 1973;
* Іздедім сені, А., 1977;
* Мизам айы, А., 1983;
Бірқатар әндері "Ауыл кеші көңілді" жинағында жарық көрген. Сын жанрында да қалам толғап жүр.

### Прозасы
* «Қара нөсер» (1981)
* «Жықпыл» (1985)
* «Ұлы сел» атты төрт томдық тарихи романының алғашқы екі кітабы (1988, 1992) жарық көрген.
### Аудармалары
Төл туындыларынан басқа 
* Ә.Фирдоусидің «Шаһнама» эпопеясының «Мәнушеһір» (1973) және «Кей Хосроу» (1976) дастандарын
* грузин ақыны О.Челидзенің балаларға арналған «Алхан мен Шалхан» атты дастанын (1971) қазақ тіліне аударды. 
* А.Пушкин
* А.Блок
* П.Неруда
* Е.Евтушенко
* Б.Ахмадуллина
* А.Вознесенский, т.б. ақындардың өлеңдерін қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер

Санат:3 сәуірде туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Құлан ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Құлан ауылдық округі** – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарақат, Құлан, Шөңгер ауылдары кіреді. Орталығы – Құлан ауылы. 

 

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы ауылдық округтері
Сағади Байұзақұлы Бөлекбаев

**Сағади Байұзақұлы Бөлекбаев** (1946 жылы, Алматы облысы, Кербұлақ ауданы, Беріктас ауылында туған) – философия ғылымдарының докторы (1999 жылы), профессор (2000 жылы).

1973 жылы Қазақ Мемлекеттік Университеттің (қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) философия-экономика факультетін бітірген. 1973–80 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде, 1980–89 жылдары Қазақ Мемлекеттік Университетінде, 1989–94 жылдары Қазақ мемлекеттік архитектура-құрылыс институтында(қазіргі Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясы), 1994–99 жылдары Қазақ мемлекеттік заң университетінде, 1999–2000 жылдары'Орталық Азия университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болды. Бөлекбаевтың еңбектері өтпелі кезеңдегі экономика мен мемлекеттің өзара қарым-қатынасын, әлеуметтік-философия мәселелерін зерттеуге арналған. 40-тан аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Шығармалары
* "Логика", Бөлекбаев С.Б.. Ғабитов Т.Х., Алматы, 1997. ;

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* «Халықаралық қатынастар факультеті»

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Қошқарата ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қошқарата ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтасты, Қошқарата, Қызтоған ауылдары кіреді. Орталығы – Қошқарата ауылы.

## Жер көлемі
Жер көлемі 23,908 шаршы шақырым. Ауыл шаруашылығына жарамды жерлері 20,141 га, оның ішінде тәлімдік жер 8796,5 га, суармалы жер 38 га, жайылымдық 11300, шабындық 150 га.

## Инфрақұрылымы
Округте Абай атындағы, С.Мұқанов атындағы орта мектептер, "Ақтасты" негізгі мектебі, үш елді мекенде де фельдшерлік пункттер бар. Орталық мәдениет үйі мен кітапхана жұмыс істейді. Қошқарата аймағын кілең Қаратау сілемдері қоршаған. Батысында Түркістан облысының Бәйдібек ауданымен шектеседі. Қошқарата, Сүңгі өзендері ағады.
 
## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы ауылдық округтері
Әнуар Ғафурұлы Ақшорин

**Әнуар Ғафурұлы Ақшорин(Акчурин)** (28.4.1944 ж.т., Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Ақжайық ауданы, Бітік ауылы) – техника ғылымының докторы (1976), профессор (1982). Саратов механикаландыру және электрлендіру институтының механика факультетін бітірген (1965). 1972 ж. аға ғылыми қызметкер. Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты (1976), КСРО өнертапқышы (1983), Қазақстанның құрметті жолшысы (1983), КСРО Жоғары мектебінің үздігі (1989), ҚР ҒМ–ғылым академиясының үздік оқытушысы (2007), Халықаралық шығармашылық академиясының академигі (1994), Еуразия халықаралық экономия академиясының академигі (1997). 300-ден астам ғылыми еңбектің, патенттердің, т.б. авторы.

 
## Шығармалар
Машиналардың техникалық диагностикасы, А., 1981; Өнімнің сапалығын компьютерлі басқару, А., 1992; Автокөліктік техникалардың бәсекелестікке қабілеттілігі, А., 2007.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1944 жылы туғандар
Фердинанд фон Рихтгофен

thumb|right|200px|Фердинанд фон Рихтгофен

**Рихтгофен, Рихтхофен (Rіcthofen) Фердинанд Пауль Вильгельм** (5.5.1833, Польша, Ополь воеводствосы, Карлсруэ (қазіргі Покуй)  — 6.10.1905, Берлин) — Шығыс, Оңтүстік Шығыс Азия мен Қытай жерін зерттеген неміс географы, геолог; Пруссия Ғылым Академиясының мүшесі (1899). Берлин географиялық қоғамының президенті (1873 жылдан). 

Бонн (1875 — 79), Лейпциг (1883 — 86), Берлин (1886) университеттерінің проф. 1860 — 62 жылдары Шығыс және Оңтүстік Шығыс Азияға, 1868 — 72 жылдары Қытай жеріне саяхат жасап, оның табиғаты туралы көлемді материалдар жинады; Қытай жеріндегі лëсс қабатының эолдық (желдің әрекетінен) түзілуі туралы болжамның авторы. Азияның ірі табиғи облыстарындағы жер бедерінің пішіндерін генетик. тұрғыдан жіктеп, геоморфология ғылымының негізін қалады.Рихтгофен атымен Наньшаньдағы тау жотасы аталған.

## Дереккөздер

Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1833 жылы туғандар
Санат:6 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1905 жылы қайтыс болғандар
Санат:Берлинде қайтыс болғандар
Санат:Бонн университеті оқытушылары
Санат:Лейпциг университеті оқытушылары
Санат:Берлин университеті оқытушылары
Санат:Берлин университеті түлектері
Санат:Вроцлав университеті түлектері
Санат:Максимилианның Ғылым мен өнердегі жетістіктері үшін Баварлық орденінің иегерлері
Санат:Волластон медалінің иегерлері
Санат:Ополь воеводтығында туғандар
Санат:Корольдік географиялық қоғамның Алтын медалінің иегерлері
Санат:Германия геологтары
Санат:Германия географтары
Санат:Германия саяхатшылары
Санат:Қытайға саяхаттағандар
Санат:Геттинген ғылым академиясының мүшелері
Санат:Аустрия ғылым академиясы мүшелері
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері
Санат:Леопольдиндер мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері
Санат:Бавар ғылым академиясы мүшелері
Санат:Эдинбург корольдік қоғамы мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Берлин университетінің ректорлары
Санат:Гейдельберг университетінің құрметті докторлары
Санат:Штансдорф оңтүстік-батыс зиратында жерленгендер
Санат:Германия барондары
Қақпақ (Түркістан облысы)

**Қақпақ** (1993 жылға дейін – *Қызылтаң*) — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл, Қақпақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-дей жерде, Қаржантау жотасының оңтүстік-батысында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1996 жылға дейін "Қызылтаң" деп аталып келген. Қақпақ ертеректе «Сайрам – Ходжакент» ірі сауда жолдары бойындағы бекет болған. 1950 – 1997 жылдары асыл тұқымды қой өсіретін «Қызылтаң» ұжымшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылы Қақпақта «Қақпақ» ЖШС-і және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Құмшағал ауылдық округі

**Құмшағал ауылдық округі** – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы  құрамында болған әкімшілік бірлік. 2011 жылы Тараз қаласына қосылды. Құрамына Құмшағал, Көлтоған, Қызылабад, Шөлдала, Казарма ауылдары кірді. Тұрғыны – 11 109 адам (2009). Орталығы – Құмшағал ауылы болды. Жер көлемі - 862,41 га.

## Инфрақұрылымы
Ауылдық округте Құмшағал, Шөлдала, Көлтоған орта мектептері, Қызылабад бастауыш мектебі, №18 негізгі мектеп, ауылдық кітапхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Тараз қаласының таратылған ауылдық округтері
Найман Бөбейұлы Қалабаев

**Қалабаев Найман Бөбейұлы** – техника ғылымдарының докторы, профессор, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры. 
## Өмірбаяны
* 1950 жылы Оңтүстік-Қазақстан облысында дүниеге келген. 
*1973 жылы Геодезия, аэрофототүсіру және картография инженерлерінің Мәскеу институтын инженер астроном-геодезист мамандығы бойынша тамамдаған. 
* 1973-1979 - инженер, КСРО Министрлер Кеңесінің Геодезия және картография Бас басқармасының партия экспедициясының басшысы;  
* 1979-1988 - оқытушы, аға оқытушы, ААСИ доценті, Қ. Сәтбаев атындағы ҚазПТИ; 
* 1988-1995 – техникалық ЖОО-дар мен университеттер бөлімінің басшысы, Жоғарғы білім беру Бас басқармасының бастығының орынбасары, Экономика және қаржы Бас басқармасының бастығы, ҚР БМ Ғылым басқармасының бастығы; 
* 1995-1998 – ҚР Министрлер Кабинеті Аппаратының, ҚР Премьер-Министрі Кеңсесінің білім беру және ғылым секторының меңгерушісі, кадрларды даярлау және қайта даярлау секторларының меңгерушісі; 1998-2000 – ҚР Президент Әкімшілігінің ішкі саясат бөлімі, қоғамдық-саяси бөлімі. 
* 2000-2004 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Жоғарғы аттестаттау комиссиясының төрағасының орынбасары; 
* 2004 жылдың қарашасында Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау және аттестаттау Комитетінің төрағасының орынбасары қызметіне тағайындалды. 
* 2007 жылдың қыркүйегінде Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау және аттестаттау Комитетінің төрағасы қызметіне тағайындалды. 
* 2009-2011 жылдары Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің білім беру және ғылым саласын бақылау Комитетінің төрағасы. 
* Қазақстан республикасының Білім және ғылым министрлігінің 2010 жылғы 31 желтоқсанда шыққан бұйрығына сәйкес Қалабаев Найман Бөбейұлы Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің ректоры қызметіне тағайындалды. 
## Еңбектері
50-ден астам ғылыми еңбектердің авторы, оның ішінде 2 монография, 1 оқулық, 4 өнертапқыштық патент. 2 техникалық ғылымдар докторлары мен 4 кандидаттарын дайындаған. 
## Мемлекеттік марапаттары:
ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасы (1979) және «Қазақстан Конститутциясына 10-жыл» мерейтойлық медалі.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Келін

**Келін** – туыстық атау. Некедегі әйел өз күйеуінің жасы үлкен туыстарына, немере ағайын, аталастарына келін болып келеді. Алғашқы жылы басына сәнді жамылғы – желек салып жүрген жас келін тұңғыш баласы туғаннан кейін төркіндеп қайтады. Бірнеше жыл өткен соң, мәртебесі бекемделіп, *келіншек* аталады. Ол қонақ күту, дәстүрлі жоралғыларды атқару, шаруа жасау, бала тәрбиесіндегі ептілігі, жөн білгіштігі, көргенділігі мен икемділігі арқасында ауылдастар мен күйеуінің туыстарынан лайықты бағасын алады. Келіннен бірқатар тыйымдар мен қарым-қатынастағы этикет талап етіледі. Мыс., келін күйеуінің ата, апаларының, жасы үлкен туыстарының (әйел, еркек) және абысын-ажындарының, қайындары мен қайынсіңлілерінің атын атамайды. Мұндай ат тергеу келіннің инабаттылығына, тапқырлығына сын. Келін олардың туыстық жақындығы, мінез-құлық әрекеттеріне қарай ұнамды түрде тұспалдау, баламалау, астарлау түрінде аттар таңдайды. Келін деп өзімен бірге туған кісінің әйелі ғана емес, аталас, рулас ағайындылардың ішіндегі өзінен кіші адамның жұбайын да атайды. Сонымен қатар келін сөзі сыпайыгершілік мағынада да қолданылады. 

## Тағы қараңыз

* Келіншек
* Келін түсіру
## Келін туралы мақал-мәтелдер
Келін жаман емес, келген жері жаман.

Келін қыз болмас, күйеу ұл болмас.

Жақсы енені жаман келін жер қылады, жақсы келін жаман енені ел қылады.

Келіннің зекіп айтқаны, езіп құйған умен тең. Көңілсіз берген тамағы, құм аралас күлмен тең. (Құлтума)

Жау сырыңды алса, қызыңды алады.

Ел анасы - қыз, жол анасы - із.

Жаманнан жақсы туады, адам айтса нанғысыз. Жақсыдан жаман туады, бір аяқ асқа алғысыз.

Жақсы бала бағыңа бітеді, жаман бала түбіңе жетеді.

Ашық әйелден ақымақ дәмелі.

Жақсы әйел аңғарғыш, жаман әйел шамданғыш.

Келіннің жақсысы құрдасыңдай, ұлыңның жақсысы сырласыңдай.

Әйеліңе балаң жоқ жерде ақыл айт, балаңа адам жоқ жерде ақыл айт.

Төркіні тентек келіннің тілі ұзын, төркіні момын келіннің жібі ұзын.

## Дереккөздер:



Санат:Туыстық
Арман Жан дю Плесси Ришельё

thumb|right|200px|Кардинал де Ришелье
**Ришелье Арман Жан дю Плесси** (5.9.1585 — 4.12.1642) француз саяси әрі діни қайраткері, кардинал.

Ақсүйек тұқымынан шыққан Ришелье 9 жасында билеуші әулеттердің балаларын дайындайтын ерекше артықшылығы бар Навар колледжіне түсіп, 1600 жылы маркиз титулын алады. Онда латын, италия, испан тілдерін, теология, философия, өнер түрлерін, проза, өлең жазуды үйренді. Плюмвинел әскери академиясында соғыс өнерін үйренген ол 1607 жылы Сорбоннада теология мамандығы бойынша докт. дисс. қорғап шықты. 1616 жылы әскери және сыртқы істер мемл. хатшысы, король кеңесінің мүшесі, королева Мария Медичидің жеке кеңесшісі болып тағайындалды. Ришелье Францияда ең алғаш ақсүйектер арасында жиі кездесетін дуэльді жою мен мемл. қазынаның қаражатын жұмсауды қысқарту, шенеуніктердің жемқорлығына шек қоюға тырысты. Людовик ІІІ тұсында кардинал (1622), корольдің бірінші министрі (1624), герцог-пэр (1631) лауазымдарына тағайындалды. Ришелье абсолютизмді нығайту саясатын жүргізіп, халық көтерілістерін басып жаныштады. Король билігіне қарсы ірі ақсүйектер тарапынан болатын сепаратистік топтармен ашық күрес жүргізді. Сыртқы саясатта Ришелье Еуропаны билеген габсбуртер әулетіне қарсы күресіп, Ресей, Түркия, Иранмен сыртқы сауданы дамытты. Солтүстік Америкада, Мұхиттық аралдар мен Африкада отарлық саясат жүргізді. 1631 жылы Францияда тұңғыш газет (“La Gazette”) шығарды. 

1635 жылы Франция академиясын құрып, басшылыққа өзі тағайындалды. Ол академия Францияның ұлттық мәдени орт-на айналды. Сорбонна ун-ті қалпына келтірілді, жанынан жаңа шіркеу салынды. Кейін өз өсиеті бойынша осы шіркеуде Р-нің денесі қойылды. 1640 жылы корольдің алғашқы типографиясын ашты. Ришелье жазған “Үлкен пастораль”, “Мирам”, “Еуропа” пьесалары Париж театрында қойылып, жақсы бағаланды. Ришельенің Францияда ең бай кітапхана саналатын жеке кітаптары, өнер коллекциялары Сорбоннаға мұраға қалдырылған. Ришелье Францияда алғаш әскери флот құрады. 1635 жылы Париж әскери мектебін құрып, онда 14 — 15 жас аралығындағы француз ұлтының кедей дворян отбасынан шыққан балалары қабылданды. Ришелье заманы — Франция мәдениеті мен философиясында “алтын ғасырдың” басталған кезеңі. Ришельенің Сорбоннадағы мазарын Напалеон ІІІ 1866 жылы жөндеуден өткізіп, мазар басына “Францияның ең ұлы адамы” деген сөздерді жаздырған.

## Дереккөздер

Санат:9 қыркүйекте туғандар
Санат:1585 жылы туғандар
Санат:Парижде туғандар
Санат:4 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1642 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парижде қайтыс болғандар
Санат:Философия докторлары
Санат:Әулие Рух орденінің иегерлері
Санат:Франция кардиналдары
Санат:Григорий XV кардиналдары
Санат:Франция сыртқы істер министрлері
Санат:Франция билеушілері
Санат:Франция премьер-министрлері
Санат:Ришелье (отбасы)
Санат:Франция мемуаршылары
Санат:Александр Дюма (әке) шығармалары кейіпкерлері
Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар
Санат:Ақша белгілеріндегі адамдар
Санат:Люсон епископтары
Қызыларық ауылдық округі

**Қызыларық ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтөбе, Алатау, Қызыларық, Теріс-Ащыбұлақ ауылдары және Сұрым темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Қызыларық ауылы.
2002 жылы Бурнооктябрь және Ақтөбе ауылдық округтерінен жаңа бөлініп шыққан ауылдық округ. 

Жер көлемі 6445 га. Округтің елді мекендерінде Ы.Алтынсарин, Алатау, Ақтөбе орта мектептері мен "Теріс-Ащыбұлақ" бастауыш мектебі, 4 фельдшерлік пункт жұмыс істейді.

## Дереккөздер

 
Санат:Жуалы ауданы ауылдық округтері
Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев

thumb|right|200px
**Жаппас Қасымбекұлы Қаламбаев** (1.1. 1909, Созақ ауданы – 2.12.1970, Алматы) – қобызшы-композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1944). Сүгірдің шәкірті.

## Өмірбаяны
1934 ж. Алматы қаласында өткен халық өнерпаздарының Бүкілқазақстандық 1-слетіне қатысқан. 
1934 – 1937 ж. Қазақ халық аспаптар оркестрінде альт-қобызшылар тобының концертмейстері және оркестр солисті болды. 
1968 – 1970 ж. Алматы мемлекеттік консерваториясында (қыл қобыз класы бойынша) ұстаздық етті.

## Еңбектері
Оның репертуарында негізінен Ықылас Дүкенұлының «Қазан», «Қасқырдың ұлығаны», «Қоңыр», «Жез киік», «Ерден», «Аққу», «Қамбар», «Кер толғау», т.б. күйлері болды. Сондай-ақ Құрманғазы, Тәттімбет, Қазанғап, Дәулеткерей күйлерін, Біржан сал, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Балуан Шолақ, Естай Беркімбаев әндерін орындаған. Қаламбаев көптеген күйлер мен әндердің («Кең өлке», «Күн толғауы», «Жұман күйі», «Қазақ маршы», «Еңбек маршы», «Амангелді маршы», т.б.) авторы. Шәкірттері: қобызшылар Г. Баязитова, Ф. Балғаева, Қ. Құдабаева, А. Шәңгереева, музыкатанушы Б. Сарыбаев, т.б.

## Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:2 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қобызшылар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақ халық аспаптар оркестрі тұлғалары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Қызыләуіт ауылдық округі

**Қызыләуіт ауылдық округі** – Жамбыл облысы Талас ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтөбе, Қызыләуіт ауылдары кіреді. Орталығы – Қызыләуіт ауылы.

 

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы ауылдық округтері
Серік Аймырзаұлы Алдашев

**Серік Аймырзаұлы Алдашев** (22 маусым, 1951, Арал қаласы) – ғалым, физика-математика ғылымдарының докторы (1990), профессор (1991), ҚР Жаратылыстану ғылым академиясының академигі. Новгород мемлекет институтын математика мамандығы бойынша бітірген (1973).

## Өмірбаяны
* 1973 – 78 ж. Теміртау зауыт – ВТУЗ-да оқытушы, өтілгер-зерттеуші, аға оқытушы
* 1978 – 96 ж. Алматы көлік инженерлері институтында доцент, аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі; 
* 1996 – 2005 ж. Қазақ көлік және коммуникация академиясының «Жоғары математика» кафедрасының меңгерушісі.
* 2005 жылдан ҚазУПУ-да кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері
70-тен астам ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген.

## Марапаттары
*«Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» (2001)
*«Қазақстан ғылымындағы еңбегі үшін» (2009 ж.)
## Дереккөздер

Санат:22 маусымда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Аралда туғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Жаратылыстану ғылым академиясының академиктері
Санат:Новгород мемлекеттік институты түлектері
Санат:Қазақ көлік және коммуникация академиясы профессорлары
Қызылжұлдыз ауылдық округі

* Қызылжұлдыз ауылдық  округі – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Қызылжұлдыз ауылдық  округі – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

  

Санат:Айрық беттер
Қызылқайнар ауылдық округі

**Қызылқайнар ауылдық округі** – Жамбыл облысы, Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жасөркен, Қызылқайнар ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылқайнар ауылы. Жер көлемі - 20644 га. 

Ауылдық округте Жасөркен, М.Әуезов атындағы орта мектептер, дәрігерлік амбулатория, медициналық пункт бар.

## Ауыл тарихы
"Шолақ діңгек" - таудан аққан сулар жарды талдың кесілген діңгегіне ұқсатып шайғандықтан жер бедеріне байланысты Шолақ діңгек ауылдық кеңесі болып құрылып, құрамына Жасөркен және Қызылқайнар ауылдары кірген. 1939 жылы "Шолақ діңгек" ауылдық кеңесі Ақжар ауылдық кеңесі болып қайта құрылды. 1954 жылы Гродеково селолық кеңесі құрамында болды. 1975 жылы қайта бөлініп шықты. 1987 жылы қайтадан Гродеково әкімдігінің құрамына еніп, 2001 жылы Қызылқайнар ауылдық округі болып қайта құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Алданазар Бұқарбайұлы

**Алданазар Бұқарбайұлы** (шамамен 19 ғасырдың 2-жартысы – 20 ғасырдың 1-жартысы) – Табын руынан шыққан белгілі би. Бұқарбай батырдың баласы. 

Жасынан топқа түсіп, Жетірудың ішіндегі түйінді мәселелерді, жер дауы, жесір дауын әділдікпен шешкен. Оның өткір тілі, әділдігі, ой-пікірі, би-болыстарға, патша шенеуніктеріне жақпай, оны Жизаққа, кейінірек Жаппас, Алтынға жер аударған. Деректерге қарағанда Алданазар 1916 жылы, Ташкентте маусым жарлығына байланысты шақырылған ортаазиялық жиында патша жарлығының әділетсіздігі туралы өз пікірін губернаторға ашық айтқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Тектілік

**Тектілік** – адам бойындағы асыл қасиеттердің парасаттылықтың үлгісі ретінде ұрпақтан-ұрпаққа рухани сабақтастықпен берілуі. Тектілік құбылысы жақсы адамның кездейсоқ қалыптаспайтынын, ата-бабалардан берілетін дүниетанымдық, ділдік, психологиялық, т.б. бейімділіктері болуға тиістілігін көрсетеді. Дегенмен, кез келген адамның әлеуметтік ортада өзін жақсы жағынан көрсете білуге, өзін жетілдіру арқылы белгілі бір қоғамдық дәрежеге жету мүмкіндігі жоққа шығарылмайды. Яғни, тектілік гендік түрде берілетін биологиялық қасиет қана емес. Өзінің жеке басының кемшіліктерімен күреспеген жанға халықтың қырағы көзі өз бағасын беріп отырған. Сондықтан қандай текті жерден шыққанмен де өмірде өз жолын таба алмай, жеке басының ғана мүддесінің аясынан аса алмаушылықты тектілік деп танымаған. Яғни, тектіліктің негізгі өлшемдерінің бірі абыройлы азаматқа айналу болып табылады. Осыған орай халық арасында “Жаманнан жақсы туады адам айтса нанғысыз, жақсыдан жаман туады бір аяқ асқа алғысыз” деген қанатты сөз айтылады. Тектілік адамның ізгілікке, баянды мақсаттарға ұмтылып, жақсы үлгі-өрнек қалдыруынан көрінеді. Ал пендешілік пен нәпсіқұмарлықтың теріс жолына түскен азамат тексіздіктің құрсауына шырмала түседі. Нағыз тектілік сыпайылықтан, кешірімпаздықтан, мейірбандықтан көрініп, осы ізгі ниетпен ешкімді төмендетпей, шеттетпей биіктеуге мүмкіндік береді. Халқының, Отанының мүддесін жоғары қоя білген адамдардың қатары көбейген сайын тектіліктің де қадірі артып, қоғамдағы қайшылықтар шешімі жеңілдейді.	

## Сілтемелер
Қызылтал ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Қызылтал ауылдық округі** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көкжелек, Назарбеков Айтбай ауылдары кіреді. Орталығы – Көкжелек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Қылқанды арпа

**Қылқанды арпа** () – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

## Өсу ареалы
Қызылорда облысында, Бетпақдалада, Мойынқұм, Балқаш-Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатаулары мен Қаратаудың тастақты тау бөктерінде өседі. 

## Ботаникалық сипаты
Биіктігі 15 – 50 см. Сабағы жылтыр. Жапырағы жіңішке, таспа тәрізді, көбінесе ширатылған. Гүлшоғыры – масақ, оның ұзындығы 2-2,5 мм-дей. Сәуір – мамырда гүлдейді. Масақтағанға дейін құнарлы мал азығы, сүрлемдік өсімдік. Масағы қатайғаннан кейін қылқаны оны азық ретінде пайдалануға мүмкіндік бермейді.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Түйнекөлі

**Түйнекөлі** немесе **Түйнекөлең** () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер тегі.

## Таралуы
Дүниениежүзінде кең таралған, тек қана солтүстік суық аймақтарда өспейді. 2013 жылдың жағдайында текте 15 түрі белгілі.
 
Қазақстанның барлық жазық өңірлеріне тараған 3 түрі бар. Соның ішінде ең жиі кездесетіні – *Теңіз түйнекөлігі*  (). Ылғалды шабындықтарда, су бөгендерінің, жылғалардың және арықтардың жағалауларында, негізінен тұзды топырақты жерде өседі. Биіктігі 50 – 80 см. Төсемелі тамырларының ұшында шар тәрізді түйнектері болады. Сабағы үш қырлы. Жапырағы ұзынша, жалпақ. Гүлі қосжынысты, дара масақтан құралған шашақ гүлшоғырынан тұрады. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – үш қырлы жаңғақша. Теңіз Түйнекөлінің түйнегінде крахмал көп болады, оны ұн алуда пайдаланады. Жұғымды мал азығы.

## Түрлері

* Bolboschoenus caldwellii, (V.J.Cook) Soják
* Bolboschoenus capensis, (Burm.f.) Holub
* Bolboschoenus fluviatilis, (Torr.) Soják
* Bolboschoenus glaucus, (Lam.) S.G.Sm.
* Bolboschoenus grandispicus, (Steud.) Lewej. et Lobin
* Bolboschoenus laticarpus, Marhold, Hroudová, Ducháček et Zákr.
* Bolboschoenus maritimus, (L.) Palla
* Bolboschoenus medianus, (V.J.Cook.) Soják
* Bolboschoenus nobilis, (Ridl.) Goetgh. et D.A.Simpson
* Bolboschoenus novae-angliae, (Britton) S.G.Sm.
* Bolboschoenus planiculmis, (F.Schmidt) T.V.Egorova
* Bolboschoenus robustus, (Pursh) Soják
* Bolboschoenus schmidii, (Raymond) Holub 
* Bolboschoenus stagnicola, (Raymond) Soják 
* Bolboschoenus yagara|aut=(Ohwi) Y.C.Yang et M.Zhan

## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер
Телағыс

**Телағыс** – “Қырымның қырық батыры” эпосының жеке батырлар топтамасына жататын жыр. Мұрын жырау жырлаған бұл жырда қарт батыр Жаңбыршының он бес жасар баласы Телағыстың қалмақтарға қарсы соғысқа аттанғаны, онда көрсеткен ерлік істері баяндалған. Батырдың Ақбілек қызға үйленбек ниетінен туындаған ағайын арасындағы араздық оқиғаны шиеленістіріп, қарт Мамайдың ақыл-кеңесінің арқасында Телағыс пен Қарасай-Қази және қазақ батырлары қарым-қатынасында татулық, бірлік орнайды. Жырдың негізгі идеясы – жауға қарсы күресте ел ішінің жұмыла қайрат көрсетуі, ағайын-туғанның бірлігі. Жыр үлгісіндегі шығарма Мұрын жыраудың айтуынан жазып алынған, зерттеуші Қ.Сыдиықовтың дайындауымен “Қазақ халық әдебиеті” көптомдығының 12-томында (1990) “Жаңбыршыұлы Телағыс” деген атпен алғаш рет жарияланған. “Қырымның қырық батыры” жыр топтамасы қағазға түспес бұрын 1941 жылы Мұрын жыраудан жазып алынған “Телағыс” атты келесі бір нұсқада (Асайын Ханкелдіұлы жазып алған) Телағыс пен басқа да белгілі батырлардың ел қорғаудағы ерлігі қысқаша сөз етілген. Бұл нұсқа толық емес, батырлар жырынан алынған үзінділер қара сөз аралас жыр үлгісінде айтылған, “Мұса батыр” жырының үзіндісімен аяқталған. Жыраудың айтуынан 1942 жылы үнтаспаға жазылып, одан қағазға түсірілген жыр нұсқасы Орталығы ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Жырлар
Алмалы (Қызылорда облысы)

**Алмалы** (1997 жылға дейін — *Плодоягодное*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Алмалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде, Сырдарияның оң жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1494 адам (773 ер адам және 721 әйел адам) болса, 2009 жылы 1276 адамды (648 ер адам және 628 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1952 жылы алма, жүзім көшеттерін жергілікті жерде өндіретін «питомник» ретінде қаланған. 1992 жылға дейін «Плодоягодное» деп аталған. 1976-1996 жылдары «Шиелі» жеміс-жидек кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде Алмалыда және округке қарасты «Орман шаруашылығы» елді мекенінде, ғ20 және ғ21 темір жол айырмаларында ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Ақбұлақ ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Ақбұлақ ауылдық округі** – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік. 2011 жылға дейін *Ленин ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байтелі, Қызылшаруа, Рахым Сәбденов ауылдары кіреді. Орталығы – Рахым Сәбденов ауылы. Округ құрамында болған ''№98-темір жол айрығы'' 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы ауылдық округтері
Лариса Евгеньевна Муравлева

**Лариса Евгеньевна Муравлева** (1956 жылы 24 наурыз) – биология ғылымдарының докторы ([1995), [профессор (1996). Қарағанды мемлекеттік университетін (1978) бітірген. Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ мемлекеттік медицина академиясы) аға лаборант (1978), аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1989–94), кафедра меңгерушісі (1994–02) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан профессор 280-нен астам ғыл. жарияланымның, 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Биология ғылымдарының докторы
*Қарағанды мемлекеттік медицина институты

Санат:Тұлғалар
Санат:Ғалымдар
Зияш Қалауова

**Зияш Қалауова** (1921, қазіргі Кентау қалалық әкімдігіне қарасты Ащысай кеніші – 1952, Алматы) – ақын. 
## Өмірбаяны
Абай атындағы ҚазПИ-дің (қазіргі Алматы мемлекеттік университеті) филология факультетін бітірген. 
Алматы облысы мектептерінде көп жыл бойы мұғалім болды. 
## Еңбектері
Өлеңді 30-жылдардан жаза бастады. Ақын шығармаларына халық өмірі, елдің соғыс жылдарындағы ерлігі мен соғыстан кейінгі бейбіт еңбегі арқау болған. «Кавказ шыңында», «Қазақ жастары» атты поэмалары қазақ жауынгерлерінің майдандағы батырлығын паш етеді. Қалауованың «Шолпан» (1941), «Кавказ шыңында» (1946), «Бейбітшілік сүйеміз» (1951) атты өлең кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Масанчи ауылдық округі

**Масанчи ауылдық округі** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Күнбатыс 1, Күнбатыс 2, Масанчи ауылдары кіреді. Орталығы – Масанчи ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері
Мақан Есболатов

**Мақан Есболатов** (27.8. 1928, Алматы облысы, Ескелді ауданы, Жетісу ауылы – 20.1.2007, Алматы) – құқық қорғау қызметінің қайраткері, милиция генерал-майоры (1973). КСРО ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері. 1947 жылы КСРО ІІМ-нің Алматы офицерлік мектебін, 1953 жылы Алматы Заң институтын бітірген. 1947 – 63 жылы Қазақ КСР-і ІІМ аппаратында жауапты жұмыста болған. 1963 – 67 жылдары Алматы облысы Ішкі істер басқармасында мемлекет мүлкін талан-таражға салуға қарсы күрес басқармасының бастығы, 1967 – 71 жылдары Целиноград облысы Ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, 1971 – 73 жылдары Алматы қалалық Ішкі істер басқармасының бастығы болды. 1973 – 80 жылдары Қазақ КСР-і Ішкі істер министрі, 1980 – 91 жылдары Алматы арнайы милиция мектебінің бастығы, 1991 – 92 жылдары ҚР ІІМ-нің Алматы жоғары милиция мектебінің бастығы қызметтерін атқарды. "Еңбек", "Қызыл Ту", “Құрмет” ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Қылқан селеу

**Қылқан сілеу** – астық тұқымдасының қау туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық аймақтарында шөл, шөлейтті жерлерде, кейде альпі белдеуінде де өседі. Биіктігі 40 — 80 см, тамыры шашақталып қалың шымқабат түзеді. Сабағы сидам, дара не бірнешеу болып өседі. Гүл шоғырына дейін созылған жапырақ қынабы түксіз. Жапырағы жіңішке, шеті ширатылған, ені 0,7 — 1 мм, астыңғы беті түксіз, үстіңгі беті түкті. Сыпыртқы гүл шоғырының ұзындығы 10 — 25 см, көп масақты қылқанның ұзындығы 12 — 18 см, екі рет иілген, тықыр. Маусым — шілде айларында гүлдейді. Тұқымы піскенге дейін мал азықтық өсімдік. Шөп өнімділігі га-дан 17 — 20 ц. Тұқымы піскеннен кейін, Қылқан сілеу өскен алқапқа мал жаюға болмайды, әсіресе, бұл уақ мал үшін қауіптірек, себебі қылқанды тұқымы жүніне жабысып, жүн сапасын төмендетеді, кейде денесіне өтіп, оны жаралайды.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Астық тұқымдасы
Меркі ауылдық округі

**Меркі ауылдық округі** – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Меркі ауылы, Меркі шипажайы кіреді. Орталығы – Меркі ауылы.

Округ аумағында аудан әкімшілігі, аудандық мәслихат, прокуратура, сот органдары мен билік органдары орналасқан. Екі орта мектеп, үш балабақша, мәдениет үйі, мұражай, банк, музыка мектебі, мұрағат, стадион, саябақ, аудандық орталық аурухана, т.б. мекемелер орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы ауылдық округтері
Лиза Ертасқызы Бөлекбаева

**Лиза Ертасқызы Бөлекбаева** *(17 қазан 1931 жылы, [[Қызылорда облысы]], [[Қазалы|Қазалы қаласында]] туған)*  – биология ғылымының докторы *(1974 жылы)*, профессор *(1984 жылы)*. Қазақ Мемлекеттік Университетінің *(1954 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)*, Қазақстан Ғылым Академиясының Физиология институтының аспирантурасын *(1954–57 жылдары)* бітірген. Осы институтта кіші *(1958–62 жылдары)*, аға *(1962–74 жылдары)* ғылыми қызметкер. *1974 жылдан* лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. 150-ден астам ғылыми мақала, 3 монографияның авторы.

## Шығармалары

1. "Роль корковых структур головного мозга и мозжечка в регуляции лимфообращения", Алматы, 1974;

2. “Сравнительная физиология лимфотической системы“, Алматы, 1985;

3. "Лимфа айналымның реттелуінде бас миының қыртысы мен мишықтың маңызы", Алматы, «Ғылым», 1974;

## Сыртқы сілтемелер

1. «Бөлекбаева Лиза Ертасқызы» 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Теле тайпалары

**Теле тайпалары**, телэ, телестер, тиректер —  түркі тілдес тайпалар бірлестігінің жазба деректердегі жалпы атауының бірі. Қытай жазбаларында те-лэ, орыс деректерінде – тирсевичтер деп аталған. Бұлар 6–9 ғасырларда Еділден Солтүстік Моңғолияға дейінгі кең далада мал өсіріп, көшіп-қонып жүрген. Жылнама деректері бойынша 6 ғасырда Теленің құрамында көптеген тайпалар болған. 1) 20 мың жауынгері бар бұғы, тонгра, ұйғыр, байырқы, бура; 2) Жоңғария аумағы мен Жетісудың біраз бөлігін мекендеген 20 мың жауынгері бар Кипр, болат (қарлұқтар), шігіл, эдис; 3) Алтайдың оңтүстік-батысындағы 10 мың жауынгері бар сеяньто, тарнах, жабен, тарқай; 4) Каспий теңізі, Әмударияның жағалауына мекендеген аландар, печенегтер, т.б.; 5) Саян тауы етектерін мекендеген тубалар, т.б. тайпалар. Бұл тайпалар арасында қоғамдықаласысаяси бірлестік болмаған, қоныстарының орналасу жағдайына қарай Шығыс және Батыс Түрік қағандықтарына саяси тәуелді болған. Жазба деректерде Теле шетінен шабандоз, садақ тартуда өте шебер болды деп сипатталған. Телелер жылқы, қой, сиыр өсірумен айналысқан.7 ғасырдың бас кезінде теле 15 тайпаға бөлінді. Теленің шығыс тайпалары Тоғыз-Оғыз саяси одағына бірікті және 646 жылы Бірінші Ұйғыр қағанаты құрды. Ал батыс телелер шығыстық және батыстық одақтар - дулу мен нушиби болып топтасты. 7 ғасырдың бас кезінде Телелердің бір бөлігі, кипр тайпасынан шыққан Жамбұршы – Баға қағанның қол астына біріккен. Оның ордасы Тамған сілемінің (Шығыс Тянь-Шаньның) етегінде орналасқан. Бұл кіші қағандық Қарлұқтар талқандағанға дейін (651) тәуелсіздігін сақтады. Бұдан кейін Теле тайпалары Орта Азия мен Жетісудағы әр түрлі мемлекеттердің құрамына еніп кетті.
## Дереккөздер

Санат:Тарих
Келісімдік баға

**Келісімдік баға** – тауарды сатып алу-сату мәмілесінде көрсетілген баға. Келісімшарт талаптарына қарай келісімдік баға: келісімшартқа қол қою сәтінде белгілі бір деңгейде тіркелген баға; тараптар келісімшартта келіскен мерзімде және келісілген белгілі бір бастау көздер негізінде кейіннен тіркеліп, жүзеге асырылатын баға; тараптар келіскен бағаның сырғуы формуласына сәйкес келісімшарттың қолданыстағы кезеңінде өзгертіліп отыратын сырғымалы баға болуы мүмкін.

## Дереккөздер:
Ертұғыр Есентайұлы

**Ертұғыр Есентайұлы** (19.8.1932, Семей облысы, Абай ауданы, Мұқыр ауылы – 5.2.2002, Алматы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты (1966), доцент (1970). Қазақ КСР-і халық ағарту ісінің еңбек сіңірген қызметкері (1989).

## Өмірбаяны
* Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық (Қазақ ұлттық аграрлық университеті) институтын бітірген (1955).
* 1955 – 58 жылдары Семей облысы Көкпекті ауданы “Үлгілі малшы” кеңшарында бас зоотехник
* 1958 – 61 жылдары КазНИИЖ-дің аспиранты
* 1962 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 

## Еңбектері
* Сарыарқа құйрықты ірі жүнді қойы тұқымы авторларының бірі.
* 40-тан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 4 монография, авторлық куәлік пен патенттер бар.

## Марапаттары
* Көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
 

Санат:19 тамызда туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:5 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақ КСР-інің халық ағарту ісінің еңбек сіңірген қызметкерлері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Теле

**Теле** (грекше tele – қашық, алыс) – күрделі сөздердің бөлігі. 1) қашықтықты, үлкен қашықтыққа әсер етуді білдіреді (мысалы, теледидар, телеграф); 2) “телевизорлық” сөзінің мәніне сай келеді.

## Сілтемелер

 	

Санат:Техника
Мыңарал ауылдық округі

**Мыңарал ауылдық округі** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мыңарал ауылы және Қашқантеңіз, Мыңарал темір жол бекеттері кіреді.  Орталығы – Мыңарал ауылы.«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия/ Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

 

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Стальский шыңы

**Стальский** – Іле Алатауындағы шың. Талғар өзенінің жоғарғы бөлігінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 4514 м. Шығыс, батыс және солтүстік жағының беткейлері тік, онда Стальский мұздығы орналасқан. 

## Аумағы
Ұзындығы 3,3 км, аумағы 2,5 км2. Мұздың көлемі 0,11 м3, мұзқар 3570 м биіктіктен өтеді. Стальский шыңына 1938 жылы Орта Азия альпинизм нұсқаушылары мектебінің мүшелері шыққан. Шыңға ақын Сүлейман Стальскийдің аты берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Мойынқұм ауылдық округі

**Мойынқұм ауылдық  округі** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мойынқұм ауылы кіреді. Орталығы – Мойынқұм ауылы.

 

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері