open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тектоникалық плиталар

### Тектоникалық плиталар
Жердің тектоникалық плитасы туралы теорияға сүйенсек, жердің сыртқы қабаты бірнеше плитадан тұрады. Бұл плитарлар Жер қыртысы мен мантияның үстіңгі қабатын қамтиды. Тектоникалық плиталар мантияның беткі қабатына жылжып жүреді. Бұл теория Жер туралы қарапайым тұжырымға негізделген.  
### Плиталардың ажырауы
Екі мұхит асты плитасы бір-бірінен алшақтап кеткенде магмадан жаңа мұхит қыртысы түзіледі, бұл құбылысты "спрединг" деп атаймыз (ағылшын тілінен алғанда "spreading" - "созылу", "кеңею" деген мағына береді.)
### Плиталардың жақындасуы
Екі плита соқтығысқан кезде олардың сыртқы қабаттары сыпырылып түсіп қалады, нәтижесінде плиталардың көлемі кішірейе береді. Осылайша, субдукция аймағы (мұхит түбі мантияға қарай тереңдейді) пайда болады. Соқтығыс нәтижесінде пайда болған траншеялар бірігеді. Ол "плитарлардың бөліну шекарасы" деген атпен танымал. 
Плиталардың  бір бүйірлеп жылжуы. 
Екі плита бір-біріне қарама қарсы жылжып, соқтығысқан кезде жер сілкінеді. Плиталар жылжып келе жатқанда бір-біріне тиіп кетіп, соғылып қалады. 
### Дереккөздер
Жәрекешов Иса Қасенұлы

**Жәрекешов Иса Қасенұлы**- 1961 жылы 22 маусымда Ақтөбе облысындағы Байғанин ауданында туған. Физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент. Қатты денелер және жартылай өткізгіштер физикасы саласында танымал ғалым. Мәскеу физика- техника институтын 1984 жылы, КСРО- ға Ленинградтағы академик А.Ф.Иоффе атындағы физика - техника институтының аспирантурасын бітіргеннен кейін кандидаттық диссертация қорғайды. 1990 жылдан бері қазақтың Әл-Фараби атындағы МҰУ қатты денелер кафедрасында, осы университет жанындағы эксперименталдық физика ғылыми -зерттеу институтында ғылыми - педагогикалық жұмыспен айналысады. Теориялық физика , жартылай өткізгіштер физикасы, түзу емес құбылыстар, электроника мәселелеріне арналған 40- тан астам ғылыми жұмыстары жарық көрген. Еңбектерінің көпшілігі шет елдердің физика саласының журналдарында, ғылыми жинақтарында жарияланған. АҚШ, Германия, Жапония, Франция және басқа елдерде өткізілген халықаралық конференцияларда, симпозиумдарда бірнеше дүркін баяндамалар жасаған. Өзі зерттеп жүрген физика саласы бойынша шетел мамандары тарапынан жоғары бағаға ие болған. Ғалым ТМД елдерінің ғылыми орталықтарымен, Германияның Гамбург, АҚШ-тың Флорида университеттерімен  шығармашылық байланыста. Ол бірқатар халықаралық ғылыми жобаларды жасап шығаруға қатысқан. Ж.Америка физика қоғамының, неміс физика қоғамының мүшесі. 19993 жылы іргелі ғылыми еңбектері үшін тағайындалатын халықаралық Сорос қорының жүлдегері атанды. Ана тілдерімен бірге неміс, орыс, ағылшын тілдерін жетік меңгерген.
## Дереккөздер
Ақтөбе Энциклопедиясы
Иф қорғаны

**Иф қорғаны**  () — Франциядағы Жерорта теңізінің жағалауында орналасқан Марсель қалашығындағы шағын ғана аралда орын тепкен. Бұл жерден Марсель қаласының тамаша көрінісінің куәгері бола аласыз. *Иф сарайының* ең басты құндылығы - атақты жазушы *[[Александр Дюма|Александр Дюманың]]* «Граф Монте-Кристо» романының дүниеге келуіне себепкер болуы. Дәл осы бекіністе *Монте-Кристо* туралы бірнеше фильм түсірілді. Тарихи деректер роман кейіпкерлерінің расымен осы қамалда өмір сүргендігін дәлелдейді. Ал бекініс ішіне Монте-Кристо граф туралы фильмдердің үзініділері көрсетілетін теледидарлар қойылған.

## Тарихы
1516 жылы  Франция королі *І Франциск* кезекті жаугершілік сапарынан келіп, Марсель қаласына қоныс тебеді. Ол қалаға теңіз жақтан қорғаныс жұмыстары жүргізілмегендігін бірден байқап, алаңдай бастайды.

Патша бекер қам жемеген екен, көп уақыт өтпей жатып-ақ, V Карл өзінің қаптаған жауынгерлерімен бірге күтпеген жерден шабуыл жасайды. Бірақ, қала берілмеді. Жау беті қайтысымен, Франциск патша қамал тұрғызуды жоспарлайды. Нәтижесінде, 1527-1531 жылдар аралығында Иф сарайы салынды.Иф өзінің мақсатын толықтай орындап шықты, жауға  1531 жылы тойтарыс беріледі. Құрылыс жұмыстарының басы-қасында болған патша да, жау да, құрылысшылар да қазір өмірде жоқ. Десе де, Иф әлі күнге дейін көзден таса болған емес.

1580 жылы бекініс түрме ретінде қолданыла бастады. Мұнда Францияның ең қауіпті деген жаулары, қылмыс жасаған беделді ақсүйектер отырғызылатын болды. Өйткені, қорғанысы мықты қамалдан қашып шығу мүлде мүмкін емес нәрсе. Түрме тәртібі қатал болғандығы соншалықты, ауыртпалықтарға шыдамаған мыңдаған адамдар өліп кеткен.
ХІХ ғасырда қамал өзінің мәртебесін өзгертті.  1890  жылдардан бастап түрме біржола жабылып, мұражай қызметіне ауысады. Ал 1926 жылдан кейін Иф тарихи ескерткіштер қатарына енді.  Екінші дүниежүзілік соғыс  жылдарында неміс басқыншылары осы жерде штаб ұйымдастырған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*http://o-france.ru/zamok-if.html 
*http://www.putidorogi-nn.ru/po-vsemu-svetu/zamok-if

Санат:Қамалдар
Санат:Франция қамалдары
Санат:Марсель
Жаботикаба (өсімдік)

**Жаботикаба** (, , сонымен қатар  немесе  ()) - тропикалық ендікте өсетін мирта тұқымдасына жататын жемісті өсімдік. Бұл ағаштың жемісі дәл сабағына және басты бұтақтарына өседі. Бұл жемісті ағаштың келбеті сырт көзге аса әдемі көріне қоймайды.

## Жалпы анықтама

Джаботикаба — биіктігі 5-12 метрді құрайтын үнемі жасыл түсті жай өсетін жұмыр-ленцет тәрізді ағаш. Ағаштың жылтыр көн сияқты жапырағының ұзындығы 2,5—10 см, ал көлденеңінен 1,25—2 см-ді құрайды. Төрт жапырақты ақ гүлдерінің аталығы – 60. Әрқайсысы 4 милиметрді құрайды. 
Жемістерінің пішіні домалақ немесе элипстік болып келеді. Ал түсі жылтыр және қара-күрең. Жемістер ағаштың діңі мен басты бұтақтарында ғана өседі. Бұл құбылыс – *каулифлория* деп аталады. *Каулифлория* – жемістердің жеке-жеке бұтақтарында емес, ағаш діңі мен басты сабақтарында өсіп пісуі. 

## Өсетін аймақтары
Джаботикаба Оңтүстік Бразилияның, Боливияның, Парагвайдың және Солтүстік Аргентинаның өсімдік шаршуашылығында да, жабайы табиғатында да кездеседі. Ал дәл қазір бұл ағаш Уругвайда, Колумбияда, Панамада, Перуде, Кубада және Филиппинде өсіріледі.

Джаботикаба жемісінің жұмсақ етін піскен күйінде жеуге жарайды. Жергілікті тұрғындар жемістен сілікпе, мармелад, шырындар және алкогольды сусындар жасайды.
## Емдік қасиеті
Жемістің кептірілген қағынан жасалған қайнатпаны Бразилия тұрғындары демікпеге және дизентерияға қарсы ем ретінде де қолданады.

## Қызықты деректер
*Бразилияда джаботикаба жемісінен қызыл шарап жасайды. Құрамында көп мөлшерде танин болғандықтан, жемістің қабығы ащы болады. Сондықтан оны сілікпеге және шарапқа қызыл түсін айқындау үшін пайдаланады.
*Джаботикаба тек Бразилия мен Оңтүстік Американың кей өңірлерінде ғана арнайы кәсіп пен қомақты қаражат үшін өсіріледі. Өйткені жәй өсетін ағаш көбіне өзіне салынған ақшаны ақтай алмайды. Көбі бұл кәсіпті өзіне жолдас тұта алмай санын соғып қалған болатын. Ағаш ерекше күтім мен төзімділікті керек етеді. Онымен қоса оның жемісі көпке шыдамайды.
*Джаботикаба жемісінің пісу маусымында қала көшелеріне бойында күңгірт-қара түсті жеміс толы қаптарын тізіп қойған көше сатушылары жайғасады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Morton, J.F. 1987. Fruits of Warm Climates. Julia Morton 20534 SW 92 Ct., Miami Fl 33189.
* Jaboticaba in California Rare Fruit Growers 

Санат:Мирта тұқымдасы
Әмина Жұматова

Әмина Жұматова - 1922 жылы Павлодар облысында Баянауылда туған. Сәбилік, балалық шағы Баянауылда, кейіннен 1934 жылы Павлодар қаласындағы балалар коммунасында өткізді. 1934 жылы ата-анасымен бірге Алматыға көшіп келді. 1939 жылы мектепті бітіріп, жоғары білім алу арманы болған ол, 1942 жылы Мемлекеттік университеттің химия факультетін аяықтап шығады. Бұл кезде елімізде неміс фашистеріне қарсы соғыстың қызып жүріп жатқан кезі. Оқу бітіргендердің бір тобын майдан үшін өте қажетті жұмысқа жібереді. Осы топтың ішінде Әмина да Челябинскідегі қорғаныс өндірісіне жұмысқа алынып, әскери зауыттың инженері, кейіннен зауыттың бас инженері болады. Майданды қару-жарақпен үдіксіз,жедел қамтамасыз ету үшін бар күш-жігерін аямай осындай ауыр,жауапты жұмыстан денсаулығынан айырылып,1960 жылы 37 жасында Алматыда қайтыс болады.

Санат:Қазақстан химиктері
Кеуде қуысы

нобай|Кеуде қуысында орналасқан органдар

**Кеуде қуысы** () — адам денесінің жоғарғы бөлігі. Кеуде қуысын құрсақ қуысынан көкет бөліп тұрады. Кеуде қуысында өкпе, өңеш, жүрек, айырша без, кеңірдек, бас бронхылары және лимфа түйіндері, қан тамырлары, лимфа тамырлары және жүйкелер орналасқан. Кеуде қуысының ішкі беті сір қабығы мен көмекерілген. Кеуде қуысы 12 жұп қабырға, төстік және омыртқа жотасын кеуде бөлігінің омыртқаларынан құралған. Кеуде қуысының жоғарғы және төмеңгі тесігі бар. Кеуде қуысының төменгі жағы мен іш қуысының аралығын көкет (диафрагма) бөліп тұрады. Кеуде қуысының пішіні адамның жынысына қарай әртүрлі болып келеді, сондай-ақ мамандығына және түрлі аурулар әсеріне қарай өзгеруі мүмкін.

## Қолданылған әдебиет
* АДАМ АНАТОМИЯСЫ. - Алматы: «Аруна» баспасы. - 208 бет. - Серия : «1100 қызықты дерек». ISBN 978-9965-26-610-2

Санат:Кеуде қуысы
Хамза Мухамадиев

**Хамза Мухамадиев** 1907 жылы Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданының Тарғын ауылында дүниеге келеген.
Майданда 1943 жылдың мамыр айынан бастап болған. 70-ші гвардиялық Қызылтулы атқыштар дивизиясының 245-ші гвардиялық атқыштар полкі атқыштар взводы командирінің көмекшісі болып соғысты. 
Полк 1943 жылдың жазында Курск иініндегі Самодуровка ауданында ұрыс жүргізіп жатты. Х.Мухамадиев дұшпанның үш «жолбарысын», бес орташа танкін қиратты, 60-тан астам солдаты мен офицерінің көзін құртты.
КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1943 жылғы 27 тамыздағы Жарлығымен сержант Х.М.Мухамадиевке Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.
 
## Сыртқы сілтемелер
# http://www.ulan.vko.gov.kz/
Нельсон колоннасы

**Нельсон колоннасы**  () -  Англиядағы  Лондон қаласының Трафальгар алаӊында орналасқан монумент.

Монумент 1840-1843 жылдары 1805 жылы *Трафальгар шайқасында* қаза тапқан адмирал *Горацио Нельсонның* құрметіне тұрғызылды. Биіктгі 46 метр болатын гранит колоннаға орнатылған мүсін оңтүстіктегі теңіз флоты істерін жүргізіп отыратын мекеме мен Портсмутқа қаратылған. Аталған жерде Ұлыбритания Корольдігінің ӘТФ-нің құрамында болған Нельсонның *«HMS Victory»* кемесі орналасқан жер.

## Дереккөздер


Санат:Лондон
Санат:Ұлыбритания ескерткіштері
Подгорецкий қамалы

**Подгорецкий қамалы** 1635 жылдар аралығында салынған.  1939 жылы қамал Сангушко князьдің иелігінде болып, кейіндеу үй иесі Бразилияға жер аударылып, үй ішіндегі ескі жиһаздардың бір бөлігін алып кеткен.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кеңес үкіметі туберкулезбен ауыратын жандарға арнап емхана қалаған. Сосын, 1956 жылы ескі қамал өртке оранған; үш апта бойғы өрттен қамалда түк қалмапты. Қазіргі уақыттар Львовская көркемөнер галереясы ғимаратты қалпына келтіру жұмысын жүргізуде..

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* www.zamki-kreposti.com.ua сайтындағы қамал туралы ақпарат
* castles.com.ua
* kingdom.kiev.ua
* tripua.info 

Санат:Қамалдар
Вальдемар

Даниялық I Вальдемар немесе **Ұлы Вальдемар** 1157-1182 жылдар арасында Дания патшасы болды. 1131 жылы 14 қаңтарда дүниеге келіп, 1182 жылы 12 мамырда қайтыс болды.

## Биография
Кнуд Лавард пен Киев княгиниясы Ингеборг Метиславнаның ұлы. Киевтің ұлы князі Владимир Монамахтың шөбересі. Таққа III Свен мен V Кнудтың арасындағы болған соғыстан кейін отырды. Әкесі Вальдемар өмрге келерден бір күн бұрын өлтірілді. Соған қарамастан, Вальдемар өзімен бақталастардың бәрінен озық шығып, Данияның бірден–бір патшасы болды.
## Отбасы
Жұбайы: 1154 жылдан бері, Владимировна Софья (1136 – 1193). Ол Новгород князі Владимир Всеволодовичтің қызы.
Балалары: 
* Кристофер (1150 – 1173) – 1157 жылдан бастап Шлезвинг герцогі.
* Софья (1159 – 1208) – 1181 жылдан бастап III Зигфридтің жұбайы.
* Кнуд VI (1162 – 1202) – 1182 жылдан бастап Данияның королі.
* Вальдемар II (1170 – 1241) – 1202 жылдан бастап Данияның королі, Шлезвиг герцогі (1188 – 1202).
* Ингерборг (1175 – 1236) – 1193 жылдан бастап Францияның патшайымы және Филипп II Августтың жұбайы.

Елена (1177 – 1233) – 1202 жылдан бастап I Вильгельм жұбайы.
## Жорықтар мен жеңістер. Дания
Ол 1168 жылы жорыққа шығып, руяндардың астанасы Арконды алды. Одан кейін Рюген аралын жаулап алып, пұтқа табынушылықты күйретті. Вальдемар Норвегия еліне бірнеше жорықтар жасады. Сөйтіп, өзінің сегіз жастағы ұлы Кнудты тең басқарушы деп жариялады. Бұған бұрынғы патшаның туыстары ретінде таққа отырудан үмітті өзге ханзадалар қарсылық білдірді. Бірақ, Вальдемар көтерілісшілерді басып тастады. Сөйтіп, Кнуд 1182 жылы таққа отырды. Вальдемар үстемдік еткен жылдары Дания елі дами бастады. Ал екінші ұлы Вальдемар билікке келген соң даму шыңына  жетті.\

## Дереккөздер

Санат:1131 жылы туғандар
Санат:1182 жылы қайтыс болғандар
Санат:Дания монархтары
Халықаралық Токио әуежайы

Ханэда әуежайында үш терминал бар. Басты терминалдар:  1 және  2, олар өзара байланысқан. Бірінші терминал *Үлкен құс* деген лақапқа ие. Бұл терминал 1993 жылы ашылған.
* Japan Airlines (Акита, Амами-Ошима, Аомори, Асахикава, Фукуока, Хакодате, Хиросима, Итсумо, Кагошима, Китакюшу, Кобе, Кочи, Комацу, Кумамото, Куширо, Матсуяма, Мемамбетсу, Мисава, Миязаки, Нагасаки, Наха, Нанки-Ширахама, Оита, Окаяма, Осака-Итами, Осака-Кансай, Саппоро-Титоше, Такамацу, Токачи-Обихиро, Токушима, Ямагата, Ямагучи-Убе)
* Japan Transocean Air (Ишигаки, Кумеджима, Мияко, Наха)
* Skymark Airlines (Фукуока, Кобе, Наха, Саппоро-читосе)
* StarFlyer (Китакюшу, Осака-Кансай
Екінші терминал 2004 жылы 1 желтоқсанда ашылды.

* Hokkaido International Airlines (Асахикава, Хакодате, Мемамбетсу, Саппоро-Титосе)
* All Nippon Airways (Акита, Фукуока, Хатиджоджима, Хакодате, Хирошима, Ишигаки, Ивами, Кагошима, Кобе, Кочи, Коматсу, Кумамото, Куширо, Матсуяма, Миякишима, Миязаки, Момбетсу, Нагасаки, Наха, Немуро-Накасибетсу, Ното, Одате-Ноширо, Окаяма, Оита, Осака-Итами, Осака-Кансай, Ошима, Сага, Саппоро-Титосе, Шоньей, Такаматсу, Тоттори, Тояма, Вакканай, Ямагучи-Убе, Йонаго)
* Skynet Asia Airways (Кагошима, Кумамото, Миязаки, Нагасаки)
Үшінші терминал халықаралық болып келеді.
* Japan Airlines (Гонконг, Сеул-Гимпо, Шанхай-Хунцяо, Гонолулу, Париж)
* All Nippon Airways (Гонконг, Сеул-Гимпо, Шанхай-Хунцяо, Франкфурт)
* Asiana Airlines (Сеул-Гимпо)
* Cathay Pacific (Гонконг) [чартер]
* China Eastern Airlines ( Шанхай-Хунцяо)
* Korean Air ( [Сеулм-Гимпо)
* [Shanghai Airlines ( Шанхай-Хунцяо)

## Галерея

Haneda_International_Terminal.JPG
Tokyo International Airport International Terminal 20101022 1322.jpg
Haneda_airport_International_Terminal_no1.JPG
Haneda International Terminal GF.JPG



Haneda Bigbird Terminal 2.jpg
130224 Tokyo International Airport02s3.jpg
Haneda_Airport_Terminal2_MarketPlace.jpg
Haneda_Airport_Terminal2_ObservationDeck.jpg



Tokyo International Airport Terminal 1 -01.jpg
Haneda_Airport_Terminal1_South_Wing.jpg
Haneda_Airport_Terminal1_MarketPlace.jpg
Haneda Airport T2.jpg


## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* numlink.com
* biglobe.ne.jp

Санат:Әуежайлар
Санат:Жапония әуежайлары
Санат:Токио әуежайлары
Санат:Халықаралық әуежайлар
Ат қою

**Ат қою**. "Содан әке-шешесі ырым көріп, жақсы үмітпен қадірлі қонағының есімін қойған дейді"(А.Сейдісбек). 
Жаңа туған сәбиге лайыкты ат қоюға халық ерекше көңіл бөлген. Әрине алдымен жақсы есімдер мен елге әйгілі адамдардың атын қойған. Сонымен бірге бала есімін белгілі, беделді кісілерге қойғызып, батасын алуды да ұмытпаған. **Мәселен:**, Қанаштың әкесі туғанда атасы Сәтбай Сегізсеріні әдейі шақырып, баласының атын қойғызған, 
Сонда Сегіз сері Иманжан деп ат қойып "бұл баланы еркелетсеңдер Имантай деп атарсыңдар." деп балаға былай деп бата береді:
Әнет бидей еліңнің ағасы бол,
Халықыңның  Қазыбектей данасы бол.
Жер,суды жау қалмақтардан қорғап қалған,
Бөгенбайдай жұртыңның панасы бол.

Ер Сырымдай халқыңның көсемі бол,
Тоқсан бидей үш жүздің шешені бол.
Керейде Белгібайдай білекті бол,
Беріште Исатайдай жүректі бол...
                                                    (Н.Әбуталиев) 
Сол сияқты Кенесары ханның есімін арғынның атақты биі Шоқай қойған. Халық баласына жақсы ат қоюға тырысқан. Ырым етіп бұрынғы батырлар мен ақындар, шешендердің де атын қойды. Бірақ өте қасиетті әулие-әнбиелер мен ұлы адамдар есімім қоюға тыйым да салған.
Қазақта балаға ат қоюдың жолы мен сәттері көп. Шөп шауып жатса Шөптібай деп, Наурыз айында туса Наурызбай деп, айт күні туса Айтбай деп те қоя салады. Сол сияқты қыз бала туа берсе Ұлболсын, Ұлтуған, Ұлмекен дейді. Көз тимесін деп Тасбике, Башай, Көтенші, Қосқұлақ, Итемген, Күшік деп те қойған. Қазақ дәстүріне ат қоюдың тағы бір түрі бар. Ол-ат тергеу.

Санат:Мәдениет
Дерматоглифика

**Дерматоглифика** - саусақ пен алақан терісінің бедерлерін зерттейтін ілім.

## Тарихы
Өз алдына жеке ілім болып 19 ғасырдың аяғы мен 20 ғасырдың басында қалыптасты. 1926 жылы Америка анатомдары ассоциациясының әр жылды өткізілетін 42 – сессиясндаДерматоглифика айрықша термин болып танылып, әдебиетке енді.

## Бөлімдері
Дактилоскопия (саусақ бедерлерінің сипаты) –  Дерматоглификаның бір бөлігі. Алақанның бүгілу сызықтары  Дерматоглификаға жатпайды. Адам баласы өзінің алақаны мен саусақтарындағы тері бедерлерінің айқыштану ерекшеліктеріне өте ерте заманнан назар аударған. Ертедегі Қытай, Үндістан, Египет, Ассирия, Вавилон тұрғындары саусақ бедерлерін қол қоюдың орнына пайдаланған. 19 ғасырдың аяғынан бастап қылмты адамдарды бір-біріен ажырату үшін сот эспертизасында дактилоскопия кең қолданылды. Тері бедерлерін жан-жақты зерттеу нәтижесінде оның нәсілдік ерекшелңктері бар екені дәлелденді. Сонымен бірге жер шарындағы халықтардың бір-бірінен өзара дерматоглификалық айырмашылықтары да бар. Дерматоглификаның өзіне тән тарихи даму сатыларын зерттеу арқылы әрбір нәсілдердің шығу тегін, олардың этникалық қалыптасу жолдарын анықтауға болады. Оны саусақ пен алақан терісі бедерлерінің әр халықтағы топтасу сипаттарына қарай айырады.

## Саусақ бедерлері
Саусақ бедерлерін  жалпы 4 түрге бөледі: 1) доға тәрізді, 2) ілгешек, 3) дөңгелек орай тәрізді, 4) күрделі бедерлер. Саусақ бедерлерінің дельталық индексінің де едәуір маңызы бар. Еуропа халықтарында орай тәрізді бедерлер солтүстіктен оңтүстікке, батыстан шығысқа қарай жүрген сайын жиі кездеседі. Дельталық индекс те осы бағытта таралған. Европ. нәсілдерге дельталық индекс – орташа шамамен 10,77–14,65. Африка халықтарының саусақ бедерлері жалпы Еуропа тұрғындарына ұқсастау. Африкалықтардың дельталық индексі 11,43-13,54. Азия халықтарында ілмешектен гөрі орай тәрізді бедерлер жиірек кездеседі. Мұнда оңтүстіктен – солтүстікке, шыңыстан-батысқа қарай орай бедерлері жиілей түседі. Дельталық индектің де таралу баңыииары осындай. Азияда жалпы индекс орташа шамамен 13,45-15,90. Қазақтардың дельталық индексі шамамен 14,5. Бұлардың саусақтарында орайға қарағанда ілмешек бедерлері жиірек. Қазақтың алақан бедерлерінің сызығы орта есеппен 33,5. Қазақтың дерматоглификалық ерекшеліктері Азия мен Еуропа халықтарының аралығынан орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Антропология
Санат:Генетика
Джеймс Кэмерон

**Джеймс Фрэнсис Кэмерон**  (; 16 тамыз, 1954, Капускасинг, Онтарио, Канада) — канадалық кинорежиссёр, сценарийшы және продюсер. Кинематограф тарихындағы танымал режиссерлардың бірі: оның 8 ең танымал фильмдері 5,5 млрд-тан астам АҚШ долларын жинаған.  

Джеймс Кэмерон әлемге алғаш рет «Терминатор» (1984) фильмінің режиссері ретінде танылды. Содан кейін оның «Бөтендер» (1986), «Тұңғиық» (1989), «Терминатор 2: Ғарасат күні» (1991) және «Шынайы өтірік» (1994) сияқты картиналары сыни және коммерциялық жетістікке жетті. Кэмеронның фильмдері Америка Құрама Штаттарында шамамен 2 миллиард доллар және бүкіл әлем бойынша 8 миллиард доллар жинады, бұл оны барлық уақыттағы ең көп табыс тапқан екінші режиссерге айналдырды. Оның Титаник (фильм, 1997), Аватар (фильм, 2009) және Аватар: Су жолы фильмдері тиісінше барлық уақыттағы табысы бойынша бірінші, үшінші және төртінші фильмдер болып табылады, олардың әрқайсысы әлемдік кассадан 2 миллиард доллардан астам табыс тапқан. Сонымен қатар, Кэмерон Lightstorm Entertainment, Digital Domain және Earthship Productions өндірістік компанияларының негізін қалаушылардың бірі болып табылады. 

1997 жылғы түсірілген «Титаник» фильмі «Оскар» марапатының 11-не еге болған. Оның ішінде Камеронның өзіне - ең жақсы фильм, ең жақсы режиссурасы және ең жақсы монтаж деген номинацияларда сыйлық берілді. 2009 жылы шыққан «Аватар» фильмі,  «Терминатор» және «Терминатор 2: Ғарасат күні» атты фильмдері де табысты болды. 

Кинодан басқа қызығушылықтары: су астындағы әлемін зерттеу және көптеген экологиялық жобаларға қатысады.

## Өмірбаяны
Джеймс Кэмерон Канаданың Онтарио провинциясындағы Капускасинг қаласында дүниеге келген. 1971 жылы Америка Құрама Штаттарына көшіп, Калифорния университетінде физика мамандығы бойынша оқуды бастап, ақырында аяқтамай кетті.

Ол өзінің алғашқы кәсіби кино жұмысын Роджер Корманның «Битва за пределами звёзд» (1980) фильмінде арт-директор, миниатюра құрастырушысы және процесс-проекция бойынша супервайзер ретінде бастады және «Пираньи 2: Нерест» фильмінде екі апталық жұмыста режиссер ретінде алғашқы тәжірибесін алды.

## Дереккөздер

Санат:Үздік режиссёр үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Үздік фильм үшін Оскар сыйлығының иегерлері (продюсерлер)
Санат:Үздік монтаж үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:Спутник сыйлығының иегерлері
Санат:Эмми сыйлығының иегерлері
Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері
Альфред Хичкок

Сэр **Альфред Джозеф Хичкок** (; 13.08.1899 - 29.04.1980)&nbsp;- британдық және америкалық  кинорежиссёр, продюсер және сценарийшы. 1939 жылға дейін Ұлыбританияда жұмыс істеген, содан кейін АҚШ-та. Триллер жанрындағы аса танымал кинорежиссер. Өмірінің соңғы жылдарында армандаған Американдық кино институтының статуэткасын және ІІ Елизавета қолынан  рыцарлық атақ алған.

## Өмірбаян
Хичкоктын арғы атасы Чарльз Хичкок қарапайым балықшы, Лондон қаласының маңында тұрған. Оның баласы Джозеф, әкесі және басқа да ұлдары балық аулаумен айналысқан. 1851 жылы ол Энн Махони есімді бойжеткенмен тұрмцыс құрады. Отбасын құрған соң Хичкок өз кәсібін өзгертіп, жеміс-жидек, көкқніс сатумен айналыса бастайды. Джозеф пен Эннның тоғыз баласы болғаны белгілі. Әкесінің кәсібін тек АЛьфред және Уильям қабылдап, жал,астырады- оның ішінде Алфред Хичкоктың әкесі. 1887 жылы Уильям Хичкок  Эмми Джейн Уилэнмен отбасын құрады.  1890 жылы отбасындда үлкен қуаныш болады: дүниеге тұнғыштары Уильям келеді(есімі әкесінің құрметіне қойылады), ал соан екі жылдан соң қыздары Эллен дүниеге келеді. (Сэр) Альфред Хичкок отбасындағы үшінші бала болып 1899жылдың 13 тамызында Лейтонстоун қалашығында, The High Road көшесі, 517 үйде дүниеге келеді. 1910-1913 жылдар аралығында Қасиетті Игнатий колледжінде білім алады. Онда: математика, ағылшын тілі, француз тілі, ән айту, этика сияқты пәндерден дәріс алады.1914-1915 жылдары Хичкок Инженерлік мектепке оқуға түседі. Онда ол: механика, акустика, бағдарлау дәрістерін ала бастайды. Онымен қоса Хичкок Лондон университетіндегі өнер курстарына барабастайды. 1914 жылдың желтоқсан айында Хичкоктын әкесі көз жұмады. 1915 жылы, бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Хичкок өз қалауымен әскер қатарына қосылады. Алайда, артықсалмағының есебінен оны резервті бөлімге алады.
1920 жылдан бастап Хичкок киностудияда электрик болып жұмыс атқарады. Кейін реклама бөлімінің суретшісі болып жұмысқа орналасады. Дәл сол жылы ол  Famous Players-Lasky кинокомпаниясына титрлік дизайнер болып қызмет атқарады. 1922 жылы Хичкок сорежиссер ролінде " Жұбайына әрдайым айт" атты кинокартина, және " Номер 13"(аяқталмаған) екі картина түсіреді.  1923 жылы " Әйел әйелге" фильмі түсіріле бастайды.  Сол жылы өзінің жұмысындағы танысы Альма есімді қызбен тұрмыс құрады. 1925 жылы Хичкок " Ләззат бағы" атты өзінің тұңғыш жеке киносын түсіреді. 1926 жылы алғашқы триллері "Тұрғын" киносы жарық көреді. 1928 жылдың 7шілде айында Хичкоктың жалғыз қызы- Патриция Хичкок дүниеге келеді( кейінде актриса болады). 1934жылы " Тым көп білетін адам" киносы жарық көреді және ең танымал 6 фильмдер қатарына кіреді.

Санат:АҚШ кинорежиссёрлері
Санат:АҚШ кинопродюсерлері
II Фридрих

**II Фридрих** немесе **Ұлы Фридрих** (; 24 қаңтар 1712 жыл - 17 тамыз 1786 жыл) — Гогенцоллерндер әулетінен шыққан Пруссия патшасы, ірі қолбасшы. II Фридрих тұсында Пруссияда абсолютизм ең жоғары даму шыңына жетті. Еуропа державаларының арасындағы қайшылықтарды пайдаланып, жалдамалы армияға сүйенген II Фридрих толып жатқан басқыншылық соғыстар  (Австрия мұрагерлігі үшін соғыс, Жеті жылдық соғыс, Бавария мұрагерлігі үшін соғыс) жүргізді. Фрйдрих II-нің саясаты крепостнойлықты күшейту, салықты көбейту, меркантилизммен, сондай-ақ *"білімді абсолютизм"* рухында реформалар жүргізумен сипатталды. 

## Өмірбаяны

II Фридриз немесе ұлы Фридрих патша 1712 жылы 24 қаңтарда Берлинде дүниеге келген. Пруссияның Гогенцоллерн әулетінен шыққан. туған кездегі есімі Карл Фридрих. Әкесі Пруссия королі I Фридрих Вильгелм Фридрихті нағыз жауынгер етіп тәрбиелегісі келді. Бірақ Фридрихтің бар ықыласы музыкаға, философия мен биге ауды. Нәтижесінде әкесі оны мұрагерлікке лайықсыз деп тауып, тақ мұрагерлігін кіші ұлы Август Вильгелмге бермек болды. 
Әкесінің озбырлығына шыдай алмаған Фридрих 18 жасында лейтинант Ганс Герман Каттемен бірге Англияға қашпақ болды. Дегенмен олар ұсталып, қамалдың Кюстрин түрмесіне жабылды. Осылайша, ол 2 жыл уақытын айдауда өткізді. Кейінірек кешіріліп, жаяу әскердің басшысы болып тағайындалды. Фридриз дарынды музыкант еді. Ол флейтада ойнайтын. Флейтаға лайықтап 100 сонат, 4 симфонияжазған. Ол көп уақытын оқуға жұмсап, драмалық қойылымдарды тамашалайтын. Осы уақыттарын өміріндегі ең бақытты сәттер деп санады. 1775 жылы Фридрих Берлинде алғаш реткөпшілікке арналған кітапхана ашты. 
Ұлы Фридрих басқарған тұста Пруссияның территориясы екі есеге дейін ұлғайды. Фридрих әкесі қалдырған қордың көмегімен Пруссийны Еуропаның 5 ші шағын ғана ұлы державасына айналдырды.

Санат:Германия монархтары
Ахметжан Қозыбағаров

**Ахметжан Қозыбағаров** (1879 жылы 1 мамыр, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданында – 1937) — Алаш партиясының белсенді мүшесі, әрі Ахмет Байтұрсыновтың жақын серігі, қазақ ұлтынан шыққан демократиялық зиялылардың бірі. Алғашқы білімді дәрігер.

Семейдегі ауылшаруашылық мектеп-интернатын бітіріп, 1901–1906 жылдары Омбыдағы фельдшерлік мектепте оқыған. 1906–1918 жылдары Семейдегі губерниялық ауруханада фельдшер қызметін атқарды. 1917–1919 жылдары Алаш партиясының жергілікті ұйымдарын құруға атсалысып, 1918 жылы Алашорданың Семей облыстық кеңесіне мүше болды. 1921–1922 жылдары Шығыстауда Арқат дәрігерлік бөлімшесін басқарып, өз қаржысына емхана салдырды. 1935–1937 жылдары Алматы кірпіш зауытының емханасында меңгеруші болды. 1937 жылы 25 тамызда Алматыда тұтқындалды. Семей абақтысына жабылып, ату жазасына кесілді. 1957 жылы ақталды.

## Дереккөздер

Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Алаш қозғалысы
Александр Сергеевич Григоренко

**Александр Сергеевич Григоренко** (; 6 ақпан 1985) — Украин және Қазақстан футболшысы. Оңтүстік Қазақстан облысының клубы «Ордабасы» командасының бас қақпақшысы. 

Чернобылға жақын жерде өмір сүрген, атом станциясында жарылыс болған соң Радиация қаупы Григоренка отбасына қауіп әкелді, сосын олар Киевке көшуге мәжбүр болды. 18 толмағанша Киевте тұрды. 6 жасынан 8 жасына дейін жеңіл атлетикамен 8жасынан бастап футболме шұғылданды.

17 жасына дейін Киевтегі Динамо мектебінде оқыды. Ол Украйнаның екінші лигасында ойнады. Сосын Атырау футбол командасына ауысты. 2006 жылы Қазақстан құрамасына шақыру алды. Атырауда 5 ойын ойнап аяғынан ауыр жарақат алып сезон соңына дейін ойнамады. 2007 жылы Қарағандыдағы Шахтер футбол командасына ауысты. Давид Лория кеткенге дейін екінщі қақпашы болды, сосын негізгі құрамада ойнап Капитан болды. Ал қазіргі таңда Шымкенттік Ордабасы футбол командасында ойнайды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Құбайдолла Өтепқалиұлы

**Құбайдолла Өтепқалиұлы** — 1884 жылы қыркүйек айында бұрынғы Мыңтөбе ауылдық кеңесі (қазіргі Исатай ауданында) аумағында туған. Жас кезінде орысша, мұсылманша оқып білім алған. Ол жастайынан-ақ жүрдек ат мініп, жүйрік тазы ұстаған, ән салып, домбыра тартқан сері жігіт болып өскен.

Әкесі Дінбаян Өтепқалиұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліске белсене қатынасып, жаурынынан жарақат та алған. Көтерілісте жеңіліп Өтепқали және басқалары Астрахань түрмесіне қамалған кезде патша өкіметінің жазалаушы әскерлері Құбайдолланы інісі Ибрагиммен қоса майданға қара жұмысқа еріксіз әкеткен. Екеуі 1916–1917 жылдары Румыния, Австро-Венгрияға дейін жетіп, қара жұмыста болған. Патша тақтан құлағаннан кейін елге аман-сау оралған.

20-жылдардың соңы мен 30-жылдардың басында Құбайдолла елді ұжымдастыру ісіне белсене араласады. 30-жылдардың басынан бастап, үкіметтің солақай саясатының құрбандығына айналады, қудалауға түсіп, түрмеге жабылады. Құбайдолла бетің бар, жүзің бар демей тіке айтатын, бірбеткей адам болған. Осы мінезімен де ол кейбіреулерге жақпаған болу керек.

Гурьев қаласындағы архив мекемесінде істеп жүрген Құбайдолла 1937 жылдың 21 қазан күні екінші рет ұсталып, түрмеге қамалады. Оған басқаның еңбегін қанаған кулак, Кеңес өкіметіне колхоздастыруға қарсы үгіт-насихат жүргізді, жергілікті халық арасында Тухачевский бандасын және басқа да националфашистерді мадақтап үгіт жүргізді деген неше түрлі жалған айыптар тағылады. Ішкі істер халық комиссариаты Батыс Қазақстан облыстық басқармасының Айрықша үштігі 1937 жылғы 22 қарашада Құбайдолла Исатаевқа және басқа да 7 адамға РКФСР Қылмыстық істер кодексінің 58-бабының 10–11 тармақтары негізінде ату жазасына үкім шығарады. Гурьев қаласындағы түрмеде бұл үкім 1937 жылдың 28 қарашасы күні орындалады.

Тек осы уақиғадан 27 жыл өткен соң 1964 жылы 20 қазан күні Гурьев облыстық сот төралқасы кезінде жазықсыз жазаланған Құбайдолла Өтепқалиұлы Исатаевтың ісін қайта қарап, оны толықтай, ақтады.

## Дереккөздер

Санат:1884 жылы туғандар
Санат:Исатай ауданында туғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Стэнли Кубрик

**Стэнли Кубрик** (, 26 шілде 1928&nbsp;— 7 наурыз 1999)&nbsp;— америкалық кинорежиссёр, фотограф және продюсер,  XX ғ-дың екінші жартысының ең беделді және жаңашыл кинематографисттердің бірі.

Кубриктың фильмдары өте жоғары шеберлікпен және тапқырлықпен ерекшеленген.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ кинорежиссёрлері
Санат:АҚШ кинопродюсерлері
Санат:Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Миокард инфарктінен қайтыс болғандар
Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері
Санат:BAFTA марапаты иегерлері
Николай Владимирович Алексеенко

### Өмірбаяны
**Николай Владимирович Алексеенко** - 1931 жылы 22 маусымда Өскемен қаласында дүниеге келген. Шығыс Қазақстан мемлекеттік техникалық университетінің Қазақстан тарихы кафедрасының профессоры. 

Мұғалімдік жұмыс өтілі 50 жылдан астам. 7 монография және 100 астам ғылыми мақалалардың авторы, оның басшылығымен «Отандық тарих» атты мамандық бойынша 11 адам кандидаттық диссертацияларын қорғады. Өскемен педагогика институтында қызмет атқара отырып, Қазақстанның шығысында бірінші тарих факультетін құрудың бастауында тұрды. Оның бастамасымен Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде Республикада бірінші рет демография институты құрылды, демограф түлектер бітіріп шықты. Өскемен қаласындағы Шығыс Гуманитарлық институтының бірінші ректоры және ұйымдастырушысы. Шығыс Қазақстан облысының Қазақстан Кіші халықтар Ассамблеясының жұмысына Қазақстан Республикасы Президентінің кеңесшісі ретінде белсене қатысады. Қаланың ономастикалық комиссиясының мүшесі. Өскемен туралы кітаптың авторы. «Құрмет Белгісі» орденімен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған. Өсіп келе жатқан ұрпақтарды тәрбиелеуге және қоғамның дамуына ғылыми-тәжірибелік зор үлес қосқаны, бейбітшілік және қоғамдық келісімдерді нығайтудағы белсенді қызметі үшін 2006 жылғы 17 тамызда «Өскемен қаласының Құрметті азаматы» атағы берілген.

## Сыртқы сілтемелер
* http://ukmaslihat.vko.gov.kz/kz/citizens_02.htm 

Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Өскеменде туғандар
Санат:Профессорлар
Геннадий Леонидович Бердюгин

### Өмірбаяны
**Геннадий Леонидович Бердюгин** - 1937 жылы 10 қазанда Шығыс Қазақстан облысы  Алтай ауданы Сокольск ауылында дүниеге келген. 1958 жылдан 1990 жылға дейін Қазақстанның партиялық органдарында жауапты басшылық қызметтерінде жұмыс істеді. 1990-1994 жылдары Геннадий Леонидович Қазақстан Республикасы Президентінің Аппаратында жұмыс істеді. 1994 жылдан 1998 жылға дейін Қазақстан Республикасы Қаржы Министрлігінің Шығыс Қазақстан облысы бойынша кеден басқармасын басқарды.1998 жылдан бастап «Үлбі металлургия зауыты» АҚ кедендік қамтамасыз ету және лицензиялау бөлімінің бастығы болып істейді. Ол кәсіби мамандар ұжымын қалыптастыра және тәрбиелей алды, кедендік рәсімдер үшін құжаттарды дайындаудың нақты жүйесін құрды, мемлекеттік кедендік органдармен жағымды іскерлік қатынастарды жөнге келтірді. Геннадий Леонидович Бердюгиннің еңбек қызметі Еңбек Қызыл Ту орденімен, «Құрмет белгісі» орденімен және медалдармен, Құрмет грамоталарымен және алғысхаттармен ескерілді. Өскемен қаласының әлеуметтік-экономикалық дамуына қосқан елеулі үлесі үшін 2009 жылғы 29 қазанда «Өскемен қаласының Құрметті азаматы» атағы берілген.

## Сыртқы сілтемелер
http://ukmaslihat.vko.gov.kz/kz/citizens_07.htm 

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Алтай ауданында туғандар
Әдеби мотив

**Әдеби мотив **– тақырыптық сарын, қалыптасқан дәстүрлі тақырыптық әуен оқиға желісіндегі кезең. Бірнеше жазушының шығармасында, әр түрлі әдеби нұсқаларда, әр дуәірдің әдебиетінде белгілі бір сарындар қайталанып келеді. 

Әдеби термин ретінле 20 жылдардан бері А.Веселовский, В.Я. Проп еңбектерінде зертеле бастады. Бұл зерттеушілер әр халық әдебиетінде бұрыннан келе жатқан, бір әдебиеттен екінші әдебиетке, дәуірден дәуірге көшіп жүрген сюжеттік сарындар бар деп қарайды. Алайда ұқсас сюжеттік сарындарды өз дәуірінен, нақтылы шығармалардағы көркемдік шешімнен, ұлттық әдеби процестен бөліп алып, жеке қарастыру ұтымды бола бермейді. Ұқсас сарындар көп жағдайда өмірдің өзінен туады, оларды халықтардың өмір-тұрмысындағы ұқсас жағдайлардың әдебиеттегі көрініс деуге ылайық. Кейде олар сараланып, іріктеліп, қалыптасқан дәстүрлі сарындар болады. Немесе, шығарманың құрамындағы бір айшық жеке бөлігі сияқты болып келеді, мысалы, ауыз әдебиетіндегі сиқырлы айна, ақымақ қатын бейнесі, әкесі мен баласының жекпе-жегі, абжыланның ханышаны ұрлап әкетуі т.с. Кейбір жанрда тұрақты сарындар, мотивтер ұшырасады.

Мысалы эпопея мен авантюрлік романдардағы саяхатқа шығу, кеменің күйреуі, көреген қарға, өліктің тірілуі және т.б. Мұндай сарындар кейде жеке дара ашылып, бертін келе автордың өзіндік суреткерлік шеберлігімен, дүниетанымымен, көркемдік шығарма құрылымымен ұштастырылып қарала бастады.

Кейде мотив пен тақырып ұғымын бір деп қарайды. Мотивке кейде сұлулық, ізгілік, ар, қорғаныщ, махаббат, өлім секілді мәңгі тақырыптардың жатқызады. Поэзиядағы мотивтің мән-жайы әлі зерттей түсуді қажет етеді. Оқиғалы, драмалық туындыларда қайталанып келетін сюжетті млтивтер кездеседі. Олар әр жазушының шығармасында әрқалай қайталанып келеді. Көптеген әдеби мотивтер мифалогиямен бірге адамзат мәдениетінің рухани қазынасының келіп қосылады. .
## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Джордж Лукас

**Джордж Уолтон Лукас** (; 14 мамыр 1944 жыл, Модесто, Калифорния) — америкалық кинорежиссёр, сценарийші, продюсер, Lucasfilm компаниясының бұрынғы басшысы. «Жұлдызды соғыстар» () ғылыми-фантастикалық фильмдер топтамасының,  «THX 1138» фантастикалық фильмінің және Индиана Джонс атты кейіпкердің авторы ретінде аты шыққан.

Әлемдегі ең бай режиссёрлардың бірі, жеке басының капиталы 3,9 миллиарда долларға тең (2013 жылдың наурыз айының мәліметі). Лукас Оскар сыйлығына төрт мәрте ұсынылған және XX ғасырлық Жаңа Голливуд қозғалысының аса маңызды өкілі делінеді. Заманауи блокбастер авторы делінетін ол сонда да мансабының көбінде тәуелсіз режиссёр болып қала берді.

Лукас Pixar компаниясын негіздеді де, 1986 жылы Стив Джобсқа $10 миллионға сатып жіберді.

## Өз өмірі
Лукастың 3 баласы бар: Кейти, Аманда мен Джетт. Джетт Лукас «Клондар шабуылы» мен «Ситхтер кегі» фильмдерінде камео жасап көрген.

Лукас DreamWorks Animation төрайымы Меллоди Хобсонмен 2006 жылдан бері көрісіп жүрді. Лукас пен Хобсон неке қиғанын 2013 жылғы желтоқсанда жария қылды да, 2013 жылғы 22 маусымда үйленді.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ миллиардерлері
Санат:Жұлдызды соғыстар
Санат:Сатурн сыйлығының иегерлері
Санат:Давид ди Донателло сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын таңқурай сыйлығының иегерлері
Тағанақ тұқымдасы

Тағанақ тұқымдастар (Laniidae) - торғайтәріздестер отрядына жататын тұқымдас. 
## Биологиялық сипаттама
Дене мөлшері торғайдан қараторғайға дейін (25-120 г) болатын дене бітімі тығыз тағанақтар. Тұмсықүсті күшті, екі бүйірінен қысыңқы тұмсығы жыртқыш құстардікі сияқты төмен қарай имек және сұңқарлардікіндей тұмсық ұшындағы өткір тісшелермен аяқталады. Торғайтәріздестер отряды ішіндегі күшті, сотқар құстар - кішкене жыртқыштар. Олар ірі бунақденелілерден басқа (көбінесе қоңыздар) жағдайы келген кезде ұсақ кесірткелерді және тышқандарды, сондай- ақ торғай тұқымдас ұсақ құстарды аулайды. Олжасын көбінесе бұтаққа қонып алып қарауылдайды және жер бетінен немесе ауадан аулайды. Олар олжа қалдығын тікенекті бұталарға шаншып кетуге дағдыланған.
Құрғақ өсімдік сабақтарынан тоқылған, аузы ашық тостағанша тәріздес ұяларды ағаштардың немесе бүталардың бұтақтарына орнатады. Салындыдағы 4-6 шұбар жүмыртқаларды не аналық, не ата-енелер бірлесіп басады. Балапандарды ұяда бірлесіп 2 апта жемдейді және балапандар ұядан ұшқаннан кейін тағы бір айдай қоректендіреді. Жұптасып өмір сүреді, топ түзбейді. Дауысы дөрекі, сықырлаған әуені бар, жағымсыздау, дегенмен көптеген түрлері басқа құстардың дауысына жақсы еліктейді. .
## Таралуы
Өте кең таралған (Австралия және Мадагаскардан басқа) және орман жиегіне немесе бұталары бар ашық жерлерге қоныстанады. Дақылды ландштафтарға орын тебуге әуес.Қоңыржай ендіктен қыстауға ұшып кетеді, оңтүстікте отырықшы өмір сүруі мүмкін.
Тағанақ тұқымдастардың 9-12 туысына жататын 66-69 түрі бар. Олардың атамекені - Африка, олардың сан алуан түрлері онда өте көп. Қазақстанда бір ғана туыс - тағанақтар туысының 7 түрі кездеседі.
## Дереккөздер



Санат:Еуразия құстары
Тағанақтардың негізгі туысы

**Тағанақтар**дың негізгі туысы (Lanius) - тағанақ тұқымдастардың негізгі туысы. Қазақстанда республика аумағы бойынша кең таралған 7 түрі бар. «Тағанақ - сорокопут» атауының екі түрлі түсіндіріледі. Біреуі - өзге құстардың дауысына тұрақты еліктеушілік десе, екіншісі - ірі денелі тағанақтар қанатындағы ақ дақтар алыста ұшқан кезде сауысқанмен шатастырудан туған деседі. Дене мөлшері кішірек тағанақтарды Қазақстанда «қарқанақ-жулан» деп атайды.

## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тағанақтар
Санат:Еуразия құстары
Жасылбас тағанақ

ЖасылбасТАҒАНАҚ (қарқанақ) (Lanius collurio) - Қазақстан фаунасындағы кішкене тағанақтардың (24-35 г) 4 түрінің біреуі. 
## Биологиялық сипаттама
Қалған қарқанақтардан айырмашылығы құйрық реңіне байланысты: құйрық түбі - ақ, ұшына дейінгі үштен бір бөлігі - қара. Аталығының жоны - қоңыр қызғылтсары, басы - сұр, бауыры - солғын қызғылт реңкті ақ; қанаты - шағын ақ «көзтартарлары» бар қошқыл түсті. Аналығының бүкіл жоны - қызғылтсары, тіпті құйрығы да қоңырқай реңді, ал көмескілеу көлденең белгілері бар бауырының реңі ақ. Жас құстар аналыққа ұқсас. Ұялары бұталарда болады, салындыға мамыр-маусымда 4-8 теңбілді жұмыртқалар салады. Жұмыртқаларды аналығы екі аптаға жуық басады, ал соңы-нан аналық соншама уақыт балапандарды аталықпен бірлесіп тағы қоректендіреді. Балапандарды ұядан ұшып кеткеннен кейін де ата-енелері тағы бір ай қосымша жемдейді. 
## Таралуы
Бүкіл Еуропаны және Азияның айтардықтай бөлігін мекен ететін қарқанақтарды және олардың өмір сүру дағдысын сипаттайтын қолда бар әдебиеттердің көпшілігі дәл осы түрге жатқызады. Кешірек - мамырда ұшып келетін болғандықтан, бір жазда бір рет балапан өргізеді. Қазақстан аумағынан тамыз-қыркүйекте ұшып кетеді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тағанақтар
Санат:Еуразия құстары
Кіші тағанақ

Кіші ТАҒАНАҚ (Lanius minor) - маңдайы қара, ашық сұр реңді едәуір ірі денелі (45-60 г) тағанақ. 
## Биологиялық сипаттама
Басқа тағанақтардан гөрі ағашқа үйір, қомақты жақсы жылы қалыпқа келтірілген ұясын көбінесе, әсіресе елді мекенде, ағаш басына биігірек орналастырады. Қылығы және дауысы басқа тағанақтардікіндей. Салындыдағы 4-8 қоңыр және сұр теңбілді жасылдау жұмыртқаларды аналық басады, оны аталығы мезгіл-мезгіл алмастырып, қоректендіреді, қорғайды. Балапандарды ата-енелері бірлесіп жемдейді. Басқа тағанақтар сияқты кіші тағанақ та азық қалдығын тікенектерге шаншып қояды. Әрқашан жұптасып немесе жалғыз-жалғыздан болады, балапандары ұядан ұшқан соң да топ түзбейді. 
## Таралуы
Қазақстанда мамырдың ортасынан қыркүйектің ортасына дейін болады. Африкада қыстайды.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тағанақтар
Санат:Еуразия құстары
Қызылқұйрық тағанақ

**Қызылқұйрық тағанақ** (**қарқанақ**) (Lanius phoenicuroides) - Қазақстанда ең кең таралған тағанақтардың бірі. 
## Таралуы
Республиканың оңтүстік жартысында солтүстікке қарай -Торғай сағасына, Солтүстік Балқаш маңы ғана шөл, шөлейттерді және жазықтықтардың дақылды ландшафтын емес, Батыс Тәңіртаудағы теңіз деңгейінен 2500 м жоғары таулы беткейлеріне де қоныстанады. Сәуірден қыркүйекке дейін кездеседі.
## Биологиялық сипаттама
Бұл - танымал қарқанақ, жасылбас тағанақтан айырмашылығы - құйрығы қара реңді емес, қызылқұйрықтың құйрығы сияқты - ашық қызғылтсары (түрдің латынша түрлік атауы «қызылқұйрықтәріздес» деп аударылады). Аталығының төбесі және жоны да - ашық қызғылтсары. Қызылқұйрық тағанақ шапшаң, оңтайлы жыртқыш құс, ол тіпті дене мөлшері өзіне шамалас құсқа (мысалы, сарғалдақ сұлыкешке) шабуыл жасаудан да тайынбайды. Көбінесе қалың өскен тікенекті бұталарға орналастырылған әдеттегі тостаған тәрізді салындыға аналығы мамыр-маусымда 4-8 жұмыртқа салады. Жұмыртқалардың негізгі аясының реңі ақшыл саз түстен қызғылтқа немесе жасыл түске дейін өзгеріп, оған ірірек қоңырқай қоңыр теңбілдер шашырап жатады. Жұмыртқа басып жатқан аналықты аталығы қоректендіріп, ата-енелері балапандарға ұяда екі аптаға жуық кезектесіп жем тасиды. Бұдан соң балапандар ұядан кеткеннен кейін тағы айға жуық оларды қоректендіреді. Азық қалдығын көбінесе тікенектерге шаншиды. 
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тағанақтар
Санат:Еуразия құстары
Үлкен тағанақ

Үлкен ТАҒАНАҚ (Lanius excubitor) - тағанақтардың ішіндегі ең ірі денелісі (64- 92 г). 
## Биологиялық сипаттама
Үлкен тағанақтың жоны - таза сұр түсті, бауыры - ақшылдау. Қара қанатында ірі ақ «көзтартар» болады, құйрығы қара бұлқын қауырсындардың ұшы ақ болып келеді. Қылығы, дауысы және бүкіл өмір сүру дағдысы барлық тағанақтар типтес.
Қазақстанда құрлықтың сексеуілді ормандарында қоныстанады (нағыз жарқын шөл түршесі), мұнда ол кей жерлерде әдеттегідей. Сондай-ақ Жоңғар Алатауы, Алтайдың таулы ормандарында да ұялайды. Мұнда едәуір қошқыл түсті басқа түршелердің құстары мекендейді, олардың барлығы наурыз-сәуірде ұшып келеді де, қыркүйек-қазанда ұшып кетеді. Бұдан басқа үлкен тағанақтың тағы солтүстік түршелері бар. Олар аққанаттылар деп аталады, Қазақстанның шегінен тысқары ұялайды және бізге қараша-желтоқсанда ұшып келіп, наурыз-сәуірде ұшып кетеді. Қыстың ашық, мамыражай күнінде бұл қыстайтын тағанақтарды тау етектерінен ғана емес, тіпті таулардан да кездестіруге болады.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тағанақтар
Санат:Еуразия құстары
Таңшымшықтар туысы

Загруженные файлы мультимедиа
**Таңшымшықтар туысы** (лат. Erithacus) — Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздестер отрядының сайрақ тұқымдастарға жататын 13 туысының бірі. Таңшымшық туыстылар – Еуразияның солтүстігінде ылғалды орманның төменгі қабатында орын тебетін, танымал сайрақ құрылымды, шағын денелі (15-25 г), орманда мекендейтін, бунақденелілермен қоректенетін құстар. Қоңыржай ендіктерде қыстайды. Бар болғаны – екі түр, оның біреуі – таңшымшық – Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Санат:Еуразия құстары
Таңшымшық

**Таңшымшық** () — кішкене денелі қоңырқай зәйтүн түстес құс. Тамағы, жемсауы және төсі - ашық ақшыл қызғылтсары; тек қана бауырының ортасы - ақ. Боянған келбеті аздап кіші шыбыншыны еске түсіреді, алайда ұзын сирағы және басқа қимылдарымен одан ерекшеленеді. 

## Таралуы
Қазақстанда бұл солтүстік ылғалды орман тұрғыны қыстауда - Тәңіртаудың солтүстік беткейінің тау етегіне дейін өте көп кездеседі, ал тек қана бір орында - Жайық өзенінің аңғарында ұялайды. Қыста көбінесе суы қатпайтын өзендер мен бұлақтардың маңындағы бұталарда болады. Олар әсіресе қалың өскен шырғанақты, оның жидектерін ұнатады, жылдың осы кезеңінде шырғанақтың жидектерін жейді. Қарашада қыстауға ұшып келеді де, сәуірде ұшып кетеді.

## Биологиялық сипаттама
Ұялау орындарында жайылмалы орманның ылғалды үлескілерінде төменгі қабатта орын тебеді, алайда аталықтар сайрау үшін ағаштың ұшар басына жоғарылайды. Таңшымшықтың әуені өзіне тән дірілдете құбылған өте үнді және әдемі болып келеді. Аталықтар әсіресе таң алдында (бәлкім құс атауы осыған орай қойылуы мүмкін) және күн батар кезде белсенді сайрайды, ал нағыз күйттік кезеңде түнде де сайрай береді. Құйрығын көтеріп және қанатын түсіріп, секеңдеп жүріп, қорегін жерден табады. Бұл кезде ол ұдайы «тэк... тэк» деген өзіне тән шақыру үнін шығарады.

Санат:Шымшықтар тұқымдасы
Санат:Еуразия құстары
Тартар

ТАРТАР (Porzana porzana) - қараторғайдан сәл үлкенірек, шағын денелі (80- 130 г) құс. 
## Биологиялық сипаттама
Бүкіл жабын қауырсыны шұбарланған қошқыл түсті болып келеді.
Биік шөптердің арасымен оңтайлы жүгіреді, алайда зауықсыз ұшады да, жүзуден қашқалақтайды. Түнде өмір сүреді. «Тартар» деген атау «деуге тұрмайтын - кішкене» деген ұғымнан туса керек. Тартардың ұялау кезеңінде дөрекі жағымсыз ысқырығын іңір қараңғылығында жиі естуге болады. Ернеуі биік, ұқыпты жасалған ұясын батпақты шөптің ортасына, ылғалды шалғынға орналастырады. Салындыдағы 5-8 шұбар жұмыртқаларды ата-енелері 3 апта бойы басады. Балапандар кептірініп үлгерместен, денесін қошқыл мамық жауып, ата- енелерінің соңынан ілесуге болады. 
## Таралуы
Орта және Оңтүстік Еуропа, Алдыңғы Азияда, Сібірде, Солтүстік-Батыс Азияда таралған. Қазақстанда шөптесін батпақта және қорықшасы (батпақтанған көмескі орын) бар жерлерде орын теуіп, республиканың солтүстік жартысында ұялайды, оқта-текте қамыста да өмір сүреді. Тартарлар Қазақстанда наурыздың аяғынан қарашаға дейін кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сутартарлар
Санат:Еуразия құстары
Кішкене тартар

**Кішкене Тартар** (Porzana parva) - танымал «сутартар» келбетті, қараторғайдай (50-60 г) құс.
## Биологиялық сипаттама
Жоны - қошқыл діңгек теңбілді және бойлай созылған ақ түсті жіңішке сызықты болып келеді. Тұмсығының түбі - қызыл, ұшы - сары. Еуропада, ішінара Азия және Солтүстік Африкада қоныстанады. Қазақстанда батыс, солтүстік және Орталық Қазақстанның көптеген аудандарында өмір сүреді. Оңтүстік Қазақстанда Оңтүстік Қазақстан мен Алматы облыстарында орын тепкен. Ұшып өту кезінде барлық жерлерден кездеседі.
## Дереккөздер

Санат:Сутартарлар
Санат:Еуразия құстары
Титтей тартар

**Титтей тартар** (Porzana pusilla) - кішкене тартарға ұқсайтын ұсақ, шағын денелі (60 г шамасында) құс. 
## Биологиялық сипаттама
Титтей тарғақтың жоны - шұбарланған зәйтүн түстес қоңыр, бауыры - сұр екі бүйірінде - қошқыл реңк үстінде айқын көрінетін ашық түсті жолақтары болады. Тұмсық негізі жасылдау болып келеді.Өмір сүру дағдысы жасырын болғандықтан (көбінесе оның бар екенін тек қана қайта-қайта қайталайтын қысқа ысқырығынан білуге болады), ұялау дағдысы толық белгілі емес. Ең дұрысы, тартарлардың барлық үш түрінің өмір сүру дағдысы өте ұқсас болуы тиіс.
## Таралуы
Еуразияның қоңыржай және тропиктік белдеулерінде өмір сүреді. Қазақстанда солтүстікте - Жайықтан Ертіске дейін Теңіз-Қорғалжын ойпаңында, сондай-ақ оңтүстікте Сырдария атырауынан Зайсан көліне дейін ұялайды. 
Қазақстанда сәуірден қазанға дейін болады, алайда Шымкент маңынан қыста бір- ақ рет табылды.
## Дереккөздер

Санат:Сутартарлар
Санат:Еуразия құстары