Афиналық демократия

[thumb|220px|right|«Демократия стеласы» деп аталатын [барельеф|барельефте Демос (халықтың бейнесі) пен Демократияның тұлғаландыруы бейнеленген: Демократия Демосқа тәж кигізіп тұр. Афинаның Агора мұражайы.]]
**Афиналық демократия** б.з.д. VI ғасыр шамасында Грекиядағы қала-мемлекет (полис) — Афинада дамыды. Бұл жүйе Афина қаласын және оны қоршаған Аттика аумағын қамтыды және еркіндік, теңдік пен қауіпсіздікті қолдауға негізделді. Афина — ежелгі Грекиядағы демократиялық қала-мемлекеттердің ішіндегі ең танымалы болғанымен, жалғыз немесе ең алғашқысы емес еді; Афинаға дейін де бірнеше басқа полистер демократиялық конституциялар енгізген болатын.

Б.з.д. IV ғасырдың соңына қарай, бар болғаны мыңнан астам грек қалаларының жартысына жуығы демократиялық басқару жүйесін қолданған болуы мүмкін. Афинада заң шығару мен атқарушы билікке негізделген саяси жүйе болған. Саяси қатысу құқығы тек ересек, еркін ер адамдарға берілген (яғни метектерге, әйелдерге және құлдарға берілмеген). Осындай азаматтар бүкіл ересек халықтың шамамен 30 пайызынан аспаған деп есептеледі.

Афиналық демократияның дамуына б.з.д. 594 жылы Солон, б.з.д. 508–507 жылдары Клисфен және б.з.д. 462 жылы Эфиальт маңызды үлес қосты. Клисфен азаматтарды байлығына емес, тұрған жеріне қарай он топқа бөліп, ақсүйектердің шексіз билігін шектеді.

Афиналық демократияның ең ұзақ мерзімді басшысы — Перикл болды. Оның өлімінен кейін, Пелопоннес соғысының соңына қарай, демократия екі рет — б.з.д. 411 және 404 жылдары — қысқа уақытқа олигархиялық төңкерістермен үзіліске ұшырады. Кейінірек Евклид тұсында демократия қалпына келтірілді, бірақ біршама өзгеріске ұшырады. Бүгінгі таңда бізге белгілі демократияның ең егжей-тегжейлі сипаттамалары осы IV ғасырдағы өзгертілген үлгіге қатысты, Перикл дәуіріндегісіне емес.

Б.з.д. 322 жылы македониялықтар демократияны жойды. Кейін Афинаның саяси институттары қайта жанданды, бірақ олардың бастапқы демократиялық үлгіге қаншалықты сәйкес келгені — пікірталас тудыратын мәселе.

## Этимологиясы
«Демократия» сөзі (грекше: *dēmokratia*, δημοκρατία) екі құрамдас бөліктен тұрады: *dêmos* (δῆμος — дәстүрлі түрде «халық» немесе «қала тұрғындары» деп түсіндіріледі) және *krátos* (κράτος — «күш», «билік» деген мағынада). Сондықтан бұл сөз тура мағынасында «халық билігі» дегенді білдіреді.

«Монархия» және «олигархия» сияқты сөздердегі екінші бөлік — *archē* (ἀρχή), бұл сөз бастапқыда «бастау», «бірінші нәрсе» дегенді білдірген және сол арқылы «басты орын», «билік», «егемендік» мағынасын алған.

Осы ұқсастық негізінде Афина демократтары енгізген жаңа басқару формасына *«демархия»* (δημαρχία) ұғымы қолданылар еді деп күтуге болады. Алайда бұл сөз сол кезде-ақ басқа мағынаға ие болған: ол қалалық магистраттың лауазымы немесе мэрлік қызмет ретінде қолданылған (қазіргі заманда *«демархия»* сөзі жаңа мағынаға ие болған).

Басқару жүйелері алғаш демократиялық деп танылған кезде «демократия» сөзі нақты қолданыста болған-болмағаны белгісіз. Бұл ұғымның алғашқы тұжырымды түрде қолданылуы шамамен б.з.д. 470 жылдарға, Эсхилдің *«[[Жалбарынушылар (Эсхил)|Жалбарынушылар]]<nowiki/>»* трагедиясына (604-жол) тиесілі деп есептеледі. Онда хор былай дейді: *dēmou kratousa cheir* (δήμου κρατούσα χειρ) — бұл шамамен «халық билік жүргізіп тұрған қол» дегенге саяды. Пьеса контекстінде бұл жол патша кез келген маңызды шешімді (мұнда — Данаос қыздарын Аргосқа қабылдау мәселесі) қабылдамас бұрын, халық жиналысынан рұқсат алуы тиіс екенін білдіреді. Яғни, халық жиналысы арқылы жүзеге асатын билік патшаның шешіміне вето қоя алады.

Бұл сөз одан кейін Геродоттың еңбектерінде де кездеседі (*[[Тарих (Геродот)|Тарих]]*, 6.43.3) — әрі етістік, әрі зат есім түрінде: *dēmokrateomai* (δημοκρατέομαι) — «мен демократияға қатысамын» және *dēmokratia* (δημοκρατία) — «демократия». Бұл ұғым үшін бұған дейін қолданылған сөз — ''изономия'' (isonomia), яғни «барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігі». Геродот бұл сөзді де талқылауында атап өтеді. Шамамен б.з.д. 460 жылдары *Демократ* (Δημοκράτης) есімді адам белгілі болған, оның есімі демократиялық сенімді білдіру мақсатында ойлап табылған болуы мүмкін. Бұл есім Эолидалық Темнос қаласында да кездеседі.

## Тарихы

### Қалыптасуы

Ежелгі Грекияда демократиялық басқару жүйесін енгізген жалғыз полис Афина емес еді. Аристотель басқа да қалалардың демократиялық басқару формасын қабылдағанын атап өтеді. Дегенмен, демократиялық институттардың қалыптасуы туралы жалпы тарихи баяндаулар көбінесе Афинаға сүйенеді, өйткені дәл осы қала-мемлекеттің жүйесі толық тарихи жазбалармен жақсы құжатталған. Оның ішінде, бізге дейін жеткен жалғыз толық «конституция» — Аристотель мен оның шәкірттері б.з.д. IV ғасырда жинақтаған «Конституциялар» (*Politeiai*) жинағының бір бөлігі ретінде сақталған.

Афинада алғашқы демократиялық басқару жүйесі пайда болғанға дейін, билік архонттар деп аталатын бірқатар лауазым иелерінің және архонттық қызмет мерзімін аяқтағандардан құралған Ареопаг кеңесінің қолында болған. Бұл мекемелердің мүшелері, әдетте, ақсүйектер қатарынан шығатын.

Б.з.д. 621 жылы Драконт бұрынғы ауызша құқық жүйесінің орнына заңдарды жазбаша түрде енгізіп, оларды тек сот арқылы ғана жүзеге асыру тәртібін орнатты. Кейіннен «Драконт заңдары» деп аталған бұл заңдар өте қатал әрі шектеуші болған, сондықтан олардың көпшілігі кейіннен күшін жойды. Соған қарамастан, жазбаша заңдар кодексі — өз заманы үшін жаңалық болып саналып, Афиналық демократияның ең алғашқы қадамдарының бірі ретінде бағаланады.

Б.з.д. 594 жылы Солон бас архонт болып тағайындалып, Афина қоғамындағы теңсіздікке байланысты туындап келе жатқан қайшылықтарды жеңілдету мақсатында экономикалық және конституциялық реформалар жасай бастады. Оның реформалары азаматтықты жаңаша анықтап берді: Аттикадағы әрбір еркін тұрғын саяси қызмет атқаруға мүмкіндік алды — яғни, Афина азаматтары халық жиналыстарына қатысу құқығына ие болды.

Солонның мақсаты — үкіметке тек ақсүйектер ғана емес, мүлікке ие басқа да азаматтық топтарды да қатыстыру арқылы ақсүйек отбасылардың ықпалын әлсірету еді. Ол қоғамды төрт мүліктік топқа бөлді:

# Пентакосиомедимндер — ең байлар (жылдық табысы кем дегенде 500 медимн)
# Гиппейлер — атпен әскерге шығатындар (300–500 медимн)
# Зеугиттер — орташа жер иелері (200–300 медимн)
# Феттер — ең кедей еркін азаматтар (200 медимннен аз табысы бар)

Бұл жүйе саяси құқықтар мен міндеттерді азаматтардың байлығына қарай бөлуді енгізді және Афинадағы кейінгі демократиялық құрылымның негізін қалады. Солон бұрын тек ақсүйектерге тән болған саяси рөлдерді жері бар әрбір еркін азаматқа беру арқылы қала-мемлекеттің әлеуметтік құрылымын түбегейлі өзгертті.

Оның реформалары аясында күнделікті басқару істерін жүргізіп, саяси күн тәртібін айқындайтын орган ретінде буле (400 адамнан тұратын кеңес; әрбір төрт филаның 100 өкілі) құрылды. Бұған дейін осы рөлді атқарған Ареопаг кеңесі сақталып қалды, бірақ енді оның міндеті «заңдарды қорғау» қызметімен шектелді. Солон демократияға қосқан тағы бір маңызды үлесі — Экклесия немесе Халық жиналысын құруы болды. Бұл жиналысқа барлық ер азаматтардың қатысуына мүмкіндік берілді. Бұл ретте халық жиналыстарында талқыланған мәселелер ауқымы өте кең болды. Және де, ареопаг халық билік органдары тарапынан енгізілген жаңалықтар мемлекеттің негізін шайқалтпауын қадағалайтын саяси жүйенің консервативті, тежеуші элементі ретінде сақталса да, азаматтардың және әлеуметтік топтардың әлдеқайда көбірек саны полис өміріне ықпал ете бастады. 

Солон сондай-ақ елеулі экономикалық реформалар жасады: барлық бұрынғы қарыздарды жойды, қарызға байланысты құлдыққа түскендерді босатты, адамның өзін кепілге қою арқылы қарыз алу тәжірибесіне тыйым салды. Бұл өзгерістер Афина қоғамындағы қарыздық құлдық пен экономикалық теңсіздікті қайта құрылымдау үшін жасалған болатын.

Осылайша, саяси жүйені демократияландыру жолында айқын қадам жасалды. Дегенмен, жаңа тәртіптер бірден орныққан жоқ және әлі де болса екіге бөлінген афиналық қоғамды қанағаттандырмады. Халық демократияны одан әрі күшейтуді талап етті, ал бұрынғы тәртіптерді жақтаушылар өз құқықтарының бұзылғанын сезінді. Осындай бірліктің болмауын б.з.д. 561 жылы енді ғана қалыптаса бастаған афиналық демократия тиран Писистрат тарапынан ең радикалды кедей демостың қолдауымен құлатылды. Солон енгізген кейбір қағидалар сақталып қалды, алайда барлық маңызды лауазымдар жоғарғы билеушімен туыстық негіз бойынша тағайындалды. Алайда оның ұлы Гиппий б.з.д. 510 жылы қуылғаннан кейін демократия қайта қалпына келтірілді. Б.з.д. 508 және 507 жылдары Клисфен реформалар жүргізіп, ақсүйек әулеттердің үстемдігін әлсіретті және әрбір афиналық азаматты қаланың басқаруымен тікелей байланыстырып қойды.

Клисфен Аттикадағы барлық еркін тұрғындарды Афина азаматтары ретінде ресми түрде мойындады, бұл оларға саяси құқық пен азаматтық бірлік сезімін берді. Ол бұл мақсатқа жету үшін дәстүрлі рулық (фила) бөліністердің саяси рөлін жойып, олардың орнына он жаңа фила құрды. Әрбір жаңа фила шамамен үш триттиядан (географиялық аудан) құралды, ал әр триттия бірнеше демнен (кіші әкімшілік бірлік) тұрды. 18 жастан асқан әрбір ер азамат өзі тіркелген демге ресми түрде жазылуға міндетті болды. Бұл жүйе азаматтардың саяси өмірге қатысуын қамтамасыз ететін маңызды негізге айналды.

Үшінші реформалар жиынтығы б.з.д. 462/1 жылы Эфиальттің бастамасымен жүзеге асырылды. Эфиальттің қарсыластары сол кезде спарталықтарға көмек көрсету мақсатында қаладан тыс жерде жүргенде, ол Экклесияны (халық жиналысын) Ареопаг кеңесінің өкілеттігін шектеуге көндірді. Осы реформаның нәтижесінде Ареопагтың билігі тек кісі өлтіру және қасиетті заттарға қол сұғу (қасиеттілікке қол сұғушылық) істерін қарайтын қылмыстық сот ретіндегі қызметімен шектелді. Сол уақытта немесе көп ұзамай, Ареопаг кеңесінің құрамына мүлік цензі төмен азаматтар да қабылданатын болды — бұл бұрын тек жоғары мүлік санатына жататын азаматтарға тән болған артықшылықты жойып, кеңес құрамын демократияландыруға бағытталған маңызды қадам еді.

Б.з.д. 413 жылы Афинаның Сицилия жорығында күйрете жеңілуінен кейін, кейбір азаматтар қаланы құлдырауға әкеліп жатыр деп есептеген радикалды демократияны шектеу шараларын қолға алды. Бастапқыда бұл әрекеттер конституциялық жолмен жүзеге асырылса да, ақыры б.з.д. 411 жылы болған төңкеріспен Афинада 400 Кеңесі атты олигархиялық үкімет құрылды. Алайда бұл олигархия төрт-ақ ай өмір сүріп, оның орнына қайтадан демократиялық сипаттағы үкімет келді. Афинада демократиялық басқару жүйесі б.з.д. 404 жылы Спартаға тізе бүккенге дейін жалғасты. Осы кезде билік «Отыз тиран» деп аталған, Спартаға жақтас олигархтардың қолына өтті. Бірақ бір жылдан кейін, демократияны жақтаушылар билікті қайтарып алды, және б.з.д. 338 жылы II Филипптің Македония әскері Афинаны жаулап алғанға дейін демократиялық басқару жүйесі өз жалғасын тапты.

### Қазіргі заманғы демократиямен байланысы
Қазіргі заманғы демократия өзінің түп-тамырымен ежелгі Афина түп-негіздеріне сүйенсе де, ол қазіргі басқару талаптарына сай бейімделіп дамыды. Афина демократиясының басты ерекшелігі — тікелей қатысу болған, алайда бұл жүйе жиі тобыр психологиясының әсері мен шешімдерді асығыс қабылдау сияқты қиындықтарға тап болатын. Ал қазіргі демократиялық жүйелер билік тармақтарының арасында тепе-теңдік пен өзара бақылау қағидатын басты орынға қояды. Мұндай құрылымдар шешімдердің терең талқылау мен байыпты ой елегінен өткізуге негізделуін қамтамасыз етуге тырысады, осылайша қоғамдық пікірдің ықпалымен қабылданатын асығыс шешімдердің алдын алуға бағытталған. Сонымен қатар, қазіргі демократиялық мемлекеттер түрлі көзқарастарды ескеретін жүйелер қалыптастырған, бұл өз кезегінде биліктің аз ғана топтың қолында шоғырлану қаупін төмендетіп, саяси жағынан саналы сайлаушыны тәрбиелеуге септігін тигізеді.

### Салдары
Б.з.д. 336 жылы II Филипп грек полистерінің коалициясын бастап Парсыға қарсы соғыс жариялады, алайда бұл одақта грек әскерлері өз қалаларының адалдығы үшін кепілдік ретінде де қарастырылды. Кейінірек Ұлы Александр мен Афина арасындағы қатынастар нашарлай түсті — әсіресе ол б.з.д. 324 жылы Вавилонға оралғаннан кейін. Александр қайтыс болған соң, Афина мен Спарта бірнеше қала-мемлекетпен бірігіп Македонияға қарсы соғыс ашты, бірақ жеңіліп қалды.

Нәтижесінде Афина эллинистік бақылауға өтті. Македония патшасы қалада саяси басқарушы ретінде жергілікті өкіл тағайындады. Мысалы, Кассандр тағайындаған Фалерлік Деметрий дәстүрлі афиналық саяси институттардың сыртқы құрылымын сақтағанымен, халық оларды Македонияның қуыршақ билеушілері деп санады. Кейінірек Деметрий Поллиоркет Кассандрдың Афинадағы билігін жойып, Деметрий Фалерлік жер аударылып, б.з.д. 307 жылы демократия қалпына келтірілді. Алайда бұл кезеңге қарай Афина саяси жағынан әлсіз, ықпалсыз қалаға айналып кеткен еді. Мұның бір мысалы: сол 307 жылы Македония мен Мысырдың қолдауына ие болу мақсатында үш жаңа фила (ру) құрылды. Оның екеуі — Македония патшасы мен оның ұлына, ал үшіншісі — Мысыр патшасына арналып аталған.

Алайда, б.з.д. 200 жылы Рим Македониямен соғыс бастаған кезде, афиналықтар бұрын құрылған екі филаны (Македония патшасы мен ұлына арналған) таратып, он екінші жаңа филаны Пергам патшасының құрметіне құрды. Афина Рим жағында екенін жариялады, және б.з.д. 146 жылы қала «автономды одақтас қала» (лат. *civitas foederata*) мәртебесін алды, бұл оған ішкі істерін өз бетінше басқаруға мүмкіндік берді. Бұл мәртебе Афинаға демократияның сыртқы формаларын сақтауға мүмкіндік берді, дегенмен Рим билігі қаланың ақсүйектерін күшейтетін конституцияны қамтамасыз етті.

Рим билігі тұсында архонттар жоғары лауазым иелері болып қала берді. Олар сайланып тұрды, тіпті Домициан мен Адриан сияқты шетелдіктер де бұл қызметті құрметті атақ ретінде иеленген. Төрт архонт сот істерін жүргізуге жауапты болды. Кеңес (оның құрамы әр кезеңде 300 бен 750 аралығында өзгеріп отырды) жеребе арқылы тағайындалды. Алайда ол өзінің маңыздылығын жоғалтып, оның орнын Ареопаг басты — бұл кеңес сайланған архонттардан құрылып, ақсүйектік сипатта болды және кең өкілеттіктерге ие болды. Адриан тұсынан бастап қала қаржысын императорлық бақылаушы (куратор) қадағалайтын болды. Рим империясы құлағаннан кейін де ежелгі конституцияның сұлбасы сақталып, архонттар мен Ареопаг кеңесі өз қызметін жалғастыра берді.

Б.з.д. 88 жылы философ Афенионның басшылығымен төңкеріс болды. Ол өзін тиран ретінде жариялап, Экклесияны (Халық жиналысын) өз қалауынша лауазымдарға адамдар тағайындауға көндірді. Афенион Понт патшасы Митридатпен одақтасып, Римге қарсы соғыс ашты. Соғыс барысында Афенион қаза тауып, оның орнын Аристион басты. Римнің жеңімпаз қолбасшысы Публий Корнелий Сулла афиналықтарды құлдыққа сатпады және өмірлерін сақтап қалды. Сонымен қатар, ол б.з.д. 86 жылы бұрынғы үкіметті қалпына келтірді.

Алайда Октавиан Август кезінде Рим империяға айналған соң, Афинаның ресми тәуелсіздігі жойылып, оның басқару жүйесі римдік муниципалитеттердің типтік үлгісіне көшті. Қалада декуриондар сенаты құрылып, әкімшілік басқару осы жүйеге сәйкестендірілді.

## Мемлекет басқаруына қатысу және одан шеттетілу

### Афина халқының саны мен құрамы

Ежелгі Афина халқының саны туралы бағалар әртүрлі. Б.з.д. IV ғасырда Аттикада 250 000–300 000 адам өмір сүрген болуы мүмкін. Азамат отбасылары 100 000 адамға жетуі мүмкін еді, және олардың шамамен 30 000-ы жиналыста дауыс беру құқығына ие ересек ер азаматтар болған. Б.з.д. V ғасырдың ортасында ересек ер азаматтардың саны 60 000-ға дейін жеткен болуы мүмкін, бірақ бұл сан Пелопоннес соғысы кезінде күрт төмендеді. Бұл құлдырау тұрақты болды, себебі төменде сипатталған азаматты анықтаудың қатаңырақ ережелері енгізілді. Қазіргі заман көзқарасынан бұл сандар аз болып көрінуі мүмкін, бірақ грек қала-мемлекеттері арасында Афина ірі қала болған: мыңға жуық грек қалаларының көбісі әрқайсысы 1 000–1 500 ересек ер азаматтан ғана тұра алатын; ал ірі алпауыт болған Коринфтің өзінде ең көбі 15 000 адам болған.

Халықтың азамат еместер бөлігін тұрақты тұратын шетелдіктер (метэкилер) мен құлдар құрады, және, мүмкін, құлдар олардың ішінде көбірек болған. Б.з.д. 338 жылы шешен Гиперид (13-фрагмент) Аттикада 150 000 құл бар деп мәлімдеген, бірақ бұл сан, шамасы, тек әсер ретінде айтылған: құлдар азаматтардан көп болғанымен, олар оларды басып тастаған жоқ.

### Афинадағы азаматтық
Афинада тек эфеб ретінде әскери дайындықтан өткен ересек ер афиналық азаматтардың ғана дауыс беру құқығы болған. Үкіметке шын мәнінде қатысқан халықтың пайызы жалпы тұрғындардың 10%-дан 20%-ға дейінгі бөлігін құраған, бірақ бұл б.з.д. V ғасырдан IV ғасырға дейін өзгеріп отырған. Бұл халықтың көп бөлігін: құлдарды, азат етілген құлдарды, балаларды, әйелдерді және метектерді (Афинада тұратын шетелдіктер) шеттеткен. Әйелдердің құқықтары мен артықшылықтары шектеулі болған, олардың қоғамдық орындарда қозғалысы шектелген және олар ер адамдардан қатты оқшауланған. Грек қала-мемлекеттеріндегі азаматтықтың эксклюзивті және ата-бабаға негізделген түсінігін ескерсек, салыстырмалы түрде халықтың үлкен бөлігі Афинада және оған ұқсас радикалды демократияларда үкіметке қатыса алған, бұл оларды олигархиялар мен аристократиялармен салыстырғанда ерекшелендіреді.

Көп жағдайда Афина азаматтықты туу арқылы берілетін критерийге сүйенген. Бұл критерий үш санатқа бөлінген: афиналық әкеден еркін туған, афиналық әкеден еркін және заңды некеден туған, және афиналық әке мен афиналық шешеден еркін және заңды некеден туған. Афиналықтар адамның қай отбасынан туғанын және туу жағдайын оның азамат ретіндегі саяси болмысы мен лауазымдарға ие болу мүмкіндігімен байланысты деп есептеген.

Ежелгі Афинада азаматтық тек мемлекет алдындағы заңды міндет қана емес, сонымен қатар этникалық-ұлттық тектіліктің бір түрі ретінде де қарастырылған болуы мүмкін деген болжам бар. «Афиналық» атағы еркін тұрғындарға беріліп, оларды азамат ретінде тануға және қаладағы басқа «азамат емес» тұрғындарға қарағанда ерекше артықшылықтар мен құқықтық қорғанысқа ие болуға мүмкіндік берген.

Афина заңдары тарихында Солонның заңдары азаматтар (афиналықтар) мен азамат емес тұрғындар (афиналық емес еркіндер) арасындағы құқықтық қорғаныс шекарасын анық көрсеткен. Азаматтар — еркін деп танылғандар, ал азамат емес адамдар заң жүзінде құлдыққа түсуге жататын болған.

Сондай-ақ дауыс беру құқығынан құқығы уақытша тоқтатылған азаматтар да айырылған (көбінесе қалаға қарызын төлемегені үшін — *[[атимия]]* ұғымына қараңыз). Кейбір афиналықтар үшін бұл тұрақты (және тіпті мұрагерлікпен берілетін) құқықтан айырылу ретінде қарастырылған.

Кейбір афиналық азаматтар басқаларға қарағанда саяси өмірге анағұрлым белсенді қатысқанымен, бұл жүйенің жұмыс істеуі үшін қажет болған орасан зор қатысушылар саны тікелей демократияға қатысқан азаматтардың ауқымын көрсетеді — бұл қазіргі кез келген демократиядан әлдеқайда кең болған.

Афина азаматы болу үшін азаматтың ата-анасы да азамат болуға тиіс еді; Перикл мен Кимонның б.з.д. 450 жылғы реформаларынан кейін, азаматтық тек екі афиналық ата-анадан туғандарға ғана берілетін болды. Бұл заң артқа қарай қолданылмағанымен, бес жылдан кейін Мысыр патшасы жіберген астық сыйы барлық азаматтарға таратылмақ болғанда, көптеген «заңсыз» азаматтар тіркеуден алынып тасталды.

Азаматтық жеке адамға да, оның ұрпақтарына да қолданылды. Сонымен қатар, оны Халық жиналысы (Экклесия) арнайы шешіммен де бере алатын. Кейде азаматтық тұтас халықтарға да берілді (мысалы, б.з.д. 427 жылы — платеяліктерге, б.з.д. 405 жылы — самостықтарға). Алайда IV ғасырға қарай азаматтық тек жеке адамдарға ғана, 6000 адамдық кворуммен арнайы дауыс беру арқылы берілетін болды. Бұл, әдетте, мемлекетке ерекше қызмет көрсеткендерге марапат ретінде ұсынылатын. Бір ғасыр ішінде осылайша берілген азаматтықтар саны мыңдап емес, жүздеп есептеледі.

*Ксения графе* (ξενίας γραφή) — азаматтық құқықтарды заңсыз пайдаланған адамға қарсы қозғалатын іс болатын. Егер кінәсі дәлелденсе, адам құлдыққа сатылатын, ал оның мүлкі мемлекет пайдасына тәркіленетін.

### Афинадағы әйелдердің орны
Афина демократиясына тек ересек ер афиналық азаматтар ғана қатыса алғандықтан, әйелдер үнемі үкіметтен және қоғамдық рөлдерден шеттетілген. Азаматтық мәселесінде де бұл ұғым әйелдерге сирек қатысты қолданылған. Оның орнына әйелдер көбінесе астэ (*astē*) деп аталған, яғни «қалаға тиесілі әйел» немесе Аттикэ гунэ (*Attikē gunē*) — «Аттикалық әйел / жұбай» деген мағынаны білдірген. «Афиналық» деген атау көбіне тек ер азаматтарға арналған болатын. Периклдің азаматтық туралы заңы (азаматтық тек екі ата-анасы да афиналық болған балаларға беріледі деген) қабылданғанға дейін полис әйелдерді азамат ретінде тіркемеген, және оларға арналған арнайы есеп жүргізілмеген. Соның салдарынан көптеген сот істерінде әйелдердің афиналық еркектің әйелі екенін дәлелдеу қажет болған.

Тек үкіметтен ғана емес, әйелдер қоғамдық пікірталастар мен сөз сөйлеу салаларынан да тыс қалған. Шешендер тіпті азаматтардың әйелдері мен қыздарының есімдерін атамауға тырысқан немесе оларға жанама жолмен сілтеме жасаған. Қоғамдық өмірден ығыстырылған әйелдердің рөлі үй шаруасымен айналысу және екінші сортты адам ретінде қарастырылып, әкесі немесе күйеуінің толық билігіне бағынышты болумен шектелген.

Афиналық ер адамдардың ойынша, әйелдерді саясаттан шеттету себептерінің бірі — олардың әйелдерді жыныстық және зияткерлік тұрғыда кемтар деп кеңінен санауы болды. Афиналық ерлер әйелдердің жыныстық құмарлығы жоғары деп есептеген, сондықтан егер оларға қоғамда еркін әрекет етуге рұқсат берілсе, олар арсыз болады деп қорыққан. Осыны ескере отырып, олар әйелдер некесіз қатынасқа түсіп, некесіз ұл туады деп қауіптенген, бұл жағдайда мұрагерлік пен мүлікті беру жүйесі, сондай-ақ егер баланың ата-аналығы күмән тудырса, оның азаматтық мәртебесі де қауіпке ұшырайды. Зияткерлік тұрғыда афиналық ер адамдар әйелдер ерлерге қарағанда ақылсыз деп есептеген және сондықтан да, сол кездегі варварлар мен құлдар сияқты, оларды саяси мәселелер мен істер жөніндегі қоғамдық пікірталастарға тиімді қатыса алмайды әрі үлес қоса алмайды деп санаған. Бұл ұстанымдар, сондай-ақ әйелдердің шайқаста соғысуына тыйым салу (азамат болудың тағы бір талабы) — афиналық ер адамдардың көзқарасы бойынша әйелдер табиғатынан азаматтыққа лайық емес деген ойға негіз болған.

Дауыс беру және азаматтық құқықтарынан шеттетілгеніне қарамастан, әйелдерге дінді ұстану құқығы берілген.

## Басқарудың негізгі органдары
Өзінің тарихы барысында Афина әртүрлі басшылар тұсында көптеген әртүрлі конституциялық жүйелерді бастан өткерді. Афинадағы реформалар тарихының бір бөлігі, сондай-ақ басқа ежелгі грек қала-мемлекеттерінің конституцияларының жинағы Аристотель немесе оның шәкірттерінің бірі құрастырған «Афиналық полития» деп аталатын үлкен әрі жан-жақты жинаққа біріктірілген. «Афиналық полития» Афина үкіметінің құрылымы мен оның жұмыс үрдісін сипаттайды.

Азаматтар жүздеп, кейде мыңдап жиналатын үш саяси орган болды:

# Экклесия (халық жиналысы) – кей жағдайларда 6 000 адамнан тұратын кворум қажет етілген;
# Буле (500 кеңесі);
# Соттар – ең аз дегенде 200 адам, кей жағдайларда 6 000-ға дейін жеткен.

Осы үш органның ішінде шынайы билік экклесия мен соттарға тиесілі болды – бірақ соттар экклесия сияқты ешқашан жай ғана *демос* («халық») деп аталмаған, себебі олар тек отыз жастан асқан азаматтардан құралған. Маңызды бір ерекшелік – экклесия мен соттардағы дауыс беруші азаматтар кеңес мүшелері мен өзге де лауазымды тұлғалар сияқты қадағалау мен сот жауапкершілігіне тартылмаған. 

Б.з.д. V ғасырда экклесия саяси маңызы бар істерді өзі сот ретінде қарап отырған жағдайлар жиі кездескен, және бұл кездейсоқ емес: 6 000 саны – әрі экклесиядағы толық кворум, әрі жыл сайын сот мүшелері таңдалатын пулдың көлемі болған. Алайда б.з.д. IV ғасырдың ортасына қарай, экклесияның соттық қызметтері едәуір шектелді, дегенмен ол әрдайым саяси істерді бастау сияқты рөлдерді өз қолында сақтап қалды.

### Экклесия

Афина демократиясының орталық оқиғалары — экклесия (*ἐκκλησία, ekklesía*) жиналыстары болды. Парламенттен айырмашылығы, экклесия мүшелері сайланбайтын, жиналысқа өз қалауы бойынша қатысатын құқыққа ие азаматтар еді. Афинада құрылған грек демократиясы тікелей сипатта болды, яғни өкілдік демократия емес: кез келген 20 жастан асқан ер азамат қатыса алатын, әрі бұл азаматтық міндет ретінде қарастырылған.

Демократияның лауазымды тұлғалары ішінара экклесия арқылы сайланды, бірақ көп бөлігі жеребе арқылы таңдалды.

Экклесияның төрт негізгі қызметі болды:

# Атқарушы шешімдер шығару (мысалы, соғыс жариялау немесе шетелдікке азаматтық беру сияқты декреттер қабылдау);
# Кейбір лауазым иелерін сайлау;
# Заң шығару;
# Саяси қылмыстарды қарау.

Жүйе дамыған сайын, соңғы қызмет — саяси қылмыстарды қарау — соттарға берілді.

Экклесиядағы стандартты процедура — ұсынылған мәселеге қарсы және жақтап сөйлеулер, содан кейін қол көтеру арқылы дауыс беру (иә немесе жоқ) болатын.

Маңызды мәселелерде кейде тұрақты көзқарас блоктары болғанымен, саяси партиялар болған жоқ, сондай-ақ Вестминстер жүйесіндегі сияқты үкімет немесе оппозиция деген түсінік те болмаған. Дауыс беру жай көпшілік дауыспен жүргізілді. Кем дегенде б.з.д. V ғасырда, экклесияның өкілеттігіне дерлік ешқандай шектеу қойылмаған. Егер экклесия заң бұзса, жалғыз салдары — ол өзі қабылдаған ұсынысты ұсынғандарды жазалауы мүмкін еді. Егер бір қате шешім қабылданса, экклесияның көзқарасы бойынша, бұл тек өзінің адастырылғандығынан болған.

Көптеген ежелгі демократиялардағыдай, дауыс беру үшін жеке қатысу қажет болған. Әскери қызмет немесе ұзақ қашықтық азаматтық құқықты жүзеге асыруға кедергі келтірген. Дауыс беру, әдетте, қол көтеру арқылы (*χειροτονία, kheirotonia* — «қол созу») жүргізілді, нәтижені лауазымды адамдар көзбен анықтаған. Бұл, әсіресе қараңғы түсе бастағанда, қиындық тудырған. Алайда кез келген қатысушы лауазым иелерінен дауыс санауды қайта жүргізуді талап ете алатын.

Кейбір ерекше дауыс берулер үшін, мысалы азаматтық беру кезінде, 6 000 адамдық кворум қажет болды. Мұндай жағдайларда кішігірім түрлі түсті тастар пайдаланылған: ақ түс – "иә", қара түс – "жоқ" дегенді білдірген. Жиын соңында әрбір дауыс беруші таңдаған тасын үлкен балшық ыдысқа тастаған, кейін бұл ыдыс жарып ашылып, дауыстар саналған.

Остракизм — Афина демократиясына тән ерекше құбылыс, б.з.д. V ғасырдың басында енгізілген. Бұл тәжірибе Экклесияға мемлекет тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін деп танылған азаматты қуғынға жіберуге мүмкіндік берді. Жыл сайын өткізілетін бұл дауыс беру болашақ тирандарға немесе саяси фракцияларға қарсы алдын ала сақтық шарасы болатын. Зерттеуші Старрдың айтуынша, остракизм — Афинаның демократияны қорғау үшін ықпалды тұлғаларға шектеу қою арқылы, бірақ қатал жазаларға жүгінбей, саяси тұрақтылық пен еркіндікті тең ұстауға тырысқан әрекеті болған.

Б.з.д. V ғасырда жыл сайын 10 тұрақты экклесия отырысы өткізілген — әрбір он мемлекеттік айда бір реттен. Қажет болған жағдайда қосымша жиналыстар да шақырылатын. Келесі ғасырда бұл жүйе өзгеріп, жылына 40 жиналыс өткізілетін болған — әрбір айда 4 жиналыстан. Оның біреуі негізгі жиналыс (kyria ekklesia) деп аталды. Қосымша жиналыстар әлі де шақырылып отырған, әсіресе б.з.д. 355 жылға дейін, саяси сот процестері сотта емес, экклесияда өткен. Жиналыстар қатаң белгіленген күндерде емес, ай күнтізбесімен есептелетін жыл сайынғы мерекелерге сәйкес келмеу үшін ауысып отырған. Сонымен қатар, төрт жиналыстың барлығы көбіне айдың соңына қарай жинақталып өткізілетін үрдіс болған.

Экклесия жиналысына қатысу әрдайым ерікті бола бермеген. Б.з.д. V ғасырда қызыл бояуға малынған арқанмен тізбек құрған мемлекеттік құлдар азаматтарды агорада (орталық алаңда) жинап, жиналыс өтетін орын — Пникске қарай айдап апарған. Егер адамның киіміне қызыл бояу жұқса, айыппұл салынған. Б.з.д. 403 жылы демократия қалпына келтірілгеннен кейін, экклесияға қатысқаны үшін ақы төлеу жүйесі енгізілді. Бұл жаңалық азаматтардың жиналыстарға деген қызығушылығын арттырды. Тек алғашқы келген 6 000 адам ғана жиналысқа кіргізіліп, төлем алған. Бұдан кейін қызыл арқан енді кешіккендерді сыртта ұстау үшін пайдаланылған.

### Буле

Б.з.д. 594 жылы Солон экклесия жұмысына бағыт-бағдар беру үшін 400 адамнан тұратын буле (кеңес) құрды деп айтылады. Кейін Клисфеннің реформаларынан кейін, бұл кеңес 500 адамға дейін кеңейтілді және жыл сайын жеребе арқылы сайланатын болды. Клисфен енгізген 10 филаның әрқайсысы кемінде 30 жастағы 50 кеңесші жіберетін.

Буленің мемлекеттік істердегі рөлдері:

* Қаржыны басқару;
* Әскердің атты жасағы мен флотын қадағалау;
* Стратегтерге кеңес беру;
* Жаңа сайланған магистраттарды бекіту;
* Шетелдік елшілерді қабылдау.

Ең бастысы, буле экклесияға арналған алдын ала қаралатын ұсыныстар — пробулевмаларды дайындаған. Төтенше жағдайлар кезінде экклесия булеге уақытша ерекше өкілеттіктер бере алатын.

Клисфен булеге мүше болуды зеугит және одан жоғары әлеуметтік топтармен шектеді. Бұл шешім, шамасы, осы топтардың қаржылық мүдделері оларды тиімді басқаруға ынталандырады деген есеппен қабылданған. Кеңес мүшесі болу үшін адам өз демінде мақұлдануы тиіс еді, ал дем өз атынан жергілікті саясатта тәжірибесі бар және басқаруға тиімді қатыса алатын адамдарды таңдауға мүдделі болатын.

Буледегі он филаның әрқайсысынан шыққан мүшелер бірізділікпен кезекпен буленің тұрақты комитеті — притан ретінде отыз алты күндік мерзімге қызмет атқарды. Кезекшіліктегі барлық елу притания мүшесі экклесия мен буле жиналатын булевтерий ғимаратына іргелес орналасқан Пританейдегі фолос деп аталатын арнайы жерде тұрып, сонда тамақтандырылған. Әр күн сайын әр филадан бір адам жеребе арқылы төраға ретінде таңдалды, ол келесі 24 сағат бойы тфолос ішінде қалуға міндетті болды және буле мен экклесия жиналыстарына төрағалық етті.

Бұған қоса, буле экклесияның атқарушы комитеті ретінде де қызмет атқарды және кейбір басқарушы магистраттардың қызметін бақылап отырды. Буле түрлі алқалар мен магистраттардың жұмыстарын үйлестіріп, өз құрамынан жеребе арқылы таңдалатын он адамдық арнайы алқалар құрды. Бұл алқалар теңіз істерінен бастап діни рәсімдерді өткізуге дейінгі түрлі салаларға жауапты болды. Жалпы алғанда, буле мемлекеттің әкімшілік басқаруының үлкен бөлігін атқарғанымен, шешім қабылдауда дербестік шеңбері шектеулі болды. Буленің саясатқа ықпалы негізінен пробулевтикалық қызметі арқылы іске асты — яғни ол экклесияға ұсыныстар дайындап берді, ал атқарушы рөлінде тек экклесияның шешімдерін жүзеге асырды.

### Соттар (Дикастерий)

Афинада толық азаматтық құқықтарға негізделген (*[[атимия]][[атимия|ны]]* қараңыз) күрделі құқықтық жүйе болған. Лауазым иелеріне қойылатын жас шегімен бірдей, бірақ экклесияға қатысу үшін талап етілетін жастан он жасқа үлкен — 30 жас немесе одан жоғары болу талабы соттарға экклесиямен салыстырғанда белгілі бір бедел берген. Алқа мүшелері ант қабылдауға міндетті болған, бұл экклесияға қатысуға қойылмайтын талап. Соттардың қолданған билігі экклесиямен бірдей негізге сүйенген: екеуі де халық еркін тікелей білдіретін орган ретінде қарастырылған. Лауазымды тұлғалар (магистраттар) қызметтік теріс қылықтары үшін айыпталып, сотқа тартылуы мүмкін болса, алқа мүшелерін ешкім айыптай алмайтын, себебі олар шын мәнінде халықтың өзі болған және олардың үстінен жоғары билік жоқ деп есептелген. Мұның салдары ретінде, кем дегенде айыпталушылардың тарапынан, егер сот әділетсіз шешім шығарса, бұл тек сот талапкердің жалған дәлелдері арқылы адасып қалды деген ұстанымға негізделген.

Негізінде, талап қоюдың екі деңгейі болған: кіші түрі — дике (δίκη) немесе жеке талап, және үлкен түрі — графе (γραφή) немесе қоғамдық талап. Жеке талаптар үшін ең аз алқа саны — 200 адам (егер дауласқан сома 1 000 драхмадан асса, бұл сан 401-ге дейін көбейтілген), ал қоғамдық талаптар үшін — 501 адам. Клисфен реформалары аясында алқалар 6000 адамнан тұратын пулдан жеребе арқылы іріктелген, әр филадан 600 адам. Аса маңызды қоғамдық істер үшін алқа саны қосымша 500 адамнан арттырылуы мүмкін болған. 1000 және 1500 адамдық алқалар жиі кездеседі, ал кем дегенде бір жағдайда (жаңа типтегі іс алғаш сотқа түскенде, мысалы ''графе параномон'') барлық 6000 адам бір іске қатысқан болуы мүмкін.

Істерді талапкерлердің өздері ұсынған, олар бір реттік сөйлеу арқылы, су сағатымен (*клепсидра*) өлшенген уақыт шеңберінде сөз сөйлеген: алдымен айыптаушы, содан кейін айыпталушы. Қоғамдық істерде әр тарапқа сөйлеу үшін үш сағат берілген, жеке істерде бұл уақыт әлдеқайда қысқа болған (бірақ мұнда дауласу сомасына байланысты сәйкестік сақталған). Шешімдер талқылауға арнайы уақыт бөлінбестен, дауыс беру арқылы қабылданған. Алқа мүшелері дауыс беру кезінде бір-бірімен бейресми түрде сөйлесе алған және кейде сот процесі даулы әрі қатты айқаймен өткен — сот мүшелері талапкерлердің айтқандарына наразы немесе сенбейтінін айқайлап білдірген. Бұл, бәлкім, пікір бірлігін қалыптастыруда белгілі бір рөл атқарған. Алқа тек "иә" немесе "жоқ" деген дауыс бере алған — айыпталушының кінәсі мен жазаға қатысты. Жеке істер бойынша тек жәбірленуші немесе оның отбасы ғана айып тағуға құқылы болған, ал қоғамдық істерде кез келген азамат (толық азаматтық құқыққа ие болған — *ho boulomenos*, «қалаған кез келген адам») іс қозғай алатын, себебі бұл істер бүкіл қауымға әсер ететін деп саналған.

Әділ сот тез өткен: іс бір күннен артық созылмауға тиіс, және күн батқанша аяқталуы қажет еді. Кейбір үкімдер автоматты түрде жаза тағайындауға алып келген, бірақ ондай жағдай болмаса, екі тарап та өз жазаларын ұсынған, алқа екі ұсыныстың бірін қосымша дауыс беру арқылы таңдаған. Апелляция қарастырылмаған. Алайда сотта жеңіске жеткен тараптың куәгерлеріне қарсы талап қою механизмі болған, бұл жағдай бұрынғы үкімнің қайта қаралуына әкелуі мүмкін.

Алқа мүшелеріне ақы төлеу шамамен б.з.д. 462 жылы енгізілген және бұл бастама Периклге тиесілі деп есептеледі. Аристотель бұл төлемді радикалды демократияның негізгі белгісі деп сипаттайды (*[[Саясат (Аристотель)|Саясат]], 1294a37*). Пелопоннес соғысының басында Клеон бұл төлемді екі оболдан үш оболға дейін көтерген, және сол деңгейде қалған; бастапқы мөлшері белгісіз.

Айта кетерлік жайт — бұл тәжірибе экклесия жиналысына қатысқаны үшін ақы төлеуден 50 жылдан астам бұрын енгізілген. Сот жүйесін жүргізу Афина мемлекетінің негізгі шығындарының бірі болған және б.з.д. IV ғасырда кейбір қаржылық дағдарыс кезеңдерінде, жеке істер бойынша соттар уақытша тоқтатылған.

Бұл жүйе айқын кәсібилікті жоққа шығаратын сипатқа ие болған.

* Сотта кәсіби төрешілер төрағалық етпеген,
* Сот алқасына ешкім құқық нұсқауын бермеген;
* Алқа мүшелері — кездейсоқ таңдалған, заң саласынан ешбір тәжірибесі жоқ жай азаматтар болған.

Магистраттардың міндеті тек әкімшілік сипатта болған және олар да қарапайым адамдар еді. Афинада жыл сайынғы магистрат қызметтері көбіне өмірде бір-ақ рет атқарылатын. Кәсіби адвокаттар мүлде болмаған — тараптар өз азаматтық құқығы негізінде сөйлеуге міндетті болған. Егер қандай да бір кәсібилік болса, ол жасырын сипатта жүретін: *[[логограф]]* (logographos, шешендік сөз жазушы) жалдап сөйлеуге болатын, бірақ бұл қызмет сотта жарнамаланбаған және алқа мүшелеріне талапкердің өзі сөйлеп тұрғандай көрінуі әлдеқайда әсерлі болған.

### Халық жиналысы мен соттар арасындағы ықпалдың ауысуы
Жүйе дами келе, соттар (яғни басқа кейіптегі азаматтар) экклесияның билігіне араласа бастады. Б.з.д. 355 жылдан бастап, саяси сот істері экклесияда емес, тек соттарда ғана қаралатын болды. Б.з.д. 416 жылы ''графе параномон'' (*«заңға қайшы ұсыныстарға қарсы айыптау»*) енгізілді. Осы тәртіп бойынша, экклесия қабылдаған немесе ұсынған кез келген шешім сотта қаралып, тоқтатылуы мүмкін еді — сот оны жойып, тіпті ұсыныс жасаған адамды жазалауы да мүмкін болған.

Ерекше назар аударар нәрсе — шешімді бұғаттау және сотта сәтті қайта қарау оны экклесияда дауыс бермей-ақ заңдастыруға жеткілікті болған. Мысалы: екі адам экклесияда бір ұсыныс бойынша келіспей қалады; біреуінің ұсынысы қабылданады. Енді олар сотқа барады, және экклесияда жеңілген адам ұсыныс пен оның авторын сотқа тартады. Мұндай істердің саны өте көп болған. Осылайша, соттар іс жүзінде жоғарғы палата сияқты рөл атқара бастады.

Б.з.д. V ғасырда атқарушы декрет пен заң арасында ешқандай рәсімдік айырмашылық болмаған — екеуі де экклесияда қаралып, қабылданған. Алайда б.з.д. 403 жылдан бастап, бұл екеуі қатаң түрде ажыратылды. Осыдан кейін заңдар экклесияда емес, жыл сайынғы 6 000 алқадан арнайы таңдалған азаматтар тобы — номотеттер (*νομοθέται*, «заң шығарушылар») арқылы қабылданатын болды.

### Бастама көтеруші азаматтар
Жоғарыда сипатталған институттар — экклесия, лауазымды тұлғалар, кеңес, соттар — барлық жүйені алға жылжытқан басты тұлғасыз толық болмайды. Бұл тұлға — ho boulomenos (ὁ βουλόμενος - *«қалаған адам», немесе «қалаған кез келген адам»*).

Бұл тіркес азаматтың келесі істерге бастама көтеру құқығын білдіреді:

* экклесияда сөз сөйлеу,
* қоғамдық талап, арыз беру (яғни бүкіл саяси қауымдастыққа әсер ететін іс бойынша),
* заң ұсыну (заң шығарушылардың алдына) немесе кеңеске ұсыныспен жүгіну.

Лауазымды тұлғалардан айырмашылығы, бастама көтерген азамат қызметке кіріспес бұрын сайлауға түспейді, қызметтен кеткен соң автоматты түрде есеп бермейді себебі бұл институттарда нақты өкілеттік мерзімі болмайды, және кейде бұл әрекет бір ғана сәтке созылатын болуы мүмкін.

Алайда, демократиялық сахнаға шығу — қауіпті қадам болған. Егер басқа бір азамат бастама көтерсе, кез келген қоғам қайраткері өз әрекеттері үшін жауапқа тартылып, жазалануы мүмкін.

Мұндай жағдайда, бастама көтеруші азамат енді kategoros (κατήγορος - *«айыптаушы»*) деп аталған — бұл сөз кісі өлтіру істерінде де қолданылған, және ол ho diokon (ὁ διώκων - *«қудалаушы»*) деген қалыпты ұғымнан ерекше.

Перикл, Фукидидтің айтуынша, афиналықтарды саясат жөнінде өте жақсы хабардар деп сипаттаған:*Біз саясатқа қызықпайтын адамды өз ісімен айналысып жүрген жан деп айтпаймыз; біз мұндай адамның бұл жерде мүлде шаруасы жоқ дейміз*.«Идиот» сөзі бастапқыда жай ғана «жеке азамат» дегенді білдірген; кейінгі дәуірдегі «ақымақ адам» деген мағынамен ұштастыра отырып, бұл сөз қазіргі заманғы кейбір комментаторлар тарапынан ежелгі афиналықтар саясатқа араласпаған адамдарды ақымақ деп санаған дегенді көрсету үшін қолданылады. Алайда, сөздің тарихи мағынасының даму барысы бұл түсіндіруге дәлел болмайды.

Афиналық демократия жағдайында сайлаушылар пікір білдіру және талқылауға әсер ету мүмкіндігіне бірдей ие болғанымен, олар әрдайым табысты бола бермеген және көбіне азшылық өздері келіспеген шешімге дауыс беруге мәжбүр болған.

### Архонттар және Ареопаг

Солонның реформаларына дейін, б.з.д. VII ғасырда, Афинаны бірнеше архонт (алдымен үшеу, кейін тоғыз) және ықпалды ақсүйек әулеттерінен құралған Ареопаг кеңесі басқарған. Азаматтар жиналысының бір түрі (мүмкін, гоплиттер табынан) болған сияқты, алайда Солонның реформаларына дейін мемлекетті архонттар мен Ареопаг басқарған және халықтың басқаруға ешқандай қатысы болмаған.

Бастапқыда архонттар, әрқашан аристои қатарынан таңдалып, үш магистраттан тұрған:

* Эпоним архонты (ἄρχων ἐπώνυμος / epốnumos Arkhon немесе ὁ ἄρχων / ho Arkhon, тура мағынасында «архонт», нақтыламасыз), ол жылға өзінің атын берген. Бұл қала-мемлекеттегі ең жоғары саяси лауазым болды. Бұл лауазым архаикалық кезеңнен бастап белгілі, Афина монархиядан демократияға көшкенде қалыптасқан. Эпоним архонты, мүмкін, монархия аяқталғаннан кейін мемлекетті басқаруды өз мойнына алған, ал діни міндеттер мен соғыс істері басқа архонттарға тиесілі болған. Эпоним архонты ауысуы тарихи тұрғыдан өте маңызды болған, себебі жыл оның атымен аталған, және ол заңдардың, келісімдердің, және қоғамдық жазбалардың басында көрсетілген. Ол азаматтық басқару және қоғамдық құзырет үшін жауапты болған. Ол жесірлер мен жетімдердің қамқоршысы болған және отбасылық дауларды қадағалаған. Ол сондай-ақ театр мәселелерімен айналысып, тетралогиялардың демеушілері мен жеңімпаздарын тағайындаған. Тарихи баяндауларда жылдар әдетте сол уақытта эпоним лауазымын атқарған архонттың атымен белгіленген.
* Базилеус архонты  (ἄρχων βασιλεὺς / árkhôn basileùs), ежелгі патшалардың діни қызметтерін өз мойнына алған. Ол қаланың «бас абызы» болған және, сол себепті, зайырлы салада да міндеттері бар қасиетті лауазымды тұлға болған. Ол діни рәсімдерге жауапты болған және Ареопагқа төрағалық еткен. Ол орындалуы тиіс діни тыйымдарды енгізген. Сонымен қатар, ол аймақтар мен қасиетті орындарды бақылап, қоғам атынан құрбандықтар шалып, құпия мейрамдар мен Ленеяны басқарған. Оның жауапкершілік саласы сондай-ақ адам өлтіру және құдайға қарсы әрекеттер сияқты істер бойынша, мысалы, ғибадатханаларды тонау және діни қызмет лауазымының заңсыздығы секілді, оның құқықтық өкілеттігіне сәйкес келген. Базилеус архонтының әйелі — базилина — Афинадағы Буколейон мерекесінде қаланың амандығы үшін Дионис құдайына күйеуге шығып, жыныстық қатынасқа түсуі керек деген сенім болған; бұл заңның нақты қалай жүзеге асқаны белгісіз.
* Полемарх архонты (ἄρχων πολέμαρχος / polemarkhos Arkhon), бастапқыда патшалардан мұраға қалған әскери өкілеттігі бойынша әскерді басқарған, бірақ бұл билікті б.з.д. 487 жылдан кейін стратегтерге берген. Кейбір тарихшылардың айтуынша, полемарх қала-мемлекеттің қарулы күштерінің бас қолбасшысы болған. Марафон шайқасында Геродот полемарх Каллимахтың дауысын шайқасқа кіру мәселесін шешкен шешуші фактор ретінде сипаттаған; бұл дауыс полемархтың стратегке тең дәрежеде немесе бас қолбасшы болғанын білдіреді дегенге қатысты пікірталастар бар. Полемархтың әскери міндеттері б.з.д. 487 жылға дейін жалғасқан, сол кезде жаңа тәртіп енгізіліп, магистраттар жеребе бойынша тағайындала бастады.
Ол сондай-ақ кейбір діни қызметтерді қайтадан атқарған:

* шайқаста қаза тапқан сарбаздарды құрметтеу рәсімдеріне төрағалық еткен.
* тиран өлтірушілер — Гармодий мен Аристогитонды еске алу құрметіне рәсімдік құрбандықтар шалған.
* афиналық емес азаматтарға қатысты соттық қызметтердіатқарған (негізінен метектерге қатысты сот дауларын қадағалаған).

Белгісіз бір уақыттан бастап, үш архонт тоғыз архонтқа айналды, олардың үшеуіне тағы алтауы — тесмотеттер деп аталған, бір түрі сот әкімшілері — көмек көрсеткен. Ақырында, Клисфен тоғыз архонттың хабарламаларын жазуға жауапты хатшыны қосты. Осылайша, басқа афиналық магистраттар сияқты, олардың саны онға жетті.

Солонның реформалары архонттардың тек ақсүйек әулеттерінен ғана емес, жоғары мүлік иелері топтарынан да шығуына мүмкіндік берді. Ареопаг бұрынғы архонттардан құралғандықтан, бұл ақырында ол жердегі ақсүйектердің үстемдігінің әлсіреуіне алып келді. Солон сондай-ақ саяси жүйеге өзгерістер енгізіп, кең ауқымды қатысуға мүмкіндік берді. Алайда, Солон азаматтар жиналысын құрғанына қарамастан, архонттар мен Ареопаг әлі де айтарлықтай билікке ие болған.

Клисфеннің реформалары архонттарды Экклесия сайлайтын болғанын білдірді, бірақ олар әлі де жоғарғы тап өкілдерінен таңдалатын. Ареопаг «Заңдардың қорғаушысы» ретіндегі құзырын сақтап қалды, яғни ол өзіне конституцияға қайшы деп есептеген әрекеттерге вето қоя алатын, алайда бұл іс жүзінде қалай жұмыс істегені нақты емес.

Эфиальт және кейінірек Перикл Ареопагты басқа мекемелерді бақылау және қадағалау рөлінен айырды, бұл оның билігін күрт төмендетті. 458 жылы қойылған «Эвменидтер» пьесасында асыл текті болған Эсхил Ареопагты Афинаның өзі құрған сот ретінде сипаттайды — бұл оның биліктен айрылуына қарамастан Ареопагтың абыройын сақтап қалуға жасалған әрекет сияқты көрінеді.

### Лауазымды тұлғалар
Жыл сайын шамамен 1 100 азамат (оның ішінде 500 кеңес мүшелері де бар) лауазым атқарған. Олардың көпшілігі жеребе бойынша, ал әлдеқайда аз және беделдірек тобы — шамамен 100 адам — сайлау арқылы тағайындалған. Екі әдіс те міндетті болмаған; азаматтар өз еркімен кандидатурасын ұсынуы тиіс болған. Әсіресе жеребе арқылы таңдалғандар — арнайы біліктілігі жоқ қарапайым азаматтар болған. Бұл дерлік сөзсіз еді, себебі стратегтерден басқа барлық лауазымдарға қатаң мерзімдік шектеулер қойылған. Мысалы, азамат өмірінде тек екі рет және араға жыл салып қана Буле мүшесі бола алған. Сонымен қатар, лауазым иелеріне қатысты белгілі бір шектеулер де болған. Жас шектеуі белгіленіп, ең төменгі жас — 30 деп белгіленген, бұл кез келген уақытта ересек азаматтардың шамамен үштен бірін жарамсыз еткен. Белгісіз бір бөлігі сондай-ақ азаматтық құқығынан айырылған (атимия), олардың бір бөлігі — тұрақты, ал енді бірі уақытша шеттетілген. Бұдан бөлек, барлық таңдалған азаматтар қызметке кіріспес бұрын тексеруден (докимасия) өткен, осы сәтте олар қызметке жіберілмей қалуы да мүмкін еді.

Экклесияда дауыс берген азаматтар бақылау мен жазаға тартылудан босатылған болса, сол азаматтар лауазымды қызмет атқарған кезде, халыққа қызмет еткен болып саналған және өте қатаң жазаға ұшырауы мүмкін болған. Қызметке кіріспестен бұрын тексеруден бөлек, лауазымды тұлғалар қызметтен кеткен соң да қызметін тексеруге (эутина, “есеп тапсыру”) міндетті болған. Бұл екі рәсім көп жағдайда қысқа әрі формалды сипатта болса да, егер бір азамат бұл мәселеге сотта шағымданғысы келсе, істі алқа сотына жеткізу мүмкіндігі болған. Егер тексеру сотқа жетсе, бұрынғы лауазым иесі ауыр жазаға тартылуы мүмкін еді. Тіпті лауазым атқару кезінде де кез келген лауазымды тұлға импичментке ұшырап, экклесия шешімімен қызметінен босатылуы мүмкін болған. Жыл сайын өтетін он “негізгі жиналыстың” әрқайсысында күн тәртібінде нақты түрде «Лауазымды тұлғалар өз міндеттерін дұрыс атқарып жатыр ма?» деген сұрақ қойылған.

Лауазымды тұлға ретінде белсенді болған азаматтар экклесияда дауыс бергенде немесе алқаби ретінде қызмет еткен кезінен мүлде өзгеше рөл атқарған. Жалпы алғанда, бұл лауазымды тұлғалар жүзеге асырған билік күнделікті әкімшілікке қатысты және өте шектеулі болған. Бұл лауазымды тұлғалар халықтың өкілдері емес, олардың агенттері болған, сондықтан олардың рөлі басқару емес, әкімшілік ету болған. Лауазымды тұлғалардың өкілеттігі нақты анықталған және бастама көтеру қабілеттері шектеулі болған. Жазалауға келгенде, ешбір лауазымды тұлға елу драхмадан артық айыппұл сала алмаған. Бұдан жоғары кез келген айыппұл сотқа жеткізілуі тиіс болған. Біліктілік басты мәселе болып көрінбеген, кем дегенде б.з.д. IV ғасырда, басты назар олардың демократияға адалдығына немесе олигархиялық бейімділігіне аударылған. Демократияның этикасының бір бөлігі, керісінше, жалпылама біліктілікті үздіксіз қатысу арқылы қалыптастыру болған. Б.з.д. V ғасырдағы жүйеде жыл сайын сайланатын он генерал жиі өте беделді болған, бірақ олардың билігі, негізінен, олардың жиі сөйлеген сөздерінде және экклесиядағы беделінде жатқан, нақты берілген өкілеттікте емес.

#### Жеребе бойынша сайлау
Жеке тұлғаны жеребе бойынша сайлау еңбегіне немесе сатып алынуы мүмкін жеке беделіне емес, азаматтығына негізделген. Сондықтан жеребе әдісі дауыс сатып алу арқылы жемқорлықты болдырмау құралы ретінде қарастырылған және ол азаматтарға саяси теңдік берген, өйткені әрбір азаматтың мемлекеттік лауазымға ие болуға тең мүмкіндігі болған. Бұл әдіс сондай-ақ демагогияға қарсы тосқауыл ретінде қызмет еткен, дегенмен бұл тосқауыл кемшіліксіз болмаған және сайлауда сайлаушылардың көңілін табу әрекеттерін толықтай тоқтатпаған.

Жауапкершілікті білікті не біліксіз адамдарға кездейсоқ тапсырудың айқын қауіптері бар, бірақ бұл жүйеде мүмкін болатын мәселелерді жұмсартуға бағытталған тетіктер де қарастырылған. Афинада лауазымға таңдалған азаматтар топпен (кеңестермен, алқалармен) қызмет атқарған. Топ ішінде бір адамның дұрыс жолды білетін ықтималдығы жоғары және білмейтіндер білетіндерден үйренуі мүмкін. Белгілі бір лауазымды атқару кезеңінде топтағы әр адам басқаларын бақылау арқылы тексеріп отырған. Алайда, мысалы, тоғыз архонт секілді, сырттай бір кеңес болып көрінгенімен, әрқайсысы мүлде түрлі қызметтер атқарған лауазымды тұлғалар да болған.

Жеребе арқылы тағайындалатын ешбір лауазымды бір адам екі рет иелене алмайтын. Жалғыз ерекшелік — буле (500 кеңесі). Бұл жағдайда демографиялық қажеттілікке байланысты, азамат өмірінде екі рет қызмет ете алатын болған. Бұл қағида архонттар сияқты магистраттарға көмек көрсететін хатшылар мен көмекші хатшыларға дейін қолданылған. Афиналықтар үшін сақтанатын басты нәрсе біліксіздік емес, лауазымды билікті ұзақ мерзімге иеленуге ұмтылу болған сияқты.

#### Сайлау
Афиналық сайлау кезінде мың адамның шамамен жүзге жуығы жеребе бойынша емес, сайлау арқылы таңдалған. Бұл топта екі негізгі санат болған: көп мөлшердегі ақшаны басқаруға жауапты лауазымды тұлғалар және он генерал, яғни стратегтер. Қаржыға жауапты лауазымды тұлғалардың сайлану себептерінің бірі — ұрланған ақшаны олардың мүлкінен өндіріп алуға болатындығы еді; жалпы алғанда, сайлау бай адамдарға басымдық берген, бірақ бұл жағдайда байлық іс жүзінде қажетті шарт болған.

Генералдар тек олардың рөлі арнайы білімді талап еткендіктен ғана емес, сонымен қатар соғыстар жүріп жатқан бүкіл грек әлемінде тәжірибесі мен байланыстары бар адамдар болуы керек болғандықтан сайланған. Б.з.д. V ғасырда, әсіресе Периклдің бейнесі арқылы қарағанда, генералдар полистегі ең ықпалды адамдардың қатарында болуы мүмкін еді. Дегенмен, Перикл жағдайында, оның билігі жыл сайынғы бірнеше рет генерал болып сайлануынан (әр жылы тағы тоғыз адаммен бірге) туындады деп түсіну қате. Оның лауазым иесі болуы — оның ықпалының көрінісі мен нәтижесі болған. Бұл ықпал оның экклесиямен қарым-қатынасына негізделген, ал бұл қарым-қатынас ең алдымен кез келген азаматтың халық алдында шығып сөйлеу құқығында жатқан. Б.з.д. IV ғасырдағы демократия нұсқасында генерал және экклесиядағы негізгі саяси шешен рөлдері әдетте әртүрлі адамдармен орындалатын болған. Бұл ішінара кейінгі кезеңде қолданылған соғыстың барған сайын маманданған түрлерінің салдары еді.

Сайланған лауазымды тұлғалар да қызметке кіріспестен бұрын тексеруге және қызметтен кейін бақылауға ұшыраған. Сондай-ақ олар экклесия жиналған кез келген уақытта қызметінен босатылуы мүмкін еді. Тіпті лауазымда болған кезде «қызметін тиісінше атқармағаны» үшін өлім жазасы да болған.

## Сын
Афина демократиясын көне де, қазіргі де көптеген сыншылар сынаған. Ежелгі грек сыншыларының қатарына қолбасшы әрі тарихшы Фукидид, драматург Аристофан, Сократтың шәкірті Платон, Платонның шәкірті Аристотель және Ескі Олигарх деген атпен белгілі бір жазушы кіреді. Қазіргі сыншылар көбінесе саяси қатысудың шектеулі талаптарын сынға алса, ежелгілер демократияны тым инклюзивті деп есептеген. Олардың ойынша, қарапайым халық билік жүргізуге міндетті түрде лайық емес және олар үлкен қателіктерге жол беруі мүмкін еді. Сэмонс былай дейді:Қазіргі заманда Афинадан қазіргі ойға, үкіметке немесе қоғамға қатысты сабақ немесе шабыт іздеу ниеті мына бір таңғаларлық парадоксқа тап болады: ежелгі демократияны дүниеге әкеліп, оны жүзеге асырған халық бізге бұл басқару түріне (философиялық немесе теориялық деңгейде) қатысты тек сыннан басқа ештеңе қалдырмаған. Одан да бұрын, демократиялық үкімет кезеңіндегі Афинаның нақты тарихы көптеген сәтсіздіктермен, қателіктермен және қиянаттармен белгіленген — ең әйгілісі Сократтың өлім жазасына кесілуі — және бұл қазіргі кезде кең таралған «демократия жақсы басқаруға әкеледі» деген ұғымға көлеңке түсіретін сияқты.Фукидид, өзінің аристократиялық және тарихи көзқарасынан, демократиялық үкіметтегі елеулі кемшілік – қарапайым халықтың тіпті заманауи фактілерге тым сенгіштігі әділ басқаруға кедергі болады деп есептеді, бұл оның сыншыл-тарихи көзқарасынан айырмашылық танытты. Мысалы, ол Спартаға қатысты қателіктерді атап өтеді; афиналықтар қате түрде Спарта патшаларының әрқайсысы билеуші кеңесте екі дауысқа ие деп және Спартада Питанат локосы деп аталатын батальон бар деп сенген. Фукидид үшін бұл салғырттық қарапайым халықтың "дайын әңгімелерді артық көретіндігімен" байланысты болған.

Дәл сол сияқты, Платон мен Аристотель демократиялық басқаруды сан жағынан басым кедейлердің байларды езгіге салуы ретінде сынаған. Олар оны әркімнің тең құқығы бар әділ жүйе ретінде емес, айқын әділетсіз жүйе ретінде қарастырған. Аристотельдің еңбектерінде бұл "арифметикалық" және "геометриялық" (яғни, пропорционалды) теңдік арасындағы айырмашылық ретінде жіктеледі.

Демостың басқаруын ежелгі сыншылар бейберекет және ерікті деп санаған. Екі мысал бұл көзқарасты дәлелдейді:

* Б.з.д. 406 жылы, Сицилиядағы кең көлемді шабуыл күштерінің жойылуынан кейінгі бірнеше жылдық жеңілістерден соң, афиналықтар ақыры Аргинус теңіз шайқасында спарталықтарды жеңді. Шайқастан кейін дауыл тұрып, қолбасшы генералдар тірі қалғандарды жинай алмады. Афиналықтар сегіз генералдың алтауын соттап, өлім жазасына кесті. Техникалық тұрғыдан бұл заңсыз болды, өйткені генералдар Афина заңдары талап еткендей жеке-жеке емес, бір топ ретінде сотталып, үкім шығарылды. Сол күні экклесияда төрағалық еткен азамат Сократ болып, (ешқандай әсері болмағанымен) бұл әрекетке қарсылық білдіріп, халықтың қалағанын істеуге толық құқылы емес екендігін айту — масқара екенін жеткізді. Бұл заңсыз әділетсіздіктен бөлек, кейінірек демос бұл шешімге өкініп, оларды адастырғандар кінәлі деп тапты. Генералдарды бірге соттауды ұсынғандардың өзі, соның ішінде ұсыныс авторы да, сотқа тартылды.
* Б.з.д. 399 жылы Сократтың өзі "жастарды бұзды және бөтен құдайларға сенеді" деген айыппен сотталып, өлім жазасына кесілді. Оның өлімі Еуропаға бүгінге дейін есте сақталған алғашқы интеллектуалды мерт етілген тұлғаны сыйлады, бірақ демократияға оның шәкірті және демократияның жауы Платон арқылы мәңгілік жағымсыз атақ әкелді. Сократтың соттағы дәлелдеріне сүйене отырып, Лорен Сэмонс былай деп жазады: "Әрине, кез келген көпшілік, оның ішінде алқабилердің көпшілігі де, дұрыс шешім қабылдауы екіталай деген қорытынды шығады." Алайда, "кейбіреулер бұған қарсы уәж келтіріп: Афина — Сократты дүниеге әкелген жалғыз қала-мемлекет деп айтуы мүмкін. Кейбіреулер сөзін жалғастырып, Сократты өлім жазасына кескен сияқты оқиғаларды афиналықтардың өз демократиясының мәні мен мүмкіндігін толық түсінбеуінің мысалы ретінде қабылдауымыз керек деп айтуы мүмкін."
Платон Сократтың өліміне демократияны кінәлағанымен, оның демостың басқаруына деген сыны әлдеқайда ауқымды болған. Оның көптеген еңбектері демократияға балама жүйелерге арналған. «Мемлекет», «Саясаткер» және «Заңдар» атты еңбектерінде ол демократиялық басқаруға қарсы көптеген уәждер келтіріп, керісінше тар ауқымды, білімге негізделген басқару формасын жақтаған:«Қаланы басқару міндеті тек білімі бар адамдарға сеніп тапсырылуы тиіс, өйткені тек солар ғана өз азаматтарына білім арқылы ізгілікке, яғни жетілуге жетуге көмектесе алады.»Демократиялық сәтсіздіктерді жүйелік мәселе ретінде қарау керек пе, әлде Пелопоннес соғысы кезіндегі төтенше жағдайлардың салдары ма — бұл талқылауға ашық мәселе. Дегенмен, кемшіліктерді түзетуге бағытталған әрекеттер болғаны байқалады. Б.з.д. 403 жылы демократияның жаңа нұсқасы енгізілді, бірақ оны бұған дейінгі де, кейінгі де реформалармен байланыстыруға болады (мысалы: б.з.д. 416 ж. — графе параномон, б.з.д. 355 ж. — экклесияда саяси соттардың тоқтатылуы). Мысалы, номотесия жүйесі енгізілді. Бұл жүйеде:Жаңа заңды кез келген азамат ұсынуға құқылы болды. Қолданыстағы заңды өзгерту ұсынысы міндетті түрде оны алмастыратын жаңа заң жобасымен бірге ұсынылуы тиіс еді. Ұсынысты жасаған азамат оны алдын ала жариялауы керек болатын: жариялау — ұсынысты агорадағы Эпоним қаһармандарының мүсіндерінің жанындағы ағартылған тақтаға жазып ілу арқылы жүзеге асырылды. Бұл ұсынысты Буле (Кеңес) қарастырып, ол Экклесия (Жалпы жиналыс) күн тәртібіне енгізілетін. Егер экклесия ұсынылған өзгерісті қолдаса, жоба әрі қарай номотеттер деп аталатын (сөзбе-сөз «заң орнатушылар») азаматтар тобында қаралатын.Уақыт өте келе, жауапкершілік экклесиядан соттарға ауыса бастады: заңдарды алқабилер қабылдай бастады, ал экклесия шешімдері қайта қарауға болатын болды. Яғни, барлық азаматтардың жаппай жиналысы біршама шеттетіліп, орнына ант берген, бір күн ішінде тек бір мәселені қарайтын мыңға жуық азаматтан құралған топтардың рөлі артты. Бұл өзгерістің бір кемшілігі — жаңа демократия жүйесі жедел әрі шешуші әрекет қажет болған жағдайларда баяу жауап беруге бейім болды.

Тағы бір сын бағыты – демократия мен Афина өмірінің жағымсыз қырлары арасындағы мазасыз байланысты байқау. Демократия Афина империализмінен отыз жылдан астам уақыт бұрын пайда болғанымен, олар кейде бір-бірімен байланыстырылып жатады. Ең кемінде б.з.д. V ғасырдың көп бөлігінде демократия бағынышты мемлекеттерден тұратын империя есебінен қоректенді. Мелесийдің ұлы Фукидид (тарихшы емес), ақсүйек ретінде, бұл саясаттарға қарсы тұрды және сол үшін б.з.д. 443 жылы остракизмге ұшырады.

Кейде империалистік демократия аса қатыгездікпен әрекет етті, мысалы, Мелос аралының бүкіл ер адамдарын өлім жазасына кесіп, әйелдері мен балаларын құлдыққа сатып жіберу туралы шешім қабылдағанда, тек Афинаға бағынышты болудан бас тартқаны үшін. Қарапайым халық сан жағынан теңіз флотында басымдыққа ие болды, және олар бұл флотты ескекші ретінде жұмыс істеу және шетелдік әкімшілік лауазымдар арқылы өз мүдделерін көздеуге пайдаланды. Бұған қоса, олар империядан түскен табысты мемлекеттік қызмет үшін жалақы төлеуге жұмсады. Бұл көзқарас антидемократиялық брошюрада баяндалған, оның аноним авторын жиі «Ескі Олигарх» деп атайды. Бұл жазушы (сондай-ақ псевдо-Ксенофонт деп те аталады) демократияға қарсы бірнеше сыни ескертпелер жасаған, мысалы:

* Демократиялық басқару бүкіл полистің емес, ұсақ әрі өз мүддесін көздейтін топтардың пайдасына жұмыс істейді.
* Саяси жауапкершілікті ұжымдастыру — бұл алдамшы тәжірибелерге жол ашып, кейбір шаралар танымал болмаған кезде жеке адамдарды жазықсыз жапа шеккен етуге әкеледі.
* Жүйенің ашықтығы оппозицияны да сол жүйенің бір бөлігіне айналдырып жібереді, сондықтан демократияда, кемшіліктері бола тұра, қарсыластар аз.
* Империялық саясат жүргізетін демократиялық Афина полистен тыс жерде де демократияға ұмтылысты таратады.
* Демократиялық үкімет ресурстарды бақылауға тәуелді, бұл үшін әскери күш пен материалдық қанау қажет.
* Бостандық пен теңдік ұғымдары шектен тыс кеңейтіліп, азамат еместерді де көп қамтиды.
* Табиғи және саяси әлемнің ара жігін көмескі ете отырып, демократия биліктегілерді өз мүддесіне қарсы келетін бейморальдық әрекеттерге итермелейді.

Аристотель де демократиядан гөрі жақсырақ деп санаған басқару түрі туралы жазған. Оның пікірінше, билікке кез келген азаматтың бірдей қатысуы емес, ізгілігі жоғары азаматтардың көбірек ықпалға ие болуы — әлдеқайда орынды. Сонымен қатар, кейбір зерттеушілер Афина демократиясы кезінде кемсітушілік шекаралары айқындала түсті деп есептейді, әсіресе әйелдер мен құлдар арасында, сондай-ақ азаматтар мен азамат емес тұрғындар арасында. Ер азаматтың рөлін тым асыра мадақтау, осы мәртебеге ие болмағандардың қоғамдық жағдайын әлсіретіп жіберді деген уәж де бар.

* Бастапқыда, ер адам азамат болып есептелуі үшін оның әкесі азамат болуы жеткілікті еді. Периклдің тұсында, б.з.д. 450 жылы, талаптар қатайтылып, азамат тек афиналық әке мен афиналық анадан туған жағдайда ғана азамат деп танылатын болды. Сондықтан шетелдік аналары барлар, яғни метроксениялар, енді азаматтықтан шығарылды. Демосфен заманына қарай мұндай аралас некелер үшін қатаң жазалар қолданылды. Ғасыр басында белгілі болған көптеген афиналықтар бұл заң күшіне енген жағдайда азаматтықтан айырылатын еді: демократияның негізін қалаушы Клисфеннің анасы афиналық болмаған, ал Кимон мен Фемистоклдың аналары грек те емес, фракиялық болған.
* Сол сияқты, әйелдердің жағдайы да Афинада басқа грек қалаларымен салыстырғанда төменірек болғаны байқалады. Спартада әйелдер көпшілік алдында дене жаттығуларына қатысқан – сондықтан Аристофанның «Лисистрата» пьесасында афиналық әйелдер спарталық әріптестерінің күнге күйген, бұлшықетті денелеріне таңданады – және әйелдер өз атына мүлік иелене алған, ал Афинада бұл мүмкін емес еді. Мизогиния (әйелдерді кемсіту) Афинада ойлап табылмағанымен, сол кездегі басқа мемлекеттерге қарағанда Афинада мизогиния қаталдау болды деген пікір бар.
* Құлдық Афинада басқа грек қалаларымен салыстырғанда кең таралған. Шынында да, шетелдік грек еместерді («варварларды») жылжымалы мүлік ретінде пайдалану – яғни заттық құл ретінде – афиналық тәжірибе сияқты көрінеді. Бұл парадоксалды сұрақты туындатады: демократия құлдыққа «негізделген» бе? Құлдарға иелік ету, тіпті аз ғана құл ұстау байлықпен бірдей болмаса да, кедейлеу афиналықтардың өз уақыттарының көп бөлігін саяси өмірге арнауына мүмкіндік бергені анық сияқты. Бірақ бұл қосымша уақыт демократия үшін шешуші болды ма, оны нақты айту мүмкін емес. Құл иеленудің кең таралуы сондай-ақ байлардың (нақты еңбек етуден бос азшылықтың) бос уақыттары кедей әріптестерін қанауға онша тәуелді болмауына да әсер етті. Жалақыға жұмыс істеу біреудің еркіне бағыну деп есептелгенімен, Афинада (б.з.д. VI ғасырдың басында Солонның реформаларынан кейін) борыштық құлдық жойылған еді. Азаматтар арасындағы жаңа теңдік түріне жол ашу демократияға алып келді, ал демократия, өз кезегінде, бос уақытқа қолжетімділікті бай мен кедей арасында белгілі бір дәрежеде теңестіру үшін жаңа құрал – заттық құлдықты қажет етті. Сенімді статистика болмағандықтан, осы байланыстардың бәрі жорамал болып қалады. Алайда, Корнелиус Касториадис атап өткендей, басқа қоғамдар да құл ұстаған, бірақ оларда демократия дамымаған. Құлдық мәселесіне қатысты да, бастапқыда афиналық әкелер құл әйелдерден туған балаларын азамат ретінде тіркей алған деген жорамал бар.
XIX ғасырдан бастап, афиналық демократияның нұсқасы кейбір топтар тарапынан қазіргі қоғамдар әлі де қол жеткізе алмай жүрген мақсат ретінде қарастырылып келеді. Олар өкілдік демократияны афиналық үлгідегі тікелей демократиямен толықтыруды немесе тіпті ауыстыруды қалайды, бәлкім электронды демократияны пайдалану арқылы. Басқа бір топ, керісінше, көптеген афиналықтардың үкіметке қатысуына рұқсат етілмегенін ескеріп, афиналық демократияны мүлде демократия деп есептемейді. "Афинамен салыстырулар жалғаса бермек, өйткені қоғамдар қазіргі жағдайларда демократияны жүзеге асыруға ұмтыла береді, ал олардың жетістіктері мен сәтсіздіктері талқыланып отырады."

Грек философы және белсендісі Такис Фотопулос былай деп уәж айтқан: "Афиналық демократияның түпкілікті сәтсіздігі әдеттегідей сыншылар айтатындай, демократияның ішкі қайшылықтарынан емес, керісінше, афиналық демократия ешқашан инклюзивті демократияға жетіліп үлгермегендіктен болды. Мұны жай ғана жетілмеген "объективті" жағдайлармен, өндіргіш күштердің төмен даму деңгейімен және т.б. түсіндіру жеткіліксіз – бұл факторлар қаншалықты маңызды болса да, дәл сол объективті жағдайлар ол кезде Жерорта теңізі өңірінің көптеген жерлерінде, Грекияны айтпағанда, кең тараған болатын, бірақ демократия тек Афинада ғана гүлденді".

## Мұрасы
XX ғасырдың ортасынан бастап, көпшілік мемлекеттер үкіметтерінің нақты құрамына қарамастан өздерін демократиялық деп жариялады. Алайда афиналық демократия жойылғаннан кейін оны жақсы басқару формасы ретінде бағалағандар аз болды. Билікті заңдастыру Платон мен Аристотельдің теріс сипаттамаларына қарсы тұратындай түрде тұжырымдалмады, олар демократияны байларды тонайтын кедейлердің билігі деп санаған. Демократия "ұжымдық тирания" ретінде қабылдана бастады. "XVIII ғасырдың соңына дейін демократия үнемі айыпталып келді." Кейде демократиялық элементтері бар аралас конституциялар дамыды, бірақ "ол азаматтардың өзін-өзі басқаруы дегенді білдірмеді".

Афиналық демократия дәстүрі XVIII ғасырдағы көтерісшілердің зияткерлік негізінің маңызды бөлігі болды деп айту жаңсақ болар еді. Америка мен Франция көтерісшілеріне, сондай-ақ ағылшын радикалдарына шабыт берген классикалық үлгі Грекия емес, Рим болды, ал Цицерон мен Цезарь дәуіріндегі Рим демократия емес, республика болды. Осылайша, 1787 жылы Филадельфияда жиналған Америка Құрама Штаттарының негізін қалаушылар кеңесі Ареопаг кеңесін емес, кейіннен Капитолийде жиналатын Сенатты құрды. Руссоның (1712–1778) ізімен, "демократия билік жүргізуге халықтың тікелей қатысуы емес, халық егемендігімен байланыстырыла бастады".

Бірқатар неміс философтары мен ақындары ежелгі Афинадағы өмірдің толыққанды болмысын көріп, одан ләззат алды, және көп ұзамай "ағылшын либералдары афиналықтарды қолдайтын жаңа уәж ұсынды". Қарсы тарапта, Сэмюэл Джонсон сияқты ойшылдар демократиялық шешім қабылдайтын органдардың надандығына алаңдады, бірақ "Маколей, Джон Стюарт Милль және Джордж Грот афиналық демократияның басты күші азаматтардың жоғары мәдени деңгейінде жатыр деп білді және Британияда ежелгі афиналықтар жеткен деңгейге ұқсас ортақ азаматтық сананы қалыптастыра алатын білім беру жүйесін жақсартуды ұсынды".

Джордж Гроут өзінің "Грекия тарихы" (1846–1856) еңбегінде "афиналық демократия — кедейлердің тираниясы да, тобырдың билігі де емес" деп мәлімдеді. Ол әрбір азаматқа дауыс беру құқығын беру арқылы ғана мемлекет жалпы мүдде үшін басқарылатынын дәлелдеуге болады деп есептеді.

Кейінірек, Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін демократия ежелгі тарихи контекстен ажыратыла бастады. Осыдан кейін ол саяси билікті ұйымдастырудың көптеген ықтимал тәсілдерінің бірі ғана болуды доғарды. Оның орнына, демократия теңдікке негізделген қоғамдағы жалғыз мүмкін саяси жүйеге айналды.

## Дереккөздер

Санат:Афиналық демократия
Санат:Саяси жүйелер