open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миджикенда

**Миджикенда** — Кенияның оңтүстік-шығысындағы банту халықтарының тобы. Негізінен жағалауда тұрады, Момбаса және Малинди порттық қалаларының тұрғындарының едәуір бөлігін құрайды. Олар солтүстік, орталық және оңтүстік болып бөлінеді. Жалпы саны 1,9 млн адам. (2010, бағалау).

## Тілі
Суахили тілі кең таралған.

## Діні
Миджикенда негізінен сүнниттік мұсылмандар, протестанттар, католиктер, дәстүрлі культтерді ұстанушылар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, маниок, жүгері, бұршақ дақылдары, кейбір аудандарда – ананас, кокос пальмасы), бау-бақша, мал шаруашылығы (ірі қара, ешкі және қой), тауық өсіру, теңізден балық аулау.
Қолөнерден – темірді балқыту және соғу, қару-жарақ пен құрал-жабдықтар жасау, зергерлік бұйымдар (темір шынжыр, сырға), қыш, ағаш өңдеу, тастан қол диірмен жасау.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйым: аталық және аналық  мұрагерлік, үлкен отбасылық қауымдастықтар, жас класстары жүйесі болды, еркек үйі жұмыс істеді. Моногамия - христиандар арасында, басқа миджикендалар арасында полигамияға рұқсат етілген.

Дәстүрлі елді мекендері шашыраңқы және сызықты орналасқан. Қасиетті тоғайлар деп аталатын жерлерде арнайы бекітілген ғұрыптық құрылымдар (кая) болған. Тұрғын үйлері дөңгелек немесе сопақша болып келеді. Қаңқасы сырықтар мен бұтақтардан жасалған, шөппен жабылған күмбезді жақтау, бұтақтан жасалған аласа есігі бар.
Бөлме шаруашылық бөлікке (азық-түлік, инвентарь қоймасы) және тұрғын үй бөлігіне бөлінген. Қазіргі миджикендалар арасында суахили типіндегі тұрғын үйлер мен коттедждер жиі кездеседі.

Дәстүрлі киімдері - ерлерде жамбасқа, әйелдерде кеудеге оралған мата, теріден және өсімдік талшықтарынан тігілген жамылғы. Еуропалық киім түрлері таралған.

Халық ауыз әдебиеті дамыған (ән, би, этногенетикалық аңыздар).

## Дереккөздер

 
Санат:Кения халықтары
Ресей Қорғаныс министрлігі

**Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігі** () — Ресей Қарулы Күштерінің басқарушы органы, Ресей үкіметі құрамындағы министрліктердің бірі.

Ресей президенті Ресей Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы болып табылады және Министрліктің қызметіне басшылық етеді. Қорғаныс министрі қарулы күштерге күнделікті әкімшілік және жедел билікті жүзеге асырады. Қазіргі қорғаныс министрі — Андрей Белоусов.

## Тарихы
Министрлік қазіргі түрінде 1992 жылғы 16 наурызда пайда болды.

КСРО ыдырауына байланысты және ТМД мүше мемлекеттерінің мемлекет басшыларының 1992 жылғы 20 наурыздағы Келісіміне сәйкес **ТМД Біріккен Қарулы Күштерінің Бас қолбасшылығы** құрылды. Ол 1993 жылдан бері ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің әскери ынтымақтастығын үйлестіру штабы деп аталады.

2001 жылғы наурызда  негізі қаланған.

2007 жылы 15 ақпанда Анатолий Сердюков Ресей қорғаныс министрі болып тағайындалды. Сердюков министрлігі кезінде Ресей Қарулы Күштерінің түбегейлі реформасы басталды, оларға «жаңа келбет» берілді. 2008 жылғы тамызда Грузиядағы соғыс реформалау шешімін жылдамдатқан себептердің бірі болды. Сердюков 2008 жылы 14 қазанда Ресей Қорғаныс министрлігі алқасының жұмысын аяқтағаннан кейін реформаның басталғанын ресми түрде жариялады.  Өзгерістер Ресей Қарулы Күштерінің барлық негізгі элементтеріне әсер етті.

2022 жылғы ақпанда Ресей әскерлері Украинаға басып кірді. Оған байланысты Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігі ЕО-ның санкциялар тізіміне енгізілді. 2022 жылғы 3 наурызда Қорғаныс министрлігі АҚШ-тың санкциялық тізімдеріне енгізілді. 2022 жылғы 10 наурыз ол Канаданың санкциялар тізіміне де енгізілген. 2022 жылғы 19 қазанда министрлік «2022 жылғы 24 ақпанда Ресей әскерлерінің Украинаға жан-жақты басып кіруіне жауап ретінде» Украинаның санкциялар тізіміне енгізілді. Ол ұқсас себептермен Бельгия, Франция және Швейцарияның санкциялық тізімдерінде көрсетілген.

## Министрлер тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қорғаныс министрліктері
Санат:Ресей Федерациясы федералдық министрліктері
Шеңгелді (өзен)

**Шеңгелді** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданы мен Алматы облысы, Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты аумақпен ағатын өзен.

## Сипаттамасы
Жетісу облысы, Кербұлақ ауданындағы Малайсары жотасының оңтүстігінен басталып, Қапшағай бөгеніне құяды. Ұзындығы 58 шақырым. Су жиналатын алабы 494 шаршы шақырым. Өзен бойында Малайсары бөгені бар. 

## Көрінісі
Аңғары 250-300 метр. Оң жағалық беткейі тік (6-7 метр), сол жағалығы көлбеу. Жайылмасы сол жағалауында, ені 9-10 метр. Жағасы тік, жарлы, Тұрақты ағыны жоқ, тек көктемде ғана сулы. Жауын-шашын суымен толығады. Көпжылдық орташа су ағымы 0,17 м3/с. Судың минералдылығы 0,59г/дм3 құрайды, химиялық құрамы гидрокарбонатты–сульфатты, натрилі–кальцийлі.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы өзендері
Санат:Алматы облысы өзендері
Мурабба (тағам)

**Мурабба** () — Оңтүстік Кавказдың, Орталық Азияның, Оңтүстік Азияның және Таяу Шығыстың көптеген аймақтарында танымал тәтті жеміс джемін білдіреді. Ол әдетте жеміс-жидек, қант және дәмдеуіштермен дайындалады.

Танымал тәтті жемістер — алма, өрік, қарлыған (амла), манго, қара өрік, айва және күздік қауын.

## Галерея

Murabba.jpg|Непалдан келген мурабба қысқы қауыны
Təbriz Balqabaq Mürəbbəsi.jpg|Асқабақ джемі немесе мурабба, Тебриз, Иран Әзірбайжаны
Təbrizin müxtəlif mürəbbə növləri.jpg|Тебриздегі мураббаның әртүрлі түрлері, Иран Әзірбайжаны


## Тағы қараңыз
* Мурабба

## Сілтемелер
* Моголдардың жемістерге деген сүйіспеншілігі Scroll.in сайтында Үндістандағы мураббаның танымалдылығын түсіндіре алады.

Санат:Тағамдар
Desert Rose

**«Desert Rose»** () — британдық рок-музыкант Стинг пен алжирлік әнші Шеб Мамидің орындауындағы ән.

Сингл Стингтің 1999 жылы шыққан Brand New Day альбомына енді. Сондай-ақ 2021 жылғы Duets альбомының құрамында да шықты.

Автордың айтуынша, әнде махаббат мұңы мен философиялық сағыныш һәм ғажайыпты аңсау тақырыптары көтеріледі.

## Чарттар

### Апта бойынша

### Жыл бойынша

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Стинг әндері
Украина саяси партиялары

Украина — көптеген саяси партиялары бар көппартиялық жүйе, бұл жүйе арқылы бірде-бір партияның жалғыз билікке қол жеткізуі мүмкін емес және партиялардың коалиция құру арқылы ғана жұмыс істеуі керек. 2021 жылғы жағдай бойынша елде 365 саяси партия тіркелген.

Украинадағы көптеген партиялардың мүшелер саны өте аз және олар көпшілікке беймәлім. Бұрын шағын партиялар парламенттік сайлауға қатысу мақсатында көппартиялық коалицияларға (сайлау блоктарына) біріккен, бірақ 2011 жылдың 17 қарашасында Украина парламенті саяси партия блоктарының парламент сайлауына қатысуына тыйым салатын сайлау туралы заңын бекітті.

## Ресми тіркелген партиялар
### Парламентте өкілеттігі бар партиялар
;Ресми фракциялар
Украинадағы саяси партиялар ресми парламенттік фракциялар ретінде танылу үшін парламентте кемінде он бес орынға ие болуы керек.

;Депутат топтары
Верховна Радада депутаттық топтарды депутаттар парламент отырысы кезінде құрады. Әдетте парламенттік топтар тәуелсіз депутаттардан немесе ресми фракция құру үшін парламентте жеткілікті орын ала алмаған партиялардың депутаттарынан тұрады. Кейде олар ресми фракциялардың ыдырауы арқылы да құрылуы мүмкін. Парламенттің қазіргі сессиясындағы екі партия «Болашақ үшін» және «Довіра» бастапқыда 2019 жылғы Украинадағы парламенттік сайлаудан кейін парламенттік топтар ретінде құрылды, бірақ кейін толыққанды саяси партияларға айналды.

;Фракцияға жатпайтын парламенттегі партиялар

### Парламенттен тыс тіркелген партиялар
Төмендегі кестеде парламенттен тыс партиялардың белсенділері ғана берілген, кесте толық емес.

## Жұмысын тоқтатқан партиялар
### Тыйым салынған партиялар

## Дереккөздер

*
Украина
Моба (халық)

**Моба** (*мова*, *бимоба*, *б'моба*, *бема*, *моаб*, *моаба*, *мобан*, *мован*) — Тогоның солтүстігінде және Гана мен Буркина-Фасоның шекаралас аймақтарында тұратын африкалық халық. Жалпы саны 150 мың адам.

## Тілі
Олар нигер-кордофан отбасының гур тобының моа тілінде сөйлейді.

## Діні
Көпшілігі мұсылмандар, олардың бір бөлігі сүнниттік мұсылмандар. Кейде католик христиандары да кездеседі.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, фонио, жүгері, күріш, жержаңғақ, бұршақ, көкөністер), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал), құс шаруашылығы (тауық, теңіз құстары). Того мен Гананың оңтүстік аймақтарындағы кофе және какао плантацияларында маусымдық жұмыс кең таралған. Дәстүрлі қолөнер түрлерінен тоқымашылық, керамика, былғары және одан бұйымдарды өңдеу дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауылдық және көпбалалы қауымдар, Патрилинейлік рулар, жастық институттары құрайды. Неке қию вирилокальды, полигиния, әмеңгерлік, сорорат, сатып алынған неке, инициация ғұрпы бар.

Елді мекендері шашыраңқы орналасқан, дәстүрлі баспанасы сабаннан тоқылған конустық төбесі бар, дөңгелек саман үйшік. Тұрғын үйлері шаруашылық құрылыстарымен және астық қоймасымен бірге ағаш қоршаумен қоршалған.

Дәстүрлі ерлер киімі еуропалық киімдермен ығыстырылды, әйелдер туника тәрізді жейде және еуропалық көйлек киеді.

Негізгі тағамдары - өсімдік тектес тағамдар (жарма және жармалардан жасалған бәліштер, бұқтырылған тағамдар, көкөністер). Сүт және басқа сүт өнімдері тұтынылмайды және өндірілмейді.

Мобалар өзінің музыкалық шеберлігімен танымал, фольклордың негізгі жанрларының ішінде әндер мен ертегілер ең көп таралған.

## Дереккөздер

 
Санат:Того халықтары
Санат:Гана халықтары
Санат:Буркина-Фасо халықтары
Абдаса

[нобай|upright=0.8|Лагичтен [мыс афтафа (Әзербайжан)]]
**Абдаса, афтафа** () — конус тәріздес ұзын шүмегі және мұсылмандар дәрет алу үшін пайдаланатын тұтқасы бар су құйылатын құмыра.

Құмыраны араб тілінде көбірек атаған: *афтафа*. Тәжіктерде *афтоба*, Өзбекстанда абдаса деп аталады.

Мұндай ыдыстарды керамикадан жасау (көбінесе құмыра дөңгелегін пайдаланбай) дәстүрлі халық қолөнері болып табылады, оны әдетте әйелдер жасайды. Әзірбайжан мен Орта Азияда ол мыстан жасалған. XVIII-XIX ғасырларда мыстан жасалған афтафа сәндік-қолданбалы өнер туындыларына айналды. Дөңгелек денелі ыдыстар сақина тәрізді табаны, ұзын, иілген, әдетте қырлы шүмегі, топсалы қақпақпен аяқталатын тар биік мойыны және жылан немесе айдаһар пішініндегі сабы болды. Ыдыс бетін әшекейлеп қуумен, нақыштаумен қаралаумен, эмальмен немесе алтын жалатумен безендірді.

## Галерея

Aftafa.jpg|Пластикалық абдаса
Aftafa from Erivan Khanate in Museum of History of Azerbaijan.jpg|Әзербайжан тарихы мұражайында Эриван хандығынан абдаса шыққан
Aftabe lagan ghajari.jpg|Эрақтан Қажар дәуіріндегі абдаса


## Әдебиеттер
* Афтафа // Брокгауз мен Эфронның энциклопедиялық сөздігі: 86 т. (82 т. мен 4 қос.). — СПб., 1890—1907 жж.

Санат:Ислам мәдениеті
Санат:Жеке гигиеналық заттар
Магомаев

**Магомаев**
* Абдул Мүсілім Магомет Магомаев - Әзірбайжан кеңес композиторы, дирижер, музыка саласының және қоғам қайраткері, Әзірбайжан КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері
* Мүслім Магомаев — Кеңес Одағының, Әзірбайжанның және Ресейдің опера және эстрада әншісі (баритон), КСРО Халық әртісі (1973)
Күн де шығады

**«Күн де шығады»** — Эрнест Хемингуэйдың 1926 жылы басылып шыққан романы.

Бірінші дүниежүзілік соғыс ардагерінің өз достарымен Памплонаға саяхаттағаны және бұқалардың сайысын тамашалағаны баяндалады.

## Кейіпкерлер
* *Джейк Барнс* — американ журналисі, оның прототипі Хемингуэйдің өзі болды
* *Леди Бретт Эшли*, прототип — Леди Дафф Твисден
* *Роберт Кон*, прототип — Гарольд Леб
* *Майк Кэмпбелл*, прототип — Пэт Гатри
* *Билл Гортон*, прототип — Билл Смит
* *Граф Миппипопулос*
* *Педро Ромеро*, прототип — матадор Каетано Ривера Ордонез

Санат:Ағылшын тілді романдар
Санат:Эрнест Хемингуэй романдары
Alarko Holding

**Alarko Holding** — Ыстанбұлдағы ең ірі холдингтік компаниялардың бірі. 1972 жылы Исхак Алатон мен Үзейир Гарих негізін қалаған. Инфрақұрылымдық құрылыс, энергетика, қаржы, жылжымайтын мүлік, жеңіл өнеркәсіп және туризм салаларында жұмыс істейді.

## Тарихы
Оны 1954 жылы Исхак Алатон мен Үзейир Гарих Ыстанбұлдағы «Banks Caddesi Vefai Han» компаниясында ұжымдық компания ретінде құрды. Алғашқы жылдары негізгі қызмет түрі жылыту, ауа баптау және салқындату болды. Ол 1973 жылы холдинг болып, 1974 жылы акцияларға шықты. 1997 жылы холдинг құрамында құрылған Alarko Real Estate Investment Trust ISE-де сатылатын алғашқы REIT компаниясы. 1998 жылы холдингтің өнеркәсіптік тобы әлемдегі ең ірі кондиционерлеуші ​​компаниялардың бірі Carrier-пен тең құқылы серіктес болды.

2014 жылғы жағдай бойынша компания мердігерлік, энергетика, өнеркәсіп, туризм, аквамәдениет және жылжымайтын мүлік салаларында жұмыс істейді. Сонымен қатар, холдинг аясындағы әлеуметтік жауапкершілік жобаларына қатысу үшін 1986 жылы Alarko Education Culture Foundation (ALEV) құрылды.

## Дереккөздер

Санат:1954 жылы құрылған компаниялар
Санат:Түркия компаниялары
Жаңатоған

* Жаңатоған — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Жаңатоған — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
Тумшук

**Тумшук** (ұйғ. تۇمشۇق, қыт. 图木舒克, пінин: *Túmùshūkè*) — Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданындағы қалалық округ. Ешбір әкімшілік бірлікке кірмейді, бірақ автономиялық облыс үкіметіне тікелей бағынады.

## Тарих
Бань Чао Батыс аумақты жаулап алған кезде де, біздің заманның 17 жылы мұнда Лупанту (麓磐橐城) қаласы құрылды, кейінірек Танван (唐王城) деп аталды. Көне тарихтың арқасында Тумшук аумағында көптеген археологиялық ескерткіштер бар.

1950 жылы Маралбашы уезі алты ауданға бөлініп, бұл жерлер № 3 округтің құрамына енді. 1958 жылы уездің алты ауданы бес коммунаға айналдырылып, мұнда Тумшук коммунасы (图木休克公社) құрылды.

Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік кеңесінің 2002 жылғы 17 қыркүйектегі шешімімен Тумшук Маралбашы уезінен Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы үкіметіне тікелей бағынатын жеке қалалық округ болып бөлініп шықты.

## Әкімшілік бөлініс
Тумшук 3 көше комитетіне және 21 ауылға бөлінген.

## Өнер туындылары
Тумшук — Серинді өнерінің әйгілі археологиялық орны.

Tumshuk. Scenes of the Buddha preaching. 7th century CE.jpg|Тумшук. Будда уағызының көріністері. Б. з. 7 ғасыр
BuddhaTumshuqXinjiang5thcentury.jpg|Сериндия өнері. Шыңжаңдағы Тумшуктегі Будда мүсіні. Б. з. V ғасыр.


## Сілтемелер
* Тұмшук шағын ауданы қалалық округі — 行政区划网 сайтындағы аумақ, халық саны және әкімшілік-аумақтық бөліністегі өзгерістер тарихы туралы ақпарат 

Санат:Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданындағы қалалық округтер
Наан (тағам)

**Наан** (, **نان** парсы тілінен *nān*) — бидайдан жасалған торт, үнді ұлттық тағамдарының тағамы. Сонымен қатар, тағам Ауғанстанда, Иранда, Непалда, Пәкістанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда және оған жақын аймақтарда кеңінен қолданылады. Түркі тілдерінде (мысалы, қазақ, қырғыз, өзбек, ұйғыр, т. б.) нан *наан* (парсы тілінен алынған) деп аталады.

Торттың негізі — ашытқы бидай қамыры. Толтыру ретінде әртүрлі қоспаларды қолдануға болады, мысалы, тартылған қой еті, көкөністер, ірімшік немесе картоп. Дәмдеуіштер мен дәмдеуіштерден зире, сарымсақ, кевра, мейіз қолданылады.

Наан сорпалармен, шайлармен немесе негізгі тағам ретінде тұтынылады.

## Сорттары

### Индонезия
Индонезияда наан индонезиялық және араб индонезиялық қауымдастықтарында, сондай-ақ малай, ацех және минангкабау — роти-чанай сияқты басқа роти нұсқаларымен танымал. Әдетте роти наан немесе роти нан деп аталатын бұл тағам жергілікті дәмдеуіштермен сарымсақ сияқты индонезиялық дәмдеуіштерді пайдалана отырып дайындалады.

## Галерея

Gurudwara Bangla Sahib in New Delhi 03-2016 img2.jpg|Үнді шелпектер *наан*
Bread of Afghanistan in 2010.jpg|Ауған наан
Peshawari Roti, Pakistan.jpg|Пәкістанның Карачи қаласындағы тандырда жаңа піскен наан
Cheese Naan.jpg|Ірімшік наан
Naan bya with mutton soup.JPG|*Наан пая* сорпамен (қой етімен), кейде Мьянмада таңғы асқа беріледі
KashgarNaan.jpg|Қашғардағы ұйғыр наан
Stuffed Tandoori Naan.jpg|Толтырылған тандыр наан
Baking bread by nomad women in Lar National Park.jpg|Ирандағы наан
Iranian Bread 1.JPG|Ирандағы *варбар* наан
Naan Sangak.jpg|Ирандағы сангак
Taftan nan 01.jpg|Ирандағы *тафтан* наан
Naan in Afghanistan.jpg|Наан, Кабул, Ауғанстан
نان مزاری.jpg|Мазари-Шарифтегі наан, Ауғанстан
Indian naan bread.jpg|Үнді наан
Butter Garlic Naan.jpg|Сары май мен сарымсақ қосылған наан
Nanbya.jpg|Бирма наан бия


## Тағы қараңыз
* Нан
* Тандыр нан
* Бәтір нан

## Дереккөздер

Санат:Үнді асханасы
Санат:Тағамдар
Сингапур азаматтарына қойылатын визалық талаптар

нобай|376x376 нүкте|Сингапур төлқұжатының мұқабасы
**Сингапур азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл Сингапур азаматтарына қатысты басқа мемлекеттердің билігі белгілеген кіруге әкімшілік шектеулер.

## Виза талаптарының картасы

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Моси

**Моси** (*мосси*, *моиси*, *мосе*) — Гур тобының солтүстік-батыс топшасының халқы, Буркина-Фасоның ең үлкен этникалық тобы. Олар Накамбе және Назинон өзендерінің алабында тұрады. Саны 7,4 млн адам. (2012, бағалау). Олар сондай-ақ Кот-д’Ивуардың солтүстік-шығысында (2,4 млн адам), Гананың солтүстігінде (375 мың адам), Нигерде (150 мың адам), Малидің оңтүстігінде (40 мың адам),  Сенегалда (35 мың адам), Тогода (30 мың адам), Бенинде (30 мың адам) т.б. тұрады.

## Тілі
Тілі - море немесе моле тілі.
Диалектілері: уагадугу, саремде, таоленде, янси (ядре).

## Діні
Мосилардың көпшілігі ежелгі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері христиандар мен мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік, мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал), құс шаруашылығы (тауық, теңіз құстары), балық аулау. Солтүстікте тары, фонио, бұршақ, көкөніс, оңтүстігінде түйнектілер, қызыл және ақ құмай, жүгері, бұршақ дақылдары басым. Аралас дақылдар кең таралған. Көптеген ер адамдар Оңтүстік Гана мен Кот-д'Ивуар плантацияларында маусымдық жұмыстармен айналысады. Дәстүрлі қолөнерден темірден құрал жасау, құю, керамика және тоқу дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін дамыған рулық құрылым және үлкен отбасылық қауымдар құрайды. Неке келісімі вирилокальды, туыстық есеп патрилинейлік.

Ықшам елді мекендер басым. Тұрғын үйлері саман, домалақ, төбесі сабанмен жабылған конустық болып келеді, шаруашылық құрылыстарымен және астық қоймаларымен бірге сазды қабырғамен қоршалған.

Әйелдер дененің үстіңгі және астыңғы бөліктерін екі ашық түсті матамен орайды, әртүрлі шаш үлгілері бар. Ерлер киімі еуропалық үлгіде.

Негізгі тағамы - ботқа (тары, құмай, жүгері), ащы тұздығы бар шелпектер, бұқтырылған тағамдар, сүт, көкөністерді, жемістерді тұтынады.

Салт-дәстүрлік рәсімдерде қолданылатын музыкалық, би, ән фольклоры сақталған.

## Дереккөздер

 
Санат:Буркина-Фасо халықтары
Санат:Кот-д’Ивуар халықтары
Санат:Гана халықтары
Санат:Нигер халықтары
Санат:Мали халықтары
Санат:Сенегал халықтары
Санат:Того халықтары
Санат:Бенин халықтары
Германия азаматтарына қойылатын визалық талаптар

нобай|Неміс төлқұжаты
нобай|Неміс ID картасы
**Германия азаматтарына қойылатын визалық талаптар** —  бұл басқа мемлекеттердің билігі Германия азаматтарына қоятын әкімшілік кіру шектеулері.

## Виза талаптарының картасы
ортаға|нобай|800x800 нүкте|

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Ресей Коммунистік партиясы

**Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы** (қысқартқанда **РФКП**, ) — Ресейдің ұлтшыл және коммунистік ресми тіркелген саяси партиясы. Ресми идеологиясы — XXI ғасыр социализмі және марксизм-ленинизм. Бұл Ресейдегі «Біртұтас Ресейден» кейінгі екінші ең ірі саяси партия.

## Тарихы
РФКП өз негізін 1898 жылы пайда болған Ресейлік социал-демократиялық жұмысшылар партиясынан алады. Партия 1903 жылы меньшевиктер (азшылық) және большевиктер (көпшілік) партияларына бөлінді; Владимир Ленин басқарған екіншісі кейін Кеңес Одағы Коммунистік Партиясына (КОКП) айналды және Қазан төңкерісі кезінде билікке келді. 1991 жылғы сәтсіз төңкерістен кейін Ресей президенті Борис Ельцин КОКП-ға тыйым салған соң, 1993 жылы 14 ақпанда Ресей коммунистерінің кезектен тыс екінші съезінде РФКП құрылды. Жаңа құрылған партия өзін РКФСР Коммунистік партиясының мұрагер партиясы ретінде жариялаған.

РФКП тез арада Ресейдегі ең ірі партияға айналды, оның құрылғанынан көп ұзамай 500 000 мүшесі болды, бұл басқа партиялар мүше санынан екі есе көп.

Екінші кезектен тыс съез барысында партияның тең құрылтайшысы Геннадий Зюганов РФКП төрағасы болып сайланды. Бұдан бұрын Зюганов «ұлтшыл-патриоттік»  ұйымының төрағасы болды.

РФКП-ның 1995 жылғы парламент сайлауындағы жақсы нәтижесінен кейін ол 1996 жылғы президент сайлауында 6 %-ға жуық рейтингі бар сол кездегі президент Борис Ельцинге қарсы басты оппозициялық күш болды. Ельцинге қарсы тұру үшін Зюганов ұлтшыл ұйымдардан құрылған «халық-патриоттық блок» ұйымдастырды. Ельциннің 54 % дауыспен жеңіске жеткенінен кейін 1996 жылы 7 тамызда Зюгановты қолдайтын коалиция 30-дан астам солшыл және ұлтшыл ұйымдардан тұратын **Ресей халықтық патриоттық одағына** (НПСР) ресми ұйымға айналды. Одақ құрамында Сергей Бабурин басқарған  да болған. Ол 2000 жылғы президенттік сайлауда Зюгановты қолдады.

2003 жылғы парламенттік сайлауда партия жинаған дауыстар күрт төмендеп, 113 мандаттан 52 мандатқа дейін түсті. Зюганов сол сайлаудың әділдігіне күмән келтірді және үкіметті дауыс ұрлау үшін жалған Родина партиясын құрды деп айыптады. РФКП-ны 2007 жылғы Дума сайлауында Сергей Бабуриннің одағы мақұлдады.

2012 жылғы президенттік сайлауда Зюганов 2011 жылғы парламент сайлауындағы заң бұзушылықтарды айыптады, бірақ ол 2011 жылғы желтоқсандағы жаппай шерулердіі ұйымдастырушыларына да қарсылығын білдірді. 2011 жылдың 18 желтоқсанында Мәскеу мен Санкт-Петербургтегі сайлаудың заңсыздығына наразылық білдірген партиялық митингілерге партияның бірнеше мың жақтаушылары ғана қатысты, негізінен егде адамдар.

2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруінен кейін РФКП және Зюгановтың өзі соғысты қолдайтынын жариялады.

## Басшылығы
2016 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша партияның 85 аймақтық ұйымы, 2350 жергілікті филалы, және 162 163 мүшесі бар. КОКП сияқты, партия Орталық Комитетпен басқарылады.

## Сайлаулардағы нәтижелері
### Президент сайлаулары

### Парламент сайлаулары

## Дереккөздер

Санат:Ресей саяси партиялары
Ресей
Ресей
Бастани

**Бастани** (, жергілікті жерде **бастани соннати** (, «дәстүрлі балмұздақ») немесе **бастани соннати заферани** ( «дәстүрлі запырангүл балмұздағы») — сүт, жұмыртқа, қант, раушан суы, запырангүл, ваниль және пістеден жасалған ирандық балмұздақ. Ол әдетте **парсы балмұздағы** ретінде белгілі. Бастаның құрамында жиі мұздатылған кілегей үлпектері бар. Кейде ингредиент ретінде салеп қосылады.

*Аб хавидж бастани* ()&#x200E; — балмұздақ сусыны сәбіз шырыны қосылған және кейде даршынмен, мускат жаңғағымен немесе басқа дәмдеуіштермен безендірілуі мүмкін.

## Тарих
[нобай|солға|200x200px|Яхчал — [Язд|Йезд, Ирандағы мұздықтардың ежелгі түрі]]
Бастанидің тарихы біздің дәуірімізге дейінгі б.з.д. 500 жыл шамасында басталуы мүмкін. Персиядағы Ахеменидтер империясында. Қарға әр түрлі сироптар себіліп, «кескі» (*[[Сорбет|шербет]]*) деп аталатын жазғы дәм жасалды. Әдетте мұз запырангүл, жүзім шырыны, жемістер және басқа хош иістендіргіштермен араласқан. Он жыл бойы парсылармен соғысқан Александр Македонский балмен және салқындатылған қармен тәттілендірілген «кепшіктерді» жеген.

Б.з.д. 400 жылы парсылар раушан суы мен вермишельден жасалған *фалуде* деп аталатын шербетті де ойлап тапты (). Парсылар арабтарды балмұздақ пен фалудепен арабтардың Иранға басып кіруінен және Парсы Сасани империясы құлағаннан кейін таныстырды.

## Тағы қараңыз
* Фалуде
* Кулфи

## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Санат:Балмұздақ
Оуэн Чемберлен

**Оуэн Чемберлен** (; 10 шілде 1920, Сан-Франциско, АҚШ — 28 ақпан 2006, Беркли, АҚШ) — американдық физик, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1960), 1959 жылы «антипротонды ашқаны үшін» Эмилио Сегремен бірге физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
Ол физиканы Дартмут колледжінде оқыды, содан кейін Берклидегі Калифорния университетіне түсті. АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа кіргеннен кейін ол студенттік волонтер ретінде Манхэттен жобасына қосылды. Ғылыми топпен бірге Сегре уран мен плутоний изотоптарының өздігінен бөлінуін пайдалану мүмкіндігін зерттеді. Жоба әкімшілері 23 жастағы студенттің қатысуын қажет деп таппай, оны жобадан шығаруға үш рет әрекет жасаған. Оуэн Тринити полигонында бірінші атом бомбасы жарылған кезде болған.

1946 жылы Чемберлен Чикаго университетінде Энрико Фермидің жетекшілігімен докторантурада оқуын жалғастырды. Осы уақыт ішінде ол эксперименттік физикаға назар аударды. Ол сұйықтардағы баяу нейтрондардың дифракциясы бойынша сәтті тәжірибе жүргізіп, нәтижесінде докторлық дәрежесін алды.

1948 жылы докторлық дәрежесін алғанға дейін ол Берклиге қайтып оралып, физикадан оқытушылық қызметке орналасты. Берклиде ол Лоуренстің Рад зертханасына қосылды. 1954 жылы Лоуренс Беватрон үдеткішін пайдалануға ұсынды, бұл антипротонды іздеу бойынша эксперименттерді бастауға мүмкіндік берді. Сегре мен Чемберлен бастаған команда 1955 жылдың қыркүйегінде табысқа жетті, нәтижелері қазан айында жарияланды. Чемберлен қызметінің келесі кезеңі антипротонның протонмен аннигиляциясын фотографиялық жазуға арналды.

1957 жылы Чемберлен Гуггенхайм стипендиясын алды, бұл оған Рим университетінің физика факультетінде Эдоардо Амальдимен өзара әрекеттесе отырып, антипротон бойынша зерттеулерді жалғастыруға мүмкіндік берді. Берклиге оралған Чемберлен физика профессоры атағын алды.

## Жеке өмір
Бірінші әйелі Беатрис Бабетт Купермен Чемберленнің үш қызы мен бір ұлы болды. Неке 1943 жылы жасалып, 1978 жылы бұзылды. Оның екінші әйелі Джун Стейнгарт Гринфилд 1991 жылы қайтыс болды. Оның әйелі Сент Пью-Чемберлен Оуэннен жесір қалды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* *К.* *Виганд, О.* *Чемберлен, Т.* *Ипсилантис,* *Э. Сегрэ*. «Антипротондарды бақылау» // Физика ғылымдарының жетістіктері, LVIII том, 4-шығарылым, сәуір 1956.
* Чемберлен, Оуэн. «Наука и техника» электронды кітапханасының сайтында өмірбаяны
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат)
* Оуэн Чемберлен)
* Jaros, John; Nagamiya, Shoji; Steiner, Herbert. Некролог: Оуэн Чемберлен (ағылшын) // Physics Today:журнал. — 2006 ж. — тамыз ( 59-том, № 8). —70-72 б. —doi : 10.1063/1.2349741. — Бибкод : 2006 PhT....59h..70J.

Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Физиктер
Санат:АҚШ физиктері
Санат:Чикаго университеті түлектері
Мпонгве

**Мпонгве** — негізінен Габон аумағында тұратын жалпы саны 190 мың адамнан тұратын халықтар тобы. Жалпы саны 190 мың адам. Габонда 185 мың, Экваторлық Гвинеяда 5 мың.

## Тілі
Тілі - мпонгве тілі, банту отбасының солтүстік-батыс тобына жатады.

## Діні
Дәстүрлі наным-сенімдерді (табиғат күштеріне табыну, ата-бабалар культі) сақтаған. Бір бөлігі католиктер.

## Тарихы
Мпонгвелерді бұл аймақта шамамен 2000 жыл болды деп есептелетін банту тобының миен халқының кіші тобы ретінде анықтайды, дегенмен мпонгвелер еуропалықтар ұсынған сауда мүмкіндіктерін пайдалану үшін 16 ғасырда келе бастаған болуы мүмкін. 
1770-ші жылдардан бастап Мпонгве құл саудасымен айналысты. 1830 жылдары Мпонгве саудасы мата, темір, атыс қаруы және алкогольдік сусындардың әртүрлі түрлерінен тұрды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, тары), аңшылық, жағалауда – балық аулау, делдалдық сауда. Қазіргі заманғы Мпонгвелердің көпшілігі қалаларда тұрады, ағаш кесу мен өнеркәсіпте, мемлекеттік аппаратта және бизнес секторында жұмыс істейді.

## Өмір салты
Мпонгведе билеуші (ога) және ақсүйектер кеңесі бастаған 4 басшы болған.

Дәстүрлі киімдері – денені жауып тұратын мата, еуропалық киімдермен ауыстырылуда.

## Дереккөздер

 
Санат:Габон халықтары
Санат:Экваторлық Гвинея халықтары
Фалуде

**Фалуде** () &#x200E;— дәстүрлі ирандық десерт, ол раушан суымен, лайм шырынымен, кейде ұнтақталған пістемен мұздатылған тағамдық крахмалдан тұрады. Шираздан келеді.
[нобай|солға|upright=0.6|[Шираздың дәстүрлі десерті — фалуде]]
нобай|солға|upright=0.6|Керманнан фалуде

Фалуде балмұздақтың алғашқы белгілі үлгілерінің бірі болып табылады, ол біздің дәуірімізге дейінгі 5 ғасырда пайда болды. Фалуде жасау үшін мұз таулардан әкелініп, тоңазытқыштың көне үлгілерінде — яхчаларда, бадгирлермен жабдықталған арнайы саз мұнараларында («жел ұстағыштар») сақталған.

Ол сондай-ақ Үндістан мен Пәкістанда жиі кездеседі, онда ол сусын түрінде кездеседі және фалуда деп аталады.

## Тағы қараңыз
* Фалуда

## Әдебиеттер
* Маркс, Гил. Еврей тағамдарының энциклопедиясы. Уайли. ISBN 9780470943540.

Санат:Тағамдар
Санат:Иран асханасы
Үлкен Иік (Сақмар тармағы)

**Үлкен Иік** (, ) — Ресейдің Башқұртстан мен Орынбор облысындағы өзен. Өзен сағасы Сақмар өзенінің оң жағалауынан 220 км қашықтықта (Жайық су алабы) орналасқан.

## Географиялық ақпараты
Өзеннің ұзындығы — 341 км, су алабының ауданы — 7670 км². Жылайыр үстірті бойымен ағыс кезінде өзен аңғарының беткейлері негізінен тік және жартасты, қатты ойылған. Сағаның биіктігі — теңіз деңгейінен 133 м. 

Жылайыр ауданының Кананиколское ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 12 км жердегі Жылайыр үстіртінде басталып, Башқұртстан Республикасының Жиенсора, Көгершін аудандары, одан әрі Орынбор облысының Сарықтас ауданы арқылы ағып өтеді.

Өзен негізінен қармен қоректенеді. Сағадан 36 км қашықтықтағы орташа көпжылдық су ағыны 56,8 м³/с құрайды.

Үлкен Иіктің негізгі салалары: оң жағында — Кіші Иік өзені, сол жағында — Инек және Үлкен Сүрем өзендері.

Мұрадым шатқалында осындай атаумен табиғи саябақ ұйымдастырылған.

## Салалары

* 14 км: Әселе (сол)
* 38 км: Өсқалық (сол)
* 55 км: Дубовка (оң)
* 58 км: Үлкен Сүрем (сол)
* 58 км: Старосейка (оң)
* 70 км: Бурылша (сол)
* 78 км: Ташла (оң)
* 89 км: Үрген (сол)
* 109 км: Саз (сол)
* 151 км: Көгершін (сол)
* 163 км: Инек (сол)
* 165 км: 3-ші Кукруй (сол)
* 171 км: Шабақлы (оң)
* 174 км: Нақыз (оң)
* 186 км: Жоғарғы Отар (сол)
* 201 км: Майқы (сол)
* 210 км: Кусюкла (оң)
* 220 км: Кіші Иік (оң)
* 229 км: Тасса (оң)
* 242 км: Уары (оң)
* 252 км: Үлкен Қосжылға (оң)
* 252 км: Кіші Қосжылға (оң)
* 257 км: Ямашла (оң)
* 264 км: Әуешлі (сол)
* 277 км: Бердәш (сол)
* 298 км: Қуалат (сол)
* 310 км: Финаениха (оң)
* 319 км: Калмычиха (оң)

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан өзендері
Санат:Орынбор облысы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Жауқазын гүл (ән)

**«Жауқазын гүл»** — Бейбіт Мұсаев орындайтын ән.

Сөзін Ерлан Жүніс, әнін Шынберген Сүлейменов жазған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 

Санат:Алфавит бойынша әндер
Қуыршақтар алқабы

**Қуыршақтар алқабы** — Жаклин Сюзанн жазған 1966 жылғы американдық роман. 30 миллионнан астам данамен сатылған роман онжылдықтағы ең үлкен бестселлер болды. 1967 жылы экранға шығарылды.

## Мазмұны
Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін роман кәсіби мансабын бастап, оларды елестетпейтін биіктерге көтеріп, содан кейін өздерін жойып жіберетін үш жас әйелдің хронологиясын баяндайды.

«Қуыршақтар» деп роман кейіпкерлері барбитураттарды, ал «қуыршақтар алқабы» деп Голливудты білдіреді, өйткені көптеген Голливуд жұлдыздары «қуыршақтарды» теріс пайдаланатындықтан.

## Прототиптер
Жаклин Сюзанн романның қызғылт түсті қағазға бас әріппен басылған қолжазбасын баспаға әкелді.

Нили О'Хара Джуди Гарландқа негізделген деп есептеледі, ал Дженнифер Кэрол Лэндиске негізделген. Бродвей мюзиклдерінің жұлдызы және автордың кумирі Этель Мерман романда Хелен Лоусон деген атпен бейнеленген.

## Дереккөздер

Санат:Ағылшын тілді романдар
Бұлайық

нобай|10 ғасырдағы шығыс сириялық лексика (Лука 16) Бұлайықтан табылған
**Бұлайық** (）— Қытайдың батысындағы Шыңжаң орталық провинциясындағы археологиялық ескерткіш. Тұрфан қаласынан солтүстікке қарай 10 км жерде Тянь-Шань тауының етегінде орналасқан. Біләюк деген атпен де белгілі.

Тапина алабындағы жер құрғақ. Оның қалдықтары арасында шөлді құмдардан шығып жатқан кірпіш үйінділері бар. Үйінділерді 1905 жылы А. фон Лекок.

Үйінділердің арасынан монастырь кітапханасы табылды, онда әртүрлі иран тілдеріндегі көне қолжазбалардың қазынасы табылды. Мәтіндер православиелік және несториандық шіркеулердің ықпалын көрсетеді. Көне соғды тіліндегі белгілі христиандық діни мәтіндердің барлығы дерлік Билаюк кітапханасынан алынған. Мәтіндерде христиандықтың Орталық Азиядағы дамуы мен таралуы көрсетілген.

## Тағы қараңыз
* Соғды әдебиеті

## Дереккөздер

Санат:Соғдылар
Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданының археологиялық нысандары
Муби (халық)

**Муби** (*монжул*) —  Чадта тұратын жалпы саны 250 мың адамнан тұратын халықтар тобы, сонымен қатар негізгі этникалық топқа жақын халықтар кіреді: джонкор, дангалеат, бидьо, беданга, могум.

## Тілі
Тілі – муби (чеке) тілі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – ірі және ұсақ мал өсіру, қолмен атқарылатын егіншілік, аңшылық, терушілік. Мубилер тоқыма бұйымдарын, былғары бұйымдарын, керамика, геометриялық өрнектері бар қамыс тоқыма бұйымдарын, күміс, мыс, піл сүйегінен жасалған әйелдер зергерлік бұйымдарын өндіруді дамытқан.

## Өмір салты
Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен отбасы қауымдастығы. Патрилиндік линиялар әртүрлі дәрежедегі көсемдер басқаратын руларды құрайды. Неке вирилокальды, көп әйел алу жиі кездеседі.

Қоныстары ықшам, домалақ үйшіктерден тұрады. Өте төмен түсетін биік конустық шатырдың астында саздан жасалған қабырғалары бар. Астық қоймалары бөтелке тәрізді. Ауыл тікенді бұталармен қоршалған.

Ерлер киімі кең шалбар мен кең жеңі бар туника тәрізді жейдеден тұрады. Әйелдер қара немесе жолақты ашық матадан тігілген ұзын көйлектер киіп орамал тағады.

Тағамдары - сүтте жаслған тары, күріш ботқасы, құмай және көкөністерден, жемістерден, құрмадан жасалған тағамдар.

## Дереккөздер

 
Санат:Чад халықтары
Мумуйе

**Мумуйе**  (*фунгун*, *загум*) — Нигерияда тұратын жалпы саны 600 мың адамды құрайтын ұлт. Туыстас халықтар: йенданг, вака, теме, кумба, бали, пассам, генгле, кугама.

## Тілі
Мумуйе халқы нигер-кордофан отбасының адамауа-шығыс тобының мумуйе немесе ланкавири тілінде сөйлейді. Келесі диалектілер кең таралған: баджама, саава, гола дин-дин (динг-динг), пугу, йоро, якоко, зинна т.б.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бір бөлігі – сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі мал шаруашылығы (ірі қара мал), кейбірі қолмен атқарылатын егіншілік (тары, бұршақ, құмай, күріш, жержаңғақ, ямс). Қолөнерден – ұсталық, керамика, тоқымашылық дамыған.

## Өмір салты
Негізгі әлеуметтік-экономикалық институт – көп балалы отбасы (дола). Туысқандық есеп Патрилинейлік болып табылады.

Дәстүрлі үйлері - конустық төбесі бар дөңгелек саман үйшіктер.

Дәстүрлі киімдері - кішкене былғары алжапқыштар мен ешкі терісінен жасалған жамылғылар.

Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес тағамдар - (жарма, ащы көкөніс дәмдеуіштері бар бұқтырылған тағамдар) және сүт.

## Дереккөздер

 
Санат:Нигерия халықтары
Оралтау

**Оралтау** немесе **Орал жотасы** () — Оңтүстік Оралдың ең ұзын тау жоталарының бірі.

## Этимологиясы
Бұл атау түркі тектес және сонау 1672 жылы *Аралтов* түрінде айтылған, Оралтау екі сөзден тұрады: түркі. *арал* — «даладағы орман аралшығы, төбе», соңғысы осы салыстырмалы түрде аласа жотаға жақсы сәйкес келеді, ал екінші сөзі түркі. *тау*, ол кейде бұрмаланған *тав, тов* (мысалы, Саратов — *Сарытау*) ретінде кездеседі. Бастапқы *арал* ақырында *оралға* айналып, Орал тауларының бүкіл тау жүйесіне қолданылды.

## Негізгі ақпараты
Жота Башқұртстан Республикасының Баймақ, Бөріжан, Әбжәлел, Белорет, Ушалы аудандары, сондай-ақ Челябі облысының Златоуст және Мейіс қалалық округтерінің аумағы арқылы 290 шақырымға созылып жатыр. Жотаның ені орталық бөлігінде 10-нан 20 км-ге дейін жетеді. Оның биіктігі Оралдың батыс жоталарымен салыстырғанда кішкентай және орта есеппен 1000 метрден аспайды. Оралтаудың ең биік шыңы — Белорет ауданындағы Аруақрез тауы (1068 м), оның аты өзіне жақын жерден бастау алатын Аруақ және Рез өзендерінің атымен аталады.

Оралтау — шығысқа (Жайық өзеніне) және батысқа (Шолманға құятын Ақеділ өзеніне) ағатын Оңтүстік Орал өзендерінің негізгі суайрығы болып келеді.

Оралтаудың құрамы Аулақ, Иремел және т.б. сияқты батыс жоталарының құрамынан айтарлықтай ерекшеленеді. Жотаның құрылымы негізінен бүкіл ұзындығы бойынша тұрақты метаморфтық тақтатастар және кварциттерден тұрады. Тектоникалық тұрғыдан алғанда Оралтау күрделі дөңестерін құрайды. Жотаның бедері бір-бірінен алшақ, жұмсақ сызықты ойпаңдармен бөлінген қатарлас тізбектер, бөктер менен биік төбелер жүйесімен бейнеленген орташа және аласа шоқылы-таулы келеді. Шыңдарда жартасты биік төбелер түріндегі денудациялық қалдықтар көтеріледі.

Ландшафттарда тік дифференциацияның көрінісі байқалады. Жотаның солтүстік, биік бөлігінің ландшафттары селдір тоғай таптары мен тау шалғындары бар, сағызқарағай араласқан ақшылқылқан жапырақты тайгалармен сипатталады. Орталық бөлігі шымды-күлденген және сұр орманды топырақтарда қарағай менен қайың ормандарымен сипатталады. Жотаның оңтүстік, аласа және тегістелген бөлігіндегі сұр орман топырақтарында қарағай, қайың, көктерек ормандары басым.

## Дереккөздер

Санат:Оралдың таулы жоталары
Сепси

**«Сепси»** (рум. *Sepsi OSK Sfântu Gheorghe*) — Румынияның Сфынту-Георге қаласындағы футбол клубы. 2011 жылы құрылған. 2017 жылы тұңғыш рет Румыния жоғары дивизионында ойнады.

## Жетістіктері

### Ұлттық
**Лига II**

* **2 орын (1):** 2016/17

**Лига III**

* **Жеңімпаз (1):** 2015/16

**Лига IV – Жудец Ковасна**

* **Жеңімпаз (1):** 2013/14
* **2 орын (1):** 2012/13

**Кубок**

* **Жеңімпаз (2):** 2021/22, 2022/23
* **Финалист (1):** 2019/20

**Суперкубок** 

* **Жеңімпаз (1):** 2022
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://sepsiosk.ro/

Санат:Румыния футбол клубтары
Мурле (халық)

**Мурле** (*бейр*, *аджиба*, *муруле*) — жалпы саны 230 мың адамды құрайтын Суданда қоныстанған халық. Сонымен қатар Эфиопияда 30 мың адам тұрады.

## Тілі
Тілі - мурле немесе капета тілі.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: дәстүрлі наным-сенімдер, бөлігі – сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Мурле жартылай отырықшы, ал кейбір топтары жартылай көшпелі өмір салтын ұстанады. Дәстүрлі шаруашылықтың негізгі салалары жайылымдық мал шаруашылығы (ұсақ және ірі қара мал өсіру) және қолмен атқарылатын егіншілік (тары, жүгері, асқабақ, жержаңғақ, күнжіт, темекі). Қосымша салалар: аңшылық және балық аулау.
Қолөнерден геометриялық ою-өрнектерді пайдалана отырып, түрлі-түсті кілемшелер, қоржындар, шағын ыдыстар тоқу, ағаш ою, тері өңдеу, олардан бұйымдар жасау дамыған.

## Өмір салты
Мурленің әлеуметтік ұйымы әлеуметтік және жас ерекшеліктеріне байланысты рулық құрылымға ие. Шағын әлеуметтік бөліністер – тектік және одан да үлкен патрилинейлік рулық генеалогиялық байланыстармен байланысты.
Неке патрилокальды, көп әйел алу жиі кездеседі.

Тұрақты жаңбырлы маусымдағы елді мекендері шоғырланып орналасып, дуалдармен қоршалған. Тұрғын үйлері – домалақ үйшік – көң мен ұсақталған сабанмен саз қоспасы жағылған өрілген қаңқа, төбесі шөппен жабылған конустық шатыр. Көшпелілерде  - бұтақтардан жасалған үйшік.

Ерлердің дәстүрлі киімі оң иыққа түйінделген белдік пен үлкен жамылғыдан тұрады. Әйелдер үшін - былғарыдан немесе өсімдік талшықтарынан жасалған қысқа белдемше. Қазіргі уақытта «саронг» сияқты киімдер жиі кездеседі.

Азық-түліктері - сүт және өсімдік тектес тағамдар (жарма, көкөніс, қышқыл сүт және басқа да сүт өнімдері, қан мен сүт қоспасы), балық, аң. Шығыс Африкадағы барлық малшылар сияқты етті сирек жейді.

Ауызша шығармашылық тайпалардың, олардың ата-бабаларының шығу тегі туралы мифтермен ұсынылған, ән мен музыкалық шығармашылық дамыған.

## Дереккөздер

 
Санат:Судан халықтары
Арис (футбол клубы, Лимасол)

* **«Арис»** () — Кипрдің Лимасол қаласындағы футбол клубы, 1930 жылы құрылған. Кипрдің 2023 жылғы чемпионы.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* **Чемпионат**
** **Чемпион:** 2022/23
* **2 дивизион**
** **Чемпион (5):** 1953/54, 1955/56, 1993/94, 2010/11, 2012/13
* **Кубок** 
** *Финалист:* 1988/89
* **Суперкубок**
** **Жеңімпаз:** 2023

## Сілтемелер

* https://arisfc.com/ru/

Санат:Кипр футбол клубтары
Orano

**Orano SA** — ядролық отын циклінің трансұлттық компаниясы. Штаб-пәтері Францияның Шатийон аумағында орналасқан. Компания уран өндірумен, конверсиялық байытумен, пайдаланылған отынды өңдеумен, ядролық логистикамен, ядролық циклды бөлшектеумен және жобалаумен айналысады. 2017 жылы Areva ядролық конгломератын қайта құрылымдау және қайта капиталдандыру арқылы құрылды. Orano акцияларының бақылау пакеті Франция үкіметіне тиесілі. 2021 жылдың қыркүйегіндегі жағдай бойынша Orano әлемдегі уран өндірісінің 9% үлесімен әлемдегі екінші ірі уран өндірушісі болып табылады.

## Этимология
Orano атауы грек Уран құдайынан шыққан және уранға қатысты. Компанияның дөңгелек сары логотипі yellowcake уран концентраты мен ядролық отын цикліне тұспалдайды.

## Тарихы
Orano өз тарихын 1976 жылдан бастап Францияның баламалы энергия және атом энергетикасы жөніндегі комиссиясының (CEA) өндірістік бөлімшесі негізінде ядролық материалдардың бас компаниясы (COGEMA, қазіргі Orano Cycle) құрылған кезден бастап жүргізіп келеді. 2001 жылы COGEMA Framatome және CEA Industrie-мен біріктіріліп, Areva құрылды.

2016 жылы қаржылық қиындықтарға байланысты Areva қайта құрылымдау процесін бастады. Бұл  New Co немесе New Areva деп аталатын жанармай циклінің жаңа компаниясын құрды. Жаңа компания Areva Mines, Areva NC, Areva Projects және Areva Business Support companies компанияларын біріктірді. Ол AREVA-ның жүз пайыздық еншілес кәсіпорны ретінде құрылды; дегенмен, Франция үкіметі компанияны қайта капиталдандыруға қаражат салғандықтан, Areva компанияны бақылауды жоғалтты. 2018 жылдың 23 қаңтарында компания өз атауын Orano деп өзгертті. 2018 жылдың ақпанында Japan Nuclear Fuel Limited және Mitsubishi Heavy Industries әрқайсысы компанияның 5% акциясын сатып алды.

2018 жылдың қыркүйегінде Америка Құрама Штаттарының Ядролық реттеу комиссиясы Айдахо штатының Бонневилл округінде салынуы тиіс Eagle Rock уранды байыту қондырғысының құрылысына Orano лицензиясының күшін жойды. Жоба 2011 жылдың желтоқсанынан бастап тоқтатылды. Сонымен бірге Orano Францияда Philippe Coste уран өңдеу зауытын ашты.

## Дереккөздер

Санат:Франция компаниялары
Пограничник

* Пограничник — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл.
* Пограничник — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
Дерри Сити

thumb|right|300px|«Брэндивелл» стадионы
«**Дерри Сити**» (, ) — Солтүстік Ирландияның Дерри қаласындағы футбол клубы. 1928 жылы құрылған. 1984 жылдан бері Ирландия премьер лигасында ойнайды. 

## Жетістіктері

### Солт Ирландия (1984 жылға дейін)

* **Премьер лига**
** **Чемпион** (1): 1964/65
** **Вице-чемпион** (7): 1931/32, 1934/35, 1935/36, 1936/37, 1937/38, 1965/66, 1968/69
** (3): 1938/39, 1963/64, 1966/67

* **Кубок**
** **Жеңімпаз** (3): 1948/49, 1953/54, 1963/64
** **Финалист** (3): 1935/36, 1956/57, 1970/71

### Ирландия (1984 жылдан бері)

* **Премьер лига**
** **Чемпион** (2): 1988/89, 1996/97
** **Вице-чемпион** (5): 1989/90, 1991/92, 1994/95, 2005, 2006
** **3 орын** (3): 2008, 2011, 2016

* **Ирландия 1 дивизионы**
** **Чемпион** (2): 1986/87, 2010

* **Ирландия кубогы**
** **Жеңімпаз** (6): 1988/89, 1994/95, 2002, 2006, 2012, 2022
** **Финалист** (5): 1987/88, 1993/94, 1996/97, 2008, 2014

* **Ирландия Лига кубогы**
** **Победитель** (11, **рекорд**): 1988/89, 1990/91, 1991/92, 1993/94, 1999/00, 2005, 2006, 2007, 2008, 2011, 2018
** **Финалист** (3): 1989/90, 2001/02, 2019

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* «Дерри Сити»

Санат:Солтүстік Ирландия футбол клубтары
Библияның соғды тіліндегі аудармалары

Библия бөліктері IX–X ғасырларда соғды тіліне аударылған. Барлық сақталған қолжазбалар жексенбі және қасиетті күндерде оқуға арналған толық емес христиандық литургиялық мәтіндер. Библияның кез келген бір кітабының толық аудармасы жасалғаны белгісіз, дегенмен C13 деп аталатын мәтін Матайдың толық Інжілінің үзіндісі болуы мүмкін. Мәтіндердің бірінен басқасы сириялық жазумен жазылған; соғды жазуымен жазылған Забур кітабының бірнеше беті ғана.

Бізге жеткен соғды мәтіндерінің ешқайсысы еврей немесе грек түпнұсқасынан аударылған жоқ. Біреуінен басқа барлығы сириялық аудармалардан, көбіне Пешиттадан. Христиандық та, манихейлік те библиялық емес шығармалардың бірқатар соғдыша аудармаларында інжіл үзінділері бар, бірақ олар кездесетін шығармалармен бірге аударылған.

Барлық аман қалған соғды библиялық мәтіндері Шығыстың Шығыс Сирия ғұрыптық шіркеуімен байланысты болған Турфан маңындағы Бұлайық монастырының қирандыларынан табылған. Бір жерден сириялық, орта парсы және парсы тілдеріндегі Киелі кітап мәтіндері табылды. Жергілікті диалекті соғды тілі ерте миссионерлердің диалектісі болған орта парсы тілін бірте-бірте ығыстырып, сол тіл Орталық Азияға тараған сайын парсы тілімен ығыстырылған сияқты. Алайда, соңына қарай Бұлайық монахтарының көпшілігінің бірінші тілі ескі ұйғыр тілі болды.

Інжіл соғды тілінің тірі қалған жалғыз ұрпағы ягноб (жаңа соғды) тіліне аударылған жоқ.

## Қолжазбалар
# Қолжазба C5. Матай, Лұқа және Жохан Інжілдерінен үзінділері бар евангелиялық дәрісхана, бірақ Марқадан емес.
# Екі тілді соғды-сириялық інжілді дәрістер, олардың аудармасы сөз тіркесін тіркесімен алмастырады.
# Қолжазба C13. Бір парақтан екі үзіндіде соғды тілінде де, сирия тілінде де Матфей Інжілінің басындағы мәтін бар.
# Қолжазба C23. Екі тілді соғды-сириялық лекция Павелдің хаттарының кітабы.
# Екі тілді соғды-сириялық Псалтирь сирия тіліндегі тақырыптары бар. Әр жырдың бірінші тармағы ғана шығады.
# Грек жазуымен соғды тіліндегі Забурдың 33-үзіндісі.
# Соғды жазуындағы бірнеше жырлар.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* КИЕЛІ КІТАП. IV. АУДАРМАЛАР — Православие энциклопедиясы

Санат:Соғды мәдениеті
Вешпаркар

нобай|Вешпаркар құдайының садақпен бейнесі, Кала-и Кахкаха I, Бунжикат, Уструшана, б. з. VIII-IX ғғ., Тәжікстанның Ұлттық көне жәдігерлер мұражайы
**Вешпаркар** — соғдылықтардың атмосфера мен жел құдайы. Ол авесталық құдай Вайуға сәйкес келеді. Орталық Азияда Вешпаркар үнді құдайы Шивамен де байланысты болды.

VI-VIII ғасырларда Пенжакент, Самарқан, Бұхара маңындағы Варахши, Шахристан (Самарқан Соғдының солтүстік-шығысында соғдылықтар мекендеген аймақ, Уструшана билеушісінің резиденциясы) ғибадатханалар, сарайлар мен үйлердегі құдайларға табынудың көптеген көріністерін қамтиды. Шива иконографиясының әсерінен қатты үнділенген соғды құдайларының бейнелерін, мысалы, Махадеваға ұқсас жел құдайы Вешпаркарды, культі бар Шиваның өзінің бейнелерінен ажырату әрқашан оңай бола бермейді. Бактрия мен Соғдыға еніп кетті. Егер «садақшының позасындағы» билеуші құдай өзінің барлық үнділік ерекшеліктерімен бірге жергілікті киім киген табынушылармен бірге соғдылық культтік көрініске кірсе, онда жергілікті ритуалды нысандар — жылжымалы өрт құрбандық үстелі және бұтақтардың шоғыры (барыс), онда Шива және Парвати бар жоғарыда аталған топ соғдылық элементтерге ие болғанымен, тұтастай алғанда ирандық (сөздің кең мағынасында) түсіндіруді әрең мойындайды.

Пенжикент қабырға суретінде соғды құдайы Вешпаркар толық өскен күйінде бейнеленген, оның денесі қоңыраулары бар сымға оралған.

Н. Н. Негматовтың айтуынша, Вешпаркар жазуы санскрит тіліндегі Вишвакарман сөзінің соғдыша аудармасы болып табылады және «барлығын жасаушы» дегенді білдіреді. Ат үстінде отырған төрт қолды және үш басты адам ретінде бейнеленген Вешпаркар-Вишвакарман исламға дейінгі Уструшанадағы қастерлеудің негізгі үш нысанының бірі болған. Вешпаркардың Уструшана бейнесі Пенжакент бейнесіне қарағанда Вишвакарманның индус және буддистік бейнелерінен күштірек ерекшеленеді: көптеген үнділік бастаулар жоғалып кетті, ол әйелдің бет-әлпетімен бірге жүрмейді, оның қолдары аз, иығында жалын жоқ, және иығына мал басы.

Б. И. Маршактың айтуынша, соғдылық буддистер мен пенджикент дінін ұстанушылардан басқа Вешпаркарды манихейлер де қастерлеген. Тірі қалған бейнелер саны бойынша Вешпаркар барлық соғды құдайларының арасында үшінші орында.

## Тағы қараңыз
* Соғдиана
* Соғдылар

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Маршак Б. И. 11-тарау. Соғды V—VIII ғғ. өнер ескерткіштері туралы идеология // Орта ғасырлардағы Орталық Азия және Қиыр Шығыс. Ерте орта ғасырлардағы Орталық Азия. — М.: Ғылым, 1999. — 175—191 бб. — 378 б. — 1450 экз. — ISBN 5-02-008617-7.
* Негматов Н. Н. 6-тарау. Уструшана // Орта ғасырлардағы Орталық Азия және Қиыр Шығыс. Ерте орта ғасырлардағы Орталық Азия. — М.: Ғылым, 1999. — 114—130 бб. — 378 б. — 1450 экз. — ISBN 5-02-008617-7.

Санат:Соғды мәдениеті