open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жантеке

**Жантеке** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл, Қарашалғын ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталық – Қорғалжын кентінен солтүстікке қарай 22 км-дей жерде, Жантеке көлінің шығыс жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1928 жылы қаланған. 1961 жылдан Қарашалғын астық кеңшарының орталығы болып келді. 1997 жылы оның негізінде «Жантеке» серіктестігі құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау және бастауыш мектеп, 2 телімдік аурухана, мәдениет үйі, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Ауыл арқылы Астана – Қорғалжын автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы – Астана (100 км).

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы елді мекендері
Жантікей

**Жантікей**, *Жантекей* (1992 жылға дейін — *Ерназар*) — Абай облысы Ақсуат ауданындағы ауыл, Ырғызбай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсуат ауылынан солтүстікке қарай 45 км-дей жерде, Зайсан көліне құятын Боғас (Бұғаз) өзенінің оң жағалауында, дала белдемінде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1932 жылдың аяғында ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты Елтай Ерназаров атындағы ұжымшарды құру негізінде қаланды. 1954 жылы А.Иманов атындағы қой өсіру кеңшарының, ал 1965 жылы қайта құрылған “Сұлутал” қой кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы елді мекендері
Жануарлар туралы ертегілер

**Жануарлар туралы ертегілер** ,  хайуанаттар туралы ертегілер — ертегінің көне замандағы мифтер мен әр түрлі тұрмыстық, аңшылық әңгімелердің негізінде пайда болып, кейінгі замандардағы адамдар мінезін, олардың өзара қатынасы мен байланысын аллегориялық түрде жан-жануарлар бейнесі арқылы тұспалдап көрсететін түрі. Жануарлар туралы ертегілер, негізінен, үш топқа бөлінеді: этиологиялық жануарлар туралы ертегілер, классикалық  жануарлар туралы ертегілер және мысал ертегілер (аполог). Этиологиялық жануарлар туралы ертегілер — өзінің шығу мерзімі жағынан мұндай ертегілердің ең көнесі. Мұнда хайуанаттардың сыртқы пішіндегі немесе жүріс-тұрысы, мінез-құлқындағы бір ерекшелігі, оның солай болу себебі жайында баяндалады. Бұл топтағы ертегілердің басты ерекшелігі — оқиғаны себеп-салдарлы сипатта баяндауы және байырғы синкреттілікті сақтап қалуы мен этиологиялық мифке жақын болуы. Бұл ертегілердегі хайуанаттардың сипаттамасы басқа елдер ертегілермен сарындас. Мысалы, түлкі — аса айлакер, екіжүзді, алаяқ қу, қасқыр мен жолбарыс — адуынды озбыр, қара күш иесі, аю — икемсіз, қарабайыр, т.б. Шығыс және Еуропа халықтарының жануарлар туралы ертегілерінің көпшілігін классикалық жануарлар туралы ертегілер құрайды. Олардың сюжеті де ұқсас болып келеді. Өйткені, бұл ертегілердің көпшілігі әр халықтың тарихында болған ұқсас жағдайдан туған. Ал біразы арғы тегі бір түркі халықтарының ежелгі дәуірінде пайда болған. Енді бір бөлігі мәдени, сауда, т.б. қарым-қатынастар арқылы ауысқан. Бұлардың моральдік және әлеуметтік мазмұны аса терең. Жыртқыштар қанаушыларды, әлсіз жануарлар кедейлерді еске түсіреді. Олардың іс-әрекетімен қатар мінездері де шебер сомдалады. Классикалық жануарлар туралы ертегілердің құрылымы онша күрделі емес. Олардағы сюжет хайуанаттар арасындағы кездесулер мен қақтығыстарға құрылады. Бір сарынды эпизодтардың өзгермей, үнемі қайталанып келетін түрі көптеген әлем халықтары ертегілерінде бар. Олардың үлгілері — “Қотыр торғай”, ”Кім неден күшті”, т.б. ертегілер. Мысал ертегілерде — баяндау белгілі бір моральдік қағида мен тұжырымды дәлелдеуге бағытталады, сол себепті олар көп жағдайда нақылмен аяқталады. Қазақ халқының мысал ертегілері шығыс фольклорымен тығыз байланысты. Мысалы, Орталық Азияға кең тараған “Қалила мен Димна”, “Тотынама”, т.б. Жануарлар туралы ертегілер адам болмысының ертедегі тотемдік сенімдермен байланысты пайда болған. Жануарлар туралы ертегілердің прозалық баяндаудан өлеңге көшіп отыратын үлгілері де кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жаңабай Құдайбергенұлы

**Жаңабай Құдайбергенұлы ** (1865, бұрынғы Жетісу облысы Жаркент уезі, Қырғызсай ауылы — 12 мамыр 1916, Қырғызстан, Қарақол) — 1916 жылғы Қарқара көтерілісі басшыларының бірі, би, шешен. 

Албан тайпасынан шыққан.
Анасы Балдай ел арасында белгілі шипагер болған. Жаңабай Жаркент медресесін бітірген. Уәлибай саудагердің қолында қызмет ете жүріп, онымен бірге көп жерлерді аралаған. Араб, орыс, қытай, моңғол тілдерін меңгерген. Жаркент мешітін салуға үлес қосқан. 

1893 жылы Тоғызбұлақта (қазіргі Ұйғыр ауданында) қазақ-орыс мектебін ашқан. Жамбыл, Тоқтоғұлмен етене араласып, Тұтқа, Көгілдір, Шынар, Жәміха ақындармен сөз жарыстырып, шешендігімен көзге түскен. 1913 жылы Романовтар әулетінің таққа отырғанына 300 жыл толуына арналған Санкт-Петербургтегі салтанатқа Жетісу өкілдерімен бірге барып, Николай ІІ-нің қабылдауында болған. 

1916 жылғы Жетісу өңіріндегі ұлт-азаттық қозғалысқа белсене қатысып, өз руы қоңырбөріктерді қаруландырып, Қарқара көтерілісшілері қатарына қосқан. Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін, Жаңабай Қарақол (Қырғызстан) абақтысына қамалып, сонда серіктерімен бірге атылған. 

Алматы облысы Ұйғыр ауданының орталығы — Шонжыдағы қазақ орта мектебіне, орталық көшеге Жаңабай есімі беріліп, ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:1865 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:12 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қарақолда қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Қазақ би-шешендері
Жаңа Британия

**Жаңа Британия ** () — Тынық мұхиттағы Бисмарк архипелагының ең ірі жанартаулық аралы. Папуа — Жаңа Гвинея мемлекетінің құрамына кіреді. Шартты түрде Батыс және Шығыс Британия деп бөлінеді. Ауданы 36520 мың км2. Халқы 340 мың адам (1995), негізінен, меланезиялықтар. Жері таулы, абсолюттік биіктігі 2438 метр (Кокопо тауы). Әрекетті жанартауы — Улавун. Климаты экваторлық, ылғалды. Жылдық орташа температурасы 24С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 6000 мм. Экваторлық ылғалды тропиктік орман өседі. Жергілікті тұрғындар жүгері, батат, маниок, қант құрағын, банан және басқа дақылдарды өсіреді. Кокос пальмасы, какао, кофе плантациялары бар. Аралдағы ең ірі порт — Рабаул қаласы.
 
## Тарихы

Жаңа Британия тек 1700 жылы теңіз британ саяхатшысы Уильям Дампир ашқан. 1885 - 1899 жылдары арал Герман - Жаңагвинея компаниясының иелігінде болды, аралдын атын Жаңа Помирания деп атады. Осы аралда мақта өсірген. 1914 жылы Жаңа Британияны Бірінші дүние жүзілік соғыс біткенен кейін австралиялықтар жаулап алды.

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Аустралия және Океания аралдары
Санат:Бисмарк архипелагы
Жаңажол (Жамбыл облысы)

**Жаңажол** — Жамбыл облысының Шу ауданындағы ауыл, Жаңажол ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Төле би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км-дей жерде, Шу өзенінің аңғарының бетеге, жусан, селеу, сексеуіл шоқтары өскен сұр топырақты қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1974 жылы “Жаңажол” қызылша өсіретін кеңшарының орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория бар. Ауыл тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Жаңа Каледония

thumb|right|200px|
**Жаңа Каледония** () — Тынық мұхиттың оңтүстік-батысында, Меланезия топаралдарының құрамындағы арал. 1946 жылдан Францияның иелігінде. Ауданы 19,0 мың км². Тұрғыны 180 мың адам. 

Құрамында Жаңа Каледония (16,7 мың км²), Луайоте, т.б. аралдар бар. 

Биік шалғынды өсімдіктер, сирек ормандар, жоғары белдемде шырша тұқымдас ағаштардан тұратын ормандар өскен. Қойнауынан темір, никель кентастары өндіріледі. 

Тұрғындары жер өңдеу (тропик. жемістер), балық аулаумен айналысады. 

Әкімшілік орталығы — Нумеа қаласы.

## Тарихы
Ағылшын теңіз саяхатшысы Джеймс Кук ашқан (1774). Атауы Шотландияның көне атауымен қойылған.

## Халқы

Санат:Жаңа Каледония
Санат:Аустралия және Океания топаралдары
Санат:Қарсылық (француздық) медалімен марапатталған аумақтар
Жаңақима

**Жаңақима** — Ақмола облысы Жақсы ауданындағы ауыл, Жаңақима ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жақсы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
1972 – 97 жылдары Қима ауданының орталығы болған. Ауылда «Қима» серіктестігі, шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Транспорты
Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.Елді мекен арқылы Жаңақима – Атбасар тас жолы өтеді

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, клуб, телімдік аурухана, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы елді мекендері
Жаңақорған

**Жаңақорған** — Қызылорда облысы Жаңақорған ауданындағы кент, аудан және Жаңақорған кенттік әкімдігі орталығы.

## Халқы
Тұрғыны — 26 523.

## Географиялық орны
1928 жылы құрылған, темір жол стансасы, облыс орталығы Қызылорда қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 178 км жерде орналасқан. Сырдария өзенінің оң жағасының бұта аралас боз, бетеге, қау, т.б. әр түрлі шөптесін өскен құмайтты, сортаң, бозғылт қоңыр, шалғынды топырақ қалыптасқан шөлдік белдемде орналасқан.

## Тарихы
Алғашқыда *Шепқорған*, ал 11 ғасырдан Яны-Курган болып аталды. 1992 жылдан бастап Жаңақорған деп аталады.
1997 жылға дейінгі кәсіпорындар (қиыршық тас, май зауыты, құрылыс, көлік, т.б.) акционерлік қоғам, серіктестіктер мен шаруа қожалықтары болып қайта құрылды.

## Инфрақұрылымы
6 орта, 2 орталау мектеп, 4 кітапхана, мешіт, 2 мәдениет үйі, клуб, стадион, 2 спортзал, аудандық аурухана, емхана, 2 дәрігерлік пункт бар. Кентте 26,4 км су құбыры тартылған. Жаңақорған арқылы Қызылорда — Шымкент автомобиль және темір жолдары өтеді.

Кентте Теріскен көлінің табиғи қара батпағы мен тұзды суымен емдейтін Жаңақорған шипажайы орналасқан.

## Галерея

Жаңақорған.jpg|Жаңақорған шипажайының ғимараты
Жаңақорған20210806 084034.jpg|Жаңақорған
Жаңақорған IMG 20220625 095729.jpg|Темір жол вокзалы
Жаңақорған 20210806 084108.jpg|Жаңақорған
Жаңақорған 20210806 084031.jpg |Жаңақорған, көше


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Викимапияда

Санат:Жаңақорған ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Электрвакуумдық приборлар

**Электрвакуумдық приборлар** – жоғары вакуумда не белгілі бір қысымдағы газды (не газдар қоспасы) ортада жұмыс істейтін электртехникалық приборлар. Олар разрядсыз (қыздыру шамдары, бареттерлер, вакуумдық термоэлементтер т.б.), электрондық (электрондық шамдар, электронды сәулелік түтіктер, т.б.) және газ разрядты электрвакуумдық аспаптар(тиратондар, газотрондар, т.б.) болып ажыратылады.

## Дереккөздер

Санат:Электротехника
Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев

**Әбілқасым Жақсылықұлы Жаңбырбаев** (1 қаңтар 1927 жылы Абай облысы, Абай ауданы - 6 қазан, 2012 жылы Семей) – советодағының және қазақстандық театр режиссері, актер. Қазақ ССРнің Халық артисі. Қазақстанның мемлекеттік степендиясының иегері. Семей қаласының Құрметті азаматы. Абай атындағы Қазақ музыкалық драма театрында еңбек етті.

Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан.
## Өмірбаяны
* Өнердегі қадамын көркем-өнерпаздар үйірмесінен бастап, 1942 жылы Семей облысы музыкалы драма театрына қабылданды. Актер Мұхтар Әуезов шығармалары бойынша қойылған “Қарагөз”, “Еңлік — Кебек”, “Айман — Шолпан”, “Түнгі сарын” спектакльдеріндегі *Сырым*, *Кебек*, *Арыстан*, *Сапа* бейнелерін ерекше шеберлікпен сомдады. Ғ.Мүсіреповтің “Ақан сері — Ақтоқтысындағы” Науан, “Қозы Көрпеш—Баян сұлудағы” Қарабай, Ә.Тәжібаевтың “Майрасындағы” Дүрбіт, Қ.Мұхамеджановтың “Бөлтірік бөрік астындағысындағы” Арыстан, Қ.Туғанбаевтың “Қызыл Қатранындағы” Қатран, Қ.Мұхаметхановтың “Комиссар ұабасовындағы” Сабыржан, М.Сәрсекеевтің “Шыңғыс хиқаясындағы” Рамазан, Ш.Хұсайыновтың “Алдар көсесіндегі” Алдаркөсе рөлдері де қазақ сахна өнерінің тарихында қалды. Ж. Әбілқасым сондай-ақ, Хлестаков (Н.В. Гогольдің “Ревизорында”), Труффальдино (К.Голдонидің “Екі мырзаға бір қызметшісінде”), Диуана (М.Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Агабо (О.Ш. Иоселианидің “Арбаң аман болсынында”), Аршин (У.А. Гаджибековтің “Аршин мал аланында”), т.б. көптеген сахналық тұлғалар жасады. Режиссер ретінде С.Адамбековтің “Аюбайдың ажалы”, А.Шамкеновтің “Адасқан қаз”, Б.Мұқайдың]] “Қош бол, менің ертегім”, т.б. пьесаларды сахнаға шығарды. 
* Ол бірнеше кинофилімдерге түсіп, Құдайменде (“Қан мен терде”), Орақбай (“Жаушыда”), Ержан (“Көгілдір тұмарда”), т.б. экрандық бейнелер сомдады. Ж.Әбілқасым — толғаныс пен ішкі көңіл күй арпалыстарына ерекше көңіл бөлетін сахна шебері.

## Марапаттары
* 1954 жылы Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген артисі құрметті атағы;
* 1970 жылы Қазақ ССРнің Халық артисі құрметті атағы берілді.
* 1997 жылы Семей қаласының Құрметті азаматы құрметті атағы;
* КСРОның «Құрмет белгісі» Орденімен марапатталған.
* КСРО көптеген медалдарымен марапатталған.
* 2009 жылы елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Семейдің құрметті азаматтары
Жанайдар Орынбайұлы

**Жанайдар Орынбайұлы **(шамамен 1818, Ұлытау өңірі — 19 ғасырдың 70-жылдары) — батыр, Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтеріліс басшыларының бірі. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Мәжік бөлімінен шыққан. 

1837 жылы Ақмола дуанына қарайтын арғын тайпасының Қуандық, Сүйіндік, Төртуыл, Қойлыбай, Қалқаман, Темеш, Тінәлі руларының жасақшыларын бастап Кенесары әскеріне келіп қосылады. Кенесары Ақмола бекінісіне шабуыл жасар алдында Жанайдарды бас етіп бекіністі барлауға шолғыншылар жіберді. Шабуыл кезінде ерлігімен, мергендігімен көзге түскен Жанайдар ханның сенімді серігі, қол бастаушы батырларының біріне айналады. Жанайдар  өзінің бауырлары Жанатай, Бектұрған, Өтебайлармен бірге Кенесарыға еріп, он жыл бойы азаттық жолындағы шайқастың бел ортасында жүрген. Жанатай осы жорықта қаза табады. Кенесары мен Наурызбайдан айырылып, көтеріліс тығырыққа тірелген тұста Жанайдар  амалсыздан ат басын Арқадағы еліне бұрады. Ұлытаудағы ата қонысын бағаналы найман елінен қайтаруды талап етіп, Санкт-Петербургке барады. Көтеріліске қатысқанына Ресей патшасы кешірім жасағаннан кейін Жанайдар Терісаққан өзенінің бойы мен Арғанаты тауының етегіне қоныстанады. Жанайдар 1868 жылы қазақтың игі жақсыларымен бірге князь Владимирдің Омбыға келген құрметіне жасалған салтанатқа қатысады. Қажылық сапардан қайтып келе жатып жолда қайтыс болған. Баласы Мейрам Қайрақты деген жерде ат шаптырып ас берген. Жанайдарды “Баласы Орынбайдың Жанайдарды, Адасқан жөнге салған талайларды”, “Төртуылда Жанайдар жиҝан асқан ер еді” деп ақын-жыраулар жырға қосып, Сарамен айтысында Біржан да: “Кім жетер Жанайдарға Алтайдағы, Алты жүз жас бота мен тайлағы бар” деп, байлығын, парасаттылығын тілге тиек еткен.

Көрнектi жазушы I.Есенберлиннiң "Қаһар" романында Жанайдардың Ақмола дуанының аға сұлтаны Қоңырқұлжаның ауылын шапқанда оны ажалдан қалай алып қаламын деп, "Ақ жол" атты қазақы ем-дом жасататыны жан-жақты баяндалған. Сол оқиға негiзiнде ел есiнде сақталған мынандай өлең де бар: Жанайдар артық туды жатырынан, 

Оқ тидi Жанайдардың балтырынан. 

Бiр айла өлмес жанға бола ма деп, 

Аттайтын қатын iздедi ата ұлынан. 

Аттайтын бiр де қатын табылмады, 

Төрелер тұңiлiп тұр қатынынан!

## Дереккөздер



Санат:Туған жылы белгісіздер  
Санат:Қазақ батырлары
Жапон шұңғымасы

**Жапон [[шұңғыма]]сы** () — Тынық мұхиттың солтүстік-батысында, Хонсю аралының шығысында орналасқан. Солтүстігінде Куриль-Камчатка шұңғымасымен, оңтүстгінде Идзу-Бонин шұңғымасымен жалғасады. өз. 680 км-дей, 6000 м тереңдіктегі ені 70 км-ге жуық. Ең терең жері 8412 м. Шұңғыма беткейлерінің орташа көлбеулігі 6 — 8°, кей жерлері едәуір тіктеу. Түбі тегіс, оны аккумуляттік шөгінділер жауып жатыр.

Санат:Тынық мұхит
Санат:Жапония географиясы
Жапар Құттыбайұлы

**Жапар Құттыбайұлы** (1828, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 1907, Баянауыл ауданы) — айтыс ақыны. Арғын тайпасы Сүйіндік руы Құлболды бөлімінен шыққан.

Жапардың Қожабек, Ажар, Төребай ақындармен айтыстары белгілі. Ақын “*[[Күлше мен Назымбек]]*” дастанын, “*[[Ысмайыл мен Зағипа айтысы]]н*” жырлаған. 

Ш.Торайғыров есімді азамат тапсырған Жапар шығармалары мен ол жырлап насихаттаған ауыз әдебиеті үлгілері Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер


Санат:1828 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:1907 жылы қайтыс болғандар
Санат:Баянауыл ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Жар (табиғат)

**Жар** — тасқын судың шаюынан пайда болған өзеннің тік биік не құлама жағасы, беткейі.

Жаңа тектоникалық қозғалыстардың, абразиялық (клиф), эрозиялық, тағы басқа процестердің нәтижесінде қалыптасады. Бұл процестер толастағаннан кейін құламалы жағалары гравитациялық қозғалыстар әсерінен бірте-бірте жайпақтала бастайды. Бэр заңына сәйкес Жердің Солтүстік жарты шарында жар көбінесе өзендердің оң жағаларында байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Жер бедері
Жар

**Жар** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
* Жар (жанұяда)
* Жар (табиғат)
Жарамсақтық

**Жарамсақтық** — адам мінезіндегі ұнамсыз сипат саналатын жағымсыз қылық. Жарамсақтық— біреудің лауазымы мен беделіне, үлкендігіне қарап жалпылдап, жарамсақтанып көрінуге ұмтылу. Өзінше жақсы көрінуге тырысып жағымпаздану. Жарамсақтық тілімізде *жарамсақ, жарамсақсу, жарамсақсы, жарамсақтан, жарамсақтану, жарамсақтас* дейтін кекесінді түрлері мен бірнеше атаулары бар. Оларды мән-жайына қарай қолданулары да әр қилы сипат мағынада болып отырады. Мысалы, біреуге жақсы аттанып жағымпаздық көрсету — жарамсақтық. Жарамсақтық мінез ұнамсыз, жағымсыз сипаттар деп бағаланғанмен әрбір адамның даралық мінезін, бойында қалыптасқан әдет-дағдыларымен де санасуды қажет етеді. Мұндай жайттар адамның даралық психологиялық ерекшеліктері деп бағаланады. Жарамсақтық мінездегі ұнамсыз сипаттарға кері қатынаста болатын жарамдылық, жарамды деп аталатын ұнамды, игі қасиеттер де бар. Жарамдылық — белді, күшті, баршылық, төзімділікті білдіретін мінез ерекшеліктері. Қолынан іс келетін, қабілетті адамды жарамдылық қасиеті бар деп санаймыз. Жарамсақтықтың қолайлылық, ыңғайлылық, өтейтіндік дейтін де бағалы да ұнамды жақтары бар.

## Дереккөздер


Санат:Жантану
Санат:Медицина
Жарасбаевтар

**Жарасбаевтар** (Мінайдар, Мырқы, Аппаз Жарасбаевтар) — ағайынды қазақ байлары. 

Кіші жүз құрамындағы Жаппас руының Жылкелді аталығынан шыққан. Жазда Қостанай, Торғай өңірін жайлап, Сырдария өзені бойын қыстаған Мінайдар (1850–1919), Мырқы (1854–1916). Жарасбаевтар жомарттығымен танымал болған. Мырқы Құнанбаймен бірге Меккеде қазақ тәкиясын салдырғандардың бірі (1874/76). Ағайынды Жарасбаевтардың Сырдария өзенінің үстінен өз қаражаттарына салғызған аспалы көпірі, Қызылорда қаласындағы үйлері 20 ғасырдың 2-жартысына дейін сақталды. Аппаз (1858–1922) болыс, сот (1888) қызметін атқарған, Бештау, Санкт-Петербург, Тобыл, Үргеніш, Бұхара мен Ташкент қалалары аралығында сауда керуенімен сауда-саттық жүргізген. Ол Сыр өлкесіндегі атақты екі Жүсіптің айтысына төрелік айтқандардың бірі. 

1902 жылы Қараөзек тұсындағы темір жолдың өту бағытын жасауға қатысқан. Қараөзек өзенінің бойында Аппаз көңі деген жер бар. Жарасбаевтардың игі істерін жалғастырушы ұрпақтары Хакімжан Мінайдарұлы Торғай өңірінде мектеп ашуға атсалысса, Сейіт Мінайдаров Қостанай өңірінде болыс болған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Жапырақ жемірі

**Жапырақ жемірі** немесе  **жапырақ жегісі** (**) — қатты қанаттылар отрядына жататын қоңыздардың бір тұқымдасы. Жер шарында кең тараған, 40 мыңдай түрі белгілі. Қазақстанда 1000-ға жуық түрі бар. Жапырақ жемірі — орман, бақ, көкөніс шаруашылықтарының зиянкестері. Кейбір түрлері арамшөптерді жоюда биологиялық күрес шараларын жүргізу үшін қолданылады.

## Биологиялық сипаттамасы
Бұл қоңыздардың тұрқы шағын (олардың көпшілігі 1 см аспайтын), денелері әр қилы және бояуы да алуан түрлі. Мұртты қоңыздарға қарағанда мұрттары кішірек, және жапырақ жегілер ешқашан да оны арқаларына аспайды. Есесіне құрсақ астына жасырады. Қауіп төнген сәтте олар аяқтарын серпіп жерге қарай құлдилайды, ал олардың кейбіреулері жаудан бой тасалау үшін улы гемолинфа бөледі.

Осы үлкен тұқымдас өкілдерінің арасында ауылшаруашылық өсімдіктеріне зардап тигізетіндері де аз емес. Олардың ішіндегі ең танымалы - Колорад қоңызы (Leptinotarsa decemlineata). Колорад қоңызының аналығы бір жазда 700 жұмыртқа басады.Оның екінші лектегі ұрпағы бір тонна ботташық сабағын жоюға қабілетті деп саналады. Оның әлемге жайылуына Солтүстік Америкадан ағылып жататын ботташықтар себеп болған. Ересек колорад қоңыздары мен дернәсілдері ботташық сабақтарының жапырақтарын құнығып жейтіні соншалық, зақымданған өсімдік түйнек салмайды, ақыры аяғында бұл өнімнің толықтай шығынға ұшырауына әкеліп соғады. Колорад қоғызының ғаламшардағы жеңімпаз шеруінің сатылары жақсы зерделенген. 
Оның Отаны - Солтүстік Американың батыс аудандары, мұнда олар бастапқыда құрамына ботташықтар кіретін алқа тұқымдастардың жабайы түрлерімен қоректенген. 1856 жылы сырт көркімен ерекшелене қоймайтын қоңыз ботташықтан "ауыз тиіп" көрді. Мұның арты Колорадо штатындағы (осыдан оның аты келіп шығады) шаруа егіндіктерінің жайрап қалуына соқтырды. Кейіннен ол АҚШ-тың барлық аймағына таралды.

Ойран шөпті Жолақты жапырақ жегі тағы да бір танымал тұқымдас өкілі. Тегі жағынан ол да Солтүстік Америкадан, ал 1978 жылы бұл қоңыздардың бөлігі Ставрополь өлкесіндегі тәжірбие үлескісінде жаңа жерден арнайы әкелінген ойран шөппен күрес үшін шығарылды. Бес жыл ішінде жапырақ жегісі міндетін ойдағыдай атқарды және айналағада тарала бастады.

## Классификация
Тұқымдаста келесі тұқым тармақтары бар:
* Synetinae
* Donaciinae
* Criocerinae
* Clytrinae
* Cryptocephalinae
* Eumolpinae
* Chrysomelinae
* Galerucinae
** Alticinae
* Cassidinae
** Hispinae
* Lamprosomatinae

## Сыртқы сілтемелер

* Листоеды (Chrysomelidae)
* Список подсемейств европейских листоедов на сайте Вроцлавского университета
* Фотогрфии жуков листоедов on the UF / IFAS Featured Creatures Web site

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Жарғақ қанаттылар

thumb
**Жарғақ қанаттылар** (*Hymenoptera*) — жәндіктер класының бір отряды. 

Қазба қалдықтары триас кезеңінен бері сақталған, 300 мыңға дейін түрі Жер шарында кеңінен таралған. Жарғақ қанаттылар қондырма құрсақтылар (*Phytorhaga*), шағатын Жарғақ қанаттылар (*Aculeata*) және паразит Жарғақ қанаттылар (*Parasіtіca*) болып 3 отряд тармағына бөлінеді. Кейде соңғы екеуін біріктіріп — қынама (сабақты) құрсақтылар (*Apocryta*) деп атайды. Жарғақ қанаттылардың дене тұрқы 0,2 мм-ден 6 см-ге дейін. Ересектерінің 2 жұп жарғақ қанаттары болады, артқы кішілеу қанаттары алдыңғыларына ілгекшелермен жалғанады. Қанаттарының жүйкеленуі сирек, ересектерінің кейбір түрлерінде қанаттары айрылған. Төменгі сатыдағы Жарғақ қанаттылардың ауыз қуысы кеміргіш типті, жоғарғы сатыдағыларының ауыз қуысы кеміріп жалағыш немесе сорғыш типті болады. Аналықтарында болатын жұмыртқа салу өсіндісі шағатын Жарғақ қанаттыларда шағу органы — піскекке айналған. Жарғақ қанаттылар — толық түрленіп дамитын жануарлар. Тіршілік ету ерекшеліктері және ортаға бейімделуі әр түрлі. Табиғи экожүйелерде гүлді өсімдіктердің тозаңын тасымалдаушылар, буынаяқтылардың санын реттеуші жыртқыштар және паразиттер ретінде маңызды рөл атқарады. Сондай-ақ, Жарғақ қанаттылардың ішінде ұрпағына қамқорлық жасап, қауымдасып тіршілік ететін түрлер және орман шаруашылығы мен мәдени өсімдіктердің зиянкестері де кездеседі. Кейбір паразит түрлер (мысалы *Trіchogramma evanescens*) ауыл шаруашылығының зиянкестеріне қарсы биологиялық әдістермен күресу мақсатында пайдаланылады. Ал қолға үйретілген бал арасынан ерте замандардан бері емдік, тағамдық қасиеті бар бал алынады; қ. Ара.

## Дереккөздер


Санат:Жарғақ қанаттылар
Жапырақ бүргесі

**Жапырақ бүргесі ** () – тең қанаттылар отрядына жататын зиянкес жәндік. Дене ұзындығы 1,5—4 мм, ал Австралияда 6 мм жетеді. Сырт пішіні бітелерге ұқсас, бірақ олардың алдыңғы қанаттары қалың тығыз және артқы аяқтары секіруге бейімделген. Екі жұп қанаттары мөлдір, түстері мен пішіні әртүрлі, алдыңғы тері немесе жарғақты қанаттары артқыларынан жақсы жетілген. Дернәсілдері ересектеріне ұқсас.

Жер бетінде кең тараған, 1300-дей түрі белгілі. Қазақстанның, негізінен, оңт-нде кездеседі. Ондағы жеміс ағаштарының зиянкестеріне алма жапырақ бүргесі (Psylla malі) және алмұрт жапырақ бүргесі (Psylla pyrіcola) жатады. Бұлардың дене тұрқы 1,5 — 4 мм-дей (Австралияда кездесетін түрінің ұзындығы 6 мм). Басы жалпақ, көздері үлкен, күрделі болады. Қос жұп қанаттары түссіз. Аяқтары қысқа, артқы жұп аяқтары секіруге бейім. Жылына 1 — 5 ұрпақ береді, топтанып тіршілік етеді. Жұмыртқаларын ағаш бұтағының көзге көрінбейтін жеріне салады да, сол жерде қыстап шығады. Көктемде олардан шыққан дернәсілдері (жылтыр, жалпақ) мен нимфалары (жыныстық жағынан толық жетілмеген аналықтары) жеміс ағаштарының жапырағы, сағағы, гүлтұғыры, бұтағына жабысып алып, өсімдіктің шырынын сорады. Дернәсілдері қоректенгенде, өздерінен бөлінетін тәтті, жабысқақ сұйық затпен өсімдіктің вегетативтік мүшелерін зақымдап, өсуіне кедергі жасайды. Өспеген жеміс ағаштары солып, қурап қалады. Сондай-ақ, Ж. б. — вирус таратушы жәндіктер. Күрес шаралалары: ағаштар бүршік жарғанда фосфорлы органик. инсектицидтер шашу қажет.  

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Санат:Зиянкестер
Жарқұлақ алтын кен орны

**Жарқұлақ  алтын кен орны** — Алматы облысы Райымбек ауданы Нарынқол ауылынан оңтүстікке қарай 65 км қашықтықта орналасқан. Кен орны 1939 жылы ашылып, 1940-1954 жылдары барлау жұмыстары жүргізілген. 

## Жатыс сипаты, геологиялық құрылымы
Жарқұлақ алтын кен орны Жарқұлақ-Дөңарша алтын кентасты белдемінде орналасқан. Кентас аз сульфидті, кварц-желілі метаморфогендік формацияға жатады. Алтын кембрий базальтоидтары ортасындағы ендік бағытта созыла орналасқан кварц желілерінде шоғырланған. Кен түзілу орталығы Тянь-Шаньдағы герцин гранитоидты магматизмінің екі фазасымен байланысты. Жарқұлақ  алтын кен орнын “*Маралды голд*” кәсіпорны игеруде (2000). 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Жарқырау

thumb
**Жарқырау**, бет нүктесінің жарқырауы — 1) физикада бет элементінен шығатын жарық ағынының осы элементтің ауданына қатынасына тең жарық шамаларының бірі. Жарқыраудың бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі: лм/м2. Энергетикалық шамалар жүйесіндегі осы тәрізді шама *энергетикалық Жарқырау* деп аталып, Bт/м2-пен өлшенеді; 2) астрономияда — жұлдыздың бірлік денелік бұрыш ішіндегі шығаратын жарық ағынының шамасы, яғни жұлдыздың жарық күші.
 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Физика
Жарлы (Ақтөбе облысы)

**Жарлы** — Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Көлтабан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарауылкелді (Байғанин) ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде, қара жусан аралас көкпек, бұйырғын өскен ақшыл қоңыр топырақты шөлейтті белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2000 адам (995 ер адам және 1005 әйел адам) болса, 2009 жылы 1998 адамды (1017 ер адам және 981 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1889 адамды (1007 ер адам және 882 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1963 жылы Байғанин атындағы қой шарушалығын ұйымдастыруға байланысты қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Жарлы ауылы Қызыләскер және Қарабұлақ деген екі ауылдан тұрады.

## Ауыл суреттері

Жарлы 20210805 132909.jpg |Жалпы көрінісі
Жарлы 20210805 132900.jpg |Жарлы. Ауыл көрінісі


## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қайнекей Жармағамбетов

**Қайнекей Жармағамбетов** (25 тамыз 1918, Қостанай облысы Жангелді ауданы Шилі ауылы — 10 қыркүйек 1974, Қостанай облысы Жангелді ауданы Шиелі) — ақын, әдебиет зерттеушісі.

* ҚазПИ-ді (қазіргі АлМУ) бітірген (1941).
* Қазақстан Компартиясы ОК-нде нұсқаушы
* Қазақстан ЛКСМ ОК-нде хатшы (1941 — 1948)
* ҚазПИ-де аға оқытушы, директордың орынбасары (1948 — 1958)
* 1958 —1964 жылы “*[[Жұлдыз (журнал)|Жұлдыз]]*”, “*[[Ара (журнал)|Ара-Шмель]]*”, “**” журналдарының бас редакторы
* Қазақстан жазушылар одағы басқармасының жауапты хатшысы, әдеби кеңесшісі қызметтерін атқарған.
* 1964 — 1974 жылы шығармалар жұмыста болды. 
## Шығармалары

* Жармағамбетовтың тұңғыш туындылары 1945 жылы жарық көрді.
* “*Заман біздікі*” (1950)
* “*[[Адам туралы аңыз]]*” (1951)
* “*Балладалар*” (1962)
* “*Соңғы түн*” 1967)
* “*Дәурен*”
* “*Сырлы тал*” (1971)
* “*Шыңдағы шамшырақ*” (1976) өлеңдер жинақтары шықты. 
* Жармағамбетов қазақ поэзиясындағы баллада жанрының дамуына елеулі үлес қосты. Сондай-ақ, ол Ә.Қашаубаев өмірі туралы “*Әнші азамат*” (1951) повесін жазды.
* И.Шиллер, А.Барто, Б.Ершов, т.б. шығармаларын қазақ тіліне аударды.
* “Қазақ совет әдебиеті тарихының очеркі” (1949, 1958, 1960)
* орта мектепке арналған “*Қазақ совет әдебиеті*” оқулығы (1948 — 1951) авторларының бірі. 
## Марапаттары

* 3 рет “''Құрмет Белгісі''” ордені
*  медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:25 тамызда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:10 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жангелді ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Тобық Жармағамбетов

**Тобық Жармағамбетов** (1934, Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Жарқамыс ауылы — 1973, Ақтөбе қаласы) — жазушы. 
1957 жылы ҚазМУдің филология факультетін бітірген. Сосын өзінің туған поселкесінде орта мектепте мұғалім болған. Ақтөбе телевизия студиясының аға редакторы және бас редакторы болып істеген. Ақтөбе облысының «Коммунизм жолы» газеті редакциясында және өмірінің соңғы кездерінде мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамында қызмет істеген. Повесть, әңгіме жанрында, теледраматургия саласында қалам тартты. Шығармалары: Нәзік бұлттар. А., «Жазушы», 1966; Екі жүрек. А., «Жазушы», 1968; Сентябрь түні. Повесть. А., «Жазушы», 1970; Соңғы хат. Повесть және әңгімелер. А., «Жазушы», 1974; Ақ жауын. І томдық. А., «Жазушы», 1984.

## Шығармашылығы
* Алғашқы “*Ескі жұрт*” атты әңгімесі “*Жұлдыз*” журналында жарық көрді. Осы әңгіме 20 ғ-дың 60-жылдарының басында жарық көрген жас прозашылардың “*Жол басы*” деп аталатын тұңғыш жинағына енді.  
* “*Екі жүрек*” (1968)
* “*Қызыл ай*” (1970) әңгімелері
* “*Нәзік бұлттар*” (1966) кітабын жариялайды. 
* Қаламгердің таңдамалы шығармалары “*Ақ жауын*” деген атпен жарық көрді (1984).

## Дереккөздер

Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақтөбеде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Жармакөл

**Жармакөл**, *Көлжарма* – Торғай алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Ырғыз ауданында, Нұра ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 12,2 км2, ұзындығы 9,8 км, енді жері 1,6 км. Көктемде Торғай суы толыққанда көл өзенмен жалғасып кетеді. Суы тұщы, сәл кермек татиды. 

## Жағалау сипаты
Көл Торғай өзенінің ескі арнасында жатыр. Шығыс жағалауы құмды-жарқабақты. Өзенге қараған бөлігі жайпақ.Жағалауында қамыс, құрақ, т.б. әр түрлі су шөптері өскен. Жармакөлдің жағалауы шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Жар қарлығашы

thumb|'' Riparia riparia ''

**Жар қарлығашы**, *жағалаушы* () — торғайтәрізділер отрядының қарлығаш тұқымдасына жататын кішкентай құс. Қазақстанның су айдындарында кең тараған. Өзендердің жарқабағын мекендейді. Дене тұрқы 12 — 14 см, қанатының ұзындығы 9 — 10 см, салмағы 11 — 18 г. Арқасы қоңырқай, қанаты мен құйрығы қара, бауыры ақшыл сұр түсті. Жемін ұшып жүріп ұстайды. Жерде жүре алмайды. Шықылықтаған дыбыс шығарады. Жар қарлығашы — жыл құсы. Сәуір — мамыр айында Қазақстанға ұшып келіп, жарқабақтағы індерге (тереңд. 50 см-дей, кейде 1,5 м-дей) ұялайды. Жылына екі рет көбейеді. Мамырда 3 — 8 (кейде 4 — 6) жұмыртқа салып, мекиені мен қоразы кезектесіп, 12 — 16 күн басады. Балапандары 20 шақты күнде қанаттанады. Қыркүйекте қыстау үшін Африкаға, оңтүстік Азияға ұшып кетеді. өсақ зиянкес жәндіктермен қоректеніп, пайда да келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қарлығаштар
Жармұхамед ишан Оразайұлы

‎ ‎
**Жармұхамед ишан Оразайұлы ** (1858, бұрынғы Ақмешіт уезі, Сырдария ауданы “*Зіңкетер*” елді мекені — 1919, Ақмола облысы Есіл ауданы “*Дальний*” деген жерде) — діни ағартушы. Бұхара медресесінде оқыған. Кейін Есіл бойы қазақтарының арасына келіп, мешіт салдырып, бастауыш мектеп ашқан. Балалары Құлмұхамед пен Абдолла Уфадағы Ғалия медресесінде, Омбыдағы мұғалімдер семинариясында оқыған. Жармұхамед ишан ағасы Ахметишанмен бірге “Қазақ” газетінің жарық көруіне үлес қосқан.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:1858 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ишандары
Жарнама

**Жарнама**, реклама (франц. *reclame*, лат. *reclamo* — *жар саламын*) — тауарлардың, қызмет көрсетудің тұтынушылық қасиеті туралы ақпарат беру және оған деген сұранысты көбейту мақсатында таратылатын хабарлама; белгілі бір адамдар, ұйымдар, әдебиет пен өнер шығармалары туралы хабар таратып, оларды әйгілеу. Жарнама көпшілік ақпарат құралдары (*[[теледидар]], радио, газет, [[Интернет]], проспектілер, плакаттар, т.б.*) арқылы жүзеге асырылатын коммуникацияның ақылы түрі болып табылады. Кез келген Жарнама хабарламалық, болмаса назар аудартушылық сипатымен ерекшеленді. Жарнаманың түрлері көп: сату орнындағы Жарнама, институционалдық (жақсы пікір қалыптастыру мақсатындағы) Жарнама, хабарламалық Жарнама, сауда және көлік жүйесіндегі Жарнама, көше Жарнамасы (*плакат, афиша*), ауызша Жарнама, баспалық Жарнама т.б. Жарнаманың қарапайым түрлері б.з.б. пайда болды. Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римде Жарнама хабарландыруларын ағаш тақтайларға жазып, халық көп жиналатын алаңдарда айғайлап жар салатын болған. Баспаға басылған Жарнамалар Англия мен Францияда 17 ғ-да пайда болды. Жарнама қазақ халқына да ежелден белгілі. Оның ауызша үлгілері фольклорлық әдебиетте “жарлық шашу”, “жар салу” ұғымдарымен берілген. Жарнама үлгілері “*Қобыланды батыр*”, “*Мұңлық-Зарлық*” және “*Оғызнама*” жырларында бар. 19 ғ-дың аяғында “*Түркістан уалаяты*”, “*Дала уалаяты*” газеттерінде саяси-экон. мәселелерге байланысты, оқу-ағарту, әдебиет және өнер-білім бойынша Жарнамалар берілген. 20 ғ-да Жарнаманың мақсаты мен мазмұны кеңейіп, икемділігі артты, Жарнама тілінің ішкі құрылымы сараланды. Нарықтық экономиканың қанат жаюына орай Қазақстанда жарнамалық қызмет түрлері сан алуан болып дамуда. Жарнама стратегиясымен айналысатын Жарнама компаниялары пайда болды. Жарнаманың бір түрі — афиша (*affіcher* — хабарландыру, іліп қою). Театр афишалары — спектакльдер және басқа да көңіл көтеретін шаралар туралы хабарландырулар. Афишалар театрдың алдына, көшелерге, алаңдарға және басқа да көпшілік жүретін орындарға ілінеді.

**Жарнама** — тауарларға сұранымды қалыптастырып, ұлғайту мақсатында олардың қасиеттері мен көрсетілетін
қызметтер туралы ақпаратты тиімді бағытта тарату.
Жарнама – тауардың немесе қызметтің сапасының кепілдемесі деп есептейтін негіздеме бар. Жалған, алдамшы жарнама тауардың нарықта жойылуына алып келеді. Тек қана қанағаттандырылған тұтынушы жарнамаланған қызметтің нарықта тұрақтануын қамтамасыз етеді.  Бір де бір өсіп келе жатқан кәсіпкер сапасы төмен қызметті жарнамалап өз қаражатын шашпайды. Мұндай жағдайға кері істерді нарықта тұрақтанбайтын «уақытшалар», «біркүндік  бизнесмендер» пайдаланады, нарықтың заңына сай сапасы төмен қызмет көп уақыт ұзамай жойылады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Жарнама тарихы

Санат:Маркетинг
Санат:Жарнама
Жартас (Қарағанды ауылдық округі)

**Жартас** — Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл, Қарағанды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 11 км-дей жерде, Шерубайнұра өзені жағалауындағы бетегелі-қылқан, боз өскен сортаңдау қызыл қоңыр топырақты қуаң дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы асыл тұқымды мал өсіретін кеңшардың құрылуына байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан акционерлік қоғам жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, учаскелік аурухана, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Жартас далазығыры

**Жартас далазығыры** () – астралылар тұқымдасының далазығыры туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Іле Алатауындағы Сөгеті тауының баурайы мен жартасты жерлерінде өседі. Биікт. 20 — 30 см. Көп бұтақты сабағы төм. жағынан сүректеніп кеткен. Майда, ланцет тәрізді сүйір отырмалы жапырақтары сабаққа кезектесіп орналасады. Гүлінің түсі әр түрлі: шеткі аналық гүлдері — қызғылт күлгін, күлтесі — ақшыл сары түсті болады. Бұлар жиналып, себет гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Шілде — қыркүйек айларында гүлдейді. Тұқымы — сыртын түк жапқан дәнек. Жарсуат далазығыры — өте сирек кездесетін эндемик түр болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
 
## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Жартас ескерткіштері

**Жартас ескерткіштері** – қола, ерте темір дәуірлері және орта ғасыр ескерткіштерінен тұратын зират, Шығыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы, Гагарино ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2-2,5 км жерде, Ертіс өзенінің сол жағалауынан 1 км қашықтықта орналасқан.

## Сипаты
1980 жылы Шүлбі археологиялық экспедициясы (жетекшісі З. Самашев) зерттеген.
Андроново мәдениетінің орта кезіне жататын қола дәуірінің ескерткіштері (III ғ.) оба пішіндес, олардың орталығында, таяз шұңқырда тастан қаланған тікбұрышты табыттар қойылған. Оларда мүрделер қырымен, басы оңтүстік-батысқа қаратылып, аяқтары бүгілген қалпында жерленген. Мүрделердің жанынан саздан жасалып, геометриялық өрнектермен оюланған ыдыстар, әр түрлі әшекейлер табылды.
Екінші топтағы ескерткіштерді – Алтай түркілерінің ерте темір дәуіріндегі Құлажорға мәдениетіне жататын қорғандары құрайды. Бұл қорғандардың құрылымдық ерекшеліктерінің бірі – көр шұңқырларының төменгі жағы қоңырау тәріздес кеңейіп келуінде. Мұнда да мүрделерді аяқтары бүгілген қалпы, оң жақ қырымен жатқызып, бастарын шығысқа қарата жерлеген. Мүрдемен бірге жылқы, саздан жасалған ыдыстар, сүйектен жасалған садақ ұштары, т.б. қойылған.
Үшінші топтағы ескерткіштерге XIX-X ғасырлардағы қимақ қорғандары жатады. Олардан қылыш, сауыт жұрнағы, бірнеше темір садақ ұштары, ауыздық, белбеу айылбастары, сүйектен істелген садақ жапсырмасы, үзеңгі табылды.

## Әдебиет
* Археологические памятники в зоне заполнения Шульбинской ГЭС, А.-А., 1987.
 
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Шығыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Жартас таңба суреттері

**Жартас таңба суреттері** — *ежелгі дәуірлер (палеолит, неолит, қола, темір) кезеңдеріндегі адамдар қалдырған өнер шығармалары*. Осындай көне дәуірлерде адам қолынан туындаған өнер шығармалары алғаш әр түрлі белгі суреттер арқылы басталып, кейін жануарлар әлемін және тұрмыстық өмір бейнесін көрсететін мағыналы сурет, нақыштарға ұласқан. Жартас таңба суреттері Жер шарының барлық түкпірінен кездеседі: Африкада (Бумен жартасында, Алжир сахарасы — Тассилин — Аджерде, Ливия сахарасында — Феццианда), Испанияда (Альтамира, Альпера жартас үңгірінде), Францияда (Ляско жартас үңгірінде), Азия құрлығында (Сібірде, Қиыр Шығыста, Алтайда), оның ішінде Қазақстан жерінде кездеседі. Жартас таңба суреттерінің ең көнесі — Испаниядағы Альтамира үңгіріндегі суреттер. Ол суреттер шамамен бұдан 40 мың жыл бұрын таңбаланған. Қазақстанда ірі екі Жартас таңба суреттері қорымы сақталған: Шу — Іле тауының оңтүстік-батысындағы Таңбалы шатқалы және Шығыс Қазақстан облысындағы Бұғытас қорымы.   Жартас таңба суреттері кейін әр түрлі өнер ағымдарының, рәміздік белгілердің қалыптасуына ықпал еткен. Мысалы, сақтардың “аң бейнелі” өнер өзінің бастауын Жартас таңба суреттерінен алған (мысалы, Таңбалы, Бұғытас Жартас таңба суреттерінен, т.б.). “Азия дауысы” фестивалінің негізгі рәміздік белгісі — “Күн тәңірісі” Таңбалы Жартас таңба суреттерінен алынған, т.б.); қ. Петроглифтер.
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: География
Жәдидшілдік

**Жәдидшілдік ** (— жаңа әдіс) — 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Ресей империясындағы түркі тілдес мұсылман халықтары арасында өріс алған қоғамдық-саяси және мәдени-ағартушылық қозғалыс. Алғаш 19 ғасырдың 80-жылдарында Қырым, Еділ бойы татарларының арасында қалыптасты. Кейіннен Жәдидшілдік Орталық Азиядағы барлық дерлік түркі халықтары (қазақ, қырғыз, өзбек, т.б.) арасында жалғасын тауып, өрістей түсті. Жәдидшілдіктің ірі өкілдері қатарында И.Гаспралы, Ш.Маржани, А.Ибрагимов, М.Абдурашидханов, М.Бехбуди, А.Фитрат, Ф.Ходжаев, т.б. болды. Ағартушылық сипатта жүрген Жәдидшілдік қозғалыс қоғамдық өмірдегі рухани тоқыраушылықты сынға алып, оны жаңғыртуды көздеді. Жәдидшілдік патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы бағытталды. Түркі халықтарының ерікті әрі өркениетті болуын қалады. Мұсылмандық хадими (ескіше) мектептердегі ғасырлар бойы өзгеріссіз сақталып келген оқу-тәрбие жұмыстарының жүйесін жаңа заман талабына сәйкестендіріп, қайта құруды ұсынған ілгерішіл бағыт ұстанды. Мектеп-медреселердегі өз беделдерінен айырылып қалғысы келмеген кейбір дін иелері Жәдидшілдікті шариғатқа қарсы әрекет ретінде бағалады. Жәдидшілдікке патша өкіметі тарапынан да қысым көрсетілді. Жәдид мектептері оқушыларының басым көпшілігі Қазан, Орынбор, Уфа қалаларында білім-тәрбие алған татар, башқұрт және қазақ жастары болды. Олардың арасында Стамбұл, Мысыр, Бағдат оқу орындарының түлектері де кездесетін. Патша өкіметі оларға өзінің Орталық Азия мен Қазақстандағы отаршылдық саясатына зиянын тигізетін саяси сенімсіз адамдар ретінде қарады. 19 ғасырдың соңында Ресей мұсылмандары хадимшілдер және жәдидшілдер болып, іс жүзінде бір-біріне қарсы екі топқа бөлінді. Хадими бағытты қолдаушылар “Сират әл-мустақим” (“Тура жол”) атты партия құрып, 1907 жылы Орынбор қаласындағы баспахана иесі, бай Ұ.Хұсайыновтың қаржысына “Дін уа мағишат” (Дін және өмір”) деген журнал шығарды. Бұл журнал Гаспралы басшылық еткен, Бақшасарайда (Қырым) 1883 жылдан бастап шығып отырған “Тәржіман” газетінің Жәдидшілдік көзқарасына қарсы күрес жүргізді. Жәдидшілдік бағыт пен хадимшілдер арасындағы тартысты патша өкіметі әдейі қоздырып, біріне-бірін өшіктіріп, айдап салып отырды. Мұндай кедергілерге қарамастан, Жәдидшілдік қозғалысы екпін алып, жер-жерлерде аталмыш бағыттағы мектеп-медреселер ашыла бастады. Мұндай оқу орындарында жаратылыстану пәндеріне, түркі халықтарының төл тарихы мен әдебиетіне ерекше көңіл бөлінді. Уфадағы “Ғалия”, Орынбордағы “Хусайния”, Қазандағы “Мұхаммедия”, Қырғызстандағы “Шабдания” секілді мектеп-медреселер Жәдидшілдіктің ірі ошақтарына айналды. 1913 жылы бүкіл Түркістан өлкесінде Жәдидшілдік бағыттағы 92 мектеп-медреселер қызмет етті. Қазақстандағы Жәдидшілдік бағыттағы мектептердің ең ірілерінің бірі — “Мамания” мектебі болды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Алаш қозғалысы
Жәдігөй

**Жәдігөй** — біреудің жадын айламен шатастырып , сиқыршылықпен айналысушы адам. Шамандыққа, сиқырлы құбылысқа сенген ежелгі замандардан сақталған ұғым. Кейде айлакер, алдампаз адамдарды да Жәдігөй дейді. 

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Адам
Жәдік сұлтан

**Жәдік сұлтан** ,* Джадк, Адик, Иадик* (туған жылы белгісіз-1520) — қазақ сұлтаны. Қазақ хандығының негізін салушылардың бірі Жәнібек ханның тоғызыншы ұлы. Мұхаммед Хайдар Дулати Жәдік сұлтанды ықпалды сұлтандардың бірі болған деп көрсетеді. Жәдік сұлтанның бауыры Қасым хан түрлі саяси, дипломатиялық жолдармен Қазақ хандығын нығайтып, территориясын кеңейтуде оның қолдауына сүйенгені байқалады. Тарихи деректерде Жәдік сұлтанның өмірі туралы мәліметтер аз кездеседі. Ол Моғолстан ханы Жүністің төртінші қызы Нигар ханымға үйленген. Жәдік сұлтанның Тоғым, Бөкей және Шығай мен Мәлік деген төрт ұлы бар, оның екеуі Қазақ хандығының хандары болған. Мұхаммед Шайбани хан 1503 жылы Ташкент қаласын басып алған кезде Жәдік сұлтан қазақ даласына қашып кетеді. Жәдік сұлтан Шығым мырза бастап барған, ноғайлармен болған шайқаста Жыландытөбе деген жерде қаза табады. Бұл 1518 жылға дейін болуы керек, өйткені Шығым мырза 1518 жылы өледі. Қадырғали Жалайырдың мәліметіне қарағанда, Жәдік сұлтанның бейіті Үргеніштегі Бақырған Ата деген жерде.  
Әкесі - Әз Жәнібек хан.
Баласы - Шығай хан.

Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Жәйрем полиметалл кен орны

**Жәйрем полиметалл кен орны** - Қарағанды облысы Қаражал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 60 км жерде. Кен орны 1951 жылы ашылып, 1964 жылдан барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен Жайылма грабен-синклиналінің ортасында пайда болған екінші дәрежелі брахиантиклиналь бойында орналасқан. Кентас жоғарғы девонның фамен ғасырының флишоид қабатында шоғырланған. 

## Жатыс сипаты
Кен орны Шығыс, Батыс, Қиыр батыс деп аталатын 3 телімге бөлінген. Кен денелері – сыйыстырушы жыныстарға сәйкес жатқан линза және қабат пішінді күрделі денелер. Ұзындығы 200-1600 м, ені 100-700 м, қалыңдығы 1 м-ден 115 м-ге дейін. 

## Түрлері, құрамы
Кентастардың қорғасынды-мырышты, таза баритті, мырышты-олигонитті, тотыққан қорғасынды-мырышты түрлері бар. Негізгі минералдары – галенит, сфалерит, мельниковит, олигонит, барит, пирит. Кентастардан қорғасын, мырыш, барит, қосымша мыс, күміс, кадмий алынады. Жәйрем полиметалл кені негізінде Жәйрем кен-байыту комбинаты салынған. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Zhairem GOK
Санат:Полиметалл кендері
Жәке Қойтанұлы

**Жәке Қойтанұлы ** (1830, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Сайқан тауы — 1914, Қытай, Сауыр жоталары) — би, шешен. Абақ Керей тайпасының Меркіт  руынан шыққан. 

* Он жеті жасынан ел ісіне араласып, билік айтып, шешендігімен танылған. 

* 1883 ж. 800 үй меркіт руын бастап Сауыр тауына барып қоныстанған, сол рудың үкірдайы болып сайланған. Керей, Найман тайпаларына төрелік айтып, би болған. Түрлі дау-дамайларда әділдігімен көзге түсіп, *“керейдің Жәкесі, меркіттің әкесі”* атанған. Тарбағатай, Алтай, Қобданы билеген қытай ұлықтары, салық салу, жер мәселесін **Жәке** бимен келісіп шешкен. 
* **Жәке** ел ішінде сауат ашу ісіне де ат салысып, 1889 ж. Ласты өзеннің бойынан медресе ашқан. Зайсаннан Нұғман қазіретті шақыртып, бала оқытқан. Сол медресе кейін “Жәке медресесі” аталып кеткен. 

* Жәке бидің айтқан билік, нақыл сөздері Алтай аймағының орталық Сарсүмбе қаласынан шыққан **“Таң шолпан”** журналының 1947 жылғы 2-санында жарияланды. 

* 1944 ж. немересі Қабыл тәйжінің аузынан І.Омаров жазып алған Жәкенің шешендік сөздері М.Әуезов мұражайында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер


Санат:1830 жылы туғандар
Санат:Зайсан ауданында туғандар
Санат:1914 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытайда қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қытай қазақтары
Жарсай мұздығы

**Жарсай мұздығы** – Іле Алатауы орта тұсының солтүстік беткейіндегі аңғарда қалыптасқан. Талғар шыңы төңірегіне шоғырланған тұтас мұздықтар алабының қиыр шығыс шетінде (4560- 4600 м биіктікте) орналасқан. Мұздықтан Есіктің саласы - Жарсай өзенінен бастау алады. 

## Аумағы, жер бедері
Жалпы ауданы 5 км2, ұзындығы 4,6 км, таза мұзының көлемі 0,3 км3. Фирн алаңы 3760 метрден жоғарыда жатыр. Мұздық тілі 3410 м-ге дейін төмендейді. Жарсай өзенінің аңғарымен сел жиі жүреді, сондықтан Жарсай мұздығын кейде "Жындысу мұздығы" деп те атайды. 1963 жылы 7 шілдедегі лай тасқыны Есік обасы кемерін бұзып өтіп, көл шарасын сусыз қалдырды.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы