open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уросепсис

**Уросепсис** (*Urоseрsіs* - зәрлі сепсис) - Инфекцияның кірер қақпасы несеп бөлу жолдары болатын сепсис. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Биологиялық беріктік

**Биологиялық беріктік** - материалдар мен бұйымдардың шіруге немесе басқа да бүлдіргіш биологиялық процестерге қарсыласу қасиеті.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Монополистік бәсеке нарығы

**Монополистік бәсеке нарығы** - бірыңғай нарық бағасы бойынша емес, бағаның кең ауқымында мәміле жасасатын сатушылар мен сатып алушылар нарығы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тіршілік нысаны

[thumb|400px|right|Раункиер бойынша өсімдіктердің тіршілік формалары:<ul>
<li>1.[Фанерофиттер
2—3. Хамефиттер
4. Гемикриптофиттер
5—9. Криптофиттер

5—6. Геофиттер
7. Гелофиттер
8—9. гидрофиттер


(Терофиттер, аэрофиттер и эпифиттер көрсетелмеген.)]]
**Тіршілік нысаны** — өсімдіктер мен жануарлардың сыртқы орта жағдайларына бейімделгенін көрсететін олардың сыртқы көрінісі. Ол бейімделудің жалпы көрінісімен, мінез құлықтық белгілері мен негізгі морфологиялық кескіндерінің ұксастығымен сипатталады. "Өсімдіктердің негізгі формаларының" ландшафтық рөліне ең бірінші неміс ғалымы А.Гумбольдт назар аударды (1806).

Өсімдіктердің тіршілік нысаның жіктеуін дат ботанигі К.Раункиер ұсынды (1903, 1905). Ол жер бетінде өсетін өсімдіктердің негізгі 5 типін бөліп, оларды тіршілік түрі (Раункиер жүйесі) деп атады — фанерофиттер, хамефиттер, гемикриптофиттер, криптофиттер және терофиттер. Р.Уиттекердің мәліметтері бойынша, (1980) фанерофиттер (негізінен ағаштар) тропиктік ылғалды орманда (96%), сондай-ақ, субтропиктік орманда көп кездеседі. Тундра мен далада гемикриптофиттер (көп жылдық шөптер) басым болады: тиісінше 60% және 63%, ал шөлде терофиттер (бір жылдық шөптер) көп өседі — 73% .

Өсімдіктердің тіршілік нысанын жіктеудің бірнеше түрі бар. Алайда жабық тұқымдылардың экологиялық-морфологиялық белгілерінің негізінде жасалған И.Г.Серебряковтың жіктеуі көп қолданылады. Ол былай бөлінеді: ағаш өсімдіктері (ағаштар, бұталар, бұташықтар), аласа ағаштар (бұташықтар, шала бұташықтар), жер бетінде және суда өсетін өсімдіктер. Ұқсас жағдайларда ағашты және шөптесін өсімдіктердің ішінде оралғытәрізділер, шырын жапырақты өсімдіктер, төселмелі өсімдіктер, көпшік тәрізді өсімдіктер кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Туынды бірлік

**Туынды бірлік** - негізгі өлшем бірліктерден физикалық шамаларды байланыстыратын теңдеулерді колданғанда туындайтын физикалық шамалардың бірлігі.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Сатып алушылар нарығы

**Сатып алушылар нарығы** - нарықтағы жағдай, мұнда тауарды өндірушілер мен сатушылардың ұсынымы қолданыстағы баға бойынша оған деген сұранымнан асып түседі, соның салдарынан баға төмендейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Омографтар

**Омографтар** (грек homos- бірдей, біркелкі + grapho - жазамын) - екпін арқылы ажыратылатын жазылуы бірдей омонимдер. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бабируссалар

**Бабируссалар** () – шошқалар тұқымдасына жататын сүтқоректі. 

Үстіңгі азу тістері ұзын жоғары және артқа қарай қайрылған кейде маңдай терісіне қадалады. Дене ұзындығы 1 м. Сулавеси және жақындағы аралдарда (Малай архии) кездеседі. Түнде белсенді. Топтасып өмір сүреді.

## Түрлері
Жақынға дейін бабирусса тармақтары бір түр деп саналған. Қазір келесі түрлерге бөлінеді:
* *[[Бабирусса]]*
* *[[Babyrousa bolabatuensis]]*
* *[[Babyrousa celebensis]]*
* *[[Babyrousa togeanensis]]*

## Дереккөздер


Санат:Шошқалар
Санат:Уоллеся
Санат:Индонезия эндемикалық фаунасы
Санат:Индонезия сүтқоректілері
Санат:1811 жылы зерттелген жануарлар
Тіршілік сапасы

**Тіршілік сапасы** (Качество жизни) — адам экологиясында және әлеуметтік экологияда адамдардың мәдени және материалдық мұқтаждық- тарын қанағаттандыру сапасын білдіру үшін кең қолданылатын термин. Тіршілік сапасы тіршілік деңгейімен және құрылысымен бірге адамдардың өмір салтының жағдайын анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тауарлар нарығы

**Тауарлар нарығы** - тауарлар (жұмыстар, қызмет көрсету) айналысының аясы, ол сатып алушының тауарды (жұмыстарды, қызмет көрсетуді) сатып алушыға ең жақын аумақтан нақты түрде және елеулі қосымша шығынсыз сатып алуы мүмкіндіктеріне сүйене отырып айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Фавизм

**Фавизм** (*Fаvismo* - атбас бұршақтар) —  Тағамда бұршақ тұқымды өсімдіктерді қолдануға байланысты эритроциттердің ферменттік жүйесінің бұзылуынан туындайтып жедел гемотологиялық анемия. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Күлиман Жүнісова

**Күлиман Жүнісова** (К. Арманова) 1924 жылы 20 қазанда Семей өңіріндегі Абай ауданы, Қайнар селосында туған.

Арғын тайпасының Қаракесектің Байбөрі руынан шыққан.

Орта мектепті бітірген соң, сол ауданда қаржы мекемесінде, аудандық комитет хатшысы, аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, аудандық газет редакциясының жауапты хатшы болып қызмет атқарды. Абыралы ауданы қаржы мекемесінде, аудандық комитет хатшысы, аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі, аудандық газет редакциясының жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. 1960 жылы Алматы Жоғары партия мектебін бітіріп, облыстық газеттерде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі болып жұмыс істеген. "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған.

## Шығармалары
*Шұғыла. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1996; 
*Жасыл жапырақтар. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1969; 
*Кәмшат. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1971; 
*Құстар әні. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1975; 
*От пен гүл. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1979; 
*Қимаймын сені. Әңгімелер мен повестер. А., «Жазушы», 1984.
## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Биохимиялық тазарту

**Биохимиялық тазарту** - микроорганизмдер көмегімен механикалық тазартудан кейін суда қалатын органикалық ластануларды тотықтыру.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Флорогенез

**Флорогенез** - түр құрылу және өсімдіктер қауымдастықтарының қалыптасуы процестерінің нәтижесінде флораның тарихи дамуы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Оттегіге биохимиялық сұраныс

**Оттегіге биохимиялық сұраныс** — өмір сүру процесінде аэробты бактериялармен заттарды тотықтыруға кажетті оттегі мөлшері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Түрік ауылы

Сіз тас жолмен келе жатып, таулардың беткейлерінен өдемі мұнараларды көресіз. Бұл — осы аймақтың климаты мен сипатын тамаша бейнелейтін түрік ауылдары.

Жерорта теңізінің жағалауындағы ауылдардың үйлері түсі жағынан күн батар немесе шығар кездегі аспан түсін еске салатын тастан тұрғызылады. Ауылдар теңізден алыстау және биіктеу орналасқан сайын құрылыс материалы ретінде ағаш қолданылады.

Ауылдарда ескілікті салт-дәстүрлер мен билер, қол тоқымашылығы, қуыршақ және драма театрлары өздерінің бастапқы түрінде сақталған. Халық билері мен ойын-сауықтарында өз кезінде Орал мен Алтайдан келген бақсылық салт-жоралардың, сондай-ақ Дионис құдай немесе бозбала Адонис сияқты мифологиялық тұлғалардың құрметіне өткізілетін анадолылың мерекелердің әдет-ғұрыптары белгілерін ажыратуға болады. Түркияның әрбір аймағында, ал кейде бірнеше ауылында өздерінің ескі заманнан келе жатқан саны бір жарым мыңнан асатын билері бар. Олар табиғат пен жануарлар дүниесін мадақтауға арналған, күнделікті тұрмыс, бозбаланың қызға көңіл білдіруі, әскери шайқастардың көріністерін бейнелейді. Халықтық билер провинция өмірінде бұрынғыша маңызды рөл атқарады. Билер хореографиясының әдемілігі мен мазмұнының терендігі оны орындаушылардан барынша шеберлікті талап етеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Базидиомицеттер

thumb|right
**Базидиомицеттер**, *базидиялы саңырауқұлақтар* (Basidiomycetes -  - негіз, фундамент - myces - саңырауқұлақ) базидиялы саңырауқұлақтар. Пішіні түсі жемісті денесінің консистенциясы бойынша жоғарғы сатыдағы саңырауқұлақтар класына жатады. Бұларға жыныс процесінің нәтижесінде пайда болатын ерекше көбею мүшесі базидия тән. Базидиомицеттерге афиллофоралы саңырауқұлақтар дрожалкалылар, гастеромицеттер, тат саңырауқұлақтар және т.б. жатады. Олардың жалпы белгісі – қалпақ және центрлік немесе эксцентрлі қысқа бүйір табаннан тұратын жеміс денесі болады. Кейбір туыстастарда табаны болмайды. Гименофоры пластинкалы немесе трубкалы. Гимений базидийлерден, парафиздерден, цистидтерден тұрады, гименофорда, қақпағының төменгі жағында пластинкалар немесе трубкаларда орналасады. Қақпғы мен ьабанының формасы, құрылысы, түсі мен консистенциясы, трубкалар мен пластинкалардың табанға бекілу тәсілі, споралық тозаңның түсі өте түрленеді және таксономиялық көрсеткіші болып табылады. Көп түрлерде барлық денені қаптайтын, кейін жоғалатын жабындысы болады; басқаларында – гименофорды жұқа қабық тәрізді жауып тұратын жеке жабындысы болады. Барлық жерлерде таралған, бірақ көбіне – ормандарда топырақта, түсімде, кейде паразит ретінде басқа саңырауқұлақтарда ( р. Nyctalis). Өлі, өңделген, кейде тірі ағашта да кездеседі (р. Armillaria). Олардың шаруашылық маңызы өте зор. Көптеген түрлері құнды тамақ өнімі болып табылады: шампиньондер (р. Agaricus), груздь (р. Lactarius) және т.б.;биологиялық активті заттардың продуценттері болып табылады (40 астам түр) : Clytocybe, Boletus, Cortinarius. Олардың арасында өмірге қауіпті зиянды түрлері де : Amanita phalloides, Amanita panterina, Amanita verna және т.б., микоризатүзушілер де: Leccinum scabrum, Leccinum aurantiacum. Әлемде 3250 түр белгілі. Қазақстанда 500 түр анықталған.

## Дереккөздер


Санат:Базидиомицеттер
Санат:Саңырауқұлақтар
Селекционный (ботаникалық қорықшасы)

**«Селекционный» ботаникалық қорықшасы** - 1990 жылы ұйымдастырылған жергілікті қамқорлықтағы табиғи аймақ.

Ол Деркөл өзеннің иініндегі 36,3 га жерді, Маштаков (Зеленов ауданы) маңын- 4% әдебиет баспасында (1951-1952) жұмыс істеді.

1952 жылдан Қазақстан FA-ның Әдебиет және өнер институтка бөлім меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер. 1951 жылы Селекционный «**Болыневиктер**» атты тұңғыш өлеңдер жинағы шықты.

Одан бері оның «Жалғас жүректен» (1953), «Ортақ ой» (1956), «Бетпе-бет» (1959), «Сенем саған» (1971), «Өрден өрге»(1963), «Жаңғырық» (1967), «Алуан-алуан» (1976), «Жолдас уақыт» (1977), «Сәулет» (1988), «Сеңгір» (1997), «Самғау» (2001), т.б. өлең кітаптары; «Жылдар жотасына» (1962), «Сөз сұрайды солдаттар» (1970) аты очерктер, әңгімелер жинағы; «Қырық жылда» (1957), «Ақын сапары» (1958), «КСРО халықтарының әдебиеті» (1961), «Әдебиеттер достығы» (1965), «Қазақ поэзиясындағы Маяковский дәстүрі» (1966), «Өмір өрнектері» (1969), «Тоғысқан толқындар» (1974), «Туысқандық туғызған» (1979), «Өлең өлкесінде» (1984), т.б. әдеби-зерттеу еңбектері жарық көрді.

Селекционный — орта мектепке арналған оқулық авторларының бірі. Г.Гейне, A.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, B.Маяковский, т.б. шығармала С. Сейітов пен Ж. Молдагалиев, 1945 жылы дағы жайылма алабың алып жатыр.

Мұнда өсімдіктердің 35 тұқымдасы (131 түр) бар. Негізінен әр алуан жусан, қамыс пен құрақ, итмұрын, ырғай, селеу, көде өседі. Өсімдіктер дүниесі өзіндік ерекшелігіне сай батпақты, сорлы жерлерде өсетін өсімдіктермен ерекшеленеді. Сілемнің солтүстік бөлігі бидайықты, шалғынды-қияқты, орталық бөлігі бетегелі-жусанды, оңтүстік бөлігі әртүрлі жусан сияқты бір-бірімен байланысқан қауымдастыққа толы. Негізінен әр алуан жусан, қамыс пен құрақ, итмұрын, ырғай, селеу, көде өседі.

Жан-жануарлар дұниесіне аса бай емес. Ашық жерлерді әр түрлі кеміргіштер, тырна, бөдене, т. б. мекендейді. Тоғай ішінде сасық көкек, шымшық, қараторғай, қарға, т.б. құстар ұшырасады.Деркөл өзенінің иреңіндегі 36,3 шаршы шақырым жайылма жерді, Байтерек ауданының Маштаково ауылы маңындағы жайылма баурайды алып жатыр.

## Дереккөздер
Фара синдромы

**Фара синдромы** - Мидың ішкі капсуласы мен базальды ядроларын қамтамасыз ететін тамырлардың әктенуі тән тұқым қуатын ауру. 20-30 жаста атетоз, тремор, орталық паралич, үдемелі ақылын жою белгілерімен бой көрсетеді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ономасиология

**Ономасиология** - номинация (атау) теориясы. Семантиканың бір бөлігі. Семасиологияға қарама-қарсы қойылады. Ономасиологиядағы зерттеу зат немесе құбылыстан осы зат не құбылыс туралы ойға қарай бағытталады және оларды тіл құралдары арқылы белгілейді. О. бүкіл тіл бірліктерін олардың аталу немесе репрезентативтік қызмет атқаруы тұрғысынан зерттейді, атау техникасы мәселелерімен де айналысады. Қазіргі лингвистикада ономасиологияның тар мағынасындағы түсінігі де бар. Онда ономасиология атау процестері туралы ілім ретінде қабылданады, ал кең тұжырымдамады, тілдегі бүкіл номинативті қызмет саласын зерттеу деп қарастырылады.  

Теориялық ономасиология өз бастауын антикалық дәуірден алады. Атау теориясы антикалық философияда маңызды орын алғаны белгілі. Одан кейінгі ғасырларда логикалық-философиялық тартыстар номиналистер мен реалистер арасында болды. Олар заттың аталуы қалай жасалады, «табиғатынан ба» әлде «жасалуынан ба» деген сұраққа жауап іздеді. Оларды әсіресе қызықтырған мәселе-жалпы түсініктердің («универсалиялардың») пайда болуы. 1910 ж. Р.Мерингер, Г.Шухгардт еңбектеріңде мағына мен атауды бөлек қарастыру женінде айтылған болатын. Қазіргі О.А.Цаунерден басталады (1903). Ол талдаудың жаңа бағытын ұсынып, оны семасиологияға қарама-қарсы қойды.  

## Дереккөздер

 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тірі заттек

**Tipi заттек**  - биосферадағы тірі организмдердің жиынтығы және биомассасы. В.И.Вернадский бірінші рет биосфераның тірі заттектерінің жалпы массасын есептеп шығарды (101S т). Алайда бұл шама біраз артық болып шықты. Сондықтан оңы Н.И.Базилевич, Л.Е.Родин жоне Н.Н.Розов есептеп шығарды (1012 т). Құрлық биомассасының негізгі бөлігін жасыл өсімдіктер (99,2%), ал мұхитта — жануарлар мен микроорганизмдер (93,7%) құрайды. Материк бетіндегі тipi заттектің массасы мұхит биомассасынан 800 есе артық. Биосферадағы мекен етушілер түрі және морфологиясы жағынан әр алуан. Қазіргі кезде жер бетінде организмнің 2 млн-нан артық түрі бар. Олардың 1,5 млн-нан астамы жануарлардың, 500 мыңға жуығы өсімдіктердің түрлері болып табылады.
В.И.Вернадскийдің теориясы бойынша тірі зат биосферада 5 негізгі қызмет атқарады:
* тірі заттың **энергетикалық қызметі**
* тірі заттың **газдық қызметі**
* тірі заттың **концентрациялау қызметі**
* тірі заттың **тотықтыру-тотықсыздандыру қызметі**
* тірі заттың **ыдырату (деструктивтік) қызметі** 

## Дереккөздер


Санат:Физика
Базидилер

thumb|right
**Базидилер** ( - фундамент) базидиялы саңырауқұлақтардың спора түзетін жынысты мүшелері. Олар екі ядролы дикарионды жіпшелердің ұшындағы жасушалардан дамиды. Әрбір базидия бір цилиндр (түйрегіш басындай) жасушасын (холобазидияны) немесе төрт жасушаны (фрагмобазидияны) көрсетеді. Олардың үстіңгі бетінде базидиоспоралармен аяқталатын стеригма өскіндер түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Фарбер синдромы

**Фарбер синдромы**  - Липидтер мен мукополисахаридтер алмасуы бұзылып, өзгеріс мукополисахаридті - липопротеидті комплекстердің ішкі органдар мен ми жүйесі тканьдерінде жиналуы болатын тұқым қуу ауруы; ерте балалық шақта басталып, тыныс алуы қиналатын, контрактура, гепатомегалия, қаңқа сүйектерінің деформациясы түрінде көрініс береді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Әбу Сембаев

**Сембаев Әбу** (1887, Тайпақ ауданы) — жылқышы, Социал Еңбек Ері (1948).

1932-1935 жылы «Тайпақ» қаракөл қой өсіру кеңшарында аға шопан, 1936-1957 жылы «Социализм» ұжымшарында
жылқышы. Сембаев  1947 жылы құлын алуда жоғарғы көрсеткіштерге жеткені үшін сол кездегі ең мәртебелі атаққа ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өтеміс Құлмәліұлы

**Өтеміс Құлмәліұлы** (туған-өлген жылдары белгісіз) — ұлт-азаттық қозғалысы қайраткерлерінің бірі. Тегі — Беріш руы, Тайсойған құмын жайлаған. Махамбеттің әкесі.

Сырым Датұлы бастаған көтеріліске белсене қатысқан, ерекше ерлігімен көзге түскен. Бөкей хан оны 1810 жылы Уфаға, кейін Орынборға айдатты, сонда қаза болды.

*«Өтемістен туған он едік, онымыз атқа мінгенде, жер қайысқан қол едік»* деп Махамбет айтқандай, оның ұлдары да ел намысы үшін күресті. Оның Махамбеттен өзге Есмайыл (Исмайыл), Қожахмет, Сүлеймен атты ұлдары да — 1836–1838 жылдары ұлт-азаттық көтеріліске белсене қатысып, ерекше ерлік көрсеткен тұлғалар.

**Есмайыл** (туған-өлген жылдары белгісіз) 1837 жылы қараша айында Орда маңында Геке отрядының қолына түседі. Оралдағы әскери соттың шешімімен жазаланып (1500 рет дүре соғылып), Ригаға жер аударылады. Жолшыбай жолдастарымен күзетшілерге шабуыл жасап, тұтқыннан құтылып кетеді.

**Қожахмет** (1805 жыл туған – өлген жылы белгісіз) Теректі, Тастөбе, Қандыағаш ұлыстарында батырларымен дараланады. 1938 жылы 12 шілдедегі қақтығыс кезінде патша әскерлерінің қолына түсіп, 8 жылға Финляндияға жер аударылады. Одан кейінгі тағдыры туралы дерек жоқ. Ал Сүлеймен - Хан ордасын қамау кезінде, Тастөбедегі ұрыста көзге түскен батыр. 1837 жылы 27 желтоқсанда Таукин сұлтанның қолына түскен. Әскери соттың кесімімен қанжоса дүреленіп, Саратов өңіріне (Аскөл) каторга айдалады. Жолшыбай қашып құтылады.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Нарықтық жүйе

**Нарықтық жүйе** - өнімдер мен ресурстардың экономиканы құрайтын барлық нарықтары және олардың арасындағы қолданылып жүрген байланыстар; осы нарықтарда қалыптасқан бағаның сирек экономикалық ресурстарды бөлуге, ресурстарды тұтынушылар, фирмалар мен жеткізушілер қабылдайтын шешімдер туралы ақпаратты қамтамасыз етуге және бұл шешімдерді келісуге мүмкіндік беретін тетік.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Күн энергетикасы

нобай|300px|Күн сәулелерімен қанығу картасы
нобай|Төбесінде күн батареялары бар кір жуу үйі
**Күн энергетикасы** (*Гелиоэнергетика*;  — күн, және энергетика) — күн энергиясын әр түрлі амалдар арқылы (электрэнергиясын және жоғары температуралы жылу өндіретін гелиоэлектростанциялар, күн элементтері мен батареялары, үй-жайларды, жылыжайды және т.б. жылыту мақсатымен төмен температуралы жылу алу үшін қолданылатын күн коллекторлары және т.б.) пайдалану. Мысалы, Батыс Еуропада тұрмыста күн коллекторын пайдалану.

## Дереккөздер

Санат:Күн қуаты
Санат:Энергетика
Санат:Жаңартылатын энергия
Блок- бөлім

**Блок -бөлім** - жұмыс істеу жөнінде тәуелсіз үймереттің көлемдік-кеңістіктік элементі, оны үймереттің басқа элементтерімен бірге үйлесте де, өз бетімен де пайдалануға болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Дала кеселері

**Дала кеселері** - шұңқырдың ұсақ дөңгеленген жабық жалпақ түрі болатын әртүрлі экзогендік геологиялық процестердің нәтижелерінде болады. (шөгу, суффозия жасырын көмілген мұз және т.б.).

## Дереккөздер



Санат:Геология
Тірі заттектер бірлігі

**Tіpі заттектер бірлігі** (единство живого вещества) — биохимиялық ұқсастық, заттектік (мысалы, еттекті тұтынуда) және термодинамикалық өзара тәуелділік, сондай-ақ планетада үздіксіз тіршілік кешенін (оның тірі заттегін) құрайтын биосферадағы тірі организмдердің өзара тектік байланысы. Бұл кешен Жердің экосферасындағы және биосфераның барлық эволюциясындағы өзгерістер өсерінен өзінің бір тұтастығын сақтай отырып үздіксіз өзгереді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Көлемді блок

**Көлемді блок** - тұрғын, коғамдық немесе өндірістік міндет атқаруға салынатын үймерет кө- лемінің алдын ала жасалатын бөлігі (тазалық-техникалық кабина, бөлме, пәтер, тұрмыс бөлмелері, трансформатор қосалқы станциясы және т.б.).

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Фольклор

**Фольклор** — халық шығармашылығы, яғни аңыздар, қиссалар, ертегілер, мақал-мәтелдер, жұмбақтар, жаңылтпаштар және т.б. 

Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде пайда болған фольклор дамыған қоғамның этностарында да сақталған.

Ол нақты тарихи фактілер мен тұлғаларды бейнелеуге ғана арналмай, өткен тарихтың басты-басты мән - мазмұнын көркемдік-бейнесі тұрғыдан білдіруге саяды. Фольклор рухани мәдениеттің маңызды құрамдас бөлігі, халық бұқарасының, этностардың көркемдік ой-толғамының неғұрлым пәрменді нысаны, олардың эстетикалық дарыны мен талғамының, адамгершілік ереже - қағидаларының шоғырлы көрінісі мен топтамасы болып табылады. Фольклордағы көркемдік жинақтама бейнелер арқылы халық қоғамдық өмірдің әр түрлі құбылыстарына көзқарас тұрғысын білдірген.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Шектік эрозия

**Шектік эрозия** - жуу және шаю нәтижесінде эрозия пайда болып және өзенмен немесе басқа су селдеріне алқап баурайларының кеңейтуінен пайда болып бастаушы (меандр) және арна миграциялары.

## Дереккөздер



Санат:Эрозия
Саламат Өтемісов

**Саламат Өтемісов** (12.6. 1939  ж.т., Орда ауданы, Қаракөл ауылы) —
суретші, Қазақстан Суретшілер
одағының (1979) және Журналистер Одағының (1975) мүшесі. 1963 ж. Орал педагогика институтының тарих факультетін бітірген. 1963-68 ж.
Чапаев ауылында орыс мектебінде
мұғалім. Алматы қаласындағы суретшілер училещесін бітірген соң
(1971), Шымкент мәдениет институтында, 1975 ж. Алматы политехникалық институтының архитектура факультетінде қызмет істеді. 1980-86 ж.

Атырау қаласындағы Батыс Қазақстан аймақтық Суретшілер одағын басқарды. Алғашқы жеке көрмесі Будапештте ашылды (1982). Оның «Шаңырақ», «XX ғасыр», «Дала әуені», «Еділдің бойы ен тоғай»,
«Азарт», «Махамбет ақын және қолбасшы», «Нарынқұм» атты
туындылары жоғары бағаланды.
Өтемісовтің жұмыстары шет елдердің көркемсурет көрмелеріне қойылды.

## Дереккөздер
Нарықтық тепе-теңдік

**Нарықтық тепе-теңдік** - өзара байланысты экономикалық үдерістердің теңдестірілуі (мысалы, сұраныс пен ұсыныстың теңдігі) және үйлестірілуі, экономикалық агенттер мен жалпы нарықтарды орын алып отырған жағдайды өзгертуге итермелейтін себептердің жоқтығы; сұраным мен ұсынымның экономикалық заңға баламалы ара салмағы; тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге сұраным көлемі мен құрылымынын және олардың ұсыным көлемі мен құрылымының ара салмағы. 

Теорияда жеке тепе-теңдік, жалпы тепе-тендік қарастырылады. Нарық орнықты тепе-теңдікте латын баға тепе-тең баға деп аталады. Егер бағаны орнықты жағдайдан қозғауға тырысушы күштер тепе-тең бағадан қайсібір ауытқушылық жасаса, тұрақсыз тепе-теңдік пайда болуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жыныс мүшелері

**Жыныс мүшелері** - Ұрықтандыратын, дамытатын және болашақ ағзаға дейін жетілдіретен жыныстық мушелер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Дмитрий Иванович Панфилов

**Дмитрий Иванович Панфилов** (15.10.1913, Бөрлі ауданы,
Бөрлі ауылы — 12.1985, Ферғана) —
Кеңес Одағының Батыры(1945). 1941 ж. 24 маусымда
соғысқа аттанған. Қызыл Ту ордені, 2-дәрежелі Отан соғысы ордені және бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Сауықтырма

**Сауықтырма** - фирмалардың ықтимал банкроттығын болдырмау мақсатымен несиелендіру, қайта құру, әртараптандыру, т. б. арқылы жұзеге асырылатын қаржы-шаруашылық шаралар жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мәскеу метросы

нобай|Мәскеу метросының логотипі
**Мәскеу метрополитені** —  Ресей астанасы Мәскеуге , сонымен қатар Мәскеу облысындағы көршілес Красногорск, Реутов, Люберцы және Котельники қалаларына қызмет көрсететін метро жүйесі . 1935 жылы 11 шақырымдық (6,8 миль) желімен және 13 станциясымен ашылған бұл метро Кеңес Одағындағы алғашқы жерасты теміржол жүйесі болды.

2023 жылғы жағдай бойынша Мәскеу метросында, Мәскеу орталық шеңберін , Мәскеудің орталық диаметрін және Мәскеу монорельсін қоспағанда 258 станциясы бар (295 Мәскеу орталық шеңберімен және монорельсімен) және оның маршрутының ұзындығы 461,5 км (286,8 миль) (Мәскеусіз есептегенде) болды. Орталық шеңбер және монорельс),  оны әлемдегі ең ұзын сегізінші және Қытай метросынан да  ең ұзын болып саналады. Бұл әлемдегі үшінші метро жүйесі (Мадрид пен Бейжіңнен кейін), оның екі сақиналы желісі бар.  Метро желісі негізінен жер асты, ең терең бөлігі Победы саябағында 84 метр (276 фут) жер асты.станциясы, әлемдегі ең терең жерасты станцияларының бірі. Бұл Еуропадағы ең көп жүретін метро жүйесі, Азиядан тыс әлемдегі ең көп жұмыс істейтін метро жүйесі және өзі туристерге тартымды болып саналады.

Мәскеу метрополитені пойыздар қозғалысының жиілігі бойынша әлемдік көшбасшы болып табылады - ең жоғары сағаттағы интервалдар 90 секундтан аспайды.  Мәскеу метросы да осы кестеге көшкен әлемдегі бірінші және жалғыз. 2023 жылдың ақпанында Мәскеу әлемдегі бірінші болып метро пойыздарының аралығын 80 секундқа дейін қысқартты. 

## Бекеттері

## Сілтемелер

# Мәскеу метросында «Алматы» бекеті ашылды  alashainasy.kz сайты
# Мәскеуде «Алма-Атинская» метросы болмайтын болды – БАҚ

## Дереккөздер

Санат:Метро
Санат:Мәскеу
Санат:Алфавит бойынша метрополитендер
Жинақ ақша кітапшасы

**Жинақ ақша кітапшасы** — азаматпен банк салымы шартының жасасылғанын және банк салымы шоты бойынша жасалған барлық операцияларды куәландыратын құжат. Жинақ ақша кітапшасы атаулы немесе бағалы қағаз болып табылатын ұсынушыға арналған кітапша болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Елена Валерьевна Плотникова

**Елена Валерьевна Плотникова** (16.7.1977 ж.т., Орал) -
спортшы, халықаралық дәрежедегі
спорт шебері (1998). 1988 жылдан олимпиядалық резервті даярлайтын балалар мен жасөспірімдер спорт мектебінде садақ
атумен айналыса бастады. 1993 ж. Қазақстан чемпионы. Германияда өткен Еуропа кубогының
күміс жүлдегері, 1997 ж. — жабық орында өткен әлем біріншілігінің күміс жүлдегері, «Еуропа Гран-Приінде» 3-орын,
1998 ж. — бағдарламаның екі түрі
бойынша Қазақстан чемпионы,
1999 ж. — Қазақстан біріншілігінде 2-орын, кубогы жарысында 3-орын, Сидней олимпиадасына қатысты, 2001 ж. — Қазақстан чемпионы, бүкілқазақстандық 1-спартакиаданың екі
дүркін жеңімпазы (жекелей және командалық).

## Дереккөздер
Сальдо теңгерімі

**Сальдо теңгерімі** - бухгалтерлік есеп шотының белгілі бір күнгі қалдықтары (сальдосы) көрсетілетін бухгалтерлік теңгерім. Оның активінде дебет қалдықтары көрсетіледі. Кәсіпорындардын, ұйымдардың есеп-қисап теңгерімі Сальдо теңгерімі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Төлеген Өтешев

**Төлеген Өтешев** (т.-ө.ж.б.) -
аға шопан, Социолистік Еңбек Ері(23.6.1948). Орда ауданындағы
К.Маркс атынағы ұжымшарда еңбек еткен. 1947 ж. қозы алуда
жоғарғы көрсеткіштерге жеткені
үшін оған сол кездегі ең мәртебелі атақ берілген.

## Дереккөздер
Өсімдіктер тыныштығы

**Өсімдіктер тыныштығы** - өсу жылдамдығы мен зат алмасу қарқыны күрт төмендейтін физиологиялық күй. Өсімдіктердің тұқымының өркендеуінін, түйіндеуінің, бүршік жаруынын бөгелуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жыныс белгілері

**Жыныс белгілері** — аталық және аналық, жыныс белгілері болады. Жалпы жыныс белгілері алғашқы және екінші дәсеррежедегі жыныс белгілері болып бөлінеді. Мысалы: 2-сіне әсерйелдерде сүт, (емшек) бездері, қолтық және шатқа жүндердің шығуымен білінсе, еркектерде жүндерден басқа сақал, мұрт және дауыстың жуан жіңішкелігі т.б. белгілер пайда болады.

## Екінші реттік жыныс белгілер
**Екінші реттік жыныстық белгілер** — бұл жыныстық қатыстылық пен ер жетуді анықтайтын түрлі мүшелер құрылысы мен қызметтерінің өзгерісін сипаттайтын белгілер. Екінші реттік жыныстық белгілері бірінші реттік белгілерге тәуелді және жыныс гормондарының әсерінен дамып, жыныстық даму кезеңінде пайда болады. Оларға қаңқа-бұлшықет жүйесі, дене пропорциялары, дауыс тембрі, мінез-құлық ерекшеліктері және тағы басқалары жатады.

Қыздарда әйел жыныс гормондарының әсерінен бой мен массасы күрт өседі, аяқ-қолдар тұлғаға қарағанда жылдам өседі, қаңқа пішіні өзгереді, әсіресе жамбас сүйегі. Сонымен қатар май ұлпасының көп бөлігі бөксе, құрсақ жіне сан аймақтарында жиналып, дене пішіні жұмырланады, тері жұқарып, нәзік бола бастайды. Сүт бездерінің өсуі басталады, ұлғаяды да, оларға май ұлпасы жиналып, олардың пішіні жетілген сүт безіне айналады. Ең алдымен қасаға мен қолтық аймағында шаштың өсуі күшейеді. 12-13 жасында етеккір басталады - бұл жыныстық жетілудің басты белгісі.

Ұлдарда екінші реттік белгілердің дамуында келесі өзгерістер байқалады: дене бойының өсуі, бұлшықет массасының өсуі күшейеді. Көмей пішіні өзгеріп, дауыс жуындайды. Қасаға мен қолтық аймақтарында шаш өсе бастайды. Мұрт пен сақал өседі. Көмейдің шеміршекті жабындысы сыртқа қарай дүрийіп тұрады. Бұл кезеңде бозжігіттердің көбінесе кеуде бездерінің ісінуі байқалады және емізіктердің аса сезімталдығы байқалады. Дауыс тембрі өзгере бастайды. Ер жету оларда 23-25 жасында болады.

## Дереккөздер

Санат:Жыныстық мүшелер
Санат:Көбею жүйесі
Санат:Анатомия
Поликарпты өсімдіктер

**Поликарпты өсімдіктер** - өз тіршілігінде бірнеше рет гүлдеп, жеміс беретін өсімдіктер. Көпжылдық өсімдіктердің көпшілігі осы топқа жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Полимеразалар

**Полимеразалар** - биологиялық мономерлерді біріктіріп, полимерлі қосылыстарға айналдыратын ферменттер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Виктор Ильич Подьяблонский

**Виктор Ильич Подьяблонский** (1924, Ресей, Тамбов
облысы, Уварово ауылы - 1995, Орал
қаласы) - жергілікті басшы. 1950 ж.
Мәскеу зоотехникалық институтын бітірген.
Көкшетау облысында, Тың өлкелік атқару комитетінде жауапты қызмет атқарған. 1966-84 ж. Орал
облысы атқару комитетінің төрағасы.
Бірнеше орден, медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Жартылай бұталар

нобай|Лаванда
**Жартылай бұталар** (suffrutex) - жер үсті өркендердің астыңғы бөліктері сүректеніп бірнеше жылға сақталып, ал жоғарғы шөптесін бөліктер жыл сайын өліп, бүршіктен қайта жаңаратын көпжылдық өсімдік. Биіктігі 2 м-ге дейін жетеді, әсердетте 80 смге дейін. Аридтік климаты бар облыстарда өседі. Тіршілік формасы хамефиттер.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Пойма (Батыс Қазақстан облысы)

**Пойма** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы, Ақсуат ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол стансасы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан батысқа қарай 22 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 717 адам (343 ер адам және 374 әйел адам) болса, 2009 жылы 775 адамды (114 ер адам және 109 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 839 адамды (425 ер адам және 414 әйел адам) құрады.
 
Астық қабылдау пункті, бастауыш мектеп, кітапхана, клуб, бала бақшасы, сауда орындары, дәрігерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жартылай бұташықтар

Жартылай бұташықтар(suffruticulus) - аласа бойлы көпжылдық өсімдік. Оның жер үсті өркендердің көп бөліктері жыл сайын өледі, бірақ олардың жерден сәл биіктікте бүршіктері бар сүректенген негіздері қалады. Тіршілік формасы, хамефиттер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Хогнесс бірізділігі

**Хогнесс бірізділігі** - AT жұптарына бай, консервативті бірізділік, инициацияға қатысады. Эукариотты гендер транскрипциясының алғашқы нүктесінен 25 пайыз арақашықтығы орналасқан. Оған қарсы жүріс инициация РНК - полимераза II мен шартталған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Бейбітшілік (Батыс Қазақстан облысы)

**Бейбітшілік** (2022 ж. дейін — *Погодаево*) — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Бейбітшілік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 47 км-дей жерде, бетеге, боз басым әр түрлі астық тұқымдасты шөптесін өскен қара топырақты орманды-дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 860 адам (391 ер адам және 469 әйел адам) болса, 2009 жылы 967 адамды (466 ер адам және 501 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 869 адамды (436 ер адам және 433 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы «Красновский» астық өсіру ұжымшарының, 1960 жылдан кеңшардың орталығы ретінде қаланды. 1997 жылдан Погодаевта және округке қарасты Астафьево, Котельниково, Чапурино ауылдарында шағын шаруа қожалықтары (100-ден астам) құрылған.

## Ауыл көшелері
* Абай көшесі
* Айтиев көшесі
* Амангелді Иманов көшесі
* Ахмеров көшесі
* Бейбітшілік көшесі
* Ғани Мұратбаев көшесі
* Гагарин көшесі
* Жамбыл көшесі
* Жастар көшесі
* Жәңгір хан көшесі
* Жеңіс көшесі
* Құрманғазы көшесі
* Мұстахым Иксанов көшесі
* Мәншүк Мәметова көшесі
* Пушкин көшесі
* Шолохов көшесі
* Элеваторная көшесі

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау, 2 бастауыш мектеп, 2 клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшірлік-акушерлік пунк т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Халықтың жинақ ақшасы

**Халықтың жинақ ақшасы** — халықтың ақшалай табысының (түсімінің) қазіргі жұмсайтын шығынынан болашақтағы шығынға арналатын бөлігі. Халықтың жинақ ақшасы - жеке тұлғаның немесе отбасының ақшалай табысының белгілі бір кезеңде пайдаланылмаған бөлігі ретінде халықтың ақшалай табысы айналымының (ағынының) элементі болып табылады. Жаңартылу және бұрынғы жылдардың қорлану нәтижесіне үздіксіз , қосылу үдерісіндегі өсім шамасы ретінде Халықтың жинақ ақшасы отбасынын жалпы байлығының бір бөлігі болып табылатын қаржы байлығын (қағаз активтер) құрайды. Статистикалық тұрғыда отбасынын ақшалай қаражатының нақты күнгі қорланған қалдығы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Собық

**Собық** (spadix) - қалың етті білігі бар жай ботрикалық масақ тәрізді гүлшоғыр. Онда бір-біріне тығыз орналасқан отырыңқы, (гүл сағағы жоқ) гүлдері болады. Собық ірі гүлшоғыр асты жапырақпен, (жамылғымен) жиі қоршалынады, ол тозаңдандырушы-жәндіктерді тарату үшін жиі ашық түсті немесе ақ болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қосымша мүшелер

**Қосымша мүшелер** - олардың пайда болуы міндетті емес жерлерде, (әсердетте басқа мүшелерде) әсердетте салыстырмалы түрде кеш екінші ретті меристемалардан және эндогенді пайда болатын өсімдіктердің кірмелік мүшелер. Вегетативті көбею кезінде маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Бөбешік жапырақ

**Бөбешік жапырақ** () — сағаққа қосыла өскен немесе бос жапырақ түбіндегі қос қосымшалар. Бөбешік жапырақтар көптеген қосжыныстыларға тән. Жасыл және қабыршақты бөбешік жапырақтарды ажыратады. Бөбешік жапырақтар бауыр қабыршақтарын түзуде үлкен рөл атқарады.


E pteroneura ies.jpg|Бездік
Rosa canina blatt 2005.05.26 11.50.13.jpg|Жапырақтәріздес
N Prop S0162.jpg|Тікентәріздес
Carpinus betulus ies.jpg|Күрделі

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Псевдогендер

**Псевдогендер** - нуклеотидтік бірізділіктер, хромосомдарда кездеседі және таныс гендерге тығыз гомологты болып келеді, бірақ функционалды активтіліктерінен айырылған.

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Санат:ДНҚ
Психрофильдер

**Психрофильдер** - 5-7 фадус салқында, яғни төменгі температурада өніп, өсуге бейімделген салқын сүйгіш микро апалар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Аналықтық аузы

**Аналықтық аузы** (stigma) - гүлдің аналығының бөлігі. Ол стилоидтің немесе бағананың төбесінде дамиды, (кейде, отырыңқы аналық ауыздары деп аталатын түйіндерді түзейтін жеміс жапырақшасының төбесінде немесе жиектерінде) және осында өніп кететін тозаңды тозаңдану кезінде қабылдайды. Аналық ауыздың сірқабықтың бетінде жіңішке ақуызды қабат, пелликула орналасады. Ол тозаң дәнінің экзинаның ақуыздармен әрекеттесіп, тозаң түтігінің өнуін қамтамасыз етеді немесе оған жол бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Саванналық ормандар

нобай|
Саванналық ормандар - ксерофильді маусымдық жапырақ тастайтын тропиктік ормандар. Құрғақ кезең 4-6 ай бойы болатын, жауын-шашынның мөлшері уақыттың қысқа мерзімінде түсетін аудандарға жатады. Оңтүстік Америкада, Африкада, Үндістан түбегінде кең тараған, сирек Аустралияда тараған. Бұршақ тұқымдасы, тікенекті суккулентті өркендері бар өсімдіктер, (кактустар, етті сүттігендер), шөлмекті ағаштар, (кейбір бомбаксты) таралған.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер экологиясы
Санат:Ормандар
Салеп

нобай|Анкарадағы жәрмеңкеде салеп сату
нобай|Афиныдағы Монастираки алаңындағы салеп сатушысы
**Салеп** (,  ‎; ‎; алб. *salep*; ; ; ; сербше, македонша, боснияша: *салеп, salep*) — сусын, сүйсін түйнегінен (аталық сүйсін мен телпек сүйсінді қосқанда) дайындалады. Таяу Шығыс, бұрынғы Османлы империясы аймағында кеңінен таралған. Түрік асханасының ұлттық сусыны. Көбіне суық мезгілде жақсы ішіледі.

### Ингредиенттер
* Майсыз сүт немесе су
* Салептің ұны
* Қант
* Ашық қызғылт су
* Даршын

Санат:Түрік асханасы
Өздігінен ұрықсыздық

**Өздігінен ұрықсыздық** - қалыпты аталық және аналық гаметалары түзілетін өсімдіктерде мен гермафродитті жануарларда өздігінен ұрықтануға қабілетсіздігі. Өздігінен ұрықсыздықтың себептері әртүрлі: бір түрдің әртүрлі өсімдіктерінің гүлдерінің құрылысының бірдей болмауы, бір ағзада аталық және аналық гаметалардың бір уақытта пісілмеуі, өздігінен ұрықтануға жол бермейтін және түзуге немесе тозаңның өнуге қабілетсіздігімен түсіндірілетін генетикалық сәйкессіздік.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сандарақ

**Сандарақ** - сауыр тұқымдасының ағаштарын: каллитриса Callitris preissi, (Австралия) және сандарақты ағаш, Tetraclinis articulate, (Солтүстік Америка) шырының ағызу кезінде алынатын шайыр. Сандарақтан суреттерді бетін жабу, қатырма қағазды сіңіру үшін, фотографияда қолданылатын түссіз спиртті лақты жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сапрофиттер

**Сапрофит** (грекше «сапрос» - шіріген, «фитон» - өсімдік) — органикалық өлі заттармен қоректенетін, микро ағза. Сапрофиттер  жануарлардың өлекселері мен өсімдіктердің қалдықтарында мекендейді. Кейбір түрлері адамға қауіпті.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Биология
Саяқ шегіртке

**Саяқ шегіртке** (Acrididae) - жәндіктер класының тікқанаттығылар отрядының нағыз шегірткелер тұқымдасының өкілі. Шалғындар мен далаларды мекендейді. Ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянкестері. Шала түрленіп дамиды. Дернәсерсілдері қанатсыз.

## Дереккөздер


Санат:Турақанаттылар
Сарциналар

**Сарциналар** (лат. sarcio - байлану) - үш бағытта бөліне отырып байланысып, пішіні жағынан дұрыс пакеттер түзіп 8,18,32,64 клеткалардан тұратын микроағзалар. Ауада, топырақта, адам мен малдың ас қорыту жүйесінде кездесетін сапрофиттер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жарық шығарушы мүшелер

**Жарық шығарушы мүшелер** — жануарлардың жарық шығару арқылы ез түріндегі қарама-қарсы жынысты дарақтардын назарын аудару, ұялар мен топтарды біріктіру, қоректік құрбаның қармағына түсіру, жыртқыш жаулардын қорғану қызметін атқаратын мүшелері. Көптеген теңіз жануарларында және құрылықтық жануарлар арасында жәсерндіктерде. (жарық қоңыз, шыртылдақ қоңыз, саңырауқұлақ және үғгір сары масалары дернәсерсілдерінде), жауың құртының кейбір түрлерінде, көпаяқтыларда т.б. болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сальпалар

**Сальпалар** (Salpae) - қабықтылар тип тармағының класы. Сальпалар теңіздерде еркін жүзіп тіршілік ететін шоғырлы жануарлар. Денесі кеспекке ұқсас, ұзындығы бірнеше мм-ден 30 см-ге дейін, денесінің сырты қалың мөлдір қабықпен қапталған. Сальпалардың, 25 түрі Солтүстік Мұзды мұхиттан басқа барлық мұхиттарда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қабықтылар‎
Өздігінен тозаңдану

**Өздігінен тозаңдану** - тозаңды осы гүлдің тозаңдықтарынан бұл гүлдің аналық ауыздарына, (автогамия) немесе осы өсімдіктің басқа гүліне, (гейтоногамия) апару процессі. Өздігінен тозаңданудың жеке жағдайы, клейстогамия. Бұл түрінде тозаңдану жабық, ашылмаған гүлдердің ішінде болады, (мысалы шегіргүлдер, саумалдық, боздың кейбір түрлерінде). Өздігінен тозаңдану түрдің белгілерінің тұрақтандыруға көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Сегетальды өсімдіктер

**Сегетальды өсімдіктер** - ауылшаруашылық өсімдіктердің егістігінде өсуге бейімделген қоқыс өсімдіктер. Кейбір сегетальды өсімдіктердін тіршілік циклі белгілі-бір дақылдарға бейімделген және олардың тіршілік циклімен байланысты болады. Кейде «сегетальды өсімдіктер» термині қоқыс өсімдіктердің синонимі ретінде кең мағынада қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Сеймуриялар

**Сеймуриялар** - жойылып кеткен қосмекенділердің туысы, оның қаңка қалдықтары Солтүстік Американың палеозой заманы пермь кезеңіннің жыныстарынан табылған. Денесінің ұзындығы, 1 м-дей. Бас сүйегінің және аяқтарының құрылысы ертедегі қосмекенділерге де, бауырымен жорғалаушыларға да ұқсас екендігін көрсетеді. Сеймуриялар батпақты ормандарда тіршілік етіп, негізінен балықтармен қоректенген, 3 түрінің қалдықтары табылған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Теңіз доңыздары

**Теңіз доңыздары** - кеміргіштер отрядының тұқымдасы. Дене тұрқы, 22-75 см, құйырығының ұзындығы 5 см-ге жететін, салмағы 0,5-16 кг. Тері жамылғысы, қылшықты жүн. 5 тусы, 14 түрі: теңіз доңыздары, маралар және басқалары қалың және тропикалық ормандардан басқа Оңтүстік Американың түрлі жер бедерлерінде мекендейді; 400 м дейінгі биіктіктегі тауларда жекелеп немесе топтасып тіршілік етеді. Жылына бірнеше рет көбейеді, 1-5 ұрпақ береді, аңшылық көзі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Секвениялану

**Секвениялану** - нуклеотидтердің, аминқышқылдардың нуклеин қышқыл және полипептидтер қайталануы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Майшабақтар

**Майшабақтар** () — Майшабақтәрізділер отрядының тұқымдасы. Денесі екі бүйірінен қысынқы, ұршық тәрізді, ұзындығы, әдетте, 35-45 см, (өткінші нысандарында 75 см-ге жететіндері кездеседі). Құрсақ жүзу қанаттары кейбіреулерінде болмайды. Басында сейсмосенсорлы өзекшелері жақсы дамыған. Көпшілік түрінде құрсағының как ортасында өткір қабыршактардан тұратын қыры болады. 190-ге тарта түрі су қоймаларында көп тараган. Әсіресе, тропикалық суларда алуан түрлі болса, қоңыржай жзне суық суларда түрлері аз болғанымен, саны көп.

## Кәсіби маңызды түрлері
* Атлантикалық Менхэден, *Brevoortia tyrannus*
* Атлантикалық майшабақ, *Clupea harengus*
* Балтикалық майшабақ, *Clupea harengus membras*
* Тынық мұхит майшабағы, *Clupea pallasii*
* еуропалық сардина, *Sardina pilchardus*
## Дереккөздер


Санат:Майшабақтәрізділер
Сөздің морфологиялық варианты

**Сөздің морфологиялық варианты** - түбірлердің бірігуі кезінде сөзжасам және сөз өзгертуші аффикстерімен ерекшеленетін сөз нұсқасы.

## Тағы қараныз:
* Сөз варианттары
* Вариант
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Фонема вариациясы

**Фонема вариациясы** - көршілес қатаң, ұяң, үнді дауыссыздарға байланысты, параллель кезектескен дыбыстар кезінде пайда болады.

## Тағы қараныз:
* Вариация
* Фонема

## Дереккөздер


Санат:Фонология
Веляризация

**Веляризация** - дауыссыздың қатаюына ықпал жасайтын қосымша артикуляция.

## Тағы қараныз:
* Веляр (таңдай) дауыссыздар

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дыбыстардың өзара әсері

**Дыбыстардың өзара әсері** - аккомодация, ассимиляция, диссимиляция сияқты фонетикалық құбылыстар кезінде айқындалатын комбинаторлық өзгеріс тудыратын дыбыстардың бір-біріне әсері.

## Тағы қараныз:
* Аккомодация
* Ассимиляция
* Диссимиляция
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Вибрант

**Вибрант** ( - шайқалу, тербелу) - активті сөйлеу мүшелерінің ритмикалық дірілі нәтижесінде пайда болатын дірілді және созылыңқы үнді дауыссыздар ().

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Алли Ага Аднан

**Аднан Алли Ага** (1966 жыл 1 қаңтарда туған) - «Қазинвест-банк» АҚ Басқарма төрағасы.

* 1989 ж. Карачи университеті жанындағы Іскерлік әкімшілік жүргізу институтын бітірген, іскерлік әкімшілік жүргізу магистрі. 
* 1989-97 жж. - «Карачи Ситибанкінде» жұмыс істеді. 
* 1998-2002 жж. - «Ситибанк Қазақстан» АҚ корпоративтік клиенттермен жұмыс жасау және тәуекелдерді басқару департаментінің басшысы. 
* 2002-03 жж. - «Ситигруп Лондон» аға аудиторы. 
* 2003-04 жж. - «Ситигруп Нигерия» риск-менеджері. 
* 2004 жылдан - «Қазинвест-банк» АҚ Басқарма төрағасы.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Пәкістанда туғандар
Санат:Қазақстан банкирлері
Тұқым

**Тұқым** () - өсімдіктердің көбеюіне және таралуына арналған мүше. 

Тұқым гүлді өсімдіктерде жемістің ішінде болатын, ал жалаңаш тұқымдылардың мегаспорофиллде орналасқан түйінде тұқым ұрығынан, (тұқымбүршігінен) дамиды. Кейде ұрықтанусыз дамиды, (апомиксис). Типтік тұқым 1-2 интегументтен түзілген жабыннан, (қауыз), ұрықтан және эндоспермадан және, (немесе) периспермадан тұрады. Тұқымда кейде бірнеше ұрықтар түзіледі, полиэмбриония, (жалаңаш тұқымдарда, орхидті, күрделі гүлділерде, лалагүлділерде жиі болады). 

Қалыптасқан ұрықта ұрық қапшығы, тамыр мойыны, тұқымжарнақтары, (немесе тұқымжарнағы), бүршігі болады.


2013.11-411-169 Akee,seed&aril(whole,LS) Bobo-Dioulasso,BF thu14nov2013-0953h.jpg
Acrocomia mexicana-fruits-1.jpg
Aquilegia viscosa MHNT.BOT.2011.3.4.jpg
Bauhinia variegata MHNT.BOT.2011.3.22.jpg
Black Tacca - seeds (8667158757).jpg
C. il.-seeds-12.jpg


## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Вариант

***Вариант*** (нұсқа) - фонемалар бір немесе бірнеше жалпы мүшесі бар қатар құрайтын, параллельсіз кезектескен дыбыстар кезінде пайда болады.
* **Жалпы нұсқа** - берілген позицияда өздігінен пайда болатын, сондықтан берілген тілдегі немесе жалпы кез келген тілдегі сөйлеу сипатына тән.
* **Графикалық нұсқа** - Аллграфа сияқты.
* **Қосымша нұсқа** - негізгі нұсқадан баска барлық нұсқалар.
* **Сөз диалеті нұсқасы** - берілген диалекттіге не диалекттерге тэн фонетикалық және грамматикалық ерекшеліктерімен сипатталатын сөз нұсқасы.
* **Сөздің [[лексика]]-[[синтаксис]]тік нұсқасы** - синтаксистік құралдармен жүзеге асатын полисемияның түрі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Әдебиеттен тыс

**Әдебиеттен тыс** - әдеби тілден тыс, әдеби тілге енбеген, эр тұрлі диалектизмдер, арготизмдер, жаргондарға жататын сөз тіркестері.

## Тағы қараныз:
* Диалектизм
* Арготизм

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Енгізу

**Енгізу** (пареитеза) - сөйлемге енген, бірақ сөйлеммен грамматикалық жағынан еш байланыспаған сөз, сөз тіркесі не баска сөйлем.
* **Енгізілген** - сөйлемге енгізілген, бірақ оның басқа мүшелерімен формальды грамматикалық байланыспаған.
## Енгізу
Енгізу - қозғауыштың жұмыс істеу циклінің тактісіне сәйкес, цилиндрді жаңғыш қоспамен немесе ауамен толтыру.
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Транспорт
Бақытбек Рымбекұлы Байсейітов

thumb|Б. Байсейітов
**Бақытбек Рымбекұлы Байсейітов** (14 мамыр 1958, Алматы) - қазақ қаржыгері, "Банк ЦентрКредит" акционерлік қоғамының негізгі акционері мен директорлар кеңесінің төрағасы.  

## Білімі
* 1979 жылы Мәскеу қаржы институтын тәмамдады.
* 1981 жылы - АХШИ (Алматы халық шаруашылығы институты) бітірген. Мамандығы - қаржы және несие. 
* 1986 жылы - АХШИ аспирантурасын аяқтады.
* 1987 жылы - Г.В. Плеханов атындағы Мәскеу халық шаруашылығы институтын бітірген.
## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Қаракесек руының Жалықбас бұтағынан шыққан.
* 1979-80 жж. - Апматы облысы Мемлекеттік банкі кеңсесінің экономисі.
* 1981-88 жж. - КСРО Мемлекеттік банкінің Қазақ республикалық кеңсесінің аға экономисі, басқарма бастығының орынбасары.
* 1988 ж. - КСРО Тұрғын үй әлеуметтік банкі Қазақ республикалық банкінің басқарма бастығы.
* 1988-91 жж. - Алматы орталық кооперативтік банкінің Басқарма төрағасы.
* 1991-93 жж. - «Центрбанк» Қазақ орталық акционерлік банкінің (ҚОАБ) Басқарма төрағасы.
* 1993 жылдан - «Центрбанк» ҚОАБ (1997 жылдан - «Банк ЦентрКредит» АҚ) Бақылау кеңесінің (Директорлар кеңесінің) төрағасы.
* «Қазақстан Интернационалдық банкі» ЖАҚ Бақылау кеңесінің (Директорлар кеңесінің) төрағасы (1993-2003).
* 1991 жылы - «Атамекен» қаржы-инвестициялық корпорациясының президенті
* 1997 жылдан - «Атамекен» ҚӨТ Басқарма төрағасы;
* «ТұранӘлем Банкі» ААҚ Директорлар кеңесінің мүшесі (1998-2003).
## Қоғамдық қызметі
* КСРО коммерциялық банктерінің қауымдастығы Төралқасының мүшесі (1989-1992)
* Қазақстан кәсіпкерлері конгресінің президенті (1992-96)
* Америкалық-Қазақстандық іскерлік кеңесінің тең төрағасы (1993-1996)
* 1996 жылдан - ҚР Банктер қауымдастығының президенті. 
* 1999 жылдан - «Отан» РСП Орталық бақылау-тексеру комиссиясының төрағасы. 
* ҚР Президенті жанындағы Кәсіпкерлер кеңесінің мүшесі (2001-03). 
* «ВМВ Мunai» компаниясы Директорлар кеңесінің мүшесі (2003-05). 
## Марапаттары
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;
* «Тыңға 50 жыл» медалі;
* «Құрмет» ордені;
* «Достастық Жұлдызы» ордендері;
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» медалі;
* «Астанаға 10 жыл» медалі; 
* «Отан» РСП «Белсенді қызметі үшін» белгісімен марапатталған.
## Көзқарастары
* Діни көзқарасы: «Дінге философиялық көзқараста».
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Интеграция және бірізді даму».
* Үйленген. Жұбайы - Байсейітова Лена Әділханқызы.

## Дереккөздер

Санат:14 мамырда туғандар
Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қазақстан миллиардерлері
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Өздік

**Өздік** - іс-әрекет иесіне бағытталған іс-кимылды білдіруші, сондықтан берілген іс-эрекеттің объектісі де, субъектісі де болады.

## Тағы қараныз:
* Өздік ырықсыз

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика