open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Благовещенск кафедралы соборы (Павлодар)

Кафедрасы бар православиелік храм (Павлодар қ., Жағалау шағын ауд)

## Хронология
* 1993-99 салынған.
* 22.10.1999 Астана архиепископы мен Алматылық Алексий храмды аластап, оған кафедралды собор дәрежесін берді, шіркеудің аға попы етіп игумен Иосифті тағайындады (Еременко), Павлодар облысының 1 Аймағының Әдептісі. 
* 02.08.2000 соборға ҚР президенті Н. Назарбаев келіп, соборға арналған сыйлық – Иса Құтқарушы иконасын тапсырды.

## Естелік элементтер
*	Собор үн шығарғышы, жалпы салмағы 1314,5 кг, 9  қоңыраудан тұрады, олар «ЗИЛ» Мәскеу акцонерлік қоғамында құйылған. 
*	Паникадило (орталық аспашам) Орыс православиелік Шіркеуіне арналған көркем-өндіріс кәсіпорнында дайындалған, салмағы 2232 кг.
*	2001 жылы соборда Томск қ. суретші-монументалисттері дайындаған витраждар орнатылға. Соборда иконостас қойылған. 2002 жылдан ескерткіш сәулет ескерткіші болып табылады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
# Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі).

Санат:Павлодар облысы сәулеті
Санат:Павлодар облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Андрей Максимович Хименко

**Хименко Андрей Максимович** (7.12.1915, Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы Елизаветинка ауылы - 6.10.1944, Польша, Магнуш қаласының маңы,Подолье ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы гвардиялық атқыш жауынгер. Украин. 1927 жылы Бішкекке қоныс аударған. Мұнда ол пошташы, «Союзпечать» агенттігінде бухгалтер болып жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың қазан айында шақырылып, майданға 1942 жылдың ақпан айында келді. Ол Солтүстік-Батыс, Оңтүстік-Батыс, З-Украина, 1-Беларусь майдандарында болды, Холм қаласы (Ресей, Новгород облысы) үшін болған ұрысқа және 1942 жылы Демян гитлер топтамасын қоршауға алып құрту операцияларына, Харьков және  Полтава облыстарын азат етуге, сонымен қатар 1943 жылы Запорожье қаласы маңындағы шайқастарға, кейіннен 1944 жылы Никополь плацдармын істен шығару және Апостолов қаласын азат ету, Березнеговато-Снегирев және  Брест- Люблин операцияларына қатысты. Әсіресе Висла өзенінен өтіп, Магнуш плацдармын кеңейту операциясында Xименко аса ерлік және батылдық көрсетті. Осы ерліктері үшін Хименкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Петропавловск қаласындағы бір көшеге Xименконың есімі берілген. Ол сондай- ақ Ленин орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Борис Никитович Хитеев

**Борис Никитович Хитеев ** (15.6.1909, Батыс Қазақстан облысы Орал қаласы - 14.9.1943, Украина, Чернигов облысы Бахмач ауданы Гайворон селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, гвардия капитаны, байланысшы.

1942 жылдың қаңтарынан Орталық майдан 60-армия 18-гвардиялық атқыштар корпусы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы Мәскеу Әскери  академиясы жанындағы командирлер курсын тәмамдаған. 1943 жылы 14 қыркүйекте Днепрден өтуде көрсеткен ерлігі үшін Хитеевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (17.10.1943). Хитеевке Мәскеу облысы Коломна қаласында бюст орнатылып, Гайворон селосының бір көшесіне есімі берілген. Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:15 маусымда туғандар
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Оралда туғандар
Санат:14 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бахмач ауданында қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Алқа

**Алқа** сөзі мынадай мағыналарды айқындауы, білдіруі мүмкін:

* Алқа (коллегия)— коллегия;
* Алқа (зергерлік бұйым)— әшекей;
* Алтын алқа — он және одан да көп бала туып, тәрбиелеп өсірген аналар марапаты;
* Күміс алқа — сегіз және тоғыз бала туып тәрбиелеп өсірген аналар марапаты.
Алдынан шығар

**Алдынан шығар** (*күйеу көрді* (*көру*)) - дәстүрлі үйлену салтында күйеу жігіт арнайы келген кезде күйеу тарапынан атқарылуга тиісті жосын атауы. Күйеу жігіттің келгенін естіген қалыңдық әпкесі, жеңгесі және ауылдың бойжеткендері күтіп алып, алдынан шығады.Олар қолдарына құрт, май, бауырсақ және т.б. дәм алып шығады.Содан соң күйеу жігіт қолы-аяғына жеткенше үш peт иіліп сәлем береді. Сәлемді қабыл алғандар  «көп жаса», «жасың ұзақ болсын», «тәңір жарылқасын» деп алғысын білдіреді. Бұл жосынның кең таралған атауы күйеу көру (көрді) деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алжапқыш

**Алжапқыш (алжапғыш)**- тазалық үшін алдына байлап алатын жұмыс адамының қосалқы киімі. Ертеде мал сауғанда, етік тіккенде т.б. жұмыста алға байлап алатын, омырауы бітеу, қолтығы оймалы жұмыс киімнің түрі. Темір ұсталары жұмыс үстінде теріден, көннен кейде кенептен жасалған.Алжапқышты пайдаланады. Алжапқыштың ұзындығы белден байлағанда көйлектің етегінен сәл қысқа тұрады, ені адамның екі санына ілігетіндей, жоғары жағы доғал, етектерінің шетін сүйір етіп пішеді. Астар мен өң беті арасына киіз салып қалыңдатып, формасын сақтайтындай етті. 
Алжапқыштың бұл түрі суық кезде пайдаланылды. Сондықтан да егделерге арналған түрі тек белден төмен шалуға арналған доғал төртбұрыш емес, адамның сауырын, жонын жауып тұратындай қалқанды бөлігі қоса сырылып тігіледі. Алжапқышпен белдемше зер, теңге, күміс түйме, кестелі өрнектермен сәнделеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алқа қотан (ақсақалдар кеңесі)

**Алқа қотан**— ақсақалдар кеңесі, билер кеңесі, билер соты сияқты алқалы жиындардың көпшіліктің (яғни белгілі бір жиынның күн тәртібіне тікелей қатысы бар адамдардың) қатысуымен болатын өзіндік ұйымдасу тәртібі. Алқа қотан аталмыш жиындардың белгілі бір өзекті мәселелерді талқылау немесе пысықтау сияқты кезінде кеңейтілген түрлері деп те айтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алқау

**Алқау** - дәстүрлі ортада қалыптасқан, халықтың моральдық-эстетикалық, наным-сенімдік ұстанымдарынан туындаған қауым мүшелері арасындағы қатынас нормаларын белгілейтін атау. Мұнда адамдардың әлеуметтік және экономикалық деңгейіне, қатынас субъектілерінің - тараптардың бір-біріне туысқандық жақындығына байланысты қалыптасқан ұғымдар мен атаулар қолданылады.
Осыған орай, адамдар бір-бірінің атын атамай, өзара еркелету, сыйлау, құрметтеу мағынасындағы сөздерді қолданды. Мысалы, әйелдер күйеуін би аға, мырза аға, отағасы десе, үлкендер кішілерге айнам, күнім, шырағым, жарқыным, айым, жаным, тентегім, балапаным, жарығым, ботақаным және т.б. деген сияқты. Бұл сөздер көбіне әңгіме барысында немесе әңгімені бастау үшін екінші адамға бағытталған қаратпа сөз ретінде айтылады. Әңгіме барысында әйелдерді сынау мақсатында тергеп айту тәсілі де қолданылды. Мақсаты - әйелдердің аталмыш дәстүрге беріктігін сынау. Демек, әйел адамдар өздерін мейлінше абай ұстаулары қажет. Өйткені, абайсызда айтылып кеткен тыйым сөздердің арты жайсыздыққа әкелуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алқымазу

**Алқымазу** - жылқының төрт жасқа шыққанда жарып шығатын ұрт азуының арғы жағынан асты-үстіне үш-үштен орналасқан тістер. Алқымазу жарып шығу жылқының ұрғашысының байтал жасына жеткендігін, еркегінің бесті болғандығын айғақтайды. Мұндай жастағы жылқыларды күші қайтады деп бәйгеге қоспайды және үйірге салмайды.

## Дереккөздер


Санат:Жылқылар
Санат:Мал шаруашылығы
Алқа қотан

**Алқа қотан** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Алқа қотан (ақсақалдар кеңесі) — ақсақалдар кеңесі, билер кеңесі, билер соты;
*Алқа қотан (тәртіп) — қазақ ауылының қоныстану жүйесіндегі ертедегі дөңгелене қоршау құра орналасу тәртібі.
Алқым шалу

**Алқым шалу** - кимешек пен бой киімдерінің алдыңғы өңіріне әшекейлеу үшін салынған сәндік бөлігінің атауы. Кимешектің ойығының жиегін түрлі-түсті жіппен шалып тігуді алқым шалу деп атайды.
ҚР МОМ қорында кимешек бар. Төбесі 18 см; арқа жағының ұзындығы 108 см; өңірі 83x80x80 см; бет ойығы 2x32x32 см. Алдыңғы өңірі мен күләпара бөлігі тұтас пішілген, артқы бөлігі ортадан біріктірілген екі үшбұрыштан құралған. Өңірі мен күләпара тұсына астар салынған. Алқымын бүрмелеп тіккен. Бет ойығы трапеция пішінді, айналдыра қызыл, күміс, зер жіптермен көгеріс өрнек кестеленген. Маңдай тұсы мен жағындағы өрнектің үстіне ұсақ шытырлар қондырған. Кестені айналдыра жағы мен алқымына төрт, маңдайына екі қатар етіп маржан қадалған. Оған қоса, маңдайына алалы қиықша өрнек пен сәдептен көз салған. Өңіріне екі қатар су (өрнегі) «жүгіртіліп», кереге, сағатбау, етегіне екі қатар су, қосарланған гүл, кереге сияқты көркем тігістер қызыл жіппен сырылған. Күйеуі дүниеден озған соң әйел адам киімнің алқымы, кимешектің жағындағы әшекейді алып тастап, аза жолы ретінде оның қарапайым түріне көшеді. Бұл ғұрыпты жақ бұзу деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алқа қотан (тәртіп)

**Алқа қотан** - қазақ ауылының қоныстану жүйесіндегі ертедегі дөңгелене қоршау құра орналасу тәртібі. Ертеде көшіп жүрген ру немесе ауыл бір жерге аялдағанда тосын жау шабуылынан сақтану үшін, көшпелі үйлерді шеңбер түрінде орналастырып, оларды айналдыра немесе арасына арба мен күймелер қойылып, шеңбердің ортасында рубасының шатыры немесе киіз үйі орналасқан. Қоныста жылжымалы баспана түрлерінің бұлай орналасуы жау шапқыншылығы кезінде қажет болған жағдайда олардың тасасында қорғаныс ұрысын жүргізуге мүмкіндік берді. Соғыс жағдайында бір қауым ел бір жерге жиналып, осы әдіспен арбалар мен киіз үйлерді бір-біріне байлап, шеңбер құра орналастырып, қотанның сыртына ор қазып, топырақтан жал салып, қамал кұрады. Айдап кетуден сақтау үшін малдар осылайша жасалған жылжымалы бекіністің ішіне кіргізілді. Жаудың тосын шабуылынан сақтану үшін айналдыра көптеген атты жауынгерлер кұзеті орналастырылды.
Қотан көптеген түркі тілдерінде ауыл ортасы, мал жусайтын қора деген мағына береді. Қазақта ауылдың алқа қотан отыру қазақ үйі дөңгеленіп орналасуды білдіреді. Ал адамдардың алқа қотан отыруы дөңгелене отыру және отырыстың бұл түрінде тор жақ, төмен жақ деген ұғым болмайды. Сондықтан, белгілі бір әлеуметтік мәні бар мәселені ақылдаса шешуде алқа қотан отырыстың мәні ерекше болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алла жолына көже

**Алла жолына көже** - ертедегі метеорологиялық магияға қатысты жасалатын рәсім, жаңбыр тілеп тасаттық жасағанда пісірілетін көже түрі. Оңтүстік Қазақстан аймағы тұрғындары жаңбыр шақыру үшін жүгері немесе бидайдан Алла жолына көжесін әзірлейді. Әркімнің пісіріп әкелген көжелері бір қазанға құйылып, біріктіріледі. Рәсім үлкен жолдың бойында жолаушылар көп жүретін жерде өткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алман салығы

**Алман салығы** - Шыңжаң мен Моңғолиядағы қазақтар арасында ертедегі әкімшілік салығының жергілікті атауы. Алман моңғол тілінен кірген сөз, мағынасы әкімшілік дегенге саяды. Алтайдағы қазақтарда саяси- потестарлық дәстүрге негізделген жүйедегі «төрт орын» (сайланған төрт би) атты билік өкілдері алман салық салудың жолы мен мөлшерін белгілеп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алтайы қызыл бөрік

**Алтайы қызыл бөрік** - жүні салаланып өскен, қызыл реңкке енген түлкі терісінен немесе оның пұшпағымен жұрындалып жасалған маусымдық баскиім. Қызыл түспен аталатындығы бөріктің алтайы қызыл түлкінің терісінен жасалғандығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алтайы түлкі тымақ

**Алтайы түлкі тымақ** - дәстүрлі ортада жоғары бағаланатын жасалған қыстық баскиімнің атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алып қарақұс

**Алып қарақұс** - қазақ танымындағы мифтік кейіпкер. Жаңа туған нәрестені дүниеге келген күннен бастап қырқынан шыққанша оның жанын алып кетуге әрекет ететін күш. Нәресте қараусыз қалса алып қара құс оның жанын алып кетеді екен. Мұнан кейін отбасының кейінгі нәрестелері де тоқтамайды-мыс. Отбасының бірнеше нәрестесі тоқтамаған жағдайда жаңа туған нәрестені жеті үйдің шаңырағынан немесе ұзақ жасын нәрестеге берсін деген ырыммен егде тартқан жеті адамның бұтының арасынан өткізетін болған. Сондай-ақ атақ-даңқы елге тараған ат үстіндегі батыр адамның ұзеңгі таралғысының астынан жас нәрестені өткізу ғұрпы атқарылды. Ел арасында қалыптасқан тағы да баска ырымдар өте коп. Айталық, осындай жағдайда нәрестені кіндік шешесі үйіне алып кетеді де, оны  өзінің әке-шешесі «сатып» алатын болған. Ырымның көне бір түрі - босанған әйелдің терезесінің алдына сүт құйылған ыдыс қойса, ол нәрестеге келе жатқан алып қара құстың назарын аударады-мыс.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алыпсатар

**Алыпсатар** - дайын өнімдерді алдын ала сатып алып, қайтадан қымбат бағасына сатып пайда табатын саудагер. Ертеректе қазақы ортада мұндай жолмен пайда табатындарды көшпелі ортаның ұстанымдары мен құндылықтары оны кабылдамаған, қырын қараған. XIX ғасырдың 80-жылдарынан бастап, Ресей отаршылығының қазақ даласындағы әсері мейлінше күшеюіне байланысты қазақы ортадағы қоғамдық қатынастар үлкен өзгерістерге ұшырады. Ең алдымен, бұрнағы өндірістік қатынастардың негізгі объектілері жер мен мал сауда-саттық қатынастардың нысанына айналды. Осыған орай,алыпсатар казақы ортадағы әлеуетті әлеуметтік категориялардың біріне айналды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Спандияр Хасенұлы Майбасов

**Спандияр Хасенұлы Майбасов** (08.07.1952 ж.т., Сарқант ауданы, Кеңжыра аулы), еркін күрестен спорт шебері. Қазақстанның ЕСЖ-сы. Қазақстанның (1967-75) тоғыз дүркін чемпионы. КСРО ауыл спортшыларының чемпионы (1971, Ереван), күміс жүлдегері (1972, Кишинев). Жастар арасындағы КСРО біріншілігінің жеңімпазы. Бүкілодақтық "Спартак" ерікті спорт қоғамының үш мәрте чемпионы (1974-76).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша балуандар

Санат:КСРО балуандары
Марид Камилович Муталимов

**Марид Камилович Муталимов** (20.02.1980, Солтүстік Осетия, РФ), — ресейлік және қазақстандық еркін  күресші, Халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Республиканың әлденеше мәрте чемпионы. Азия кубогінің жеңімпазы, Әлем чемпионатына қатысушы. Пекиндегі Олимпиялық ойындардың қола жүлдегері.

2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында 4-орын алды.

2005, 2006, 2010 жылдары Азия чемпионы атанды.

"Құрмет" орденінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Бақыт Одынай

thumb|right|200px|Бақыт Одынай
**Бақыт Одынай** (24.12.1954, Моңғолия, Баян-Өлгей аймағы, Сенгүл аулы) - Еркін күрестен Монғолияның төрт дүркін чемпионы, Моңғолияның еңбегі сіңген спорт шебері.

* 3 рет Әлем чемпионатына қатысқан.
* Әлем кубогінің қола жүлдегері.
* Көптеген халықаралық жарыстардың жеңімпазы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Бекен Қайратұлы. Атақты балуан – Бақыт Однайұлы 

Санат:24 желтоқсанда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Баян-Өлгей аймағында туғандар
Санат:Еркін күрестен Моңғолия чемпиондары
Санат:Еркін күрестен Әлем біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:Моғолияның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Феликс Григорьевич Перемильский

**Феликс Григорьевич Перемильский** (1935, Караганды қаласы), СШ-і. ҚазКСР-інің және КСРО-ның ЕСЖ-сы. Қарағанды облысындағы көптеген балуандардың, оның ішінде М.Абдул- Муслимовтың ұстазы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:КСРО жаттықтырушылары
Сәуле Асылбекқызы Сардарова

**Сәуле Асылбекқызы Сардарова** 2001 жылы Апматыда өткен ҚР чемпионатында 1 -орын, Шымкент қаласында Қазақстан халықтарының 1-ші спартакиадасында 1-орын алды. 2003 жылы Тараз қаласында ҚР чемпионатында 1-орын. 2004 жылы Корея Азия чемпионатында 3-орын, Шымкент қаласында ересектер арасында ҚР чемпионатында 1-орын. 2005 жылы Испанияда өткен ересектер арасындағы Әлем чемпионатында 5 орын., Алматыда өткен ҚР кубогінде 1-орын, Астана қаласында ересектер арасында ҚР чемпионатында 1-орын, Тегеран қаласында өткен дүниежүзілік ислам ойындарында 2-орын алды. 2006 жылы Шымкент қаласында ҚР чемпионатында 1 -орын, Катар- Доха қаласында Азия ойындарында 3-орын алды. 2007 жылы Тараз қаласында ҚР чемпионатында 1-орын, Алматы қаласында II Бүкілқазақстандық оқушылар спартакиадасында 1-орын, Кореяда өткен халықаралық турнирде З-орынға ие болды.
Республиканың және мектеп, колледж оқушылары спартакиадасының әлденеше дуркін чемпионы, дүниежүзілік Ислам ойындарының күміс жүлдегері. 

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша таэквондошылар
Санат:Қазақстан тхэквондошылары
Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар
Атшабар бала

**Атшабар бала** - ат жарысында атпен жарысқа түскен шабандоз бала. Тақымы қатқан жас балалар ат үстіне әрі жеңіл, әрі икемді болады. Әлбетте денесі толысып, буыны қатып, омыртқалары бекіген соң жеті-сегіз жасар кезінен бастап баланың атқа шабуына рұқсат етіледі. Қыз балалардың атқа шабуы ішінара кездеседі, олар көбінесе жорғаға мінеді. Атшабар бала бастарына орамал байлап, үстілеріне қызыл-жасыл түсті шыт көйлек киеді. Атшабар бала жарыс бойында аттың күшін есептеп отырады. Ол үшін аттың тынысын кеңейтіп отыруын қамтамасыз ету мақсатында желдің бағыты мен күшін есептейді. «Ат шаппайды, бала шабады» деген сөз осындайда айтылса керек. Атшабар балаларды ат иесі өз елінен ала келетін. Бәйгеге шабатын аттардың ер-тоқымы да шағын, үзеңгілері көбінесе ағаштан жасалды.

Атшабарлықка ат иесі кейде өз баласын таңдайтын. Немесе ауыл арасынан атқа икемді елгезек бала таңдалынды. Атшабар баланы ат баптау кезінде ат иесі өзімен бірге ертіп жүрген. Бәйгеден жүлделі оралған баланың тиісті үлесі заттай, кейде ақшалай беріліп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атшаптырым

**Атшаптырым** - дәстүрлі қазақы ортада қашықтықтың өлшемінің атауы. Мөлшері шамамен отыз-қырық шақырым болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Саурық Садықов

**Саурық  Садықов** (18.05. 1941, Кексу аулы, Каратал ауданы - 22.06.1993, Талдықорған қаласы), спортшы, еркін, самбо, дзюдо, қазақша куресінен спорт шебері. Қазақстанның 11, Орта Азия республикалары мен Қазақстанның 6 дуркін чемпионы. 1993 ж. Садықов құрметіне қазақша курестен турнир ұйымдастырылды. 

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Санат:Алфавит бойынша дзюдошылар
Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:КСРО самбошылары
Санат:КСРО дзюдошылары
Атшы

Атшы- алыс жол, сапарларда аттардың жем-суын қадағалап, олардың бабына жауап беретін ат бағушы адам. Сондай-ақ атшы сапар барысында жылқының әртүрлі себептерге байланысты туындайтын сырқаттар мен аурулардың алдын алуға қам жасайды. Осыған орай атшы аттың арқасы мен аяғын суытудың шараларын жасайды. Ол үшін айылды босатып, қажет болған жагдайда, ер-тұрманды алып, атты дамылдатады. Бұл аттың аяғына қан немесе жем түсу немесе аяғы ақсау, арқасы кету сияқты сырқаттарға жол бермейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алты таспа жалпақ өрім

**Алты таспа жалпақ өрім** - алтау етіп тілінген таспадан жалпақ айыл тәрізді етіп өрім өру әдісінің атауы. Қайысты алты таспа етіп тіліп алған соң ортасынан бастап өреді. Ол үшін ортадағыларын, атап айтсақ үшінші таспаны төртіншінің үстін бастыра, бірінші таспаның астынан шалып, алтыншы таспаны көлденең бастыра оң жаққа тастай отырып бастайды. Содан соң, төртінші таспаны екінші таспаның үстін бастыра, екінші таспаның астынан шалып, екінші таспаның үстін көлденең бастыра, бірінші таспаның астына келтіріп, сол жаққа қарай өреді .Осындай ретпен қайталап өрбітіп өріп жалғастырады, ұшын таспалап бекітеді. Алты таспадан өрілген осындай жалпақ түрін халық шеберлері алтыбасар деп те атайды. Айыл, жырым түрлері осы тәсілмен өріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аты теріс

**Аты теріс** - дәстүрлі неке-отбасылық қатынастарда қалыптасқан әйелдердің сөйлеу мәдениетінде орын алған табудың (тыйымның) баламасы, тұспал атауы. 

Жасы мен жолы үлкен, көзі тірі, тіптен дүниеден өтіп кеткен ата-апаларының аттарын атамай тұспалдап айтқан. Жанама немесе телінген есімі жоқ адам туралы сөз сөйлеу, баяндау, қажет болған жағдайда әйел әдебі бойынша оның атын атамай «аты теріс» (аттеріс) деп тергейтін болған. Бұл анықтама тіркеске қосымша аты теріс көрші, аты теріс бала, Атайдың аты теріс тамыры, балалардың (отағасының) бұрынғы өткен аты теріс әжелері және т.б. жолдармен білдірген.

«Тентегім, сен теріс айтып жатырсың» (М.Әуезов). Халық дәстүрінде адамға құрмет көрсетудің жолдары көп. Соның бірі – ат тергеу. Ұлт дәстүрі бойынша әйелдер атасының, қайнаға, қайынсіңлісінің атын атамай, өзіне лайықты ат қойып «мырза қайнаға», «бай атам», «би атам», «жалқы бала», «тентегім», «еркем», әйел болса «шебер шешей», «ақ әже», «сырғалым», «шашбаулым», «күлімкөзім» деп атайды. Жеңгелер жағы небір күлкілі аттар да қоя береді. Мысалы: тапалды «сұңғағым», жайбасарды «жүйрігім» дейді. Мұның бәрі шын мәнінде сыйластық пен құрметтің ерекше белгісі болып табылады. Ер адамдар да ақсақалдар мен өзінен үлкендерді «ата», «әке», Ереке, Аха, Жәке, Сәке деп құрметтеген. Бұл да осы ғұрыптың бір түрі. Ат тергеу – біздің халқымыздың адам сыйлау жөніндегі ізеттілік, көргендік, кішіпейілділік қасиеттерінің биік көрінісі. Өзінен үлкен адамның атын тура атау анайылық болып табылады.
Халық аузында мынадай қызықты әңгіме бар: Бір келіншек «сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр! Білемені жанымаға жанып-жанып тез келіңдер!», - депті. Сөйтсе ол Өзенбай, Қамысбай, Қойлыбай, Қасқырбай, Қайрақбай, Пышақбай деген қайны, қайнағаларының атын атай алмай тұр екен!
Жолаушылар су әкеле жатқан әйелден: «бұл кімнің ауылы» деп жөн сұрапты. Сонда келіншек «өзінде ғана бардай, өзгеде жоқтай атамның ауылы» депті. Сөйтсе бұл Көтібар ауылы екен.
«Ат тергеу» басқа жағдайларда да қолданылады. Мысалы, халық қасқырды «ит-құс» деп, қорасан, шешек,қызылша сияқты ауруларды «әулие» деп атайды. Ол осындай пәле-жала бізден аулақ болсын деген ырым.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Мұхамеджан Боқаев

**Мұхамеджан Боқаев** (1911, Карағанды облысы, ЖаңаАрқа ауданы, Атасу аулы - 1988, сол жерде), жас кезінде бойы 1 м. 96 см., салмағы 120 кг. болған. 1936 ж. ҚазКСР- інің құрылғанына 15 жыл толуына байланысты салтанатты мерекеде күреске түсіп чемпион атанған. 1945 ж. Ж.Жабаевтың туғанына 100 жыл толуына байланысты тойда нар балуан атанған.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша балуандар

Санат:Қазақстан балуандары
Атыраулық суару тәсілі

**Атыраулық суару тәсілі** - ертедегі егін суару тәсілі. Бұл тәсіл өзен арнасын, жанама сай-салаларындагы суды бөгеп, реттеп, жиналган суды арықтармен егістікке таратып әкету принципіне құрылған. Ол үшін суды қарабурамен буу, тоғанның, шығыр қондырғыларды қолдану және т.б. тәсілдерді пайдаланған. Осылайша жиналған суды оман арық деп аталатын үлкен арықтарға біріктіре отырып, қажеттілігіне қарай суды егістікке жіберген.

## Дереккөздер


Санат:Егін шаруашылығы
Ау қайық

**Ау қайық** - ay құруға арнайы жабдықталған қайықтың түрі

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Еңсеп Досқалиев

**Еңсеп Досқалиев**, Түйепалуан (т.ж.б. Қаратөбе ауданы - 1944. Украина Иваново-Франков облысы Колимин ауданы Печежинск селосы) - балуан, қазақша күрестен республикалық тұңғыш абсолюттік чемпионы (1939).

## Өмірбаяны
* Жастайынан ауылдағы жиын тойларда күресіп, әуелі "ысық балуан", 1937 ж. мамыр мерекесінде Қаратебе ауданының "Сталин жолының" балуаны Сүйесінді жеңгені үшін "түйе балуан" атанды.
* 1939 ж. Семей қаласында қазақша күрес бойынша өткен республика чемпионатына қатысқан орта салмақтағы Досқалиев барлық салмақ дәрежелері бойынша қарсыластарын жеңіп, республиканың абсолбттік чемпионы атанды.
* 1940 ж. 21 шілдеде Мәскеудегі Бүкілодақтық физкультурашылар шеруіне, 1941 ж. ақпан айында Қырғыз КСР-інің 15 жылдық мерекесіне қатысып, шаршы алаңда белдесуде қарсыластардың барлығын жеңген.
* Соғыс басталған шақта жергілікті тұтынушылар одағының, кейін "Сәуле" ұжымшарының төрағасы қызметін атқарып жүрді. 
* 1942 ж. өзі сұранып, майданға аттанды, Сегізінші атқыштар дивизиясының 310-полкінің құрамында ерлікпен шайқасып, Украина жерінде қаза табады. 
## Есте сақтау
* Қаратөбе ауданы Музейінде оның майданнан жазған хаттары сақтаулы. 
* Облыс келемінде жыл сайын қазақ күресінен Досқалиев атындағы жарыс өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Колимин ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан балуандары
Санат:Қазақ күресінен Қазақстан чемпиондары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Ау пышақ

**Ау пышақ** - жыртылған ауды торлап, ескірген, тозған жерлерін кесіп бүтіндеуге пайдаланылатын пышақ, балықшылық құралы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ау тоқу

**Ау тоқу** - жібек, кендір т.б. жіптен, сондай ақ жылқы қылынан торшалап ау дайындау тәсілі. Ау тоқығанда төртбұрыш қалып ағашты араларына салып отырып көзін біркелкі етіп тоқиды. Тоқу, жамауға инелік, иінағаш деп аталатын тілшелі тарақ тәрізді агаш құралды пайдаланады. Ол - ағаштан жасалған басы сүйір, оған жақын жерде ойып жасалған тілі бар, соңғы жағы қиық құрал. Оны балықшылар қолдан жасаған.

Өндірісте тоқылған ауды қазақтар көкіл деп атап, оны үшке бөліп, асты-үстіне сарөшек орнатып, көңге жіппен (пасадка) бекітіп, үш шағын ау жасайды. «Бүтін ау бір ауылды асырар» немесе «саңырау балықшыға сәлем берсең, «ау жамап жатырмын! - дер» деген халық мәтелдері үлкен аудың балықшылар қауымы үшін ерекше маңызды болғандығын аңғартады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Омар Жігітбекұлы Исаханов

**Омар Жігітбекұлы  Исаханов** (18.04.1943, ШҚО, Үржар ауданы, Науалы аулы), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы. 1973 жылдан республикалық спорт комитетінде қазақша күрестен, самбодан, дзю-до күресінен мемлекеттік жаттықтырушы, бөлім бастығы болып жұмыс істеді. КСРО-ның спортына еңбек сіңірген қайраткер. Көптеген үкімет наградаларымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО жаттықтырушылары
Қожамқұл Қабаұлы

**Қожамқұл Балуан Қабаұлы** (XIX ғ. өмір сүрген), қырғыз халқының атақты балуаны. Қордай асуы арқылы қазақ жеріне келіп, талай рет күреске түскен. Бір аңызда Қожамқұл балуанның астындағы аты Қордайдан асқан кезде зорығып құлайды. Сонда балуан атын арқалап таудан түскен дейді. 1972 жылдан бері Бішкек қаласында Қожамқұл атындағы халықаралық турнир өтіп келеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Серік Қоржыкенов

**Серік Қоржыкенов** (1.01. 1955, ШҚО, Көкпекті ауданы), СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Көп жылдар бойы ШҚО- тық спорт комитетінің аға жаттықтырушысы болып қызмет істеді. Халықаралық дәрежедегі төреші. Абайдың 150 жылдығына арналған тойда қазақ күресінен бас төреші болды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан төрешілері

Санат:Тұлғалар
Қызылбас балуан

**Қызылбас балуан**, XIX ғ. Сырдария уезінде өмір сүрген. Белгілі қолбасшы, Сыр дихандарының ұлт-азаттық көтерілісінің басшысы. Жанқожа батырдың балуаны болған. Аңыз бойынша оның ауылына Хиуа басқыншылары тұтқиылдан шабуыл жасап, Қызылбас балуанды Арал теңізінің Каратерең деген жеріне мойнына тас байлап, суға батырып өлтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Бақытжан Рахбиев

**Бақытжан Рахбиев** (10.04. 1946 жыл, Атырау облысы, Жылыой ауданы Ақкиізтоғай ауылы) - Қазақша күресінен және Еркін күрестен СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы.

* Күреспен Түркістан әскери округінде азаматтық борышын өтеп жүрген кезінде айналыса бастады.
* Кейін Атырау облысында жаттықтырушы болып қызмет істеді.
* Облыстық Қайрат және Еңбек резервтері ерікті спорт қоғамдарында облыстық спорт комитетінде басшылық қызметтерде болды.

## Дереккөздер

Санат:10 сәуірде туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Жылыой ауданында туғандар
Санат:Қазақ күресінен Қазақстанның еңбегі сіңген спорт шеберлері
Санат:Еркін күрестен Қазақстанның еңбегі сіңген спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Садыр балуан Хушахмәтұлы

**Садыр балуан Хушахмәтұлы** (1798, Шығыс Түркістан, Құлжа қаласы, Молла тоқты қыстағы, - 1871, сонда), ұйғырдың халық батыры әрі атақты жырау. Бүкіл өмірін маньчжур-қытай басқыншыларына, жергілікті феодал- бектерге қарсы күреске арнап, бірнеше рет қамалған. Садыр балуан Құлжадағы шаруалар көтерісіне (1864-67) басшылық етушілердің бірі. Ол өз өлеңдерін өзі орындаған. "Садыр атады басқа, Дұшпан атады тасқа", "Жамбылда көп жатып", "Ат міндім күрең қасқа" т.б. өлеңдері халық арасына кең тараған. Садыр балуан өмірінен пьеса (М. Асимов, "Садир балуан", 1958), повесть (И. Мухлисов, "Садир балуан", 1964) жазылды. 

## Дереккөздер


Санат:Ұйғыр ақындары

Санат:Ұйғыр батырлары
Әлімшайқы Сәлімбаев

**Әлімшайқы Сәлімбаев** (1915. Қарағанды облысы, Ақадыр ауданы - 1984. сол жерде), Қазақша күресінің атақты шеберлерінің бірі. 1949- 50 жылдардағы республиканың және Орта Азия республикаларының чемпионы. 1995 ж. бері Ақадыр ауданында Сәлімбаев атындағы республикалық турнир өтіп келеді. 
Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Шет ауданында туғандар‎
Таңатқан балуан

**Таңатқан балуан** (1897 - 1964, Қостанай облысы, Торғай ауданы), атақты балуан.  Ол туралы ақындар Н.Ахметбеков және С.Мәуленовтер өлеңдер жазған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Тәжі балуан

**Тәжі балуан** (1856, Сырдария уезді, Аманөткел аулы - 1925, Қызылорда облысы Бөген аулы), атақты балуан. 1925 ж. В.Ленин аштыққа ұшыраған Еділ бойы еңбекшілерінен көмек сұрап, Арал алықшыларына хат жазғанда осы қозғалысқа белсене қатысқан адамдардың бірі. Тәжі балуан қара күшке байлығы сондай, 100 кг. тартатын балық салынған қапты оп-оңай көтеріп, вагонға лақтырып сала береді екен.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Рысманап Шаңлақбаев

**Рысманап Шаңлақбаев** (1937, Жамбыл облысы, Мойынқұм ауданы - 1996, сол жерде), СШ-і. Бірнеше рет республиканың нар балуаны атанды. 2 мәрте Социалист Еңбек Ері Ж.Құанышбаев атындағы республикалық турнирді ұйымдастырушылардың бірі.

## Дереккөздер


Санат:КСРО спортшылары
Шеріпбай

**Шеріпбай балуан** (1891, Қазалы уезі, Райым аулы - 18. 09.1959, Кызылорда облысы Сексеуіл станциясы), XX ғ. басындағы атақты балуандардың бірі. Алғаш рет 1914 ж. Қазалы қаласында Жетес биге ас берілгенде Орынбордан келген цирк балуандарын жығып, көзге түседі. 1915-20 жылдардың арасында Үргеніш, Паровск, Торғай уездерінде өткен үлкен күрестерге қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Жанәділ Әбдірахманұлы Атай

**Жанәділ Әбдірахманұлы Атай** (10.05.1946. ШҚО. Зайсан ауданы Қарабұлақ аулы), СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ- сы. ШҚО-тық самбо күресі бірлестігінің төрагасы. Осы облыста жүріп көптеген СШ-лерін дайындаған.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша самбошылар
Алты таспа жұмыр өрім

**Алты таспа жұмыр өрім** - алтау етіп тілінген таспадан жұмырлап өрген өрім түрінің атауы. Оны қазақы ортада өрімнің сыртқы бейнесіне қарай шеберлер жыланбауыр немесе бұзаутіс деп те атайды. «Алты таспа бұзаутіс, былжырамай аттан түс!» деген идиома бұл өрімді қамшының әлеуетті қару да болғандығын аңғартады. Өйткені, таспаны жуандап етіп өріп, өзегіне қорғасын жүгірте жұмырлап өрілген қамшының расында да жау қайтарар қауқары ерекше болды.
Өрімнің бұл түрін өру үшін, алақан қалдырып, алты таспа тіліп, жұмырлап сыдырып, сыптығырлап алғаннан кейін ортасындағы таспадан бастайды: төртінші таспаның үстінен көлденең бастыра, екінші таспаның астынан шалып, солға қарай қайырада да, бесінші таспаны үшінші таспаның астынан өткізіп, сол жаққа қарай қайырып, алтыншы таспаны қалған таспалардың астыннан шалып, екінші, төртінші таспаны бірінші, төртінші, алтыншы таспалардың астынан шалып, сол жаққа қарай тастай отырып өреді. Әрі қарай осы тәртіппен өруді қайталап өрбітсе жұмыр өрім шығады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Амантай Қарақұлы Қарақов

**Амантай Қарақұлы Қарақов** (28.07.1946 Байғанин ауданы, Ақтөбе облысы), СШ-і (1970), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы (1988), Педагогика ғылымдарының кандитаты (1998), Педагогика ғылымдарының докторы, профессор (2009). 1968- 72 жылдардың арасында Қазақ Ұлттық дене тәрбиесі институтын бітірді. Содан кейін Қазақ Ұлттық экономика университетінде дене тәрбиесі кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, кафедра меңгерушісі, факультет деканының орынбасары қызметтерін атқарды. Ал 2007 ж. Бұқаралық спорт түрлері бойынша жоғары республикалық мектептің директоры болып тағайындалды. Қарақов республикадағы дене тәрбиесі мен спорт саласындағы көрнекті ғалымдардың бірі. Оның ашқан және ұсынған ғылыми жаңалықтары жас ұрпақтың дене мәдениеті мен рухани жағынан жан- жақтан жетілуіне игі әсер туғызып орта және жоғары оқу орындарында кеңінен пайдаға асуда. Шығармалары: "Дене тәрбиесінің теориялық негіздері", "Дене тәрбиесінде ұлттық күрес түрлерін пайдалану", "Дене тәрбиесінің үйрету әдістері", "Дене шынықтыру, сауықтыру жүйелерінің ілімі мен тәсілдөрі".

## Дереккөздер


Санат:Педагогтар
Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек

**Жарылқасын Керімбекұлы Оңалбек** (22.03.1950, Жанысата аулы, Созақ ауданы ОҚО), самбо күресінің СШ (1978), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы (1986), Бүкілодақтық турнирдің жеңімпазы (1978, Бішкек), Педагогика ғылымдарының кандитаты (1996), Педагогика ғылымдарының докторы (2007), "Республика еңбек сіңірген спорт қайраткері" (2000).

Спорт тарабына арналған 3 монографияның, 68 ғылыми мақалалардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:22 наурызда туғандар
Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт қайраткерлері
Санат:КСРО самбошылары
Санат:Қазақстан самбошылары
Қошқарбай Төремұратұлы Табынбаев

**Қошқарбай Төремұратұлы Табынбаев** (26.01 .1960, Мұқыр аулы, Қызылқоға ауданы, Атырау блысы-02.03.2009. Атырау қаласы.) СШ-і, ҚР-ның ЕСЖ-сы, Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің профессоры. Жаттықтырушылық қызметінің барысында ол Әлем және Азия чемпионаттарының Қ.Досқалиев, ағайынды Үсеновтар, А.Жұмағалиев, Н.Алманиязов, Н.Ермұханов, А.Жақсылықов, Б.Салықов, А,Тайжанов, Р.Ерманов, Б.Баймұратова, А.Хатип, М.Оралбеков, Б.Қошқаров сынды республикаға белгілі балуандарды дайындады. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Сумо

thumb|right|300px|**Сумо**, жапондардың ұлттық күресі. Жапондардың арасында кең тараған күрес түрлерінің негізінде дамыған. Негізінен мұнда салмағы өте ауыр балуандар кілемге шығады. Сондықтан да күрескердің бойы ұзын, денелі және ауыр болса сол көбірек жеңіске жетеді. Тарихи құжаттарда 1650 ж. биіктігі 225 см. , салмағы 115 кг. келетін Девагтаке есімді балуанның белдескені жазылған. Сумо күресінде мамандар небәрі 48 әдіс бар деп есептейді. Олар 12 лақтырудан, 12 ұстаудан, 12 бұраудан, 12 итеруден тұрады. Сумо күресінде балуандардың шеберлігі 11 дәрежеге белінген. Күрес болатын кундері Кодакан спорт сарайына ондаған мың жанкүйерлер жиналады. Балуандар шеберліктеріне қарай 3 дәрежеге бөлінген. 1-дәреже - Макуучи, мұнда 20 балуан бар. 2-дәреже - Дзю-ре, мұнда 30 балуанға дейін татамиге шығады. Келесі 3-дәрежеде 80 балуанға дейін күресіп, ең күштілерін анықтайды. Калғандары 700 адамға дейінгі саны бар ең төменгі бұқаралық топ болып есептелінеді. Белдесу көлемі 9x4,5 м. келетін кілем үстінде өтеді. Мұны татами деп атайды. Татами орнатылатын тұғыр еденнен 4 см. биік болуы керек. Күрес басталар алдында "рицзю-рей" және "тиру-тозу" деп аталатын ұлттық рәсімдер орындалады. Сумо күресінен әрбір елде езіндік және халықаралық бірлестіктер бар. Мұнда 4 салмақ дәрежесі бойынша бәсекелер өтеді. Кіші салмақтар 85-115 кг. арасы, ал 115 кг. жоғарылар ауыр салмақ болып есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қазақстандағы сумо күресі

нобай|200px|
**Қазақстандағы сумо күресі**, 1996 ж. Алматыда өткен күрес фестивалінің бағдарламасына сумо күресі де енген еді. Осы фестивальдің барысында республикалық бірлестік құрылды. Сөйтіп жаттығулар басталып кетті. Келесі жылы жерлестеріміз Жапонияның Осака қаласында өткен Әлем чемпионатына қатысты. Осында 85 кг. дейінгі салмақ дәрежесінде алғаш рет М.Щепетюк алғашқы наградаға ие болды. С.Рамазанов та қола медаль алды. 1996 ж. республиканың құрама командасы Токиода өткен Әлем чемпионатына қатысты. Өз салмақ дәрежелері бойынша С.Рамазанов пен М.Тәшкенбаев алдынғы сегіздіктің қатарына енді. Ал Азия чемпионатында ауыр салмақты Ю.Мариновский қола медалдың иесі атанды. 1998 ж. Алматыда Қазақстанның ашық чемпионаты өтті. Бұған көршілес Қырғызстанның және сумоның отаны Жапон елінің командалары келді. Жалпыкомандалық есепте 1-орынға Қазақстанның құрамасы шықты.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы дзюдо күресі
* Қазақстандағы каратэ
Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Самат Әбділханұлы Рамазанов

**Самат Әбділханұлы Рамазаиов** (19.09.1963. ШҚО) — қазақ халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Ол сумо күресімен қатар қазақ күресінен, дзюдодан, самбодан кілемге шығып жүр. Республиканың бірнеше дүркін чемпионы және 1996 ж., 1999 ж. Токиода өткен Әлем чемпионаттарына қатысушы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша сумо күресшілері
Санат:Қазақстан сумо күресшілері
Қоныс Сатыпалдыұлы Жетпісов

**Қоныс Сатыпалдыұлы Жетпісов**, (13.02.1973. бұрынғы Тайпақ ауданы), самбо күресінен ХДСШ-і (1995). 1988 ж. М. Ондағановтың басшылығымен Тайпақ спорт мектебінде самбомен айналыса бастаған. 1994 ж. студенттер арасында Әлем чемпионы болды.1998 ж. Калининградта өткен Әлем біріншілігінде, 1999 ж. Әлем біріншілігінде күміс жүлдегер атанып, Испанияда Әлем кубогін жеңіп алды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Алты (тоғыз) қатын жортақай

**Алты (тоғыз) қатын жортақай** - дәстүрлі неке салтында күйеу жолдас тарапынан берілетін кәде түрінің атауы. Қыз жеңгелерінің күйеу жігіттің қасына еріп келген күйеу жолдастан «жортақайын», яғни кәдесін талап етеді. Күйеу жолдас жортақайын бермесе, алты қатын (шынында онан да көп) жабылып тартып алуға тырысады.
Жетісудің кейбір жерлерінде құдандалық салтында ойналатын ойын түрі де алты (тоғыз) қатын жортақай деп аталады. Осы тектес басқа да ойындардың негізгі мәні кәде алу үшін жасалады. Сондықтан тиісті кәдесін беріп құтылады. Мысалы, келген құдаларын күтуші әйелдер кіші құдаларды әжуалап, бетіне айран, ұн жағу кәдесін жасайды. Мұндайда кіші құдалар әйелдерге сыйлықтарын береді. Кәде сыйын бермей бұлтарса, құда жағының біреуін еңбектетіп қойып, алты әйел аттай мінген ишарасын жасайды. Солтүстік өңірде осының параллелі ретінде құданы арбаға жеккен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Мұхтар Мұратбекұлы Тәшкенбаев

**Мұхтар Мұратбекұлы Тәшкенбаев** (4.04.1962, ШҚО, Семей қаласы), республиканың әлденеше дүркін чемпионы. Сумо күресінен Азия чемпионатының бірнеше мәрте күміс, қола жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар

Санат:Қазақстан спортшылары
Михаил Николаевич Шепетюк

**Михаил Николаевич Шепетюк** (1.12.1953, Белоруссия), сумо күресінен республикадағы алғашқы СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Республиканың әлденеше дүркін чемпионы және Әлем чемпионатының қола жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар

Санат:КСРО спортшылары
Қазіргі бессайыс

**Қазіргі бессайыс**, кедергілерден өте салт атпен жүруді, семсер сайысын (бірінші шаншуға дейінгі жекпе-жекті), пистолетпен атуды (4 тізбекпен 20 рет ату), жүзуді (еркін тәсілдермен 300 м-ге) және жеңіл атлетикалық дала жарысы (4 км. қашықтыққа) біріктіретін көпсайысты құрайды. Осындай реттіліктегі жаттығуларды кешенді жарыс ерте заманнан белгілі (мысалы: Ертедегі Грекиядағы ойындардағы Пенттатлон). XIX ғасырдың 1-	ші жартысында Швецияда, Кейіннен езге де елдерде офицердің жауынгерлік дайындығының (салт атпен жүру, семсерлесу, ату, жүзу, жүгіру) мәнін бейнелейтін офицерлік бессайыстан жарыстар еткізілді. 1912 ж. Кубертеннің бастамасымен дайындаған офицерлік бессайыс кешені Олимпиялық ойындардың бағдарламасына енгізілді (бастапқыда жеке ал 1952 жылдан командалық есеп). 1948 ж. дейін жарысқа тек спортшы-офицерлер ғана қатысты. Кешен қазіргі атауын
1948	жылы Қазіргі бессайыстың және биатлонның халықаралық одағы құрылған Лондонда алды, ол 54 ұлттық федерацияны (1979) біріктіреді. 1949	ж. бастап Әлем чемпионаты, 1974 жылдан Еуропа кубогы өткізілді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Аудармабас етік

**Аудармабас етік** - қалыпқа тартылмай-ақ жай кептеліп барып ұлтарылатын етіктің түрі. Етіктің бұл түрі күнделікті жұмыс, шаруаға арналған әшекей, ою-өрнек салынбаған қарапайым болып келеді. Аудармабас етікті дайындаудың ел ішіндегі кең таралған тәсілі - аяқкиімнің басы мен керсенін біртұтас пішін алып, оған ұлтару тәсілімен табан қондырады. Сондықтан, мұндай аяқкиімді ұлтарма етік деп те атайды. Аудармабас етікті үлкен де, кіші де кие береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аужар

**Аужар** - қыз ұзату тойында жөн-жоралғылар аяқталып, қыз аттанар кезде айтылатын өлең түрі. Әлбетте қыз аужар айтып жылап қоштасқанымен, оның мәні қайғы емес, керісінше қимастық пен қуаныштың белгісі болды. Аужарда қыз ауылының жігіттері мен қыздары өздерінің қимастық көңілдерін, жақсы ниетін, достық сезімдерін өлең жырда үстемелей айтып жеткізеді. Аужардың сөзі мен әні біресе «ау- жар», біресе «ай-ау», біресе, «бике-ау», біресе «үкі-ау» деген секілді сөздермен ойнақыланып айтылады. Қазақ фольклорында аужардың мынадай үлгілері бар:
 *Буынғаным беліме кісеме еді, аужар-ау, 
 *Бекем бусам белімнен түсер ме еді, аужар-ау. 
 *Әкең барып шешеңді aп келмесе, аужар-ау, 
 *Мұндай азап басыңа түсер ме еді, аужар-ау!
 *Мінген де атың боз ғана, бике-ау, 
 *Күйеуің сенің бозбала, бике-ау. 
 *Өксігің сенің басылмас бике-ау, 
 *Әлдилеп бала сүйгенше, бике-ау.
 *Мінгенде атың жиренше, үкі-ау, 
 *Тықыршып тұрар мінгенше, үкі-ау. 
 *Қыз көңілі басылмас, үкі-ау, 
 *Әлдилеп бөпе сүйгениіе, үкі-ау!
 *Кеттің, кеттің деуші едің, кеттім, aпa, ай-ау, 
 *Ерттеп қойған атыңа жеттім, aпa, ай-ау. 
 *Шымылдығын желпе сал, көрсін апам, ай-ау, 
 *Көзінің жасын қойнына, тәксін апам, ай-ау!

Қалыптасқан дәстүр бойынша ол той үстінде де, той тарап, адам аяғы саябырлаған кезде де, тіпті қыз аттанар сәттерде де айтыла береді.

**Ау-жар (салт, айтыс).** Ұзатылып бара жатқан қыздың **«сыңсуы», «қоштасуы»** ұлттық тәрбие мектебінің тамаша үлгісі. Алтын ұяны, тұған ел-жұрттан бөлініуі, жат босаға аттау оңай іс емес. Осының бәрін тәжірибелі де, тәрбиелі халық жылай жүріп ән, жыр түрінде шеберлікпен үйлестіріп жасай білген. Тағы бір қызығы қыз жылап қоштасқанмен ол қайғы емес қуаныш, қимастық сәтінің де белгісі. Дегенмен қыз ауылының қыздары мен жігіттерінің де қимастық көңілдері де көрінбей қалмайды. Олар «жар-жардан» кейін де өлең-жырды үстемелей жүріп айтыс түріндегі «ау-жарды» тағы бастай жөнеледі. Мұнда да ізгі тілектестік, достық көңіл, жаңа бақыт жолында жақсы ниет көрінеді. Оның сөзі де, әні де көркем, ойнақы айтылады. Ол біресе «ау-жар», біресе «ай-ау», біресе, «бике-ау», біресе «үкі-ау» деп те айтыла береді. Олардың мынадай үлгілері бар:

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Қазақстандағы қазіргі бессайыс

**Қазақстандағы [[қазіргі бессайыс]]** 1954 жылы дами бастады. Оның бастамасы және ұйымдастырушысы Қазақ ДТИ жеңіл атлет кафедрасының аға оқытушысы П. Чулок болды.

Қазіргі бессайыстың жаңалықтары мен өзіне тән ерекшеліктері спорттың өзге түрлері өкілдерінің назарын аударды. Жаттықтырушы П. Радуенконың басшылығымен "Д" ерікті спорт қоғамының тирінде пистолеттен атумен жүйелі шұғылдану басталды. А. Мысенконың басшылығымен ипподромда ат спортының "әліппесімен" танысу жүрді. 1954 ж. сәуірде республикалық ипподромның, "Д" Ерікті спорт қоғамы тирінің және ДШ-ның бассейнінің базасында Орта Азия республикалары мен Қазақстанның спортына қатысу үшін алғашқы 1955 ж. жазында өткізілді. Оған Алматыдан екі және Шымкент облысынан бар, нәбері үш команда қатысады. Республиканың алғашқы чемпионаты ОҚО-ның өкілі Аттила Кубаев болды. Оның нәтижесі - 4052 ұпай. 1955 ж. тамызда Дондағы Ростовта Қазақстанның құрама командасы КСРО біріншілігіне алғаш рет қатысты. КСРО халықтарының 1-спартакиадасы мен VIII бүкіл Қазақстандық спартакиадаға дайындалу кезеңінде қазіргі бессайыс бойынша жұмыстар едәуір жанданды. 1956 ж. наурызында бессайыстың түрлері бойынша байқау және классификациялық жарыстар жиіледі. Ал сәуірден бастап қ.б-тың толық бағдарламасы бойынша календарлық жарыстың саны да көбейді. Қазақстанның құрама командасы Алматы біріншілігіне, Қазақстан-Қырғызстан матчының кездесулеріне және VIII Бүкіл Қазақстандық спартакиадаға қатыса бастады. Спортшылардың нәтижелерінде едәуір ілгерушілік болды. Спорттық биіктікті Аттила Кубаев, Василий Коновалов, Анатолий Ким және Б. Елғондиев секілді төрт спортшы бірден бағындырды. Олар алғашқы СШ-лері болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Лада Владимировна Джиенбаланова

**Лада Владимировна Джиенбаланова** (тұрмыс құрғанға дейінгі тегі — **Карпенко**; 10 сәуір 1970 жылы туған) — қазақстандық бессайысшы, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген спорт шебері.

## Мансабы
1997 жылдан пентатлонмен айналысады (ертеректен бастап осы спорт түрімен айналыса бастаған, бірақ тарап кеткенен кейін жүзу спортына ауысып кетті). 

1997 жылы бірінші Азия чемпионатында жеке біріншілікте де, топтық біріншіліктеде де екінші орын алды. 

2002 жылы пентатлон бойынша Азия чемпионаттының жеңімпазы. 2002 жылы Азия ойындарының жеке біріншілігінде бірінші орын алды. Осы жеңістерінің арқасында Азияның үздік пентатлоншысы атанды.

Лада Афина Олимпиадасына Мәскеуде өткен әлем чемпионатынан іріктелініп алынды, онда ол 9-шы орында иеленді. Афина олимпиадасында жеке есепте 14-ші орынды иеленді.
 
2004 жылы Азия чемпионатында жеке және топтық  алтынды, сонымен қатар эстафетада қола медальді ұтып алды.  Өз жерінде өткен әлем чемпионатында топтық алтынды, ал жеке біріншілікте жеңіске бір табан қалғанда жеңіліске жетті. Токиодағы Азия чемпионатында және Сеулде жеке күмісті жеңіп алады.
  
2008 жылы Пекиндегі Олимпиадада тек 36-шы орында болды. 
 
2010 жылы Гуанчжоуда өткен Азиада да қазақстан топтық құрамында қола медальді жеңіп алды. Жеке есепте басқа спорт түрлері бойынша, мысалы атқа мінуден 16 қатысушылардың арасында 13-ші орынды иеленді. 

Әлем кубогының екі кезеңінде де үшінші болды (Пекин-2004 және Каир-2006), екінші орын (Митфилд-2007). Сонымен қатар Әлем кубагы кезеңінің эстафетасында үшінші орынды иеленді (Венгрия). 

Әлем чемпионатында ең жоғарғы жетістікке жетті – 4 орын (Берлин, 2007). 

## Отбасы
Тұрмыс құрған. Екі баласы бар. Қызы — Арина (1992 ж.т.) — 2012 жылы заманауй бессайыс бойынша  Азия чемпионы, Қазақстан Республикасының  халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Ұлы — Тимур (1996 ж.т.).

## Марапаттары
*«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағы (2002).

Санат:1970 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан бессайысшылары
Санат:Алфавит бойынша бессайысшылар
Аузының салымы бар

**Аузының салымы бар** - жақсы іс, несібе бұйырған адамға қаратыла айтылатын қолдап-қолпаштау сөз орамы. Көбінесе тамақ дайын болып қалғанда, тамаққа енді отыра бергенде, тамақ ішіп отырғанда келген ауыл үй адамына айтылады. Үй иесі әдетте ондай адамға «мақтап жүреді екенсіз» деп дәмдес болуға шақырады. Сонымен бірге жаңадан мал сойылып жатқан кезде келген қонаққа, жігіт ел ішіндегі мақтаулы қызды алса аузының салымы бар екен деп айтыла береді. Аузының салымы бар деген сөз орамы «несібесі мол екен, несібесіне бұйырып тұр екен» деген мән-мағынаны аңғартады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бақи Телегенұлы Елғондиев

**Бақи Телегенұлы Елғондиев** (16.09.1927, Өзбекстан, Мойнақ ауданы, "Урга" балық зауыты) - Жүзу мен қазіргі бессайыстан спорт шебері (1951), ҚазКСР еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1970).

## Өмірбаяны
* Қазақ дене тәрбиесі институтын 1951 ж. бітіріп, сонда жұмыс істеді.
* Ұзақ жылдар бойы жүзу кафедрасын басқарды.
* Доцент (1981)
* 27 ғылыми еңбектің, кітапшалар мен әдістемелік оқулықтардың авторы. Олардың арасында "Жүзе білесің бе?" оқулығы (1974).

## Жетістіктері
* Жүзуден республиканың бірнеше дүркін чемпионы және экс-рекордсмені (еркін тәсілдермен 800, 1500).
* Қазіргі бессайыс пен жүзуден бүкілодақтық жарыстарға қатысушы.
* Грек-рим күресінен (1948) ҚазКСР чемпионы.
* қазақ күресінен (1952) ҚазКСР чемпионы.
* КСРО халықтарының 1-спартакиадасының (1956) командалық есептегі жүлдегері.

## Марапаттары
"Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:16 қыркүйекте туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Мойнақ ауданында туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Жүзуден Қазақстан чемпиондары
Санат:Грек-рим күресінен Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақ күресінен Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақ дене тәрбиесі және спорт институты түлектері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Аузыңа май, астыңа тай!

**Аузыңа май, астыңа тай!** - жақсы хабар жеткізген, сүйінші сұраған адамға қарата айтылатын этикеттік сөз орамы. Жақсы сөз - жарым ырыс - бойынша жақсы лебіз білдірген, байқаусыз, жаңылып болса да құттықтау айтып, сүйінші сұрағанға жұғысты болсын деп осы сөз орамын айтады. Керісінше, жаман сөз айтса - жаныңа жылан жұмыртқаласын дейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология