open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Танакөз Ілиясова

**Танакөз Толқынқызы** — ақын, 1977 жылы 2 қарашада Алматы қаласында дүниеге келген. Алматы қаласындағы республикалық қазақ тілі мен әдебиетін тереңдетіп оқытатын №2 мектепті, 1999-жылы Әлем тілдері университетін үздік тамамдағаннан кейін «Болашақ» стипендиясын иеленіп, 1999-2000ж.ж. Францияның Страсбург қаласындағы Роберт Шуман университетінде халықаралық құқық факультетінде дәріс алған. Өлеңді мектеп қабырғасында жүріп жаза бастаған. Алғашқы өлеңі 1988-жылы республикалық «Пионер» журналында басылған. «Поэзия көктемі», жыл сайын өтетін «Жас толқын» фестивалінің әдебиет номинациясы бойынша, «Қазақтың ақын қыздары» атты республикалық мүшәйраларда бас жүлденің иегері. Артығали Ыбыраевқа арналған республикалық мүшәйрада , халықаралық «Шабыт» фестивалінде және «Менің атым - Махамбет» атты телемүшәйраларда жүлделі орын алған. ТМД мемлкеттері арасындағы «Дебютанттар достастығы» атты халықаралық поэязия конкурсының лауреаты, Ресей президенті Д.Медведев тағайындаған поэзия номинациясы бойынша халықаралық стипендияның иегері. ҚР президенттік және мемлекеттік стипендияның иегері. Өлеңдері «Толқыннан толқын туады», «Қыз ғұмыр – жыр ғұмыр», «Жас ақындар жырларының антологиясы», «Жыр – десте», «Махамбетке тағзым» және «Мәртебелі поэзия» сияқты бірнеше жыр жинақтарына енген. Тұңғыш жеке жинағы 2001-жылы «Біз – таулықпыз» деген атпен «Елорда» баспасында жарық көрді. Екінші жеке жыр жинағы 2008 жылы «Жалын» баспасынан «Сағынып жүрмін» деген атпен жарыққа шықты.

## Шығармалары
Өлеңдері "Толқыннан толқын туады", "Қыз ғүмыр - жыр ғүмыр", Жас акындар жырларының антолопиясына" енген. Түңғыш жинағы "Біз - таулықпыз" 2003 жылы жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:1977 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Қажытай Ілиясұлы

**Қажытай Ілиясұлы** (1939 жылы туған, Тарбағатай. Дөрбілжін ауданы) - ақын, сатирик. ҚХР-дың Шыңжаң Тіл институтын бітірген. "Шыңжан" газеті редакциясында аудармашы, сол газеттің Іле, Тарбағатай аймағындағы меншікті тілшісі болып кызмет істеген. Қазақстанға 1962 жылы қоныс аударған. ҚазҰУ-ды бітірген (1969). "Ара" - "Шмель" журналында, "Лениншіл жас" газетінде фельетонист, бөлім бастығы, қазақ теледидарында аға редактор, Қазақстан Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінің бас редакциясында, "Жазушы" баспасында редактор, "Азамат", "Астана", "Астана дауысы" - Голос Астаны" газеттерінде бас редактор қызметін атқарған. Қазір Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер. "Дастарқан" атты алғашқы өлеңі "Шыңжан" газетінде 1959 жылы жарияланған. Лирикалық, сатиралық өлеңдері республикалық баспасөз беттерінде 1965 жылдан жарияланып келеді. 2001 жылдан халықаралық "Сорос - Қазақстан" қорының жыр мүшәйрасының жүлдегері. 21 ән мен 3 күйдің авторы. Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (2003).

## Шығармашылығы
*Қайран жастық. Өлеңдер мен поэма. А., 1974; 
*Усойқы. Сықақ өлеңдер мен мысалдар. А., 1978; 
*Маймылдың мәдениеті. Сықақ өлеңдер мен мысалдар. А., 1981; 
*Биле билсең. Сықақ өлеңдер. А., 1985; 
*Қалақай қамшы. Бір томдық сатиралық өлеңдер. А., 2001; 
*Тас жарған. Өлеңдер. А., 2001.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Диар Асқарұлы Қонаев

***Диар Асқарұлы Қонаев*** (05.02.1961 ж.т., Алматы) - ғалым, филология ғылымының кандидаты (1987). Ұлы жүз Ысты руының Ойық тармағынан.

Қаз¥У-ды (1983), Әдебиет және өнер институтының аспирантурасын бітірген (1986). 1987 - 93 жылдары осы институттың ғыл. қызметкері. 1993 жылдан *"Әуезов үйі"* ғылыми-мәдени орталығының аға ғылыми қызметкері. "*Мухтар Ауэзов и русская литература*" монографиясы (1992) жарық көрген. 2000 жылдан - мәдениет саясаты сараптамалық орталығының директоры. «Мұхтар Әуезов және орыс әдебиеті» атты кітабы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ішкі монолог

**Ішкі монолог** — кейіпкердің ішкі ойы, өзіне өзі қарата айтылған арнауы. Көңіл-күй сырын білдіретін,
эмоциялық әсерді байқататын көркемдік құралдардың бір түрі. Ішкі монолог Шекспир драмаларында жиі кездеседі. Кейіпкер сахнада жалғыз қалатын кездерде — ішкі монолог арқылы өз ойын жеткізген. Бүл ретте кейіпкер автордан тыс "ішкі сөзін" өзі ашып берген. Ал жаңа кезең әдебиетінде баяндау тәсілдерінің жетілуіне байланысты ішкі монологты түрлендіріп қолдану кең орын ала бастаған. Л.Толстойдың Анна Каренинасы мен М.Әуезовтің Абайы арқылы ішкі монологтың еркін қолданылғанын көреміз, олардың тебіреніс-толғанысы толық ашылады. Формасы мен мәні адам психикасындағы ғылыми және эстетикалық ойлау жүйесінің дамуына байланысты өзгеріп отырған. Сондықтан да ол әсіресе әлеуметтік-психологиялық романдарда жиі кездеседі, автордың көрінбей араласуы арқылы жүзеге асады, психологиялық анализ түрінде беріледі. Ол шығармалық әдіске орай әр алуан көркемдік әсер туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Әдеби кейіпкерлер
Ілияс Ғабдіұлы

**Ілияс Ғабдіұлы** (21.2.1906, Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қаратоғандай ауылы - 28.4.1990, Қарағанды қаласы) - ақын, әнші, күйші. Iлияс шығармашылығының дені толғаулардан тұрады. "Өсиет", "Мақсат", "Кәрілік", т.б. толғаулардың, «Өмір-өзен» дастанының авторы. Ақын туындыларының бір тобы түрлі тақырыптағы мақал-мәтелдер
болып табылады.
*Шет өңірі ақындарының антологиясы. Қарағанды, 1998.
## Дереккөздер
Қапан Сатыбалдин

**Қапан Сатыбалдин** (25.12.1917, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы "Бесоба" кеңшары - 10.01.1969, Алматы) - жазушы. ҚазҰПУ-ды бітірген (1939). Москва мемлекеттік кинематогрофы институтында оқыған (1940 - 1942). 1937 - 1959 жылдары "Егеменді Қазақстан", "Жас Алаш" газеттерінде әр түрлі қызмет істеген және "Қазақ әдебиеті" газетінің бас редакторы болған. "Қазақфильм" киностудиясында директордың орынбасары, "Жұлдыз" журналында бас редактордың орынбасары, Қазақстан жазушылар одағында хатшы қызметтерін атқарған. Сатыбалдинның алғашқы өлеңдер жинағы "Мен жырлаймын" (1938) деген атпен шықты. Сатыбалдин "Сілтенген семсер" (1943), "Аягөз ару" (1956), "Махаббат машақаты" (1961), "Ұзақ жол" (1969), т.б. драмалық шығармалардың авторы. "Ән шақырады" (1961), "Дина Нүрпейісова" көркем суретті және деректі фильмдердің сценарийін жазды. Сондай-ақ, орыс жазушылары И.А. Крылов, Н.А. Некрасов, Н.Асеев, В.Горбатов шығармаларын қазақ тіліне аударған.
## Дереккөздер



Санат:Қазақ жазушылары
Эпифора

**Эпифора** — өлеңнің әр тармақтарында бір сөздің немесе сөз тіркесінің жол аяғында немесе әр ой ағымының аяқ жағында бірнеше рет қайталануы. Бұл қажетті бір ойға, құбылысқа ерекше назар аударып, сөз әсерін арттыру үшін қолданылады. Қазақ өлеңінде эпифора сөздің кезекті қайталау үлгісіне жатады. Мысалы:

Атадан туған мен бір шоқ,

Садаққа байлар сайман *жоқ*.

Балталыдай көлім *жоқ*,

Бақалыдай көлім *жоқ*,

Алдымда менің ағам *жоқ*,

Артымда менің інім *жоқ*. **(«Қозы Көрпеш −Баян сұлу »жырынан)**

## Дереккөздер

Санат:Риторикалық сөздер
Сүбебек Нұрбаев

(3.1.1898, Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Қандыағаша - 10.3.1974, Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданы) - ақын.

Найман тайпасы Қаракерей руы Ақымбет бөлімінен шыққан.

Жастайынан өлең шығарып, айтысқа түскен. ***"Октябрь таңы", "Шындық", "Жас өмір", "Алтай тауына", "Өмір", "Шопандар туралы", "Домбыра туралы", "Ақын туралы", "Халқыма"***, т.б. өлеңдердің авторы. Ақынның көлемді шығармаларының бірі - ***"Батырлар жорығы"***. Ақынның ***"Сарыарқама", "Ой толқыны", "Жан сырым"*** т.б. күйлері бар. Шығармалары ***"Еңбек күйі"*** (1972), ***"Шүғыла"*** (1977) топтама жинақтарында, ***"Қорқыт күйі"*** (1987) атты жеке кітабында басылып шықты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Кәрім Жұмабекұлы Сауғабаев

**Кәрім Жұмабекұлы Сауғабаев** (20 қазан 1941 жыл, Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданы Едірей ауылы - 25 қараша 2002 жыл) - журналист, ақын, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1977).

1964 жылы Қарағанды педагогикалық институтын, 1972 жылы ҚазҰУ-ды бітірген. Ақынның балаларға арналған алғашқы өлең дер кітабы 1972 жылы жарық көрген. 1965-1972 жылдары Егіңдібұлак ауданы «Ленин туы» газетінде әдеби қызметкер, бөлім менгерушісі, жауапты хатшы, редактордың орынбасары, 1972-1985 жылдары редакторы. 1985 жылдан «Білім» қоғамының аудандық бөлімшесінің жауапты хатшысы, «Орталық Казақстан» газетінің меншікті тілшісі. Тұнғыш жыр жинағы «Мойындау» 1972 жылы жарық көрді.

Жыр жинақтары:
* «Күдеріңді үзбе» (1975),
* «Балқантаудың басында» (1982),
* «Үш қара оттары» (1985),
* «Мәди» (2000) атты повестің авторы.

## Дереккөздер

Санат:20 қазанда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:25 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Ағынықатты (өзен, Абай облысы)

**Ағынықатты** – Шар өзенінің жоғарғы бойындағы оң саласы.

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданындағы өзен. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 982 км2. 

## Бастауы
Сантас тауының оңтүстік-батыс беткейінен басталады. 

## Гидрологиясы
Жағасы жазық, арнасы құмды, малтатасты. Ағынықатты жауын-шашын және жер асты суларымен толығады. Желтоқсанның басында қатып, сәуір айының соңында мұзы ериді. Көктемде 20 күндей су деңгейі көтеріледі. Жазда құрғамайды. Егіс, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Топтастыру

**Топтастыру**- ұғымдарды,
объектерді жалпы сипатына бір-бірімен 
байланыстарына қарай
жіктеп бөлу.

## Спорттық топтастыру

Кеңес одағының спорт жөніндегі
мемлекеттік комитетімен орнатылған 
топтастыру; қатысушылар құрамына 
қарай жарыстың дәрежесін
және спорт деңгейі мен атақтарды
берудің шарттарын белгілейді.

## Спорттық автомобильдерді топтастыру

Совет одағының автомобиль спорты федерациясымен 
орнатылған;
ол бойынша спорт автомобильдерін 
А,Б,В,Г категорияларына
бөлу, құрылысында рұқсат етілген
өзгерістердің дәрежесіне сәйкес
категориялардың ішінде топтарға
бөлу, қозғауыш ерекшеліктері
мен литражға қарай топтар ішінде
класс немесе формулаларға бөлу
қабылданды - (қара - спорт автомобилі).

## Спорттық велосипедтерді топтастыру

Совет одағының велосипед спорты федерациясымен 
(ФВС) орнатылған,
ол бойынша спорт велосипедтерін
кластарға: жарыс және жолды бөлу
қабылданды.

## Спорттық мотоциклдерді топтастыру

Халықаралық мотоциклет федерациясымен 
орнатылған, ол бойынша спорт мотоциклдары екі
категорияға бөлінуі қабылданды:
бір (және одан да көп) жетекші
доңғалақпен және арнайы спорт
мотоциклдары; совет одағында
жарысқа келесі топтардың: 
*а1 
*а2
*аЗ 
- бірколеялық мотоциклдар,
мотороллерлер, мопедтер және
*61 
*62 
екіколеялық мотоциклдар
бірінші категориясының мотоциклдары жіберіледі: 
барлық спорт мотоциклдары қозғауыштың литражына қарай кластарға бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Юмор

**Юмор** () — өмірдегі күлкілі болмыс, оқиғаларды зілсіз қалжыңмен әжуалайтын комедиялық жанрдың бір түрі. Ол негізінен, өмірдегі жағымды нәрселер мен құбылыстардың жекелеген мінін жеңіл күлкі, әзіл-оспақпен іш тарта мысқылдайды. Қазақ фольклорында жеңіл юморға құрылған шығармалар жиі ұшырасады (Мысалы, Қожанасыр әңгімелері). Қазақ әдебиетінде Б.Майлин, Ғ. Мүсірепов шығармаларында юморға құрылған оқиғалар өте көп. М.Әуезовтің "Абай жолы", С.Сейфуллиннің "Tap жол тайғақ кешу", I.Жансүгіровтің "Жолдастар", С.Мұқановтың "Өмір мектебі" сияқты шығармаларында юморлық элементтер жиі кездеседі. Бүгінгі әдебиет өкілдері ішінде Ж.Алтайбаев, С.Адамбеков, О.Әубәкіров, М.Рәшев, Ш.Смаханұлы, Ғ.Қабышев, Ү.Уайдин, т.б. сатирик-жазушылар шығармаларында юморға мол орын берілген.

## Дереккөздер
Философиялық лирика

**Философиялық лирика** - лириканың тақырыптық табиғатына, мазмұндық-идеялык тұрғыда
жіктелуіне қатысты туған ұғым.
Философиялық лирика термині әдебиеттануда жиі
ұшырасатындығына қарамастан,
ол туралы дәйекті, тиянақты байлам жоқ. Сондықтан философиялық лирика термині кейде тым кең аяда - болмыс, өмір, тағдыр жайын толғаған
кез келген өлен-жырға байланысты қарастырылады. Философиялық лирика мен кадым
заман акындарының туындыларынан ежелгі дүние таным іздері бажайланса, ол - философия мен поэзия арасындагы мәңгі бірліктің,
сарындастыктың айғағы. Осы орайда көптеген философиялық еңбектердің өлең сөзбен жазылғанын (мысалы, Гесиодтың философиялық дастандары,
Ж.Баласағүнидің "*Құтты білік*"),
тұтас бір философиялық бағыттардың нақтылы поэтикалық шығармалардан ("*Илиаданың*" әсерімен
дүниеге келген гомеризм ағымы)
бастау алатындығын да ескерткен
жөн. Алайда "*филосфемаға*" негізделген өлеңдердің баршасын бірдей философиялық лирикаға телуге болмайтыны
түсінікті. Өлең рухынан әлемге,
өмірге, адам тағдырына деген лирикалық көзқарастың көрініс табуы,
жан толқынысынан хабар беретінін
лирикалық үн естіліп, болмыс мәнін,
шындық елесін іздеген, мәңгілік сауалдарды өзінше қабылдап, өзінше
жауап қайтаруға тырысқан лирик.
"*Меннің*" айқын сезілуі - философиялық лирикаға
хас айрықша нышандар ретінде танылады. Бұл белгілердің назарға
алынбауы философиялық лириканы дидактикалық,
афористік, интеллектуалдық поэзиямен шатастыруға апарып соқтырады. Еуропа мен орыс әдебиетінде
философиялық лирика көне Грекия мен Рим дәуірлерінен бері келе жатқан философиялық ағымдардың арнасында
өркен жайды. "Кәрі дүние" (Абай)
даналығынан нәр алған философиялық лирика
жанрлық түр ретінде қалыптасып,
сан алуан философиялық ойлардың шарпысуынан туған тамаша
үлгілерді дүниеге әкелді. Мұсылмандық Шығыста, оның ішінде
түркі халықтары әдебиетінде философиялық лирика
алғашқы нышандарын софылық
поэзиядан аңғаруға болады. Қожа Ахмет Иасауидің, Ә.Науаидың гуманистік тұрпаттағы туындылары
өшпес даңққа бөленді, түркі лириктерінің ой-санасына әлденеше ғaсыp
бойы ықпал етіп отырды. Тәңірі
нанымы мен исламның тоғысынан
туындап, өзгеше сыңайда кемелденген халықтық философия аңғарындағы терең ойлы шығармаларға мейлінше бай қазақ поэзиясында қазіргі түсініктегі философиялық лирика Абай өнернамасынан басталады. Шығыс пен
Батыс философиясын көп зерделеген Шәкәрімнің философиялық лирикасы, Мағжанның осы бағыттағы өлеңдері төл
поэзиямызда философиялық лирика жазу үрдісінің
біржолата орныққанын әйгіледі.

## Дереккөздер

Санат:Философия
Санат:Әдебиеттану
Бұқара Тышқанбаев

**Тышқанбаев Бұқара** (12.4.
1920, Алматы облысы Ұйғыр ауданы 
1985) - жазушы. Үрімжі педагогикалық учщесін бітірген (1941). 1944 - 62 ж.
Шыңжаңның Құлжа және Үрімжі
қ-нда баспасөз және мәдениет саласында жауапты қызметтер атқарған.
Тышқанбаев әдебиетке 1940 жылдан бастап араласты. "Шыңжаң" газеті,
"Төңкерістік Шығыс Түркістан",
"Алға" газеті, "Шұғыла" журналында өлең, әңгімелері жарық көрген. Шыңжаң өлкелік, облысы театрларында "Құлжа" (1945), "Халық
күші'' (1952) пьесалары қойылды.
Тышқанбаев - "Касен - Жәмила" көркем фильмінің сценарийі (1955) мен "Азамат"
повесінің (1964), "Махаббат әмірі"
(1968) атты пьесасының авторы. Тышқанбаев
ұйғыр жазушысы Зия Сәмедидің
"Майымхан" романы мен "Бір тал
папирос" повесін қазақ тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Қасым Сәрсенұлы Тоғызақ

**Қасым Сәрсенұлы Тоғызақ**
(3.11.1910, Қазіргі Қостанай облысы Меңдіқара ауданы - 1984) - ақын, аудармашы. 1926 - 1930 жылы Қостанай педагогикалық техникумында, 1930 - 1933 жылы Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) А.И. Герцен атындындағы педагогикалық интернатта оқыған. 1934 - 1936 жылы қазақстан Жазушылар одағында бөлім меңгерушісі, Ж.Жабаевтың әдеби хатшысы болып жұмыс істеген. Қасым Сәрсенұлы Тоғызақәдеби қызметін 1927 жылы бастаған. Өлең, очерк, фельетондары мерзімді баспасөзде жарияланып тұрған. 30-шы жылдардың аяқ кезінде "Жедел қарт" атты фельетондар жинағы жарық көрген.
Өлеңмен жазылған "Сібір Омар" романы (1-бөлім, 1958, 2-бөлім, 1967) жарияланды. Таңдамалы поэмалар мен аудармалары "Айдауық" деген атпен жеке кітап болып басылды (1971). Ол орыс каламгерлері A.С. Пушкиннің "Бақшасарай фонтаны", М.Лермонтовтың "Демон",
"Мцыри", "Хажы Әбірек", "Саша", "Ақын өлімі", А.Некрасовтың "Орыс әйелдері", Н.Гогольдің "Үйлену",
А.Чеховтың "Шағала", А.Толстойдың "Алтын кілт", т.б. шығармаларын, B.Маяковский, Д.Бедный, С.Стальский, В.Лебедев-Кумач, А.Твардовский, Я.Купаланың бірқатар өлеңдері мен дастандарын, "Ленин Октябрьде", "Ленин 1918 жылы", "Яков Свердлов", т.б. кинофильмдерінің сценарийлерін қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шафиғи Мақсұт Әминұлы

**Шафиғи Мақсұт Әминұлы** (21.3.1934 жылы тұған, Шығыс Түркістан, Тарбағатай аймағы, Толы ауданы) - көне қолжазбалар маманы, ауыз әдебиетін жинаушы және зерттеуші. 

Пекиннің халықаралық қатынастар университетін бітірген (1961). 1961 - 64 жылдары ШҰАР Орт. партия комитетінің нұсқаушысі болып қызмет атқарған. 1964 жылы Қазақстанға қоныс аударып, 1974 жылға дейін қазақ a.ш. институтында лаборан болып еңбек етеді. 1974 жылдан бастап Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері болып еңбек етеді. Шафиғи Қазақстандағы қолжазбатан ісіне көп еңбек сіңірген. Оның тікелей еңбегі нәтижесінде және көмегімен ҚР Ұлттық кітапханасы, ҚР Орталық ғылыми кітапхана қорларындағы және Әдебиет және өнер институтындағы қолжазба және мәтінтану бөліміндегі араб әрпінде жазылған көптеген көне қолжазбалар ажыратылып оқылып, қазіргі жазуға түсірілді. 

"Қазақ халық әдебиеті көптомдығының ертегілер мен дастандарға және Абылай хан туралы тарихи жырларға арналған томдарын, алты кітаптан тұратын "Қазақ қолжазбаларының ғылыми сипаттамасын" құрастырушылардың бірі Қожа Ахмет Йасауидің "Диуани хикмет" кітабының қазақ тіліндегі алғашқы ғылыми аудармасын жасап, түсініктерін жазуға баспаға әзірлеуге қатысты. Қазақ ауыз әдебиет мәселелеріне арналған жүзден астам ғылыми мақалалардың авторы. Ол қазақ мектептеріне арналған алғашқы "Араб тілі" оқулығы авторларының бірі.

## Шығармалары
Йасауи Қ. А., "Диуани хикмет" (Ақыл кітабы).1993 (телавтор); 
Йасауи Қ.А., Хикмет. Жинақ. А., 1998 (телавтор).
## Дереккөздер
Хафиз Ширази

**Шамсуддин Мұхаммед Хафиз Ширази** () (1306 жылы шамасында, Шираз шаһары – 1371, сонда) — парсы ақыны және сопылық шейх. Құранды жатқа біліп, Хафиз атанған. 

Өз заманының ең озық ғылыми жетістіктерін меңгерген. Xафиз ғазалдары парсы әдебиетінің жауһар туындылары қатарына саналады. Оның ғазалдарынан басқа рубаи, тәржибәнд және сақинамалары да бар. 

Оның даңқын шығарған ғазал жанры, негізінен иләһи махаббат сарынында, яки Аллаға деген ғашықтықты жырлайды. Xафиз сопылық әдебиеттің аса көрнекті өкілі, оның сопылық сарынындағы ғазалдары өзінен кейінгі әдебиетке де үлкен әсерін тигізді. Xафиз туындылары Еуропа әдебиетінде үлкен бағаға ие болды, Гёте, Пушкин, А.К. Фет жоғары бағалаған. Xафиз туындылары дүние жүзінің көптеген тілдеріне аударылған. 

Қазақ әдебиетінде Абай Xафиз туындыларын ерекше қадірлеген. Шәкәрім оны ұстаздары қатарына қосқан. Шәкәрім Хафиздің "Көрініске шоқынған", "Кел, аяқшы қымыз қүй", "Тұр аякшы, бер қымыз", "Көңіл жібі қолымнан", "Егер сүйікті ол бала", "Анық ерге жолдас бол", "Мәжілісінде досыңның", "Кешегі басшымыз піріміз" деп басталатын өлеңдерін аударып, 1918 жылы"Абай" журналының 3 санына бастырған. Өзінің бұл аудармасы "парсы жұртында әрі білгіш данышпан, әрі ақын Қожа Хафизды", "Қазақ жұртының талапты да, алғыр жастарын таныс қылмақ ниетте" жасағанын жазады. Xафиз ғазалдарын қазақша сөйлеткен екінші аудармашы - Ә.Жәмиев. Ол ұлы шайырдың 194 ғазалын, бірнеше рубай, тәржибәндтарын және "Сақинаме" дастанын аударған.
Сурет:Hâfiz regardant la coupe de Djamshîd.jpeg|*Мың күн және бір түн әлемдегі мәдениеттердің барлығына дерлік әсер еткен.*
Сурет:Divan von Hafiz.jpg|Хафиз кереуеті, Парсы миниатюрасы, 1585 жыл.
Сурет:Hafez 880714 095.jpg|Шираздағы Хафиз қабірі.


## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Хафиз кесенесі

Санат:Иран ақындары
Санат:Орта ғасыр жазушылары
Санат:Парсы ақындары
Санат:Шираз тұлғалары
Санат:XIV ғасыр ақындары
Сауда ишан

**"Сауда ишан"** - дастан. 

Қиссашыл ақын Нұралы Нысанбайұлы ауыз әдебиеті үлгісінде жазып, халық арасына кең тараған дастанның негізгі идеясы ел ішіндегі Сауда ишан сияқты дінбұзар, опасыз, арам ниетті адамдарды әшкерелеуге, әйел теңдігі мәселесін көтеруге арналған. Дастанда бас бостандығын аңсаған Жанат қыз бен оның тағдыры үшін жан аямай күрескен ағасы Болат әрекеттері шебер суреттеледі. Ауыз әдебиетінің үлкен білгірі, шымкенттік Қысыраубек Амантайұлы 1946 жылы жазып алған дастан нұсқасы көркемдігі құнды нұсқа қатарына жататындықтан 1974 жылы жеке кітап болып жарық көрді. Дастанның басқа нұсқалары да бар. Мәмбет Жаулыбаев пен созактық Бейімбет Сүйінбаев жинаған нұсқалар алдыңғы нұсқа мазмұнымен ұқсас болса, осы дастанды Нұралы ақынның өзінен үйренген Белгібай Бектұрғановтың жырлауынан 1953 жылы жазып алынған "Опасыз Ишен" мен Әбдірайым Мұратов 1959 жылы жинаған "Сауда Ишен" нұсқалары мазмұнында еш өзгешелік жоқ. Барлық нұсқалар толық, өлең құрылысы 7-8 буынды жыр үлгісімен жазылған. Қысыраубек нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында, ал басқа нұсқалар Әдебиет және өнер институтының қолжазба және мәтінтану бөлімінде сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ дастандары
Тышқанбай Тілеубердіұлы

**Тышқанбай Тілеубердіұлы** (1832–1891) — би, шешен. 

Орта жүздің Керей руынан шыққан. Оның қарауындағы елдер Құнанбай би ауылымен қатарлас, аралас көшіп-қонып жүрген. Тышқанбай екі ел арасындағы елшілікте көбірек жүрген мәмлегер кісі ретінде танылған. Ол көбінесе, Абай, Шәкәрім, Ақылбай, Мағауия ауылдарынан табылады екен. Мұхтар Әуезов "Абай жолы" эпопеясында Абай ауылындағы жиынға келген Тышқанбайды беделді би-шешендердің қатарында айтады.

Мұқыр сайлауында Абай соққыға жығылды дегенді естіп, ат жетер жердегі ел адамдарын жинап, *«Абайды сабатып, тыныш отыра алмаймыз»* деп атқа мінген. Абай Тышқанбаймен, балаларымен достық қарым-қатынаста болған. Бұл туралы Тышқанбайдың немересі Ырыздықбайдың (*Социалистік Еңбек Ері*) естеліктерінде айтылған. Естелік Абайдың Семейдегі республикалық әдеби-мемориалдық қорығыңда сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1832 жылы туғандар
Санат:1891 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Ольга Федоровна Юровская

**Ольга Федоровна Юровская** (28.1.1939 жылы туған, Семей қаласы) - жазушы. Семей педагогика институтын бітірген (1961). "Прииртышская правда", "Знамя Коммунизма" облыстық газеттерінде әдеби қызметкер, Өскемен облысы радио хабары мен теледидар жөніндегі комитетінің, "Қазақстан" баспасының редакторы, "Вечерняя Алма-Ата" газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі кызметін атқарған. Бірнеше медальдармен марапатталған.
## Шығармалары
*Все в той же галактике. Новеллы. А-А., 1969; 
*Открытию равно. Документальная повесть. А-А., 1969; 
*Лелька. Повесть. А-А., 1971; 
*Дана мне радость.Стихи. А-А., 1979; 
*Ливень. Поэма. Стихи. А-А., 1983.
## Дереккөздер
Финал

**Финал** (, ) - әдеби шығарманың аяқтамасы, ең соңғы эпизоды, суреттемесі. Көркем әдебиет
шығармаларын зерттегенде бұған
ерекше мән беріледі, өйткені басталып, өрістеп, деңгейіне жетіп шиеленісіп, ақырына жеткен сюжет
фабуланың соңғы түйіні болады.
Және жеке тараулардың, бөліктердің аяқталып бітуі шартты түрде болады, себебі оны не олай, не бұлай
дамытып әкетуге келесі бөлімдерде
мүмкіндік бар, шығарманың ең
соңында барлық түйіндер бір жерге
тоғысып, әбден тиянақталып бітеді.
Сондықтан шығарманың аяқтамасы
оның идеялық мазмұнын айқындау
жағынан ерекше маңызды, салмақты. Әсіресе, эпостық, драмалық шығармаларда бұл айқын байқалады.
Әрине, әр жазушы, шығарманың
көркемдік шешімін тауып, өзінше
тәмамдайды. Бірақ, қайткен күнде
де бүкіл шығарма мазмұнының тетігіндей шығарма логикалық тиянақтылық табатындай соңғы шешім
болуға тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Молдахмет Тырбиев

**Тырбиев Молдахмет** (1881 Солтүстік Қазақстан облысы Сергеев ауданы -
10.10.1957, сонда) - ақын. Арқаның белгілі ақындарының, әншілерінің,
жыршыларының (Жанақ, Орынбай, Үкілі Ыбырай, Сегіз сері, Балуан
Шолақ, Біржан, Шәкей сал, Нияз сері, Ақан сері, Жаяу Мұса), т.б.
шығармаларын жаттап, таратушы. 2-дүниежүз. соғысы кезінде шығарған
әндері ("Терме", "Жеңіс", т.б.) халық арасына кең тараған. 1943 - 46 ж.
ауданы облысы айтыстарының жүлдегері.
Өлеңдері "Аманат", "Ақан серіге", т.б. әндері, айтыстары ("Қазақтың
советтік халық әндері", 1959; "Пернедегі термелер", 1965) жинақтарда
жарияланған.
Молдахмет Тырбиевтың шәкірті - Кәкімбек Салықов, ол да  Солтүстік Қазақстан облысы бұрынғы Сергеев ауданы Еңбек ауылының тумасы. Ақын ретінде танылуына өнердегі ұстазы, ақын Молдахмет Тырбиев көп еңбек сіңірген. Үкілі Ыбырайдың шәкірті болған Молдахмет атасының жанында жүріп, ән-күйге сусындап өскен Кәкімбек Салықов домбыра тартуды да сол кісіден үйренген екен.

## Дереккөздер


Т]

 

Санат:1957 жылы туғандар
Мәулімбай Саяқбаев

**Мәулімбай Саяқбаев** (1870, бұрынғы Талдықорған облысы, Киров атындағы кеңшар - 1934, сонда) - ақын. Жетісудың атақты ақындары Қабанбай, Бақтыбай Жолбарысұлынан тәлім-тәрбие алған. Қазан төңкерісінен бұрын шығарған өлеңдерінен сақталғаны аз. Олар: "Байларға", "Меңбай болысқа", "Қожаларға", "Ұлыққа" өлеңдері. "Жасымнан әділдікті аңсап едім", "Ревком", т.б. өлеңдері бар. "Ер білер менің әкем батыр Саяқ" толғауы, "Қайша қыз" дастаны, қырғыздың ақын қызы Балатымен айтысы сақталған. Ақын туралы мәліметтер тек 70-жылдары ғана жиналып, жариялана бастады. Біраз өлең, дастан, айтыстары Талдықорған облысы газетінде жарияланған. Оның өмірі мен шығармашылығы "Ақын-жыраулар" (1979) кітабында берілген.
## Дереккөздер
Тіл және қоғам

**Тіл және қоғам** - альманах.
Журналда Қазақстан Республикасының мемлекеттік тілінің ғылым, білім,
мәдениет, бұқаралық ақпарат салаларындағы рөлі туралы қоғам қайраткерлерінің, ақын-жазушылардың
әр түрлі ой-пікірлері жарияланады.
Журнал 2004 жылдан бастап шығып тұрады.
## Дереккөздер
Клуб

**Клуб** - қызығушылық бойынша,
сонымен қатар демалу мен сауықтыру үшін адамдардың қоғамдық ұйымы.

## Автомодельдеу клубы

Автомодельдеумен айналысатын адамдарды бірлестіретін клуб.

## Веломобильдік клуб

Веломобилистерді бірлестіретін клуб.

## Ескі автомобилдерді ұнататындардың клубы

Ескі автомобильдерді сақтау мен қалпына келтіруге қатынасатын адамдарды бірлестіретін клуб; техника тарихын зерттеуге үгіттеу мақсатымен ескі автомобильдердің жарыс-кермелерін ұйымдастырады.

## Спорт клубы

Спортсмендер мен спортты ұнататындарды бірлестіретін спорт түрі бойынша ерекшеленген немесе жалпы типті клуб; Кеңес Одағында келесі жүйелердің біріне енеді: кәсіподақ, досааф, қару күштері.

Санат: Мәдениет
Санат: Қоғам
Бек Тоғысбаев

**Бек Тоғысбаев** (10.2.1936 жылы туған, Алматы облысы Балқаш ауданы  Жиделі ауылы — 2006) - жазушы, драматург. Лақап аты – Бек Сарин.

ҚазҰУ-ды бітірген (1957).

1957 - 58 жылдары Алматы облысындағы "Коммунизм таңы" газетінде әдеби қызметкер,

1958 - 60 жылдары "Жас Алаш",

1964 - 68 жылдары "Қазақ әдебиеті" газеттерінде, Парасат журналында бөлім меңгерушісі;

1969 - 70 жылдары "Жазушы" баспасында бас редактордың
орынбасары болып қызмет атқарған.

1970 - 75 жылдары Қазақстан Мәдениет министірлігінде басқарма бастығы,

1975 жылы
Қазақстан Кинематографистер одағында,

1983 - 85 жылдары "Жазушы" баспасында да әр түрлі қызметтер атқарған.

"Жаңбырлы күз" (1960), "Үміт" (1963), "Алдыңғы толқын" (1967), "Асыл адам айнымас" (1973), "Намыс" (1982), "Шалғайда" (1986), "Тарихтың ашылмаған беттері" (2001), "Бұрын және бүгін" (2003), "Әкеден ұл туса" (2004), т.б. кітаптары және "Шәкәрім қажының қазасы" пьесалар жинағы жарық көрді. Шығармалары шет ел тілдеріне аударылған. "Ақын Сара", "Алтыннан ардақты", "Намыс", "Түнгі от" атты пьесалары республикалық, облыстық театрларда қойылды.

## Марараттар

* Құрмет грамотасы, 
* "Ерен еңбегі үшін" медалі(2000).
* Халықаралық "Алаш" әдеби сыйлық лауреаты (2003).

## Дереккөздер


Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Балқаш ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Хикая

Хикая( - әңгімелеу) - шығыс-түркі әдебиеттерінде әңгіме, новелла мағынасында қолданылатын әдеби термин. Хикая - повесть пен романнан бұрын пайда болған жанр. Xикая желісі шытырман сюжетке құрылады. Авторлары белгісіз. ауызша тарап, фольклорлық сипаталған Xикаялар да бар. Хикаяның өлеңмен жазылған түрі "хикаят" делінеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Бекежан Исағалиұлы Тілегенов

**Бекежан Исағалиұлы Тілегенов** (10 наурыз 1934, Қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Жарма ауданы, Георгиевка ауылы – 10 ақпан 1998, Алматы) — қазақ жазушы. ҚазҮУ-ды бітірген (1957). 1957–1965 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінде, 1965–1968 жылдары сол кездегі Қазақстан Компартиясы Алматы қалалық комитетінде, 1968–69 жылдары Әдебиет және өнер институттында, 1969–1975 жылдары Қазақстан Компартиясы ОК-нде қызмет істеген. 

1975–1988 жылдары "Жұлдыз" журналының бас редакторы әрі Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, 1988–1992 жылдары шығарм. жұмыста болған.

1993–1996 жылдары Қазақстан Тіл комитетінің бөлім бастығы қызметін атқарған. Алғашқы "Таң нұры" әңгімелер жинағы 1965 жылы жарияланған. "Көктемде ызғарлы" (1966), "Сені қайдан табамын" (1985) повестері, "Аққайнар" (1976), "Уақыт" (1981) романдары жарық көрген. 

Бірқатар шығармалары орыс тіліне аударылып, "Атамекен" (1986) таңдамалысы басылды. "Құрмет белгісі" (1981) орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ жазушылары
Ақтасты

**Елді мекендер:**
* Ақтасты – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Ақтасты – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл.
* Ақтасты – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы ауыл.
* Ақтасты – Алматы облысы Кеген ауданындағы ауыл.
* Ақтасты – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Ақтасты – Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл.
* Ақтасты – Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл.
* Ақтасты – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* ''Ақтасты'' – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы таратылған ауыл.

**Таулар:**
* Ақтасты – Мұғалжар тауының солтүстігіндегі тау.
* Ақтасты – Шошқакөл көлінен солтүстік-шығысқа қарай орналасқан тау.

**Өзен, көлдер:**
* Ақтасты – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданының солтүстік-шығысындағы көл.
* Ақтасты – Есілдің сол саласы.
* Ақтасты – Сарысу өзенінің оң саласы.

**Басқа мағыналар:**
* Ақтасты асуы
* Ақтасты көшесі (Алматы)
* Ақтасты (Құдық)
* Ақтасты, станция
Досы Исамағанбетұлы Тілегенов

**Тілегенов Досы Исамағанбетұлы**
(1884 ж. т., Атырау уезі, Атырау обылысы - 22.11.1924, Атырау қаласы) - ақын. Әкесінің інісі Есмағамбет
қамқорлығымен әуелі ауыл молдасынан оқып, кейін Атырауда,
Қаратөбеде орысша білім алады.
Жастайынан оқуға зерек, орысша,
қазақша, арабша, парсыша сауатты
Тілегенов өзі өлең, жыр шығарып, ел арасына тараған шығыс қисса, хикаяларын қазақ тіліне аударып, бастырып
шығарады. Ол 1913 ж. Қазан қ-нан
"Мұхаммед Ханафия. Хазірет-и
Ғалиұғлының Табут падишаһпен
соғысқаны" деп аталатын кітапты парсы тілінен қазақ тіліне аударып жариялаған. 1911 ж. жаламен
ұсталып, әуелі Оралға, одан Сібірге айдалады. Кейін түрмеден қашып
шығып, ел арасында жүреді. 1917 ж.
Доссорға келіп қоныстанады.
1920- 22 ж. ішкі істер органына кіріп, ақ гвардияшыларға қарсы
күреске қатысады. 1922 - 23 ж.
Доссор кәсіподақ комитетінде қызмет атқарады. Ақын "Сапар шектім", "Елімен қоштасуы", "Қапаста",
"Сібірдегі қазақ еліне хат", "Хаттан
кейін", "Елді ойлау" сияқты өлең, толғауларының, "Ерік" басқармасына
(1923), "Жастарға" (1923), "Бірлік
туын қолға ұста" (1923), "Доссор
мұнайшыларына" (1923) өлеңдерінің авторы. Тілегенов шығармалары "Досы
Тілегенүлы" (1990), "Қазақ поэзиясының антологиясы" (1993) кітаптарында жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:1884 жылы туғандар
Санат:1924 жылы қайтыс болғандар
Спорттық топтастыру

**Спорттық топтастыру** - кеңес одағының спорт жөніндегі мемлекеттік комитетімен орнатылған топтастыру; қатысушылар құрамына қарай жарыстың дәрежесін және спорт деңгейі мен атақтарды берудің шарттарын белгілейді. 
* **Спорттық велосипедтерді топтастыру** – Совет одағының велосипед спорты федерациясымен (ФВС) орнатылған, ол бойынша спорт велосипедтерін кластарға: жарыс және жолды бөлу қабылданды.
* **Спорттық мотоциклдерді топтастыру** - халықаралық мотоциклет федерациясымен орнатылған, ол бойынша спорт мотоциклдары екі категорияға бөлінуі қабылданды: 
** Бір (және одан да көп) жетекші доңғалақпен және арнайы спорт мотоциклдары; 
** Совет одағында жарысқа келесі топтардың: аі, а2, аЗ - бірколеялық мотоциклдар, мотороллерлер, мопедтер және 61, 62- екіколеялық мотоциклдар бірінші категориясының мотоциклдары жіберіледі: барлық спорт мотоциклдары қозғауыштың литражына қарай кластарға бөлінеді.
## Тағы қараңыз
* Топтастыру

## Дереккөздер


Санат:Физика
Мәдени өсімдіктердің және үй хайуанаттарының пайда болу орталықтары

Сұрыптаудың маңызды бөлімдерінің бірі ата тектер туралы ілім
болды. Оны жете зерттеудегі жетекші рөл көрнекті орыс ғалым-генетигі Николай Иванович Вавилов еді. Ол XX ғасырдың 20-30-жылдарында қызметкерлерімен бірлесіп әлемнің әр түкпіріне 60-тан астам экспедиция жасады. Осы зерттеулер барысында Австралиядан өзге барлық континенттерден мәдени өсімдіктердің ата тектері болып табылатын материалдар жиналды. Барлық мүмкіндігі бар бастапқы, жабайы формалардың тұқымдық зерттеулер нәтижелерінің бірі болып шықты. Олар казіргі кезде Санкт-Петербургте, Өсімдік шаруашылығы институтында сақталуда (төмендегі кесте).

Институт ұжымы бұл құнды генетикалық материалды 1942-1943 жылдардағы Ленинградтың қоршауы кезінде де сақтап қалды. Қызметкерлер аштықтан өлді, солай бола тура тұқымдар жинақтамасын қол тигізбей аман сақтады. Бүгінде бұл жинақтаманың саны 300 000- нан асты. Тұқымдардың тіршілікке бейімділігін сақтау үшін жинактамалық материалдардың бөлігі үнемі себіліп, осылай өздігінен жаңартылады. Бұл материал 60-70-жылдардан-ақ жоғары өнімді іріктемелер жасауға пайдаланылды. Соның арқасында Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген елдерінде аштық проблемасын ішінара шешуге мүмкіндік болды. Қазір де Ресейдің және дүние жүзінің көптеген селекционерлері мұны өз еңбектерінде генетикалық өте құнды материал ретінде пайдаланады.

Вавилов іс-әрекетінің тағы бір маңызды нәтижесі мәдени өсімдіктердің пайда болу орталықтары және олардың географиялық
таралуы туралы ілімі болды. Вавиловтың басшылыққа алған қағидасы қандай болса да бір іріктеменің пайда болуын оған туыстас басқа түрлердің қай жерден көбірек табылуында деп болжады. Ғалым экспедициядан соң біртіндеп жинақталған материалдардың барлығына кешенді талдау жасап, мәдени өсімдіктердің негізгі түрлері Жер бетінде дүниежүзілік сегіз орталықта пайда болды деп дәлелдеді. Бұл деректер кейінірек жүйеленіп, қайтадан тексерілді, сөйтіп ең соңғы нұсқасында осы заманғы ғылым мойындаған жеті орталықа бөлінді.

**Жануарларды қолға үйрету орталықтары** да мәдени өсімдіктердің пайда болу орталықтары тәрізді ежелгі өркениетті аудандарға сәйкес келеді. Қазіргі кезде қолға үйретуді алты түрге бөледі.
Сафаржан Хайдаров

**Сафаржан Хайдаров** (1924-1972) - жазушы. 

Қазақстан Компартиясы ОК-ті жанындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1952). Қостанай облысы Семиозер ауданы газетінің редакциясында жауапты хатшы, облыстық "*Большевиктік жол*" газетінің редакциясында жауапты хатшы, 1952 - 1955 ж. облыстық "*Коммунизм жолы*" газетінің редакторы болып жүмыс істеген. 1957 - 1959 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-ті Насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, 1959 - 1962 ж. республикалық "*Қазақстан коммунисі*" журналы редакциясының редколлегия мүшесі және жауапты хатшы, 1962 - 1965 ж. "*Тың өлкесі*"
газетінің редакторы, 1966 - 1972 ж. Қазақстан Компартиясы ОК-тінің нұсқаушысы, "*Социалистік Қазақстан*" газеті редакторының орынбасары қызметтерін атқарған.
1967 ж. "*Азамат келбеті*", 1971 ж. "*Азамат сыры*" очерктер жинағы жарық көрген. Араб жазушысы М.Таймұрдың әңгімелерін, жазушы Б.Бхаттачарияның романын, түрік жазушысы Ф.Эрдинчтің "*Алланың айуандары*" әңгімелер жинағын, орыс жазушылары Николай Семенович Тихоновтың,
Алексеевтің, Панованың әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Бірнеше медальмен және грамоталармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Меңдіқара ауданында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Нығмет Сәбитұлы Сәбитов

**Нығмет Сәбитұлы Сәбитов** (19.01.1895, Астрахан губерниясы -12.08.1955, Алматы) - шығыс тілдері мен қазақ этнографиясын зерттеуші ғалым, филология ғылымының кандидаты (1944). Мәскеудің Шығыстану институтын бітірген (1935). Сәбитов 1918 - 1930 жылдары Астрахан облысында халық ағарту, баспасөз және кеңес органдарында басшы қызметтерін атқарған. 1935 - 1936 жылдары Тәжікстанның Оқу-ағарту халкоматында, 1936 - 1937 жылдары Қазақстанның жаңа әліпби жасау комитетінде, 1938 - 1942 жылдары А.С. Пушкин атындағы (қазіргі қазақ ұлттық кітапхана) көпшілік кітапханасында жұмыс істеген. 1942 - 1946 жылдары КСРО ҒA-ның қазақ филиалының тіл, әдебиет кейін тарих институтында аға ғылыми қызметкер, 1948 - 1955 жылдары Тарих, археология және этнография институты директорының орынбасары, этнография секторының меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер болған.
## Дереккөздер
Қарсақ Қопабаев

***Қарсақ Қопабаев*** (1886, Ақмола облысы Державин ауданы Далабай aуылы 1974, сонда) - әнші-ақын. Өлең жырларды сырнаймен орындағы 1916 жылы майданның қара жұмыс рында жүріп жазған хат-өлеңі ау арасына кең тараған. Өлеңдері жергілікті газеттерде жарияланған. Шығырай, Сәмен ақындармен айты "Айтыс" жинағына (3-т., 1966) енгең.
## Дереккөздер
Пәтигүл Сәбитова

**Пәтигүл Сәбитова** (29.12.1936 жылы туған, ҚХР, Құлжа қаласы) - ақын, филология ғылымының кандидаты (1965). Екі жылдық курста оқып, кейін Шыңжаң университетінде сабақ берген. 1955 жылы отбасымен Қазақстанға қоныс аударған. ҚазҰПУ-ды бітірген (1960). Қазір Шығыстану институты жанындағы ұйғыр орталығының аға ғылыми қызметкері. Алғашқы өлеңдері 1957 жылы "Күрес әндері" деген жинақта шықты. Кейін "Жалын шабыты" (1958), "Жастар дауысы" (1961), "Біздің отрядтың балалары" (1965), "Менің арманым" (1967), орыс тіліндегі "Ұйғыр ақындарының дауысы" жинақтарына енген. "Менің кішкентай достарым" атты балаларға арналған прозалық жинағы (1967), "Қамқоршы Хамза" (1969), "Біздің кластың балалары" (1970), "Кім айтыпты" (1972), "Қадырдың түстері" (1990) атты әңгімелер жинақтары, "Шаһадат" (1984) повестері, "Дәуір образы" (1975), "3ия Самади" деген монографиялары (1989) басылып шықты. Ұйғыр мектептерінің екінші және оныншы, он бірінші сынып оқушыларына арналған оқулықтардың авторы. Халықараралық "Алаш" әдеби сыйлығының лауреаты (2003). "Достық" орденімен марапатталған (1996).
## Дереккөздер
Транзисторлі коммутатор

**Транзисторлі коммутатор** - оталдыру жүйесінің электр қондырғысы-күш шынжырын автоматты түрде қосады және ажыратады, от алдыру катушкасын бастауыш орауды іске қосады.

## Тағы қараңыз
* Транзистор
* Коммутатор

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Берік Шаханұлы

**Берік Шаханұлы** (17 мамыр, 1941 жыл, Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, Жайылма — 31 тамыз, 2020 жыл, Алматы) — қазақстандық жазушы, аудармашы. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
ҚазҰУ-ды бітірген (1966). 1966-70 ж. Жамбыл облысында "Еңбек туы" газетінде, 1970–1973 жылдары "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газетінде, 1973–89 жылдары "Жазушы" баспасында редактор, аға редактор, 1989–91 жылдары "Жұлдыз" журналында әдеби қызметкер, 1991–96 жылдары Қазақстан Жазушылар одағында аға референт болып қызмет атқарған. 2002 жылдан Қазақстан Жазушылар одағы басқармасы төрағасының орынбасары.

## Шығармалары
Шаханұлының алғашқы әңгімелері "Ақ теке" 1962 жылы"Балдырған" журналында, "Менің ағаларым" 1963 жылы қазіргі "Жас Алаш" газетінде жарияланған. "Ғашықтың тілі" (1973), "Ақ иірім" (1979), "Қаратаудың самалы" (1984), "Ночь в горах" (орыс тілінде, 1987), "Көрген түстей дүние" (1989), "Құса" (1992) атты кітаптары жарық көрді. Шаханұлы Әзірбайжан жазушысы Анардың "Ақ жағалау" атты повесі мен әңгімелер жинағын, нивхы жазушысы В.Сангидің "Қайырлы маусым" романы мен бір топ әңгімелерін қазақ тіліне аударған. Республикасының құрмет Алтын кітабына есімі жазылған (1980).

## Шығармалары
Ғашықтың тілі. Әңгімелер.1973;
Ақ иірім. Әңгімелер мен повесть.1979;
Қаратаудың самалы. Повестер мен әңгімелер. 1984; 
Ночь в горах.Повестер мен әңгімелер. 1987; 
Құса.Повестер мен әңгімелер.1991; 
Көрген түстей дүние. Әңгімелер. 1998.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1992 жылы «Алаш» халықаралық әдеби сыйлығының лауреаты;
* 2001 жылы «Қазақстан тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі;
* 2003 жылы «Ерен Еңбегі үшін» мемлекеттік медалі;
* 2008 жылы «Астанаға 10 жыл» медалі;
* 2008 жылыдың 5 желтоқсанындағы  президент жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»  құрметті атағының иегері атанды.
* 2011 Халықаралық "Махмұд Қашқари" сыйлығының лауреаты

## Отбасы
Үйленген. Жұбайы - Базарбаева Дәріжан Төлеубайқызы (марқұм), өнертанушы. Қыздары - Сәуле (1964 жылы туған), Қарлығаш (1965 жылы туған); ұлдары - Бердібек (1969 жылы туған), Қазыбек (1973 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Сарысу ауданының құрметті азаматтары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Жас Алаш қызметкерлері
Санат:Жазушы баспасы редакторлары
Санат:Жұлдыз журналы қызметкерлері
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Қазақстанның Алтын кітабына жазылғандар
Дөңгелек

thumb|230px|right|Дөңгелек
thumb|right|Көне Дөңгелек
**Дөңгелек, доңғалақ** -
# Делегей, не болмаса сым шабақты тоғын түрлі айналуға не айналымды ары қарай беруге арналған бөлшек;
# Берілістің тісті **дөңгелектердің** тісінің саны көп дөңгелегі.
* **Автомобиль доңғалағы** - жоғары тасу қасиетімен ерекшелінетін реліссіз көлік құралының доңғалағы.
* **Реліссіз көлік құралғының доңғалағы** - пневматикалық шинадан, шеңберден, күпшектен және байланыс элементтен тұратын доңғалақ; зауытішілік және арба көлігінің кейбір түрлерінің доңғалақтарында пневматикалық шиналары жоқ.
* **Жетектегі доңғалақ** - автомобиль қаңқасынан итеруші күш түсетін, автомобильдің ілгерілеме қозғалысын өзінің теңселу қозғалысына айналдыратын доңғалақ.
* **Жетекші доңғалақ** - энергия көзінен келіп түскен айналдырушы иінді күшті тарту күшіне айналдыратын, ал өзінің айналыс қозғалысын автомобильдің ілгерлеме қозғалысына айналдыратын доңғалақ.
* **Велосипед доңғалағы** - аз кендігі мен төмен тасу қасиеттерімен ерекшелінетін, әдетте кегейлік рельссіз көлік құралының доңғалағы.
* **Делегейлі доңғалақ** - шеңбердің күпшекпен байланысы элемент-диск көмегімен іске асырылатын доңғалақ.
* **Қосымша доңғалақ** - жұмыс қатарынан шыққан доңғалақты ауыстыру үшін автомобильде тасымалданатын қосымша автомобильді доңғалақ. 
* **Құрама доңғалақ** - бағыттаушы және басқарылатын доңғалақ.
* **Қалақты доңғалақ** - бір немесе бірнешалы тәж қалақпен қамтамасыз етілген доңғалак.
* **Мотоцикл доңғалағы** - рельссіз көлікті құрал, әдетте шыбықты, орташа тасушы қабілеті бар.
* **Тартушы доңғалақ** - шынжырлы қосқышты тартуды өзгертуші доңғалақ.
* **Өстік доңғалақ** - гидродинамикалық қосқыш жұмыс сұйығы өскен қаңталдасып ауысатын гидромеханикапық қосқыштың лопасты доңғалағы.
* **Рөлдік доңғалақ** - жүргізуші автомобильдің басқарылатын доңғалақтарының жағдайын өзгертуге арналған бұралатын рөлдік басқару дөңгелегі.
* **Басқарушы доңғалақ**  - рөлдік басқару арқылы көліктің жүрісінің бағытын өзгерту доңғалағы.
* **Доңғалақ блогi** - автомобильдің тоқтағанға дейінгі доңғалақты тежеуіш арқылы тоқтату блогі.

## Дереккөздер


Санат:Доңғалақтар
Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Санат:Қозғалтқыштар
Санат:Қарапайым механизмдер
Кеңес Сіләмханұлы Юсуп

**Кеңес Сіләмханұлы Юсуп** (30 маусым 1941 жылы, Шығыс Қазақстан облысы - 14 қаңтар 2017 жылы дүниеден қайтқан. Ұлан ауданы Баймұрат ауылы) - жазушы, аудармашы. Қазақстанның еңбегі сіңген қайраткері (2000). Семей өзеншілерінің училищесін (1959), Қаз¥У-ды (1971) бітірген. 1968 - 1996 жылдары Шығыс Қазақстан облыстық "Коммунизм туы" (қазіргі "Дидар"), "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газеттерінде, "Қазақстан коммунисі" (қазіргі "Ақиқат"), "Жүлдыз" журналдарында бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы қызметтерін атқарған.
Біз үшін осы кісі мәңгі болып қала береді

1997 жылдан Қазақстан Президенті Баспасөз қызметінің бас сарапшысы.

## Шығармашылығы
"Ақиқат сапары" (1977), "Қарашадағы көктем" (1981), "Охапка полевых цветов" (1983) әңгімелер мен повестер жинақтары," Анықтама сөздігі"(1992), "Екі тілде іс жүргізу"(1994), "Желқайық" кітабы(2000), "Құжат тілі"(2001) кітаптары жарық көрген. Айдарма саласында да жемісті еңбек етіп, Габриель Гарсиа Маркестің "Жүз жылдық жалғыздық" (1983) романын, жас болгар жазушыларының "Гүлжазира" (1987) әңгімелер мен повестер жинағын қазақ тіліне аударған. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Компрессия

**Компрессия** - газды түсірілген күштерімен сығу, қысым және температура қосыла көтерілуі мүмкін.
Компрессия - белгілі бір күштің
әсер етуі нәтижесінде газдың сығымдалуы.
Сығымдалу газ көлемінің кішіреюіне,
оның қысымы мен температурасының
жоғарылауына әкеліп соқтырады.
Қойнау қатіштік жануды қамтамасыз ету немесе
қойнауқаттық мұнай қайтарымын жоғарылату
үшін оған ауа айдағанда, ұңғымадан табиғи
(мұнай) газ жинағанда және оларды құбыр
арқылы тасымалдағанда, жерасты және өзге
қоймаларда газды жинақтағанда компрессияны іске
қосады.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Санат:Мұнай
Санат:Газдар
Тат (кетіру)

thumb|right|Таттанған темір
**Тат(кетіру)**. Татты кетіру үшін арнайы препараттар — ұнтақтар, пасталар, сұйық заттар қолданылады. Олардың құрамында тат еріткіш және түссіз неатмесе солғын түсті тұздар түзілетін қышқылдар бар.Ұнтақтар мен пасталардың құрамына түрпілі және жуғыш заттар қосылған, сондықтан олар тек таттан ғана емес, басқа да кірден тазартады.

## [[Ванна]]лар мен [[раковина]]лардағы татты кетіру
Ол үшін «Санитарный-1» ұнтағы», «Суржа» пастасы, «Санфор», «Санитарный—2» сұйық ерітінділері қолданылады. Бұл тазартқыштар, сондай-ақ санитарлық-гигиеналық жабдықтарды дезинфекциялау үшін де пайдаланылады. «Санитарный—1» ұнтағын тат-танған жерге сеуіп, 15—20 минут өткен соң, жұмсақ ысқышпен немесе шүберекпен тазалан, сумен шаяды. «Суржа» пастасын қолдану әдісі де дәл осындай. «Санитарный —2» немесе «Санфор» сұйық ерітінділерін кірленген жерге құиып, щеткамен ысқылап, сумен шаяды. Бұл препараттарды ұдайы қолдануға болмайды.

## [[Болат]] бұйымдарындағы татты кетіру
Оны арнайы препаратпен тазалауға болады. Алдымен бұйымның бетін кірден тазалап алады; металл щеткамен татын қырып, бензинмен майын кетіреді, содан соң бояу жаққышпен металдың бетіне қоспа жағады. Бұл 4—5 тәулікте кебеді. Бұдан кейін ол жерді бояған жөн. Жұмыс кезінде резеңке қолғап және қорғаныш көзілдірік киіп алған дұрыс. Препарат денеге тиген жағдайда, ол жерді сумен мұқият жуып тастау қажет.

## Таттанудың алдын алу
Тым сирек пайдаланылатын металл бұйымдарды таттанып кетпес үшін сыртынан майлап қойған жөн. Бұл үшін техникалық вазелин немесе парафинді керосинге қосып пайдалануға болады (парафин шырақты үгітіп, 30 г үгітіндіге, 0,1 л керосин келетіндей етіп араластырады). Қоспаны қыздырмау керек. Парафин толық еруі үшін, үгіндіні берік жабылған ыдыстағы керосинге салын, бірнеше күн (3—4) сақтайды.

## Сілтемелер
* Металды таттанудан сақтау

## Дереккөздер


Кернеуліжепде

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Тортай Қазиұлы Сәдуақасов

**Тортай Қазиұлы Сәдуақасов** (20.04.1954 жылы туған, бұрынғы Көкшетау облысы Щучье ауданы Кіндікқарағай ауылы) - ақын, аудармашы. 

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1977). 1971 - 72 жылдары "Көкшетау правдасы" газетінде әдеби қызметкер, 1978 - 1979 жылдары Кеңес Армиясы қатарында, 1979 - 95 жылдары "Жазушы" баспасында редактор болып қызмет істеген. Қазір Министрлер кабинетінде бас сарапшы. Өлеңдері облыстық және республикалық баспасөздерде 1971 жылдан жариялана бастаған. Сәдуақасов екі томдық орыс совет ақындарының антологиясын, моңғол ақындарының антологиясын аударуға қатысқан. Украин жазушылары И.Франко мен И.Драчтың, беларусь жазушысы Я.Коластың корей жазушысы Мен До Нуктың, молдаван жазушысы Г.Блэнаурдың, югослав жазушысы Дж. Катичтың еңбектерін, А.Яшин, А.Бергольц, В.Павлинов, т.б. ақындардың өлеңдерін, сондай-ақ Ю.Пройковтың "Қас-қағым сәт" атты кітаптарын қазақ тіліне аударған.

**Сәдуақас Тортай Қазиұлы** — 1954 жылғы 20 сәуірде Көкшетау облысы, Щучье ауданының Кіндікқарағай ауылында дуниеге келген. .1977 жылы Қарағанды университетінің филология факультетін тәмамдаған. 1979—1995 жылдары "Жазушы" баспасында редактор болып қызмет істеді. Қазір Премьер-Министр Кеңесінің Үкіметтік басылымдар редакциясында бас сарапшы. "Тұңғыш" (1978), "Жартастағы жаңғырық" (1981), "Жұмбақтас" (1982), "Биші қайындар" (1986), "Айнакөл айшықтары" (1989) сияқты жыр жинақтары жарық көрді. Тарихи-танымдық "Наурызбай би және туған өлке тарихы" (2000), "Ел мен жер" (2003) кітаптарының авторы.

Украин жазушылары И.Франко мен И.Драчтың, беларусь Я.көластың,Ко-рей Мен До Нуктың, молдован Г.Блэнаурдың, югослав Джылы Катичтың еңбектерін, монгол ақындарының Шығармаларын, сондай-ақ Ю.Поройковтың "Қас-қағым сәт" атты кітаптарын аударып, қазақ оқырмандарына үсынды.

## Дереккөздер


Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат: Журналистика
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері