Дағыстан

**Дағыстан Республикасы** (, , , , , , , ) — Ресей Федерациясының Солтүстік Кавказ федералды округінің құрамына кіретін ең оңтүстікте орналасқан республика.

Астанасы — Махачқала қаласы.

1921 жылдың 20 қаңтарында құрылған.

Дағыстан оңтүстігінде Әзірбайжанмен, оңтүстік-батысында Грузиямен, сондай-ақ Ресейдің батысында Шешен Республикасымен, солтүстік-батысында Ставрополь өлкесімен және солтүстігінде Қалмақстан Республикасымен шектеседі.

## Этимология
Өз заманында Дағыстан әр түрлі тарихи кезеңдерге байланысты «Албания», арабтарда «Ард ас-Сарир», ал грузиндер «Лекетия» деп атаған.

«Дағыстан» - сөзі түркінің «дағ» - тау, парсының «стан» - ел, мемлекет деген сөзінен, «Таулы ел» деген мағына береді.

## Географиясы
Кавказдың солтүстік-шығысында орналасқан, солтүстігінде - ойпат, ал оңтүстігінде - Үлкен Кавказ тауы орналасқан. Жер көлемі шамамен солтүстіктен оңтүстікке дейін 400 км, ал батыстан шығысқа дейін 200 км болады.

### Гидрография

Сурет:Место_слияния_рек_Аварское_Койсу_и_Андийское_Койсу.jpg|Сулақ өзеннің пайда болған жері
Сурет:Ирганайское_водохранилище_в_Дагестане.png|Ырғанай су қоймасы
Сурет:Чиркейское_вдхр._Дагестан.jpg|Чиркей су қоймасы

Шығыстан Дағыстан аумағын Каспий теңізінің сулары шайып жатыр. Республиканың оңтүстігі мен орта бөлігін Үлкен Кавказдың таулары мен тау бөктерлері алып жатыр, солтүстікте Каспий маңы ойпаты басталады.

; Өзендер 
Республиканың орталық бөлігінен Терек және Сулақ өзендері ағып өтеді.

Дағыстанда 6255 өзен ағып жатыр (оның ішінде ұзындығы 25 км-ден асатын 100 негізгі және 100 км-ден астам су жинағыш, 185 кіші және 5900-ден астам ең кіші өзен), олардың ең ірілері Терек, Сулақ, Самур, Рубас салалары бар.

; Көлдер
* Андиор немесе Кезеноям көлі (Ботлих облысы, Солтүстік Кавказдағы ең үлкен және ең терең тау көлі)
* Нижнетерск көлдері
* Ақкөл көлі – Махачқала

 

### Рельеф

Сурет:Сулакский_каньон.jpg|Сулақ каньоны
Сурет:Авария._Нижний_Арадирих.jpg|Төменгі Арадирич
Сурет:Седло_гора_в_Дагестане.jpg|Ершік тау
Сурет:Каньон_в_Шамильском_районе_Дагестана.jpg|Шамиль ауданындағы каньон

[thumb|256x256px|[Сулақ (өзен)|Сулақ өзені]]
thumb|251x251px|Оңтүстік Дағыстан
[right|thumb|250px|[Сарықұм (Дағыстан)|Сарықұм төбесінің төбелері]]
[right|thumb|250px|Салта шатқалы ([Салта), Дағыстан, 1904 жылдың сәуірі]]
[right|thumb|250px|Дағыстандағы қыс. ([Тіләрата ауданы|Тіләрата)]]
Таулар 25,5 мың км² аумақты алып жатыр, ал Дағыстанның бүкіл аумағының орташа биіктігі 960 м. Ең биік нүктесі Базардюзю (4466 м).

Каспий жағалауы және Терско-Құма және Терско-Сұлақ ойпатының көп бөлігі теңіз деңгейінен 27 м төмен жатыр.

## Тарих
### Тарихи аймақтар

Дағыстан әрқашан тарихи-географиялық аймақтарға бөлінген: Авария, Лакия, Дидоэтия, Лекия, Қайтаг, Құмықия, Табасаран және т.б.

### Палеолит
Дағыстан аумағы шамамен 2 миллион жыл бұрын мекендеген: Приморск Дағыстанындағы Рубас-1 учаскесі (2,2-2,3 миллион жыл бұрын), сонымен қатар Айникаб-1 және 2 учаскелері, Мұхкай 1, Мұхкай 2 қабат 80 (1,8 миллион жыл бұрын), Мұхкай 2 қабат 129 (2,5-тен 1,9 миллион жыл бұрын), Гегалашур 1-3, Ругужа, Ұрма-1 Орталық Дағыстанда.

Айникаб-1 алаңында ежелгі адамдардың отты игеруі шамамен 1,7 миллион жыл бұрын, бірақ 1,24 миллион жылдан кешіктірілмейді.

Дарвагчай өзенінде жарты миллион жылдан астам тұрақ.

### Антикалық дәуір
Біздің дәуіріміздің басында қазіргі Дағыстанның бір бөлігі Кавказ Албаниясының құрамында болды.

### Ортағасыр
Бұл кезде Дағыстанның жазық бөлігі Хазар қағанаты мен Ғұн патшалығының құрамында болды. Жағалау аймағында көптеген ғұн-хазар қалалары, соның ішінде Семендер, Варачан және т.б.

* 10 ғасырда аварлардың ауылдары астанасы Хунзах болатын ерте феодалдық Сарир патшалығының ықпалында болды. Билеушілер әулеті, христиандар, парсы шахиншахтары-сасанидтермен туыстас болды. Ал лезгин тілді халықтар астанасы Цахурмен біртұтас мемлекеттік құрылым Лекияға біріктірілді.
* 7 ғасырда Дербент пен Құмух халифаттың ең маңызды бекінісіне айналды, ал ислам Шығыс Кавказға еніп кетті. 9-11 ғасырлар аралығында Дербент әмірлігі құрылды.
* 11-12 ғасырларда христиан Сарир қирандыларында авар нутсалдомы қалыптасты. Алайда Шамхалаттың ерте тарихы анық емес. Кейбіреулер Тарки қаласын бірінші астана, Семендердің мұрагері деп таниды, басқалары Алтын Орда қаласы Джулатты, ал басқалары таудағы Құмух ауылын таниды.
* 1239-1240 жылдары татар-монғолдар ішкі Дағыстанға басып кірді. Татар-моңғол жасақтары Каспий аймағынан өтіп, Оңтүстік Дағыстанға, одан Шаухалдом жеріне басып кірді.
* XIV ғасырдың аяғында – Дағыстан халықтарының Темірланмен күресі. 1395 жылы Темірлан Дербент өткелі арқылы Дағыстан жеріне келеді. Оның әскерлері Дағыстан халқын жойды, өйткені бірқатар Дағыстан феодалдары Темірланның жауы - Тоқтамысты қолдады.
* 17 ғасырда Дағыстанда ислам ақыры және барлық жерде тарады. Дагестандықтар Солтүстік Кавказда исламды тарата бастады.

### XVI—XVII ғасырлар

* 16 ғасырдан бастап Дағыстан аумағында Тарков Шамхалаты құрылды, ол басқа Дағыстан мемлекеттік құрылымдарымен (Газикумух, Кайтаг, Авар және т.б.) қарым-қатынаста болды.
* 1577 жыл – Астрахан губернаторы Лукьян Новосильцев Терек өзеніндегі Теркі бекінісінің негізін қалады. Дәл осы күн – Терек казак әскерінің туған күні.
* 1594 жылы Федор Иванович патшаның әскерлері Таркиде таққа өз қолбасшысын орнату үшін губернатор Хворостининнің қолбасшылығымен Тарков Шамхалатына қарсы жорық жасады. Орыс әскерлері Таркиді алды, бірақ Шамхал әскерлері тосқауыл қойды. Воевода Хворостинин грузиндердің шамхалатқа кандидатпен келуін күтпей, Дағыстанды тастап, блокаданы бұзып, Терекке оралуды шешті. Отрядтың төрттен бір бөлігі ғана Терекке оралды (барлығы 2500-дей адам болды).
* 1601 - Дағыстандағы түрік басқыншыларына қарсы лезгиндердің, лактардың, рутулдардың, цахурлардың, даргиндердің көтерілісі басталды.
* 1604 жылы Борис Годунов патша тұсында И.Бутурлиннің қолбасшылығымен жорық жүргізілді. Ресей әскерлері Таркиге басып кіріп, Дағыстан аумағындағы стратегиялық маңызды нысандарды басып алды.
* 1616 ж. – Ендірей билеушісі Сұлтан-Махмұт патша I Михаилге Ресей бодандығына қабылдау туралы өтінішпен хат жолдады.
* 1621 - Тарковский шамхалының ұлы Әмір-Мырза Мәскеуге әскери көмек сұрап келді.
* 1627 - патша Михаил Федорович билеуші ​​Айдемирді Ресей бодандығына қабылдау туралы хатқа қол қойды.
* 1631 - Кайтаг умци Рустам хан Ресей бодандығына кіруге ниет білдірді және өзінің елшісі Джемшидті орыс сарайына жіберді.
* 17 ғасырда феодалдық бытыраңқылық пен ішкі күйзеліс нәтижесінде Дағыстан Шамхалаты тағдырларға ыдырай бастады. Сонымен қатар, шамхалдар республикалық қауымдар мен олардың одақтарын («еркін қоғамдар» деп аталатындар) бақылауды жоғалта бастайды.
* 1668-1669 жылдары Степан Разиннің дон казактарының «парсы жорығы» өтті - түрікмендер, парсылар, әзербайжандар территориясын басып өтіп, казактар ​​парсы әскерлері мен флотын талқандады, бұл жорықта Дербент қаласы болды жойылды.
* 18 ғасыр Дағыстанға ықпал ету үшін патшалық Ресей мен Парсы арасындағы қақтығыспен өтті.
* 1717 жылы Петр I Шамхал Әділ-Герей Будайчиевті өзіне бағынышты барлық ұлыстармен бірге 3 мың рубль жалақымен Ресей бодандығына қабылдау туралы хатқа қол қойды.
* 1721 жылы Сурхай-хан I, Қажы-Дәуіт және Уцми Ахмед-хан Шемаханы екінші рет алып, Гянджаны қоршауға алды. Сол жылы Сурхай хан І Қабала қаласын қызылбаштардан азат етті. Қайтагтық Уцмий Ахмад хан Қажы Даудпен бірге Иранның алыстағы Ардебилді басып алды.
* 1722-1735 жж — Екінші орыс-парсы соғысы. 1722 - Петр I Парсы жорығы кезінде Тарки ауылының жанында қосын құрады. Порт-Петровск (Махачқала) қаласының негізі қаланды.
* Ресей әскерлері Каспий теңізінің бүкіл жағалауын (Гилан мен Мазендеранды қоса) ресми түрде аннексиялады. 1723 жыл 28 шілде - Матюшин басқарған орыс флотилиясы Бакуді басып алды.
* 1727 ж. – «Әулие Крест» бекінісінде авар билеушісі мен Кюриден ақсақалдары Ресейге адал болуға ант берді.

## Дағыстан халқы
**Ұлттық құрамы**

Дағыстан Ресейдің ұлттық құрамы ең көп Республикасы.
 

## Әкімшілік-аумақтық бөлініс

Дағыстанға 42 аудан мен 10 қалалық аймақ кіреді:

[right|thumb|250px|[Сүлеймен-Стал ауданы әкімшілігінің ғимараты. Қасымкент ауылы.]]

**Қалалық аймақтардың жалпы жер көлемі гектармен (жылдағы көрсеткіштердің мәні)**

## Экономикасы
Ресми деректерге сәйкес, 2018 жылы республиканың ЖӨӨ 625,063 млрд рубльді құрады млрд рублей.

### Ауыл шаруашылығы
2020 жылдың 1 қаңтарындағы жағдай бойынша ауыл тұрғындарының саны 1701 мың адамды құрайды, бұл Дағыстан халқының шамамен 55%.
; Өсімдік шаруашылығы
220px|thumb|Өрік
220px|thumb|Алмұрт
220px|thumb|Шие
220px|thumb|інжір
2021 жылдың басында Дағыстандағы бау-бақшалардың ауданы 28,9 мың гектарды құрады, оның 21,4 мың гектары жеміс беру кезеңінде.
; Мал шаруашылығы
2022 жылдың 1 қаңтарына Дағыстанда 940,1 мың бас ірі қара (2020 жылдың соңындағы көрсеткіштен 0,7%-ға көп) болды, оның 461,0 мыңы сиыр. Тұрғындардың шаруашылықтарында сәйкесінше 742,0 және 351,0 мың бас мал ұсталды. 2021 жылы облыстың шаруашылықтарында 935,4 мың тонна сүт (+0,4%) өндірілді, оның 620,2 мың тоннасы (+0,8%) халықтың үй шаруашылығында өндірілді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Сайт Президента Республики Дагестан 
* Сайт Народного Собрания (парламента) Республики Дагестан 
* Сайт правительства Республики Дагестан 
* Дагестан в фотографиях 

Дағыстан
Санат:Ресей республикалары