open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Санаин

**Санаин** () -  Солтүстік Армениядағы орта ғасырлық ірі мәдени орталықтардың бірі,  қазіргі Алаверди қонысындағы (Армения) орта ғасырлық (X—XIII ғ.) монастырь комплексі, 1996 жылы ЮНЕСКО-ның бүкіл дүниежүзілік мұралар тізіміне кірген.

Монастырь комплексінде
* Сурб Аствацацин шіркеуі( 934 ж.ш.)
* Аменапркич шіркеуі(957 - 962 ж.)
* кітапхана (1063 ж.)
* қоңырау мұнарасы (ХІІІ ғ. ортасы)  
* Захарид  князьдардың,  Аргутинский-Долгорукий князьдардың қабырлары (1189 ж.)
* Сурб-Саркис шіркеуі
* Сурб-Карапет шіркеуі
* монастырдың қасындағы Дебед өзенде аркалы көпір (1192 ж.)
сақталған.

Х-ХІ ғасырларда мнастырьда қызмет еткен монахтардың саны 300-500 болған, олардың арасында аты шыққан ғылымдар, мәдениет қайраткерлер болған.

Санаинда құрылыстардың көбісі жермен жексен етіп талқандалған: 1064 ж. салжұқтармен , 1104 ж. - парсылармен, 1139 жылғы  жерсілкініспен.

### Галерея
 
Сурет:Sanahin Monastery.jpg
Сурет:Sanahin Salvador 1.jpg
Сурет:Sanahin escola.jpg
Сурет:Sanahin campanar.jpg
Сурет:Sanahin Salvador gavit 1.jpg
Сурет:328 Monastère de Sanahin Khatchkar.JPG


## Сыртқы сілтемелер

* Санаин на Armenica.org

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Армения
Метеорит кратері

259 × 194px|нобай|оңға|Метеорит кратері
 
**МЕТЕОРИТ КРАТЕРІ** - аса үлкен метеориттер құлап түскенде пайда болатын, диаметрі бір метрден ондаған
километрге дейін баратын шұңқырлар.Жылдамдығы 2-5 км/сек. және одан артық метеорит соғылған кезде 
қатты күйден сығылған газ күйіне ауысып, өте күшті қопарғыш толқын пайда болады.Метеориттен тек шамалы
сынық қана қалуы мүмкін. Метеорит кратері негізінен екі түрге бөлінеді: соқпа Метеорит кратері және қопарылғыш
Метеорит кратері. Соқпа кратердің мөлшерлері онша үлкен болмайды(диаметрі 8-9 м-ден бірнеше ондаған м-ге 
дейін барады) және оның ішінде тау жыныстарымен араласқан метеориттің ұсақ сынықтары байқалады. 
Қопарылғыш кратердің мөлшерлері үлкен болады (бірнеше ондаған м-ден ондаған км-ге дейін барады) және оның 
жиектерінде тау жыныстарының қабаттары болады; кратерде метеорит сынықтары болмайды.  КСРО территориясында
Эстония ССР-інде Саарема аралында орналасқан Каали тобы (8 кратерден тұрады) бар; олардың ішіндегі ең үлкені
қопарылғыш кратердің диаметрі 110 м-ге , тереңдігі 16 м-ге тең. Барлық белгілі Метеорит кратерлер бұдан мыңдаған
жылдар бұрын пайда болуы мүмкін.1947 ж. 12 ақпанда КСРО-ның Приморье өлкесінде 24 соқпа кратер (көлденеңі 8-ден
26 м-ге дейін) пайда болған.
Абд ар-Рәшид хан

**Рәшид хан, Абд ар-Рәшид** (1509-1566) ()
-Шағатай әулетiнен шыққан Қашқарияның билеушiсi(1530-1563 жылдары). Әкесi Сұлтан Саид хан - осы мемлекеттiң негiзiн қалаған(1514жылы ),атасы - Моғолстанның ханы - Сұлтан Ақмет (Алаша қан). Ол Қашқарияны 33жыл басқарды.Оның ұстазы әрi тәрбиешiсi белгiлi тарихшы  және саяси қайраткер - Мұхаммед Хайдар Дулат.Дулат тайпасы билеушiлерiнiң Қашқарияда қайтадан билiк құрмақ ниетiнен сескенген Рәшид хан таққа отырысымен дулаттарға  қаһарын тiгiп, Мұхаммед Хайдар Дулаттың нағашысы Сайд Мұхаммед мырзаны қуғынға ұшыратты.Бiрақ бұрынғы шәкiртiмен әлi де болса жақсы қарым-қатынас  орнатпақ болған М.Дулат Шағатай әулетiнен шыққан қандардың Моғолстан мен Қашқарияны билеуi жайында жазған тарихи шығармасы "Тарих-и Рашидидi" жас ханға арнады.Рәшид хан өзi билiк еткен алғашқы жылдардан-ақ Қазақ хандығына деген бұрынғы туыстық,достық қатынасты емес,қазақтарды Жетiсудан қуып шығу саясатын ұстанды.Ол үшiн бұрыннан өздерiмен дұшпан болып келген шайбанилiктермен достық және татулық келiсiмiне келуге тырысты. Сөйтiп,1533-1537 жылдары аралығында өзбек қаны Убайдолламен одақ жасасып ,қазақтарға бiрнеше рет жорық жасайды.Оларға қарсы қазақтар мен қырғыздардың бiрiккен одағы қарсы тұрады.

## Дереккөздер

Санат:1509 жылы туғандар
Санат:1566 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Санат:Ұйғырлар
Қарақұм құрылтайы

**Қарақұм құрылтайы**, Қарақұм жиыны - 1710 жылы үш жүз өкiлдерiнiң  жоңғар басқыншылығына қарсы күрес ұйымдастыру үшiн құрылған жиын. Ол Арал теңiзiнiң солтүстiгiндегi Қарақұм алқабында өттi.

Бұл бас қосуға ықпал жасаған Тәуке хан болды. Ол қазақ жасақтары мен қазақ руларын басқаруды құрылымдық тұрғыдан қайта ұйымдастырудың жоспарын ұсынды. Қазақтардың қорғаныс қабiлетiн нығайту үшiн сұлтандар билiгiн шектеп, үш жүздi жауапты билер арқылы басқаруға ұмтылды. Жиынға қатысушылардың пiкiрлерi ортақ болған жоқ. Олардың бiр бөлiгi жоңғарларға бодан болуды жөн көрсе, кейбiреулерi аңысын аңду пиғылын ұстанды. Дегенмен Бөгенбай Ақшаұлы батыр халықты жоңғарларға қарсы шабуыл жасауға көндiрдi. Бұл басқосуда хандар арасынан жоғарғы қолбасшы сайлау туралы мәселе көтерiлдi. Оған үмiткерлер Қайып сұлтан мен Әбiлқайыр хан болды. Жасақтарға Бөгенбай жетекшi болып сайланса, хан билiгi Әбiлқайырға берiлдi.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ-жоңғар шайқастары
Санат:1710 жж.
Санат:XVIII ғасыр Қазақстанда
Цугару бұғазы

thumb|Сангар бұғазы
**Сангар бұғазы** немесе () — Хонсю және Хоккайдо аралдарының арасындағы бұғаз. Жапон теңізін Тынық мұхитымен жалғастырады.

Ұзындығы - 96 км, ені 18-110 км. Ең саяз жерінің тереңдігі (фарватерінде) - 131 м.

Судың негізгі ағысы батыстан шығысқа қарай бағытталған. Ағыстың жылдамдығы - 3 узел. 
Қатпайды. Бұғаздың астымен Сэйкан туннелі  жүргізілген.

Бұғаздың екі жағасында да орман өседі.

Негізгі порттары - Хокодате (Хоккайдо аралында) және Аомори (Хонсю аралында) бір-бірмен темір жол паромымен жалғастырылған.

## Сыртқы сілтемелер
* Цугару в БСЭ
* Словарь современных географических названий — Цугару
* Крузенштерн. Сангарский пролив 

Санат:Тынық мұхит бұғаздары
Санат:Жапония бұғаздары
Санат:Хоккайдо географиясы
Санат:Хонсю географиясы
Планер

**Планер**:

* **[[Планер (ұшу аппараты)|Планер]]** — ауадан ауыр моторсыз (мотопланнан бөлек) ұшу аппараты. Әуеде қанатта қарсы бағыттағы ауа ағынын тудыратын аэродинамикалық көтеруші күш есебінен ұшады.
* **[[Ұшу аппараты планері]]** — ұшу аппараты конструкиясының (ұшақ немесе тікұшақ) күш-қуат қындырғысы мен жабдықтары кірмейтін құрылымдық бөлігі.
Өзтемiр жорығы

**Өзтемiр жорығы** — ойраттардың Әбiлхайыр хандығына қарсы Өзтемiр тайшы бастаған тонаушылық жорығы. 1457 жылы ұйымдастырылды. 

XV ғасырдың 20-30 жылдары Iле және Ыстықкөлге дейiн шапқыншылықтар жасап тұрған ойраттар 50-шi жылдары Сырдария өңiрiне жетедi. Ойраттар Iле өзенiне келген соң қызметшiлерi мен арбаларын қалдырып, әскерi Әбiлхайыр хандығының астанасы - Сығанаққа аттанады. Көккесене деген жерде Әбiлхайыр хан мен Өзтемiр тайшы әскерлерiнiң арасында ауыр шайқас өтедi. Шайқаста Әбiлхайыр хан жеңiлiске ұшырап, шегiнедi де, Сығанаққа тығылуға мәжбүр болады. Бұдан кейiн қарсылық кездестiрмеген ойрат әскерi Түркiстан, Ташкент аймақтарын тонаушылыққа ұшыратып, көптеген тұтқындарды құлшылыққа әкетедi. Өзтемiр тайшы қайтарында Әбiлхайырмен келiсiм-шарт жасасады. Бұл Әбiлхайыр үшiн қорлық бiтiм едi. Күйрей жеңiлген Әбiлхайыр Түркiстанның талан-таражға салынған қалаларын тастап Дештi Қыпшаққа кетуге мәжбүр болады (Сыр бойына 1460-шы жылдары ғана оралады). Бұл жеңiлiстен кейiн Әбiлхайыр өзiнiң ұлыстарында қатал тәртiп орнатуға кiрiседi.

Санат:Қазақстан тарихы
Ақжол би

**Ақжол би, Дайырқожа** (туған жылы белгiсiз - шамамен 1459 жылы қаза болған ) - Әбiлхайыр хан кезiндегi атақты би. Дештi Қыпшақтың әйгiлi ақындарының бiрi Қотанның ұлы. Өз аты Дайырқожа, барлық мәселелердi әдiл шешкенi үшiн Ақжол би атанған. Ауыз әдебиетi деректерi бойынша Ақжол би мен Қобыланды батыр арасында дау -жанжал туып, Қобыланды Ақжол бидi өлтiрген. Бұған наразы болған Қотан бастаған арғындар Ақ Орда ханы Әбiлхайырдан бөлiнiп, Жетiсуға көшедi. Кейбiр зерттеулер бойынша Керей және Жәнiбек сұлтандардың қарамағындағы ұлысымен Моғолстанға кетуiне осы оқиға себеп болған. Қотан бидiң баласы Ақжол биге айтқан жоқтауы ("Қарақыпшақ Қобыландыда нең бар едi,құлыным!") әдеби мұра болып бүгiнге дейiн жеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Жалақ

**Жалақ** - терінің үстінгі қабатының немесе органдарының кілегей қабағының зақымдануы. Жалақ ыстық, суық, жарақаттанудың, ішкі органдар бөлген сұйық заттардың т. б. әсерінен пайда болады. Түрлі органдардың қабыну процесі де жалаққа шалдықтыруы мүмкін. Жалаққа әсіресе, жатыр, жатыр мойны, асқазан кілегей қабығы, ерін т. б. мүшелер жиі ұшырайды. Жалақ болған жері әуелі қызарады, онда ішіне сұйық толған кішкене бөртпелер пайда болады. Ауру асқынғанда бөртпелер жарылады да, жалақ жараға айналады. Емі: дәрігердің рұқсатымен антибиотиктер ішу, жалақ болған жерді бор қышқылының ертіндісімен тазалап, күйдіру және арнайы май дәрі жағу. Санаторийлерде емделу де пайдалы.

**Дереккөздер**

Қазақ Совет Энциклопедиясы, Алматы, 1974ж., 4том, 231бет.
Ақширақ

**Ақширақ**  - Орталық Тянь-Шаньдағы тау массиві. Оңтүстік, оңтүстік-батыстан солтүтік, солтүстік-шығысқа қарай қатарласа созылған үш жотадан тұрады. Нарынның жоғарғы ағысы мен Сарыжаз өзенінің су айрығы саналады. Биіктігі 5126 метрге дейін, ұзындығы 50 км-дей. Метаморфтық тақта тас, әк тас, граниттерден құралады.Тянь-Шаньдағы мұзданудың ірі орталығы. Мұздану ауданы 439км2; 59 мұздықтың ең ірісі - Петров мұздығынан Нарын өзені басталады.

## Дереккөздер

Санат:Тәңір тауы
Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау

**Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау** -еңбекті қорғау саласындағы мемлекеттік бақылауқызметінің бір түрі.

Оған шаруашылық органдардың (оның ішінде жаболау-конструкторлық және технологиялық институттар мен бюролардың) жобалауда, құрылыста, қайта конструкциялауда,өнеркәсіптің профилі мен технологиялық процесстерді өзгертуде, сондай-ақ кәсіпорындармен құрылысты пайдалануға беруге санитарлық-гигиеналық нормалар мен ережелердің сақталуын қадағалауы жатады.  Жаңа жабдықты жобалау, қолданудағы жабдық пен жұмыс аспаптарын жетілдіру және оларды күнделіеті пайдалану барысында да Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау жүргізіледі.

Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау органдары:
* денсаулық сақтау министрліктердің  санитарлық-эпидемиологиялық басқармалары
* жергілікті санитарлық-эидемиологиялық стансалар.

Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау сақтық және күнделікті бақылаудан тұрады. 
1. Сақтық бақылауға 
* өнеркәсіп орындарының  құрылысына алаң бөліп беру, 
* құрылыстың жобалануы мен салынуын бақылау, 
* жаңадан салынған немесе қайта конструкцияланған өнеркәсіп орындарын пайдалануғы рұқсат ету, 
* өнеркәсіп объектілеріндегі өнеркәсіп профилі мен технологиялық процесстерді өзгерту, 
* бұйымның технологиялық шарттарын бақылау жатады. 
Заңда өнеркәсіп құрылысының барлық үлгідегі жобасының Санитарлық-өнеркәсіптік бақылаумен  міндетті түрде  шар жасауы қарастырылған. 
2. Күнделікті санитарлық бақылауға 
* санитарлық-эпидемиологиялық стансалар тарапынан кәсіпорын әкімшілігінің санитарлық нормалар мен ережелер талаптарын орындап отыруын бақылау,
* сауықтыру шараларының жоспарын жасауға қатысу,
* бұл шаралардың  мерзімінде орындалуын бақылау,
* өндірісте зиянды еңбек жағдайында жұмыс істейтін жұмысшыларлдың алдын ала және мерзімді медициналық байқаудан өткізіліп отыруын бақылау, 
* кәсіби аурулар мен улану себептерін зерттеу
* оларға қарсы әкімшілік үшін міндетті болып саналатын  профилактикалық шаралар жасау жатады.

Санитарлық-өнеркәсіптік бақылау жұмысы өнеркәсіп орындары кәсіподақ ұйымдарының қатысуымен жүргізіледі.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:санитар
Сүзге ханым

**Сүзге ханым** (туған жылы белгісіз - 1598) - түмен және сібір ханы Көшiмнің сүйiктi әйелi, Шығай ханның қызы.

## Өмірбаяны

Көрiктi, сұлу әйелiне арнап Көшiм хан Ертiстiң бойынан ағаштан Сүзге-Тұра қалашығын салдырған (қазiргi Ресейдегi Тобыл қаласының маңында). Қалашықты екi жағынан Ертiс өзенi, алдынан терең жыра қорғап тұрған. Жыра арқылы көпiр салынған. Көшiм хан жұма күнгi намаздан кейiн осында келетiн. Сүзге ханымның Сiбiр хандығы құлағаннан кейiнгi тағдыры әртүрлi айтылады. Бiр аңыз бойынша ол 1598 жылы 20 тамызда Сiбiр хандығы күйреген күнi тұтқынға алынып, Көшiмнiң басқа әйелдерiмен, балаларымен бiрге Мәскеуге аттандырылған. Онда ол ертерек тұтқынға түсiп, орыс патшасына қызмет етiп жүрген Көшiм ханның жиенi Мұхаммедқұлға қосылған. Басқа аңыз бойынша Сүзге хандық құлағаннан кейiн өз қалашығын бекiттiрiп, бiр айға дейiн жауға берiлмей соғысқан. Күш таусылғанда, ол орыстарға "Шығып кетуге мүмкiндiк берсеңдер, қамалды сендерге тастаймыз "деген шарт қояды. Орыстар оған келiседi, бiрақ Сүзгенiң қалуын талап етедi. Жауынгерлерiнiң өмiрiн сақтап қалу үшiн Сүзге бұл шартты қабылдайды. Қорғаушылар кемеге мiнiп көзден ғайып болғанда, басқыншылар қалаға кiредi. Олар үлкен емен түбiнде жасаулы киiм киiп, қолына қанжар ұстаған Сүзгенiң өлi денесiне тап болады.

## Әдебиет

* Словцов И.Я. Материалы о распределении курганов и городищ в Тобольской губернии. Томск: Типолитография В. В. Михайлова, П. И. Макушина, 1890. 22 с.
*Тюменское и Сибирское ханства / под ред. Д. Н. Маслюженко, А. Г. Ситдикова, Р. Р. Хайрутдинова. — Казань: Издательство Казанского университета, 2018. — 560 с. — ISBN 978-5-00130-021-2.

Санат:Төрелер
Санат:Қазақ ханымдары
Молекулалық оптика

**Молекулалық оптика**— заттың атомдық-молекулалық құрылымына тікелей байланысты болатын оптикалық сәуле шығару процесінің затпен әсерлесуін зерттейтін оптиканың бөлімі. Молекулалық оптика жарық толқындарындағы жеке актілердің бөлшектермен (молекулалармен, атомдармен, иондармен) және осы бөлшектерден құралған ортаның макроскопиялық параметрлерімен (мысалы, сыну көрсеткіші ) әсерлесу сипатын анықтайды. Осы тұрғыдан қарағанда молекулалық оптикада *жарық дисперсиясы, жарықтың сынуы* және әсіресе кеңірек көлемде *жарықтың шашырауы* зерттеледі. Жарықтың табиғи оптикалық анизотропиясы бар ортада (кристалдарда) таралуы кристаллооптикада қарастырылады. Изотропты ортаның анизотроптылығы электр өрісі (Керр эффектісі), магнит өрісі (Коттон— Мутон эффектісі), механикалық немесе гидродинамикалық күштердің өрісі (сұйық ағынындағы *сәуленің қосарланып сынуы* және фотосерпімділік құбылысы) тәрізді сыртқы өрістердің әсерінен пайда болады. Оптикалық активтілігі жоғары ортада (табиғи немесе магнит өрісінің әсерінен болатын, мысалы Фарадей эффектісі) жарықтың поляризация жазықтығының бұрылуы байқалады. М.о-да қарастырылатын осы тәрізді құбылыстардың көмегімен заттың қасиеті және оның құрамындағы бөлшектердің құрылысы туралы құнды мәліметтер алынады. Молекулаоптикалық құбылыстардың көпшілігі классикалық электрондық теорияның негізінде түсіндірілгенімен, оның толық теориясы *кванттық механика* ғана беріледі.

М.о. әр түрлі салада қолданылады. Әсіресе когерентті сәуленің қуатты көзі— *лазердің* шығуына байланысты М.о-ның өрісі ұлғая түсті. М.о-ның әдістері жеке молекуланың құрылымы мен сипатын зерттеуде кеңінен пайдаланылады. Молекулалардың жылдамдық қозғалысы салдарынан заттың тығыздығы азды-көпті өзгеріп отырады. Ал тығыздықтың өзгеруі салдарынан ортаның сыну көрсеткіші де өзгереді. Мұндай ортада жарықтың шашырау құбылысы байқалады. Тәжірибеге қарағанда құрамында ешқандай бөгде бөлшектер жоқ, мұқият тазартылған ортадан өткенде де жарық аздап шашырайды. Бұл құбылыс жарықтың молекулалық шашырауы деп аталады. Шашыраған жарықты зерттеу арқылы сұйық, кристалл, жоғары молекулалық қосылыстар, атмосфералық түзілістер (бұлт, тұман т.б.) сияқты әр түрлі ортаның құрылысы және ондағы бөлшектердің жылулық қозғалысының ерекшеліктері жайлы мәліметтер алынады. М.о. әрқашанда молек. спектроскопиямен тығыз байланысты болады. Қазіргі кезде космостық денелер ортаны зерттеуге арналған М.о-ның перспективті әдістері жетілдірілуде.
Жасыбай батыр Өмірұлы

**Жасыбай Өмiрұлы** (XVIII ғасыр) — қазақ батыры. Орта жүздің Арғын тайпасы Бәсентиін руынан шыққан. Әкесі от ауызды, орақ тілді атақты Өмір шешен. Анасы - қазақтың атақты батыры Олжабайдың апасы. Жасыбай ба­тыр құралайды көзге атқан мергендігімен аты шыққан. Баянауыл өңірін, басқа да қазақ жерін жоңғарлардан азат ету күресіне белсене араласқан.

## Күресі
Бір шайқас алдында Олжабай батыр Жасыбай батырға сарбаздарымен келе жатқан жоңғар жасағының жолын бөгеп, жiбермеудi тапсырады. Мыңға толмайтын жасақты бастаған Жасыбай батыр екi есе көп жау қолымен асқан ерлiкпен соғысады.Бiрақ оқыс тиген жау садағының оғынан қайтыс болады. Қазақ қолы шегiне бастайды.Сол кезде тау шатқалына Олжабай бастаған әскер кiредi. Олжабай батыр Жасыбай батырдың жау оғынан мерт болғанын естiп, қалмақтарды қырып салады. Бұл күнде ол жер Қалмаққырылған деп аталады. 

## Есімімен аталатын жерлер
Қазiргi Павлодар облысы Баянауыл ауданында Жасыбай көлi, Жасыбай тауы деген жерлер бар. Жасыбай батырдың бейiтi сол асудың үстiнде. Халық арасында батырдың ерлiгiн баяндайтын Ер Жасыбай жыры  сақталған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Еменшіл сұлыкеш

**Еменшіл сұлыкеш** (Emberiza aureola) шағын денелі (19-22 г), өте көркем сұлыкеш. 
## Биологиялық сипаттама
Жоны - қошқыл сарғылт, бауыры - лимонтәріздес сары, жемсауын сарғылт жолақ басып өтеді, қанатында және құйрығында ақ теңбілі бар, басының екі жағындағы маңдайы мен тамағындағы қара реңі арқылы аталықты басқа құстардың арасынан айқын көруге болады. Аналығы ашықтау өңді және қара түс болмайды, алайда жоны - қоңырқай, бауыры - сары, көмескілеу болуы да мүмкін. Басқа сұлыкештер тәрізді еменшіл сұлыкеш аралас жем жейді, балапандарды бунақденелілермен қоректендіреді. Ұялары жерде, құрғақ орындарға орналастырыдады, алайда кейде су жанындағы төмпешікке салады. Салындыдағы 4-6 қошқыл теңбілдер мен жіңішке сызықтармен мәрмәр түсті етіп безендірілген зәйтүн түстес - көгілдір түстен қоңырқай түске дейін боялған жұмыртқаларды ата-енелері ұяда кезектесіп, 13 күнге жуық басады. Балапандарын да ата-енелер 13-14 күн бірлесіп қоректендіреді. Бір жазда бір рет балапан өргізеді. Күзгі үшып өтуі туралы мәлімет жоқ.
## Таралуы
Бұл шығыс азиялық сұлыкеш бүкіл XX ғасыр барысында түрдің бір бағытта - батыста және оңтүстік батыста ұдайы таралуына жазушылар мен ғалымдар шығармасында мысал қызметін атқарды. Ол Қазақстанда орманды даланың шығыс және солтүстік өңірлеріне таман қоныстанады. Еменшіл сұлыкеш бұталарaы бар ылғалды, шөбі биік шалғынды үлескілерді ұнатады. Қыста Оңтүстік-Шығыс Азияға ұшып кетеді, сонымен бірге ұялайтын аймақтың батыс бөлігінен (одан таяуда ұшып келсе де) алдымен шығысқа, соңынан батысқа ұшып кетеді. Сондықтан еменшіл сұлыкештің Қазақстанға ұшып келуі еш жерде айқын емес. 
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Термиттер

**Термиттер** () немесе **аққұмырсқалар** — жәндіктердің жеке отрядына жатады. Қоғамда тіршілік етуіне байланысты және әртүрлі құрылыстар салуға қабілетті болғандықтан "ақ құмырсқалар"деп атайды. Жанұяларында ерекше топтар-жынысты даралар (топ ұйтқысы-аналық пен жынысты жетілген аталықтар), жұмысшылар, солдаттар. Жұмысшылар- қанатсыз, көздері соқыр, былқылдақ денесінің тұрқы 2-15 мм. Жұмысшылар ғана өз бетімен қоректене алады. Өсімдіктен шыққан құрғақ органикалық қалдықтармен, көбіне шөп жейтін жануарлардың қиымен қоректенеді. Қалған топтарды жұмысшылар сілекей безінің өнімдері және нәжістерімен қоректендіреді. Термиттер отряды (Isoptera) 10 жыл өмір сүреді. Оның көбеюі жаз айларында ғана(3ай) жүреді. Олар бір күнде 30000 жұмыртқа салады.

Жылу сүйгіш келеді, алайда көлеңкелі жерлерді де ұнатады. Илеулерінің негізгі бөлімі жер астында салынып, үстіңгі жағы 0,5 метр биіктікте мұнара тәрізді көтеріледі. Жоғарғы жағында үңгір жолдар орналасқан,оларды топырақты өз нәжістерімен жасырып салған. Тропиктерде өмір сүретін термиттер бірнеше метр биіктіктегі илеулерін салады. Мұнда көптеген басқа да омыртқасыздар тіршілік етеді. Термиттер елді мекендерде құрылыстарға зор нұқсан келтіріп, балшықтан салынған үйлер мен ағаш тіреулерді бүлдіреді.

## Қозғалыс және азық іздеу
Жұмысшы және солдат касталарының қанаттары болмағандықтан, сондықтан ешқашан ұшпайды, ал репродуктивті адамдар қанатты қысқа уақыт ішінде ғана пайдаланатындықтан, термиттер қозғалу үшін ең алдымен аяқтарына сүйенеді.

Азық-түлікті алу кезіндегі мінез-құлық термиттердің түріне байланысты. Мысалы, олардың кейбіреулері өздері мекендейтін ағаш құрылымдарымен қоректенсе, басқалары ұяның жанынан қоректенеді. Жұмысшылардың көпшілігі ашық далаға сирек шығады және қорғаныссыз жем-шөп іздемейді; олар жыртқыштардан қорғану үшін қорғаныш жамылғысына және қашу жолдарына сүйенеді.

Жер асты термиттері тамақ іздеу үшін туннельдер салады, ал тамақ көздерін таба алатын жұмысшылар жұмысшыларды тартатын феромондарды шығару арқылы ұяластарын тартады. Азық-түлік жинаушылар бір-бірімен байланысу үшін жартылай химиялық заттарды пайдаланады, ал ұясының сыртында қоректене бастаған жұмысшылар кеуде бездерінен феромондарды бөліп шығарады. Мысалы, Nasutitermes costalis түріндегі жемдік экспедиция үш кезеңнен тұрады: біріншіден, сарбаздар аумақты зерттейді. Олар азық-түлік көзін тапқан кезде, олар басқа сарбаздар мен жұмысшылардың шағын тобын әкеледі. Екінші кезеңде жұмысшылар учаскеге көптеп келеді. Үшінші кезең қатардағы жауынгерлер санының азаюымен және жұмысшылар санының ұлғаюымен сипатталады. Оқшауланған термит жұмысшылары кездейсоқ серуенді өздерінің басқа термиттерді табу немесе жем іздеу үшін оңтайландырылған стратегия ретінде пайдалана алады.
thumb|250px|Термиттер арасындағы полиморфизм<br> '''A''' — Билік етуші патша<br> '''B''' — Билік етуші патшайым<br> '''C''' — Екінші ханшайым<br> '''D' '' — Үшінші ханшайым<br> '''E''' — Жауынгер<br> '''F''' — Жұмысшы

Санат:Термиттер
Сан-Стефан бітім шарты

thumb|250px|right|Осы ғимаратта Сан-Стефан бітім шартына қол қойылған
thumb|250px|right|Сан-Стефан бітім шарты бойынша балкан мемлекеттердің және Ресейдің шекаралары
**Сан-Стефан бітім шарты** (19 ақпан (3 наурыз) 1878жыл) - 1877-78 жылғы орыс-түрік соғысын аяқтаған шарт. Балкан халықтары Османлы империясының қысымынан босау үшін маңызы зор болды.

1877-78 жылғы Орыс-Түркия соғысының нәтижесінде Ресей әскері Османлы империясының бүкіл европалық бөлімін басып алды.  1878 ж. 16 наурызда Сан-Стефанода (Константинопольдің батыс  провинциясы, қазіргі Ешилькёй (*Yeşilköy*)  Стамбулдың  Бакыркёй ауданында)  Ресей жағынан Константинопольдағы бұрынғы елші - граф Николай Игнатьев және Балкандағы орыс әскердің дипломатиялық кеңсенің басшысы, келешек елші - А. И. Нелидов, ал  Түркия жағынан сыртқы істер министрі Савфет паша және Түркияның Германиядағы елшісі - Саадуллах-паша қол қойды.

Сан-Стефан бітім шарты бойынша:

* Черногория, Сербия мен Румыния толық тәуелсіздік алды және олардың территориясы едәуір ұлғайтылды.

* Босния мен Герцеговинаға Осман империясы құрамында автономия правосы берілді.

* Түркия Ресейге 310 млн рубль котрибуция  төлеуге міндеттенді.

* Балкан түбінде ірі славян мемлекеті - Болгарияның құрылуына байланысты  Ресейдің позициясы нығайды.

Англия мен  Австро-Венгрияның Ресейге қарсы дұшпандық позиция ұстауы нәтижесінде Сан-Стефан бітім шарты түпкілікті болмады, оның "жалпыевропалық мүдделерге" қатысты бөлімдері халықаралық конгрессте (Берлин конгресі, 1878)   қайта өзгертілді.

### Қызықты деректер
Осы күге дейін Болгарияда Сан-Стефан бітім шартына қол қойылған күн  ұлттық мейрам күні, Болгарияның азаттық алу және қайта құрылу күні болып тойланады.

Сан-Стефан бітім шартының  құрметіне 1-ші наурыз 1878 ж, ашылған  астероидтың (185)  аты Эвника деп қойылған, себебі Эвника деген сөз - грек мифология бойынша "бақытты жеңіс" деп аударылады.

## Сыртқы сілтемелер
* Текст договора на hronos.ru
* ''Николай Троицкий'' Русско-турецкая война 1877—1878 жж./Итоги // Россия в XIX веке. Курс лекций. М., 1997.
 
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Бітімгершілік келісімдер
Санат:1878 жыл
Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:Османлы империясының халықаралық келісімдері
Санат:Болгария тарихы
Санат:Румыния
Санат:Сербия
Санат:Черногория
Санат:Түркия тарихы
Санат:Орыс-түрік соғыстары
Мұнай кен орындарын игеру кезеңдері (сатылары)

Кен орындарын игеру табиғи режимде немесе қабатқа әсер ету әдістерін қолданыумен жүргізіледі. Әдісті таңдау геологиялық-технологиялық шарттарға байланысты болады.

Мұнай кен орындарын игеру кезеңдері (сатылары) өлшемсіз уақытқа байланысты мұнай өндіру динамикасы бойынша бөлінеді, яғни жинақталған өндірілген сұйықтың мұнайдың баланстық қорына қатынасымен сипатталады.
 
**І саты** – пайдалану кезеңін (объектісін) игеру - өнімнің өсу сатысы – ол мұнай өндірудің максималды берілген деңгейге дейін қарқынды өсуімен сипатталады және пайдалану қоры шамамен 60-80%-ке дейін ұлғаяды. Ұңғы өнімі аздап суланады (егер мұнай тұтқырлығы 5 мПа∙с дейін болса 3-4%-ке, ал тұтқырлығы жоғары болса 35%-ке дейін суланады). Бұл сатының ұзақтығы 4-5  жылды қамтиды.

**ІІ саты** – мұнай өндірудің жоғары деңгейін бір қалыпты ұстап тұру – бұл сатыда 3-7 жыл аралығында мұнай өндірудің жоғары деңгейі тұрақты сақталады, кейде тұтқырлығы аз мұнай кен орындарын игеру кезінде бұл аралық бірнеше жылға созылуы мүмкін. Резервтегі қордың есебінен ұңғылар саны максимумға дейін өседі. Өнімнің сулануы өсе түседі (65%-ке дейін) және сулануға байланысты ұңғылардың аздаған бір бөлігі ұңғыны пайдаланудың механикалық тәсіліне ауысады.

**ІІІ саты** – мұнай өндірудің едәуір төмендеуі – мұнай өндірудің тез құлдырауымен, өнімнің сулануына байланысты (ұңғылар тоқтатылып ұңғылар қорының азаюымен), ұңғылар қорының барлығын пайдаланудың механикалық тәсіліне ауыстырумен, ұңғы өнімінің 80-85%-ке дейін сулануымен сипатталады, әсіресе тұтқырлығы жоғары мұнай кен орындарында сулану көрсеткіші қарқынды болады. Бұл сатының ұзақтығы алдыңғы сатылардың ұзақтығына байланысты және орта есеппен 5-10 жылды құрайды. 
Алғашқы үш сатыны игерудің негізгі кезеңі деп атайды. Осы уақыт аралығында кеніштен (алынатын мұнай қорынан) 80-90%-ке дейін мұнай алынады.

**ІV саты** – игеруді аяқтау сатысы. Ол сұйық алу артып мұнай алу қарқынының баяу төмендеуімен, алдыңғы сатыларға қарағанда өнімнің сулануы тез өсіп, ұңғылар қорының азаюымен сипатталады. Бұл кезең аралығында жалпы өнім алу мұнайдың баланстық қорының 10-20% құрайды. Соңғы сатының ұзақтығы алдыңғы барлық игеру кезеңінің ұзақтығымен салыстырылады. Ол 15-20 жыл немесе одан да бірнеше ондаған жылды құрайды және экономикалық тиімділік шегімен (рентабельділікпен) анықталады. Бұл әсіресе ұңғы өнімі 98% суланғанда басталады.
Сап алтын

thumb|Бернар Отто Холтерман және Холтерман плитасы
**Сап алтын** - алтын құрамындағы күмістің (43 % -не дейін) қатты ерітіндісі  түрінде кездесетін минерал.

Кубтық сингонияда кристалданады, жеке кристалдарыоктаэдр, ромбылық додекаэдр, куб сияқты болады.

Түсі қанық және солғын сары, қызғылт. 
Қаттылығы  Моос шкаласы  бойынша 2,5 
Тығыздығы 19700-16800 кг/m².

Түйірлерінің ірілігіне қарай Сап алтын 
* нәзік дисперсті (1-5 мк), 
* тозаң тәрізді (5-50мк), 
* ұсақ түйірлі (0,05-2мм), 
* ірі түйірлі (2 мм-ден жоғары) болып ажыратылады.

Салмағы 5 грамнан жоғары Сап алтын арнаулы есепке алынады. Сап алтынның ірі кесектері  Австралияда ("Холтерман плитасы" - жыныс кесектерімен қоса285 г, "Сүйкімді бейтаныс" - 70,9 кг, "Күткен қонақ" - 68,1 кг), Оралда ("Үлкен ұшбұрыш" немесе "дүниежүзілік монстр" - 36,2 кг), Ленада табылды.

Шығыс Қазақстанда революциядан бұрын салмағы 32 фунттық, Ұлы Отан соғысы жылдары 20 кг-дай, 1966 ж. Бестөбе алтын кенінде 900 г Сап алтын кесектері  табылды.

Сап алтын кварц желілерінің жарықшаларында пирит, арсенопирит, пирротин т.б. сульфидтермен бірге ұшырайды. Ағынды су арқылы кесек жыныстармен бірге көшкенде қажалады, жұмырланады, пішіні өзгереді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Алтын
Қалдық (математика)

**ҚАЛДЫҚ** — бөлінгіштен әр түрлі еселік бөлгіштерді шегеруден пайда болатын ең кіші оң сан. Егер ~a және ~b — бүтін теріс емес (яғни оң сан және нөл болса) сандар болса, онда ~a және b санына қалдықпен бөлінуі үшін мына шарттар орындалатын  ~x және ~y— бүтін әрі теріс емес сандарының анықталуы қажет: 1) ~a= xb + y; 2) ~y мұндағы a— бөлінгіш сан, ~b — бөлгіш сан, ~x — бөлінді сан, ал ~y —  бөлінбейтін қалдық сан. Егер ~y = 0 тең болса, онда ~a санына ~bқалдықсыз бөлінеді делінеді.

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Қарапайым математика

**КАРАПАЙЫМ МАТЕМАТИКА **— математиканың айнымалылардың, функциялардың, шектің жалпы ұғымдарын және жиынның да жалпылама ұғымдарының бөлімдері мен әдістерінің жиынтығын қамтымайтын бөлімі. Қарапайым математика негізінен арифметиканы, сандардың карапайым теориясы деп аталатын теорияны, қарапайым алгебраны, қарапайым геометрия мен тригонометрияны камтиды. Қарапайым математиканы қысқаша "тұрақты шамалар математикасы" деп атауға болады.
## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Қатынас (математика)

**КАТЫНАС**, екі санның қатынасы — бір санды екінші санға бөлу. Бір шаманы өлшем бірлігі ретінде қабылданған екінші шамамен салыстыру (өлшеу) нәтижесінде пайда болатын сан, біртекті екі шаманың қатынасы деп аталады. Егер екі шама ортақ бір өлшем бірлігі арқылы өлшенетін болса, онда бұлардың катынасы осыларды өлшеген санға тең болады.

Екі кесіндінің ұзындықтарының қатынасы рационал немесе иррационал санмен өрнектеледі. Алғашқы жағдайда кесінді өлшемдес деп, ал екінші жағдайда өлшемсіз деп аталады. Ежелгі кездегі математиктердің иррационал сандардан мағлұматы болмаған; олар үшін екі кесіндінің "қатынасы" сан ұғымын бермеген.

Шамалардың (сандардың) катынасы — ~a : b өрнегі, мұндағы ~a және ~b - кез келген математикалық шамалар (немесе сандар).
## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Саппоро

**Саппоро**   — Жапонияның үлкендігі бойынша төртінші Хоккайдо аралындағы қала, экономикалық, өнеркәсіптік, мәдени орталығы. Халқы -  1 896 207  (2010), көлемі - 1121,12 км². Қалада Хоккайдо университеті бар.

Саппоро — 1972 Қысқы Олимпиада ойындарының астанасы, үш Қысқы Азия ойындарының астанасы - 1986, 1990, 2017 ж.

Саппоро - шипажайлы орын, қала маңында көптеген ыстық минералды бұлақтар бар. Жылда қыста дәстүрлі өтетін Қар фестивалі бүкіл әлемнен 2 млн туристтерді жинайды.

Климаты - қоңыржай муссонды климаты.

### Туыстас қалалар
Саппороның туыстас қалалары бар
* Мюнхен, Германия, 1972;
* Портленд , Орегон штаты, АҚШ, 1959;
* Жаңасібір, Ресей, 1990;
* Южно-Сахалинск, Ресей, 1972;
* Шэньян, Қытай, 1980;
* Тэджон, Оңтүстік Корея, 2010


Сурет:Hokkaido University.jpg|Хоккайдо университеті 
Сурет:Sapporo TV Tower 20070812.jpg|Телемұнара
Сурет:YOSAKOI Soran Festival.jpg|Қалада дәстүрлі өтетін би фестивалі
Сурет:SapporoDome2004-2.jpg|Қысқы спорт кешені
Сурет:Sapporo Beer Museum.JPG|Сыра мұражайы
Сурет:Spectaculars of Susukino-Sapporo.jpg|Қаланың түнгі көріністері


## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Жапония қалалары
Малабо

**Малабо** () (1973 жылға дейін Санта-Исабель, *Santa Isabel*) — Экваторлық Гвинеяның астанасы, порт, аэропорт.

Биоко (немесе Фернандо-По) аралының солтүстік жағында орналасқан. Экваториалдық Гвинеяның коммерциялық және қаржы орталығы.

Ағаш тілу және өндеу, пальма майы, сабын кәсіпорындары бар. Шетке какао, кофе, жеміс, жидек, ағаш материалдары шығарылады.

1969 жылғы елдегі жаппай тәртіпсіздіктен кейін европалық тұрғындардың саны көп қысқарды.

1980-ші жылдардың орталарында мұнайдың жаңа кен орындары табылғаннан кейін қаланың даму қарқыны, халықтың  жұмыспен қамтылуы 90%-ға көтерілді.

## Климат
Ортажылдық жауын-шашын мөлшері - 1900 мм, ауаның орта температурасы 25°С. Жалпы климаты қолайсыз болып саналады.

## Сыртқы сілтемелер
* 

## Дереккөздер

Санат:Экваторлық Гвинея қалалары
Джордж Сантаяна

**Джордж Сантаяна** (,  испан аты *Хорхе Агустин Николас Руис де Сантаяна*; (16.12.1863,Мадрид — 26.09.1952,Рим) — шығу тегі испандық американ философы, жазушы, сыншыл реализм өкілі. Испандық азаматтығын өмір бойы сақтағанмен  Сантаяна ағылшыншы жазып, АҚШ-та өсіп сол жерде білім алған, сол себепті американдық болып саналады.  

### Философиясы
Өмір философиясында иррационалдық бағытты ұстаған. Материалдық дүниенің объективті өмір сүруін мойындамай отырып, адам тек "мәнді" ғана,  яғни танымдағы объектілердің  белгісі болып көрінетін заттардың бар немесе туынды сапаларын тани алады дейді. "Мәнді" түсіну жағынан С.Платон мен Э. Гуссерльге жақындас. Сантаяна сананы эпифеномен деп: таным шындықты бейнелемейді, тек "азды-көпті мәні бар поэзия" деп қарайды. Эстетикада әсемдікке "объективтелінген ляззат" деген анықтама береді. Эстетикада "искейпизмді" (ағылышынша - бойын аулақ салу) жақтайды: бақытты рухтың тәннен, дүниеден,  танымнан босануынан іздеу керек деп санайды.  Социологияда ("Үстемдік пен өкімет", 1951) Сантаяна жаңа теория ұсынады, оның теориясы бойынша қоғамның дамуын өзін-өзі қорғап қалу, материалдық игілікке ұмытылу инстинктісі арқылы түсіндіріледі.

Саяси ілімде  Сантаяна антидемократиялық "элиталық" өкіметін қолдайды. Діни дүмшелікті теріске шығара отырып, Сантаяна дінді "қоғамдық тәртіптің поэзиясы" деп мойындайды.

### Шығармалары
* «The life of reason», 1905—1906
* «Scepticism and animal faith», 1923
* «The last puritan», 1935

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:АҚШ жазушылары
Санат:Испания философтары
Санат:Испанияда туғандар
Қатар (математика)

**ҚAТАР** — мына түрдегі шексіз қосынды: ~u_{1}+u_{2}+\ldots +u_{n}+... немесе қысқаша ~\sum _{n=1}^{\infty }u_{n} болып жазылады.~ u_{1},u_{2},\ldots u_{n\ldots }- қосылғыштары катардың мүшелері деп аталады, қатардың шектеулі санды мүшелерінің қосындысы ~S_{n}=u_{1}+\ldots +u_{n}, мұндағы~n = 1, 2, ..., - n ретті қатардың дербес қосындылары делінеді.

Қатар сандар мен функцияларды зерттеуде және жуықтап есептеуде қолданылатын маңызды құрал болып табылады. 

Мысалы, шектеусіз ондық бөлшек ~0,333\ldots =\dfrac {3} {10}+\dfrac {3} {10^{2}}+\ldots  және шектеусіз кемімелі геометриялық прогрессияның мүшелерінің қосындысы ~1+q+q^{2}+\ldots q^{n}+\ldots =\dfrac {1} {1-q}, мұндағы ~|q| қатарға мысал болады.

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Дедекинд қимасы

**Дедекинд Қимасы**– нақты сандарға иррационал сандарды енгізудің аксиомалық әдісі; нақты сандардың геом. түсіндірмесіз алынған арифметикалық анықтамаларының бірі. A|B белгісімен белгіленеді. A жиыны Д. қ-ның төменгі класы, B жиыны Д. қ-ның жоғарғы класы деп аталады.

Санат:Геометрия бойынша аяқталмаған мақалалар
Қисық (математика)

**ҚИСЫҚ** — координаттары кесінді немесе сан осінде берілтен бір нақты параметрдің функциясы болып табылатын нүктелердің жиыны. Математиканың әр түрлі салаларында осы анықтамаға қосымша кажетті бір шектеулер енгізіледі. Әдетте, жалпы жағдайда сызық болып саналады да өз ауқымына түзу сызықты да қамтиды. Түзу сызық кисықтың дербес жағдайы болып есептеледі.

Екінші реттік қисық — ~a_{11}x^{2}+2a_{12}xy+a_{22}y^{2}+2a _{13}x+2a_{23}y+a_{33}=0  (~i,j үшін барлық ~a_{ i,j } нөлге тең емес) екінші дәрежелі алгебралық тендеуді қанағаттандыратын декарттық координаттары болатын жазық сызықгар.

**Жазық қисық**— координаттары ~F(x,y) = 0 теңдеуін қанағаттандыратын жазықтық нүктелерінің жиыны.

**Кеңістіктік кисық**— бүкіл нүктелері бір жазықтықта жатпайтын қисық.

**Сырттай сызылған қисық**— берілген көпбұрыштың барша төбелері жанасатын (тірелетін) қисық.

**Тегіс қисық**— барлық нүктесінде үздіксіз өзгермелі жанамасы болатын қисық.

**Іштей сызылған кисық**— берілген көпбұрыштың әрбір қабырғасымен жанасатын әрі оның ішінде орналасқан қисық.

## Дереккөздер



Санат:Қисықтар

Санат:Алгебра
Қозғалыс (математика)

**Қозғалыс** — екі нүктенің арақашықтығы сақталатын евклидтік кеңістікті түрлендіру. Геометрияны аксиомалық негізде құру кезінде қозғалыс негізгі ұғым ретінде қабылдана алады. Осы жағдайда конгруэнттілік аксиомасының орнына қозғалыс аксиомасы енгізіледі [егер пішіндер кандай да бір қозғалыс арқылы бірінен екіншісіне түрленетін болса, пішіндер конгруэнтті деп аталады].

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Геометрия
Қисықтық

**ҚИСЫҚТЫҚ** — кез келген геометриялық объектінің (қисықтың, беттің, кеңістіктің) қарапайым деп аталатын әлгілермен біртекті объектілерден (түзуден, жазықтықтан, евклидтік кеңістіктен) ауытқуының өлшемі.
## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Қосылғыш

**ҚОСЫЛҒЫШ** — қосу амалы орындалатын, ~a + b = x өрнегіндегі ~a, b — қосылғыштар; бұлар жеке алғанда қосылғыш делінеді, ал ~x —қосу амалының нәтижесі — қосынды. Қосылғыштардың орындарын ауыстырғанмен қосынды өзгермейді.
## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Қосылыс (математика)

** ҚОСЫЛЫС **— комбинаториканың зерттейтін элементтерінің (теру, алмастыру, орналастыру) өзара орналасуын (конфигурациясын) білдіретін жинақы жалпылама атауы.

* **Алмастыру**— шектеулі жиынның элементтерін белгілі ретпен орналастыру. Әр түрлі «элементтерден кұралған алмастыру саны ~P_{n}=n! ("эн факториалға" тең деп оқылады).
* **Орналастыру**— берілген жиынның әр түрлі элементгершің шектеулі тізбегі; ~n элементтен құралған берілген жиынның ~k элементінен құралған жиын —~A_{n}^{k} немесе ~(n)_{k} белгісімен белгіленген және оның саны ~n!(n - k)!-ға тең.
* **Теру**— ~n элементтен құралған жиынның ~k элементтен алынған ішкі жиыны; ~n элементтен ~k-дан алынған ~C_{n}^{k} немесе ~(\frac{k}{n}) болып белгіленеді және оның саны ~C_{n} ^{k} = \frac{n!}{k!(n-k)} формуласымен анықталады.

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Қорытынды (математика)

**ҚОРЫТЫНДЫ**, логикалық — белгілі бір түсініктің ақикаттығына көз жеткізу үшін айтылатын ой түйіні; ой түйін белгілі бір теорияның аксиомаларына және бірқатар жорамалдарға немесе болжамдарға негізделеді және де алдыңғы белгілі аксиомалар мен болжамдардан бастапқы айтылғандармен логикалық байланыста болатын жаңа пікірлерге жол беріледі. Бұл әдістің математикалық теорияларды аксиомалар негізінде қалыптастыруда маңызы зор. Аксиомалық теориялардағы логикалық қорытындыны зерттеумен математикалық логика айналысады.
## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Қосу

250px|нобай|оңға|3 + 2 = 5
**Қосу** — берілген бірнеше санның қосындысы анықталатын арифметикалық амал. a және b сандарын қосу нәтижесінде a мен b сандарының (яғни қосылғыштарының) қосындысы деп аталатын x саны пайда болады. Қосу амалы орындалған өрнек былайша жазылады: ~x = a + b, ~a — қосылғыш, ~b — қосылғыш, ~x — қосынды. Қосу амалының нәтижесі (~x) — қосынды деп аталады. Қосу амалына барлық сан аймағында (облысында) шектеу жоқ, бір мәнді орындалады.

Кез келген ~a, b және~ c сандары үшін сәйкес аймақтарда (облыстарда) қосу амалының заңдылықтары тура:

* ~a + b = b + a (ауыстырымдылық);

* ~a + (b + c) = (a + b) + c (терімділік);

* ~a + 0 = 0 + a (~0 — қосуға қатысты бейтарап элемент).

Ауыстырымдылық пен терімділік заңдары қосылғыштардың реттілігі қосындыға әсер етпейтіндігін дәлелдейді.

Қосу амалын "~+" ("плюс") таңбасымен белгілеуді 1489 жылы чех математигі Ян Видман (1460 — XVI ғ.) ұсынған.

## Дереккөздер

Санат:Бастауыш математика
Санат:Математикалық таңбалар
Сирия азаматтық соғысы

**Сирия азаматтық соғысы** (‎‎) — Сирияның бірнеше қалаларында үкіметке қарсы бұқаралық толқулар ел президенті Башар әл-Асадқа және Баас партиясының жұмысын тоқтатуға арналған тыныш көтерілістен басталып, 2011-дің көктемінде қарулы қақтығысқа ұласты.

Сирияда мұндай қарулы қақтығыстың туындауына - Сирия елі ұзақ уақыттық жымысқы істері себеп болды. Ресей пен Иран ұзақ жылдар бойы Сириянің диктаторы Башар әл-Асадты қаржыландырды, сөз бостандығы мен демократия, адам құқықтары деген сылтаулармен араб тілінде шығатын Азаттық сияқты халықты арандатушы ақпарат құралдарын қаржыландырып бағыт бағдарларын берді, сөз бостандығы мен демократия деген сылтауымен халықты арандатып жүретін түбінде халыққа жау оппозицияны астыртын қолдады, өзін Сириялық араб ретінде көрсететін араб тілін жетік меңгерген Батыстық интернет боттар арқылы əлеуметтік желілерде де Сирия халқының санасын Сирия басшысына қарсы ұзақ уақыттар бойы улады. Сирия халқына Сирия билігін тек қана жақсы жағын көрсетіп жүрді. Сирияның əлеуметтік желілеріне араб ретінде еніп алған Ресейлік интернет боттар мен Ресейге сатылған оппозиция өкілдері күн түн демей азаннан кешге дейін Сирия диктаторы Башар әл-Асадты мақтай берді. Осылайша жылдар бойы Ресей интернет боттары Ливия халқын өз басшыларына қарсы арандатып миларын әбден улады. Көтеріліс кезінде Ресей пен Иран ағылып келіп жатқан қаруларды қабылдап жатқан әл-Асадтың əскері бұл қаруларды Ливияның санасы уланған халық бөлігіне үлестірді. Осылайша көтерілісшілер мен Ливия əскері арасында ұзақ жылдарға созылған соғыс басталды. Ливияның тас талқаны шығып халқы бұрынғыдан ондаған есе кедейленіп кетті. Жұз мыңдаған халық қырылып, миллиондаған халқы сыртқы елдерге қашты. Ливия ел болмай қалды. Қазіргі кезде Орта Азия тілдерін жетік меңгерген Ресей мен Қытай интернет боттары әлеуметтік желі арқылы өзін билікті сынағыш қазақ ретінде көрсетіп қазақтардың санасын өз билігі мен президентіне қарсы арандатып жатқанын көруге болады. Улап арандатуға сылтау көп. Сақтық керек. Сауат керек. Жаһилдық абырой әпермейді. Сирияда қараңғылық арқасында әл-Асадтың әскер мен сириялық оппозиция ЕСӘ (Еркін Сириялық Әскер) арасындағы соғыс басталды. ЕСӘ-нің пайымдауынша олар "Башар әл-Асад режимі жасаған қырғын мен қарақшылық қылмыстарға қарсы" ал мемлекеттік шенеуніктер және Башар әл-Асад "лаңкестерге қарсы" соғысуда.

## Тағы қараңыз
* Сириядағы азаматтық соғыс хронологиясы (2011–2012)

## Дереккөздер

Санат:Ағымдағы оқиғалар
Санат:Азамат соғыстары
Санат:Сирия тарихы
Мика Ямамото

**Мика Ямамото** (山本 美香 Yamamoto Mika) (26 мамыр 1967 – 20 тамыз 2012) жапондық видео және фото журналист, жапондық "Japan Press" хабар агенттігінің жеңімпазы. Ямамото 20 тамыз 2012 жылы Сирия азаматтық соғысын бейнетаспаға түсіру сәтінде Алеппо (Сирия) қаласында мерт болды. Ол - Сирия төңкерілісінің кезінде өлтірілген тұңғыш жапон және төртінші шетел тілшісі. Ол 2012 жылы Сирияда өлтірілген тілшілердің есебінде 15-інші.
=Жанұясы=
Ямамото Яманаши ауданындағы Цуру қаласында 26 мамыр 1967 жылы туған. Оның екі апасы болды және әкесі Коджи Ямамото, "Asahi Shimbun" арнасының репортёры. Мика Цуру университетін тәмамдады.
Қиылысу

**Қиылысу** –
1) жиындарға қолданылатын негізгі  амалдардың бірі. Бірнеше  жиынның жиынтығы ~A_{\alpha} (шектеулі немесе шектеусіз)  болсын дейік. Сонда берілген барлық жиындардағы элементтердің жиыны (барлық ~A_{\alpha} жиындарына ортақ элементтер жиыны) осы жиындардың қиылысуы деп аталады.

Жиындардың қиылысуы ~A =  \cap  A_x  болып белгіленген.

500 px|Қиылысу 

2) Геометриялық объектілердің ортақ нүктелерінің болуы.

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Қосындылау

**Қосындылау** — 
# Шектеулі қосылғыштардың қосынды мәнін анықтау.
# Дербес жағдайда анықталған интегралды, шектеулі қосындысының шегін анықтау.

## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Уикиқайнар

**Уикиқайнар** () — ашық кітапхана — «Уикимедиа» қорының коммерциялық емес жобасы. Бұл жобаның *мақсаты* барлық тілдерде қолжетімді мәтіндерді қамтамасыз ететін, әрдайым толықтырылып отыратын электрондық кітапхана құру. Жоба өз жұмысын 2003 жыл маусымның 20 бастап атқаруда.

## Уикиқайнардың қазіргі кездегі көлемі
Жобаның статистика бетінде көрсетілген ақпарат бойынша, 2013 жылдың 31 мамыр айында 48 тілдік бөлім болды, олардың ішінде ең көлемдісі болғандары:
# Орыс тіліндегі бөлім — 251 427 мақала,
# Ағылшын тіліндегі бөлім — 226 519 мақала,
# Француз тіліндегі бөлім — 100 314 мақала,
# Португал тіліндегі бөлім — 88 624 мақала,
# Неміс тіліндегі бөлім — 74 001 мақала.

Ал мета-уики ақпаратты бойынша, 2013 жылдың 5 шілдесінде Уикиқайнардың 63 тілдік бөлімі болды және алғашқы бестікке келесі бөлімдер еңді:
# Француз тіліндегі бөлім — 1 376 760 мақала,
# Ағылшын тіліндегі бөлім — 956 868 мақала,
# Неміс тіліндегі бөлім — 303 359 мақала,
# Орыс тіліндегі бөлім — 259 120 мақала,
# Итальян тіліндегі бөлім — 140 339 мақала.
## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Анықтама «Уикиқайнар деген не?»
* Нұсқама «Уикиқайнар неден тұрады»
* Статистика 
Санат:Уики-жобалар
Апланат

**Апланат** (  — теріске шығару и  — қате, адасу, ауытқу) — диафрагмамен салыстырғанда симметриялы орналасқан екі ахроматты линзадан тұратын, аберрациялық кемшіліктерден арынлған фотографиялық объектив.

1866 жылы Хуго Штайнхайлем (Hugo Adolph Steinheil)  өзі құрастырған объективтің атын «Апланат» («Aplanat») деп қойып,  бірінші рет терминді қолданған. 1-2 апта көлемінде Джон Далльмайер (John Henry Dallmeyer) барабар объектив құрастырып, атын «Рапид Ректилинеар» (Rapid Rectilinear) деп қойған.

Сурет:Rapid rectilinear.svg|Оптикалық схема
Сурет:Aplanat.jpg|

Бірақ та мұнда астигматизм ауытқуы түзетілмейді.

Апланат қазіргі уақытта аз пайдаланады. Анастигмат жасалғанға дейін ол жарық күші 1:8 универсал объектив және жарық күші 1:16 кең бұрышты объектив ретінде көп қолданылады.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* zur Geschichte der Kameraobjektive

Санат:Оптика
Санат:Физикалық оптика
Чхуңчхоң-Намдо

**Чхуңчхо́ң-Намдо́** (Оңтүстік Чхуңчхоң) — Оңтүстік Кореяның батысында орналасқан провинция. Әкімшілік орталығы — Тэджон қаласы.

## Экономика және ресурстар
Провинцияның үштен бір бөлігі ғана адаммен игерілген. Негізгі шаруашылық саласы — ауыл шаруашылығы және балық аулау. Жағалаудың 220 шаршы километрі тұз өңдірісіне пайдаланылады. Пайдалы қазбалары: тас көмір, алтын, күміс, сирек кездесетін жерасты металлдары торий және цирконий. 
Қазіргі таңда жоғарғытехнологиялық өңдіріс дамуда. Провинция шекарасында бірнеше техноалаңдар салынған. Сол себепті провинция экспорты 2001 жылдан 2005 жылға дейінгі аралықта 116 млн доллардан 335 млн долларға өсті.

## Назар аударарлық орындар
845 метр биіктікте орналасқан Керен тауының жоталарында орналасқан ұлттық саябақ өзінің жартастарымен әйгілі. Алаңда будда храмдары орналасқан. 1978 жылы *Тхэана Ұлттық Теңіздік паркі* ашылған.
## Әкімшілік бөлінісі
Чхунчхон-Намдо 8 қалаға (*си*) және 8 уездге (*кун*) бөлінген.

## Символдар
* Гүл: хризантема.
* Құс: мандарин үйгері.
* Ағаш: тал.
* Маскоттар: Гыдори және Гыйоми тасбақалары.

## Сілтемелер
* Провинция сайты (англ) 

Санат:Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі
Ахмед Әл Әсир

**Ахмед Әл Әсир** ливандық мұсылман суннит,  оңтүстік Ливанның қаласы Сайдадағы "Биляль бин Рабах" мешітінің бұрынғы имамы. Жергілікті саясатта беделі және әсері көбейгендіктен және БАҚ-мен қарым-қатынасы жақсы болғандықтан, ол Ливанның қазіргі саяси сақынасындағы үлкен және белгілі тұлғаға айналды. Оны "саляфи" деп атайды, бірақ ол өзін ұлттық телеарнада сектаға қатысы жоқ суннитпін деп атады. Ол Иранға және лаңкестік қарулы шиит тобы Хезболлаға қарсы сөз сөйледі, сөзінде оларды Ливанның діни балансын және демократиясын құртуында айыптады.

## Дереккөдер



Санат:Ливан
Ақиқат пен аңыз (роман-диалог)

500|нобай|оңға|Ақиқат пен аңыз кітабы
**Ақиқат пен аңыз** — роман-диалог

**Ақиқат пен аңыз** — Әзілхан Нұршайықовтың қаһармандық рухтағы шығармаларының бірі. Роман-диалог 1978, 1980, 2009 жылдары жеке кітап болып жарыққа шықты.

## Қысқаша мазмұны
Бұл шығармада Ұлы Отан соғысының даңқты каһарманы, гвардия полковнигі Бауыржан Момышұлының азаматтық, ерлік тұлғасын мүсінделеді. Баукеңнің сонау балауса жастық шағынан бері, Совет Армиясының үздік мектебінде шыңдалу кезіңіне, Ұлы Отан соғысының отты жылдарынан бастап күні бүгінге дейінгі ұлағатты өмір жолын шынайы фактілер аясында қызғылықты баяндайды. Романның жазылу формасы да ерекше: бүкіл оқиға автор мен кейіпкердің диалогі арқылы өтеді.

## Шығарманың басты кейіпкері
**Бауыржан** -  Кеңес одағының батыры, жазушы, Екінші дүниежүзілік соғыстың даңқты жауынгері, әскери қолбасшы, стратег және тактик. Шығармада Бауыржан өзі айтқанынан қайтпайтын, тәкаппар,өр мінезді кісі болғанынын көрсетеді. Жас кезінен бастап әкесінің сөздерін жадында сақтап өскен адам. Өлсе де өтірік айтпайтын, жамандық ойламайтын ақ жүректі кісі болған. 

1928-1930 жылдары бастауыш мектепте ұстаздық етеді. Біраз уақыт аудандық атқару комитетінің жауапты хатшысы ретінде қызмет атқарады. Аудандық милицияда 6 айдай жұмыс істейді.

1932 - 1934 жылдар аралығында Қызыл Армия қатарына қызмет етеді. 1933 жылы полк мектебін бітіреді. 

## Тағы қараңыз
* Әзілхан Нұршайықов
* Бауыржан Момышұлы

## Дереккөздер
#http://ikitap.kz/book/a_nurshaiykov_akikat_pen_anyz/files/assets/basic-html/page2.html

Санат:Алфавит бойынша кітаптар
Құраушы (математика)

**Құраушы** - математикалық объектіні анықтайтын жиынтық элементтерінің (бөліктерінің)біреуі (бірі).
## Дереккөздер



Санат:Математика

Санат:Алгебра
Лагранждың төрт квадрат қосындысы теоремасы

**Лагранж теоремасы** -натурал санның әрқайсысы төрт бүтін санның екінші дәрежелерінің қосындысына тең. Бұл теореманы 1772 жылы француз математигі  Жозеф Лагранж (1736-1813) дәлелдеген.
:p = a_0^2 + a_1^2 + a_2^2 + a_3^2\ 

мұндағы a_0, a_1, a_2, a_3 бүтын сандар.  Мысал ретінде 3, 31 және 310 келесі төрт квадраттар қосындыс ретінде өрнектеле алады:

:3 = 1^2+1^2+1^2+0^2
:31 = 5^2+2^2+1^2+1^2
:310 = 17^2+4^2+2^2+1^2.
## Дереккөздер



Санат:Сандар теориясындағы теоремалар