open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Миналау

**Миналау** – миналанған алаңдар жасау, қарсыласты шығынға ұшырату, маневрін қиындату және құрылыстарын қирату мақсатында миналар тобын және жеке миналарды қою. Негізінен инжинер әскерлер күшімен ұрыс қимылдарына дайындық кезінде немесе оны жүргізу барысында жүзеге асырылады. Миналау шабуылдаушы әскердің қанатын тасалау, қарсы шабуыл мен қарсы соққыны тойтару және басып алынған шептерді нығайту үшін жасалады. Қорғаныста Миналау әскерлердің позициясын, қанаттарын, аралық әскерлер орналасып үлгермеген тораптарды қажет болған жағдайда өзінің қорғаныс аумағындағы аса маңызды нысандарды қорғау үшін, дұшпан күштерінің шоғырлануын және алғы шептегі шабуылын қиындату, оны шығынға ұшырату, қорғаныс шебін бұзған жағдайда жау маневрін қиындату мақсатында қолданылады. Миналау жалпы әскер командирінің шешімі бойынша жасалады. Миналау қолмен немесе механикалық құралдарды пайдалану арқылы, сондай-ақ миналарды үлкен қашықтыққа жеткізе алатын және оларды алаңға шашырата алатын ракеталар мен артиллерияның көмегімен нысаналарға жеткізіледі. Алаңдарда Миналау қарсыластарға қарсы жарылғыш тосқауылдар жасауға көмектеседі.

## Сілтемелер
* Мина  
* Әскер  
* Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тұрғын халықтарды зерттеу институты

**Тұрғын халықтарды зерттеу институты**, Хажеттепе жанындағы (Nьfus Etьtlerі Enstіtьsь, Hacettepe Unіversіtіsі) ғылыми-оқу мекемесі. 1967 жылы Анкарада (Түркия) құрылған. Ғылым қызметінің бағыттары – бала туу, отбасын жоспарлау, көші-қон және урбанизация мәселелерін зерделеу. Институт тұрғын халық жөніндегі мамандар даярлайды, демограф білімдерді насихаттайды, түрік ғалымдарының тұрғын халық саласындағы ғылыми-зерттеулерін үйлестіреді. Тоқсан сайын рефератты- библиографиялық бюллетень шығарады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Абрам Маркович Черкасский

**Абрам Маркович Черкасский** (20.7.1886, Киев қаласының маңы — 17.8.1968, Алматы) — кескіндемеші, Қазақ КСР-інің халық суретшісі (1963). 

Киевтің көркемсурет училищесін (1901 — 09, А.А. Мурашко, Н.К. Пимоненкодан), 1917 жылы Санкт-Петербург Көркемсурет академиясын (Н.Н. Дубовскийден, т.б. тәлім алған) бітірген. 1937 — 1940 жылдары Қарағанды қаласында, ал 1940 жылдан өмірінің соңына дейін Алматы қаласында тұрып, көркем шығармашылық жұмыспен айналысты. Ол қазақтың кең даласын, әсіресе, Алматы қаласының және оның айнала төңірегін, сұлу табиғатын лирикалық сезіммен бейнелеуге ден қойды.

## Пейзаждық шығармалары
Пейзаждық шығармалары қатарында “Қайыңдар” (1943), “Айлы соната”, “Алып қарағаштар” (1944), “Кеш. Бәйтеректер” (1945), ”Қысқы Алматы” (1951), “Алатау бөктерінде” (1953), “Сырдария” (1954), “Қарағаштар” (1955), “Соңғы қар” (1957), “Қыс. Шуақты күн” (1958), “Талтүс”, “Қыс көрінісі” (1959), “Гүлге оранған мамыр” (1960), “Көктем”, “Күз көрінісі” (1962), т.б. майлы бояумен кенепке салынған көптеген картиналары бар. Черкасский ғылым, әдебиет пен өнер қайраткерлерінің портреттік галереясын (“Жазушы С.Мұқановтың портреті”, 1942, 1952; “Жазушы М.Әуезовтің портреті”, 1943, 1962; “Қазақ КСР-інің халық артисі Қ.Қуанышбаевтың портреті”, 1943; “Абай Құнанбаевтың портреті”, 1945, 1949; “Жамбыл Жабаев пен Дина Нұрпейісова”, 1946; “Академик Қ.И. Сәтбаевтың портреті”, 1948; “Жамбылдың портреті”, 1950, 1955; “Қазақ КСР-інің халық артисі Қ.Бадыровтың Отелло рөліндегі портреті”, 1953; “Суретші Г.Ысмайылованың портреті”, 1961; т.б.) жасаумен республиканың бейнелеу өнерінің өркендеуіне елеулі үлес қосты. Оның этюд, натюрморт, портрет, жанрлық картиналары ҚР Мемл. өнер мұражайы қорында сақтаулы. 

Пед. қызметін 1918 жылдан (1935 жылдан проф.) бастады. Алматы көркемсурет училищесінде ұзақ жылдар бойы дәріс беріп, ұлттық бейнелеу өнері шеберлерін даярлауда көп еңбек етті. Шәкірттері: М.Кенбаев, С.Мәмбеев, Қ.Телжанов, К.Шаяхметов, Г.Ысмайылова, т.б. “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған. Өзінің оқытушылық қызметі туралы ол былай жауап берді: «Маған мүлде үйрету керек, маған үйрету де пайдалы, сонымен қатар студенттерге керек».

Черкасский 1945 жылы екі еңбегін: «Абай портреті» (кенеп, майлы бояу), «Абай Құнанбаев» (кенеп, майлы бояу, Абайдың Семейдегі мемл. қорық-музейінің қоры) жазды. Черкасский шығармалары бояуының шынайы үйлесімділігімен, бейнелерінің байсалдылығымен және кейіпкер келбетін дәл беруімен құнды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* 

Санат:1886 жылы туғандар
Санат:Белая Церковьте туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан халық суретшілері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Әбдіғаппар Нұртазаев

**Әбдіғаппар Нұртазаев** (1930 жылы туған Жаңақорған ауданы, «Бірлік» кеңшары) – ауыл шаруашылық қызметкері, ҚазКСР-нің еңбек сіңірген агрономы (1961). Шымкент ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1948). 1948 – 63 жылдары Жаңақорған *МТС*-нда телімдік агроном, аға агроном, 1952 – 57 жылдары «Политотдел» ұжымшарының төрағасы, *МТС*-нда телімдік агроном, 1957 – 63 жылдары «Бірлік» кеңшарының бас агрономы, 1963 – 76 жылдары «Талап», «Задарья» кеңшарларының директоры, 1976 – 77 жылдары «Бесарық» плотинасының бастығы, 1979 жылдан «Задарья» кеңшарының аға агрономы. *Еңбек Қызыл Ту, Октябрь Революциясы ордендерімен*, медальдармен марапатталған.

Қоңырат тайпасы Көтенші руынан шыққан.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Қор сыйымдылығы

**Қор сыйымдылығы**– өндірістік негізгі қорлардың (негізгі капиталдың) өндірілген өнім бірлігіне шаққандағы құны. Қор сыйымдылығы орташа жылдық есептеуде де, жылдың аяғындағы жағдайы бойынша да өндірістік негізгі қорлардың баланстық құны бойынша есептеледі. Бұл орайда макродеңгейде жалпы ішкі өнім және өндірілген ұлттық табыс туралы деректер, ал салалар деңгейінде жалпы, тауар және таза өнім туралы деректер пайдаланылады. 
Өнімнің қор сыйымдылығы тікелей және толық сыйымдылық түрлеріне бөлінеді. Қор сыйымдылығы– негізгі қорлардың пайдаланылуы тиімділігінің маңызды көрсеткіші. 
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Экономика
Аблаев Бауыржан
Тұрғын халықты зорлап көшіру

**Тұрғын халықты зорлап көшіру**, КСРО-да 1930 – 40 жылы жүргізілген Сталиндік режимнің тұтас халықтарды, сондай-ақ бірқатар ұлттардың өкілдерін ата жұртынан немесе ұйыса мекендеген қонысынан, негізінен Орта Азияға, Қазақстанға және Сібірге кең ауқымда зорлықпен күштеп қоныстандыруы. 

Алғаш рет 1937 жылы Қиыр Шығыстан 120 мың корей Орта Азия мен Қазақстанға жаппай зорлап көшірілді. Олардың 102 мыңы қазақ жеріне қоныс аударды. 1938 жылы елдің шығыс аудандарында арнайы қоныс аударушылардың саны 997 мыңға жетті. 1939 – 40 жылы КСРО-ға жаңа аумақтар қосып алынуына байланысты Батыс Украинадан, Батыс Беларусьтен, Балтық жағалауы елдерінен ондаған мың адам күштеп көшірілді. Соғыс кезеңінде жауға тілеулес болып, жақтасты деген жалған айып тағылған тұтас халықтар өздерінің тарихи отанынан және ұйыса мекендеген қоныс-жайларынан Сібірге, Қазақстан мен Орта Азияға күштеп көшірілді. Олардың арасында 1 млн-нан астам неміс (негізінен Еділ бойынан), 317 мың шешен, 165 мың қырым татарлары, 84 мың ингуш, 82 мың қалмақ, 64 мың қарашай, 49 мың месхедтік түрік (Грузиядан), 33 мың балқар болды (қ. Депортация). Зорлап көшірілгендердің дені балалар, әйелдер мен қарттар еді. Мәселен, Орта Азия мен Қазақстанға көшірілген адамдардың жалпы санының 78%-ға жуығы балалар мен әйелдер болатын. 

КСРО ҚҚМ-нің Еңбекпен түзеу лагерьлері бас басқармасы (ГУЛАГ) Еңбек қоныстары бөлімінің деректері бойынша 1953 жылдың басына дейін 2,8 млн. арнайы қоныс аударушы тізімінде тұрған. 1948 жылдың қазан айына дейін олардың әрбір бесіншісі қайтыс болған. Мерзімінен бұрын өлгендердің арасында балалардың саны айтарлықтай көп. Зорлап көшірілген халықтарды ақтау үдерісі 1950 жылдардың 2-жартысында басталды. Бірқатар автономиялы республикалар мен облыстар қалпына келтіріліп, басқа да кейбір шаралар қолданылғанымен, бұл іс ақырына дейін дәйекті жүргізілмеді. Ресейде 1991 жылы 26 сәуірде қабылданған “Қуғындалған халықтарды ақтау туралы” заң шын мәнінде осы халықтарды саяси, әлеум., мәдени және аумақтық ақтауды көздеген алғашқы заңнамалық акт болды. 1992 – 93 жылы оны дамыту үшін басқа да бірқатар құжаттар қабылданды. Алайда КСРО-да ұзақ уақыт бойы үстемдік құрған әміршілдік режимнің ең қылмысты көріністерінің бірі болып табылатын халықтарды зорлап көшірудің зардаптары әлі де күрмеуі шешілмеген күрделі мәселелердің бірі болып қалып отыр.

## Дереккөздер


Санат:КСРО тарихы
Дүйсен Қамысбаев

**Дүйсен Қамысбаев** Хайсағалиұлы (1947 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы) – химия ғылылым  доктор (1992), профессор (1994). ҚазМУ-ды  (1970, қазіргі ҚазҰУ ) және аспирантурасын (1973) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Химия интитутында аға инженер, кіші ғылым қызметкер (1974–79), Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі (1979–85), ҚазҰУ-да доцент (1985–92) қызметтерін атқарды. 1992 жылдан Шығыс Қазақстан мемлекеті университеттінің ғылым жұмыстар жөніндегі проректоры. 80-ге жуық ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары

Санат:1947 жылы туғандар
Тұрар Сапарғалиұлы Нұрғалиев

**Нұрғалиев Тұрар Сапарғалиұлы** (27.8.1947 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданы Глубокое кенті) – әскери қайраткер, авиация  генерал-майоры (20.5.1998). Сызрань жоғары әскери авиациялық ұшқыштар училищесін бітірген (1970). 1970 – 92 ж. Белоруссия әскери округінде, Кеңес әскерлерінің Германиядағы тобында, Қиыр Шығыс әскери округінде, Орта Азия әскери окруктері әскери әуе күштерінде басшылық етті. 1992 – 96 ж. ҚР ІК Батыс әскери округінде және әскери-әуе күштерінде тік ұшақ полкында ұшу жетекшісі, әуе-атыс және тактикалық дайындық бастығы қызметтерін атқарды. 1996 – 2003 ж. Ақтөбе жоғары әскери авиация училищесінің (қазіргі Т.Бигелдинов атындағы Әуе Қорғанысы күштерінің әскери институты) бастығы болды. Нұралиев Қызыл Жұлдыз, 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені үшін” ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Марат Әбдіұлы Омаров

**Марат Омаров Әбдіұлы** (16.4.1959 ж.туған, Созақ ауданы Шолаққорған ауылы) – әнші-композитор. Қазақстан Жастар одағы сыйлығының. лауреаты (1992), Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисті (1995). 1977 – 79 ж. Шымкент облысы филармониясында «Ауылым – әнім» ансамблінің әншісі болды. 1980 – 85 ж. Әл-Фараби атындағы Мәдени-ағарту институтында оқыды. 1986 – 90 ж. Қазақ телевизиясында музыка редактор болды. 1992 ж. «Наурыз» шығарм. қорын, ал 1998 ж. «Балаларды дамыту» қорын ашты. 2001 ж. Астана қаласында   Президент оркестрінде және филармонияда қызмет жасады. «Балбөбек» қалалық байқауын ұйымдастырушы. Марат Омаров Әбдіұлы республикалық. «Жігер-87» фестивалі, «Ыстық көл-89», халықар. «Бұқара-90», Шәмші Қалдаяқов атындағы республикалық. байқаудың (1993), «Азия дауысы-95», «Алтын диск-97» (Ыстанбұл), Франциядағы «Достық әндері» фестивалінің (2002), «Каир-2003» (Мысыр) халықар. байқауларының лауреаты. Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. 2000 ж. Лос-Анжелес қаласында ғы «FІDOF» Әлемдік композиторлар ассоциациясына мүше болып қабылданды. «Анашым», «Әке арманы», «Қыз сыны», «Сыңарым», «Әнші балапан», «Қоштасқым келмейді», «Арман қала – Астана», Мекке-Мәдине», «Наурыз»,туғанб. әндері бар.

## Дереккөздер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан әншілері
Тұрғын халықтың көші-қоны

**Тұрғын халықтың көші-қоны**, халықтың көші-қоны – адамдардың (көшіп-қонушылардың) белгілі бір аумақтардың шекарасы арқылы қоныс аударып, тұрғылықты мекенін біржолата немесе азды-көпті ұзақ мерзімге ауыстыруы.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Тұрғысын

**Тұрғысын** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы ауыл, Тұрғысын ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Алтай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Бұқтырма өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланған. 1957 жылы бұрынғы ұжымшар негізінде құрылған Қазақ КСР-і Мемагроөнеркәсібіне қарасты ара өсірумен айналысатын кеңшардың ортлығына айналды. Кеңшар негізінде Тұрғысында ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы елді мекендері
Черкасск қорғанысы

ЧЕРКАССК ҚОРҒАНЫСЫ — Азамат соғысы жылдарында Жетісу майданының солтүстік-шығыс шебіндегі, Черкасск ауданында болған шайқас. Ол 1918 ж. маусымнан 1919 ж. қазанның ортасына дейін созылып, негізінен Орт. Ресейден келген қоныс аударушылар (орыс, украин шаруалары) қоныстанған елді мекендерді қамтыды. Қорғаныс орт. Черкасск а. болды (қ. Қазақстан азаматтық қарама-қарсылық жылдарында). “Ақ” пен “қы-зылға” бөлініп, қисапсыз қан төккен бұл шайқасқа көршілес қазақ ауылдарының, осы ауданға көшірілген Лепсі қ-ның тұрғындары да қатысты. 1918 ж. 10 қыркүйекте Черкасск а-на келген Лепсі уездік Кеңесі мәжілісінде Ч. қ. ауданының соғыс кеңесі құрылды. Қорғанысшылар негізінен кедей және орта шаруалар өкілдерінен тұрды. Ч. қ. ауданының ұзындығы 90 км-ден астам, ені 20 — 25 км шамасында болды. Әлбетте, осыншама кең алқапта черкастықтар біртұтас қорғаныс шебін құра алған жоқ. Оған қорғанысшылардың тех. жабдықталуы да, қару-жарағы да жетіспеді. Қорғаныс ауданына кірген ауылдардағы тұрғындардың саны (сырттан келгендерді қосқанда) 40 — 50 мыңға жетті. Ал қолдарына қару алып ақ гвардияшыларға қарсы күрес жүргізген қорғанысшылар саны әр кезде 5 мыңнан 11 мыңға дейін өзгеріп отырды. Қорғанысшылардың ірі гарнизондары Черкасск, Антоновка, Петропавловка және Андреевкада орналасты. Қорғаныс ауданының қарулы күштері Қызыл Армияның тұрақты бөлімдерінен (қорғаныс күштерінің үштен бірі) және әр ауылдың өзіндік қорғаныс жасақтарынан тұрды. Қорғанысшылар қатарында 1918 ж. қыркүйек — қазанда 12 эскадрон болса, 1919 ж. мамырда 19-ға жетті. Олар бірнеше ұлт өкілдерінен құралды. Қазақ дәрігері Ә.Көтібаров қорғаныс ауданындағы әскери лазаретті басқарды. Черкасск қорғанысшылары жау тылындағы ерлік қимылдары арқылы Солт. Жетісудағы ақ казактардың Верный (Алматы) және Ташкентке шабуыл жасамақ болған жоспарларын іске асырмай тастады. Жауынгерлер ақ гвардияшылардың үш шабуылын (1918 ж. қазан — қараша, 1919 ж. қаңтар, 1919 ж. наурыз) тойтарып, жау күштерін үлкен шығынға ұшыратты. Алайда қорғанысшылар жағдайы күннен-күнге нашарлай берді. Жетісу майданындағы Қызыл Армия бөлімдерінің Черкасскіні қорғаушылармен қосылу үшін жасаған шабуылдары сәтсіздікпен аяқталды. Қорғанысшыларға қару-жарақ, оқ-дәрі, азық-түлік жетіспеді. Осыны пайдаланған ақ гвардияшылар 1919 ж. шілдеде кезекті шабуылға шықты. Үш айға созылған соғыстан кейін, 14 қазанда Ч. қ. құлады. Ақ гвардияшылар қорғаныс ауданындағы партизандар мен ауыл тұрғындарын аяусыз жазалады. 1967 ж. қазіргі Жетісу облысы, Сарқан ауданындағы Черкасск а-нда Ч. қ-ның мұражайы ашылды. 1973 ж. 12 шілдеде музейдің жанынан Ч. қ-ның қаҺармандарына арналып ескерткіш-мемориал орнатылды.

Санат:Қазақстан тарихы
Тұрғыт Өзал

thumb|right|200px|

**Тұрғыт Өзал** (13 қазан 1927, Малатия қаласы, Түркия – 17 сәуір 1993, Ыстамбұл) – Түркияның саяси қайраткері.

## Биография
1950 жылы Ыстамбұл техникалық университетін бітірген. 1952 жылы АҚШ-қа оқуға жіберіліп, онда экономика саласы бойынша білім алды. 1953 жылы Түркияға оралған соң Электр жүйелері басқармасы төрағасының орынбасары болып қызмет атқарды. 1961 – 1962 жылы әскери борышын Ұлттық қорғаныс министрлігінің ғылым анықтама кеңесінің мүшесі ретінде өтеді.

## Саяси қызметінің басталуы
1962 – 1982 жылы премьер-министр кеңсесіндегі техника мамандар құрылымының мүшесі, премьер-министрдің кеңесшісі, Мемлекеттік жоспарлау мекемесінде кеңесші, Экономика үйлестіру мекемесінің төрағасы, Дүниежүзілік банкте кеңесші, премьер-министрдің экономикалық істерге жауапты көмекшісі болды. 1982 жылы “Анаватан” атты саяси партия құрып, сол жылы өткен парламент сайлауында осы партияның жеңіске ие болуына қол жеткізді. Соның нәтижесінде Түркияның 19-премьер-министрі болып сайланып, ел экономикасына шетел инвестициясын тарту және туризм саласын дамыту бағытындағы іс-шараларды жүзеге асыра бастады. Ол өз кезегінде ел экономикасының артуына игі ықпалын тигізді. 1987 жылғы сайлауда “Анаватан” партиясы тағы да жеңіске жетіп, Тұрғыт Өзал премьер-министр болып қайта сайланды.

## Президенттік
1989 жылы Түркия парламенті Тұрғыт Өзалды президент етіп сайлады. Осылайша ол Түркияның 8-президенті болды. Тұрғыт Өзал Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін жаңа құрылған тәуелсіз түркі мемлекеттерінің әлемдік қауымдастықта танылуына өзіндік үлес қосты.

## Қазақстанмен қатынастары
Қазақстан өз тәуелсіздігін жариялағанда Тұрғыт Өзал оны алғаш таныған қайраткер болды. Ол 1993 жылы Қазақстанға арнайы сапармен келіп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне зиярат етті. Түркістан қаласындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің ашылуына қолдау жасады. Алматы қаласындағы көшелердің біріне оның есімі берілген.

## Өзалдың нақыл сөздері
***Менiң шенеулiгiм өз iсiн бiледi.***

## Дереккөздер

Санат:13 қазанда туғандар
Санат:17 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Түркия премьер-министрлері
Санат:Түркия президенттері
Нұртуған Кенжеғұлұлы

**Нұртуған Кенжеғұлұлы** (1887, Арал ауданы Аманөткел ауылы Мырзабас мекені – 1930, сонда) – ақын. Әлімұлы тайпасының Шекті руының Жақайым тармағы.

Атасы Еспембет суырыпсалма ақын, әкесі Кенжеғұл шебер күйші, анасы Айсұлу шежіреші болған. Сауатын ауыл молдасынан ашып, кейін медреседе *Мұхаммеди* молдадан дәріс алған. 13 – 15 жасынан бастап өлең жаза бастаған. Алғашқы эпикалық туындысы – «Едіге» жыры (1910). 1910 – 20 жылдары «Мәулімнияз – Едіге», «Орақ – Мамай», «Қарасай – Қази», «Қобыланды», т.б. ірі эпикалық жырлары қазақ халқының өшпес мұрасына айналды. 1920 жылдан өмірінің соңына дейін нақыл-терме, толғаулар, тарихи дастандар, тұрмыстық жырлар, т.б. жыр үлгілерін жазған. Ақын өмірінің сегіз жылын (1922 – 30) ауыр науқаспен өткізген. Нұртуған шығармашылық сан салалы, қазақ әдебиетінің бірнеше жанрына қомақты үлес қосқан, Оның *Исатай – Махамбет* туралы «Ақ Кете Шернияз», жоңғар қалмақтарының басқыншылығы жайында «Ақтабан шұбырынды» атты тарихи дастандары, «Адалдыққа не жетсін», «Арғымақ сұлу көрінбес», «Адаспайды ақылды», «Әуелі сөйле, жаппар хақтан», т.б. терме-толғаулары, көптеген хат-өлеңдері бар. Нұртуған Арал өңірінде «Нұртуған мектебі» аталатын дәстүрлі жыршылық, ақындық өнер мектебін қалыптастырды.

Ақын мұраларын Ә. Суханберлин, Б. Жүсіпов, А. Сақыпұлы, т.б. ғалымдар зерттеген.

## Шығармашылығы
* Өсиет,  А., 1989; Кәнеки тілім сөйлеші, 3 кіт., А., 1992 – 94

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Санат:Арал ауданында туғандар
Минданао

thumb|Alt=A.|Минданао
**Минданао** () — Филиппин топаралының оңтүстігіндегі аралдың ауданы 94,6 мың км2. Тақтатас, құмтас және базальттан түзілген, таулары аласа келеді. Әрекетті жанартаулар кездеседі. Климаты экваторлық, субэкваторлық муссонды. Жылдық жауын - шашын 1000 – 2000 мм, тауларда 4000 мм. Мәңгі жасыл және жапырағын түсіретін тропиктік ормандар өседі. Маунт – Апо, Майнит – Хот – Спрингс ұлттық саябақтары бар. Темір, алтын, мыс, көмір кендері өндіріледі. Күріш, ананас, кокос пальмасы өсіріледі. Ірі қалалары – Давао, Замбоанга.

Санат:Минданао
Қамысбай қорымы

thumb|right|300px|XV–XVII ғасырлардағы кесенелер және құлпытастар мен қойтастар қойылған әртүрлі уақыттағы жерлеу орындары.
**Қамысбай қорымы** – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген ескі бейіттер. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Шетпе ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 14–15 км жерде орналасқан. Оны алғаш 1951 жылы Қазақстан ғылым академиясының археолог экспедиция (жетекшісі  М. Меңдіқұлов) зерттеді. 

## Қорым сипаты
thumb|right|200px|Қамысбай қорымы. ХІХ ғасыр кесенесінің кіреберіс жиегіндегі ойылып салынған өрнек.
Қамысбай қорымы күмбезді мазарлар, сағана тамдар, құлпытастар мен қойтастардан тұрады. Қорымның ерте архитектура құрылыстары 19 ғасырдың 1-жартысында салынған. Олар қорымның солтүстік-батыс бөлігін алып жатыр. Қалған ескерткіштер 19 ғасырдың соңы, 20 ғасырдың бас кезімен мерзімделеді. Қамысбай қорымындағы ескерткіштерге салынған өсімдік өркендері мен әр алуан заттардың бейнелері, түрлі бедерлер тас қашау ісінің шеберлігін көрсетеді.
Қазіргі таңда Қамысбай қорымы ашық аспан астындағы халық архитектурасының мұражайы ретінде ерекше бағаланады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Қортпа

thumb|right|250px|Құртпа (қорытпа) балық
thumb|right|250px|Құртпа (қорытпа) балық (белуга)
**Құртпа балық** немесе **Қортпа (→қорытпа) балық** () — бекірелер тұқымдасына жататын ақ балықтың бір түрі, ұзындығы 424 сантиметрге, салмағы 1 тоннаға дейін болады.

Каспий, Азов, Адриат, Қара теңізде және оларға құятын өзендерде болады. Балық өнеркәсібінде мұның маңызы өте зор.

Қортпаның тұмсығы қысқа әрі үшкір, астыңғы ерні ортасынан бөлінген; ұзындығы 380 см, салмағы 350 килограмдай. 1986 жылы сәуірде Жайық өзенінен ірі Қортпа ұсталған, оның салмағы 867 кг, уылдырығы 156 кг, 5,69 миллион уылдырық болған. Жекелеген аталықтары 9 – 11 (негізінен 12 – 15), аналықтары 12 – 14 (негізінен 15 – 20) жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын шашу үшін Жайыққа шілде – қазан және наурыздың соңы, сәуірдің басында өрістейді. Жазда өрістейтіндері қыста терең шұңқырларда қыстайды да, уылдырығын көктем шыға 6 – 12 м тереңдікте су температурасы 7 – 110С-қа жеткенде, ал көктемде өрістейтіндері уылдырығын (2 – 3 млн-дай) 3 – 8 м тереңдікте су температурасы 10 – 150С болғанда тастақты жерлерге (араға бірнеше жыл салып) шашады. Қортпаның бір жастағы шабақтары теңіздегі майда балықтармен (бұзаубас-балықтар, т.б.) қоректенсе, екі жастан соң толық жыртқыштыққа көшеді. Қортпа кәсіптік маңызы бар балық болып саналады. Қортпаны сүйрік балықпен будандастырудан бестер балығы алынған.

Ұрғашы балықтары жыныстық сезімін 16-18, ал еркектері 12-14 жасында сезінеді. Уылдырық шашуы жылда емес, жобамен бес жылда бір-ақ рет. Сақа қорытпалар нағыз жыртқыштар болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Бекіретәрізділер
Нұр тоқай (көк қашан) шайқасы

** Нұр тоқай (көк қашан) шайқасы **, 1457 жылы Әбілхайыр хан мен ойрат Өзтемір тайшы әскерінің арасында болған. 15-ғасырдың бас кезінде пайда болған ойрат мемлекеттік бірлестігі бірден Моғолстанның шығыс шекараларына шапқыншылық жасай бастады. Ойрат (қалмақ) шонжарларын өз жайылымдарын кеңейтуге мүмкіндік беретін Жетісу ғана емес, Орталық Азиядағы отырықшы аудандар да қызықтырды. 15 ғасырдың 50-жылдары ойраттар Сыр бойындағы қалаларға шабуыл жасады. Нұр тоқай (көк қашан) шайқасы Әбілхайыр хандығының астанасы – Сығанақ қаласына таяу жердегі жазықта өтті. Нұр тоқай (көк қашан) шайқасында ойраттар толық жеңіске жетіп, Әбілхайыр хан өз әскерінен  қалған аздаған қолмен Сығанақ қаласына келіп тығылды. Қарсылыққа кезікпеген қалмақтар Түркістан, Ташкент пен Шахрух қалаларының төңірегін тонауға кірісті. Кетерінде Өзтемір тайшы Әбілхайыр ханмен аса ауыр бітім жасасты. Осы жеңілістен кейін Әбілхайыр хандығынан көшпелі тайпалар бөлініп кетті.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Нұртуған мектебі

**Нұртуған мектебі** – шығармашылық өнер ордасы. 1910 жылдар шамасында Нұртуған Кенжеғұлұлы негізін қалаған. Ол ел аралап, өлеңдерін табанда шығарумен айналысып жүрген дарынды жас ақындарды үйіне жинаған. Оларға 10 тармақтан тұратын қатаң талап қойылады. Ақынның 4 дастаны мен ондаған өлеңдерін жатқа айтатын алғашқы шәкірттерінің бірі – Бақытжан Жұбаназарұлы (1927 жылы 28 жасында өлді) болды. Одан басқа Жаңаберген, Дәріғұл, Еңсепбай, Көпжасар, Құлжан, Смағұл, Әбілхан, Кәрібоз, Жәмет, т.б. болды. Жәмет Сайымұлы Нұртуған мұраларын жеті күн жырлап, мектептің алтын босағасын 60-шы жылдарға дейін ұстап келген. Осы дәстүрлі мектептің жолын ұстанған ақын-жыраулар Арал, Қазалы аудандары, Ақтөбе облысы, Қарақалпақ жерлерінде көп кездеседі.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Лидия Демьяновна Чернышева

**Лидия Демьяновна Чернышева** (23 мамыр, 1912, Бердянск, Запорожье облысы — 23 қыркүйек, 1975, Ақмешіт) — украиналық хореограф, биші, Қазақ КСР-нің (1957) және КСРО-ның (1967) халық әртісі. 

## Өмірбаяны
* 1929 жылы Ленинград хореография училищесін бітіргеннен кейін Харьков қаласындағы музыкалы комедия театрында балет бишісі және хореограф қызметін атқарды. 
* 1936 жылы Черниговтегі тұңғыш ән-би ансамблін ұйымдастыруға ат салысты. 
* 1938 — 1939 жылдары УКСР-дің Мемлекеттік ән-би ансамблінің режиссер-хореографы, 
* 1939 — 1941 жылдары Донецк филармониясы ән-би ансамблінің көркемдік жағын басқарды. 
* Ұлы Отан соғысы жылдары (1941—1945) Оңтүстік, Закавказье, 1-Украин майданының ән-би ансамбльдеріне басшылық етті. 
* 1955 — 1970 жылдары Қазақ ән-би ансамблінің директоры әрі көркемдік жетекшісі болып, қазақтың кәсіби хореография өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. Ол қойған «Алатау бөктерінде», «Саяхатта», «Аққу қыздар», «Су тасушы қыз» және тағы басқа вокалдық-хореография композициялары қазақ би өнерінің жетістігіне айналды. 

## Марапаттары
* Ленин ордені
* Қазақстан халық әртісі
* КСРО халық әртісі
* II дәрежелі Отан соғысы ордені
* Еңбек Қызыл Туы ордені
* Халықтар Достығы ордені
* Құрмет Белгісі ордені
* Қызыл жұлдыз ордені
* Украинаның еңбек сіңірген әртісі

## Дереккөздер

Санат:23 мамырда туғандар
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Бердянскде туғандар
Санат:23 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Симферопольде қайтыс болғандар
Санат:КСРО балет әртістері
Санат:Украина балет әртістері
Санат:XX ғасыр балет әртістері
Санат:КСРО балетмейстерлері
Санат:Украина балетмейстерлері
Санат:Қазақстан балетмейстерлері
Санат:XX ғасыр балетмейстерлері
Санат:КСРО хореографтары
Санат:Украина хореографтары
Санат:Қазақстан хореографтары
Санат:XX ғасыр хореографтары
Санат:КСРО балет педагогтары
Санат:Унраина балет педагогтары
Санат:Қазақстан балет педагогтары
Санат:XX ғасыр балет педагогтары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Украиндар
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Украинаның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Әйел-хореографтар
Қоршаған ортаны қорғау

**Қоршаған ортаны қорғау** – қоршаған ортаның табиғи жағдайын жақсарту, табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, табиғи байлықтарды сақтау және көркейту негізінде табиғат пен қоғамның өзара үйлесімді әрекетін қамтамасыз етуге бағытталған **мемлеккеттік** → **мемлекеттік** және қоғамдық **іс шаралар** → **іс-шаралар** жүйесі. Қазақстан Республикасында “Қоршаған ортаны қорғау туралы” Заң 1997 жылы 5 тамызда қабылданған. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, шаруашылық және **басқадай** → **басқа да** қызметтің табиғи экологиялық жүйелерге зиянды әсеріне жол бермеуге, биологиялық әр алуандылықты сақтауға және табиғатты оңтайлы пайдалануды ұйымдастыруға бағытталған. Қазақстан Республикасының **экология қауіпсіздігі** → **экологиялық қауіпсіздігі** туралы мемлекеттік тұжырымдамада (1997) қазіргі және болашақ ұрпақтардың мүдделерін ескере отырып, Қоршаған ортаны қорғау және табиғатты пайдалануды экологияландыруға көшу стратегиясы белгіленген. Қазақстан Республикасының осы стратегияны басшылыққа алып Қоршаған ортаны қорғау туралы заңдарды Қазақстан Республикасының Конституциясына негіздеді және ол “Қоршаған ортаны қорғау туралы”, “Ерекше қорғалатын табиғи аймақтар туралы”, басқа да заңдар мен **нормативтік құқықтар актілерінен** →**нормативтік құқықтық актілерден** тұрады. Кейде Қоршаған ортаны қорғау табиғатты қорғау ұғымымен баламалы түрде қолданылады. Бірақ Қоршаған ортаны қорғауға қарағанда табиғатты қорғау ұғымының шеңбері кеңірек; Табиғатты қорғау.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Сармантай Қабдөшұлы Нұрғожин

**Нұрғожин Сармантай Қабдөшұлы** (4.12.1948 жылы туған, Ақмола облысы Сандықтау ауданы) – әскери қайраткер, авиация генерал-майоры (15.5.1996). Иркутск жоғары авиация-технология училищесін (1969), Киев жоғары әскери авиация-инжинер училищесін (1979) бітірген. 1969 – 75 жылдары авиация жеке байланыс батальоны командирінің орынбасары, эскадрильяда авиация технигі болды. 1979 – 91 жылдары Орта Азия әскери округінде, КСРО ІК Әскери-әуе күштері қолбасшысының қарамағында басшы қызметтер атқарған. 1991 – 99 жылдары Қазақстанға қайтып әскери-әуе күштерінде әр түрлі қызметтер атқарды. 1999 – 2000 жылдары ҚР Қорғаныс министрлігінде қару-жарақ департаментінің бастығы болды. 2000 жылдан ҚР ІК Орталық әскери округі қолбасшысының қару-жарақ бойынша орынбасары – авиацияның бас инженері – қару-жарақ басқармасының бастығы. Нұрғожин 3-дәрежелі “КСРО Қарулы Күштерінде Отанға қызмет еткені  үшін” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

Санат:1948 жылы туғандар
Орман Пірімбетұлы Нұрхабаев

**Орман Пірімбетұлы Нұрхабаев** (1914, қазіргі Сырдария ауданы – 6.6.1998, сонда) – журналист. Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1933). 

1943 – 51 жылдары Сырдария, Шиелі ауданы газеттерінде редактор, 

1951 – 67 жылдары облыстық «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр бойы») газетінде, 

1967 – 74 жылдары Қызылорда қаласындағы облыстық баспахананың директоры қызметтерін атқарған. «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Замана

**Замана** - мұсылмандық құқықтағы кепілдік түрі, қарыз алушы қарыз берушіге қарызын уақтылы қайтара алмаған жағдайда қарыздар кісінің жауапкершілігін басқа біреудің өз мойнына алып, төлеуге міндеттенуі. Замана кепілдігі қарыз алушының өтініші бойынша беріледі және мұндай кепілдікті беру қарыз алушыға жаны ашығандықты білдіреді. Заманада кепілдік беруші мен қарыз берушінің өзара келісімі болуы шарт (қарыздар кісінің келісуі шарт емес), бұл орайда қарыз беруші қарызын дер кезінде қайтарып ала алмаса, кепілдік берушіге өтініш жасайды (қарыздар кісіні іздеп әуреленбейді). Замана кепілдігі келісіміне қатысушыларды қарыз беруші, қарыз алушы және кепілдік беруші деп атайды. Келісім жазбаша жасалады. Келісімге қатысушылардан ақыл-есінің бүтін, жеке басының азат және мүлікті иеленуге құқығы болуы талап етіледі. Кепілдік тек заңды мүлік пен келісімге ғана беріледі. Кепілдік беруші қарыз берушіге кепілдік мерзімі өткен күннен бастап жауап береді. Кепілдік міндеттеме қарыз өтелісімен тоқтатылады.

## Дереккөздер
Николай Гаврилович Чернышевский

right|200px|thumb|Чернышевский Николай Гаврилович
**Николай Гаврилович Чернышевский** (24.7.1828, Саратов қ. — 29.10.1889, сонда) — Ресей философы, публицист, жазушы, әдебиет сыншысы.

Саратов діни семинариясында (1842 — 45), Санкт-Петербург ун-тінің тарих-филол. бөлімінде оқыған (1846 — 50). Ч. ун-тте оқып жүрген кезінде өз бетімен білімін жетілдірумен шұғылданып, тарих (Ф.Гизо, Ж.Мишле), философия (Г.Гегель және Л.Фейербах), социология (А.Сен-Симон, Ш.Фурье) туралы еңбектерді мұқият зерттеді. Ч. көзқарасының қалыптасуына орыс әдебиетшілері А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н.В. Гоголь, т.б. үлкен ықпал етті. “Отечественные записки” (1853) журналында мақалаларымен көрінген Ч-ді Н.А. Некрасов “Современник” журналына тұрақты қызметке шақырды. Осында жүріп 1855 ж. “ґнердің болмысқа эстетикалық қатынасы” деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Сол жылы “Орыс әдебиетінің Гогольдік дәуірінің очерктері” атты еңбегін жариялады. В.Г. Белинскийдің әдеби-сын саласындағы дәстүрін жалғастырған ол бірте-бірте журналдың идеялық жетекшілерінің біріне айналды. Осы журналда жүріп Н.А. Добролюбов, Некрасовпен бірге Ресейдегі қоғамдық-саяси өмірге белсене араласып, саяси, экон., тарихи және әдеби шығармалар жариялады. А.И. Герценмен саяси байланыста болуы себепті 1862 ж. тұтқындалып, Петропавл қамалына жабылды.

Ол қамауда отырған кезде “Не істеу керек?” романын (1862 — 63) жазды. Тұтқындалуға үкім кесіліп (7 жыл каторгалық жұмысқа және Сібірде өмір бойы тұруға), Мытинск алаңында (1864 ж. 19 мамыр) қара бағанға таңылып жазаланғаннан кейін Ч. көп кешікпей Сібірге жер аударылды. Жиырма жылдан астам айдауда жүргенімен шығарм. жұмыспен шұғылдануын тоқтатқан жоқ. 1889 ж. Саратовқа қоныс аударып, көп кешікпей қайтыс болды. Ч. табиғат пен қоғамға өзінің филос. көзқарастарының негізі антропол. принцип деп санаған. Қоғам даму заңдылықтарын түсіндіруде Ч. идеализмі алдыңғы қатарда болды. Ол адам табиғатының тума қабілеттері және “жалғандық пен шындық” туралы идеяларды көтерді. Ч-дің “Даналық эгоизмі” теориясы ағартушылық рационализмге негізделген. Ол көркем өнердің шынайы мақсаты халықты рухани адамгершілік, ізгілік қасиеттерге шақыру деп түсінді. Өзінің диссертациясында және эстетика туралы басқа да еңбектерінде “таза көркемөнер” тұжырымдамасына қарсы болды, “әдемілік деген өмір” эстетиканың негізгі арқауы — объективті болмыстың қадір-қасиеттері деген ой-пікірді жүйеледі. Ч-дің Лессинг, Пушкин, Лермонтов, Гоголь, В.Г. Белинский, М.Е. Салтыков-Щедрин, Некрасов, И.С. Тургенев, Г.И.  Успенский, Л.Н. Толстой шығарм-тары туралы еңбектері маңызды ой-тұжырымға толы. Ч-дің “Бір қыздың тарихы”, “Барбарустар ұрпағы”, т.б. повестері мен әңгімелері, “Шешусіз драма”, “Жаны ғажап күйеу” пьесалары бар. Кеңес өкіметі тұсында Ч. тұлғасы мен еңбектері патшалық Ресейдегі халықтың азаттық күресіне дем беруші күш ретінде бағаланды.

## Дереккөздер

Санат:1828 жылы туғандар
Санат:Саратов облысында туғандар
Санат:1889 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей философтары
Санат:Ресей педагогтары
Санат:Ресей жазушылары
Санат:Ресей әдебиет сыншылары
Амангелді Қанаев

**Амангелді Қанаев** Төкешұлы (1941 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы) – техика ғылым доктор (1996), профессор (1997). 

Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан. 
Қарағанды политех институттын (1963, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техика университетті) бітірген. Қарағанды металлургия институттында ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі, проректор (1964–97) болды. 1997 жылдан Еуразия ұлттық ун-тінде профессор қызметін атқарады. «Физические и технологические основы термомеханического упрочения низкоуглеродистой стали» тақырыбында докторская диссертация қорғады. 90-нан астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Мақсұт Нұрылдаев

**Мақсұт Нұрылдаев** (1927, Жалағаш ауданы Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) ауылы – 24.11.2004, сонда) – еңбек ардагері. Қазақстанның ауыл шаруашылығына еңбек сіңірген қайраткері (1971). Қызылорда ауыл шаруашылық техникумын (1947), Шымкент партия-кеңес мектебін (1961) бітірген. 1941 – 45 жылдары «Еңбекші» ұжымшарында есепші, 1948 – 50 жылдары Қаракеткен *МТС*-нда агроном қызметтерін атқарған. 1952 – 57 жылдары «Ленин» ұжымшарында агроном әрі бастауыш партия ұйымының хатшысы болды. 1961 – 77, 1981 – 87 жылдары «Жаңаталап» кеңшарында бас агроном, ауылдық кеңестің төрағасы, агроном қызметтерін атқарған. 1977 – 81 жылдары «Коммунизм» кеңшарының директоры болды. «Ленин» орденімен (1971) марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Темірғали Нұрекенов

**Темірғали Нұрекенов** (1858 – 1919) — ұлты қазақ Ресей империясының саясаткері, қоғам қайраткері, Мемлекет Думаның II-шақырылымының депутаты.

Руы — Уақ.

Семей облысы Павлодар уезінің Сейтен болысын басқарған. 1905 жылы Қарқаралы, Павлодар уезі қазақтарының атынан Ішкі істер министрлігіне наразылық білдіріп, петиция жазуға қатысқан. Петицияны қазақ тілінен орыс тіліне аударған. 1907 жылы Мемлекет Думаның II-шақырылымына Семей облысынан депутат болып сайланып, Мұсылман фракциясы, Конституциялық-Демократиялық Партия мен Сібір группасының мүшесі болған.

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы Мемлекеттік Думасының II-шақырылымы депутаттары
Санат:Ресей империясы саясаткерлері
Түбек Есенқұлов

**Түбек Есенқұлов** -(1780, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Үшбиік т. ж. бекеті – 1870, Жалғызтал қыстағы) – айтыс ақыны.

Найман ішінде сыбан руынан шыққан. Жастайынан ақындық талантымен танылған. Сыбаннан шыққан он алты ақынға бас болып, арқалы ақын Жанақ Сағындықұлымен айтысқан. 1830 жылы Түбек Керекуде апалы-сіңлілі Жәкежан, Айымжан деген қыздармен үш күн бойы айтысып, жеңіске жеткен. М.Әуезов бұл айтысқа ерекше тоқталып, жоғары баға берген. Поляк зерттеушісі А.Янушкевич 1848 жылы Семейде болған кезінде Т. ақынмен кездесіп, “Қырғыз даласынан жазылған хаттар мен күнделіктер” атты кітабында ақын талантына сүйсініп, ол туралы тебірене жазған. Құлмамбет ақынмен атақты Тезек төренің үйінде 1863 жылы сөз сайыстырып, жеңіске жетуі Түбектің даңқын Жетісу өлкесіне мәшїүр еткен. Сондай-ақ Түбектің Қарқабат, Орынбай, Сабырбай, Қосан, Бақтыбай, т.б. жыр жүйріктерімен сөз қағысулары белгілі. Түбектің ақындық өнері жас Абай шығарм-на да әсер еткен, Абай айтыскер ақынды ұстаз тұтқан. Бұл туралы Әуезов “Абай жолы” эпопеясының 1-кітабында жазған. Түбекті жыр алыбы Жамбыл да ұстазы санап, 1863 жылы онымен жүздесіп, ерекше әсер алғандығын естеліктерінде айтып кеткен. Түбектің ақындығын В.В. Радлов, Ы.Алтынсарин жоғары бағалап, оның Жанақпен айтысын өздері құрастырған жинаққа енгізген. Халық ақыны Қ.Алтынбаев “Қалбатау” кітабында (1997) Түбек өмірі мен шығармашылығы жайлы зерттеу мақаласын жариялаған. 
## Дереккөздер


Санат:1780 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1870 жылы қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Алданыш Арыстанғалиұлы Нұрымов

**Алданыш Арыстанғалиұлы Нұрымов** (24.2.1941 жылы туған, Арал ауданы Сексеуіл станциясы) – ғалым, экономика ғылыми кандидат (1973), доцент, Халықаралық Еуразия экономикалық академиясының корреспондент-мүшесі, Салық қызметінің ІІ дәрежелі мемлекеттік кеңесшісі. Мәскеу темір жол институтының инженер-экономилық факултетін (1965), аспирантурасын (1973) бітірген. 1965 – 69 жылдары Жамбыл станциясының нормалаушысы, аға инженер-экономисі, Жамбыл темір жол бөлімшесінің бастығы болып істеді. 1973 – 83 жылдары Жамбыл технологиялық институтында кафедра меңгерушісі, факултет деканы, партком хатшысы, 1983 – 87 жылдары Жамбыл облысы партия комитетінің өнеркәсіп-көлік бөлімінің меңгерушісі, 1987 – 89 жылдары облыс атком төрағасының орынбасары, 1989–90 жылдары *[[Қазақстан]] Компартиясы  ОК*-нің әлеуметтік-экономилық бөлімі меңгерушісінің орынбасары, 1990 – 91 жылдары Президент аппараты аймақтық реферетурасының меңгерушісі, 1991 – 95 жылдары *[[ҚР]] Қаржы министрінің* Бас салық инспекциясы бастығының орынбасары, 1996 жылдан Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылайтын Есеп комитетінің мүшесі. 80-нен астам ғылыми еңбектері, солардың ішінде орыс тілінде: «Хозрасчет в локомотивном депо», «Анализ хозяйственной деятельности», «Бухгалтерский учет в крестьянских хозяйствах» атты кітаптары жарық көрген.
Алданыш Арыстанғалиұлында үш қыз, бір ұл өсірді. Балаларының ішінен Гүлдара Алданышқызы Нұрымова 1999 жылы "Мейірім" медициналық орталығы" мекемесін ашып,Тараз қаласында бірегей ең мықты медициналық орталық болып саналады.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Жасақшы

**Жасақшы** — жасақ құрамындағы жауынгер. Ежелгі түркі мемлекеттерінде басқа елге жорық жасар алдында астында аты, қолында қаруы бар ер жігіт жасаққа қатысуға ерікті болған. Бірақ жасақ заңы бойынша ол қашан жаудан олжа (ат-тон, қару-жарақ) түсіргенше санда бар, санатта жоқ болып есептелген. 

Жаудан түскен олжадан үлес алуға құқы болмаған. Бір жауын өлтіргеннен кейін ғана барып санатқа ілінген. Кейін жасақтың басқа түрлерінің мүшелерін де жасақшы деп атайтын болған.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Тарих
Озёрки (Абай облысы)

**Озёрки** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы ауыл, Озёрки ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Семей қаласынан шығысқа қарай 18 км жерде, Ертіс өзенінің оң жағасында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы Семей қаласын көкөніс, сүт тағамдарымен қамтамасыз ету мақсатында арнайы кеңшар ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1997 жылдан бастап кеңшар негізінде сүтті ірі қара мал және көкөніс өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы елді мекендері
Мейірман Нүрекеев

**Мейірман Нүрекеев** (24.10.1946, Шиелі кенті – 1997, Алматы қаласы) – артист. Мәскеудегі Шепкин атындағы жоғары театр училищесін бітірген (1971). Еңбек жолын Арқалық қаласындағы драма театрда артист болып бастаған. 1987 жылға дейін қазақ радиотеледидарында, *[[Ғ.Мүсірепов]] атындағы Қазақ мемлекеттік Балалар мен жасөспірімдер театрында* еңбек еткен. 1987 жылдан *[[М.Әуезов]] атындағы Қазақ мемлекеттік академия драма театрының* актері болды. Нүрекеев Тымақбай (Ғ.Мүсірепов «Амангелді»), Лорио (Ф. Эрве «Түлкі бикеш»), журналист (А.Жағанова «Беймаза әйел»), Маңғас (Т.Ахтанов «Жоғалған дос»), Мақсым (Саид Ахмад «Күйеу»), Кәдірбек (Ә.Тәжібаев «Махаббат»), Ескермес (Қ.Мырзалиев «Түрт, сайтаным, түрт»), т.б. сахналық бейнелерді сомдады. «Қазақфильм» кино студиясында бірнеше киноларға түскен. Нүрекеевтің есімі «Тамаша» ойын-сауық отауында ойнаған рөлдерімен жұрт есінде қалған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Қызылқия (Түркістан облысы)

**Қызылқия** (1997 жылға дейін – *Новостройка*) — Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл, Қазығұрт ауданы әкімінің 1997 жылғы № 749 шешімі негізінде құрылған Қызылқия ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қазығұрт ауылынан оңтүстікке қарай 18 км жерде, Келес өзенінің оң жақ жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1994 жылға дейін "Новостройка" (Жаңашаруа) аталды. 1957-97 жылдары қой өсіретін Энгельс атындағы ұжымшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Қызылқияда ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазығұрт ауданы елді мекендері
Неман

**Неман** *(*) – Беларусь, Литва және Ресей жерімен ағатын өзен. 
*Ұзындығы 937 км, алабының ауданы 98,2 мың км². 
*Минск қыратының оңтүстігінен басталып, Балтық теңізінің Курша шығанағына атырау жасап құяды. Орташа су ағымы Смалининкай қаласы маңында 540 м3/с. Желтоқсаннан наурызға дейін мұз құрсанып жатады. 
*Днепрмен Огинский және Висламен Августовский су жолдары арқылы жалғасқан. 
*Негізгі салалары: *Березина, Мяркис, Нярис (оң), Щара, Шяшупе (сол)*. 
*Өзенде Каунас СЭС-і және бөгені салынған. 
*Неман алабында Чяпкяляй қорығы ұйымдастырылған. 
*Неман бойында Гродно (*Беларусь*), Друскининкай, Каунас (*Литва*), Советск (*Ресей*), тағы басқа қалалар орналасқан.
## Сілтемелер
*Өзен
*Волга
*Днепр
## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша өзендер
Санат:Литва өзендері
Санат:Беларусь өзендері
Санат:Ресей өзендері
Әшімхан Қанаев

**Әшімхан Қанаев** Тоқтасынұлы (3.1.1959 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Қаратөбе ауылы) – биология ғылым доктор (2002). ҚазМУ-ды (1981, қазіргі ҚазҰУ ) бітірген. Микробиология және вирусология институтында аға лаборант, аспирант, кіші ғылым қызметкер, ғылым қызметкер (1981–91), Халықаралық қазақ-түрік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі (1991–94), ҚазҰУ-да доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1995–2003), Қазақ ұлттық аграрлық университеті жанындағы Біліктілікті арттыру институтының директоры, кафедра меңгерушісі (2003–04), Экотехнология және табиғат мониторингі ғылым-зертеу институтының директоры (2004–07) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан ҚазҰУ-да профессор, кафедра меңгерушісі. «Техногенді экожүйелердің микробиоценоз жағдайын бағалау және олардың ерекшеліктері» тақырыбында докторская диссертациясын қорғады. 120-дан астам ғылыми 
жарияланымның авторы.

## Дереккөздер:
Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ғалымдары
Дүйсен Егенұлы Нұрымов

**Дүйсен Егенұлы Нұрымов** (20.12.1935 жылы,Қызылорда облысы Шиелі ауданы  – 23.07.2020 жылы, Қызылорда қаласы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылыми доктор(1995 ж.). Ташкент қаласындағы ауыл шаруашылық институтын (1958 ж.), Қазақ егін шаруашылық ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасы (1962 ж.) бітірген. Шиелі ауданының бірқатар шаруашылықтарында бас агроном (1958–1962 жж.), Қазақ күріш ғылыми - зерттеу институтында бөлім бастығы (1962– 1992 жж.), Қызылорда агроөнеркәсіп өндірісі инженерлері институтында (қазіргі Қызылорда университеті) кафедра меңгерушісі, профессор (1993–2014 жж.),Қызылорда  «Болашақ» университетінде профессор (2014–2019 жж.) болды.

Негізгі ғылыми еңбектері Арал өңірі жағдайында мал азығы дақылдарын өсіру технологиясы, оның сапасын арттыру мен бақылауға арналған. Жүгерінің «Қазақстандық 587 ТВ» буданын шығаруға үлес қосқан. 1993 жылдан Алматы қаласындағы Мал шаруашылық мен малдәрігерлік ғылыми-өндірістік орталық жанындағы диссертациялық кеңес мүшесі болған.  Нұрымов 80-нен астам ғылыми еңбек, оның ішінде 4 монография, 3 оқулық, 50 әдістемелік жазған.5 ғылым кандидатын дайындаған. КСРО халық шаруашылық көрмесінің *күміс медалімен* марапатталған (1990 ж.).

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Нұржанқорған

**Нұржанқорған** — Түркістан облысы Сайрам ауданы, Арыс ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукенттен солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың басында қаланған. 1929–30 жылдары бірнеше ұсақ ұжымшарлар құрылып, үлкен ұжымшарға біріктірілді. 1965 жылдан Ә. Науаи атындағы кеңшардың “Ленинизм” бөлімшесі болып келді. 1991–96 жылдары “Арыс” ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданы елді мекендері
Дүйсенбай Нысанбаев

**Дүйсенбай Нысанбаев** (1890,Шиелі ауданы – 6.3.1975, Ташкент қаласы) қоғам және мемлекет қайраткері. Қалалық үш сыныптық училищені бітіріп (1915), Ташкентте орыс-қазақ училищесінде мұғалім болды. 1917 – 19 жылдары Түркістан өлкелік халық комиссариатында жауапты қызметкер, Ташкенттегі төтенше тергеу комиссиясының мүшесі болып, денсаулық сақтау халық комиссариатында басшы қызметтер атқарды. 1919 – 21 жылдары Түркістан уездік атқару комитетінің төрағасы, әскери-рев. комитетінің төрағасы болды. 1922 – 23 жылдары Ташкент уездік оқу бөлімін басқарды. 1923 – 26 жылдары Қырғыз (қазақ) АКСР-інде басқарма бастығы. 1926 жылдан Қызылорда, Алматы, Түркістан, Ташкент қалаларында шаруашылық жұмыстарында болды. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Рахым Алмабекұлы Оразалиев

**Рахым Алмабекұлы Оразалиев** (*8.12.1935 ж.т., Алматы облысы Қарасай ауданы Каменка ауылы*) – ғалым, биология ғылымдарының докторы (1989), профессор (1996), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының академигі (1996). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1998). Қазақ аграрлық университетін бітірген (1960). *1960 – 66 ж.* Алматы облысының Алакөл, Қарасай аудандары шаруашылықтарында агроном, 1970 жылдан В.Р. Вильямс атындағы Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі, басшылық қызметтер атқарып келеді (директор, 1995 – 2003). Рахым Алмабекұлы Оразалиев бидайдың бірнеше сорттары мен түрлерінің негізгі биологиялық заңдылықтарын, гибридті бидайдың генетикасы мен физиологиясын зерттеп, қазақстандық агроэкотиптің бірнеше сорттарының биологиялық және селекциялық модельдерін жасаған. *Генетика, физиология, биохимия, биотехнология, молекулалық биология* саласында жасаған іргелі және қолданбалы зерттеулерінің арқасында дәнді дақылдар сорттарының модельдері мен критерийлері, принциптері негізделген. Оразалиевтің жетекшілігімен (шәкірттерімен бірлесіп) дәнді дақылдардың ***110 сорты шығарылды, оның 40 сорты аудандастырылып***, Мемлекеттік селекциялық көрсеткіштер реестріне енгізілген. *620 ғылыми жұмыстың*, оның ішінде *12 монографияның авторы*. *10 алгоритм мен патенттің, 40 авторлық куәліктің иегері*. “Құрмет белгісі” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Құрмет белгісі иегерлері
Нұржау

**Нұржау** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы ауыл, Нұржау ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Құрманғазы ауылынан батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Еділдің тармағы - Қиғаш өзенінің жағасында орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1974 – 97 жылдары етті мал өсіретін “Октябрьский” кеңшарының орталығы болған.

## Халқы
* 2065 адам (2021);
* 2065 адам (2009); 
* 2034 адам (1999).

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Нұржау орта мектебі
* «Гаухар» бөбекжай-балабақшасы
* Нұржау ауылдық мәдениет үйі

## Ауыл суреттері

## Ауыл көшелері
* Әлмұжаз Сәтеков көшесі
* Әнуар Исмахов көшесі
* Бақтығұл Құспанов көшесі
* Ғаділбек Нұртазин көшесі
* Ғапар Боранқұлов көшесі
* Жәлел Нығметов көшесі
* Жұмекен Нәжімеденов көшесі
* Мұғал Наурызбаев көшесі
* Мұзафар Хұсаев көшесі
* Мүсіреп Әспембетов көшесі
* Нұрарал көшесі
* Нұрғали Сағындықов көшесі
* Сейткали Самиев көшесі
* Серікбай ата көшесі
* Смағұл Көшекбаев көшесі
* Стамғазы Ақботин көшесі
* Ілияс Есенберлин көшесі

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері