Артур Холли Комптон

**Артур Холли Комптон** (; , , Огайо, АҚШ — , Беркли, Калифорния, АҚШ) — американдық физик, 1927 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты. АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1927).

## Өмірбаяны
Артур Комптон 1892 жылы 10 қыркүйекте АҚШ-тың Огайо штатындағы Вустер қаласында 1939 жылы Элиас Комптон мен «Америкалық жыл анасы» атанған Отелия Кэтриннің (қыз күнінде — Аугшпургер) отбасында дүниеге келді. Артурдың екі үлкен ағасы Карл Тейлор (1887—1954) және Уилсон Мартиндейл (1890—1967) және Мэри есімді әпкесі болды. Отбасы ғылыммен тығыз байланысты болды: Элиас үш ағайыны да оқыған Вустер университетінің (кейінірек Вустер колледжі) деканы болды. Карл 1912 жылы Принстон университетінде физика бойынша PhD дәрежесін алды және кейін 1930 жылдан 1948 жылға дейін MIT президенті болды. Уилсон 1916 жылы Принстонда экономика ғылымдарының докторы дәрежесін алды және 1944 жылдан 1951 жылға дейін Вашингтон штатының колледжінің (кейінірек Вашингтон мемлекеттік университеті) президенті болды. Карл, Уилсон және Артур Альфа Тау Омега  студенттер ұйымының мүшелері болды. Сонымен қатар, олар Принстоннан PhD дәрежесін алған алғашқы үш ағайынды, ал кейінірек американдық университеттерді бір мезгілде басқарған алғашқы үш ағайынды. Мэри миссионер Герберт Райсқа тұрмысқа шықты, ол Лахордағы (Пәкістан) Форман атындағы Христиан колледжінің директоры болды.

Артур бастапқыда астрономияға қызығушылық танытты, тіпті 1910 жылы Галлей кометасын түсірді. Шамамен 1913 жылы ол тороидальды түтіктегі судың қозғалысын зерттеу негізінде Жердің айналуын растайтын экспериментті сипаттады. Сол жылы ол Вустер университетін ғылым бакалавры дәрежесімен бітіріп, Принстонға оқуға түсті. 1914 жылы ол өнер магистрі дәрежесін алды  және Херевард Л. Куктың қол астында докторантураға түсті. 1916 жылы «Рентген сәулелерінің шағылу қарқындылығы және атомдардағы электрондардың таралуы» деген тақырыпта диссертация қорғады. 1916 жылы маусымда Артур Вустер мен Принстондағы курстас студенті Бетти Чарити МакКлозкиге үйленді. Олардың отбасында Артур Алан және Джон Джозеф атты екі ұлы дүниеге келді.

1918 жылдан бастап ол рентген сәулелерін зерттеді, төмен қысымды натрий шамдарын жасады.

1920—1923 жылдары Сент-Луис қаласындағы Вашингтон университетінде физика профессоры атанды. 1923 жылдан Чикаго университетінің физика профессоры.

1921 жылы ол электронның өз осінің айналасында айнала алатынын *([[Спин|спині]] бар)* және шын мәнінде электромагнит екенін болжады.

1922 жылы ол фотонның бар екенін дәлелдейтін заттардың электрондарымен шашырауына байланысты рентген сәулелерінің толқын ұзындығын өзгерту әсерін ашып, теориялық негіздемесін берді. Бұл жаңалығы үшін Комптонға Нобель сыйлығы берілді.

1931 жылы ол Колорадо штатындағы Эванс тауында ғарыштық сәулелер бойынша зерттеу жүргізді, себебі ол жерде АҚШ-тағы ең биік тау асфальт жолы салынды, оның бойымен қажетті жабдықты шыңға (4348 метр) жеткізу оңай болды.

1941—1942 жылдары ол американдық атом бомбасын жасау жобасына қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Комптон Сент-Луиске қайтып оралып, Вашингтон университетінің канцлері қызметін атқарды .

## Есте қалдыру
1970 жылы Халықаралық астрономиялық одақ Айдың арғы жағындағы кратерге Артур Комптонның есімін берді.

1991 жылы Комптон гамма-сәулелік обсерваториясы ғарышқа ұшырылды.

## Библиография
* *Compton A. H*. A Laboratory Method of Demonstrating the Earth's Rotation (ағылш.) // Science. — 1913. — Vol. 37, no. 960. — P. 803—806. — ISSN 0036-8075. — doi:10.1126/science.37.960.803. — Bibcode:1913Sci....37..803C. — PMID 17838837. — JSTOR 1638267
*  *Compton, Arthur*. X-Rays and Electrons: An Outline of Recent X-Ray Theory (ағылш.). — New York: D. Van Nostrand Company, Inc, 1926. — OCLC 1871779.
*  *Compton, Arthur*. The Freedom of Man (ағылш.). — New Haven: Yale University Press, 1935. — OCLC 5723621.
*  *Compton, Arthur*; with Allison, S. K. X-Rays in Theory and Experiment (ағылш.). — New York: D. Van Nostrand Company, Inc.. — OCLC 853654.
*  *Compton, Arthur*. The Human Meaning of Science (ағылш.). — Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1940. — OCLC 311688.
*  *Compton, Arthur*. Man's Destiny in Eternity (ағылш.). — Boston: Beacon Press[ағылш.], 1949. — OCLC 4739240.
*  *Compton, Arthur*. Atomic Quest (ағылш.). — New York: Oxford University Press, 1956. — OCLC 173307.
*  *Compton, Arthur*. The Cosmos of Arthur Holly Compton (ағылш.) / Johnston, Marjorie. — New York: Alfred A. Knopf, 1967. — OCLC 953130.
*  *Compton A. H*. The Cosmos of Arthur Holly Compton. — Alfred A. Knopf, 1968. — 468 p. — (Borzoi Book). — ISBN 978-1299576230.
*  *Compton, Arthur*. Scientific Papers of Arthur Holly Compton (ағылш.) / Shankland, Robert S.[ағылш.]. — Chicago: University of Chicago Press, 1973. — ISBN 978-0-226-11430-9. — OCLC 962635.

## Әдебиет
* Храмов Ю. А. Комптон Артур Холли (Compton Arthur Holly) // Физики : Биографический справочник / Ред. А. И. Ахиезера. — 2-ші бас., өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 138. — 400 б. — 200 000 дана. 
* *Allison S. K.* Arthur Holly Compton // Biographical Memoirs. — Washington, D.C.: National Academy of Sciences, 1965. — Vol. 38. — P. 81—110.
* *Allison S. K.* Arthur Holly Compton, Research Physicist (англ.) // Science. — 1962. — Vol. 138, no. 3542. — P. 794—797. — ISSN 0036-8075. — doi:10.1126/science.138.3542.794.
* *Gamow G.* Thirty Years That Shook Physics: The Story of Quantum Theory. — New York: Dover Publications, 1985. — 224 p. — ISBN 0-486-24895-X. 
* *Hewlett R. G.*, Anderson O. E. The New World: 1939/1946. — University Park: Pennsylvania State University, 1962. — 766 p. — (A History of the United States Atomic Energy Commission. Vol. 1). — ISBN 978-0-271-73085-1.
* *Robotti N.*, Leone M. Compton, Arthur Holly // The Biographical Encyclopedia of Astronomers / Ed. by T. A. Hockey. — New York: Springer, 2007. — P. 244—245. — ISBN 978-0-387-31022-0. 

## Дереккөздер

Санат:Принстон университеті түлектері
Санат:Нидерланд корольдік ғылым академиясының мүшелері
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері
Санат:АҚШ физиктері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)