open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әлия Сәбитқызы Байбағылова

**Әлия Сәбитқызы Байбағылова** - 1968 жылы 2 қазанда Алматы қаласында туған. 1998 жылы ААҚИ-ді бітірген, экономист.

*1998 жылы аудиторлар мен кәсіби бухгалтерлерге кандидаттарды дайындау жөніндегі курстарын;

*1998 жылы Ланкашер университетінің Басқарушы кадрларды дайындау жөніндегі курстарын (Ланкашер, Ұлыбритания);

*1999 жылы Басқару жөніндегі курстарын (Эссен, Германия) бітірген. Бухгалтерлік-аудиторлық фирмада (Лондон, 1998), аудиторлық фирмада (Люксембург, 2000) машықтанудан өткен. Халықаралық Бизнес Академиясында оқуда, ҚазМАҚА-да кафедра ізденушісі, бухгалтерлік есеп және аудит.

*1991-92 жылдары - «Сеймар» ЖШС бухгалтері.

*1992-94 жылдары - «Грата» заңгерлік фирмасының бас бухгалтері.

*1994-98 жылдары - Қаржы және салықтар жөніндегі агенттігінің бас директоры.

*1998 жылдан - «GRATA АUDIT» ЖШС басқарушы серіктесі, бас директоры. Қазақстан Республикасы Аудиторлар палатасының белсенді мүшесі.
Қазақстан Республикасы Аудиторлар палатасының Салық салу мәселелері жөніндегі комитетінің төрайымы.
Қазақстан Республикасы аудиторлық қызметінің дамуына қосқан үлесі үшін Аудиторлар палатасының Грамотасымен марапатталған. 2 ғылыми мақаланың авторы.

Жұмыстағы негізгі ұстанымы: **«Тәуелсіздік, әділдік, сенімділік».**

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Базарбай Қабдолұлы Балтабаев

**Базарбай Қабдолұлы Балтабаев** -  1952 жылы 26 қазанда Целиноград облысы Астрахан ауданында туған. 1978 жылы 
Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген, экономист-ұйымдастырушы.

*1970 жылы - «Целиноградсельмаш» зауытында шәкірт, қалыптаушы.

*1970-72 жылдары - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген.

*1978-89 жылдары - Целиноград облысы Маринов ауданында шаруашылық бірлестігінің экономисі, бас экономисі, «Красная заря» колхозының бас экономисі, терағасының орынбасары.

*1989-90 жылдары - Целиноград облысы ауданында жоспар төрағасы, Атбасар ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары.

*1990-93 жылдары - Атбасар ауданы атқару комитеті Тельман атындағы совхозының директоры.

*1993-95 жылдары - «Есіл» АҚ қаржы директоры.

*1995-96 жылдары - Ақмолы облысы БСИ бас инспекторы, сектор меңгерушісі.

*1996-98 жылдары - «Астана аудит - К°» ЖШС директоры.

*1998-2001 жылдары - «Астана-Бизнес-Консалтинг» ЖШС директоры.

*2001 жылдан - «Аудит және бағалау орталығы» ЖШС директоры. ҚР Аудиторлар палатасының құрметті мүшесі, Кеңес мүшесі, Астана қаласы мен Ақмола облысы аумақтық Аудиторлар палатасының төрағасы, «Астана қаласындағы Қазақстанның кәсіпқой бағалаушылары палатасы» ҚБ өкілдігінің директоры. ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
 
Жұмыстағы негізгі ұстанымы: **«Кәсіпқойлық, шапшаңдық, әділдік**».
 
Іскер адамның бойындагы құнды қасиеттер: **«Адалдық, көргенділік, жанасқыштық».**

## Дереккөздер
Сапар Қайсаханұлы Көшкімбаев

**Сапар Қайсаханұлы Көшкімбаев** - 1957 жылы 27 сәуірде Семей облысында туған. 1981 жылы АХШИ-ды бітірген, экономист. Э.ғ.к. (1999).

1974 жылы - Алматыдағы «Электрлі тұрмыстық аспаптар» зауытының құрастырушы слесарінің шәкірті.

1981 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ бақылаушы-тексерушісі, аға бақылаушы-тексерушісі.

1985 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ сауда, тұрмыстық қызмет көрсету және көлік кәсіпорындарын тексеру бөлімі бастығының орынбасары.

1987 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ ұйымдастыру-нұсқаушылық бөлімі бастығының орынбасары.

1988 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ бас бақылаушы-тексерушісі.

1988 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі БТБ жанындағы шаруашылық есеп тексеріс тобы бастығының орынбасары.

1990 жылы - ҚазКСР Қаржы министрлігі жанындағы БТБ бастығының орынбасары, шаруашылық есеп аудиторлық орталығының директоры.

1992 жылдан - «Қазақстанаудит BDО» ЖШС серіктес басқарушысы, бас директоры. ҚР Аудиторлар палатасының президенті (1993). Қаржы-талдау қызмет саласының институттары конфедерациясының төрағасы. Еуразиялық сертификатталған бухгалтерлер мен аудиторлар кеңесінің терағасы. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Ерен еңбегі үшін» (2002) медальдарымен, «ҚР Аудиторлар палатасының құрметті мүшесі», «Ержүректігі және батырлығы үшін» белгілерімен марапатталған.
«Аудит бойынша Қазақстан стандарттары» (1995), «Аудит стандарттары» (1996), «Аудит нарықтық қатынастардың ажырамас бөлігі (тәжірибе, мәселелер, перспективалар)» (1996), «Өзіндік құнға талдау жасау» (2002) атты кітаптардың, 20-дан астам мақалалар мен жарияланымдардың авторы.

## Әскери атағы
Әскери атағы - офицер.

## Діни көзқарасы
Діни көзқарасы - атеист.

## Саяси  қайраткерлер ретінде идеалы
Саяси  қайраткерлер ретінде идеалы - Д.А. Қонаев.

## Қазақстанның болашағы туралы болжамы
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Мен  Қазақстанның географиялық жағдайының, табиғи ресурстарының және халқының арқасында болашақта Орта Азиядағы дамыған жетекші елдердің біріне айналатындығына сенемін».

## Хоббиі
Хоббиі - кітап оқу, балық аулау.

## Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті - ғылыми фантастика, детективтік жанрдың классикалық шығармалары

## Үй жағдайы
Үйленген. Жұбайы - Көшкімбаева Айгүл Төлебайқызы
(1959 жылы туған), кәсіпкер. Ұлы - Сүлеймен (1981 жылы туған);  қызы -Мәлика (1991 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Талғат Елубайұлы Нұрғазиев

**Талғат Елубайұлы Нұрғазиев** - 1963 жылы 1 қаңтарда Атырау облысында туған. 1993 жылы ҚазМБА-ны бітірген, экономист.

*1984-93 жылдары - Алматы мақта-мата комбинатында тасымалдаушы, мастердің шәкірті, тасшы, брокер, инженер.

*1993-96 жылдары - «Бейбітшілік мәдениет арқылы» халықаралық қауымдастығы Қазақ бөлімінің атқарушы директоры, бас директоры.

*1996 жылы - «Жас-Қанатаудит» ЖШС бас директорының 1-ші орынбасары.

*1996-2000 жылдары - «Сәулет» ЖШС президенті.

*2000 жылдан - «Сапа - Консалтинг» ЖШС бас директоры. ҚР Аудиторлар палатасы мен Кәсіпқой бағалаушылар палатасының құрметті мүшесі. «Үздік аудитор» дипломымен (2004), «Қазақстан Республикасында аудиторлық қызметтің дамуына зор еңбек сіңіргені үшін» омырау белгісімен (2005) марапатталған.

Жұмыстағы негізгі ұстанымы: **«Біз өз клиенттеріміз бен беделімізді қадір түтамыз, сондықтан біздің жұмысымыздың негізгі ұстанымы сапа болып табылады».**

Іскер адамның бойындағы құнды қасиеттер: **«Басқа адамды түсіне білу, тыңдай алу, қорытынды жасай білу, өкінішке қарай, сирек кездесетін, бірақ іскер адамдар үшін өте құнды қасиет»**.

Қазақстан қаржы аясына талдау: «Қазіргі кезеңде қаржы секторы жаңа сапалы даму деңгейіне аяқ басты. Заңдарды жетілдіру және банктер, жинақтаушы зейнетақы қорлары, сақтандыру ұйымдары қызметін реттеу бойынша үлкен жұмыстар жүргізілді. Қазақстанның инвестициялық деңгейге дейінгі кредиттік рейтингісінің жақсаруы да - елдің қаржы секторының табысты дамуының нәтижесі. Сонымен бірге, жаһандану үрдістерінің күшеюімен және бәсекелес күрестің шиеленісуімен сипатталатын экономиканың қазіргі заманғы даму кезеңі экономиканың қаржы секторының жұмысын одан ары жетілдіруді қажетсінеді».

## Дереккөздер


Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Виктор Владимирович Радостовец

**Виктор Владимирович Радостовец** (26 қазан, 1962 жыл, Алматы қаласы) - экономист. Э.ғ.к. (1988), доцент.

* 1983 жылы АХШИ-ды бітірген,
*1983-85 жылдары - ҚазКСР Геология министрлігі Қазақ тәжірибелік-әдістемелік экспедициясының инженер-экономисі.
*1985-92 жылдары - Қазақ экономика және ауыл шаруашылығын ұйымдастыру ҒЗИ кіші ғылыми қызметкері, ғылыми қызметкері, аға ғылыми қызметкері.
*1992-94 жылдары - «Экономист» ғылыми-өндірістік бірлестігінің директоры.
*1994-98 жылдары - «Центраудит» шаруашылық есеп орталығының қаржы және аудит жөніндегі директоры.
*1998 жылдан - «Центраудит-Қазақстан» тәуелсіз аудиторлық компаниясы» ЖШС директоры.

ҚР Аудиторлар палатасының құрметті мүшесі, Кеңес мүшесі. ҚР Салық кеңесшілері палатасының мүшесі.

«Кәсіпорындағы бухгалтерлік есеп» (1997), «Саудада есепті қалай жүргізу керек» (2001), «Бухгалтерлік есептің теориясы және салалық ерекшеліктері» (2000) және т.б. ғылыми кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:26 қазанда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Марат Темірханұлы Сәтпаев

**Марат Темірханұлы Сәтпаев** - 1965 жылы 19 шілдеде Алматы қаласында туған. 1986 жылы АХШИ-ды бітірген, экономист.

*1986-89 жылдары - Алматы қаласы Ленин ауданының қаржы бөлімінің экономисі.

*1989-90 жылдары - Алматы қалалық қаржы басқармасының мемлекеттік кіріс бөлімінің экономисі.

*1990-91 жылдары - ҚазКСР Қаржы министрлігі Мемлекеттік салық инспекциясының Алматы қаласы бойынша аға мемлекеттік салық инспекторы.

*1991-92 жылдары - ҚазКСР Қаржы министрлігі Мемлекеттік салық инспекциясының Алматы қаласы бойынша мемлекеттік кәсіпорындар, ұйымдар, бірлестіктер пайдасынан бюджетке төлем бөлімінің бас мемлекеттік салық инспекторы, ҚазКСР Қаржы министрлігі Мемлекеттік салық иснпекциясының Алматы қаласы Алатау ауданы бойынша инспекция бастығының орынбасары.

*1992-93 жылдары - ҚазКСР БСИ халықаралық салық қатынастары бөлімінің бастығы.

*1993-95 жылдары - «Табыс» консалтинг компаниясы» ЖШС директоры.

*1995-96 жылдары - «МАРСАТ» аудиторлық компаниясы» ЖШС қаржы директоры.

*1996 жылдан - «МАРСАТ» аудиторлық компаниясы» ЖШС директоры. ҚР Аудиторлар палатасының мүшесі.
 
Жұмыстагы негізгі ұстанымы: **«Адалдық және кәсіпқойлық»**.

Іскер адамның бойындагы құнды қасиеттер: **«Мақсаткерлік».**

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тарақан

thumb|upright 1.2
thumb|upright 1.2|''Blaberus giganteus''

**Тарақан** Үйлерде тарақанның 2 түрі кездеседі: жирен (қызыл түсті) және қара. Тарақан негізінен түнде шығады, ал күндіз еден мен қабырғалардың саңылауларына, ас үйдегі стол маңына, еденнің ернеу ағаштарына, плиталарға, жылу және су өтетін қүбырларға, т. б. қуыстарға жасырынады. Азық-түлік және әртүрлі мата, жібек, жүн, қағаз қалдықтарымен қоректенеді. Тарақан азықты былғайды және сонымен бірге ішек құртының жұмыртқалары мен әр түрлі жұқпалы аурулардың қоздырғыштарын (дизентерия, іш сүзек, полиомиелит және т. б.) тасуы мүмкін.

## Тарақанның ішкі құрылысы
Ішкі мүшелердің жалпы орналасу тәртібі өзен шаянына ұқсас, бірақ өзіне тән ерекшеліктері бар.

## Тыныс алуы
Бунақденелілер негізінен демтүтік арқылы тыныс алады. 

Тарақанды сойып, жарған кезде денесін ауа жүретін түтікшелердің -демтүтіктердің тармақтанып торлап жатқаны көрінеді, бұлар құрсақ және көкірек қапталын бойлай жұп демтесіктер арқылы сыртқа шығарылады. Ауа осы тесіктерден бүкіл ішкі мүшелерге өтіп, тыныс алу жүзеге асады. Құрсақ бұлшықеттері жиырылған кезде демтүтіктегі ауа сыртқа шығарылып, құрсақ кеңейгенде демтесіктер арқылы енген ауа демтүтіктер жүйесін таза ауамен қамтамасыз етеді.
 
## Зәр шығаруы
Бунақденелілердің негізгі зәр шығару мүшесі- мальпигий тамырлары. Дененің әр бөлігіндегі сұйық қалдықтар сонда жиналып, артқы ішекке құйылады. Бунақденелілердің ішкі мүшелерінің аралығын толтыратын ақ түйіртпек - майлы дене қосымша зәршығару мүшесі болып табылады. Бұған денені қоректендіруге қажетті май қоры жиналады.

## Көбеюі
Тарақанның аналығының жұмыртқа түтікшелерінен шығатын жұмыртқаларының барлығы алдын ала біріне-бірі жабысып,бірігіп, сопақша келген жұмыртқа қапшығын түзеді. Ол қапшықты аналық тарақан құрсағының соңындағы кішкене өскіншелермен қысып, ұзақ сүйретіп жүреді де, дернәсіл шығатын кезде аулақтау таса жерге тастайды. 

Тарақандар-дара жынысты бунақденелі жәндік. Аталығының көбею мүшесі- қосалқы бездері бар екі кішкене аталық без, ал аналығында жұмыртқа қалыптасып, пісіп жетілетін екі аналық без болады.

## Дереккөздер

* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 104 б., ISBN 5-625-03599-7

Санат:Тарақандар
Мерланг

thumb|250px
**Мерланг** — нәлім тұқымдас теңіз балығы. Ол Атлант мұхитының европалық жағалауында кездеседі. Салмағы 200—700 г. Еті ақ, дәмді; оны қуыруға және бұқтыруға болады. Ақжелкен салып бұқтырылған мерланг. Тазартылған балықты сары маймен майланған қаңылтыр табаға салады (немесе терең кастрюльге). Оған үгілген ақ желкен сеуіп, балық сорпасын құяды да, сірке суы мен тұз қосып, бір сағаттай бұқтырады. Содан кейін сорпасын азайтып құйын алады да, оған қаймақ қосып, қайнауына жеткізеді, сары майға қуырылған ұн қосып, балықтың үстіне алдын-ала дайындалған соус құнды да, тағы да 15—20 минут бұқтырады. Дастарқанға қайнатыл пісірілген картоп қосып береді. 500 г балыққа: ақ желкеннің 2 тамыры, 2 стакан сорпа, 100 г қаймақ, 2 ас қасық ұн, 1 ас қасық сірке суы, май, тұз керек.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Санат:Аспаздық
Мерлуза

**Мерлуза** (ақшыл кек)— теңіз балығы. Атлант мұхитының ағысы баяу суларынан аулан ады. Оның бірнеше түрі болады. Салмағы 1—7 кг. Оның еті ақ түсті, дәмді әрі жұмсақ, қылтанағы аз. Жастай тоңазытылған мерлузаны қуыруға, қыздыруға және бұқтыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Трескатәрізділер
Скумбрия

**Скумбрия** () — скумбриятәрізді отряды скумбрия тұқымдасы балықтарының туысы. Олардың өмірлік циклі су түбімен байланысы жоқ, сондықтан пелагиялық балықтар. Дененің максималды ұзындығы - 64 см, орташа - 30 см. Денесі ұршық тәрізді, кішкентай циклоидты қабыршақпен жабылған. Торсылдағы болуы немесе болмауы да мүмкін. Түрлердің таралу аймақтары бір-біріне сәйкес келсе де, әр географиялық ауданда тек бір ғана түр басым болады.

Оны Қара теңізден, көбінесе Одесса ауданынан (Қара теңіз скумбриясы), Жапон теңізінің оңтүстік бөлігінен (салмағы 500 грамнан 1,2 кг болатын, Тынық мұхит скумбриясы), Солтүстік Атлантикадан (Атлантиканың ірі скумбриясы немесе мак-рель) аулайды. Әдетте Қара теңіз скумбриясын сауда орындарына ыстал, кейде сәл тұздал немесе тоңазытыл жібереді; ал Тынық мұхит скумбриясын — консервілен (сорпаға, майға салып, «Тынық мұхит сардинасы»,— деп аталатын консерві), Атлантикалық скумбрияны — тұздалған және Скумбриянатуральная» консервісін жасан түсіреді. Жас скумбриядан кулинариялық неше түрлі тағам әзірлеуге болады. Пияз соусына салған скумбрия. Скумбрияны аршып-тазартып, тұз бен бұрыш араластырылған ұнға аунатып алады. Сары майды табаға салып ерітіп, оған дөңгелектеп туралған пиязды қуырады. Содан кейін балықтын екі жағын бірдей аударыстырып, 10 минуттей қуырады. Табаға х/А стакан су құйып, бетін жабады да, баяу жанған отқа 5 минутке қояды. Пісіп дайын болған балыққа ұсақталған петрушка көгін немесе аскөк салып, дастарқанға қояды.
8 скумбрияға: жарты стакан ұн, ас қасық тұз, 1 /4 шай қасық үгілген бұрыш, 2 ас қасық сары май, 2 пияз керек.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Санат:Кәсіпшілік балықтар
Балалар мен жасөспірімдер тамағы

**Балалар мен жасөспірімдер тамағы.** Дұрыс дайындалған тамақтың балалар мен жасөспірімдердін денесі мен ақылының бірқалыпты дамуы үшін мәні зор. Тамақтың жетіспеуі балалардың бойының өсуі мен дамуын кешеуілдетіп, организмнің әр түрлі ауруларға қарсыласуын төмендетеді, ал артық тамақтану — зат алмасу процесін бұзып, астың қорытылуына зиянын тигізеді. Тиімді тамақтану балалар мен жасөспірімдердің жасына қарай организмнің негізгі нәрлі заттарды қажетсінуін және олардың ара қатынасын ескере отырып ұйымдастырылуы қажет. Нәресте кезіндегі сәби балалардың (1 жастан 3 жасқа дейін) тамағында белокқа бай сүт және сүт өнімдері, ет, жұмыртқа болуы тиіс. Ясли жасындағы балалардың күн тәуліктік рационында кем дегенде  600—800 мл сүт, ал мектеп жасындағы балалардың рационында 400—500 мл сүт болуы тиіс. Сәби балалардың майды қажетсінуін өсімдіктерден алынатын (күнбағыс, жүгері майы) маймен қамтамасыз ету керек, өйткені оларды организм жақсы сіңіре алады. Өсімдік майын көкөніс пюресі мен салатқа қосып  беру керек. Балалардың тамағына жидек, жемістердегі және олардың өңделген өнімдеріндегі организмге тез сіңетін углеводтардың болуының мәні зор. Сәби балалар мен ересек балалардың тамағындағы белоктар, майлар мен углеводтардың анағұрлым қолайлы ара қатынасы сәбилер үшін 1:1:3, ересектерге 1:1:4 болуы тиіс. Мұндай ара қатынастан едәуір ауытқу тамаққа жетерліктей мөлшерде нәрлі заттар мен витаминдердің енгізілуіне қарамастан денсаулыққа зиянын тигізуі мүмкін. Мысалы, тамақта әсіресе мал майының көп болуы баланың организміндегі зат алмасудың, ас қорытуының бұзылуына әкеп соғып, салмағын ауырлатады. Углеводтардың артық болуы да зат алмасуын бұзып, семіртеді, ал тәттіні мөлшерден артық пайдалану балалар мен жасөспірімдерде диабет ауруының өрістеуіне әкеліп соғады. Балалар мен жасөспірімдердің тамағы әр түрлі болуы тиіс, ал  біркелкі тамақ балалардың тәбетін нашарлатады. Майлы етті тек мектеп жасындағы ересек балаларға (14—17 жастағы) беруге рұқсат етіледі. Шала қуырылған немесе ысталған сүр етті бала организмі нашар сіңіреді және оған уланып қалу не ішек құрты жұғуы мүмкін. Сондықтан оларды балаға бермеген дұрыс. Сондай-ақ тұзы көп немесе бұрыш, қыша, сілті көп қосылған ет және балық тағамдары 8—10 жастағы балалардың тамақтану рационынан алынып тасталуы керек. Алкоголь ішімдіктердің барлық түрі (сыра, үй наливкасы, тұнбасы) балалар мен жасөспірімдердің организміне зиянды әсерін тигізеді. Ащы кофе, какао, шай ішсе, сондай-ақ шоколадты көп жесе, әсіресе, 3 жасқа дейінгі балаллардың нервісі қозады. Балалар мен жасөспірімдер төрт мезгіл, оның өзінде төмендегідей мөлшерде тамақтануға тиіс: таңертеңгі ас—30%, түскі тамақ—40—45%, түстік—10%, кешкі тамақ—15—20%. Егер бала яслиге, балалар бақшасына немесе басқадай балалар мекемесіне барып төрт мезгіл тамақ ішетін болса, онда үйде қосымша тамақ берудің қажеті жоқ. Ал бала барып жүретін балалар мекемесі тамақты екі немесе үш рет беретін болса, үйден қосымша тамақтандыру керек. Соңғы тамақ ұйықтардан 1,5-2 сағат бұрын ішілуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Гальванометр

right|thumb|300px|Гальванометрдің жұмыс схемасы
**Гальванометр** - аз токтарды, кернеулерді және электр мөлшерлерін анықтауға арналған электр өлшегіш жоғары сезімталды құрал.

## Тағы қараныз:
* Баллистикалық гальванометр
* Айналы магнитоэлектрлік гальванометр
* Электромагнитті гальванометр
* Электродинамикалық гальванометр

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Физикалық құралдар
Санат:Электродинамика
Конституциялық құқықтық нормалар

**Конституциялық-құқықтық нормалар** мемлекеттік органдар арқылы қабылданады. Олар, басқа да заңдық нормалар сияқты екі түрлі: реттеуші және құқық қорғаушылық қызметтерін атқарады. Осыған сәйкес *реттеуші* және *құқық қорғаушылық нормаларына* бөлінеді.

## Реттеуші нормалар
Реттеуші нормалар—құқықтық қатынасқа түсушілерге құқық беру және міндеттер жүктеу арқылы мемлекет пен қоғамға пайдалы мінез-құлықты белгілейді. Мұндай нормалар Конституцияның II тарауында адам және азаматтарға құқықтар мен еркіндіктер беру, міндеттер белгілеу арқылы көрінеді.
## Құқық қорғаушылық нормалары
Құқық қорғаушылық нормалары — мұндай нормалардың талаптары бұзылған жағдайда мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын белгілеу қарастырылған.
Парламент депутаттары Республика Президентіне Қазақстан Республикасы заңдарын орындамағаны үшін Үкімет мүшесін кызметтен босату туралы өтініш жасай (ұсыныс беру) алады.
Сонымен қатар конституциялық-құқықтық нормалар *өкілеттік беруші*, *тыйым салушы*, *міндеттеуші* нормаларға бөлінеді.
## Өкілеттік беруші, тыйым салушы,міндеттеуші нормалар
Өкілеттік беруші нормалар мемлекеттік органдарға, қоғамдық бірлестіктерге, азаматтарға қандай да бір іс-әрекет жасауға құқық береді. 
Тыйым салушы нормалар кандай да бір әрекетті жасауға тыйым салады. 
Міндеттеуші нормалар азаматтарға, қоғамдық бірлестіктерге, мемлекеттік органдарға белгілі бір әрекетті жүзеге асыруды міндеттейді.
Конституция Қазақстан Республикасынын азаматтарына мемлекеттік органдарға сайлауға, сайлануға құқық береді.
Конституция Республика Президентіне депутат болуға тыйым салады. Парламент депутаты бір мезгілде екі палатаның мүшесі бола алмайды. Біздің елімізде цензураға тыйым салынған.
Қазақстан Республикасын қорғау оның барлық азаматтарының қасиетті борышы мен міндеті болып табылады. Парламент депутаты оның жұмысына қатысуға міндетті.
Сонымен, конституциялық құқық, құқық жүйесінің жетекші саласы болып табылады. Конституциялық құқық арқылы реттелетін қоғамдық қатынастар қоғам мен мемлекеттің негізгі құрылымын, адам және азамат құқықтары мен міндеттері жүйесін, мемлекеттік билікті жүзеге асыру тәртібін айқындайды.
Конституция — ең жоғары заң, мемлекеттің ең басты нормативті құқықтық актісі, конституциялық құқықтың негізгі қайнар көзі. Конституциялық-құқықтық нормалардың жоғары заңдық күші бар. Конституцияға кайшы келетін құқықтық актілердің зандық күші болмайды және оның күші сөзсіз жойылады.

## Дереккөздер
Гамма-спектроскопия

[thumb|250px|[Спектрометр]]
**[[Гамма]]-[[спектроскопия]]** - гамма сәулелену спектрлерін және гамма-ыдырауды кешкен атом ядросының қасиетін зерттейтін спектроскопия бөлімі.

## Тағы қараныз:
* Гамма-Сәуле
* Электрмагниттік импульс
* Гамма-сәуле шығару
* Радиациялық сәулелену
* Гамма сәулелену
* Бета-сәуле
* Альфа-сауле
* Бета-сәуле шығару
* Бета-сәулелену
* Альфа-сәулелер
* Гамма-квант
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Сәулелену
Санат:Оптика
Санат:Спектроскопия
Геликан

**Геликан** - тұрақты магнит өрісінде орналасқан электр тоғының өткізгішінде пайда болатын және салыстырмалы әлсіз өшумен таралатын төменгі жиілікті электромагнитті иірілме толқындар.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Толқындық физика
Санат:Толқындар
Гельмгольц энергиясы

**Гельмгольц энергиясы** - ішкі энергия (**U**) және термодинамикалық температура (**Т**) мен энтропияның (**S**) көбейтіндісінің арасындағы айырыммен анықталатын белгіленуі термодинамикалық потенциалдардың бірі:

* \,\! \mathcal F = U - TS, бұл жерде U — ішкі энергия, T — термодинамикалық температура, S — энтропия.

## Тағы қараныз:
* Энергия
* Термодинамикалық температура
* Химиялық термодинамика
* Гиббс-Гельмгольц теңдеуі

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Энергия
Санат:Термодинамика
Вариациялық қатар

**Вариациялық қатар** — белгінің өзгеруіне қарай орналастырылған сан арқылы берілген өрнек.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Ақ сақа

**Ақ сақа (Сиги)** — көлдер мен өзендерде және теңіздің суы тұщыланған аудандарында өсетін балықтар тобы, оларға ақ сақалар, сылан (пальма), түрке (омуль), чир, мұқсын, көкшұбар (ропушка), тугун т. б. балықтар жатады. Ақ сақалар Солтүстік пен Сібір суларында, сондай-ақ Латвия мен Литва көлдерінде, Алтайлық өзендері мен көлдерінде, Байқалда көп кездеседі.

*Түрке*, Сібір өзендерінің сағаларында (Обьтан басқасында), Байқал көлінде және Алтай өзендерінде көп тараған. Салмағы 500 грамнан 2 кг-ға дейін. Сондай-ақ *пайка*, Байқал ақ сақаларының да салмақтары осындай болады. Нева өзені мен Финн шығанағын мекендейтін нева ақ сақасы ауланады. Волхов ақ сақасы мен *лудотаны* және *валаамканы* Ладога мен Онега көлдерінен, Чудь ақ сақасын Чудь көлінен аулайды. Бұл аталған балықтардың салмағы 400 грамнан 2 килограмға дейін болады. 

Ақ сақа балықтарының ішіндегі ең ірілері сылан (нельма) мен ақ балық (салмақтары 50 килограмға дейін жетеді). *Сылан* Солтүстік Мұзды мұхиты бассейнінің өзендерінде көп тараған (Обь, Енисей, Лена, Печора, Анадыр). Салмағы 7—10 кг. *Ақ балық* өте сирек кездеседі. *Чир балығы* етінің  дәмділігі жағынан сылан мен ақ балыққа жақын. Ол Сібір өзендерінде кездеседі. Салмағы 3—5 кг. Сондай-ақ Сібір өзендерінен майқан (ленок) мен таймень балықтарын аулайды. *Таймень* ірі балық (салмағы 10 килограмнан 100 килограмға дейін), ал *майқан* тайменьге қарағанда ұсақ (салмағы 2—4 кт), денесінде үлкен теңбілі бар. Ақ сақа балықтарының ішіндегі ең ұсағы — *тугун балығы*, ол Сібір өзендері мен көлдерін мекендейді. Салмағы 10—30 г. Сыртқы бейнесі майшабақтарға ұқсас, бірақ оның жонымен, ондағы май қанаттары жалпақтау болып келеді. Оны әдетте тұздал, дәмін келтіріп жейді. Ұсақ ақ сақаларға көкшұбар балықтары жатады. Европалық *көкшұбар балықтары* Ақ теңіз бен Балтық теңіздері бассейнінің көлдерінде кездеседі. Салмағы 25—35 г. Ладога көлінен ауланатын көкшұбар балығының салмағы 180 г, ал Онега көлінен ауланатын кислең балығының салмағы 500—600 г. Солтүстік пен Сібір өзендерінде сібір көкшұбар балығы кездеседі (салмағы 150—250 г). Ақ сақа балықтарының көпшілігінен сирек кездесетін ысталған және тұздалған тағамдар жасайды. Сыланның, таймень мен майқаның (ленок) етінен неше түрлі балық тағамдарын жасауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Албырттәрізділер
Көлбеу сызықтарды өлшеу

**Көлбеу сызықтарды өлшеу**- Тоқымада және қисық сызықтарды дәл шығару үшін шалу сандарының азаю және көбею есебін шығарыл алу керек. Сызықтардың ұзындығы мен көлбеулігі екі қысқарту арасында қанша қатар тоқылатынына немесе бір жолы неше шалу бекітілгеніне тікелей байланысты кез келген көлбеуді есептеу үшін оның ұштарынан өзара перпендикуляр көлденең және тік сызық жүргізу керек. АС тік сызығы бойынша қатар санын, СВ көлденең сызығы бойынша көлбеу шығару үшін осы қатарлан қанша шалуды азайту керектігін анықтайды. Мысалы, шалу өлшемі бойынша 1 см-де 5 қатар және 3,5 шалу бар; АС-23 см, сондықтан 5 қатар және 3,5 шалу бар; АС-23 см, сондықтан 5 қатар X 23 см -115 қатар тоқу керек.
СВ бөлшегі—14,7 cм сондықтан 3,4 шалу X 14,7 cм—50 шалу қатар саны шалусанынан асып кетеді.

18 қатар : 2 қатар = 9 бөлік; 
42 шалу : 9 бөлік = 4 шалу (6 шалу — қалдық) Қалдықты қысқартулар арасына тең бөліп салу керек. Бұл мысалда әр 2-қатарлан кейін 6 рет 5 шалудан (4 шалу есептеу бойынша 1 шалу қалдықтан 1 және 3 рет 4 шалудан бекіту керек. Көлбеулерді шығарғанда шалуларды осы принцип бойынша көбейтеді. Барлық есептеулерді үлгіге жазып қою керек: оның қалай орындалатыны 15, «—» белгісі (немесе «+») қысқартылды немесе көбейтілді деген ұғымды білдіреді. Бірінші сан қысқарту (көбейту) санын, екінші — бір мезгілде қысқаратын (көбейетін) шалулар санын, үшінші — қысқартулар (көбейтулер) арасындағы қатар санын көрсетеді. Егер қысқарту (көбейту) 2 қатар аттатып (яғни 2 қатарлан кейін) жасалатын болса, онда тек екі көрсеткіш қана жазылады .

Жинақы сызық шығару үшін шалуларды жаппай, соған сәйкес келетін инелер санын жоғарғы рельске жылжытып, жұмыстан шығарып қойған жөн. Мысалы, иық сызығын шығарған кезде кареткаға қарама-қарсы жақтан 6 рет 5 инеден және 3 рет 4 инеден жоғары көтеріп қою қажет. Бұл әдіс — бөлшек тоқу деп аталады.
## Бөлшек тоқу
Бөлшек тоқулы көлденең қосымша тоқыған кезде (бүрме, иықтың қиық сызығы, калготки, рейтуз, шалбарлық артқы бөліктерін ұзарту), күрделі формаларды шығарған кезде (мойын ойындысын дөңгелете шығару, жеңнің дөңгелек басы, қолтықты иректете ою), сондай-ақ киімдерді түрлі-түсті көлбеу жолақ, ромб, бұршақтармен безендіргенде қолданады.Бөлшек тоқудың екі әдісі бар:берілген қатарла жұмыс істейтін инелер санын азайту және керісінше көбейте беру.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Гендер банкі

**Гендер банкі** — рекомбинатты ДНҚ негізінде алынған бөлігі организмдер гендерінің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Гиббс-Гельмгольц теңдеуі

**Гиббс-Гельмгольц теңдеуі** - химиялық реакцияның жылулық эффектісі және тұрақты температурадағы оның максимал пайдалы жұмысы арасындағы байланысты тағайындайтын химиялық термодиыамиканың негізгі қатынастарының бірі.

  (\Delta + k^2)U=f 

## Тағы қараныз:
* Энергия
* Термодинамикалық температура
* Химиялық термодинамика
* Гельмгольц энергиясы

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Энергия
Санат:Термодинамика
ДНҚ-лигаза

**ДНҚ-лигаза** — қос тізбекті ДНҚ-ның біреуі үзіліп қалғанда фосфодиэфир байланысын қалыптастырып, үзілген жерді "тігетін" фермент.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Информасома

**Информасома** — рибосома, аРНҚ және нәруыздардан құралған кешен. 1976 жылы М.Ә.Айтхожин ашты. Нәруыз синтезіне қатысады.

**Информасома** (лат. *Informatіo* - баяндау және *сома* - дене) - ақпарат РНҚ мен ақуыздан тұратын эукариот жасушаларындағы рибонуклеаққуыз. Информасомалардың өлшемі әр түрлі және Сведберг өлшемі бойынша 15 S-тен 110 S-ке дейін болады. Оның үш түрі бар:
# ядрода болатын информасомалар;
# цитоплазмада еркін орналасқан информасомалар;
# полирибосомамен байланысқан түрі.

Ядрода синтезделетін ізашар а-РНҚ ерекше ақуызбен қапталатындығы дәлелденді, бұл информасома ядродағы а-РНҚ-ны ферменттердің кесіп тастауынан корғайды екен. Информасоманың негізгі қызметінің бірі, а-РНҚ-ны цитоплазмада ұазақ уақыт сақтайтын “қойма” болып табылатыңдығыңда. Трансляция кезіңде информасома ақуызы өзгереді де, РНҚ-да ақуыз синтезделгеннен кейін ыдырап кететін жасушаның тұрақсыз органоиды болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Биология
Ақшабақ

**Ақшабақ (снеток)**— оны КСРО-да солтүстік-батыс көлдерінен, сондай-ақ Волганың жоғарғы жағындағы көлдерден аулайды. Еті онша майлы емес, жұмсақ. Ақшабақтарды сауда орындарына тұздай, қақтан, кейде тоқазытып жібереді. Тұздалған, қақталған ақшабақтардан қышқыл капуста қосып щи жасауға пайдаланады, ал жас ақшабақты пияз немесе картоп қосып қуырған жөн.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Гиперзаряд

**Гиперзаряд** - изотопиялық мультиплеттегі бөлшектін екі еселенген орташа электр зарядына тең адрондар сипаттамасы.

: \qquad Y = B + S + C + B^\prime + T

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Атомдық физика
Санат:Ядролық физика
Гендік аурулар

**Гендік аурулар** — гендердің өзгеру нәтижесінде пайда болатын тұқым қуалайтын аурулар.

Гендердің өзгеру нәтижесінде пайда болған тұқым қуалайтын ауруларды гендік аурулар дейді. Гендік ауруларды тұқым қуалау ерекшеліктеріне қарай төрт топқа бөледі.
#	Аутосомды-доминанттық тұқым қуалау кезінде белгілер аутосомда орналасады, жынысқа тәуелсіз, ұрпақ сайын көрінеді. Мұндай ауруларға: брахидактилия — қысқасаусақтылық, полпдактилия — алтысаусақтылық, ахондроплазия — ергежейлілік, беттің секпілі, кезді шел басу, сүйектің омырлығы т.б. жатады.
#	Аутосомды-рецессивті тұқым қуалау типінде зерттелетін белгі аутосомда орналасады. Ата-анасында білінбей, ұрпағында көрінеді. Мұндай ауруларға альбинизм (пигментсіз), алькантонурия гомогентизин қышқылын артық бөледі, идиопатия мишықтың өзгеруі, фенилкетонурия — кемақыл жатады.
#	Жыныспен тіркескен рецессивті белгілердің тұқым қуалау типінде, аурулар келесі ұрпақта X хромосомада көрінеді. Оларға: гемофилия — қанның ұйымауы, гемералопатия — түнде көрмеу, дальтонизм — түсті ажырата алмау, рахит — сүйектің қисаюы, галактоземия — галактозаны игере алмау, бауыр циррозы, кемақыл, т.б. жатады.
#     Голландиялық тұқым қуалау типінде белгілер әкесінен тек ұлына ғана беріліп отырады. Мысалға, құлақ қалқаншасының жүнді болуы — гипертрихоз, гипертрихоздың гені Ү хромосомамен тіркесіп тұқым қуалайды. Ер бала Ү хромосоманы тек әкесінен алады, сондықтан ол ген балаға толық беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Гиперон

thumb
**Гиперон** - массасы нуклон массасынан үлкен, ал ерекшелігі нөлге тең емес бариондар тобына жататын тұрақсыз элементар бөлшектер.

Олар адрондарға жатады және бариондар болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Бариондар
Ростислав Владимирович Захаров

**Ростислав Владимирович Захаров** (1907—1984) — балетмейстер, режиссер, КСРО Халық артисі (1969), Қазақстанның Халық артисі (1958), Өнертану ғылымының докторы (1970). 1926 жылы казіргі Санкт-Петербургтың хореография училищесін, 1932 жылы сондағы театр техникумының режиссерлік бөлімін және 1948 жылы А.Н.Островский атындағы сахна өнері институтының режиссура бөлімін бітірді. 1926—1929 жылдары Украин опера және балет театрында биші, 1934—1936 жылдары Санкт-Петербург опера және балет театрының, ал 1936—1956 жылдары Үлкен театрдың балетмейстері әрі опера режиссері болды. Балетмейстерді ең басты қызықтырғаны — балет спектаклін құру ұстанымы және хореографиялық, бейне жасаудағы балет артисінің рөлі болды. Ол шығарманың идеялық көркемдік мақсатын анықтап, артистердің өзіндік жұмысын, хореографиялық режиссурадан тұратын спектакль жасаудағы өзіндік төсілін құрастырды. Қойған таңдаулы балеттерінің қатарында Б.В.Асафьевтың "Бақшасарай фонтаны" (Санкт-Петербург, Мәскеу, Будапешт, Прага, Хельсинки, Белград, Токио, Каир театрларында) мен "Кавказ тұтқыны Р.М.Глиэрдің "Мыс салт аттысы" мен "Қызыл гүлі Л.Ф.Минкустың "Дон КихотыС.С.Прокофьевтің "Кщ цыз — кщ цызы" (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1946), тағы басқа бар. 1958 жылы Қазақтың опера және балет театрында "Бақшасарай фонтаның", сондай-ақ Д.Т.Әбіровпен бірлесіп Н.А.Тілендиев, Л.Б.Степанов және Е.В.Манаевтың "Достық жолымен" балетін қойды. Сол жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне кеңесшілік етті. 1927 жылдан педагогикалық қызметпен шұғылданды. 1945—1949 жылдары Мәскеудің хореография училищесінің директоры болды әрі көркемдік жағын басқарды. 1946 жылдан ГИТИС-тің хореография кафедрасын (1951 жылдан профессор) басқарды. "Балетмейстер өнері" (1954), "Би туралы әңгімелер" (1963), "Балетмейстер жазбалары" (1976), "Би туралы сөз" (1978), тағы басқа кітаптардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Балетмейстерлер
Сорт

**Сорт** — тұқым қуалайтын морфологиялық, биологиялық және шаруашылық белгілерімен қасиеттері ұқсас, сұрыптаудың нәтижесінде шығарылған бір түрге жататын даралар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Майя Михайловна Плисецкая

**Майя Михайловна Плисецкая** (20 қараша 1925 — 2 мамыр 2015) — КСРО халық әртісі. 1943 жылы Мәскеу хореографиялық училисін Е.П.Гердт пен М.М.Леонтьеваның класы бойынша бітіргеннен кейім, Үлкен театрдың құрамына қабылданды. Плисецкая — классикалық және қазіргі репертуардың аса үздік орындаушысы. Басты партиялары: П.И.Чайковскийдің "Аққу көліндегі" Одетта-Одилия, "Ұйқыдағы аруындағы" Аврора, А.К.Глазуновтың "Раймондасындағы" Раймонда, Крейннің "Лауренсиясындағы" Лауренсия, Прокофьевтің "Тас гүліндегі" Мыс тауының қожасы, Асафьевтің "Бақшасарай фонтанындағы" Зарема, Минкұстың "Дон Кихотындағы" Китры Бизе-Щедриннің "Кармен-сюитасындағы" Кармен, Щедриннің "Анна Каренинасындағы" Анна Каренина, тағы басқа. Ол орыс хореография мәдениетінің озық дәстүрі мен жаңашыл бағытын би өнерімен ілгері дамытты. 1972 жылы Үлкен театрда Л.Н.Толстойдың шығармасы бойынша басқалармен бірлесіп "Анна Каренина" балетін қойды.
Плисецкаяның репертуары тақырып кеңдігімен ерекшеленеді, бірақ үлкен не кішкентай рөл болмасын немесе концерттік нөмір-хореографиялық миниатюра болмасын, ол әр рөліне өзіндік бояу тауып отырды. Музыканы тамаша сезінуі, пластикалығы мен актерлік шеберлігі балерина-актрисаға лирикалық та, драмалық та, трагедиялық та бейнелерді сомдауға көмектесті.

## Дереккөздер


Санат:20 қарашада туғандар
Теломера

**Теломера** — хромосоманың екі иығының ұшындағы бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Қарғакөз

**Қарғакөз** () – Melanthiaceae тұқымдасына жататын жататын көпжылдық, улы жидекті өсімдік. Сабағы тік, ұзыны 15-30 см. Жапырағында үш ашық сызығы бар. Гүлсидамында жалғыз жасыл-сары гүлі бар. Аталығы тозаңқаптан қысқа. Жемісі қара. Қараағаш мекенінде тараған. Дымқыл жерлерде өседі. Тұқымынан көбейеді. Гүлі тамызда гүлдейді.

## Дереккөздер


Санат:Тамырдәрілер
Модуляция тереңдігі

**Модуляция тереңдігі** - тербелістің ең үлкен және ең кіші амплитудалары айырымының амплитудалық модуляция кезіндегі олардың қосындысына қатынасы.

## Тағы қараныз:
* Модуляция

## Дереккөздер


Санат:Физика
Екатерина Сергеевна Максимова

**Екатерина Сергеевна Максимова** (1 ақпан 1939, Мәскеу, КСРО — 28 сәуір 2009, Мәскеу, Ресей) — 1973 жылдан КСРО Халық артисі. 

## Биография
1958 жылы Мәскеу хореографиялық училищесін бітіріп, содан бері үлкен театрдың жетекші бишісі. Оның бірінші үлкен рөлі — Ю. Григоровичнің «Тас гүлі» балетіндегі Катерина.

Академиялық мектептің балеринасы, үлкен сахналық сезімге толы, нәзік Максимова бірден көрермендер жүрегін баурап алды. Оның биі жандылығымен, әр қозғалысының тазалығымен, актерлік шеберлігімен ерекшеленді. 

Осындай қасиеттерінің арқасында ол жанры жағынан да, әр мінезді партиялар жағынан да түрлі балеттерде биледі. Классикалық репертуар Максимова үшін Галина Улановамен бірге дайындаған Жизель партиясымен басталды. Бұл оның ең үздік рөлдерінің бірі. Балеринаның тағы бір табысты рөлі — «Дон Кихот» балетіндегі Китри.

Екатерина Максимова П. Чайковскийдің барлық балеттерінде биледі. Оның репертуарында Одетта-Одиллия, Маша, Аврора рөлдері бар. Прокофьевтің балеттерінде ол Джульетта мен Золушканың партияларын биледі.

1977—1978 жылдары Максимова табыспен "Гaлeтeя", және "Ескі танго" комедиялық фильм-балеттеріне түсті.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО әртістері
Галина Сергеевна Уланова

**Галина Сергеевна Уланова** (8.1.1910, Санкт-Петербург - 21.3.1998, Мәскеу) -
1951 жылдан КСРО Халық артисі, 1943 жылдан Қазақстанның Халық артисі. 

1928 жылы Ленинградтың хореографиялық училищесін (өзінің шешесі М.Ф.Романова мен А.Н.Вагановадан сабақ алды) бітіргеннен кейін осындағы С.М.Киров атындағы опера және балет театры труппасына қабылданды. 1944—1960 жылдары Үлкен театрдың балет труппасында соло-биші болды. Ұлы Отан соғысы жылдары Қазақ опера және балет театры труппасында қызмет етіп, ұлттык би өнерінің қалыптасып, дамуына елеулі үлес қосты. Басты партиялары: Жизель, Раймонда (Аданның және Глазуновтың осы аттас балеттерінде), Джульетта (Прокофьевтің "Ромео мен Джульеттасында"), Мария (Асафьевтің "Бақшасарай фонтанында"), тағы басқа. Ол жасаған сахналық арулар тұлғасынан сұлулық пен сымбаттылық, нәзіктік пен қайсарлық, ұяңдық пен мөлдір сезім күйлері аса жарасымдылық тапты. Уланова — П.И.Чайковский балеттерінің негізгі партияларының үздік орындаушысы ретінде де белгілі. Мысалы "Ұйқыдағы арудағы" Аврора, "Аққу көліндегі" Одетта-Одилия, "Щелкунчиктегі" Маша. Оның бишілік өнері хореографиялық элементтердің және мәнерлеу тәсілдерінің айрықша үйлесім табуымен, таңғажайып орындаушылық шеберлігімен ерекшеленді әрі орыс хореография мектебінің негізгі қағидалары мен дәстүрін ілгері дамытты. Гастрольдік сапармен Аустрияда, АҚШ-та, Италияда, Қытайда, Ұлыбританияда, Францияда және тағы басқа елдерде өнер көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:8 қаңтарда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:21 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО балет әртістері
Санат:КСРО балет педагогтары
Санат:Ресей балет педагогтары
Санат:XX ғасыр балет педагогтары
Санат:Мариинская теарты балет әртістері
Санат:Үлкен театр балет әртістері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Ленинградты қорғағаны үшін медалінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске 50 жыл медалінің иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Мәскеудің 850 жылдығынан естелік медалінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Кирилл мен Мефодий орденінің иегерлері
Санат:Өнер және әдебиет француз орденінің командорлары
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Ресей халық әртістері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Ресей мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі алтын медалінің иегерлері
Санат:Ресей Федерациясы Президенті сыйлығының иегерлері
Санат:Мәскеудің құрметті азаматтары
Санат:Алтын маска сыйлығының иегерлері
Санат:Агриппина Ваганованың шәкірттері
Санат:Мәскеу Жеңіс саябағы
Санат:Ленинград хореография техникумы түлектері
Санат:Мария Романованың шәкірттері
Санат:Үлкен театр педагог-репетиторлары
Санат:Қазақ опера және балет театры әртістері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
Тітіркендіргіштік

**Тітіркендіргіштік** — организмнің қоршаған орта факторларының әсеріне жауап реакциясы. Тітіркенгіштік барлық тірі организмдерге тән белгі. Тітіркенгіштікті тудыратын факторларға жарық, қоршаған ортаның температурасы, дыбыс, электр тогы, механикалық әсер ету, тағамдық және ұлы заттар, газ және т.б. жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Анықтық тереңдігі

**Анықтық тереңдігі** - оптикалық жүйемен анық кескінделген, оптикалық ось бойындағы, нүктелер арасындағы ең үлкен қашықтық.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Тереңдік
Балық сүбесі

нобай|
**Балық сүбесі (филе)** — терісінен, сүйектері мен қылтанақтарынан тазартылған балық еті. Оны қуыруға немесе қайнатыл пісіруге дайындайды. Оны сауда орындарына 500 грамнан және 1 килограмнан бөліп-бөліп қораптарға салып түсіреді (брикет түрінде), ал ірі брикеттердің салмағын 10 килограмнан жасайды. Балықтың сүбе еті балыққа тән нәрлілігі мен дәмділік сапасын жоғалтпай, толық сақтайды. Балық сүбесін нәлімнің, теңіз алабұғасының, палтустың, көксеркенің, сазанның, жайынның, шортанның т. б. балықтардың етінен дайындайды. Шағындап оралған балық сүбесін тоңазытар алдында шырынын аз жоғалту үшін тұздық сумен баптайды (бұл жөнінде қорапта көрсетіліп жазылған), мұндай сүбелерді қосымша тұздаудың қажеті жоқ. Балық  сүбесінен неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады. Сондай-ақ сауда орындарына тоңазытылған балық сүбесінен әзірленген *«балық таяқшалары»* түседі.

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Санат:Тұрмыс
Наталья Игоревна Бессмертнова

**Наталья Игоревна Бессмертнова** (19 шілде 1941 — 19 ақпан 2008) — КСРО халық әртісі. 1961 жылдан Үлкен театрдың жетекші бишісі. Өзінің дебютінде ол "Шопенианадағы жетекші вальсті биеп бірден көрерменді орындау мәнерімен таңғалдырды.
Жизель партиясы балеринаға әлемдік құрметтеушілікті әкелді. Классикалық би техникасын керемет білуі, музыканы жақсы сезінуі, пластикалық айқындылығы, актерлік шеберлігі Жизель бейнесін романтикалық балетінің ең үздік дәстүрінде сомдауға мүмкіндік берді. Наталья Бессмертнованың репертуарында П.И.Чайковский балеттеріндегі барлық басты партиялар болды. Ол "Ұйқыдағы аруда" Флорина мен Аврораны, "Аққу көлінде" Одетта-Одиллияны, "Щелкунчикте" Машаны биледі. Кезінде М.Фокиннің К.Вебердің музыкасына қойған "Раушан гүлдің елесі" балетіндегі Қыз, "Бақшасарай фонтанындағы" Мария, "Ромео мен Джульеттадағы" Джулъетта, К.Дебюсси музыкасына қойылған миниатюрадағы Ундина партиялары романтикалық рухқа толы бейнелер болды.
## Дереккөздер
Центромера

**Центромера** — хроматидтері бір-бірімен жалғасатын хромосоманың бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Глюон

**Глюон** ( - клей) - спині бірге тең, нөлге тең тыныштық массалы, кварктар арасындағы күшті өзара әсерлесулердің тасымалдаушысы болатын электр бейтарап бөлшек. Кванттық хромодинамикада, кванттық электродинамикадағы сияқты, кварктар өзара әсерлесу өрісінің кванттарын алмастыру арқылы әсерлеседі. Осы әсерлесу кванттары глюондар деп аталады.Кванттық хромодинамиканың кванттық электродинамикан айырмашылығы-кварктық Дирак өрісінің үш түстік күйінің болатындығы мен ол күйлердің біреуінің екіншісі арқылы түстік кеңістікте түрлене алатындығы. Осыдан кварктардың өзара әсерлесулерін қамтамасыз ететін мөлшерлегіш векторлық Янг-Миллс өрісінің 8 түрі болуы тиіс. Бұл глюондардың да 8 түстік түрі болады деген сөз. Демек, кварктар глюондық өріспен әсерлесу кезінде түсін өзгертеді, түсті глюондар шығарады. Сөйтіп глюондық өріске түс тән. Глюондық өріске түс тән болғандықтан, ол өзін тағы жаңа глюондық өріс туғыза алады және глюондық өрістер өзара ісерлеседі. Осыған байланысты глюлондық өрістердің теңдеулері сызықтық емес болады.Осылардың нәтижесінде кванттық хромодинамиканың Фейнман диаграммаларында кәдімгі кварк-глюондық төбемен қатар, үш глюондық, төрт глюондық төбелер пайда болады.Үш глюондық түйін глюонның глюон шығаруына сәйкес келсе, төртглюондық түйін глюонаралық әсерлесуді сипаттайды.Кванттық хромодинамикада глюондардың өз өрісімен әсерлесуінен асимтотикалық еркіндік деген тамаша эффект туады.

## Дереккөздер


Санат:Бозондар
Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Кванттық хромодинамика
Эндосперм

**Эндосперм** — қажетті коректік заттарды қорға жинайтын өсімдік ұлпасы.
## Дереккөздер


Санат:Биология
Қаржы-экономика колледжі

**Қаржы-экономика колледжі**
Орал қаласындағы орта кәсіптік білім беретін оқу орны. Қазақ тұтынушылар одағының 1957 жылы 31 қаңтардағы арнаулы қаулысына сәйкес Орал кооператив техникумы ретінде құрылды. Оны ұйымдастырушы әрі алғашқы директоры М.Д.Кортунова. 1998 жылы Батыс Қазақстан облысы тұтынушылар одағының Орал қаржы-экономика колледжі болып қайта құрылды. Оқу орны қаржы, экономика, бухгалтерлік есеп және бақылау, банк, кеден, есептеутехникасы мен автоматтандырылған жүйелерді программамен қамту, менеджмент, қоғамдық тамақтандыру өнімдерінің технологиясы, сақтандыру салаларының мамандарын даярлайды. Колледжде 21 оқу кабинеті, 2 ЭЕМ лабораториясы бар. Соңдай-ақ мұнда негізгі жалпы білім беретін 9 кластық лицей ашылған. Оқыту ақылы келісімшарттық негізде жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Батыс Қазақстан облысы колледждері
Гомоцентрлік шоқ

**Гомоцентрлік шоқ** - сәулелері бір нүктеде қиылысатын жарық сәулелерінің шоғы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Берикс

**Берикс** — теңіздің терең жерлерінде тіршілік ететін балық. Оны Үлкен Австралия шығанағы мен Тынық және Атлант мұхиттарының орталық бөліктерінен аулайды. Берикстің екі түрі бар: *қызыл берикс*, салмағы 1,4-тен 2,5 килограмға дейін болады және *мұртты берикс*, салмағы 1,2 килограмнан 2 килограмға дейін. Еті ақ, жұмсақ, хош иісті, нәрлі, дәмді, одан неше түрлі балық тағамын әзірлеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Берикстәрізділер
Жану

[thumb|150px|right|[Сіріңке жануы]]
[thumb|150px|right|[Натрий жануы]]
# - жылудың реакцияланушы заттар жүйесінде жинақталуына байланысты өздігінен үдеткіш химиялық реакция.
# - шағылысу заттарын жүйесінде жылудың жинақталуына және қоршаған  ортамен интенсивті түрде жылуды беріп-алумен байланысты өзідігінен тездетілетін химиялық реакция; жиі жарықпен (жалынмен) сүйемелденеді.
**Жану** — жылу мен жарықтың бөлінуімен жүретін тұтыну немесе тез тотығу процесі. Химиялық жану реакциясы оттегі мен жанғыш зат және температура нәтижесінде жүреді. Жану процесі іштен тұтанатын қозғалтқыштар жұмысында қолданылады.

## Толық жану
Толық жану көбінесе сутегі мен көміртектен тұратын көмірсутекті жандырғанда болады. Оттегінің ауадағыдай жеткілікті көлемі болған кезде көмірсутектер толық жанады және жану өнімдерін аз мөлшерде өндіреді. Метан сияқты көмірсутектердің  жануы кезінде көміртек қос қышқылы мен су булары бөлінеді.

## Тез жану
Тез жану- әдетте өрт тудыратын жылу мен жарық энергиясын көп мөлшерде бөлетін жанудың бір түрі. Тез жану принципі іштен тұтанатын қозғалтқыштарды қолданады. Тез жану қатты шу мен жарылыс тудырады.

## Ақырын жану
Ақырын жану- төмен температурада өтетін жанудың түрі.

## Әлсіз жану
Әлсіз жану- жалынсыз жанудың түрі. Реакция тотығу ортасында, қыздыру кезінде қатты отынның бетінде жүретін түрлі реакциялардың жылу энергиясын қолданады.

## Турбулентті жану
Турбулентті жану құйын тәрізді ағынмен қос жүретін жану. Турбулентті жану өндірісте- газды турбиналарда, бензинді қозғалтқыштарда қолданылады. Өйткені турбуленттілік отын мен тотықтырғыштың араласуына көмектеседі.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Санат:Жану
Санат:Химия
Санат:Химиялық реакциялар
Гравитациялық ығысу

**Гравитациялық ығысу** - электромагниттік сәулеленуі жиілігінің гравитациялық өрісте таралуы кезінде өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Гравитация
Зубан

**Зубан** — теңіз балығы. Оны Атлант, Үнді және Тынық мұхиттарынан аулайды. Оның тістері ірі болады (аты содан шыққан). Зубанның *лобаст, канарский ірі, канарский ұсақ түрлері* кездеседі. Лобаст зубанның салмағын 4 кг (кейде 11 килограмға жететні болады); түсі қоңырқызыл, бүйіріндегі сызығының басталған жерінде қара-қоңыр дақ болады. Ал нанарлық ірі зубанның салмағы 1,7 кг, ұсағының салмағы —400 г. Еті ақ, нәрлі әрі, одан неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Қарлығаш би ансамблі

**Қарлығаш би ансамблі** — Казталов ауданында орналасқан мәдениет үйіндегі би ансамблі. 1968 жылы би тобы ретінде құрылды. Би тобының алғашқы жетекшісі — Р.Г.Шынтемірова (1968—1975). «Қарлығыш» Мәскеу, Алматы қалаларында өнер көрсетіп, 1973 жылы Эстонияда өткен «Ән мен би мейрамына» қатысты. Бұл ұжымның одан әрі дамуына С.Имашева көп еңбек сіңірді (1983—1989). Қарлығаш би ансамбліне «халықтық би ансамблі» атағы берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Санат:1968 жылы пайда болғандар
Зубатка

**Зубатка** — теңіздің терең жерлерінде тіршілік ететін балық. Ол негізінен Атлант мұхиты мен Тынық мұхиттың солтүстік бөлігін мекендейді. Салмағы 500 грамнан 15 килограмға дейін. Теңбіл зубатканың еті дәмді болады (оны Баренц пен Ақ теңіздерінен аулайды). Еті ақ, нығыз болып келеді. Оның етін аздап сірке суы құйылған тұзды суға қайнату керек. Сондай-ақ зубатканы бұқтыруға да, қуыруға да болады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Гравитон

**Гравитон** - теориялық пайымдаулар бойынша тыныштық массасы мен электр заряды нөлге тең, ал спині екіге тең болатын гравитациялық өріс кванты.

## Тағы қараныз:
* Гравитация
* Гравитациялық толқын
* Гравитациялық тұрақты

## Дереккөздер


Санат:Жорамалдық қарапайым бөлшектер
Санат:Бозондар
Қабан-балық

**Қабан-балық** — теңіздің түбінде тіршілік етеді. Оны Гавай аралдарынан аулайды. Бұл балықтың денесінде аршуы қиын қабыршағы бар. Салмағы 200 грамнан 700 грамға дейін болады. Оның еті басқа балықтарға қарағанда майлы болып келеді. Қабан-балықтың етінен неше түрлі кулинариялық балық тағамын жасауға болады; сондай-ақ қақтан ыстауға қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс