open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Дамир Қасымбекұлы Халықов

**Дамир Қасымбекұлы Халықов** (31 тамыз 1958, Қостанай) — әскери қайраткер, генерал-майор.

Ол Қазақстан Қарулы Күштерінің генерал-лейтенант Әмір Қасымбекұлы Халықовтың ағасы болып келеді.

## Өмірбаяны
1973 жылы Жаркент орта мектебін, 1975 жылы Суворов әскери училищесін (Свердлов қаласында), 1979 жылы Челябинск жоғары танк училищесін, 1988 жылы Мәскеудегі Малиновский атындағы академияны бітірген. 1983-85 жылдары Ауғанстанда Орта Азия әскери округінің әскери бөлімінде рота командирі, штаб бастығы, 1988-91 жылдары ГДР-дағы (Шығыс Германия) КА әскери бөлімінде танк батальоны командирі, 1991-92 жылдары Солтүстік Кавказ әскери округінде полк командирінің орынбасары, 1992-94 жылдары ҚР ҚК әскери бөлімінің (Отар) полк командирі, 1994-97 жылдары осы бөлімде оқу орталығы бастығының орынбасары, әскери дайындық бөлімінің бастығы, 1997-99 жылдары ҚР ҚМ әскери дайындық департаментінің, бас штабының бастығы, 1999-2002 жылдары ҚР Қорғаныс министрінің орынбасары, Оңтүстік әскери округ (Тараз) қолбасшысының орынбасары болды. 2002 жылдан ҚР ҚМ жаяу әскерлер қолбасшысы. "Қызыл Жұлдыз" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Момын Хамраев

**Момын Хамраев** (15.3.1908, қазірі Ұйғыр ауданында, Шарын ауылында — 1955, ҚХР, Үрімжі қаласында) - ақын, ұйғыр кәсіби прозасының негізін салушылардың бірі. 

1927 жылы Ташкент педагогикалық училищесін бітірген. 1927-38 жылдары Сурхандария, Ташкент облысында, Ташкент қаласында мұғалім, республикалық "Шарқ хақиқаты" газетінде әдеби қызметкер болды. 1939 жылдан Шығыс Түркістанда (Шыңжаң) тұрды. Шығармалары 1927 жылдан жариялана бастады. "Ауыр күндерде" деген алғашқы повесінде (1933, 1988) 20-ғасырдың бас кезіндегі ұйғыр диқандарының ауыр тұрмысы, Орта Азия мен Қазақстан халықтарының 1916 жылы патша жарлығына қарсы толқулары суреттелген. "Толқындар арасында" романы (1933) Қазан революциясынан кейінгі жылдардағы әлеуметтік-саяси өзгерістерді баяндауға арналған. "Майданнан хабар" повесі, "Жанан", "Ана" атты поэмалары жарық көрді. Xамраев жаңа ұйғыр әдеби тілінің қалыптасып, дамуына елеулі үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:15 наурызда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Ұйғыр ауданында туғандар
Санат:1955 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытайда қайтыс болғандар
Санат:Ұйғыр ақындары
Момынжан Хамраев

**Момынжан Хамраев**  - ақын. 1940 жылы 15 наурызда Шығыс Түркістанның Құлжа қаласында туған. .

Лақап аты – Мәмнүн.

1969 жылы Үрімші педагогикалық институтының филолоиялық факультетін бітірді. Xамраевтің тұңғыш өлендері "Іле" газетінде басылды. Xамраев 1962 жылы Қазақстанға келіп, ұзақ жылдар бойы мектепте мұғалім болды. "Иеңи һаят" газетінде, "Мектеп" баспасында жұмыс істеді. "Рубайлар" (1968), "Жаңғырық" (1970), "Көмекшілер" (1972), "Өмір оты" (1975), "Қауыздар" (1978), "Шыңдағы қар" (1979), "Опа" (1984) жинақтары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат: Журналистика
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Әскери қатар

**Қатар** — 1) Екі қатарлы сапта біреуі екіншісінің ту сыртында тұрған екі әскери қызметші. Егер бірінші қатардағы әскери қызметшінің ту сыртында екінші қатардың әскери қызметшісі тұрмаса, онда мүндай қатар толық емес деп аталады. Екі қатарлы caп кері бұрылған кезде толық қатардағы әскери кызметші алдыңғы қатарға ауысады. 2) Белгіленген бір сызық бойына әскери кызметшілердің біреуі екіншісінің қасында орналасқан caп.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қатарласа ізге түсу

thumb|Із**Қатарласа ізге түсу** (Параллельное преследование) — қарсыластардың жүру жолымен әскердің қатарласа ізге түсуі. Қатарласа ізге түсудің мақсаты қарсыласты әкшелей отырып, оның алдынан орағытушылармен бірге қоршауға алу болып табылады. 

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Халил Хамраев

**Халил Хамраев** (1928-1993) — ақын, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1970). 

## Өмірбаяны
1935-41 жылдары Құлжа қаласындағы (ҚХР) балалар үйінде тәрбиеленген. Іле гимназиясында және орта мектеп оқушыларының даярлық курстарында оқыған. 1956 жылы Қазақстанға көшіп келіп, 1961 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1964-67 жылдары республикалық "Коммунизмтуги" (қаз. "Ұйғыр авази") газетінде, 1967 жылдан Пенджим ауылындағы орта мектепте қызмет істеді. "Жүрек сыры" (1958), "Іле жағалауындағы жыр" (1962), "Оңғайлы Садьф" (1964), "Ізгілік" (1965), "Дала жұлдыздары" (1966), "Ерлік" (1970), "Дала қыраңдары" (1975), "Отан жайлы жырлаймын" (1979) жинақтары жарық көрген.

## Дереккөздер
Демифологизация

**Демифологизация** — гуманитарлық ғылымда ғылыми зерттеулерді мифологиялық танымнан арылту әдісі ретінде танылады. Демифологизация қазіргі кезде тарих, философия, дінтану және мәдениеттану ғылымдарында қолданылады. Демифологизация терминін ғылыми айналымға XX ғ. 40 жж. неміс философы әрі теологы Р. Бультман енгізді. Демифологизация христиан діні, оның қасиетті кітаптардағы жазбалардағы қайшылықтарды айқындау, түсіндіру қажеттілігінен туындаған термин.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Дзендік ойлау

**Дзендік ойлау** — будда дінінің бір тармағы дзен-будданың негізінде қалыптасқан ұғым-термин. Дзен-будда классикалық үнді буддасының Қытайға, одан Жапонияға өтіп ұлттық дін мен философияның бірі ретінде қалыптасты. Дзендік ойлау — негізгі идеясы адамның өмір сүруінің, жалпы табиғатының ішкі әлеуметтікінде өтіп жатқан процесімен байланысқа түсу арқылы тану. Дзендік ойлаудың негізгі мақсаты сананы сәулелендіру, оны «сатори» деп атайды. Дзендік ойлау Аналитикалық, логикалық ойлау жүйесіне қарама-қарсы санаға инстинкті тұрде ықпал ету деп аңықтама беруге болады. Дзендік ойлаубағыты, оның мәселесі әр қырынан К. Юнг, Д. Судзуки т.б. ғалымдардың еңбектерінде қарастырылған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Интермәтін

**Интермәтін** — бір мәтіннің өзге мэтінге кіруі, мәтіндердің кірігуі. Бұл ұғымды әдеби мәтінді көп дауысты құрылым ретінде қарастырған М. Бахтиннің ықпалымен Ю. Кристева кіргізген. Ол үшін мәтін дегеніміз мәтіндер мен таңбалардың әрімі, өзге мәтіндердің өзгеріске түскен нұсқасы. Интермәтін мәтін шекарасын бұлдыратып, оны жаңаша пайымдауға жол аша түседі. Интермәтін негізгі қасиеті оның ішкі әртектілігі, ашықтығы, көпнұсқалығы. Мәтін өзге мәтіндерден, өзге мәтіндерге қатысты шығарылады. Және тек бұрынғы мәтіндерге қатысты емес. Интермәтіндік аталатын құбылысқа кейде шығармадан кейін жазылған мәтіндерді енгізеді. мәтіннің қайнар көздері тек мәтіннен бұрын емес, онан кейін де тірлік етеді, — дейді Р. Барт. Бұл тұрғыда кез келген мәтін өзге мәтіндер кеңістігінде жанданып, қосымша мағына тудырады. Интермәтіндік құбылыс семиотикалық жүйе ретінде бүкіл мәдениетті қамтиды. Интермәтін тұрғысынан мәтін мен оқырман, оқу мен хат арасындағы айырмашылық және қарсы тұру жоққа шығарылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Хамхоев Али Хамифович

**Хамхоев Али Хамифович** (28.11.1965 жылы туған, Қарасай ауданында Қаскелең қаласында) — спортшы, дзюдодан халықаралық дәрежелі спорт шебері. Қазақстанның 5 дүркін чемпионы (1982-86). КСРО ха- лықтары спартакиадасының қола жүлдегері (1983). Жастар арасындағы Еуропа біріншілігінің (1983), "Ізгі ниет" ойындарының (1986) жеңімпазы.

## Дереккөздер
Интерсубъектілік

**Интерсубъектілік** — таным субъектілері арасындағы арнайы қарым-қатынас, өзара араласу мен білімін өзгемен бөлісудің негізі. XX ғ. дейін танымның нанымдылығы таным жасаушы субъектінің әмбебап құрылымына байланысты еді. Интерсубъектілік мәселесін алғаш рет Гуссерль Бесінші картезиандық медитациясында қояды. Гуссерль феномендық ойлау тәжірибесін санадан бұрынғы әлемге сүйенуден бас тартудан бастағандықтан, оған ойлау тәжірибесінің маңыздылығын қамсыздандыру үшін жаңа негіз керек болады деп таниды. Сондықтан ол ойлауды ойлау арқылы түсіндіруді жөн көреді. Ойлану барысында әрбір субъект әлемді өзінше зейіндейді, бұл дүние — жеке тұлғаның тек өз танымына тәуелді жеке тәжірибесі. Демек, мәселенің шешімі субъектердің, немесе Мен және Өзгенің қарым-қатынасында. Гуссерльдің тұжырымдауынша Мен табиғи түрде өз санасында өзгелерді қалап шығарып, мүмкіниятта бар субъектілер — интерсубъектілер қауымын құрайды. Бұл қауымдағылар әркім әлеуметтікті өз тәжірибесінен түсінеді. Міне, осыған байланысты Меннің жеке тәжірибесінің негізі ретінде әлем барлық үшін бар болып қарастырылуға мүмкіндік алады. Сонымен қатар Интерсубъектілікте Мен өз тәжірибесінің өзгелермен салыстырғанда айырықша екенін кескіндейді. Интерсубъектілер қауымы негізінде, ұғыну мүмкіндігінің көкжиегіне және қауымның шексіз кеңістігіне ұмтылған интенционалдық қауым қалыптасады. Бірақ, білім сапасын анықтау мәселесі ашық қалады, себебі өз-өзіңе шексіз үңіле беруге болады. Кейін Гуссерль жеке түлғаның рухани төжірибесіне сүйенген Өмірлік әлем ұғымын енгізіп, оны интерсубъектілікке негіз ретінде қарастырады.

## Дереккөздер



Санат:Философия
Санат:Мәдениет
Хейердал мұздығы

**Хейердал** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғар пішіндес мұздық. Орта бүйен өзенінің бастауыңда. Мұздық норвег теңіз саяхатшысы Тур Хейердалдың есімімен аталған.

## Аумағы
Ұзындығы 3,8 км, оның ішінде ашық бөлігі 3,3 км. Ауданы 6,2 км2, ашық жері 5,3 км2. Фирн алаңы 2,6 км2, ашық тілі 2,7 км2, көлемі 0,3 км3.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Виктор Иванович Цыхлер

**Цыхлер Виктор Иванович** (1938 жылы туған) — спортшы, ауыр атлетикадан спорт шебері (1963), КСРО-ның, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы. Алматы үй құрылысы комбинаты спорт к-тінің директоры қызметін атқарды.

## Дереккөздер


Санат:КСРО ауыр атлеттері
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ауыр атлеттері
Номадология

**Номадология** — қазіргі постструктурализмдегі ең жаңа бағыт. Бұл бағыттың қалыптасуы Ж.Делез бен Ф.Гваттариге байланысты. Номадологияның басты ұстанымдары олар жұмысының екінші томында баяндалған. 1972 ж. шыққан бірінші том "АнтиЭдип" деп аталған еді. Екінші томды қалыптастыру барысында Делез бен Гваттари оған кіріспе ретінде «Ризома» деген жеке кітапша шығарды. Ризома постмодернистік сананың бейнесі, ол — орталығы жоқ және кеңістікте жайылған ау сияқты құрылым. Егер тереңде орныққан тамыр отырықшы мәдениетке тән болса, жер үстінде сусыған ризома көшпенділер мәдениетін бейнелейді. Себебі, көшпенділер кеңістікті бөлмей, кеңістікте бөлінеді. Номадологияның бір-біріне қарсы қоятын екі ғылыми нұсқасы — компарс пен диспарс. Компарста ғылым объектісі өзгеріске түседі. Диспарс — көшпенділер ғылымының қағидасы — еш нәрсені өзгертпей, тұтас күйінде қабылдайды. Ол бір-біріне материя мен форманы емес, материал мен қуатты қарсы қояды. Көшпенді кеңістік үстінде көш түзейді, бірінші көштен екінші көшке ілгерілейді. Бірақ бұл көштер алған бағытқа тәуелді, ал отырықшылар үшін белгілі орын өзіне деген бағыт қалыптастырады. Номадология көне нұсқаның орнын ойлаудың жаңа нұсқасын қорғамайды, ол ойдың өзін көшпенді қылуға ықпал жасайтын әлеуметтік құрылымды көксейді. Мұндағы мәселе саясаттың көшпендіге тән ой еркіндігіне көтеріле алуында.

## Дереккөздер


Санат:Философиялық терминдер
Санат:Постмодернизм
Санат:Қазақстан философиясы
Постструктурализм

**Постструктурализм** — структурализмнің екінші толқыны, структурализмді сынаумен байланысты және оның алдыңғы шектеушіліктерінен арылуға бағытталған ағым. Постструктурализмнің өкілдері — Ж. Деррида, Делез, Бодрийар, Лиотар, Ю. Кристева, М. Фуко т.б. Постструктурализм басты міндеттерінің бірі — логоорталықтық метафизиканы сынау және мәдениеттегі тіл билігін және билік тілін айқындау. Деррида метафизиканы деконструкция арқылы, яғни мәтіндегі жүйеден тыс, маргиналдық әлементтердің маңыздылығын көрсету арқылы жеңуге болады деп санайды. Ғылыми айналымға, осыған дейін тек тұрмыстық тілде қолданылған, сөздер мен ұғымдар енгізіледі, бірақ оларға бұрынғы мән-мағынаны толықтыратын және шектейтін жаңа мазмұн беріледі. Мәтін интерпретациясы — бұл мәтінге тікелей қатысы жоқ нәрсені түсіну. Постструктурализм үшін адамды сипаттайтын негізгі категория тілек болып табылады. Ол адамның басқамен қарым-қатынасқа түсуге деген ынтасын айқындайтын әмбебап бітім. Ол индивидуальды және ұжымдық іс-қимылдық барлық бітімін, әлеуметтік және мәдени шындық бітімдерін анықтайды. Постструктурализм қоғам мен мәдениет — «билік — бағыну» қарым-қатынасының жаппай көрініс табатын орны ретінде көрініс табады. Билік өзін адамдық қарым-қатынастардың барлық деңгейінде — саяси доктринадан қарапайым қарым-қатынасқа дейінгі аралықта жүзеге асырады. Сондықтан постструктурализм биліктің іске асу тәсілдерін анықтап, оған көптілікті, бірегейлікті және ыңыраңқылықты қарама-қарсы қоюды өз міндеті деп таниды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Александр Антонович Хапсалис

**Хапсалис Александр Антонович** , ) — спортшы, футболдан халықаралық дәрежелі спорт шебері.

## Өмірбаяны

### Карьерасы
1973-75 жылдары "Қайраттың", 1976-82 жылдары Киевтің "Динамо" командасының құрамында ойнады. 1978, 1982-84 жылдары КСРО Кубогінің иегері атанды. 1980-82 жылдары КСРО чемпиондығына қол жеткізді. 1976-85 жылдары КСРО құрама командасының мүшесі болған.

1973 жылы "Қайраттың" екінші құрамында ойнады. Ұзамай негізгі құрамда ойнай бастады. Негізгі құрамдағы тұңғыш ойынын 1974 жылы 27 мамырда "Заря Ворошилов" клубына қарсы өткізді. Бұл КСРО кубогы матчы болатын. 1975 жылы "Қайрат" сапында КСРО бірінші лигасында ойнады.

1975 жылы Ташкентте халықаралық турнирде үздік мерген атанды да, "Динамо Киев" бапкерлерінің бірі Михаил Ломанның көрсетуімен Валерий Лобановскийдің көзіне түседі. Ұзамай сол клубқа ауысты. 1976 жылы 4 сәуірде киевтіктер сапындағы тұңғы ойынын "Динамо Мәскеуге" қарсы өткізді. Хапсалис кездесудің 68-минутында алаңға шықты.

1983 жылы сол Мәскеудің "Динамосына" ауысты. Кейін Украин КСР-індегі бірнеше клубта доп тепті. 

1992 жылы АҚШ-тың "Сан-Диего Соккерс" клубына ауысты. Сол күйі АҚШ-қа тұрақтап қалды.

### Ұлттық құрама
1979 жылы КСРО құрамасы сапында екі ойын өткізді. 7 шілдеде ЕУРО-1980 іріктеуінде Финляндияға қарсы ойында бірінші, 14 қазанда Румынияға қарсы жолдастық кездесуде екінші ойынын өткізді. Финляндиямен ойыында бір гол соқты, бұл ойын 1:1 есебімен тең аяқталды.

### Жеке өмірі
КСРО дәурінде дәрігерлер "жүрегі нашар" деген диагнозбен футбол ойнауына тыйым салды, тіпті "егер біздің ескертуімізді тыңдамай ойнай берсе, бір кінәлі болмаймыз" деген тілхат та жазып берді. Бірақ соған қарамастан Хапсалис 1993 жылға дейін доп тепті. 

Екі рет үйленген, екі әйелінен төрт перзенті бар.

Қазір Лос Анжелесте футбол мектебі бар, өзі соның қожайыны. 

## Жетістіктері

* КСРО чемпионы (2): 1980, 1981
* КСРО кубогы 1978, 1982, 1984
* Жаөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионы 1976.
* Жастар арасындағы Еуропа чемпионы 1980.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://www.fc-dynamo.ru/igry/prot.php?id=429

Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:КСРО футболшылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Динамо Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:ЦСКА Киев ФК ойыншылары
Санат:Колос ФК ойыншылары
Симулакрум

**Симулакрум** (лат. simulare — жалған, өтірік, жасанды) — бұл термин түрлі мағынада қолданылады. Платон философиясында симулакрум — көшірменің көшірмесі, бейнелегеннің бейнесі деген мағынада қолданылады. Симулакрум — ойдан шығарылған, қолдан жасалған, яғни нақты шындықтағы затқа «үш қайнаса сорпасы қосылмайтындай» бөлек нәрсе деп анықталады. Бұл симулакрумның репрезентативті моделі, яғни көшірмеде көшірме жасалған зат идеясының өзінің референт ретінде болуын талап ететін модель. Симулакрумның екінші мағынасын, немесе репрезентативті емес моделін Ж. Бодрийар, Ж. Делез және Ж.Дерриданың еңбектерінен кездестіреміз. Олардың түсіндіруінше, симулакрумның мөні оның референтсіздігінде, яғни көшірмеден көшірме жасалып отырған зат идеясына сай болудың қажет еместігінде, өйткені симулакрум әуелден болмыс-шындықтың құрылымында кездеседі. Олар бар нәрсе, тұрған нәрсе және оны қайта таныту, қайта көрсету мәселесін керексіз деп табады. Симуляция шындықтың өз бойында бар нәрсе болса, онда түпнұсқа туралы сөз болмаса керек деп түсіндіреді Симулакрумның репрезентативті емес моделін жасаушылардың бірі — Жан Бодрийар үшін симуляция дегеніміз жасанды қылық көрсету, қылымсу-төлімсу, жалғандық емес. Олардың арасындағы өзгешелікті Ж. Бодрийар төмендегідей мысалмен түсіндіреді. Мыс., кімде-кім өзін өтірік аурумын десе, онда оның жалған, жасанды қылық кәрсеткені. Ал енді кімде-кім өзін ауырмаса да аурумын деп есептесе, ауруды симуляцияласа, онда ол адамның бойынан расында да аурудың «шынайы» белгілерін табуға болады. Симулакрум объективті процесс емес. Әлгі ауруды симуляциялаған адамды объективті тұрғыдан не науқас, не сау деп қарастыра алмайсың. Репрезентация белгі мен шындық арасында эквиваленттілік принципінен басталады, бірақ ол эквиваленттілік — утопия. Дегенмен де сол утопия негізі аксиома ретіңде қала береді. Ал симулакрум болса эквиваленттілік принципінің утопиялылығынан басталады, сондықтан да ол белгіні шындықты айқын танытатын қүндылық ретінде қарастырмай, оны реверсия (орын ауыстыру, алмастыру) деп түсіндіреді. Шындықтың орнына гипершындықты қою керек дейді Ж. Бодрийар, себебі шындықты тану тіпті де мүмкін емес. Диснейленд — қиял әлеуметтікі — симулакрумның шынайы моделі. Диснейлендте жүрген адамға одан сыртқары жатқан территорияның бәрі (Лос-Анджелес, АҚШ) — шындық емес, гипершындық болып көрінері рас. Сонымен, біздің шындық ретінде қарастыратын шындығымыздың өзі симулакрум.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Субмәдениет

**Субмәдениет** ( — төменгі, — мәдениет) — дәлме-дәл аударымда *«астыңғы мәдениет»*, ірі мәдени құрылым ішіндегі белгілі бір топтар, бірлестіктер мәдениеті дегенді білдіреді. Субмәдениет көбінде қоғамда өктем болып тұрған мәдениет пен әлеуметтік құрылымға оң немесе теріс қатынас нәтижесінде пайда болады. Қазіргі жағдайда субмәдениет үлкен аймақтық, ұлттық мәдени құрылым негізінде пайда бола отыра сол мәдениеттегі классикалық дәстүрден тысқары тұрады. Субмәдениеттің әлеуметтік бастауын әр түрлі жас ерекшеліктеріне байланысты топтар, бейресми бірлестіктер т.б. құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Табу

**Табу** (полинезиялық тайпалар тілінен аударғанда «тыйым салу») — алғашқы қауымдық құрылыс мәдениетімен тығыз байланысты діни негіздегі үзілді-кесілді тыйым салуды талап ететін ұғым. Табуда екі ұғым — киелілік пен тыйым салынғандық, қасиеттілік пен қорқыныш тоғысады. Табу белгілі бір тұлғаларға да, белгілі бір қоғамдық ұжымдарға да қатынасты қолданылады. Табу туралы терең теориялық ізденістер аз болғандықтан оның қолданыс аясы анықтала қойған жоқ. Дегенмен де табуді діниморальдық тыйым салу түрлерінен ажырата білген дұрыс, өйткені аталған соңғылары адамзат мәдениетінде кейінірек пайда болған күрделі құрылымды ұғымдар. Табуған әрекеттер мен заттар туралы Дж. Фрейзердің («Золотая ветвь») шығармасынан көптеген мысалдар табуға болады. Фрейзер дін мен сиқырды (магияны) бір-біріне қарама-қарсы қойып, табуды магияның теріс пішіні ретінде түсіндіреді. Табу туралы психоталдаудан көп мәлімет жинақтауға болады. З. Фрейд өзінің «Тотем және табу» атты еңбегінде табудан көсемге деген екіұшты (амбивалентті) қатынасты: бір жағынан, көсемді қастерлеп, табынуды, екінші жағынан, іштей қызғану, жек көруді, бейсаналы тұрде ұнатпауды байқаймыз дейді. Әлеуметтік антропология тұрғысынан (Малиновский, Радклифф-Браун және т.б.) табуды әлеуметтік бақылау мен қадағалау рөлін атқаратын құрал деп қарастырады. Табу қасиеттілік туралы түсінік қалыптасқан барлық мәдениеттерде кездеседі. Әр мәдениеттің өзіне сай заттарға, іс-әрекеттерге немесе сөздерді айтуға салынатын тыйым түрлері бар. Табуды бұзған адам қатты жазаланатын болғандықтан оны еш нәрсеге, еш жағдайға қарамай орындауға тырысатын болған. Қазақ мәдениетіндегі кездесетін ата-ене, қайынаға, қайын, қайын сіңілілердің атын атамау, отты, ошақты аттамау, белгілі киелі жануар тұрлерін қорғау т.б. Табулар қазақ халқының көне тотемистік, анимистік көзқарастарынан сыр тартады. Қазақ мәдениетіндегі тыйым салу жан-жоралғылары туралы Ш. Уәлихановтың шығармаларынан көп мағлұмат алынады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Фаустық мәдениет

**Фаустық мәдениет** — неміс мәдениеттанушысы О. Шпенглер енгізген ұғым. Оның «Еуропаның ақыры» («Закат Европы») атты шығармасында мәдениеттің бірінен кейін бірі келіп отыратын екі түрлі құрылымы жайында сөз болады. Оларды О. Шпенглер апполондық және фаустық деп атайды. Қазіргі заманда өзінің рухани-шығармашылық мүмкіншілігін сарп етіп, өлі өркениеттілік күйіне өтіп бара жатқан батыстық мәдениетті О. Шпенглер фаустық мәдениет деп анықтайды. Өйткені европалық мәдениеттің берілген шекараны мойындамай, қол жеткізген нәтижесіне көңілі толмай, таңсық әлеуметтікті шексіз игеруді мақсат тұтқан рухы Гетенің шығармасындағы жаны тыныштық таппай безілдеген Фаусты еске салады. Сондықтан да О. Шпенглер европалық мәдениеттің рухани рәмізі ретінде Фауст бейнесін алып, оны фаустық мәдениет деп айтады. Фаустық мәдениет түсіну үшін оның апполондық мәдениеттен айырмашылығын анықтау керек. Антикалық «апполондық мәдениеттен» фаустық мәдениет өзінің шексіз шалғайға, түпсіз тұңғиыққа талпынысымен, экспансивтілігімен (жаңа территорияларды жаулау ықыласымен), әлемді қайта құруға құштар шығармашылық рухымен, табиғатқа өктемдік жасауға бейімділігімен ерекшеленеді. Билік және реттілік — фаустық мәдениеттің мақсаты. Білім арқылы әлеуметтікнің сырын ашуға болатын болса, «білім-күш» деп, оны өктемдік ету құралы мақсатында дамыту ісі еуропалықтардың ашқан жаңалығы. Егер гректер үшін, яғни «апполондық мәдениет» үшін сабырлық мұраты бастапқы орында тұрса, фаустық мәдениет үшін міндеттілік, борыштылық алға қойылған ұран — «Сен жасай аласың, яғни сен жасауға тиіссің де». Шексіздікке ұмтылған фаустық мәдениетнің христиандық құдайы да шексіз әрі мәңгі рух, оған шексіз құдірет пен шексіз даналық қасиеті тән.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Мәдениет
Сәрсембек Төлеубекұлы Чарашев

**Чарашев Сәрсембек Төлеубекұлы** (6.11.1957 жылы туған, Сарқан ауданында, Шатырбай ауылында) — спортшы, Қазақстан білім беру ісінің үздігі (1990), Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1996). 1975 жылы Талдықорған педагогиялық институтын бітіргеннен бері облыстық балалар мен жасөспірімдердің спорт мектебінде дзюдо, самбо күрестерінен жаттықтырушы. Оның шәкірттері Әлем, Азия чемпионаттарында жүлделі орындар иеленіп жүр.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:6 қарашада туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Жетісу университеті түлектері
Черкасск

**Черкасск** — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Черкасск ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарқан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 52 км-дей жерде, Лепсі өзенінің жағалауында, бетеге, боз, селеу, қылқанбоз басым өскен тауалдының қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты құрғақ даласында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 1954-97 жылдары  қой өсіретін "Черкасская оборона" ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде Черкасскде және округке қарасты Қарғалы, Аққайың, Ақтұма, Ешкіөлмес, Теректі ауылдарында өндірістік кооператив және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
2 орта, 2 бастауыш мектеп, 2 клуб, кітапхана, 3 фельдшерлік-акушерлік, 2 дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобилдік жолы арқылы қатынасады. Черкасск ауданында Черкасск қорғанысы мемориалы, Черкасск қорғанысының музейі бар.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері
Шаим Шаваев

**Шаим Шаваев** (27 сәуір 1938, Ұйғыр ауданында,Тиірмен ауылы) — жазушы, Қазақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. 1965 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясын бітірген. Республикалық ұйғыр театрында актер, кейін режиссер болған. 1978–1982 жылдары Қазақстан Қазақстан жазушылар одағында әдеби кеңесші, ұйғыр әдебиеті секциясының жетекшісі, Қазақ театр қоғамында аға кеңесші. 1961 жылы "Жас достарға" атты жинаққа бір топ өлеңдері енді. Шаваевтың прозалық шығармалары 1969 жылы баспадан шыққан "Қарапайым кісілер" атты жинаққа енді. "Қол қойылмаған хаттар" (1970), "Кестелі тақия" (М., 1977) атты кітаптары жарық көрді. Шаваевтың республикалық ұйғыр театры сахнасында"Сенің қара көздерің" атты драмасы (1976), "Ағам үйленді" атты комедиясы (1978), "Билал Назым" атты драмасы (1981) қойылды. Қазақ, орыс жазушыларының шығармаларын ұйғыр тіліне аударды.

## Дереккөздер
Дәмен Шаймерденова

**Дәмен Шаймерденова** (1935 жыл туған, Ақсу ауданында, Жансүгіров қаласы) — биші, актер, Қазақстанның еңб. сің. Мәдениет қызметкері (1970). Орта мектепті бітірген соң Ақсу халық театрының құрамына қабылданған. 1968 жылы Ақтөбе мәдени-ағарту училищесін бітірді. Өнердегі алғашқы қадамы Қазақ академиялық драма театрында Еңліктің (М.Әуезов, "Еңлік-Кебек") рөлін сомдаудан басталды. Осыдан кейін Шаймерденова үлкен сахнада Баянның, Жібектің, Ақтоқтының (Ғ.Мүсіреповтің "Қозы Көрпеш-Баян сұлуында", "Қыз Жібегінде", "Ақан сері-Ақтоқтысында"), Әйгерімнің (Әуезовтің "Абайында"), Жәмиланың (Ш.Айтматовтың "Аңсаған менің әнім- сіңінде") және т.б. рөлдерді ойнады. Сонымен бірге ұйғыр халқының "Алмұқ ана", өзбектің "Мехребану", татардың "Ою", қарақалпақтың "Бибігүл", укра- инның "Полька", қазақтың "Жастар биі" атты ұлттық билерін сахнаға шығарды.

## Дереккөздер
Кеңесжан Шалқаров

**Кеңесжан Шалқаров** (12.4.1939 жылы туған, ҚХР, Тарбағатай аймағы) — жазушы, Қазақстан,Қазақстан жазушылар одағының мүшесі.

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген (1965). Республикалық Қазақ радиосында, баспа редакцияларында, "Жетісу" газетінде әр түрлі қызмет істеді. "Ғылым" баспасында редактор болды. Мұстай Кәрім, Д.Кугультинов, Г.Абашидзе және жапон, моңғол, өзбек, ұйғыр ақындарының өлеңдерін қазақ тіліне аударған. "Шуақ" (1967), "Сәске сыры" (1972), "Ақ сапар" (1975) және т.б. өлең жинақтары жарық көрген.

## Марапаттары
Халықаралық "Алаш" сыйлығының лауреаты "Зауал-заман" дилогиясы үшін. 23 қаңтар 2012 жыл. Алматы қаласы. Қазақстан Жазушылар одағы. 

Төлеужан Ысмайыловтың 80 жылдық мерей тойына арналған "Мәңгілік жас рухым - өлеңдерім!..." атты республикалық жыр мүшайырасына Арқат Атамекен деген бүркеншік атпен қатысқан. Арнаулы жүлдемен марапатталады. "Абыралы - Дегелең" қоғамдық қоры, Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі, Қазақстан Жазушылар Одағы, Шәкәрім атындағы Семей мемлекттік университеті. Арнайы Диплом. Семей қаласы. 2012 жыл.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жазушылары
Шамал хан

**Шамал хан** (т.ж. б. - 1729) - Жетісу өңіріне билік жүргізген жоңғар ханы (1723-29). Ұлт азаттығына ұмтылып, баскыншылық билікке қарсы шыққан жергілікті тұрғындарды аяусыз қырып-жойған. Мысалы, 90 қазақты мойындарына тас байлап Іле өзеніне батырған. 1729 жылы он мың әскермен ханның ордасына (қазір Қарасай ауданында, Шамалған ауылында тұрған жерде) шабуыл жасаған Шапырашты Наурызбай батыр Шамалды өлтірген.

## Дереккөздер


Санат:Хандар
Санат:Жоңғар хандары
Жаттығу снаряды

**Жаттығу снаряды** — жаттығу (оқу-ұрыстық) атысы үшін және зеңбіректерді полигонда сынақтан өткізу үшін қолданылатын қосалқы міндеттегі артиллериялық снаряд. Жаттығу снаряды жеке құрамды (есептоптарды, экипаждарды) үйрету барысында қымбат тұратын ұрыстық снарядтарды алмастыру мақсатында қолданылады. Жаттығу снаряды салмағы, бітімі мен пішіні бойынша негізгі мақсаттағы снарядтарға сай келеді. Конструкциясы қарапайым. Жарғыш заттармен жарақталмайды және тапшы емес материалдардан жасалады. Мысалы, сауыт бұзар снарядты алмастырушы жаттығу снарядының корпусы термиялық өндеуден өтпеген қарапайым көміртекті темірден жасалған тұтас снаряд болып келеді. Атысты дәлдеу үшін снаряд жарқырағыш құрылғымен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жатық траектория

**Жатық траектория** — неғұрлым алыс қашықтықта көтерілу бұрышы төмен алынған траектория. Ол негізінен атыс қаруларында және зеңбіректі артиллерияда колданылады. Траектория неғұрлым жатық болған сайын нысананы бip рет көздеу арқылы жою мүмкіндігі көбейеді. Жатық траекторияны кейде көлбеу траектория деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жауапкершілік аймағы

**Жауапкершілік аймағы** — 1) белгіленген ауданда ұрыс қимылдарын жүргізу, әскери объектілердің құрылысы мен оларды пайдалану, сонымен қатар жергілікті тұрғындардың қозғалысына бақылау жасаудың әскери басшылыққа міндеттелген ауданы; 2) жою көзделгепн қарсылас объектісінің орналасу аумағының бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жауынгерлік белсенділік

**Жауынгерлік белсенділік** — барлық құралдарды қолданып қарсыласты едәуір шығынға ұшыратуға, ұрыс ауқымын ыркында ұстап, ұрыс тапсырмасын табысты орындауға бағытталған әскери қызметшілердің, бөлімдер мен бөлімшелердің және барлық әскерлердің батыл әрекеті, жеңіске жету шарты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жауынгерлік дабыл

**Жауынгерлік дабыл** — бөлімдерді (кемені) жауынгерлік міндетті орындау әзірлігіне жедел келтіру. Жауынгерлік дабыл бойынша сапқа тұрғызу командирлердің (бастықтардың) басшылығымен жүзеге асырылады. Жауынгерлік дабыл сигналы (белгісі) дауыспен және техникалық қүралдар аркылы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Эллинг

thumb
**Эллинг** (голл helling — еңіс, ылди)
* кеме жасауға арналған жабық ғимарат, сонымен қатар құрылыс доғы 
*  Жөнделуге тиісті кемелерді кетеру мен түсіру үшін жабдықталған қондырғы; 
*  Дирижабльдерді жөндеу мен сақтауға арналған арнайы ғимарат.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Лангуст

right|thumb| alt=A.|200 px|Лангустар

**Лангуст**— он аяқты шаян тәрізділер отрядына жататын омыртқасыз, ұзындығы 60 см-ге дейін болатын жәндіктердің бірі. 100 түрі бар. Негізінен, жылы теңіздерде тіршілік етеді. Жеуге жарамды.

## Дереккөздер


Санат:Онаяқты шаяндар
Ланспик

**Ланспик** — желе күйіне дейін буланып қоюланған сорпаны білдіретін аспаздық термин. Ол мөлдір, хош иісті және дайын болған өнімнің толық дәмін сақтайды. Ланспик даярлағанда сорпадан басқа көкөністер (сәбіз, пияз, ақжелкен, баддыркөк), татымдықтар (бұрыш, лавр жапырағы), тұз, сіркесу, желатин, оттяжка (бұлғанған жұмыртқаның ақуызы) қолданылады. Ланспикті сорпа буланғанда желімге айналмау үшін қақпағын ашып және сорпа лайлануын тудыратын ауа ағынын боддырмау үшін жабық асханада даярлайды. Осы даярлау ерекшеліктері және технологиясындағы өзгерістер ланспикті жаппай тәжірибеден ығыстырды, бірақ мейрамхана асханасында ланспик әлі сақталған.

## Дереккөздер
Эпидемияға қарсы шаралар

**Эпидемияға қарсы шаралар** (Противоэпидемические мероприятия) — бөлімдер мен бөлімшелер жеке құрамынын денсаулыты мен ұрысқа қабілеттігін сактауға бағытталған шаралар жиынтығы. Эпидемияға қарсы шаралар әскердің жеке құрамы арасында қарсыластар бактериялық құралдар қолданған жағдайда жұқпалы аурулардың алдын алу мақсатында жүргізіледі. Оған ұрыс қимылдары ауданы мен әскер орналасқан жердегі санитариялық-эпидемиялық жағдайды бақылау мен барлау жүргізу, жұқпалы ауруларды дер кезінде анықтау мен госпитальға салу, жұқпалы аурулардың таралуына жол бермеу шараларын жүргізу, дезинфекция, дезинъекция мен эпидемия ошағында дератизация жүргізу, жұқпалы ауруларға қарсы жеке құрамда егу жұмыстарын жүргізу және т.б. қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Лафитник

[right|thumb| alt=A.|200 px|[Лафитник]]

**Лафитник** - XIX ғ. екінші жартысында қарапайым халықтың шарап рюмкаларына берген аты. Қырлы конус тәрізді арақ рюмкаларына қарағанда ауыр тұрықты аяғы бар қалың шыныдан жасалған. Сол кезде кең тараған лафит — қызыл шарабының атынан туындаған. Лафитник — көлемнің өлшемін білдірмейтін термин. Оның мағынасы — шарап ішуге арналған ыдыс. Бірақ бұл мағына біртіндеп жоғала бастады. XIX ғ. соңы мен XX ғ. басында лафитник деп пішініне байланысты емес жұқа, қымбат шыныдан жасалған кез келген рюмкаларды атаған, соның ішінде хрустальдан жасалған рюмка. Лафитник тек қана орыс тілінде бар (бірақ В.Даль сөздігіңде де, Совет академиялық сөздігінде де, М.Фасмер этимологиялық сөздігінде де көрсетілмеген) сөз. Бұл орташа өлшемді жұқа шыныдан жасалған қызғалдақ пішінді рюмка. Мұндай рюмкалар қызыл шараптарға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Ыдыстар
Тікелей қорғау

**Тікелей қорғау** — үлкен басшылар ұйымдастыратын, бөлімше командирі жіберетін қорғау. Тікелей қорғау қарсыластың тұтқиыл шабуылына және барлау жүргізуіне жол бермеу мақсатында ұйымдастырылады. Тікелей қорғау үшін бөлімше (бөлім) командирі қажетті күш пен құралдарды бөледі, оларға міндеттер қояды, іс-қимыл ретін және байланысын кәрсетеді. Тікелей қорғау шеруде — жорық заставалары мен шолғын машиналары, орныққан жерлерде — күзет заставалары, күзет постылары, шолғын машиналары (шолғыншылар) және құпиялар арқылы жүргізіледі. Сонымен бірге ұрыс әрекетінің барлық түрінде бөлімшелерде бақылау ұйымдастырылып, үнемі қорғау жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ликёр

right|thumb| alt=A.|200 px|Ликёр

**Ликёр** () — спирт және қант мөлшері жоғары күшті алкогольді сусын, спирт негізінде татымды — хош иісті, жеміс және жидек тұнбалары, сонымен қатар какао, кофе, бал сияқты айқын татымды өнімдер қосып дайындайды. Ликерлар күшті (спирт мөлшері — 43%-дан 56%-ға дейін, қант — 30%-дан 60% — дейін) және десерті (спирт мөлшері 20%-дан 36%-ға дейін, қант — 15%-дан 30%-ға дейін, кейде 60%-ға дейін) болып бөлінеді. Қазіргі заманғы ликерлардың аты оған дәм, хош иіс немесе түс беретін негізгі шикізатқа байланысты: "Апельсинді", "Ванильді", "Зверобой". Ескі ликерлар жасалу жеріне байланысты аталады: "Шартрез", "Вана Таллинн". Аспаздықта ликёрлар коктейль жасау үшін қолданылады немесе дастарқаннан кейін кофемен бірге беріледі. Сусын ретінде қолдануынан басқа олар кондитер ісінде (кәмпиттерге, тортқа, кекс қамырына, кремге қосылатын хош иісті қоспа) және аспаздықта (соус, буберт, мусс, компот, кисель, гурьев ботқасын, балмұздақ, әр түрлі майқоспалы қамырларға) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Ливер

right|thumb| alt=A.|200 px|Ливер

**Ливер** — құрамына бүйрек, бауыр, жүрек, өкпе, желін кіреді. Ливер құрамдас бөліктерінің тағамдық құндылығы әр түрлі. Бауыр ең құнды өнім — паштет, консерві, екінші тағамдарды, әсіресе қуырылған тағамдарды даярлауда қолданылады. Бүйректер көже, тұз көже, екінші тағамдар (пісіріліп бұқтырылады) даярлауда қолданылады. Жүрек, ішектер, желін ұзақ қайнату арқылы тағамдар жасауға қолданылады. Ливер жалпы құндылау бөліктері — бауыр, бүйрек қосылмай немесе аз мөлшерде қосылып арзан паштеттер, ливер шұжықтарын жасауда қолданылады. Ливер Б витаминіне бай болғандықтан балалар тағамына пайдалы, ал қарт адамдарға зиян.

## Дереккөздер


Санат:Ет тағамдары
Қадыр Хасанов

**Хасанов Қадыр** (4.1912, Алматы — 1.7.1976, соңда) — жазушы, драматург. 1934 жылы ҚазПИ-ді бітірген. "Қәмбәғәлләр авази" газеті (1930-31), "Қизил таң" журналы (1931-39) редакцияларында, Қазақ мемлекеттік баспасында (1939-48), Қазақстан Жазушьшар одағында (1939-49), "Шәрқ хәқиқити" журналында (1943-46), Қазақстан ғылым академиясының ұйғыр-дүнген мәдениет бөлімінде (1946-49) әр түрлі жауапты қызмет атқарды. Алғашқы өлеңдер жинағы ("Социализм жыры") 1934 жылы жарияланды. "Бағбан" (1943), "Ұйғыр әуендері" (1950), "Назугум" (1963), т.б. өлендер жинағы жарық көрді. Ол "Манан" (1939), "Гүлстан" (1941), "Ауруын сұрасаң" (1959), "Өмір жолымен" (1961), "Назугум" (1970) пьесалары арқылы ұйғыр тіліндегі драм, шығармалардың дамып, қалыптасуына еңбек сіңірді. Xасанов "Шоқан Уәлиханов — ұйғыр медениетін зерттеуші" (1963), "Абдулла Розыбақиев туралы" (1974), "Гүлстан" (1975), т.б. ғылыми-зерттеу еңбектер, оқулықтар жазды. Ол орыс классиктерінің және туысқан халықтар әдебиетінің біраз шығармаларын ұйғыр тіліне аударды. "Құрмет белгісі" орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Тікұшақтарды алып жүретін ірі соғыс кемесі

**Тікұшақтарды алып жүретін ірі соғыс кемесі** — теңіз десантын тасымалдауға, қарсыластың сүңгуір қайығын іздеп тауып, жоюға арналған, тікұшақтарды алып жүретін кеме. Бұл кеме десанттық және сүңгуір қайыққа қарсы колданылатын болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери-теңіз флоты
Санат:Кемелер
Тікұшақтардың жіктелуі

**Тікұшақтардың жіктелуі** () — тікұшақтардың айналдыру моментін түзу тәсіліне, қалақтарының саны мен орналасуына, сонымен қатар қозғалтқышының түріне карай тартпалы механикалық тікұшақтар, реактивті тікұшақтар, құрастырмалы тікұшақтар (бұрамалы қалақты) және тікұшақ-ұшақтар (конвертопландар) болып жіктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тікұшақ алаңы

**Тікұшақ алаңы** () — тікұшақтардың  ұшып қонуына, орналасуына және оларға қызмет көрсетілуіне арналған жер телімі. Тікұшақ алаңы тұрақты және далалық болады, сондай-ақ кемелерге, ғимараттарға және басқа жерлерге орналасуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тікұшақ тасығыш

нобай|310x310 нүкте|Жапонияның JS ''Izumo'' (DDH-183) тікұшақ тасығышы
**Тікұшақ тасығыш** () — теңіз десантының алдыңғы жасағын түсіру және тасымалдау немесе сүңгуір қайықтарды іздеп табу мен жоюға арналған тікұшақтар таситын ұрыс кемесі. Олар десантты және қайықтарға қарсы болып бөлінеді. Қайықтарға қарсы тікұшақ тасығыш сүңгуір қайықтарды іздеу және жою құралдарымен жабдықталған тікұшақтарды алып жүреді. Тікұшақ тасығыштың ангары, ұшып қону палубасы, көтеру жабдығы, техникалық кызмет көрсету, жанар-жағармай құю, оқ-дәрілерді тиеу және ұшуды қамтамасыз етуге қажетті құрылымдар мен аспаптары, сондай-ақ десанттар экипажы мен жеке құрамына арналған бөлмелері болады. Оның су өлшемі **12-18,6 мың тонна**, жылдамдығы **50 км/с; 26 тікұшаққа** дейін алып жүреді. Десантты тікұшақ тасығыш 2 мыңға дейін теңіз жаяу әскерін тасымалдауға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери техника
Санат:Кемелер
Қоштау артиллериясы

**Қоштау артиллериясы (Артиллерия сопровождения)** — батальондық немесе полктік және қоса берілген өздігінен жүретін артиллерияның бөлімшесі. Қоштау артиллериясы Ұлы Отан соғысы жылдарында жаяу әскер мен танкілердің ұрыс қозғалыстарына бөгет жасаған қарсыласты жою үшін әрекет етіп, көбіне тікелей көздеумен атыс жүргізген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қоян-қолтық соғыс қарулары

**Қоян-қолтық соғыс қарулары** (көне.) — қазақтардың шабуыл құралдарының негізгі түрлері. Атқаратын қызметтері мен түрлеріне қарай шабатын, түйрейтін, сұғатын, кесетін қарулар болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Тітіркендіргіш улы заттар

**Тітіркендіргіш улы заттар** () — жұтқыншақ пен көзге әсер ететін (тітіркендіретін) улы заттар ұрыста әскерді қалжырату мақсатында қолданылуы мүмкін. Тітіркендіргіш улы заттарға хлорацетофоненон (жасаурататын улы заттар) және адамсит (түшкіртетін улы заттар) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қоян-қолтық ұрыс

thumb|150px
**Қоян-қолтық ұрыс (Рукопашный бой)** — күресуші (соғысушы) жақтардың бөлімшелері жаяу бір-біріне қысқа кашықтықта жақындап, негізінен суық қарулар (найза,қанжар және т.б.) колданатын таяудағы ұрыс түрі. Қазіргі кезде мұндай ұрыстар окоптарда, байланыс жолдарында, елді мекендерде, барлаудағы бөлімшелер әрекетінде және т.б. кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық жарылыс түрлері

**Ядролық жарылыс түрлері** (Виды ядерных взрывов) — ядролық соққы арқылы орындалатын міндеттер мен объектінің сипатына байланысты ядролық жарылыс әуеде, жер үстінде, жер астында, су үстінде және су астында жүргізілуі мүмкін. Осыған сәйкес жер үсті әуе, биіктікті, су үсті, су асты және жер асты жарылыстары болып бөлінеді. Ядролық жарылыс кезінде байқалатын құбылыстар көп жағдайда жарылыс түріне байланысты болады. Ядролық жарылыстың әрбір түрінің басты ерекшеліктерінің бірі — жергілікті жердің радиоактивтік зақымдалу дәрежесі. Мысалы, әуедегі жарылыс кезінде жарылыс эпицентрі ауданындағы жергілікті жерге радиоактивтік зақымдану қаупі төнеді. Ал жер үсті және жер асты жарылысы ядролық жарылыс ауданындағы жергілікті жердің және сондай-ақ радиоактивті бұлттың өту жолындағы жердің едәуір бөлігін зақымдайды. Ядролық жарылыстың белгілі бір немесе басқа түрінің қолданылуы оны зақымдаудың ерекшелігіне, зақымдалатын объектінің сипатына және оны зақымдаудың талап етілетін дәрежесіне, сонымен бірге жергілікті жерді радиоактивті зақымдаудың қажетті шамасына және рауалы ауқымына қарай анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Ядролық қару
Санат:Жаппай қырып жою қарулары
Ядролық жарылыс белгілеу

**Ядролық жарылысты белгілеу** (Засечка ядерных взрывов) — акустикалық, гидроакустикалық, магниттік, сейсмикалық белгілерді тіркеу және талдау, сондай-ақ ядролық жарылыспен қатар жүретін электрмагниттік және жарықтық, сәулелендіру негізінде арнайы техникалық құралдар көмегімен ядролық жарылыстың түрі мен биіктігін, қуатын, эпицентрінің координаттарын анықтау. Сондай-ақ бұл радиолокаторлық жүйе көмегімен де жүзеге асырылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қосарланушылық

**Қосарланушылық** (**Дублирование**; франц. doubler — екі есе кәбейту) — бір мақсатқа жетуге бағытталған біркелкі қимылдарды екі немесе одан да көп мәрте орындау; екі данада орындау, қайталау, екі еселеу. Әскери істе, әдетте, Қосарланушы әскерді (күштерді) басқару сенімділікті арттыру үшін байланыс және өкімдерді тапсыру, су кедергілері арқылы өткен кезде қойылған тапсырманың орындау мүмкіндігін арттырады. Техникадағы Қосарланушылық жұмыс құрылымы механизмі және техникалық жүйесінің сенімділігін арттыру жолы, оның негізгі элементтермен қоса (блоктары мен құрылымдары) тағы бір резервтік элементі бар. Қосарланушылық жалпы (барлық жүйе қосарланады) немесе жекеленген (жүйенің жеке элементтері қосарланады) болуы мүмкін. Қосарланушылық әскери техника әміршеңдігін арттырудың негізгі құралы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тірек пункті

**Тірек пункті** () — инженерлік тұрғыдан жабдықталған, атыс құралдарымен толық жасақталған айнала корғанысқа бейімделген жергілікті жер өңірі, қорғаныс позицияларының (қорғаныс ауданының) бір бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық жарылыстың зақымдаушы факторлары

**Ядролық жарылыстың зақымдаушы факторлары** (Поражающие факторы ядерного взрыва) — ядролық жарылыс кезінде пайда болатын соққылы ауа толқыны, сәуле зақымы, өткір радиация, электрмагниттік импульс
. Бесінші зақымдаушы факторға жердің радиоактивтік элементтермен улануы кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық зақым ошағы

**Ядролық зақым ошағы** (Очаг ядерного поражения) — ядролық жарылыстың зақымдаушы факторларының әсерінен үлкен аумақта ерттер, зақымдану, жаппай қирау, оның ішінде қорғаныс құрылыстардың да қирауы,
коммуналдық-энергетикалық тораптардың бүлінуі, жердің радиоактивті зақымдануы және халық арасында едәуір шығын болатын аумақ. Ядролық зақым ошағының аумағы қолданылған қарудың мөлшері мен қуатына, жарылыстардың түріне, ғимараттардың сипатына, жер бедеріне (акватория тереңдігіне) және ауа райы жағдайларына байланысты. Соққы толқынының қысым шамасы ОД кг/см2 және одан да көп бөлған жердегі шартты сызық Ядролық зақым ошағының сыртқы шекарасы болып табылады. Қираудың ықтимал сипатын анықтау және құтқару жұмыстарының көлемін белгілеу үшін Ядролық зақым ошағын төрт аймаққа боліп қарау қалыптасқан. Бұл аймақтардың радиустары ядролық жарылыстың қуаты мен ғимараттардың сипатына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
ТЭН

**ТЭН** — қуаттылығы жоғары жарылғыш зат. Толдан 1,5 есе күшті. Тұтандырғыштар, тұтандырғыш баулар дайындауға және тұтандырғыш капсюльді жабдықтауға арналады. ТЭН — **суда ерімейтін [[кристалл зат]]**. Қыздырғанда балқиды, ал оттан тұтанып, ақ жалынмен жанады. 1 кт-нан аса ТЭН бір мезгілде жанғанда, жарылыс болуы мүмкін. Жарылғыш заттардың ішінде ТЭН механикалық әсерді **ең сезгіш зат**, оқпен атса да жарылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық заряд

thumb
**Ядролық заряд** (Ядерный заряд)
ядролық энергияның босап шығуының жарылыс процесі жүзеге асатын қондырғы.Ядролық заряд оқ-дәрілер құрамына кіреді де, атомдық және термоядорлық болып бөлінеді. Атомдық зарядта жарылыс энергиясы тізбекті ядролық бөліну реакцияларынан пайда болады, ал термоядорлық (ескірген атауы — сутектік) зарядта энергия термоядорлық синтез реакциялары мен бөліну реакцияларынан туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Улағыш заттар

**Улағыш заттар** () — ұрыс жағдайында қолданған кезде адамдар мен жануарларға зақым келтіретін улы (уытты) қоспалар. Улағыш заттар химиялық қарудың негізі болып келеді. Улағыш заттар жүйкеге әсер ететін улағыш заттар, теріге әсер ететін улағыш заттар, көзден жас ағызатын улағыш заттар, тұншықтыратын улағыш заттар және жалпы әсерлі улағыш заттар болып бөлінеді. Жүйкеге әсер ететін улағыш  заттар қазіргі улағыш заттардың аяғы өлімге әкеліп соқтыратын негізгі тобын құрайды. Оларга құрамында фосфоры бар және кез келген аппликацияда зақым келтіретін улағыш заттар жатады. Олар — табун, зарин, зоман және т.б. Жалпы әсерлі улағыш заттарға көгерткіш кышқыл, хлорциан, арсин, фосфин және т.б., ал тұншықтыратын улағыш заттарға фосген, дифосген, хлорпикрин т.б. жатады. Теріге әсер ететін улағыш заттар аяғы өлімге әкеліп соқтыратын улағыш заттарға жатады, олардың қатарына иприт, азоттық иприт, люизит т.б. кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Улағыш заттар концентрациясы

**Улағыш заттар концентрациясы** () — ауаның бірлік өлшемі көлеміндеп улағыш заттар мөлшері. Ол бір текше метр ауадағы улы заттар миллиграмымен немесе грамымен өлшенеді. Мысалы, фосген концентрациясы 0,5 мг/л болуы, 1 литр зақымданған ауада 0,5 мг фосген бар екенін білдіреді. Зақымдаушы әсері бар улағыш  заттар қауіпті концентрация деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
ҚР қарулы күштерін іріктеп жинақтау

**ҚР қарулы күштерін іріктеп жинақтау (Комплектование Вооруженных Сил РК)** — бейбіт және соғыс уақытында штаттар мен табельдерге сәйкес материалдық және техникалық құралдар мен Қарулы Күштердің жеке құрамдағы қажеттіліктерін өтеу. ҚР Қарулы Күштерін жеке құрамымен іріктеп жинақтау бейбіт уақытта белгілі жас мөлшеріндегі азаматтарды мерзімді әскери қызметке шақыру арқылы, ал соғыс кезінде тіркелген құрамды жұмылдыру арқылы жүзеге асады. Әскерді материалдык, және техникалық құралдармен жабдықтау Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі арқылы жүзеге асады. Ер кісілерді мерзімді әскери қызметке міндетті түрде қабылдау бейбіт кезеңдегі Қазақстан Армиясы мен Әскери-теңіз флотын шұғыл кызметтегі әскерлермен, матростармен іріктеп жинақтаудың бірден-бір тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Улағыш заттардың қолданылғанын анықтау әдістері

**Улағыш заттардың қолданылғанын анықтау әдістері** — ауадағы, жердеп және сыртқы ортаның басқа да объектілеріндеп улағыш заттар химиялық барлау аспаптарының және газ  сигнализаторлардың жәрдемімен немесе тексеруге алынған сынамаларды химиялық лабораторияда одан әрі талдаудан өткізу арқылы анықтау әдістері. УЗ-тың колданылғанын сыртқы белгілері бойынша да анықтауға болады: УЗ қолданылған соң біраз уақыттан кейін жер бетінде, қарда, өсімдіктер мен құрылыстар үстінде майлы тамшылар пайда болады, мысалы, иприттің әсерінен өсімдіктер солып, сарғая бастайды. Сепкіш авиациялық, аспаппен шашқанда ұшақ төмен ұшады және соңында тұман жолағы көрініп тұрады, химиялық авиабомба жарылғанда әлсіз қатқыл дыбыс шығады және жарылыс болған жердің үстінде шағын, тез жайылатын бұлт пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Уқайтарғыштар

**Уқайтарғыштар** () - уландырғыш заттармен зақымдалған адамдарға алғашқы көмек көрсету үшін қолданылатын уға қарсы заттар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қуыс

**Қуыс** — окоп түбінде, орда немесе байланыс жолында орнатылатын, 1-2 адам демалуға, қару, оқ-дәрілер, азық-түлік пен су қоюға арналған ойық. Қуыс мынадай есеппен жасалады: оның үсті 0,6 м-ден кем емес қорғаныс мақсатындағы қалың топырақ қабатымен бүркелуі керек. Қуыстың өлшемі әдетте 1,0 х 1,0 х 1,0 м. Оған кіретін жол қарсыластарға қарсы бетте болуы керек. Топырақ әлсіз болған жағдайда тақтайлар, сырғауылдар мен қолдағы бар материалдармен жабылады. Ядролық жарылыс залалынан сақтау үшін қуысты ағаш қалқалармен жабады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Улағыш заттардың тұрақтылығы

**Улағыш заттардың тұрақтылығы** — улағыш заттардың қорғаныссыз адам күшін зақымдау әсерін біраз уақытқа дейін сақтау қабілеттілігі. Улағыш заттардың тұрақтылығы улы заттардың физикалық-химиялык касиеттеріне (тұткырлығына, ұшпалылығына және т.б.), ұрыстық жағдайына (**сұйық тамшылы, бу түрінде** және т.б.), метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жердің бедеріне және өсімдік жамылғысына байланысты болады. Жоғары уытты, тұтқыр (жабысқақ) және аз ұшатын улы заттар жоғары тұрақтылығымен ерекшеленеді. Жергілікті жердеп және әскери техникадағы тамшы немесе катты бөлшек түріндеп улы заттар өзінің зақымдау әсерін бірнеше сағаттан (жаз мезплінде) бірнеше тәулікке дейін (кыс мезгілінде) сактайды. Ауадағы бу (түтін, тұман) түріндеп улы заттар зақымдау қабілетін 15-20 минутке дейін сақтайды, яғни улы заттар бұлттарының таралуы себебінен концентрациясы төмендеуіне дейін зардаптық әсері сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құйрық жеу соғысы

**"Құйрық жеу соғысы"** (көне.) — кетіп бара жатқан жаудың ең ақырғы қосынының артынан, екі бүйірінен тию. Жаудың алғашқы беті алда, сондықтан тыныштықпен өткен жерден, арттан жау күтпейді. Арттағылардың алдыңғы қолға хабар беруіне мұршасы болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс