open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаушықұм

**Жаушықұм** (1993 жылға дейін – *Юбилейное*) — Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл, Жаушықұм ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шардара қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 12 км жерде, Сырдария өзенінің оң жағалауындағы бұта аралас бұйырғын, жусан, баялыш өскен сортаң құмды, шалғынды бозғылт қоңыр топырақты шөлдік белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1971 жылға дейін «Юбилейный» жүзім кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Жаушықұмда шаруа қожалықтары мен «Жаушықұм» серіктестігі жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы елді мекендері
Торғай (Ақмола облысы)

**Торғай** — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл, Торғай ауылдық округі орталығы. Іргесі 1934 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 27 км-дей жерде.  

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кәсіптікомитетехикалық училище, дәргерлік амбулатория, кітапхана, клуб, дүкен, пошта байланыс бөлімі бар. Торғай арқылы Астана – Павлодар, Ерейментау – Сілеті автомобиль жолы, Ерейментау – Ақсу темір жолы өтеді. Өзімен аттас темір жол станциясы бар. 

## Танымал тұлғалар
Мусина Бақыт (1956–2023) — Қазақ КСР халық ағарту ісінің озық қызметкері.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Шілделік

**Шілделік** (Gryllіdae) – тікқанаттылар отрядының ұзын мұрттылар тармағына жататын жәндіктер. Жер шарында кең тараған, негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда кездесетін 2300 түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында, әсіресе оңтүстік-шығыс аудандарында жиі кездеседі. Шілделіктерді шырылдауық шегіртке деп те атайды (үстіңгі қанаттарын бір-біріне үйкеу арқылы дыбыс шығарады). Бұлардың түсі қара, мұртшалары ұзын, көп буынды. Көпшілік түрінің есту мүшесі алдыңғы аяғында орналасқан, аналығының жұмыртқа салғыш қынабы ұзын болады. Жұмыртқаларын жердің астына, өсімдік жапырақтарына, сабақтарына салады. Негізінен дернәсілдері қыстап шығады. Ең жиі кездесетін түрлері: дала шілделігі (Gryllus desertus), дене тұрқы 12 – 19 мм; үй шілделігі (Acheta domestіca), оның дене тұрқы 16 – 21 мм болады. Шілделіктер дәнді бұршақ дақылдарының, қант қызылшасының, темекі өсімдігінің, көкөністердің жапырақтарымен, тамырларымен, егілген орман ағаштарының тұқымдарымен қоректеніп, едәуір зиян келтіреді. Күрес шаралары: егін алқаптарын химиялық препараттармен өңдеу.

## Сілтемелер
Дәуітбаева К.Ә., Омыртқасыздар зоологиясы, 2-кітап, А., 2005.

Санат:Турақанаттылар
Торғай сүрме кен орны

**Торғай сүрме кен орны** – Астана қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 135 км жерде орналасқан. 1931-1932 жылдары кен орнына барлау жұмыстарын Орталық ғылыми-зерттеу институтының геологиялық барлау партиясы жүргізген. 1933-1955 жылдары «Торғайқұрылыс» сүрме комбинаты зерттеп, 1956 жылы кен орнын уақытша тоқтатты. 

## Жатыс сипаты
Кен аймағында құмтас пен тақтатас, ірі конгломерат, агломерат дамыған. Сүрме кентастануы брекчия белдемінде байқалады. Ондағы кенде жеке линзалар, линза тәрізді кварцті желілері, жалбырлы кентастар дамыған. Кентастардың қалыңдығы 0,2-7,4 м. Кентастағы сүрменің үлесі 0,19%-дан 11,2%-ға дейін, ал жалбырлы кентастарда 49,9%-ға дейін жетеді. Кен орны 223 м-ге дейін барланған, оның 134 м-і игерілген.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Қойгелді батыр ескерткіші

**Қойгелді батыр ескерткіші** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген монументтік өнер ескерткіші.

## Орналасқан жері
Тараз қаласы, Төле би және Қойгелді батыр атындағы көшелерінің қиылысында орналасқан. 

## Кезеңі, авторы
Ескерткіш 1998 жылы тұрғызылған. Мүсіншісі Ж. Молдабаев, сәулетшісі Б.Тортаев. 

## Тарихи дерек, сипаты
Қойгелді Сартұлы (1702-1795) – қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы күресінің батыры. Ұлы жүздегі белгілі Шахан бидің ұрпағы. Сарттың үлкен ұлы. Төле бидің ең жақын серігі, әрі көмекшісі. Оның даңқының асқақтап шығуы Аңырақай шайқасындағы (1729) жоңғарларды жеңуге байланысты. Қойгелді ойраттарға қарсы азаттық күресіне басшылық етіп, жоңғарлардың қайтадан жасаған шапқыншылығына (1757-58) тойтарыс бере отырып, оларды қазақ даласының шекарасы Жоңғар қақпасына дейін қуып тықты. Жоңғарлардан Ташкент, Шымкент, Түркістан, Сайрам қалаларын, Талас пен Шу өзендерінің алқаптарын азат етті.
 
Ескерткіште батырдың ат үстінде қолына найза, қылыш және қалқан ұстап тұрған сәті көрсетілген. Мыс аралас құйылған ескерткіштің биіктігі 2,5 м. Биіктігі 3 м жылтыр емес қызыл граниттен жасалған тұғырға қойылған.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Жамбыл облысы ескерткіштері
Жамбыл

**Жамбыл** — сөзі мынадай мағыналарға жатуы мүмкін:

## Тұлғалар
* Жамбыл Жабайұлы — қазақ халық поэзиясының тұлғасы, өлең сөздің дүлдүлі, жырау, жыршы.
* Жамбыл Тайжұмаев — Желтоқсан көтерілісіне қатысқан қайсар қазақ жігіті.
* Жамбыл Көкеев — Қазақстан футболшысы, жартылай қорғаушы.

## Облыс
* Жамбыл облысы – Қазақстан Республикасының оңтүстігінде орналасқан облыс.

## Елді мекендер
### Ақмола облысы
* Жамбыл – Астрахан ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Зеренді ауданындағы ауыл.

### Ақтөбе облысы
* Жамбыл – Әйтеке би ауданындағы ауыл.
* ''Жамбыл'' – Мұғалжар ауданындағы таратылған ауыл.
* Жамбыл – Темір ауданындағы ауыл.

### Алматы облысы
* Жамбыл – Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Қарасай ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Райымбек ауданындағы ауыл.

### Атырау облысы
* Жамбыл – Құрманғазы ауданындағы ауыл.

### Батыс Қазақстан облысы
* Жамбыл – Ақжайық ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Бәйтерек ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Сырым ауданындағы ауыл.

### Жамбыл облысы
* Жамбыл – Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Қордай ауданындағы ауыл. 
* Жамбыл – Меркі ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Мойынқұм ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Жамбыл – Алакөл ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Көксу ауданындағы ауыл.

### Қарағанды облысы
* ''Жамбыл'' – Шет ауданындағы таратылған кент.

### Қостанай облысы
* ''Жамбыл'' – Қарабалық ауданындағы таратылған ауыл.
* Жамбыл – Қарасу ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Қостанай ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Науырзым ауданындағы ауыл.

### Павлодар облысы
* Жамбыл – Аққулы ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Ақтоғай ауданындағы ауыл.
* ''Жамбыл'' – Железин ауданындағы таратылған ауыл.

### Солтүстік Қазақстан облысы
* Жамбыл – Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Есіл ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Уәлиханов ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Жамбыл – Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Жетісай ауданы, Қазыбек би ауылдық округіне қарасты ауыл.
* Жамбыл – Жетісай ауданы, Шаблан Ділдәбеков ауылдық округіне қарасты ауыл.
* Жамбыл – Келес ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Мақтаарал ауданы, Жамбыл ауылдық округіне қарасты ауыл.
* Жамбыл – Мақтаарал ауданы, Аязхан Қалыбеков ауылдық округіне қарасты ауыл.
* Жамбыл – Ордабасы ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Төле би ауданындағы ауыл.

### Шығыс Қазақстан облысы
* Жамбыл – Зайсан ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Катонқарағай ауданындағы ауыл.
* Жамбыл – Тарбағатай ауданындағы ауыл.

## Таулар
* Жамбыл — Шу-Іле тауларының солтүстік-батыс бөлігіндегі тау.
* Жамбыл — Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық.
* Жамбыл — Іле Алатауындағы шың.

## Өзге де мағыналар
* Жамбыл мұражайы — Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылында орналасқан, тарихи және мәдени мекеме. 
* Жамбыл футбол клубы — Тараз қаласындағы Қазақстанның футбол клубы.
* Жамбыл — толық метражды көркем фильм.
Тоскин Николай Филиппович

**Тоскин Николай Филиппович** (1940 – 1990, Бұланды ауданы Воробьевка ауылы) – сәулетші, КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі (1976). Новосібір инжинерлі-құрылыс институтын бітірген (1968). «Целингорсельпроект» жобалау институтында аға сәулетші, топ жетекшісі (1968 – 71), Целиноград қаласының бас сәулетшісі (1971 – 87), Целиноград облысы атқару комитетінде бөлім бастығының орынбасары, «Целингипросельхоз» институтында бас маман (1987 – 89), 1989 жылдан «Целиноградархпроект» шеберханасының бастығы. Облысы, республикалық, бүкілодақтық көркемөнер көрмелерінің лауреаты.

## Дереккөздер
Ақбастау (Бәйдібек ауданы)

**Ақбастау** (1992 жылға дейін – *Глинково*) — Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл, Ақбастау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шаян ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 29 км жерде, Бөген өзенінің саласы Шоқайарық өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ақбастау ертеректе Жаңабазар, Шошқабұлақ, ал 1906-90 жылдары Глинково ауылы деп аталып, 1964 жылдан «Прогресс» қой кеңшарының орталығы болып келді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, емхана, май шайқау цехы, т.б. шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл маңында «Домалақ ана» кесенесі бар.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Сәду Шәкіров

**Сәду Шәкіров** (21.10.1922, Талас ауданында – 10.4.1977, Шу ауданында) – Кеңес Одағының Батыры (30.10. 1943). Ысты руынан шыққан.

Әскерге шақырылғанға дейін тоғыз класты бітірген. 1942 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, 1943 ж. 15 ақпаннан майданда болды. 106-Забайкалье атқыштар дивизиясының 188-Аргун атқыштар полкінің құрамында ұрысқа қатысты. Шәкіров Украинада болған шайқаста, Днепрден өту кезінде асқан ерлік пен батырлық көрсетті. 1943 жылы 16 қазанда Лоевоның оңтүстік-батысында жағындағы 138,6 биіктікке алдымен жетіп, оның төбесіне ту тікті. Майданнан оралғаннан кейін Шу аудандағы «Дружба» ауданында еңбек етті.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Фоидты тау жыныстары

**ФОИДТЫ ТАУ ЖЫНЫСТАРЫ** — басты минералдарына фельшпатоидтар (нефелин, лейцит, содалит, анальцим, т.б.) жататын сілтілі магмалық тау жыныстары. Фоидты тау жыныстарының интрузиялық түрлерін фоидолиттер, эффузиялықтарын фоидиттер деп атайды. Олар магмалық тау жыныстарының 0,01%-ын құрайды. Химика құрамы (%): SіO2 —35 — 60, Al2O3 — 10 — 28, Fe3O4 — 2 — 14, MgO — 0 — 10, CaO — 0 — 20, Na2O мен K2O — 5 — 17. Фоидты тау жыныстары құрамындағы SіO2-нің мөлшеріне қарай орта, негізді және ультранегізді болып үшке бөлінеді. Орта құрамды Фоидты тау жыныстарының интрузия түрлерін нефелинді сиениттер деп атайды. Олар сұр, ақшыл сұр, кейде жасылдау, қызғылттау болып, нефелиннен (20 — 30%), сілтілі шпаттардан (60 — 70%) және сілтілі фемалық минералдардан (10 — 20%) тұрады. Сілтілі дала шпаттары мен фемалық минералдардың түрі, мөлшері және тау жыныстарының құрылымы, бітіміне қарай: миаскит, мариуполит, фойяит, хибинит, т.б. түрлерге бөлінеді. Нефелинді сиениттердің эффузия сыңарларын фонолиттер деп атайды. Олар — ашық сұр, жасылдау түсті порфирлі тау жыныстары. Негізді құрамды Фоидты тау жыныстарының интруз. түрлерін сілтілі габброидтар деп атайды. Олар сұр, қара сұр, қызғылт сұр, жасылдау сұр түсті болып келеді. Құрамының 40 — 50%-ы сілтілі фемалық минералдар, қалғанын әр түрлі мөлшердегі негізді, орта плагиоклаз, калийлі шпат, нефелин құрайды. Бұлардың мөлшеріне байланысты сілтілі габброидтардың тералит, эссекит, шонкинит, т.б. түрлері ажыратылады. Сілтілі габброидтардың эффузия сыңарларының түсі сұр, қара сұр, құрылымы порфирлі болады. Ультранегізді Фоидты тау жыныстарына уртит пен ийолит жатады. Уртитте нефелин 75 — 100%, ийолитте 45 — 75%, қалғанын сілтілі пироксендер құрайды. Бұл тау жыныстары құрамында нефелин азайып, фемалық минералдар көбейген сайын біртіндеп сілтілі ультрамафитті тау жыныстарына (якупирангитке) ауысады. Ультранегізді Фоидты тау жыныстарының эффузия сыңарларын нефелиниттер деп атайды. Олар көбінесе порфирлі сұр, қара сұр, жасылдау сұр түсті болып, негізінен нефелиннен тұрады, одан басқа моноклиндік пироксен, оливин, шыны болады. Интрузиялық Фоидты тау жыныстары кішігірім штоктар, лополиттер, лакколиттер, кейде үлкен аумақты алып жатқан күрделі қабатталған массивтер құрайды. Олар сирек граниттік, сиениттік интрузиялардың шеткі фациялары болып кездеседі. Эффузиялық Фоидты тау жыныстары кішігірім тасқындар, күмбездер, дайкалар құрайды. Фоидты тау жыныстарымен бірге фосфордың, темірдің, титанның, сирек элементтердің, графиттің кендері ұшырасады. Фоидты тау жыныстарының нефелині мен лейциті көп түрлері алюминий, шыны, керамика өндірісінде қолданылады. Қазақстанда Фоидты тау жыныстарының кен орындары Мұғалжарда, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды, Қостанай, Ақмола, Шығыс Қазақстан облыстарында бар. 
 ==Сілтемелер==
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Геология
Санат:Терминология
Тоскин Василий Филиппович

**Тоскин Василий Филиппович** (1946 жылы туған, Бұланды ауданы Воробьевка ауылы) – сәулетші, КСРО Сәулетшілер одағының мүшесі (1976), Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшісі (1983). Новосібір инжинерлі-құрылыс институтын бітірген (1970). Бүкілодақтық мұнай жобалау ғылыми-зерттеу институтының Омбы бөлімінде қызметкер (1964 – 65), «Целингорсельпроект» жобалау институтында әртүрлі қызметтер атқарған (1971 – 84), Целиноград қалалық атқару комитетінде құрылыс және сәулет істері бөлімінде меңгеруші (1984 – 85). 1985 жылдан Целиноград облысы атқару комитетінде құрылыс және сәулет істері бас басқармасының бастығы. Т. Ақмола қаласы орт-ның, тұрғын ауданыдары жобаларының авторы. Қазақстан Сәулетшілер одағы басқармасының мүшесі (1964 – 87).

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Әбілқайыр Ысқақұлы Досов

**Әбілқайыр Ысқақұлы Досов** (1899, бұрынғы Ақмола облысы Көкшетау уезі Қотыркөл болысы – 1937) – *қоғам қайраткері*. Алаш партиясына арыз жазған, түрмеге қамаған.

## Өмірбаяны
* 1916 жылы Омбы орыс-қырғыз (қазақ) жетім балалар пансионында тәрбиеленіп, қазақ оқушы жастарының «Бірлік» мәдени-ағарту үйірмесіне мүше болған. 
* 1917 жылы Қазан төңкерісінен кейін Омбы қырғыз (қазақ) кеңесі және облысы революциялық трибунал мүшелігіне сайланды. 
* Кейін төтенше комиссияның ерекше отрядын басқарды. 
* Көкшетау облысы төтенше комиссиясының инспекторы, РК(б)П ОК Сібір бюросы жанындағы татар, қырғыз (қазақ) секциясының хатшысы, *«Кедей сөзі»* газетінің редакторы қызметтерін атқарды. 
* 1920 жылы қазан айында өткен Қазақ кеңестерінің 1-құрылтай съезінде Қазақ АКСР ОАК-нің төралқа мүшесі және хатшысы болып сайланды. 
* 1922–1926 жылдары Семей губерниялық атқару комитетінің, Түркістан облысы ревкомының, Орал облысы атқару комитетінің төрағасы
* 1926–1927 жылдары Қазақстанның БОАК жанындағы өкілі болды. 
* 1927 – 1930 жылдары БОАК төралқасының мүшесі
* 1930 – 1937 жылдары БК(б)П ОК-нің нұсқаушысы
* Шығыс Қазақстан облысының партия комитетінің 2-хатшысы
* Ақтөбе облысы партия комитетітінің 1-хатшысы
* 1937 жылдан Шымкент қалалық партия комитетінің 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 
* 1933 – 1937 жылдары БК(б)П Қазақстан өлкелік комитетінің, Қазақстан КП ОК-нің, БОАК және Қазақ ОАК-нің мүшесі болып сайланған. 
* БК(б)П 17-съезінің делегаты болды. 
* 1937 жылы 28 қарашада жалған саяси айыппен тұтқындалып, 1938 жылы 8 наурызда КСРО Жоғарғы Соты Әскери коллегиясының үкімімен ату жазасына кесілді. 
* 1956 жылы 12 қазанда ақталды.

## Дереккөздер


Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Бурабай ауданында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан КП Ақтөбе облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан орталық атқару комитетінің мүшелері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар
Мырзахан Шораев

**Мырзахан Шораев** (1905, Түркістан ауданы Сауран аулы –1983, Сарыағаш қаласы) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты. Кәсіптік-техникалық мектепті аяқтаған соң Алматы қаласында байланысшы болып істеді. 1930 – 1931 ж. Ақсудағы тұтынушылар одағының төрағасы, 1939 – 1941 ж. Шәуілдір, Шаян, Арыс аудандарында, 1949 – 1952 ж. Ильич ауданында партия комиттінің бірінші хатшысы қызметтерін атқарды. 1952 – 1974 ж. 2-Жетісай МТС-інің директоры, Түлкібас ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Сарыағаш шарап зауытының директоры. Республикалық дәрежедегі дербес зейнеткер болды. 1-дәрежелі Ұлы Отан соғысы, «Құрмет белгісі» ордендері мен көптеген медальдардың иегері.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Байғабыл Тамы

**Байғабыл тамы кесенесі** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіші тізіміне енген, ХХ ғасырдың бас кезінен сақталған сәулет өнері ескерткіші. 
нобай|309x309 нүкте

## Орналасқан жері
Ырғыз ауданы Ырғыз ауылынан ба­тыс-сол­тү­стік-ба­тыс­қа қа­рай 25 км жерде. 1983 жылы Тарихи-мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі С.Е. Әжіғали) зерттеген. 

## Кесене сипаты
Байғабыл тамы кесенесі – ауданы 3,6х3,7 м, биіктігі 7,4 м, порталды-күмбезді пішіндегі сегізқырлы ғимарат. Кіретін аркалы ойығы оңтүстікке қараған. Ескерткіштің тұғыры да, өзі де шикі кірпіштен қаланып, сыртынан өлшемі 8х17х23 және 8х18х33 см күйдірілген кірпішпен қапталған. Қазір аркалы порталдың негізгі қабырғадан 1,50 м озық тұрған пилондары (босағалары) ғана қалған. Жазық қырлары мен түйісер бұрыштары қуысты-қалақша тәрізді бөліктерге бөлінген де, үстінен кірпішпен бастыра жабылған. Қабырғаларының жоғарғы жақтары әсем ернеумен бітеді. Одан жоғары сегіз қырлы барабан мен пирамида пішінді күмбез қалдықтары байқалады. Күмбезді шығару үшін тромп қатарлары (16) өрілген. Оның үстінен сәндік үшін белдеу жасалған. Ішкі жағы осы белдеуге дейін түгел сыланып, әктелген. Кіретін есіктің екі жағында тікбұрышты терезелері бар. Тамның солтүстігіне таман және ортасында бейіт орны байқалады.
Байғабыл тамы кесенесі – архитектор жобасы тұрғысынан алғанда, 18 ғасыр мен 19 ғасырдың ортасында солтүстік Арал маңында өркендеген сәулет өнері  үлгісінің соңғы кезеңіне жататын ескерткіш.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Кантор аксиомасы

:**Кантор аксиомасы** - * бірінің ішіне бірі орналасқан [[кесінді]]лер принципі – үздіксіздік [[аксиома]]ларының бір түрі*. Ол түзу сызықтың үздіксіздігін сипаттайды. Кантор аксиомасының мәні мынада:* ұзындықтары нөлге ұмтылатын, кез келген бірінің ішіне бірі орналасқан кесінділер тізбегінің бір жалпы ортақ нүктесі болады*. Бұл аксиоманы  Г.Кантор тұжырымдаған (1872).

## Дереккөздер:


Санат:Аксиома
Айтмұхамед Жайдаров

**Жайдаров Айтмұхамед** (1929 – 2003) – қызметкер. Ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1970). 
*Еркіншілік ауданы «Еңбек Туы» газетінде редактор (1955 – 56), 
*ауданы мәдениет бөлімінің басшысы (1956 – 58),  
*Қарағанды партия мектебінде оқуда (1958 – 61), 
*Изобильный кеңшарында партия ұйымының хатшысы (1961 – 63), 
*Баршын (1963 – 72), Воздвиженский (1972 – 76) кеңшарларында директор, 
*Атбасар ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1976 – 78), 
*Макин ауданы атқару комитетінің төрағасы (1978 – 93),  о
*блысы ауыл шаруашылығы басқармасы бастығының 1-орынбасары  (1983 – 89) 
қызметтерін атқарған.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Фокус

**Фокус** сөзі бірнеше мағыналы:
* Фокус — сиқыр көрсетудегі өнер
* Оптикалық жүйенің тоғысы

Санат:Айрық беттер
Тоника

**Тоника** ( – тон), музыкада – 1) ладтың негізгі тұрақты дыбысы. Онымен ладтың басқа дыбыстары функция қарым-қатынаста болады. Музыка шығармада мелодияның не оның бөлімдері көбіне Тоникамен аяқталады. Нота жазуында Тоника рим цифрларымен (Қ және VҚҚҚ), сондай-ақ Тоника әріпімен белгіленеді. 2) Ладтың негізгі аккорды (гамманың 1-баспалдағына орналасқан мажорлық немесе минорлық үшдыбыстылықтар).

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том


Санат:Қазақстан әдебиеті
Ибадулла Ақбергенов

**Ибадулла Ақбергенов** (1907, Созақ ауданында туған – 1938/39 жылы қайтыс болды ) – Қазақстаннан шыққан тұңғыш физика-математика ғылым кандидаты (1935), доцент (1936). 1931 ж. Ташкент Орта Азия университетінің физика-математика факультетін бітірген. 1932 ж. сол университеттің аспирантурасына түсіп, 1934 ж. Ленинград мемлекеттік университетінің аспирантурасына ауыстырылады. 1934 ж. профессор Л.В. Канторовичтің (1964 жылдан КСРО ғылым академиясының академигі) жетекшілігімен «Интегралдық теңдеулерді жуықтап шешу тәсілдері» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған.

1935 – 36 ж. Ташкент Орта Азия университетінде қызмет істейді. 1936 ж. ҚазМУ-дың математика анализ кафедрасының меңгерушілігіне шақырылды. ҚазМУ-де қызмет атқарған. 1936 – 38 ж. Ибадулла Ақбергенов студенттерге математика пәнінің сол уақыттағы деңгейге сәйкес берілуіне өте көп еңбек сіңірді. ҚазМУ-ге Мәскеуден И.П. Натансон, В.Л. Гончаров, Н.Н. Назаров сияқты белгілі профессорларды шақыртты, оқытушылар мен студенттерге дәріс тыңдатуды ұйымдастырды. Оның теориялық жағынан өте жоғары «Фредгольмның екінші текті интегралдық теңдеуінің жуық шешуі және оның меншікті мәнін анықтау» деп аталатын ғылыми еңбегі сол жылдары жарияланды . Мұнда қолданылған тәсіл кейін көптеген математиктердің еңбектерінде одан әрі дамытылды.

Кеңестік билік кезеңінде ұйымдастырылған саяси қуғын-сүргіннің құрбаны болды.
## Сілтемелер
Хамса

**Хамса** (*бестік*, *бес дастан* деген мағына береді) — Шығыс әдебиетінде, соның ішінде түркі тілдес халықтар әдебиетінде ертеден орныққан дәстүр бойынша бір-бірімен жалғас, сабақтас жазылатын бес дастан. Бұл дәстүр Низамиден басталған. Оның “Хамса” деген атпен кейінірек біріктірілген бес дастаны мыналар: “Құпиялар қоймасы”, “Хосроу — Шырын”, “Ләйлі — Мәжнүн”, “Жеті сұлу”, “Ескендірнаме”. Шығыстың бір алуан ақындары осы үлгі бойынша бес дастан жазуды машық қылған. Дастандарды, негізінен белгілі тақырыпқа құрып, дайын суретті өзінше өрнектеп, өзгеше шеберлік танытуға тырысқан. Кейінгі ақындардың өзінен бұрынғы ақындар қалдырған нұсқаны өзіне үлгі тұтып, олармен өнер өлшесіп, поэзиялық жарысқа түсуі әдеби дәстүр болып қалыптасып, оны нәзира деп атаған. Осындай Хамса жазған ақындар ішінде Үндістанда өмір сүрген әмір Хұсырау Дехлеуи және атақты ақын Әлішер Науаи бар. Науаидің “Хамса” атап топтастырған дастандары: “Фархад — Шырын”, “Ләйлі — Мәжнүн”, “Сопылардың әбігері”, “Жеті қарақшы”, “Ескендірдің қорғаны”, яғни негізгі тақырыптары Низами дәстүрімен тікелей жалғас келеді.

Санат: Шығармалар
Санат: Әдебиет
Ораз Ахметжанұлы Жанайдаров

**Жанайдаров Ораз Ахметжанұлы** (1930 жылы туған, Есіл ауданы Далабай ауылы) – ғалым, экономикалық ғылым кандидаты. (1965). 
*ҚазҰУ-ды (1953), орталық Азия университетінің (Ташкент, 1954) арнайы экономикалық курсын бітірген.
* Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы,  факултет деканы (1954 – 69), 
*Қарағанды кооперативтік институтында оқу жөніндегі проректор (1969 – 79), 
*Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1979 – 89), 
*1989 жылдан Абай атындағы ҚазҰПУ-де кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған.
Жанайдаров 160 ғылыми. еңбектің, 2 монографияның авторы. «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Тонлесап

**Тонлесап**, Сап – Үндіқытай түбегіндегі ең үлкен көл. Камбоджадағы (Кампучиядағы) Камбоджа жазығында орналасқан. Көл шарасының ауданы 2,5 – 3,0 мың км²-ден (қыста) 10,0 мың км²-ге дейін (жазда) жетеді. Тереңдігі 1 – 2 метрден 10 – 14 метрге дейін өзгеріп отырады. Жағалаулары жазық, аласа және батпақты. Көл Тонлесап өзені арқылы Меконг өзенімен жалғасады. Балыққа бай, суы күріш өсіруге пайдаланылады. Жағалауларында халық тығыз қоныстанған. Тұрғын үйлер, ғимараттар негізінен қадаларға тұрғызылған. Тонлесапқа жақын тұста 9 – 13 ғасырларда салынған храмдар, сарайлар, каналдар мен бөгендерден тұратын Ангкор атты кешенді мәдени ескерткіш орны, сонымен қатар 12 ғасырдағы Ангкор-Ват (қала-пагода) атты храм кешені, 9 ғасырда болған Яшодхарапура мемлекетінің қала-астана ансамблі сақталған.

## Сурет галереясы

Cambodia-Tonle Sap-112-2007-gje.jpg
Cambodia-Tonle Sap-104-Schule-2007-gje.jpg
Cambodia-Tonle Sap-140-Bootsfuehrer-2007-gje.jpg
Cambodia-Tonle Sap-142-Pfahlbauten-2007-gje.jpg
Cambodia-Tonle Sap-170-2007-gje.jpg
Cambodia-Tonle Sap-190-Jungs in Wanne-2007-gje.jpg
Cambodia-Tonle Sap-204-Fischer am Ufer-2007-gje.jpg
Cambodia-Tonle Sap-218-Boot-2007-gje.jpg


## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Азия көлдері
Төлеғұл Ғосман Төлеғұлұлы

**Төлеғұл Ғосман Төлеғұлұлы** - (1950 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Әлжан ауылы) – журналист, жазушы-аудармашы, қоғам және мәдениет қайраткері. Қазақстан журналистер одағының мүшесі.

Ауыл шаруашылығы техникумын (1975), ҚазМУ-ды (1983) бітірген. Еңбек жолын 1968 ж. трактор жүргізушісі, байланыс монтері болып бастаған. Зеренді ауданы газеттінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшысы, «Қазақстанның 40 жылдығы» атындағы ұжымшарда партком хатшысы, облыстық «Көкшетау» газетінде бөлім меңгеруші, Көкшетау облысы атқару комитетінде референт, облыс әкімінің хатшысы, облысы тіл басқармасының бастығы, ҚР мәденит, ақпарат және қоғамдық келісім минститунде бас маман, бөлім бастығы; Ақмола облысы ақпарат және қоғамдық келісім басқармасы бастығының орынбасары (1997 – 99). 2004 жылдан Ақмола облысы тілдерді дамыту басқармасының бастығы қызметін атқарған. М. Мағауиннің, Д. Досжанның, С. Әбдірахмановтың, тағыда басқа кітаптарын орыс тіліне, көптеген әлем философтары мен саясаткерлерінің еңбектерін қазақ тіліне аударған. «Қазақ тілінің жанашыры» белгісімен, медальдармен, ҚР Президентінің, Мәдениет және ақпарат институтінің, Тіл комитетінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.

*2000 жылдан - Ақмола облысы бойынша Ақпарат басқармасының бастығы. 
*2004 жылдан бері - Ақмола облыстық Тілдерді дамыту басқармасының бастығы. Қазақстан журналистер одағы 7-ші съезінің делегаты (1987). Ақмола округтық ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаттарын сайлау комиссиясы төрағасының орынбасары. Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. *«Мәдениет қайраткері»* белгісімен (2005), *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005)* медальдарымен, ҚР Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің құрмет грамотасымен (2000) марапатталған.

Үйленген. Жұбайы - Төлеғұл Күлзағила Ержанқызы
(1955 жылы туған), облыстық Салауатты өмір салтын қалыптастыру орталығының экономист-бухгалтері. Қыздары – Бибігүл (1976 жылы туған), банк қызметкері; Бақыт (1977 жылы туған), ҚР Білім және ғылым министрлігінде бөлім бастығы; ұлы - Олжас
(1985 жылы туған), студент.

## Дереккөздер

Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Қойшыбай ата

**Қойшыбай ата** - ауыл шаруашылық кәсіпорын, шаруа қожалығы. Талас ауданы Ойық ауылында 1993 жылы құрылған. Қызметінің негізгі бағыты – қазақтың асыл тұқымды қылшық жүнді құйрықты қойын өсіру. Қой басы 3000-нан астам. Шаруашылықта, сондай-ақ, 100 бас қос өркешті түйе, 200 жылқы (оның 100-і сауынды бие), 200 сиыр бар. Жайылымы 36 мың га, суармалы егістік жері 100 га. Шаруашылық көмегімен ауылда көптеген әлеум.-мәдени шаралар атқарылуда, атап айтқанда, 2000 ж. ежелгі архитектура үлгіде салынған мешіт ашылды, 600 орындық мәдениет сарайы қалпына келтірілді, бұлар ауыл тұрғындарының игілігіне пайдаланылуда. Шаруашылық жетекшісі – А.Сейдіғұлұлы.
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:Тарих
Жақан Төлеубаев

**Төлеубаев Жақан** (1898 – 1978, Қорғалжын ауданы Қоржынкөл ауылы) – еңбек ардагері, қойшы. Социалистік Еңбек Ері (1948). 9 жасынан мал баққан. 1929 ж. алғашқылардың бірі болып ұжымшарға кірген. Қорғалжын ауданы Артық кеңшарында іріқара баққан, қойшы, жылқышы, жылқы фермасының меңгерушісі болып жұмыс жасаған (1930 – 55).

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тонопласт

**Тонопласт** (грекше tonos – кернеу және plastos – жасалған) – тек өсімдік жасушаларына тән вакуоль қуысын шектеп тұратын биологиялық мембрана. Дамып жетілген жасушада вакуоль жасуша көлемінің 90%-ын алып жатады. Онда суда еріген органик. және минералды заттар шоғырланады. Сонымен қатар жасушадағы метаболизм процесінде түзілген метаболиттік қалдықтар жиналады. Тонопласт барлық биол. мембраналар секілді билипидті, липопротеидті құрылым болып саналады. Ол заттарды вакуольден цитоплазмаға немесе кері бағытта сұрыптай өткізгіш қызметін атқарады. Тонопласт көптеген гидролиздегіш ферменттермен және заттарды тасымалдағыш белоктармен жабдықталған. Ферменттердің күрделі полимерлі қосылыстарды бөлшектей ыдырататын қабілеті болады. Протопласт (сыртқы қабығынан аршылған жасуша) арқылы тазаланып алынған Тонопластта аденозинүшфосфор қышқылы (натфаза) ферментінің белсенділігі анықталған. Бұл фермент цитоплазмадағы протондарды вакуольге тасымалдап, ондағы рН деңгейін қалыпты межеде сақтап, реттеуге қатынасатындығы анықталды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Биология
Санат:Өсімдіктер
Гүлжан Ахметжанқызы Жанайдарова

**Жанайдарова Гүлжан Ахметжанқызы** (1928 жылы туған, Есіл ауданы Далабай ауылы) – ғалым, мед. ғылым кандидаты. (1954). 
*Қарағанды мемлекеттік мед. академиясының құрметті проф.  
*КСРО денсаулық сақтау ісінің үздігі. Қазақ медициналық институтын  (1951), 
*Ленинград медициналық институтының аспирантурасын (1954) бітірген. 
*1954 жылдан Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында ассистент, доцент, кафедра меңгерушісі, проректор (1961 – 84) қызметін атқарды.
Жанайдарова 80-нен астам ғылыми. еңбектің авторы. «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Ақтан Төлеубайұлы Төлеубаев

**Ақтан Төлеубайұлы Төлеубаев** (1924 жылы туған) – қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, соғыс кезінде «Катюша» реактивті қондырғысының командирі болған. 
* Соғыстан кейін Атбасар ауданы партия комитетінде 1-хатшы.
* Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1950). 
* Ақмола облысы партия комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары
* Атбасар ауданы атқару комитетінің төрағасы
* Алексеев өндірістік басқармасында партия ұйымының хатшысы
* Алексеев ауданында партия комитетінің 1-хатшы
* Қорғалжын ауданында партия комитетінің 1-хатшы (1965 – 72)
* 1972 жылдан мемлекеттік орман шаруашылығы комитеті төрағасының 1-орынбасары қызметтерін атқарған.

## Жетістіктері
* ҚазКСР Жоғ. Кеңесінің депутаты. 
## Марапаттары
* Ленин ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* 2 мәрте Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан КП Атбасар аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Атбасар аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Қорғалжын аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Алексеев аудандық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Төбелдірік

**Төбелдірік** – әйелдер басына киетін әшекейлі бас киім. Кейбір жерлерде желекті ұстап тұратын әшекейлі қатырғы ретінде бергек деп те аталады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Киім
Санат:Салт-дәстүрлер
Хамун

**Хамун** — Иран және Ауғанстанның Систан ойпаңындағы (480 метр биіктіктегі) тұщы және ащы сулы ағынсыз көлдер тобы. Гильменд, Фарахруд, Хашруд өзендерінің көктемгі су тасуынан біртұтас су қоймасы (ауданы 2 — 3 мың шаршы километр, тереңд. 1 — 1,5 метр) пайда болады. Қант қамысы көп таралған. Суда жүзетін құстар қыстап шығады. Биосфералық резерваттары — Хамуни-Сабари, Хамуни-Пузак (Ауғанстан); Хамун қорықшасы (Иран).

Санат:Иран географиясы
Санат:Азия көлдері
Санат:Ауғанстан географиясы
Байғазы

**Байғазы** — қазақ дәстүрінде үлкеннің кішіге, негізінен балаға беретін сыйлығы. Байғазыны, көбінесе, жасөспірім балалар, бойжеткен қыздар, бозбалалар жаңа киім кигенде, жаңа зат алғанда ағалары мен жеңгелерінен, әпке, әке-шеше, жанашыр жақын туыстарынан сұрайды. Үлкендер Байғазы (ақша, малдың төлі, т.б.) берумен бірге құтты болсын айтып, ізгі тілек білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Дәулен Төлеубаев

**Төлеубаев  Дәулен** (1927, Қорғалжын ауданы) – еңбек ардагері. Социалистік Еңбек Ері (1966). Қазақстан қой шаруашылығына еңбек сіңірген шебер. «КОКП ХХV съезі» атындағы кеңшарда шопан болып ұзақ жылдар жұмыс жасаған.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1927 жылы туғандар
Төбетей

thumb|Төбетей
**Төбетей** – төбе киім, тақияның бір түрі. Мәуіті, барқыт, т.б. қалың маталардан сырылып тігіледі. Төрт қырлы немесе дөңгелек болып келеді.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Киім
Санат:Салт-дәстүрлер
Жанатай батыр

thumb|right|300px|Жанатай батыр кесенесі.
**Жанатай батыр (1723-1819)** – қазақ жерін жоңғарлардан қорғаған XVIII ғасыр батырлардың бірі, Бөгенбай батыр Ақшаұлының (1680-1775) серігі. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.
Айыртау ауданында дүниеге келген. XVIII ғасырдың 20-жылдары жоңғарлармен болған шайқаста көзге түскен. Жанатай есімі халықтың ауыз әңгімелерінде, аңыздарында кездеседі. Ол туралы Ш. Уәлиханов «XVIII-ғасырдағы батырлар жайлы тарихи деректер» мақаласында айтқан. Есіл ауданының Жанатай (қазіргі Өрнек) ауданында жерленген.

## Кесенесі
Ескерткіш Саумалкөл ауылынан оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай 3,8 км, Саумалкөл ауылынан Арықбалық ауылынан өтетін жолдан батысқа қарай 360 м жерде орналасқан. Ескерткішті 2023 жылы Ә. Х. Марғұлан атындағы археология институтының Солтүстік Қазақстан кешенді археологиялық-этнографиялық экспедициясының барлау жасағы зерттеді.
Кесене жазықта орналасқан. Мұнда бұрын қазақ зираттары болған, қазір бұл жер жыртылып кеткен. Қазіргі ескерткіш 2022 жылы салынған.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы сәулеті
Төбешік құм

**Төбешік құм** – микробедердің құмды шөлдерде кездесетін пішіні. 

Бұта түбіне желмен үрілген шаң-тозаңды құмдардың өсімдіктерден бөлінген тұздармен шыланып, цементтелуінен қалыптасады. Көбіне салыстырмалы биіктігі 50 – 70 см, диаметрі 1 – 3 метрдей болады.

## Дереккөздер

Санат:Төбелер
Қоқан бектеріне қарсы шу бойы қазақтарының көтерілісі

**Қоқан бектеріне қарсы шу бойы қазақтарының көтерілісі** - 1858 жылы болған көтеріліс. Бұл көтеріліске белсене қатысып, жетекшілік етіп көзге түскендердің арасында Амангелді Серікбайұлы, Бөлтірік Әлменұлы, Жаужүрек Қойшыұлы, т.б. болды. Көтеріліс өзінің жалғасын басқа өңірлерден де тапты. Өкінішке орай, Қоқан әскерін толық қуып шығуға мүмкіншілік болмаған. Дегенмен, бұдан былайғы жерде жаудың біржолата сағы сынып, 1864 – 1865 жылдары аралығында қазақ жерінен түгелдей қуылды. Амангелді мен Жаужүрек батырлардың жерленген жері Шу аудан«Мойынқұм» елді мекенінің шығыс жағындағы Шу өзенінің бойы. Ағайындарының ұйғарымымен батырлардың басына күмбез тұрғызылған. Бөлтірік Әлменұлының кесенесі Талас ауданында. 
## Дереккөздер
“Тараз энциклопедиясы”

Санат:Тарих
Болат Сүлейменұлы Жанәділов

**Жанәділов Болат Сүлейменұлы** (1940 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Сырымбет ауылы) – жоғары санатты дәрігер. 
Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздігі. 
*Қарағанды мемлекеттік медициналық институтын аяқтаған (1965). 
*Көкшетау облысы ауруханасында анестезиолог-дәрігер, бөлім меңгерушісі, бас дәрігердің орынбасары, бас дәрігер (1965 – 92), 
*Көкшетау облысы әкімінің орынбасары (1992 – 97), 
*1997 жылдан Ақмола облысы ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары қызметтерін атқарған.
ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты. Көкшетау қаласылық медициналық қызмет ардагерлері кеңесінің төрағасы. Қазақстан халықтары кіші ассамблеясының мүшесі. Жанәділов Халықтар Достығы, «Құрмет» ордендері, медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Фолликулит

**Фолликулит** ( — қалта және  — қабыну) — шаш фолликулаларының іріңді қабынуы.

Фолликулитті стафилококк микробтары қоздырады. Ауру терінің шаң не маймен ластануынан, жеңіл жарақат салдарынан, терінің қажалуынан, тітіркенуінен, сондай-ақ организмде зат алмасу процесінің бұзылуынан, витаминдер (А, С) жетіспеушілігінен, қышыма тері ауларының (қотыр, экзема, нейродермит, т.б.) салдарынан дамиды. Егер сақал-мұрттың түбі қабынып және қабыну созылмалы түріне айналса, оны — сикоз деп атайды. Бетке, мойынға, иыққа, балтырға, санға шыққан Ф-тің диам. 0,5 см, ұшы іріңдеген түйін түрінде болады. Олар шаштың түбін тесіп өтіп, бірнеше күннен кейін қатпарланып, қабықтана бастайды. Ал ішке қарай тереңге орналасқан фолликулиттің мөлше едәуір үлкен (диам. 1 см-дей), пішіні конус тәрізді, іріңді безеу түрінде болады. Оны қолмен басқанда ірің шығып, адам ауырсынады. 

Денеде фолликулит пайда болғанда, қолмен қысып, зақымданған теріні жууға болмайды, себебі инфекция тарауы мүмкін. Фолликулит пайда болған терінің айналасын спиртпен сүрту қажет. Егер ауру созылмалы түріне ауысса, диета сақтаған жөн. Аурудың алдын алу үшін тері күтімі дұрыс болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Тері аурулары
Байғана кесенесі

**Байғана кесенесі** – Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XVII ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Ұлытау ауданындағы Сарысу өзенінің төмен жағындағы, Қызылжыңғыл аңғарында орналасқан. 

## Зерттелуі мен сипаты
Байғана кесенесі жөнінде алғашқы мәліметтер Н. Потанин, Ю. Шмидт еңбектерінде кездеседі. 1981 жылы Тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі Ә. Оспанов) зерттеген. Ел аузында Байғана атақты мерген болған деген аңыз бар. Кесене тұрған аңғар XIX ғасырдың өзінде Қызылжыңғыл-Байғана аталған.
Кесене шикі кірпіштен шаршы жобада салынып, күмбезделген. Кейін күмбезі қираған. Ішкі жағы сегіз қырлы, әр қыры аркалы қуыс түрінде бөлінген. Осы сегіз қырлы қабырғаның әр бұрышынан бірінің үстіне бірі салынған көлденең қатарлар арқылы күмбез негізі шығарылған. Кесенеге кіретін оңтүстік-батыс жағынан екі метрлік дәліз жапсарлас салынып, сырғауыл, қамыс және кірпішпен жайпақ жабылған. Кесенеде өте ертеде жерленген мүрделер бар.
Байғана кесенесі – Қазақстанда санаулы ғана кездесетін кейінгі ортағасырлық ескерткіштердің бірі. Шикі кірпіштің мүжіліп тозғанына қарамастан, ескерткіштің айқын жобасы, композициялық шешімінің нақты логикалық белгілері қалыптасқан құрылыс дәстүрінен хабар береді.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау облысы сәулеті
Санат:Ұлытау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Шорнақ

**Шорнақ** — Түркістан облысындағы ауыл, Сауран ауданының (2021 жылдан) және Шорнақ ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Түркістан қаласынан солтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде, Арыс-Түркістан каналының бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Мақта ұжымшары болып, Түркістан мақта тазалау зауытының дайындау пункті, астық қабылдау мекемесінің пункті болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт жұмыс істейді. Округ жерінде 18 ғасырда ежелгі Шорнақ қаласы болған.

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Хангай

2500x100px|thumb|right|
**Хангай таулары** () — Моңғолияның орталық бөлігіндегі таулы қырат. Ұзындығы 700 километр, ені 200 километр, орташа биіктігі 2000 — 3000 метр, ең биік жері — Отхон-Тенгри (Энх-Тайван), 3905 метр. Палеозойдың граниті, тақтатасы, құмтасы, кремнийлі жыныстары мен жас базальтынан тұрады. Қырат төбесі жайпақ, беткейлері кең өзен аңғарларымен тілімденген. Темір кенінің (Тамрын-Гол), шашыранды алтынның кен орындары, минералды бұлақтар таралған. Әр түрлі астық тұқымдастарынан тұратын құрғақ далалы; солтүстік беткейі — жекеленген орман массивтерінен (балқарағай, қарағай, қайың, майқарағай) тұрады.

Санат:Моңғолия таулары
Қазақстан Халелұлы Жанәділов

**Жанәділов Қазақстан Халелұлы** (1965 жылы туған,  Бұланды ауданы) – кәсіпкер. 
*Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1989). 
*Бұрынғы Торғай облысы Державин ауданы Львов кеңшарында агроном (1989 – 92), 
**«Қазақстан», «Шыңғысхан», «Новодонецкое»* шаруа қожалықтарын ұйымдастырушы, басшысы (1992  – 2005), 
*2005 жылдан біріккен ауыл шаруашылығы бірлестігінің директоры.
Медальмен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Көлбай Төгісов

**Көлбай Төгісов** (27 қараша 1879, бұрынғы Семей облысы, Зайсан уезі, Шорға болысы – 1919, Омбы) – қоғам қайраткері, журналист, драматург. «Үш жүз», «Алаш Орда», «Түркістан» осы үш партияның құрылуына көп көмегін тигізген сол партиялардың белсенді зиялысы. Бірінші орыс революциясы тұсында патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шығып, Қарқаралы құзырхатын әзірлеуге қатысқан тұлға.

## Өмірбаяны
Найман тайпасының Қаракерей руының Байжігіт бөлімінен шыққан. 
1896 ж. Зайсандағы ауыл шаруашылық мектебін бітірген. Орыс тіліне жетік болғандықтан отарлық билік орындарының ұйғарымымен Зайсан уезінің бітімгерлік сотының тілмашы болып қызмет етті. Бірінші орыс революциясы тұсында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынұлы, Ж.Ақпаев секілді қайраткерлермен бірге патша өкіметінің жүргізіп отырған отарлық саясатына қарсы шықты. Қарқаралы хұзырхатын әзірлеуге қатысты. 1906 ж. “Семипалатинский листок” газетінде патша өкіметінің қазақ халқына жасап жатқан қысымшылықтары жайлы мақалалар жариялады. Қазақ жеріне земство енгізу қажеттігін жақтады.

1909 ж. патша өкіметінің ұйғарымына орай “халықты бүлікке үндеуші” ретінде тұтқынға алынып, 1912 жылға дейін түрмеде отырды. Абақтыдан босағаннан кейін Семей өңірінде үш жыл мерзім аралығында тұру құқығынан айрылып, Қапалға жер аударылды. Ол Қапалда жүріп, “Айқап” журналында қазақ халқы арасындағы халық ағарту ісінің ахуалы жайлы мақалаларын жариялады. “Мамания” мектебін ашқан азаматтармен және онда дәріс берушілермен тығыз қарым-қатынаста болды. 1915 ж. “Надандық құрбаны” атты пьеса жазды. Оның бұл пьесасы Уфа қаласында басылып шықты. 1916 ж. Ташкентке келіп, сонда “Алаш” газетін шығаруды қолға алды.

Ақпан революциясынан кейін жергілікті халықтың саяси белсенділігін арттыру бағытында өткізілген іс-шараларға қызу ат салысты. Ташкентте құрылған “Шура и-ислам” ұйымына мүше болып кіріп, Қазалыда осы ұйымның бөлімшесін ашуға қатысты. 1917 ж. мамырда Мәскеуде өткен бүкілресейлік мұсылмандар кеңесіне мүше болып сайланды. Осы жылы жазда Зайсан у-не оралып, онда қазақ еңбекшілерінің съезін өткізуді ұйымдастырды. М.Әйтпеновпен бірге Омбыда “Үш жүз” партиясын құруға басшылық етті. Осы партияның атынан Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына депутаттыққа кандидат ретінде ұсынылды. “Алаш” партиясына қарсы үгіт жүргізіп, кеңестік билікпен ымыраға келді. 1918 ж. 21 сәуірде В.И. Ленин мен И.В. Сталинге кеңестік билікті қолдайтындығы жөнінде жеделхат жолдады. 1919 ж. наурызда Омбыда А.В. Колчак үстемдігі орнаған кезде абақтыға жабылып, сонда қаза тапты.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Баян Жанғалов

**Жанғалов Баян** (1914-2013) – соғыс және еңбек ардагері, кеңестік, қазақстандық саяси және қоғам қайраткері, жазушы, Социалистік Еңбек Ері (1957). 1914 жылы қазіргі Ақмола облысы, Зеренді ауданы, Жамантұз ауылында туған.

## Еңбек жолы
Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан.
* Еңбек жолын Көкшетау қаласындағы орта мектептің 6-сыныбын бітірген соң 15 жасында бастайды. 
* Офицерлер курсын, Алматы жоғары партия мектебін (1952) бітірген. 
* 1942 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, саяси жетекші болады. Сталинград, Курск, Харьков қалаларын азат ету майданында болып, көрсеткен ерліктері үшін орден, медальдармен марапатталады.
* 1945 – 1951 жылдары - Көкшетау облысы атқару комитетінде нұсқаушы, Красноармейский ауданы партия комитетінде 2-хатшы, Рузаев ауданы атқару комитетінің төрағасы.
* 1952 – 1963 жылдары - Айыртау ауданы партия комитетінің 1-хатшысы.
* 1963-1970 жылдары -  Чистополь ауданы партия комитетінің 1-хатшысы.
* 1970 жылдан Зеренді ауданы партия комитетінің 1-хатшысы қызметін атқарады.
* Қазақстан КП ОК-нің мүшесі (1961 – 1971). 
* ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Марапаттары
* 2 мәрте Ленин ордені     
* Еңбек Қызыл Ту ордені   
* "Қызыл Жұлдыз'' ордені   
* 1-дәрежелі Отан соғысы ордені  
* "За отвагу" медалі
* "За боевые заслуги" медалі
* "За освоение целинных земель" медалі
* "Орақ пен Балға" алтын медалі 
* Социалистік Еңбек Ері (1957)
* "Тың жерлерді игергені үшін" медалі
* "Құрмет" ордені
* "Ақмола облысының Құрметті азаматы" атағы
* Халықтар достығы ордені
* "Құрмет белгісі" ордені
* КСРО ХШБК-нің алтын және күміс медальдары
 
## Тағы қараңыз
* Социалистік еңбек ерлері

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии
* Герои страны
 
Санат:Социалистік еңбек ерлеріСанат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Хандық

**Хандық** — орта ғасырлардағы түркі-моңғол қоғамында болған дәстүрлі мемлекеттік бірлестік. Хандық дала өркениетінің ерекшеліктерімен тығыз байланысты болды және өз заманында прогресшіл рөл атқарды. Оның құрамына енген қауымдардың көшіп-қонатын белгілі жері, шаруашылық бірлестігі болды және олар саяси жағынан бірлесіп, сыртқы жаудан өз шекарасын қорғап тұрды.

Дегенмен, дәстүрлі қазақ қоғамындағы көшпелі шаруашылық, әрбір жүздің өзіне тән экономикалық, шаруашылық ерекшеліктері Қазақстан аумағында орталықтандырылған бір хандықтың өмір сүруіне мүмкіндік бермеді. Қазақ хандығы құрылғаннан кейінгі кезеңде ірі саяси қайраткерлер (Қасым, Хақназар, Есім, Тәуекел, Тәуке, Абылай) хандықты біріктіріп, орталықтанған мемлекет орнатуға тырысты. Алайда мұндай Хандықтар көп ұзамай-ақ ыдырап отырды. 18 ғасырдың өзінде қазақ жерінде бірнеше хандықтар (Кіші жүзде Әбілқайыр, Орта жүзде Әбілмәмбет, Сәмеке, Ұлы жүзде Жолбарыс басқарған) өмір сүрді. Ресей империясының 1822 — 1824 жылы жүргізген әкімшілік реформаларынан кейін көп ұзамай қазақ жерінде Хандық өкімет жойылды.

Санат: Саясат
Санат: Тарих
Санат:Мәдениет
Әмірбек Әнуарұлы Төгісов

**Әмірбек Әнуарұлы Төгісов** (30.5.1949 жылы туған, Қытай, Бурчун қаласы) – әскери қайраткер, генерал-майор (1996). Орджоникидзе қаласындағы КСРО ҚҚМ-нің командалық әскери училищесін (1970), Целиноград педогогиялық институтын (1981) бітірген. 1968 жылдан Қарулы Күштер қатарында. 1970–1991 жылы КСРО ҚҚМ Ішкі әскерлер бас басқармасында әр түрлі жауапты қызметтерде болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Ішкі әскерлер қолбасшысының орынбасары (1992–1997), Қорғаныс министрінің тәрбие және әлеуметтік құқықтық жұмыстар жөніндегі орынбасары (1997–2000) қызметтерін атқарды. 2000 жылдан запаста, 2-дәрежелі “Айбын” орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
## Әскери атағы
Әскери атағы - генерал-майор.
## Діни көзқарасы
Діни көзқарасы - атеист.
## Қазақстанның болашағы туралы болжамы
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «XXI ғасыр -Азия құрлығының дәуірі, ал Қазақстан бұл аймақта жетекші
орынға ие болады».
## Саяси қайраткер ретіндегі идеалы
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Кенесары хан.
## Хоббиі
Хоббиі - кітап оқу.
## Сүйіп оқитын әдебиеті
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи туындылар.
## Үй жағдайы
Үйленген. Жұбайы - Төгісова Татьяна Михайловна (1950 жылы туған), орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі. Ұлы -
Тегісов Ренат (1973 жылы туған), инженер-экономист, Қазақстан Республикасы қорғаныс министрлігінің әскери қызметкері; қызы - Тегісова Лариса
(1981 жылы туған), әскери заңгер, ҚР ішкі әскер капитаны.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Фон (орта)

**Фон** (французша fond, латынша fundus — түбі, негізі), орта, ая, табиғи фон — бір нәрсеге табиғи концентрацияның немесе табиғи заттардың әсер ету дәрежесі. Фон өзінің орналасу орнына және мөлшеріне қарай тірі организмдерге жағымды және жағымсыз болып бөлінеді. Табиғатта қалыпты табиғи Фон болады. Мұндай Фондар, негізінен адам организміне қауіп тудырмайды, бірақ кейде табиғатта кездесетін әр түрлі заттардың мөлшеріне байланысты (аз не көп болуынан) эндемия туғызуы мүмкін. Мыс., йодтың жетіспеушілігінен эндемиялық бұғақ (қ. Бұғақ ауруы) дамиды. Радиоактивті табиғи Фонның организмде мутагенезді күшейтіп, тератоген (организмнің дамуында аномалия тудыратын заттар) бола алатын қабілеті болады.
 ==Сілтемелер==
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Медицина
Санат:Терминология