open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валерий Иванович Кошельский

**Валерий Иванович Кошельский** (16.04.1951, РФ Томск, Белобородова елдімекені) - бессайысшы, СШ-і (1968), КазКСР ЕСЖ-сы (1982).

Бессайыстан Қазақстанның 6 дүркін чемпионы (1968-73), жекелей және командалық есепте КСРО чемпионатыныц қола жүлдегері. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1996). 1996 жылдан ҚР құрама командасының бас жаттықтырушысы.

## Дереккөздер


Санат:16 сәуірде туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Томск облысында туғандар
Санат:Қазақстан бессайысшылары
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Бессайыстан Қазақстан чемпиондары
Санат:Бессайыстан КСРО біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Алфавит бойынша бессайысшылар
Аузы аққа тиді

**Аузы аққа тиді** - ақ түрлері молайды, елдің ішіп-жемі молықты дегенді білдіретін сөз орамы. Мал жаппай төлдеп, сүттен жасалған уыз, айран, қатық, ірімшік сияқты т.б тағам түрлері молайған шақта айтылады. Себебі, қыс кезінде көбінесе мал буаз болып, сауын мал азаятындықтан ақтың мөлшері де шектеулі болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аузы көкке тиді

Аузы көкке тиді - қыстың суығынан титықтап, арыған малдың көктемде қылтиып шыққан көкке аузы ілініп, тойына бастауы. Көктемде төрт түлік қыс қысымшылығынан ажырап, жасығы жібіп, серги бастайды. Халық күнтізбесі бойынша малдың көкке тойынып, қаракөбеңдене бастауы үркердің төмендеген кезіне сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Батырбек Мұхамедияров

**Батырбек Мұхамедияров** (20.02.1948, Қызылорда қаласы) - бессайысшы, ХДСШ-і (1971).

## Өмірбаяны
15 жасынан бастап жаттықтырушы В. Тренескиннің басшылығымен қазіргі бессайыспен шұғылданды.
## Жетістіктері
* Республиканың чемпионы (1969-71)
* КСРО чемпионатының жүлдегері (1969, Мәскеу)
* Польшадағы (1971, 3-орын), Чехословакия мен Румыниядағы (1969, 5-орын) халықаралық турнирге қатысушы.
* Қазіргі бессайыс бойынша ҚР мемлекеттік жаттықтырушысы (1976-81)
* Армия СК-ның (1981-88) және әскерилердің Оңтүстік тобының аға жаттықтырушысы (1983-85).

## Дереккөздер

Санат:20 ақпанда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері
Санат:Қазақстан бессайысшылары
Санат:Бессайыстан Қазақстан чемпиондары
Санат:Бессайыстан КСРО біріншілігінің күміс жүлдегерлері
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Алфавит бойынша бессайысшылар
Борис Әубәкірұлы Сариев

**Борис Аубакирұлы Сариев** (7.04.1939, Орал қаласы, БҚО), КСШ-і (1966). ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы (1980). Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы (1967-77). КСРО жастар құрама командасының мүшесі "Д." орталық кеңесі біріншілігінің күміс жүлдегері. КСРО халықтары спортының қола (1967, командалық есепте), күміс (1971, командалық есепте) жүлдегері. 1974- 86 ж. БҚО спорт комитетінің төрағасы.

## Дереккөздер


Санат:7 сәуірде туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Виктор Сватенко

**Виктор Сватенко** (1940, РФ), СШ-і.

КСРО құрама командасының мүшесі. ҚазКСР-інің бірнеше дүркін чемпионы (1967-77). КСРО халықтары спартакиадасының қола, күміс жүлдегері (1967, 1971). А. Имановты еске алу халықаралық турнирінің жеңімпазы (1969-72). 

1996 ж. қазіргі бессайыстан АҚШ құрама командасының аға жаттықтырушысы.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:КСРО спорт шеберлері
Санат:Бессайыстан Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстан бессайысшылары
Санат:Бессайыстан АҚШ құрамасының аға жаттықтырушылары
Санат:Алфавит бойынша бессайысшылар
Юрий Григорьевич Токарев

**Юрий Григорьевич Токарев** (, ), Спорт шебері (1968 жыл) ҚР ЕСЖ-сы (1996 жыл). Қазіргі бессайыспен В. Тренкиннің басшылығымен 1962 жылы шұғылдана бастады. Әлем чемпионатының командалық есептегі қола жүлдегерлері Д.Тюринді, О. Ребровты, А. Парыгинді, Ю. Токаревті дайындады. Халықаралық дәрежедегі төреші.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Алфавит бойынша бессайысшылар
Дмитрий Борисович Тюрин

**Дмитрий Борисович Тюрин** (1.10. 1968, Алматы) - еңбек сіңірген  СШ-І (1996). 

1985 жылға дейін жүзумен шұғылданды, СШК атағы болды, кейін қазіргі бессайысқа ауысты. 

XII Азия ойындарының (1994), Азияның (1995-98) чемпионы (бәрі де командалық есепте). Сан-Антонио кубогының күміс (1998 жекелей есепте), қола (1993, 1997 командалық есепте) жүлдегері (1995, АҚШ). Кубогінің күміс жүлдегері (1992, 1997), осы кубоктың қола жүлдегері (1992, 1995). Мексика кубогының жеңімпазы (1996), осы кубоктың, Сеул кубогының (1996, Оңтүстік Корея) күміс жүлдегері. Олимпиялық ойынға (1996 Атланта, АҚШ) қатысушы. 

## Дереккөздер


Санат:1 қазанда туғандар
Санат:1968 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Қазақстан жүзушілері
Санат:Қазақстан бессайысшылары
Санат:Бессайыстан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Бессайыстан Азия чемпиондары
Санат:Сан-Антонио кубогының күміс жүлдегерлері
Санат:Сан-Антонио кубогының қола жүлдегерлері
Санат:Мексика кубогының күміс жүлдегерлері
Санат:Сеул кубогының күміс жүлдегерлері
Санат:1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары қатысушылары
Санат:Алфавит бойынша бессайысшылар
Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:Қазақстанның Азия ойындары чемпиондары
Уимп

**Уимп**, қазіргі бессайыстың халықаралық одағы. Қазіргі бессайыс бойынша жарыстар (салт атпен жүру, семсерлесу, пистолетпен ату, ерікті тәсілмен 300 м- ге жүзу, 4000 м.-ге ойлы-қырлы жерлермен жүгіру) 1912 ж. Олимпиададан бастап барлық Олимпиялық ойындардың бағдарламасына енді. Дегенмен де спорттың осы түрі бойынша халықаралық ұйым жөнінде Лондондағы Олимпиялық ойындары кезінде тек 1948 ж. ғана нақты шешім ресімделді. Одақтың міндеті - бүкіләлем бойынша спорттың осы түрін мадақтап, дамыту, бессайыспен айналысатындардың бәрінің арасында достық қарым-қатынастың қалыптасуына себебші болу. 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ауыз бекіту

**Ауыз бекіту** - ораза тұтушының таң намазы уақытынан бұрын тамақтанып, ауыз бекітуге ниет еткен діни сүннеті. Ауыз бекітуге байланысты қабылданатын осы таңғы асты сәре, сәре асы, сәресі деп атайды. Ауызашар сияқты ауыз бекітудің атқарылуы да сүннет болып есептелінеді. Адам ұйықтап қалып сәресі ішу уақытын абайсызда өткізіп алса кешіріледі. Сондай-ақ, түнде жатар алдында ниет етіп тамақ ішіп, ауыз бекітіп жатса да ораза қабыл болады. Алайда таң намазын өтеу парыз болғандықтан, оның алдында тұрып сәресі ішу міндетті болып есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Ислам
Санат:Араб дін терминдері
Ауыз кергіш

**Ауыз кергіш** - халықтық мал дәрігерлігінде қолданылады. Ауыз қуысына емдеу шарасын жүргізген кезде малдың ауызын керіп ашып тұруға арналган құрал. Ауыз кергішті көбінесе, шынықтырылған асыл темірден ұсталарға соқтырған. Жылқы, сиыр, түйе түлігінің аузын керіп ашуға арналган ауыз кергіш жұмыр темірден арасын бір қарыстан астам етіп иіп, олардың арасына екі қатар жұмырланған темір шыбықты көлденең салып дәнекерлейді.

Малға ұры тіс шығу, жылқыда сақау деп аталатын бітеу жараны емдеуге байланысты қолданылады. Сондай-ақ таңдай мен көмекейге үшкір зат тұрып қалғанда және селеу, көде, қияқ, ши, бұта-бүргендер көмекей, қолқа, таңдайға қадалып қалған жағдайда емсек адам ауыз кергішпен малдың ауызын керіп ашып тұрып, қадалған затты алып тастап, жараны емдейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ауыз уылу

**Ауыз уылу** - көбінесе бес жасқа дейінгі баланың ауыз қуысының шырышты, кілегейлі қабаттарының қабынып, ауыздан сілекей ағып, тамақ жеуге кедергі жасайтын ауру. Ауыз уылуғанда қазақ емшілері ашудас жалатқан, ауызды тұзды сумен шайғызған, аттың жүгенінің ауыздығын тістеткен. Сонымен қатар Алтай, Ерепқабырға тауларында көп кездесетін тастың арасына шығатын ақжол деп аталатын сорды ашудас, можыға араластырып суға езіп, соның суымен баланың ауызын күніне екі рет шайқайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Қазақтың ұлттық спорт түрлері

**Қазақтың ұлттық спорт түрлері**, дене тәрбиесі және ойындары, ұлттық ат спортынан, кейбір үстел және қимыл-қозғалыс ойындарынан және ұлттық күрес түрлерінен тұрады. *Ат спортының түрлері -*
* аламан бәйге - алыс және өте алыс қашықтарға атшабыс немесе ат жарыс,
* байте - ойлы қырлы жерлермен атшабыс,
* ат жегу - тез арада атты дайындау,
* ат омырауластыру - атты итерістіріп шеңберден шығару,
* аударыспақ - ат үстінде алысу,
* жорға жарыс - жорғалар сыны,
* құнан бәйге, дөнен бәйге, тай жарыс - жылқы түліктерінің жарысы,
* қыз қуу,
* көкпар - командалық ойын,
* жамбы ату - шауып келе жатып нысана көздеу,
* күміс ілу - жерден күміс тиынды ат үстінен іліп әкету,
* сайыс - ат үстінде қарумен жекпе-жек өткізу;
*Ақыл-ой ойындары -*
* шатрантаж (шахматтың бір түрі),
* шатраш (дойбының бір түрі),
* тоғыз құмалақ - домалақ тас ойыны,
* саяттаушы құстарды аңға салу;
*Күрес түрлері* - 
* қазақ күресі,
* қыздар арасындағы күрес;
*Жеңіл атлетика* - 
* жаяу жарыс,
* жігіттер арасындағы жарыс,
* қыздар арасындағы жарыс;
*Күш өнері* - 
* балуан тас,
* түйе көтеру,
* өгіз жығу,
* асық ойындары және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ауруды малға көшіру

**Ауруды малға көшіру** - магия мен мистикаға негізделген көнеден жеткен бірнеше элементтерден туратын емдеу тәсілі. Ол үшін адастыру және ауырған адамға мал айналдыру сияқты магиялық амалдар қолданылды. Ауруды малға көшіру жөнінде жазба деректер жоқтың қасы. Сондықтан аталмыш мәселеге байланысты мәліметтерді көбінесе, этгнографиялық экспедиция барысында жинауға тура келеді. Моңғолиядағы қазақтар көп шоғырланған Баян-Олгий аймағына ұйымдастырылған экспедициялардың бірінде ауруды малға көшіру қолданыс ерекшелігі жөнінде төмендегідей мәліметті жазып алудың сәті түсті: «Мен «ұшынып» жабысқан талма ауруынан малға көшіру жолымен емделіп, айықтым. 1978 жылы жаз ортасында Сұлысай жайлауында отырған кезде ауырдым: үш адам далада отыр едік мен «ұшынып» құладым және күн сайын бірнеше рет есімнен танатын болдым. Құрманғали деген молда қарап, «перінің көлеңкесі емес қанаты тиген екен» дегенді айтып, оны емдеу үшін «пері түсіріп» оқимын деді. Ол үшін үйді саңылау шығармай тұмшалап жауып, төрт жағынан салма салыңдар, малды бір жаққа қарай ықтырып жіберіңдер деді. Күйеуім Жұмабай «өлсе бір қатын өлер, тайпа елді қырмай кет» деді. Дем салып ұшықтап жеті күн емдеген соң аяғгымнан тұрдым.

Бірақ емделгеннен кейін де толық айықпай қайта-қайта есімнен танып жығылып қала бердім. Ақыры соя өңірде атағы көпке жайылған көреген сәуегей, құшнаш Әйең кемпірге барып көріндім. Ол кісі жеті күн қатарынан ұшықтады. Ақыры болмаған соң меңсіз қара серкешті сойдырып етін маған бермей, басқаларга жегізіп, терісін де әлгілердің біреуіне бергізді. Ертесінде өзі ала жіпті есіп алып екінші бір қара серкештің аяғын байлап, Құран аяттарын оқып, серкештің белуарынан ала жіппен байлап, көтеріп тұрып белімнен жеті, басымнан жеті рет айналдырды. Онан соң екі адамға 40 шақырым жердегі кентке апарып адастырып жіберуге жұмсады.
Сол күні құшнаш үйдің сол жағында Құран оқып, маған арнап оң жаққа ауыстырып төсек салдырып, үстіме жеті түрлі зат қойдырып күнде ұшықтап тұрды. Күн батуға жақындап «күн таласқан» кезде киіз үйдің артына апарып, батар күнге қарсы қаратып қойып, кеседегі тұз араластырылган суды бетіме бүркіп, құрым киізбен қагып ұшықтады. Сонан бастап денсаулығым оңала бастады. Кейін төркінімнен өң-түсін белгілеп, бір қой алдырып соған «табындырды», қолымнан тұз бергізіп, төсімді иіскетті. Бұл әдетті күн сайын кешке мал қораға келген кезде қайталап жүрдім. Сөйтіп кесірлі ауруымнан толық айығып жазылып кеттім. Табынған қойым азып, жүдеп, арықтап кетті. Екі жылдан кейін ол қойды сойып, елге таратып жібердік». Келтірілген мәліметтің құндылығы сонда, ол ауруды малға көшіру қолданыс ерекшелігі жөнінде біршама толыққанды түсінік алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, ауыз әдебиетінің деректеріне қарағанда, ауруды малға көшіру тағы бір кең тараған әдісі болған. Бұл әдіс бойынша адамның ауруын арнайы жасалған қуыршақтарға сан алуан арбау, дұға оқу, ұшықтау амалдарымен көшірген. Осыған орай қуыршақтарды көшірме деп атаған. Бұл ауру көшкен дегенді білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аурудың көңілін сұрау

**Аурудың көңілін сұрау** - дәстүрлі этикалық норма бойынша ұзаққа созылған аурудан төсек тартып жатып қалған науқастың жағдайын, халін сұрай бару. Көңіл сұраушы адам науқастың көңіліне медеу болатын «хал-жағдайыңыз қалай?», «шикі ет ауырмаққа, сауығып кетіңіз!», «ауру батпандап кіріп, мысқалдап шығады», «ауырып тұрды не, аунап тұрды не» деген сияқты сөздермен аурудың көңілін аулайды. Анда, сыйлас құда, аталас ағайындар немесе алыс туысқандар және әлеуметтік мәртебесі биік жандар ауру-сырқауға ұшыраған жағдайда олардың қал-жағдайын міндетті түрде сұрайды. Яғни бұл жосынды этикалық мәнді тәсіл деуге болады. Көңілін сұрай келген адам науқасты сергітер әңгіме айтады, бұрынғылардан қалған нақыл, өсиет сөздерді, прецедентті жайттарды еске салып, адамды сабырлы болуға шақырады. Көңіл сұраудың, науқас адамның көңілін аулаудың қазақы классикалық үлгілерінің бірі ретінде әйгілі Байдалы бидің науқастанып қалган Уәли ханға қарата айтқан төмендегідей сөздерін келтіруге болады:
*Ауру көңілін кім ашар? 
<br>*Хал сұраған тең ашар. 
*Ер жігіт көңілін кім ашар? 
<br>*Көркем сүмбіл, сұлу шаш, 
*Қара көзді имек қас, 
<br>*Жарқырып тұрған жар ашар 
*Баланың көңілін кім ашар?  
<br>*Алдындағы қаттасы, 
*Артындағы панасы, 
<br>*Ата менен ана ашар. 
*Аттың көңілін кім ашар? 
<br>*Күніне жеті қараған. 
*Баптап мінген ер ашар 
<br>*Жақсылық пен жамандық, 
*Бәрі хақтан болған соң, 
<br>*Шүкіршілік қылған жарасар.

Аурудың көңілін сұрау қазақы ортадағы этикалық мәнді әлеуметтік байланыстың ілкімді принциптері мен нормаларының бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Жігіт жарыс

**Жігіт жарыс немесе жігіт сыны** - байырғы замандардан белгілі Қазақ жастарының әскери дайындығының бір түрі болып есептелінетін жарыс. Ереже бойынша, жандарында сәйгүліктері бар жігіттер төрешілер белгі берісімен, аттарын тез ерттеп, жерде жатқан бес қаруын асынып, шаба жөнеледі. Қашықтық 500-800 метр. Жол бойында шабандоз төрешілер тапсырған жаттығуларды, нысана кездеуді, найза лақтыруды, қылыш шабуды, ат үстінде әртүрлі жаттығуларды орындауға тиісті. Бұлардың әрқайсысына ұпай беріледі, қашықтықты ету уақыты есептелінеді. Жеңімпаздар осы көрсеткіштер бойынша анықталады. Осы талаптарды мүлтіксіз орындағандарды қазақ: "аттың құлағында ойнаған жігіт" деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Күміс ілу

**Күміс ілу**, шабандоздың ептілігін, қаншалықты атты меңгеруін анықтайтын жарыс. Кейде жігіт жарыстың ішіне кіреді. 300 метрлік қашықтықта екпін алатын алғашқы 100 метрден соң арасы 20-30 метрден орамалға түйілген күміс ақша тасталады. Аттың арынын тежемей, әр спортшы әлгі орамалдарды жердей іліп әкетуге тиіс. Ала алмаған орамалдар үшін айып уақыт белгіленеді. Кім қашықтықты тез өтіп, көп орамал алса, жеңіске сол жетеді: Кейде баспасөзде "Күміс алу" деп қате жазылып жүр. Дұрысы - "ілу". Бұл сөз асқан ептілікті білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қыз жарыс

**Қыз жарыс**, 1600 және 2000 метрлік қашықтықтарға шабандоз қыздардың жарысуы. 1958 жылы маршал С.Буденныйдың ұсынысымен Мәскеуде тұңғыш рет қыз жарыстан біріншілік өткізілді. Осы жарысты Алматы облысынан барған 8-сыныптың оқушысы Райхан Әбілахатова "Бирюза" есімді арғымақпен 2000 метрге жарысуда чемпион атанып, бүкілодақтық рекорд жасады. 1959 жылы қыз жарыс біздің еліміздің ұсынысымен Дүниежүзі студенттері мен жастарының Хельсиньки қаласында өткен фестивалінің бағдарламасына енді. Мұнда да Р.Әбілахатова жеңіске жетті.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Әбділда Ақшораев

**Әбілда Ақшораев** (1937, ОҚО, Отырар ауданы, Темір аулы - 10.05.2003, Қаратау қаласы), СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. Тоғызқұмалақ ойынын жаңғыртып, жаңа жүйеге түсірушілердің бірі. 1959 ж. Мәскеудегі политехникалық институтын бітіргеннен кейін Жаңатаста инженер болып жұмыс істеді. Тоғызқұмалақ ойынын ілімдік жүйеге түсірді. Бірнеше оқу құралдарын жазды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Секер Жақыпов

**Секер Жақыпов** (03.09. 1940, ШҚО), СШ-і. ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. 1986 ж. Өскемен қаласындағы Жамбыл атындағы мектеп-интернатта Тоқызқұмалақ секциясын ашты. ШҚО-да "Алтай күз" деп аталатын облыстық турнирді ұйымдастырушы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тоғызқұмалақшылар

Санат:КСРО тоғызқұмалақшылары
Шүген

**Шүген**, көшпелі түркі тайпаларында көне ғасырлардан дамыған ойын. Әр командада 7 адамнан болады. Шабандоздар қолындағы таяқпен кішкене допты қарсы команданың қақпасына өткізуге тиісті. Еуропа елдерінде "Конное поло" деген атпен белгілі. Осы атпен жазғы олимпиялық ойындардың бағдарламасына 5 рет енген. Шүген "Сұлтан Бейбарыс" фильмінде жақсы керсетілген.
Біріккен Араб әмірліктеріне бара қалсаңыз, олардың ұлттық телеарнасынан күні-түні түйе жарысын көрер едіңіздер. Арабтар желмаямен жарысып жатады. Жеңгендерге тігетін жүлделері де үлкен. Түйе жарыс - олардың ұлттық спорты.
Қазақта да түйе жарыс болған. Мұны жаңғыртамыз деп әрекеттер жасадық. Бірақ елімізде түйе түлігі санының азаюы, түйе өсіретін шаруашылықтардың болмауы мұны спорт түрі ретінде дамытуға мүмкіндік бермеді. Мұнда жарысты айыр өркешті түйелермен бір бөлек, жалғыз өркешті нар түйелермен, қоспақ, тайлақ, атан түйелермен бір бөлек өткізген жөн.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Юрий Александрович Хитрин

**Юрий Александрович Хитрин ** (24.08.1946, Алматы қаласы - 18.10.2004, Астана қаласы), Әділет генерал-лейтенант, С.М.Киров атындағы ҚазМУ заңгер мамандығы бойынша бітірген (1970). Еңбек жолын станокшы болып баста-ған. Одан кейін Алматы қаласы Калинин аудандық прокуратурасыньщ стажері және тергеушісі, Қазақ КСР прокуратурасының аса маңызды істер бойынша тергеушісі және  Алматы прокуратурасының тергеу бөлімінің бастығы болып қызмет атқарған (1970-77). Целиноград облысының прокуроры; еңбекпен түзету колонияларында зандылықтың сақталуын бақылау бөлімінің бастығы, КСРО прокуратурасы коллегиясының мүшесі (1987); Қазақ КСР прокурорының бірінші орынбасары (1990); ҚР мемлекеттік- құқықтық мәселелер бойынша Мемлекеттік кеңесшісі (1990); ҚР Қауіпсіздік Кеңесінің конституциялық құрылымды қорғау комитетінің торағасы (1991); ҚР Бас прокурорының орынбасары - әскери прокурор (1992-95); ҚР Бас әскери прокуроры (1995— 97); ҚР Бас прокуроры (1997- 2000); ҚР Конституциялық Кеңесінің төрағасы (2000-04); 2004 жылы 13 шілдесінен ҚР республикалық Ұланы колбасшысының бірінші орынбасары болды. ҚР Прокуратурасының құрметті қызметкері. «Парасат» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Бас Прокурорлары
Павел Васильевич Хмелев

**Хмелев Павел Васильевич** (1923, Алматы облысы Панфилов ауданы Көктал ауылы - 13.12.1943, Украина, Житомир облысы Радомышль ауданы Будиловка селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, 7-гвардиялық кавалер полкінің танкіге қарсы қару командирі. Орыс. Орта мектептен кейін Самарқандтағы автожол техникумында оқыды. 1942 жылдың наурызында Кеңес әскері қатарына шақырылып, кіші командирлер даярлайтын мектепке жіберілді. 1943 жылы 3 қарашада 1-Украин майданының әскерлері Украинаның астанасын неміс басқыншыларынан азат ету үшін шабуыл жасауға кірісті. Киевті азат еткеннен кейін Кеңес дивизиялары Коростень, Житомир, Фастов қалаларына карай ұмтылды. Житомир түбінде жаудың 50 танкісі мен екі полкке жуық күші қорғаныста жатқан 218-атқыштар дивизиясының бөлімдерін кыспаққа алып, қалаға басып кіруге тырысып бақты. Бердичевск тас жолында жауды 7-гвардиялық кавалер полкі қарсы алды. Көпірге қарай беттеп келе жатқан жау танкілеріне Xмелев өз зеңбірегінен оқ жаудырды. Алғашқы атыстардың өзінде-ақ жетекші танк күйретілді. Осы сәтте жаудың көптеген танкілерін жайратып салды. Ұрыс ұзаққа созылды. Гвардияшылар жаудың тағы да бір шабуылын тойтарды, зеңбірек командирі Xмелев ерлікпен қаза тапты. Осы ерлігі үшін Хмелевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Вера Захаровна Хоружая

**Хоружая Вера Захаровна** (27.9.1903, Беларусь, Бобруйск қаласы - 1942, Витебск, Беларусь) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, партизан. Беларусь. 

Мозырь қаласы (Беларусь) әйелдер гимназиясын бітіргеннен кейін мектепте мүғалім, ал 1924—32 жылы Батыс Беларусь коммунистік жастар одағы ОК-нің хатшысы қызметтерін атқарған. 1935 жылы Балқаш қаласына келіп, кен-металлургия комбинатын салуға қатысып, аудандық партия комитетінде нұсқаушы болған. 1941 жылдан Витебск облыстық (Беларусь) жасырын коммунистік партия ұйымы басшыларының қатарына кірді. 1942 жылдың күзінде жау тылында қаза тапты. Хоружаяға ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (17.5. 1960). 

Минск, Брест, Бобруйск, Гродно, Мозырь, Балқаш, Карағанды, т.б. қалалардағы көшелер мен мектептерге Хоружаяның есімі беріліп, мемориалдық тақта орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:27 қыркүйекте туғандар
Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Бобруйскде туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Санат:Витебскде қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Ахмедияр Дәуленұлы Хұсайынов

**Ахмедияр Дәуленұлы Хұсайынов** (8.5.1924, Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Орда ауылы - 5.5.1986, Орал қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, минометші, қатардағы жауынгер. Қазақ. 

## Өмірбаяны
1943 жылдан 4-Украина майданы 51-армия 116-қорғаныс полкі 167-жеке пулемет-артиллериялық батальон құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. Мелитополь қаласын (Украина) азат етуде Xұсайынов жаудың 40-қа жуық әскерін жойған. Осы ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (1.11.1943). Соғыстан кейін Xұсайынов ҚазПИ-ді (қазіргі Қаз¥ПУ) бітірді. 1949- 72 жылы халық ағарту саласында жұмыс істеді. 1972 жылы Батыс Қазақстан облысы Фурманов ауданы (кейіннен Жалпақтал ауданы) атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 

## Есте қалдыру
Орда атындағы мектепке Хұсайыновтың есімі берілген. 

## Марапаттары
Ленин, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Григорий Григорьевич Черкашин

**Григорий Григорьевич Черкашин ** (22.11.1921, Ресей, Красноярск өлкесі, Рыбин ауданы Рыбное селосы - 13.11.2006, Ресей, Мәскеу қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, ұшқыш-шабуылшы, звено командирі, кейіннен подполковник.

1937 жылы 7-сыныпты бітіргеннен соң Красноярск қаласында паровоз вагонын жөндейтін зауытта жұмыс істеген. Қолы бос кезде аэроклуб үйірмесіне қатысқан. 1940 жылы Алматы қаласына қоныс аударған. Мұнда ол аэроклубтағы оқуын бітірді. 1941 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, әуе училищесіне жіберілді. 1943 жылы Чкалов әскери авиация мектебін бітіріп, Р-5 және СБ ұшақтарын игерді. Содан кейін Куйбышев қаласындағы (қазіргі Самара) запастағы 1-авиабригадада «Ил-2» штурмдық ұшақты игеріп, 672-авиаполкке келді. Черкашиннің алғашқы ұшу сапары 1943 жылдың 22 қарашасында болды. Ол Украина, Молдова, Румыния, Болгария, Венгрия және Югославияда әуе ұрыстарына қатысты. 1945 жылдың акпан айына дейінгі 175 ұшу сапарында жаудың тірі күштері мен техникасына шабуыл жасап отырды. Черкашин 18 әуе ұрысында болып, жаудың 2 ұшағын құлатты. 1945 жылдың мамыр айына дейін 240 ұшу сапарына шықты. 

Неміс басқыншыларына қарсы күресте көрсеткен ерлігі үшін Черкашинге КСРО Жоғарғы Кеңес Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (29.6.1945).

1946 жылы бұрынғы полк тарағаннан кейін әуе-десант әскерінде қызметін жалғастырды. 1948 жылы подполковник Черкашин денсаулығына байланысты запасқа шықты.

Қазақстанға келіп, азаматтық авиацияда ұшуын жалғастырды. Ол почта таситын «ПО-2» ұшағын, кейіннен «Ил-2», «Ил-12», «Ил-14» ұшақтарын, ал 1956 жылы алғашқылардың бірі болып «Ту-104» ұшағын жүргізіп, онымен 14 жыл ұшты. 1970 жылы Мәскеуде «Ту-154» ұшағын игерді. Жалпы әуеде Черкашин 23000 сағат болған.

КСРО-ның еңбек сіңірген ұшқышы.

Ленин, 3 рет Қызыл Ту, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:22 қарашада туғандар
Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Рыбин ауданында (Краснояр өлкесі) туғандар
Санат:13 қарашада қайтыс болғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО авиация лейтенанттары
Санат:4 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Александр Невский орденінің (КСРО) иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген пилоттары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары
Санат:Троекуров зиратында жерленгендер
Айнұр Жақыпбаева

**Айнұр Жақыпбаева** (1.12. 1969, Қызылорда облысы, Тереңөзек аулы), ХДСШ-і. Қазақстан және Қырғызстанның әлденеше дүркін чемпионы және көптеген халықаралық жарыстардың жеңімпазы. 1988 жылдан республиканың тоғызқұмалақтан мемлекеттік жаттықтырушысы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тоғызқұмалақшылар
Санат:Қазақстан тоғызқұмалақшылары
Санат:Қазақстан тоғызқұмалақ жаттықтырушылары
Серікбай Тілеубаев

**Серікбай Тілеубаев**  (5.04. 1940 жыл, Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Көкбұлақ - 22.07.2015 жыл, Шымкент) - Халықаралық дәрежедегі спорт шебері, Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы, Қазақстан спорт қайраткері, ҚР-ның бірнеше дүркін чемпионы. Көптеген халықаралық жарыстардың жеңімпазы.

* Мәскеу қаласындағы технологиялық институтын (аспирантура) бітіргеннен кейін Жаңатастағы кен-байыту комбинатына инженер болып қызметке келді. 
* Тоғызқұмалақ ойынының тақтасын, оның құмалақтарын жаңа формада ойлап шығарушы.
* Сарысу ауданының құрметті азаматы.
* Тоғызқұмалақ тақталары мен цифр нотация кітабының авторы (1974 ж.)
* Тоғызқұмалақ әліппесі кітабының қос авторы (С. Тілеубаев, С. Бизақов. - Алматы: Қағанат, 2008).
* Шәкірттері - 4 Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы, 2 халықаралық спорт шебері, 30 спорт шебері. "Сарысу" газеті, №77-78, 25.07.2015 ж. Серікбай Тілеубаев

## Дереккөздер


Санат:5 сәуірде туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Ордабасы ауданында туғандар
Санат:22 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:2015 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тоғызқұмалақшылары
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан спорт қайраткерлері
Санат:Сарысу ауданының құрметті азаматтары
Санат:Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстан жаттықтырушылары
Санат:Алфавит бойынша тоғызқұмалақшылар
Николай Власович Черненко

**Николай Власович Черненко ** (25.12.1924 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Бөрілі ауданы Келте ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, пулемет расчетінің командирі. Украин. Кеңее әскері қатарына 1942 жылы 10 тамызда шақырылып, 1942 жылдың желтоқсанынан 1-Беларусь майданы 7-гвардиялық атты әскер корпусы 16-гвардиялық атты әскер дивизиясы 60-гвардиялық атты әскер полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 жылдың 26-28 сәуіріндегі Бранденбург қаласы (Германия) үшін болған ұрыстарда Черненко ерлік пен қаһармандықтың үлгісін көрсетті. 27 сәуірде Черненко басқаратын эскадрон күші басым жаудан кейін шегінбей, олардың қарсы шабуылын тойтарып, 50-ден астам адамын жойды. Черненкоға ерекше ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (31.5.1945). Соғыстан кейін Елек ауылында (Ақтөбе облысы) комсомол-партия саласында әртүрлі қызметтер атқарды. 1987 жылы Ресейге қоныс аударды. Елек атындағы орта мектепке Черненконың есімі берілген. Ленин орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Петр Васильевич Чигадаев

**Чигадаев Петр Васильевич** (1923, Қостанай облысы Қарабалық ауданы Боскөл ауылы - 26.2.1982, Меңдіғара ауданы Боровской кенті) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, өздігінен жүретін қарулы қондырғының командирі. Орыс. Кеңес әскері қатарына 1942 жылы шақырылды. Украина, Молдова, кейіннен Румыния, Венгрия, Австрия жерлерін азат етуге қатысты. 1944 жылдың 20 тамызында 2-Украина майданының тобы жау бекінісін Яссы қаласы тұсында бұзып өтті. 6-армияның танкішілері дұшпанның үшінші алаптағы қорғаныс шебіне шықты.

Жау ұрысқа өз резервінен үш дивизия қосып, Кеңес әскерлерін Бахлуй өзенінің сырт жағына шығарып тастамақ болды. Бахлуй өзенін кешіп өтушілер сапында Чигадаев та болды. Холл станциясына басып кірген Чигадаев өзінің жауынгер достарымен бірге танкіге қарсы ататын төрт зеңбіректі, алты пулеметті, жүзге тарта жау басқыншыларын жойып жіберді. Келесі бір шайқаста Чигадаев Румыния жеріне бойлап еніп, Текун маңында Серет өзенінен өтті. Чигадаевқа алға өтіп барып көпірді басып алуға бұйрық берілді. Мөлшерлі жылдамдықпен әрі оқты үздіксіз жаудыра отырып, өздігінен жүретін зеңбірек оғының қалқалауымен саперлер көпірді минадан тазарта бастады. Осының нәтижесінде жаудың үш танкісі жойылып, артиллерия мен миномет батареяларының үні өшірілді. 17 автокөлік өртеніп, 100-ден астам жау жойылды. Осындай ерен ерліктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Чигадаевқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945).

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Қазақ спорт және туризм академиясы

**Қазақтың спорт және туризм академиясы**, дене тәрбиесі мен спорт саласы бойынша ҚР-ындағы ең үлкен жоғары оқу орыны. Бұрынғы аты Қазақ дене тәрбиесі институты, Халық комиссарлар кеңесінің 1944 жылғы 14 қарашадағы қаулысымен ашылған, ал ҚР үкіметінің 28.10.1988 ж. Қаулысымен Қазақ туризм және спорт академиясы (әрі қарай академия) болып өзгертілген. 

Академия туризм мен спорт саласы бойынша білікті жаттықтырушылар мен оқытушы-нұсқаушыларды, валеологтарды, спорт дәрігерлерін, экономистерін, мейманхана қызметкерлерін дайындайды. Академияның оқу корпустары, спорт залдары, жатақханалары, 2 стадионы, Қапшағайда туристік, "Горельник" тау-шаңғы базасы бар. Академияның түлектері тек республикада ғана емес алыс-жақын шет мемлекеттерде де қызмет істейді. 

Оның түлектері Олимпиялық ойындарда 32 алтын, 22 күміс, 4 қола медальдарға ие болды. Атақтары әлемге танымал спортшылар А. Колесов, В. Резанцев, Д.Тұрлыханов, Ш. Серіков, И. Валетов, Т. Досымбетов, В. Минеев, A.	Парыгин, В. Кравченко, О. Антропов, О. Кривошева, Е. Чебукина, А. Ким, В. Люкин, Ж. Сауранбаев, В. Тихоненко, И. Герлиц, О. Шишигина, Е. Ибраймов және т.б. осы академияның түлектері. Оларды академияның оқытушы-профессорлары П. Матущак, О. Жарылғапов, В. Псарев, Ә. Нурмаханов, В. Байдин,B.	Ермаков, Е. Войнов сияқты білікті мамандар дайындаған. 

*Академияда мынадай факультеттер бар:*
* Олимпиялық спорт түрлері факультеті (ОСТФ);
* Валеология және спорт медицинасы факультеті;
* Туризм, туризм және сервис факультеті;
* Кәсіби спорт және шығыс жекпе-жектері;

Академияның ректоры республикалық студенттік спорт одағының президенті және студенттердің Бүкілдүниежүзілік одағындағы республиканың өкілі болып табылады. 

*Академияның (бұрынғы дене тәрбиесі институты) ректорлары болып мына адамдар қызмет істеді (уақыт мерзіміне сәйкес):*
* Шәміл Шәкірұлы Бекбаев;
* Хамза Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов;
* Қанафия Абдуллаұлы Ахметов;
* Еркін Шалабасұлы Әсенов;
* Асқар Біләлұлы Өтешев;
* Бектілеу Қаражанов;
* Қайрат Хайроллаұлы 3акария.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Алматы жоғарғы оқу орындары
Олимпиялық спорт түрлері факультеті (ОСТФ)

**Олимпиялық спорт түрлері факультеті (ОСТФ)**, студенттердің өздері маманданған түрлері бойынша жоғары білімді жаттықтырушыларды, жоғары оқу орындары дене тәрбиесі кафедраларының оқытушылары мен колледждердің, мектептердің дене тәрбиесі мұғалімдерін дайындайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Валеология және спорт медицинасы факультеті

**Валеология және спорт медицинасы факультеті**, дене тәрбиесі мен спорт арқылы салауатты өмір салтын республикалық халқының күнделікті тұрмысына енгізетін мамандарды, спорттық медицина мамандарын дайындайтын салушы, валеолог-менеджер, валеолог-психолог, валеолог-физиолог, валеолог-биолог, халық медицинасы, ж. т. басқа мамандық иелерін дайындайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қанафия Абдуллаұлы Ахметов

**Қанафия Абдуллаұлы Ахметов** (15 сəуір 1924, Жетіғара ауданы), ҰОСардагері, штаб бастығының орынбасары. ҚазМУ-ді және КОКП орталық комитетінің жанындағы жоғары партиялық мектебін бітірген, философия ғылымдарының кандидаты, доцент. 1971-1978 ж. Академияның ректоры.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Тұлғалар
Еркін Шалабасұлы Әсенов

**Еркін Шалабасұлы Әсенов** (22.04.1927, Қобда ауданы, Ақтөбе облысы) - педагог.

* Қазақ дене тәрбиесі институтын (қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы) бітірген.
* Атырау қапасындағы "Нефтянник" ерікті спорт қоғамының төрағасы.
* 1956- 64 ж. Атырау облыстық спортшылар одағының төрағасы.
* 1965-69 ж. Қазақстан Компартиясы орталық комитетінің нұсқаушысы.
* 1969-78 республикалық спорт комитеті төрағасының орынбасары.
* 1978- 83 ж.ж. Қазақ спорт және туризм академиясы ректоры.

## Дереккөздер


Санат:22 сәуірде туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Қобда ауданында туғандар
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясы түлектері
Санат:Қазақ спорт және туризм академиясының ректорлары
Қайрат Хайроллаұлы 3акария

**Қайрат Хайроллаұлы 3акария**  (17.12. 1957, Самар ауданы, ШҚО) 1976 ж. ҚазМУ-дің физика-математика факультетін бітірген. Аспирант, физика-математика ғылымынын кандидаты (1986), докторы (1996), профессор, академик. 1993- 95 ж. Шығыс Қазақстан Университетінің ректоры, облыс әкімінің орынбасары, 1995-98 ж. ҚР Президенті аппаратының секторы меңгерушісі. 1998 жылдан бастап Қазақ спорт жене туризм академиясының ректоры. Жан-жақты білімді, математикада "Закария теориясын" ашқан, тарихта "Шыңғыс хан баяны" атты тарихи-танымдық кітабының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аманша Сейсенұлы Ақпаев

**Аманша Сейсенұлы Ақпаев** (12.09. 1937, Владимировка селосы, Астрахан облысы РФ-28.08. 2004 Алматы қаласы), ҚазКСР-інің және КСРО-ның ЕСЖ-сы. ҚазКСР-і Министрлер Кеңесі дене тәрбиесі мен спорт комитетінің (1971 - 93), Ұлттық Олимпиада комитетінің (1993–2004) төрағасы. 

ҚазКСР-і Жоғарғы Кеңесі ІХ-ХІ шақыруларының депутаты. "Құрмет". "Халықтар достығы", "Құрмет белгісі", ХОК-інің, ҰОК-тінің, Азия Олимпиада кеңесінің ордендерімен марапатталған. Ол туралы "Жизнь отданная спорту" естеліктер жинағы (Құрастырушылар: Б. Ирмуханов, P. Ақпаева) және Ө. Жолымбетовтың "Спортқа бағышталған ғұмыр" деректі хикаяты (повесть) шықты.

## Дереккөздер
Әбді Ержұманұлы Артықов

**Әбді Ержұманұлы Артықов** (15.10.1911, Қазатком аулы, Еңбекші қазақ ауданы, Алматы облысы - 10. 02. 1967 сонда), Алматы мал дәрігерлік-зоотехникалық, Абай атындағы педагогикалық институттарын, Москвадағы әскери академияны бітірген. ҰОС-ының ардагері, әскери атағы полковник. 1953-59 жылдардың арасында республикалық ерікті спорт қоғамдары одағының төрағасы. КСРО халықтарының Москвада өткен II спартакиадасында (1959) республика құрама командасының басшысы болды. Жергілікті ұлт өкілдерінің арасынан дене тәрбиесі мен спорт мамандарын тәрбиелеуге айрықша еңбек сіңірді. Артықов спорт ұйымдарын басқарған кезде Қазақстанның құрама командалары Халықаралық жарыстарға қатыса бастады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Қаркен Ахметұлы Ахметов

**Қаркен Ахметұлы Ахметов** (26.04.1930, Краснокут ауданы, Павлодар облысы - 25. 11.1975. Мәскеу), көрнекті спорт және мемлекет қайраткері. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан. Қарағанды облыстық комсомол комитетінің екінші хатшысы (1958-59), ҚазКСР-і ерікті спорт қоғамдары одағының кафедрасында (1959) осы Одақтың төрағасы болып сайланды. Одақ спорт комитеті болып қайтадан құрылғаннан (1965) кейін 1971 жылға дейін осы комитеттің төрағасы қызметіне ауысты, ҚазКСР-і Министрлер Кеңесінің (1971-75) істер басқармасының бастығы болып тағайындалды. Ахметов спортты басқарған кезде Алматыдағы Орталық стадион, Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы, Өскемендегі "Юбилейный" спорт сарайы, Қызылордада Ғ. Мұратбаев атындағы спорт комплексі т.б. құрылыстар салынды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Шәміл Шәкірұлы Бекбаев

**Шәміл Шәкірұлы Бекбаев**, (30. 10. 1913 - 18. 04. 1983 Алматы қаласы), дене тәрбиесі техникумын бітірген, жеңіл атлетикадан СШ-і (1942), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. 1942- 45 ж. Алматы облыстық спортшылар одағының терағасы болды, 1945 ж. Академияның ректоры болып тағайындалды. ҰОС-ның ардагері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер

Санат:КСРО жеңіл атлеттері
Хамза Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов

**Хамза Мұхамеджанұлы Мұхамеджанов** (1. 05. 1911, БҚО - 20. 10. 1981, Алматы қаласы), балалар үйінде тәрбиеленген 1935 ж. Мәскеудегі мемлекеттік орталық дене тәрбиесі иститутының аға оқытушысы болып қызмет істеді. Жеңіл атлетикадан республиканың әлденеше мәрте чемпионы әрі рекордшысы. 1939 ж. Алматы дене тәрбиесі техникумының директоры болып тағайындалды. ҰОС-ының ардагері 1942-1946 ж. КСР-і ерікті спорт қоғамының төрағасы, 1952-72 ж. Академияның ректоры.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер

Санат:КСРО жеңіл атлеттері
Леонид Васильевич Головин

**Леонид Васильевич Головин** (23.04.1925, Марий АССР-і, РФ-23.03.1999, Алматы қаласы.), "Қаз КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері". 

Қазақстан кәсіподақтарының бөлім меңгерушісі, ұзақ жылдар бойы (1951- 72) дене тәрбиесі және спорт комитеті терағасының орынбасары болып қызмет істеді. 
ҰОС-ының ардагері. 

"Құрмет белгісі", "1-ші дәрежелі Ұлы Отан соғысы", екі рет "Қызыл Жұлдыз" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Акешай Жайлаубеков

**Акешай Жайлаубеков** (12.02. 1942, Жалаңаш ауылы, Алматы облысы), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы (1980). 1989-98 жылдары Алматы қалалық спорт басқармасы төрағасының орынбасары, сосын төрағасы. 1998-2004 жылдары Алматы облыстық спорт басқармасының терағасы. Жайлаубеков Алматы облысының спорттағы көрсеткіштерін республикадағы 11-інші орыннан 2-ші орынға дейін көтерді.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Алматы облысы спорты
Анатолий Павлович Саранин

**Анатолий Павлович Саранин** (22.03. 1947), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы (1980) 1970-77 жылдары Қаз КСР-і оқу министрлігінің жеңіл атлетикадан аға жаттықтырушысы, 1977-87 ж. КСРОспорт комитетінің жеңіл атлетика белімінің бастығы, спорт комитеті терағасының орынбасары, "Білім беру ісінің үздігі (1974)", "Республикаға еңбек сіңірген қайраткер".

## Дереккөздер


Санат:КСРО жеңіл атлетика жаттықтырушылары
Владимир Андреевич Сорокин

**Владимир Андреевич Сорокин** (12.02.1948, Алматы қаласы), СШ-і, ҚР-ның ЕСЖ-сы (1975). 1975-82 ж. арасында шаңғымен тұғырдан секіруден мемлекеттік жаттықтырушы.

1995-2000 ж. ҚазКСР-інің Министрлер Кабинеті бөлім бастығының орынбасары, сосын республикалық туризм және спорт агенттігінің орынбасары, штаттағы командалар дирекциясының директоры, 2001 жылдан қолданбалы спорт түрлері бойынша республикалық жоғары спорт мектебінің директоры.

## Дереккөздер


Санат:13 ақпанда туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Шаңғымен трамплиннан секіруден жаттықтырушылар
Қантай Темірғалиев

**Қантай Темірғалиев** (1911, БҚО - 2000 Алматы қаласы), Қазақстанда дене тәрбиесі мен спорт жұмыстарын ұйымдастырушылардың бірі, ҰОС-ның ардагері, ҚазКСР-іне ерікті спорт қоғамдары одағы төрағасының орынсасары (1946 - 1957), республикалық "Қ" ерікті спорт қоғамы төрағасының орынбасары, Алматы облыстық "Қ" ерікті спорт қоғамының төрағасы. Темірғалиев республикада ауыл-село спортын, бұқаралық дене тәрбиесін дамытуға үлкен үлес қосқан адам.

## Дереккөздер


Санат:Спорт

Санат:Тұлғалар
Мүгедектер спорты

**Мүгедектер спорты**, туа немесе түрлі себептермен мүгедек болып қалған адамдардың дене тәрбиесі және спортпен айналысуды олардың қоршаған ортаға үйренісуіне, психикасының түрлі жағдайларға бейімделуіне әсер етеді, денсаулықтарын нығайтады. Жарыстарға қатысу оларды шыңдайды. Белсенді емірге құлшындырады. Көптеген елдерде, оның ішінде Қазақстан Республикасы да мүгедектер спортының халықаралық талаптарға сәйкес нормалары мен ережелері бекітілген. 2001 жылға дейін саңырау адамдардың Бүкілдүниежүзілік ойындары өтіп келді. Одан кейін де басқа да кемтар адамдардың спорт ойындары ұйымдастырылды. 2000 жылдан бастап параолимпиялық ойындар өтіп келеді.
Қазақстанда мұндай спорт жарыстары 1992 жылдан бастап өте бастады. Осы жылы өткен мүгедек адамдардың I республикалық спартакиадасында 25 адам ХДШС-інің, 60 адам CШ-нің нормаларын орындады. Мұның өзі республикалық мүгедектер спортытының республикада халықаралақ аренаға шығуына даңғыл жол ашты. Мұндай спортшылар 1998 ж. Қарағандыда, 2001 ж. Астанада өтті. Республиканың мүгедек спортшылары арасында ең таңдаулыларды іріктеу үшін есту органдары тосаң, қимыл-қозғалыстары шектеулі мүгедектер арасын¬да жарыстар өте бастады. 2001 ж. 1-ші параолимпиялық ойындар өтіп, республиканың құрамасы мұнда жақсы өнер көрсетті. Сонымен қатар республиканың мүгедек спортшылары түрлі чемпионаттар мен Азия ойындарында көзге түсіп, түрлі халықаралық бірлестіктерге мүше бола бастады. Республиканың мүгедек шахматшыларын, дойбышыларын, жеңілатлеттерін, волейболшыларын, бадминтоншыларын, т.б. спорт түрлері өкілдерін ел тани бастады. Бұлардың барлығы халықаралық жарыстардағы табыстарымыздың арқасында болатын.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ольга Владимировна Афиногеневна

**Ольга Владимировна Афиногеневна** (1959, Қарағанды), СШ-і. Мүгедектер арбасынан, теннистен, жүзуден жарысуда республиканың әлденеше дүркін чемпионы. 1993 ж. Англияда өткен Сток Маделваний ойындарына қатысушы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Спортшылар
Ольга Сергеевна Бахерева

**Ольга Сергеевна Бахерева**  (29.07.1954, Алматы), конькиден СШ-і. ҚР-ның және жасөспірімдер арасындағы КСРО біріншілігінің жеңімпазы. ҚазМУ-ді (1976) және Қазақ дене тәрбиесі институтын (1986) бітірген. УФА-ның медицина институтында, Алматының спорт мектептерінде жаттықтырушы болып қызмет істеді. 1990 жылдан республикалық "Снешел Олимпикс" қайырымдылық қорының атқарушы директоры. Мүгедектер спорты бойынша Еуропалық кеңестің мүшесі.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша конькишілер
Санат:КСРО конькишілері
Минералды тұздар

**Минералды тұздар**, адам қоректенетін астық құрамында болуға тиісті: фосфор мен магний мен бұлшық еттердегі химиялық зат алмасуының дұрыс жүруі, темір-қан құрамындағы гемоглобин мен бұлшық еттердегі миоглобинді түзету, кальций-фосфор және т.б. минералды заттар белоктарды сіңіру, хлорлы натрий-осмотикалық қысымды қалпында және тәнде суды үстау үшін керек химиялық заттар.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Тұрсын Исаұлы Шубаев

**Тұрсын Исаұлы Шубаев** (13.08.1927-5.04.1977), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы (1971). Республикадағы дене тәрбиесі мен спорттың үлкен ұйымдастырушылардың бірі. Республикалық "С" ерікті спорт қоғамы төрағасының орынбасары, Алматы облыстық және қалалық дене тәрбиесі және қалалық спорт комитеттерінің төрағасы. Шубаев басқарған жылдары Алматы қаласының спорты республикада жетекшілік орынға нығайды, республикалық спартакиадаларда кеш бастады, республикалық құрама командасындағы алматылық спортшылардың үлесі 70 пайызға дейін ұлғайды. Алматы қалалық кеңесінің (1975-77) депутаты, "КСРО дене тәрбиесі және спортының үздігі" (1973), "Еңбектегі ерлігі үшін" медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан депутаттары

Санат:Тұлғалар
Вячеслав Мырзабекұлы Баяділов

**Вячеслав Мырзабекұлы Баяділов** (23. 04.1946, Семей), Семей институтының тіл-әдебиет (1976) және дене тәрбиесі (1986) факультеттерін бітірген. 

Шаңғымен эстафеталық жарыстан параолимпиялық ойындардың (Лиллехаммер) чемпионы. А.Анисимов, К.Дүйсенова, А.Курсетов, С.Ложкин (Әлем чемпионы) соқыр спортшыларды дайындады.

## Дереккөздер


Санат:23 сәуірде туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:Шаңғы эстафетасынан паролимиялық ойындар чемпиондары
Александр Михайлович Вагнер

**Александр Михайлович Вагнер** (16.12.1946, Көкпекті ауданы, ШҚО - 10.07.1997 Алматы), ЕССШ-і (1989). I топтағы мүгедек. ТМД елдерін мүгедектер арбасымен аралап өткен, Алматы-Пекин- Сеул-Токио супер марафонына қатысушы, мүгедектер арбасымен Ұлы Қытай қорғаны бойымен жүріп, Балқаш көлін оңтүстіктен солтүстікке жүзіп еткен, 2000 м. биіктіктен парашутпен секірген. "Мужество" (1994), "Құрмет" (1995) ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Марафоншылар
Любовь Григоревна Воробьева

**Любовь Григоревна Воробьева** (1959, Семей) ХДШС-і. Мүгедектер арасындағы жеңіл атлектикадан республиканың Әлемнің чемпионы. Шаңғыдан параолимпиядалык, ойындардың (Лиллехаммер-94) күміс жүлдегері.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:КСРО жеңіл атлеттері
Александр Владимирович Кноссе

**Александр Владимирович Кноссе** (1956, Қарағанды) ХДШС-і. Пауэрлифтингтен республиканың, Сток Сандевиль ойындарының чемпионы (1993 - ҰБ).

## Дереккөздер


Санат:КСРО пауэрфлингшілері
Санат:Пауэрфлингшілер
Мәку Жүзімұлы Қалиев

**Мәку Жүзімұлы Қалиев** (1949, Чирелухо селосы, Астрахань облысы, РФ) Стол теннисінен ХДШС-і. Республиканың, КСРО-ның,  Бүкілдүниежүзілік ойындардың (1989 - Крайсчерис, Жаңа Зеландия) қола, ТМД елдерінің, Еуропаның чемпионы. Жұптасып ойнауда Бүкілдүниежүзілік ойындардың (1996 - Малайзия) жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша үстел теннисшілері

Санат:Ресей үстел теннисшілері
Нұралы Шерманұлы Құлышев

**Нұралы Шерманұлы Құлышев** (25.01.1958, Булаев ауданы, СҚО) ХДШС-і. Жеңіл атллетикадан, жүзуден, волейболдан мүгедектер арасындағы республикалық чемпионы. Әскери борышын өтеу кезінде жарақат алып 2 топтағы мүгедек болып қалған (1991). СҚО-ы мүгедектер спорт қоғамының төрағасы. Волейболдан ТМД елдері біріншілігінің жеңімпазы (ҚР құрамасының сапында). Мүгедектер арасындағы Еуропа кубогіне қатысушы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:КСРО жеңіл атлеттері
Амангелді Нариманұлы Наурызғалиев

**Амангелді Нариманұлы Наурызғалиев** (1963, Алматы), шахматтан ХДШС-і. Көзі көрмейтіндер арасындағы республиканың әлденеше дүркін, әлемнің (1998 - Анецверн), КСРО-ның, ТМД елдерінің, Еуропаның чемпионы. Жаттықтырушысы: Г. Пушкарев.

## Дереккөздер


Санат:КСРО шахматшылары
Санат:Қазақстан шахматшылары
Максим Васильевич Рожков

**Максим Васильевич Рожков** (1969, Минск қаласы, Беларусь) ХДШС-і. Мүгедектер арасында жеңіл атлетикадан (үшсекіріс) республиканың әлденеше дүркін, әлемнің чемпионы. Азия біріншілігінің күміс (2000 - Тэйбей; 2004 - Малайзия) жүлдегері. Көптеген халықаралық турнирлердің (1991, Германия, 2004, Куала-Лумпур, Малайзия) жүлдегері. Азия біріншілігінің (1996 - Куала-Лумпур) қола медалінің иегері. Жаттықтырушылары: Г.Инит, М.Фролов.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер

Санат:Тұлғалар
Спешиал олимпикс интернешл (СОИ)

**Спешиал олимпикс интернешл (СОИ)**, дене мүшелері кемтар адамдардың спортпен айналысуына, жаттығулар жасауына, жарыстарға қатысуына жағдай жасайтын халықаралық ұйым. Оның дүниежүзіндегі 160 мемлекетте 1 миллионнан астам мүшесі бар. СОИ-ды алғаш рет 1963 жылы Юнис Кеннеди Шрайвер (АҚШ) ұйымдастырды. Мүгедек спортшылар арасындағы алғашқы жарыс 1968 ж. АҚШ-тың Чикаго қаласында өтті. Содан бері АҚШ-та әрбір екі жылда бір рет жазғы және қысқы ойындар өтіп тұрады. Ойындарға 8 жастан асқан мүгедек адамдар қатыса алады. Бағдарламасына спорттың 8 түрі енген. Мүгедектер үшін спорттың пайдасы үлкен. Денсаулығы мықты адам әрқашан өзін-өзі мықты, күшіне сенімді, алдында кездескен қиыншылықтарды оңай жеңіп отырады. Дүниежүзілік СОИ комитетінің қазіргі төрағасы Тимоти Шрайвер және Саржета Шрайвер.
## СОИ Еуропа елдерінде
СОИ Еуропа елдерінде, "Спешиал Олимпикс" ойындарының бағдарламасына енетін спорт түрлері Орталық және Шығыс Еуропа елдеріне, ТМД республикаларында жақсы дамыған. Мұндай ұйым ҚР-ында 1992 жылы ашылды. Оның бірінші президенті болып А.Сарманов сайланды. Содан бері "Спешил Олимпикс" ойындарында, денсаулығы нашар дімкәс адамдардың арасындағы чемпионаттар республиканың мүгедектері 500-ге жуық медальдарға ие болды, халықаралық үлкен жарыстарда жеңістерге жетті.
## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сто Мандевиль ойындары

**Сто Мандевиль ойындары**, арбамен жүретін мүгедектер арасындагы Әлем чемпионаты. Алғаш рет 1945 ж. Ұлыбританияда Сток Мандевель атты жерде әскери ауруханада ұйымдастырылуына байланысты осылай аталған. Сол жарысқа садақ тартудан алғашқыда 16 бұрынғы әскерилер қатысса, жыл өткен сайын жарыстың бағдарламасы кеңейіп, қазір финалдық бәсекелердің езіне мыңдаған кемтарлар қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Евгений Викторович Тетюхин

**Евгений Викторович Тетюхин** (1946, Петропавл қаласы) - ХДШС-і (1993). 

Республиканың "Спешиал Олимпикс" (1999 - Банкгок; 2000 - Сидней), Сток Мандевиль ойындарының чемпионы. Өз тобында арбамен жүгірудегі ең үздік шапшаңдығы үшін СОИ-дың арнайы кіші алтын медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:Қазақстанның халықаралық дәрежедегі спорт шеберлері