open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Валериан қышқылы

[thumb|right|200px|Шүйгіншөп қышқылы([ВАЛЕРИАН ҚЫШҚЫЛЫ|Валериан қышқылы)]]
[thumb|right|200px|Шүйгіншөп қышқылы([ВАЛЕРИАН ҚЫШҚЫЛЫ|Валериан қышқылы)]]
**Валериан қышқылы**, шүйгіншөп қышқылы, С4Н9СООН — бір негізді, қанық органикалық қышқыл. 

Валериан қышқылының төрт изомері бар: 
* н-валериан қышқылы (*н-пентан қышқылы*): СН3-СН2-СН2-СН2-COOH
* изовалериан қышқылы (*3-метилбутан қышқылы*): СН3-CH(СН3)-СН2-СООН
* метилэтилсірке қышқылы (*2-метилбутан қышқылы*): СН3-СН2-CH(СН3)-СООН
* үшметилсірке қышқылы (*2,2-диметилпропан қышқылы*): СН3-С(СН3)2-СООН

Маңыздысы изовалериан мен метилэтилсірке қышқылы. Валериан қышқылының өзіне тән иісі бар, түссіз сұйық заттар. Н-валериан қышқылын бромды этилге магниймен әсер ету арқылы алады. Ол аз мөлшерде ағашты, қоңыр көмірді айдау өнімдерінде кездеседі. Изовалериан қышқылы бос күйінде біраз мөлшерде валериан тамырында кездеседі. Оны валериан тамырын су буымен айдау арқылы бөліп алады. Изовалериан қышқылы көбіне мед. препараттар алу үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Майлы қышқылдар
Санат:Органикалық қышқылдар
Валторна

**Валторна** ( — орман кернейі) — мыстан жасалған үрлемелі музыкалық аспап. 

17 ғ-дың соңында аңшы кернейінің жетілдірілуінен келіп шыққан. Алғашқы қарапайым үлгілері кейінгі барокко мен классицизмнің, ерте романтизмнің (И. Гайдн, В.А. Моцарт, К.М. Вебер оркестрлерінің валторнаға арналған концерттері) музыкаларында қолданылған. Қазіргі үлгілері дыбыс шығаратын ауызы кеңейтілген, ұлу пішіндес, оратылған металл түтік түрінде. Жеке орындауда, ансамбльдерде, симфония оркестрлерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Валторна
Вальпургий түні

**Вальпургий түні** (1 мамырға қараған түн) — герман тайпаларының көктемнің келуіне арналған көне мейрамы. 

VIII ғасырдағы аңыз бойынша, Германиядағы Броккен тауында болған жезтырнақтар (“ұлан асыр жезтырнақ”) мейрамы. Кейіннен католик дінінің қасиетті адамы Вальпургиді еске түсіру уақытымен (1 мамыр) дәл келгендіктен **Вальпургий түні** деп аталған. Бұл тақырыпта көптеген әдеби және музыкалық шығармалар (И.Гетенің “Фауст”, Ш.Гуноның осы аттас операсы, Г.Гейненің “Жол суреттері” шығармасы, т.б.) жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Тіл мерекелері
Санат:30 сәуір мейрамдары
Санат:1 мамыр мейрамдары
Санат:Жезтырнақтар
Санат:Христиандық
Санат:Герман тілділік
Вальцтеу

**ВАЛЬЦТЕУ** — темір шыбықтарды немесе тілкем дайындамаларды штампта (дайындамаға қарсы бағытта айналатын шыңдағыш талқыларда) деформалау (суретті қ.). Вальцтеу дайын бөлшектерді (мысалы, компрессор қалақшалары, т.б.) алу, сондай-ақ дәл дайындамаларды одан әрі штамптау үшін қолданылады. Вальцтеу ыстық вальцтеу және суық вальцтеу болып ажыратылады. Дайындамаларды ыстық вальцтеу кең тараған. Онда турбина қалақшалары мен компрессорлар штампталады. Ал суық вальцтеу процесі арқылы алынған дәл қалақшалар механикалық өңдеуден өткізуді қажет етпейді.

## Дереккөздер



Санат:Өндіріс
Валюта аймағы

**Валюта аймағы** — өзара валюталық қатынастар ережесін сақтаушы және аймақ елдері мен қалған елдер арасындағы есеп айырысуда жетекші ел валютасының айқындаушы рөл атқаратынын мойындайтын мемлекеттер тобының бірлесуі. Валюта аймағына кіретін елдер жетекші елмен бірыңғай қаржы-валюталық ережемен және бірдей валюталық шектеулер жүйесімен байланысқан. Валюта аймағының негізгі ережелері: жетекші валюта төлем және сақтық құралы ретінде пайдаланылады, осы валютаның көмегімен сыртқы төлемдер төленеді, валюталар бір елден екінші елге еркін таралады. Ұлттық валюта резервтерінің басым бөлігі жетекші елдің банктерінде сақталады. Бұл елдердің валюта аймағына кіретін елдер) сыртқы саудасы да жетекші елдің мүддесіне бағындырылады. Валюта аймағы жетекші елдің капиталын аймақ құрамындағы басқа елдерге шығаруды жеңілдетеді. Валюта аймағы соғысқа дейінгі валюта блоктары негізінде 2-дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін қалыптасты. Бұлардың қатарында Ұлыбритания жетекшілік ететін фунт стерлинг аймағын, АҚШ жетекшілігіндегі доллар аймағын, Франция жетекшілік ететін франк аймағын атауға болады. Сол сияқты Бельгия франкісінің, Голландия гульденінің, Португалия эскудосының, Италия лирінің, Испания песетінің де валюта аймағы бар. 

Валюталық блоктардың негізгі қасиеттерін сақтай отырып валюта аймағы өз құрамындағы елдер арасында сауда және қаржы-валюталық қарым-қатынастарға мемл. реттеуді (жетекші ел) күшейтуге бағыт ұстады. Бірте-бірте отаршылдық жүйенің жойылуына қарамастан, кейбір валюта аймағында орталықтандыру тенденциясы сақталып қалды. Бұл жағдай стерлинг, доллар, т.б. валюта аймағының ыдырауына әкеліп соғып, франк аймағының ішкі механизміне көптеген өзгерістер енгізуге мәжбүр етті. Ұлыбритания, АҚШ, Франция жетекшілігімен құрылған Валюта аймағы өзінің болашағы жоқ, тиімсіз екендігін танытты. Тек бүгінгі күнде Океания мен Африканың 14 мемлекетін біріктірген франк аймағы ғана өмір сүріп отыр. Францияның байырғы отары болған бұл елдер әлі күнге француз франкісіне бағыт ұстап, бірыңғай валюталық жүйесін сақтауда.

**Валюта аймақтары** халықаралық валюта қатынастарында келісімді саясат жүргізу мақсатында құрылған топтар. Доллар мен еуро басты валюта аймақтары болып табылады. Валюта аймақтарының болуы капиталды кез келген аймақтың елдеріне экспортауды оңайлатады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Валюта блоктары

**Валюта блоктары** — валюта үстемдігін орнату және басқа мемлекеттерге бірыңғай валюта саясатын жүргізу мақсатымен бірнеше елдердің топтасқан одағы. Валюта блоктарына, негізінен, мынандай сипаттар тән: 1) топқа біріккен елдер валютасының курсы топ басындағы елдің валютасына тіркеледі; 2) блок құрамындағы елдер халықаралық есеп айырысу операцияларын топ басындағы ел валютасымен жасайды; 3) олардың валюта резервтері одаққа жетекші елде сақталады. Валюта блоктары дүниежүзілік экономикалық дағдарыс (1929 — 33) кезінде, дамыған елдер арасындағы валюта бәсекесінің шиеленісе түсуі барысында туып, оның негізгі түрлері (фунт стерлинг, доллар, алтын блоктары) қалыптасты. Ұлыбританияда 1931 ж. алтын стандарты жойылғаннан кейін, фунт стерлинг блогы пайда болып, оның құрамына Британияға қарасты 21 ел кірді. Блокқа қатысушылардың валюта резервтері Англияның банкісіне орналастырылып, өзара және басқа елдермен есеп айырысу, негізінен, фунт стерлинг арқылы жүргізілді. АҚШ-та алтын стандарты жойылғаннан кейін (1933) доллар блогы құрылды. Оған Латын Америкасы елдері мен Канада кірді. Бұл блоктың мүшелері АҚШ доллары мен өз валюталары арасында тиісті балама сақтауға міндеттенді. 

Алтын стандартын қолданған елдер тобы (Бельгия, Франция, Швейцария, Нидерланд, одан кейін Италия, Польша, Чехословакия) 1933 жылғы маусымда Лондон халықаралық экономикалық конференциясында алтын блогын құрды. Бұл блок 1935 ж. ыдырап, 1936 ж. қазанда Францияда алтын стандартының алынып тасталуына байланысты өз жұмысын мүлдем тоқтатты. Валюта блоктарының негізінде валюта аймақтары құрылды.
## Дереккөздер



Санат:Экономика
Центрге тартқыш күш

thumb|right|270px|Центрге Тарқыш Күш
**Центрге тарқыш күш** — материялық нүктеге нормаль үдеу (басқаша айтқанда центрге тартқыш үдеу) туғызушы күш. 

Центрге тарқыш күштің формуласы былайша жазылады: Fц.т.к=man не Fц.т.к.=\frac{m v^2}{r}, мұндағы an — нормаль үдеу, m және v — материялық нүктенің массасы және жылдамдығы, r — траекторияның қисықтық радиусы. Өте шапшаң айналатын механизмдерді құрастырған кезде центрге тарқыш күштің шамасы аса үлкен дәлдікпен есептелуі шарт.

## Дереккөздер

Санат:Күш
Валюталық дағдарыс

**Валюта дағдарысы** — валюта нарығында қайшылықтың күрт шиеленісуі. Валюта дағдарысы валюта курсының күрт құлдырауымен, елдегі валюта қорының сарқылуымен, валюталардың құнсыздануымен, валютаның халықаралық өтімділігінің нашарлауымен сипатталады.

Қазіргі кездегі валюта дағдарысының өткір сипат алуына халықаралық кредит капиталы нарығының әсері ерекше болып отыр. Мұндай бақылауға көнбейтін ырықсыз нарық пайдалы орын іздеп мол капиталды белгілі бір салаға бағыттай отырып, қысқа мерзімнің ішінде валюталық қарым-қатынасқа елеулі ықпал етеді, тіпті кезкелген елде Валюта дағдарысын туғыза алады. Мысалы, 20 ғ-дың аяғында Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде орын алған қаржы дағдарысы Жапония, Қытай секілді “Азия жолбарыстарының” 1997 ж. қазан — қараша айларында өз валюталарын девальвациялауынан басталды. Ол аз уақытта басқа да аймақтар валютасының құлдырауына әсер етіп, құнды қағаздар нарығын да шарпыды. Азиялық дағдарыстың тууына әсер еткен негізгі факторларға: экономиканың шектен тыс реттелуі, банк секторында күмәнді кредиттердің көбеюі, ел экономикасы мен саясатының коррупцияның ықпалында болуы, т.б. жатады. Нарықтық экономиканың циклдік түрде дамуы барысында дағдарыс қаржы және экономиканың әр түрлі саласында туындаған сәйкессіздікті жоюға бағытталған шара ретінде де қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюталық бақылау

**Валюталық бақылау** — шет ел валютасын сатып алу және онымен жасалатын операцияларды жүргізу тәртібін мемлекеттік реттеу жүйесі. Әдетте, шет ел валютасымен жасалатын операцияларды жүргізуге лицензиялар беруге елдің Қаржы министрлігі немесе оның орталық (ұлттық) банкісі уәкілетті. Валюталық бақылау бағыттарда жүзеге асырылады. Олар: 1) ұлттық валютаның, құнды қағаздардың, валюталық құндылықтардың елдің кеден шекарасы арқылы  өтуін бақылау; 2) тауарлар мен көлік құралдарының елдің кеден шекарасы арқылы өтуімен байланысты валюта операцияларын бақылау; 3) елдің валюталық, экспорттық-импорттық және басқадай сыртқы экономикалық операцияларға қатысты заңдарының сақталуын бақылау мен қадағалауды ұйымдастыру; 4) резиденттер мен бейрезиденттер тарапынан елдің валюта операцияларын жасауды реттейтін заңдары мен идаралық нормативтік актілерінің, мемлекет алдында шет ел валютасы жөніндегі міндеттемелерінің орындалуын бақылау. Қазақстанда валюталық бақылауды тиісті заңдарға және Кеден кодексіне сәйкес қаржы-валюталық бақылау кодексті мен Кеден кодексті өз құзыреті шегінде жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюталық келісім

**Валюталық келісім** — белгілі бір валюталық қарым-қатынастарды реттеуге қатысты өзара құқылар мен міндеттерді белгілейтін екі жақты не көп жақты мемлекетаралық келісім. Валюталық келісімде халықарық есеп айырысу мен кредит бөлу жөніндегі шарттар мен нормалар қарастырылады. Дамыған елдер арасында жүргізілетін валюталық келісімде, көбінесе, сыртқы сауданы ынталандыру және капиталды пайдалы орынға орналастыруға қолайлы жағдай туғызу көзделеді. Бірінші валюталық келісімге 1865 ж. Франция, Бельгия, Италия және Швейцария арасында жасалған Латын қаржы келісімін жатқызуға болады. Мұнда біртұтас ақша жүйесін орнықтыру, яғни бір ел ақшасының келісім жасалған мемлекеттер территориясында заңды төлем құралы қызметін атқару жайы қарастырылған еді. Сол сияқты, әлемдік валюта жүйесін құруда Бреттенвуд (1944), Ямайка (1976), Маастрихт (1993) келісімдерінің маңызы зор болды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюталық клиринг

**Валюталық клиринг** сыртқы саудада бір елдің берешегі сол елге қарама-қарсы қойылған талаптардың есебінен өтелетін есеп айырысу формасы. Валюталық клирингтің мәні-экспортталған және импортталған тауарлар үшін екі елдің арасындағы есеп айырысу әр келісім бойынша төлем төлеу жолымен емес, сол елден сыртқа шығарылған және сырттан әкелінген тауарлар құнының айырмашылығын уақыт сайын Төлеп отыру негізінде жүргізіледі. Төлем тауарлар немесе алтын беру болмаса шетел валютасын алушы жақтың есепшотына қосу жолымен де отелуі мүмкін. Халықаралық, немесе валюталық клиринг валюта проблемаларының шиеленісуінің нәтижесінде пайда болған. Соңғы кезде оның көмегімен жүзеге асырылатын операциялардың нысандары қысқарып отыр, өйткені, кейбір қаржы мәселелерінің шешілуіне көмектесе отырып, клиринг сонымен қатар сыртқы сауда айналымындаға экспорт пен импорт сомаларының бір-бірімен дәл келуі салдарынан оның өсуін тежеуде.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Валюталық құндылықтар

**Валюталық құндылықтар** — арнаулы заңдармен ел территориясынан алып кетуге және алып келуге айрықша шектеу тәртібі белгіленген материалдық құндылықтар. ҚР-ның заңдарына сәйкес шетелдік валюта немесе номиналы шетелдік валютамен есептелетін құнды қағаздар мен төлем құралдары және құйма түріндегі қоспасыз саф алтын валюталық құндылықтар болып саналады. Шетелдік валюта дегеніміз — айналымда жүрген, тиісті шет мемлекетте не шетелдік мемлекеттер тобында заңды төлем қаражаты болып табылатын, сондай-ақ айналымнан шығарылған, алайда ақша айырбасына жарай беретін банкнот, қазына билеттері, монета түріндегі ақшалар. Ал құнды қағаздар мен құны немесе номиналы шет ел валютасымен белгіленетін төлем құралдарына чектер, вексельдер, аккредитивтер, қор құндылықтары (акциялар, облигациялар, т.б.); шет ел валютасымен есептелген басқа да борыштық міндеттемелер жатады. Валюталық құндылықтар болып саналмайтын қымбат бағалы металдар мен табиғи асыл тастарды, олардың сынықтарын зергерлік және т.б. тұрмыстық бұйымдар санатына жатқызудың тәртібі мен шарттарын үкімет белгілейді. ҚР-ның 1996 ж. 24 желтоқсандағы “Валюталық реттеу туралы” заңының 13-бабында В. қ-ды ішке алып келу және сыртқа шығару тәртібі қарастырылған.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюталық операциялар

**Валюталық Операциялар** — валюталық құндылықтарға қатысты жасалатын мәмілелер. Олар ұлттық заңдармен және халықаралық келісімдермен реттеледі. ҚР-ның заңдары бойынша, валюталық операциялар  валюталық құндылықтарды меншіктену және т.б. құқыларының өзгеге берілуіне байланысты, соның ішінде төлем құралдары ретінде шет ел валютасын және шет ел валютасы түріндегі төлем құжаттарын пайдалануға байланысты операциялар; валюталық құндылықтарды республикаға алып келу, сыртқа шығару және жолдау; ұлттық валютаны, сондай-ақ, номиналы мен құны осы валютамен есептелінетін құнды қағаздар мен төлем құжаттарын меншіктену құқыларының бір-біріне өтуі жөніндегі резиденттер мен резидент еместер арасындағы мәмілелер болып бөлінеді. Олардың ағымдық және капитал қозғалысына байланысты түрлері бар. Ағымдық валюталық операциялар экспорт-импорттық сауда операцияларына (олардың төлемақыларын өтеуге, осы мақсаттар үшін кредит бөлуге), сондай-ақ, шет елде тұратын, жұмыс істейтін азаматтардың валюталық қаражаттарын (зейнетақыларын, аударымдарды, т.б.) пайдалануларын қамтамасыз етуге арналады. Капитал қозғалысына байланысты валюталық операциялар қазақстандық капиталды шет ел экономикасына салуға, не шет ел капиталын ішке тартуға, ел экономикасын өркендету үшін пайдалануға қызмет етеді. Егер белгілі бір шектен асып кетсе, осы екі процес те экономикасының дамуына кері әсер етіп, кесірін тигізуі ықтимал. Мәселен, ұлттық экономиканың әр алуан саласында ше-телдіктердің бақылау орнатуына немесе отандық капиталдың қайтарымсыз шетке кетіп қалуына душар етеді. Сондықтан, капитал қозғалысына байланысты операциялар тиесілі органдар арқылы мемлекет тарапынан қатаң бақылауға алынуға тиіс. Экономикалық процестерге тигізетін әсерлеріне қарай валюталық операциялар осындай екі негізгі түрге сараланған. Бұған қоса, өткізілу тәртібіне орай олар қолма-қол және шұғыл валюталық операцияларға жіктеледі. Қолма-қол валюталық операциялар кезінде валюталар мәміле жасалған сәтте не одан бір жұмыс күні өткен соң айырбасталады. 
Ал, шұғыл В. о. кезінде мәміле жасалған мерзім ішінде (бір аптадан бес жылға шейін) төлем төленеді.

“Валюталық реттеу туралы” заңына сүйене отырып, ҚР Ұлттық Банкі 1994 ж. 24 қарашада республикада валюталық операциялар өткізудің ережелерін бекітті. Осы құжаттың қағидаларына сәйкес уәкілетті банктер мен айырбас пункттерін айналып өтіп, шет ел валютасын сату және сатып алу жөнінде жасалған мәмілелердің кез келгені заңсыз болып саналады. Валюталық операциялар жасау үшін заңи және жеке тұлғалар уәкілетті банктердің біріне валюталық есепшотын ашуға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық сауда
Санат:Экономика
Санат:Банк ісі
Валюта паритеті

**Валюта паритеті** — бір валютаны екінші валютаға айырбастау құнының ресми түрде белгіленген тұрақты шегі. 1978 жылға дейін валюта паритеті валютаның құрамындағы алтынмен айқындалды. Содан соң Ямайка валюта жүйесінің енгізілуіне орай халықаралық валюта қорының жарғысы бойынша Валюта паритетін СДР (қарыз берудің арнайы құқығы) негізінде тағайындау мақұлданды. 1979 ж. Еуропалық валюта одағы жұмыс істей бастады, ол Еуропалық экономикалық одаққа мүше елдердің ұлттық валюталарының тепе-теңдігін белгіленген шекте сақтау және нарықтық курсын келісілген шектен ауытқытпау жөніндегі өзара міндеттемелерін бекітті.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюта резервтері

**Валюта резервтері** — белгілі бір мемлекеттің халықаралық есеп айырысуға, кездейсоқ жағдайларға және валюта рыногын реттеуге арналған, орталық банкінде не қаржы мекемелерінде, сондай-ақ халықар. валюталық-кредиттік ұйымдардағы алтын мен шет ел валютасынан тұратын қоры. Орталық банк пен қазынашылықтың, т.б. мекемелердің қолындағы шет ел валютасы елдің ресми валюта резервтерінің құрамына, ал халықаралық есеп айырысу қызметін атқаратын коммерциялық банктердің шет ел валютасынан тұратын қаржылары елдің жалпы валюта резервтерінің құрамына кіреді. Халықаралық валюта қорына мүше елдің қор капиталына алтын түрінде берген сомасы да ресми валюта резервтерінің құрамына жатады. Халықаралық есеп айырысуда импорт кірісінен төлемнің уақытша артуын өтеу үшін әр ел валюта резервтерін жасайды. Елге қажетті валюта резервтерінің мөлшері шет ел валютасының шығысы мен кірісі арасындағы айырмашылық мөлшеріне байланысты. Валюта резервтерінің болуы елдің  халықаралық есеп айырысуда төлем қабілеттілігін білдіреді.

## Алтын-валюта резервтері
Орталық банктер мен қазынашылықтардың қолындағы алтынның және шетел валютасының орталықтандырылған  қоры. Бұл мекемелер оны халықаралық есеп айырысулар мен көлемдер үшін пайдаланады. Алтын-валюта резервтерінің құрамына сапасы жағынан әр түрлі әлеметтер кіреді: алтын, резсрвтегі валюталар, С ДР *(өзара ау ы с т ы ру арнайы құқықтары)*. Алтын-валюта резервтері сыртқы есеп айырысуды реттеп отыру, төлем балансының тапшылығын жабу үшін пайдаланылады: әдетте, бүл үшін шетел валютасының резервтері 
қолданылады, алайда алтын-валюта резервтері біркелкі бөлінбейтіндіктен, ондай мүмкіндік шектеулі. 

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Валюта саясаты

**Валюта саясаты** — мемлекеттік органдардың, орталық банктің және қаржы мекемелерінің, сондай-ақ халықаралық валюта-қаржы мекемелері мен ұйымдарының валюталық қарым-қатынастар саласында жүзеге асыратын экономикалық, құқықтық және ұйымдық шараларының жиынтығы. Ол, негізінен, экономика дамудың орнықтылығын қамтамасыз етуге, инфляция қарқыны мен жұмыссыздықтың өсуін тежеуге, төлем балансының тепе-теңдігін сақтауға бағытталады. Валюта саясатының пішімі мен бағыты елдің қаржы-эконикалық ахуалына, әлемдік шаруашылықтың даму барысына байланысты анықталады. Валюта саясатының, негізінен, дисконттық, девиздік (валюта интервенциясы) сондай-ақ валютаны шектеу, т.б. түрлері қолданылады. Дисконттық валюта саясаты — орталық банктің капиталдың халықар. қозғалысына, ішкі кредитті тиімді бөлуге, ақша массасына, баға және жиынтық сұранысқа әсер ету жолымен төлем балансы мен валюта курсын реттеуге бағытталған есепке алу ставкасын көтеру не төмендету саясаты. Девиздік валюта саясаты — шет ел валютасын сатып алу — сату жолымен ұлттық валюта курсын реттеу. Орталық банк ұлттық валюта курсын жоғарылатуды көздесе, шет ел валютасын сатады, ал төмендету үшін сатып алады. Девиздік валюта саясаты валюта интервенциясы түрінде жүргізіледі. Валюта интервенциясы дегеніміз — шетелдік валютаның ірі топтамасын сату не сатып алу жолымен елдің орталық банкісінің валюта рыногы мен валюта курсына нысаналы түрде бір рет ықпал етуі. Валюта интервенциясы мемлекеттің алтын-валюта қоры не орталық банктің банкаралық “своп” (қолма-қол) келісімі негізінде қысқа мерзімді кредит түрінде ұлттық валюта есебінен жүзеге асырылады. Егер валюта курсының құралуына мемл. реттеудің ықпал ету дәрежесімен салыстырғанда нарықтық факторлардың әсері басым болса, валюта интервенциясы валюта курсының тұрақтылығын сақтай алмайды. Мемлекеттің валюта саясатының құрамдас бөлігінің бірі — валюталық шектеу. Валюталық шектеу — валютамен, алтынмен, басқа да валюталық құндылықтармен жасалатын операцияларды шектеу жөніндегі заңды немесе әкімш. жолмен белгіленген ережелер мен нормалардың жиынтығы. Ол сырттан валюта әкелу мен шетке валюта шығаруды, аударуды реттейді, еркін сатуға тыйым салады, валюталық операцияларға бақылау жасайды, кәсіпорындарды валюталық түсімнің бір бөлігін сатуға міндеттейді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюталық қылмыстар

**Валюталық қылмыстар** — валюталық операциялар туралы заң қағидаларын бұзушылық. Мұндай теріс қылық жасаушылар әкімшілік және қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

1996 ж. 24 желтоқсандағы ҚР-ның «Валюталық реттеу туралы» заңының 14-бабында заңсыз валюталық операциялар жасаған, сондай-ақ осы операцияларды жүзеге асыру барысында бухгалтерлік есепті дұрыс жүргізбеген не есепке алудың және есептіліктің тәртібі мен қалыптасқан үлгісін бұрмалаған заңи тұлғаларды жауапкершілікке тартудың реттері және оларға салынатын айыппұл мөлшері көзделген. Көрсетілген айыппұл сомасы валюталық бақылау органдарының, соның ішінде агенттерінің ұсынысымен, сот арқылы өндіріледі. Сонымен қатар, арнаулы заң қағидаларын бұзған лауазымды басшылар мен жекелеген адамдар да жауапкершілікке тартылады.

Заңсыз валюталық операциялар жүргізуге байланысты жауапкершілік ҚР-ның Қылмыстық кодексінің арнаулы баптарында көзделген. Егер заңсыз мәміле жасау кезінде келтірілген мүліктік зиян 10 еселі минималды есеп айырысу көрсеткішінің сомасынан асып кетсе, онда қылмыстық жауапкершілік басталады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Валюталық низам

**Валюталық низам**, валюталық заңдар — ел ішінде, одан тысқары жерде валюталық құндылықтарға қатысты әртүрлі мәмілелер жасаудың, сондай-ақ ұлттық, шетелдік валюталарды, т.б. құндылықтарды алып келудің, сыртқа шығарудың, аударым жасау мен жолдаудың тәртіптерін белгілейтін құқықтық-нормативтік актілердің жиынтығы. ҚР Президентінің 1993 ж. 12 қарашадағы “Қазақстан Республикасының ұлттық валютасын енгізу туралы” жарлығы елімізде валюталық низамның дамуына негіз қалады. Бұл заңдар, ақша айналымының құқықтық негіздері мен ұйымдастыру пішімдерін айқындай отырып, ақша жүйесінің бүкіл басты нышандарын қамтиды. ҚР Президенті мен Үкіметі өз құзыреттерінің шегінде валюталық реттеу саласына қатысты нормативтік актілер қабылдай алады. Еліміздегі валюталық низам жүйесін “Шет ел инвестициялары туралы” (27.12. 1996), “Валютаны реттеу туралы” (24. 12.1996), “Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы” (28.2. 1997), “Құнды қағаздарға қатысты мәмілелерді тіркеу туралы” (5.3. 1997), “Қазақстан Республикасының вексельдік айналымы туралы” (28.4. 1997), “Құнды қағаздар рыногы туралы” (5.3.97) заңдар құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Баймен Алманов

**Баймен Алманов** (1896, Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы — 1943) — Қазақстандағы кеңес құрылысына белсене қатысушы.

Ақтөбе мұғалімдер семинариясын бітірген (1916). 1917 жылы күзінде Торғай облысының комиссары тарапынан қуғынға ұшырады. 1918 — 20 жылдары қызыл партизандар отряды командирлерінің бірі, Ырғыз коммунистерінің жетекшісі, уездік ревком төрағасы болды. 1920 — 21 жылдары Қазақ АКСР Кеңестерінің 1 және 2-съездерінде Алманов ОАК-нің хатшысы болып сайланды, Қазақстанның Түркістан АКСР-і ОАК-дегі өкілетті өкілі болды. 1922 — 23 жылдары Адай ревкомының төрағасы қызметін атқарды. Адай — түрікпен дау-таластарын реттеуге, Қазақстан шекарасын межелеуге белсене араласты. Алманов Алашорда қайраткерлеріне қарсы жүргізілген саяси науқандарға қатысты. 1931 жылы бастап Қазақ педагогикалық институтының және ұлт мәдениеті ғылыми-зерттеу институтының директоры болды, ғылыми-педагогикалық және шаруашылық қызметтер атқарды.

## Дереккөздер

Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Арминий Вамбери

**Арминий Вамбери** немесе **Германн Вамбергер** (маж: *Vámbéry Ármin*; нем: *Hermann Wamberger*; 13 наурыз 1832 жыл – 15 қыркүйек 1913 жыл) — мажар ғалым, түркітанушысы, этнограф, саяхатшы. Прага университеті жанындағы Шығыс тілдері мен әдебиетінің профессоры.

20-дан астам Еуропа және шығыс тілдерін меңгерген. Вамбери 1863 ж. мұсылман қажы кейпінде Ираннан Орталық Азияға саяхат жасады. Бұл сапары туралы жазған еңбектерінде (“Орталық Азияға саяхат”, 1865; “Ежелгі заманнан бүгінге дейінгі Бұхара немесе Транссаксония тарихы”, 1873, т.б.) Вамбери 19 ғ-дың 60-жылдарындағы Орталық Азия халықтарының тұрмысы, мәдениеті, тарихы, экономикасы, сол өңірдің география жағдайы жөнінде құнды мәліметтер берген. Вамберидің шағатай, ұйғыр тілдері, түрік-татар және финн-угор лексикографиясы жайында жазған шығармаларының ғылыми құндылығы жоғары бағаланады.

## Дереккөздер
Бошалау

**Бошалау** – төлдейтін мезгілі жеткен буаз малдың тобынан бөлініп, оңашаға шығып кетуі. Бошалау тұмса (бірінші туатын), жас малдың алғашқы төліне деген қызғанышы іспетті. Бошалау түйе, сиыр сияқты қара малда жиі байқалады. Бұл – төлге де, оның енесіне де қауіпті. Өйткені, туатын кезде төл дұрыс келмесе не суыққа ұрынса, адамның жәрдемі қажет. Сондықтан буаз малға өте сақтықпен қарап, қорада ұстайды. Төлдеуіне 2 — 3 күн қалғанда желінін тартса сүт шығады. Осы кезден бастап, сиыр мен інгеннен көз жазбай бақылайды.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Мал шаруашылығы
Вандалдар

**Вандалдар** — шығыс германдық тайпалар тобы.

Алдымен Скандинавия түбегінде тұрды. Б.з.б. 2 — 1 ғ-ларға дейін Балтық теңізінің оңтүстік жағалауына, 3 ғ-ға дейін Дунайға, 335 ж. Паннонияға қоныс аударды. 5 ғ-дың басында аландармен бірге Батысқа жылжып, Галлияны талқандап, 409 ж. Испанияға қоныстанды. 429 — 439 ж. В. Рим провинциясы Африканы (439 ж. Карфагенді) жаулап алып, өз корольдігін құрды. Жерорта теңізінің батысындағы аралдар мен жағалауларға бірнеше рет шабуыл жасады (455 ж. Римді тонады). 533 — 34 ж. В. корольдігін Византия басып алды да, В. жергілікті халықтардың арасына сіңісіп кетті.

[right|250px|thumb|Вельбар мәдениетінің [қара теңізге миграция алдындағы эволюциясы.

]]

450px|thumb|409—429 жылдардағы све, аландар мен вандалдардың Испаниядағы қоныстары.

## Дереккөздер


Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Герман тайпалары
Санат:Испания тарихы
Санат:Польша тарихы
Санат:Вандалдар тарихы
Айыр (өсімдік)

**Айыр**, иіртамыр (Acorus calamus) — шаянот тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанда Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарындағы өзен, көл, тоған жағасында, батпақты жерлерде өседі. Биіктігі 120 см, тамыр сабағының жуандығы 3 см-ден аспайды. Сабағы тік, бұтақсыз келеді. Гүл сидамы 3 қырлы, тік, жапырақтары жіңішке, семсер тәрізді, ұзындығы 1 м-дей болады. Гүлі қос жынысты, жасыл-сарғыш түсті, жұмыр собықтың ішінде орналасады. Жемісі — көп тұқымды жидек. Тамыр сабағы арқылы өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Тамыры ылғалды топырақта, суда өседі. Қазақстанда айырдың тұқымы пісіп үлгермейді, сондықтан көбіне оны қолдан өсіреді. Айырдың тамыр сабағында эфир майы, глюкозид, алкалоид, илік заттар, аскорбин қышқылы бар. Халық медицинасында айырдың тамырсабағын ас қорыту ағзалары және асқазан ауруларын емдеу үшін қолданады.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат:Иірлер тұқымдасы
Ван-дер-ваальс теңдеуі

**ВАН-ДЕР-ВААЛЬС ТЕҢДЕУІ** — нақты (реал) газдардың күйін сипаттайтын алғашқы теңдеулердің бірі. 1873 ж. голланд физигі Я.Д. Ван-дер-Ваальс ұсынған. Темп-расы  және қысымы p болатын көлемі V газдың молі  үшін В.-д.-В. т. мына түрде жазылады: (p + a/V2)(V—b)= =RT, мұндағы R — әмбебап газ тұрақтысы, а және b — нақты газ қасиеттерінің идеал газ қасиеттерінен ауытқуын көрсететін тәжірибелік тұрақтылар. Ал a/V2 — молекулааралық өзара әсердің нәтижесінде пайда болатын молекулалар арасындағы тартылысты ескеретін мүше (өлшемділігі — қысым), b — молекулалардың бір-біріне жақын келген кездегі тебілісін ескере отырып, олардың (молекулалардың) меншікті көлеміне ендірілетін түзету. Көлем (V) үлкен болған жағдайда (сондай-ақ, сиретілген газдар үшін де) a және b тұрақтыларын ескермеуге болады да В.-д.-В. т. идеал газ күйінің теңдеуіне ауысады; қ. Клапейрон теңдеуі.

## Пайдаланылған әдебиет


санат:Физика
Ван Го-Вэй

**Ван Го-Вэй**, Ван Цзинь-ан (3.12.1877, Қытай, Чжецзян провинциясы, Хайнин уезі — 2.6.1927, Пекин) — қытай ғалымы, тарихшы және филолог. 1901 жылы Шанхай университетінің шығыс әдебиеті факультетін бітіріп, сонда философия, социология пәндерінен сабақ берді. 1916 жылдан Шанхайда шығатын “Ғылым” журналының редакторы қызметін атқарды. Ежелгі қытай жазбаларын зерттеумен шұғылданды. Қытай тарихы, деректану жөнінде бірқатар еңбек жазды. Моңғолдардың тарихын және олардың Қытаймен қарым-қатынасын зерттеді. Түркі тайпалары туралы ертеде жазылған қытай деректеріне және Орталық Азияда болған қытай саяхатшыларының естеліктеріне ғылыми түсініктемелер жасады.

## Дереккөздер


Санат:Қытай тарихшылары
Ванилин

**Ванилин** — түссіз, өзіне тән иісі бар кристалдар; балқу температурасы 81-83&nbsp;°C. Формуласы C8H8O3. Ваниль жемістерінде болады. Хош иісті болғандықтан тамақ және парфюмерия өндірісінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тағам қоспалары
Санат:Альдегидтер
Центрифуга

thumb|right|100px|Зертханалық центрифуга
thumb|right|200px|NASA центрифугаcы
**Центрифуга** (*centr-* және *fugo* — жүгіру, жүгіріс) немесе **үйірткі** — біртекті емес жүйені (мыс., сұйық, қатты дене) центрден тепкіш күшті қолдана отырып ажыратуға (жіктеуге) арналған қондырғы.

## Дереккөздер

Санат:Лаборатория құрылғылары
Камал Бошаев

**Камал Бошаев** (17.11.1910, Қарағанды облысы Шет ауданы) — әскери қайраткер, генерал-майор (1965). Қарқаралы педтехникумын (1931), КазПИ-ді (1940), Әскери-саяси академияны бітірген. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан. 1940 — 42 жылдары Қазақстан КП ОК-нің нұсқаушысы, Шымкент облысы партия комитетінің нұсқаушысы болды. 1942 жылы майданға жіберіліп, Курск доғасы, Днепр өзені бойындағы, Польша жеріндегі шайқастарға және Берлин операциясына қатынасты. Соғыстан кейін 7-гвардиялық атқыштар бригадасында насихат жөніндегі аға нұсқаушы, ал 1948 жылдан Қазақ КСР-і әскери комиссариатында басшы қызметтерде болды. 1951 — 71 жылы республикалық ДОСААФ комитетінің төрағасы қызметін атқарды. 1971 жылы құрметті демалысқа шықты. Бірнеше орден, медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Шет ауданында туғандар‎
Санат:Ұлы Отан соғысы
Мулхақат әс-сурах

**“Мулхақат әс-сурах”** (*“Сурах сөздігіне қосымша”*) – Шығыс Түркістан ғалымы *Әбу-л-Фадл ибн әл-Қаршидің* (лақап аты Жамал Қарши) 14 ғасырдың басында жазған тарихи-әдеби шығармасы. 

Шығармада тек шайқылардың өмірін сипаттайтын күлдіргі әңгімелер және басқа бірде-бір жазба деректерде кездеспейтін тарихи мәліметтер көп. “Мулхақат әс-сурахтың” Қарахан әулеті жайлы тарауы өте құнды. Онда бұл әулеттің Қашғар тармағының генеалогиясы мен Алмалықта 13 ғ-да билік еткен түрік әулеті туралы егжей-тегжейлі жазылған. Моңғол хандары мен олардың серіктері жайлы қызықты деректер бар. “Жете” (кейбір тарихшылар 15 – 16 ғ-ларда Моғолстан халқын осылай атаған) термині алғаш рет осы шығармада кездеседі. “Мулхақат әс-сурахтың” екі кітабы (толық емес) Ресей Ұлттық ғылым академиясының Шығыстану институты Санкт-Петербург бөлімшесінің қолжазба қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Бұршақбай тамы

**Бұршақбай тамы** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші (1867). 

## Орналасқан жері
Әйтеке би ауданы, Қарабұтақ ауылының солтүстік-шығысына қарай 5 км жерде. 

## Зерттелуі
Ескерткішті бірінші рет 1987 жылы Қазақстан ғылым академиясының Тарих, археология және этнология институтының Батыс Қазақстан этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.Е. Әжіғалиев) зерттеген. 

## Кесене сипаты
Кесене 9,50х9,50 шаршы метрлі төртқырлы пирамида тәрізді күмбезді ғимарат. Ішке енетін ойық батыстан оңтүстікке қарай 20 градус қиғаш доғалдана салынған. Бұл бөлік алғашында шағын портал-қалқамен безендіріліп, ғимарат бұрыштары мұнараға ұқсастырылып бекітілген. Кесене саман араластырылып саздан құйылған 7 — 8 х 17 — 18 х 34 — 35 см көлемдегі шикі кірпіштен тұрғызылған. Сақталған бөлігінің ең жоғары биіктігі 5,20 м. Ішкі жағында кесене қабырғаларының әрқайсысы жарты шар тектес үш-үштен тайыздау қуыстармен өрнектелген. Бөлменің ішінде шикі кірпіштен шығыстан батысқа қарай созылған “сағана” тәрізді баспалдақты қабіртастың қалдығы байқалады. Осы бойда батыс қабырғаның сыртына құлпытас қойылған. Қазір солтүстік-шығысқа қарай қисайып кеткен бұл құлпытас көпқатарлы қазақ құлпытастарының сәнді-мүсіндік түріне жатады.
Бұршақбай тамы 19 ғасырдың екінші жартысындағы қазақтың тұрғын үй құрылысының белгілері байқалатын және тас қашау өнерінің, эпиграфиканың іздері сақталған ескерткіш.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімін бекіту туралы

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Ваньямвези

**Ваньямвези**, ньямвези — халық. Танганьиканың (Танзания) солт.-батысында, Виктория және Руква көлдерінің аралығында тұрады. Саны басқа туыстас халықтармен (сукума, сумбва, кононго және т.б.) қосқанда, 2,5 млн-дай (1987). Банту тілдерінің шығыс тобына жататын киньямвези (ньямвези) тілінде сөйлейді. Халықтың басым бөлігі ислам (сүннит), қалғаны христиан дінін ұстанады. 19 ғ-ға дейін В-лерде әлеум. құрылым әкелік туыстыққа негізделді. 19 ғ-дың ортасында В-лер күшті тайпалық бірлестік құрып, көсемдері Мирамбоның басшылығымен араб құл сатушыларымен, кейіннен Германия отаршыларымен күрес жүргізді. Бір кездері мәдени, саяси жағынан дамыған халық біраз уақыт ағылшындардың отары болды. Ваньямвезилер Шығыс Африкадағы халықтармен бірге ұлт-азаттық күреске қатысты. Негізгі кәсіптері — егіншілік (жүгері, күріш, батат және т.б. дақылдар). Біраз бөлігі кеніштерде істейді.
## Пайдаланылған әдебиет


санат:Әлем халықтары
Мулаттар

**Мулаттар** (испан тілінде *mulato*, *mulo*, “мул” – “некеден тыс бала”) — еуропалықтар мен негрлер арасындағы некеден тараған аралас нәсіл өкілдері. “Мулаттар” термині Америка елдерінде Африкадан жаппай құлдар әкеле бастаған уақытта пайда болды. Мулаттар, негізінен, құл иеленушілер мен қара нәсілділді күндердің некелерінен тарады. Негрлердің ағзадағы қанының үлесіне қарай Мулаттарды *квартатерондар* (1/4 негр қандық үлесімен), *октоторандар* (1/8), т.б. деп атады. Музыкатанудың түрлі топтары үшін жергілікті атаулар да пайда болды: Ямайкада – мусти және мустафино (1/8 және 1/16) Гаитиде – марабу (7/8), грифор (3/4), мюлатр (1/2), мюстиф (1/8), т.б. Әлеуметтік, нәсілдік қарым-қатынастардың дамуы нәтижесінде бұл терминдердің құқықтық – әлеуметтік мәні біртіндеп жойылып келеді. Нәсілдік араласудың нәтижесінде Американың барлық елдерінде мулаттардың елеулі топтары пайда болып, жергілікті ұлттардың қалыптасуына біршама әсер етті (АҚШ, Бразилия, Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам, Гвиана, Белиз, т.б.). Мулаттар Латын Америкасындағы бірқатар этностардың негізгі бөлігін құрайды (доминикандықтар, пуэрториколықтар), бразилиялықтардың құрамында да көп. Көбіне (мысалы Бразилияда) Мулаттар термині әлеуметтік-мәдени түсінік ретінде қолданылады. Түрлі есептеулер бойынша АҚШ-тағы афро-америкалықтардың құрамындағы мулаттардың үлесі 70-тен 90%-ға дейін жетеді.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 
*Народы мира. Историко-этнографический справочник, М., 1988


Санат:Этнологоия
Андрей Владимирович Ванюков

**Ванюков Андрей Владимирович** (3.2.1917, Ресей, Төменгі Новгород қ. — 7.9.1986, Мәскеу) — ғалым, тех. ғыл. докт. (1960), проф. (1961).

Мәскеу түсті металдар ин-тын бітірген (1941). Ұлы Отан соғысы жылдарында Қазақстандағы кен-металлургия ин-тында жұмыс істеді. Ванюковтың негізгі ғылыми жұмыстары Норильск, Балқаш кен-металлургия комб-тарындағы, Орта Орал мыс қорыту зауытындағы мыс, мыс-никельді, мыс-мырышты және темір кентасты шикізаттарды өңдеудің теориялық негізін салуға және оларды өнеркәсіптік жолмен игеруге арналған. Оның ғыл.-зерт. жұмыстарының ең көрнектісі сульфидті концентраттарды сұйық астауда балқыту әдісімен (Ванюков әдісі) қайта өңдеу процесі болды. Бұл процесс шлак балқымаларына пеш бүйіріндегі фурмалардан (саңылаулардан) оттек үрлеу арқылы жүргізіледі. Сөйтіп сульфидтердің балқуы және оның тотығуы жоғарыдан төмен қарай қозғалатын сұйық шлак ішінде өтеді. Қазіргі кезде Балқаш кен-металлургия комб-нда мыс шикізатын сұйық астауда балқыту негізінде өңдеу кешені құрылған.

В. Еңбек Қызыл Ту, “Құрмет белгісі”, т.б. орден және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:3 ақпанда туғандар
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Төменгі Новгородта туғандар
Санат:7 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу түсті металдар институты түлектері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Ваң

**ВАҢ**— қытайша лауазым атауы. Б. з. б. 3 ғ-ға дейін қытайлар “патшаны” “Ди ваң” деп атаған. “Ди” иероглифі — әлемнің қожасы, әлемнің әміршісі деген мағынаны білдіреді. Одан соң патшаны “Хуаң ди” деп атады. “Хуаң” иероглифі “ұлы”, “үлкен” деген мағынаны меңзейді. “В.” сөзі жеке келгенде ең жоғары лауазым атауы есептеледі. Қос таңбамен, мыс., “Го ваң” делінсе, “патша” “әмір” дегенді (“Го” — мемлекет, ел деген сөз) білдіреді; “Жүн ваң” делінсе (“Жүн аймақ, облыс” деген мағынада) князь дегенді аңғартады.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Ванкувер аралы

**Ванкувер аралы** — Тынық мұхитта, Солтүстік Американың батыс жағалауларындағы ең ірі арал. Құрлықтан бұғаз, шығанақтармен бөлінген. Солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 500 км-ге созылған, ені 65 — 70 км. Аумағы 32,2 мың км². Арал түгелге жуық биікт. 2200 м-ге дейінгі тау жотасынан тұрады. Батыс жағалауы фьордты, шығысы жазық келеді. Жер бедерінің қалыптасуында мұздық пішіндердің басымдығы байқалады. Климаты қоңыржай теңіздік. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлш. 2000 мм-дей. Аралда түгелдей қылқан жапырақты орман өседі. Балық ш. дамыған. Басты қаласы әрі порты — Виктория. Ағылшын зерттеушісі Дж. Ванкувердің есімімен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Британдық Колумбия аралдары
Санат:Тынық мұхит аралдары
Мультиплеттілік

**Мультиплеттілік** (латын тілінде *multіplex* – көп еселі) – атомның немесе молекуланың толық спинінің кеңістікте қабылдай алатын бағдарларының саны. Кванттық механикаға сәйкес мультиплеттілік = 2S+1, мұндағы S – спиндік кванттық сан. Мультиплеттіліктің мәніне сәйкес жүйе *синглеттік* (S=0, =1), *дублеттік* (S=1/2, =2), *триплеттік* (S=1, =3), т.б. кванттық күйлерде болуы мүмкін. Орбиталық моменті LS күйлер үшін мультиплеттілік жүйенің толық импульс моменті қабылдай алатын мәндер санын анықтайды. Спин-орбиталық (жүйенің өздік магниттік моменті мен оның орбиталық қозғалысы туғызатын магниттік өрісінің) әсерлесу салдарынан деңгей деңгейлерге жіктеліп, спектрдің нәзік түзілісі байқалуы мүмкін.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Физика
Вариациялық статистика

**Вариациялық статистика** — математикалық статистиканың тәжірибелік (*эмпирикалық*) үлестірілуінің сандық және функционалдық сипаттамаларын есептейтін саласы. 

Егер қандай да бір объектінің зерттелетін белгілер көрсеткіші бір объектіден екінші объектіге ауысқанда өзгеріп отырса, онда х1, ..., хn (*n — объектінің жалпы саны*) көрсеткіштерінің әрбір мәніне 1/n-ге тең бір ғана ықтималдық сәйкес қойылады. Мұндай формальді *“ықтималдықтың үлестірілуі”* тәжірибелік үлестіру деп аталады. Бұл жағдай ықтималдығы pі=1/n-ге (і=1, ..., n) тең хі мәнін қабылдайтын қандай да бір жасанды түрде ендірілген қосымша кездейсоқ шамалар ықтималдығының үлестіруі ретінде түсіндіріледі. Мұның өзі дискретті үлестірудің жалпы теориясының барлық ұғымдары мен нәтижелерін вариациялық статистиканың мақсаты үшін пайдалануға мүмкіндік береді. Мысалы, Вариациялық статистикада пайдаланылатын тәжірибелік үлестірудің моменттері арасындағы қатыстар кездейсоқ шамалардың моменттері үшін қолданылатын осындай қатыстардың дербес жағдайы болып есептеледі. Вариациялық статистиканың маңызды әрі матем. тұрғыдан ең дәл тұжырымдамасы бақылау нәтижелері х1, ..., хn кездейсоқ болып келген жағдай үшін беріледі. Үлкен сандар заңына сәйкес тәжірибелік үлестірудің бақылаулар саны (n) жеткілікті мөлшерде көп болған жағдайда хі кездейсоқ шамалардың белгісіз теориялық үлестірілуін дұрыс статис. бағалауға болады. Бұл ретте де вариациялық статистика математика статистиканың көмекші аппараты болып есептеледі. Әзірше вариациялық статистиканы ықтималдық теориясы мен математикалық статистика шеңберінен тыс негіздеу елеулі теориялық нәтижелерге қол жеткізген жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Математикалық статистика
Варикоз

thumb|right|200px
**Варикоз** ( — кеңею) — аяқтағы вена қан тамырларының кеңейіп түйінделуі. 

Ауру кезінде вена тамыры кеңейіп, ұзарып, түйінделіп, білеуленіп, серпімділік қасиетін жояды. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша, Жер шарындағы халықтың 10 — 15%-і осы кеселге шалдыққан, ерлерге қарағанда әйелдерде (әсіресе, жүкті әйелдерде) бұл ауру 4 есе жиі кездеседі. Варикозбен ауырғанда көбіне вена қан тамыр қабырғаларының әлсіздігіне байланысты қан айналысының жылдамдығы төмендеп, қан вена ішінде ұйиды немесе тамыр қабырғасында ісік болса, соның салдарынан тамыр қысылып, кей жерлері түйінделеді (қара: Тромбофлебит). Ауру баяу басталады да, бірте-бірте тамыр созылып, үстіндегі терісі көгереді, кейде сол жер жұқарып тесіледі. Науқас адам аяғына ауыр салмақ түскендей сезініп, балтыр еті тартылып, тез шаршағыш келеді. Аяқ ісініп, ауру күшейе түседі. Варикоз көбіне ұзақ уақыт аяғынан тұрып ауыр жұмыс істейтін адамдарда (шаштараз, аспаз, мұғалім, т.б.) кездеседі. Варикоздың тұқым қуалайтын жағдайлары да анықтаған. Аурудан алдын ала сақтану үшін (егер бұл ауруға ағза іштен туа бейім келсе) ондай адамға жалпы ағзаны шынықтыратын, әлдендіретін ем қолданылады (емдік физкультура, түрлі витамин қабылдау, ванна алу). Жүкті әйелдер Варикоздың алғашқы белгілері білінісімен (2 — 3 айлығынан бастап) созылмалы бандаж кию керек. Оны босанғаннан кейін де 1 — 2 ай киген жөн. Аурудың асқынған түрінде хирургиялық операция жасалып, түйінделген веналар алынып тасталады.

## Дереккөздер


Санат:Қан тамырлары аурулары
Варахша

thumb|Варахша қызыл залы көркемөнерінен үзіндісі
**Варахша** — ортағасырлық  қала орны. Бұхара қаласының (Өзбекстан) батысына қарай 40 км жерде, Зеравшан өз. бойында. Аумағы 100 га-ға жуық. В. кезінде Соғды мемлекетінің ірі қалаларының бірі болған. 7—8 ғ-ларда гүлденіп, 11 ғ-ға дейін тіршілік болған. Онда 1937 ж., 1947 — 53 ж. В. А. Шишкин басқарған экспедиция археол. қазба жұмыстарын жүргізді. Табылған архит. ескерткіштердің ішінде жергілікті билеушілер сарайы ерекше орын алады. Ол қаланың биік жеріне орналасып, биікт. 15 м, ені 5 м болатын саз кірпіштен өрілген дуалмен қоршалған. Сарай қабырғаларының жартысы бағаналардан (диаметр 1,6 м) тұрады. Оның түрлі-түсті суреттермен безендірілген «Үлкен Шығыс залы» (11x15 м) мен «Қызыл залы» (7,85x12 м) өздерінің көркемдігімен көз тартады. «Үлкен Шығыс залына» патша тағы қойылған. Бөлменің оңт. қабырғасына патшалардың бейнелері салынған. Бір суретте қылыш ұстаған патшаның қанатты түйе үстінде орнатылған таққа отырғаны бейнеленген. Оған жалғаса патша, патшайым, ханзаданың демалыс кезі, басқа қабырғаларда соғыс, саятшылық сәттері, «Қызыл залда» алып кереметтермен алысқан қаһармандар бейнесі кескінделген. Сарай сыртынан қарағанда айбынды әрі әсем әсер қалдырады. Әрбір өнер жәдігерліктері, ғимараттың ішкі құрылысы билік пен байлықтың салтанатты да сұсты мекені болғанын айғақтайды.

## Галерея

Varaxsha 6.jpg
Varaxsha 7.jpg
Varaxsha 8.jpg
Varaxsha 11.jpg
Varaxsha 13.jpg


## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан көне қалалары
Венгрлердің (мажарлардың) батысқа қоныс аударуы

**Венгірлердің (мажарлардың, мадиярлардың) батысқа қоныс аударуы** — венгрлердің ұлт ретінде қалыптасуындағы шешуші оқиға. Қазіргі венгр ғалымдарының (Немет, Барги, Лигети) пікірі бойынша, мажар тайпалары қазіргі Ресейдегі Ханты-манси авт. округінің оңтүстігін, яғни Батыс Сібірді қоныстанған. Халықтардың ұлы қоныс аударуы кезеңінде олар қазіргі Башқортостан жерінде, кейінірек Мұғалжар — Жайық төңірегіне, ең соңында Солт. Кавказда аялдаған. Мажар тайпалары осы кезеңде түркі тайпаларымен етене жақындасып, Еділ мен Дон аралығына, кейінірек Днепр мен Дунайдың төм. ағысына шашырай қоныстанды. 870 ж. хатталған араб деректерінде Леведия (Ливадия) одағы мен кунду тайпасының күші жайлы, оның патшасы Алмаш Арпадтың иелігі кеңейгендігі жөнінде айтылады. Оны Византия патшасы Константиннің қолжазбасындағы деректер қуаттайды. Алмаш Арпад әулеті билеген мажарлар 862 жылдан бастап Орталық Еуропадағы әскери соғыстарға белсене араласады. Олар алдымен фракиялықтарға қарсы моравалар жағында, ал 894 ж. моравалар мен византиялықтармен одақтасып, фракиялықтар мен Дунай бұлғарларына қарсы соғысты. 900 ж. Италияның солт-не дейін жеткен мажарлар Дунай бойын толық иеленді және 902 ж. фракиялықтармен кезекті шайқастан кейін Батысқа жылжуын тоқтатты. Осылайша олар табиғаты қолайлы Карпат бойында біржолата қалды. Аңыз бойынша, мажарлардың жетекші жеті тайпасының көсемдері Елод, Онд, Конд, Таш, Хуба, Тохотом, Алмаш (Арпадтың әкесі) шығыстық салт бойынша тәңірге, аруаққа ант етіп, қан шығарып, анда болады. Малдарын айдап, бала-шағаларымен Карпат қойнауына жеткен мажарлардың саны жарты млн-дай болған. Жаңа мекенге қоныс аударғаннан кейін мажарлар дәстүрлі мал ш-мен айналысып, аздап егіншілікке бет бұрды. 955 ж. герман королі Оттодан қатты жеңіліске ұшырағаннан кейін жаугершілік салт-дәстүрден, көшпеліліктен бас тартты. Христиан дінін қабылдап, еуропалық қауымдастыққа ене бастады.

Мажар тарихында “Отанға қоныстану” аталатын бұл тарихи оқиғаның шешуші тұстары мен көш салтанаты 1896 ж. Венгрияның 1000 жылдығы қарсаңындағы өнер туындыларынан көрініс тапты. 20 суретші қатысқан, ұзындығы 120 м, биікт. 15 м панорама салынды және ол 1991 — 95 жылдары толығымен қайта қалпына келтірілді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Бұрхан Шағиди

**Бұрхан Шағиди** (3 қазан 1894 жыл, Ақсу аулы, Тетеш ауданы, Қазан губерниясы — 1989, Бейжің, Қытай) — қоғам қайраткері, ғалым. Бұрхан 1912 жылы Үрімжі қаласына қоныс аударып, Қытай азаматтығын қабылдады (1914). 1929—1933 жылдары Берлин университетінің саяси экономика факультетінде оқыды. 

Найман тайпасының Қызай руынан шыққан.

### Өмірбаян
1934 жылы «Шыңжаңда империяға қарсы тұру» қоғамы бұқаралық басқармасы төрағасының орынбасары, 1937 жылы Қытайдың Зайсан қаласындағы консулы болды. 1938 жылы Шэн Ши Сай үкіметі тарапынан қамауға алынып, 1944 жылға дейін түрмеде отырды. 1945 жылы Үрімжі аймағының уәлиі, Шыңжаң өлкелік бірлескен үкімет төрағасының орынбасары, 1947 жылы қыркүйекте Гоминдан үкіметінің алқа мүшесі болып тағайындалды. 1949 жылы Шыңжаң өлкелік үкіметінің төрағасы, Шыңжаң университетінің ректоры болды. Бұрхан Чан Кайши тобының Ішкі Қытайдағы жеңілісіне байланысты өлкелік үкіметтің барлық алқа мүшелерін Қытай коммунистеріне бейбіт берілуге үндеді (1949, 26 қыркүйек). 1953 жылы Қытай Халық саяси мәслихат кеңесі төрағасының орынбасары, Қытайдағы мұсылмандар қоғамының, Араб–Қытай достық қоғамының төрағасы, 1955 жылы ҚХР Ғылым Академиясының академигі, оның аз ұлттар тілін зерттеу ин-тының директоры болды. 1966 жылы Қытайдағы “мәдени революция” кезінде қуғынға ұшырап, 1978 жылы ақталды. Кейін Қытай Халық саяси мәслихат кеңесі төрағасының орынбасары қызметін атқарып, түркі тілдерін, ислам дінін зерттеу қоғамдарына төрағалық етті. Бұрхан орыс, араб, неміс, қытай, ұйғыр тілдерін жақсы меңгерген. Ұйғырша–қытайша — орысша сөздік шығарған.

## Дереккөздер

Санат:Қытай саясаткерлері
Санат:Қазан тұлғалары
Санат:1894 жылы туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Венедтер

**Венедтер (венеттер, вендтер)** () — ежелгі тайпа атауы. 

“Венедтер” атауы б.з. 1 ғ-ынан бастап кездеседі. Висла бойында, Балтық жағалауында, Карпаттан солт-ке қарай және Дунайдың төм. ағысында тұрған. Плиний (Үлкен) мен Тацит В-ді сарматтарға, готт тарихшысы Иордан (6 ғ.) славяндарға жатқызған. 7 — 8 ғасырлар аралығында Венедтердің бір бөлігі шығыс славяндар құрамына біріккен тәрізді. Орта ғасырларда немістер славяндарды Wenden, Wіnden деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Тайпалар
Бұру

**Бұру**, бұрылу, айналу — кеңістіктің ең кем дегенде бір нүктесі жылжымай өз орнында қалатын қозғалыстың бір түрі. Жазықтықтағы бұру кезінде қозғалмайтын нүкте бұру центрі, ал кеңістіктегі бұру кезінде қозғалмайтын түзу бұру осі деп аталады. Евклид кеңістігіндегі бұру кеңістікте бағдарлануының сақталуына не сақталмауына қарай меншікті бұру (1-текті) немесе меншіксіз бұру (2-текті) деп аталады. Жазықтықтағы меншікті бұру декарттық координаттар жүйесінде (координаттардың бас нүктесі бұру центріне орналасқан) х=xҺcos–уҺsіn және у=xҺsіn+уҺcos формуласымен, ал меншіксіз Бұру сол жүйеде (координаттардың бас нүктесі Бұру центріне орналасқан) х=xҺcos+уҺsіn және х=xҺsіn–уҺcos формуласымен (мұндағы  — Бұру бұрышы) анықталады.

## Дереккөздер

Санат:Математика