open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бір корпусты сүңгуір қайық

[thumb|right|200px|сүңгуір қайық [Проект Акула|типа «Акула» (SSBN «Typhoon»)]]
**Бір корпусты сүңгуір қайық** — мықты болат корпусының сырты екінші рет жеңіл корпуспен қапталмаған, тек жеңіл тұмсығы, артқы бөлігі мен қондырма бөлігі ғана бар су асты сүңгуір қайығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Штрихтау аспабы

**Штрихтау аспабы** - сызбаға бірдей 0,25 мм-ден 3,75 мм-ге дейінгі аралықтағы параллель сызықтарды салуға арналған құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кельтология

**Кельтология** — кельт халықтарынын тілдерін (үндіеуропа тіл семьясына кіретін ирланд, шотланд, бретон, валлий тілдері және бірнеше өлі тілдер), әдебиетін, тарихын, этнографиясы мен археологиясын зерттейтін гуманитарлық пәндердін жиынтығы. Кельт тілдерінін шыккан тегінің бірлігі жайында түсінік 17 ғ. басында пайда болған (Дж. Дэвис, Э. Луйд зерттеулерінде). Кельт тілдерінін үндіеуропа тілдеріне жататынын Дж. К. Причард., А. Пикте, Ф. Бопп анықтаған. Кельтологиянын негізін салған И. К. Цейс. Ол 1853 ж. жазылған салыстырмалы-тарихи еңбегінде алғаш рет кельт тілдері мен басқа үндіеуропа тілдерінін арасында қатан фонетикалық зандылық бар екенін аныктап салыстырмалы-тарихи морфологиянын негізін салған. Кельтологиянын қалыптасуына 19 ғ. 2-жартысында ирландтанудыңдамуы, 20 ғ. 1-жартысындағы Р. Турнейзен, А. Уильяме еңбектері, 20 ғ. 50 жж. кельт тілдерінін диалектілері мен говорларынын зерттелуі зор ықпал етті.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Кельттер
Кезекші бөлім

**Кезекші бөлім** (Дежурное подразделение) — әскери бөлімнің тәуліктік нарядының (гарнизондык нарядтың) құрамына кіретін бөлім (взвод, рота және басқа). Әскери бөлім командирінің (гарнизон бастығының) бұйрығымен қарауылдарды күшейту үшін немесе әртке, стихиялы апатқа қарсы күресу үшін және басқа да міндеттерді орындау үшін тағайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пситтакоз

**Пситтакоз** — өкпенің спецификалық зақымдануымен және организмнің жалпы улануымен сипатталатын өте жұқпалы ауру. Адамдар бұл ауруды тыныс жолдары, ас қорыту жолдары. Зақымданған тері және шырышты қабық арқылы жұқтыруы мүмкін. Білінбейтін кезең 7ден 15 тәулікке дейін. Сырқат қатты басталып, температура 40° С-ғa дейін жетеді, ол құриды, бас қатты ауырады. Аурудың белгілері — өкпенің қабынуы.

Пситтакоз ауыр өтеді: Мұндай  жағдайлардың 20 — 40 пайызы өлімге душар етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Математикалық лингвистика

**Математикалық лингвистика** (орысша математическая лингвистика) — тіл білімінің математикалық тәсілдермен тілді зерттейтін саласы. Ол 20 ғасыр 50 жылдары табиғи және кейбір жасанды тілдердің кұрылысын сипаттауға және тіл біліміне тән негізгі ұғымдарды анықтауға арналған формалды аппарат жасау мақсатында туған. Математикалық лингвистика әдістері мен математикалық аппараттың көмегімен тілдің әр түрлі заңдылықтарын ашуға болады. Белгілі бір заңдылықтарға бағынатын сөз бөлшектерінің кезектескен тізбектерін ("дұрыс мәтіндер") математика тұрғысында зерттеу Ф. де Соссюрден басталады. Математикалық лингвистика синтаксистік құрылымды сипаттау тәсілдерінің теориясы және формалды грамматика теориясы деген салаларға бөлінеді. Формалды грамматиканың кеңірек қолданылып жүргені түрі — "Туынды грамматика" немесе Н. Хомский грамматикасы. Қазақстанда бұл сала бойынша Ұлттық Ғылым Академиясы Тіл білімі институтында ЭЕМ көмегімен қазақ мәтіндерінен сөз, сөз тұлға, сөз тіркесінің әр түрлі жиілік сөздіктері түзіліп, лексика, фонетика, синтаксис салаларындағы сандық зандылықтар анықталуда.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қолданбалы математика
Бірқалыпты түзусызықты қозғалыс графигі

**Бірқалыпты түзусызықты қозғалыс графигі** - көрнекілік үшін қозғалысты график көмегімен сипаттауға болады.
Бірқалыпты түзусызықты қозғалысты график түрінде бейнелеу тәсілін қарастырайық.
Бастапқы t0=0 болған мезетте дененің координатасы х0, ал кез келген t уақыт мезетіндегі координатасы х болсын. Сонда орын ауыстыру 1=х-х0 болады. Ал бірқалыпты қозғалыс кезіндегі орын ауыстыру l=v-t екені белгілі. Мұндағы жылдамдық тұрақты шама болғандықтан, бірқалыпты қозғалатын дененің орын ауыстыруы қозғалыс уақытына тура пропорционал. Осы екі өрнекті салыстыра отырып, былай жазуға болады: x-xQ=vt. Өрнектегі х0 -ді теңдіктің оң жағына шығарып, былай өрнектей аламыз: х= x0+vt. 
Бұл өрнек бірқалыпты түзусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің қозғалыс теңдеуі деп аталады. Осы теңдеуді қолдана отырып, дененің кез келген   уақыт мезетіндегі координатасын табуға болады.
Айталық, дене бірқалыпты қозғала отырып, әрбір секунд сайын 3 м аралықты жүріп өтсін.  уақыт қозғалыс басталған мезеттен есептеледі. Бұл жағдай үшін дене координатасының Уақыт қа тәуелділігі төмендегідей кесте түрінде беріледі:
Мұндай кесте арқылы біз дененің кез келген уақыт мезетіндегі орнын, яғни координатасын және оның қандай да бір орын ауыстыруға жіберген Уақытын анықтай аламыз.
Енді осы кестедегі мәліметтерді пайдаланып, дене қозғалысының графигін сызайық. Ол үшін горизонталь оське (абсциссалар осіне) өткен Уақытты, ал вертикаль оське (ординаталар осіне) дене координатасының мәндерін сәйкес масштабпен саламыз. Сонда Бұл қозғалыстың графигі түзу сызық болып шығады. Бұл бірқалыпты қозғалатын дене координатасының Уақыт қа сызықтық тәуелді екенін білдіреді. Сөйтіп, бірқалыпты тузусызықты қозғалатын дененің немесе материялық нүктенің координатасы уақыттың сызықтық функциясы болып табылады деген тұжырым жасауға болады.
Дене координатасының Уақыт қа тәуелділігі графигін дененің қозғалыс траекториясымен шатастыруға болмайды.
Координатаның уакытқа тәуелділігі графигінің кескініне қарап, қозғалыс жылдамдығы туралы да айтуға болады. График кескіні неғұрлым тік болса, жылдамдықтың да соғұрлым үлкен болатынын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Астрономия
Жалпыға бірдей және толық қарусыздандыру

**Жалпыға бірдей және толық қарусыздандыру** — кару-жарақ пен әскери күштерді жаппай тарату (иолицияның ішкі жасактарынан басқа). Әдеттес кару-жаракты кыскарту келісімі нәтижесінде іске асырылады. 1961 жылы Мак-Клоя-Зорин дсп аталатын принциптерде АҚШ пен КСРО жалпыға бірдей және толык қарусыздануды өз келіссөздерінің жоғары максаты деп атады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кезекші күштер мен құралдар

**Кезекші күштер мен құралдар** (Дежурные силы и средства) —жауынгерлік кезекшілік жүргізу үшін арнайы тағайындалған бөлімшелер, бөлімдер немесе кұрамалар. Кезекші күштер мен құралдардың құрамына қарулы күштердің әр түрінің және әскер (күш) түрлерінің әскерлері (күштері), олардың басқару пункттерінің жауынгерлік есептобы, ұрыстық қамтамасыз ету және қызмет ету құралдары кіруі мүмкін. Қорғаныста бірінші эшелондағы бөлімшеден қарсыластың тосын шабуылына және барлауына тойтарыс беру үшін кезекші атыс құралдары бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Саптық дайындық

thumb|right|250px
**Саптық дайындық** — әскери қызметшілерді тәртіпке үйрететін, олардың саптық бойын түзейтін, саптық тәсілдерді жылдам әрі дәл орындауға қалыптастыратын, ширақтыққа, ептілікке және шыдамдылыққа дағдыландыратын басты әскери пәндердің бірі.

Сонымен қатар саптық дайындық бөлімшенің саптық үйлесімділігін қалыптастырады, оларды оңай басқарылатындай және әскерлердің ұрыстық әзірлігін жоғарылатуға ықпал етеді. Ол сарбаздың және бөлімшенің табысты тактикалық дайындыгының негізі болып табылады.

Саптық дайындық элементтері тактикалық сабақтарға атыс және дене тәрбиесі дайындықтарының элементтерімен қатар енгізіледі.

Саптық дайындық төмендегі бөліктерден тұрады:

* жеке дайындық сарбаздардың қарумен және карусыз орындалатын саптық тәсілдерді үйренуі;

* сапта, ұрысқа кіру реттерінде, тізбекте (белімшенің ұрыс желісі) бірлесіп қимыл жасау үшін бөлімшені даярлау және үйлестіру;

* бөлімшелерді машиналармен қимылдарға үйрету.

Жеке саптық үйрету саптық дайындықтың негізгі түрі болып табылады, себебі жалпы бәлімшені және бөлімді үйрету мен үйлестірудің табысты болуы әрбір сарбаздың дайындық дәрежесіне байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Психологиялық соғыс

**Психологиялық соғыс**- әр түрлі әдістермен адамдарды психологиялық "өңдеу" және саяси диверсия (саяси, әскери, экономикалық қоқан-лоқкы, әр түрлі арандату, қорқыту, шектен тыс жалған информация т.б.) жүргізу. Сенімсіздік туғызуға тырысқан елдер кез келген жолмен адамдардың көңіл-күйіне, көзқарасына, сезіміне барынша теріс әсер етуге тырысып бағады. Саяси және идеологиялық диверсияларды дайындау мен іске асыруға мемлекеттердің арнайы қызметтерінің белсенді катысуы, олардың үгіт-насихат орындарымен тығыз әрекеттестігі психологиялық соғысқа тән ерекшелік болып табылады.

Тарихи жағдайларға  байланысты психологиялық соғыс әдістері өзгеріп отырады. Шындықты бұрмалау, ұлттық араздықты қоздыру, діни және басқа да ғұрыптарды өршіту жолымен іштен шалуға бағытталған Бұлдіру әрекеттерінің неғұрлым қара ниет әдістері қолданылады. Бұл мақсатта бұқаралық ақпарат құралдары, туризм, сауда, ғылым, мәдени және т.б. байланыстар түгел жұмылдырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бір өлшемді индикатор

**Бір өлшемді индикатор**— нысананың бір ғана координатасын — азимутты, қашықтықты, бағыттық бұрышты анықтауға мүмкіндік беретін, нысана белгілері бар радиолокациялық станцияның индикаторы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Келте зеңбірек

**Келте зеңбірек** (Гаубица-пушка) — құрылымы мен тактикалық-техникалык касиеттері бойынша зеңбірек пен гаубица арасындағы аралық қару болып табылатын және олардың негізгі сапалық қасиеттерін біріктіретін артиллериялық қарудың бір түрі. Келте зеңбірек тік және берік көлденең нысаналар, сондай-ақ бойтасада орналасқан нысаналарға төсей және аспандата атыс жүргізу үшін қолданылады. Келте зеңбіректің әдетте кетерілу бұрышы үлкен (65°-қа дейін) және бірнеше ауыспалы заряды болады. Оның ұңғысы зеңбірек ұңғысына қарағанада біршама қысқа болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мәнерлеп оқу

**Мәнерлеп оқу** орысша выразительное чтение — мәтінді, оның мазмұнын тыңдаушыға әсерлі етіп жеткізу үшін, ондағы сөздердің дыбыстық үйлесімін, екпінін, дауыс ырғағын, әуенін сақтап айту. Мәнерлі оқудың қажетті шарттарына дауыстың анық есітілуі, оның үнділігі, әуені, яғни дауыс күшінің, үннің биіктеуі мен төмендеуі, оку қарқынынын бірде жылдам, бірде баяулауы, лебізділігі жатады. Оқу техникасы дұрыс тыныс алуды, үннің құлаққа жағымды, сөздің, буынның ашық, айқын болуын талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Рокада

**Рокада** — ұрыс алаңындағы, майдан шебіне қатарлас өтетін жол. Байланыстың рокадалық жолдары әскердің маневр жасауы не оны ұрыста қайта топтастыру үшін, оларды материалдық және техникалық заттармен камтамасыз ету үшін, сондай-ақ ауданды, қирау аймағын және радиоактивті залалы бар жерлерді айналып өту үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Келте зеңбіректі артиллерия

**Келте зеңбіректі артиллерия** (Гаубичная артиллерия) — келте зеңбіректерден тұратын, ашық және таса нысаналарды жоюға, сондай-ақ далалық қорғаныс құрылыстарын қиратуға арналған артиллерия. Бөлек оқталатын артиллериялық атыс жүргізу арқылы маневр жасауға кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Денелердің өзара әрекеттесуі

**Денелердің өзара әрекеттесуі**-табиғатта кез келген дене міндетті түрде қандай да бір басқа денемен әрекеттеседі. Оған кез келген екі дененің соқтығысуы да, сондай-ак бір-бірімен серіппе немесе жіп арқылы байланысқан денелердің әрекеттесуі де мысал бола алады.
Денелердің қозғалысын бақылау, олардың бір-біріне әрекет етуінің екі жақты сипаты болатынын кәрсетеді. Былайша айтқанда, денелердің бір-біріне әрекет етуі өзара әрекеттесу болып табылады.
Өзара әрекеттесу - күрделі құбылыс. Біз бұл жерде күнделікті өмірде көріп жүрген өзара әрекеттесудің қарапайым мысалдарын қарастырамыз. Кейінірек, білімімізді жинақтай келе, оның күрделі түрлерін де қарастыратын боламыз.
Сонымен, мұз айдынында коньки теуіп жүрген екі баланың бірі екіншісін қолымен итеріп жіберді делік. Сол кезде олар бағыттары қарама-қарсы жаққа қарай сырғанап кететін болады.
Бұл жерде қай бала итерсе де, құбылыстың нәтижесі бірдей болады.
Екпіндеп жүгіріп келе жатқан бала ақырын жүріп келе жатқан баламен қақтығысып қалса, онда олардың қозғалыс жылдамдығы өзгереді 
Бұтақта отырған құс ұшып шығарда ол бұтақты кері итереді. Қайықта отырған адам суды ескекпен есе отырып, сумен әрекеттеседі. Соның нәтижесінде қайық ілгері қарай жылжып, су ескектің көмегімен кері серпіледі. Әдетте дене бір немесе бірнеше денемен өзара әрекеттесуге қатысады. Мысалы, адам ауыр шкафты орнынан қозғалтпақ болып итерген кезде ол жермен және шкафпен өзара әрекеттеседі. Егер дене өзара әрекеттесу кезінде жылдамдығын өзгертпесе, мысалы, тыныштық қалпын сақтаса, онда оның тағы да басқа денемен (немесе бірнеше денемен) өзара әрекеттесуін байқауға болады.
Қарастырылатын денеге басқа денелер бірлесіп әрекет етсе де дененің жылдамдығы өзгермеуі мүмкін.
Бұл келтірілген мысалдар денелердің бір-біріне ықпалы әрдайым өзара әрекеттік сипат алатынын кәрсетеді. Сондықтан бұл қарастырылған құбылыс әрекет емес өзара әрекеттесу болып табылады.
Физикада денелерді, олардың қозғалыстары мен әзара әрекеттесуін сипаттау үшін бірқатар физикалық шамалар енгізілген. Ол шамалармен физиканы одан әрі оку барысында танысатын боласыңдар.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Бірегей патрон

thumb|right|Бірегей патрон
**Бірегей патрон** — барлық элементтері оқсауытқа (гильза) бір бүтін болып біріккен патрондық (бөлінбейтін) атылу. Бірегей патрон артиллерияда, көбінесе кіші және орта калибрлі қаруларда, сондай-ак атқыш каруының барлық үлгілерінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Рокировка

**Рокировка** — армияның бірінші эшелонындағы әскерді майданның басқа бөлігіне орналастыру қажет болған жағдайда, майдан шебіне қайта топтастыру. Рокировканың мәні көрші бөлімдер (қурамалар) алабын кеңейту, көршілерімен алмастыру жолымен бөлімдерді майданнан алып шығып, майданмен қатар түрде қанталдай ілгерілей алатындай етіп тылға қарай бұру; осы міндетті жаңа аудандарға шыға отырып орындау.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Саптық есептоп

**Саптық есептоп** — құрама командалар жасақтау барысында әскери қызметшілерді бөлімшелерге белу (есептеу).

Саптық есептоп үшін әскери қызметшілер екі қатарға сапка тұрады да, ретпен саналады, содан соң ротаға, взводқа, бөлімге бөлініп, ол белімшелердін командирлері тағайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бейсаналық

thumb|right|300px|Cаналылық, санасыздық және бейсаналық: Id, Ego және Superego
**Бейсана** () — саналы адам мінез-құлқындағы сананың қатысуынсыз, ойламай, дағдыға айналған қасиет арқылы әрекет жасау.

Фрейд концепциясындағы психикалық энергияны білдіретін ұғым. Бейсаналық адам мен жануарлар арасындағы ұксастықты, туыстықты аңғартады. *Бейсана - санасыз акт адамның жан дүниесінде санадан тыс атқарлатын әрекет. Бейсана әрекетке адам мән бере қоймайды. Бейсана субъект өзіне әсер бар екенін есеп бере алмайтын шынайы құбыстың ықпалымен болатын психикалық үрдістер актілер мен күйлер жиынтығы немесе психикалық бейнелеудің формасы. Бейсананың санадан айырмашылығы бейнесаны ырықты бақылау және ондай әрекеттерде бағалау мүмкін емес. Бейсаналықта өткен қазіргі және болашақ жай бірігіп бір психикалық актінде іске асады (мысалы түс көруде). Бейнесалық балада ертеректе болатын (таным әрекетінде) ойлауында интуициясында аффектісінде үрейленгенде түстерінде гипноздық жағдайда көрініс береді. Бейсаналы құбылыстарды психоанализ бағытымен түсіндіруге әрекеттеніп З.Фрейд "бейсаналықты динамикалық ығыстыру" терминін ғылымға енгізді. Ол бейсаналықта әлеуметтік нормалардың талабына байланысты іске аспаған әуесқойылық пен құштарлықтар болады деп түсінген. Психологияда бейсаналықты зерттеуге қазіргі кезде көп  көңіл бөлінуде. 

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Сана философиясы
Кеме авиациясы

**Кеме авиациясы** () — әскери-теңіз флоты авиациясының (әскери-теңіз күшінің) кемелерінде және қосымша кемелерде орналасатын ұшақтар мен тікұшақтар. 

Кеме авиациясының негізгі бөлігін ұшуға арналған палубасы бар кемелерде орналасқан авиациялар (мысалы, авианосецгер, қайыққа қарсы крейсерлер) құрайды, олар авианосецті немесе палубалық авиация деп аталады. Кеме авиациясының басқа бөлімдерінің құрамына ұшуға немесе қонуға арналған палубасы жоқ кемелерден ұшуға бейімделген немесе солай арнайы жасалған ұшақтар мен тікұшақтардың әр түрлі типтері кіреді. Кеме авиациясының құрамында тік ұшатын және қонатын ұшақтар немесе ұшу мен қонуда қашықтығы мен екпіні қысқартылған ұшақтар пайдаланыла алады. Кеме авиациясы әдетте, жағада орналасқан авиация жете алмайтын теңіздің (мұхиттың) алыс аудандарында колданылады. Кеме авиациясының негізгі міндеттері карсыластың теңіздегі су үстіңдегі кемелері мен су асты қайықтарын (сүңгуір) іздеу және жою, өз кемелерін әуе шабуылынан және сүңгуір қайықтардан қорғау, әуе десанттарын (тікұшақтардан) түсіру, десанттарды түсіргенде және олар жағада әрекет еткенде әскерлерді, оның ішінде теңіз жаяу әскерін қолдау, теңізде барлау жүргізу, миналарды тралдау (сүзіп алу), теңіздегі адамдарды іздеу және құтқару және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Авиация
Мәскеу фонология мектебі

**Мәскеу фонология мектебі** орысша Московская фонологическая школа — тілдің дыбыстық деңгейін зерттеудегі бағыт. Мәскеу фонология мектебінің теориялық негізі — фонема туралы ілім. Тілдің фонемалық кұрамын анықтауда морфологиялық критерийлерді пайдалану қажеттігі оның ен басты қағидасы болып табылады (Ленинград фонология мектебінен айырмасы осында). Әр түрлі дыбыстарды бір фонемаға жатқызу үшін дыбыстар фонетикалық орнына қарай өзара алмасып, белгілі бір морфема кұрамында алатын орны белгілі болуы тиіс. Мәселен, орыс тіліндегі с фонемасы бірде с (с отцом), бірдез(з братом), бірде ж (ж женой), бірде ш (ш шурином) т.б. түрінде беріледі. Мәскеу фонология мектебі сөйлеу үстінде дыбыстарды қолданудың позициялық теориясын жан-жақты талдаған. Позициялық алмасулар фонетикалық және морфологиялық позициялар арқылы іске асырылады. Фонетикалык позицияларда фонеманы жасайтын дыбыстар алмасса, морфологиялық позицияларда морфеманы жасайтын дыбыстар алмасады.
Фонеманы талдаудағы негізгі қағидаларды Мәскеу фонология мектебі екпін, тон, интонация, сингармонизм т.б. супер сегменттік құбылыстарды зерттеуде пайдаланады.
Мәскеу фонология мектебінің идеялары жазу теорияларын (графика мен орфографияны) жасауда, әліпби түзуде, практикалык транскрипция мен транслитерацияда, тарихи фонетика, диалектология, геогра- фиялыклингвистикада, шеттілдерді окытуда колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Абрикосов тәсілі

**Абрикосов тәсілі (методы) :**
#	Мүрдені сақтау (бальзамдау) әдісі : мүрде тамырларын формалин - глицерин қоспасымен толтырып, кейін мүрденің өзін сол қоспада ұстау.
#	Мүрдені ашып көру әдісі:анатомиялы-физиологиялық жүйе құрайтын мүшелер комплекстерін (мойын-кеуде мүшелерінің комплексі,бауыр, асқазан және ұлтабар, бүйректер, несеп бөлу жолдары мен жыныс мүшелері, ми мен жұлын) жекелеп бөлу. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Саптық жарғы

**[[Саптық дайындық|Саптық жарғы]]** — бөлім мен бөлімшелердің жаяу немесе машинамен жүргендегі сaп тәртібін белгілейтін жарғы. Бұл жарғыда жауынгерлердің саптағы міндеттері, оны орындау тәсілдері, әскери сәлем беру тәртіптері баяндалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кеме десанты

**Кеме десанты** (Корабельный деcант) — кеме кестесінде қарастырылған әскери бөлім. Жеке нысаналарды алу немесе талқандап жою, Құрлықтағы әскермен байланыс орнату мақсатында жағалауға кемелік жүзу жабдықтарымен қондырылатын кеменің штаттағы жеке құрамынан құрылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери-теңіз флоты
Шұңқырлы бедер

**Шұңқырлы бедер** - Орта Азияның құмды шелдерінде, әсіресе тау баурайындағы аудандарда таралған шағылды бедердің бір түрі. Құм ықтасын тау етектерін желдің ұңғылауынан пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Рота

**Рота** — мотоатқыштар, жаяу әскер, танк, әуе десанты, инженерлік автомобильдік байланыс, т.б. әскери бөлімше. Рота бірнеше взводтан құралады және ол батальон құрамына кіреді.
## Рота пулеметі
**Рота пулеметі** (Ротный пулемет) —	жақын және алыс қашықтықтағы (1000 м-ге дейін) топтанған және жекеленген маңызды нысаналарды жоюға арналған мотоатқыштар бөлімшесінің күшті атыс құралы. Пулеметтің ұрыстық ату жылдамдығы минутына 250-ге дейін жетеді.
## Ротаның тірек пункті
**Ротаның тірек пункті** (Онорный пункт роты) — рота қорғап тұратын жер бөлігі. Ол батальонның қорғаныс ауданының бір белігі. Ротаның тірек пункті айналма қорғанысқа, әсіресе, қарсыластардың танкілеріне қарсы күрес жүргізу үшін дайындалады және мұқият бүркеледі. Ротаның тірек пункті взодтардың тірек пункттерінен және берілген құралдар позицияларынан тұрады.
## Ротаның тірек пунктінің сызбасы
**Ротаның тірек пунктінің сызбасы** (Схема опорного пункта роты) —	қорғаныста рота командирі жасайтын графикалық құжат. Онда: бағдар мен оларға дейінгі қашықтық, бақыланған қарсыластың жағдайы, взводтың тірек пунктері, олардың атыс жолақтары мен қосымша атыс секторлары, танкілер, сауытты транспортерлар, танкіге қарсы құралдар мен зеңбіректер, олардың негізгі және қосалқы атыс позициясындағы атқылау секторлары, рота мен әр взводтың атысты шоғырландыру учаскесі, бөгеністер, қорғаныс құрылымдары мен тасалар, рота командирінің орны көрсетіледі. Танкі ротасынын тірек пунктінің сызбасында мотоатқыштар бөлімшелерінің позициясы да көрсетіледі. Ротаның тірек пунктінің сызбасы масштабпен жасалады және белдеулерге бағдарланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Абсолюттік

**Абсолюттік** (*Absolutus* - шартсыз, абсолюттік)- абсолюттік. Шартсыздықтың философиялық категориясы. Медицииалық практикада шегіне жеткен қалтқысыз күйлерді сипаттау үшін қолданылады. Мысалы: тас соқыр, керең құлақ және т.б. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Кеме жаттығулары

**Кеме жаттығулары**(Корабельные учения) — кемедегі жеке құрамның жауынгерлік дайындығының негізгі түрлерінің бірі. Кеме жаттығулары кезінде жауынгерлік пәстағы кеме жеке құрамының машықтары, бөлімшелер мен кемелердің ісқимыл үйлесімі жетілдіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кеме жүргізу

**Кеме жүргізу** (Кораблевождение) — кеменің жүзу қауіпсіздігі мәселелерін практикалык түрғыда шешу мен маневр жасауын зерттейтін қолданбалы ғылым. Оның құрамына навигация, теңізде жүзу астрономиясы, маневр жасау, кеме жүргізудің техникалық құралдары, гидрометеорология, жүзу құралдары секілді бірқатар пәндер кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиация деңгейi

**Радиация деңгейi** — радиоактивті сәулелердің қарқындылығы, зақымданған өңірде болған уақыт өлшемі ішінде адамның алуы мүмкін мөлшер шамасы. Жердің радиоактивті заттармен зақымдануы ренттен сағатпен ("Р/с") өлшенеді. Заттардың, техниканың, адам терісінің радиоактивтік заттармен зақымдануы миллиренттен/сағатпен ("мР/с") әлшенеді. Гамма-сәулелер дозасын өлшеу үшін дозиметрлік және ренттенометрлік аспаптар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жанармай қоры

**Жанармай қоры** 
# отынға (жанармайға) қажеттілікті және онымен қамтамасыз етуді есептеудің есептік-жабдықтау бірлігі. Ұшақ, тікұшақ, танк, кемелер үшін жанармай қоры — отындық жүйеге енетін немесе онымен конструкциялы түрде байланысқан бактарға (цистерна)ларға сиятын отынның (жанармай) жиынтық мөлшері; дөңгелекті техника (автомобиль, БТР және т.б.) үшін белгіленген қашықтықтағы машиналардың жанармай қорын қамтамасыз ететін отын (жанармай) мөлшері; 
# автомобиль, ұшақ, танк, басқа да әскери техникалар мен кеме цистерналарын отынмен (жанармаймен) толтыру процесі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Әскери іс
Шхерлер

thumb|Шхерлер
**Шхерлер** (шведше: skar) - плейстоцен мұз басу атыраптарындағы тілімделген теңіз жағаларына таяу орналасқан шағын жартасты аралдар. Олар қазіргі кезде жартылай су астында қалған қойтастар, ежелгі друмлиндер, камалар, оздар. Финляндияның, Швецияның, Исландияның, Канаданың, Норвегияның теңіз жағаларында таралған.
## Дереккөздер


Шхер

Санат:География және геодезия
Кеме иммунитеті

**Кеме иммунитеті** (Иммунитет корабля) — халықаралық құқықта мемлекеттік кемелердің дербес құқықтылығы, олардың шетел мемлекеттерінің юрисдикциясынан жартылай немесе толығынан босатылуы. Мемлекеттік тәуелсіздік принципінен туындайды. Толық иммунитеттті соғыс кемелері, сондай-ақ бортында мемлекет немесе үкімет басшылары бар кемелер пайдалана алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Социологиядағы биологиялық мектеп

**Социологиядағы биологиялық мектеп** - 19 ғ. Екінші жартысымен 20 ғ. басындағы социологиядағы ағым. Осы ағымның өкілдері қоғамның дамуы және адамның әлеуметтік іс-әрекеті адамдардын табиғи, антропологиялық қасиеттеріне тәуелді деп біледі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Радиация дозасы

**Радиация дозасы** — өткір радиацияның атомдар орталығын иондандыру дәрежесі. Ол рентгенмен (Р) бейнеленеді. Радиация дозасының мөлшері өткіш радиацияның және т.б. радиоактивті сәулелендірудің зақымдау әрекетін сипаттайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бірлесіп ату

**Бірлесіп ату** — қарсыласты түрлі атыс кұралдарынан немесе бөлімшелермен (бөлімдермен) келісе отырып ату. Олар нысананы өзара бөлісіп алады, атысты жүргізу уақыты мен бір ізділігі анықталады. Сондай-ақ, маңызды нысаналарды ату үшін олардың атысы шоғырландырылады (орталықтандырылады). Әскерлердің мақсатына, шептеріне, бағыттарына және уақытына қарай ұйымдастырылады. Бірлесіп атуды қамтамасыз ету үшін жергілікті заттардың бірыңғай шартты атаулары, бірыңғай бағдарлар, өзара нысана көрсету тәсілдері, шакыру, атысты басқа жаққа аудару және тоқтату, өз әскерлерін тану және олар қол жеткізген шептерді белгілеу сигналдары айкындалады. Әскерлердің ұрыс кезінде атыс кұралдарын орналастырғанда, әсіресе, қорғаныста олардың бірлесіп ату мүмкіндіктері карастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Терминология
Абу-Мук

**Абу-Мук** клиникасы жел шешек ауруына ұқсас, Орталық Африкада кездесетін жұқпалы ауру. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Кемелер дәрежесі

**Кемелер дәрежесі** () — кемелерді тактикалық, техникалық элементтеріне, қарулануына және судағы салмағына байланысты саралау.

Әскери-теңіз флотында кемелер 4 дәрежеге бөлінеді. Бірінші дәрежелі кемелерге авианосецтер, салалық кемелер, крейсерлер, үлкен сүңгуір қайықтардың кейбір түрлері жатады; екінші дәрежеліге — эскадралық, миналы кемелер, канонер қайықтары, үлкен және орташа сүңгуір қайықтар жатады; үшінші дәрежеліге — күзет кемелері, тралшылар, кіші сүңгуір қайықтар, қайыққа қарсы қорғаныс кемелері, төртінші дәрежеліге — торпедалық катерлер, сауытты катерлер, кайыққа қарсы қорғаныс кемелерінің кіші түрлері, тралшы катерлер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Кемелер
Радиацияға қарсы қорғаныш

**Радиацияға қарсы қорғаныш**  — жеке құрамға, радиоэлектронды жабдық пен оптикалық жүйелерге радиация әсерін бәсендету мақсатында жүргізілетін қорғаныс. Ол байланыс өзегін, окоптар мен паналарды дайындаумен және пайдаланумен, сондай-ақ ион сәулелерінен қорғанысы бар әскери техниканы шығарумен жетілдіріледі. Әр объектінің радиацияға қарсы қорғанышы сәулеленуді бәсеңдету коэффициентімен бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Саптық машиналар

right|200px
**Саптық машиналар** — құрамына автомобильдер, шынжыр табанды және дөңгелекті тартқыштар, транспортерлер мен тракторлар, әскерлік автотрактор кіретін техникалық машиналарының бір тобы.right|200px Оған жеке құрамды, әр түрлі қару-жарактарды есептобымен бірге, сондай-ақ, оқ-дәрі, әскери-техникалық және басқа табельдік заттарды тасымалдауға арналған машиналар, басқаруды қамтамасыз ететін, әскерді ұрыстық және техникалық жағынан қамтамасыз ететін арнайы машиналар; саптық бөлімшелердің жеңіл автомобильдері; ұшақтарды аэродромдардан тіркеуге алатын тартқыштар, зақымданған танкілерді, тартқыштар мен автомобильдерді эвакуациялайтын шынжыр табанды тарткыштар мен тракторлар, арнайы жабдықтар мен тракторлар кіреді.

Саптық машиналар тобына жақсы, техникалық ақауы жоқ машиналар бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кемелер құрамасы

**Кемелер құрамасы** (Соединение кораблей) — ортақ әскери міндеттерді орындау мен белгілі бір мақсаттағы әскери дайындық үшін ортақ басшылыққа біріккен әскери кемелер тобы. Кемелер құрамасы бірыңғай кемелерден тұратын біртектес, әр түрлі кемелерден тұратын әртектес, сондай-ақ уакытша, және тұрақты болып бөлінеді. Мақсатына және әскери мүмкіндігіне карай ӘТФ Кемелер құрамасы тактикалық, жоғары тактикалық және оперативті-тактикалық құрамдарға бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Варваризм

**Варваризм** (  ) - белгілі бір тілдің қалыптасқан нормаларына кіріспейтін, ондағы сөзжасам, сөз түрлендіру, сөз тіркестіру заңдарына сәйкеспейтін, зәрушілігі шамалы бөтен тілдің сөздері мен сөз қолданыстары. 
Варваризм - фонетикалық жатық дыбысталудан өтпеген, тіл тұтынушыларға бөтендік, өгейлік ретінде сезілгенмен көбірек қолданылатын, алайда тілдің лексикалық жүйесіне енбеген шет елдік сөз немесе сөз тіркесі.
 

Варваризм бөтен елдердің өмірі мен тұрмыс-салтындағы ерекшелігін суреттеуде қолданылады. Мысалы: Саметтің "яханнанына " Васяның "Хендехох! " дегені араласа шықты.  -  Нама боп кетті бу (Ғ. Мүсірепов).

Варваризмдің пайда болуы кірме сөздермен байланысты. Басқа тілден ауысқан кірме сөздер кабылдаушы тілде алғашында өздерінін шет тілдік сипатын сақтаған кірме элементтер ретінде қолданылады, ал кейін олар бөтен тілдің сипатын сақтап қолданылған жағдайда варваризм деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жанармай құюшы ұшақ

нобай|Илюшин Ил-78 жанармай құюшы ұшағы(екі иілгіш жанармай құю түтіктерімен) және екі Су-24 майдандық бомбалаушылары
**Жанармай құюшы ұшақ** — әуедегі әскери ұшақтарды отынмен жабдыктауға арналған ұшақ. Май құюшы ұшақ қосымша отын багымен, шығырмен, иілгіш түтікпен (немесе катты телескоптық құбырмен) жабдықталады. АҚШ ӘӘК-нің реактивті Жанармай құюшы ұшақтары 1 минутта ұшақка 3400 литр отын (10.000 метр биіктікте) құя алады. Жалпы отын қоры 118.000 литр дейін. Әскери ұшақтарға әуеде жанармай құю олардың ұшу қашыктығы мен ұзақтығын әлдеқайда арттырады.

## Дереккөздер


Санат:Ұшақтар
Санат:Әскери техника
Радиацияға қарсы препараттар

**Радиацияға қарсы препараттар** — адам ағзасына радиактивтік сәулеленудің зиянды әсер ету деңгейін төмендету үшін қолданылатын медициналық және химиялық препараттар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кемелер сапы

**Кемелер сапы** (Строй кораблей) — бірге жүзу мен маневр жасау барысында кемелердің өзара біркелкі ара қашықтықта орналасуы. Мынадай Кемелер сапы бар: кильватер сапы — әрбір кеме алдынғының кильватерлік ағынымен жүзеді (бірінің артынан бірі); маңдайшеп сапы — кемелер маңдайшепте бір сызықтың бойында орналасады; кемерленген caп — кемелер белгіленген кашықтықта оңға не солға шығып қозғалады; пеленга сапы — кемелер теңестіруші кемемен салыстырғанда белгілі бір пеленгіде (0-ден 180°-қа дейінгі бұрышта) орңаласады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фенхель

thumb|right
**Фенхель** (арамсарбас) — жемісі аспаздықта қолданылатын өсімдік. Жемісі жағымды хош иісімен, тәттілеу дәмімен адамның тәбетін ашады және ас қорытуды жақсартады. Фенхель жапырақтарын дәм беру үшін көжелерге, соустарға және салаттарға қосады. Ұнталған жемісін қуырылған етке себеді. Жемісінен өсімдік майын алады, оларды кондитер өнімдерін және ликер дайындауда пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Мәскеу Фортунатов мектебі

**Мәскеу Фортунатов мектебі** (Мәскеу лингвистикалық мектебі, "формалды" лингвистикалық мектеп) орыс. Московская фортунатовская школа (Московская лингвистическая школа, "формальная" лингвистическая школа) —Ф. Фортунатовтың ғылыми және оқытушылық кызметінің нәтижесінде Мәскеу университетінде 1876—1902 жылдары қалыптасқан бағыт. Тілді жан-жақты зерттеу үшін, жас грамматиктердін психологизміне тілдің өзіндік "формалды" критерийлерін қарсы қойғандықтан, кейде Мәскеу Фортунатов мектебін "формалды" мектеп деп атайды, өйткені ол 19 ғасыр аяғында психология (морфологияда), физиология (фонетикада), логика (синтаксисте), халық тарихына (лексикологияда) көңіл бөлді.
Мәскеу Фортунатов мектебі тіл табиғатының тұтастығына сай тіл білімінің бірлігі мен тұтастығын түсінуде манызды үлес қосты. Лингвистикалық талдаудың жетілдірілген әдіс-тәсілдерін анықтады. Фортунатовтын шәкірттері —А. А. Шахматов, М. М. Покровский, Д. Н. Ушаков, Н. Н. Дурново, А. М. Пешковский, В. К. Горжезинский т.б., шетелдік ғалымдар О. Брок, А. Белич, Э. Бернекерт.б.
Фортунатов — үнді еуропалык компаративист, славян, үнді, литва т.б. Еуропа тілдерінің зерттеушісі, салыстырмалы-тарихи фонетика, акцентология, палеография, орфография, теориялық грамматика салаларының маманы. Фортунатов үнді еуропа тілдерінің жүйелі салыстырмалы-тарихи грамматикаларын жасауда жетекші рөл атқарды. Ол тілге жүйе тұрғысында қарап, тілдің синхрониялык және диахрониялық жағын, осы күнгі нақты және кайта жаңартылатын фактілерін қатан түрде жіктей отырып, халықтын сөйлеу тілінің мәліметтерін жоғары бағалады. Фортунатов идеясын дамыта отырып, оның шәкірттері праславян және көне орыс тілдерін кайта жаңартуда үздік табыстарға жетті. Фортунатов шәкірттері праславян акцентологиясының (Шахматов, М. Г. Долобко), морфологиясының (Поржезинский, А. А. Ляпунов), лексикологиясының (Бернекер), халықтың сөйлеу тілінің (Шахматов) негізін салды. Сөз тіркестерінің формасы мен мүшелерінің өзара байланысу тәсілдері туралы Фортунатов ілімі синтаксистің негізіне жатты, орыс тілі материалдарына сүйеніп, Шахматов, Пешковский, М. Н. Петерсон т.б. оның теориялық негізін жасады.
Фортунатовтың орыс және славян тілдерінің материалдары негізінде жасалып танылған идеялары мен әдістері финн-угор тіл білімі (Д. В. Бубрик), түркология (Н. К. Дмитриев т.б.), Кавказ тілдері (Н. Ф. Яковлев т. б.), германистикада (А. И. Смирницкий т.б.) қолданыс тапты. Мәскеу Фортунатов мектебінің іргелі қағидалары Прага лингвистикалық мектебі мен Копенгаген лингвистикалық үйірмесінің тілдік концепцияларын жасауда елеулі рөл атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Рұқсаттама

**Рұқсаттама** ()
# жауап ретінде айтумен қатар әз әскери қызметкерлерін тану құралы болып келетін құпия сөз. Әр тәулікке тағайындалады және командирлер мен күзеттік қорғаныс пен барлау бөлімшелерінің барлық жеке құрамына, ал жеке орналасқан бөлімшелердің қарауылдық қызмет атқару барысында патрульдеу тәсілімен патрульдеушілердің өз бетінше ауысымы үшін ауызша хабарланады. Шекара әскерлерінде рұқсаттама шекара нарядтарына, сонымен қатар тексеруші тұлғаларға мемлекеттік шекараны қорғауға тапсырмаларды беру кезінде хабарланады. Әскери бөлімдерде рұқсаттаманы бекіту штабтың, ал жеке орналасқан бөлімшелерде кезекшінің қызметі болып келеді. Рұқсаттама ретінде беретін жауаптың әрпінен басталатын қару-жарақ, әскери техника немесе әскери жарақтар заттарының атаулары болады (мысалы, рұқсаттама "Ракета", жауап "Рига"). Рұқсаттама түнде күзету сызығы мен орналасуы бойынша келесі бөлімшелерден әткен тұлғалардан сұралады. 
# тұлғасын растайтын және рұқсаттамалық тәртіп бекітілген әскери бөлім, күзетілетін объект, мекеме, әскери орындарының аумағына кіру құқығын беретін құжат. Рұқсаттаманың бір жолғы, уақытша, тұрақты, автомашиналардың жүруіне, парадтарға және т.б. арналған мүліктік (мүлікті шығару үшін) түрлері болады. Тұрақты рұқсаттаманың үлгілері бақылап-өткізу пунктерінің (БӨП) кезекшілерінде болады. Бір жолғы рұқсаттамалар әскери бөлім командирімен бекітілген тұлғалардын рұқсатымен БӨП бойынша кезекшімен, сонымен қатар бөлім бойынша кезекшінің үкімімен беріледі. Бір жолғы және уақытша берілген рұқсаттама тұлғаны расттайтын құжаттарды (төлқұжат, жеке куәлік және т.б.) көрсеткенде ғана жарамды болады.

## Дереккөздер


Санат:Құжаттар
Кемелерге айлақсыз жанармай құю

**Кемелерге айлақсыз жанармай құю** (Беспричальная заправка кораблей) — рейдтегі кемелерге айлаққа және қабырғаға жақындатпай жанармай немесе су құю тәсілі. Жарақталмаған жағдайларда, айлақтық құрылыстар болмаған кезде, сондай-ақ тым көп жауын-шашын кесірінен кеме жағаға жақындай алмаған кезде колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бірінші класты аэродром

thumb|right|Непалдағы аэродром
**Бірінші класты аэродром** — алыс авиацияның бөлімдерін орналастыруға арналған аэродром. Мұндай аэродромның жасанды ұшып-қону жолағының өлшемі 2500 х 80м (кауіпсіздіісгің шеткі жолақтарын коса есептегенде 3300 м және одан да артық).

## Дереккөздер


Санат:Аэродромдар
Агастрия

**Агастрия** (*а+ gaster,* , а+ асқазан, агастрия)- агастрия. Іш қабырғасының жоғарғы бөлігі мен іш қуысының жоғарғы жартысында орналасқан мүшелердің болмауы: даму кемістігі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тәртіптік жарғы

**Тәртіптік жарғы** (Дисциплинарный устав) — онда әскери тәртіптің мәні мен негізгі талаптары, марапаттау және жазалау шаралары, командирлер мен басшы адамдардың құқығы, жауынгерлерден түскен шағымдар мен өтініштер және оларды карау тәртібі баяндалған кұжат.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиациядан және химиядан қорғау қызметі

**Радиациядан және химиядан қорғау қызметі** - химиялық лабораториялар және басқа да арнаулы мекемелер кіретін қызмет түрі. 

Халықты сумен жабдықтау көздерін, азық-түлік пен жем-шөпті радиоактивті және улағыш заттардан қорғау жөніндегі шараларды талдап-белгілеп жүзеге асырады: АҚ жасақтарын, радиациядан және химиядан қорғау мекемелерін ұйымдастырады және дайындайды; жеке қорғаныс құралдары мен арнаулы техниканың жай-күйін бақылайды; радиациялық және химиялық бақылау постыларын ұйымдастырады; адам құрамын дозиметрлік бақылауды жүзеге асырады; радиоактивті және химиялық зақым зардаптарын жою жөнінде шаралар жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қауіпсіздік
Санат:Мекемелер
Құдайіздеушілік

**Құдайіздеушілік** - Ресейдегі діни-философиялық ағым. Олардың өкілдері - Н. Бердяев, С. Булгаков, Д. Философов және т.б. православияны сынап халыққа жаңа діни сананы кіргізуге талаптанған.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Агенезия

**Агенезия** (*Agenisia*, тегі жоқтық- ұрықтану жоқ)- агенезия. Кей мүше бөлігінің, түгел мүшенің, дене бөлігінің іштен туа болмауы.
## Қараңыз
Аплазия  
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Физ

**Физ** — көпіршікті ішімдік, коллинзден айырмашылығы оны дайындау кезінде кез келген компонента қосуға болады. Газды судың орнына шампан шарабын қосады. Физді жұмыртқамен немесе ақуызы мен сарыуызын жекелей қосып береді. Стақанның 1/2 бөлігіне мұз кесектерін салады. Екі түтікше беріледі.
## Дереккөздер
Кемелерден басқарылатын зымырандар

**Кемелерден басқарылатын зымырандар** () — бұл зымырандар су үстіндегі, әуедегі, жағадағы және жердегі нысаналарды жоюға қолданылады.

Соғыс кемелеріндегі зымырандар "Кеме-Әуе", "Кеме-Жер" және "Кеме-Кеме" болып әр түрлі кластарға белінеді. "Кеме — Әуе" класты ракеталар кемеден әуедегі нысаналарды жоюға қолданылады. "Кеме-Жер" класты баллистикалық және қанатты соғыс ракеталары сүңгуір қайықтардан және су үстіндегі кемелерден ұшырылады. Олар қарсыластың жағадағы тактикалық және оперативті-стратегиялық объектілерін қиратуға арналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери техника
Санат:Зымырандар
Радиациядан қорғайтын паналау орындары

**Радиациядан қорғайтын паналау орындары**— жер радиоактивтік заттармен зақымданған кезде адамдарды иондаушы сәулелердің, жарық импульсінің, өткір радиацияның әсерінен, ішінара химиялық және радиоактивтік заттардан, биологиялық құралдардан және соққы толқынының әсерінен қорғайтын орын.

Радиациядан қорғайтын паналау орындарының қорғағыштық қасиеттері радиация дозасының әлсіреу кәэффициентімен анықталады. Қорғағыштық қасиеттері жағынан радиациядан қорғайтын паналау орындары 50-ден 200ге дейінгі қорғау коэффициентіне қарай топтарға бөлінеді. Радиациядан қорғайтын паналау орындары ретінде ең алдымен үй астындағы подвалда, ұралар және басқа жер асты жайлары пайдаланылып, олар радиациядан қорғайтын паналау орындарына койылатын талаптарға сай жабдықталуға тиіс. Олар радиациядан қорғайтын паналау орындарына бейімделіп жасалады: терезе ойықтары бітеліп, төбесіне және қабырғаларына топырақ қабаты төгіледі, ауа тарту және ауа шығару желдеткіштері орнатылып, жылу және су жүретін құбырлардың ішке енгізілген жерлері, есік ойықтары ауа кірмейтіндей етіп бітеледі. Жылу, сумен қамтамасыз ету, электр жарығы — инженерлік-коммунақалық тораптардан, ал авариялық жарық беру — аккумуляторлардан немесе электршамдардан беріледі.

Санитариялық торап бір-екі ойығы және ауа тартатын желдеткіш тесігі бар қоқыс төгілетін шұңқыр түрінде жасалады. Су құбыры жоқ кезде әр адамға тәулігіне 2 л. есебімен ауыз суға арналған тасымалданатын бактар орнату карастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тәуекел

**Тәуекел** (Риск;  қауіп) — жүзеге асырмақ іс-шаралардың сәтсіз болып шығуының ықтимал қаупі, осындай қауіпке байланысты іс-шаралардың ездері. «Әйтеуір бір сәті болар» дегенге негізделген көзжұмбай тәуекел және әбден ойластырылған, сәтті болады деген сенімге негізделген нартәуекел ден сараланады. «Тәуекел» термині ойындар теориясы мен шешімдер белгілеу теориясында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сақтық күзет

**Сақтық күзет** (Сторожевое охранение) — қарсыластардың жер үсті шабуылынан қорғану мақсатында, орналасқан жерде ұйымдастырылатын әскер күзетінің бір түрі. Сақтық күзет органдары: күзет жасағы,күзет заставасы және күзет посты. Сақтық күзетінің негізгі міндеті — қарсыласты дер кезінде байқау, күзететін әскерге ол жөнінде ескерту, олардың жазылуы мен ұрысқа кіруін қамтамасыз ету. Сақтық күзетіне тағайындалған бөлімшелерге (күзет жасақтары мен заставаларына) қорғаныс жолағы белгіленеді, қарсыластардың шабуылына қарсы тұру үшін бекініс орны дайындалады.
## Сақшы
**Сақшы** (Часовой) — өзіне тапсырылған постыны күзету және қорғау жөніндегі жауынгерлік міндетті орындайтын қарулы күзетші. Қарулы күштердің гарнизондық және күзет қызметінің жарғысына сәйкес ол тек күзет бастығына, оның көмекшісіне және күзетшілерді бөлуші әскери қызметкерге бағынады. Сақшының қызметіне байланысты қойған талабы бұлжытпай орындалады. Жарғы талаптарына сай ол тиісті жағдайда күзет орнына қауіп төнсе, қару қолдануға ерікті. Сақшының күзет орнын тастап кетуіне, күзетте тұрғанда ұйықтауына, отыруына, біреумен сөйлесуіне, тамақ ішіп, шылым шегуіне, көңілін басқа жайттарға аударуына болмайды. Сақшы тек қарауыл бастығының, оның көмекшісінің, өзінің жұмысқа тартушысының және тексеруге келген адамдардың сұрақтарына ғана жауап беруі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фиксы

**Фиксы** ( - жылдам дайындау) — коблер тәрізді коктейль. XIX ғасырдың ортасынан бастап коллинз стақанымен порциясы 150 мл етіп береді. Жалпы дайындау технологиясы коблердікіндей, бірақ жемістермен емес лимон баданасымен әшекейлейді.
## Дереккөздер
Мәтінді автоматты өңдеу

**Мәтінді автоматты өңдеу** орысша автоматическая обработка текста — ЭЕМ көмегімен жасанды немесе табиғи тілде мәтінді өзгерту. Мәтінді автоматты өңдеудін қолданбалы және теориялық жүйесі 20 ғасыр 50 жылы (АҚШ, КСРО, Франция, ГФРт.б.) жасала бастады да, жүйелі бағдарламаландыру, баспа ісі және есептемелі тіл білімі сияқты бірнешесалададамыды. Жүйелі бағдарламаландырудын мақсаты — ЭЕМ қызметін қамтамасыз ететін бағдарлама жасау. Баспа ісіндегі мәтінді автоматты өңдеу редакциялық-баспа процесін автоматтандыру бағыттарының бірі болып табылады. Бүл салаларда "Мәтінді автоматты өңдеу" термині неғұрлым тар мағынада, әдетте форманы өзгерту мағынасында қолданылады. Есептемелі тіл білімі неғұрлым кең мағынада мәтінді тілдік тұрғыда автоматты талдау, жинақтаумен және табиғи тілде ЭЕМ-мен жұмыс істеу жайымен шұғылданады.
Мақсатына қарай мәтінді автоматты өңдеу бірнеше түрге бөлінеді: автоматтандырылған редакциялау, онда ЭЕМ есінде сақталған мәтінге түзетулер енгізіп, оны толықтырып өзгертуге болады; мәтінді форматтау, онда ЭЕМ баспасы үшін тақырыптарды белгілеу, қажет форматқа сай кітап беттері мен жолдарын, мәтін бөлімдерін калыптастыру іске асырылады; автоматты әріп теру мен верстка жасау процесінде ЭЕМ-ге енгізілген мәтін полиграфия жаб- дыктары арқылы кайта жаңғыртылып, түсінік түрінде өзгереді. Лексикографиялық өндеуде мәтін лексикографиялық түсінік түрінде өзгеріп, ондағы әрбір сөз колданыска сөздікте берілетін хабар сәйкестендіріліп отырады.
Мәтінді автоматты өңдеуде мәтіннің лексика-морфологиялык, синтаксистік және семантикалық түсініктері өзгеріп отырады. Ал мәтінді автоматты жинақтауда өзгеру, керісінше, семантикалық, синтаксистік, лексика-морфологиялыктүсініктер арқылы мәтіннің өзіне бағытталады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Бітімгер

**Бітімгер** ( франц. *раrler* — сөйлеу) — соғысушылардың бір жағы екінші жақпен келіссөз жүргізуге өкілеттік берген ресми тұлға. Бітімгер жіберу — ерте заманнан келе жатқан әдет-ғұрып. Бітімгердің құқықтық мәртебесі құрылықтағы соғыстың заңдары мен ғұрыптары туралы 4-ші Гаага конвенциясының Қосымшасында анықталған. Бітімгер ақ ту ұстауға міндетті. Бітімгер және оны қостаушы кернейші (барабаншы), аудармашы және ту ұстаушы адам кол сұғылмастық құқығыла ие.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жандырғыш оқ-дәрі әсері

**Жандырғыш оқ-дәрі әсері** — түтандыру (жандыру) мақсатында колданылатыи оқ-дәріден туындаған әсер. Негізгі мақсаттағы ок,-дәрілердің түрлі деңгейде осындай әсері болғанымен, сенімді тұтандыру мақсатында жандырғыш оқ-дәрілер пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тәуелсіз мемлекеттер достастығына (тмд) қатысушы мемлекеттердің әскери ынтымақтастығы

**Тәуелсіз мемлекеттер достастығына (тмд) қатысушы мемлекеттердің әскери ынтымақтастығы** (Военное сотрудничество государств-участников СНГ) — Достастық қауіпсіздігі жүйесін құруга бағытталған, саяси, бітімгерлік, экономикалық, әскери-техникалық және басқа сипаттағы шаралар кіретін, көп жақты және екі жақты келісімдермен негізделген, катысушы мемлекетгердің халықаралық ісәрекеті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фиц

**Фиц** — сергіткіш әлсіз алкогольді, лимон шырыны және мұз қосылған сусын. Құрамына міндетті түрде минералды немесе жай газдалған су кіреді. Бокалға 200— 250 мл құйып түтікшелер қосып береді.
## Дереккөздер
Кемелерді күзету

**Кемелерді күзету** (Охранение кораблей) — қарсыластардың кемелері мен ұшақтарының шабуылын дер кезінде анықтайтын, күзеттегі кемелерге қарсыластардың тұтқиылдан жасайтын шабуылын шабуыл әдісін ескертіп отыратын құрамалардың, жасақтардың және жекелеген кемелердің ұрыс әрекетін қамтамасыз етудің бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құдайқұрушылық

**Құдайқұрушылық** - Ресейдегі діни-философиялық ағым XX ғ. бірінші жартысындағы марксистік әдебиет өкілдері (Луначарский, Базаров, Горький) өздеріне жаңа пролетарлық кұдайсыз дінді қалыптастыруды мақсат еткен.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жаппай ату

**Жаппай ату** — нысана шебіне көлденең бағытталған зеңбірек немесе тау қаруыпың атысы. Жаппай ату созылған нысаналарға (лекке, қарсыластың ұрыс ретіне және т.б.) қарсы нысананың майдан шебіне, қарсыластың ұрыстық ретіне колденең бағытта жүргізіледі. Артиллериялық карулардан, танктерден, атыс каруынан атуда тиімді, ал кең, ұзын емес нысаналарға (мысалы, шабуылдаушы тізбекке және т.б.) карсы тиімсіз.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Соқпа-ағытқыш тетігі

**Соқпа-ағытқыш тетігі** (Ударно-спусковой механизм) — атыс қаруындағы шүріппені басуға, соққышқа соққы беруге, жеке немесе автоматтық атыс жүргізу мен оны тоқтату, сондай-ақ жабылмаған бекітпедегі (затвор) атыстың алдын алуға арналған қондырғы.Соқпа-ағытқыш тетігі қарудын ұңғы қорабында орналасады және соққыш серіппелі жеткізгіш (шептал) пен ауыстырғыштан (автоматты қаруда) және басқа бөлшектерден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Солдат

**Солдат** (итал. soldo — теңге, жалдау, жалақы төлеу) — жаяу әскер құрамындағы қатардағы жауынгер, әскери адам.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Радиациялық жағдай

**Радиациялық жағдай** — қарсыластын ядролық және радиологиялық қаруды қолдануы салдарынан қалыптасатын жағдай; ұрыстық жағдайдың элементі. Радиациялық жағдай жергілікті жер, акватория, әуе кеңістігі және әскерлердің қимылы мен жауынгерлік мүмкіндігіне, өнеркәсіп объектілері мен елді мекен тұрғындарының тіршілігіне ықпал ететін әр түрлі объектілердің радиоактивті зақымдану көлеміне қарай анықталады.

Радиациялық жағдай ядролық жарылыстың санына, орталығынан қашықтық жағдайына, қуатына, түрі мен уақытына (радиологиялық қаруды қолдану аудандарының саны мен жағдайына), метеорологиялық жағдайларға, жергілікті жердің сипаты мен қорғаныштық қасиеттеріне байланысты болады.

Радиациялық жағдайды анықтау ядролық жарылыс туралы, әскерлердің (жергілікті жер тұрғындарының), түрлі объектілердің, азық-түлік, су және материалдық құралдардың радиациялық сәулеленуі мен радиоактивті залалдануы туралы, радиацияның қауіпті дәрежесінде радиоактивті залалдану туралы мәліметтерді жинау, талдау және бағалаудан турады. Радиациялық жағдайды бағалау болжау негізінде немесе радиациялық барлау мен дозиметриялық бақылау мәліметтері бойынша жүргізілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс