open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Емдеу

**Емдеу, ем-дом** - денсаулықты қалпына келтіру бағытында жүргізілетін, әр түрлі шаралардың  жалпы атауы.

## Тағы қараңыз
* Балшықпен емдеу
* Қымызбен емдеу
* Сумен емдеу
* Суықпен емдеу
* Жылумен емдеу
* Инемен емдеу
*Озокеритпен емдеу 
* Минералды сумен емдеу

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Жарнамалық қызметтер көрсету

**Жарнамалық қызметтер көрсету** — тауарларды жарнамалау жөніндегі қызметтер баспасөз басылымдары арқылы берілетін жарнама (баспасөздегі тікелей жарнама), хабар тарату құралдары, сондай-ақ сыртқа берілетін жарнама және көліктегі, сауда жасалатын жердегі жарнама, мәдени-сауық және спорт шараларын өткізу кезіндегі мияткерлік жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Нейтрондық гамма-каротаж

**Нейтрондық гамма-каротаж**. Тау жыныстарын нейтрондардың сырт көздерімен сәулелендіру барысында сол тау жыныстарының нейтрондарды тұтып қалуымен орайлас туындайтын гамма-сәулеленудің сипаттарын өлшеуге негізделген радиоактивтік каротаж.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Оқу басылымы

**Оқу басылымы** — жүйелі, қолайлы түрде берілген ғылыми және қолданбалы мәліметтер, және оқыту мен зерттеуге арналған әдебиет
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Алтышаһар

**Алтышаһар**, Жеті шаһар — 1867 жылы Якуббек ханның басшылығымен құрылған мемлекет. Оның құрамына Шьіғыс Түркістандағы (ҚХР) Тарым ойпаты төңіріндегі Ақсу, Жаңашар, Қашғар, Қотан, Құшар, Яркент қалалары енген. Ең бастысы Қашғар қаласы болғандықтан бұл өлкені Қашғария, кейде Тұрпанды да қосып (Ш.Уәлихановтың жазуы бойынша 2 князьдік пен 5 округтен тұрғандықтан) Жетішаһар деп атайды. Алтышаһар қалалары шығыс пен батыстың ежелгі сауда жолдарының бойына орналасқан. Қазан рев-на дейін мұнда Орта Азия мен Қазақстаннан сауда керуендері келіп тұрды. Қазақтар малын айдап келіп, қытай маталарына, үнді шайына, тері, күміс тауарларына айырбастаған. Кезінде Қашғарда бір күннің өзінде 40 мыңға дейін мал саудаланған. Алтышаһарды еуропалықтарға ашқан Уәлиханов (1856). Өлке қалаларының тарихын, әкімшілік құрылымын, экономикасын, тұрғындарының ұлттық құрамы мен кәсібін, діни сенімі мен салт-дәстүрін Уәлиханов Қытайдың Нан-лу провинциясьшьщ алты қаласының жағдайы туралы жазбаларында көрсетті. Алтышаһар халқы (ұйғырлар, қазақтар, қырғыздар, тәжіктер, т.б.) қытай билеушілеріне қарсы котеріліске шығып тұрды. Мар­ко Поло заманынан кейін мұңда алғаш келген неміс саяхатшысы Адольф Шлагинвейт (Уәлихановтың алдында) осындай көтеріліс тұсында қаза тапқан.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Әкімшілік жаза

## Әкімшілік жауаптылық
Жеке адам (ақыл-есі дұрыс және он алты жасқа жеткен) немесе әкімшілік құқық бұзушылық жасаған заңды тұлға жауаптылыққа тартылады.

## Әкімшілік жаза
Әкімшілік құқық бұзушылық, жасағаны үшін қолданылатын мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы, оның мәні осындай құқық бұзушылық жасаған адамның құқықтары мен бостандықтарынан айыруда немесе оларды шектеуде; әлеуметтік әділеттілікті қалпына келтіру және құқық бұзушылықты жасаған адамды заңдардың талаптарын сақтау және құқық тәртібін құрметтеу рухында тәрбиелеу, сондай-ақ жаңа құқық бұзушылық жасауынын алдын алу мақсатында қолданылады. Әкімшілік жаза әкімшілік құқық бұзушылық жасаған адамға тән азабын тарттыруды немесе оның адамгершілік қадір-қасиетін қорлауды, сондай-ақ заңды тұлғаның іскерлік беделіне зиян тигізуді мақсат тұтпайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Жазалар
Нейтрондық каротаж

**Нейтрондық каротаж** - тау жыныстарындағы табиғи радиоактивті элементтердің ыдырауымен орайлас туындайтын нейтрондық сәулеленудің сипаттарын өлшеуге негізделген радиоактивтік каротаж. 

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Жарықтың параметрлік генераторы

**Жарықтың параметрлік генераторы** - белгіленген жиіліктегі жарық толқынының энергиясы жиілігі төмендеу сәулеленуге түрленетін кванттық генератор.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Автокөрме

**Автокөрме** - көбінесе жыл сайын ұйымдастырылатын, автомобильдер көрмесі немесе көрме бөлімшесі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Табиғи жұмыссыздық

Еңбек рыногында тепе-теңдік жағдайында сақталатын жұмыссыздықтың шынайы қажетті деңгейі. Фрикциондық және құрылымдық жұмыссыздық түрінде ажыратылады. Табиғи жұмыссыздықты қысқартудың тәсілдері, бірінші кезекте жұмыс күшінің әлсіз топтарын (жастар, әйелдер, ұзақ уақыт жұмыссыз қалғандар) жұмысқа тартуды кәсіптік қайта дайындауға, кәсіпорындардың мақсатты түрде жаңа мамандыққа үйретуді қаржыландыруға, еңбек рыногының ақпараттық инфрақұрылымын дамытуға бағытталған.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Рекредитив

**Рекредитив** (латын. re - жаңадан, кері + creditum — сенім жүктелген) — банкінің өз корреспондентіне аккредитивтің күшін жою немесе кері қайтару жөніндегі өкімі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Параметрлік резонанс

**Параметрлік резонанс** - тербелмелі жүйенің тербеліс энергиясы жинақталған элементтері параметрлерінің мерзімді өзгеруі кезіндегі тербелістің шайқалуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дәм сезу мүшесі

**Дәм сезу мүшесі** - ауыз қуысына түскен заттың дәмін қабылдайды. 

Дәм сезу рецепторлары тілдің ұшында, артқы бөлігінде, жиегінде, жұмсақ таңдайда, жұтқыншақтың артқы жағында орналасады. Дәм сезу рецепторлары тағамның химиялық құрамын жақсы сезеді. Әсіресе тәтті, ащы, тұзды, қышқылдың әсерін сезеді. Тілдің сілекейлі қабықшасында дәм сезу емізікшелері мен бүртіктері болады. Бүртік жасушаларының ұшында 40-50-дей жіңішке түтікшелер орналаскан. Тамақ заттары дәм сезу жасушаларының түтікшелерін тітіркендіреді. Қозу дәм сезу рецепторларынан тілге келетін жүйке талшығы арқылы сопақша миға, одан ортаңғы мидағы көру төмпешіктері мен ми қыртысына беріледі. Тілде сезімтал рецепторлар біркелкі орналаспайды. Мысалы, тілдің ұшы тәттіні, артқы бөлігі ащыны, жиегі қышқылды, ұшы мен жиегі тұздыны сезеді.

## Дереккөздер


Санат:Дәм
Санат:Сезім мүшелері
Ректа-вексель

**Ректа-вексель** (латын. rectio - бас- шылық, бұйрық) — мәтінінде "Бұйрық бойынша" деген ескертпесі бар вексель, оның мәнісі вексельді үшінші бір адамға беруге вексель беруші тыйым салады деген сөз.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Нейтрон-нейтрондық каротаж

**Нейтрон-нейтрондық каротаж**. Тау жыныстарын нейтрондардың сырт көздерімен сәулелендіру нәтижесінде сол тау жыныстарында туындайтын нейтрондық сәулелер сипатын өлшеуге негізделген радиоактивтік каротаж.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Оқу құралдары

**Оқу құралдары**  - 1. белгілі авторлық ұстаныммен бір оқу пәні бойынша ғылыми білімнің негізін баяндайтын кітап; 2. белгілі бір оқу пәндері бойынша әдістемелік материалдары, түсіндірмелері, кепілдемелері бар мұғалімдер мен оқушыларға арналған кітаптар; 3. оку-тәрбие процесінде білім беру ретінде қолданылатын арнайы дайындалған табиғи заттар мен материалдар
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Оқу әрекеті

**Оқу әрекеті**  - бұл іс-әрекеттердің көмегі бойынша оқушылар оқу мәселелерін шешеді. Оқу әрекетіне жатады: мәселені қою, мәселенің жалпы немесе нақты түрде шешілуіне арналған тәсіл, бақылау, бағалау, коррекция.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мерзімі ұзартылғaн несие

**Мерзімі ұзартылғaн несие** — негізгі борыш сомасын өтеу мерзімі ұзартылған несие.

Несиегер есептеспек болған қаражаттың түсуі кешіктірілуіне, келесі өндірістік циклді несиелендіру қажеттігіне, несиені қайтару сәтінде қаражаттың болмауына, қаржы дағдарысына байланысты несие мерзімін ұзарту (қайта қүрылымдау) қажеттігі туады.

Несие шарты бойынша қосымша келісімге қол қою немесе жаңа несие шартын жасасу жолымен ресімделеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жұмәділ Маман

right|thumb
**Жұмәділ Маман** - 1941 жылы 17 қарашада ҚХР, Суар, Іле аймағы, Күнес ауданында дүниеге келген. Суар педагогикалық институтының тіләдебиет факультетін 1959 жылы бітіріп, «Іле жастары» журналы, «Іле өрендері» , «Іле» газеттерінің тілшісі, редакторы, аға редакторы болып қызмет атқарды. 1970 жылы «мәдени зор төңкеріс» тұсында 4 жыл еңбекпен түзетуде болған. 1974 жылдан бастап Іле облыстық Коммунистік Жастар одағы комитетінде үгіт бөлімінің меңгерушісі, «Іле айдыны» журналының бас редакторы, облыстық шығармашылық кеңсе меңгерушісі болды. 1985 — 2002 жылдары Іле облыстық әдебиет-көркемөнер бірлестігінің төрағасы, «Іле айдыны» (қазақ, ұйғыр, қытай тілдерінде шығатын) 3 әдеби журналдың Бас редакторы міндетін атқарған. ҚХР Жазушылар одағы, Фольклор қоғамының мүшесі. Қазір зейнеткер.
«Пионерлерге» (өлең-мысалдар), «Тау жалыны», (дастан), «Қарақат» (өлең-толғаулар), «Ақбар-Сейіт» (роман), «Ақылбай атайдың әңгімелері» (повесть), «Әке бауырындағы бала» (әңгіме-повестер), «Қарқара шоқысы» (әңгімелер), «Тұнық дауыс» (өлең-поэмалар), «Жүмәділ дастандары» (дастандар), «Ән сыры — жан сыры» (ғылыми мақалалар), «Айхай» (аударма, әңгіме-повестер), «Күмбезге түскен күншуақ» (повесть-хикаят), «Ашық есік алдында» (эсселер), «Адамның бұлбұлы — Әсет» (тарихи ғұмырнама) кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1942 жылы туғандар
Ремаркетинг

**Ремаркетинг** - тауарлардың барлық түрлеріне және кез келген уақыт кезеңіне тән сұранымын төмендеуі жағдайындағы маркетинг. Сұранымды қалпына келтіру қажеттігі. 
Ремаркетинг — тауардың барлық түріне тəн жəне өмірлік цикл
деңгейіне байланысты кез келген уақыт кезеңінде оған сұраныс төмендеген жағдайда қолданылатын маркетинг. Тауардың өмірлік циклы тұжырымдамасы қандай да бір бұйымның қаншалықты керемет тұтынушылық ерекшеліктері болмасын, ертелі-кеш нарықтан ығысып, орнына одан да жақсы тауардың келуі мəселесінен шығады. Ремаркетинг қағидасы сұраныстың жандандауына жаңа мүмкіндіктер іздейді, яғни тауарға нарықтық сонылық беру, жаңа нарыққа фирманы қайта бағдарлау жəне т.б. болып табылады. Осылайша, ремаркетинг дегеніміз — фирманың жоғары өндірістік мүмкіндіктерін əлеуетті нарықпен қиыстыру əрекеті.
Сұраныс тұрақсызданған уақытта, оны тұрақтандыру керек.  
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Сабақсыз лейспора

**Сабақсыз леиспора** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Жетісуда, Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Сабағы жоқ, дегелек жапырақтары жер ycтi өркендерің ұшында орналасқан гүлшоғырының тұрқы қысқа. Тостаған жапырақшаларының ұзындығы 20 мм-дей. Мамыр-маусымда гүлдеп, шілде-тамызда жемістенеді. Жемici -  бұршаққын. Сирек кездеседі, эндемикалық Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. 

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Леонид Львович Вайдман

**Леонид Львович Вайдман** — 1940 жылы 1 мамырда Талдықорған қаласында туған. 1957 жылы орта мектепті бітірген соң, «Красное знамя» газетінің редакциясында қызмет істеді. Қазақ мемлекеттік университетін сырттай оқып бітірген. Одан кейін республикалық «Фройндшафт» газетінің редакциясында қызметкер, газеттің редакторы болған. 1993–1995 жылдары «Феникс» альманахының Бас редакторы қызметін атқарған. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. 1995 жылы Германияға қоныс аударды. Жетпісінші жылдардың бас кезінде деректі проза жанрымен бірге, беллетристикаға қалам тартады. «Қазақстан» баспасынан төрт әңгімелер мен очерктер жинағы — «Репортер жазбалары», «Өзіңнің досыңның кім екенін айтшы?», «Иуданы сүйіп көр», «Өткен мен болашақ арасындағы сәт» (неміс тілінде) жарық көрді. «Серый тұман на рассвете» повесі мен неміс тілінен аудармалары «Жазушы» баспасынан шыққан «В степном краю» жинағында жариялайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Талдықорғанда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Ньютондық емес мұнай

**Ньютондық емес мұнай**. Ньютонның бағдарлы үйкеліс заңына бағынбайтын, яғни құрамындағы шайырлардың, шайыртастардың, парафиндердің жоғары мөлшерлерін кіріктіруіне, сол сияқты жинауыштың қабілетінің темен болуына және тау жыныстары саздылығының жоғары болуына байланысты қойнауқаттың жағдайда құрылымдың-механикалық қасиеттерді иемденген мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тура бағыттан атыс

**Тура бағыттан атыс** () — зеңбірек тікелей нысанаға бағытталған жағдайда, ашық атыс позициясынан артиллериялық зеңбіректен атыс жүргізу. Тура бағыттан атыс үшін бөлінген артиллериялық зеңбірекке төмендегі міндеттер жүктелуі мүмкін: қарсыластың шабуылдаушы танкілері мен жаяу әскерлерін жою (тойтару); ұзақ мерзімді және далалық қорғаныс құрылыстарын қирату; әр түрлі құрылыстарда тасаланған атыс құралдары мен адам күшін жою; танкілерге және жаяу әскерге қарсы бөгеттерді қирату; су бетіндегі нысаналарды және т.б. жою. Тура бағыттан атыс әр түрлі калибрдегі зеңбіректерден жүргізіледі, ату қашықтығы әдетте 500-1500 м, ал кейбір жағдайларда одан да жоғары. Тура бағыттан атыспен жоғары тиімділікке және атыс міндеттерін қысқа мерзімде әрындауға қол жеткізіледі. Мыс., 2 км қашықтықтағы жабық атыс позициясында 122-мм келте зеңбірекпен атыс кезінде блиндажды қиратуға 40 снаряд қажет, ал әрбір жарылысты бақылауға мүмкіндік болмаған жағдайда 150-ден астам снаряд қажет. Тура бағыттан атыспен осы міндетті орындау үшін 1-3 рет дәл тигізу жеткілікті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оқу барысында шешілетін мәселелер

**Оқу барысында шешілетін мәселелер** - парасаттылық икемділікті өндіруге бағдарланған нақты мәселелер: салыстыру, себеп пен салдарды анықтау, бір-бірімен қатынасты белгілеу, қайшылықты шешу т. б.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Лексикалық мағына

**Лексикалық мағына** — зат, құбылыс, іс-әрекеттің санада бейнеленіп тұрақталған ұғымының мазмұны. 

Лексикалық мағына сөздерді бір-бірінен ажыратып танытатын ең негізгі мағына, ол арқылы сөз жеке даралық  (единицалық) сипатқа ие болады. Лексикалық мағына сөздің басқа мағыналарының тууына негіз болады, сол себепті сөз мағыналарын саралағанда ең алдымен оның лексикалық мағынасына көңіл аударылады. Семантикалық  тұрғыда лексикалық мағына екі аспектіде қарастырылады: сигнификативті  және денотатты.

Лексикалық мағына туралы ғылыми көзқарастар әртүрлі. Кейбір зерттеушілер лексикалық мағына тек атауыштық сөздерге тән, ол көмекші сөздерде, одағайларда, есімдіктерде лексикалық мағына жоқ деп есептейді. Алайда, кейінгі зерттеулер тілдегі барлық сөздердің де белгілі дәрежеде лексикалық мағынасы болатынын қолдайды. Мысалы, есімдіктер толық мағыналы атауыш есім сөздердің орнына жұмсалып, олардың мағынасын меңзеп білдіреді. Көмекші сөздердің лексикалық мағынасы дербес сөздерге тіркескенде байқалады.

**''Лексикалық мағынаның'' бірнеше типі бар:** 
# Шындық болмысқа қатысты атауыш (тура) мағына, ауыс мағына; 
# Сөздердің шығу тегіне байланысты түпкі мағына, туынды мағына; 
# Сөздердің тіркесімділігіне байланысты еркін мағына, шартты мағына, фразеологиялық байлаулы мағына; 
# Сөздердің стилистикалық қызметіне байланысты бейтарап мағына, бейнелі мағына, терминдік мағына, поэтикалық мағына.

## Дереккөздер

Санат:Лексикология
Шырын Мамасерікова

right|thumb
**Шырын Мамасерікова** - 1945 жылы 1 қаңтарда Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданындағы Жалпақсаз ауылында туған. Каменка орта мектебінің 7-сыныбын бітірген соң, Жамбыл педучилищесінде оқыды. 1963-1967 жылдары Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Еңбек жолын Меркі ауданындағы Гранитогор мектеп-интернатында мұғалім болып бастаған. Кейін аудандық халық ағарту бөлімінде методист, 1986 жылдан зейнетке шыққанға дейін Меркі ауданы тарихи өлкетану мұражайы директоры қызметтерін атқарған. 1986 жылдан бері Қазақстан жазушылар одағы мүшесі. «Жыл құстары», «Гәкку», «Назерке», «Нәзік нақыш», «Асылдың сынықтары», «Өлеңімнің әр жолы — өмірбаян», «Әулие бабам — Сыпатай», «Фатима», «Бақыт», «Арман гүлі» атты кітаптары жарық көрді. Ойға тарта жыр жинақтарына топтамалары енген. Бірнеше дүркін аудандық, облыстық, республикалық Ақындар айтысының жүлдегері атанды. Шорабек Айдаровпен, Әзімбек Жанқұлиевпен, Аяз Бетбаевпен, Серік Қалиевпен, т.б. айтыстары баспасөзде жарияланды. 1984 жылы «Жамбыл - Семей» республикалық айтыста І орынды иеленді. Сондай-ақ, 2006 жылы «Баянауыл басынан» атты жазба ақындардың республикалық жыр-мүшәйрасында І орынды, «Ясауитану» атты республикалық жыр сайысында ІІІ орынды жеңді. Екі рет аудандық Кеңеске, бір рет аудандық Мәслихатқа депутат болып сайланды. Төрт рет Қазақ ССР Жоғары Сотының халық заседателі болып сайланды, көптеген сот процестеріне қатысып, қоғамдық тәртіптің нығайтуына үлес қосты. 
1997 жылы «Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің үздігі» төс белгісімен, 2000 жылы Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен Ерен еңбегі үшін медалімен, 2001 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 20 жылдығы», 2016 жылы «Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігіне - 25 жыл» медальдарымен наградталды. 2017 жылы «Ардагерлер ұйымына - 30 жыл» мерекелік медалін алды. 2011 жылдан бері төртінші шақырылған Меркі аудандық Мәслихатының кезекті 48-сессиясының шешімі бойынша «Меркі ауданының Құрметті азаматы» атағын иеленді. Сондай-ақ, 1974, 1977 жылдан социалистік жарыс жеңімпазы, 1984 жылы ВЛКСМ «Золотой колос» белгісімен, 1987 жылы ВДНХ медалімен, «ҚР Президентінің «Алғыс хатымен», аудандық, облыстық әкімшіліктің Құрмет грамоталарымен марапатталған.
Күйеуі Әспетов Бейсен 1969 жылы, ұлы Әспетов Жақпар 2000 жылы қызмет бабы кезінде қайтыс болған. Екі немересі бар. Олар Алматыда оқиды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Парапроцесс

**Парапроцесс** - сыртқы магнит өрісінің бағытындағы барлық домендерді магниттегеннен кейін сол өрістің әсерінен ферромагнетиктердің магниттелуінің өсуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Автократ

**Автократ** — шексіз жоғары билік иесі; бүкіл билік өз қолындағы адам.  Автократ билікті жеке өзі жүзеге асырады және мемлекеттік шешімдер қабылдауда ешқандай шектеуге немесе бақылауға тәуелді болмайды. Әдетте мұндай билік нысаны демократиялық институттардың әлсіздігімен және жеке-дара басқарудың басымдығымен сипатталады.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өнеркәсіптік маркетинг

**Өнеркәсіптік маркетинг** - фирманың ұйым шеңберінде одан әрі өндіру, пайдалану немесе басқа тұтынушыларға сату үшін тауарлар мен қызметтерді сатып алатын тұтынушы ұйымдармен өзара іс-қимылы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Өнімді қойнауқаттардың әртектілігі

**Өнімді қойнауқаттардың әртектілігі**. Тау жынысының жаралу сәтімен сабақтаса қалыптасатын кеуектілік (*қуыстылық*). Бұған жататындар:
* тау жынысын құрайтын түйіршіктер мен бөлшектер арасындағы қуыстар;
* шөгінділердің қабаттасу жазықтықтары арасындағы босаңдықтар;
* кейбір атқылама жыныстардағы көпіршіктер орны мен кеуектер.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Нелли Ваккер

**Нелли Ваккер** — 1919 жылы 20 қазанда қазіргі Украинадағы Қырым облысы, Симферополь ауданында туған.

1939 жылы Энгельс қаласында әр жылдық мүғалімдер институтын (неміс тілі мен әдебиеті бөлімшесін), 1965 жылы Омбы қаласындағы педагогикалық институтты тамамдаған. Мектептерде, педагогика училищесінде сабақ беріп, ұстаздық еткен. Алғашқы өлеңдері 1962 жылы «Правда» баспасының жанынан шығатын «Нойес Лебен» газетінде жарияланған. Неміс тілше қазақ және орыс ақындарының өлеңдерін аударған.

## Шығармалары
* Құрбыларыма (неміс тілінде). А., «Қазақстан», 1969;
* Сиқырлы қарындаш (неміс тілінде). А., «Қазақстан», 1975; 
* Мойындау. А., «Қазақстан», 1978; 
* Өзіңе деген қалампыр. Повесть, әңгімелер. А., «Жазушы». 1983.

## Дереккөздер

Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Параэлектрлік резонанс

**Параэлектрлік резонанс** - электр өрісіне енгізілген қатты зат бөлшектерінің дипольдік электрлік моменттерін бағдарлауға байланысты ондағы радио толқындарды талғап жұту.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ремиссия

**Ремиссия** ( - азайту, әлсірету) — шоттағы төлем сомасын азайту жағына қарай дөңгелектеу.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Азаматтық хал актілері

Мемлекеттік органдарда міндетті түрде тіркелуге жататын адам өміріндегі негізгі оқиғалар болып саналатын азаматтық хал актілерінің жағдайын (туылу, некеге тұру, некені бұзу, ұл асырап алу (қыз асырап алу), әкелікті белгілеу, аты-жөнін өзгерту және қайтыс болу), яғни адамды жеке түрде танытуға себепші болатын оның құқы мен міндеттерінің пайда болуы мен тоқтатылуымен байланысты жағдайларды заңды түрде рәсімдеу.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жаңатектоника

**Жаңатектоника** -  бүгінгі таңдағы жербедер түрлерінің қалыптасуын қамтамасыз еткен тектоникалық процестерді саралайтын геотектоника тарауы. Зерттеушілердің көпшілігі сөз болып отырған қозғалыстар уақыты неоген мен төрттік кезеңді ғана қамтиды деп есептейді. Ғалымдардың екінші тобы бұл қозғалыстардың басталу мерзімін юра кезеңімен немесе кайнозой эрасының басталу уақытымен ұштастыруға бейім. Жаңатектоникалық қозғалыстар табиғатын олигоценмен, миоценмен, тіпті төрттік кезеңмен ғана шектейтін ғалымдар да жоқ емес. Синонимі — *ең жаңа тектоника*.
## Тағы қараңыз
* Ең жаңа тектоникалық қозғалыстардың градиенті
## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Алтыүй

**Алтыүй** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Бірлік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орта­лығы – Жаркент қаласының солтүстік-шығысына қарай 12 км-дей жерде, Жеті­су (Жоңғар) Алатауының оңтүстік бөктерінде бұта аралас бетегелі-бозды және түрлі шалғын шөпті өсімдіктер өскен қызыл қоңыр топырақты, қуаң агроклиматтық белдемінде орналас­қан. 

## Халқы

## Тарихы
1951-1997 жылдары жүгері тұқымын өсіретін Киров атындағы ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Алтыүйде және округке қарасты Нәдек, Шежін ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 4 ор­та мектеп, 2 мәдениет үйі, 2 клуб, 4 кітапхана, аудандық емхана, 2 фельдшерлік-акушерлік, 1 медициналық пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқы­лы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Савутжан Маматқұлов

right|thumb
**Савутжан (Надирий) Маматқұлов** (1940-2006) - 27 ақпанда Алматы облысы, Панфилов ауданының Надек ауылында туған. 

ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген (1968). «Коммунизм туш» (қазіргі «Ұйғыр авази») газетінде тілші, бөлім бастығы, одан кейін «Арзу» журналында редактор болып істеген.

1994 - 1998 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы ұйғыр жазушылары бірлестігінің төрағасы, 1994 жылдан «Жазушы» баспасында редакция меңгерушісі қызметін атқарды.

Қазақстан Жазушылар одағы I.Жансүгіров атындағы сыйлығының лауреаты. Абай, А.Пушкин, Н.Некрасов, Ш.Айтматов, Р.Гамзатов, О.Сүлейменов, М. Жәлел, А.Арипов, С.Иманасов, Е.Раушанов, т.б. шығармаларын, В.Шекспирдің «Король Лир» драмасын ұйғыр тіліне аударған.

## Шығармалары
*Жастық жыр. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; 
*Ағады Өсек өзені. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1978; 
*Өзімді іздеймін. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1981; 
*Ізгілік. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1986; 
*Мейір. Өлеңдер.А., «Жазушы», 1990; 
*Мен және Некрасовтың жеті мужигі. Поэма. А., «Жазушы», 1995.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Надек ауылы
Санат:1940 жылы туғандар
Тура дәлдеу

**Тура дәлдеу** () панораманың оптикалық осін (қиыстыруды) нысанамен тікелей үйлестіру арқылы зеңбіректі дәлдеу. Ол ашық атыс позициясындағы артиллерия атысы, сондай-ақ танкіден ату кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Партондар

**Партондар** - төрт өлшемді импульстің үлкен алмасу процестерінде байқалатын адрондардың құраушысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Нарыққа дендеп ену

**Нарыққа дендеп ену** - жұмыс істеп тұрған нарықтарда бұрыннан бар тауарларды сату көлемін неғұрлым белсенді маркетингілік қызмет арқылы ұлғайту үдерісі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мерчандайзинг

**Мерчандайзинг** (ағыл. merchanising өткізу өнері) — өткізу қызметі үдерісінің кезеңі, сатып алушыны тауарға "жақындатуға" және сатып алу ықтималдығын барынша қамтамасыз ететін қолайлы жағдай жасауға бағытталған шаралар кешені; сатып алушыға нақты дайындаушы кәсіпорынның тауарын сатушы адамның көмегінсіз сатып алуына психологиялық ықпал жасау және сендіру тәсілі. Өндірушілер, импортшылар, делдалдар өз өнімін бөлшек сауда сатармандары арқылы өткізетін көтерме сауда сатармандары үшін Мерчандайзингіні пайдалану қажет әрі маңызды, сондықтан Мерчандайзинг көбінесе өткізімді ынталандыру жөніндегі қызметтің бір бөлігі ретінде қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Татьяна Васильченко

**Татьяна Васильченко** — 1947 жылы 20 маусымда Алматы қаласында туған. 1970 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының физика факультетін тамамдаған.

## Жетістіктері
Әр жылдарда Ұлттық Ғылым Академиясының Астрофизика институтында ғылыми қызметкер, «Қазэлектромонтаж» тресінде инженер, «Жазушы» баспасында корректор, «Арай-Заря» журналында бөлім меңгерушісі, «Доживем до понедельника» газетінде журналист, «Простор» журналында корректор, бөлім меңгерушісі қызметін атқарған.

## Шығармалары
Ақынның «Солнце в окне», «Я мечтаю», «Зеленный иероглиф» сияқты жыр жинақтары жарық көрген. «Пусть всегда будет солнце», «Время вперед» ұжымдық жинақтарына өлеңдері енген.

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Ремитент

**Ремитент** (латын. remittens - салып жіберуші, жөнелтуші) — аударма вексель бойынша ақша алушы; пайдасына аударма вексель (тратта) жазылған адам.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Үйлесімсіз астасу

**Үйлесімсіз астасу**. Тау жыныстарының қимасында жемірілу жазықтығының ұшырасуымен, тұнбаланудағы, яғни шөгінделуіндегі үзілістермен немесе қима ауқымында бұзылыстардың көрініс беруімен анықталатын түзілімдер қалыптасуындағы геологиялық кезектіліктің сақталмауы. Синонимі — *үйлесімсіздік*.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қазақстан Республикасы Парламентінің актілері

Қазақстан Республикасының заңдары нысанында республиканың барлық аумағында міндетті күші бар, соның ішінде Парламенттің конституциялық жеке қаулылары түріндегі заңнамалық парламенттік актілер. Өз құзыретіндегі мәселелер бойынша Сенат пен Мәжіліс жеке сипаттағы қаулыларды қабылдайды. Парламент пен оның Палаталары өз құзыретіндегі мәселелер бойынша заңнамалық сипатқа ие емес үндеу, декларация, мәлімдеме, басқа актілерді қабылдауға құқығы бар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Парламент
Үйлесімді салық салу

**Үйлесімді салық салу** — салық мөлшерлемесі салық төлеуші табысының шамасына қарамастан осы табыстың бірыңғай пайызы есебімен белгіленетін салық салу жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Стратиграфиялық үйлесімсіздік

**Стратиграфиялық үйлесімсіздік**. Қат-қабатталған жыныстар қимасындағы жастау кабат беткі жазықтығы жеміріліп үлгерген көнелеу қабатты көмкеруі нәтижесінде қалыптасатын, яғни тау жынысы қабаттары қалыптасуындағы толассыздықтың сақталмауы салдарынан белгілі бір уақытқа сәйкес келетін қабатшаның қабаттар жиынтығы қимасында мүлдем болмауымен сипатталатын шөгінді жыныстардың астасу пішіні.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Парциалдық қысым

**Парциалдық қысым** - газ қоспаларының берілген құраушысының ыдыс қабырғасына түсіретін қысымы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жәмила Мамырәлі

right|thumb
**Жәмила Мамырәлі** -1973 жылы Түркістан облысы, Сайрам ауданында дүниеге келген. Алғаш еңбек жолын 1990 жылы Сайрам аудандық « Еңбектуы» газетінде тілші, аудармашы болып бастаған. Кейін осы газет негізінде жеке отау тігіп шыққан «Мәртебе» газетінің бөлім меңгерушісі болады. 1993—1998 жылдары Шымкент қалалық «Шымкент келбеті» газетінде қызмет атқарды. 1998 жылдан бері облыстық «Оңтүстік Қазақстан» газетінің қызметкері.

Бірнеше әңгімелері жергілікті баспасөз беттерінде жарияланған. Ж.Жабаевтың 150 жылдығына арналған облыстық жыр мүшәйрасында 3-орынды иемденген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Сайрам ауданында туғандар
Санат:1973 жылы туғандар
Жұмыс берушінің актілері

**Жұмыс беруші** Еңбек кодексіне және өзге де нормативтік-құқықтық актілерге, еңбек шартына, келісімдерге, ұжымдық шартқа сәйкес өз құзыреті шегінде актілер шығарады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Құрылымдық үйлесімсіздік

**Құрылымдық үйлесімсіздік** - Тау жыныстарына тән жастау қабатшалардың қатпарланып және жеміріліп үлгерген көне қабаттар бетін көмкере астасуы. Синонимі — *дислокациялық үйлесімсіздік*.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Николай Веревочкин

**Николай Веревочкин** - 1949 жылы 17 тамызда Солтүстік Қазақстан облысы, Марьевка селосында туған. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Оныншы сыныптан кейін құрылыста тасқалаушы болып жұмыс істеген. Қиыр Шығыста Кеңес Армиясы қатарында әскери борышын өтеген.
Әр жылдар да «Новатор» газетінде тілші, редактордың орынбасары, «Огни Алатау» газетінде бөлім меңгерушісі, «Эко курьер» газетінде редактордың орынбасары, «Азия» газетінде жауапты хатшы, «Казахстанская правда» газетінде бильд-редактор болып қызмет еткен.
## Шығармалары
«Древырад» (1994), «Страна без негодяев» прозалық кітаптарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Санат:1949 жылы туғандар
Пайда салығы

**Пайда салығы** - төтенше салықтар бір түрі, кәсіпорынның таза өнімінің (табысының) бір бөлігін нысаны. Кәсіпорындардың (компаниялардың, ұйымдардың) өндірістік және коммерциялық шығынды, банк несиесі бойынша пайызды, жарнамаға жұмсалған шығынды қоса), сондай-ақ қолданыстағы заңдарға сәйкес салық салудан толық немесе ішінара босатылатын шығынды шегеріп тастағанда өнімді өткізуден түскен жалпы түсімге тең салық салынатын пайдасынан алынады. Әлемдік практикада экономикалық реттеу тұтқасы ретінде кеңінен пайдаланылады. Кеңістік экономикалық қағидаға сәйкес кіріктірілме тұрақтандырғыш элементтердің бірі ретінде қаралады. Іс жүзінде нарықтық экономикаға көшкен барлық елдерде қолданылады және корпорациялардың пайдасына салынатын салық нысанында болады (корпоративтік бизнестің табысына салық, әдетте, жеке табыс салығының құрамында салынады).
## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Оқу күні

**Оқу күні** - оқыту мекемелерінде оқушылардың оқыту мен тәрбиесіне күнде жіберілетін уақыт. Оқу күні оқу жоспары бойынша кұрылған әр пән бойынша әр сыныпта аптасына неше сабақ өтуіне байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Үйлесімді қайта сақтандыру

**Үйлесімді қайта сақтандыру** — қайта сақтандыру ұйымы сақтандырудың тиісті шартында көзделген жағдай басталғанда қайта сақтандыру шарты бойынша цеденттен қабылданған сақтандыру міндеттемелерінің үлесіне үйлесімді мөлшерде сақтандыру төлемін төлеу міндеттемесін өз мойнына алатын қайта сақтандыру.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Бенефициар

**Бенефициар** - аударылмалы аккредитив пайдасына ашылған занды тұлға, жеке адам. Оған осы аккредитивтің негізінде өзінің немесе басқаның пайдасы үшін басқа банкте аккредитив ашу құқығы берілген. Сенім білдіру бастамашылығымен (жалға, пайдалануға беру кезінде және т.б.), жеке немесе занды тұлғаның өз мүлкін басқа адамға басқаруға беруі арқылы ез мүлкінен көбірек пайда табуды көздеген немесе үшінші адамдарға (мысалы, ақционердің өзіне тиесілі дивидендті көбейте түсу мақсатын көздеп, өз ақцияларын делдалға пайдалануға беруі) өз қарауындағы меншігін пайдалануға беруі. **Бенефициар** деп сондай-ақ аккредитив, сақтандыру полисі және т.б. бойынша ақша алушыларды да айтады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Реновация

**Реновация** (латын. renovatio — жаңарту) —  фирманың сапалық жағынан ескіріп, тозған негізгі қорларын жаңаларымен ауыстыру, яғни табиғи және сапалық тозуы салдарынан олардың өндірістен шыққан машиналарды, жабдықтарды, құралдарды жаңа негізгі құрал-жабдықтармен ауыстыру жөніндегі экономикалық үдеріс. Бұл үдерісті субъект есеп саясатын әзірлеу кезінде өтелімнің үш әдісінің бірін таңдау жолымен реттейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Павел Мариковский

right|thumb
**Павел Мариковский**(1912-2008) - 9 шілдеде Ресейдегі Хабаровск өлкесінің Вяземская стапсасында туған.

Қиыр Шығыс медициналық институтына бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. КСРО Ғылым академиясының Қиыр Шығыс филиалында энтомолог боп істеген. 1946 жылдан бері Қазақ КСР ғылым академиясының Зоология институтында лаборатория меңгерушісі болған. Профессор, биология ғылымдарының докторы. Көптеген ғылыми еңбектің, екі монографияның авторы.

Ғылыми жұмыспен бірге, жазушылықпен айналысады. Ондаған еңбегі шыққан. Бірқатар кітабы Бүкілодақтық конкурста арнаулы жүлдеге ие болған.

Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамоталарымен марапатталған.
## Шығармалары
*Мир шестиногих. А., ҚМ КӨБ, 1952; 
*Розовая долина. А., ҚМКӘБ, 1962; 
*Муравей-амазонка. А., ҚМ КӨБ, 1964; 
*Охота за насекомами. А., «Мектеп», 1965;
*Маленькие труженики села. А., «Қайнар», 1969; 
*Насекомые защищаются. А., «Қайнар», 1977.

## Дереккөздер


Санат:КСРО зоологтары
Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:Ресей зоологтары
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Діни автономия

**Діни автономия** - кұдайға кұлшылық етуде, өз әдет-ғұрыптарын, ырым-жораларын, салттарын сақтауда, сенім білдірудегі діни қоғамдастықтын тәуелсіздігі мен өз беттілігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Аккумулятордың түрлері

right|thumb
**Газды аккумулятор** - қысымдағы газ энергияны сіңіріп сақтайтын аккумулятор.

**Гидравликалық аккумулятор** - қысымдағы сұйық энергиясын сіңіріп сақтайтын аккумулятор.

**Инерциялы аккумулятор** - энергиясы айналымдағы серіппеде сіңіріп сақталатын механикалық аккумулятор.

**Қышқылды аккумулятор** - қышқыл электролит құйылған аккумулятор.

**Механикалық аккумулятор** - энергияны механикалық түрмен (мысалы, көтерілген жүк, қысылған серіппе, ) сіңіріп сақтайтын қондырғы.

**Пневматикалық аккумулятор** - энергия тасымалдаушы ретінде ауа пайдаланған газдық аккумулятор.

**Жылулық аккумулятор** - жылуды немесе суықты сіңіріп сақтайтын қондырғы.

**Сілтілі аккумулятор** - щелочты электролит құйылған электро аккумулятор.

**Электрлік аккумулятор** - көбінесе гальвани элементі түрінде кездесетін, электр энергияны сіңіріп сақтайтын қондырғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Көпіршікті камера

200px|thumb|rightКөпіршікті камера-әсері бөлшектер траекториясына жақын қыздырылған сұйықтықтың қайнауына негізделген зарядталған бөлшектердің іздерін тіркеуге арналған кұрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Даусыз фактілер

Азаматтық құқық пен іс жургізуде — азаматтық, істе, оның болуы жөнінде тараптар дауласпайтын және істің дұрыс шешілуі үшін маңызы зор болып табылатын жағдайлар. Егер айғақ талапкер мен жауапкердің түсініктемелерімен қуатталып, біртарап оны бекітіп, екінші тарап оны мойындайтын болса, айғақдаусыз болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Василий Федорович Ванюшин

**Василий Фёдорович Ванюшин** (1916—1974) — кеңес жазушысы. Ресейдің қазіргі Тверь облысы, Весьегон ауданы, Вауч селосында туған. 1938 жылы партиялық газет мектебін бітіріп, аудандық газет редакциясында істеді. Он жылға жуық Совет Армиясының қатарында қызмет атқарады. Майдандастарының қаһармандық ерлігі туралы очерктері 1942 жылы «Московский большевик» баспасында «Под знаменем гвардейским» деген атпен жеке кітап болып шықты.

1947 жылы Қызылорда облыстық «Ленинский путь» газетінің редакторы болып тағайындалады. 1951 жылы Алматыда ауысқан. Ол Н. Ғабдуллиннің «Жаңа таныстар» әңгімелері кітабын, З. Шашкиннің, С. Дөнентаевтың шығармаларын орыс тіліне аударған.

## Жетістіктері
I және ІІ дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және төрт медальмен марапатталған.

## Шығармалары
*Точка опоры. Роман. А., Казгослитиздат. 1956; 
*Волчий глаз. Повесть. А., Казгослитиздат. 1957; 
*Вторая жизнь. Науч. -фантастич. роман. А., Казгослитиздат. 1962; 
*Железный комбат. Рассказы. А., Казгослитиздат. 1958; 
*Жизнью обязаны. Роман. А., «Жазушы», 1966; 
*Белый скакун. Повесть. А., «Жазушы», 1972; 
*Ветка Тамариска. Повести. А., «Жазушы», 1977.

## Дереккөздер


Санат:1916 жылы туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО жазушылары
Сергей Николаевич Мартьянов

**Сергей Николаевич Мартьянов** (7 қазан 1918 жыл, Иваново - 1967 жыл, белгісіз) - кеңестік сценарийші және жазушы. 

## Өмірбаяны
Ярославль педагогикалық институтын бітірген. 

1949 жылы Ужгородта «Апалы-сіңлілер» деген атпен алғашқы әңгімелер жинағы шықты. Бес жылдан кейін «Бірде, шекарада» деген повесі жарық көрді. Бұл повесть төрт рет қайта басылды. 

1953 жылдан Алматыда тұрып, жұмыс істеді. 

1958 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасы «Елуінші паралель» деген әңгімелер жинағын шығарды. Осы жылы С.Торайғыровтың «Қамар сұлу» романын орыс тіліне аударды. 

1956 — 1958 жылдары Қазақстан жазушылар одағы басқармасының хатшысы болды.

«Шекарада бәріміз де сақшымыз», «Эдельвейс гүлдейтін жерде» сценарийлері бойынша көркем фильмдер түсірілді. 

1965 жылы «Шекара хикаялары» деген атпен шығармаларының 1 томдығы «Жазушы» баспасынан шықты. 

«Дозоры слушают тишину» атты әңгіме-повестер кітабы 1978 жылы жарық көрді.

## Марапаттары
«Жауынгерлік еңбегі үшін», «Еңбекте үздік шыққаны үшін», «КСРО Мемлекеттік шекарасын күзетуде үздік шыққаны үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Газдың парциалдық көлемі

**Газдың парциалдық көлемі** - қысым мен температура бұрынғыша сақталып, газдардың қоспасының құрамына кіретін басқа газдар шығарылған кезде қалып қойған газдың алатын көлемі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әлеуметтану автономиясы

**Әлеуметтану автономиясы** - Дюркгеймнің бейнелеген көзқарасы. Ол бойынша, әлеуметтану психология мен биология түсіндіре алмайтын шындық денгейіне қатысы бар ерекше ғылым ретінде қалыптасуы тиіс. Дюркгеймнің ойынша: «*қоғам*»- «*sui generis*» статусына ие, яғни өз түріне ие.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Оқу пәні

**Оқу пәні**  - педагогикалық түрде икемделген білім, дағды және машық жүйесі, түрлі ғылымның негізгі маңыздылығын білдіретін және осы білім мен дағдыны қолдануда қызмет атқаратын.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сергей Николае­вич Алфераки

**Сергей Николае­вич Алфераки** (1850 - 1918, Ресей) - саяхатшы, ғалым-лепидоэптеролог. Таганрог өңірінің, Кавказдың, Құлжа мен Жетісу аймағының фаунасын зерттеген. Альферакидің 1879 жылы ғылыми сапар нәтижесін баяндаған "Құлжа мен Тянь Шань. Жол- сапар жазбалары" атты очерктерінде Іле алабының батыс бөлігіндегі құм қойнауын, Жетісудың сол кездегі бай флорасы мен фаунасын сипаттап, мол мағлүматтар береді.

## Дереккөздер
Еркелету есімдері

Еркелету есімдері— кұрамында еркелету, кішірейту мәнін білдіретін жұрнақтар кездесетін зат есімдер: қалқатай, ағажан, балақай, қошақан, жездеке.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Экспорт пен импорт салығы

**Экспорт пен импорт салығы** — сыртқы сауда бағасы мен ішкі республикалк  баға деңгейлеріндегі айырмашылық нәтижесінде құралатын табысты мемлекет кірісіне алу нысаны. Ол ішкі нарықты экономикалық жағынан қорғауды мақсат етеді. Салық төлеушілер  заңда белгіленген тәртіппен сыртқы экономикалық байланыстарға қатысушы ретінде тіркелген барлық заңды тұлғалар мен өзіңің қызметін заңды тұлға құрмай-ақ жүзеге асыратын кәсіпкерлер Салық салу объектісі  әкелінетін және әкетілетін тауарлардың келісімшарттық құны. Салық төлеуші тікелей ұлттық валютамен немесе еркін айырбасталымды валютамен тауардың келісімшарттық құнының пайызы есебімен есептейді. Кеден бақылауына дейін немесе оған көрсетілген сәтте төленеді. Төленген салық сомасы өндіріс шығынына жатқызылады.
## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Оқу үрдісі

**Оқу үрдісі**  - оқытушы мен оқушы арасындағы мақсатты түрде ұйымдастырылған, және де білім беру, далеу, тәрбие мәселелерді шешуге бағытталган өзара байланыс.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Есептеу әдісі

**Есептеу әдісі** салық есебінің әдісі, ол бойынша төленетін уақытына қарамастан кіріс пен шығыс жұмыстардың орындалған, қызметтердің көрсетілген, тауарлардың жөнелтілген сәтінен бастап, олардың өткізілуі және мүліктің кіріске жатқызылуы мақсатымен есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Масдар

**Масдар** (арабша етістіктің қимыл атауы) — араб тіліндегі қимылды не күйді білдіретін етістіктен жасалған есім. Тұлғасы жағынан он түрге бөлінеді. Масдардың әр түріне екі есімшелік форма сәйкес келеді: біреуі — субъектіден шыққан қимылдың объектіге бағытталуын білдіретін етіс түрінде, екіншісі — ырықсыз етіс түрінде. Құрамды етістіктердің көбінін есімнен тұратын бөлігі араб сөздері болып келеді. Мысалы: түрік тілінде *кабул етмек* (Қабыл етпек).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Пьезомагнетик

**Пьезомагнетик** - пьезомагнетизмді байқайтын зат.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Еріндік дыбыстар

Еріндік дыбыстар— еріннің дөңгеленіп алға қарай сүйірленуі немесе бір-біріне жабыса тиюі арқылы жасалатын дыбыстар. ҚАРАҢЫЗ Еріндік дауыстылар. Еріндік дауыссыздар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Вексель акцепті

Төлеушінің (трассаттың) векселде көрсетілген мерзім басталған кезде, төлеу міндеттемесін қабылдауы. Вексель акцепті төлеушінің банкісі арқылы жасалуы мүмкін. Бұл жағдайда банк, төлеу мерзімі келген кезде, төлеушінің қаражаты болмай қалса, алушы алдында векселді кредит есебінен төлеуге өзіне міндеттеме қабылдайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ерінтіс дыбыстары

Ерінтіс дыбыстары— астынғы еріннің күрек тістерге жуысынан жасалатын дауыссыздар: в, ф. Жалпы тіл білімінде "Лабио-дентальные звуки" терминімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Владислав Владимиров

**Владислав Владимиров** - 1939 жылы 14 сәуірде Шымкент қаласында дүниеге келген.

1963 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген. Филология ғылымдарының кандидаты.

«Алматинская правда», «Огни Алатау», «Вечерняя Алма-Ата» газеттерінде, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумында, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінде жауапты жұмыстар атқарған. 
## Шығармалары
«Керек адам», «Ер есімін бағалай біл», «Туған жердің желі», «Жабынның жарқылымен бірге», «Қауышудың қайнар көзі», «Қолғаппен және қолғапсыз», «Комиссарға не дейміз?», «Қарапайым Ивановтар», «Үзіліссіз қойылым», т.б. көптеген деректі және көркем прозалық кітаптардың авторы. «Бернули заңы» романы қазақ тіліне аударылған.
## Жетістіктері
«Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:14 сәуірде туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:Алматинская правда журналистері
Санат:Огни Алатау журналистері
Санат:Вечерняя Алма-Ата журналистері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Пьезомагнетизм

**Пьезомагнетизм** - сыртқы қысымның әсерінен затта магниттелудін пайда болуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Газбен қаныққан мұнай

**Газбен қаныққан мұнай**. Қойнауқаттағы бастапқы қойнауқаттың қысымы мұнайдың газбен қанығу қысымына тең, немесе одан артығырақ болып келетін мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Есептемелі лингвистика

**Есептемелі лингвистика**— қолданбалы-лингвистикалық  бағыттардың бірі. Оған ЭЕМ жүйесі, мәтінді автоматты өндеу, еске сақтау, автоматты аударма т. б. жатады. 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика

be-x-old:Вылічальная лінгвістыка

zh-min-nan:Kè-sǹg gí-giân-ha̍k
Оқу

**Оқу** - жеке тұлғаның іс-әрекетінің түрі, оқыту (өзі оқу, бірін-бірі оқыту) жүргізіледі де, оқымыстылыққа жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Газбен қанықпаған мұнай

**Газбен қанықпаған мұнай**. Қойнауқаттағы өзіндік қысымы мұнайдың газбен қанығу қысымынан артығырақ жағдайда болатын мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Акциздер

Жанама салық түрі. Қазақстан Республикасының аумағында өндірілген және Қазақстан Республикасының аумағына шеттен әкелінетін тауарларға акциздік салық салынады. Акцизделетін тауарлардың тізбесі: спирттің барлық түрлері; алкогольдік өнімдер; темекі бұйымдары; құрамында темекі бар басқа бұйымдар; бензин (авиациялық бензиннен басқа); дизелдік отын; жеңіл автомобильдер (арнайы мүгедектерге арналған, қолмен басқарылатын автомобильдерден басқа); газ конденсатын қоса алғандағы шикі мұнай.

Қызметтің акцизделетін түрлері мыналар болып табылады: ойын бизнесі; лотереяны ұйымдастыру және өткізу.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Айналым салығы

**Айналым салығы** — бағаны мемлекеттік реттеу жағдайында кейбір пайдалылығы жоғары бұйымдарға белгіленетін салық, яғни халық тұтынатын өндірілген тауарлардың құнынан өндірістің ақырғы сатысында алынатын жанама салықтардың негізгі түрлерінің бірі. Оның мөлшерлемесі не көтерме сауда бағасының пайызы есебімен, не бағаға ақшалай үстеме (шегерім) түрінде белгіленеді. Жекелеген тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге белгіленетін акцизден өзгеше түрде айналым салығы кәсіпорынның жалпы айналымынан алынады. бұл салық көбінесе көпшілік қолды тауарларға, кәсіпорындардың қызмет көрсету аясындағы көрсетілетін қызметтеріне салынады.
## Дереккөздер


Санат:Салықтар
Автономиялы саяси қатысу

**Автономиялы саяси қатысу** - жеке және топтық мүддені көздейтін индивидтердің азат, ерікті саяси қызметі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қалдық мұнай

**Қалдық мұнай**. Мұнайлы қойнауқат\қойнауқаттан бүкіл мүмкін болған әдістер көмегімен мұнай қорын өндіріп алғаннан кейін де сол қойнауқат көлемінде қалып қоятын мұнай массасы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Амортизатор

left|thumb|Бір құбырлы амортизатор
right|thumb|Екі құбырлы амортизатор
thumb|Серіппесі бар гидравликалық амортизатор
**Амортизатор** (-бесеңдету, жұмсарту). - көлік қозғалып жатқанда, механикалық тербелістерді (көбінесе вертикалды) тұқыртатын ілмелі қондырғы. Оны жиі техникада, құрылыста қолданылады. Соққыны, тербелістің зиянды әсерін әлсірету мақсатында қорғаныш ретінде пайданылады.

## Амортизатор түрлері
**Гидравликалық амортизатор** - калибрлеген тесіктерден сығымдалынатын майдың түтуырлың үйкелісі эсерімен тербелістерді басатын амортизатор.

**Екі жақты амортизатор** - екі жаққа да қозғалғандағы (мысалы піспек) пайда болатын тербелістерді тұқыртатын амортизатор.

**Бір жақты амортизатор** - бір жаққа ғана қозғалғандағы пайда болатын тербелістердегі тұқыртатын амортизатор.

**Бір құбырлы амортизатор** - инертті газбен (мысалы азот) толтырылған компенсациялы қуысы бар телескоптық амортизатор.

**Иінді амортизатор** - піспек орын ауыстырылуы иін арқылы іске асырылатын гидравликалық амортизатор.

**Телескоптық амортизатор** - піспек орын ауыстырылуы шток арқылы іске асырылатын гидравликалық амортизатор.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Мол шайырлы мұнай

**Мол шайырлы мұнай**. Құрамындағы шайыр мөлшері 28 %-дан кем болмайтын мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы

**Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы** () — жану камерасында ауа тек қана жылдамдық ағынының әсерінен тығыздалатын реактивті әуе қозғалтқышы. Ол негізгі үш бөліктен: кіру диффузоры, жану камерасы мен шығу шүмегінен тұрады. Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышындағы жанармай жану камерасына бүркіледі. Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы басқа қозғалтқыштардан құрылысының қарапайымдылығы, сенімділігі және салмағының аздығымен байланыеты ерекшеленеді, бірақ ол жерде тарту күшін жасай алмайды, себебі онда қысым ұшу кезінде ғана болады. Сондықтан Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышыты тек марштық қозғалтқыш ретінде немесе тұрбалы реактивті не тұрбалы винтті қозғалтқыштармен бірге жойғыштарда, снарядты ұшақтарда, қанатты зениттік ракеталар мен басқа да ұшу аппараттарында қолданады. Тура нүктелі реактивті әуе қозғалтқышы үшін тиімді жылдамдық 3000-5000 км/сағ. болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әріпбай Әлібайұлы

**Әріпбай Әлібайұлы Әлібаев** (12.1. 1926 жылы туған, Райымбек ауданы, Жалаңаш ауылы) — қоғам және мемле­кет қайраткері, ауыл шаруашылығы ғылыми кандидаты (1968). 

Ұлы жүздің Албан тайпасының Бозым руынан шыққан.

1951 жылы Алматы зоотехнологиялық-малдәрігерлік институтын бітірген соң, Алматы, Талдықорған облысының шаруашылықтарында, пар­тия және кеңес ұйымдарында әр түрлі жауапты қызметгер атқарған. 1962-64 жылдары Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінің, 1964- 67 жылдары Павлодар облысы партия комитетінің 2-хатшысы, 1967-72 жылдары Павлодар облысы атқарушы комитетінің төра- ғасы, 1972-78 жылдары Талдықорған облысы партия комитетінің 1-хатшысы. 1978-85 жылдары Қазақ КСР Ет және сүт өнеркөсібі министрі болды. 1986 жылы дербес зейнеткерлік демалысқа шығып, Қазақтың шабындық-жайылым институтын басқарды. Алыбаевтың Қазақстанда ауыл шаруашылығы салаларын дамыту мәселелеріне арналған бірнеше моноғрафиясы, сондай-ақ "Замана толқындары" (1999) атты естелігі мен жыр жинағы жарық көрген. Ленин, Халықтар достығы, 4 мәрте Еңбек Қызыл Ту, "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары