open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күнтумыш

**Күнтумыш** (*туған-өмір жылдары белгісіз*) – орта ғасырда Талас өңірін жаудан қорғаған батыр. Күнтумыш туралы мәлімет «*Төрелібектің төрт ұлы туралы әңгіме*» деп аталатын аңызда келтіріледі. Аңыз желісіне қарағанда Күнтумыш Сырдария өзененің жоғары ағысында билік жүргізген Абдолла ханның баласы болған. Талас өңірінің ханы жат жерден келген жауға қарсы соғыста Күнтумыштан көмек сұрайды. Хан Күнтумышқа өзінің сұлулығы бүкіл мұсылмандарға аңыз болған үлкен қызы Ботагөзді беруге даяр екенін білдіреді. Күнтумыш бұл хабарды алысымен жорыққа шығады. Талас жерін жаулаған Әжіханға қарсы шауып, хан ордасына оралған Күнтумышты Ботагөз қарсы алады. Әжіхан екінші рет шабуыл жасағанда Күнтумыш жауды Тектұрмасқа дейін қуады. Осы соғыста Күнтумышқа оқ тиіп, қатты жаралы болады. Жаралы батыр Талас өзененің жоғары сағасындағы Үлкен қақпа деген жерге келгенде, қансырап құлап жан тапсырады. Аңызда Күнтумыштың қандай жаумен соғысқаны анық көрсетілмейді. Ел үшін жанын қиған батырды ел ардақтап жерлейді. Күнтумыштың анасының басшылық етуімен оның қабірінің үстінен кесене тұрғызылады. Бұл кесене қоқандықтар үстемдігі кезінде қиратылып, оның кірпіштері Әулиеата мешітін салуға жұмсалған көрінеді. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан Тулғалары
Италақаз

**Италақаз** () — қазтәрізділер отряды, үйрек тұқымдасына жататын құс.

Италақаз Батыс Еуропа жағалауларынан бастап Моңғолия, Солтүстік Қытайға дейінгі аралықта, Қазақстанның барлық оңтүстік аймақтарындағы тұзды, сортаңды су айдындарында таралған. Италақаз республикамыздағы далалы, шөлейтті аймақтарда да тіршілік етеді. Кейбір жылдары Келес, Арыс өзендерінің Сырдарияға қосылатын жерлерін қыстап та шығады.

Денесінің ұзындығы 63 см, қанатын жайғанда ұзындығы 110 см, қанатының ұзындығы 36 см, құйрығы 12 см, салм. 1,5 кг-дай. Басы және мойны жылтырақ қою жасыл түсті, бүйірінде қара дағы болады. Қауырсындарының түсі қара ала және онда сарыала жолақтары болады, бауыры ақ түсті, тұмсығы қызыл, жоғары қарай едәуір иіліп келген. Суда жақсы жүзеді.

Италақаз — жыл құсы. Қазақстанға ақпанның ортасында ұшып келіп, жұп құрып тіршілік етеді. Ұясын жердегі қуыстарға, кейбір сүтқоректілердің ініне, ескі қыстауларға салады. Ұясындағы 8 — 10 жұмыртқаны мекиені 30 күндей басады. Италақаз су шаяндарымен, моллюскалармен, кейде судағы балдырлармен қоректенеді. Әуесқойлық мақсатта ауланады. Мамығының кәсіптік маңызы бар. Солтүстік теңіз бен Жерорта теңізінің жағалауын, Оңт.-Шығыс Азия жерін қыстайды.

## Дереккөздер

Санат:Италақаздар
Санат:Еуразия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Жатырдан тыс жүктілік

thumb
**Жатырдан тыс жүктілік** — ұрықтың Жатырдан тыс дамуы. Ұрықтанған аналық жұмыртқа әр түрлі аурудың (қабыну, соз, т.б.) салдарынан, аборт жасатудан, жыныс мүшелерінің жетілмеуінен, т.б. себептерден Жатыр түтігінен Жатырға өте алмай қалады. Жатырдан тыс жүктілік: түтіктегі, аналық бездегі және құрсақтағы жүктілік деп бөлінеді. Бұлардың ішінде өте жиі кездесетіні Жатыр түтігіндегі жүктілік. Ұрықтанған жұмыртқа Жатыр түтігінің ішкі қабатына жабысып өседі. Ұрық 6 — 8 аптадай дамып, түтікті керіп, жарып жібереді. Жатырдан тыс жүктілік кезінде кіндіктің төменгі жағы қатты ауырады, ішке қан құйылып, әйел әлсіреп, есінен танып қалуы мүмкін. Жатыр түтігіндегі жүктілік мезгіл-мезгіл толғақ сияқты ауыртады. Бірнеше сағаттан соң жазылып кеткендей болады. Жатырдан тыс жүктіліктің қандай түрі де әйел өміріне өте қауіпті. Жатырдан тыс жүктілікті тек хирургиялық операция жасап емдейді. Операциядан кейін әйел бір жыл бойына гинеколог-дәрігердің бақылауында болады.
 

## Белгілері

* Іштің төменгі жағының құрысуы, шаншуы.

* Жүрек айнуы, лоқсу.

* Әлсіздік пен бас аурулары.

* Тік ішектің, иық пен мойынның ауырсынуы.

* Етеккірге ұқсас сұйықтық бөлінуі.

Санат: Биология
Тезек төре

thumb|Тезек төренің өмірлік портреті
**Тезек Төре**, Тезек Нұралин (1820 – 1879, бұрынғы Жетісу облысы Қапал уезі Алтынемел өңірі) – аға сұлтан.

## Өмірбаяны
Абылай ханның шөбересі. Ата тегі Абылай – Әділ – Нұралы – Тезек төре. 

Жастық шағы Ресейдің, Қытайдың және Қоқан хандығының Жетісу жері үшін өзара тайталасқан уақытына сәйкес келді. 19 ғасырдың 40-жылдары Ұлы жүздің албан тайпасына билік жүргізген Хәкімбек сұлтан қайтыс болғаннан кейін билік тізгіні Тезек төреге тиді. Тезек төренің қол астындағы албандар Үйгентас пен Құлжаға дейінгі алқапты қыстайтын болғандықтан, қытайлықтарға салық төлеп тұрды. Қытай өкіметі Тезек төреге 3-дәрежелі тәйжі лауазымын берді. 1847 жылы Тезек төре Ресейдің бодандығын қабылдады. Патша өкіметі оған 1849 жылы алтын жіппен безендірілген шекпен, 1850 жылы “ынталылығы үшін” деген жазуы бар алтын медаль берді. Батыс Сібір генерал-губернаторының ұйғарымымен албандардың аға сұлтаны болып тағайындалды. 1856 жылы Алатау округінің приставы М.Д. Премышльский Тянь-Шаньға сапарға шыққан П.П. Семеновқа көмек көрсетуді Тезек төреге тапсырды. Ол П. П. Семеновтың Тянь-Шаньды тыңғылықты зерттеуіне игі ықпалын тигізді. Шоқан Уәлихановпен тығыз қарым-қатынаста болды. Кейіннен Уәлиханов өмірінің соңғы жылдарын Тезек төренің ауылында өткізді және оның қарындасы Айсараға үйленді. 1858 жылы патша өкіметі Тезек төреге поручик шенін, күміс семсер, қару асынатын алтын белбеу, 1859 жылы капитан шенін берді. 1860 жылы Тезек төре Ұлы жүздегі дулат тайпасының аға сұлтаны Әли Әділовтың ұйымдастыруымен Қарғалы өзен бойында өткен жиынға қатысты. Онда патшалық Ресейдің үстемдігінен құтылу үшін Қоқан хандығына қолдау көрсету, оның көмегіне арқа сүйеу жөнінде шешім қабылдады. Тезек төре мұндай шешімге ниеттес екендігін танытты. Бірақ ол қоқандықтар жағына өте қоймай, Ұзынағаш шайқасы қарсаңында патша өкіметін қолдады. Сондай-ақ ол орыс әскеріне өзінің жасағымен келіп қосылуды қаламай, шайқасқа әдейі кешігіп келді. Бұдан кейін Тезек төре орыс әскерлерінің Пішпек пен Тоқмақты жаулап алуына ат салысты. 1861 жылы подполковник, 1863 жылы полковник шені, 1865 жылы 2-дәрежелі “Святой Станислав” ордені беріледі. Ресей өкіметінің тапсырмасымен 1866 жылы Парижде өткен дүниежүзілік көрмеге қазақтар тұтынатын көптеген бұйымдар жіберді. Ол қырғыздардың сарбағыш пен бұғы рулары арасында 1854 жылы басталып, ұзаққа созылған қантөгісті бейбіт жолмен шешуге араласты. Патша өкіметінің үстемдігіне қарсылық та танытты. Өз ауылымен Қытайға көшуге әрекеттенгені үшін 1868 жылы билік орындары тарапынан айыпталып, 6 ай абақтыға отырғызылды. Патша өкіметі оның соңынан қатаң бақылау қойды және оның ел ішіндегі беделін түсіру жолында әрекеттенді. 

Тезек төре қайтыс болғанда оның отбасында 700 жылқы, 110 түйе, 90 сиыр, 190 күміс жамбы, 2500 алтын ақша, 50 кілем қалғандығы жайлы мұрағат мәліметі бар. Тезек төре өз заманында айтыскер ақын, белгілі күйші ретінде де танылған. Ол Сүйінбай, Бақтыбай, Түбек, т.б. ақындармен айтысқан.

## Дереккөздер

Санат:Төрелер
Санат:Аға сұлтан
Балдырған (цирк)

[thumb| alt=A.| ''[Цирк*.|left|180px]]
[[Сурет:Clown chili peppers.jpg|thumb| alt=A.| *Клоун*.|180px]]

*'“Балдырған”** — [[бала]]лар [[цирк]]і. 1968 жылы [[Целиноград]] (қазіргі [[Астана]]) қаласында ұйымдастырылған, ал 1972 жылы [[халық]] циркі атағына ие болды. Цирк құрамында — [[студент]]тер және [[мектеп оқушылары]] [[өнер]] көрсеткен. С. Әубәкіров, Ә.Рақымжанов, С.Шынтаева, Д, Елтаева, А. Әдіғалиева, т.б. [[“Балдырған”]] балалар циркінің дарынды өнерпаздары республикаға танымал болды. 
“Балдырғанның” көркемдік жетекшісі — [[Қазақстан]]ның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері  В.Д. Анисин (1968 жылдан); балетмейстері — Ғ. Ерғалиева, [[музыка]] жетекшісі — С. Өзденбаев.  Цирк ұжымы “Артек” пионер лагерінде, Қарағанды, Теміртау, Шымкент, Бішкек және Алматыда өнер көрсетті. [[Қазақ]] [[теледидар]]ы 1981 жылы осы ұжым туралы “Достық аренасы” деген атпен фильм түсірді.

**2)Балдырған** - балалар [[цирк]]і. [[Целиноград]] (қазіргі [[Астана]]) қаласында 1968 ж. ұйымдастырылған. 1972 ж. халық циркі атағына ие болды. Цирк құрамында - [[студент]]тер мен мектеп оқушылары өнер көрсеткен. [[С.Әубөкіров]], [[Ә.Рақымжанов]], [[С.Шынтаева]], [[Д.Елтаева]], [[Ә.Әбдіғалиева]], т.б. "Балдырған" балалар циркінің дарынды өнерпаздары республикаға танымал болды. "Балдырғанның" көркемдік жетекшісі- Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері [[В.Д.Анисин]] (1968 жылдан); [[балетмейстер]]і-[[Ғ.Ерғалиева]], музыкалық жетекшісі - [[С.Өзденбаев]]. Цирк ұжымы "[[Артек]]" [[пионер]] лагерінде, [[Қарағанды]], [[Теміртау]], [[Шымкент]], [[Бішкек]] және [[Алматы]]да өнер көрсетті. Қазақ теледидары 1981 ж. осы ұжым туралы "[[Достық аренасы]]" деген атпен [[фильм]] түсірді.

3) **Балдырған''' – сәби жасынан асқан (6-9 жастағы), ойын дамытуға, оқуға құлшынған, мінез-құлқының әдептілік, имандылық көріністері сүйсіндіретін бала. Балдырған кезінде баланың қызығушылығы, әсерленгіштігі артықша болады да, тәрбиені, білімді терең қабылдайды. Оқуға, ойнауға, ізденуге құмар болады, әдептілігі қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Нұрмахан Жұматаев

**Нұрмахан Жұматаев** (4.2. 1919 жылы туған, Келес ауданы Мамынт ауылы) – Cоциалистік Еңбек Ері (1948), құрылысшы. 1939 – 45 жылдары Кеңес Армиясы қатарында, 1946 жылы Сарыағаш ауданында құрылысшы, 1961 жылы құрылыс бригадирі, Келес ауданында жылжымалы механикаландырылған колоннаның 1-учаскесінде үлгілі құрылыс бригадирі болды. Еңбектегі үлкен жетістіктері үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумы 1948 жылы 23 шілдедегі Жарлығымен Cоциалистік Еңбек Ері атағын берді. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Розовка

* Розовка — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, Рождествен ауылдық округі орталығы.
* Розовка — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданында болған ауыл, 2000-жылдары таратылған.

Санат:Айрық беттер
Теизм

**Теизм** (грекше theos – Құдай) – Құдайдың барлығы мен оның дүниеге, адамға қарым-қатынасын негіздеп түсіндіретін діни таным. Теизм ді термин ретінде ағылшын философы Р.Кедворт (1617 – 1688) енгізді. Ағартушылық дәуірде христиан дүниетанымының негіздері сынға ұшыраған кезеңде, христиандықтың Құдай жайлы ілімін қорғап, дәлелдеуге бағытталған діни көзқарас ретінде пайда болды. Теизм Құдайды мәңгілік деп, мінсіздігі, құдіреттілігі, рақымдылығы сияқты ізгі сипаттарымен танитындықтан, ондағы негізгі түсініктер монотеистік діндердің бәрімен үндес деп біледі. Христиан догматына тән ерекшелігі ретінде Теизм дегі Құдайды Рух, абсолютті болмыс, шексіз тұлға, рухани-тұлғалық шындық деп танитынын айтуға болады. Теизм пантеизмге, деизмге, атеизмге қарсы монистік тұжырымдама болып саналады. Теизм Құдай және оның болмысын ақыл-парасат арқылы тануға болады деп біледі, сонымен қатар мистик. танымды да жоққа шығармайды.

## Сілтемелер


Санат:Дін
Сәдуақас Ерматұлы Ерматов

**Сәдуақас Ерматұлы Ерматов** (7 ақпан 1933 жылы туылғын, Өзбекстан Республикасы, Ташкент облысы, Бостандық ауданы, Үшбау ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымының докторы (1972), профессор (1976). Халықаралық Ғылым Академиясының академигі. 

Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетін бітірген (1955). 1955 – 1957 ж. Ташкент мемлекеттік педагогикалық институтында оқытушы. 1960 – 1963 ж. Өзбек КСР Ғылым Академиясының физика-техникалық институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, 1963 – 1966 ж. Шыршық қаласындағы Баяу балқитын және ыстыққа төзімді металдар комбинаты жанындағы Өзбек КСР Ғылым Академиясының физика-техникалық институты филиалында жетекші. 1966 – 1986 ж. Қазақ КСР Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында зертхана жетекшісі, директордың орынбасары (1970 – 1980). 1980 – 1999 ж. ҚазМУ-да декан, кафедра меңгерушісі, профессор. 1999 жылдан Қазақ-Ресей мемлекеттік университеті ректорының кеңесшісі, Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің эксперименталды физика кафедрасының профессоры. Негізгі ғылыми еңбектері радиациялық физика, радиациялық технология мен жаңа техника мәселелеріне арналған. 280 ғылыми-әдістемелік жұмыстың, 3 оқулықтың авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ирина Леонидовна Ким

**Ирина Леонидовна Ким** (15.5.1954 жылы туған, Қызылорда қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1999). 
* 1976 - Мәскеу темір жолы көлігі инженерлері институтын бітірген. 
* 1976-1984 - Қызылорда темір жолы бөлімшесінде аға экономист, жол байланысында инженері-экономист, 
* 1984-1987 - Мәскеу темір жолы көлігі инженерлері институтының аспиранты, 
* 1987-1995 - Қызылорда ауыл шаруашылық өндірісі инженерлері институтында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі 
* 1995-1997 - Қызылорда облысы экономика басқармасының бастығы, қала әкімінің 1-орынбасары, * * 1997-1999 - Қызылорда арнайы экономикалық аймағы кеңесінің төраға орынбасары, 
* 1999-2001 - облыс әкімінің экономикасы және сыртқы экономикалық байланыстар жөніндегі орынбасары, 
* 2001-2004 - Қызылорда облысы мамандардың біліктілігін арттыру және ақпараттық технологиялар институтының директоры қызметтерін атқарды. *«Управления экономикой региона Казахстана»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* 2004 жылдан Қызылорда қаласы әкімінің орынбасары. Ким 52-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан экономистері
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қызылорда облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан корейлері
Қытай ұлттық мәдени орталығы

***Қытай ұлттық мәдени орталығы*** – облыстағы қытайлардың ұлттық-мәдени орталығы. 2001 жылы қазанда құрылған. Төрағасы – В.И. Ли. Орталық қытай жастарының арасында ұлттық тарихты, мәдениетті, салт-дәстүрлерді насихаттайды. Орталық өкілдері Қазақстан халықтарының кіші Ассамблеясы ұйымдастырған іс-шараларға белсене қатысады. Қытай ұлттық мәдени орталығы көп балалы отбасыларға, жетім-жесірлерге, қарияларға қайырымдылық көмек көрсетіп тұрады. 
*[[К. Әбдікешова]]*

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан мәдениет мекемелері
Жатыр қисаюы

thumb
**Жатыр қисаюы** — Жатырдың орнынан қозғалуы. Әдетте, Жатыр жатыр мойнына иіле жатады. Жатырдың қисаюы: физиологиялық (жыныс бездерінің қабынуы, Жатырда ісік болуы, босану кезінде, т.б.) және патологиялық (жатыр жоғары, не төмен түседі) жағдайларда, сондай-ақ, соз, туберкулез аурулары салдарынан, ауыр жүк көтергенде, іштегі бала аса үлкен болу, т.б. себептерінен болады. Бұл кезде әйел онша ауырсынбайды, кейде етеккір келуі өзгеріп, ішқатуы мүмкін. 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Биология
Абдолла Ахметұлы Розыбакиев

**Абдолла Ахметұлы Розыбакиев**(31 қазан 1897 жыл, Верный уезінің, Көлжат ауылы – 28 қараша 1937 жыл) — ұйғыр текті кеңестік қоғам қайраткері. 1917 ж. сәуірде Верный (Алматы) қалалық мұсылман жұмысшылар одағының хатшысы болып сайланды. 1918 ж. Жетісу облыстық ревкомына мүшелікке өтті. 

Ол Ораз Жандосов, Павел Виноградов, Тоқаш Бокин, т.б. қоғам қайраткерлерімен бірге Жетісу өңірінде Кеңес үкіметін орнатуға қатысты. 1920 жылдың көктемінде Жаркент уездік, қалалық ревкомының төрағасы болып тағайындалды. Сол жылдың соңында өзі ұйымдастырған ерікті ұйғыр полкінің комиссары ретінде Ферғана “даласында” басмашыларға қарсы күреске қатысты. 1921 ж. тамызда БК(б)П Жетісу облыстық комитетінің хатшылығына әрі облыстық “Қосшы” одағының төрағалығына сайланды. 

1924 ж. Орта Азияны ұлттық-мемлекеттік межелеу жөніндегі комиссияның мүшесі болды. 1925 – 27 ж. Мәскеудегі коммунистік университетте оқыды. БК(б)П Қызылорда округтік комитетінің бірінші хатшысы (1929, мамыр – 1930, наурыз), Қазақ АКСР-інің дайындау комиссары (1930 жылдың соңы – 1932 ж.), Шығыс Қазақстан облысының Павлодар аудандық (кейін округтік) партия комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды.  

Өмірінің соңғы жылдары Қазақстан КП ОК-нің баспасөз және баспа бөлімі меңгерушісінің орынбасары болды. 1921 ж. маусым айының басында Ташкентте, кейін Алматыда ұйғыр тілінде шыға бастаған “Камбағарлар авази” (“Кедей дауысы”) газетін ұйымдастырушы әрі редакторы болды. 1937 ж. саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. Алматы қаласындағы бір көшеге Розыбакиев есімі берілген. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан КП ОК мүшелері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Сарыарқа (Аягөз ауданы)

**Сарыарқа** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Сарыарқа ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Аягөз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 70 км жерде, Еспе өзенінің сол жағасында орналасқан. 

    

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланды. 1963 жылы ұсақ ұжымшарлар негізінде құрылған “Ақши” қой кеңшарының орталығына айналды. 1996 жылдан кеңшар негізінде шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Семен Архипович Ларионов

**Семен Архипович Ларионов** (1.04.1915, Черемшан ауданы - 29.12.1984, Меркі ауданы) – Кеңес Одағының Батыры. 

1934 жылы Жамбыл облысына көшіп келгеннен кейін трактористер курсын бітіріп, Свердлов ауданындағы (қазіргі Байзақ ауданы) Новоивановка МТС-те тракторшылар бригадасының бригадирі болып жұмыс істейді. 

2-дүниежүзілік соғысқа 1941 жылы жазынан бастап қатысты. 1943 жылы Днепрден өту шайқасында айрықша ерлік көрсетті. Командованиенің тапсырмасын мүлтіксіз орындаған взвод командирі Ларионов 1943 жылдың 30-шы қазанында Кеңес Одағының Батыры атанды.

## Дереккөздер

Санат:1 сәуірде туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Черемшан ауданында туғандар
Санат:29 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Меркі ауданында қайтыс болғандар
Санат:КСРО аға лейтенанттары
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Александр Невский орденінің (КСРО) иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Санат:Днепр үшін шайқасқа қатысушылар
Мақсұт Ермырзаұлы

**Мақсұт Ермырзаұлы** (1923, Сарыағаш ауданы Сүткент ауылы – 2005) – *ғалым-зоотехник*. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1971). Еңбек жолын 1941 ж. Сарыағаш ауданы Дарбаза кеңшарының Қарақалпақ бөлімшесінде қатардағы шопан болып бастаған. Сырдария кеңшарында мал дәрігері, ферма бастығы, бас зоотехник, директордың орынбасары қызметтерін атқарды. *«Сырдария»*, *«Әлімтау»*, *«Бірлік»* кеңшарларында қой өсіріп, астық өндіріп, мал азығын дайындауда, тыңайған жерлерді игеруде өнегелі де өрелі еңбек етті. Ол тәжірибелі мал маманы. Ташкенттегі зооветтехникумын, Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын өндірістен қол үзбей жүріп бітірді. Бұдан 40 – 50 жылдай бұрын Қарақалпақстаннан, Өзбекстанның *«Нишан»*, *«Кенимих»* кеңшарларынан, Түрікменстаннан алып келген қойлары, көк қошқарлары және іргелес жатқан Задария, Қожатоғай, Қызылқұм кеңшарынан алдырған қара қошқарлар тұқымының аудан мал шаруашылығын дамытуға көп пайдасы тиді. ***Еңбек Қызыл Ту***, ***«Құрмет белгісі»*** ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Елтай Ерназаров

**Елтай Ерназаров** (1887, Сырдария губерниясы Шымкент уезі Бадам болысының 2-а. (қазіргі Төле би ауданы) – 1945] – *қоғам және мемлекет қайраткері*.
Төре руынан шыққан. 1907 – 1919 ж. тері зауытында жұмысшы болды. 1919 – 1927 ж. ауылдық кеңес хатшысы, болыстық *«Қосшы»* одағының және болыстық атком төрағасы, 1927 – 1934 ж. ҚА КСР Орталық атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды.

## Дереккөздер
Олонхо

**Олонхо** — саха (якут) халқының эпостық жыры. Олонхо мифология  және тарихи негізде дамыған батырлық эпостар аралығындағы жанрлық түр саналады. Мұнда ежелгі түркі-моңғол мифологиясының, мифология тарихи оқиғалардың және тұңғыс тектес халықтар мифологиясының сарындары бар. Олонхо жырлары, негізінен, той-томалақтарда жырланған. Көлемі екі-үш мыңнан жиырма мың жолға дейін созылады. Өлең құрылысы 7 – 8 буынды қазақтың жыр үлгісіне ұқсас келеді, тілі аллитерацияға өте бай. Жыр мотивтерінің қазақтың фольклорымен ұқсас тұстары жеткілікті. Мысалы, *Алпамыс*, *Ер Тарғын* , *Қарадөң батыр*, сондай-ақ қырғыздың *Манас* жырлары  олонхомен* сарындас келеді. Осының бәрі жыр сахалардың арғы ата-бабалары оңтүстікте, Байқал көлі  маңындағы кең даланы мекендеген тұста туындағанын, қалыптасқандығын аңғартады. Олонхоны орындаушыларды *олонхосут'' деп атайды. Олардың ішіндегі ең танымалылары ретінде Т.В. Захаров-Чээбий , Н.А. Абрамов-Кынат, т.б. атауға болады.

## Ішкі сілтемелер
* Эпостық жыр	 
* Mифология тарихи

## Сыртқы сілтемелер
Ер Тарғын

## Дереккөздер


Санат:Сахалар
Санат:Әдебиет
Санат:Мифология
Жүйнек қала орны

**Жүйнек қала орны** – Қазақстандағы көне қаланың орны, атақты ақын Ахмет Жүйнекидің туған қаласы. Түркістан ауданында, Іркемсай (Еркемсай) өзенінің жағасында орналасқан. 1970 жылы Отырар археологиялық экспедицияда (жетек. К.А. Ақышев) зерттеген. Қаланың тарихы 2 мыңжылдықты қамтиды. Оның төменгі қатпары біздің заманымыздың 1-ғасырынан мағлұмат береді. Бертінгі орта ғасыр кезеңінде бұл өңірде Жүйнек қонысы ірге тепкен, бұл қоныс жайындағы дерек 16 ғасыр жазбаларында кездеседі. Ежелгі қаланың үштен бір бөлігін су шайып кеткен. Су шайған жарлауыттан мәдени қабаттар ізі аңғарылады. Қабат ауқымы 10 – 12 метр. Судан аман қалған қала орны сопақша төбешік болып жатыр, биіктігі 10 метр. Қала қақпасы оңтүстік қорған қабырғаның орта тұсында болса керек, құлап жатқан жалдың ені 10 метр. Төбешіктің өлшемі: оңтүстік-шығыс жағы 70 метр, шығыс жағы 150 метр. Табылған керамиканың ең байырғылары – саз қамырға құм мен шамот қосып, қалыпсыз жасаған үшбұрышты, ернеуі сыртына қайырылған тостағандар, ернеуі үшкілденіп келген кең мойын құмыралар болып табылады. Құмыралар қызғылтым және қошқыл қызыл ангобпен сырланған, қызыл-қоңыр ангоб қаптырып, жылтыратылғаны да кезігеді. Ақ ангоб үстінен мөлдір бояу жалатқандары да бар. Нақыштары көгеріс өрнек ырғағында жасыл, қоңыр, қызыл және сары бояумен сырланған. Табылған заттар Қазақстанның Археология музейінде сақтаулы.
## Дереккөздер


## Сілтемелер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Рок-музыка

**Рок-музыка** ( — теңселу, сілкіну) — қазіргі замандағы поп-музыка саласы. Рок-музыка негізін Солтүстік Американың халықтық фольклоры — рок-н-ролл және кантри құрайды. Рок-музыка алғаш 1950 — 60 ж. Ұлыбритания және АҚШ-та қалыптасқан. Рок-музыканың танымал өкілдері — “The Beatles”, “The Rolling Stones”, “Led Zeppelin”, “Pink Floyd” сияқты музыкалық ансамбльдер. Рок-музыканың негізгі белгілері: блюздік композициялық құрылымдар, қысқа ангемитондық ырғақ, дыбысты электрлік және электрондық аспаптармен күшейту арқылы әсерлілігін арттыру. Рок-музыка жастар субмәдениетінің бір бөлігі болып саналған. Оның ішкі өзіндік белгілері мен ерекшеліктеріне байланысты бірқатар ағымдар дараланады. Мысалы, әлеуметтік-мәдени қозғалыстарға қатысты (“хиппи”, “панк рок”, т.б.), жас ерекшелігіне байланысты (ересектерге, жасөспірімдерге арналған), екпін мен белсенділігіне (“хард-рок”, “софт-рок”) және техникалық жабдықталуына қарай (“афро-рок”, “барокко-рок”, “джаз-рок”, т.б.), көркем мәдениет жүйесіндегі орны бойынша (коммерциялық “поп-рок”, элитарлық “рок-авангард”), т.б. Рок мәдениеті үшін музыканттардың жүріс-тұрысы, киім киісі, рок-шоуды безендіру, бейнеклиптерді шығару сияқты сыртқы көрініс факторлары маңызды рөл атқарады. ТМД елдерінде Рок-музыка 1965 — 80 ж. дамыды. Бірқатар әуесқой топтар құрылды. Сондай-ақ кәсіпқой-сазгерлердің (А.Г. Шнитке, Э.Н. Артемьев) назарына іліккен жанр элементтері кең стильдік контексте қолданылды. Кейінгі жылдары Рок-музыка Батыс елдерінде тек өнер түрі ретінде қабылданады.

## Дереккөздер

Санат:Музыка жанрлары
Картаны атауландыру

**Картаны атауландыру** - төлем картасын шығаруға дайындау барысында оған бірегейлендіретін ақпарат түсіру. Картаны атауларындыру графикалы, физикалы және электрлі болуы мүмкін. Банкілік картаны графикалық тәсілмен, әдетте дайындаушы-кәсіпорын атауландырады. Кейбір карталарда ұстаушысының фотосуреті беріледі. Физикалық тәсілмен атауландыру эмбоссирлеудің көмегімен жүзеге асырылады. Магнитті жолағы бар карталарды электрлі тәсілмен атауландыру кезінде магнитті жолақты, смарт-карталар кодталады  микротәсімге бірегейлендірілген деректер мен өзге де деректер жазылады.

## Сілтемелер
*Банк төлем картасы
*Кредиттік картасы
*Банк картасы 

## Дереккөздер


Санат:Банк ісі
Жүніс ата кесенесі

**Жүніс ата кесенесі** (18 ғасыр) — Кентау қаласы маңындағы ескі бейітте шаршы кірпіштен (25x25x5 см) тұрғызылған. Екі күмбезді болған кесененің кіші күмбезі мен алдыңғы бетінің жоғарғы бөлігі қираған. Кесене зиратхана және қабір бөлмесінен тұрады. Екі бөлме жоспары мен құрылысы жағынан бірдей. Қабырғадан күмбезге ұласатын тұсы 8 үшкіл аркалы бедермен көркемделген.

## Дереккөздер

Санат:Кесенелер
Қалдыбай Махатайұлы Мадибраимов

**Қалдыбай Махатайұлы Мадибраимов** (30.4.1958 жылы туған, Жамбыл облысы Жуалы ауданы Шетбұлақ елді мекені) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (2001).

* 1975 жылы Жамбыл облысы Жамбыл аудандық Аса ауылының орта мектебін бітірді.
*Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1982). 
* Еңбек жолын интернатурада білім ала жүріп, Жамбыл облыстық балалар емханасының (1982-1987) хирургия бөлімінен бастады.
*1987 – 89 жылы Алматыдағы Б. Жарбосынов атындағы Урология ғылыми орталығында дәрігер, директордың орынбасары, 
*1989 – 92 жылы Мәскеу қаласында аспирантураны бітіріп, медицина ғылымдарының кандидаты атағын алды. 
*2001 жылы бүйрек ауруларын емдеудің жаңа тәсілдері бойынша докторлық диссертация қорғап, Мәскеу қаласында клиникалық орталықта қызметке қалдырылды. 
* Қазіргі таңда 2006 жылдан бастап Алматы қаласы «ҰОС ардагерлері емханасында» қызмет атқарады, емхананың Бас дәрігері.
* 100-ге жуық ғылыми мақалалары, 5 монографиясы жарық көрген.
* 2009 жылы «Шапағат» медалімен марапатталды.

## Дереккөздер

 

Санат:30 сәуірде туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстан урологтары
Санат:Шапағат медалінің иегерлері
Ернұр – Пресс Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігі

**«Ернұр – Пресс»** Жауапкершілігі Шектеулі Серіктестігі, 1994 ж. құрылған. Полиграфия өнімдерін шығарумен және таратумен айналысады. *100 жұмыскері* бар серіктестік иелігінде ***«Арна-ТВ»***, ***«Арна-ТВ Қызылорда»***, ***«Арна-сканворд»***, ***«Кірпі»***, ***«Ежик»***, ***«Әлқисса»***, ***«Жібек жолы»***, ***«Темірқазық»***, ***«Асса»***, ***«Звездный час»***, ***«Пингвин»***, ***«Пеликан»*** атты ақпараттық-көңілашар, танымдық бағыттағы 13 газет бар. Бұған қоса серіктестік баспаханасы ***«Южный Казахстан»***, ***«Жануби Козогистон»***, ***«Капитал плюс»***, ***«Сана және нарық»*** газеттерін басып шығарады.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Тейшебаини

**Тейшебаини** – көне қала. Ертедегі Урарту мемлекетінің астанасы. “Тейшеба” атты соғыс құдайының есімімен аталған. 20 ғасырдың 1-жартысындағы зерттеулер барысында Ереван қаласы аумағындағы Кармир-Блур төбесінен анықталған. 1936 жылы геолог А.П. Демехин осы төбеден белгісіз жазуы бар тас сынығын тауып, археологтарға тапсырды. 1939 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) және Ереван ғалымдары бірлескен археологиялық экспедициясы (жетекшісі Б.Б. Пиотровский) аталмыш төбеде бірнеше жылдарға созылған қазба жұмыстарын бастады. Зерттеу кезінде табылған “Русы, Аргиштидің ұлы, Тейшебаини қаласының қамалы” деген сына жазуы бар қоладан жасалған есік тиегі, Тейшеба құдайдың қола мүсіні Тейшебаинидың нақты орнын көрсетіп берді. Тейшебаини қамалы үлкен ауласы 4 га жерді алып жатқан алып құрылыс болған. Қабырғаларының қалыңдығы 3,5 м-ге, биіктігі 7 м-ге жеткен. Құрылыстары ассириялық үлгіде салынған. Оларды көтеруге ұзындығы 50 см-ден асатын қам кірпіштер қолданылған. Қамалдың төменгі қабаты толықтай сақталып, археологтар одан төбесін бөренемен жапқан әр түрлі көлемдегі 150-дей бөлме тапты. Екінші қабаттағы көптеген бөлмелер базальттан тұрғызылған. Қазба барысында Тейшебаини тұрғындарының егіншілікпен, бау-бақша өсірумен және мал шаруашылығымен айналысқандығын айғақтайтын сан алуан тұрмыстық заттар алынды. Қамалдың әр түрлі бөлігінен 8 шарап қоймасы анықталған. Оларда сыйымд. 800 – 1200 л 400 карас сақталған. Шарап, сыра, дәнді дақылдар сақтауға арналған құмыралар көптігі сонша, бір бөлмеден ғана археологтар сыйымдылығы 2 – 6 л 1036 құмыра тапқан. Ғалымдардың есептеуінше Тейшебаинида 4 – 5 мың га егістіктен алынған өнім сақталған. Бірнеше металл өңдейтін шеберхана орындарынан қола мен темірден жасалған еңбек құралдары, әшекей бұйымдар, металл қалыптар, құйма формалары шықты. Тұрғын үйлерден темір орақтар мен кетпендер, тас диірмендер, күректер, пышақтар көптеп кездескен. Қару-жарақтардың (семсер, қанжар, найза, жебе ұшы) кейбірінде Урарту патшаларының жазбалары бар. Тейшебаинидан урартулық шеберлердің өнімдерінен басқа Мысырда жасалынған Сохмет құдай мүсіні мен қасиетті қоңыздар бейнеленген заттар, ассириялық моншақтар, қола ыдыстар, т.б. бұйымдардың табылуы мемлекеттің мәдени-саяси байланыстарын көрсетеді. Тейшебаиниде сақ-скиф бұйымдары (ауыздық, жүген, моншақ, жебе ұштары, т.б.) да көптеп ұшырасады. Ғалымдар Тейшебаиниді сақ-скифтер шілде айының соңында немесе тамыздың алғашқы жартысында басып алған деп есептейді. Өйткені қала қабырғаларынан скиф жебе ұштары өте көп кездескен. Бұл шабуылдан соң қала өмір сүруін тоқтатты.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Роланд туралы жыр

**“Роланд туралы жыр”** (“Chanson de Roland”) — француздың ортағасырлық батырлық эпосы. Біздің дәуірімізге “Роланд туралы жырдың” өзгеріске түскен нұсқалары ғана жеткен. Олардың ішіндегі ең көнесі Оксфордтық нұсқа (1170 ж. ш.). Жырға негіз етіп жылнамашы Эйнхардтың “Ұлы Карлдың өмірін баяндау” атты туындысы алынған. Басклерге қарсы шайқас тарихына негізделген жырда 778 ж. Карл әскерінің Пиреней тауында талқандалуы, жеке басының қамын халық мүддесінен жоғары қоятын граф Ганелонның опасыздығы әңгімеленеді. 9 — 10 ғасырларда жырды жеткізушілер шығарманы өңдеп, өзгертті, трагедиялық оқиғаны басқаша көріністермен ауыстырып, басклердің орнына сарациндіктерді қосты, бір жылға жетпей аяқталған Карл жорығын 7 жылға созды. Ең бастысы, поэмаға негіз болған тарихи оқиға поэтикалық бейнелер арқылы мүлдем жаңа сипатқа ие болды (Карл, Роландтар эпикалық батыр дәрежесіне көтерілді). Эпикалық туындының басты қаһарманы Роланд Ганелонның екі жүзді, қатыгез іс-әрекеттеріне қарама-қарсы сипатталған дара тұлға. Роланд бейнесі поэмада романтикалық-патетикалық сарында берілсе, []Карл](https://kk.wikipedia.org/wiki/%5D%D0%9A%D0%B0%D1%80%D0%BB)дың айбынды тұлғасы дараланып, оның іс-әрекеттері арқылы ел тұтастығын нығайту идеясы тұжырымдалған. Шығармада ғарыштан періштелердің келуі секілді діни-мифологиялық үлгілер де көрініс тапқан. Шығарма кейіпкерлер мінез-құлқындағы психологизмнің даралығы мен соғыс сюжетін бейнелеудегі көркемдік үлгілердің үйлесімді қолданысымен ерекшеленеді. “Роланд туралы жыр” алғаш 1837 ж. Парижде басылып шықты, авторы белгісіз. Француз композиторы О.Мерме “Роланд Ронсеваль шатқалында” атты операның музыкасын жазды (1864 ж. қойылды).

## Дереккөздер:


Санат:Франция тарихы
Санат:Франция әдебиеті
Санат:Chansons de geste
Санат:Эпикалық жырлар
Ролл

**Ролл** (нем. rolle — білік) — қағаз дайындауға қажетті талшықты материалдарды қысқа және жұқа етіп ұсақтау үшін қолданылатын машина. Ролл алғаш рет 17 ғасырдың екінші жартысында жасалды. Оны алғашқыда голландер не голлендер деп атады. Роллдың ұсақтағыш тетігі біреуі қозғалмайтын, екіншісі айналмалы барабанға бекітілген екі түрлі пышақтан тұрады. Ұсақтағыш тетік су және ұсақталатын талшықты материал араластырылатын астауға орнатылады.

## Дереккөздер:
Майдамтал асуы

**Майдамтал** – Талас Алатауының батыс сілеміндегі асу. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3524 м. Піскем және Күркіреусу өзендерінің суайрығы. Жотаның солтүстік беткейіндегі Күркіреусудың саласы Майдамтал бойымен жүретін соқпақ жол Майдамтал арқылы оңтүстік беткейдегі Піскемнің бастауына асады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы асулары
Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Талас Алатауы
Рентгенология

**Рентгенология** (В.Рентгеннiң атымен) және грек. logos – iлiм] – клиникалық медицинаның рентген сәулесiнiң көмегiмен органдар мен олардың жүйелерiнiң құрамын, қызметiн зерттеп, аурудың рентгендiк диагностикасын қоятын саласы. 

Рентгенологиялық зерттеулердiң барлық әдiстерi денеден өткен сәуленi ұстайтын рентгендiк таспа (рентгенографияда); флюоросценттiк экран (рентгеноскопияда); селендiк күйтабақ (электррентгенографияда) немесе кристалдық детекторлар (компьютерлiк томографияда) – сәуленiң сапасы мен шоғырланған рентген сәулесiнiң сандық талдауына сүйенедi. Рентгенологияның маңызды теорема бөлiмi болып – рентгендiк скиалогия (рентгендiк көлеңкелi суреттiң пайда болу заңдылығын зерттейдi) есептеледi. 

Қазақстанда Рентгенологияның дамуы 1923 жылдан басталады. Сол жылы Верный (қазіргі Алматы) қаласында бiрiншi рентген аппараты қойылды. Екiншiсi 1926 ж. сол кездегi республика астанасы – Қызылордада орнатылса, 1930 ж. Риддер қ-нда рентген бөлмесi iске қосылды. Қазақстанда Р. саласының дамуына үлес қосқан дәрiгерлер Е.П.Гермайзе, П.А.Пшеничный, И.С.Нестеровский, т.б. болды. Рентгенологиялық бөлiмшелер құрылымының қызметiне Республиканың рентгендiк орталығы (1936–39), Рентгендiк ст-лар (1939–59), ал 
1959 жылдан рентгенрадиологиялық бөлiмдер басшылық етедi. 1953 ж. Қазақ мемлекеттік медицина 
институтында бiрiншi рет Рентгенология және радиология кафедрасы (меңгерушiсi С.Б.Балмұқанов) ашылды. 1964 ж. осы кафедраның қолдауымен Алматы дәрiгерлер бiлiмiн жетiлдiру институтында екiншi Рентгенология кафедрасы ұйымдастырылды. Қазiргi кезде республикадағы медицина академиялар мен университеттер Рентгенология саласы бойынша мамандар дайындайды. Рентгенология саласының дамуына дәрігер-ғалымдар, профессорлар М.Т.Әлиакпаров, А.Ғ.Серғазин, С.Түсiпбеков, Ж.Хамзабаев, т.б. үлес қосты.

## Дереккөздер


Санат:Рентгенология
Ольгинка (Павлодар облысы)

**Ольгинка** — Павлодар облысы Павлодар ауданындағы ауыл, Ольгин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан және облыс орталығы – Павлодар қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 62 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жағасында Құлынды даласының орталық бөлігінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1900 жылдың бас кезінде қаланып, ІІ Николай патшаның қызы Ольганың есімімен аталды. 1930 жылдың бас кезінен бастап ұжымшар орталығы кеңшар негізінде 1996 жылдан сүтті ірі қара мал өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Павлодар ауданы елді мекендері
Балеар аралдары

**Балеар аралдары** (; ) — Жерорта теңізінің батысындағы Пиреней түбегінен шығысқа қарай 200 км-дей жердегі аралдар тобы. Мальорка, Менорка аралдарынан және Питиус топаралынан тұрады. Бұл аралдар Испанияның Балеарес провинциясын құрайды. Ауданы 5 мың км². Халқы 690 мың адам (1997). Әкімшілік орталығы — Пальма қаласы. (Мальорка аралында).

Жер бедері үстіртті, аласа таулы келеді. Мальорка аралының солтүстік-батысын абс. биіктігі 1445 м тау жотасы алып жатыр. Менорка аралы үстіртті (абс. биіктігі 360 м). Климаты жерортатеңіздік. Жылдық жауын-шашын мөлшері 400 — 600 мм. Балеар аралдарында тікенді бұталар — маквис, гарига, орман ағаштары — тас емен, алепп қарағайы, тырбық пальма, т.б. өседі. Цитрус, зәйтүн, жүзімдіктерінен жақсы өнім алынады. Балеар аралдарында теңіз курорттары және халықаралық туризм орындары бар.

## Елді мекендер
### Мальорка
* Пальма-де-Мальорка (Балеарестің астанасы)
* Сольер 
* Льюкмайор 
* Манакор 
* Сантаньи
* Арта
* Польенса 
* Валдемосса
* Аларо
* Дейя 
* Инка
* Андраткс
* Санта Понка 
* Магалуф 
* Колония-де-Сант Джорджи
* Калес де Мальорка 
* Капдепера

### Менорка
* Маон 
* Сьюдадела-де-Менорка
* Санта Томас
* Форнелс 
* Бинибеса
* Сан-Луис 
* Феррериес 
* Сон Парс
* Сон Бой
* Кала Бланка
* Кала Эн Боск
* Кала Морель

### [[Ивиса]]
* Ивиса 
* Сан-Антони-де-Портмани
* Сан-Рафаэль 
* Эс Канар 
* Сант-Карлес-де-Пералта 
* Кала-де-Сант-Висент

### Формонтера
* Эс Пуджолс 
* Эль Пилар де Ла Мола 

## Дереккөздер

Санат:Испания аралдары
Санат:Балеар аралдары
Өлім жазасы

**Өлім жазасы** – ежелден келе жатқан ең ауыр жаза. 

Өлім жазасы қоғамдағы ауыр қылмыстармен күресу үшін қолданылған. Көне замандарда негізінен патшаның әмірін орындамаған адамды, иесіне қарсыласқан құлды, ұрлық жасаған адамды, бұйрықты орындамаған жауынгерді өлім жазасына кескен. Шыңғысхан әскерінде бір адам шайқас кезінде шегінсе немесе қашса құрамына сол жауынгер кіретін бір ондық түгел өлтірілген. 13 ғасырда Еуропада басталған инквизиция католик шіркеуінің ілімінен дүниетанымы өзгеше адамдарға өлім жазасын (өртеу) қолданды. Ислам елдерінде кісі өлтірушілер, зинақорлар осы жазаға кесілді. Қазақ қоғамында да жазаның бұл түрі ауыр қылмыс жасағандарға қолданылды. Қанға қан қағидасын бірте-бірте құн төлету жазасы ығыстырғанымен, соғыс кезіндегі сатқындық, туыс адаммен көңіл қосу сияқты бірқатар қылмыстар үшін өлім жазасына кесті (ат құйрығына байлау, таспен атқылау). 20 ғасырдың 2-жартысында адам қоғамын ізгілендіру ағымының күш алуы нәтижесінде өлім жазасын жоюға бағытталған халықаралық шаралар іске асырыла бастады. 

Еуропа Кеңесі Адам құқықтары мен бостандығын қорғау туралы конвенцияға қосымша 1983 жылғы 28 сәуірде өлім жазасын жою туралы №6 хаттама қабылдады. БҰҰ Бас Ассамблеясы Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықар. пактіге қосымша 1989 жылы 15 желтоқсанда өлім жазасын жою туралы екінші қосымша хаттама қабылдап, әлем елдерін сол хаттамаға қол қойып, қосылуға шақырды. Осы шаралардан кейін әлемнің 80-нен астам мемлекеті өз қылмыстық заңынан өлім жазасын алып тастады. Қазақстанда өлім жазасы (ату) тек айрықша ауыр қылмыстар (лаңкестік, геноцид, айуандықпен кісі өлтіру, т.б.) үшін тағайындалады. 18-ге толмаған жасөспірімге, әйел адамға, сот үкімі шыққанға дейін 65 жасқа толған ер адамға қолданылмайды. Рақымшылық жасалған жағдайда өлім жазасы өмір бойына немесе 25 жылға бас бостандығынан айыру жазасына ауыстырылуы мүмкін. Қазақстанда 2003 жылдан бастап өлім жазасына *[[мораторий]]* жарияланған.
thumb|350px|Осы замандағы өлім жазасы.<br />'''Белгілеу:'''
 

## Дереккөздер

Санат:Өлім жазасы әдістері мен қарулары
Санат:Өлім жазасы
Санат:Өмір сүру құқығы
Санат:Қылмыстық жаза
Майжарылған

**Майжарылған** – Шу-Іле тауларының орта тұсында орналасқан тау.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы жерінде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 40 – 42 км-ге созылып жатыр. Енді жері 22 – 25 км. Ең биік жері 540 м.

## Геологиялық құрылымы
Тау төмен палеозой мен силурдың метаморфты шөгінді жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Беткейлері эрозия күштер әрекетінен қатты тілімделген. Беткейлерінен Қарасай өзені бастау алып Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Алакөл көліне құяды. Өзен арналары көктемде ғана суға толады. Жаз айларында құрғап қалады.

## Өсімдігі
Майжарылған тауы шөл және шөлейт белдемде жатқандықтан оның сұр, сортаңды сұр топырағында шөлге төзімді жусан, бетеге, қараған, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі.
 
## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Сергей Иванович Шабельский

**Сергей Иванович Шабельский** (25 наурыз 1885, Украина, Харьков қаласы — 12 маусым 1956, Алматы) — қазақстандық композитор, дирижер, пианист, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1954).

## Өмірбаяны
1903 — 06 жылы Санкт-Петербург университетінің заң факультетінде, 1904 — 09 жылы Санкт-Петербург консерваториясында музыкалық теориясы мен композициядан (профессор Н.А. Соколовтың жетекшілігімен) оқыды. 1930 ж. Алматы қаласына қоныс аударып, қазіргі Қазақтың мемлекеттік академия драма театрының оркестріне дирижерлік етті. 1936 — 42 ж. эстрада оркестрінің (кейіннен Қазақ телевизиясы мен радиосының эстрада-симфониялық оркестрі) пианисі, 1944 — 49 ж. “Қазақфильм” киностудиясының музыкалық бөлімін басқарды. 1948 жылдан Алматы мемлекеттік консерваториясында педагог қызметпен шұғылданды. 
## Еңбектері
Шабельский негізінен камералық-аспаптық жанрда еңбек етті. Оның “Қазақ сюитасы”, “Қазақстан” симфониялық поэмасы (Л.Хамидимен бірге), Қазақтың мемлекеттік академиясының халық аспаптары оркестріне арналған (“Алатау”, “Той бастар”), қазақ фольклоры негізінде жазған екі аспаптық квартеті (“Амангелдіні еске түсіру”, “Абай Құнанбаевты еске түсіру”), тағы басқа музыкалық шығармалары бар. Шабельский бұл туындыларында қазақтың ұлттық музыкалық фольклорын орыстың классикалық-симфониялық жетістіктерімен шебер ұштастырған. Сондай-ақ “Түнгі сарын”, “Қара қыпшақ Қобыланды” (1936, 1946), “Ақан сері — Ақтоқты”, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу” (1942, 1943) спектакльдеріне музыка жазды.

## Дереккөздер


Санат:25 наурызда туғандар
Санат:Харьков облысында туғандар
Санат:12 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстан музыканттары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушылары
Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері
Әлдеш Жүнісбеков

**Әлдеш Жүнісбеков** (1934 жылы туған , Түлкібас ауданы Мақталы ауылы) – ғалым, медициналық ғылымының докторы, профессор(ы) Алматы мемлекеттік медициналық институтын емдеу ісі мамандығы бойынша бітірген (1958).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

1965 – 71 жылдары Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында туберкулез кафедрасының меңгерушісі болды. 1982 – 97 жылдары Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтының директоры, 1997 жылы туберкулезді хирургиялық жолмен емдеу бөлімінің меңгерушісі. 6 ғылым докторы мен 19 ғылым кандидатын даярлаған. 215 мақала, 1 монография жазды.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Реферат

**Реферат** (латынша referat – баяндасын, refero – баяндаймын) – кітап мазмұны, ғылыми жұмыс, ғылыми зерттеу қорытындылары туралы көпшілік алдында қысқаша баяндау, хабарлау; белгілі бір тақырыпта әдеби және басқа да материалдарды шолу негізінде жасалатын баяндама. Реферат ғылыми-ақпараттық сипатта болады. Тақырыпты объективті тұрғыда толық баяндаумен қатар ғылыми қорытындыларға талдау жасалып, сын айтылады. Реферат ғылыми мекемелер мен жоғары оқу орындарында ізденушілерді ғылыми ізденіс пен талдауға баулу мақсатында қолданылады. Арнаулы орта оқу орындары, жалпы білім беретін мектептер оқушыларының үйірме, клубтарында жасалатын баяндамалар да, ғылым кандидаты немесе докторанты дәрежесін алу үшін диссертация қорғаушының авторефераты да Рефератқа жатады.
## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы", 7 том 
Қазақша рефераттар

Санат:Тіл
Санат:Іс қағаздар
Ромен Роллан

**Ромен Роллан (Rolland)** (29 қаңтар 1866, Кламси — 30 желтоқсан 1944, Везле) — француз жазушысы, тарихшы, музыка зерттеушісі, драматург, қоғам қайраткері, Нобель сыйлығының лауреаты (1915).

## Өмірбаяны
* Парижде Эколь Нормаль жоғары мектебінде білім алған. 
* 1895 ж. театр тарихынан екі докторлық диссертациясын қорғаған. 
* Ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысып, Сорбоннада музыка тарихы курсынан лекция оқыған. 
## Шығармашылығы
* Шығармашылық жолын драматургиядан бастаған Роллан 1897 ж. “Әулие Людовик” драмасын жариялады. 
* Роллан есімін әлемге әйгілі еткен 10 томдық “Жан Кристоф” (1904 — 12) роман-эпопеясы 1-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Еуропа мәдениетінің құлдырауын, өкіметтің қатал тәртібіне қарсы күрескен неміс музыкантының экзистенциалды рухани ізденістерін көрсетті. 
* “Кола Брюньон” (1914, жариялануы 1918) повесінде қоғамдағы мәдениет пен өнер тағдырын толғады. 
* “Ғажайып жан” (1922 — 33) романында қоғамнан өз орнын таппаған интеллигенция тағдыры, кейіпкердің күрделі ішкі әлемі бейнеленді. 
* Ганди мен Тагордың дүниеге көзқарастары қызықтырған Роллан “Махатма Ганди” атты кітабын жариялады
* “Өлім мен махаббат ойындары” (1925)
* “Робеспьер” (1939) трагедияларын сахнаға шығарды. 
* “Эпикалық топтама” драмаларында қоғамдағы рухсыздыққа, құлдырауға қарсы шықты. 
* Ол Б.Микеланджело (1907), Л.Толстой (1911), М.Ганди (1923), Ш.Пеги (1944), Л.Бетховендер (1928 — 45) туралы трилогия жазды. 
* Ролланның “Жан Кристоф” романы қазақ тіліне ықшамдалып аударылған (1937).

## Дереккөздер:


Санат:29 қаңтарда туғандар
Санат:1866 жылы туғандар
Санат:Кламсиде туғандар
Санат:30 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Йонна департаментінде қайтыс болғандар
Санат:Франция жазушылары
Санат:XIX ғасыр жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:Франция музыкатанушылары
Санат:XIX ғасыр музыкатанушылары
Санат:XX ғасыр музыкатанушылары
Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:Туберкулёзден қайтыс болғандар
Санат:Франция социалистері
Тейяр де Шарден Пьер

**Тейяр де Шарден Пьер** (*[[1881]] – [[1955]]*) – француз палеонтолог ғалымы, философ және теолог. 
*1899 жылдан иезуиттер орденінің мүшесі
*1911 жылдан священник. 
## Шығармашылық жолы
Тейяр де Шарден Пьердың адам және әлем туралы көзқарастары ортодоксты томистік көзқарастарға ұқсамайды, өйткені ол *“христиандық эволюционизм”* тұжырымдамасын қалыптастырды. Әлемнің эволюциялық даму ерекшеліктерін ескермеуге тырысқан діни ілімдерден өзгеше түсініктеме бергені үшін Тейяр де Шарден Пьерды шіркеу басшылары сабақ беруден аластатып, философиялық-теологиялық шығармаларына тыйым салған болатын. Дегенмен, 20 ғасырдың 60-жылдарынан бастап оның көзқарастарын көптеген модернистік ағымдардың өкілдері кең қолдана бастады. Тейяр де Шарден Пьер адамның пайда болуына алып келген әлемнің эволюциясын діни тәжірибе мен ғылымның қол жеткізген жаңалықтарын біріктіре отырып анықтауға тырысты, сөйтіп, *“ғылыми феноменологияны”* жасамақшы болды. Күрделі сана мен руханилық иесі адамды Тейяр де Шарден Пьер бүтін ғарыштың алдын ала жоспарланған эволюциялық дамуының нәтижесі деп түсіндіреді. Тейяр де Шарден Пьер тұжырымдамасына пантеизм, яғни бүкіл тіршілікке таралған Құдай идеясы тән. Тейяр де Шарден Пьер бойынша Құдай – *“универсум құрылымының”* әрбір бөлшегінде ерекше рухани күшаруашылығыжігер түрінде көрсетілген, ол эволюцияның қозғаушы және бағыттаушы күші болып табылады. Әлемдік эволюцияны Тейяр де Шарден Пьер бірін-бірі алмастырған төмендегідей сатылардан өтеді деп біледі:* “өмір алды”, “өмір”, “ой” және “шалғай өмір”*. Аталған эволюциялық сатылардың *“ой“* деңгейінде дүниеде адам баласы пайда болған. Ол өз бойына психикалық энергияны жинақтап, *“неосфераны”* туындатады. *“Шалғай өмір”* сатысы адамдардың рухани бірігу күйін білдіреді. Тейяр де Шарден Пьердың тарихи-философиялық көзқарастарына оптимизм, христиандық либерализм тән. Ол болашақта христиан діні мен гуманизм, ғылым мен мистика бірігіп, қазіргі заманның қауіп-қатерлеріне төтеп берер жол табады деп сенді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кастодиан

**Кастодиан** (ағылшынша *custodіan* – сақтаушы) – өзінің депозитаршілік қызметін инвесторларға (жекеше және институттық инвесторларға), ұсақ делдалдық фирмаларға, ұжымдық инвестицияның түрлі нысандарына қызмет көрсетуге шоғырланған депозитарий. Мамандандырылған кастодиан депозитарийлік қызметті басқа кәсіпкерлік қызметпен ұштастырмайды. Кастодианның көбісі мамандандырылмаған болып келеді және депозитарийлік қызметті қаржы нарығындағы кәсіпкерлік қызметтің басқа түрлерімен (банк, брокерлік, дилерлік қызметтермен, сенімгерлікпен басқару қызметімен, тағы басқа) қоса атқарады. Кастодиан – банкілер халықар. қаржы нарығында ерекше рөл атқарады.

## Сілтемелер
*ПОЛОЖЕНИЕ О КАСТОДИАЛЬНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН
*КАСТОДИАН 
*Депозиттік банк

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Өлі нүкте

**Өлі нүкте** – піспекті (поршеньді) машина піспегінің жылдамдығы нольге тең болатын шеткі нүктелер. Қозғалтқыштағы піспектің біліктен ең қашық орналасуы – жоғарғы өлі нүкте, ең жақын орналасуы – төменгі өлі нүкте деп аталады.

 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Физика
Жатыр түсуі

**Жатыр түсуі** — Жатырдың түгелдей қынаптан шығуы. Ол жамбас қуысындағы Жатырмен байланысқан сіңірлер мен еттердің босаңсуынан, жыртылуынан, әйелдің қатты жүдеуінен, ауыр жүк көтеруінен, т.б. пайда болады. Жатыр жартылай немесе түгелімен түсуі мүмкін. Бұл көбінесе 50-ден асқан әйелдерде кездеседі. Жатыр төмен түскенде, әйелдің белі сыздап ауырады, ас қорыту процесі, кіші және үлкен дәретінің жүруі бұзылады, бірақ етеккірдің келу мерзімінде өзгеріс болмайды. 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Биология
Ролль теоремасы

**Ролль теоремасы** — *дифференциалдық есептеудің* негізгі теоремаларының бірі. Егер f(x) функциясы axb аралығында үзіліссіз болып, осы аралықтың әрбір ішкі нүктесінде дифференциалданса және шеткі нүктелеріндегі мәндері тең болса, яғни f(a)=f(b), онда (a, b) интервалында f(x) функциясы нөлге айналатын кем дегенде бір с нүктесі болады: a
Ескендір Ерімбетұлы

**Ескендір Ерімбетұлы** (1904, Созақ ауданы – 26.12.1952, Ордабасы ауданы Темірлан ауылы) – *заңгер*. Ташкент қазақ – қырғыз институтын (1922), Ташкенттегі Орта Азия мемлекеттік университетінің заң факультетін бітірген (1925). 1925 – 1930 ж. Шымкент, Қызылорда губернаторы сотында, 1930 – 1932 ж. Алматы губернаторы, Қарағанды, Алматы қаласында прокурор болды. 1932 – 1933 ж. Мәскеудегі сот және прокуратура ісі бойынша басшы қызметкерлер дайындайтын жоғары курста оқып, РКФСР Жоғарғы сотының мүшесі болды. 1933 – 1937 ж. Алматы облысының, қаланың прокуроры болды. 1937 – 1941 ж. Кеңестік қуғын-сүргінге ұшырап, жалған айыппен 3 жылға сотталды. 1941 – 1943 ж. Қызыл Армия қатарында, Прокопьевск қаласында құрылыс батальонының бастығы болып істеді. 1943 – 1944 ж. Ащысай, Мырғалымсай кеніштерінде директордың орынбасары, 1944 – 1952 ж. Шымкент облысында ауыл шаруашылығы саласында әр түрлі қызметтер атқарды. ҚР Заңына сәйкес 1993 ж. ақталды. Созақ ауданы Таукент кентіндегі бір көшеге есімі берілген.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том