open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Рибофлавин

Тамақта **рибофлавин** болмаса, баланың бойының өсуі тежеледі және ерін, мұрын, көз, құлақ айналасындағы терінің кілегей қабықшасының бұзылуына, көздің мүйіз қабатының қабынуы мен қарашықтың күңгірттенуіне (катаракта пайда болуына) әсерін тигізеді.
thumb|right|200px|
В2 дәрумені тотығу және қайтадан қалпына келтіру реакцияларына қатысады. Олай болса, В2 дәруменінің зат алмасуындағы маңызы да өте зор.
В2 дәрумені әсіресе жасушаның яғни ағзаның өсіп-өніуіне әсерін тигізеді. Бұл дәруменнің тағамдарда жетімсіздігі адамдардың, әсіресе балалар бойының өсуі қабілетін де төмендетеді. В2 дәруменінің көздің көру процесінде де үлкен мәні бар. Әсіресе, бұл дәрумен А дәруменімен бірге қараңғы түсе көздің көруіне және әр түрлі айыруына қажет. 

С дәрумені жеткіліксіз болғандағыдай, рибофлавин гаповитаминозында да алғашқы өзгерістердің бірі – ұқсас қан тамырларынын әлсіреуі, соған байланысты қан айналуы да нашарлай түседі. В2 дәруменінің жетіспеушілігі бірте-бірте бауыр мен асқазан қызметіне де зақым келтіреді. Балалар тағамының құрамында рибофлавин аз болса, олардың бойының өсуі мен салмақ қосуы баяу болады. Жалпы В2 дәрумені жеткіліксіз болғанда, адам жүдеп, шаршағыш келеді, көзі ашып қызарады, тілі, ерні жарылып, шаншып ауырады. Көзден жас ағып, жарыққа қарай алмайды, көздің көруі де нашарлайды. Кездесетін белгісінің бірі — аузы уылып, екі езуінің кілегей қабығы мен терісі жарылып, қабынуы мүмкін. Оны біздің халық арасында «ауыздық» деп те атайды. Терінің сыртқы қабаты қабыршықтанып кетеді. Ағзадағы флавиндер деп аталатын ферменттердің құрамына В2 дәрумені кіреді. Демек, В2 дәрумені жетіспегенде ферменттер алмасуы бұзылып, осының әсерінен жалпы заттар алмасу жүйесі зақымданады.
Рибофлавин картопта, капустада, қара нанда, ашытқыда, помидорда, сәбізде, жұмыртқада, бауырда, сүтте және сүттен жасалған тағамдарда көп кездеседі. В2 дәрумені дәрі ретінде де қолданылады. Әсіресе жараның тез жазылуына және көздің көру қабілетін арттыруға әсері үлкен.

## Дереккөздер

Санат:Дәрумендер
Биотин

нобай|Биотин
**Биотин** (**Н дәрумен**, **B7 дәрумен**, **R кофермент**) — суда еритін B тобының дәрумені.

XX ғасырдың басында түрлі жануарларға жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде, оларға белгілі бір фактордың жетіспейтіндігі анықталды. Соның салдарынан адам мен жануарлардың тері ауруы — дерматит, экзема, серебрея дертіне шалдығатындығы белгілі болды. Аурулар Н дәрумені /биотин/ жетіспеуінен екен.

1942 жылы Дю Виньо деген зертеуші биотиннің құрылысын тапты. Оның молекуласына көміртегі, сутегі, оттегі, азот және олармен қоса күкірт енеді. Сондықтан да ол биотин деген атқа ие болды.

Санат:Дәрумендер
Р дәрумені

**Р дәрумені** — биофлавоноидтар, оның физиологиялық қасиеті - ұсақ қан тамырларының нәзіктігін және өткізгіштігін азайтады.
## Пайда болуы
1936 жылы венгр оқымыстысы Сент-Дьёрди зерттеулерінің нәтижесінде өсімдіктер өнімдерінде физиологиялық қасиеті жағынан аскорбин қышқылына ұқсас заттар бар екенідігін анықтап, оны Р дәрумені деп атады. Тағамдар құрамында бұл дәрумен аз болып жетіспеген жағдайда адам ағзасындағы ұқсас әрі өте жіңішке қан тамырлары – капиллярлардың өткізгіштігі артып, денеге зиянды қан құйылуы байқалады.
## Дереккөздер

Санат:Дәрумендер
Пангам қышқылы

**Пангам қышқылы** немесе B15 — глюконды эфир қышқылы мен диметилглициннің қосындысынан тұрады.
## Пайда болуы
thumb|right|200px|Құрылысы
1950 жылы Томияма деген оқымысты ірі қараның бауырынан В15 витаминін бөліп алды. Бір жыл өткен соң Кребс бұл затты жылқының бауырынан, күріштің кебегінен, ашытқыдан және өріктің сүйегінің құрамынан анықтады. Біраз жылдан соң пангам қышқылы сыра ашытқысынынан, көптеген өсімдіктер тұқымдары мен жануарлар ағзасының құрамынан да табылады. Бұл дәрумен түрі табиғатта кеңінен таратылғандықтан, оны пангам қышқылы деп атады ( — барлық жерде кездеседі деген сөзінен алынған).
## Дереккөздер

Санат:Дәрумендер
Авдотья Яковлевна Панаева

thumb|Авдотья Панаева
**Панаева  (Головачёва) Авдотья Яковлевна** (лақап аты - Н. Станицкий;  31 шілде (12 тамыз) 1820, Санкт-Петербург — 30 наурыз (11 сәуір) 1893, сонда) — орыс жазушысы. Актер семьясында туған. Петербург театр училищесінде білім алды. Панаеваның"Тальниковтердің үй-іші" (1848) атты алғашқы повесі жанұядағы "тәртіпті" сынағаны үшін цензурадан өтпей қалды. Ол Н.А. Некрасовпен "Әлемнің үш елі" (1848-1849), "Өлі көл" (1851) романдарын жазды. А.Я.Панаеваның "Өмірдің уақ-түйектері"(1854), "Дала бикеші" (1855), "Үйдегі тамұқ" (1857), " Бұлыңғыр Петербургтегі роман" (1860) повестерінде еңбек, күрес және тәрбие мәселелері бейнеленген. А.Я.Панаеваның  атын танытқан тәуір шығармасы – "Әйел үлесі"  (1862). Жаңа адамдар образын жасауда сәтті шыққан бұл роман Н.Г. Чернышевскийдің ықпалымен жазылған болатын. Ол Шоқан Уәлихановпен таныс болған.

## Дереккөздер

Санат:1820 жылы туғандар
Санат:1893 жылы қайтыс болғандар
Санат:Орыс жазушылары
Парааминобензой қышқылы

thumb|right|200px|Парааминобензой қышқылы
**Парааминобензой қышқылы** (**H<sub>1</sub>**, **B<sub>10</sub> бактериалды дәрумен**, ПАБК) — аминқышқылдар, ақ түсті ұнтақ, табиғатта кеңінен тараған.
## Тарихы
1940 жылы Вуде сульфаниламидті препараттардың гемолитикалық стрептоккаларға бактериостатикалы әсер ететіндігін анықтады. Сульфаниламидтердің бактериостатикалық әсері клеткалардағы биохимиялық реакциялар циклынан *парааминобензой қышқылы* бөліп шығаруға негізделген.

Түрлі жануарларға жүргізілген тәжірибелер нәтижесінде қоректік заттардың құрамында параминобензой қышқылы жетіспесе, онда шаштың, жүннің, қауырсынның пигментациясы қалыпты жағдайдағыдай жүрмейтіндігі дәлелденді. Бұл дәрумен өте активтік қосылыстар қатарына жатады, оған, мысалы, парааминобензой қышқылының бір грамм молекуласы сульханиламидтің 23000 грамм молекуласының әсерін тежей алады.Бір топ органикалық қосылыстар витаминге ұқсас заттар қатарына жатады. Олардың әсер ету механизмі витаминдердікі сияқты болмаса да, кейбір жағдайда бұл заттардың жетіспеуші­лігінен организмдегі зат алмасу процесінде әр түрлі келеңсіз жағдайлар орын алады.

## Химиялық құрылымы жəне қасиеттері
Пара-аминобензой қышқылы бензой қышқылының туындысы, молекуласында пара-жағдайда амин тобы бар.
Пара-аминобензой қышқылы түссіз кристалл, суда, спиртте, эфирде жақсы ериді, қыздыруға төзімді.

## Биологиялық қызметі
Пара-аминобензой қышқылының химиялық реакцияларға тікелей қатысатыны əлі анықталған жоқ. Бірақ фолий қышқылының құрамына кіретіндіктен ол көптеген биохимиялық процестер үшін ауыстырылмайтын фактор. Ол адамның жəне жануарлардың ішек-қарынында тіршілік ететін бірқатар микроағзалар үшін өсіргіш зат болып табылады, тирозиннің қоңыр түсті пигмент меланинге айналу реакциясына қатысады. 

## Авитоминоз
Қара егеуқұйрықтар тамағы қүрамында пара-аминобензой қышқылы болмаса олардың жүні ағарады, сол сияқты басқа жануарлар да жүнінің бояуы жоғалады, адамның шашы да сондай өзгеріске ұшырайды. 
Мұндай құбылыстардың себебі бəлі нақты анықталмаған. Өйткені бұл кезде қоректе пантеон қышқылы мен биотин болмайды.

## Табиғатта таралуы
Пара-аминобензой қышқылы табиғатта кең таралған, ол əсіресе ашытқыда, бауырда, сүтте, жұмыртқада, күріш кебігінде жəне басқа да астық тұқымдас дақылдарда көп болады. 

## Дереккөздер

Санат:Дәрумендер
Санат:Аминқышқылдар
Мысықторғай тұқымдастар

**Мысықторғай тұқымдастар** (Oriolidae) – тропиктік торғайтәріздес құстар отрядына жататын құстардың шағын тұқымдасы (бар болғаны ұырық түрден тұрады). Олардың атамекені – Оңтүстік Шығыс Азия, қазіргі кездегі онда жиырма шақты түрлер (Австралияда – 8, Африкада – 6) өмір сүруде. Дене мөлшері қараторғайдай немесе ірі сайрақтай (100-200 грамм), ашық реңді қатты сыбызғы үндес әуені ащы, оғаштау шақыру қиқуы бар орман құстары. Аталықтары аналықтарынан ашығрақ реңді боп келеді. Бунақденелілермен қоректенеді, солардың ішіндегі құстардың ешқайсысы жей бермейтін  түкті жұлдыз құрттарды, жаздың соңында жидектерді де жейді. Атамекенінде – отырықшы немесе көшпелі, қоңыржай ендіктерінде – жыл құстары.

Мысықторғай тұқымдастардың үш туысы бар. Қазақстанда негізгі туыстан бір түр – кәдімгі мысықторғай немесе жай ғана мысықторғай кездеседі.

=Дереккөздер=
Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.

Санат:Торғайтәрізділер
Кіші міңгірлек

**Кіші міңгірлек** (Hippolais caligata) – айтарлықтай көрікті емес, сарықасқа ұқсас кішкене құс. Кішкене міңгірлектің жоны – сұрғылт-қоңыр, бауыры – ақ. Қазақстанның бүкіл жазықтығына дерлік – орманды далада, құрғақ далаға, шөлейтпен, тіпті бұталары шөлге дейін мекендейді. Өте ширақ, ұсақ бунақденелілерді іздестіріп, бұтада үнемі орнын ауыстырып жүреді. Кейдк соларды құып жету үшін ұша жөнеледі. Даусы айқабақ тәрізді “чок-чок” деп шығады, әуені қатты емес, бірақ өзіне тін әуезді. Тостағанша тәрізді терең ұясы бұта арасына орнықтырылады. Салындыдағы 3-5 сепкілді қызғылт жұмыртқаларды 11-14 күн уақыт аталықтарымен аналық бірге қоректендіреді.

Қазақстанда мамырдың басында ұшып келіп, қыркүйектің басында Республика шегін толық артқа қалдырып, тамызда ұшып келеді.

=Дереккөздер=
Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.
Ақшылрең міңгірлек

**Ақшылрең міңгірлек** (Hippolais rama) – реңінің ақшылдығы болмаса,  сол кіші міңгірлекке ұқсас құс. Көпке дейін ақшылрең міңгірлектің бір түрдің түршесі деп санап келді. Қазақстанның оңтүстік өңірінде  - Солтүстік Арал маңында. Балқаш және Бетпақдала мекендейді. Ақшылрең міңгірлекті жеке түрге бөлгеннен бергі уақытта оның тұқымтоптық өмірдегі ерекшеліктері және кіші міңгірлектен айырмашылығы туралы мағлұматтар әзірге жиналған жок. Олардың тіршіліктерінде ұқсастық көп.

=Дереккөздер=
Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.

Санат:Азия құстары
Үштерпенді сапониндер

Үштерпенді сапониндер пентациклді терпеноидтар. Олар төрт типке жатады: бета-амирин, гама-амирин, лупеол, фриделин және дамаран.
 
Қос байланыс кебінесе және 13 көміртек атомында кездеседі. Сапогениннің құрамында әр түрлі функциональдық топшаларын кездестіру мүмкін. Мәселен: глицерретин қышқылында гидросил тобы үшінші/ С-3/, онбірінші /С-11/ оттегі, карбоксил отызыншы көміртек атомында болады. Сапониннің молекуласында мынандай моносахаридтер: Д-галактоза, Д-глюкоза, Д-ксилоза, Д-глюкурон, Д-галактурон қышқылдарыжәне альфа рамноза үшырасуы ықтимал. Үштерпенді сапониндер аморфты заттар, анық балқу температурасы болмайды. Үштерпенді сапониндер нейтральдық және қышқыл қосылыстар болуы мүмкін. Көптеген сапониндер, белоктар, липидтер, стеариндер, танинмен молекулалық комплекстерді түзеді. Өсінді шикізаттан үштерпенді сапониндер сұйықталған этанол және метанолмен алынады. Алдын ала, майлы, бояу заттарды алып тастау үшін шикізатты петролей эфир, хлороформмен өңдейді. Үштерпенді сапониндер кебінесе аралиялар /Araliaceal/, бұршақтар /Fabaceal/, тауқалақайлар/Jamiaceal/, кекшегүлдер /Polymoniaceal/ полигалалар / Polygolaceal/, наурызшешектер/Primulaceal/ түқымдастарға жататын өсімдік түрлерінде үшырасады.Үштерпенді сапониндер организмге гормондар сияқты әсерін көрсетеді. Мысалы миясын т.б. өсімдіктердің сапониндерге күшті эстрогендік қасиеті болады. Медицинада күш-жігерді қалпына келтіруге, қақырық түсіргіш, зәр айдағыш, бүйрек ауруларында қолданады. Өнеркәсіпте, халық шаруашылығыңда құрамында үштерпенді гликозидтер бар өсімдіктердің маңызы өте зор.
Жалаң мия бұршақтар тұқымдасы

Сипаттама. Мия туысына жататын, биіктігі 50-120 см-ге дейін жететін, көп жылдық шөптектес өсімдік. Тамырлары өте тереңге кетеді. Негізгі тамырдан таралған жанама тамырлары жапыраққа көлбей де, тікте таралады. Тік кеткен тамырлары 30-50 см тереңдікке бойласа, өзен аңғарларындағылары 2-4 м-ге кетеді. Көлбей жатқан тамырлары жалғынды-аллювиальды топырақтарда 15-30 метр тереңдікке бойлайды. Ал шалғынды сазды, шалғынды-сортанды топырақтарда 1-5 метр тереңдікке кетеді. Сабағы жүмыр, қызыл-қоңыр түсті, сыртын қысқа, жабысқақ безді түктер қаптаған. Жапырағы тек қауырсын тәріздес, күрделі, үзындығы 8-20 см, әр жапырағында 7-ден 17-ге дейін қысқа сағақты қаңдауыр немесе эллипс тәрізді жапырақшалары бар. Жапырақшаларының астыңғы жағы жабысқақ, шайырлы. Гүлдері шашақ шоғырын құрайды. Жеке бір гүлінде кіріккен 5 тостаганша жапрақша, ақшыл-күлгінін түсті 5 күтері, 10 аталық, 1 аналық болады. Жемісі сәл иіліп келген, сыртында жабысқан тікенектері бар, үзынша бүршаққап. Тұқымының саны 2-ден 7-ге дейін, домалақ пішінді, қоңыр-сұрғылт, жасылдау, үзыңдығы 2-2,5 мм, ені 2 мм болады. Маусым -тамыз айларында гүлдейді.
Таралуы. Қазақстанда Балқаш көліне жақын жерлерде, Сырдария, Жайық, Шу, Іле тауларыңда, Тобыл, Есіл, Ертісте, Семей орманында, Торгай, Қаратауда кездеседі. Жалпы еліміздің европалық бөлігінде, Кавказ, Қырым, Орта Азия, Солтүстік Волга өзенінің бойында, Украинада таралған. Дайындалуы. Дәрі жасау үшін тамырын /Raidicis Hycyrrhizal/ тамыз айынан қазанға дейінгі уақыт ішінде дайындайды. Жер астындағы мүшесін қазып алып, топырақтан тазартпай кептіреді. Әбден кепкен тамыр бірден морт сынады. Жинау кезінде тамырының 50-75%-ін жинайды да, 25-50%-ін ары қарай даму, өсімдік жойылып кетпеу үшін қалдырады. Сыртқы белгілер. Тамырының бөлшектері цилиндр тәріздес, әр түрлі ұзындықта, ішкі жағы қүңгірт сары түсті де, сыртқы жағы ашық-сары түсті. Иісі жоқ, дәмі тәтті болады Химиялық құрамы. Тамырының құрамында үштерпенді сапониндер/глициризин (8,4-22,1 5)/, глицеритин қышқылдары, флавоноид қосылыстары бар.  
Бұдан басқа стероидты, эфир майы, ащы заттар, сапониндер, кумариндер,  фенолкарбон қышқылдары /ферул, синап/, С витамині кездеседі.Қолданалуы. Глициризин қышқылы тұз және су алмасуын көрсетеді. Қызыл миядан жасалған дәрілер қақырық түсіретін, қабынуға қарсы әсер ететін, іш жүргізетін, несеп айдайтын, қан тамырларын нығайтып, кеңейтетін қасиеттері бар. Жалаң миямен өкпе ауруларын, асқазан мен үлтабарда пайда болған жараларды емдейді. Мия геморройга қарсы, тыңыс жолдары қабынғанда пайдаланады. Өсімдіктен сан алуан алергиялық ауруларды емдейтін дәрілер дайындайды. Ол өсіресе тыныс жолы демі өкпесіне, теміреткеге қарсы қолданады. Бүл есімдіктің өндірістік маңызы зор, әсіресе ветеринария, парфюмерия, конфет дайындауда, сыра, лимонад, квасс, басқа сусынның тәттілігін арттыруға араластырады. Гуталин, акварель бояуларын жасағанда қосады. Мия гүлінен бал жинайды. Дәрі-дәрмектер. Флакарбин, халкорин, ликвиртон, сұйық, құргак, кою экстрактар, түңба, қайнатпа. Қақырықтүсіретін, асқазан қоспаларының, май дәрілерінің, линмент, эмульсия қүрамықда енеді. Сақталу мерзімі 10 жыл.
Құройыл

**Құройыл** – Ойыл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Қызылқоға ауданы жерімен ағады. 

=Сипаттамасы=
Ұзындығы 130 км, жалпы ұзындығы 18 км болатын 3 саласы бар. Ірісі – Тіксай. Қоныстану ауылынан төменде (Сырым қыстауы маңында) Ойыл өзенінен бөлініп шығып, Тоғыз көліне құяды. Арнасында жыл бойы дерлік су болады. Құройылдың сол жағалауынан (Ақши қыстауы маңында) Шеткөл тармағы бөлініп шығып, Қарабау ауылына жетпей сорға сіңіп кетеді. Орта және төменгі ағысында көптеген, шағын көлдер жатады.

=Арнасы=
Өзен арнасы төбелі құмдар, жазық сортаң жерлерімен өтеді. Осыған байланысты суы біршама ашқылтым келеді. Өзен бойында бірнеше елді мекендер орналасқан. Алабы мал жайылымына және шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқоға ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы
Ұзынқұйрық оңаза

нобай|Ұзынқұйрық оңаза
**Ұзынқұйрық оңаза** () — реңі жапалаққа ұқсас, кәдімгідей ірі денелі (бір килограмм шамасында, қанатының алымы 125 шамасында) құс. Дене мөлшерінің үлкендігінен басқа, кәдімгі оңазаның дөңгелеген құйрығындай емес,  едәуір ұзын сына тәрізді құйрығымен ерекшеленеді.

Еуразияның қылқанды және ішінары аралас ормандарында мекен етеді. Қазақстанды оңтүстік Алтайда ұялайды, ал жылыстау кезінде Жайық маңында қыста да байқалады. Ағаш құстарына және басқа құстардың ескі ұяларына ұялайды. Салындыда екіден алтыға дейін (көбінесе 3-4) жұмыртқа болады. Жұмыртқалардың аналығы бес аптаға дейін басады. Негізінде тышқан тәріздес кемірушілерді жейді.

## Дереккөздер

Санат:Еуразия құстары
Санат:Жапалақтәрізділер
Көкмаңдай туысы

**Көнмаңдай туысы** () – сутартар тұқымдастардың ірі денелі, қошқыл реңді құстар туысы. Бұл туыстың екі түрінің біреуі – көнмаңдай, ол бізде мекендейді, екіншісі – такахэ, Жаңа Зеландияның эндемигі, ірі денелі ұша алмайтын құс.

**Көнмаңдай** () – биіктігі жарты метрге жететін ірі денелі, ашық реңді құс. Жабын қауырсындары, көкшіл және күлгін түспен құлпырған қош-қыл реңді, тұмсығы – ашық қызыл, маңдайы – шытыралы және аяғы – ұзын. Көнмаңдай Африканың тропиктік және субтропиктік аудандарында, Оңтүстік Азияда, Аустралияда, Поленезияда және Малай архипелагында,  солтүстікте – Еуропаның   оңтүстік аймағына дейін тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий маңында кездеседі.

Қамыс қалың өскен су қоймаларда, көбінесе шағын жинақ түзіп қоныстанады. Негізінде су өсімдіктерінің әр түрлі бөліктерімен қоректенеді, дегенмен жәндіктерді де, кейде ұсақ омыртқалы жануарлардыда (бақалар, кесірткелер) жейді. Ұясын жыпырлаған қамысқа немесе су ортасындағы төмпешікке салады. Салындыда алты-тоғыз жұмыртқа болады. Балапандарына аталығы мен аналығы қамқорлық жасайды. Бұл – сирек кездесетін құс, сондықтан Қазақстанның Қызыл кітабына тіркелген.

## Дереккөздер

Санат:Сутартарлар
Кәдімгі түймешетен

**Кәдімгі түймешетен** () – астралылар тұқымдасы, түймешетен туысына жататын, көп жылдық, шөп тектес өсімдік

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 1 м-ден асады. 
* Сабағы түзу, ұзына бойы созылған  жаралары бар, жоғарғы жағында бұтақталып жайыла өседі.  
* Сопақша келген жапырақтары жарыса кезектесіп орналасқан, қауырсын тәрізді тілімделген. Шеттері ара тісті, жоғарғы жағынан қарағанда  қою-жасыл түсті, төменгі жағынан қарағанда сұр-жасыл түсті болып келеді.  
* Гүл тостағаншалары дөңгелек, сары, шатырша сияқтанып топталып тұрады. Гүлдері түтікше тәрізді, майда. Гүл себеттері жеке жартылай шар тәрізді, гүл себеттерінің шеңбері 6-8 мм-ге дейін болады. Гүлдері  сарғыш, гүл орамдары қоңырқай –жасыл. Иісі өзіне тән, дәмі ащылау. Маусым-тамыз айларында гүлдейді. 

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Өсімдік жолдардың жиегінде, егістік жерлерде, шабындықтарда, өзен жағаларында, тұрғын үйлердің маңында, далалы аймақтарда өседі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Еуропада, Кавказ, Орта Азия, Батыс және Шығыс Сібірде, Моңғолия, Қытай, Солтүстік Жапонияда таралған. 

## Химиялық құрамы
Өсімдіктің гүлінде флавоноидты қосылыстар (3,5-4%) кверцетин, кемпферол, цинарозид, лютеолин, аксиллярин, апигенин, изорамнетин, кверцимеритрин (эфир майы) 0,9%, оның құрамында камфора, альфа, бета туйон, туйол, борнеол, пинен бар. Ол - улы өсімдік.

## Емдік қасиеті мен қолданысы
Кәдімгі түймешетен гүлдері тұнбаларының тамаққа тәбетті аштыртатын, асқазан бездерінің жұмысын күшейтетін, ас қорыту жұмыстарын жақсартатын, қанның қысымын жоғарлататын, дененің қызуын төмендететін, қабынуға қарсы әсер ететін, өт айдайтын, тер шығаратын, ауырған жерлерді тыныштандыратын қасиеттері бар. Ғылыми медицинада түймешетеннен жасалған дәрілерді ішек құрттарын түсіру үшін, ауыздың және бауыр, өт жолдарының ауруын, тоқ ішектің қабынуын емдеу үшін пайдаланады. 

Дәрілік мақсатта гүл тостағаншаларын өсімдік гүлдеген кезінде жинап алады. Кептірер алдында гүл тостағаншаларының 4 см-ден ұзындарын алып тастайды. Кептіргіштерде 40°С температурада немесе көлеңкелі жерлерде аударыстырып кептіруге болады.  Өсімдік улы болғандықтан, одан жасалған дәрілерді үлкен сақтықпен, дәрігердің кеңесімен пайдаланған жөн.

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Қараой жер асты су кен орны

**Қараой жер асты су кені** – Алматы облысы, Іле ауданы, Қараой және Бозой үстірттерінде орналасқан. Аудан шаруашылықтарының сұранысы бойынша барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны төменгі төрттік кезеңінің аллювийлі-пролювийлі шөгінділерінің сулы қабат кешенінде шоғырланған. 

## Сипаты
Сулы тау жынысы арагідік құм қабаттарымен бөлінген құмдақтар мен қайыршықтардан тұрады. Грунт сулары 170-175 метр тереңдікке жетеді. Өздігімен ағатын ұңғыма дебиті 0,5-тен 11 л/c-қа дейін өзгереді. Сулы кешен жер үсті және атмосфералық жауын-шашынның түзілуінен, сондай-ақ тереңде жатқан судың циркуляуциясына толығады. Сулы қабаттың орташа қалыңдығы 20 метр. Есептік бас тоған әрқайсысы секундына 29 литр су беретін екі ұңғымадан алынады.

## Құрамы
Жер асты суы тұщы минералды, 0,1-0,3 г/л гидрокарбонатты – натрийлі, кейде гидрокарбонатты – сульфатты – натрий – кальцийлі. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы кен орындары
Сөк еті

Сөк
Сөк — қазақ халқының ертеден дайындап, ішіп-жеп келе жатқан тағамының бірі. Ол тарыдан жасалады. Ақталмаған тарыны қара тары дейді. Бұдан сөк дайындау үшің қара тарыны әбден тазалап, үлкен қазанға су құйып қайнатады. Қауызы ашыла бастағанда тарыны қайта алып, шыптаға салып сүзеді. Оны кептірмей, қазанға салып қуырып, былғауышпен күйдірмей араластырып отырады. Ұстауға ыңғайлы, бір жақ басына шүберек оралған ағашты былғауыш дейді.
Қуырылған тары енді піседі. Оны ыдысқа салып алады да түйеді. Түюге келі мен келсап пайдаланылады. Қуырған тары осыған құйылады да, оны келсаппен соғады. Түйілген тарының қауызы уатылып, ішіндегі дәні бөлінеді. Мұны тары түю дейді. Осы кезде оны қайтадан қотарып алып, қауызын (кебегін) ұшырады. Мұны қаралау дейді. Қаралап болғаннан кейін, оны қайтадан келіге салып түйеді. Мұны ақтау дейді. Ақталғаннан кейін оны сөк деп атайды. Сөктен түрлі талқан, жарма, тары көже, сүт көже, төп, бөртпе тағы басқа дәмді ұлттық тағамдар жасалады. Сөкті сүтке, қаймаққа, майға араластырып жейді. Балалар, жастар сөкті құрғақтай да жей береді. Тарыны диірменге тартып талқан жасайды. Сөкті майға қуырады, оны майсөк деп атайды.

Санат:Тағамдар
Санат:Дәнді дақылдар
Санат:Ұлттық тағамдар
Санат:Қазақ асханасы
## Дереккөздер
 https://qazaly.kz/zanalyk/ruhaniyt/2583-sk-ata-babamyz-zrlegen-taam.html?ysclid=lvoq9809an466223570
Келісөк еті

Келісөк
Келісөк тары дақылының алғашқы піскен кезінде жасалатын сирек тамақ. Жаңа піскен тарыны бастырып қара тарысын алып кәдімгі сөк дайындау жолымен өткізеді. Дайын сөкті қайтадан келіге салып, қою сүт, сұйық қаймақ немесе піскен қаймақ, аздап бал құйып қайта түйе береді. Сөк пен қаймақ, сүт, бал араласып саз тәрізді қоюланып келі, келсапка жабысып қалады. Бұл келісөктің әбден піскен, жетіжен кезін білдіреді. Дайын асты келі түбінен қырып алады да, құрт тәріздес етіп алақанға сығып егіннің алғашқы дәмі ретінде сол жердегі үлкен, кішілерге бірдей етіп бөліп береді. Бұл тағамның дәмі таңдайыңнан кетпейді. Келісөктің өз мерзімі яғни жаңа ғана піскен жас тары дәнінен жасалады. Әбден пісіп жетілген тарыдан мұндай кенеуі мол келісөк шықпайды.
Көктемгі жанаргүл

Сипаттама. Жанаргүл туысына жататын, биіктігі 10-40 см-ге жететін, көп жылдық шөптектес өсімдік. Жеміс берген кезінде өсімдіктің биіктігі 50-60 см-ге дейін жетеді. Сабағының диаметрі 2,3 -5,5 мм. Сабағының жоғарғы жағы қырлы, жапырақтары ұзын, 2-5жапырақшалары бар. Сабағының ортасында жапырақтар жоқ, тек жоғарғы бетінде жапырақтары санаулы, отырмалы, домаланып келген. Түп жагы үшкір, жиегі тузу. Гүлдері жалгыздан, ірі, диаметрі 4-8 см. Тұқымы 4-7 мм, жалаңаш тұмсығы бар, бүралып келген, тұқымының салмағы. 10,5 г. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі шілде-тамыз айында піседі.

Таралуы. Өсімдік Қазақстан мен Өзбекстанда кеңтаралған. Негізгі таралу аудандары: Іле, Күнгей Алатаулары.
Дайындалуы. Дәрі жасау үшін өсімдіктіңжер бетіндегі бөлігін, /Herba Adonidis/теріп алады.Шикізатты гүлдегеннен кейін жинайды. Себеттерге салып, көлеңке жерде немесе желдетілген бөлмеде кептіреді. Кептіргіштерде де 60° С температурада кептіруге болады.
 
Сонымен қатар, флавоноидтар: ориентин, изоориентин, илік заттар, алкалоидтар, сапониндер, С витамині, органикалық қышқылдар кездеседі. Қолданылуы. Жылтыр жанаргүлдің шөбінен жасалған дәрі-дәрмектер негізінен қан айналу қызметінін жетіспеушілірінде, орталық жүйке системасын тыныштандыру үшін, невроз ауруларын емдеу үшін қолданады. Жанаргүлдің шөбі М.Н. Здренко микстурасының қүрамына енеді.
Дәрі-дәрмектер. Тұнба, құрғак экстракт, Адонис-бром, Адонизид, Кардиовален.
Сақталу мерзімі 6 ай немесе 1 жыл.

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Кэсэйронис

Қытай Халық Республикасы ғылым академиясы Палентология институтының ғылыми экспедициясы Ляони провинциясының солтүстік-шығыс аймағынан өте ерте заманда тіршілік еткен 20 құстың қаңқасын тапқан. 
Ғалымдардың пікірінше бұл құстар біздің планетамызда өмір сүрген ең алғашқы қанаттылардың қатарына жататын тәрізді.
Жап-жақсы сақталған құстардың қаңқалары егжей-тегжейлі зерттеудің қорытынды нәтижесі осы құстардың бұдан 135 миллион жыл бұрын тіршілік еткенін дәлелдеп отыр. Палеонтологтар өздерінің жаңадан тапқан "олжаларына " қос сөзден тұратын "кэсэйронис" деген ат берген. "Кэсэй" сөзі Қытайдың ежелгі атауы болса, "орнис" - грекше "құс" деген сөз.

**Дереккөздер**

Астана, 2004ж., Елорда баспасы, Таным.
Қараой қорықшасы

**Қараой қорықшасы** – мемлекеттік зоологиялық қорықша. Қорықша сирек кездесетін әрі жойылып бара жатқан жануарларды қорғау мақсатында Алматы облысының Балқаш ауданында 1979 жылы құрылған. 2006 жылы Қазақстан Республикасының Үкіметінің қаулысы бойынша Қараой мемлекеттік табиғи кешенді қорықшасы болып өзгертілді. Жер аумағы 5,1 мың км².

## Жер бедері
Іле өзенінің атырауындағы қамысты, шалғынды, сортаң, құмайтты топырақты алқаптарды қамтиды. 

## Өсімдігі мен жануарлары
thumb|left|120px|Сексеуіл
Қорықша Бақанас және Күрті орман және жануарлар әлемін қорғайтын мемлекеттік кәсіпорындармен жапсарлас орналасқандықтан бұл аумақта сексеуіл дайындалады. Сексеуілдерді бей-берекет кесуге шек қойылып, оларды қорғау жолға қойылған. 

Қорықша аумағында жануарлардан елік, доңыз, т.б мекендесе, қазір сирек кездесетін Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген аң-құстар қарақұйрық, сұңқылдақ аққу, қоқиқаз, бұйра бірқазан, ақ тырна, сұр тырна, тағы басқалар қорғалады. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Алматы облысы географиясы
Альтернативті Альфа мектебі

1972 жылы Канадада салынған көне мектептердің бірі. Балаларға сабақ беру тәсілінің өзге мектептерге ұқсамайтындығымен ерекшеленеді. Мамандарының идеясы өте сапалы. Мектепте сабақ кестесі жоқ, барлығын оқушылардың өздері белгілейді. Ал ұстаздары әр оқушыға жеке тұлға ретінде қарап, қызығушылықтарына сәйкес көмек көрсетеді. Оқушыларға үй тапсырмасы берілмейтіндіктен, күнделікке баға қойылмайды. Әр сынып балалардың жасына емес, олардың қызығушылығына сәйкес құралады.

Мектепке қатысты мәселелердің барлығын оқушылар, ата-аналар, ұстаздар ай сайын болатын жиналыста бірігіп отырып талқылайды. Оқу үрдісіне ата-аналары да қатысады. Альфа мектебінің ұраны – бірігіп білім алу.

## Дереккөздер


Санат:Канада
Санат:Білім беру
Ақтөбе майданы

**Ақтөбе майданы** - азамат соғысы кезінде дутовшыларға қарсы Орынбор-Ақтөбе төңірегі мен Орынбор-Ташкент темір жолдар бойында құрылған мадан. Ол жауды Түркістан өлкесіне жеткізбей РКФСР-дің Орта Азиямен байланысын қалпына келтіру мақсатымен құрылған. Оған Ленин үнемі көңіл бөліп, көмек жіберткізіп отырды. Майдан 2 кезеңге бөлінеді. I кезең 3 шілде - 1919 жылғы 22 қаңтар, II кезең 1919 жылғы 18 сәуір - 13 қыркүйек аралығын қамтиды.

## Дереккөздер

Санат:Азаматтық соғыс кезіндегі Кеңес майдандары
Санат:Ақтөбе тарихы
Қотанбұлақ

**Қотанбұлақ** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы, Нарманбет ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан тау. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Абсолюттік биіктігі 740 м. Сай, жыра, өзен аңғарларымен тілімденген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңінің ортаңғы және жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, сұлыбас, бұталар өседі. Бұлаққа бай.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Грипозавр

thumb|Грипозавр
thumb|Грипозавр 
thumb|Грипозавр
**Грипозавр** — шамамен 76-72 миллион жыл бұрын кеәінгі Бор кезеңінде өмір сүрген үйректұмсықты динозавр. Ол өсімдіктерді азық еткен динозаврлар қатарына жатады. Ұзындығы шамамен 9 метр болған. Сопақша келген басы, биік аркаға ұқсайтын танауы оның бет-әлпетіндегі ерекше сипаттар саналады. Сол сияқты тұмсығында үлкен өсіндісі болған. Динозаврдың мойыны, кеудесі, қабырға тұсы қалыңдығы 0,6 см қабыршақтармен қапталған. Бұдан бөлек құйрығында бір-бірінен 5-7 см қашықтықта, ені 1,2 см болатын конус пішіндес пластиналар орналасқан.
## Қызықты дерек
* Олар Канададағы Алберта деген жерден табылған. 
* Оның жапырақтарды шайнауға арналған 300-ге тарта тісі болған. 
* Грипозаврға 1914 жылы Л. Ламбе атты ғалым атау берген.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 2 тонна
*Тұқымдас : Гадрозавр
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Гетеродонтозавр

thumb|Гетеродонтозавр
thumb|Гетеродонтозавр
**Гетеродонтозавр** атауы «ерекше тісіті рептилия» дегенді білдіреді. Ол - бар болғаны 90 см ұзындықтағы, бойы адамның тізесінен келетін динозавр. Алдыңғы аяқтарында бес саусақ болған. Артқы аяқтары  алдыңғы аяқтарынан ұзын, құйрығы сүйірленіп келген. Гетеродонтозавр кейінгі Триас және Юра дәуірінде шамамен 200 миллион жыл бұрын өмір сүрді. Гетеродонтозаврдың тістері үш түрлі. Алдыңғы тістері - ұсақ, өткір және тек үстіңгі жақ сүйегінде орналасқан. Аузының алдыңғы бөлігі мен төменгі жақ сүйегінде мүйізді азу тістері болған. Жабайы қабанның азуларындай төрт ортаңғы тісі қайырыла біткен.
## Қызықты дерек
* Оған 1962 жылы Алан Чаринг пен Альфред Кромптон атау берген.
* Гетеродонтозавр орнитоподтар қатарына жатады.
* Жануар жүгіргенде екі аяғын, ал жүргенде төрт аяғын пайдаланады. 
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 19 келі
*Тұқымдас : Гетеродонтозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
The Pretty Reckless

**The Pretty Reckless** - Нью-Йорктағы актриса, әрі модель Тейлор Момсен басқаратын рок-тобы. Басында топтың атауы *The Reckless* деп аталған, бірақ авторлық құқық жағынан қиыншылықтар болғандықтан,  *The Pretty Reckless* деген атқа ауыстырылған.

*Light Me Up* дебюттік альбом 2010 ж. 30 тамыз күні жарыққа шыққан. 2010 ж. 13 мамыр күні шыққан бірінші сингл "*Make Me Wanna Die*" UK Rock Chart бойынша бірінші орынға ие болған. Екінші альбом *Going to Hell* 2014 ж. 18 наурыз күні шыққан.

### Топ тарихы
Топ 2008 ж. қазан айында пайда болған. Алғашқы құрамына Джон Секоло, Мэтт Чиарелл және Ник Карбон кірген. 2009 ж. басында *The Pretty Reckless* бірнеше демо шығарған, және The Veronicas тобының концерттерінің басында ойнаған.  2009 ж. 4 маусымда Тейлор топтың құрамын өзгертті, себебі оның топтағы адамдардың музыкаға деген көзқарастары мүлдем басқаша болатын.

2010 ж. 30 тамызында топ Interscope Records лейболының контрактына қол қойып, дебюттік альбом шығарды. Топтың жаңа стилі "күтпеген, дауысы қатты, бірақ жеңіл мінезді" болу керек деп, Момсен интервьюдe жауап берген. Бұған  Marilyn Manson, The Beatles, Oasis және Nirvana, ал Момсеннің өзіне Мэрилин Мэнсон, Курт Кобейн және Джоан Джетт әсер еткен.

2009 ж. 30 желтоқсанда топ "*Make Me Wanna Die*" өлеңін шығарды. Өлеңді бірнеше күн Interscope Records сайтында тегін алуға мүмкіндік болған. Бұл өлең  UK Rock Chart чартында бірінші орынға 6 апта бойы ие болған.

Топтың алғаш EP 2010 ж. 22 маусымда шыққан. Сыңшылардың көбіне өлең ұнағанымен, Rolling Stone журналы олардың дауысын "жай, кәдімгі" деп атаған. EP кірген өлеңдер: "*Make Me Wanna Die*", "*My Medicine*", "*Going Down*".

2010 ж. 30 тамызда *Light Me Up* альбомы Ұлыбританияда, ал 31 тамызда басқа мемлекеттерде жарыққа шыққан.

Екінші сингл "*Miss Nothing*" композициясы болған.

### Дискографиясы

#### Студиялық альбомдар
*Чарттағы ең жақсы орындар*

#### EP
* *The Pretty Reckless* (2010)
* *Hit Me Like A Man* (2012)

#### Сингл

### Құрамы
Бастапқыда:
* Тейлор Момсен
* Джон Секоло
* Мэтт Чиарелл
* Ник Карбон

Қазір:
* Тейлор Момсен
* Бен Филлипс
* Марк Деймон
* Джейми Перкинс

### Дереккөздер


Санат:АҚШ рок топтары
Санат:АҚШ музыкалық топтары
Санат:2009 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Гомалоцефал

thumb|Гомалоцефал
thumb|left|Гомалоцефал 
**Гомалоцефал**. Бұл пахицефалозавр немесе сүйекбасты динозавр кейінгі Бор кезеңінде шамамен 80 - 70 миллион жыл бұрын Мезозой кезеңінің соңына таяу өмір сүрген. Динозаврдың басы сопақша сүйекке ұқсағандықтан, палеонтология ғылымында сүйекбасты деген атауға ие болған. Жануар қарсыластарымен айқасқан кезде бассүйегін пайдаланған екен. Оның миы кішкентай, есесіне, бадырайған екі көзі болған. Басы қан тамырларымен байланысып жатқан қуысты бүгілмейтін сүйектерден құралған. 
## Қызықты дерек
* Гомалоцефал екі аяқпен, арқасын жерге параллель ұстап жүрген болуы мүмкін.
* Гомалоцефал 1901 жылы Моңғолиядан табылған.
* Оны 1974 жылы Тереза Марианска және Хальзка Осмолка «гомалоцефал» деп атаған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 43 келі
*Тұқымдас : Гомалоцефалид 
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
9K38 Ине (зымыран)

thumb|9K38 Ине
9К38 310 «Ине-1»жұйесі мен оның 9М313 зымыраны 1981-ші жылдың 11-ші наурызында Кеңес Одағы әскери қаруының санаты енгізілді.
9К38  «Ине» - кеңестік тасымалды зенитті зымыран кешені. Ол  жалған жылу  кедергілерін  тудыратын,  төменде ұшатын  әуе нысандарын  жоюға арналған.
9К38 «Ине» кешенінің оқтұмсығы  шағын, ұшу ауқымы шектеулі әрі  іздеу қабілеті  басқа нысандардан  әлдеқайда төмен. Дегенмен ол қарсы шабуыл кезінде басымдық танытады.
Алғашқы құрлымы өзгертіліп, толықтырылған 9К38 «Ине» кешені мен 9М39 зымыраны 1983-ші жылы Кеңес Одағының  әскери қару-жарағы қатарына біржола енгілзілді.
«Ине-1» зымырандыкешенінің негізгі артықшылығы: жасанды жарық пен дыбыс кедергілерін тудыратын нысандарға  қарсы тиімді шабуылдайды, іздеу қабілеті жақсартылған және қолайлы жағдай туғанда  нысанасын тікелей көздеу үшін алдыңғы жарты шары кеңейтілген. Финляндияда жасалған сынақтардың нәтижесі бойынша  9К38 «Ине» кешенінің француздық «Мистарль» кешенімен салыстырғанда шабуылдау аумағы аз, іздеу  қабілеті төмен және оқтұмсығы кішкентай  болып жасалған. 9К38 «Ине» зенитті зымыраны – (Ресей) Кеңес Одағы әскери қаруының тасымалды, зенитті зымыран кешені. Сондай –ақ ол 1994-ші жылдан бері 30 мемлекетке экспортқа шығарылады. 9К310 «Ине-1» кешені 1980-ші жылдың 15-ші қаңтары мен 9-шы шілде арасында сынақтан өтті.  Солайша 1981-ші жылдың наурызында  әскери қару қатарына енді. «Тамил-Ислам азаматтық жолбарыстары» ұйымының мүшелері 2006-шы жылдын тамыз айында «Ине»  кешенін сатпақ болған еді, алайда ФББ құпия агенттері олардығ жолын бөгеді.

## Дереккөздер

"1100 қызықты мәлімет"кітабы

## Сыртқы Сілтемелер

Санат:Зымырандар
Гипакрозавр

thumb|Гипакрозавр
thumb|Гипакрозавр
thumb|left|Гипакрозавр
**Гипакрозавр** — үлкен денелі, шөпқоректі, қуыс айдарлы, үйректұмсықты, каритозаврға ұқсас динозавр. Оның ұзындығы 9 метр. Аузында 40 қатар ұрт тістері, қысқа тіссіз тұмсығы және омыртқасынан шығып тұратын өсінділері болды. Дуылғаға ұқсайтын жалпиған айдары динозаврдың ерекше белгісі саналады. Айдарында танау тесіктері орналасқан. Бұл айдар дыбыс шығару, денесін салындату, иіс сезу қабілетін күшейту қызметтерін атқарған. Аталықтарының айдарлары өзгесінен үлкендеу болған. Біз сөзбен айтқанды, айдар жынысты ажыратуға да көмектескен. 
## Қызықты дерек
* Гипакрозавр Бор кезеңінде, шамамен 72 - 70 миллион жыл бұрын өмір сүрді. 
* Гипакрозавр— дулыға айдарлы, үйректұмсықты динозавр.
* Гипакрозаврдың ұялары Канаданың Альберта аумағындағы Дэвилс Коули деген жерден табылды.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 40 тонна
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Құсжамбастылар 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Будан бозкілем

**Будан бозкілем** (Жусаншөп тұқымдасы) — Қазақстанда кездесетін 9 түрдің ішіндегі кең тарағаны. Аласа таулы далаларда, қиыршық тасты топырақта, жартастардың айырықтарында, сазды, құмды өзен жағалауындағы жарлауыттарда көп кездеседі. Дала зонасында Мұғалжарда және Қазақстанның аласа таулы оңтүстік шет орманды далада тау массивтерінде Алтайдан Қаратауға дейін кең тарағанымен бозкілем батыс Қазақстанда және барлық шөлді аудандарда өспейді. Ұзын бұтақтанған тамырсабағының арқасында бұл түр үлкен иірімдер құрайды, ал кейде көптеген қысқа жеміссіз және ұзынырақ (20 см-ге дейін) генеративті өркендер, тоғай құрайды. Мәңгі жасыл, қыста тіршілігін жоймайтын сабақтарда бұтақтанады және олардың жаңа кеңістіктерді меншіктеу мүмкіндігін туғызады. Жапырақтары кезектесе орналасқан күрек тәрізді , бос жағы үшкір емес, жиектері тісті. Жазда қою жасыл түсімен тартымды, күзде түсі сары немесе қызыл. Гүлдері ашық сары, жоғары гүлшоғырына жиналған. Жемісі – құрама көп тұқымды жапырақшалар (листовки). Дақыл 1769 жылдан танымал, безендіруге пайдаланылды.
## Дереккөздер

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Санат:Жасаңшөптер‎
Ливен жалған бозкілемі

**Ливен жалған бозкілем** (Pseudosedum lievenii) — жасаңшөптер тұқымдасы, жалғанбозкілем туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Будан бозкілем түріне қарағанда Қазақстанға кең тараған. Ол тек жазықтықтағы далаларда және тауда ғана емес, сондай-ақ Маңғышлақ және Үстіртте басқа шөл далаларда өседі. Қазақстан тауларында туыстың тағы үш түрі бар : Қаратау жалған бозкілемі (Жоңғар Алатауынан Батыс Тянь-Шаньға дейін). Жақын туыс өкілі бола тұра жалған бозкілем гүлінің құрылысы, жапырақтары будан бозкілемнен тіпті өзгеше. Гүлдің тостағаншасы  қысқа, түбіне дейін 5-6-ға бөлінген, 5-6 күлтелерден, бас жағы ортасына дейін 5-6 үшкір бөліктерге бөлінген. Қалқан тәрізді гүл шоғырына жиналған ақшыл-күлгін, жібек тәрізді, тісшеленген гүлдерді тіпті, былтырғы жылғы сұр түсті шөптердің арасынан немесе жартастан анық байқауға болады. Жалған бозкілем сәуір-мамырда гүлдейді, маусым-тамызда жеміс береді.
Өзіндік сырт бейнесінің тартымдылығына, тамырсабағының қатысуымен жылдам көбеюіне байланысты сәндік мақсатта пайдаланылады. Халықтық медицинада түр белгісіз, тек Тәжікстанда жас шөптен алынған шырын тері ауруларын емдеуге пайдаланылады.   
## Дереккөздер

А. А. Иващенко. Қазақстан өсімдіктер әлемі. Алматыкітап баспасы, 2012.
Санат:Жасаңшөптер‎
Дуэль

Дуэльдер тарихы сонау Геродот заманына кетеді. «Тарихшылар атасы» тракиялық тайпаларды суреттей отырып, олардың жекпе-жекке шығып, шайқасатын өнері болғандығын суреттейді. Ал Еуропаның арғы бетіндегі викингтер де дуэль ұйымдастырып отырған екен. Ежелгі Скандинавия елінде жекпе-жектер шың басында болып тұрған деген деректер бар. Бұл ойындар адам өмірін жиі жалмайтын болғандықтан, қоғам бұл жекпе-жектерді заңға қайшы деп тапқан еді. Әйтсе де, оның заңға томпақ келуі дуэлянттарға ерекше әсер етіп, бұл шайқас түріне өзіндік заңнамалар мен ережелер енгізіле бастайды. Бірінші жекпе-жек кодексі 1836 жылы жазылған. Оны франциялық граф Шатовильяр жазып шыққан. Кітапта мынадай талаптар кездеседі:

Жекпе-жекке шығушылар 15 минуттан артық кешікпеуі тиіс;
Жекпе-жек барлық қатысушы жиналған соң 10 минуттан кейін басталуы керек;
Басталмас бұрын төрешілер (секунданттар) ренжіскен азаматтарға татуласу жөнінде соңғы рет ұсыныс жасайды. Ұсыныс қабылданбаған кезде дуэлянттар бір-бірінің көзінше тапаншаларын оқтайды;
Ереже бойынша, жекпе-жекке шығушылар секунданттар сызып берген сызық бойымен жүруі тиіс. Ал олардың арттарында дәрігерлер дайын тұрсын;
Шайқас біткен соң жазаланған адам мен өшін алған адам қол алысып, татуласуы міндетті.
Аспанға оқ ату тек дуэльге шақырған жақ тарапынан болса ғана, дуэльдің аяқталғаны деп есептеледі.
Белгілі бір арақашықтыққа барған дуэлянттар қозғалмай тұрып, кезек-кезекпен бір-бірін атуы керек;
Жарақат алған адам жерде жатып та атуына рұқсат;
Ал 25-35 метр арақашықтықта тұрған жағдайда дуэлянттар «бір-екі-үш» бұйрығы бойынша бір уақытта атуы керек;
Қылыш, шпагамен де дуэльге шығуға болады. Бірақ адамдардың ебі мен шеберлігі әртүрлі болғандықтан оларға тапаншамен шығу әділ саналады.
Әлем елдерінде дуэль тарихы ерекше зерттеліп, оның негізгі міндеттері мен кодекстері тізбеленген еңбектер көп. Соның ішінде нағыз ер жігіттердің тайталасы, өзара әділ ерегестері жайлы тағы да бірнеше қалыптасқан ереже бар:

Жекпе-жектің тек тең адамдардың арасында болуы міндетті.
Дуэльдің негізгі мақсаты – өзгелердің көмегінсіз түсініспеушілікті шешу.
Дуэльге шыққандар бір-бірінің бітіспес дауын біржақты шешу үшін осындай қадамға барады.
Материалдық құндылық ешқашан да жекпе-жектің себебі бола алмайды.
Дуэльге тек қарсыласқан екі адам ғана шыға алады. Достар, туысқандар немесе басқа да жақын адамдар жекпе-жекке шыға алмайды.

## Дереккөздер

Санат:Дуэль
Яксартозавр

thumb|Яксартозавр
**Яксартозавр** — коритозаврға ұқсайтын шөппен қоректенетін гадрозавр. Оның сүйектері Қытайдан табылды. Шекесінде өз тобындағы өзге динозаврлармен айқасуға және дыбыс шығаруға арналған дулыға тәрізді үлкен айдары болған. Аналықтардың айдары кішірек, ал балаларында айдар мүлдем болмаған. Ұзындығы 9 метрді құрайтын динозавр ламбеозаврин гидрозаврид тобына жатқан.Динозаврдың басүйегі сыр өзенінің бойынан да табылған. Тұқылы жалпақ, үшкір тістері болған. 
## Қызықты дерек
* Ол бұдан шамамен 91 - 83 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген.
* Яксатозавр Қазақстанның Арал тауларынан басталатын Сырдария өзенінің аумағында өмір сүрген.
* Оның тек бассүйегінің жоғарғы бөлігі мен ми қабы ғана табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : анықталмаған
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Геометриялық ою-өрнектер

Геометриялық ою-өрнектерді қиық шаршылар, иректер, үшбұрыштар және көпбұрыштар құрайды. Қазақ ою-өрнегінің геометриялық нақышы көшпелі қазақтарға грек математигі Пифагордың заңдары мен нақты сандардың белгілі болғанын көрсетеді. Өйткені біздің ата-бабларымыз тек көшіп-қонып қоймай, сонымен қатар ірі қалаларда өмір сүрген. Олардың ортасында қолөнершілер, саудагелер, құрылысшылар көп болған. Өсімдік тектес өрнектермен араласқан геометриялық нақыштарды Бабажы қатын (ΧΙ - ΧΙΙ ғғ.), Айша бибі (ΧΙ - ΧΙΙ ғғ.), Қожа Ахмет Иасауи (ΧΙΙΙ - ΧΙV ғғ.) және т.б. монументті құрылыстардан көруге болады. 
Геометриялық ою-өрнектердің элементтері төрбұрышты, қиық шаршылы, жұлдызды болып келеді. Олар ағашты көркем өңдеуде, үй іші мен жиһаз бұйымдарын, музыкалық аспаптар мен аңшылық саймандарды әшекейлеуде өте жиі кездеседі.
"Ирек", "ирек су" геометриялық өрнектері қисық сызықтар сынығынан тұрады. Осы сызықтардың  шегі болмауы да мүмкін. Олармен бешпенттер, камзолдар, шапандар және тақияның жиегі, сондай-ақ сақина, білезік, қапсырма, алқа секілді зергерлік бұйымдар, ши тоқымалары, сырмақтар мен кебеже, жүкаяқтар, ыдыс-аяқ пен киім-кешектер әшекейленеді.

=Дереккөздер:=

"Сен білесің бе?" Энциклопедиясы ( Райымбеков Қ.Ж., Байғабылова Қ.Т.  Алматы: "Аруна" баспасы.)
Кентрозавр

thumb|Кентрозавр
thumb|Кентрозавр 
left|thumb|Кентрозавр
**Кентрозавр**. Кентрозаврдың бойы - 5 метр, салмағы шамамен - 2 тонна. Оның миы жаңғақтың көлеміндей, аса шағын. Тіссіз тұмсығы және ұсақ ұрт тістері бар ұзын және қысыңқы келген басын жерден әрең көтеретін болған. Динозаврдың арқасында екі қатар сүйекті тақташалар орналасқан. Бұл өсінділердің қалай орналасқаны туралы нақты мәлімет жоқ. Тіпті бұл тақташалардың қызметі де әлі анықталмаған, бірінде «қан тамырларының жүйесі ретінде температураны реттеуге арналған» делінсе, екіншісінде «қорғаныс мақсатында пайдаланылған» делінген. 
## Қызықты дерек
* Оған 1915 жылы атау берген - Эдвин Хенниг.
* Сүйектері Африкадағы Танзанияның Тендагуру деген жерінен табылған.
* Оның жамбас сүйегі қысқа болған.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 320 келі
*Тұқымдас : Стегозаврид
*Отряд тармағы : Тиреофор 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Игуанодон

thumb|Игуанодон
thumb|left|Игуанодон
thumb|upright|left|Игуанодон
**Игуанодон** — бас бармағында конус тәріздес ұзын өсіндісі бар, шөппен қоректенетін динозавр. Шамамен 135 - 125 миллион жыл бұрын ерет Бор дәуірінде өмір сүрген. Оның мүйізді, тіссіз тұмсығы, тағыз орналасқан ұрт тістері, әр қолында төрт саусағы болған. Бас бармағындағы өсінділерді өзінен күші басым жануарлардан қорғану үшін қажет еткен. Дәл сол бас бармағының көмегімен азығын да таып жеген юолуы керек. Өсінділерің ұзындығы 2 метрге дейін жеткен. Игуанодонның жуан, қатты құйрығы және тұяқ тәрізді тырнақтары бар үш саусақты артқы аяқтары болды.
## Қызықты дерек
* Оның аузының алдыңғы бөлігінде күрек тістер болмаған. 
* Игуанодонның қалдықтарын 1825 жылы Гидеон Мантелл тапты.  
* Игуанодонның сүйектері Еуропаның Англия, Бельгия, Германия және Испания сияқты елдері аумағынан табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 4-5 тонна
*Тұқымдас : Игуанодонтид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Ламбеозавр

thumb|Ламбеозавр
thumb|left|Ламбеозавр 
thumb|upright|Ламбеозавр 
**Ламбеозавр** — басында үлкен айдары бар үйректұмсықты динозавр. Айдар сүйегінің іші қуыс болған. Көлемі оның бассүйегімен бірдей ғана болатын. Барлық динозаврлар секілді ламбеозавр да өзінің айдарын дыбыс шығару үшін немесе иіс сезу қабілетін күшейту үшін пайдаланған. Әлбетте, тынс алу тесіктері де айдарында орналасты. Оның көру және есту қабілеттері өте жақсы дамығанымен, табиғи қорғанысы болмаған. Ламбеозавр — ірі денелі гадрозавр.
## Қызықты дерек
* Ламбеозавр — жылдам қимылдайтын динозавр. 
* Ол екі аяқпен жүріп, тқрт аяғынан тұра білген.
* Ламбеозаврлар Мексика мен Солтүстік Америкада өмір сүрген.
## Мәліметтер
*Қорегі :  өсімдіктер
*Салмағы : 25 тоннаға жуық
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Лептоцератопс

thumb|Лептоцератопс
thumb|left|Лептоцератопс 
thumb|Лептоцератопс 
**Лептоцератопс**. Лептоцератопсты 1924 жылы Барнум Браун атты ғалым Солтүстік Америкадан тапқан. Ол өте ертеде өмір сүрген динозаврларға ұқсаған қарапайым мүйізді жануар. Біздің заманымыздан 68 миллион жыл бұрын өмір сүрген. Ғалымдардың бірден-бір өкілі. Оның мүйізсіз басында шағын желбіршек болған. Әдетте төрт аяқтап жүріп, қауіп төнгенін сезген кезде екі аяқпен жүгіре білген. Лептоцератопс азығын аузына апарып жеу үшін алдыңғы аяқтарын пайдаланған. Оның алғашқы табылған сүцектерінің арасында бассүйегінің жартысы жоқ болып шықты. 
## Қызықты дерек
* Лептоцератопс Бор дәуірінде, Солтүстік Америка мен Азия жерінде өмір сүрген.
* Лептоцератопстың толық сақталған бір қаңқасын 1947 жылы С. М. Стернберг тапты.
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер
*Салмағы : 68 келі
*Тұқымдас : Церапод
*Отряд тармағы : Лептоцератоп 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Жоса бояулары

Қолөнерде пайдаланылытан бояулардың үш түрі бар:
# Осы заманғы химиялық әдістермен өндірілетін түрлі-түсті ұнтақ түріндегі және сұйық күйдегі бояулар.
#Даяр күйінде кездесетін табиғи бояулар. Бұлар топырақтан, жосадан (охра), әр түрлі минералдар мен өсімідк жапырақтары, қабықтары, тамырлары мен жемістерінен алынады.
#  Шеберлер өздері қолдан жасап алатын бояулар, оларға әр түрлі қоспалар қосылып, пайдаланылады.

Халық шеберлері саз аспаптарын әрлеу үшін жоса және т.б. табиғи бояуларды пайдаланған. Жоса дегеніміз - қызғылт-сарғыш түсті бояу топырақ. Ағаш бұйымдарды жосамен бояғанда оған қажетінше су қосып, езіп, ағашқа біркелкі етіп жағады да, кептіреді. Содан соң тұзды суға таза киіз немесе шұғадан жасалған бұлғауышты батырып, сонымен жосаланған ағаш бұйымды жақсылап ысқыласа, бояу қолға, киімге жұқпайтын болады.

Сол сияқты томарбояу, қына, рауғаш, сары ағаш, т.б. өсімдіктердің тамырын күзде жинап, жуып, кептіріп алу керек. Емен, тал, терек ағашының қабығы, ермен мен жусанның бүрі, жеміс ағаштарының күзде түскен жапырақтары, пияздың қабығы да бояу әзірлеуге жарамды.

Осы аталған бояу жасалатын өсімдіктердің кептірілген тамырын, қабығын, жапырағын ұсақтап алып қайнатады. Басытқы ретінде аздап ас тұзын, ашудас қосады. Ұзақ қайнаған соң ірімтігін сүзіп алып, бояуды қанжылым кезінде ағаш бұлғауышпен жағады. Бояу бікелкі сіңу үшін боялатын ағаш бұйымды алдын ала ылғалдап алған жөн.

Бояу мен түстердің таңдап пайдаланудың қазақ халқының этнографиялық тарихымен байланысты символдық мәні болған. Қазақта кейбір түстер мынадай символдық мағына берген: көк түс - ашық аспанды, бейбіт өмірді, қызыл түс - оттың, күннің жылуын, ақ түс - ақиқатты , қуанышты, бақытты, қара түс - жерді, жасыл түс - жастықты, көктем қуаншын білдірген. Халық шеберлері затты осы түстердің бірімен бояғанда оған белгілі мән берген.

=Дереккөздер:=

"Сен білесің бе?" Энциклопедиясы  (Алматы: "Аруна баспасы")
Лесотозавр

thumb|Лесотозавр
thumb|left|Лесотозавр 
thumb|left|Лесотозавр
**Лесотозавр** — шағын денелі динозавр. Денесінің шағындығынан епті қимылдап, жылдам қозғалған. Ұзындығы - 1 метр. Салмағы 3,5 кг. Фаброзавр тұқымдасына жатады. Ол екі аяғымен жүрген. Тістері өткір, көздері үлкен болған. аузының үстіңгі бөлігінде күрек тістері, ұрт тістері орналасып, астыңғы жақ сүйегінде мүлде тіс болмаған. Лесотозавр - шамамен 208-200 миллион жыл бұрын кейінгі Триас және Юра кезеңінде өмір сүрген орнитопод динозавр. Оңтүстік Африканың Лесото аймағынан лесотозаврдың кі қаңқасы табылды. Динозавр өте аз зерттелген. 

## Қызықты дерек
* 1978 жылы питер м. Галтон атты палеонтолог динозаврды «лесотозавр» деп атады. 
* Лесотозавр — ұзын және жіңішке құйрықты, қысқа және иілгіш мойынды, кішкентай басты, кесірткеге ұқсап алып динозавр. 
## Мәліметтер
*Қорегі: өсімдіктер
*Салмағы: 3,5 келі
*Тұқымдас: Фаброзавр
*Отряд тармағы: Орнитопод

## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар