Иран үкіметі

**Иран Ислам Республикасының үкіметі** (, *Nezâm-e Jomhuri-ye Eslâmi-ye Irân*), тағы ***Незам*** (, *Nezâm*, «Жүйе») — Иранның ұлттық үкіметі.

Референдум арқылы қабылданған Конституциясы заң шығарушы, атқарушы мен сот биліктерінің бөлектігін көздейді. Иран жоғарғы көсемі — елдің мемлекет басшысы және Қарулы күштерінің жоғарғы бас қолбасшысы.

Иран үкіметі — әлемдегі үш ғана Ислам Республикаларының бірі.

## Құрылуы
[нобай|солға|Иран үкіметінің үшжақты біріскен жиналысы, 1987 жылғы 2 маусым. Парламент спикері [Әли Акбар Хашеми Рафсанджани (сол жақта), президент Әли Хаменеи (ортада), Әбділкәрім Мусави Ардебили (оң жақта)]]

Иран Ислам Республикасы Ислам революциясынан кейін көп ұзамай құрылған болатын. Шаһ Мұхаммед Реза Пехлевидің биліктен қуылғанын көздеген наразылық шаралары тұңғыш рет 1978 жылғы қаңтарда басталған еді. 1979 жылғы желтоқсанда монархияны жоқ қылған жаңа теократиялық ислами Конституция қабылданған болатын. Сол айда Шаһ елден қашты. Ұзақ қуылуда болған Аятолла Хомейни сол жылғы ақпанда елге оралды. Оны Тегеранда миллиондаған ирандықтар қарсы алған еді. Пехлеви әулетінің түпкілікті құлауы көп ұзамай, 11 ақпанда, Иран армиясы өзін ресми түрде «бейтарап» деп жариялаған кезде орын алды; сол уақытта партизандар мен бүлікші жасақтар Пехлеви әулетіне адал күштерді, Шаһқа берілген әскерлерді басып-жаншыды.

Ислам революциясының жеңісінен кейін Иранның Уақытша үкіметі 1979 жылғы 30–31 наурызда референдум өткізді. Онда халықтан Ислам Республикасы үшін «иә» немесе «жоқ» деп дауыс беру сұралды. Референдумның нәтижелерін көп ұзамай, 1979 жылғы 2 сәуірде, Аятолла Хомейни жариялады: ирандық азаматтардың 98,2 пайызы Ислам Республикасын қолдап дауыс берген.

### Конституциясы

1979 жылғы 2–3 желтоқсанда Иран Ислам Республикасының Конституциясы жалпыұлттық референдум арқылы қабылданды. Бұл референдумда ирандық сайлаушылардың 99,5 пайызы конституцияны қолдап дауыс берді. Он жылдан кейін, 1989 жылы жаздыгүні, Иран сайлаушылары 1979 жылғы Конституцияға енгізілген бірқатар түзетулерді тағы бір референдум арқылы мақұлдады. Аталған конституция көбіне «теократиялық және демократиялық элементтердің гибриді» делінеді. 1 және 2-баптарда егемендік Құдайға тиесілі деп белгіленсе, 6-бапта президенттікке және Мәжіліске (парламентке) халықтық сайлауларды өткізу міндеттеледі. Алайда барлық демократиялық рәсімдер мен құқықтар Сақшылар кеңесі мен Жоғарғы көсемнің өкілеттіктеріне бағынышты; бұл өкілеттіктер Конституцияның Сегізінші тарауында (107–112-баптар) егжей-тегжейлі көрсетілген.

#### Қағидасы
Иран Ислам Республикасының үкіметі ресми түрде — теократиялық республика. Яғни Иран Конституциясындағы заңдар өзін Ислам дініне негіздейді.

## Саяси құрылымы
нобай|оңға|350px|Иран саяси құрылымын түсіндіретін график

### Басшылығы

[нобай|солға|[Иран жоғарғы көсемі Моджтаба Хаменеи, 2026 жыл]]

Ресми түрде Ирандағы Жоғарғы басшылық билігі делінетін Иран жоғарғы көсемі — Иран Ислам Республикасының Конституциясының 5-бабына, Вилаят әл-факих концепциясына сәйкес құрылған лауазым. Қызмет иесі лауазымға өмірінің соңына дейін ие. Конституцияның 110-бабына сәйкес, Жоғарғы көсем Ислам Республикасының жалпы саясатын айқындайды. 109-бапта басшылыққа қойылатын талаптар көрсетілсе, 110-бапта Жоғарғы көсемнің қызметтері мен міндеттері нақты баяндалған. Осы бапқа сай, ол Иран Қарулы Күштерінің бас қолбасшысы болып табылады. Сонымен қатар, 57-бапқа сәйкес, заң шығарушы, атқарушы және сот билігі тармақтарының барлығы Жоғарғы көсемнің қадағалауымен жұмыс істейді. Иран Ислам Республикасында осы уақытқа дейін үш Жоғарғы көсем болды: 1979 жылғы Иран революциясынан бастап 1989 жылы қайтыс болғанға дейін Рухолла Хомейни, Хомейни қайтыс болғаннан қайтыс болғанға дейін Әли Хаменеи және 2026 жылдан бері билік құрған Моджтаба Хаменеи.

#### Сарапшылар кеңесі

Сарапшылар кеңесі — 88 мүжтаһидтен тұратын кеңесші-талқылаушы орган. Оның мүшелері тікелей халықтық дауыс беру арқылы сегіз жылдық мерзімге сайланады.

Конституцияның 107, 109 және 111-баптарына сәйкес, кеңестің міндеттеріне Иранның Жоғарғы көсемін сайлау және қызметінен босату кіреді.

Ең соңғы сайлануы 2024 жылғы 1 наурызда болды, оның нәтижесінде Сарапшылар кеңесінің алтыншы шақырылымы құрылды. Кеңес 2024 жылғы 21 мамырда алғаш рет жиналып, төраға қызметіне Мұхаммед-Әли Моваххеди Керманиді сайлады.

### Заң шығарушы билігі
Иран Ислам Республикасының заң шығарушы билігі екі бөліктен тұрады: Исламдық ақылдастық кеңес пен Сақшылар кеңесі. Конституцияның 62–99-баптары Ирандағы заң шығарушы биліктің құрылымы мен өкілеттіктеріне арналған.

#### Ақылдастық кеңес

Иран Конституциясының 62–90-баптары Исламдық ақылдастық кеңеске арналған. 71-бапта Исламдық ақылдастық кеңестің барлық мәселелер бойынша заңдар қабылдай алатыны көрсетілген, Конституцияда белгіленген шектеулерді санамағанда. 62-бапқа сәйкес, Исламдық ақылдастық кеңес тікелей және жасырын дауыс беру арқылы сайланған халық өкілдерінен құралады. 64-бапта Мәжіліс мүшелерінің саны 270 депутат екені, күнтізбелік он жыл сайын демографиялық, саяси, географиялық және өзге де факторларды ескере отырып, бұл санның ең көбі 20 орынға ғана арттырылуы мүмкін екені атап өтіледі. Қазіргі кезде Парламентте 290 депутат бар; бұл сан 2000 жылғы 18 ақпандағы сайлаудан кейін бұрынғы 272 мандаттан өзгертілген. Соңғы сайлау 2016 жылғы 26 ақпанда өтті, ал жаңа парламент 2016 жылғы 28 мамырда өз жұмысын бастады.

#### Сақшылар кеңесі

Сақшылар кеңесі — заң шығарушы биліктің бір бөлігі. Көптеген қырынан Исламдық ақылдастық кеңесі үшін жоғарғы палата қызметін атқарады. Бұл кеңес Мәжіліс қабылдаған заңдардың Ислам қағидаларына және Иран Ислам Республикасының Конституциясына сәйкестігін тексереді.

Конституцияның 91–99-баптары Сақшылар кеңесіне арналған. 91-бапқа сәйкес, кеңес 12 мүшеден тұрады: олардың алтауы — ислам құқықтанушылары (фақиһтар), оларды Жоғарғы көсем тағайындайды; қалған алтауы — мұсылман заңгерлер, оларды Иранның Бас судьясы ұсынған үміткерлердің ішінен Исламдық ақылдастық кеңес сайлайды.

### Атқарушы билігі
#### Президент

Иран президенті — үкіметегі екінші тұлға және елдің үкімет басшысы. Бұл — Ирандағы ең жоғарғы сайланбалы лауазым. Президент, алайда, мемлекет басшысы Жоғарғы көсемге бағынады. Конституцияның 9-тарауы (133–142-баптар) президенттік үміткерлеріне қойылған талаптарды, олардың сайлануын, сондай-ақ президенттің өкілеттіктерін белгілейді. Бұл өкілеттіктерге: шетел мемлекеттер мен халықаралық ұйымдармен келісімшарттар қол қою; ұлттық жоспарлау, бюджет пен мемлекеттік қызмет істерін басқару; министрлерді тағайындау (Мәжіліс мақұлдауын алып) кіреді.

Ирандағы президент халықтың тікелей дауысы арқылы төрт жыл мерзімге сайланады. Ол екі реттен артық қатарынан қызмет атқаруға құқылы емес, яғни бір адам екі қатарлы мерзімнен, жалпы 8 жылдан аса қызмет ете алмайды.

#### Вице-президент

#### Кабинет

### Сот билігі

Де-юре Иран сот жүйесі — тәуелсіз билік тармағы, ол жеке тұлға мен қоғамның құқықтарын қорғайды, құқықтық әділдікті іске асырады және келесі міндеттерге ие:
*құқық бұзушылықтар, шағымдар мен құқық қорғау мәселелерін тергеу; дауларды шешу, сот істерін қарау, заң бойынша қажет болған жағдайда мұрагерлік мәселелер бойынша шешім қабылдау;
*қоғам құқықтарын қалпына келтіру, әділдік пен заңды бостандықтарды насихаттау;
*заңдардың дұрыс орындалуын қадағалау;
*қылмыстарды байқап отыру, қылмыскерлерді соттау, жазалау және тәрбиелеу, сондай-ақ Ислам қылмыстық кодексінің жазаларын енгізу;
*қылмыстың алдын алу және қылмыскерлерді түзету үшін тиісті шаралар қабылдау (150-бап).

## Дереккөздер

Санат:Иран мемлекеттік құрылымы
Санат:Иран саясаты
Санат:Иран экономикасы