open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Опал

**Опал** (; ) — тотықтар класына жататын табиғи минерал.
## Сипаттамасы
Химиялық формуласы SіO2ҺnH2O. Ондағы судың мөлшері 2 – 14%. Қоспа ретінде MgO, CaO, Al2O3, Fe2O3, т.б. кездеседі. Қыздырғанда судан бөлінеді, су жұтқанда мөлдірленеді. Сауыс, қабатша, топырақ, жалбыр тәрізді аморфты агрегаттар құрайды. Түсі ақ, сұр, кейде әдемі көкшіл, қызғылт-қара. Қаттылығы 5 – 6, тығыздығы 1,8 – 2,25 г/см3. Салқын судағы кремнеземнің коллоид ерітінділерінен, силикаттардың ыдырауынан, микроорганизмдердің тіршілік әрекетінен түзіледі. Кейбір таулы жыныстар Опалдан тұрады (гейзерит, диатомит, трепел). Қазақстанда кайнозой жыныстарында кездеседі. Опал құрылыс материалы ретінде, металдарды тегістеуде, т.б., ал әдемі түстілері әшекей тас ретінде қолданылады. Кендері Грузияда, Арменияда, Оралда, т.б. жерлерде кездеседі.

## Морфологиялық ерекшеліктері
Әдетте, сыртқы формасы тамыл іркіліп жиналған тығыз шыны тәрізді масса түрінде байқалады. Кейде, ішінде марганецтің қара немесе қара қоңыр сулы тотықтарының дендрит тәрізді кірмелері болады. Бірқатар организмдердің — диатомей сауытының, губкалар инелерінің (спикулдерінід), радиолярия сүйектерінің, біршама фораминифераның және мүкше жануардың — бастық ұрамды бөліктері болады. Кремнеземнің коллоид ерітінділері (золь) осындай организмдердід тамағы болып есептелінеді. Организмдердің сутегінде кремнезем болғандықтан, көпшілік жағдайларда, олардың ерте заманда жойылған қалдықтары қазба байлық түрінде жақсы сақталады. Шөгінді жыныстарда опал химиялық тұнбалар түрінде пайда болады. Кейде ол шыны тәрізді массадан, кеуікті ақ немесе аздаған бояулы массадан пайда болған толық пластар құрайды. Опал, трепел, диатомит ішіпде организм кремнеземі сүйектерінің қалдықтары болады. Опалдың түстері өте көп әрі әдемі, псевдоморфозалар береді. Түстерінің әр түрлі болуы опалдың қоспасына байланысты.

## Жаратылысы:
1) опал салқын су коллоид ерітінділерінен бөлініп, шөгінді түрінде дайда болады;
2) опал силикаттар бұзылған кезде (оливин, змеевик, ортоклаз, микроклин тағы басқа) пайда болады;
3) органикалық опал — микроорганизмдердід тіршілігі мен әрекетіне байланысты түзіледі.

## Сыртқы сілтеме
* Опал минералдарының суреттері
## Сілтемелер
* Минерал
* Қоспа
* Тау жыныстары
## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Минералдар
Тасқарасу

**Тасқарасу** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Тасқарасу ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шонжы ауылынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Шарын өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1960-1997 жылы жүгері өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Тасқарасуда және округке қарасты Іле ауылында бірнеше шаруа қожалығы құрылды. Ауыл арқылы мемлекеттік маңызы бар Алматы – Шонжы – Жаркент – Қорғас автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Ландшафт физикасы

**Ландшафт физикасы**, ландшафт геофизикасы, биогеофизикасы — ландшафттанудың ландшафт процестерін физикалық жолмен анықтайтын саласы. Негізінен климаттың, жер бедері және топырақ жамылғысының белгілі бір кешеніне бейімделген органикалық ортаның өніп-өсуіне тікелей қажетті процестерді (*ландшафт энергетикасы, жер беті жоғарғы қабатының радиациялық және жылу балансы, өсімдік бойына [[фотосинтез]]дік радиацияның сіңуі, т.б.*) зерттеумен айналысады. Сонымен бірге, топырақтың жылу және су режимін, биоценоз құрылымын, өзгерісін анықтап отырады. Ландшафт физикасының басты міндеті — табиғаттағы пайдалы биологиялық ортаның өнімділігін арттыру.

Санат:география
Сөгеті

**Сөгеті** – Іле Алатауының шығысындағы Сөгеті және Торайғыр таулары аралығындағы аңғар. Батысында Шілік, шығысында Шарын өзендері аңғарларына тіреледі. 

## Жер бедері
Ұзындығы 50 – 60 км, ені 20 – 25 км. Шығыс жағы көтеріңкі (абсолюттік биіктігі 1189 м). Шөлейтті сұр топырақты жерінде бұта аралас бетеге, қау, қаражусан, көкпек сияқты өсімдіктер өседі. Шығысындағы эрозияға ұшыраған сұр, сортаңды сұр топырақты адырлы жерінде тасбұйырғын, бұйырғын өседі. Сөгеті аңғары арқылы Алматы – Шонжы – Нарынқол автомобилдық жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Алматы облысы географиясы
Өскемен бөгені

**Өскемен бөгені** — Ертіс өзенінің Абылайкит қырқасынан өтетін тұсында, Өскемен қаласының оңтүстік-шығыс жағында орналасқан. Өскемен су электр стансасы құрамында 1952 жылы іске қосылған. Бөгеті шлюзбен жабдықталған. Өскемен қаласының оңтүстік-шығысынан Серебрянск қаласына дейін созылады. 

## Гидрологиялық режімі
Қазан – сәуір айларында қатып жатады, жазда суы өте салқын. Түбіндегі шөгінді балшығының қалыңдығы 0,2 – 0,8 м. Бөгенде балықтың 22 түрі (таутан балық, мөңке, табан балық, нәлім, алабұға, сазан, шортан, аққайран, т.б.) кездеседі. Бұлардың көбінің кәсіптік мәні бар. Кеме жүзеді. Жағалауы орман. Өскемен және Серебрянск қалалары халқының демалыс-сауықтыру аймағы.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Санат:Ертіс су алабы
Ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы шарт

нобай|269x269 нүкте|Келісімшарт атауы. Мәскеу Кремлі Спасск мұнарасы, глобус. 1963 жылғы КСРО пошта маркасы.
**Ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы шарт** () — КСРО, АҚШ, Ұлыбритания мемлекеттері ауада, кеңістікте, су астында, аспанда ядролық қаруды сынауға тыйым салу туралы келісімге 1963 ж. 8 тамызда қол қойып, келісім сол жылы 10 қазанда күшіне енді. Бұл келісім шектеусіз, қосылуға ашық болғандықтан 1986 жылға дейін оған қатысушылар саны 113 мемлекетке жетті. Егер жарылыстың радиоактивті қалдықтары ядролық қаруды сынаушы немесе оған заңды түрде жауапты мемлекет шекарасынан тыс жерлерге түсетін болса, онда кез келген ортадағы мұндай ядролық қаруды сынауға тыйым салынады.

## Дереккөздер

## Cыртқы сілтемелер

Санат:Қырғи қабақ соғысы
Санат:Халықаралық шарттар
Санат:Ядролық қару
Санат:10 қазан оқиғалары
Санат:5 тамыз оқиғалары
Баян хан

**Баян хан** - Алтын Орда құрамындағы Шығыс Дешті - Қыпшақ немесе Орда-Ежен ұлысының билеушісі (1301 - 09).

## Биографиясы
Шығу тегі: Шыңғыс хан - Жошы хан - Орда Ежен хан - Сартақтай - Қоныша хан (Кончи, Коюнчи, Кучи) - Баян хан.

Ұзақ уақыт Орда-Ежен ұлысын билеген (1280 - 1301) Қоныша, Ирандағы Құлағу әулетінің билеушілері Арғұн ханмен (1281 - 92 жылы билік құрған), кейін Газан ханмен (1295 - 1304 жылы билік құрған) тығыз қарым-қатынас орнатып, елшіліктер алмасқан. Баян хан Қонышаның Нүкілін қатын атты әйелінен туған. Ол билік басына келісімен Құбылықтың (Кублук) қарсылығына ұшырайды. 

Рашид әд-Дин жылнамасында:  деп жазылған.

XIV ғасырдың басында Баян хан Құбылықтың кенеттен жасаған соққысына төтеп бере алмай, Алтын Орда ханы Тоқтадан (Тоқтай) жәрдем сұрайды. Алтын Орда ханы әскери көмек көрсете алмай Қайду мен Дуваға елші жіберіп, Құбылықты Ордаға жіберуін талап етеді. Баян ханға ұлысты билеу туралы жарлық береді. Баян ханның Газан ханмен арадағы жақындығы Қайду мен Дуваның Хулагу әулетінен шыққан билеушіге қарсы күресіне кедергі болды. Сол себепті Қайду мен Дува Тоқта ханның жарлығына құлақ аспай, Орда Ежен ұлысы тағына Баян ханның орнына Құбылықты отырғызбақ болады. Баян хан Құбылық пен Қайду, Дува әскерлеріне қарсы 18 рет соғысып, оның 6-на өзі қатысты. 1303 жылы қыста Баян хан елшілері Иранда болып, Газан ханнан көмек алады. Осы соғыстар нәтижесінде, ол ұлыстың басым бөлігіне иелік етеді де, Құбылыққа аз бөлігі тиеді. Баян ханның Шәді, Мүкі, Сасы Бұқа, Солжикутай атты 4 ұлы болды. Баян хан қайтыс болған соң билікке Сасы Бұқа келді (1309 - 15).

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
## Тағы қараңыз

Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:Ақ Орда хандары
Санат:Жошы әулеті
Хабир Мухорамович Пазиков

**Хабир Пазиков Мухорамович** (1896 ж.туған, Ресей Федерациясы, Челябинск облысы) – қоғам қайраткері. 1944 – 47 ж. Оңтүстік Қазақстан облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы. 1924 жылдан КОКП мүшесі. Мәскеу қаласында   Коммунистік университет пен Қызыл профессура институтында оқыған. 1910 – 26 ж. Оралда, Сібірде, Қазақстанда бағалы кен байлықтарын өндіру орындары мен шахталарда жұмыс істеді. 1930 – 35 ж.  БК(б)П ОК жанындағы насихат тобының жетекшісі ретінде Башқортостанда, Өзбекстанда және Қырғызстанда болды. 1937 – 38 ж. БК(б)П ОК-нде жауапты ұйымдастырушы. 1938 – 42 ж. Батыс Қазақстан облыстық партия комитеті нің, Қарағанды облысы комитеті нің бірінші хатшысы, 1942 – 44 ж. Татар облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы болды. 1948 ж. Шығыс Қазақстан облыстық партия комитеті нің бірінші хатшысы қызметіне ауыстырылды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан КП Орал облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Шымкент облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Қарағанды облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Мыңбұлақ (Жамбыл облысы)

**Мыңбұлақ** – ежелгі мекен. Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы Теріс өзені алабында орналасқан. Мыңбұлақты сипаттайтын алғашқы деректер қытай жиһанкезі Сюань-Цзянның 630 жылы жазған сапарнамасында кездеседі. Мыңбұлақ туралы Араб жиһанкездері өбайдаллаһ ибн Хордадбех (846) және Құдама ибн Жафар (10 ғасырдың басында) күнделіктерінде: “…Бұл Абарджадж үлкен төбе, оның айналасында мыңдаған бұлақ көздері бар. Олар қосылып бір өзен құрайды. Өзен шығысқа қарай ағады, сондықтан оның аты Баркуаб (Теріс өзені); бұл сөздің аудармасы “кері бағытта ағатын өзен” деп жазған. Кейбір деректер арқылы бізге жеткен араб жиһанкездерінің шығармаларында 8 ғасырдың басынан белгілі болған, жақсы бекіністері бар Абарджадж қаласы 651 жылы салынып, Батыс Түрік қағандығының орталығы болған. Мұнда 1223 жылы Орта Азияға жасаған жорықтардан қатты қалжыраған Шыңғыс хан нөкерлерімен демалып, үлкен той жасаған. Мыңбұлақ мекені – көне мәдениет ошағы, ондағы жартастарда палеолит және қола заманының адамдары қашап салған суреттер мен тарихи жәдігерлер көптеп кездеседі.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Құранды ядро

**Құранды ядро** — ядролық реакциялар барысында  бөлшектердің ядро-нысанамен бірігуі нәтижесінде түзілетін ядролық жүйе. Құранды ядро орнықты жүйе емес, қысқа уақыт аралығында реакцияның ақырғы өнімдеріне ыдырайды; Құранды ядро моделі бойынша ядроға ұшып кірген нуклон ядролық нуклондармен бірнеше дүркін соқтығысып, өз энергиясын тез арада оларға беріп, ядроны тастап шығуға мүмкіндігі болмай қалады. Осының нәтижесінде құранды ядро деп аталатын ядро+нейтрон жүйесі пайда болады. Құранды ядроның орташа өмір сүру уақыты (10–22—10–21с); бұл шапшаң бөлшектердің ядро орналасқан кеңістікті ұшып өтетін уақытынан көптеген есе артық. Құранды ядроның ыдырауы статистикалық немесе булану моделі бойынша өтеді: қыздырылған сұйықтықтың жеке молекуланы буландыратыны тәрізді ядро нуклонды ығыстырып шығарады.

Тізбектеле өтіп жатқан жедел соқтығысулардың нәтижесінде түскен нуклонның энергиясы ядроның көптеген нуклондарына беріліп, ядро өте жоғары темпеатураға дейін қызады. Одан әрі осындай “ыстық” ядродан “нуклондар” кебе бастайды. Құранды ядроға 1936 ж. алғашқы түсініктеме берген Н.Бор болды. Құранды ядро мен қыздырылған сұйықтықтар арасындағы ұқсастықты айтқан Я.Френкель (1894 — 1952); Құранды ядроның негізгі термодинамикалық теориясын алғаш (1937) дамытқан физиктер Х.Бете (1906 ж.т.) мен америкалық физик-теоретик В.Вайскопф (1908 ж.т.) және кеңес физик-теоретигі Л.Д. Ландау.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Ядролық қаруды таратпау туралы шарт

**Ядролық қаруды таратпау туралы шарт** — КСРО, АҚШ, Ұлыбритания, т.б. мемлекеттер 1968 жылы 1 шілдеде қол қойған келісім. Қазіргі кезде оған қол қойған мемлeкеттер саны 131-ге жетті. (Ядролық державалар ішінде Қытай және Франция қатыспайды). Келісім ядролық державаларды басқа мемлекеттерге ядролық қару бермеуге, оларды өндіруіне немесе алуына ешбір көмек көрсетпеуге, ал ядролық қарусыз мемлекеттерді ядролық қару алмауға, оны өндірмеуге, осыған қатысты белгілі бір мемлекеттен көмек алмауға не сұрамауға міндеттейді. Бұл бейбіт мақсаттар үшін қолданылатын ядролық жарылыс қондырғыларына да қатысты. Оған бақылау жасау Атом энергиясы жөніндегі халықаралық агентік арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер

Санат:Қырғи қабақ соғысы
Санат:Халықаралық шарттар
Санат:Ядролық қару
Санат:БҰҰ конвенциялары және келісімдері
Санат:Қару-жарақты шектеу туралы келісімдер
Санат:Ресейдің халықаралық келісімдері
Санат:АҚШ-тың халықаралық келісімдері
Санат:Украинаның халықаралық келісімдері
Санат:Ядролық қаруды шектеу
Персептрон

**Персептрон** (ағыл. *perceptron*, нем. *Perzeptron*, лат. *perceptio* — түсіну, танып-білу, қабылдау) — қабылдап, танып-білу процесін модельдеуге арналған жасанды нейрондық құрылғы.

## Сипаттамасы
Персептрон қабылдап тану моделін нейрондардың үш қабаты түрінде сипаттайды:
* рецепторлық қабат (S);
* түрлендіруші нейрондар қабаты (A);
* әсер етуші нейрондар қабаты (R).

Сыртқы тітіркендіргіштердің әсерінен рецепторлық қабатта (S) сигналдар түзіледі. Бұл сигналдар жүйке жолдары арқылы түрлендіруші қабатқа (A) жетіп, өңделеді. Өңделген сигналдар әсер етуші қабаттың (R) нейрондарына беріледі. Нысанды танып-білу нәтижесі R-қабаттағы нейрондардың тітіркену деңгейіне байланысты анықталады.

## Қолданылуы
Персептрон термині нысандарды тану, үлгілерді ажырату және қарапайым шешім қабылдау мәселелерін шешуге арналған жүйелерге қатысты қолданылады. Ол жасанды нейрондық желілердің бастапқы модельдерінің бірі болып саналады.

## Әдебиеттер
* «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев. — Алматы: *Қазақ энциклопедиясы*, 1998. — ISBN 5-89800-123-9. — VII том
Тасқолтық шығанағы

**Тасқолтық шығанағы** – Каспий теңізінің солтүстік бөлігінде орналасқан. Батысында Шаман каналы арқылы Атаман қонысымен, шығысы Жайық атырауында қазылған Орал-Каспий каналымен шектеседі. Шығанақ құрлыққа 10 км шамасында сұғына еніп жатыр. Суы таяз. Шығанақтың аласа жағалауларында қамыс өседі.

## Дереккөздер

Санат:Каспий теңізі шығанақтары
Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Қазақстан шығанақтары
Зенит

**Зенит**, тас төбе (,  — жол, бағыт) — аспан сферасының байқаушының тас төбесінде орналасқан тіктеуіш сызықпен қиылыскан нүктесі. Аспан сферасының 3-ке қарамақарсы нүктесі надир (нәдір) деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Яшев

**Яшев Химан** (21.07.1926 жылытуған, Жамбыл ауданы Берікқара ауылы) – еңбек ардагері. Қапланбек зооветеринарлық техникумын (1943), Мәскеудегі Бүкілодақтық а. ш. институтын (1956) сырттай оқып бітірген. А. ш-ғы ғылыми кандидаты. 1943 – 1945 ж. 2-ші дүниежүзілік соғысқа қатысты. Еңбек жолын Жамбыл ауданындағы «Майтөбе» қеңшарында зоотехник болып бастаған ол соғыстан оралған соң, «Майтөбе» кеңшарының партия комитетінің хатшысы, Билікөл ауылы директорының орынбасары болып істеді. 1951 жылы Мәскеудегі кеңшар директорларын дайындайтын Бүкілодақтық мектепті бітіргеннен кейін, Ақмола облысындағы Вишневский кеңшарының директоры болып тағайындалып, 1966 жылы дейін ауданы территориялық-өндірістік басқарманың бастығы, Ақмола облысы а. ш. басқармасы бастығының бірінші орынбасары болды. 1966 – 1970 ж. Жамбыл облысы а. ш. басқармасы бастығының орынбасары, 1970 – 83 жылдары Жамбыл облысы а. ш. тәжірибе стансасының директоры, 1983 – 1993 жылдары Шу ауданындағы «Шоқпар» астық кеңшарының директоры. 
Қазан Революциясы, Еңбек Қызыл Ту, ІІІ дәрежелі Даңқ, ІІ дәрежелі Отан соғысы, 2 рет «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.
## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Мыңбұлақ (Түркістан облысы)

**Мыңбұлақ** — Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл, Мыңбұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шаян ауылынан солтүстік-батысқа қарай 46 км жерде, Қаратау жотасының оңтүстік баурайында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі тың жерлерді игеруге байланысты қаланды. 1954-96 жылдары Ақбұлақ, Бестоғай, Қайнарбұлақ, Қосбұлақ, Мәдениет, Нұра ауылдарында ӨК, ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы елді мекендері
Меңлібай Мырзахметұлы Мырзахметов

**Меңлібай Мырзахметұлы Мырзахметов** (1941 жылы туған, Мақтаарал ауданы Бағара ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1989), профессор (1990). ҚР Инженерлер академиясының академигі (1994), Жоғары мектеп Халықаралық академиясының корреспондент мүшесі (1996). 

Қазақ химия-технология институтын бітірген (1964). 1959–60 жылдары «Казсантехмонтаж» құрылыс-монтаж басқармасында слесарь-монтажшы, 1960–64 жылдары «Кентауспецстрой» құрылыс басқармасында шебер, 1966–67 жылдары Қазақ химия-технология институтында ассистент, 1967–71 жылдары Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) инженер-құрылыс институтында аспирант, 1971–79 жылдары Қазақ политехникалық институтында (қазіргі ҰТУ) доцент, кафедра меңгерушісі. 1980 жылдан Қазақ мемлекеттік архитектура-құрылыс академиясында кафедра меңгерушісі, декан. 

168 ғылыми еңбектің оның ішінде 1 монографияның авторы. «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.  

## Шығармашылығы
* Бессточная технология обогащения фосфатного сырья, М., 1984 (в соавт.);
* Оборотное водоснабжение обогатительных фабрик, А., 1994;
* Ластанған суды ағызу және тазалау, А., 1996.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Құран шығару

**Құран шығару, хатым түсіру** () — Құранды бастан аяқ оқып, қайтыс болғандар үшін Алладан жарылқау тілеу. Шариғат бойынша құран шығару сауапты іс болып есептеледі. Мұхаммед пайғамбар (ғ.с) хадисінде Құран оқудың артықшылығына қатысты: *“Құран оқыңдар. Өйткені [[Қиямет күні]] ол өз иелеріне (оны оқыған кісілерге) шапағатшы болып келеді*” — десе, тағы бір сөзінде: “*Алламен сөйлескісі келген адам — Құран оқысын*” — делінген. Құран оқып, дүниеден өткен ата-бабасы үшін Алладан жарылқау тілеу мұсылман баласының қасиетті міндеті.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Қосымша Еңбек

**Қосымша Еңбек** – қосымша өнім өндіруге негізделген еңбек. Қосымша еңбек мүмкіндігі адамның физиологиялық тіршілігін қамтамасыз ету еңбек өнімділігі тікелей өндірушілердің барлық уақытын алмайтындай деңгейге жеткенде пайда болады. Қосымша еңбектің пайда болуы кез келген қоғамдық ілгерілеудің негізіне айналды, сондықтан “қосымша еңбек жалпы белгілі бір қажеттіліктер мөлшерінен тыс еңбек ретінде болуға тиіс” Капитал иелері қосымша еңбекті пайда әкелетін қосымша құн түрінде иемденеді.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Экономика
Кооперация

250 px|thumb

**Кооперация** (лат. cooperatіo – ынтымақтастық) – 1) жеке тұлғалардың ұжымдық кәсіпкерлік үшін ерікті мүшелік негізінде құрылған бірлестігі; 2) бір не бірнеше елдегі шетелдік серіктестері қатысуымен бірлескен немесе өзара келісілген өндірісті ұйымдастырудың әмбебап нысаны. Ол өнім өндіруді бөлісуге, тәуекелдіктердің өзара кепілдігіне, инвестициялар мен өнеркәсіптік секторды ортақтасып қорғауға негізделген. 3)бір немесе бірнеше әлеуметтік топтардың өкілдері бір мақсатқа жету жолында бірігіп, ұйымдасқан түрде әрекет ету процесі.
## Ауыл шаруашылығы Кооперациясы
Aуыл шаруашылығы тауарларын өндірушілер өздерінің экономикалық және өзгедей қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен құрған түрлі  aуыл шаруашылығы кооперативтері мен олардың одақтарының жүйесі. 
## Еңбек Кооперациясы
Бірыңғай еңбек процесінің түрлі операцияларын орындайтын көптеген жұмыскерлердің осы процеске бірлесіп қатысуы негізінде еңбекті ұйымдастыру, жұмыстарды орындау нысаны.

## [[Несие]] Кооперациясы
Ұсақ тауар өндірушілердің несиеге деген қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін бірігуі. 
## Тұтыну Кооперациясы
Үлес пұлшылардың ақшалай және материалдық жарналар есебінен өздерінің тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге деген қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатымен жарғы негізінде әрекет ететін ерікті қоғамдарының, олардың бірлестіктерінің жиынтығы. Ол өз мүшелерінің мүдделері үшін дайындау, сауда, өндірістік, делдалдық және Қазақстан заңнамасында тыйым салынбаған өзге де қызметтерді жүзеге асырады, әлеуметтік-тұрмыстық инфрақұрылымның дамуына барынша жәрдемдеседі, қайырымдылық қызметін жүргізеді, халықаралық кооператив қозғалысына қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Экономика
Опалиндер

**Опалиндер** (Opalіnata) – саркомастигофоралар типіне жататын қарапайымдар.
## Таралуы
Жер шарында кең тараған, 100-ден аса түрі белгілі. Жапырақ тәрізді денесінің ұзындығы 1 мм-дей, оны өте көп қысқа талшықтар жапқан. Ауыз қуысы жоқ, сапрофитті жолмен қоректенеді. Ядролары (саны 2-ден бірнеше 100-ге дейін) біркелкі, макро, не микронуклеустерге бөлінбейді. Опалиндердің тіршілік циклі иесі қосмекенділердің тіршілігіне сәйкес келеді. Көбеюі ересек бақалардың ішегінде бөліну арқылы жүреді.
## Көбеюі
Иесі уылдырық шашқанда суға түскен Опалиндердің цисталарын итшабақтар жұтады. Итшабақтардың ішегінде Опалиндер жынысты көбейеді, яғни бөліну арқылы пайда болған бір ядролы майда гаметалар бір-бірімен қосылып, зигота құрайды. Зиготадан циста дамып, қайтадан суға шығады. Осы цистаны қайыра жұтқан итшабақтардың ішегінде көп ядролы Опалиндер пайда болады. Опалиндердің барлығы дерлік қосмекенділердің паразиті болып саналады.
## Сілтемелер
* Паразит
* Уылдырық
* Қарапайымдар
## Дереккөздер


	

Санат:Қарапайым
Қосымша

**Қосымша** – түбірге жалғанып, оның лексикалық немесе грамматикалық мағынасын өзгертетін, сөздерді өзара байланысқа түсіретін морфема. Мағыналық, тұлғалық дербестігі, арнаулы лексикалық мағынасы жоқ. Сөздерден бөлек, жеке қолданыста болмайды, түбір сөзге тіркесіп ғана қолданылады. Қосымшалар түбірге белгілі бір грамматикалық категорияларға тән заңдылықтар бойынша жалғанады. Түбір сөзбен дыбыстық, әуездік жағынан үйлесіп тұрады. Бір қосымша әр түрлі түбірге жалғанғанмен, түрлі мағына бермейді. Мысалы, кел-ді, тұр-ды, айт-ты, кет-ті; ауыл-ға, жер-ге, ат-қа, т.б. Қазақ тілінде мағыналық және қолданыс ерекшеліктеріне қарай жұрнақ және жалғау болып бөлінеді.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Қазақ тілі
Нефелин

**Нефелин** , элеолит (грек. nephele – бұлт) – силикаттар класының фельдшпатиттер тобындағы сілтілі тау жыныстары мен олардың пегматиттерін құраушы басты минерал. Химиялық формуласы Na(AlSіO4). Түсі ақ, сарғыш, қызғылт реңді, кристалл күйінде түссіз. Жылтырлығы күңгірттенген май тәрізді, жымдастығы байқалмайды, қаттылығы Моос шкаласы бойынша 5,5 – 6, тығыздығы 2,5 – 2,65 г/см3. Гексагондық сингонияда кристалданады, түйірлі тұтас масса құрайды, жеке кристалдары призма тәрізді. Нефелин алюминий, сода өндіруде, жасыл шыны, силикагель, ультрамарин алуда, тағы басқа қолданылады. Кендері солтүстік және батыс Қазақстанда (Борсықсай) кездеседі.

## Сілтемелер
*Элеолит
*Тау жыныстары
*Моос шкаласы
## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Натрий минералдары
Санат:Калий минералдары
Тасқонырбас

**Тасқонырбас (Sclerpoa)** – астық тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік.

Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньнің құмды және тастақты тау етектерінде өсетін 1 түрі – қатты Тасқонырбас  (S. rіgescens) бар. Биіктігі 15 – 40 см, сабағы тік, бұтақты, жалаң, жылтыр. Жапырақтары жіңішке, көлденеңі 2 мм, шеті бұдыр болады. Аталығының саны – үшеу. Масағы 5 – 8 гүлді, олар қа-лың сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Масақ қабыршағы әр түрлі, жоғарғыларының 3, төменгілерінің 1 саласы болады. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемісі піседі. Тасқонырбас – құнарлы мал азықтық шөп.

## Дереккөздер
Өсімдіктердің мемлекеттік кадастры

**Өсімдіктердің мемлекеттік кадастры** (ӨМК) – өсімдіктер туралы жинақталған деректер. ӨМК мемлекеттік ұйымдардың тапсырысы бойынша мемлекеттік ғылыми мекемелер мен кәсіпорындар орындаған ресми әкімшілік аумақтағы (аудан, облыс, республика) өсімдіктер туралы дерек жинайды. Қазір Қазақстанның 3 облысы (Оңтүстік Қазақстан, Маңғыстау, Жамбыл) бойынша ӨМК жасалынған. ӨМК 2 бөлімнен тұрады. І бөлім – өсімдіктердің конспектісі. Мұнда зерттелген аумақтың табиғи жағдайына, өсімдік жамылғысына толықтай сипаттама жасалып, сол жердегі өсімдік түрлерінің тізімі беріледі. Әр өсімдіктің қандай тұқымдасқа жататыны (оның латынның және жергілікті атауы), түрдің латынның және жергілікті бинарлық атауы, жалпы биологиялық сипаттамасы; экологиялық сипаттамасы, Қазақстанда таралу ерекшелігі, зерттеліп отырған ресми аумақта таралуы көрсетіледі. ІІ бөлім – ресми аумақтың сиреп бара жатқан және жойылу қаупі бар өсімдіктер тізімі немесе Қазақстанның “Қызыл кітабы”. Бұл кітапқа енгізілген түрлер Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау комиссиясы мақұлдаған санат бойынша мынадай талантарға сай іріктеледі: 0(Ех) – ұзақ жылдар табиғатта кездеспеген, жойылып кеткен түрлер; 1(Е) – жойылып кету қаупі бар түрлер; 2(U) – сирек түрлер, тез жойылып кету қаупі бар түрлер; 3(R) – саны азайып бара жатқан түрлер; 4(І) – белгісіз, бүгінгі күнде анықталмаған түрлер; 5(Со) – ресурстық (дәрілік, тағамдық, әсемдік, жем-шөптік) түрлер. Сондай-ақ, “Қызыл кітапқа” енген түрлер бойынша төмендегідей мәліметтер беріледі: сиректік статусы; түрдің толық морфологиялық сипаттамасы; таралу ерекшелігі; экологиясы және биологиясы; саны мен ареалының өзгеру бағыты; шектеуші факторлар; қорғау шаралары.

## Сілтемелер
* Қазақстан Республикасы  
* Өсімдіктер  
* Қызыл кітап
## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Жұмағали Жөкейұлы Наурызбай

**Жұмағали Жөкейұлы Наурызбай** (21.10.1949 жылында тұған, Жезқазған қаласында) – педагогикалық ғылым докторы (1998), профессор (2001). Халықаралық жоғары мектеп ғылым академиясының академигі (2003). Қарағанды мемлекеттік университетін (1972) бітірген. Жезқазған құрылыс техникумында оқытушы, Жезқазған облысында мұғалімдер білімін жетілдіру институтында кабинет меңгерушісі, облыс білім беру бөлімінде инспектор (1972–1975), Жезқазған обллысын атқару коммитеттінде, облыс партия коммиттетінде нұсқаушы, саяси-ағарту үйінің меңгерушісі, Қазақстан КП ОК насихат бөлімінде нұсқаушы, сектор меңгерушісі (1975–1990), ҚР Президенті аппараты мен ҚР Мининистр Кабілетінде жауапты қызметкер (1991–1994), Жезқазған облысы әкімінің орынбасары (1994–1996) болды. 1996 жылы ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты. 2000 жылдан Жезқазған университетінің ректоры. *«Научно-педагогические основы этнокультурного образования школьников»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылым жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер </span>
 

Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Тілеубердин Шыңғыс Абылайұлы

**Тілеубердин Шыңғыс Абылайұлы** (15.12.1940 ж.т., Алматы қ.) – техника ғылымының кандидаты (2002).Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтын (1963, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті ) бітірген. Ақтөбе құрылыс-монтаж басқармасында шебер, Жобалау институтында бөлім бастығы, бас инженер, өндірістік бірлестіктің бас директоры, КСРО және Қазақ КСР-і Су шығару министрлігінің бірлескен жүйесіндегі құрылыс трестерінде меңгеруші (1963–96) болды. 1996 жылдан Алматы қаласындағы «Су бөлу» мемлекет еншілес коммуналдық кәсіпорнының бастығы. «Утилизация и обеспечения экологической безопасности сточных вод города Алматы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. ҚР Мемлекет сыйлығының лауреаты (2005).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1940 жылы туғандар
Баян Хара-Ола жотасы

**Баян Хара-Ола жотасы**, Қытайда, Кунлунь тау жүйесінің шығысында орналасқан. Солтүстік - батыстан оңтүстік - шығысқа қарай 750 км-ге созылып жатыр. Жотаның орташа биіктігі 5000 м (абсолюттік биіктігі 5442 м, Баян-Хара-Ола шыңы). Баян Хара - Ола жотасы Янцзы (Көгілдір өзен) және Хуанхе (Сары өзен) өзендері алабының жоғарғы суайрығы болып табылады. Жота палеозойлық қатпарлы құрылымдардан неотектоникалық тау құрылу кезінде пайда болған. Жер бедері жалаңаш жартасты, шоқылы. Жарқабақты тар шатқалдар мен қазаншұңқырлар көп. Жотаның төбелері тегіс немесе күмбез тәрізді. Климаты тым континенттік. Қысы ұзақ, суық, жазы қысқа, ыстық келеді. Тау аңғарларында қаңтардың температурасы – 7-9°С, биік таулы белдемінде - 35°С-қа дейін төмендейді. Тау етегі мен аңғарларында жазда температура 30°С-қа дейін көтеріледі. Солтүстік беткейлерінде жауын - шашынның жылдық мөлшері 50 мм-ден 300 мм-ге (биіктеу жерлерінде) дейін, Қашқар тауларында 800 мм-ге жетеді. Биік шыңдарында мұздықтар сақталған. Жотаның оңтүстік - батыс беткейінен Янцзы өзені бастау алады. Солтүстік - шығыс беткейі созылыңқы, көлбеу, біртіндеп үстіртті жазыққа ұласады. 

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қытай таулары
Нефелинді сиенит

**Нефелинді сиенит** – сілтілі құрамды магмалық тау жынысы; нефелиннен (20%), сілтілі дала шпаттарынан (65 – 70%) және сілтілі түсті минералдардан (10 – 15%) тұрады. Түсі ашық сұр, сұр, кейде жасыл болып келеді. Құрылымы ірі немесе орта түйірлі, текстурасы тұтас, трахитоидты немесе жолақ. Нефелинді сиенит кішігірім лополит, лакколит, дайкалар, кейде жүздеген шаршы километрге жететін массивтерді құрайды. Платформаларда ультранегізді және сілтілі габброидтармен, қатпарлануы аяқталған аймақтарда гранит пен сиенит массивтерімен бірге кездеседі. Нефелинді сиенит Мұғалжарда, Солтүстік Қазақстан (Құбасадыр), Орталық және Шығыс Қазақстанда дамыған. Нефелинді сиенитте апатит, графит, криолит, титан, тағы басқа кендері кездеседі. Алюминий, шыны, керамика өндірісінде пайдаланылады.
## Сілтемелер
*Тау жынысы
*Нефелин
*Сиенит
## Дереккөздер


Санат:Магмалық тау жыныстары
Ядролық магнетон

**Ядролық магнетон** – атом ядросының және оны құраушылардың (протондар мен нейтрондар) өлшеу бірлігі;
қ. Магнетон.

## Дереккөздер:
Мұзарие міндеттемесі

**Мұзарие міндеттемесі** – шариат заңы бойынша біреу өзіне тиесілі жеке меншігіндегі жерін басқа біреуге белгілі бір мерзімге егін егуге беріп, одан түскен астықтың белгіленген бөлігін беруге міндеттенуі. Мұзарие міндеттемесіне қатысты қағида-ережелер мыналар: 1) екі жақтың өзара келісімі; 2) жердің пайдалануға берілу мерзімі; 3) жер иесіне түскен астықтың екіден бір, үштен бір, төрттен бір бөлігін ақы есебінде беруі;4) жердің пайдалануға жарамды болуы; 5) келісімге бірнеше адамның қатысуы (мыс., біреу жер берсе, екіншісі жерді игеруге керекті құрал-жабдық, үшінші біреу тұқымдық дән береді, ал төртіншісі еңбек етеді, т.б.). Жерден алынатын харадж салығын төлеуге жер иесі міндетті. Жерді өңдемесе де алушы келісімде көрсетілген мерзімде және мөлшерде жер иесіне ақы төлеуге міндетті. Иесінің рұқсатынсыз жер өңделсе, онда оның түсімі түгел жер иесіне беріледі немесе жалға алу тәртібімен жер иесіне ақысы беріледі.

Санат: Ислам
Санат: Фиқһ
Зениттік артиллерия

thumb| alt=A.| ''Зениттік артиллерия''.**Зениттік артиллерия** –  әуе нысаналарын жоюға арналған артиллерия. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің, Құрлықтағы әскерлердің және Әскери-теңіз әскерлерінің (Әскери-теңіз күштерінің) қару-жарақтары құрамына кіреді. Зениттік артиллерия қозғалу мүмкіндігіне қарай тіркелмелі, өздігінен жүретін, тұрғылықты, ал калибрі бойынша кіші калибрлі (*20 – 60 мм*), орта калибрлі (*60 – 100 мм*) және үлкен калибрлі (*100 мм-ден жоғары)* болып бөлінеді. Оның қосалқы жабдықтарына, сондай-ақ, зениттік-артиллерия аспаптар да жатады. Зениттік артиллерияның ең көп тараған үлгілері – калибрі* 57, 100, 130 мм* болатын зениттік зеңбіректер. Зениттік артиллерияны жер үстіндегі (*су бетіндегі*) нысаналарды ату үшін де қолдануға болады. Бір немесе бірнеше зеңбірек пен әр түрлі техикалық құралдар жиынтығын – зениттік артиллериялық кешен деп атайды. Ол зениттік зеңбіректер, көздеу  атуды басқару  құралы немесе есептеу құрылғысы, қашықтық өлшеуіш, синхронды хабарлау және іздеу жүйесі, электр агрегаттары,  құрамдас бөліктерден тұрады. 
## Қазіргі кезде
Бұл құрамдас бөліктер бір қондырғыда (*өздігінен жүретін зеңбірек-қондырғы*), сондай-ақ, жеке-жеке де орналасады. Жеке-жеке орналасқан жағдайда зеңбіректің көздеу, атуды басқару құралы, жабдықтау агрегаттары жеке көлікте орналасады және олардың барлығы бірігіп радиоқұралдар кешенін құрайды. Ату кезінде координат нүктелері үздіксіз анықталып тұрады. *Тікелей көздеп ату* және *бөгей ату* әдістері қолданылады. Ату кезекпен (дүркін-дүркін немесе үздіксіз атыс) жүргізілді. Зениттік зеңбіректерден басқа зениттік пулемет қондырғылары да болады. Ол – арнайы станокке орнатылған автоматты қару. *2000 м-ге* дейінгі биіктіктегі әуе нысандарын ату үшін қолданылады, бір немесе бірнеше *(2 – 4)* пулеметтерден тұрады. Зениттік пулемет қондырғыларымен жаяу әскер, танк, БТР экипаждары, кіші кемелер мен зениттік бөлімшелер қаруланады. Олар өздігінен жүретін, тіркемелі, жылжымалы (*танк, кеме, БТР-де*) және тұрғылықты болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тасқопа

**Тасқопа** – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы ауыл, Тасқопа ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шұбарқұдық кентінен оңтүстік-батысқа қарай 71 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1100 адам (542 ер адам және 558 әйел адам) болса, 2009 жылы 994 адамды (508 ер адам және 486 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 676 адамды (353 ер адам және 323 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1972-1996 жылдары қой өсіретін “Теректі” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Тасқопада және округтегі Теректі ауылында шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфақұрылымы
Ауылда сегіз жылдық мектеп, дүкендер, клуб, медициналық медпункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданы елді мекендері
Қосымқожа Мүсірәліұлы

**Қосымқожа Мүсірәліұлы** (1710 жылы туылып – 1780 жылы өлген) – діни қайраткер. Сыр өңірінде туып өскен. Кіші жүздің керейіт руынан шыққан. Әкесі Мүсірәлі Жәдікұлы Тәуке ханның “Жеті жарғысын” жасауға қатысқан. Қосымқожа қазақ-орыс қатынастарының орнығуына белсене атсалысқан. Сыр бойы мен қарақалпақ еліне ислам дінін уағыздаушылардың бірі болған.

## Дереккөздер


Санат:1710 жылы туғандар
Санат:1780 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ислам уағызшылары
Жаңа Гебридтер

**Жаңа Гебридтер** — () архипелаг және Вануату республикасының тарихи атауы. Тынық мұхиттың оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан.

## Тарихы
1606 жылы португал теңізшісі Педро Фернандес де Кирос Жаңа Гебридтерге келді.

1774 жылы капитан Джеймс Кук архипелагтың картасын жасап, оған Жаңа Гебридтер деген ат берді.

ғасырда Британия мен Франция осы аймақты өздеріне бағындыруға тырысты.

1906 жылы Жаңа Гебридтер Британия мен Францияның бірлескен әкімшілігіне берілді.

1980 жылы Жаңа Гебридтер тәуелсіз Вануату мемлекеті болып жарияланды.

## Климаты
Жыл бойы температура 20°C - 30°C аралығында болады. Ең жылы айлары - желтоқсаннан наурызға дейін.

Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 2000 мм-ден асады. Жаңбыр маусымы қарашадан сәуірге дейін созылады.

Вануату циклондарға бейім. Олар әдетте қарашадан сәуірге дейін келеді. Циклондар қатты жел, жауын-шашын және тасқын сулардың қаупін тудыруы мүмкін.

## Ерекшеліктері

* Вулкандық шығу тегі бар.
* Көптеген аралдардан тұрады.
* Тропикалық климаты бар.
* Әртүрлі биологиялық әлем бар.
* Тұрғындары меланезиялық тайпалардан шыққан.
* Туризмнің дамуына мүмкіндіктер бар.

## Сілтемелер

Санат:Жаңа Гебридтер
Санат:Аустралия және Океания аралдар тобы
Ядролық магниттік резонанс

thumb|140px| Ядролық магниттік резонанс(парамагнетизм)
**Ядролық магниттік резонанс ** (ЯМР) – қатты, сұйық және газ тәріздес денелерде радиожиілік диапазонындағы электрмагниттік энергияның резонанстық жұтылуы. Мұндай резонанстық жұтылу құбылысы сыртқы магнит өрісіне орналасқан зат ядроларының магнетизміне байланысты пайда болды. Бұл құбылыстың резонанстық сипаты қозғалыс мөлшерінің моменті мен магниттік моменті бар ядролардың қасиетіне сәйкес анықталады. Мұндай ядроның сыртқы магнит өрісімен (Н0) әсерлесуі меншікті, яғни пресцессия жиілігін (ω0) анықтайды: ω0=γН0, мұндай γ – гиромагниттік қатынас, яғни ядроның магниттік моментінің оның қозғалыс мөлшері моментіне қатынасы. Тәжірибеден негізінен осы меншікті жиіліктің мәні анықталады. Көптеген ядролар үшін бұл жиілік 1 – 10 МГц аралығында. Сыртқы магнит өрісі болмаған кезде ядролардың магниттелушілігі әлсіз (электрондық парамагнетизмнен 106 – 108 есе кем) болады. Резонанстық жиіліктегі радиожиіліктік өріс ядролардың айналуы бағытын өзгертеді, яғни ядролық магниттелушіліктің прецесс. қозғалысын тудырады. Бұл қозғалыс зерттелмекші затты қоршаған индуктивтілік орамада пайда болатын индукциялық ЭІК арқылы анықталады. ЯМР ядролардың магниттік моментін өлшеуге, заттың магниттік құрылымын зерттеуге, химиялық анализде т.б. кеңінен пайдаланылады.

## Дереккөздер:
Саралжынды

**Саралжынды** – Шығыс Каспий алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 92 км, су жиналатын алабы 1670 км2.  

## Бастауы
Әлітау мен Шошқакөл бұйраты баурайындағы бұлақтардан басталып, Маныссай өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Арнасы тар, тік жарлы, жайылмасы кей жерінде 100 — 200 м-ге жетеді. Қар, жер асты суымен толығады. Ағыны жылына 40 — 60 күндей ғана болады, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Алабы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы өзендері 
Санат:Каспий теңізі
Сөздердің байланысу тәсілдері

**Сөздердің байланысу тәсілдері**  – сөйлемнің, сөз тіркесінің құрамындағы сөздердің синтаксистік байланысқа түсу жолдары. Сөйлемдегі сөздердің синтаксистік байланысқа түсуінің екі түрлі жолы бар: 
# Аналитикалық тәсіл – сөйлемдегі сөздердің қосымшасыз, орын тәртібі, интонация және шылаулар арқылы байланысуы.
Мысалы, *Тамаша өмір, шаттық жыр, қала, дала, ой мен қыр* (Жамбыл); 
# Синтетикалық тәсіл – сөздердің қосымшалар арқылы байланысуы.
Мысалы, *Жаздың көркі енеді жыл құсымен. Жайраңдасып жас күлер құрбысымен* (Абай). 
Салаластық қатынастағы сөз тіркестері аналитикалық тәсілмен, сабақтастық қатынастағы сөз тіркестері әрі аналитикалық, әрі синтетикалық тәсілдермен байланысады.

## Тағы қараныз:
* Сөз айшықтары
* Сөз варианттары
* Сөзге морфемдік талдау
* Қаратпа сөз
* Сөз
* Сөздердің байланысу формалары
* Сөздердің орын тәртібі
* Сөздік
* Сөздік ұя
* Сөздің қызметі
* Сөздің лексикалық мағынасы
* Сөздің негізі
* Сөздің ішкі формасы
* Сөзжасам
* Сөз қолданыс
* Сөз құрамы
* Сөз мәдениеті
* Сөз таптары
* Сөзтұлға
* Сөз тіркесі
* Сөз енгізу
* Сөз синтезі
* Сөйлем
* Модаль сөз
* Сөз табы
* Ділмәр сөз
* Дәйек сөз
* Қыстырма сөз
* Төл сөз
* Төлеу сөз
* Етістікті сөз тіркестері
* Қосалқы сөз
* Есімді сөз тіркестері
* Байырғы сөз
* Қос сөз
* Басқарушы сөз
* Индекстік сөз
* Қарапайым сөз
* Сөз бостандығы
* Қысқарған сөз
* Машиналық сөз
* Алғы сөз
* Бөгде сөз
* Басқаратын сөз
* Туынды сөз
* Резервтелген сөз
* Сөз қолданылуы
* Сөз тіркесінің сыртқы формасы
* Сөзбе-сөз аударма
* Сөз түбірі
* Сөз қолдану ерекшеліктері
* Еліктеу сөз
* Ақындармен сөз жарыстыру
* Даналардан шыққан сөз
* Электронды пошта
* Сөз енгізу құрылғысы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Александр Иванович Опарин

**Александр Иванович Опарин** (2 наурыз 1894 жыл, Ресей, Ярославль губерниясы Углич қаласы – 21 сәуір 1980 жыл, Мәскеу) – биохимик-ғалым, КСРО ғылым академиясының академигі (1946). Мәскеу университетін бітірген (1917). Негізгі ғылым еңбектері өсімдік шикізатын өңдеудің биохимиялық негізін, өсімдік құрамындағы ферменттердің әсерін және Жердегі тіршіліктің пайда болуын зерттеуге арналған. Опарин биокатализ – азық-түлік өндірісі технологиясының негізі екенін дәлелдеді. Ол Жердегі тіршіліктің пайда болуы – көміртектік қосылыстар эволюциясының қорытындысы деп тұжырымдады; оны ғарыштық тұрғыдан зерттеумен шұғылданды. Опарин – тіршіліктің пайда болуын зерттеудің Халықараралық ұйымының президенті (1970 жылдан өмірінің соңына дейін) болды. Лениндік сыйлық лауреаты (1974).
## Сілтемелер
* Биохимия
* Эволюция
* Лениндік сыйлық
## Дереккөздер


Санат:КСРО ғалымдары
Кризистік құбылыстар

*Кризистік құбылыстар* – кризистік нүктелер мен ІІ-текті фазалық ауысу нүктелерінің төңірегінде байқалатын 'ерекше құбылыстар'. Бұларға сұйық – бу тепе-теңдігі кризистік нүктесінің маңайында заттың сығылғыштығының өсуі, ферромагнетиктер мен сегнетоэлектриктердің Кюри нүктесінің төңірегінде магниттік алғырлығы мен диэлектрлік өтімділіктерінің артуы, гелийдің асқын ағыс күйге өту нүктесіндегі жылу сыйымдылығының аномалиясы, қабаттасатын сұйық қоспаларының кризистік нүктелері маңындағы заттардың өзара диффузиясының баяулауы, ультрадыбыстың таралуындағы, жарықтың шашырауындағы аномалиялар жатады. Зат қасиетінің кризистік нүктеге жақындағанда күрт өзгеруі оларды сипаттайтын термодинамик. шамалар флуктуациясының артуы арқылы түсіндіруге болады. Мысалы, сұйық – бу тепе-теңдігінің кризистік күйінде зат тығыздығының флуктуациясы артады. Тығыздық флуктуациясы жарық толқынының ұзындығына теңескенде заттың түсі өзгереді. Оған түскен сәуле көбірек сіңіріліп, күштірек шашырайды. Кризистік опалесценция деп аталатын бұл құбылыс кезінде сұйықтағы броундық қозғалыс сипаты тәріздес – сұйықтықтың тұтқырлығы, жылу өткізгіштігі күрт өзгереді. Осы тәріздес құбылыстар екі заттан құралған ('бинарлық') қоспаның кризистік нүктеге жақын күйінде де болады. Кейбір [асқын өткізгіштер] мен [сегнетоэлектриктер]дің кризистік нүктесінде kризистік құбылыстар байқалмайды. 'Кризистік құбылыстар' –кооперативтік ('біріккен') құбылыстар, олар барлық бөлшектердің қасиеттерінің бірігуі нәтижесінде әрбір бөлшектің қасиеттеріне тәуелсіз пайда болады. Кооперативтік құбылыстар мәселесі әлі толық шешілген жоқ, сондықтан Кризистік құбылыстардың толық сыры ашылып, орныққан іргелі теориясы жасалған жоқ. Соған қарамастан соңғы кезде ауқымды түрлендіретін ұқсастық теориясы ('Скейлинг теориясы') кең өріс алып келеді. Бұл теорияда затты сипаттайтын функциялардың корреляциялық радиусы деген ұғым енгізілді. Флуктуацияның орташа мөлшеріне жуық бұл шама флуктуациялардың бір-біріне әсер ету қашықтығын сипаттайды..

## Дереккөздер </span>


Санат:Психология
Құмбазар

**Құмбазар** —  Қызылорда облысы Арал ауданы, Бекбауыл ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстікке  қарай 100 км жерде, Сырдарияның атырауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 541 адам (295 ер адам және 246 әйел адам) болса, 2009 жылы 528 адамды (276 ер адам және 252 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1932-96 жылдары жылдары балық шаруашылығымен айналысатын «Райым» ұжымшары бөлімшесінің орталығы болған. Бөлімше негізінде Құмбазарда ЖШС жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Сараман-Қос мұнарасы

**Сараман-Қос мұнарасы** – Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет өнерінің ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қазалы ауданы Кәукей ауылы, ауылдан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде орналасқан. 

## Кезеңі
ІХ-ХІ ғғ.

## Тарихи деректер, аңыздар
Сараман-Қоса мұнарасы – Қазақстан аумағындағы ерте ортағасырлық үлгілердің ең аз кездесетін түрі. Мұнаралы кесене құрылысының ертедегі үлгісіне жататын мұнара XI ғасырда салынған.
Мұнараның құрылысы қайғылы аңызға толы. Шынын айтқанда, бұл – өшпенділіктің, келісе алмаушылықтың және әлеуметтік ескішілдіктің кесірінен қосыла алмаған жастардың қайғылы махаббатының символы.
Жергілікті аңыздарға сәйкес, жаркенттік Сараман жігіт – атақты және бай ақсүйектер әулетінің жалғыз ұлы жасауы жоқ Үргеніштің кедей көпесінің қызы Қосаны сүйіп қалады. Сараманның асқақ та күшті әкесі ұлының сөзіне құлақ аспағандықтан, ғашықтар үшін жалғыз шығар жол – қосылып қашу. Қос ғашықтың соңынан жіберілген қызметшілер қыз бен қайғы жұтқан Сараманды өлтіреді. Қызметшілерді жүгіртіп жібергеніне өкінген Сараманның әкесі жігіттің екі досын жібереді. Бірақ олар ғашықтарға көмектесуге үлгермейді.
Қайғыдан қан жұтқан жігіттің әкесі ұлының достарына кейінгі ұрпақтарға үлгі болып қалатындай махаббат пен адалдықтың белгісі ретінде бақытсыз қашқындарға далада мұнара тұрғызуды өтінеді.

## Сипаты
Үшқабатты конус тәрізді табаны дөңгелек мұнара тікбұрышты өңделмеген кесектерден құралған. 1, 2-қабаттары күмбезделіп бітеді. 1-қабатында төртбұрышты терезесі, 3-қабатында солтүстік және оңтүстік жағында 2 терезесі бар. Шикі кірпішпен өріліп, күйдірілген кірпішпен қапталған, төменгі жағының диаметрі 12 м, биіктігі 15 м, іргетасының қалыңдығы 1,6 м.
1982 жылы Сараман-Қос мұнарасы Қазақ КСР-нің республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енгізілді.
1984 жылы қайта қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Махмуд Желал Баяр

**Баяр Махмуд Желәл** (Bayar Mahmut Celâl) (15.5.1883, Умурбей Бурса - 22.8.1986, Стамбұл) - Түркияның 1950 - 60 жылдар аралығындағы Президенті. Жас кезінде банк саласы және француз тілі бойынша орта білім алған. Өмір жолын Бурса қаласындағы банк қызметкері болып бастады. Кемалшылар революциясына (1919 - 22) белсене араласты. 1924 - 32 жылы кәсіпкерлер банкісінің бас директоры, 1932 - 37 жылы Түркияның экономика министрі, 1937 - 39 жылы премьер-министрі міндеттерін атқарды. 1939 жылы парламенттегі көпшілік дауысқа ие Республикалық халық партиясымен келісе алмағандықтан, үкімет құрамынан шықты. Үкіметке оппозициядағы Демократиялық партияны ұйымдастырушылардың бірі және 1946 жылдан осы партияның төрағасы болды. 1950 жылы мамырда өткен сайлауда Демократиялық партия жеңіске жетіп, Баяр президент болып тағайындалды. Жаңа үкімет КСРО тарапынан болуы мүмкін шабуылдан қорғану үшін Батыс елдерімен, соның ішінде АҚШ үкіметімен жақындасуға тырысты. Оның кезінде Түркия НАТО-ға мүше болып қабылданды (1952). Оңтүстік-шығыс шекараларды нығайту үшін араб елдерімен жақындасып, 1955 жылы Бағдат пактісіне қосылды. Бірақ ішкі саяси тұрақсыздық пен студенттердің толқуы жиілей түсті. 1960 жылы 27 мамырда әскери төңкеріс болып, Баяр, премьер-министр А.Мендерес және Демократиялық партияның басқа да басшылары қамауға алынды. 1961 жылы өткен сот төралқасы Баярды өлім жазасына кесіп, кейіннен өмір бойы түрмеге отырғызу жазасымен ауыстырылды. 1964 жылы денсаулығына байланысты тұтқыннан босатылып, 1969 жылы саяси құқылары толық қалпына келтірілді. Өмірінің соңғы жылдары ол саяси қызметтен қол үзді.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Тұлғалар
Санат:Түркия президенттері
Нефрит

**Нефрит** (грек. nephros – бүйрек), медицинада – бүйректің қабынуы. Негізінде бүйрек шумақтары қан тамырларының зақымдануынан болады. Жедел және созылмалы түрлері бар. Жедел Нефрит жоғарғы тыныс жолдарына стрептококк бактериясы түсуінен, баспа, созылмалы тонзиллит, пневмония, дифтерия, сүзек, тағы басқа бактериялы және вирусты инфекциядан кейін, салқын тигеннен дамиды. 
## Нефрит белгілері
Аурудың жасырын кезеңі 1-3 аптаға созылады. Клиникалық белгісі: науқастың алдымен беті, кейін бүкіл денесі ісініп, несепте өзгерістер пайда болады, артериалды қан қысымы көтеріледі (гипертензия). Алғашқы 2 – 3 күнде несептің меншікті салмағы кемиді. Созылмалы нефритте әлсін-әлсін асқыну байқалып, аурудың белгісі жедел түріндегідей болады. Нефриттің бұл түрімен ауыратын науқастар диспансерлік бақылауға алынады. Дер кезінде дәрігерге қаралмай, ауру асқынып кетсе, нефриттің бұл түрі уремияға ауысады.

## Нефриттен емделу
Емі: алдымен ауруға негізгі себеп болған дертті емдейді. Созылмалы Нефритпен ауырғандарға климаты құрғақ әрі жылы жердегі курорттарда дем алған қолайлы.
## Сілтемелер
*Тұмау
*Бүйрек
*Паранефрит
## Дереккөздер


Санат:Аурулар
Ысқақ Айтқұлұлы Нәби

**Ысқақ Айтқұлұлы Нәби** (20.5.1955 жылы тұған, Қарағанды облысында Бұқар жырау аудан Үлгі ауылда) – педагогикалық ғылым докторы (1996), профессор (2002), Қазақстан Педагогикалық ғылым академиясының академигі (2004).

Арғын тайпасы Қаракесек руы Нұрбике-Шаншар руынан шыққан.

Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1977, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Осы оқу орнында ассистент, доцент, профессор (1977–2002), Қазақ білім академиясында жауапты хатшы, вице-президент (2002–2003), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде бөлім бастығы (2004–2007) болды. 2007 жылдан осы университетте проректор қызметін атқарады. «Жоғары оқу орындары студенттерін графикалық даярлаудың ғылыми-педагогикалық негіздері» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 150-ден астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Макроэкономикалық көзқарас

[thumb|[Роберт Манделл]]
**Макроэкономикалық көзқарас** - экономикалық құбылыстарды зерделейді. Микроэкономикалық көзқарастан өзгеше түрде зерттеу объектісі. Мұнда экономикалық жүйе сырттай біртұтас жүйе ретінде қаралып, объектінің ішкі байланыстары, ішкі құрылымы толық ескерілмейді, тек экономикалық жүйенің жұмыс істеуінің жалпылама көрсеткіштері ғана зерделенеді, онда да осы көрсеткіштер экономикалық жүйенің элементтерін құрайтын өзара әрекеттегі өнім екеніне қатыссыз тұрғыда зерделенеді. Микроэкономикалық көзқараста объект іштей қаралады, ішкі құрылым, оның элементтері арасындағы ішкі байланыстар зерделенеді.

## Дереккөздер