open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жапондық кит

**Жапондық кит** () — түрі киттер тұқымдасының ішіндегі тегіс киттер (*Balaenidae*). Бұл түрі жақын уақытқа дейін зоологтармен бірге бір түрі Солтүстік Атлант тегіс көрмесі ашылды (*Eubalaena glacialis*), алайда, ең жаңа зерттеу түрін  ДНК анықтады, бұл туралы әңгіме екі  бөлек.

## Сыртқы түрі
Жапондық киттің қытайлықтан  айырмашылығы жапондық кит жылғы солтүстік атлант тегіс киті, бірақ ол сәл үлкенірек және жетуі мүмкін 18,5 м. Ұрғашылары, әдетте, бірнеше ірі еркек. Салмағы осы өкілдердің салмағы 80 тоннаны құрайды . Жапондық киттер — үлкен, ұстамды және қара киттер аз жерлерде орналасқан . Ақ дақ, байқалып тұратын әр түрлі дарақтар, тек төменгі бөлігінде іш саласындағы жыныс бөлігі бар. Басы үлкен және жабылған мозолист қабаты бар, ол әр жануардың  өзінше білдіріледі, бірақ, әдетте, аз дәрежеге қарағанда, Солтүстік Атлантидада кездеседі. Желі ауызы қатты иілген.  
солға|нобай|265x265 нүкте

## Өмір салты
Жапон киттер веслоногтармен және өзге де шаян тәрізділермеен қоректенеді. Олар баяу, бірақ сәнді жүзгіштер ретінде танылады. Туу деңгейі өте төмен, ұрғашылары тууына ықпал етеді. 6 жастан 12 жасқа дейінгі әрбір үш-төрт жылдың ішінде.

## Тарату
Ареал жапондық кит қамтиды солтүстік бөлігін Тынық мұхитқа жылғы Охотского дейін Берингова теңіз және Аляскинского шығанағы. Оқта-текте осы түрінің өкілдері байқалады және жағалауында Мексика. Ұрғашылары туындауына ықпал етеді лақтарын жағалауында Жапония.

## Қауіп-қатерлер
Бұл киттергеаң аулау көптеп жүргізіледі. Болжам бойынша, ол 1839 және 1909 жылдар бойы жайра 26 500-ден 37 000 бас. Бұл 1960-шы американдық китке аңшылық жасайтындар заңсыз 500 жапондық киттерді өлтірді. Бүгін бас қатерлерге үшін киттер болып табылады соқтығысу кемелер, застревание " балық аулау желілер мен қоршаған ортаның ластануы. Көбейюуі: Охот теңізінде 400, ал Тынық мұхитында 180. Жалпы түрі, мәртебесі  "қауіпті" (*Endangered*) МСОП қызыл тізімінде . Әсіресе, шығыс популяциясы болып саналады қаупіндегі көбейе бастады және сенімділік жоқ, ол қайта қабылдана алады.

## Ескертпелер

## Әдебиет
* Mark Carwardine: Wale und Delfine. Delius Klasing, Bielefeld 2008, ISBN 978-3-7688-2473-6, S. 47-48.
* Hadoram Shirihai, Brett Jarrett: Meeressäuger. Franckh-Kosmos, Stuttgart 2008, ISBN 978-3-440-11277-9, S. 36-37.

## Сілтемелер
* The IUCN Red List of Threatened Species:Eubalaena japonica
Санат:Тегіс киттер
Юбилейное (Батыс Қазақстан облысы)

**Юбилейное** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Подстёпный ауылдық округі құрамында.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 419 адам (212 ер адам және 207 әйел адам) болса, 2009 жылы 474 адамды (232 ер адам және 242 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 441 адамды (218 ер адам және 223 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Нано-

**Нано-** — Миллиард есе кішірейгендікті көрсететін қосымша. Атауы гректің *nannos* — ергежейлі сөзінен шыққан. СИ қосымшасы ретінде 1960 жылы XI Салмақтар мен шаралар бойынша бас конференцияда қабылданды. Белгілеу: қазақ «н», халықаралық «n».

## Тағы қараңыз
* Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі

## Дереккөздер

Санат:СИ қосымшалары
Мексикандық қасқыр

**Мексикандық қасқыр** (Canis lupus baileyi) Солтүстік Американың сұр қасқырының шағын кіші түрлерінің бірі. Ересектердің дене салмағы 23-тен 41 килограмға дейін, дененің ұзындығы 1,4-тен 1,7 метрге дейін, биіктігі 66-дан 81 см-ге дейін жетеді.

Мексикандық қасқырдың түсі сұр немесе қою сұр болып табылады. Мексикалық қасқырбұғы, бұлан, мүйізді қой, бөкен, қоян, жабайы шошқалар мен кеміргіштермен тамақтанады. 1960 жылы өмір сүрген соңғы белгілі мексикандық қасқыр өлтірілді. 90-шы жылдардан бері мексикалық қасқыр тұрғындарын бұрыннан бар мекендейтін жерлерде қалпына келтіруге арналған мексикалық бағдарлама жұмыс істейді.

Санат:Қасқырлар
Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері
Құмақсай

**Құмақсай** (2023 жылға дейін — *Новопавловка*) — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Құмақсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 763 адам (375 ер адам және 388 әйел адам) болса, 2009 жылы 648 адамды (319 ер адам және 329 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 620 адамды (317 ер адам және 303 әйел адам) құрады.

## Ауыл көшелері
* А. Құнанбаев (60 лет Октября) көшесі
* Астана (Колхозная) көшесі
* Бірлік (Целинная) көшесі
* Жастар көшесі
* Тәуелсіздік (Советская) көшесі
* Ы. Алтынсарин (Мичурин) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Стивен Цубер

**Стивен Цубер** (; 17 тамыз 1991, Винтертур, Швейцария) — швейцариялық футболшы, 
«Айнтрахт (Франкфурт)» клубының жартылай қорғаушысы. Оңқай футболшы болса да, көбінесе сол қанатта ойнайды. Сонымен қатар керек кездерде ұжым орталығында ойнай алады.

## Клубтық мансабы
солға|нобай|297x297 нүкте|ЦСКА құрамындағы Цубер
2008 жылдың 8 шілдесінде Интертего Кубогында «Грассхоппер» клубы сапында дебют ойынын өткізді.  

2013 жылдың 5 шілдесінде мәскеулік ЦСКА клубымен 5 жылдық келісім шартты қабылдады. 2013 жылдың 13 шілдесінде Ресей Суперкубогын ұтып алды. 2013/2014 қорытындылары бойынша премьер-лигада армеецтардың 27 ойынына қатысты, 1 гол салды, сонымен қатар 1 рет нәтижелі пас шығарып, Ресей чемпионы атанды және Ресей Суперкубогының иегері атанды. 

2014 жылдың 14 тамызында немістік «Хоффенхайм» клубымен 2018 жылдың жазына дейін келісім шартқа тұрды. Трансфер сомасы 3 550 000 еуроны құрады.

2016 жылдың 30 сәуірінде клубтық жаттығулар кезінде Фабиан Шеронмен басымен соқтығысып қалды. Соқтығысу нәтижесінде Стивен бас  қаңқасын сындырып алып, есінен танып қалды.

## Ұллтық құрамадағы ойындары
2005 жылы Швейцарияның жасөспірімдік ұлттық құрамасында ойнады. Небәрі бес жыл ішінде жасөспірімдік деңгейде 36 ойынға қатысып, 5 салған голымен көзге түсті. 2010 жылдан бастап Швейцария елінің жастар ұлттық құрамасына шақырылады. Кәзіргі кезде жасөспірімдік деңгейде 18 ресми ойын ойнап, қақпаға 5 доп кіргізді. 2012 жылы Лондонда өткен Олимпиадалық ойындарда Швейцария намысын қорғаған.

2013 жылы 29 тамызда, 2014 жылы өткен әлем чемпионатының іріктеу турнирінде Норвегия және Исландия ұлттық құрамаларына қарсы ойнау үшін, бірінші рет Швейцария елінің негізгі ұлттық құрамасына шақырылды. 

## Жетістіктері
; "Грассхоппер"
; Швейцария  Кубогының иегері 2013

; ЦСКА
* Ресей Суперкубогының иегері 2013, 2014
* Ресей  Чемпионы 2013/14
## Дереккөздер

Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Швейцария футболшылары
Санат:Швейцария Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Хоффенхайм ФК ойыншылары
Санат:Штутгарт ФК ойыншылары
Санат:Айнтрахт Майндағы Франкфурт ФК ойыншылары
Санат:Грассхопперс ФК ойыншылары
Михаил Фабианович Гнесин

**Михаил Фабианович Гнесин** (1883-1957) — орыс және кеңес композиторы, педагог, музыка және қоғам қайраткері. РКСФР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткері. Екінші дәрежелі Сталин премиясының лауреаты.

## Өмірбаяны
Ростов қазыналық раввинның ұлы. 1901-1909 жылдары Санкт-Петербург консерваториясының композиция классы бойынша, алғашында Н.А. Римский-Корсаков, одан кейін А.К. Лядов класстарында оқыды. 

1908 жылдан Екатеринодардағы музыкалық училищеде мұғалім болды.

1914-1921 жылдары Ростовдағы Халық консерваториясының және музыкалық мектептің басшысы болды. 

1914 және 1922 жылдары Гнесин еврей қауымының музыкалық фольклорын зерттеу үшін Палестинаға барды.

1923 жылдан Мәскеуде: Музыкалық техникумда композициядан сабақ берді. 

1925-1936 жылдары — Мәскеу, 1936-1944 жылдары — Ленинград консерваторияларының профессоры; 1941-1942 жылдары эвакуация кезінде Йошкар-Оладағы Мары музыкалық театрының музыкалық бөлімінің меңгерушісі болды. 

1944-1951 жылдары Гнесиндар атындағы Музыка-педагогика институтының композиция кафедрасының меңгерушісі болды.

## Шығармашылығы
Революцияға дейінгі шығармашылық кезеңде Михаил Гнесин символикалық бағыттағы мәдениет қайраткерлеріне жақын болды. Ол Константин Бальмонт және Федор Сологубтың тақпарына жазылған вокалдық циклдарды, Валерий Брюсов сөздеріне жазылған "Врубель" симфониялық дифирамбын, Софокл және Еврипид трагедиясының музыкасын жазды. 

1910-1920-шы жылдары Гнесин шығармашылығында еврей мотивтері күштірек болды: осы кезеңдегі оның шығармаларының бірі — "Юность Авраама" операсы (1923), "Страницы из Песни Песней" (1919), "Пляски галилейских рабочих для оркестра" (1923), Иосиф Уткин өлеңдеріне жазылған  "Повесть о рыжем Мотэле" вокалдық циклы бар — дегенмен, осындай мотивтерде шығармашылық жасау КСРО-да жағымсыз болып Гнесинның "Бар-Кохба" операсы бітірілмеген түрінде қалды.

1920-шы жылдардың ортасынан бастап Гнесин кеңестік ресми музыкалық мәдениеті қатарына ену үшін күш жұмсайды: "1905-1917" монумент-симфониясын құрастырды (1925), КСРО халықтарының музыкалық фольклорын өңдеуіне үлес қосты ("Адыгея" секстетінде, 1933).

Композитордың соңғы жылдарындағы шығармалары — "Красная Армия" кантантасы және "Памяти наших погибших детей" триосы (екеуі де — 1943 жылы). Гнесин сондай-ақ «Начальный курс практической композиции» оқулығын (1941) және «Мысли и воспоминания о Римском-Корсакове» (1956) кітабын жазды.

## Дереккөздер

Санат:Өнертану докторлары 
Санат:Мәскеу консерваториясы оқытушылары 
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері 
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері 
Санат:XX ғасыр музыка педагогтары 
Санат:Ресей музыка педагогтары 
Санат:КСРО музыка педагогтары 
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері 
Санат:КСРО сазгерлері 
Санат:Ресей сазгерлері 
Санат:XX ғасыр сазгерлері 
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Алып туралы ән

**Алып туралы ән әлде Дала батырлары** — 1942 жылы Қазақфильм кинематографистертерімен түсірілген көркем фильм.

## Сюжет
Шабуылдың бірнеше күнінен кейін Кеңес Әскерінің бір отряды демалуға орналасады. Аялдауда Күреген жауынгер басқа жауынгерлерге Толағай батыр туралы аңыз айтып береді. Толағай туралы әңгіме экранда жанданады. Содан кейін қайтадан фронт өмірінің жай күндері көрсетіледі. Жауынгерлер тобы, олардың ішінде Күреген өзеннен өтіп, жау әскерінің дотын жою тапсырмасын алады. Көп ұзамай қарсыластың атыс нүктесі сол жағалаудан аспанға әуелейді. Гитлершілерді кеңес әскерлерінің өткеліне енуге жол бермеу үшін Күреген олармен жекпе-жекке шығады. Осы айқаста батыл жауынгер жау оғынан жараланады. Ол келіп үлгерген жауынгер жолдастардың қолында мерт болады.

## Рөлдерде
*Күрекен — Қапан Бадыров
*Толағай — Жағда Оғызбаев

## Марапаттары
«Евразия» ХКФ-ның «Звездное кино Алма-Аты» бағдарламасына қатысушы (Алматы, 1998).
## Дереккөздер
 

Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:КСРО драма фильмдері
Карлайл (Англия)

thumb|right|200px|Қалалық кафедралды собор
**Карлайл** (бұрын *Карлейль*, Carlisle) — Англияның солтүстік-батысындағы қала, Камбрия (Кумберланд, Камберленд) графтығының астанасы. Карлайл Шотландия шекарасынан бар жоғы 16 шақырым қашықтықта орналасқан. 3 өзендердің бірігуінде орналасқан:  Иден, Колдью және Петтерил.

Карлайлдың тарихи орталығы бар, соның ішінде Вильгельм (Уильям) Жирен салдырған бекініс, мұражай, собор және қаланың алғашқы қабырғалары.

## Тарихы
Карлайлдың тағдыры қызықты. Бір уақытта ол Шотландия шекарасына ең жақын ағылшындық қала болды. Кейде - Англия шекарасына ең жақын - шотландық қала болды. Қазір Карлайл Англияның құрамына кіреді.

Карлайлдың негізі римдік қоныс Лугуваллдан (ағыл. *Luguvalium*) басталады. Бұл атау саксондық Luel-дан қысқартылған, оған Caer (қала) сөзі қосылған; осыдан қазіргі атау шықты. IX ғасырда қаланы даттықтар жойды, ал Жирен Вильгельм қалпына келтірді.

## Қазіргі уақыт
Карлайл - XIX мен XX ғасырдың басынан бастап индустриалды қала. Бұл қала тоқыма және тамақ өнеркәсібіне маманданған.

## Карлайлдың қарғысы
Карлайл «Карлайл қарғысы» арқылы танымал болды. 1525 жылы алғаш рет Глазго архиепископы осы қарғысты оқыды. Сол кезде Карлайл арқылы өтетін Англия мен Шотландия шекарасы осы елдердің ешқайсысы мұнда тәртіп орната алмады. Осы аймаққа барған Рим Папасы оны «ең заңсыз жер» деп атады. Рим Папасы кеткен соң, архиепископ Gavin Dunbar мал басын ұрлап, зорлық-зомбылық пен қарақшылық жасаған барлық жергілікті қарақшыларды қарғады.

Миллениум мерекесіне дайындық кезінде муниципалды кеңес қалада зұлымдарға қарсы көне қарғыспен тасты орнатуға шешім қабылдады. Ескерткішті Andy Altman жасады. Ескі ағылшын тілінде 1,069 сөздерден тұратын қарғыс 14 тонна салмағы бар гранит монолиттен жасалған. 2001 жылы Карлайл мұражайларының бірінде тасты қойды. (Басқа дерек көздеріне қарағанда, бұл жазба сол XVI ғасырда жазылған, ал 2001 жылы Карлайлдың шетіндегі тастан қала орталығына тасымалданып, мұражайдың «Мыңжылдықтар көрмесінің» басты экспонаты етті)

Қалалық кеңестің мүшесі либералды демократ Джим Тутл 2005 жылдың наурыз айында тасты қаладан алып тастауды немесе оның толық жойылуын ұсынды. Жергілікті тұрғындардың пікірінше, бұл тас қалаларына көптеген қиындықтарды әкелді: Карлайлда тасты орнатқаннан кейін аусыл ауруының эпидемиясынан зардап шекті, оның тұрғындары су тасқынынан қаза тауып, жұмыс орындарынан айрылды, тіпті жергілікті футбол командасы да жарамсыз болып қалды. Карлайлдың протестанттық епископы Грэхам Доу жергілікті тұрғындардың пікірін қолдады.

2005 жылы 8 наурызда қалалық кеңестің шешімімен бұл ұсыныс қабылданбады.

## Осында туғандар
*Мелвин Брэгг
*Беатрис Кэмпбелл
*Майк Фиггис
*Грант Холт
*Дэвид Хилл

## Сілтеме
*Carlisle City Council (Карлайлдың қалалық кеңес сайты
*«Қарғыс тасын» жоймау
*Curse of the Cursing Stone
*The Border Reivers — The Curse (Ағылшын тіліндегі қарғыс мәтіні)
*Карлайл Britishroad жобасында 

Санат:Англия қалалары
Санат:Карлайл
Берсерк

[thumb|right|200px|VIII ғасырдағы қола пластинка, Торслунда, [Эланд ар., Швеция]]
**Берсерк** немесе **берсерктер** () — ежелгі германдық және ежелгі норвегиялық қоғамда, өзін Құдай Одинға арнаған жауынгер. Жауынгерлік шабуылдаушылар агрессияны күшейтетін жағдайға келгенде, шайқаста олар қатал, күшті, жылдам реакция және ауырсынуды сезінбейтіндігімен ерекшеленді.

## Этимология
Берсерк сөзі ескі норвегиялық berserkr, яғни «аюлы тері» немесе «көйлексіз» дегенді білдіреді («тамыр» «аю» және «жалаңаш» дегенді білдіреді, «терри», «жібек» (мата) дегенді білдіреді). Орыс дәстүрінде «berserk» нұсқасы жиі пайдаланылады, ол, бәлкім, ағылшын тілінен қарыз ретінде пайда болды; ағылшын тілінде дегеніміз «қобалжу, қаһарлы» дегенді білдіреді.

Санат:Викингтер
Приречное (Батыс Қазақстан облысы)

**Приречное** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Приречный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1151 адам (557 ер адам және 594 әйел адам) болса, 2009 жылы 761 адамды (375 ер адам және 386 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 640 адамды (331 ер адам және 309 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Ұзынкөл (Теректі ауданы)

**Ұзынкөл** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Ұзынкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 27 км-дей жерде, Барбастау өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1254 адам (609 ер адам және 645 әйел адам) болса, 2009 жылы 891 адамды (447 ер адам және 444 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 869 адамды (443 ер адам және 426 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
АХЖ-10 кластарының тізімі

**АХЖ-10** — Аурулардың халықаралық жіктемесінің 10-шы қаралымы. 2007 жылдың қаңтары бойынша медициналық диагноздадың көпшілік мақұлдаған жіктемесі болып табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы құрған. АХЖ-10 22 кластан (бөлімнен) тұрады, олардың әрқайсысы аурулар мен күйлер кодтарының тарауларынан тұрады.

Аурулардың халықаралық жіктемесі (АХЖ) туралы жалпы ақпарат алу үшін, **[[Аурулардың халықаралық жіктемесі]]** мақаласын қараңыз.

## Сыртқы сілтемелер
Аурулардың халықаралық жіктемесі // Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ағыл.)

Санат:Кодтар тізімі
Санат:Медициналық жіктемелер
Декаметр

**Декаметр** (дека… және метрден) — ұзындық өлшем бірлігі, 10 метрге тең. Белгілеу: қазақ «да», халықаралық «da».

1 дам = 10 м = 0,01 км

## Тағы қараңыз
* Метр
* Сантиметр

## Дереккөздер

Санат:Ұзындық өлшем бірліктері
Аққұдық (Шыңғырлау ауданы)

**Аққұдық** (2007 жылға дейін —  *Константиновка*) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Алмаз ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 402 адам (201 ер адам және 201 әйел адам) болса, 2009 жылы 202 адамды (111 ер адам және 91 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 40 адамды (23 ер адам және 17 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Дека-

**Дека-** — Он есе көбейтілгендікті көрсететін қосымша. Атауы гректің δέκα — он сөзінен шыққан. Тарихта бұл қосымша алғаш рет 1795 жылы ресми түрде қабылданды, бірақ бұл қосымша өте сирек қолданылады. 1960 жылғы XI Салмақтар мен шаралар бойынша бас конференцияға дейін «дека-» қосымшасының СИ жүйесінде белгіленуі әртүрлі болды: dk, D, Da, дк. Белгілеу: қазақ «да», халықаралық «da».

## Мысалы
* 1 декалитр = 10 литр
* 1 декаметр = 10 метр

## Тағы қараңыз
* Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі
* Декалитр

## Дереккөздер

Санат:СИ қосымшалары
Сегізсай

**Сегізсай** (2007 жылға дейін —  *Лебедевка*) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Алмаз ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстікке қарай 104 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 354 адам (184 ер адам және 170 әйел адам) болса, 2009 жылы 177 адамды (89 ер адам және 88 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 151 адамды (80 ер адам және 71 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Алмаз ауылдық округі

**Алмаз ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алмаз, Аққұдық, Сегізсай ауылдары кіреді. Орталығы – Алмаз ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 723 адамды (372 ер адам және 351 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы ауылдық округтері
Ақсуат (Шыңғырлау ауданы)

**Ақсуат** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Қараағаш ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 90 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 319 адам (159 ер адам және 160 әйел адам) болса, 2009 жылы 289 адамды (144 ер адам және 145 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 182 адамды (95 ер адам және 87 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Қараағаш (Батыс Қазақстан облысы)

**Қараағаш** (2007 жылға дейін —  *Новопетровка*) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Қараағаш ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1074 адам (541 ер адам және 533 әйел адам) болса, 2009 жылы 628 адамды (318 ер адам және 310 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 256 адамды (132 ер адам және 124 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Рафаэль Маркес

**Рафаэль Маркес Альварес** — мексикалық футболшы, позициясы қорғаушы. 1979 жылы 13 ақпан күні Мичиоаканда дүниеге келген. 20 жыл бойы Мексика құрамасының сапында доп тепкен, ұлттық құрама капитаны ретінде бес әлем чемпионатына барған тарихтағы жалғыз футболшы.

2018 жылғы әлем чемпионатынан соң карьерасын аяқтады. Оған дейін 2002, 2006, 2010, 2014 жылдары әлем чемпионатына қатысты. 

## Жетістіктері
### Клубтық
** [[Монако (футбол клубы)|Монако]]**
*Франция чемпионы 1999-2000
*Франция Лигасының кубогы 2003
*Франция суперкубогы 2000

** [[Барселона (футбол клубы)|Барселона]]**
*Испания чемпионы 2005, 2006, 2009, 2010
*Испания кубогы 2009
*Испания суперкубогы 2005, 2006, 2009
*УЕФА Чемпиондар Лигасы 2006, 2009
*УЕФА Суперкубогы 2009
*Клубтық командалар әлем чемпионаты 2009
### Халықаралық
****
*Конфедерациялар кубогы 1999
*КОНКАКАФ чемпионы 2003, 2011
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://barca.ru/history/player_stats.php?player=1817 
* http://www.footballdatabase.com/site/players/index.php?dumpPlayer=834

Санат:Мексика футболшылары
Санат:Атлас ФК ойыншылары
Санат:Монако ФК ойыншылары
Санат:Барселона ФК ойыншылары
Санат:Мексика Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан Солтүстік Америка чемпиондары
Санат:Нью-Йорк Ред Буллз ФК ойыншылары
Санат:Эллас Верона ФК ойыншылары
Санат:Леон ФК ойыншылары
Қайыңды (Шыңғырлау ауданы)

**Қайыңды** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Қараағаш ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстікке қарай 62 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 403 адам (203 ер адам және 200 әйел адам) болса, 2009 жылы 264 адамды (137 ер адам және 127 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 113 адамды (67 ер адам және 46 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы 2018

ӘЧ-2018 іріктеуіндегі сүреңсіз нәтижелері үшін 2018 жылы қаңтарда Александр Бородюк бас бапкер қызметінен босады. 2018 жылы 1 наурызда құраманың бапкері болып болгариялық маман, "Астана" клубын жаттықтырған, еурокубоктерде бірнеше белестерді бағындырған Станимир Стоилов тағайындалды.

## Шолу
Стоилов қызметін жеңіспен бастады: 23 наурыз күні сырт алаңда 3:2 есебімен Мажарстанды ұтты, бірақ үш күннен соң Болгариядан ұтылды — 1:2. 7 маусым күні Астанада 3:0 есебімен Әзірбайжанды ұтты. Осылайша құрама араға 10 жыл салып Еуропадағы құраманы ірі есеппен ұтты.

2018 жылы қыркүйекте Қазақстан құрамасы жаңадан ұйымдастырылған турнир — УЕФА Ұлттар Лигасына қатыса бастады. Аталмыш турнирдің алғашқы матч Астанада Қазақстан және Грузия құрамалары арасында өтіп, қазақстандықтар 0:2 есебімен ұтылып қалды. Өкінішке орай турнир тарихындағы тұңғыш гол Қазақстанның қақпасына соғылды.

Бұдан кейінгі ойындарда да құрама онша ойнай алмады, сырт алаңда Латвия және Андоррамен 1:1 есептерімен тең ойнады, тек төртінші турда ғана Астанада 4:0 есебімен Андорраны ұтты. Бұл турнир кестесіндегі жағдайына әсер етпеді, Грузия төртінші турдан соң-ақ мерзімінен бұрын топ жеңімпазы атанды.

2018 жылы Бақтияр Зайнутдинов, Еркебұлан Сейдахмет, Роман Муртазаев, Еркебұлан Тұңғышбаев, Серікжан Мұжықов, Оралхан Өміртаев секілді футболшылар құрамадағы тұңғыш голдарын соқты.

## Матчтар

### Матчтар тізімі

* 183. Мажарстан-Қазақстан-2:3
* 184. Болгария-Қазақстан-2:1
* 185. Қазақстан-Әзірбайжан-3:0
* 186. Қазақстан-Грузия-0:2
* 187. Андорра-Қазақстан-1:1
* 188. Латвия-Қазақстан-1:1
* 189. Қазақстан-Андорра-4:0
* 190. Қазақстан-Латвия-1:1
* 191. Грузия-Қазақстан-2:1

### Жолдастық кездесулер
----

### [[УЕФА Ұлттар Лигасы 2018/19|УЕФА Ұлттар Лигасы — 2018/19]]
**Д лигасы. 1 топ**

 

----

----

*[[Серікжан Рүстемұлы Мұжықов|Серікжан Мұжықов]] алаңнан қуылды* — 76
----

----

*[[Жорди Алаэс]] алаңнан қуылды (64, екі ескерту)*
----

----

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы
Санат:2018 жылғы футбол
УЕФА Ұлттар Лигасы

**УЕФА Ұлттар Лигасы** (ағыл. *UEFA Nations League*) — УЕФА аясындағы ең жаңа турнир. 2018 жылы қыркүйекте басталды.

Жаңа турнирдің мақсаты – көптеген достастық матчтарды ресми ойындарға ауыстыру арқылы футболдың құрамалар деңгейінде дамуына септігін тигізу. Сонымен қатар, деңгейі тең ұлттық құрамаларға бір-бірімен ойнауға мүмкіндік беру.

## Форматы
Лига командалардың классын жоғарылату және төмендету қағидасын ұстанады. Алғашқы жарыста 55 қатысушы УЕФА ұлттық құрамаларының 2017 жылдың 11 қазан күнгі рейтингісі бойынша әртүрлі лигаларға бөлнеді. А лигасына ең үздік құрамалар түседі, ал D лигасында рейтингісі төмен командалар ойнйды.

Әр төрт лига үш-төрт командадан құралған төрт топқа бөлнеді. 2018 жылдың қыркүйек пен қараша айлары аралығында қатысушылар бір-бірімен өз және сырт алаңда ойнады. Осылайша, командалар халықаралық футбол күнтізбесіне сай төрт немесе алты матч өткізді.

Топ жеңімпаздарының классы жоғарылайды, ал соңғы орын алғандары келесі жарысты төменгі лигадан бастайды.

А лигасының төрт жеңімпазы 2019 жылдың маусым айында өтетін финалдық кезеңге қатысты. Онда жартылай финалдар, үшінші орын үшін матч пен финал ойналды. Финалдық турнирдің иесі 2018 жылдың желтоқсанында УЕФА Атқарушы комитетінің отырысында төрт үздік құраманың ішінен таңдалады.

Осылайша, еуропалық құрамалар Ұлттар Лигасының жеңімпазы атағы үшін, не жоғары лигаға өту үшін, не өз лигасындағы орнын сақтап қалу үшін сынға түседі.

## [[Футболдан Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаттарының]] іріктеуі
Еуропа біріншіліктері турнирінің іріктеу кезеңі аса қатты өзгермейді, бірақ ол бұрынғыдай үлкен жарыстардың финалдарынан кейін қыркүйек айында емес, наурызда басталады.

ЕУРО турнирінің финалдық кезеңінің соңғы төрт жолдамасын УЕФА Ұлттар Лигасында өз топтарын жеңген 16 құрама қатысатын плей-офф жеңімпаздары иеленеді.

Егер ол командалардың біреуі ЕУРО-ға іріктеу турнирі арқылы шығып қойса, оның өтпелі матчтарға жолдамасы дивизиондағы келесі үздік командаға беріледі. Егер дивизионда керек төрт команда жиналмаса, ол орындарды Ұлттар Лигасындағы жалпы рейтингісіне сай төменгі дивизионның командалары иеленеді.

Әр дивизионда өзінің плей-офф кезеңі болады. Онда екі жартылай финалдық кездесу мен финал ойналады. Әр кезеңнің жеңімпазы ЕУРО турнирінің жолдамасына ие болады.

## 2018/19 маусым

Алғашқы маусымның беташар кездесуі Астанадағы "Астана Арена" стадионында өтіп, Қазақстан-Грузия құрамалары кездесті. Ойынның 69 минутында есеп ашқан грузиялық Георги Чакветадзе аталмыш турнирдің тұңғыш голының авторы ретінде тарихқа енді. Бұл кездесуде Грузия құрамасы 2:0 есебімен жеңіске жетті.

## Жеңімпаздар

## Сілтемелер
* Турнир ережесі 

Санат:Футбол кубоктары
Санат:УЕФА
Санат:УЕФА Ұлттар Лигасы
Санат:Футболдан Ұлттық құрамалар жарыстары
Уэльс Ұлттық футбол құрамасы

**Уэльс Ұлттық футбол құрама командасы** — халықаралық футбол жарыстарында Уэльстің атынан сынға түсетін құрама. Басқарушы орган - Уэльс Футбол Қауымдастығы. Саяси тұрғыда Ұлыбританияның құрамында болғанымен, халықаралық турнирлерде жеке сынға түсе береді. 1958 жылғы әлем чемпионатына, 2016 жылғы Еуропа чемпионатына қатысқан. 2016 жылғы Еуропаның қола жүлдегері.

Уэльсте футбол 19 ғасырдан бері бар. Ұлттық құрама да сол кезде қалыптасты: оған алғашқы ойынын 1876 жылы өткізгені дәлел.

1958 жылғы әлем біріншілігінде құрама Мексика, Мажарстан, Швеция құрамаларымен бір топқа түсіп, келесі сатыға жолдама алды. 1/4 финалда Бразилиямен кездесіп, Пеленің соққан жалғыз голы матч тағдырын шешті. Айта кетейік, бұл футбол королінің әлем чемпионаттарындағы тұңғыш голы еді.

Бұл чемпионат Уэльстің бүгінге дейінгі жалғыз әлем чемпионаты еді.

Еуропа чемпионатының дебютін де жанкүйерлері ұзақ күтті. Тек 2016 жылы ғана Францияда өткен әлем чемпионатына барудың сәті түсті. Словакия, Ресей, Англия клубтарымен бір топқа түсіп, келесі сатыға қиналмай өтті. 1/8 финалда көршілері Солтүстік Ирландияны, 1/8 финалда турнир фавориттерінің бірі Бельгияны қапы қалдырды. Бірақ жартылай финалда болашақ чемпион - Португалиядан тізе бүкті - 0:2.

Құрама 2018 жылғы әлем чемпионатына жолдама ала алмады.

## Құрама жайлы деректер
* Құрама рекордшылары: Көп ойын өткізген - Невилл Саутолл (92), 1982-1997 жылдары ойнаған. Көп гол соққан - Гарет Бейл (29)
* Алғашқы матчын 1876 жылы 26 қаңтарда Глазгода Шотландияға қарсы өткізген - 0:4
* Қазіргі бас бапкері (қаңтар, 2018) - Райан Гиггз. Команда капитаны - Эшли Уильямс.

## Құрама рекордшылары
15 қаңтар, 2018 жылғы

### Ардагерлер

### Мергендер

Санат:Уэльс Ұлттық футбол құрамасы
ТМД Ұлттық футбол құрамасы

**ТМД Ұлттық футбол құрамасы** (*Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы Ұлттық футбол құрамасы*) — 1992 жылғы Еуропа Чемпионатына қатысқан КСРО құрамасының мұрагері.

## Тарихы
Құрамында КСРО-дан бөлінген Латвия, Литва, Эстониядан өзге мемлекеттердің үздік футболшылары ойнады. ТМД құрамына жоқ болса да, Грузия құрамасының футбошысы Кахабер Цхададзе де ойнады. Құрама Еуропа чемпионатына ақ түсті тумен қатысты. Әнұранның орнына Бетховеннің 9-шы симфониясы ойналды. Бас бапкері - Анатолий Бышовец.

1992 жылғы Еуропа чемпионатынан кейін құрама тарап кетті де, әр футболшы өз елдерінің ұлттық құрамасында ойнай бастады.

## Матчтары

## ЕУРО-1992
### В тобы

## Тағы қараңыз
*Футболдан КСРО құрамасы
*Футболдан Ресей құрамасы

Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасы
Санат:ТМД-дағы спорт
Леонид Михайлович Жежеленко

**Леонид Михайлович Жежеленко** (1903 - 1970) —  сценарист.

## Өмірбаяны
Ленинград сахна өнері  институтының актерлік факультетін бітірген (1923). 

1936 жылдан (үзілістермен) —  «Ленфильм» киностудиясының жоғарғы редакторы және редактор-консультант. 

1942—1945 жылдары — Алматыдағы және Мәскеудегі сахна студиясының редакторы; 1959—1961 жылдары - Бухаресттегі (Румыния) киностудияның әдеби консультанты.

## Фильмографиясы
### Сценарист ретінде
*1942 -  *[[Алып туралы ән]]*
*1953 -  *[[Жолдастың ары]]*
*1956 -  *[[Іздеушілер]]*
*1968 -  *[[Белая үстіндегі найзағай]]*

## Дереккөздер

Санат:КСРО сценарийшілері
Ақсоғым (Шыңғырлау ауданы)

**Ақсоғым** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 1,5 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 89 адам (51 ер адам және 38 әйел адам) болса, 2009 жылы 85 адамды (46 ер адам және 39 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 94 адамды (50 ер адам және 44 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Ұрысай

**Ұрысай** (2010 жылға дейін — *Правда*) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстікке қарай 8 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 452 адам (228 ер адам және 224 әйел адам) болса, 2009 жылы 305 адамды (164 ер адам және 141 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 127 адамды (73 ер адам және 54 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Шоқтыбай

**Шоқтыбай** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Шыңғырлау ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 422 адам (196 ер адам және 226 әйел адам) болса, 2009 жылы 359 адамды (164 ер адам және 195 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 262 адамды (140 ер адам және 122 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Жіңішке (Батыс Қазақстан облысы)

**Жіңішке** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Ащысай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 247 адам (119 ер адам және 128 әйел адам) болса, 2009 жылы 93 адамды (43 ер адам және 50 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 21 адамды (14 ер адам және 7 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Жағда Ордабайұлы Өгізбаев

**Жағда Ордабайұлы Өгізбаев** (1912 - 1962) —  актер.
Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі (1942).

## Өмірбаяны
Кәсіби сахналық қызметін 1931 жылы Риддердегі жұмысшы жастардың театрында бастады. 

1932 - 1962 жылдары Әуезов атындағы Қазақ драма театрында жұмыс жасады. 

1935 жылы Қазақ драма театры  қарамағындағы студияны бітірді. 

1940 жылдан КОКП мүшесі. Сол жылдан фильмге түсе бастады.

1948 жылдан Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театры студиясында педагогикалық қызметпен шұғылданды.  

1958 жылы Мәскеу қаласында өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Сол жылы Ш.Аймановпен бірлесіп Ғ.Мүсіреповтің “Ақын трагедиясы” (Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театры) қойды .

## Ойнаған рөлдері
Қазақ драма театры труппасында ойнап, Кебек, Жүніс, Сапар, Ербол, Алшағыр (М.Әуезов, “Еңлік – Кебек”, “Түнгі сарын”, “Тас түлектер”, “Сын сағатта” және “Қара қыпшақ Қобыланды”), Махамбет (М.Ақынжанов, “Исатай – Махамбет”), Жанбозов (Әуезов пен Ә. Әбішев, “Намыс гвардиясы”), Айбас (Әбішев, “Қырағылық”), Кошкин (К.А. Тренев, “Любовь Яровая”), Чибисов (Н.Ф. Погодин, “Мылтықты адам”), Лавров (Б.Ф. Чирсков, “Жеңімпаздар”) сияқты күрделі, сан алуан сахналық рөлдерді орындады. Ол өзінің сахналық кейіпкерлерінің әлеуметтік-тұрмыстық бояуының қанық болуына ден қоятын актер болды. Киноға да түскен: Толағай (“Алып туралы ән”, 1942), Әбіш (“Абай әні”, 1945), Малбағар (“Дала қызы”, 1954), Өтеш (“Бұл Шұғылада болған еді”, 1955).

## Марапаттары
2 рет “Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

## Фильмографиясы
*1940 -  *[[Райхан]]* - *Бұлұт*
*1942 -  *[[Алып туралы ән]]* - *Толағай*
*1943 -  *[[Фронт]]* - *Шаяхметов*
*1945 -  *[[Абай әндері]]* - *Әбіш*
*1952 -  *[[Жамбыл (фильм)|Жамбыл]]* - *эпизод*
*1954 -  *[[Дала қызы]]* - *Малбағар*
*1956 -  *[[Даладағы қайыңдар]]* - *эпизод*
*1957 -  *[[Ботакөз (фильм)|Ботакөзде]]* - *эпизод*

## Дереккөздер
Талдысай (Батыс Қазақстан облысы)

**Талдысай** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданы, Ащысай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 34 км-дей жерде, Елек өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 211 адам (111 ер адам және 582 әйел адам) болса, 2009 жылы 127 адамды (72 ер адам және 55 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 23 адамды (13 ер адам және 10 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Ащысай (Шыңғырлау ауданы)

**Ащысай** — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Ащысай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 22 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1161 адам (579 ер адам және 582 әйел адам) болса, 2009 жылы 698 адамды (343 ер адам және 355 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 511 адамды (247 ер адам және 264 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Ақтау (Шыңғырлау ауданы)

**Ақтау** (2018 жылға дейін – *Белогорка*) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Ақтау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 58 км-дей жерде, Шыңғырлау өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1231 адам (634 ер адам және 597 әйел адам) болса, 2009 жылы 543 адамды (278 ер адам және 265 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 438 адамды (232 ер адам және 206 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Торыатбас

**Торыатбас** (2007 жылға дейін —  *Марксизм*) — Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы ауыл, Ақтау ауылдық округі құрамына кіреді.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шыңғырлау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде, Шыңғырлау өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 292 адам (138 ер адам және 154 әйел адам) болса, 2009 жылы 132 адамды (59 ер адам және 73 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 20 адамды (9 ер адам және 11 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы елді мекендері
Ақтау ауылдық округі (Шыңғырлау ауданы)

**Ақтау ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін *Белогор ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтау, Торыатбас ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтау ауылы. Округ құрамында болған *2-я Пятилетка* ауылы 2006 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 458 адамды (241 ер адам және 217 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы ауылдық округтері
Доменико Тедеско

**Доменико Тедеско** (; 12 қыркүйек 1985, Россано, Италия) — неміс-итальяндық футбол жаттықтырушысы, "Шальке 04" клубтының бас жаттықтырушысы.

## Жеке өмірі
Тедеско екі жаста болғанда, оның отбасы Итальяндық Козенция деген әкімшілік аумақтан немістік Баден-Вюртемберг жеріндегі Эслинген аумағына көшті. Көтерме және сырттай саудаға бағытталған кәсіптік білім алғаннан кейін, ол өнеркәсіпті инженирияда баклавр дәрежесін, және инновацияларды басқару саласында магистр дәрежесін алды. 

## Мансап
### Жасөспірімдер командасы
Тедеско кәсіпқой футболист болған жоқ, ол тек Крайслигте әуесқой деңгейде (9-й дивизион) «Айхвальд» клубы үшін ойнаған. Осы клубта 9 жастан кіші балалармен жұмыс істеген Домениконың бапкерлік мансабында бұл клуб бірінші болды.

2013 жылда Тедеско «Штутгарта» деген клубта 17 жасқа дейінгі жастардың бапкері болып, ол жерде 2 жыл жұмыс атқарды. 2015 жылы ол  «Хоффенхайм»  командасының 17 жасқа дейінгі жастарды басқарды. 1 жылдан кейін Тедесконы «Хоффенхайм» клубының 19 жасқа дейінгі жастарының бапкеріне дейін көтерді. 2016 жылы Тедеско Хеннес Вайсвайлер атындағы академияда Немістік футбол одақтастығының бапкерлік курстарын өтіп, ең жоғарғы 1,0 деген бағаны алды.

### "Эрцгебирге"
2017 жылдың 8 наурызында Тедеско сол кездегі Екінші Бундеслигада соңғы орынды тұрған «Эрцгебирге» бапкері ретінде қабылданды. Келісім шарт 2018 жылдың жазына дейін, тіпті Клубтың Үшінші лигаға ұшқан кезінде де жарамды болған. Тедеско басшылығының нәтежисінде «Эрцгебирге» бірінші 5 матчта 13 ұпай алып, Екінші Бундеслигада қалатын болды. 5 мамырда «Санкт-Паули» клубына қарсы ойынында (1:0) төрешіге қарсы шыққаны үшін, Доменикоға 1500 еуро көлемінде айыппұл салынды. Тедеско арқасында Ауэ-ден келген клуб 6 ойында ұтты, 2 матчта қарсыластарымен тең түсті, және 14 орын алып, шығып кетуден құтқарылып қалды.

### "Шальке 04"
2017 жылда Тедеско  «Шальке 04» клубының Маркус Вайнцирль деген басты бапкерінің орнына тұрып, 2019 жылға дейін келісім шартты қабылдады.

Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:12 қыркүйекте туғандар
Санат:1985 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша футболшылар
Санат:Германия футбол жаттықтырушылары
Гаити Ұлттық футбол құрамасы

Гаити Ұлттық футбол құрамасы - Халықаралық футбол турнирлерінде Гаитидің атынан сынға түсетін ұлттық құрама. Басқарушы орган - Гаити Футбол Федерациясы. 

## Тарихы
КОНКАКАФ және ФИФА мүшесі. 1974 жылғы әлем чемпионатына қатысқан. 1973 жылғы КОНКАКАФ чемпионы.

1974 жылғы әлем чемпионатында Польша, Аргентина, Италия құрамаларымен бір топқа түсті. Екі доп қана соғып, өз қақпаларына 14 доп өткізіп алды. Екі допты да құраманың аңыз футболшысы Эммануэль Санон соқты (Италия мен Аргентинаға). Осы чемпионатта Гаити футболшысы - Жан Жозеф допингтен ұсталып, чемпионаттан аластатылды. Бұл - әлем чемпионатының тарихындағы тарихтағы әшкереленген тұңғыш нашақор футболшы еді.
## Жетістіктері
* КОНКАКАФ чемпионы: 1973
* Кариб елдерінің кубогының жеңімпазы: 2007
## Әлем чемпионаттары
* 1930 — қатыспады
* 1934 — өте алмады
* 1938 — қатыспады
* 1950 — қатыспады
* 1954 — өте алмады
* 1958 — 1966 — өте алмады
* 1970 — өте алмады
* 1974 — 1 раунд
* 1978 — 1986 — өте алмады
* 1990 — қатыспады
* 1994 — 2018 — өте алмады
## Сілтемелер
* ФИФА сайтында 
* Қауымдастық сайты 

Санат:Гаити Ұлттық футбол құрамасы
Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы

**Конго Демократиялық Республикасының Ұлттық футбол құрамасы** - Халықаралық футбол жарыстарында Конго Демократиялық Республикасының атынан сынға түсетін ұлттық құрама. КАФ және ФИФА мүшесі. Басқарушы орган - Конголез Футбол федерациясы. 1971-97 жылдары бұл мемлекет Заир деп аталғандықтан, ұлттық құрама да сол аралықта Заир құрамасы боп жарыстарға қатысып жүрді. Құрама 1974 жылғы әлем чемпионатына қатысып, үш ойында 14 гол жіберіп, бір ұпай да ала алмай қайтқан. 1968, 1974 жылдары Африка чемпионы атанған.

## Жетістіктері
*Африка чемпионы: 1968, 1974
*Африканың қола жүлдегері: 1998, 2015

## [[Футболдан әлем чемпионаты]]
*1930 - 1966 — қатыспады
*1970 —  ФИФА рұқсат бермеді
*1974 — 1 раунд
*1978 — ұсынысын қайтып алды
*1982 — іріктеуден өте алмады
*1986 — қатыспады
*1990 — 2018 — іріктеуден өте алмады
## Атақты бапкерлері
* Юрий Гаврилов
* Жорж Лекенс
* Клод Ле Руа
* Мухсин Эртуграл

## Cыртқы сілтемелер
Құрама жайлы ФИФА сайтында 
Санат:Конго Демократиялық Республикасы Ұлттық футбол құрамасы
Деци-

**Деци-** — Он есе кішірейгендікті көрсететін қосымша. Атауы латынның decimus — оннан бір бөлігі сөзінен шыққан. 1795 жылы ресми түрде қабылданды, бірақ бұл қосымша оған дейін де кеңінен қолданылды.  Белгілеу: қазақ «д», халықаралық «d». Көбінесе ұзындықты (дециметр), дыбыс қаттылығын (децибел) өлшеу үшін қолданылады. 

## Мысалы
* 1 дециметр = 0,1 м = 10 см

## Тағы қараңыз
* Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі
* Дециметр

## Дереккөздер

Санат:СИ қосымшалары
Гекто-

**Гекто-** — жүз есе көбейтілгендікті көрсететін қосымша. Атауы гректің ἑκατόν — жүз сөзінен шыққан. Бұл қосымша 1795 жылы метрлік шаралардың енгізілуі кезінде Ван-Свинденнің ұсынысы бойынша ресми түрде қабылданды. Ал СИ қосымшасы ретінде 1960 жылы XI Салмақтар мен шаралар бойынша бас конференцияда қабылданды. Белгілеу: қазақ «г», халықаралық «h».

## Негізгі қолданылуы
* 1 гектар = 100 ар — ауыл шаруашылығында қолданылады;
* гектопаскаль — метеорологияда ауа қысымын өлшейді;
* гектолитр — ауыл шаруашылығында шарап пен сүт көлемін өлшейді;
* гектометр — электромагниттік сәулеленудегі толқын ұзындығының ауқымын көрсету үшін қолданылады (гектометриялық толқындар).

Сонымен қоса зениттік артиллерияда қашықтықты гектометрлермен өлшейді.

## Тағы қараңыз
* Өлшем бірліктерінің халықаралық жүйесі
* Гектар

## Басқа сілтемелер
Физикалық шамалар мен олардың бірліктер жүйесі

## Дереккөздер

Санат:СИ қосымшалары
Шәкәрім университеті

**Шәкәрім университеті** — Семей қаласында орналасқан жоғарғы оқу орны. 1995 жылы педагогикалық, зоотехникалық-малдәрігерлік, технологиялық инститтутардың бірігуінен құрылды. Қазақтың ойшыл-ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлының аты берілген.

## Университет тарихы
Шәкәрім университеті 1995 жылы педагогикалық, зоотехникалық-мал дәрігерлік, технологиялық университтерін біріктіру нәтижесінде құрылды. Бүгінгі таңда университет жоғарыда аталған бойынша ұзақ және бай тарихын дәріптеуде.

Семей педагогикалық институты еліміздің ең көне білім ордаларының бірі болып есептеледі. Іргетасы 1934 жылы қаланған. Ал Семейлік зоотехникалық институты 1952 жылы ашылса, Семей технологиялық институтының тарихы 1963 жылдан бастау алады.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің 1995 жылғы 13 қарашадағы және Қазақстан Республикасы Білім министрлігінің 1995 жылғы 1 ақпандағы № 304 бұйрығымен үш жоғары оқу орнының (педагогикалық, зоотехникалық-мал дәрігерлік және технологиялық) бірігуі негізінде Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті құрылған.

thumb|right|250px|Университет кіреберісіндегі жазу
1999 жылғы 22 тамыздағы Қазақстан Республикасы Үкіметінің № 1436 қаулысымен Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті деп атауын өзгертті.

ҚР Білім және ғылым министрлігінің 2000 жылғы 14 ақпандағы № 129 бұйрығы және Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2000 жылғы 15 ақпандағы қаулысы негізінде ЖОО құрамына бұрынғы Мемлекеттік қаржы институты кірді.

2004 жылдың ақпан айында Семей мемлекеттік педагогикалық институты жеке ЖОО ретінде бөлінген еді. Алайда 2013 жылы Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті мен Семей мемлекеттік педагогикалық институты біріктіріліп, Семей қаласының Шәкәрім атындағы Мемлекеттік университеті болып құрылды.

Шәкәрім Университеті кең сұранысқа ие әлеуметтік-гуманитарлық, жаратылыстану, техникалық, ауыл шаруашылық ғылымдары, бизнес және құқық бойынша көп деңгейлі мамандарды дайындайды. Мамандықтар салаларында қырықтан артық бакалавриат, бірнеше жоғары арнайы білім беру, отызға жуық  магистратура мамандықтары, бес мамандықтардар бойынша  докторанттарды дайындайды.

Университет Ресей, Германия, Беларусь Республикасы, АҚШ, Жапония, Ұлыбритания, Қытай, Венгрия, Түркия, Польша, Словения, Балтық жағалауы, Украина, Қырғызстан елдерінің жоғарғы оқу орындарымен тығыз байланыста. Академиялық ұтқырлық бағдарламалары аясында Университет оқытушылары мен студенттер АҚШ-та, Венгрия, Польша, Түркия, Чехия, Оңтүстік Корея елдерінде білім алуда.

Университеттің белсенді студенттері өз шығармашылық қабілеттерін “Конгресс”, “Парасат”, дебат клубтарында, “Enactus”,Қазақстан студенттер альянсында, сән студиясында және басқа да жастар ұйымдарында жүзеге асыра алады.

## Факультеттер
* Филология факультеті
* Ветеринария және агроменеджмент факультеті
* Жаратылыстану-математика факультеті
* Инженерлік-технологиялық факультеті
* Гуманитарлық-экономика факультеті

## Дереккөздер

Санат:Семей жоғарғы оқу орындары
Санат:1995 жылы құрылған оқу орындары
Санат:Қазақстан университеттері
Қозы жасы

**Қозы жасы** - ұл бала 10 жасқа толған соң, оған қозы бақтырған. Сондықтан осы жасты "қозы жасы" деп атаған. Бұл - еңбекке баулудың алғашқы басқышы. Бала еңбектің қиындығын көріп, дәмін татқан.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Кингстон университеті

**Кингстон университеті** (ағыл. *Kingston University*) — Лондонның оңтүстік-батыс бөлігінің Кингстон-апон-Темздегі Ұлыбритания университеті. Университет өнер, дизайн, сән, ғылым, технология және бизнес саласында маманданған. 1899 жылы Кингстон техникалық институты болып құрылған. 1992 жылы университет статусын алған. 

Университеттің Кингстон және Рохамптон қалаларында орналасқан төрт кампусы бар. Кингстон университеті МВА ассоциациясының, Еуропалық университеттер ассоциациясы және Ынтымақтастық университеттер қауымдастығының мүшесі.

Факультеттер:
*Art & Design
*Arts & Social Sciences
*Computer Information Systems & Mathematics
*Teaching
*Research
*Engineering
*Health & Social Care Sciences
*Science

Санат:1899 жылы құрылған оқу орындары
Санат:Англия университеттері
Санат:Кингстон-апон-Темс корольдік боросы
Николай Николаевич Крюков

**Николай Николаевич Крюков** (1908-1961) — орыс және кеңес композиторы, дыбыс режиссері.

## Өмірбаяны
С.Н. Василенко және А.В. Александровтың композиция классы бойынша Мәскеу облыстық музыкалық техникумын бітірген (1932).

1929-1930 жылдары — ВЛКСМ-ның аудандық үйі музыкалық курстарының көркем жетекшісі. 

1930-1931 жылдары — Бүкілкеңестік радионың редакторы. 

1931 жылдан — "Мосфильм" киностудиясының музыкалық жетекшісі. 

Кинода алғаш рет 1932 жылы түсті («Дела и люди» фильмі, В. Шебалин мен С. Германовпен бірге).

1948-1953 жылдары — КСРО музфондының басқарма төрағасы.

## Фильмографиясы
### Композитор ретінде
*1925 -  *[[Потемкин броненосецы]]*
*1932 -  *[[Істер мен адамдар]]*
*1932 -  *[[Әсем өмір]]*
*1933 -  *[[Өлім конвейері]]*
*1933 -  *[[Екі теңізге қарсы]]*
*1935 -  *[[Кішкентай станцияның соңы]]*
*1935 -  *[[Ұшқыштар]]*
*1935 -  *[[Қоршауда қалу жағдайы]]*
*1936 -  *[[Париж таңдары]]*
*1936 -  *[[Біз Кронштадттанбыз]]*
*1936 -  *[[Жеңімпаздар ұрпағы]]*
*1937 -  *[[Кеңестер мемлекеті]]*
*1938 -  *[[Бакулықтар]]*
*1938 -  *[[Теңіз бекеті]]*
*1938 -  *[[Оппенгеймнің отбасы]]*
*1939 -  *[[Қуаныш іздеу кезінде]]*
*1939 -  *[[Ленин 1918 жылда]]*
*1939 -  *[[Тастанды]]*
*1940 -  *[[Өмір заңы]]*
*1940 -  *[[20 жылдағы кино]]*
*1941 -  *[[№ 1 әскери киножинақ]]*
*1941 -  *[[№ 3 әскери киножинақ]]*
*1941 -  *[[№ 6 әскери киножинақ]]*
*1941 -  *[[Алғашқы атты әскер]]*
*1942 -  *[[№ 10 әскери киножинақ]]*
*1942 -  *[[№ 12 әскери киножинақ]]*
*1942 -  *[[Царицыно қорғанысы]]*
*1942 -  *[[Біздің қаланың жігіті]]*
*1942 -  *[[Сүйкімді бала]]*
*1942 -  *[[Қанішерлер жолға шықты]]*
*1942 -  *[[Алып туралы ән]]*
*1943 -  *[[Мені күт]]*
*1944 -  *[[Күндер мен түндер]]*
*1944 -  *[[Туған дала]]*
*1944 -  *[[Мерейтой]]*
*1945 -  *[[Кінәсіз кінәлілер]]*
*1946 -  *[[Адмирал Нахимов]]*
*1946 -  *[[Варяг крейсері]]*
*1946 -  *[[Біздің жүрек]]*
*1947 -  *[[Миклухо-Маклай]]*
*1947 -  *[[Сібір жері туралы аңыз]]*
*1948 -  *[[Нағыз адам туралы хикаят]]*
*1948 -  *[[Үш кездесу]]*
*1950 -  *[[Мәскеуден жырақ]]*
*1951 -  *[[Үлкен концерт]]*
*1952 -  *[[Жамбыл (фильм)|Жамбыл]]*
*1954 -  *[[Шипканың батыры]]*
*1955 -  *[[Жол]]*
*1955 -  *[[Ұшқалақ]]*
*1956 -  *[[Атақ қуып]]*
*1956 -  *[[Пролог]]*
*1956 -  *[[Қырық бірінші]]*
*1957 -  *[[Қайталанбайтын көктем]]*
*1957 -  *[[Жалынды версталар]]*
*1958 -  *[[Есуас]]*
*1958 -  *[[Қызыл жапырақтар]]*
*1958 -  *[[Қиын бақыт]]*
*1958 -  *[[Біз Жетісуданбыз]]*
*1959 -  *[[Бір сапта]]*
*1959 -  *[[Жіберілмеген хат]]*
*1959 -  *[[Құтқарылған ұрпақ]]*
*1960 -  *[[Тянь-Шаньның қызы]]*
*1960 -  *[[Ғасыр құрдасы]]*
*1960 -  *[[Нан мен раушандар]]*
*1961 -  *[[Жастық шақ туралы әңгімелер]]*

## Марапаттары
1947 — Сталин премиясы (I дәрежелі, "Адмирал Нахимов" фильмі) 

1948 — Сталин премиясы ("Сказание о земле Сибирской" фильмі).

## Дереккөздер

Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері