open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баспалап тығыздау

**Баспалап тығыздау** (Уплотнение прессованием) — қорамажәшікке салынған қорамалау материалдарын белгілі бір күшпен вертикаль бағытта баспақпен баспалап тығыздау.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бөгеуілге орнықтылық потенциалы

**Бөгеуілге орнықтылық потенциалы** (Потенциальная
помехо-устойчивость). Хабарларды
тарату кезіндегі бөгеуілге орнықтылық бір-бірімен байланысқан көп
нөрселердің әрекеттерімен анықталады. Оларға кіретіндер: хабар мәліметтерінің жеткіліктігі; кодалау
әдістері, тасушы сигнал қасиеті,
модуляциялау түрі, арналардағы бөгеуілдер өтетін және қабылданатын
сигналдар уақытының бұзылуы,
сигналдарды модуляциядан немесе
кодадан шығару әдістері, тағы басқалар. Осылардың бәрін ескеріп,
мәселені бірден шешу өте қиын, тіпті
мүмкін емес. Сондықтан бөгеуілге
орнықтылықты анықтау мәселесін
біртіндеп кезекпен шешуге болады.

Бөгеуілге орнықгылық теориясының кеңірек қаральш шешілген түрі —
хабардың, сигналдың алғашқы түрі
және арнамен таратылып берілу
жағдайы белгілі сигнадды ең қолайлы,
ең үйлесімді түрде қабылдау теориясы.
Хабар көзінің қасиеті, сипаттары
белгілі, кодалау мен модуляңиялау
өдістері берілген және байланыс
арнасының математикалық үлгісі де
берілген деп алып, оны қабылдаудағы
ең қолайлы әрі сапалы модуляциядан шығаруды анықтау мәселесін ең
бірінші рет 1946 жылы көрнекті
ғалым В.А. Котельников қойған.
Осылай қойылған мәселе сапалық
символдық дұрыс қабылдану ықтималдығымен бағаланған.

Берілген модуляциядан шығару
түріндегі осы ықтималдықтың ең
жоғарғы шегін В.А. Котельников
бөгеуілге орнықтылық потенциалы
немесе бөгеуілге орнықтылықтың ең
жоғаргы мүмкіндік иіегі деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Потенциалдық бедер

**Потенциалдық бедер** - Заттың (объектінің) әрбір бөлшегінен шағылған жарық ағыны оптикалық жүйе (линзалар) арқылы фотокатод бетіне қарқындылығы жоғары жарық ағыны
түскенде фотокатод бетінен көбірек,
ал қарқындылығы төмен жарық
ағыны түскенде азырақ электрондар
ұшып шығады. Нәтижесінде фотокатод бетінде объект бетінің жарықтылығына сәйкес потенциалдық бедер
пайда болады. Ол бедер электрондық
сәуле арқылы бейнесигналға өзгертіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Айман — Шолпан (мақала)

**«Айман — Шолпан»** — Мұхтар Әуезовтің мақаласы.

Әуезов «Айман — Шолпан» жырын терең зерттеп, әрі драма желісін пайдаланған. «*[[Қазақ халқының эпосы мен фольклоры]]*» деген көлемді зерттеуінде ол «Айман — Шолпанға» да сипаттама берген. 
*Біріншіден, бұл дастанды шығарушының аты-жөні мәлім емес, жыр көп уақыт ел арасында ауызша айтылып, таралып келген. Демек шығарманың әуел бастағы нұсқасы екшеліп, өңделе түскен деген сөз. 
*Екіншіден, «Айман — Шолпан» қаһармандарының кейбіреулері (Көтібар, Есетт. б.) тарихта белгілі адамдар болғанына қарағанда жырдың шығу межесі өткен ғасырдың орта тұсы деп шамалауға келеді. 
*Үшіншіден, жырдың көркемдік кестесінде классикалық эпосқа тән әсірелеулер аз, оның есесіне қазақ  елі тұрмысының реалистік суреттері басым. Жырда қазақ қоғамының ішіндегі бірсыпыра қайшылықтар көрініс береді. Соның бірі - ру шонжарлары арасындағы бақкүндестік, бәсекелестік. Маман бай мен Көтібар батырдың өзара ерегісі «Кім мықты» дейтін өркөкірек мінезден туады. Осы ерегіс үстінде «жеңген» Көтібар батырдың кейіннен өзі жар етпек болған Айманға қолы жетпей, күлкілі халге ұшырасуы жалаң батырлықтың дәурені өткенін аңғартады.

Жырда көтерілген тағы да бір күрделі нәрсе - әйел теңдігін, бас бостандығын құрметтеу мәселесіне саяды. Айманның өз басын және сіңлісі Шолпанды өктемдік зорлығынан құтқару жолындағы айла-әрекеттері дастанның тартыстық желісін құрайды. «Айман - Шолпанда» қаһармандардың мінез-құлқы, көңіл күйлері, өзара қарым-қатынасы нанымды бейнеленген. Ақырында Айманның Көтібар зорлығынан құтылуы қазақ қоғамында адам құқы туралы жаңа ұғымдар мен дүниетанымдардың бірте-бірте бел ала бастағанын байқатады. Басы қаһарлы, адуын басталған әрекеттердің ақыры бейбіт шешіммен аяқталады. Өзін алпауыт сезінген Көтібарлар жастар тағдырын баса-көктеп шешуге дәрменсіз екенін мойындайды. Жырда ақылды, сұлу қыз Айманның айлалы, парасатты әрекеттері сенімді ашылады, Айман бейнесі шыншыл, тартымды бейне болып шығады. Қара күшке сүйенген өжет Көтібар әрекеттері ерлік емес, есерлік екені мәлім болады. Дастандағы осы ахуалды суреткер Әуезов жақсы аңғарып, «Айман - Шолпан» фабуласының негізінде комедия жазды, ол шығармамен 1934 жылы қазақтың музыкалық театры өз сахнасының шымылдығын ашты.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Қазақ әдебиеті
Санат:Қазақ жырлары
Абсолют ұзару

**Абсолют ұзару** (Удлинения абсолютные) — деформациядан кейінгі ұзындық пен деформацияға дейінгі ұзындықтардың айырмашылығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жамбас қуысы

**Жамбас қуысы** (тазовая полость); (cavum pelvis; лат. cavum — қуыс, pelvis — жамбас) — жамбас астауындағы қуыс.

Жамбас қуысының төбесін құйымшақ және бірінші құйрық омыртқалар, екі бүйірі мен түбін жамбас сүйектері құрайды. Аталмыш қуысты түзуге сүйектермен қатар, аталған сүйектердің бұлшықеттері мен байламдары және сыртындағы тері жабыны қатысады. Жамбас қуысында ас (азық) қорыту, зәр бөлу, жыныс мүшелерінің соңғы бөлімдері орналасады. Құрсақ қуысы мен жамбас қуысының алдыңғы бөлігінің ішкі бетін сірлі қабық - ішперде (peritoneum) астарлайды. Кұрсақ пен жамбас қуыстары  қабырғаларының және ішкі астарлайтын ішперденің сыртқы бөлігін — қабырғалық немесе париетальды ішперде (peritoneum parietale), ал дене қуыстарындағы ішкі мүшелерді сыртынан қаптап жатқан оның бөлігін висцеральды ішперде (peritoneum viscerale) деп атайды. Аталған ішперде бөліктерінің аралығында саңылау тәрізді ішперде неме¬се перитонеальды сірлі қуыс (cavum peritonei), ал оның ішінде сірлі сұйық болады.

## Дереккөздер

Санат:Адам анатомиясы
Магниттік шалаөткізгіштер

**Магниттік шалаөткізгіштер** — магниттік қасиеттері шалаөткізгіштер қасиеттерімен қатар байқалатын заттар. Қолдануы бойынша Магниттік шалаөткізгіштерге заряд тасымалдаушылардың қозғалғыпггығы жоғары (10м/Вс-тен кем емес) 3 -  {d}  элементтердің қос халькогенидтері (HgCr2X4, CdCr2 Х4 және басқалар, мүндағы x-Se,S), қарапайым халькогенидтер және 4f сирек жер элементтері (EuO, EuS, EuSe және басқалары), кейбір қосылыстар, мысалы, CaCu3Mu4O12 жатады. Магниттік шалаөткізгіштердің негізінде магниттік өрістермен басқарылатын Ш-аспаптар, мысалы, басқарылатын Магниттік шалаөткізгіштер құрылымдар мен Магниттік шалаөткізгіштертегі күшті фотомагнетизм негізінде жүмыс істейтін кванттық қабылдағыштар мен жад элементгері жасалган.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Баспалау

нобай|
**Баспалау** () — тесік арқылы (ұяқалып) тұйық көлемнен (контейнер) металды сығымдау.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Иллювийлік горизонт, жинақтауыш горизонт

**Иллювийлік горизонт, жинақтауыш горизонт**  — біраз тереңдікте *(әдетте, жер бетінен ондаған см-дей)* гумус, тұнба, карбонаттар, гипстер және жоғары горизонттан сіңген басқа заттар келіп жиналатын топырақ горизонты. Өте тығыз, су сіңіргіштігі аз болады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Абсолюттік деформация

**Абсолюттік деформация** (Деформация абсолютная) — қандай да бір сызықтық өлшемнің, қима ауданының немесе деформацияланатын денеде айқындалған элементтің шекаралық бет бөлігінің бұрыштық өлшемінің абсолюттік өзгерісін сипаттайтын деформация.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бөгеуілден қорғанушылық , бөгеуілге орнықтылық

**Бөгеуілден қорғанушылық , бөгеуілге орнықтылық** (Помехозащищенность, помехоустойчивость; Jam — protution, jam —
resistance). Радиостанциялардың
бөгеуілдер әсері бар жағдайда тұрақты жұмыс істеу қасиеті. Бөгеуілге
орнықтылық пайдалы сигнал мен
бөгеуілдердің арасындағы айырмашылықтарды қолдануга негізделген,
ол сигналды іріктеудің бір немесе
бірнеше түрлерін пайдалану арқылы
мүмкін болады. Антеннаның бағытталу диаграммасында бөгеуілдер көзіне бағытталған провал қалыптасатын кездегі кеңістіктік іріктелу аса
эффективті болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Дефлектор (Оптоэлектроникада)

**Дефлектор (Оптоэлектроникада)**
( — ауытқытамын) — оптикалық
cәулеленудің кеңістікте таралу
бағытын берілген заң бойынша өзгертуге арналған құрылғы.

## Оптоэлектрондық дефлектор
Оптоэлектрондық дефлекторда сәуленің таралу бағыты сұйық және қатты орталарда жарық сәулесі, электрлік акустика, магнит өрісі әсерінен жүретін физикалық құбылыстар арқылы басқарылады. Оптоэлектрондық дефлекторлар жарық
сәулесін бір координата немесе екі
координата бойынша ауытқыта алады.

## Аналогті дефлектор
Аналогті дефлектор басқарушы сигналға сөйкес жарық сәулесінің үздіксіз, ретті
оптикалық сканирленуін қамтамасыз
етеді.

## Дискреттік дефлектор
Дискреттік дефлектор оптикалық
сәулелену бағытын басқарушы сигналға сәйкес кез келген бағытта өзгертеді

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Инвар лента

**Инвар лента**  - ұзындығы 6,8 м немесе 12 м-лік базистер немесе полигонометрия қабырғаларының ұзындықтарын өлшеуге қолданылатын жіңішке сым.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Пошта байланысы

**Пошта байланысы**  — байланыстың бір түрі.
Адресаттарға жазба хат-хабарлардың,
пошталық ашық хаттардың, мерзімді
басылымдардың, сәлемдемелердің,
бандерольдердің, ақша аударымдарының жеткізілуін қамтамасыз
етеді. Жалпы почтамтты, пошталық
байланыс тораптары мен бөлімшелерін, олар жіберетін пошта жөнел-тілімдерін (мерзімді басылымдарын,
жазбаша хат-хабарларды, сәлемдемелерді **пошта** деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бөгеуілсіз арна

**Бөгеуілсіз арна** (Канал без
помех; noiseless channel) — жүйенің
сипаттамасын қарастыратын гаустық
бөлінуі бар шуылдың идеалды арна
үлгісі. Идеалды арна өз кезегінде,
шарттары тең болған жағдайда, салыстырылатын түрлі алгоритмдерді кодалау, сығу және ақпарат өндеу жұмыстарын атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Инверсиялық мореналық конустар

**Инверсиялық мореналық конустар**  - қайталап шөккен моренадан түзілген конус (шошақ) немесе күмбез тәріздес төбелерден тұратын бедердің аккумуляциялық мұздықтық пішіндері.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Вокзал ғимараты

**Вокзал ғимараты** - сәулет өнері ескерткіші. Темір станциясында 1901—05 жылы Орынбор—Ташкент темір жолын салған кезде тұрғызылған. "Кірпіш" сәулет өнері стилімен іргетасқа кірпіш өріліп, темір шатырмен жабылған бір қабатты ғимарат. Төбесі төрт жағына еңістетіле жабылған.  Жоспары "Г" тәрізді бірнеше бөлмелерді қамтитын бұл кешенді екі негізгі бөлікке бөлуге болады. Бас қасбеті ассимметрия үйлесімде. Күту залы қасбеті бойынша ризалитпен арка-терезелер арқылы бөлінеді де, шатыр астындағы жиек қабырғаға жалғасады. Негізгі кірер есікке ағаш террасалар бекітілген. Қасбет әшекейіне кірпішті қалаудың түрлі тәсілдері қолданылған. Жиек қабырғасы мен ғимараттың бұрыштары негізгі қабырғалардан сәл шығарылған. Олардың кірпіштерінің кеуектеп қалануы ескерткішке ерекше әсемдік береді.
## Дереккөздер


Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Нұртаза Алдабергенов

**Нұртаза Алдабергенов** (20.11.1947 жылы туған, Арыс қаласы) - археолог, ғалым. 1970 жылы Ташкент мемлекеттік университетін, 1983 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын бітірген. 1970—1971 жылы ауданы оқу бөлімінде одіскер, 1971 — 73 жылы респ. ғыл.-реставрация шеберханасында археолог, 1973-2004 жылы КазМУ-де оқытушы, аға оқытушы болды. 2004 жылдан Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің директоры. Оңтүстік Туркіменстан археологиялық экспедициясы, Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы, Еділ бойы археологиялық экспедициясы, Кеш археологиялық экспедициясы жұмыстарына қатысқан. ҚазмУ археологиялық экспедициясының тобын ұзақ жылдар басқарып, бұрын белгісіз болып келген оннан аса қала жұрттарын анықтаған. Ортағасырлық қала мәдениеті мәселелерін талдаған, 1 фотоальбомның (Түркия), 30-дан аса ғылыми мақаланың, 26 ғылыми есептің, 12 оқулық пен оку бағдарламаларының авторы. "Қазақстан", "Түркістан", "Тараз", т.б. энциклопедияларға ғылыми-танымдық 70 шақты мақалалар жариялаған. Сырдария алқабындағы қалалар мен Шу, Талас алқабындағы ортағасырлық қалалардың өзара мәдени- экономикалық байланыстарын зерттеген. Көптомдық "Қазақстан. Ұлттық энциклопедия" басылымының ғылыми кеңесшісі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Пошта маркасы

[thumb|[Қазақстан бенди құрамасы]]
**Пошта маркасы**  — пошталық жөнелтілімдердің жіберілу, тасымалдау, табыс ету ақыларының төленгенін білдіретін белгі. Пошта мекемелері шығарады. Коллекция ретінде жинау
объектісі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Талибан

[нобай|оңға|[Ауғанстан туы|Талибанның байрағы]]
**Талибан** (кейде **тәліптер**, , мемлекеттік атауы **Ауғанстан Ислам Әмірлігі**) — Ауғанстандағы исламистік, ұлтшыл, көптеген елдерде террористік деп танылған діни-саяси қозғалыс. 1990 жылдардың екінші жартысында пайда болған, 1996 жылдан 2001 жылға дейін елдің төрттен үш бөлігін басқарды, американдық басқыншылықтан кейін құлатылды. 2021 жылы 15 тамызда Кабулды қайтарып алды, және содан бері Ауғанстанның билігінде. Алайда оның үкіметін ешбір ел мойындамайды. Талибан үкіметі Ауғанстандағы адам құқықтарын, соның ішінде әйелдер мен қыздардың жұмыс істеу және білім алу құқығын шектейді деп сынға алынды.

Талибан — 2005 жылдан бері Қазақстан Жоғарғы Соты шешімімен елде тыйым салынған, және террористік ұйым болып танылатын қозғалыс. Алайда оған қарамастан Қазақстан мен Ауғанстан Исламдық әмірлігі арасында байланыс және сауда жалғасуда.

## Дереккөздер


Санат:ТалибанСанат:Ауғанстан тарихы
Санат:Исламдық террористік ұйымдар
Санат:Радикалды ұйымдар
Инверсиялық бедер

**Инверсиялық бедер** — пішіндері геологиялық құрылымдарға қарама-қарсы болатын эрозиялық-денудациялық бедер (мыс., тау жоталары орналасқан орны бойынша синклинальдарға, ал аңғарлар антиклинальдарға сәйкес келеді).
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Дефлекция

**Дефлекция** — таралу ортасының сыну көрсеткіші бірдей болмағандықтан, оптикалық сәуле шығарудың түзу сызықты ауытқуы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Автоген

**Автоген** (  ) — затқа тән табиғи құбылысты атау үшін қолданылатын күрделі сөз. Кейбір газдардың ауада мол жылу бөліп жануы негізінде пайда болған пісірудің бастапқы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сенсорлы карта

**Сенсорлы карта** (сенсорная карт; sensitive map — а) жер шарының картасында нақты мекендерді (мысалы , туристік саяхат маршрутын) экран бетінде көрсете алатын гипермедиалық программа мүмкіндігі. Осы мекендерден керекті біреуіне меңзерді алып барып, тышқанды шерткенімізде сол мекеннің егжей-тегжейі айқын көрінетін картасы шығады. Тағы бір рет шерткенде сол мекен жайлы түсірілген фильм көрсетіле бастайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бөгеуіш сүзгі

**Бөгеуіш сүзгі** (Заграждающий фильтр) — белгілі жиілік жолағында
жатқан сигналдарды басып тастап,
өткізбей, жиіліктері осы жолақтың
сыртында жататын сигналдарды өткізетін пассивті немесе активті сүзгі.
Пассивті Б.с. пассивті элементтерден
(L,R,Q құралады, ал активті Б.с-нің
негізгі бөлігі ретінде операциялық
күшейткіш алынады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Проекциялық электрондық-сәулелік құралдар

**Проекциялық электрондық-сәулелік құралдар**  — теледидарлық бейнені кинескоп экранында ғана емес, өлшемі
үлкен арнайы экрандарда көрсетуге
арналған электрондық-сәулелік
құрал. Мұнда бейне түрлі оптикалық
және электрондық құрылғылар
арқылы ауданы бірнеше шаршы метр
болатын арнайы экранға проекцияланады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бөгеуші кедергі

**Бөгеуші кедергі** (Заградительная помеха; barrage jamming).
Басылатын станцияның жиіліктерінің жұмыс жолағынан өте кеңірек
жиілік жолағында сәулеленетін бөгеуіл. Бөгеуші кедергі жиіліктердің бүкіл
жұмыс диапазонын жабады және
жеткілікті қуат бар кезде жұмыс істейтін барлық байланыс құрылғыларын
баса алады. Бөгеуші кедергі ретінде,
әдетте, біркелкі спектрі бар шуыл немесе жиілік бойынша қайта құрылатын таржолақты бөгеуіл қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ингрессиялық жағалар

**Ингрессиялық жағалар** - ингрессияның нәтижесінде түзілген, жаға сызықтары тілімденген теңіздер мен көлдердің жағалары. Ингрессиялық жағаларды 
* фьордтық, 
* шхерлік (гляциальды генезис), 
* риас типтік жағалар, 
* лимандық жағалар (флювийлік), 
* аралдық жағалар (эолдық), 
* далмациялық жаға (құрылымдық-денудациялық) және т.б. деп бөледі. 
## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Гийас ад-Дин әл-Женди

**Гийас ад-Дин әл-Женди**, *Гийас ад-Дин Әбу-л-Мадж Мухаммад ибн ол-Хасан ибн Ибраһим* (туған, өлген жылы белгісіз, Жент қаласы) — ақын.

Алғашқы білімін Жентте алған. Сонан соң Хорезм өлкесінің бас шаһары Үргеніште (Джурджанда) білімін толықтырған. Әдебиет пен тарих, тіл мен фиқһ секілді ғылым салаларын терең меңгерген Гийас ад-Дин әл-Женди кейін туған қаласына қайта оралған. Ол оқымысты ақындар санатына жақын болған. Ибн әл-Фуати оны "тамаша ақындардың бірі еді, өлеңдері де ғажайып" деп келіп,  деген жыр үзіндісін келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Жентте туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Үргеніш тұлғалары
Автогенді пісіру

**Автогенді пісіру** (Сварка автогенная) — газ жалынымен пісіру процесі.

Жалын қалыпты, тотығу немесе тотықсыздану болуы мүмкін, ол оттегінің мөлшерімен реттеледі. Негізгі металдың құрамына байланысты толтырғыш шыбықтардың құрамы таңдалады; ал негізгі металдың қалыңдығына байланысты — диаметрі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ингрессиялық теңіз

**Ингрессиялық теңіз**  - материктік жазықтардың аласарған бөліктерін басып калған теңіз.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Аққасқа

**«Аққасқа»**, Әуезовтің аударма әңгімесі. А. Чеховтың 1955-57 жылдары қазақ тілінде жарық көрген 3 томдық таңдамалы шығармалар жинағының 2-томында, 1979 жылы шыққан 2 томдық таңдамалысының 2-томында жарияланған. Сонан соң Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 14-томына енгізілген (*[[1983]], 156-191-беттер*). Шығармада үш бөлтірігіне жемтік іздеген қаншық қасқырдың - жол бойындағы жалғыз үй қыстауда тұратын күзетші шалдың қорасына тусіп, қараңғы қарбаласта сасқлақтағаннан қозы орнына күшік алып қашқан хикаясы әңгімеленеді. Өзі аш әрі дімкәс, кәрі қаншықтың қатерлі жорықтан жолы болмай, ызалы қайтқан күйі мен дала тағысының тіршілігінен мүлде бейхабар асыранды үй күшігінің аң қаулығы арасындағы психологиялық кереғарлық тартымды суреттелген. Әңгіме аш қасқыр, аңғал күшік және парықсыз шал арасындағы осындай түйсік алалығын суреттейтін жеңіл мысқылға құрылған. Жалпы аудармашы автордың түпнұсқадағы идеясын, шығарманың мазмұнын бұзбай, көркем тәржімалаған.  Басылымдардағы аударма мәтінінде өзгеріс жоқ. Жалғыз-ақ 1958 жылы шыққан томдағы: *«Аңға бару үшін аш қасқыр орнынан тұрды»* деген алғашқы сөйлем кейінгі екі басылымда: *«Аш қасқыр аңға бару үшін орнынан тұрды»* деп өзгертілген, сөздердің орны ауыстырылған.

## Дереккөздер
Коаксиал кабель

**Коаксиал кабель** — байланыс желілерінде сигналдар таратуға арналған диэлектрлік оқшаулағышы бар ішкі және экран түріндегі сыртқы өткізгіштерден тұратын кабель. Полимерлік қорғаныш қабығымен қапталған.

Коаксиалды кабель изоляциямен қапталған кабельдің ортасында орналасқан қатты жез сымнан  тұрады. Ұсақ жез сетка сияқты безендірілген цилиндрлік изоляциямен қапталған. Ол сыртқы изоляциялық қапташаман қапталған кабель . Коаксиалды кабельдің арнайы экрандалған типі кабельге жоғарғы жіберу жолын қамтамасыз етеді. Қазіргі кездегі кабельді 1ГГц жіберу жолы бар. Коаксиалды кабель телефон жүйесінде қолданған, бірақ қазіргі күнде осы оптоталшықты  кабельдермен алмастырылған. Бірақта коаксиалды кабельді телевидения жүйесінде және кейбір аумақтық жүйелерде кең ауқымда қолданылады.

## Тарихы
* 1894 жылы ― Никола Тесла айнымалы тоқтар үшiн электр өткiзгiшiн патенттады (№514167).
* 1929 жылы — Ллойд Эспеншид және Герман Эффельсi бiрiншi қазiргi коаксиалды кабелдердi патенттады.
* 1936 жылы — AT&T эксперименталдi коаксиалды теледидар  беру кабелін  Филадельфиясы және Нью-Йорк аралығында құрастырды.
* 1936 жылы — Коаксиалды кабель бойынша бiрiншi телехабар.
* 1941 жылы — АҚШ-та L1дiң бiрiншi коммерциялық қолдану жүйесi.
* 1956 жылы — Бiрiншi атлантикалық коаксиалды жол салынған, TAT-1.

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Санат:Желі кабельдері
Протекторлық қорғағыш

**Протекторлық қорғағыш** - Потенциалы
аз анодтық жердегі кабель қабығын
тотығудан қорғау үшін оған (кабельге) изоляцияланған сым арқылы
жерге қарағанда потенциалы теріс
таңбалы болатын электрод қосады.
Тотығудан қорғаудың мұндай әдісін
"протекторлық қорғау" деп атайды.
Протекторлық қорғаудың мәнісі
анодтық жерде жатқан кабельге
изоляцияланған сым арқылы төмен
потенциалды электрод қосу. Сонда
электрод анодтың рөлін атқарып, ол
арқылы ток жерге кетеді де, кабель
қабығы катод міндетін аткарып
тотығудан қорғалады.

Протекторлық
электродтан ток жерге кеткенде, ток
шығыны болып, ол бірте-бірте
азаяды. 10 килограмдық электрод
шамамен 10 жылға жарайды, содан
кейін оны ауыстыру керек. Егер
жердегі кабель біреу емес бірнешеу
болғанда, олардың әрқайсысына
жеке-жеке электрод керек.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Джозефсон эффектісі

**Джозефсон эффектісі** — екі асқын
өткізгішті бөліп тұратын диэлектриктің жұқа қабаты (Джозефсонның
түйіспесі деп аталады) арқылы асқын
өткізгішті токтың ағуы, заряд тасымалдаушылардың туннельдік етуі.
1962 ж. Джозефсон теориялық болжам жасап, 1963 ж. американдық физиктер П. Андерсон мен Дж. Рокуэлл
тәжірибе жүзінде анықтаған.

Куперлік қосақтарға біріккен өткізгіштік электрондар туннельдік
эффект салдарынан диэлектриктің
жұқа кабаты (қалыңдығы 1 мм)
арқылы өтеді. Егер осы қабат арқылы
өтетін ток белгілі бір мәннен (кризистік деп аталатын) аспаса, онда
Джозефсон түйіспесіндегі кернеу
түсуі болмайды (стационарлық Джозефсон эффектісі).
Түйіспеде критикалық токпен салыстырғанда үлкен токтардың кернеу
түсуі *U* пайда болады да, ол электромагниттік толқындарды сәулелендіреді (стационарлық емес Джозефсон эффектісі).

Джозефсон түйіспелерін және
олардың негізіндегі құрылғыларды
жасауга арналған асқын өткізгішті
материалдар ретінде қорғасын, оның
балқымалары (PbZnAl, РbВі және
т.б.), сондай-ақ ниобий қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Коаксиал магнетрон

**Коаксиал магнетрон**  — пайда болған тербелістердің жиілігін тұрақтандыру үшін анодтық блоктын маңайындағы магнетронның резонаторлық жүйесіне коаксиал жоғары сапалы көлемдік резонатор орналастырылған магнетрон. Коаксиал магнетронның импульстік қуаты бір-екі кВт-тан бірнеше МВт- қа дейін болады; жиілік ауқымы *1 — 70* ГГц.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Процессорлық деректер модулі

**Процессорлық деректер модулі** — деректер терминалдарымен, қолданбалы бағдарламалар
процессорларымен [АР] және хост-
компьютерлермен байланысу үшін
деректер тарату аппаратурасының
[DCE] RS-232C интерфейсін ұсынатын, сондай-ақ байланыс жүйесімен
қосу үшін DCP сандық байланыс
хаттамасы интерфейсімен қамтамасыз ететін құрылғы. 

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Исатай-Махамбет

**<<Исатай - Махамбет>>** - тарихи жыр. Авторы - Ығыпман Шөреков. 1925 жылы дастанның 1-бөлімі жарық көрген. Онда 1836-38 жылы Кіші жүз елінде хан-сұлтандар мен би-болыстарға қарсы Исатай, Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі суреттелген. Поэма Исатайды таныстырудан басталады, арғы- бергі ата-бабаларын тізеді, жаз жайлау, қыс қыс- тау қоныстарын атайды, батырдың кара басын сипаттайды. Ақын көтерілістің барлық оқиғаларын шетінен жіпке тізбей, шешуші кезеңдерін іріктеп алған. Жырда Махамбетке аз орын берілген, ол үш-ақ жерде көрінеді, ал Исатай образы нағыз халық көсемі тұлғасыңда, әділ, адал, ержүрек батыр, халық қамын ойлаған азамат ретінде сомдапған. Әуезов  «Әдебиет тарихы» деп аталатын зерттеу еңбегінде « Исатай - Махамбет» поэмасына зор баға берген: «өмірде анық болған оқиға көмескісіз, күңгіртсіз, айнаға түскендей, ашық түскен» деп, ел өмірі мен тірлігінің реалистікпен шынайы көрініс тапқанына сүйсіне ниет білдірген. Ұлы жазушы одан әрі: «Ақын жыры - тарихта ізі қалған жыр, анық оқиғаның дәл өзінен туған шындық, тазалыкпен айтылады» деп, жырдың нағыз тарихи туынды екенін айғақтаған.
## Тағы қараңыз
*Исатай Тайманұлы
*Исатай-Махамбет көтерілісі

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Санат:Қазақстан әдебиеті
Процессорлық порттар желісі

**Процессорлық порттар желісі** — осы порттар желісінің [ РМ] TDM (уақыт
бойынша бөлінетін мультиплексор)
құрына (шина) және төңіректік желі
[LAN] құрына тікелей қосылған жалғауыштың процессорлық элементімен басқарылатын порттар желісі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Гөр әмір

**Гөр әмір** **кесенесі** (өз. *Go'ri Amir*; парсы тілінен. **گورِ امیر** – «Әміре қабірі») — Самарқантағы Әмір Темір мазары (XV ғ.), Орта Азия архитектурасының ескерткіші. Әмір Темірдің бұйрығымен 1403—04 жылы Мұхаммед Сұлтан медресесінің оңтүстігін ала салынған. Гөр әмірдің ішкі жағы шаршыланып келген, әр қабырғасында терең текшелері (ниша) бар. Сырт көрінісі — сегіз қырлы. Негізгі кабырғаның үстіне үлкен барабан орнатқан. Араб жазуларымен, ою-өрнекпен әсемделген бұл барабанның үстінен алып күмбез орнаған. Күмбез бедерлері геометриялық өрнекпен безендірілген. 

Мазардьщ ішкі өрнектері бояуларының байлығымен, ағаштағы, темірдегі оюларыньщ нақыштылығымен (есік, терезе) көз тартады.
Гөр әмір мазарында Әмір Темірдің, оның екі үлы Шаһрух пен Мираншаһтың және немересі Үлықбектің қабірлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Айман — Шолпан операсы

**«Айман-Шолпан»**, опера. Либреттосын Әуезов, музыкасын Е. Брусиловский жазған. 

Премьерасы 1938 жылы 28 сәуірде болды. Қоюшы режиссерлары: Қ. Байсейітов пен А.Винер, дирижерлері - Н. Шкаровский мен Ф. Кузьмич, суретшісі - А. Ненашев. Басты рөлдерде  Күләш Байсейітова, X. Нұрмағамбетова, М. Ержанов, Қ. Жандарбеков т. б. ойнады. Е.Брусиловскийдің пікірі бойынша, бұл опера қазақ музыкалық комедиясын жасаудың алғашқы талпынысы еді. Әдемі либреттоға музыкасы сай келмей, көп жері ақсап жатты, созылыңқы, тартымсыз шықты. Құрылысы жағынан тұтастық, композиторлық реттілік пен айқындық жетіспеді. Сондықтан опера ғұмыры  ұзақ болмады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақша опералар
Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:1938 жылғы туындылар
Бүйірлік жиіліктер

**Бүйірлік жиіліктер** (Боковые частоты) — тасымалдаушы жиіліктің
екі жағында орналасып, модуляцияланған жиілік спектрін құрайтын
жиіліктер. Бүйірлік жиіліктер өздерінің спектрі бойынша радиотехникалық құрылғылардың қажетті
өткізу жиіліктік жолақтарын анықтайды. қ. *Амплитудалық модуляция.*

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ерте темір дәуір обасы

**Ерте темір дәуір обасы** - Қожатоғай ауылынан оңтүстік-шығыста 15 км жерде, үлкен жотаның үстінде. Обалар саны 12. Олар оңтүстік-тен солт.-ке карай тізбектеле орналаскан. Оңт-тегі екі оба топырақтан үйілсе, қалған обалар таспен үйіліп тұрғызылған. Біз обаларды оңтүстіктен- солтүстікке қарай белгіледік. №1 оба аумағы 30x30 м, биік. 1 м.

№2 оба аумағы 15x16 м, биікт. 70 см. №1 мен №2 оба арасының қашықтығы 220 м. №3 оба №2 обадан 70 м қашықтықта, кіші оба таспен қоршалған, үз. 7 м, биікт. 40 см. №4 оба №3 обадан 60 м кашыктықта көл. 6x3,50 м. келген. Бұл обаның ортасы төртбұрыш түрінде 80 см терендікте казылған. №5 оба осы обалардың ішіндегі көлемдісі, бұл оба №4 обадан 80 м қашықтықта, үш қоршаудан тұрады. Сыртқы қоршау екі қатар, тасты қырынан қалап тұрғызып, ортасын топырақпен толтырған. Қоршаудың ортасы топырак үйіліп, оның үстіне көлемі 8,80 м келген тас қоршау жасаған оба биікт. 60 см. №6 оба №5 обадан 60 м қашықықта, бұл оба топырақпен үйіліп, ортасына көл. 8 м келетін дөңгелек тас қоршау жасалған. Оба биіктігі 60 см келген.

№7 оба №6 обадан 25 м қашықтықта көл. 11 м, биікт. 80 см. Обаның ортасына көл.6 м дөңгелек етіп тас қалаған. Осы обадан 40 м жерде №8 оба бар, аумағы 25,60 м, биікт. 70 см. Бұл оба екі қатарлы тас қоршаумен дөңгелек етіп қоршалған. Қаланған екі қатар тастың арасы 70 см келген. Обаның ортасында көл. 5,60 м болатын екінші дөңгелек тас қоршау бар. ішкі қоршаудың солтүстігінде көл. 3 м келген. Есік орнына ұқсас ойық бар.

№9 оба осы обадан 36 м жерде орналасқан. Көлемі 11 м, биікт. 30 см. Обаның ортасында көлемі 7 м келген дөңгелек тас қоршау бар. №10 оба солт.-батысқа қарай сол шығыңқы орналасқан. №9 обамен арасы 19 м қашықтықта орналаскан. Көл. 9,50 м, биікт. 20 см. Обаның ортасында көл. 6,30 м келген дөңгелек тас қоршау бар. №11 оба №10 обадан 13 м қашықтықта орналасқан. Аумағы 4 м, биікт. 40 см. Бұл обаның айналасы дөңгелек етіліп тас қоршаумен қоршалған. № 12 оба № 11 обадан 20 м жерде дөңгелек пішінді болып орналасқан. Көл. 6,70 м, биікт. 40 см, ішкі жағында көл. 5,5 болатын тас қоршау бар.
## Дереккөздер


Санат:Археология
Алқақақ

**Алқақақ** — тізбектеліп жатқан қақтар тобы. Ақтөбе ауылдық округі аумағында, Қарақтау мен Сырдария өзені аралығында жатыр. Ол батыстан оңтүстік- шығысқа қарай доғаша иіліп 30—35 км-ге созылған. Қақтарға көктемде су жиналып, жаз ортасына қарай булану нотижесінде суы тартылып, тегіс тақырға айналады. Алқақақ аумағы оншақты га-ға дейін жетеді. Ертеде Сырдарияның ежелгі арналарының орны болған деген жорамал бар.
## Дереккөздер
Қойлық уездік мұсылмандар съезі

**Қойлық уездік мұсылмандар сиезі** 1918 жылдың қаңтарында болды. Сиезде Түркістан автономиясына косылу, милиция жасақтау, азық-түлікпен қамтамасыз ету т.б. мәселелер көтерілді. Сиезді Ә.Көтібаров басқарып, автономия туралы баяндама жасады.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Абдылдажан Амантұрұлы Ақматалиев

**Абдылдажан Амантұрұлы Ақматалиев** - (*[[1956]] жылы туған*), қырғыз әдебиет зерттеушісі. Филология ғылымының докторы (1991), профессор (1991), Калифорния Халықаралық ғылым, білім және индустрия академиясының академигі (1996), Халықаралық қоғамдық Айтматов академиясының президент (1996). 

1980 жылдан Әуезов шығармашылығының әдеби байланыстарын зерттей бастады. *«Ш.Айтматов және қырғыз-қазақ әдеби байланыстары»* атты монографиясында (1981) ұлы жазушының Ш. Айтматов және басқа қырғыз жазушыларының шығармашылығына тигізген ықпалын қарастырды. Әдеби байланыстардың өзара әсерінің әр түрлі формаларына талдау жасап, қырғыз және қазақ көркемсөз шеберлерінің тағдырындағы өзара шығармашылық қарым-қатынастардың мән-маңызына тоқталды. Қырғыз жазушыларының шығармашылығы туралы айта келіп, Әуезовтің «Қорғансыздың күні» әңгімесімен К. Баялиновтың *«Аджар»* атты әңгімесінің рухани байланысын атап өтті. Т. Сыдықбековтың *«Тау арасында»* романында . Әуезов шығармашылығының эпикалық дәстүрі сезілетіндігіне назар аударды. Ал Әуезовтің *«Қилы заман»* повесінің тақырыбы А. Тоқомбаевтың *«Таң алдында»* атты повесть жазуына ықпал етті. *«Манас»* эпосының толық халықтың нұсқасын жасау жолындағы рөлін ерекше атап өтті. Әуезов шығармашылығына деген ықыласқа тұрақты зейін аударып, Абдылдажан *«Түркі тілдес елдер әдебиетіндегі Әуезовтің рөлі» деген зерттеу еңбек жазды («Заман», 1997), сөйтіп ұлы жазушының шығармашылығын «өлемнің жалпы тізбегіндегі маңызды бөлік ретінде»* қарастырды (*«М. Әуезов және қырғыз әдебиеті», [[1989]]*).

## Дереккөздер


Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Академиктер
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Бұрмалану

**Бұрмалану** (Искажение; spoiling).

1. Бір-біріне жақын орналасқан,
бір желіде жұмыс істейтін және
байланыс түйініндегі электромагниттік жағдайды еріксіз нашарлататын,
бірігіп жұмыс істеу қорытындысы.

2. Байланыс жолында берілетін хабардың құрылымын қайтарымсыз
өзгерту тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Тантризм

right|250px
**Тантризм** - [санкср. тантра - орағыта айту, айла-әдіс; киелі мәтін; сиқыр] - өздерінің киелі мәтіндері ретінде тантраны танитын индуизмнің секталары мен мектептерінің жалпы атауы. Тантризмге төмендегідей қасиеттер тән: секта құрамында төмен және ең төмен касталардың басым болуы; сектада арийлік емес тайпалардың өкілдерінің кездесуі; секталардың және олардың ғұрыптарының құпиялылығы; әдет- ғұрыптардың йогалық тәжірибемен байланыстылығы; брахмандық рәсімдермен және мораль ережелерімен шектелмеу.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Индикациялық карталар

**Индикациялық карталар**  - тікелей зерттеуге болмайтын немесе тікелей зерттеуге қиын, бірақ индикатор-құбылыстармен өзара тығыз байланысты баска құбылыстарға болжам жасау үшін маңызды географиялық индикатор-құбылыстарды бейнелейтін карталар. Мысалы, өсімдіктердің Индикациялық карталары пайдалы қазбалар орындарын болжауға, грунт суларының қабаттарын табу үшін пайдаланылады. Зоогеографиялық индикациялық карталар аурулардың таралуының әлеуеттік ареалдарын табуға және т.б. қояданылады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бұрыштық модуляция

**Бұрыштық модуляция** -
(Угловая модуляция; angle modulation).
Радиосигналдың бұрыштық параметрлері (жиілік және фаза) кіріс
модуляциялайтын сигнал амплитудасына пропорционал өзгеретін аналоги модуляция өдісі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Диапазондық антенна

**Диапазондық антенна** — құрылымын
өзгертпестен жиіліктің кең диапазонында пайдаланғанда, негізгі параметрлерін берілген шамадан тыс өзгертпейтін антенналар. Декаметрлік
және одан да қысқа толқындарда
диапазондық антенналар қатарына
Надененко диполі, ромбалық антенна, спиральдық антенна, қума толқын антеннасы, логопериодтық антенна және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Антенналар
Исмаили Мирзакалон

**Исмаили Мирзакалон**(1908-өлген жылы белгісіз)- өзбек жазушысы, аудармашы. 1946 жылы Әуезовтің «Абай жолы» романының «Татьянаның қырдағы әні» бөлімін өзбек тіліне тәржімалады. Қазақ жазушысымен студент болған кезінде бірінші рет кездесіп, әңгімесін естігеннен кейін алған әсерлері туралы жазған естелігінде («Мұхтар Әуезов туралы естелік». - «Узбекистан маданияти» газеті, 1979, 18 маусым) ұлы жазушының жастарға айтқан ақыл-кеңесі, ақ жарқын мінезі, карапайымдылығы мен кішіпейілділігі туралы ой түйеді. «Мұхтар аға тек қазақ халқының ғана емес, сондай-ақ ол бүкіл совет халқының, соның ішіңде өзбек хапқының да перзенті еді» деп, ұлы суреткердің жарқын бейнесін есіне алады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1908 жылы туғандар
Коаксиал тізбек

**Коаксиал тізбек** . Коаксиал тізбек екі сымды жүйеге кіреді. Бірақ коаксиал тізбек симметриялы болмайды.* Оның екі сымы бірдей емес.*

*Бірінші сымы біртұтас металдан жасалған коаксиал тізбек құрылғысының орталығына орналасады. Оны *"ішкі сым"* деп атайды. 
*Екінші сым металл түтікшелерден жасалып, ішкі сымды қоршап тұрады. Оны *"сыртқы сым"* деп атайды.

Ішкі сыммен сыртқы сымның осі ортақ болғандықтан, оларды *"бір осьті коаксиалды тізбек"* деп атаған. Сыртқы сым мен ішкі сым бір металдан жасалады.

*"Коаксиал тізбек"* - сымдар бірімен-бірі түйісіп кетпес үшін және оларды бір осьте ұстап түру үшін бұл сымдарды пластмассадан жасалған кабықтармен бөлектейді, мұндай бұйымдар орналасу жағдайын сақтайды.

Бір немесе бірнеше тізбектен жасалған кабельді *"коаксиал кабель"* деп, олардан салынған байланыс жолын* "коаксиал байланыс жолы"* деп атайды. Коаксиал тізбектің ішкі жөне сыртқы сымдары бағыттаушы жүйенің міндетін атқарып, олардың арасымен сигналды алып жүретін электромагниттік өріс таралады.

Симметриялы тізбекке карағанда коаксиал тізбектің өткізгіштік қабілеті жоғары болады. Онымен берілетін сигналдың спектрлік ауқымы өте кең (ондаған МГц, тіптен одан да жоғары). Коаксиал тізбекте электр сигналы сыртқы түтікше мен ішкі сымның арасымен таратылатындықтан, ондай тізбектердегі жағымсыз өзара әсерлер өте аз, ал сыртқы әсерлер тіпті аз болады. Сондықтан жоғары жиілікті сигнал беріп, коп арналы телекоммуникация жасауда коаксиал байланыс жолы кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бытыралық құбылыс шуылы

**Бытыралық құбылыс шуылы** (Шум дробового эффекта) —
электрондық шамның катодынан
электронный ұшып шығу ықтималдығы кездейсоқ болуынан туындаған катодтың эмиссия тогының
кездейсоқ тербелістері. Осындай
Б.қ.ш. электровакуумдық аспаптың
кіріс сигналға сезімталдығының
төменгі шегін анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Индустриялық бұлттар

**Индустриялық бұлттар** - өнеркәсіптік кәсіпорындар мен аудандардың үстінде әр түрлі жолмен пайда болған бұлттар. Мыс., тутін бүұттары, ысыған ауа шыққан жердің үстіндегі жасанды бұлттар, су, мұздық және т.б. бұлттары.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Индустриялық климатология

**Индустриялық климатология**  — климат пен ауа райының өнеркәсіп жұмысына әсерін зерттейтін қолданбалы климатологияның бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Бірбүйірлік жолақ

**Бірбүйірлік жолақ**, ББЖ
(Однабоковая полоса; ОБП — SSB).
Амплитудалық — модуляцияланған
сигнал спектрі бірбүйірлік жолақтан
тұрады, төмен және жоғары тасушы
жиілікте орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Индустриялық метеорология

**Индустриялық метеорология**  - метеорологиялық деректер мен әдістерді индустриялық проблемаларға қолдану.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Жанкісі Өтемісұлы

**Жанкісі Өтемісұлы** шамамен 1740-1815 жылдар арасында ғұмыр кешкен би әрі жырау. Алматы облысының Балқаш ауданында туған, руы Арғын ішінде 7 Момынның біреуі Дадан-Тобықты. Жас  кезінен-ақ Үйсін, Найман арасына атағы жайылған әділ қыстау шапқыншылық заманда Сыр бойына ойысып, қоныстанған. Сыр елі Қоқан хандығының кол астында еді. Арада талай шайқас, дау. Жанкісі би жеңіп отырады. Қоқан хандары оған салады. Акыры аңдып жүріп оны мерт қылады. Арты құн дауына айналып , ел қокандықтарга қарсы көтеріледі. Батырлар, билер басқарған көтерілістің соңы қоқандықтардын айып, құн төлеуімен аяқталады.
Жанкісінің қоқандықтарға қарсы айтқан мірдің басқа Бөгенбай батырды жоқтап айтқан толғауы да ел батыр мерт болғанда оны Абылай ханға батылы жетіп, кім естіді дегенде Жанкісі жырау "мен барамын" деп шыққан екен.
Жанкісінің Қоқан ханына айтқаны:

:

  
Жанкісі бидің бүл толғауы 1876 жылы Ресей географиялық қоғамының Орынбор бөлімше жазбаларында жарияланған.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Басша, түеыр

**Басша, түеыр** (Бабка) - металл немесе ағаш кескіш білдектің бір бөлігі. Дайындаманы (мысалы, жонғыш білдектің алдыңғы түғырын немесе жонғыш білдектің артқы түғырын) немесе қүралды (ажарлағыш білдектің басшасын), дайындаманы бекітетін қүрылгыны айналдыратын айналдырықтың тірегі болып табьшады.
## Басшасы түрлері
*Ажарлагыш басша (Бабка шлифовальная) — ажарлагыш білдектің ажарлагыш шарықтастың жетегін орналастыруға арналған түзілімі.
*Айналдырық басша (Бабка шпиндельная) — білдектің айналдырықты және оның жетекті механизмін орналастыруға арналған түзілімі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ине мұз

**Ине мұз** - топырақтың өте ылғалды телімдері мен кеуек тау жыныстарына температураның біртіндеп қатты суынуының осерінен тік бағытта өсіп шығатын ұзынша мұз инелері.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Коаксиалды жол

**Коаксиалды жол** , — осі ортақ екі цилиндрлік өткізгіштерден тұратын тарату жолы.

Тасымалдаушы жиілігі 3 • 1010 Гц-ке дейін сигналдарды тарату үшін қолданылады.

*Ішкі өткізгіш жалқы сымнан тұратын немесе бірнеше есілген сымдар түрінде жасалып. 
*Сыртқы өткізгіш түтікше сымдар түрінде болады.

Өткізгіштер арасындағы кеңістік диэлектрикпен (полиэтилен, тефлон және т.б.) толтырылады. Коаксиалды жол сыртынан оқшаулағышпен (резина, пластмасса) қапталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Баушенгер эффектiсi

**Баушенгер эффектiсi**(Баушенгер эффект) — алдын ала бір бағытта деформациялауға ¥шыратқан материалды, кері бағытта деформациялағанда төменгі деңгейдегі ағу шегіне және жоғары илемді қасиетке ие болуы.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Инерциялық (екпіндік) ағыстар

**Инерциялық (екпіндік) ағыстар** — мұхиттар мен теңіздердегі қозғалысты туғызатын барлық күштердің әсері тоқтағаннан кейін байқалатын судың қалдық қозғалыстары (ағыстары). Инерциялық  ағыстарда Жер айналуының ауытқытушы күші мен орталықтан тепкіш күші өзара тең болады. Сондықтан судың ұсақ бөлшектері шеңбер бойынша полюете 12 сағатқа, 30° ендікте 24 сағатқа тең уақытта айналып шығады, ал экваторда олардың айналу кезеңі шексіз болады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Баяу балқитын қорытпа

**Баяу балқитын қорытпа** (Сплав тугоплавкий) — темірге қарағанда балқу температурасы жоғары болат.
## Дереккөздер


Санат:Металдар
Біржолақтық модуляциялы тарақыш

**Біржолақтық модуляциялы тарақыш** (Передатчик с однополосной модуляцией) — арнайы
құрылғылар енгізу арқылы амплитудалық модуляциялауда пайда болатын екібүйірлік жиіліктер алабының
бірін жоятын, екіншісін модуляциялайтын (бір жолақтық модуляция)
және тасымалдаушы жиілік тербелісінің орнына сол жиілікте ұшқыш
(пилот) сигнал деп аталатын сигнал
тарататын радиотаратқыш. Әдеттегі
амплитудалық модуляциямен салыстырғанда біржолақтық модуляциялауда берілетін жиіліктер спектрі екі
есе азаяды және радиотаратқыштың
пайдалы қуатының біразы бүйірлік
жиілік жолагына енгізілген ақпаратты беруге жүмсалады. Соның
нәтижесінде қуат бойынша 8—16 есе
артық балама ұтыс алынады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ине қар

**Ине қар**- суық кезде қар жауғанда пайда болатын жіңішке мұз инелерінен тұратын жаңа жауған қар жамылғысы.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Виктор Андреевич Грошев

**Виктор Андреевич Грошев** 
(10.9.1940, Қарағанды облысы Балқаш қаласы ) - ғылым, археолог, тарих ғылымдарының докторы (1997). 
1971 жылы ҚазМУ-ді бітірген. Ғылыми еңбек жолын 1973 жылы Ш.Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында кіші ғылыми қызметкер ретінде бастаған. Қазіргі уақытта Ә.Марғұлан атындағы Археология институтында бас ғылыми қызметкер. 1973—93 жылы Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуда б.з.б. 5 ғ. мен  б.з. 18 ғ. аралығында жер суландыру және суармалы егістіктің қалыптасуы мен дамуын зерттеді. Қола және ерте темір дәуіріндегі жасанды суармалау мәселелерін көтерді. Отырар мен оның төңірегіндегі ортағасырлық қоныстар мен қалаларды сумен қамтамасыз ету, құлақарық имараттары (үлестіргіш каналдар, су қоймалары, құбырлар, бөгетшелер, т.б.) мен жер суландыру техникасының (шыгыр, т.б.) ерекшеліктерін анықтаумен айналысты. Ежелгі Отырардың агроирригациялық жоспарын анықтаған. Отырар алқабындағы Темірарық, Ақарық, Алтынарық, Саңғыларық, т.б. магистральды каналдардың жоспарын түсіріп, пайдаланылған уақыттарын белгілеп берді. Грошевтың көне егіншілік пен қалалардың дамуына жер суландырудың тигізген әсерін саралаған 80-дей ғылыми еңбектері жарық көрген. Оның ізденістерінде Қазақстан аумағындағы байырғы отырықшылық мәдениеттің түрлі мәселелері көтерілуде.

## Дереккөздер


Санат:10 қыркүйекте туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Балқашта туғандар
Санат:Қазақстан археологтары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Инерциялық (екпіндік) толқындар

**Инерциялық (екпіндік) толқындар** - екпін күштерінің әсерінен (Кориолис күші, орталықтан тепкіш күш) туындайтын толқыңдар. Мұндай толкындардың Кинетикалық энергиясының көздеріне сұйықтардың кейбір осьтермен айналуы жатады. Ал атмосфералық шептердегі толқындардың кейбірі осындай толқындар болып табылады. 
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Адасхан Алтаев

**Адасхан Алтаев** (1920, Балтакөл ауылы — 2.10.1989, сонда) — өлкетанушы, ұстаз. 1961 жылы ҚазМУ-ді бітірген. 1937—80 жылы Балтакөл аулында педагогикалық қызмет атқарған. 1958 жылы мектеп-интернат жанынан өлкетану музейін ашып, 3000 дана жәдігер жинаған. Мұнын құнды бір бөлігі — ортағасырлық монеталар (7— 14 ғасырлар) жиынтығы (447 дана) Түркістан, Отырар, Шаян елді мекендерінің музейлерінде сақтаулы. 1975 жылдан халық арасында ұмыт бола бастаған саятшылықты қайта жандандыруға күш салған. Алтаевтың өлке тарихына қатысты бірнеше танымдық мақаласы жарық көрген. "Еңбек Қызыл Ту" орденімен (1970), бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Динамикалық диапазон

**Динамикалық диапазон** 
1. Сигналдардың кернеулері немесе қуаттарының ең үлкен және ең кіші мәндері
арасындағы аралық. Оның шектерінде сигналдар қандай да болмасын
аспаппен (электрондық аспаппен,
дыбыс техникалық кешенмен, электробайланыс арнасымен және т.б.)
таратылатын ақпараттың рұқсатты
бұрмалануымен беріледі. Динамикалық диапазон күшейткіш құрылғылардың негізгі көрсеткіштерінің бірі болып децибеллмен
анықталады: D = 201g(Umax/Umin)
немесе D=201g(Pmax/Pmin), мұндағы max
индексі кернеудің шығыстағы бұрмалануы аз ең үлкен мәндерін, ал min
индексі осы құрылғының ішкі шуылымен деңгейлес ең кіші мәндерін
көрсетеді.

2. Сигнал деңгейінің максималды
қатынасы, мұнда кіріс каскадтарынан қабылдағышқа келіп түсетін
артық жүктеу пайда болмайды және
оның сезімталдығымен анықталады
(децибелде көрсетіледі).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Алтын арық магисгральды каналы

**Алтын арық магисгральды каналы**, Шәуілдір аулынан солтүстік-батысқа карай 10 км жерде. 1970—75 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригациялық тобы (жетекші В.Грошев) зерттеген. Оның бастауы Арыс өзенінің арнасынан 500 м жерде, Саңғыларық бас құрылымынан аныкталған. Мұнда каналдың ені 14 м, шеттеріндегі үйінді биіктігі 2,9 метр. Орта тұсындағы Құйрықтөбе маңында каналдың табаны 7—9 м, үйінділерінің биіктігі 3 метрдей. Су үлестіргіштердің бірін аршыған кезде қыштан жасалынған тоғыз құбырдың тізбегі табылған. Құбырлар 1,5 м тереңдіктен аршылып алынған. Бір құбырдың ұзындығы 0,7 м, бір жағының диаметрі 22 см, келесі жағының диаметрі 32 см. Құбырлар арасынан шыны сынықтары, мыс монета бөліктері, ұлутас, қыш ьдыс сынықтары және мыс сым бөлігі табылған. Құбырлар арқылы егістікке су жіберілсе керек. Маңынан ауданы 100x50 м бақша орны байқалады. Алтын арық магисгральды каналының негізгі бөлігінен бірнеше каналдар тартылып, Отырар мен оның төңірегіндегі елді-мекендерге су жіберілген. Бірнеше су үлестіргіш орны аныкталған. Қазба кезінде каналдан табылған археологиялық бұйымдар оның 10—13 ғасырлардың бас кезінде халық үшін қызмет атқарғандығынан хабар береді.
## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Инсеквенттік аңғар, бейтарап аңғар

**Инсеквенттік аңғар, бейтарап аңғар** *([[латын тілі|латынша]]: іn - теріс мәнді қосымша және sequens — туындау)* - бағыты тектоникалық құрылымға онша тәуелді емес өзен аңғары. Әдетте, Инсеквенттік аңғардың ауқымындағы өзендер литологиялық біртекті горизонталь жатқан тау жыныстарынан тұратын жайпақтау жазықтарды куалай ағады; олардың алаптарының гидроторлары ағаш бұтақтары тәріздес сипатта болады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Ескі мола төбе

**Ескі мола төбе** – көне қоныс орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Көксарай ауылынан 8 км оңтүстікте орналасқан.

## Деректер
2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық музейі мен Шымкент қаласының Археология және этнология орталығы экспедициясы (С. Ахмет, Н. Алдабергенов, З. Исабек) зерттеген.
Қазіргі кезде дөңгелекше келген төбе ауданы 55х67 м, биіктігі 4 м. Ескерткіш үстінде ені 13,50 м, терендігі 50-40 см келген сай бар. Оңтүстігінде 38 м жерде ені 10 м болатын үлкен ор қазылған. Солтүстік жағында да 40-50 м жерде 8 м келген арық тартылған. Ескерткіш үстіне кейінгі уақытта мүрделер қойылғандықтан, халық оны Ескі мола төбе деп атап кеткен. Жинастырылған керамика үлгілері қонысты 1—5 ғасырлар шенімен белгілеуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан қоныстары
Темір перде

нобай|289x289 нүкте|Еуропадағы темір перде картасы
**Темір шымылдық** - қырғи-қабақ соғыс жылдары демократиялық Батыс пен коммунистік (тоталитарлық) Шығысты бөлу теңеуі. Темір перде бейнесі большевистік Ресейге қатысты сонау 1920 жылы қолданылған. 1945 жылы мұндай теңеуді қолдануды Үшінші Рейхтің қоғамды ағарту және насихаттау министрі Иозеф Геббельс жандандырды. Ұлтшыл- социалистік Германияның қирауы қарсаңында Берлинде КСРО-ға қарсы Батыс одақтастарымен еуропа өркениетіне "төніп келе жатқан зұлматтан" қорғану үшін бірлесуді көздеді. 1946 жылы Ұлыбритания премьер-министрі Уинстон Черчилль Батыс пен Шығыс арасындағы географиялық және идеологиялық кедергілерді атау мақсатында темір перде жайлы теңеуді жалғастырып әкетті. Ол Еуропаның Батыстық және Шығыстық болып бөлінуіне әкеп соқтырды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Бірмодалы сәулежол

**Бірмодалы сәулежол**
(Одномодовый световод; singlemode) —
өзекшесінің диаметрі (1:10 мкм)
оптикалық сәуле шығарудың толқын
ұзындыгымен салыстырылатын, бір
ғана мода тарай алатын сәулежол.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Псевдостереофония

**Псевдостереофония** ( — жалған, *stereo* — көлем,
*fono* — дыбыс) — арнайы стерефониялық жазу және хабар тарату кұралдарынсыз пилот-сигнал арқылы немесе жоғары және төмен жиілікті
сүзгілер көмегімен монофониялық сигналды стерефониялық сигналға
өзгерту  тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника