open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Александрович Колчин

**Александр Александрович Колчин**(5.9.1922, Ресей, Ленинград облысы,Новая Ладога қаласы - 14.6.1973) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия сержанты, байланысшы. Колчин Колчиннің отбасы Шығыс Қазақстан облысындағы Риддер қаласына қоныс аударған. Кен-металлургия техникумында окып жүргенде 1941 жылы қыркүйекте Кеңес әскері қатарына шақырылды. 1943 жылы шілдеден майданда байланыс әскерлерінің қата- рында ұрыстарға қатысты. Ол 47-армия командованиесінің Днепр өзенінен өтуде бөлімше- лер арасындағы телефон байланысын қамтамасыз етті. 1943 жылдың 19 қазанында жаудың бораған артиллерия мен миномет оғынан кабель линиясы үзілді. Жау оғының астында суға сүңгіп жүріп, кабельдің үзілген жеріп тауып жалғады. Байланыс қалпына келді. 20 қазанда жаудың 130 ұшағы Кеңес әскері командованиесінің бақылау пункті тұрған 175,9 биіктігіне тұтқиылдан шабуыл жасады. Бірнеше байланысшы қаза тауып, тү- зілген байланысты Колчин тез арада жалғап отырды. Ол өз полкімен Польшаны азат етіп, Берлин қаласына шабуыл жасауға қатысты. Соғыс кезінде көрсеткен ерлігі үшін Колчинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1. 1944). Соғыстан кейін 1945 жылы Мәскеуде Қызыл Алаңдағы Жеңіс шеруіне қатысты. 1946 жылы желтоқсанда Колчин еліне оралып, Ленинград қаласында (қазіргі Санкт- Петербург қаласы) тұрды. 
	
## Дереккөздер


 
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Владимир Алексеевич Колесников

**Владимир Алексеевич Колесников** (13.9.1924 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданы, Багратионовка селосы- 28.09.2003, Ломоносов) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, зеңбірек батареясының командирі. 

Мектептен кейін фабрика-зауыт мектебін бітіріп, шахтада жұмыс істеді. 1942 жылы тамыз айында Кеңес әскері қатарына шақырылып, Самарқанд қаласындағы (Өзбекстан) танк училищесіне жіберілді. 1944 жылы мамыр айында майданға аттанды. Колесников Беларусь майданында болып, Витебск мен Орша, одан кейін Минск қалаларын азат етуге катысты. 1944 жылдьң 16 тамызында 45-атқыштар корпусы жауынгерлерінің алдында 9 шақырым жерде шекара жатты. Жау осы жерде күштерін шоғырландырды. Колесников қызмет атқарған батарея жаудың барлық шабуылына тойтарыс беріп, оны кейін ысырып тастауға бұйрық алды. Келесі күні таңертең жау Кеңес әскері позицияларына артиллерия мен минометтен оқ боратты. Неміс танкілері мен өздігінен жүретін зеңбіректері тоскауыл шебін бүзып, Кеңес әскерінің қорғаныс шебіне 400-500 м жерге жақындап келді. Колесников жауынгерлері орманнан шыққан жау танкілеріне оқ жаудырып, оларды шетінен жоя бастады. Кенет экипаж үстінен снаряд жарылып, нысанашы құлады. Нысанашының орнына Колесников өзі тұрып, жаудың тагы да бірнеше техникасын жойып үлгерді. Осы ұрыста Колесниковтың экипажы жаудың 9 танкісін, 12 пулеметін және 300-ден астам әскерлері мен офицерлерін жойды. Ол соғысты Прага қаласында (Чехия) аяқтады. 

Осы көрсеткен ерліктері үшін Колесниковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Ленин, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталды. 

Соғыс аяқталған соң да әскери қызметін жалғастырды. 1974 жылы подполковник Колесников запасқа шығып, Ленинград облысы, Ломоносов қаласында тұрды.

## Дереккөздер


Санат:13 қыркүйекте туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Глубокое ауданында туғандар
Санат:28 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ломоносовта қайтыс болғандар
Санат:КСРО полковниктері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ломоносовта жерленгендер
Санат:Ломоносовтың құрметті азаматтары
Санат:Ұлы Отан соғысы артиллеристері
Иван Павлович Копылов

**Иван Павлович Копылов**(1920, Шығыс Қазақстан облысы,Зырянов ауданы,Соловьево селосы - 6.10.1982) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, майоры, батарея командирі, кейіннен полковник. 1939 жылы Ташкент қаласындағы (Өзбекстан) экономика техникумын бітіргеннен кейін Мәскеу қаласындағы артиллерия училищесіне оқуға түсті. 1941 жылы шілде айынан майданда 222- Смоленск атқыштар дивизиясы 787-атқыштар полкінің жауынгерлік сапында ұрыстарға қатысты. 1945 жылы 2 ақпанда Копылов өз батареясымен Фогельчанг деревнясы маңында Одер (Одра) өзенінен алғашқылардың бірі болып, өзеннен өтіп жатқан атқыштар полкіне көмектесті. Ұрыстың бірінші күнінде бұл дивизион жаудың 4 станокты пулеметін, 2 транспортерін жойып, миномет батареясының үнін өшірді. Одер өзенінің батыс жағалауындағы плацдармды жою мақсатымен, жау ұрысқа темір жол арқылы жаяу әскер полкін, одан кейін Гиммлер полкін алып келді. Кескілескен ұрыс 3 күнге созылды. Плацдармды қорғаушылар зор шығынға ұшырады. Копылов плацдармдағы жалпы басшылықты қолға алды. Пулемет пен автоматтан атылған оқ немістердің жаяу әскерін танкілерінен бөліп тастады. Жау техникасын танк жойғыштар мен артиллеристер жойды. 1945 жылы 16 сәуірде плацдармнан Берлинге шабуыл жасалды. Копылов соғысты Эльба өзеніндегі Дессау қаласы маңында аяқтады. Жауынгерлік тапсырманы үлгілі орындағаны және Одер өзенінен өтер кездегі ерлігі мен тапқырлығы үшін Копыловқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (31.5.1945). Сондай-ақ ол Александр Невский, екі 2-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен және медальдармен марапатталды. Соғыстан кейін Копылов Кеңес әскері қатарында қызмет етіп, 1952 жылы ол Әскери-артиллерия академиясын бітірді. 1973 жылы полковник Копылов запасқа шықты. Одесса қаласында тұрып, жұмыс істеді.
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Иван Ильич Корнев

Иван Ильич Корнев(1900, Шығыс Қазақстан облысы,Бесқарағай ауданы,Үлкен Владимировка селосы - 15.1.1945, Ресей, Калининград облысы,Пилькаллен қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, бөлімше командирі. Корнев соғысқа дейін«Прииртышская правда» газеті атындағы ұжымшардың төрағасы болды. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы шақырылды. 124-атқыштар дивизиясының Корнев қызмет ететін батальоны 1945 жылы15 қаңтарда Пилькаллен қаласын шабуылмен алуы керек болды. Корнев батальон жауынгерлерімен бірге жаудың траншеясына алғашқылардың бірі болып жетіп, жекпе-жек айқасқа араласты. Найзамен шебер қимылдап, 5 неміс әскері мен бір унтер-офицерді жойды. Ұрыстың қызу кезінде рота командирі қаза тапты. Корнев ротаны басқаруды өз міндетіне алып, ротаны үш рет шабуылға көтеріп, жауға тойтарыс берді. Осы шайқаста ол 30-дан астам жауды бір өзі жойды. Осы ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен кайтыс болғаннан кейін Корневке Кеңес Одағының Батыры атағын берді (19.4.1945). Бесқарағайлықтар Үлкен Владимировка селосындағы орта мектепке Корневтің есімін берді. 
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Иван Ильич Корнеев

**Иван Ильич Корнеев**(5.5. 1914, Қарағанды облысы,Бұқар жырау ауданы,Сенское селосы – өлген жылы белгісіз) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия сержанты, зеңбірек нысанашысы. Кеңес әскері қатарына Башқұртстан Республикасындағы Новотроицк ауданы әскери комиссариаты аркылы шақырылды. Корнеев 7-гвардиялық атты әскер корпусының 15- гвардиялық Моздок атты әскер дивизиясы 147-гвардиялық артиллерия полкінің нысанашысы болып ұрыстарға қатысты. 1945 жылы 14 қаңтарда 1-Беларусь майданының әскерлері Варшава - Берлин бағытында шабуылға шықты. Кеңес әскерлері үш күнгі ұрыста 60 шақырым алға жылжып, қашып бара жатқан жауды өкшелей қуып, Ольшовец, Спала, Ошочино қалалары маңына жетті. Томашув - Мазовецки бағытындағы жеңісті одан әрі жалғастыру үшін 7- гвардиялық атты әскер корпусы ұрысқа енді. Атты әскерлер 11-танк корпусымен бірлесе қимылдап, жау қорғанысын бұзып өтіп, Лодзь қаласының маңына жетті. Осы маңда қан төгіс ұрыстар басталды. 76 мм-лік зеңбіректің нысанашысы Корнеев зеңбірегін жасырып қойып, жау жакын келгенде оқ жаудырды. Ұрыстың алғашқы сәттерінде-ақ бірнеше автокөліктер мен транспортерді, 50-ден астам жаудың әскерін жойды. Неміс-фашист әскерлерінің бөлімдері таң-сәріде Пабьяницо қаласы маңында (Польша, Лодзь воеводствосы) қоршаудан шығуға әрекет жасады. Осы ұрыста Корнеев немістің 2 танкісін жойды. Осындай ерліктері үшін Корнеевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2. 1945). Ленин, Қызыл Ту, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы,2-дәрежелі	Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталды. Соғыс аяқталған соң Куйбышев облысы,Жигулевск қаласында тұрды.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Яков Степанович Котельников

**Яков Степанович Котельников**(25.9.1922, Шығыс Қазақстан облысы,Зырянов ауданы,Никольское селосы - 5.11.1972, Алматы қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, гвардия сержанты, батарея командирі. Соғысқа дейін ұжымшарда жұмыс істеді. 1942 жылы күзде Кеңес әскері қатарына шақырылса, Сталинград түбінде алғаш рет ұрысқа кірді. 1943 жылдың жазында Орел - Курск доғасында Генераловка - Гремячий бағытында гитлершілердің тегеурініне табандылықпен қарсы тұрды. Тек 8 шілде күні жаудың 32 танкісі қиратылды. Котельниковтің зеңбірегі тұрған телімде 24 жауынгер жаудың үш ротасын жойды. 1943 жылы 23 қыркүйекте жаудың артиллерия-миномет оғына және әуеден үздіксіз бомбалауына қарамастан, 209-атқыштар полкі дивизияда бірінші болып қолдан жасалған құралдармен Днепр өзенінен өтті. Артиллеристер батыл кимылдап, плацдармды тез алуға көмектесті. Котельников өршелене жасалған шабуылға тойтарыс беріп отырды. 29 кыркүйекте гвардияшылар шабуылға шығып, 3 қазанда Бородаевка хуторын алды, плацдармды кеңейтіп, 9 шақырымға ілгеріледі. 1943 жылы 5 қазанда артиллеристер 8 шабуылға тойтарыс берді. Котельниковтің расчеті ірі калибрлі 2 пулемета, оқ-дәрі тиелген автокөлікті және жаудың 30-дан астам әскері мен офицерін жойды. Осы жасаған ерлігі үшін Котельниковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (26.10.1943). Ленин орденімен, медальдармен марапатталды. Соғыстан кейін Котельников Алматы қаласында тұрды. Осы қаладағы бір көше Котельников есімімен аталады.
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Вениамин Борисович Кошуков

**Вениамин Борисович Кошуков** (11.9.1922, Ресей, Түмен облысы, Ильинка ауылы - 19.7.1944, Латвия, Шяуляй қаласының маңы, Галена ауылы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға лейтенант, звено командирі.

1928 жылы Қазақстанға қоныс аударған. Петропавл тамақ өнеркәсібі техникумын бітіріп, 1940 жылы Семей қаласының әскери комиссариаты арқылы Кеңес әскері қатарына шақырылды. Ол 14-авиация дивизиясы құрамында Сталинградта, Қара теңіз бен Балтық жағалауында болған ұрыстарға қатысты. Сталинград түбіндегі қан төгіс ұрыстарда ептілік пен тапқырлыққа үйренді. Кейін 1943 жылы Кубань мен Таманда, Новороссийск мен Темрюкте, Керчь пен Қырымда болған әуе айқастары кезінде өзін ерекше көрсете білді. 1943 жылы Кошуков 120 рет жауынгерлік ұшу сапарында бірнеше жүз жау әскерін, жүк тиелген 87 автокөлікті, 10 танкіні, 18 дала және зенит зеңбірегін, 5 қойманы жойып жіберді. Көрсеткен ерлігі үшін Кошуковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (13.4.1944). 

1944 жылы әскери тапсырманы орындау кезінде қаза тапты. Латвия Республикасындағы Галена ауылы шетінде Кошуковқа ескерткіш орнатылды.

## Дереккөздер


Санат:11 қыркүйекте туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Түмен облысында туғандар
Санат:19 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шяуляйда қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:КСРО ұшқыштары
Санат:КСРО лейтенанттары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Хамит Қожабергенұлы Көбіков

**Хамит Қожабергенұлы Көбіков**(1916, Алматы облысы, Панфилов ауданы,Сарыбел ауылы - 8.1.1973, Алматы қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, зеңбірек командирі. Соғысқа дейін Басқұншы орталау мектебінде мұғалім болды. 1942 жылдан соғыс аяқталганға дейін майданда болды. Көбіков басқарған зеңбірек жау баскесерлерін Сталинград түбінде,Днепр мен Одер жағалауында, Берлин мен Прага көшелерінде талқандады. Киев қаласы түбінде Днепр өзенінен өту үшін қатты ұрыстар жүріп жатты. 23-гвардиялық моторлы атқыштар бригадасы артиллерия дивизионының кұрамында шайқасып жүрген Көбіковтің расчетінің алдында Кеңес әскерлерінің өткелден өтуіне бөгет жасап тұрған жаудың атыс орындарын жою міндеті тұрды. Алайда Днепр жағалауына берік бекініп алған жау оңай берілмеді. Кеңес әскерлері дегендеріне жетті. Көбіков қасындағы жауынгерлермен қарапайым сал жасап, оган зеңбірекгі тиеп, өзеннің оң жағалауына өтті. Көбіковтің расчеті осы ұрыста жаудың миномет батареясы мен бірнеше пулемет ұясын жойып, адам жағынан да едәуір шығынға ұшыратты. Одер өзенінен өтер кездегі ұрыста да Көбіков расчеті жаудың 3 танкісін, 30-ға жуық әскері мен офицерлерін жойып, 4 бронды машинасын істен шығарды. Осы ерліктері үшін Көбіковке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4.1945). Сондай-ақ ол 2-дәрежелі Отан соғысы және «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен марапатталды. Соғыс аяқталған соң елге оралып, Қазақстан КП ОК жанындағы партия мектебін бітірді. Талдықорған облысы партия комитетінің нұсқаушысы, Қазақ мемлекеттік филармониясы директорының орынбасары, Қазақ КСР Мәдениет қызметкерлерінің республикалық кәсіподақ комитетінің хатшысы және төрағасы, Алматы нан саудасы басқармасының бастығы, «Тянь-Шань»астрономының директоры қызметтерін атқарған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Григорий Михайлович Кравцов

**Григорий Михайлович Кравцов** (14.03.1922, Қостанай облысы, Фёдоров ауданы, Кравцов ауылы - 14.1.1945, Люблин воеводствосы, Польша) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, рота командирі.

Кеңес әскері қатарына Фёдоров ауданы әскери комиссариатынан шақырылды. 1941 жылы Омбы әуе мектебін бітірді. Майданға саяси қызметкер ретінде барды. 1943 жылдың маусымында Приволжье әскери округінің «Смерш» қарсы барлау бөліміне оперативтік өкіл ретінде жіберілді. 1944 жылдың тамыз айында Кравцов өзінің жеке сұранысы бойынша оперативті өкіл ретінде 69-армия, 134-атқыштар дивизиясына барды. 1945 жылдың 14 қаңтарында жаудың ішкі қорғанысын бұзып өту кезіндегі ұрыста болды. Жаудың қарсы шабуылы сәтінде айып ротасының командирі жараланып, қатардан шығып қалды. Ротаны Кравцов өз қолына алып, тәртіпті ретке келтірді. Осы ұрыста жау снаряды Кравцовқа тиіп, сол жерде қаза болды. Кравцовқа батырлығы мен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (6.4.1945).

Қазір Фёдоров ауданындағы Старожиловка ауылы, аудан орталығы Федоровка кентіндегі бір көше Кравцовтың есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:14 наурызда туғандар
Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Фёдоров ауданында (Қостанай облысы) туғандар
Санат:14 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Люблин воеводствосында қайтыс болғандар
Санат:КСРО лейтенанттары
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Ұлы Отан соғысы барлаушылары
Алексей Семенович Крахмаль

**Алексей Семенович Крахмаль**(24.3.1911, Шығыс Қазақстан облысы,Күршім ауданы,Теректі ауылы - 12.1.1987) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, зеңбірек командирі, кейіннен кіші лейтенант. Соғысқа дейін Мемлекеттік банкінің ұжымшар жөніндегі инспекторы болып жұмыс істеген. 1941 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, Брянск, 2-Украина, 1-Беларусь майдандарында ұрысқа қатысты. Ростов қаласындағы артиллерия училищесін (1943) бітіріп, 713-артиллериялық полктің өздігінен жүретін «Су-76» батарея қондырғысының командирі болды. Ол Корсунь-Шевченко шайқасында Колосы, Скачки, Колотовка және Поболово елді мекендерін алуға қатысты. Осындай ұрыстардың бірінде Крахмаль ауыр жараланса да, жаудың өздігінен жүретін 8 зеңбірегін, 10 пулемет ұясын және 60-қа жуық әскері мен офицерін жойып жіберді. Крахмаль өзінің жауынгерлік жолын Германияның солтүстігінде аяқтады. Ұрыс далаларында көрсеткен ерліктері үшін Крахмальға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (28.8. 1944). Ленин, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. Соғыстан кейін ол Мәскеу қаласында тұрып, Орталық техника ақпарат бюросы кино түсіру тобының директоры болып жұмыс істеді. 
	
## Дереккөздер


 
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Тәйімбет Көмекбаев

**Тәйімбет Көмекбаев**(1896, Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы- 13.2.1987, Жосалы кеніші) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, бөлімше командирі, барлаушы. Кеңес әске-
рі қатарына 1942 жылы алынып, I Украина майданы 21-армия 128-атқыштар дивизиясы 533- атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1943 жылдың басында Көмекбаев жерлестері Сарыбаев және Жармашбаевпен бірге жаудың штаб үйіне тұтқиылдан шабуыл жасап, жаудың 12 әскері мен 2 офицерін тұтқындады. Познань (Польша) қаласының түбінде Көмекбаевтың барлаушылары ұрыссыз 17 жау әскері мен 2 офицерін тұтқынға алды. 1945 жылы Гливине (Глествиц) қаласына бірінші болып кірді. 1945 жылы 6 қаңтарда Көмекбаев алғашқылардың қатарында Одер (Одра) өзенінен өтіп, оның батыс жағалауындағы плацдармды ұстап тұрған жауынгерлер қатарында жаудың 5 дүркін шабуылын тойтаруға катысты. Бриг қаласына шабуыл барысында жаудың станокты пулеметін, 60 әскерін жойып, 12 гитлершіні тұтқынға алды. Ұрыстардағы ерекше қаһар- мандығы үшін Көмекбаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.4. 1945). Ол 1-Украина майданының өкілдері құрамында Мәскеудегі Қызыл Алаңда болған Жеңіс шеруіне қатысты. Соғыстан кейін ауыл шаруашылығында еңбек етті. Ленин орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Сағидолла Кұрманғалиұлы Көшімбаев

**Сағидолла Кұрманғалиұлы Көшімбаев**(15.03.1949 жылы туған, 15 ҚХР Шәуешек қаласы) - әскери журналист, полковник. (2003), С.. Киров атындағы ҚазМУ-дің журналистика факультетін (1976, қазіргі ҚазҰУ) және АЗВИ-дің зоо-инженерлік фекультетін (1986, қазіргі Қаз- ҰАУ) бітірген. Көшімбаев еңбек жолын ауыл шаруашылығында түрлі жұмыстардан бастады. Облысы«Қызыл ту» газетінің корректоры. Университетті бітірген соң жолдамамен «Көкшетау правдасы» облыстық газетінде тілші (1976-78). Көшімбаев республикалық ауыл шаруашылық «Қайнар» баспасында редакциясында аға  ғылыми редактор (1978-91) болды. «Атамекен» газетін ұйымдастырушы басшыларының бірі (1990- 91). ҚР ИМ ІӘ «Қалқан» газетінің бөлім бастығы, қазақ редакциясының редакторы, Бас басқарма Т және ӘҚЖ жөніндегі бөлімнің аға офицері (1992- 2006). Осы жылдар аралығында әскери тікелей міндетінің сыртында республика Мәдениет және ақпарат минстрлігіне қарасты республика кітапханаларынан Ішкі әскери бөлімдеріне әртүрлі тақырыптағы кітаптар жеткізілуін ұйымдастырды. «Армия және халық - біртұтас» ұранымен Ұлы Отан соғысы батыр, ардагерлерінің, Халық қаһармандары мен өнер жұлдыздары, түрлі ұлт диаспара өкілдерінің әскери қызметкерлермен елуден астам кездесу-шоу кештерін ұйымдастырды. ҚРІІМ бұйрығымен бекітілген (1994), құрама, полк және батальон жауынгерлерінің жылдық жарыс қорытындысында жеңімпаздарға тапсырылатын Абылай хан, Әбілхайыр хан және Ш.Уәлиханов атындағы Байрақтардың (1994), 2 дәрежелі жауынгерлік «Қайсар» кеуде белгісінің авторы (1994). «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясы» 1-10 том, Ғылыми кеңесшілері «Әскери іс» бөлімінің мүшесі, энциклопедияның белсенді авторларының бірі. ҚР ҚМ Әсери-стратегиялық зерттеу орталығының тұңғыш ұлттық әскери басылымы «Сардар» әскери-ғылыми журналының және «Әскер» газетінің бас редакторы (2008, 2010). Журналистер одағы сыйлығының иегері (1982). ҚР ІІМ Құрметті ардагері (2011). Медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Василий Степанович Кречетов

**Василий Степанович Кречетов** (1.1.1916, Ресей, Алтай өлкесі, Бийск ауданы–29.02.2012) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы жауынгер, катер жүргізуші.

1936 жылы Алматы қаласына келіп, Астық дайындау («Заготзерно») базасында шофер болып жұмыс істеді. 1941 жылдың 26 маусымынан майданда болды. 1941 жылы маусым-шілде айларында Брянск қаласы түбінде бірінші рет ұрысқа кірісті. Кречетов кейін Смоленск қаласы түбінде болған ұрыстарға қатысты. Истра, Днепр, Березина, Висла, Одер өзендерінен өтті. 1945 жылы сәуірде 2-Беларусь майданының, құрамында 9-жеке мотопонды көпір батальоны бар бөлімдері, Берлин қаласына жақын жердегі соғысу бөгеті - Одер өзенінен өтуі керек болды. Батальон командирі барлық күшті өзеннен өтуге жұмылдыру туралы бұйрық берді. Кречетов өз катерімен бірінші болып Одер өзенінен өтті. Өзеннен ойдағыдай өту Берлинді алып, соғысты аяқтауда үлкен рөл атқарды. Одер өзенінен өткенде көрсеткен ерлігі үшін Кречетовке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (25.6. 1945). 

Соғыстан кейін Кречетов Алматыға қайтып оралып, партия және кеңес қызметінде болды. 1955 жылы өз еркімен тың және тыңайған жерді игеруге атсалысты. Ол Солтүстік Қазақстан облысы, Ғабит Мүсірепов ауданындағы Ставрополь машина-жол станцияның директоры болып қызмет етті. Кречетов соңғы жылдары Алматы қаласында тұрды. Қалған деректер мұрағаттық ізденуді қажет етеді.

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Бийск ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы тұлғалары
Санат:29 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:2012 жылы қайтыс болғандар
Савва Поликарпович Крыжановский

**Савва Поликарпович Крыжановский**(25.8.1914, Солтүстік Қазақстан облысы,Тайынша ауданы Тайынша қаласы - 12.9 .1970) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, гвардия сержанты, кейіннен кіші лейтенант, бөлімше командирі. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы шақырылды. Ол 2-гвардиялық атқыштар бригадасының 3-атқыштар батальонында барлаушы, бөлімшенің командирі болып ұрыстарға қатысты. 1943 жылғы 18 қазанда Днепр өзенінің оң жағалауындағы Кимарка елді мекені үшін болған ұрыста Крыжановский екі жауынгермен жау тылына өтіп, екі жолдың торабын тосқауылдады. Ирпень өзенінен өткел салу үшін кетіп бара жатқан жау машинасын көрді. Барлаушылар граната лақтырып, жаудың 5 әскерін жойып, екеуін тұтқынға алды. Крыжановский жаудың бір танкісін, бір бронетранспортерін, 6 әскерін жойды. Барлаушы бір жыл ішінде жаудың 96 әскері мен 5 офицерін жойды, 4 танкісі мен 3 бронетранспортерін, 6 автомашинасын, екі қол пулеметі мен бір станокты пулеметін қиратты. Крыжановскийге осындай ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.01.1944). 1945 жылы кіші лейтенанттар курсын бітірді. 1945 жылы кіші лейтенант Крыжановский запаска шықты. Первомайск қаласында тұрып, жұмыс істеді.
	
## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Абрам Иванович Крючков

**Абрам Иванович Крючков** (1910, Ресей, Сібір, Баев ауданы, Платоновка деревнясы - 16.11.1941, Ресей, Мәскеу облысы, [Волоколам ауданы, Дубосеково темір жолы айырмасы) — 2-дуниежүзілік соғысқа қатысушы, қатардағы гвардия жауынгері. 

== Өмірбаяны ==
Соғысқа дейін Крючков [Алматы қаласына көшіп келіп, Шаумян атындағы артельде етікші-шебер болып жұмыс істеді. 

1941 жылы шілдеде Крючков 316-атқыштар дивизиясы 1075- полкінің 4-ротасында ұрыстарға қатысты. 1941 жылы 16 қарашада Дубосеково темір жолы айырмасы маңында қаһармандықпен шайқасып, ерлікпен қаза тапты. Крючковқа көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (21.7.1942).

## Естелік
Алматы қаласында 28 гвардияшы-панфиловшылар атындағы саябақта жер- лес-гвардияшыларға арналған монумент, Достық даңғылының жалғасы - Даңқ алаңында Крючковқа бюст орнатылған.

## Дереккөздер

Санат:Панфиловшылар
Иван Назарович Кудин

**Иван Назарович Кудин** (3.5. 1923 жылы туған, Украина, Днепропетровск облысы, Кривой Рог ауданы, Новолозатовка селосы - 24.11.1983, Киев) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, старшина, взвод командирі. Кеңес Одағының батыры.

Соғыс басталганда Кудиннің отбасы Павлодар облысына көшіп келді. Мұнда ол «Майқайың-алтын» тресінде есепші болып жұмыс істеді.

1943 жылы мамыр айында Ұлы Отан соғысына шақырылып, Борисов, Лида, Гродко, Расейный, Вильнюс, т.б. қалалар үшін болған ұрыстарға қатысты. 1944 жылы 29 - 30 маусымда 192-атқыштар дивизиясы 753-атқыштар полкінің бөлімдері Борисов қаласы үшін (Беларусь) ұрыстар жүргізді. Кудин 76 мм-лік зеңбірегімен жаудың 3 атыс ұясын жойды. Келесі бір шайқаста Березина өзенінен өте бастаған Кудиннің взводын жау авиациясы бомбаласа да, екі зеңбірегін танкіге тіркеп өзеннен өтті. Алайда жау бір зеңбіректі қиратты. Кудин аман қалған зеңбірекпен бір қанатқа шығып, жаудың екі станокты пулеметін және 30-дан аса гитлершіні жойды. Борисов қаласын алу және Березина өзенінен өту үшін болған ұрыстарда көрсеткен ерлігі үшін Кудинге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3. 1945).

Соғыстан кейін ол Ресейдегі Орынбор облысы, Бугуруслан қаласында тұрып, жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Кривой Рог ауданында туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Павлодар облысы тұлғалары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Бронислав Михайлович Кузеняткин

**Бронислав Михайлович Кузеняткин**(4.5.1946 жылы туған, Қарақалпақстан, Шымбай қаласы) әскери қайраткер, авиация генерал-майоры, I класты әскери ұшқыш.

1967 жылы Әскери-әуе күштері училищесін, 1977 жылы Ю.Гагарин атындағы Әскери-әуе академиясын бітірген. 1967-91 жылдары КСРО Әскери-әуе күштерінде ұшқыш, аға ұшқыш, звено командирі, эскадрилья командирінің орынбасары, полк командирінің орынбасары, полк командирі, Орта Азия әскери округі Әскери-әуе күштері қолбасшысының орынбасары кызметтерін атқарған. 1991- 97 жылдары авиация корпусы командирінің орынбасары, ҚР Әскери-әуе күштері басқармасы қолбасшысының 1-орынбасары болды.

Көптеген медальдармен және Құрмет грамоталарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:4 мамырда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Шымбайда туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:I сыныпты әскери ұшқыыштар
Санат:Гагарин атындағы Әскери-әуе академиясы түлектері
Санат:КСРО әскери ұшқыштары
Иван Александрович Кузовков

**Иван Александрович Кузовков**(6.6.1903, Ресей, Воронеж облысы,Борисоглебск қаласы - өлген жылы белгісіз) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, генерал-майор. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы Алматы қаласы әскери комиссариатынан шақырылып, Орталық майдан 65-армия 69-атқыштар дивизиясы құрамында Ұлы Отан соғысына қатысты. 1943 жылы 15 қазанда Днепр өзенінен (Беларусь, Гомель ауданы,Лоев ауданы Щитцы және Сенская деревняларының маңы) өтудегі тарихи шайқаста Кузовковтың дивизиясы маңызды биіктіктер мен тірек пункттерін басып алды. Осы шайқастарда көрсеткен ерлігі үшін Кузовковқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (30.10.1943). Әскери академияны (1947) бітіргеннен кейін КСРО Қорғаныс минстлігінде жауапты қызметтер атқарған. 1969 жылы запасқа шықты. Севск қаласының (Ресей, Брянск облысы) құрметті азаматы атағын алған. 2 Ленин, Қазан революциясы, 3 Қызыл Ту, 2-дәрежелі Суворов 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, шетелдік медальдармен марапатталған.
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Иван Антонович Кузьмин

Иван Антонович Кузьмин(5.3.1916, Ресей, Алтай өлкесі, Сараса селосы - 11.4.1963) - 2- дүниежүзілік соғысқа катысушы, гвардия майоры, батальон командирі. 1936 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылды. Қиыр Шығыстағы Хасан көлі бойындағы қақтығыстарға және Кеңес-фин соғысына қатысты. Кейіннен Алматы облысы,Қаскелең қаласына қоныс аударған. Кузьмин 1941 жылы Ұлы Отан соғысына аттанып, 738-атқыштар полкінің 1-атқыштар батальонында ұрыстарға қатысты. Оның жауынгерлік жолы батырлыққа, ерлікке толы. 1-Беларусь майданы 1944 жылы 27 шілдеде Брест ауданы мен Седльце қаласын алғаннан кейін Варшава қаласына (Польша) шабуыл бастады. Осы майданның 69-армиясы Варшаваның оңтүстігінде Висла өзенінен өтіп, Магнушев және Пулавы калаларының маңында плацдарм құрды. Кузьминнің іскерлігі арқасында батальон плацдармды жауға бермеді. Жаудың 6 шабуылына тойтарыс беріп, оларды шығынға ұшыратты. Ол өзі жекпе-жек айқаста 30-дан аса жау әскері мен офицерін жойды. 1945 жылы 14 қаңтарда Висла өзенінің батыс жағалауындағы Коханув деревнясы маңында жаудың бекінісін бұзу кезінде Кузьмин батальонды бастап, бірінші болып жау траншеясына жетті. Батальон шерумен 300 шақырымнан астам жол жүріп, Познань қаласының Оңтүстік-шығыс жағынан айнала маневр жасап, 1945 жылы 25 қаңтарда Варта өзенінен өтті де, қаланы қоршаған неміс әскерлерін жойды. Висла мен Варта өзендерінен өткені және плацдармды жауға бермей, ұстап қалу жолындағы ұрыстары үшін Кузьминге КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.2.1945).
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Николай Григорьевич Кулебяев

**Николай Григорьевич Кулебяев**(19.12.1906, Ресей, Пенза облысы- 11.6.1977) - 2-дүниежүзілік соғысқа катысушы, ага лейтенант, рота командирі. Соғысқа дейін Алматы қаласында инженер-құрылысшы болып жұмыс істеді. Кеңес әскері қатарына 1941 жылы желтоқсанда Алматыдағы Совет ауданы (қазіргі Алмалы) әскери комиссариаты арқылы шақырылды. 1943 жылдан бастап майданда саперлер ротасында ұрыстарға қатысты. Соғыс басталғанда ол командирлер даярлайтын 6 айлық курсты бітіріп, 106-атқыштар дивизиясынын саперлер ротасында болды. 1943 жылы 14 қазанда Кулебяев өз са- перлерімен бірге Днепр өзенінен өтіп, жаудың инженерлік бөгеттерін жойды. Кулебяев ротасының саперлері Днепр жағасын төмен қуалай, жау траншеясының бойымен ұрыса отырып, өздері жалған өткел жасаған жерге жетті. Түні бойы атыс жүріп жатты. Таң ата жау ротаның тұрған жерін анықтап, өзінің бар күшімен атқылай бастады. Бұл кезде күшті артиллериялық әзірліктен кейін кеңестік жаяу әскерлер Днепрден өтіп, немістерге соққы берді. Кулебяевтың ротасы паром тоқтайтын орын дайындап, Днепрден танкілер мен атты әскерлер корпусын өткізуді ұйымдастырды. Кулебяев өзі 32 сағат бойы өткелден кетпей, оның ойдағыдай жумыс істеуін қамтамасыз етті. Днепрден кейін ол Беларусьтің Полесье батпақтарын, Висла өзенінің арғы бетіндегі Сандомир плацдармында болған ұрыстарға, Луцк, Львов қалаларын азат ету ұрыстарына қатысты. Майдан даласында көрсеткен ерліктері үшін Кулебяевке КСРО Жоғарғы Кеңес Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.1.1944.). Сондай-ақ «Қызыл Жұлдыз» және 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталды. Соғыстан кейін Кулебяев Алматы қаласында тұрды.

## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Николай Алексеевич Куликов

**Николай Алексеевич Куликов**(19.12.1920, Ресей, Владимир облысы,Юрьев-Польский ауданы,Карандышево деревнясы - 17. 8.1972, Әулиекөл ауданы,Харьковка селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, ұшкыш. Куликов Мәскеуде тұрған. ФЗУ-ды бітіргеннен соц аэроклубта оқыды. Кеңес әскері қатарына 1940 жылы шақырылды. 1942 жылы ұшқыштар дайындайтын әскери-әуе мектебін бітірді. 1942 жылы Калинин майданына тәжірибелі, ұшқыш ретінде қабылданды. 2-Украина майданында өзінің тәжірибелі барлаушы екенін көрсетті. Соғыс жылдары Куликов 270- тен астам жауынгерлік тапсырманы орындады. Әуе шайқастарында жаудың 2 ұшағын істен шығарды. Көрсеткен ерлігі үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Куликовқа Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (15.3.1945). Соғыстан кейін Куликов Қостанай облысы,Әулиекөл ауданы«Харьков» кеңшарында тракторшы болып жұмыс істеді.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Алексей Сергеевич Куница

**Алексей Сергеевич Куница** (1912, Ақмола облысы,Бурабай ауданы, Николаевка ауылы — 10.10. 1943, Украина, Сумы облысы, Конотоп ауданы, Сосновка ауылы) - 2- дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, взвод командирі. Куница Кеңес әскері қатарына 1941 жылдың аяғында Ақмола (қазіргі Астана қаласы) қаласы әскери комиссариаты арқылы шақырылды. Ол Солтүстік-Батыс және Орталық майдандардағы шайқастарға қатысты. Соңғы шайқасын Киев облысы,Чернобыль ауданында 1943 жылдың 6-10 қазаны аралығында өткізді. Куница Днепр өзенінің оң жағалауындағы плацдармды қорғап, ерекше ерлік, батырлық және табандылық көрсетті. 1943 жылдың 10 қазанында немістер 18-гвардиялық атқыштар корпусы 4-гвардиялық әуе-десант дивизиясының 3-батальонына соңғы рет қарсы шабуылға шықты. Жаудың екі станокты пулеметі Кеңес әскерлерінің оқ атуына бөгет жасады. Осы телімде жағдай шиеленісіп кетті. Сол кезде Куница немістің дзотына еңбектеп келіп, граната лақтырды. Дзот гарнизоны қаша жөнелді, бірақ осы кезде орманнан 50-ге жуық неміс шыға келді. Көмек келгенше Куница позицияны ұстап тұрды. Осы ұрыста Куница қаза тапты. Куницаның батылдығы мен табандылығы үшін КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен оған Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (10.1. 1944). 

Бурабай ауданы,Николаевка ауылының бір көшесіне және орта мектепке Куницаның есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Құтайбаның түркі иеліктеріне жорығы

**Кутейбаның түркі иеліктеріне жорығы** -араб әскерлерінің 705-715 жылы қазіргі Оңтүстік Қазақстан жеріне басып кіруі. 8 ғасырдың бас кезінен арабтар Орта Азияны жаулап алуға кірісті. Бұл жорықтарды (705-706) Хорасан билеушісі Кутейба ибн Муслим басқарды. Оған қарсы соғдылар мен түркештердің біріккен қолы шығып, араб әскерлерін қоршауға алды. Кутейба өзінің әскери таланты арқасында ғана арабтарды толық талқандалудан сақтап қал- ды. 708-709 жылдары екінші рет жорыққа шыққан Кутейба әскерлері Бұхараны басып алды. Бұдан кейін жорық Самарқандқа бағытталды. Қарсы тойтарыс беру үшін түркілер, соғдылар, Шаш және Ферғана арабтарға қарсы одақ құрды. Бұл одақ әскерін түрік қағанының баласы Инел қаған басқарды. Алайда одақтастар бір-біріне көмек көрсетіп үлгере алмады. Айлакер Кутейба өз тыңшылары арқылы түркілердің таңдаулы әскерінің көмекке келе жатқанын біліп алды да, оларға тосқауыл қойып, талқандады. Сөйтіп Самарқанд қанша жанталаса корғанғанымен, бір айдан кейін жеңіліп, Кутейбаға берілуге мәжбүр болды. Бірақ Самарқанд тұрғындары көп ұзамай Кутейба қалдырып кеткен араб әскеріне қарсы көтерілді. Оларды қолдаған түркі жасақтары сырттан шабуыл жасады. Алайда Кутейба өзінің қалың қолымен келіп, Самарқандтағы билікті ұстап қала алды. Одақтастар өз кимылдарын бұрынғыдан көpi ұйымдастырған түрде жүргізді. Олардың біріккен қолы Ферғана-Шаш төңірегінде арабтарға қареы соғысты. 714 жылы Кутейба Оңтүстік Қазақстан аумағына енді, үлкен Шашты басып алып, Испиджабқа шапқыншылық жасады. Сөйтіп арабтар өздерінің Мауераннахрдағы басып алған иеліктерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге тырысты. 715 жылы халифаттық тағына Сүлеймен келгеннен кейін бурынғы халиф Уәлидтің (705-15) жақтастары қуғынға ұшырады. Осыған байланысты Кутейба Сүлейменге бағынудан бас тартып, өз әскерімен оған қарсы шықты. Алайда көп ұзамай талқандалып, жақтастарымен бірге өлтірілді.
	
## Дереккөздер


 Санат:Тарих
Иван Васильевич Кутурга

**Иван Васильевич Кутурга**(1924 жылы туған, Павлодар облысы,Ертіс ауданы,Добромысловка селосы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант, зеңбірек расчетінің командирі, кейіннен подполковник. 1942 жылдың қыркүйегінде Кеңес әскері қа- тарына шақырылып, Орел жаяу әскер училищесіне жіберілді. 1943 жылы құрамында Кутурга бар курсанттар Брянск майданына аттанды. Олар Беларусь және Прибалтика жерінен ұрыспен өтті. Тильзит, Кенигсберг, Данциг және т.б. қалаларды алуға қатысты. 1945 жылдың басында 235-Витебск атқыштар дивизиясының 682-артиллерия полкі Шығыс Пруссияда қызу ұрыс жүргізді. Полкте Кутурга зеңбірек нысанашысы болды. 20 қаңтарда жауды өкшелей қуып, оныц батареясы Грос-Фридрихсдорф деген жерде бір батальон жаяу әскері бар жау тосқауылына тап болды. Кутурга зеңбірегімен жаудың жаяу әскеріне оқ жаудырып,50-ге жуық гитлершіні өлтірді. Лабиау қаласы маңында Кутурга зеңбірегімен атып, жаудың бірнеше танкісін жойды. 1945 жылдың 19 наурызында болған ұрыста жаудың 3 танкісін қиратып, көпірді талқандады. 1945 жылы сәуірдің 6-сынан 9-ына дейін 235-атқыштар дивизиясы Кенигсберг қаласына шабуыл жасауға қатысты. Осы ұрыста Кутурганың расчеті жаудың 8 станокты пулеметін, бір бронетранспортерін және 20-дан астам әскерін жойды. Кірпіш зауытында болған ұрыста ол жаудың 4 зеңбірегін, 30-дан астам әскерін жойды. Кенигсбергке шабуыл жасауға қатысқаны және ұрыста ерлік көрсеткені үшін Кутургаға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (19.4.1945). Соғыстан кейін Кеңес әскері қатарында қызметін жалғастырды. 1964 жылы подполковник Кутурга запасқа шықты. Баку қаласында тұрып, мектепте алғашқы әскери дайындық пәнінен сабақ берді.
	
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Күзет иті

**Күзет иті** — мемлекет шекарасын, әскери (жеке) нысан, мүліктерді (кәсіпорын, қойма, мал қорасы, т.б.) күзетуге әдейі үйретілген ит. Күзет иті – шекара сақшысының, әскери күзет қызметінің, қорықшының, бақташының серігі. Күзет иті күзетілетін жерге бөтеннің келгенін үріп сездіреді, оған тап береді, қуып жетуге, іздеп табуға көмектеседі. Күзет итінің ішінде көп тарағаны - Шығыс Еуропа овчаркасы. 

Бұл – денесі ірі, пысық, кайратты, күтімге көнбіс, оңай дағдыланғыш, күзетке де, бақташылыққа да жарамды ит. Орта Азия овчаркасы да малды қасқырдан қорғауға машықтанған, батыл, қабаған, ірі, қозғалысы сабырлы, ашулы, сақ келеді. Орыс овчаркасы шапшаң, қорғау істеріне оңай дағдыланады. Күзет итінің Қазақстанда көп тарағандары – Шығыс Еуропа мен Орта Азия овчаркасының тұқымдары.
	
## Дереккөздер


 Санат:Әскери іс
Кіреуке кежім

**Кіреуке кежім** - ат сауыты. Болат шығыршықтардан өріледі. Ежелгі дүние және орта ғасырларда ауыр қаруланған әскерлердің жаугершілік аттары осындай сауыттармен жарақталған. Археологиялық зерттеулер Кіреуке кежімнің сармат заманынан бері колданыла бастағанын көрсетеді.
	
## Дереккөздер


Санат:Құрал-саймандар
Кіші жүзде шекаралық басқаруды облыстық басқарумен ауыстыру

**Кіші жүзде шекаралық басқаруды облыстық басқарумен ауыстыру**- Ресей отарлық әкімшілік саясатын жетілдіре түсу мақсатында жасалған шара.Негізгі мақсаты қазақ жеріне казактарды орналастыру, Орталық Азияда сауда керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Орынбор қазақтарын басқару сыртқы істер минстрлігі жанындағы Азия департаментіне, Орынбор генерал-губернаторының құрамында жаңадан ашылған Орынбор шекара комиссиясына жүктелді. 1844 жылы Ресей патшасы қазақ даласында сот реформасын жүргізіліп, жазалаушы полицейлік мекемелер енгізілді. Орынбор қазақтарын баскару туралы 1844 жылы бес жыл мерзімге жасалған ереже ешқандай өзгеріссіз 1868 жылға дейін күшінде болды.
	
## Дереккөздер


 Санат:Тарих
Қазақ дербес атты әскер бригадасы

**Қазақ дербес атты әскер бригадасы** - Жетісуда құрылған әскери бөлім.Түркістан майданы басшыларының шешімімен 1920 жылы 5 ақпанда қазақ жігіттерінен құрылды. Бригада жауынгерлері 1920 жылы көктемде Солтүстік Жетісу майданына жіберіліп, ақ гвардия атамандары Анненков пен Дутов әскерлеріне қарсы соғысты. Солтүстік Жетісу майданы жойылып, ақ гвардияшылар Қытай шекарасынан асып кеткеннен кейін бригада тара тылды.
	
## Дереккөздер


 Санат:Әскери іс
Қабанбай батыр (жыр)

**«Қабанбай батыр»** — тарихи жыр. Қабанбай батыр туралы жырлардың бұл нұсқасын 1933 жылы Ақмола облысы, Еңбекшілдер ауданының тұрғыны М. Сағымбаев жазып алған. Көлемі 620 жол. Жыр сюжеті Қабанбай батырдың өзі жоқта елін шауып кеткен қырғыздардан кек қайтаруы, інісі Дәулетбайдың өкпелеп көшуі, арада сегіз жыл өткен соң Қабанбай батырдың дертті болып, інісімен қайта татуласуы және елімен қоштасуы жайындағы оқиғаларға кұрылған.

## Тағы да қара
* Ер Қабанбай (жыр)

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жырлары
Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігі Әскери-теңіз институты

**Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігі Әскери-теңіз институты**– Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігі Жоғары әскери-теңіз училищесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2001 жылы 1 наурызда №314 қаулысына сәйкес Ақтау қаласында кәсіби-техникалық мектептің базасы негізінде құрылған. Қазақстан Республикасының Үкіметі 2003 жылдың 10 шілдесі №684 *«Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кәсіби білім беру әскери-оқу мекемелерінің атын ауыстыру туралы»* қаулысымен «Әскери-теңіз институтын» мемлекет мекемесі деп аты ауыстырылды. Институттың түлектері ҚР- ның Әскери-теңіз күштері мен ҮҚК Шекара қызметінің теңіз бөлімдері кемелері мен жағалау бөлімдеріндегі кызметке арналған, сонымен бірге теңіз кемелерінде, ішкі жүзу кемелерінде және ҚР азаматтық флотының аралас (өзен-теңіз) жүзу кемелерін қоса алғанда ЖОО-ның негізгі міндетіне теңіз мамандықтарының мамандарын дайындау жатады. Әскери-теңіз институты орташа кәсіби білім берудің келесі мамандықтары бойынша әскери мамандарды дайындау келесі мамандықтар бойынша жүргізеді: - Кемелерді жүргізу мен көру байланысы; - Кеме байланыс кұрал-жабдықтары; — Ішкі жану кеме оталғыштары мен электр құрал-жаб- дықтары. Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандарттары (ҚР МЖБС 3.07.459-2006) ҚР Білім және ғылым министрінің 19.04.2006 жылы №200 *«Жоғары кәсіби білімнің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы»* бұйрығымен бекітілген. Оқу мерзімі - 2 жыл, түлекке «2-і бап старшинасы» әскери шені беріліп, «техник» квалификациясымен орта әскери-теңіз кәсіби білімді сәйкес профилді мамандығы бойынша диплом беріледі.

	
## Дереккөздер


 Санат:Институттар
Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы

**Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің кадет корпусы**- ҚР Президентінің 1996 жылы 1 шілдесі №3049 *«Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Кадет корпусын кұру туралы»* Жарлығына сәйкес құрылған. ҚР Үкіметінің 2000 жылы 16 ақпаны №257 қаулысымен және ҚР Қорғаныс Министрлігінің 2000 жылдың 29 қарашасы №310 Бұйрығымен ҚР Қорғаныс Министрлігінің Кадет корпусына Шоқан Уәлиханов есімі берілді (әрі қарай Кадет корпусы). ҚР Қорғаныс министрінің 20.01.2009 жылы №22 Бұйрығымен мемлекеттік мекеменің жаңа *«Шоқан Уәлиханов атындағы Қазақстан Республикасы Қорғаныс Министрлігінің Кадет корпусы»* Жарғысы бекітілді. ШоқанУәлиханов атындағы Қазақстан Республикасы  Қорғаныс Министрлігінің  Кадет корпусының  негізгі міндеті ҚР Қарулы күштерінің сержанттық құрамының лауазым- дарындағы әскери қызметті келісімшарт бойынша өткеру үшін кіші командалық құрамдардағы кадрларды дайындау болып табылады. Кадет корпусы - бастапқы әскери білім беретін әскери-оқу орны, ол бастапқы әскери білім бағдарламасы бойынша ҚР Қорғаныс күштерінің сержанттық құрамының лауазымдарындағы әскери қызметті келісімшарт бойынша өткеру үшін дайындайды. Кадет корпусын бітірген түлектер *«Мотоұтқыр әскерлерінің командалық тактикасы» мамандығын, «Автокөліктік және сауытты танктік техниканы жөндеу бойынша слесарь»* және *«ЭЕМ операторы»* санатындағы мамандық алып шығады. Сонымен бірге 3-сыныпты жаяу әскер сауытты машинасының механик-жүргізушісі мен «С» санатындағы автокөлік жүргізуші куәлігін қоса алады. Жалпы орта білімнің базасы негізінде оқу мерзімі - екі жыл. 

	
## Дереккөздер


 Санат:Әскери іс
Қанғожа

**Қанғожа**, Xанқожа (туған өлген жылы белгісіз) - найман тайпасының билеушісі, төре. Барақ сұлтанның ұлы. Әкесі өлгеннен кейін Әбілпейіс ханның қолында тәрбиеленген. Қазақтарды өз жағына тарту үшін Цин (Қытай) императоры Ғұбайдоллаға (Абайділла) хан атағын, Қанғожаға уаң (князь) атағын беру жөнінде арнайы грамота жіберген. Бірақ, Ғұбайдолланы орыс үкіметі бұл лауазымға бекітпей, әскер жіберіп тұтқындап, Сібірге жер аударған. Қанғожа Қытай императорынан атақ алған алғашқы қазақ. Ол қайтыс болғаннан кейін уаң атағы баласы Жанбөбекке берілген. 
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Қандауыр (пышақ)

**Қандауыр** - пышақ түрі. Адамның басы ауырғанда  денедегі арам қанды сыртқа шығару үшін қолданылатын құрал. Қандауырмен тіліп, мүйіз қарықтар (сиыр мүйізінен жасалған түтік) арқылы бастағы қан сорып алынған. Пышақтың қандауыр аталуы да осыдан шыққан.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қарулар
Қандыағаш ұрысы

**Қандыағаш ұрысы**  -1738 жылы қазақ қосындары мен Жұрын бастаған торғауыт қалмақтарының, арасында болған ұрыс. 

Шақшақ Жәнібектің үлкен ұлы Түктібайды үйлендіріп, ұлан-асыр той жасау сәтін пайдаланған торғауыттар Жем мен Сағыз бойындағы қазақ ауылдарын шауып, қырғынға .ұшыратқан. Сонда тама Есет Көкіұлы, табын Бөкенбай Батыр, шақшақ Жәнібек жігіттерімен жауды қуып жетіп, сұрапыл шайқас жүргізеді. Содан бастап бұл жер Қандыағаш атанған. Үш батыр торғауыттардың алға жіберген қолын Астрахан қаласына дейін қуып барып, генерал-губернатор В.Н.Татищевке өтініш айтқан. Қарақшылық шабуыл жасаған Еділ бойы қалмақтарын жазалау үшін Ресей жерінің үстімен ішке өтуге рұқсат сұраған. Бірақ губернатор қазақ батырларының Еділден өтуіне рұқсат бермей, тартқан сыйлықтарын қабылдамаған. Сол Қандыағаш ұрысында қолға түскен қалмақтардың әскербасы Жұрын кейін Есет батырға адал қызмет етіп, оның тұтқында із-түссіз кеткен ұлының орнына ұл болған. Батыс Қазақстан темір жолы бойындағы қазіргі Жұрын станциясы соның есімімен аталған.

## Дереккөздер


Санат:1738 жыл Қазақстанда
Санат:Қазақ-жоңғар шайқастары
Санат:Қандыағаш
Санат:Мұғалжар ауданы
Қандыжап шарты

**Қандыжап шарты** -қазақтар мен қалмақтар арасындағы келісім (1760 -61). Жоңғар ханы Қалдан Серен өлгеннен кейін (1745) жоңғарлардың өз ішінде алауыздық басталды. Оның үстіне Қытай императоры Цяньлун (1736-96) әскерлері Жоңғарияны жаулап алды (1758). Кіші және Орта Ордалар жеріне қауіп төнді. Осындай жағдайда Абылай хан қытайлармен арадағы қарым-қатынасын сақтай отырып, қалмақтармен достық шарт жасасты. 1760-61 жылдары қазақ, қалмақ өкілдері (әр жақтан 2 мың адамнан) Аягөз өзенінің Батпақсу деген саласында (осы жердегі бір соғыста қалмақтың Қандыжап деген ханы өлген) келіссөз жүргізді. Халық дәстүрі бойынша көк қасқа айғыр, қарабас қошқар сойылып, қолдарын қанға батырып, анттасып, достық шартын жасасты, қазақ пен қалмақ көп қырылған «қалмақ қырған», «алқакөл сұлама» деп аталатын жерлерге барып бас иіп, қару-жарақтарын сындырып, жазықсыз қаза тапқан ата-бабаларды еске алған. Қалмақтың осы жерде қаза тапқан қоңтайшысы есімімен бұл достық шарты «Қандыжап шарты» деп аталды. Батпақсу өзені Мамырсу (қалмақша — Молшылық) аталып кетті.
	
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қаңлы Тото Яһяұлы

**Қаңлы Тото Яһяұлы**(1272-1327) - Юань патшалығы кезіндегі қаңлылардан шыққан саяси қайраткер, колбас- шы. Құбылай ханның кеңесшілерінің бірі. 1308 жылы ол ордадағы шуй мен юань (орталық  әскери орган - бүкіл елдегі әскери істерді басқарады) жетекшісі, одан жүң шу пиңжаң (ең Жоғарғы саяси орган) және үйшы дафу (ордадағы күнделікті құжаттарды және ел тарихын жазуды басқарушы) міндеттерін атқарған. 1311 жылы ол гаң шу (ең Жоғарғы әкімшілік жетекшісінің) оң қол уәзірі болып тағайындалады. 1312 жылы Жияңжы әкімшілігі аймағының сол қол уәзірі міндетін атқарады. 1321 жылы ол Ордаға шақырылып, үйшы дафу міндетіне тағайындалады, одан соң Жияңнан әкімшілік аймағының үйшы дафуы міндетін атқарған. 
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар
Қара қағаз

**«Қара қағаз»** - кісі өлімі жайлы ресми хабар. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапқан азаматтарды ел-жұртына, үйіне, туған-туыстарына «Қара қағаз» арқылы естірткен, «Қара қағаз» - марқұм қызмет еткен әскери бөлімнің оның қазасы туралы ресми хаты. Бұл хатта жауынгердің қашан, қай жерде, қандай жағдайда мерт болғаны көрсетілген. Хат бөлімше командирінің немесе саяси қызметкердің атынан көңіл айту ретінде жазылған.
	
## Дереккөздер


Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Қара Оспан Бейсенбіұлы

**Қара Оспан Бейсенбіұлы** (1872, Буыршын, Алтай аймағы, ҚХР - 1916, сонда) - Абақ керей руының биі. 1896 жылдан бастап әкесінің орнына би болып сайланған. Тарбағатай мен Алтай аймағын билеген Қытай губернаторы өзі отырған Шәуешек қаласын қоршап қамал тұрғызу үшін қазактардан тегін жұмыс күшін алып тұрған. Алтай қазақтарынан 500 адам алу жөнінде жарлық түсіргенімен, керей билері адам беруден бас тартқан. Қара Оспан губернаторға: «1791 жылы қытай императоры мен Көгедай төре арасындағы келісім бойынша біз ақ күміс, мал және аң терісі түрінде салық төлейтін болғанбыз. Адам беру жөнінде келісім болған емес.Сондықтан қорғанның шығыны үшін тек малмен ғана салық төлейміз», - деп қарсы шыққан. Қытай әкімі оны көндіру үшін абақтыға жауып күн сайын екі рет басына қара ноқта кигізіп, аяғын шынжырлап, Шәуешек көшелерін аралатып қорлаған. Оны естіген Алтай елі көтеріліп, қарулы жасақ жияды. Қытай үкіметі Қара Оспанды босатуға мәжбүр болды, есесіне Алтай елі жылына 500 жылқы салық төлеп тұрған.
	
## Дереккөздер


 Санат:Тұлғалар