Африканы отарлау

**Африканы отарлау** — бұл Африка континентінің еуропалық (бұрын да азиялық) отарлау процесі.

Африканың сыртқы отарлау тарихы «отарлау» терминінің қалай анықталғанына байланысты ежелгі, ортағасырлық немесе жаңа тарихқа жатқызылуы мүмкін. Халықтық тілмен айтқанда Африкадағы отарлау туралы пікірталастар Жаңа Империализм дәуірі мен Африка үшін күрес дәуіріндегі (1884-1914) еуропалық жаулап алуларға, содан кейін біртіндеп отарсыздануға бағытталған. **Африканы қазіргі отарлауға** қатысқан негізгі державалар — Ұлыбритания, Франция, Германия, Португалия, Испания және Италия. Қазіргі кезде Африканың барлық дерлік елдерінде үкімет пен бұқаралық ақпарат құралдарында жақында отаршыл держава қолданған тіл қолданылады, дегенмен адамдардың көпшілігі ана тілдерінде сөйлейді.

## Африка тарихы

нобай|Батыс Африка картасы, шамамен 1736 ж. «Англияға, Голландияға, Данияға және т.б. не жататынын түсіндіру».
* Ертеде Оңтүстік Еуропа мен Батыс Азиядан келген адамдар Солтүстік Африканы, ал Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген адамдар Мадагаскарды отарлады.
* Орта ғасырларда Солтүстік және Шығыс Африканы Батыс Азиядан келген адамдар отарлады.
* Қазіргі заманда Батыс Еуропалықтар 19 ғасырдың аяғында Африкадағы шайқаспен аяқталған континенттің барлық бөліктерін отарлады.

## Африканы еуропалық бақылаудың ежелгі тарихы
[нобай|[Африканың Рим провинциясы шамамен 120 жыл]]
Ежелгі уақытта Солтүстік Африка Еуропа мен Кіші Азиядан келген отарлау объектісі болды.

Еуропалықтардың Африка территорияларын өзіне бағындыруға деген алғашқы әрекеттері біздің дәуірімізге дейінгі VII-V ғасырлардағы ежелгі грек отарлау кезеңінен басталды, Ливия мен Египеттің жағасында көптеген грек колониялары пайда болды. Александр Македонскийдің жаулап алуы эллинизацияның ұзақ кезеңін бастады.

Карфаген қаласы финикиялықтардың қазіргі Тунис аумағында негізін қалаған және біздің дәуірімізге дейінгі IV ғасырға дейін Жерорта теңізінің маңызды державаларының бірі болған.  Үшінші Пуни соғысынан кейін оны римдіктер жаулап алып, Африка провинциясының орталығына айналды. Ерте орта ғасырларда осы территорияда вандалдар патшалығы құрылды, кейінірек ол Византияның құрамына кірді.

Рим әскерлерінің шапқыншылығы Африканың бүкіл солтүстік жағалауын римдіктердің бақылауында шоғырландыруға мүмкіндік берді. Римдіктердің ауқымды экономикалық және архитектуралық қызметіне қарамастан, аумақтар әлсіз романизациядан өтті. Шамасы, бербер тайпаларының шектен тыс құрғақшылығы мен тоқтаусыз белсенділігі салдарынан шетке ысырылды, бірақ римдіктер жаулап алмады.

Ежелгі Египет өркениеті де алдымен гректердің, содан кейін римдіктердің қол астына өтті.

## Орта ғасыр
нобай|Ұлы Юстинианның қол астындағы империя 555 жылы, Батыс Рим империясының құлауынан бастап (оның қызғылт түсті вассалдары)
Империяның құлдырау жағдайында вандалдар белсенді еткен берберлер солтүстік Африкадағы еуропалық, сонымен қатар христиан өркениетінің орталықтарын арабтарды басып алу қарсаңында жойып жіберді, олар өздерімен бірге исламды алып келген және Византия империясын қуып жіберді. Египетті әлі де бақылап отырды. VII ғасырдың басында Африкадағы алғашқы еуропалық мемлекеттердің қызметі толығымен тоқтап, керісінше Африканың Африкадан экспансиясы Оңтүстік Еуропаның көптеген аймақтарында жүрді.

Түбегейлі өзгерістер дәуірі тек Реконкистаның соңғы кезеңдерінде, Пиреней түбегінің христиан басшылары мұсылмандарға қарсы күресте жеңіске жетіп, өз көзқарастарын Гибралтардың қарсы жағалауына — Мағриб елдеріне бұрған кезде ғана келеді — ислам өркениетінің негізгі орталықтары. XV—XVI ғасырларда испан| және португал әскерлерінің шабуылдары Африкадағы бірқатар бекіністерді (Канар аралдары, сонымен қатар Сеута, Мелилья, Оран, Тунис және басқа көптеген бекіністер) басып алуға әкелді. Венеция мен Генуяның итальяндық теңізшілері де XIII ғасырдан бастап аймақпен белсенді сауда жасады.

XV ғасырдың соңында португалдықтар Африканың батыс жағалауын шынымен бақылап отырды, онда олар белсенді құл саудасын дамытты. Олардың артынан басқа еуропалықтар да Африкаға қарай ұмтылды: голландтар, француздар, ағылшындар.

## Ерте замандар
XVII ғасырдан бастап арабтардың Сахараның оңтүстігіндегі Африкамен сауда-саттығы Шығыс Африканы, Занзибар аймағында біртіндеп отарлауға әкелді. Батыс Африканың кейбір қалаларында араб кварталдары пайда болғанымен, олар колонияға айналған жоқ, ал Марокконың Сахель жерін өзіне бағындыру әрекеттері нәтижесіз аяқталды.

Алғашқы еуропалық экспедициялар Кабо-Верде және Сан-Томе сияқты адам тұрмайтын аралдарды отарлауға, сауда базасы ретінде жағалық форттарды құруға бағытталған.

## Африка үшін жарыс

нобай|Африка 1800 ж.
нобай|Африка 1870 ж.
XIX ғасырдың екінші жартысында, әсіресе Берлин конференциясынан кейін Африканы отарлау процесі осындай ауқымға ие болды, оны *«Африка үшін жарыс»* деп атады; бүкіл дерлік континент (қалған тәуелсіз Эфиопия мен Либерияны қоспағанда) 1900 жылға қарай бірқатар еуропалық державалар арасында бөлінді: Ұлыбритания, Франция, Германия, Бельгия, Италия, Испания және Португалия өздерінің ескі колонияларын сақтап, біршама кеңейтті.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия (көбіне 1914 ж.) Африкадан шыққан колонияларын жоғалтты, олар соғыстан кейін Ұлттар Лигасының мандаты бойынша басқа отаршыл державалардың әкімшілігіне өтті.

Ресей империясы өзінің Эфиопиядағы дәстүрлі берік позициясына қарамастан, Африканы отарлауға ешқашан талап қоймады, 1889 жылғы Сагалло оқиғасынан бөлек.

## Метрополиядағы Африка колониялары (1900 жылғы жағдай бойынша)
нобай|Африка 1900 ж.
нобай|Африка 1913 ж.
нобай|Африка 1914 ж.
нобай|Африка 1923 ж.
нобай|1880 және 1913 жылдардағы Африканы салыстыру
### Бельгия
* Еркін Конго мемлекеті (1908 жылдан бастап Бельгиялық Конго, қазіргі Конго Демократиялық Республикасы)

### Франция
* Алжир
* Тунис
* Марокко

#### Француздық Батыс Африка
* Мавритания
* Сенегал
* Француз Суданы (қазіргі Мали)
* Гвинея
* Кот-д'Ивуар
* Нигер
* Жоғарғы Вольта (қазіргі Буркина-Фасо)
* Дагомея (қазіргі Бенин)

#### Француз Экваторлық Африка
* Габон
* Орта Конго (қазіргі Конго Республикасы)
* Убанги-Шари (қазіргі Орталық Африка Республикасы)
* Чад
* Француз Сомалиі (қазіргі Джибути)
* Мадагаскар
* Комор аралдары

### Германия (1919 жылға дейін)
#### Германдық Шығыс Африка
* Руанда-Урунди (1919 жылдан бастап Бельгия мандаты, қазіргі Бурунди және Руанда)
* Танганьика (1919 жылдан бастап Британия мандаты, қазір Танзания бөлігі)

** (1919 жылдан бастап Оңтүстік Африка Одағының мандаты, қазіргі Намибия)

#### Германияның Батыс Африка
* Неміс Камеруны (1919 жылдан бастап Франция мандаты, қазіргі Камерун)
* Тоголенд (1919 ж. Франция мен Ұлыбритания арасындағы бөліну, қазіргі Того)

### Италия
* Итальяндық Солтүстік Африка (1934 жылдан бастап Ливия)
** Триполитания
** Киренаика
** Феццан
* Эритрея
* Итальяндық Сомали (қазір ресми түрде Сомалиге кіреді)

### Португалия
* Ангола
* Португалиялық Конго (Кабинда) - қазір Анголаның эксклавы
* Португалдық Шығыс Африка (қазіргі Мозамбик)
* Португал Гвинеясы (қазіргі Гвинея-Бисау)
* Кабо-Верде аралдары (қазіргі Кабо-Верде)
* Сан-Томе және Принсипи

### Испания
* Испан Сахарасы (қазіргі Батыс Сахара - БҰҰ шешімдеріне қайшы, Марокконың бөлігі)
** Рио-де-Оро
** Сегиет эль-Хамра
* Испандық Марокко
** Сеута
** Мелилла
** Испандық Оңтүстік Марокко (Тарфая секторы)
** Ифни
* Рио-Муни (қазіргі Экваторлық Гвинея материгі)
*  Фернандо-По (қазіргі Биоко, Экваторлық Гвинеяның оқшауланған бөлігі)

### Ұлыбритания
* Англо-Египет Суданы
#### Британдық Шығыс Африка
* Кения
* Уганда
* Занзибар (қазір Танзанияның бөлігі)
* Британдық Сомали (қазір ресми түрде Сомалиге кіреді)
* Оңтүстік Родезия (қазіргі Зимбабве)
* Солтүстік Родезия (қазіргі Замбия)
* Ньясаленд (қазіргі Малави)
#### Британдық Оңтүстік Африка
* Кейп колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
* Наталь колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
* Қызғылт Сары Еркін Мемлекет (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
* Трансвааль колониясы (қазір Оңтүстік Африканың бөлігі)
* Бечуаналенд (қазіргі Ботсвана)
* Басутоленд (қазіргі Лесото)
* Свазиленд
* Гамбия
* Сейшел аралдары
* Сьерра-Леоне
* Маврикий
* Нигерия
* Алтын жағалау (қазіргі Гана)
* Египет

### Тәуелсіз мемлекеттер
* Либерия
* Абиссиния (Эфиопия)

### Халықаралық аймақ (1923-1956)
Танжер, Ұлыбритания, Франция, Германия және (1928 жылдан) Италия (қазіргі Марокконың бөлігі) бірлесіп басқарды.

## Отарсыздану
Негізінен Африканы отарсыздандыру процесі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін басталды. 1960 жыл Африка жылы - ең көп колонияларды босату жылы деп жарияланды.

Қазіргі кезде Еуропа елдерінің бақылауында:
* Мароккодағы Испания анклавтары Сеута және Мелилья, Канар аралдары (Испания),
* Әулие Елена, Вознесения, Тристан-да-Кунья және Чагос архипелагы (Ұлыбритания),
* Реюньон, Эпарс және Майот аралдары (Франция),
* Мадейра (Португалия)

## Дереккөздер

Санат:Африканы отарлау
Санат:Геосаясат
Санат:Тәуелді аймақтар