open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адамның базистік қажеттіліктерін

**Адамның базистік қажеттіліктерін** - барлық адмдар ортақ негізгі қажеттіліктерге ие болатындығы туралы концепция. Оларды қанағаттандыру - «*әлеуметтік өмірге толыққанды қатысудың қажетті алғышарты*». Альтернативті көзқарас адам қажеттіліктерінің салыстырмалы, индивидуалды немесе мәдени талғамның көрінісі болатындығында.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ермек Өтетілеуов

***Ермек Өтетілеуов*** (1938-2006) - 1 қаңтарда Ақмола қаласында туған. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институты филология факультетінің орыс тілі мен әдебиеті бөлімін бітірген.
1962—1964 жж. Целиноград (қазіргі Ақмола) облысы, Қорғалжың аудандық газетінде қызмет істеген. 1964— 1974 жылдары республикалық «*Балдырған*» журналында, 1974 — 1976 жж. «Жазушы» баспасында редактор, ал 1976 жылдан бастап «*Жалын*» баспасында аға редактор, бөлім меңгерушісі болып істеді.
## Шығармашылығы
Ақынның алғашқы өлеңдері алпысыншы жылдары жарық көре бастады. Жекелеген әңгіме, өлеңдері орыс, болгар, украин, грузин, армян, азербайжан, татар тілдеріне аударылған. Біраз өлеңдері балаларға арналған басылымдарға, қазақ мектебінің оқулықтарына енген.

Қазақ тілінде оның аудармасында Л.Толстойдың, Д.Ушинскийдің балаларға арналған әңгімелері, С.Михалков, О.Дриз, Я.Аким, Б.Заходер, П.Реброның өлеңдері жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Ләтипа Құрманаева

right|thumb
**Ләтипа Құрманаева** - 1924 жылы Алматы облысының Қоғалы ауданындағы Шанқанай ауылында туған. 1947 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Талдықорған облыстық газетінің әдеби қызметкері, бөлім меңгерушісі, осы облыстың аудандық «Кировшы» газетінің редакторы, республикалық «Қазақстан мұғалімі» газетінің әдеби қызметкері және бөлім меңгерушісі, 1968 жылдан сексенінші жылдардың арасында Қазақ совет энциклопедиясы Бас редакциясының ғылыми редакторы болып істеген. «Жасыл көл» повестер жинағы, «Өшпесжалын», «Қыранымменің», «Шымбұлақ», «Тау қызы» романдары жарық көрген.
## Шығармалары
*Қаратау қызы. Роман. А., «Жазушы», 1969; 
*Мәңгі от. Роман. А., «Жазушы», 1976.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1924 жылы туғандар
Центрифугтау

**Центрифугтау** - құрамы әртектес жүйелерді сыртқа тепкіш күштердің көмегімен бөлу. Центрифугтау центрифуга деп аталатын қондырғыларда жүзеге асады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Түпнұсқа

**Түпнұсқа** - әдеби шығарманың автор өзі жазған төлтума қолжазбасы, яғни автордың өз қолынан шыққан нұсқасы. 

Қай кезде де шығарманың мәтінін зерттеуде, айқындауда ең негізгі тірек осы түпнұсқа болады. Шығарманың кейін автордың еркінен тыс өзгертілетін нұсқасы (варианты), немесе, аудармалары болуы мүмкін. Бірақ шығарманы бағалау жағынан тек алғашқы түпнұсқа (авторлық қолжазба), автордың өзі жазған нұсқасы ғана негіз бола алады. Сондықтан тұпнұсқаның маңызы ерекше. Автордың Түпнұсқа материалын басқа біреудің өзгертуіне, түзетуіне жол берілмейді. Ол үшін арнайы келісім болу керек. Түпнұсқа әр автордың өзіндік ерекшелігін сақтайтын бірден-бір туынды. Ал көркем шығарманы басқа тілге аудару жағынан қарағанда, бұл ұғым сол шығарманың аудармаға негіз болған алғашқы жазылған тілдегі нұсқасы деген мағынада қолданылады.

## Палеонтологияда
Нақтылы автор еңбегінде жан-жақты сараланып хатталған дерек.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Оптикалық ось

**Оптикалық ось** - жарық сәулесінің қосарланып сынуына ұшырамай тарала алатын, кристалдағы бағыт.
## Дереккөздер


Санат:Геометриялық оптика
Материалдық теңгерім

**Материалдық теңгерім** - белгілі бір түрдегі материалдық ресурстар көлемін және олардың қажеттіліктер мен тұтынушылар бойынша бөлінуін сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі. 

Өзінің мақсаты бойынша өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарының өндірілуін, тұтынылуын және қорлануын бейнелейді. Әдетте, екі бөліктен түратын кесте түрінде құралады. Бірінде қолда бар ресурстар (кезеңнің басындағы босалқы Қорлар, өндірілуі, импорты, ішкі мүмкіндіктердің жүмылдырылуы, т. б.), екіншісінде — олардың бөлінуі (өндірістік-пайдалану мұқтаждарына, күрделі құрылысқа, сақтық қорлардың толықтырылуына, экспортқа, нарықтық қорға, өзге де қажеттіліктерге, кезең аяғындағы босалқы қорға бөлінуі) бейнеленеді. Екі бөліктің Жиыны тең болуға тиіс. Олардың тең болмауы ресурстардың тапшылығын немесе артылуын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ықылымдау

**Ықылымдау, ауа райландыру** - үй-жайларда (кейде тек жұмыс орындарында ғана), жасанды ауа-райын орнатуды қамтамасыз ететін шаралар, қондырғылар және жабдықтар кешені. Ол ауаны кондиционерлеу, жылу, радиациялық және салқындату жүйелері арқылы, сол секілді желдеткіштер көмегімен жүзеге асырылады, онымен қоса райландыруда, ауа ортасы да тазартылады. Райландыру тиімділігі ауа температурасы, ылғалдылығы, ауа қозғалысы және қоршаған ортадағы құрал-жабдық зат беттерінің температурасымен байланыстырыла анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Еңбектің механикамен жарақтандырылуы

**Еңбектің механикамен жарақтандырылуы** - негізгі өндіріс жұмысшылары еңбегінің машиналармен және механизмдермен жарақтандырылу деңгейін сипаттайтын көрсеткіш. Жұмыс машиналарының, жабдықтың, аспаптың, өндірістік құрал-сайманның (негізгі қорлардың актив бөлігі) орташа жылдық құнының жұмысшылардың орташа тізімдік санына қатынасымен айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Көпбосын Панзабеков

**Көпбосын Панзабеков** - 1936 жылы Түркістан облысындағы Төле би ауданында туған. 1959 жылы Шымкент Мемлекеттік педагогикалық институтын қазақ тілі мен әдебиеті және орыс тілі мен әдебиеті мамандығы бойынша тамамдаған.
Әр жылдар да республикалық комсомол және совет органдарында, Төле би ауданы, Шымкент пен Алматы қалаларында мұғалім, мектеп директоры және аудандық оқу бөлімінің меңгерушісі, Оқу министрлігінің оқу теледидар кабинетінің методисі, Ы.Алтынсарин атындағы педагогикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері, Қазақ ССР Ғылым академиясы М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері, республика Министрлер Советі жанындағы Дін істері жөніндегі Совет Уәкілінің аға нұсқаушысы болып қызмет еткен. «Қазақ мектептеріндегі орыс тілі мен әдебиеті» журналының редакторы, Қазақ мемлекеттік басқару академиясының аға оқытушысы, Бизнес және құқық жоғары мектебінің доценті болған. Халықаралық Мұстафа Шоқай қоғамдық қорының вице-президенті және осы қордың жанынан шыққан «Жас Түркістан» журналының редакторы қызметтерін атқарған.
«Жылдар мен ойлар», «Годы и раздумья» сияқты жыр жинақтарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1936 жылы туғандар
Триада — АҚШ

**Триада — АҚШ** және бұрынғы кеңес одағы стратегиялық ядролық күштерінің үш құрамдасына арналған дәстүрлі номенклатура: жер үстіне негізделген континентаралық баллистикалық ракеталар, теңізде базаланған баллистикалық ракеталар және стратегиялық бомбалаушылар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Райландырғыш

**Райландырғыш** - арнаулы жерге қолданылатын кондиционер. Бөлме ауасын ылғалдандыруға, жартылай салқындатуға және шаң-тозаңнан тазартуға арналған, жергілікті, буландырғыш кондиционер, немесе арнайы бағытталған қондырғы. Райландырғыштың жұмысы судың буланушылық тиімділігіне негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Түпнұсқалық басылым

**Түпнұсқалық басылым** —
*аудармаға жатпайтын түпнұсқалық  шығарманың басылымы;
*мазмүны мен көріктелуі, жаңалығы мен ерекшелігімен көзге түсетін басылым.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Бабувизм

**Бабувизм** *()* -  Бабеф Гракх және оның жақтаушыларымен құрылған ілім.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гүлзипа Палымбетова

**Гүлзипа Палымбетова** (15.02.1942 жыл, Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Сарыкемер селосы) - ақын.

1964 жылы Алматы мемлекеттік дәрігерлік жоғары оқу орынын тамамдаған. 
Шымкентте теміржол ауруханасында, емханаларда дәрігерлік қызмет еткен.

Ақын шығармашылықпен мектеп қабырғасында жүргенде айналысқан. Өлеңдері мен әндері бірнеше ұжымдық жинаққа енген. «Жан шуағы», «Сағыныш бесігі», «Сезім нұры», «Көңіл сазы» атты жыр жинақтарының авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Гүлзипа Палымбетова (Әдеби портал)
* «Терме сазы» - саналың пен даналықтың қайнар көзі 
* ЖЕЛТОҚСАН ЖЕЛІ... ТОҢДЫРДЫ МЕНІ... (http://abai.kz)

Санат:15 ақпанда туғандар
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Сарыкемерде туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Мұхтар Құрманалин

right|thumb
**Мұхтар Құрманалин** (Алин) 1927 жылы 10 қазанда Ақтөбе облысының Қарабұтақ ауданында (қазір Әйтеке би атында), Аралтөбе елді мекеніне таяу ауылда туған. Ашаршылық жылдары ата-анасы Сыр бойына қоныс аударып, балалықшағы Қазалы ауданының «Дихан» ұжымшарында (кейін Ғ.Мұратбаев атында) өткен. Жетіжылдық мектепті бітіргеннен кейін Қазалыдағы педагогикалық училищеге, сонан соң Қызылорданың Н.Б,Гоголь атындағы (қазір Қорқыт баба атында) институтына түскенмен, тұрмыс жағдайының қиындығына байланысты оқуын одан әрі жалғастыра алмады, Бірнеше жыл ауыл мектептерінде ұстаздық етті. 1958 жылы журналистік қызметке ауысты. Ақтөбе облыстық, Батыс Қазақстан өлкелік газеттері редакцияларында бөлім меңгерушісі болды. Осы жылдары оның өлеңдері облыстық, республикалық газет-журналдарда жиі жариялат бастады. Мәскеулік ақын Вл.Савельевтің аударуымен «Вечный огонь» деген жыр жинағы орыс тілінде басылды. Ақынның таңдаулы өлеңдері қазақ поэзиясы антологиясына (1977) енген. 1971-1987 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы Батыс Қазақстан облысаралық бөлімшесінің әдеби кеңесшісі болды. «Жалын», «Балауса» баспалары жариялаған жабық конкурстардың екі дүркін жүлдегері. Қазір зейнеткерлік демалыста.

«Қазақстан республикасы халық ағарту ісінің үздігі», Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасымен және «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Шығармалары
*Әткеншек. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1963; 
*Жұлдызды сауыншы. Очерктер. А., «Қайнар», 1967; 
*Жылқылы ауылдың жігіттері. Очерктер. «Қайнар», 1968; 
*Шалқар теңіз. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1968; 
*Аспан . Өлеңдер. «Жазушы», 1971; 
*Көңілімде бір күй бар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1972; 
*Мөлдір моншақтар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; 
*Алыстағы найзағай. Өлеңдер. «Жазушы», А., 1977; 
*Вечный огонь. Стихи. А.., «Жазушы», 1980; 
*Сәлем. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1981; 
*Ашық сабақ. Өлеңдер. А., «Жалын», 1981; 
*Көңіл күнделігі. Өлеңдер А., «Жазушы», 1987; 
*Қағаз қайық. Өлеңдер А., «Жалын», 1990;

## Дереккөздер


Санат:Әйтеке би ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:1927 жылы туғандар
Оптикалық тығыздық

**Оптикалық тығыздық** - қабатка түскен және одан өткен жарықтың интенсивтіліктері қатынасының ондық логарифмі ретінде анықталатын, жарық сәулелеріне арналған зат қабатының мөлдір еместік сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тізбек

**Тізбек** — бірінің соңынан бірі тізілген топ, лек (мыс. *комбайндар тізбегі көрінді*), бірінен соң бірі жалғасқан тізбе, қатар (мыс. *тау тізбектері*).

*Апериодтық тізбек
*Ақпараттық тізбек
*Бірсымды тізбек
*Гипотетикалық эталондық тізбек
*Коаксиал тізбек
*Магниттік тізбек
*Радиоактивті тізбек
*Симметриялық тізбек
*Симметриялық емес тізбек
*Формациялық-генетикалық тізбек
*Формациялық қатар, формациялық тізбек

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мемлекет аралық банк

**Мемлекет аралық банк** — халықаралық есептесу және несие-қаржы мекемесі. 1993 ж. 22 қаңтарда ТМД-ға қатысушы 10 мемлекеттің: Армения Республикасының, Белорусь Республикасының, Қазақстан Республикасының, Қырғыз Республикасының, Молдова Республикасының, Өзбекстан Республикасының, Ресей Федерациясының, Тәжікстан Республикасының, Түрікменстанның, Украинаның елбасылары қол қойған Келісім негізінде құрылған. Банкінің құрылтайшылары — өздерінің үкіметтері мен орталық (ұлттық) банкілері арқылы әрекет ететін мемлекеттер. Мәскеуде орналасқан. Жоғары органы Банк Кеңесі, оған әрбір уағдаласушы тараптан бір-бір өкілден кіреді. Банк Кеңесі Банк Президенті мен оның орынбасарларын тағайындайды. Мемлекет аралық банк халықаралық жария құқық нормаларына сәйкес құрылған халықаралық Үкімет аралық ұйым ретінде танылған және оған кең ауқымды атқарымдар мен өкілеттіктер берілген.

## Дереккөздер


Санат:ТМД
Линзаның оптикалық күші

**Линзаның оптикалық күші** - линзаның тоғысу ара қашықтығына кері шама.

: \ D=\frac{1}{f}
D-линзаның оптикалық күші. Оптикалық күш диоптриямен (дптр) өлшенеді

F-фокус аралығы

## Дереккөздер

Санат:Геометриялық оптика
Жасанды ауа-райы

**Жасанды ауа-райы, ықлым** - жабық бөлмелерде жасанды түрде жасалынатын микрорайландыру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Ирпетр Пак

**Ирпетр Пак** - (1912-2001) - 1 мамырда Қиыр Шығыс өлкесі, Янчихэ селосында туған. Мұғалімдер курсынан кейін 1930 — 1937 жж. ұстаздық ете жүріп, 1941 жылы Ленинградтың Н.К.Крупская атындағы педагогикалық институтын сырттай оқып бітірген. Ош, Озген, Фрунзе, Алматы қалаларында мектептерде, жоғарғы оқу орындарында сабақ берген. Аз уақыт Курск пединститутында кафедра доценті болған. 1968 жылдан Қазақ мемлекеттік университеті философия және логика тарихы кафедрасының доценті, философия ғылымдарының кандидаты.
Көркем аударма жасаумен де шұғылданды. Корей және орыс тілдерден аударды. Негізгі еңбектері: «Корейские шестистишие» (1956), корей өлеңдерінің жинағы — «Десэнсидиб» (1958), Пак Инно «Пятицветные облака» (1962), Ким Соволь «Цветок багульник» (М., 1962), «Песня над озером» (Лирика Средневековой Корей (М., 1971), «Багульник в степи» (Қазақстан корей ақындарының өлеңдері, 1973), т.б.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1912 жылы туғандар
Оптикалық жүйе

**Оптикалық жүйе** - жарық көзінен шыққан ағындарды басқаруға және заттардың оптикалық кескінін алу үшін белгілі бір тұрде тұрғызылған линза, айна, призма және тағы басқа жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жәркен Бөдешұлы

**Жәркен Бөдешұлы** 1944 жылы 15 мамырда ҚХР-дың Тарбағатай аймағы Толы ауданындағы Жайыр тауында дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты-Жармұхаммед. Уақ тайпасынан шыққан.

2021 жылдын 22 cәуірінде белгілі тұлғамыз өмірден озды

## Жетістіктері
*Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының және Түркі тілдер елдері поэзиясы ІІ фестивалінің лауреаты, 
*Қ.Сәтбаевтың 150 жылдық мерейтойына арналған халықаралық мүшәйраның бас жүлдегері.
*Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығында бөлім меңгерушісі болған.
*Қазір Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының әдеби кеңесшісі. 
*Мерзімдік басылымдарда және мемлекеттік Кітап палатасында жауапты қызметтер атқарған.  
## Шығармалары
*Көкше қүрақ. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жалын», 1979; 
*Қос қанат. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1982; 
*Зейін. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жалын», 1984; 
*Аспан даусы. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1985; 
*Нұрлы бояулар. Өлеңдер мен поэма-портреттер. А., «Жалын», 1988; 
*Жұлдызға орнын ай бермес. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Сөзстан», 1996; 
*Емендер түнде бүрлейді. А., «Ана тілі», 2001; 
*Бәрінің асығы. А., «Жазушы», 2005; 
*Бұрылыс. А., «Сөздік-словарь», 2007.
Әр алуан басылымдарда ақынның «Аңырақай бекетіндегі ой», «Қарауыл төбе», «Генерал Жаһар Дудаев», «От пен су» («Сорос— Қазақстан» қорының жүлдесі берілген), «Тас бесік», «Бостандықтың басы», «Шер», «Жалғыз» атты дастандары жариялайды.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1944 жылы туғандар
Райландыру түрткілері

**Райландыру түрткілері** - белгілі бір өңірде басым болатын, сол өңір тұрғындарының, жануарлары мен өсімдіктерінің ағзасына әсер ететін, метеорологиялық жағдайлар (температура, ылғалдылық, ауа қысымы, жауын-шашын, т.б ).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Тригонометриялық пункт

**Тригонометриялық пункт** () — координаттары мен биіктігі триангуляция әдісімен анықталатын геодезиялық тірек пункті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орфографиялық сөздік

**Орфографиялық сөздік** — сөздерді дұрыс (мөлшерлік) жазу сөздігі.

Орфографиялық сөздік (емле сөздік) — тілдегі сөздердің жазылу нормасын көрсететін сөздік. Қазақ тілінің тұңғыш орфографиялық сөздігі қазақ жазуының орыс графикасына көшуіне байланысты қабылданған емле ережелеріне сәйкес 1941 жылы түзілді. М. Балақаев 1948 ж. оқушыларына арналған қысқаша "Емле сөздігін" құрастырды. 1995 ж. мектеп мұғалімдері мен баспа қызметкерлеріне арналған "Қазақ орфографиясы жайында анықтағыш" (Р. Сыздықова) жарыққа шықты. Мектеп оқушыларына арналған орфографиялық сөздік 1960 ж., біршама толық түрі 1972 ж., ал қазақ тілінің үлкен "орфографиялық сөздігі" 1963 ж. жарық көрді. Осы сөздіктің толықтырылып, өңделген 2-басылымы 1978 ж. шықты. Орфографиялық сөздіктердің бұл басылымдарында жеке сөздермен қатар сөз тіркестерінің орфограммасы едәуір толық қамтылды. Қазақ лексикографиясында сөздердің кейбір топтарының жазылуын көрсететін емле сөздіктер де бар. Мысалы, "Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі" (Г. Жәркешова). Бұл сөздіктер 1957 ж. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Президиумы бекіткен "Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелеріне" сәйкес түзілді. Осы аталған Негізгі ережелерінің жаңа редакциясына (1983) сәйкес ҚР ғылым академиясының Тіл білімі институтының әзірлеуімен "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі" 1988 ж. жарық көрді.

## Әдебиет
*Қазақ тілінің орфографиялык сөздігі. А., 1941; 
*Балакаев М., Емле сөздігі. Бастауыш, жеті жылдық орта мектептерге арналған. А., 1948; 
*Сыздықова P., Қазақ орфографиясы мен пунктуациясы жайынан анықтағыш. А., 1959; 
*Сыздықова P., Емле және тыныс белгілері. А., 1996; 
*Жәркешова Г., Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сездігі. А., 1960; 
*Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі. А., 1963, 1978, 1988; 
*Уәлиев Н., Алдашева А., Қазақ орфографиясындағы қиындықтар. А., 1988.

## Дереккөздер


Санат:Сөздіктер
Санат:Орфография
Капитал миграциясы

**Капитал миграциясы** - капиталдың неғұрлым пайдалы жұмсалуы салаларын іздестіру мақсатымен бір елдің аумағында, сондай-ақ, бір елден екінші елге орын ауыстыруы (капиталдың халықаралық миграциясы). Капиталдың дамыған елдер ішіндегі миграциясы жаңа пайдалы қазындылар кеніштерінің ашылуына, неғұрлым арзан жұмыс күшін, жерді және басқа ресурстарды пайдалану мүмкіндігіне тарихи байланысты болды. Капиталдың халықаралық миграциясы екі түрде болады: меншік иесі капиталмен бірге басқа елге орын ауыстырады және капитал меншік иесінсіз орын ауыстырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ойдың жұмысқа қабілеттілігі

**Ойдың жұмысқа қабілеттілігі**  - ұзақ мерзімді ойдың ынта қоюын талап етегін жұмысты тиімді түрде орындау; оқушыларда қиыншылықты өту процесінде туындайды, бірінші кезеңде оқу барысында.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мемлекет аралық несие

**Мемлекет аралық несие** - мемлекет қарызгер немесе несиегер ретінде әрекет ететін несие қатынастарының жиынтығы. Мемлекет аралық келісімдермен ресімделеді және ақшалай қаражат, байланысқан несие мен тауарлар түрінде беріледі. Негізгі атқарымы: несие капиталын елдер арасында қайта бөлу, түрлі несие қаражатын (вексельді, чекті, ауда~ рымды, т. б.) пайдалану жолымен халықаралық есептесу аясындағы айналыс шығынын үнемдеу, қолма-қол ақшасыз төлемді дамыту және жеделдету; шетелдік несиені пайдалану арқылы капиталдың шоғырлануы мен орталықтануьш жеделдету. Нарықтық экономика жағдайында Мемлекет аралық несие елдердің озара тиімді ынтымақтастығынын амалы ретінде де, бәсекелік күрестің қаруы ретінде де пайдалы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Абдуғопур Құтлуқов

**Абдуғопур Құтлуқов** — 1940 жылы 1 қыркүйекте Қытай Халық Республикасының Құлжа қаласында туған. 1962 жылы Үрімжі қаласындағы педагогикалық институттың филология факультетін бітірген. 1962—1969 жылдары Шелек ауданы (Алматы облысы), Байсейіт ауылындағы мектепте ұйғыр әдебиеті мен тілінен сабақ беріп, ұстаздық еткен. Кейін «Йеңи һаят» республикааралық ұйғыр газетінде бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарған. Алғашқы өлеңдері орыс газеттерінде жарық көрген. Ақынның топтама жырлары орыс, қазақ, қарақалпақ, өзбек тілдеріне аударылған.

## Шығармалары
*Гүл мен жан. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969; 
*Зайтуна. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971; 
*Асия. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973; 
*Ержүректер. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1977; 
*Чимангуль. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1979.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:1 қыркүйекте туғандар
Борис Петров

**Борис Петров** (1920-1981) - Көкшетау облысы, Щучинск стансасында (қазіргі Щучинск қаласында) туған. М.Горький атындағы Омбы педагогикалық институтының тарих факультетін бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Әскерден қайтқаннан кейін партия қызметінде — облыстық партия комитетінің лекторы, лекторлар тобының жетекшісі болған. Содан кейін алты жыл бойы Қазақстан Жазушылар одағы Солтүстік Қазақстан облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы болды.
Шығармалары: Вьюжная неделя. Рассказы. А., ҚМ КӨБ, 1956; Живое слово. Очерки. А., ҚМ КӨБ, 1959; Оти Аксуата. Повесть. А., ҚМ КӨБ, 1962; Листопад. Повесть. А., «Жазушы», 1964; Березовыеострова. Повестьирассказы. А., «Жазушы», 1966; Семяниковская коммуна. Очерки.А., «Қазақстан», 1969; Утро. Повесть и рассказы. А., «Жазушы», 1975.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Санат:1920 жылы туғандар
Ацефалия

**Ацефалия** *(әлеуметтік [[антропология]]да)* - ресми көшбасшысыз қоғам, мысалы, басшысыз немесе тұрақты саяси билігі жоқ.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өмірсеріков Мұрат Шүкеұлы

Өмірсеріков Мұрат Шүкеұлы(1954 жылы туған, бұрынғы Андреев ауданы, Жыланды ауылы) -  ғалым, геология-минералогия ғылымдарының докторы(1997). 1977 жылы ҚазМУ-ді бітірген. 1980 жылдан республиканың ҒА геология ғылымдарының институтында жұмыс істеді. Қазір Алматы(2003) технология және бизнес университетінің ректоры. 30-дан аса жарияланымның, соның ішінде 1 монографияның авторы.

Шығармалары: Динамическая теория естественного электрического поля объемных тел.

## Дереккөздер
Шеңберсызғы

thumb|right
**Шеңберсызғы**, *циркуль* - шеңбер мен доғаны сызуға, сызықтық өлшемді өлшеуге және өлшемді бір жерден екінші жерге ауыстырып белгілеуге арналған құрал. Шеңберсызғы әдетте металлдан iстелiнедi және екi бiрлескен топсадан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ойдың шаршағандығы

**Ойдың шаршағандығы** - ой қызметінің бар күшін салу нәтижесінде пайда болатын және оның өнімділігінің төмендеуін сипаттайтын орта жүйке жүйесінің күйі. Ойдың шаршағандығымен күресегін маңызды кұралдың бір түрі - ой жұмысының дұрыс құрылуы, балалық кезден бастап жүйелі ой қызметіне қызығушылық пен әдетті тәрбиелеу.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ростислав Петров

thumb 
**Ростислав Петров** - 1932 жылы 1 наурызда Үрімші қаласында (ҚХР) туған. 

Әкесі мен шешесі 1920 жылдары Қытайға көшіп барып, 1938 жылға дейін Үрімші қаласында тұрған. 1938 жылы Гоминдан өкімет орындары бұларды Шыңжаңның Алтай округі Шарасуме қалашығына жер аударады. 1940— 1944 жылдары жергілікті орыс бастауыш мектебінде оқиды. 1944 жылы мектеп жабылады да, 1946 жылға дейін үйде оқып білім алады. Ал 1946 жылы Шығыс Түркістан Республикасы құрылған соң үй іші Құлжа қаласына көшеді. Құлжа қаласында КСРО Елшілігі жанындағы орталау мектепті, кейін КСРО азаматтары қоғамының Сталин атындағы орта мектебін 1951 жылы бітіріп, жұмысқа қалдырылады. Мұнда орыс тілі мен әдебиетінің оқытушысы, кейін оқу ісінің меңгерушісі, ақырында мектеп директоры болады. Сонымен бірге *«Вестник народа»* және *«Новый путь»* басылымдары редакцияларында қызмет атқарады.
1956 жылдан КСРО-ға көшіп келгенге дейін (1958) Құлжа қаласында КСРО азаматтары қоғамы тексеру комиссиясының төрағасы болады. 1964 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетін сырттай оқып бітірген.
Қазақ көркем әдебиет баспасында, кейін Ауыл шаруашылығы министрлігі карта кәсіпорындарында корректор болып істейді. 1962 жылдан «Простор» журналының жауапты хатшысы болды.
Көрнекті ұйғыр жазушысы З.Сәмәдидің, Ж.Босақовтың, қазақ жазушысы М.Қабанбаевтың шығармаларын орыс тіліне аударған. «Черный Иртыш» кітабы 1991 жылы «Жалын» баспасынан жарық көрген.

«Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:1932 жылы туғандар
Аффекттілік сезім немесе эмоция

**Аффекттілік сезім немесе эмоция** - когнитивті немесе ойлау аспектісіне қарама-қарсы ақыл-ой тәжірибесінің эмоционалды немесе сезімдік жағын бейнелеу үшін қолданылатын термин.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Триумф

**Триумф** () — 1) ежелгі римде дұшпанмен шешуші соғыста зор жеңіске жеткен қолбасшыға көрсетілетін жоғары құрмет. Төрт ақбоз ат жегілген арбаға мініп, әскерін бастап, салтанатпен астанаға (Римге) кірген қолбасшыны қошаметтеп қарсы алу. Салтанат иесінің алдында соғыста түскен олжалар мен қолаяғы кісендеулі тұтқындарды алып жүретін болған. Мұндай салтанат, әрі салтанатты қарсы алу сенат қаулысымен жасалған және ол қолбасшыға жасалған ең жоғарғы сый болып саналған. 2) Аса зор жеңіс, тамаша жетістік, салтанат.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Оптикалық теорема

**Оптикалық теорема** - бөлшектердің немесе фотонның серпімді шашырауы амплитудасының ойдағы бөлігін, бөлшектің немесе фотонның басқа бөлшекте немесе шашыраушы күш орталығындағы шашыраудың толық эффективті қимасымен байланыстыратын қатынас.

: \sigma=\frac{4\pi}{k}~Im\,f(0), 
: f(\mathbf{n, n^{'}})-f^{*}(\mathbf{n^{'},n})=\frac{i k}{2 \pi} \int f(\mathbf{n, n^{*}}) f^{*}(\mathbf{n^{'}, n^{*}}) d\omega^{*}</math>

==Дәлелдеу==
: <math>\psi \approx e^{i k r \mathbf{(n, n^{'})}} + \frac{1}{r} f(\mathbf{n, n^{'}}) e^{i k r}</math>

: <math>\int F(\mathbf{n}) e^{i k r \mathbf{(n, n^{'})}} d\Omega + \frac{e^{i k r}}{r} \int F(\mathbf{n}) f(\mathbf{n, n^{'}}) d\Omega</math>

: <math>2 \pi i F(-\mathbf{n^'}) \frac{e^{-i k r}}{k r} - 2 \pi i F(\mathbf{n^'}) \frac{e^{i k r}}{k r} + \frac{e^{i k r}}{r} \int f(\mathbf{n , n^'}) F(\mathbf{n}) d\Omega.</math>

: <math>\frac{e^{-i k r}}{r} F(-\mathbf{n^'}) - \frac{e^{i k r}}{r} \hat{S} F(\mathbf{n^'})</math>,

: <math>\hat{S}=1\,+\,2 i k \hat{f}</math>

: <math>\hat{f} F(\mathbf{n^'}) = \frac{1}{4 \pi} \int f(\mathbf{n, n^'}) F(\mathbf{n}) d\Omega</math>

: <math>\hat{S} \hat{S}^{+} = \hat{1}</math>,

: <math>\hat{f}-\hat{f}^{+} = 2 i k \hat{f} \hat{f}^{+}</math>.

: <math>f(\mathbf{n, n^{'}})-f^{*}(\mathbf{n^{'},n})=\frac{i k}{2 \pi} \int f(\mathbf{n, n^{*}}) f^{*}(\mathbf{n^{'}, n^{*}}) d\Omega^{*}.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Николай Пичугин

thumb 
**Николай Пичугин** (1890-1976) - 4 желтоқсанда Харьков қаласында туған. Харьков университеті мен Халық шаруашылығы институтында жоғары білім алды. Азов-Дон банкінің Харьков бөлімшесінде жұмыс істеді. 1919 жылдан Оңтүстік майданның 30- армиясында үгіт-ағарту, саяси бөлімдерінде және 2-ші атты әскерде нұсқаушы әрі лектор болып істеді. 1920 жылдың маусымында 2-ші атты әскердің *«Красная конница»* газеті редакциясына ауысты. 1921 жылы әскерден қайтқаннан кейін Украина Халық-ағарту комиссариатында, губерниялық халық сотында, баспа орындарында жұмыс істеді. 1941 жылдан журналистік қызметке ауысты.
## Шығармашылығы
Алғашқы очерктер жинағы *«Утро над Уссури»* деген атпен 1932 жылы украин тілінде шықты. Сол жылы *«Когда он был министром»* (Украина ұлтшылдарына сықақ) пьесасын, кейінірек *«Первый гром»* повесін, Қазақстан шахтерлері туралы бір топ очерк, әңгімелерін жазды. 1943 жылы кеншілер жайында* «Второй восток»* (*«Дело Чуркина»*) пьесасын жазған. 1957 —1959 жылдары *«Однажды ночью»* пьесасын Қарағанды орыс драма театры сахнасында қойылды.
## Шығармалары
*С.С.Макаров строитель горного комбайна. А., ҚМ КӨБ, 1948; 
*Карагандинские очерки. А., ҚМ-КӘБ, 1949; 
*Зори над городом. Роман. А., ҚМКӘБ, 1953; 
*Мятежный корабль. Повесть. А., *«Жазушы»*, 1967; 
*Они вышли на рассвете. А., «Жазушы», 1971; 
*Город в пути. Повесть. А., *«Жазушы»*, 1968, 1978.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1890 жылы туғандар
Аффективті әрекет

**Аффективті әрекет** - салдарын есепке алмай қабылданатын бір сәттік көңіл-күймен реттелетін, эмоционалдық, бағынбайтын әрекет.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Негізгі библиографиялық жазба

**Негізгі библиографиялық жазба**- басылымды ұқсастыру және негізгі іздестіру белгілері бойынша іздеп табуды қамтамасыз ететін жазба.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Халықаралық инвестициялық қызмет

**Халықаралық инвестициялық қызмет** - қоғамдық өндірістің технологиялық құрылымын жаңарту мақсатымен материалдық, қаржы, еңбек және зияткерлік ресурстарын бөлуді ұтымды ететін сыртқы экономикалық қызмет. Халықаралық инвестициялық қызмет кәсіпкерлік нысанда да (тікелей немесе қоржындық инвестиция), несиелік нысанда да (қарыз, несие өтеусіз көмек, т. б.) ғаламдық (экология, дамушы елдерге көмек, т. б.), аймақтық немесе ұлттық (ірі өнеркәсіп объектілері, табиғи ресурстарын өндіру, әлеуметтік мақсаттағы объектілер, нарықтық инфрақұрылым, т. б.) көкейтесті мәселелерді шешу мақсатын көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жобалық қуат

**Жобалық қуат** - кәсіпорынның жаңа құрылысына немесе жұмыс істеп тұрған кәсіпорынды жаңғыртуға арналған жобалық тапсырмада қабылданған белгілі бір кезеңде өнім шығару (жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету) көлемі.

Жобалық қуат жаңадан енгізілетін және игерілетін объектілер бойынша өндіріс көлемін, қажетті күрделі қаржы жұмсалымын, жабдық пен негізгі қорлардың басқа да элементтерін, барлық жобалық экономикалық көрсеткіштерді есептеу үшін негіз болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Өсеккөл

**Өсеккөл**, Үсеккөл – Жаркент қаласының оңтүстігіндегі көл.

## Гидрографикасы
Көлге Өсек өзені құяды. Көлдің ауданы 5,40 км2, ұзындығы 3,6 км, ені 2,7 км. Жағалық сызыығының ұзындығы 10,8 км. Жағасында қамыс, құрақ өседі. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 255 мм. Кеппейтін көл. Суы мөлдір, түбі шағыл тасты. Лайлы тұнбалар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы көлдері
Санат:Іле су алабы
Оптикалық гармониктер

**Оптикалық гармониктер** - жиілігі түсуші сәуленің жиілігіне еселік оптикалық сәулелену.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Юрий Плашевский

thumb 
**Юрий Плашевский** (1920-1995) - 2 ақпанда Солтүстік Кавказда, Майкоп қаласында туған. 1938 — 1941 жж. Герцен атындағы Ленинград педагогикалық институтының тіл және әдебиет факультетінде оқыған. 1941 жылғы қыркүйек айынан Ұлы Отан соғысының аяғына дейін майданда болды. 1945 — 1948 жж. ол аяқтамай кеткен жоғары оқу орнын Мәскеуде Ленин атындағы педагогикалық институтта бітіреді. 1949 жылдан зейнетке шыққанға дейін Алматыда жұмыс істеді. Қазақ Достық қоғамында мәдениет бөлімінің меңгерушісі, «Қазақстан» баспасы бас редакторының орынбасары, «Простор» журналы-ның қызметкері, «Ара» — «Шмель» журналы бас редакторының орынбасары, «Кітап жартысы» — »Друг читателя» газетінің жауапты хатшысы болды.
## Шығармашылығы
Бірқатар повестер мен әңгімелерді авторы. Қазақ және неміс тілінен орыс тіліне аударма жасау-мен айналысты. С.Адамбековтің «Потерянное золото или невеста под огнем» (1977-1979), М.Сқақбаевтың «На дальнем зимовье» (1982), Д.Досжановтың «Да свершится мое желание» (1983), Т.Тобағабыловтың «Еще одна осень» (1980), Э.М.Ремарктың «Ночь в Лиссабоне» (1978) атты повестері мен әңгімелерін аударды.
Шығармалары: Убийство на ру-чье Дубовик. Повесть. А., «Жазушы», 1965; Кипчакская стезя. Повесть. А., «Жазушы», 1970; Марина. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1979; Алая завязь. Повесть ирассказы. А., «Жалын», 1982; Я вернусь к тебе завтра. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1983.
ІІ дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Жауынгерлік қызметі үшін», «Ленинградты қорғағаны үшін», т.б. медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары

Санат:1920 жылы туғандар
Абзал Бөкенов

**Абзал Бөкенов** 1949 жылы Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданының Нарманбет (Қарасу) ауылында дүниеге келген. 1972 жылы Қарағанды мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірді. Облыстық *«[[Орталық Қазақстан (газет)|Орталық Қазақстан]]»* газетінде (1972—1973), *«Жалын»* баспасында (1990—1991), *«Егемен Қазақстан»* (1987—1990) және халықаралық *«Түркістан»* газеттерінде (1991 — 1997) қызмет істеді.

## Өмірбаян
Абзал Бөкен 1949 жылы 1 ақпанда Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы, қазіргі Нарманбет ауылында дүниеге келді. Шыққан руы қожа. Сегізжылдық мектепті осында бітіріп, орта білімді Балхаш қаласындағы Абай атындағы мектепте 1966 жылы тамадады. Бұдан кейін екі жылға жуық ауылында әртүрлі жұмыстар атқарды. Осы кезде алғашқы балауса жырларын жазып, оны аудандық «Арқа еңбектері», облыстық «Орталық Қазақстан» газеттерінде жариялата бастады. Ақынның тұңғыш өлеңі1967 жылы «Арқа еңбектері» газетінде «Уақыт» деген атпен жарық көрді. Қаламгер жерлесіміз 1985 жылы Алматыға қызмет ауыстырып, әуелінде «Жалын» баспасында, кейін республикалық «Егемен Қазақстан», халықаралық «Заман Қазақстан», «Түркістан» газеттерінде және «Парасат» жуналында жауапты жұмыстар атқарды. Абзал Бөкен бірнеше дүркін республикалық және одақтық жас жазушылар кеңесінің қатысушысы. «Жалын» жабық конкурсының лауреаты, Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі ақын Абзал Бөкенге 60 жасқа келуіне сәйкес 2009 жылдың тамыз айында«Ақтоғай ауданының Құрметті азаматы» деген атақ берілді

## Шығармалары
*«Бастау»* (1979), *«Жалғыз желкен»* (1986), *«Ғасыр қанатында»* (1988), *«Салбурын»* (1991), *«Сүмбіле»* (1992), *«Шың мен шыңырау»* (1999) жыр кітаптары жарық көрген.
## Жетістіктері
Қазақстан Республикасы Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.
## Дереккөздер

*http://alashainasy.kz/omir/abzal-boken-48910/ 

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Ақтоғай ауданында (Қарағанды облысы) туғандар
Мешітбай Құттықов

right|thumb
**Мешітбай Құттықов** - (1934-2001)15 мамырда Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Бозкөл ауылында туған. 1955 жылы Қызылорда қаласындағы Н. В.Гоголь атындағы педагогикалық институтының тіл-әдебиет факультетін бітірген. 1958 жылы әскер қатарынан оралған бойда ішкі істер саласына жұмысқа орналасып, ұзақ жылдар Қазалы, Арал аудандық Мемлекеттік авто-инспекциясының бастығы қызметтерін атқарған. 1987 жылы милиция майоры дәрежесінде зейнетке шыққан соң «Қазақ тілі» қоғамының Арал аудандық бөлімшесі төрағасының орынбасары болып жұмыс жасады.

Тұңғыш өлеңдері 1948 жылы баспасөз бетінде жариялана бастаған. 1978 жылы Жазушылар одағының мүшелігіне қабылданған. «Құс жолы», «Ар-намыс», Мазасыз түндер», «Сонар» жыр кітаптары мен «Аяқталмаған ән» атты повестер, әңгімелер жинағы шыққан. «Айқас» атты поэмасы 1971 жылы республикалық әдеби шығармаларға жарияланған конкурста бірінші жүлде алды.КСРО медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазалы ауданында туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Оптикалық анализатор

**Оптикалық анализатор** - жарықтың поляризациялану сипатын талдауға арналған құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Цоколь

thumb|Цоколь
**Цоколь** - ғимараттың немесе басқадай үймереттің сыртқы қабырғасының тұғырының үстіндегі шығыңкы іргесі.
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Афро-кариб

**Афро-кариб** - Кариб бассейнінде немесе содан ауып келген шығу тегі африкалық адам. Великобританияда бұл термин 2-ші дүниежүзілік соғыстан кейін Кариб аралдарынан көшіп келген түрғындарының бір бөлігін, сондай-ак Англияға жұмыс
іздеп кеткен олардың ұрпақтарын білдіреді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Олег Постников

thumb 
**Олег Юрьевич Постников** - 1939 жылы 13 қаңтарда Ресейдің Тула облысы, Тула ауданы Новобиссовка селосында туған.
1958 жылы Минеральные воды қаласында техникалық училищені бітіргеннен кейін, Қазақстанға келген. Слесарь, электрик, құрылысшы болып жұмыс істеген. Он жылдан астам уақыт қалалық, аудандық және облыстық газеттерде еңбек еткен, Қазақстан Жазушылар одағының Шымкент облысаралық бөлімшесінің әдеби кеңесшісі болған. М.Горький атындағы әдебиет институтының поэзия бөлімін бітірген.
Оның бірнеше жыр кітабы, повестері жарияланған. Қазақ ақындарының өлеңдерін орыс тіліне аударып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1939 жылы туғандар
Оптикалық түйіспе

**Оптикалық түйіспе** - жарықтың толқын ұзындығынан көп кіші қашықтыққа жақындасқан қатты дененің екі мұкият тегістелген беттерінің орналасуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жойқын инфляция

Жойқын инфляция (ағылш. hyperinflation; нем. Hyperinflation /, galoppierende Inflation;


Санат:Құқық
Санат:Заң
Негізгі бас тақырып

**Негізгі бас тақырып**- негізгі мазмұнын білдіретін басылымның бас тақырыбы, басқы бет парағында бірінші боп тұрады немесе полиграфиялық тосілмен окшауланады (шрифімен не түсімен).

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Оптикалық концентратор

**Оптикалық концентратор** - жарықтың интенсивтілігін үлкейтуге арналған кұрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Өнімділік

**Өнімділік** — сандық тұрғыда алғанда өнімділік — тұтынылған ресурстардың көлеміне бөлінген шығарылым көлемі. Ұйымның салыстырмалы тиімділігі мен үнемшілдігі.

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Санат:Өнеркәсіп
Санат:Экономикалық өсім
Күнкөріс минимумы

**Күнкөріс минимумы** - адамның тіршілік харекетін қолдау және оның жұмыс күшін қалпына келтіру үшін қажет ақшалай қаражаттың ең төмен деңгейі (минимумы); оны анықтау әдістемесі бүкіл отбасының немесе бір қызметкердің шығыны мен табысының теңгерімі болып табылатын тұтыну бюджетін (күнкөріс минимумының бюджетін) құрауға негізделеді. Статистикада, ғылыми зерттеулерде, болжауларда Күнкөріс минимумының көрсеткіші кедейлік шегі ретінде қаралады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Универсиада

**Универсиада**  — дүниежүзілік студенттік спорт ойындары. Универсиада – Халықаралық Университеттік Спорт Федерациясының  () ұйымдастыруымен студенттер арасында  өтетін  халықаралық жарыс. Бұл дүбірлі доданы «Бүкіләлемдік студенттік ойындар» немесе «Бүкіләлемдік университеттік ойындар» деп те атайды. Мыңдаған талантты жастардың басын қосатын бұл ойындар екі жылда бір болып тұрады. Яғни бір жылы қысқы спорт түрлерінен өтсе, келесі жылы жазғы ойындар ойналады.

## Тарихы
1923 жылы студенттердің халықаралық конференциясында қабылданған.
Екінші Дүниежүзілік соғысқа дейін көпшілік сипаты болған емес.
1945 жылы Универсиада Бүкіл әлемдік жастар демократиялық федерациясымен қайта туындады. 1957 жылдан бастап Универсиада халықаралық спорт жарыстарының ең үлкенінің бірі болып табылады. 
Спорт тарихындағы  тұңғыш қысқы Универсиаданың тұсауы  1960 жылы Францияның Шамони қаласында кесілді. 28 ақпан мен 6 наурыз аралығында  өткен бұл халықаралық додада 4 алтын, 2 күміс, 1 қола медальмен Франция көш бастады. 3 алтын, 1 күміс, 1 қоланы  қанжығаға байлаған Кеңес Одағы екінші орын иеленді. Содан бері екі жылда бір болатын қысқы Универсиада төрткүл дүниенің төрт бұрышында 25 мәрте өткізілген. Соңғысы 2011 жылдың 27 қаңтары мен 6 ақпан аралығында Түркияның Эрзурум қаласында жалауын көтерді. Дәрежесі жөнінен тек Қысқы олимпиадаға ғана жол беретін Универсиаданың 2013 жылғы астанасы – Словенияның Марибор қаласы. Бұл қала 2011 жылы жоғарыда аталған Түркиялық қаламен тартысқа түссе де,мақсатына тек осы жолы ғана жетіп отыр. Ал 2015 жылы  дүние жүзінің жас таланттарын Испанияның Гранада қаласы қабылдайды.
Жұпсыз жылдары жаздық Универсиада жүргізіледі (жеңіл атлетика, гимнастика, жүзу, волейбол, баскетбол, су полосы, теннис, суға секіру және фехтование), жұп жылдары — қысқы (шаңғы спорты, мәнерлеп сырғанау және хоккей).
Универсиада жеңімпаздары алтын, күміс және қола медальдарымен марапатталады.
Универсиадаға студенттер, аспиранттар және ЖОО түлектері қатысады
Универсиада қатысушылардың жастары — 17-ден 28 жасқа дейін.

## Универсиаданың өткен және өтетін жерлері

## Медалдар санағы
### Жазғы Универсиада

### Қысқы Универсиада

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық қатынас
Санат:Спорт
Әбдірахым Пратов

thumb 
**'Әбдірахым Пратов**' - 1955 жылы 25 наурызда Түркістан облысы, Сайрам ауданы, Манкент ауылында дүниеге келген. 1994 жылы Ташкент мемлекеттік университетінің журналистика факультетін сырттай оқып бітірген. 2003 жылдан бері өзбек тілінде балалар мен жасөспірімдердің «Бойчечак», «Камалак» журналдарын және «Адабиет ва саньат» газетін шығарыл, редакторлық етіп келеді.
1987—1990 жж. Ташкент қаласындағы «Жас гвардия» баспасынан шыққан «Жастар дауысы» атты көркем әдеби жинаққа біраз шығармалары енді. *1999 жылы «Тұран чечаклари», 2000 жылы «Қанат қақты», 2001 жылғы «Тойана», 2003 жылы «Чачма гулдастаси»* жинақтарында өлеңдері мен әңгімелері жарық көрді. 2001 жылы Алматыдағы «Дала» баспасынан «Үз дунием бор» атты өлеңдер жинағы шықты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1955 жылы туғандар
Оптикалық жол

**Оптикалық жол** - берілген ортадағы жарық толқыны өткен жолдың осы ортаның сыну көрсеткішіне көбейтіндісі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Африкалық ұлттық конгресс

**Африкалық ұлттық конгресс** - *([[1925]] жылға дейін онтүстік африкалық жергілікті одақ)*- онтүстік Африканың қара нәсілді халкының саяси ұйымы. 1912 жылғы 8 қантарда 1 съезде Блумфонтейн қаласында пайда болған.

1912 жылы құрылған (1923 жылға дейін Оңтүстік Африка жергілікті ұлттық конгресі деп аталған), 1960-1990 жж заңсыз. Апартеид режимін жою, қоғамды демократиялық қайта құру үшін күресті өзінің мақсаты деп жариялады. Конгресстің бағдарламалық принциптері 1955 жылғы Бостандық Хартиясында көрсетілген. АҰК Президенті-2017 жылы Джейкоб Зуманың орнына келген Кирилл Рамафоса. Социалистік интернационалға кіреді, өзін "тәртіпті солшыл күш" деп анықтайды

Құрылтайшылардың қатарында танымал зулу қоғам қайраткері және жазушы Джон Лангалибалеле Дубе және публицист-цвана Сол Плааки бар. 1961 жылы құрылған Апартеид дәуірі кезінде Ронни Касрилс басқарған "Умконто ве сизве" жауынгерлік қанаты болды. 1985 жылдан бастап Президент-Оливер Тамбо, 1991 жылдан 1997 жылға дейін-Нельсон Мандела.

1959 жылы конгресстен африкалық азшылық тобы шығып, Пан-Африка конгресі ұйымын құрды. 1960 жылдардан бастап ұйымды КСРО қолдады. КСРО Жоғары оқу орындары мен техникумдарында АҰК-ның жүздеген белсенділері оқыды. Кеңестік әскери мектептерде және Анголадағы лагерьлерде кеңес нұсқаушыларының басшылығымен "Умконто ве сизве" АҰК әскери қанатының екі мыңнан астам жауынгері дайындықтан өтті. Оған кеңестік қару-жарақ жеткізілді. Ұйымның жауынгерлері КСРО-да шетелдік әскери қызметшілерді даярлау жөніндегі 165-ші оқу орталығында оқудан өтті. АҚШ АҰК мен оның мүшелерін тек 2008 жылы, Нельсон Манделаның 90 жылдығына орай "террористер" тізімінен шығарды.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Нора Пфеффер

**Нора Пфеффер** (31 желтоқсан 1919, Тифлис — 15 мамыр 2012, Кёльн) — неміс әрі кеңес ақыны, аудармашы және эссеист.

## Өмірбаяны
А.С.Пушкин атындағы Тбилиси педагогикалық институтында (ағылшын және неміс тілдері факультеттерінде) оқыған. Оқуды Мәскеу, Алматы шет тілдер институтында жалғастырған. Тбилиси медицина техникумында, Алматы шет тілдір институтында ұстаздық етіп, Қазақ мемлекеттік университетінде шет тілдер кафедрасының меңгерушісі міндетін атқарған. Әдеби қызметі 1959 жылдан басталады. Алғашқы туындылары *«Нойес Лебен», «Фройнд шафт»* газеттерінің беттерінде басылған. Содан бері бірнеше өлеңдер жинағы «*Қазақстан*» баспасынан шықты. Балаларға арнап жазды. Бірқатар жырлары КСРО және ГДР мектеп оқулықтарына енген.
Кейбір қазақ, орыс, грузин, латыш ақындарының өлеңдерін неміс тіліне аударған. *«Приключение Отара», «Обезьянка Мик» және «У синего Черного моря»* атты жинақтары орыс және латыш тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Неміс ақындары
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Тбилисиде туғандар
Негізгі мәтін

**Негізгі мәтін** - алғы сөз, соңғы сөз т.б. мәтіннен айырмашылығы жарияланған шығарманың (шығармалардың) негізгі мазмұны баяндалат ын басылым мәтіні.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Университет жарғысы

**Университеттік жарғысы** - университеттердің тәртібін және құқықтарын көрсететін заңды ереже.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Безеубас

**Безеубас** —
# кернеулі емес машина тетіктері косылыстарының жылжып кетуін болдырмау үшін қолданатын параллельді жұмыс жақтары бар призма тәрізді тетік;
# безеуге арналған жұмыс жиегі мұқалған және дөңгелектенген қашау пішінді құрал.

Санат:Машина жасау
Бітімгершілік келісім

**Бітімгершілік келісім /Бәтуалы келісім** — төлеу мерзімін ұзарту, бөліп төлеу, борышқор мен несиегер арасында жеңілдік туралы жасасылған шарт нысанындағы сотқа дейінгі келісім немесе талаптарды заңдарға қайшы келмейтін өзге тәсілмен қанағаттандыру.
## Дереккөздер


Санат:Бітімгершілік келісімдер
Санат:Қаржы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Николай Раевский

**Николай Раевский** (1894-1982) - 12 шілдеде Вологда облысының Вытегра қаласында туған. 1913 жылы Каменец-Подольск гимназиясын бітіріп, екі жыл Петроград университетінің жаратылыстану факультетінде оқыған. 1915 жылы Михайлов артиллерия училищесіне түсіп, бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1924 жылы Прага университетінің жаратылыстану факультетіне қабылданады. Оны 1930 жылы бітіріп, жаратылыстану ғылымдарының докторы дәрежесі алады. Сонымен бір мезетте Прагадағы француз институтының әдеби секциясы курсынан өтеді. 1945 жылы КСРО-ға қайтып оралады. 1950—1961 жж. Минусинск (Краснояр өлкесі) ауруханасының бірінде диагностикалық клиника лабораториясының меңгерушісі болды. 1961 жылы Алматыға ауысып, 1977 жылға дейін Қазақ республикалық экспериментальдық клиника институтында ғылыми қызметкер болып істеді.
Пушкинтану ісімен 1924 жылдан шұғылданады. Бұл зерттеулерінің нәтижелері көп жылдан кейін «Жазушы» баспасынан «Если заговорят портреты» деген атпен басылып шықты. Содан кейін Пушкин жөнінде «Портреты заговорили», «Друг Пушкина — Павел Воинович Нашокин» басылымдары жарық көрді.
Соңғы жылдары «Джафар и Джан» мен «Последняя любовь поэта» повестері басылып шықты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары

Санат:1894 жылы туғандар
Университеттік білім

**Университеттік білім**  - университеттерде ғылыми және педагогикалық кадрларды ғылыми-зерттеу және жобалық- конструкторлық мекемелерге, өндірістерге және ауыл шаруашылыққа, жоғары және арнайы орта оқу орындарына, орта білім беретін мектептерге және т.б. дайындайды. «Университеттік білім» термины деп - университет түлектеріне ғылыми-зерттеу немесе пед. қызметін алынған мамандығы бойынша жүргізуге жалпы ғылыми, пед. және арнайы білім мен дағдының жиынтығын айтады. Университеттік білім студенттердің мамандықтар бойынша кең ғылыми- теориялық дайындығын және ғылыми зерттеудің заманға лайық әдістерін қолдануын, оның ішінде сынау сипаты әдісін алдын ала қарастырады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Жоғарғы оқу орындары
Негізгі басқы бет

thumb
**Негізгі басқы бет** - басылым немесе оның бөліктері үшін (мысалы томдары) шығым мәліметтерінің ең елеулілерін түгелдей қамтитын басқы бет, библиографиялық сипаттама құрау үшін негізгі көз болып саналады; жалаң қабат басқы бетінің алдыңғы бөлігі, қосқабат басқы бетінің үшінші беті, бұл (басқы бет жазылымының оң жақ бөлігі).

## Дереккөздер

Санат:Ғылымтану
Аутсайдерлер

**Аутсайдерлер** () - монополистік бірлестікке кірмейтін капиталистік кәсіпкерлер.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әбүлақан Райымбеков

thumb 
***Әбүлақан Райымбеков*** - 1923 жылы 15 желтоқсанда Жезқазған облысының Ұлытау ауданындағы «Ұлытау» кеңшарында туған. 1939—1941 жылдары Қарсақбай аудандық мемлекеттік банк бухгалтері, 1941 — 1948 жж. Жезқазған аудандық «Қызыл кенші» газетінің әдеби қызметкері, жауапты хатшысы, редакторлық орынбасары болады. 1940 жылы облыстық газетте «Есембектің әңгімесі» деген тұңғыш очеркін жариялаған. 1948—1951 жж. — республикалық «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетінің әдеби қызметкері, 1952 жылы Жезқазған кенішінде шахта жұмысшысы болып істейді. 1958 жылы Алматыдағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінің журналистика бөлімін бітіреді. Ұлытау ауданының «Шеңбер» совхозында, Жезқазған кенішіндегі орыс орта мектебінде, кәсіптік училищеде қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінен сабақ береді. 1963 жылы Қазақ ұлттық унивеситетіің аспирантурасына түсіп, 1966 жылы кандидаттық диссертация қорғайды.
Ташкенттің Низами атындағы пединституты қазақ тілі мен әдебиеті бөлімінде ұстаз, Қазақ КСР Ғылым академиясының М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының ғылыми қызметкері, Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетінің доценті болды. Қазір зейнетте.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарағанды облысы
Санат:1923 жылы туғандар
Оптикалық сүзбе

**Оптикалық сүзбе** - ұзындығы немесе жиілігі белгілі бір аралықта жатқан толқынды ақ жарықтан бөлуге арналған кұрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Білімнің бірегейі

**Білімнің бірегейі** — әр түрлі кең өзінің пед. тұжырымдамасы мен көп педагогтары бар, авторлық бағдарламалар бойынша жұмыс істейтін оқу орындарының қалыптасуы
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология