open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов

thumb|right|200px|Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов
**Адамбек Кәдірбекұлы Қапанов** (9.3.1927 жыл, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы - 8.08.2011) - архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1971), профессор (1999). 

Мәскеу сәулет институтын бітірген (1951). 1951 — 1967 жылдары Қазақ мемлекеттік қала құрылысы бас жобалау институтында архитекторлық шеберхананың бас архитекторы, Алматы мемлекеттік қала құрылысын жобалау институтының директоры (1967- 1997), 1971 - 1983 жылдары Алматы құрылыс-жобалау бас басқармасының бастығы әрі қаланың бас архитекторы қызметін атқарды. 

Алматы қаласының орталығын қайта құруға, көрікті архитекторлық ансамбльдерді қалыптастыруға белсене қатысты. Оның жобасы бойынша Орталық мәдениет және демалыс басының қақпасы (1954 - 55 ), Республикалық Орталық стадион спорт кешені (1958 - 1964, архитектор А.Я. Косовскиймен бірге), қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы кешені (1964) салынды. Д.Қонаев мүсіні, қазіргі Алматы қалалық әкімшілік, ғимарат (1976 - 80), Республика алаңы (1980 жылы КСРО Мемлекттік сыйлығы, 1982) авторларының бірі болды. 

Алматы қаласының 1978, 1989, 2000 жылдарындағы бас жоспарын жасауға қатысты. 

Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1987), "Еңбек Қызыл Ту", "Құрмет белгісі" ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:9 наурызда туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:8 тамызда қайтыс болғандар
Санат:2011 жылы қайтыс болғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Тың жерлерді игергені үшін медалінің иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген сәулетшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшылары
Санат:Алматы сәулетшілері
Санат:Мәскеу сәулет институты түлектері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Қапаш Жаманұлы

**Қапаш Жаманұлы** (туған-өлген жылдары белгісіз) – әнші-композитор. 19 ғасырдың бас кезінде өмір сүрген. Дауысы аса күшті, асқақ, үнді болған. Қапаш әншілік-орындаушылық өнерімен қоса өз жанынан "Қарғаш", "Гауһар", "Арман сол", "Жоныл алды", "Шалқақ кер", "Шәмші-Қамар", т.б. әндер шығарған. 1915 жылы Ақмола қаласында өткен үлкен жәңкермеңкеде өнер көрсетеді. Оның әндері Қ.Бабақовтың орындауында жазылып алынды, ал бірқатары (қолжазба түрінде А.В. Затаевичтің музыкалық-этнографиялық жинағыш енгізілген) Қазақстан ғылым академиясының орталық кітапханасында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Қапшағай обасы

**Қапшағай Обасы**– ежелгі зират орындары. Алматы облысы Іле өз-нің сол жағалауындағы Қапшағай қонысында, 5 обадан тұрады. Обалардың орташа диам. 7 – 10 м, биікт. 0,5 м. Қ. о-на жерленген адамдар б. з. б. 1 ғ. мен б. з. 2 ғ-нда өмір сүрген.
Санат:Қазақстан обалары
Қапшағай су электр станциясы

**Қапшағай Су Электр Стансасы** — су-энергетика кәсіпорны. Алматы қаласынан солтүстікте 70 км қашықтықта, Іле өзенінің Қапшағай шатқалында. Сыйымд. 28,14 млрд. м³, қуаты 434 мың кВт. Жылына 1163 млн. КВт сағ энергия береді. СЭС 1972 ж. толық қуатымен жұмыс істей бастады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су электр стансалары
Санат:Қазақстан энергетикасы
Қараағаш Обасы

**Қараағаш Обасы**– көне бейіт орындары. Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Сарыкөл к-нен 4,5 км солт-те. Обалардың орташа диам. 2 – 15 м, биікт. 1 – 4,5 м. Қ. о-нан алтын тәж, тас орнатылған екі сырға, кәрібтас моншақ, өрнек салынған көзе, т.б. табылған. Қ. о. – б.з.б. 6 – 4 ғ-
Санат:Қазақстан обалары
Қараала сиыр

**Қараала сиыр** – сүт бағытындағы тұқым. Голланд тұқымы мен одан тараған остфриз тұқымдарының бұқаларын жергілікті сиырмен ұзақ уақыт бойы өндіре будандастыру арқылы шығарылған. Жаңа тұқым ретінде 1959 ж. бекітілді. Қазақстанға тың игеру жылдары әкелінді. Қараала Сиыр – сүтті мол беретін тұқым, етінің сапасы жақсы. Жергілікті жерге тез бейімделеді. Түсі қара, ала, кейбір сиырлардың жамбасы мен жауырынында ақ жолағы болады. Республикада асыл тұқымды Қараала Сиырдың саны 30 мыңнан асады. Өнеркәсіптік әдіспен сүт өндіру технологиясына әбден бейімделген. Бұқасы 850 – 950 кг, сиыры 470 – 550 кг тартады. Жылына 3,7 – 4,2 мың кг сүт береді, майл. 3,6 – 3,7%. Ет шығымы 55 – 57%. Таңдаулы табындары Ақмола облысы «Красноярское» АҚ-да, «Бастау» ЖШС-де, Алматы облысы «Панфиловский», Қостанай облысы «Заречное» шығысында, Шығыс Қазақстан ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу тәжірибе шаруашылығында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Сиыр тұқымдары
Қараарна мұнай кен орны

**Қара Арна мұнай кен орны** — Атырау облысы Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 180 км жерде, Жылыой ауданында орналасқан. Кен орны 1960 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық тұрғыдан кен орны қосқанатты тұзкүмбезді құрылымнан орын алған. Тұзүсті шөгінділері жиынтығының стратиграфиялық қимасында мұнайлылық төменгі бордың апт, альб, жоғарғы бордың сеноман жікқабаттарының шөгінділерімен байланысты.

## Жатыс сипаты
Өнімді горизонттар бетінің жатыс тереңдігі 467-1046 м арасында. Жатындардың биіктігі 15-30 м. Су-мұнай жапсары -503-1099 м-ге дейінгі белгілерде орныққан. Жатындар қойнауқаттық күмбездік. Өнімді қатқабатының қимасы терригендік таужыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті.
 
## Қанығу сипаты
Ашық кеуектілік 27,2-30,2%, өтімділігі 0,215-1,605 мкм2, мұнай мен газға қаныққан қалыңдық 3,5-8,5 м, оның коэффициенттері 0,72-0,95-ке дейін ауытқиды. Батыс қанаттың төменгі бор жатындарының 3 мм-лік штуцердегі бастапқы шығымдары 21,2-38,3 м3/тәу болды. Сеноман горизонтының шығымдары темен, 3,1-3,7 м3/тәу. Газдық фактор 7,4-9,8 м3/м3. Бастапқы қойнауқаттық қысым 5,0-11,5 МПа, температура 2,5-40°С.

## Тығыздығы, құрамы
Мұнайдың тығыздығы 0,964 г/см3. Мұнайы күкіртті 2,28 – 2,8%, парафині аз 0,18 – 0,61%. Кен орны 1974 жылдан игерілуде.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Жылыой ауданы географиясы
Санат:1960 жылы пайда болғандар
Қараасар

**Қараасар** – ежелгі қалашық орны. Жусалы темір жол станциясынан оңтүстікке қарай 45 км жерде Қараасарды 1946 жылы Хорезм археология-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.П.Толстов) ашып, жоспарын қағазға түсірген. Жинастырылған көзе, саптаяқ, құмыра, т.б. тұрмыстық және шаруашылық заттарға қарағанда, Қараасарды адамдар б.з.б. 3 және б.з. 3 ғасырларында мекен еткен. Олар егін өсірумен және мал шаруашылығымен айналысқан.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Қарабақанас

**Қарабақанас**, *Бақанас*, *Ортабақанас* – Іле алабындағы құрғақ арна, Іле өзенінің ежелгі арнасы. 

## Географиялық орны
Алматы облысының Балқаш ауданы жерімен ағып өтеді. Садырбек мүйісі тұсында Балқаш көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 301 км. Құмды арнасы өзгеріп отырады. Арнасындағы су көктемгі қар суымен 7 – 10 күндей ғана ағады. Аңғары көктемгі жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Қарабалық

**Қарабалық** (Schіzothorax) – тұқылар тұқымдасының бір туысы. Бұларды көкбаспен бірге «тілікшелілер» деп атайды, себебі, бұлардың аналь тесігі мен аналь қанаты ірі қабыршақтармен қоршалған. Қазақстанда Қарабалықтың кәдімгі Қарабалық (Sch. іntermedіus) және Қарабалық (Sch. argentatus) деген түрлері бар. Кәдімгі Қарабалық ең кең тараған түр. Қазақстанда Сырдария, Талас өзендері алабында (соның ішінде Асы (Аса) өзен көлдерінде – Билікөл, Ақкөл, Ащыкөлде және Ащыбұлақ суқоймасында), Қаратаудан ағатын өзендерде, Түркістан облысындағы Қызылкөл тұйық көлінде кездеседі. Ұзындығы 40 см-ге, салмағы 1,2 кг-ға дейін. Түсі судың мөлдірлігіне қарай өзгереді. Бүйірінде қоңыр дақтар болады. Дене бітімі жұмыр. Екі жұп мұртшалары бар. Қабыршағы майда. 7 жылдай тіршілік етеді. Еті дәмді. Қарабалық үш түр тармағына жіктеледі: балқаш Қарабалығы (Sch. arg. argentatus), көкбас Қарабалық (Sch. arg. pseudaksaіensіs) және ащыкөл Қарабалығы (Sch. arg. saltans). Бұлардың ұзындығы 49 см-дей, салмағы 1,5 кг-дай болады. Шабақтарының түсі күмістей ақ, ересек дарабастары тіршілік ортасына сәйкес әр түсті: қоңыр күмістен қоңыр сарғышқа дейін өзгереді. Дене бітімі жұмыр. 10 жылдай тіршілік етеді. Қарабалықтардың аталықтары 3 – 8, аналықтары 3 – 9 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын су температурасы 11°С болғанда (8 – 122 мыңдай) тереңд. 1 – 2 м өзен қайраңына, тасты жерлерге шашады. Әр аналық барлық уылдырығын бір мезгілде шашқанмен, популяцияның жалпы уылдырық шашу мерзімі шамамен 2 айға созылады. Тамағы қоректік қордың түрлік құрамына байланысты: балдырлар, моллюскілер, хирономидтер дернәсілі, т.б. Бұрын Балқаш – Іледе кәсіптік ауланатын негізгі балықтардың бірі болған; көп аулану, жыртқыштарды (көксерке, жайын, ақмарқа) жерсіндіру нәтижесінде 1970 жылдан кәсіптік маңызын жойды. Қазір негізінен Балқаш – Алакөл су алабындағы шағын өзендерде әуесқойлықпен ауланады. Қарабалықтың түр тармағы ішіндегі жылдан-жылға санының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілгені – Көкбас Қарабалықы (Sch. arg. pseudaksaіensіs). Бұл Балқаш – Іле, Шу су алабында, Ыстықкөлде тараған. Оның ұзындығы 80 см, салмағы 12 кг, шамамен 17 – 19 жылдай тіршілік етеді.

## Сілтемелер


Санат:Тұқылар
Қарабас (Қарағанды облысы)

**Қарабас** — Қарағанды облысы Абай ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Абай қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 6 км-дей жерде. Жерінің жалпы ауданы 0,8 мың га.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1927 жылы қаланған. 1950 жылдан бастап қала типтес кент. 1961 жылы Абай қалалық халық депутаттар Кеңесінің құрамына кіреді. 1930 жылы Қарабас Карлагтің кақпасы, қоныс аудару пункті болған. 

## Кәсіпорындары
Кентте «Қараганданеруд» АҚ (ЖШС «Биофуд» — темір кабылдау, ЖШС «ТА8-2004» - силикаттык кірпіш өндеу, АҚ«Қазақстан Темір Жолы» Қарабас Қарағаңды бөлімінің депосы - электровоз жөне вагондарды жөндеу. РМК *«Еңбек-Қарағанды»* 91 филиалы. 

## Инфрақұрылымы
Мектеп, емхана, кітапхана, мәдениет ұйі, АҚ *«Қазпошта»* аудаңдық пошта байланыс филиалы, «Қазақтелеком» байланыс бұйымы, дөріхана, 21 дұқен, асхана бар. «Қазақстан Темір Жолы» Қарағанды бәлімінің Қарабас темір жол стансасы орналасқан. Қабылдау, атқару жолдары Қарағанды көмір бассейнінің онтүстік тобына, «Абай» темір-бетон бұйымдары зауытына қызмет етеді. Темір жолдың 754-ші км жөне Тадды Құдык бөлімшесі Қарабас кентіне қарайды. Қарабас кентінің үстінен Қарағанды—Абай— Жезқазған трассасы өтеді. Кент басқа елді мекендермен автомобиль, темір жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Қара Бодын

**Қара Бодын**– ежелгі түркі тайпаларына кіретін әлеуметтік топ. 7 – 8 ғ-лардағы ежелгі түркі жазбаларынан белгілі. 11 – 12 ғ-ларда Қ. б. атауының орнына қаралұғ атауы енген.
Қарабұлақ (Ескелді ауданы)

**Қарабұлақ** — Жетісу облысы Ескелді ауданындағы ауыл (2016 жылға дейін – кент), аудан (1968 жылдан) және Қарабұлақ ауылдық округі орталығы.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1855 жылы Верный – Текелі автомобиль жолы бойында қаланған. 1951–97 жылы қызылша өсіретін ұжымшар орталығы болып келді. Қарабұлақта қант зауыты, ұн тарту, құрама жем, автокөлік жөндеу кәсіпорындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Қарағайлы (Қарасай ауданы)

**Қарағайлы** - Алматы облысы, Қарасай ауданында болған ауыл, бұрынғы өзімен аттас ауылдық әкімшілік округ орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде, Іле Алатауының баурайында, Қарағайлы өзені жағалауындағы бетеге, боз, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қара топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматгық белдемде орналаскан. 

## Халқы
Тұрғыны:
* 6,0 мың адам (2002); 
* 9,6 мың адам (2009).

## Тарихы
Ауыл 1992 жылдан Қарағайлы деп аталады. 1965-97 жылдары бау-бақшамен айналысатын Чапаев кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қарағайлыда және округ аумағындағы Қарғалы, Рахат және Құрамыс ауылдарында бірнеше серіктестік пен 275 шаруа қожалығы құрылды. Ауылдарда 2 орта мектеп, 4 кітапхана, мәдениет үйі, 2 фельдшер-акушерлік пункт, 2 дәрігерлік амбулатория бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданының таратылған елді мекендері
Қарағайлы кен-байыту комбинаты

**Қарағайлы кен-байыту комбинаты**, Қарағайлы барит-полиметалл кен орнының негізінде құрылды (1952). Қорғасын-мырыш руднигі (19521969), 1969 ж. қазіргі атымен аталады. Карьерлер, 2 байыту ф-касы, үйіндісін араластыру, көмекші цехтары (жөндеу-құрылыс, өңдіріс ішіндегі транспорт, темір жол транспорты, электр, халық тұтынатын заттарды шығару) бар. Өнімнің негізгі түрлері: қорғасын, мырыш, барит қонцентраттары, мыс-қорғасын өндірістік өнімі, тауарлы руда. Негізгі технологиялық процестер: руда қорларын карьерден алуға дайындау (қазба жұмыстары), руда өндіру, руданы араластыру, араластырылған руданы байыту ф-қаларына жеткізу. Қорғасын-мырыш қонцентраттары өңдірістік өнімдерін қорғасынмырыш, полиметалл комбинаттарына, барит ауырлатқыш қонцентратын мұнай химиясы мен мұнай өңдіру кәсіпорыңдарына жөнелтеді. Руда өңдіруге және қазба жұмыстарында СБШ 250-МН, бұрғылау станоктары, ЭКГ-4,6 экскаваторлары, жүк көтергіштігі 40 т БелАЗ машиналары қолданылады.№2 ф-кадабайытудыңжаңатехнологиялықжұйелері қорғасын, мырыш, барит қонцентраттарын алудың қоллективті-селективті флотациясы енгізілген. Өңдірістік байланыстардың үзілуіне байланысты 90-жылдары жұмысы өнбеді, инвесторлары тиімсіз болды. Тек 2003 ж. Қарағайлыға *«[[Қазақмыс]]»* қорпорациясы қол ұшын бергеннен кейін жұмыс жандана бастады.

## Дереккөздер


Санат:Кен орындар
Санат:Қазақмыс
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Қарағанды квазисинклинорийі

**Қарағанды квазисинклинорийі**– Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тектоникалық құрылым. Ортаңғы және кейінгі каледонидтердің түйіскен белдемінде шығыс және солтүстік-шығыс бағытта созыла орналасқан. Екі құрылымдық қабаттан: қызыл түсті девон молассалары мен карбонның көмірлі түзілімдерінен құралған.

## Дереккөздер

Санат:Сарыарқа
Санат:Тектоника
Қарағанды кәмпиттері

**Қарағанды Конфеттері **– кондитер өнімдерін шығаратын кәсіпорын. 1996 жылы ағылшын фирмасы сатып алған "Жанар" ААҚ-ның негізінде жеке меншік нысандағы АҚ ретінде құрылған.
## Тарихы
Фабриканың негізі 1956 жылдың қараша айында құрылған. КСРО-ның ыдырауымен, Ресеймен және тағы басқа елдермен экономикалық байланыстардың үзілу себебінен оның жұмысы нашарлай бастаған. Мемлекеттен фабриканың 85% акциясын сатып алған ағылшын компаниясы «**Ю-Ай-Джи**» 1996 жылдары фабриканы қайта жаңғыртты. Жаңа цехтер салынып, өнімдер жаңа технология бойынша өндіріле бастаған. Қазіргі кезде «Қарағанды Конфеттері» АҚ  Қазақстандағы тағам өндірісіндегі алдыңғы қатарлы кәсіпорындардың бірі. Фабрика кондитерлік өнімдердің 247 түрін шығарып, бір жылда – 12 000 тонна көлемінде өнім өндіреді.
## Өнімдері
2001 жылы фабриканың 45 жылдық мерейтойына байланысты пралине сияқты конфет шығаратын жаңа жүйесі іске қосылған. Бәріне танымал болған конфеттерден басқа, көптеген жаңа өнімдер шығарылуда. Сонымен қатар фабрика вафли, торттар, шығыс дәмдерін, шербет, чипсы шығарумен де айналысады.  2003 жылдан бастап шоколадтар өндiретiн көлемді жүйе жұмысы басталған. Фабриканың технологтарымен «Сердечко (Жүрек)», «Бутылочка (Бөтелке)» және «Курочка Ряба» конфеттерiнiң құрамы өңделген.

«Пикник» үлпiлдек тәттiлерiн және «Хруст» чипсын үлкен ассортиментте шығаратын **экструдер** цехы ашылған.  Қазiргi кезде цехта ертеңгiлiк құрғақ ас шығаратын қондырғылар iске қосылған, ол әр түрлi пiшiндегi  дәмдi және хош иiспен ерекшеленген дақыл өнiмдерiнiң түрлерін кеңейтуге жол береді. Фабрика Қазақстан бойынша бiр ғана көп қатпарлы батон шығаратын цех болып табылады. Негізі нуга мен жұмсақ карамельден жасалған қатпарлы батонның алты түрі бар.  Соңғы шығарған өнімдері «Триумф» және «Экстра» шоколадтары, құрамындағы какао өнімдері 81 және 95 пайызды құрайды. Мармеладты-шоколадты және бисквиттi-шоколадты цехтарын кеңейту жоспарлануда. Мармеладты-шоколадты цехтың өндiрiс көлемiн екi есеге ұлғайтуға мүмкiндiк беретiн глазурьлi және помадты конфеттер өндiру бойынша жаңа жүйе ашылған. Зефир, шоколадты зефир дайындау бойынша жүйенi iске қосатын жаңа иристi-шоколадты цех жұмысын бастайды.

## Жетістіктері
«Қарағанды Конфеттері» АҚ – түрлі халықаралық көрмелердің тұрақты қатысушысы. 2003 жылдың тамыз айында Мәскеу қаласында «Қазақстанның Ресейдегi күндерi» бағдарламасының шеңберiндегi көрмеге кондитерлiк фабрика қатысқан. 2004 жылдың сәуiр айында Германияда өткен «Hannover-Messe 2004» халықаралық көрмеде Қазақстанның үздiк кәсiпорындарының құрамында болған. Фабриканың өзінің аккредитті сынақ орталығы бар, ол өздеріне сертификаты сынақтан кондитер өнімдері мен шикізаттарды сертификациялық сынақтан өткізулеріне мүмкіндік береді. «Қарағанды Конфеттері» АҚ өзінің өнімдерін Қазақстанның барлық жерлерінде, өзінің дербес өкілдері, дүкендері, 12 қалалардағы қоймалары арқылы, сонымен бірге Ресей мен Германияда таратады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы кондитер кәсіпорындары
Санат:Қарағанды кәсіпорындары
Қарағанды көмір өндірістік бірлестігі

**Қарағанды көмір өндірістік бірлестігі** – көмір өнеркәсібі орны. 1947 жылы құрылған. Құрамында 26 шахта болды. Оған Қушоқы және Молодежный көмір қимасы, 8 байыту фабрикасы, 4 кен-шахта және кен көлігі жабдықтарын жөндейтін зауыт, Қарағанды көмір құрылысы тресі және 14 мекеме кірді. 

## Дереккөздер

 
Санат:Қарағанды кәсіпорындары
Санат:Қазақстан өнеркәсібі
Қарағанды құю-машина жасау зауыты

**Қарағанды құю-машина жасау зауыты**– өңдеуші өнеркәсіп орны. 1941 жылдан жұмыс істеп келе жатқан Кен-шахта құрал-саймандарын жөндеу зауыты негізінде 1997 ж. АҚ ретінде құрылған. 2000 жылдан Қазақмыс корпорациясының бөлімшесі.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды кәсіпорындары
Қарағанды машина жасау зауыты

**Қарағанды Машина Жасау Зауыты**, Пархоменко атынд. – өңдеуші өнеркәсіп орны. 1942 ж. құрылған. Өнеркәсіп кен қазу, көлік, металлургия, а. ш., т.б. салаларына арналған бөлшектер мен жабдықтар шығаруға мамандандырылған.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Қарағанды индустриялық университеті

**Қарағанды индустриялық университеті** — Теміртау қаласында орналасқан жоғары оқу орны.

## Тарихы
Қарағанды ​​индустриялық университеті 1963 жылы Қарағанды ​​металлургиялық комбинаты жанында ВТУЗ-зауыт ретінде ашылды. 1993 жылы ВТУЗ-зауыт Қарағанды металлургия институты болып қайта ұйымдастырылды. 2006 жылы институт негізінде Қарағанды ​​мемлекеттік индустриялық университеті құрылды.

## Құрылымы
Бүгінгі таңда университет құрылымында 3 факультет бар: «Металлургия және машина жасау», «Энергетика, көлік және басқару жүйелері», «Экономика және құрылыс», 10 кафедрада 140 оқытушы жұмыс істейді. Университет құрамына Техникалық-экономикалық колледжі де кіреді.

Университет 25 бакалавриат бағдарламасы, 20 магистратура және 5 докторантура бағдарламасы бойынша мамандар дайындайды. Барлық білім беру бағдарламалары Қазақстан Республикасының Жаңа кәсіптер атласы мен Өңірлік кәсіптер картасын ескере отырып, кәсіптік стандарттар негізінде жұмыс берушілермен бірлесіп әзірленген.

Оқу орнының 18 оқытушысы «Қазақстан Республикасы Жоғары оқу орнының үздік оқытушысы», 11 оқытушы «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің құрметті қызметкері» атағына ие.

## Оқу жұмысы
Университетте «Qarmet» АҚ, «Қазақмыс Корпорациясы» АҚ, «Қазхром» АҚ, «QazTehna» ЖШС, «Орталық Азия Цемент» АҚ, «Теміртау электрометаллургиялық комбинаты», «Ақтөбе рельс» АҚ сияқты ірі трансұлттық компаниялармен және өнеркәсіптік кәсіпорындармен тәжірибеге бағытталған оқыту жүйесі жүзеге асырылуда. Университетте қала мен облыстың жетекші кәсіпорындары мен ғылыми-зерттеу институттарында 13 кафедра филиалдары бар.

ҚарИУ – жартылай өнеркәсіптік металлургиялық және прокат жабдықтары, домна пеші мен конвертер жұмыс істейтін үлгілері мен тәжірибелік алаңы бар Қазақстандағы бірден-бір университет. Университетте 12 зертханасы бар Металлургия орталығы, Құрылыс өндірісі ғылыми-зерттеу институты және Энергия үнемдейтін технологиялар және энергия аудиті орталығы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан университеттері
Қапшағай таңбалы тасы

thumb|right|250px|Тасқа шекілген Будда құдайлары.
**Қапшағай таңбалы тасы** – тасқа шекілген көне суреттер мен жазулар, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.  

## Орналасқан жері
Қонаев қаласынан солтүстікке қарай 25 км жерде, Іле өзенінің бойында орналасқан.

## Сипаты
Суреттер мен жазулар Іле өзенінің арнасының жарқабағына б.з. II ғасыр – б.з. XIII ғасыр аралығында шекілген. Жарқабақтағы тастар бір-біріне жалғаса, текшелене орналасқан. Осы тастардың 18-інде жазу таңбалар бар. Қапшағай таңбалы тасын XIX ғасырда көптеген ғалымдар  (Г.В. Фишер. А.М. Никольский, Н.Н. Пантусов, А. Позднеев) зерттеді. Таңбалар, негізінен, көне тибет жазуымен жазылған дұғалықтар мен көне түркі әліпбиімен жазылған жазу-таңбалар. Қапшағай таңбалы тасы ескерткішінің ең белгілісі – Үш Бұрхан (Будда) суреті  (б.з.б. II ғ.). Ежелгі дәуірлерде сақ тайпалары Будда дінін ұстап, Күн, Жер, Соғыс құдайларына табынған. Олардың діни сана-сезімі мен салт жоралғылары Қазақстан және Қырғызстан (Ақбешім мен Краснореченское қаласынан табылған Бұрхан бейнелерімен әсемделген белдік тоғалары және биіктігі 12 м Бұрхан мүсіні, IV-X ғ.) жерінде кездеседі. Қапшағай таңбалы тасында көп қолды чон-рай-сик, сақ тайпасынан шыққан Сакья-муни Будда мен Ман-Ла Будда  бейнеленген.
Бұрхан суреттерінің астына дұғалықтар (мысалы, "Ман-Ла Буддаға сиынамын...", т.б.) жазылған. Бұл жазуларға кейіннен Шыңғысхан, Жоңғар шапқыншылықтары кезінде жаңа мәтіндер қосып отырған.
Суреттердің орналасу жүйесімен өте нәзік те тартымды жасалған сызықтар өрнегі белгісіз суретшінің шеку өнеріне өте жетік болғанын көрсетеді.

## Әдебиет
* Пантусов Н.Н., Позднеев А., Тамғалы тас, СПб., 1898; 
* Нурмухаммедов Н.Б., Древности Казахстана // "Искусство", 1968, №5.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан петроглифтері
Қарағанды-Нан

**«Қарағанды-Нан»**, тамақ өнеркәсібі кәсіпорны. 1995 ж. жеке меншік нысандағы ақционерлік қоғам регінде тіркелген. Қондитерлік нан-тоқаш өнімдерін және сусын, жартынай дайындалған тағамдар, шұжық, жұмыртқа және құс етін, ұн және дақылдардан жасалатын тағамдар шығарады. Кәсіпорын өнімдері ел ішінде және ТМД елдерінде өткізіледі. 2005 ж.70 мың т жуық дайын нан, жаңа жасалған қондитерлік тағамдар, ұн шығарылды.

## Дереккөздер


Санат:Кәсіпорындар
Санат:Қарағанды кәсіпорындары
Қарағанды энергетика жүйесі

**Қарағанды энергетика жүйесі**, 1931 жылдан жұмыс істейді. Оған кіретін электр станцияларының қуаты 1643 мың кВт. Кернеуі 220 – 500 кВт электр беретін желілердің жалпы ұзындығы 3,5 мың км шамасында, ал кернеулі электр желілерінің жалпы ұзындығы 33 мың км-ден астам.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Санат:Қазақстан энергетикасы
Қарағандыэнергияжөндеу

**Қарағандыэнергияжөндеу**, 1997 ж. 4 қыркүйекте Орталыққазэнергожөндеу кәсіпорны негізінде жеке меншік нысандағы АҚ ретінде құрылған. Қызметінің негізгі түрлері: электр құрал-саймандарын жобалау, құрастыру, орнату, тех. қызмет көрсету, жөндеуден өткізу.
Қарағандырезинатехника

**«Қарағандырезинатехника»** ЖШС («Қарағанды резина-техника» ӨБ; Саран қ.), зауыт жобасын 1962-63 ж. *«[[Резинажобалау институты|Резинажобалау]]»* институтының Свердловск бөлімшесі жасады. Бірінші кезегі (калып құю және калыпсыз өндіріс цехтары) 1974 ж. 30 желтоқсанда пайдалануға берілді. Резина техникалық бұйымдар з-тында ерекше берік резинатрос лентасын, от пен ыстықкэ төзімді транспорт ленталарын шығару, Қағаз жасайтын машиналар үшін үлкен валдарды кабаттап орау елімізде тұңғыш рет игерілді. 3-т өнеркөсіп пен а. шның әр түрлі салалары үшін 880 түрлі өнім шығарды (күш беріп айналдыратын қайыс-белдіктер, тығыздағыш және сорғыш құбыр-жендер, транспорт ленталары, калыпты және калыпсыз бұйымдар т. б.), халық тұтынатын тауарлар өндіреді (шай- балар, шелек, резина түтіктер т. б.), қалыпсыз бұйымдар Кубаға, Ливияға, Лаосқа, Никарагуаға, желдеткіш белдіктер Венгрияға, МХР-ге, Эфиопияға, Гвинеяға жөнелтіліп тұрды. Асбест-цемент құбырлардың муфталы дәнекеріне керекті шығыршыктар, резина-тех. пластиналар, I, II, IX класты металл серіппелері бар орама құрылымды резинатоқымалы жендер, 1 типті полиизобутилен пластинка, 2 пленкалы жұмсақ пластика, IП, IV- класты тоқыма каркасты тығыздағыш, резина жең, 88Н желімі Мемлекеттік сапа белгісі бойынша шығарылды. Зауыт жанынан жұмысшы кенттері салынды. 3-ттың негізінен жастар күшімен салынуына байланысты 1981 ж. Қазақстан Ленин комсомолы аты берілді. 1978 жылдан *«Заводская жизнь»* атты көп таралымды газет шығып тұрды. Өндірістік байланыстардың үзілуіне байланысты зауыт жұмысын доғарды, бұрынғы ӨБ негізінде *«Қарағандырезинатехника», «Саранрезинатехника»* ЖШС және т. б. құрылымдар (2000) пайда болды.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Санат:Саран
Қарадала артезиан алабы

**Қарадала Артезиан Алабы** – Кетпен (Ұзынқара) жотасының Солтүстік беткейі мен Іле өзенінің аралығындағы арынды жер асты суы қалыптасқан аймақ. Алматы облысы Ұйғыр, Еңбекшіқазақ, Райымбек аудандары жерінде орналасқан. Ауданы 20 мың км². 1970 – 72 ж. барланып, жоғарғы плиоцен шөгінділерінен тәулігіне 138 мың м3, бор шөгінділерінен 163,5 мың м3 су алуға болатындығы анықталды. Бұл екі қабат бір-бірінен су өткізбейтін саз қабат арқылы бөлінген. Үстіңгі қабаттың қалыңдығы тау бөктерінен ойыстың орталығына қарай 30 – 35 м-ден 230 м-ге дейін жетеді. 15 – 150 м тереңдікте жататын арынды су деңгейі ұңғыма қазғанда жер бетіне атқылайды. Бұл атқылама судың тәуліктік өнімділігі 350 – 1380 м3. Деңгейін 12 м-ге дейін төмендеткенде 610 – 3400 м3 су алуға болады. Суы тұщы, минералдары 0,2 – 0,7 г/л, химиялық құрамы гидрокарбонатты-сульфатты натрийлі және кальцийлі-натрийлі. Төменгі өте арынды сулы қабат бор дәуірінің шөгінділерінде 350 – 800 м тереңдікте қалыптасқан. Ұңғымалармен судың көзін ашқанда ол атқылап, жер бетінен 15 – 110 м биіктікке көтеріледі. Судың тәуліктік өнімділігі 1300 – 16400 м3 (көбінесе 4300 – 6000). Бұл су да тұщы, минералдары 0,2 – 0,8 г/л, химиялық құрамы, негізінен, гидрокарбонатты-сульфатты натрийлі. Іздеу-барлау кезінде арасы 2,0 – 5,5 км болатын 100-дей ұңғыма қазылған. Бұл өнімділігі мол арынды судың біраз бөлігі 1968 жылдан бері жер суғаруға, Ұйғыр ауданының орталығы Шонжы ауылында ауыз су ретінде пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Артезиан алабы
Қараеспе петроглифтері

**Қараеспе петроглифтері ** – тасқа бедерленген ежелгі өнер туындылары, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Талғар ауданы, Шолақ тауындағы Қараеспе шатқалының батыс бөлігінде шоғырланған. 

## Сипаты
1982-83 жылдары Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының (қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университеті) экспедициясы (жетекшісі А. Марьяшев) зерттеген.
Қараеспе петроглифтері шатқалдың батыс бөлігінде шоғырланған. Олар 50-ге жуық суреттен тұрады. Шатқалда айбалта ұстаған батырлар бейнелері бар. Мұнда қабылан секілді екі жыртқыш аң, бұғы, таутеке және басқа да хайуанаттар бейнеленген. Қараеспе петроглифтері көпшілігі сақ тайпаларының рухани өмірін көрсететін ежелгі мәдениет ескерткіші ретінде бағаланады.

## Әдебиет
* Марьяшев А.Н., Горячев А.А., Наскальные изображения Семиречья, А., 2002.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан петроглифтері
Қаражал минералды суы

**Қаражал Минералды Суы** , Қарағанды облысы Қаражал қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 км жерде орналасқан шипалы жер асты суы. Суы 1961 ж. бұрғыланған ұңғымалардан шығады. 1981 – 83 ж. «Сарыарқа» минералды сусындар құю з-ты үшін барланған. Ұңғымалардан шығатын судың мөлшері тәулігіне 0,52 мың м3-ге жетеді. Минералды сулар 80 – 100 м тереңдіктегі девон және тас көмір кезеңдерінде карсттанған әктастар мен доломиттерде кездеседі. Бұл тау жыныстары үстінен Қалыңдығы 10 – 40 м неоген кезеңінің сазымен көмкерілген. Тау жыныстары 100 – 120 м тереңдікке дейін жарықшақтанған. Жер асты суының арындық деңгейі 1 – 5 м тереңдікте орналасқан. Судың арыны әлсіз. Ұңғымалардың шығымы, судың деңгейін 5,2 м-ге төмендеткенде 40 л/с-қа дейін жетеді. Жер асты сулары тұздылау, минералдары 3,1 – 3,7 г/л, температурасы 9 – 10°С. Судың химиялық құрамы сульфатты-хлорлы және магнийлі-натрийлі. Құрамында: калий (1,9 мг/л), стронций (3,2 мг/л), фтор (0,8 мг/л), бром (0,9 мг/л), кремний қышқылы (8,7 мг/л), фосфор қышқылы (0,04 мг/л), еріген газ бар, негізінен, көмір қышқыл газдан (32,94%), метаннан (14,55%), азоттан (52,36%), оттектен (0,15%) тұрады. Қаражал Минералды Суы ас қорыту ағзалары, бауыр ауруларын, сондай-ақ денедегі зат алмасу процесі бұзылғанда ем үшін және емдік-асханалық су ретінде қолданылады.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан минералды сулары
Қаражанбасмұнай

**Қаражанбасмұнай** — мұнай өндірісі кәсіпорны. 1986 жылы құрылған «Қаражанбастерммұнай» тәжірибелік-эксперименттік мұнай-газ өндіру басқармасы негізінде 1994 жылы 16 ақпанда ірге көтерген. Қаражанбас кенішінде шикі мұнай өндірумен айналысады. Қаражанбас құрылымы Каспий жағалауында 1974 жылы ашылған. Ауыр тұтқыр мұнай термиялық әдістермен өндіріледі. 1997 жылы сәуірде компания акцияларының 94,62%-ын Канаданың «Трайтон-Вуко Энерджи Групп» фирмасы сатып алды. Қалған 5,38%-ы жеке тұлғаларға тиесілі. 2000 жылдың басынан АҚШ-тың «Нейшенс Энерджи Компани» компаниясы құрылтайшы болып табылады. 2001 жылдың басында пайдаланудағы ұңғыма саны 1636 болды. Олардың 794-і (48,5%-ы) жұмыс істейді. «Қаражанбастерммұнай» жылына 1,3 млн. т мұнай өндіреді.

## Дереккөздер

Санат:Өндіріс
Құрманғали Жұмағалиұлы Қаражанов

**Қаражанов Құрманғали Жұмағалиұлы**(1937 ж.т.) – топырақ зерттеуші, а.ш. ғыл. канд. (1973). Қаражановқа Оңт. Қазақстанда  сортаң топырақ генезисін зерттеп, суарылатын жерлерге мелиорац. тұрғыдан сипаттама беру жұмысы үшін (В.М. Боровский бастаған ғалымдармен бірге) Қазақстан Мемл. сыйл-н алған.

Санат:Қазақ ғалымдары
Қаражыра көмір кен орны

**Қаражыра көмір кен орны** — Абай облысы Абай ауданында, Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 110 км жерде орналасқан. Оның солтүстік жағынан 50 км жерде Семей – Конечное темір жолы мен кеме жүзетін Ертіс өзені өтеді. 

## Геологиялық құрылымы
Алғаш құрамында қалың көмір қабаты бар юра көмірлі түзілімдері 1967 жылы анықталды. 1968-1969 жылдары жүргізілген карталау және бұрғылау жұмыстары көмірлі түзілімдерінің таралу шекаралары мен өнімділігін нақтылауға мүмкіндік берді. Мұнда қалыңдығы 300 м юра түзілімдері солтүстік-батысқа созылған жайпақ синклиналь (10×15 км) түзеді. 

## Жатыс сипаты
Өнеркәсіптік көмірлілік екі горизонтқа шоғырланған. Төменгі горизонттың (төменгі юра) қалыңдығы 85-90 м, оның құрамында жұмыстық қалыңдықты 5 көмір қабаты, ал қалыңдығы 50-80 м жоғарғысында (ортаңғы юра) 3 көмір қабаты бар. Бұл горизонттардың арақашықтығы 35-40 м. Көмір қабаттары кен орнының орталығында біршама қалың, ал шеткі жақтарында бөлшектенеді және жұқарады. Көмірлі қабаттардың қалыңдығы 1-3 пен 5-13 м, кейде 17-33 м. Көмірлі қабаттардың жатыс тереңдігі 3-тен 265 м-ге дейін, аршылымның орташа қалыңдығы 80 м. 

## Құрамы
Метаморфталу дәрежесі бойынша қоңыр көмір тас көмір аралығында; күлділігі 14 – 19%, аз күкіртті (0,48%). Жанғыш массаның жылу бөлгіштігі 7,5 мың ккал/кг, гумин қышқылдарының шығымы 1 – 4,7%, шайырдың мөлшері 5,9 – 12,55%. Кен орны көмірінің күлділігі аз, қызуы жоғары энергетикалық және тұрмыстық отын болумен қатар, шайыр шығымының біршама жоғарылығына байланысты химиялық-технологиялық шикізат ретінде де пайдалануға болады. Көмірдің 600 м тереңдікке дейін бағаланған қоры 1,56 млрд. т, оның басым бөлігі ашық тәсілмен өндіруге қолайлы. Көмірдің күлі титанға (TіO2-1,2%), скандийге (46-95 г/т), иттрийге (66-79 г/т), бериллийге (10 – 50 г/т), мысқа (100-300 г/т), т.б. қоспа элементтерге бай. Кен орны әлі барланып бітпеген.

## Дереккөздер
 

Санат:Абай облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Қаракемер (Алматы облысы)

**Қаракемер** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Қаракемер ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде, Түрген өзенінің оң жағалауында, бетеге, сұлыбас, қылқанбоз басым өскен тауалдының қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты жонды-белесті жерінде орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1957-1997 жылдары Киров жеміс-жүзім кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қаракемерде және округке қарасты Сатай, Талдыбұлақ ауылдарында "Қаракемер" акционерлік қоғамы құрылды. Ауылдарда 2 орта мектеп, 2 кітапхана, мәдениет үйі, 2 фельдшеракушерлік және медициналық пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.  

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Қаракөл қойы

thumb|Қаракөл қой қозысы
**Қаракөл қойы** – қозысының елтірісі өте бағалы болатын қой тұқымы. Қылшық жүнді қой тұқымдарының ішіндегі ең көп тарағаны. Біздің жыл санауымыздан бұрын Орта Азия халқының жылдар бойы сұрыптауының және өсіруінің нәтижесінде шығарылған. Денесі мығым, шағын, жүрдек, құйрықты (құйрық майы 2 – 3 кг) қой. Құйрығының ұшы S – тәрізді иілген, сирағы жіңішке, тұяғы берік, шөл және шөлейт аймақтарының қатаң ауа райына және жұтаң жайылымына әбден бейімделген. Қошқары мүйізді, тірі салм. 55 – 65 кг, ірілері 100 кг-нан жоғары болады, ал саулығы 45 – 50 кг тартады. Табиғи төлдегіштігі, әр 100 саулыққа шаққанда 95 – 100 қозыдан келеді. Еркек қозыларының салм. 4,5 – 5,5 кг, ұрғашысы 3,8 – 4,5 кг. Қозының жабыны туған кезінде бұйраланып тұрады, өсе келе жүн талшықтары ұзарып, бұйралары жазылып кетеді. Қаракөл елтірісі қара, көк, сұр, қоңыр, ақ, қызғылт түсті болып келеді. Жүні тұлымды, жылына екі рет (көктем, күз) қырқылады. Қошқарларынан 3,0 – 3,5 кг, саулықтарынан 2,0 – 2,5 кг жүн алынады. Одан қалың жүн маталар, кілем тоқылады. Сүттілігі 50 – 60 кг-ға жетеді. Сүтінің майлылығы 7 – 8%. Қаракөл қойының еті және майы өте сіңімді әрі дәмді. Қаракөл қойы негізінен Оңт. және Батыс Қазақстанда (Жамбыл, Қызылорда, Оңт.Қазақстан, Атырау, Маңғыстау, Батыс Қазақстан облыстары) өсіріледі. Қаракөл қойын сұрыптау жұмысымен Қазақ қаракөл ш. ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Қарақас тұқымдасы

thumb|right|200px|
**Қарақас тұқымдасы** (Glіrіdae) – сүтқоректілер класына жататын кеміргіш. 

Дүние жүзінде кең тараған. 7 – 8 туысқа бірігетін 55-ке жуық түрі бар. Көпшілігі Африка құрлығында тіршілік етеді. Сыртқы пішіні тышқанға ұқсас, ағаш басында тіршілік етуге бейімделген. Қазақстанда қарақас құқымдасының 1 түрі – орман қарақасы (Dryomys nіtedula) бар. Ол Қаратауда, Талас пен Қырғыз Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Іле, Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тарбағатай, Сауыр, Қалба және Оңтүстік Алтай тау жоталарында теңіз деңгейінен 600 – 1600 м биіктікте кездеседі. 

Дене тұрқы 8 – 13 см, үлпілдек құйрығының ұзындығы 6 – 12 см, салмағы жыл мезгіліне байланысты өзгеріп отырады: көктемде, ұйқыдан оянғанда 21 – 35 г, жазда 25 – 45 г, күзде ұйқыға жатар алдында 75 г-ға жетеді. Арқасы сұрғылт, қызыл қоңыр, бауыры – ақшыл сары, құйрығы тиінге ұқсас, үлпілдек. Аяқтары бес башайлы, 1- және 5-саусақтары өте қозғалмалы, тырнақтары жіңішке әрі өткір және имек келеді. 

Басты ерекшелігі – тұмсығының екі жағынан бастап көздерін баса құлаққа дейін созылып жатқан қара жолақтың болуы (аталуы осыған байланысты). Ағашта, жерден 1,5 – 6 м-ге дейінгі биіктікте өсімдіктің жапырағы, сабағы, тамыры мен мамығынан шар пішінді ұя жасайды. Кейде құстардың ұяларын, ағаш қуыстары мен діңдерін, жардағы жарықшақтарды баспана ретінде пайдалана береді. 

Қарақас тұқымдасы – түн жануарлары. Күндізгі ұйқыдан іңірде оянып, қорек іздеуге шығады. Қорегі – ағаштар мен бұталардың жемісі мен жидегі, түн жәндіктері, моллюскілер. Құстардың ұясындағы жұмыртқаларын жарып, балапандарын жеп, кейде ересектеріне шабуыл жасайды. Қазан айының ортасынан сәуірдің аяғына дейін қысқы ұйқыға кетеді. Ұйқыдан оянған соң ұйлығу кезеңін өткізіп, 23 – 25 күннен соң 2 – 8 (көбінесе 4 – 5) қызылшақа қарақас туады. Олардың салмағы 1 г-дай болады. 10 – 12 күнде денесін түк басып, 14 – 16 күнде көздері ашылады. Бір айдан соң өз бетінше тіршілік етуге көшеді. Негізгі жаулары – түлкі, ақкіс, аққалақ, жапалақ, әбжылан. Денесінде кенелер, бүргелер мен ішкі паразиттер кездеседі. Орман зиянкестерін жойып, пайда келтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Қарақия (тау, Қарағанды облысы)

**Қарақия** – Қызыларай тауларының оңтүстігіндегі шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Ақтоғай ауылының оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1007 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жуық. 

## Жер бедері
Беткейлері тік жарқабақты, таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Баурайындағы бұлақтардан Жыланшықеспе өзенінің салалары бастау алады. Етегінде көп мөлшерде қорымтас жиналған. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, аңғарларда бидайықты шалғын өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады. Оңтүстігінде өзімен аттас қыстау орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Қаражанбастерммұнай

**Қаражанбастерммұнай**– мұнай өндірісі кәсіпорны. 1986 жылы қазанда өндірістік басқарма болып құрылған. 1992 жылдан «Қазмұнайгаз» ұлттық компаниясының қарамағында. Басқарма Қаражанбас кен орнынан құрамында шайыр, асфальт, т.б. қоспалары көбірек қою мұнайды қа-батішілік жану және ыстық бумен сығу әдісімен өндіру жөнінен бұрынғы КСРО бойынша базалық кәсіпорын болып келді. Осы әдіспен жылына 1,0 – 1,3 млн. т мұнай өндіріледі. Жаңа өндірістік әдіске өзге елдердің де мұнай өндіруші компаниялары ден қойды. Қазақстан – Америка бірлескен корпорациясының осы басқарма жанынан бірлескен кәсіпорны ашылып, 1993 жылы іске кірісті. Ол мұнай кенішінің 15%-ын игеріп, шағын мұнай айыру зауытын салды.

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Қарақойын (көл)

**Қарақойын** – Сарысу алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы көл.

## Гидрографикасы
Ауданы жауын-шашын мол жылдары 80-90 км2; орташа ауданы 72,5 км2. Ұзындығы 16,8 км, ені 8,3 км-ге жетеді. Су жиналатын алқабы 11800 км2. Көктемгі қар ерігенде Талдыеспе, Қаттағансай өзендері құяды. 

## Жағалау сипаты
Батыс бөлігінде ұсақ аралдар бар. Батыс жағалауы тік жарлы, шығысы батпақты: көктемде суы жайылады. Түбі тегіс, суы тұзды. Шаруашылықтық маңызы шамалы. Төңірегі - жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы көлдері
Санат:Сарысу су алабы
Қарақол Метеориті

**Қарақол Метеориті**, қырғыз даласы –  ғаламшараралық кеңістіктен Жерге келіп түскен аспан денесі. 1840 ж. 27 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз ауданындағы Қарақол өз. бойындағы егіс алқабына түскен. 1868 ж. сипаттамасы бойынша оның салм. 2,8 кг, конус пішіндес білігінің ұзындығы
Қарақорым

**Қарақорым** – Орталық Азиядағы тау жүйесі, Жер шарындағы аса биік тау жүйелерінің бірі. Ұзындығы 800 км, орташа биіктігі 5500 м-дей. Ең биік жері – Чогори шыңы (8611 м), ол биіктігі жағынан Джомолунгма шыңынан кейін екінші орында. Қарақорым тауында Қытай мен Үндістан шекаралары түйіскен. Солтүстігінде Памир және Куньлунь, оңтүстігінде Гималай және Гандисышань тау жүйелерінің аралығында орналасқан.

Климаты тым континенттік. Инд өзенінің аңғарында 3500 м биіктікте орналасқан Лех елді мекеніндегі қаңтар айының жылдық орташа температурасы – 8°С, шілденің орташа жылдық температурасы 16 – 18°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері тау жүйесінің етегінде 100 мм-дей, 5000 м биіктікте 500 мм. Гималайға қарағанда құрғақтау болса да, мұзданудың аумағы (16,3 мың км2) үлкен. Ең ірі мұздығы – Сиачен (ұзындығы 75 км, ауданы 1180 км2). Одан басқа Хиспар (ұзындығы 62 км), Биафо (59 км), Акташ (56 км), Балторо (52 км, ауданы 1227 км2) мұздықтары бар. Еріген қар мен мұздың сулары Инд және Тарим өзендерінің алабын құрайды. Тауаралық қазаншұңқырларда тұйық көлдер мен сор жерлер кездеседі.

Раскемдария өзенінің жоғарғы бөлігінде бұта шоғырлары, терек, жабайы алма, алмұрт, өрік, т.б. ағаштар кездеседі. Оңтүстік беткейлерінің 2000 – 3500 м тауаралық аңғарларында қарағай, Гималай самырсыны, терек, қайың шоқтары өседі. 3000 – 4000 м биіктікте тау ешкілері (маркор), жабайы қой, киіктер (оронго және ада), жабайы есек, 3800 м-ге дейін барыс, 4000 м-ге дейін қылшықты қоян және аю мекендейді. 5000 м-ден жоғарыда тур, сұңқар мен қаршыға тіршілік етеді. 6000 м биіктікте бүйі, көбелек, маса кездеседі. Тау алқаптарында ладакхтар, балти, хунза, брокпа, т.б. тибет халықтары тұрады. Олар жеміс-жидек жинаумен, тау аңғарларындағы жазық өңірлерде бидай, бұршақ егумен шұғылданады. Жүзім, алма, өрік, қараөрік өсіреді. Өзен, көлдердің жағалауларында қой, ешкі, қодас және пони жайылады. Тау жүйесінің басым бөлігі әлі толық зерттелмеген.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Санат:Қазақстан табиғаты
Қара Құлақ

**Қара Құлақ**, Серек құлақ – 

1) қазақтың ұлттық ойындарының бірі. Қыздар қойға, жігіттер қара құлаққа (қасқырға), бір топ жастар күзетшілікке бөлініп, ойын бастаушы сайланады;

2) қазақтың халық биі. Халық күйі Қара жорғаның сүйемелімен орындалады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Санат:Қазақ билері
Қарақұм көтерілісі

**Қарақұм көтерілісі** – кеңестік әміршілдік жүйеге қарсы бағытталған қарулы қақтығыс. Бұл көтеріліске Қазалы ауданы, Қармақшы ауданы, Тереңөзек ауданы, Аламесек, т. б. аудандардың жеке-жеке топ болып, шаруа жайымен көшіп-қонып жүрген шаруалары қатысты. Көршілес Ырғыз ауданы, Арал ауданы, Қарсақпай ауданының бірқатар ауылдары да осы бас көтеруге қосылды. Жаңа өкіметтің қысымына шыдамай, Қарақұмды паналаған ауылдар қолдарына қару алып, қорғануға мәжбүр болды. Көтерілісшілердің үлкен бір тобын дінбасы Ж.Бәйімбетов басқарды. Қуғыншы қызыл әскерлердің Қармақшыдан және Ырғыздан шыққан отрядтары 7 сәуірде көтерілісшілер жасырынған жерге таяу келіп, қанды шайқас болды. Ұрыс кезінде көтерілісшілерден 35 адам өліп, 23-і жарақаттанған. Ал қызыл әскерлерден 40 адам өліп, олар кейін шегінуге мәжбүр болған. 1930 жылы 13 сәуірде Аралға келген әскери округтік комиссия Қарақұмға үкімет комиссиясын жіберуді ұсынды. Нәтижесінде ҚазОАК төрағасының орынбасары Әліби Жангелдин, жазушылар Сәкен Сейфуллин мен Ғабит Мүсірепов, т.б. бар мемл. комиссия Қарақұмға аттанды. Бірнеше күнге созылған келіссөзден кейін, олар қаруы бар көтерілісшілердің қаруын тапсыруға көндірді. Көтерілісшілер жағынан келіссөзге қармақшылық Бәйімбетов, т.б. қатысты. Олар үкімет алдына 7 шарт қойды. Мемлекеттік комиссияның шешіміне қарамастан, Қазақстан К(б)П Өлкелік комитетінің 1-хатшысы Ф.И.Голощекиннің тапсырмасымен, келіссөзге қатынасқан Бәйімбетов, Ы.Әлмағамбетов, Б.Байбахтин, М.Қыпшақбаев, С.Қуандықбаев, Ө.Өмірбаев, Б.Талқанбаев, Т.Ахметов Алматыға әкелініп, абақтыға жабылды. 1930 жылы 15 шілдеде Қазақстандағы Біріккен Саяси Бас басқармасының үштігімен олар түгелдей ату жазасына кесілді. Осыдан кейін Қарақұмдағы шаруалар қайтадан бас көтеріп, өздеріне .Жұбановты хан етіп сайлады. Сонымен, тамыз-желтоқсан айларында болған қарулы қақтығыстан кейін көтеріліске қатысты деген айыппен қолға түскен 586 адамның 210-ы кедейлер мен орташалар ретінде босатылды, 6 адамның ісі ОГПУ-дің Қарсақпай аудандық бөліміне жан-жақты тексеруге жіберілді. ОГПУ-дің Ерекше үштігінің шешімімен 175 адам ату жазасына кесілді. 172 адам 2 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге еңбекпен түзету лагеріне жіберілді. 6 адам Қазақстанның өзге аймақтарына жер аударылды. Шығыс Сібірге 5 жылға 1 адам, еңбекпен түзету лагеріне 3 жылға 9 адам айдалды. Көтеріліске қатысушылардан 37 адам қаза тауып, 6 қызыл әскер, 3 саяси қызметкер, 3 коммунар өлген.

## Дереккөздер

Санат:Көтерілістер
Санат:Қазақстан тарихы
Қарақұрт

thumb

**Қарақұрт** () - улы өрмекшітәрізділер тұқымдасына жатады. Толық жетілген ұрғашы қарақұрттың, (10-20 мм) қара, ал жетілмеген ұрғашысы мен аталықтарының, (4-7 мм)  денесінде қызыл дақтары болады. Көздері күндізде түндеде бірдей көреді. Ұрғашы қарақұрт ұясын жерге салады, оның айналасына тор тоқып, жәндіктермен қоректенеді. Өрмектен жасалған піләдағы, (5-12) жұмыртқалары, (1200-2000) қыстап, көктемде жас қарақұрттар шығып, 6 рет түлеп, маусымда толық жетілген ұрғашы қарақұрттарға айналады. Улы бездері кеуде-бас қуысына орналасып, өзекше арқылы хелицермен жалғасқан. Ақзаттан тұратын у өте күшті нейротроптық у. Адамдарды қатты уландырып, кейде өлімге дейін жеткізеді.

Денесі шағын (*ұрғашысының тұрқы 10 – 20 мм, еркегі 4 – 7 мм*), түсі қара, құрсағында қызыл дақтары бар. Маңғыстаудың шөлді және далалы аймақтарында кездеседі. Қарақұрттар өте өсімтал: шілдеде 100 – 700 жұмыртқа салып, оларды пілләсімен қорғауға алады. Жұмыртқадан шыққан өрмекшілер пілләда қыстап, келесі жылы сәуірде жан-жаққа тарайды. Әсіресе ұрғашы Қарақұрттың уы адам мен малға өте қауіпті. Қарақұрт шаққан жерде қызыл дақ пайда болады, сәл уақыттан соң білінбей кетеді. Қарақұрт шаққан адамның 10 – 15 минуттан кейін іші мен кеудесі қатты ауырады, аяқтарының жаны кетіп, құрысып қалады. Дер кезінде жедел жәрдем көрсетілмесе, уланған адам 1 – 2 күннен кейін өліп кетуі мүмкін. Сондай-ақ Қарақұрт шаққан жерді сол сәтінде сіріңкемен күйдіріп жіберу керек.

## Дереккөздер


Санат:Өрмекшілер
Қарақшы

**Қарақшы**– 1) жаугершілік кезінде биік төбеге шығып, айналаны көзбен шолып, бақылап отыратын жауынгер, қарауыл; 2) кісі, жолаушы, керуен тонаумен айналысатын қылмыскер; 3) әр түрлі бәйге жарыстарында соңғы сөредегі белгі.
Қарақұдық мұнай кен орны

**Қарақұдық мұнай кен орны** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданынан оңтүстік-батысқа қарай 160 км жерде орналасқан. Құрылым сейсмикалық барлау жұмыстары нәтижесінде 1964 жылы анықталған. Барлау бұрғылауы 1966 жылы басталып, (1-ұңғыма арқылы) 1971 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Құрылымдық жағынан өлшемі 12, 8, 8, 7 км, қалыңдығы 15 – 50 м антиклинальдық қатпар. Кен орны көп қабатты ортаңғы және жоғарғы юра түзілімдерінде қалыптасқан. Онда 9 өнімді горизонт анықталған. Өнімді бөліктің қимасы кезектесе қабаттасқан құмтастан, саздан, алевролиттен және аргиллиттен тұратын терригендік шөгінділерден құралған. 

## Тығыздығы, құрамы, қанығуы
Мұнай коллекторлары кеуекті. Кеуектілігі 13,5 – 16,3% арылығында, өткізгіштігі 0,003 – 0,002 мкм2. Мұнайы жеңіл, жоғары парафинді (4,2 – 22,3%), күкірті аз (0,03 – 0,49%), қышқылдылығы төмен. Жоғарғы юраның мұнайынан (тығыздығы 0,866 г/см3) ортаңғы юра түзілімдеріндегі мұнай біршама жеңіл (тығыздығы 0,8078 г/см3). Бастапқы қабаттық қысым 25,3 – 29,7 МПа. температурасы 78-111°С. Қабат мұнайының газға қаныққандығы тереңдеген сайын жоғарылайды (107-299,8 м3/т). Хлоркальций типті жоғары минералданған қабат суларының температурасы 104-110°С-қа, минералдылығы 132 г/л-ден 177 г/л-ге дейін жетеді. Кен орнынан мұнай өндірілуде.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Теңіз қарақшылығы

right|thumb|270px
**Қарақшылық** (; ;  - тонаушы, қарақшы (теңіз қарақшылығы), қылмыстық запдар және халықаралық құқық бойынша — күш қолдану немесе оны қолдану қаупін тудыра отырып, әзге мүлікті иелену мақсатында езен немесе теніз кемелеріне
шабуыл жасау түрінде керінетін қоғамдық қауіпсіздікке қарсы қылмыс; ашык теңізде сауда, азаматтық кемелерді заңсыз басып алу, тонау немесе суға батыру.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қарақыр шимайлы тастары

**Қарақыр шимайлы тастары** – б. з. б. II – I-мыңжылдықтарда тасқа шекілген суреттер, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Алматы қаласынан солтүстік-батысқа қарай 170 км жердегі Таңбалы шатқалынан солтүстік-батысқа қарай 7 км жерде орналасқан.   

## Сипаты
Қарақыр шимайлы тастарын 1980 жылы қазіргі Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің археологиялық экспедиция тобы (жетекшісі А.Н. Марьяшев) ашып, зерттеген.
Жартастағы суреттер бірнеше төбедегі ірі-ірі тастарға салынған. Мұнда антропоморфты бейнелер, күн басты құдай, аңшылар, салт аттылар, садақшылар нобайлары, "S" тәрізді кескіндер, солярлық белгілер тасқа қашап салынған. Негізінен батырлар жекпе-жегі, аңшылық көріністер, құрбандық шалу, жыртқыш аңдардың бейнелері басты орын алады. Суреттердің қашап салыну әдісі мен сюжеттері қола ғасырына жататын Тамғалыдан табылған петроглифтерге жақын. Кейбір аңдардың бедерлері скиф-сібірлік "аң" нақышындағы туындыға жатады.

## Әдебиет
* Марьяшев А.Н., Горячев А.А., Наскальные изображения Семиречья, А., 2002.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан петроглифтері
Қарақытай

**Қарақытай**, қара қидан – моңғол тілді қидандардың орта ғасырдағы шығыс авторлары жазбаларындағы атауы. Б.з. 1-мыңжылдығы ортасында олар Қытайдың солт. жағында Маньчжурия мен Уссурий өлкесін мекендеген. Қидандар б.з.б. 4 ғ-дан бастап тарихи әдебиеттерде цидань, кита