open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Континенттік шөгінділер

**Континенттік шөгінділер** — теңіздік шөгінділерге қарама-қарсы өзендік, көлдік, батпақтық, мұздық, эолдық шөтінділер; тау тасқындарының ысырындысы тағы басқалар.

**КОНТИНЕНТТІК ІІІӨГІНДІЛЕР**– теңізден шалғай жатқан құрлықтарда және ондағы өзендер мен көлдерде жинақталған шөгінділер тобы. Континенттік шөгінділер әр түрлі климаттық, жер бедерлік және физикалық-географиялық жағдайлар әсерінен түзіледі. Құрлықта түзілетін шөгінділер өзінің сипаты жағынан теңіздерде тұнатын жыныстар секілді бірқалыпты емес және тұрақты да болмайды. Континенттік шөгінділердің химиялық және литологиялық құрамы алуан түрлі. Онда әр түрлі организмдердің қалдықтары сирек сақталады. Жыныстардың жиылу; орналасу ерекшелігіне (жатыс жағдайларына), құрылымына байланысты Континенттік шөгінділер генетиктік типтерге бөлінеді. Бұл типтерді әр түрлі белгілеріне қарай парагенетикалық топтарға және қатарларға ажыратады. Бұл қатарлардың ішінен үгілу қыртысын түзетін элювий ерекше орын алады. Тау жыныстарының үгілу процестері нәтижесінде түзілетін элювийлер бастапқы түзілген орындарында қалады. Жер бедері көбіне тегіс, жазық болып келетін Сарыарқа мен Үстіртте элювий жиі кездеседі. Шөгінді жыныстар болып саналатын басқадай Континенттік шөгінділер тау жыныстарының мүжілуінен, ыдырауынан түзілген жыныстардың денудация, тағы басқа процестер негізінде түзіледі. Тау, қырат, қырқа беткейлерінің үстіңгі бөліктерінің денудацияға (уатылған тау жыныстары) шалынуынан түзілетін жыныстар Континенттік шөгінділердің беткейлік қатарын құрайды. Бұл қатарға тән жыныстардың генетикалық бес типі бар. Бұларға [сусудан, құлаудан, сырғудан жиылған солифлюкция (беткейдегі суға қаныққан топырақтың жылжуы) мен делювий (жауын-шашын әсерінен жиналған тау жынысы) жатады. Бұл жыныстар Алтай, Тянь-Шань тау жүйелеріне кіретін жоталар беткейлерінде кездеседі. Өзен аңғарларының шөгінділері (аллювий), жыл маусымының өзгерісіне байланысты, түзілетін ағын су шөгінділері (пролювий) мен көлдердегі тұнба жыныстар су әрекетінен жиналған жыныстар деп аталады. Мұздық, мұздық-өзендік, мұздық-көлдік шөгінділерді мұз әрекетінен жаралған жыныстар дейді. Эол құмдары мен эол лёссі Континенттік шөгінділердің эолдық (желдік) қатарын құрайды. Эол шөгінділері Қазақстанның шөл және шөлейт аймақтарында (Каспийдің солтүстігінде, Арал, Балқаш көлдері маңында, Қызылқұмда) кездеседі. Үңгірлер мен карст қуыстарында және органикалық заттар қалдықтарынан түзілген батпақ шөгінділері, әктасты сауыстар, сталактиттер, жер асты өзендерінің тұнбалары, адам еңбегі нәтижесінде пайда болған техногендік шөгінділер (шахталардың, карьерлердің, жол мен канал құрылыстарының, дамбалардың үйінді топырақтары) Континенттік шөгінділердің ерекше тобына жатады. Жанартаулық жыныстардың мүжіліп басқа жерге орын ауыстыруынан түзілген жыныстар да осы Континенттік шөгінділерге жатқызылады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Ескі арна

**Ескі арна** — өзеннің негізгі арнасынан әр түрлі физикалық-географиялық жағдайларға байланысты бөлініп оқшау қалған бөлігі. Ол орақ не таға тәріздес доғалдана келген батпақты-сазды көлдер тізбегін құрайды, не құрғақ күйінде қалады. Сырдарияның далалық бөлігінде көп кездеседі

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том

Санат:География
Санат:Геология
Стратостат

**Стратостат** [страто (сфера) және грек. statos – тік тұратын, қозғалмайтын] – стратосфера қабатына (11000 м-ден биік) ұшуға арналған аэростат. Экипажы болған жағдайда стратостаттың гондоласы герметикалы әрі қауіпсіз етіп жасалады. Көтерілу биіктігі мен салмағына байланысты стратостаттың сыртқы қоршауының көлемі 14000 – 105000 м3-ге дейін жетеді. Стратосфераның ең төменгі қабатына ұшуға арналған стратостат субстратостат деп аталады. Экипажы бар стратостат стратосфераға 20 ғасырдың 30-жылдарында көбірек ұшырылды.

thumb|right|200px|

## Дереккөздер

Санат:Әуе кемелері
Құрылымдық терраса

**Құрылымдық террасалар** — өзен бойында байырғы берік жыныстардан құралған террасалар. Кейде террасалардың жазық беті аңғар түбінің қалдық беті болып келуі, ал кейде үстіңгі бостау жынысты су шаюының салдарынан аңғар беткейінің үстінде де пайда болуы мүмкін. Құрылымды террасалар денудациялық деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Суккулент

[thumb|200px|[Алоэның кесілген жапырағы]]
**Суккуленттер** — сабақтары жуан да етті және жапырағында мол су қоры бар, әр түрлі тұқымдас өсімдіктер тобы. Жапырақта жиналған су қорын өсімдік қуаңшылық кезеңде пайдаланады. Суккуленттер шөлдер мен шөлейттерде тараған. Мысалы, кактустар, сүттігендер және тағы басқалары.

### Сукуленттердің суды сақтау қасиеті
# Балауызды қабат түзу
# Суды жапырақта жинау
# Транспирацияны жеделдету үшін беттік ауданы кішкентай жапырақ (тікен, ине)

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Суккуленттер
Санат:Өсімдіктер экологиясы
Суффозия

**Суффозия** — топырақ қүрамындағы ерігіш тұздарға (хлор итті, хлор итті-сульфатты, карбонатты түзілімдерге) тән өте ұсақ түйіршіктердің сіңбе сумен шаймалануы және  жер асты суларымен ағызып әкетілуі нәтижесінде  сол топырақтың микроагрегаттық қүрылым бірегейлігінің бұзылуы салдарынан осы өңірді көмкерген жамылғы таужыныстардың "отыруы", сөйтіп жер бетінде ойдым-ойдым ойыстардың пайда болуы. Әдетте дөңгелек пішінді болып келетін мұндай ойыстардың диаметрі 10-1500 м, тереңдігі 10-200 м аралығында болып келеді; аэрофототүсіру суреттерінде өте анық байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Қорымдар

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Қорым"]]

**Қорымдар** — таулардың етегі мен беткейлерінде тау жыныстарының үгілуінен және бұзылуынан пайда болатын кесек тастар жиынтығы. Беткейлердің төменгі, кейде орта бөлектерін жауып жатады. Көлемі жағынан нашар сортталған, қырлы материалдан тұрады.Олар физикалық және аяздық үгілу нәтижесінде және ауырлық күшінің әсерінен беткеймен төмен қарай біртіндеп сырғи отырып тас өзендерін түзуі мүмкін. Қорымдық беткейлерде жоғарыдан төмен қарай денудациялық немесе қорымдық беткейді, қорымдық науаны және қорымдық қонысты ажыратуға болады. Қорымдар әдетте, орманның жоғарғы шекарасынан жоғары орналасқан биік тауларға тән. Термин көбінесе Сібірде, Қазақстанда, Орта Азияда тараған. Кейбір географиялық атаулардың құрамына енеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қайраң

**Қайраң**  — әдетте, ағысқа қарсы бағытталған және ағыс бойынша тік құлама, жалпақ беткейлі болып келетін өзен арнасының жал түріндегі телімі немесе жазық жер өзендерінің таяз сулы бөлігі. Олар өзендердің бұрылыс аралықтарында, арналардың ұлғайған тұсында және оның салалары сағасына жақын жерде пайда болады. Топырағы борпылдақ шөгінділерден түзілген. Қайраң кеме қатынасына қолайсыз. Арнаны су ағыны мен тасынды шөгінділері біркелкі шаймауынан пайда болады. Жайылманың ұлғайған тұсы мен құйылыстардың сағаларында жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Карст құдығы

**Карст құдығы** — жер бетінен сіңген суларға тау жыныстарының (ізбестастардың, гипстердің) еруінен пайда болған көлбеу не өте тік қабырғалары бар, тар, терең шұңқырлар. 

Карст құдығының тереңдігі әр түрлі болады. Олардың түбінде жер астындағы бос кеңістіктер мен үңгірлерге қосылатын тесіктер немесе жарықтар болады, ал кейде олардың түбін қабырғаларынан құлаған тау жыныстарының сынықтары басып жатады. Мұндай құдықтар Қырымда, Оралда, Кавказда және басқа аудандарда кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Жер бедерінің карсттық формалары
Санат:Спелеология
Карст суы

**Карст суы** — карстық жарықшалар, үңгірлер және каналдар арқылы ағатын жер асты сулары.

Карстану процесіне бейім таужыныстар
(карбонаттар, галогендік таужыныстар, т.с.с.) өңірінде пайда болатын әр түрлі
қуыстарға шоғырланған жерасты суы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Кар көлдері

**Кар көлдері** — карлардың ойыстарын толтырып тұратын биік таулық көлдер. Кар көлдері жағалық сызығы нашар тілімделген формасы көбінесе дөңгелек немесе сопақша болып келеді. Олар қазіргі қар шегі мен бұрынгы дәуірде басқан мұздың төменгі шегінің арасындағы белгілі бір биіктік зонасын алып жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Карбонаттық қабат

**Карбонаттық қабат** — топырақ жасалу процесі кезінде карбонаттар (көбінесе кальңийдің) жиналатын топырақ қабаты. Ылғал жетімсіз болган жағдайда пайда болатын топырақтарда (қара, қарақоңыр) жиналады. Қалыңдығы ондаған см-ге жетеді. Ол тығыз болады да, өсімдіктердің өсуіне қолайсыз болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Топырақтану
Бұлақтарды шегендеу

**Бұлақтарды [[шегендеу]]** — жер астындағы ішімдік сулар мен минеральды суларды пайдалану үшін оларды бір жерге жинап пайдалануға арналған шахта сияқты құдық немесе скважина түрінде шегендеп жасалған құрылыс. Бұлақтарды шегендеу судың текке ағуына жол бермейді, емдік минеральды сулардың құрамын өрі тазалыгын сақтайды. Бұл сумен қамтамасыз ету, жерді суландыру, минеральдық бұлақтарды пайдалану мұктаждықтарына қолданылады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Гидрогеология
Капиллярлық су

**Капиллярлық су** — жыныстар мен топырақтар бөлшектерінің арасындағы қыл түтік (капиллярлік) қуыстарды толтырып тұратын су. Кеуекті жыныстарда су оны белгілі бір деңгейге дейін толтырып қана қоймайды, түтікшелер (капиллярлар) арқылы біраз биіктікке шейін де көтеріледі. Топырақтар мен таужыныстардың ұсақ кеуектерінде, жарықшақтарында және басқа да қуыстарында капиллиярлық күштердің ұстап тұра алатын суы (ылғалы). Ол аэрация белдемінің төменгі жағында грунт сулары бетінен жоғары орналасқан капиллярлық жиек (көмкерме) түзеді. Мұндай жиектің биіктігі капиллярлық каналдардың көлденең қимасына кері пропорционал және басқа да жағдайларға байланысты болады. Қуыстар мен жарықшақтар неғұрлым тар болса, су солғұрлым биікке көтеріледі. Мысалы, қуыстары тым тар жеңіл саздарда капиллярлық су 7—12 м биіктікке дейін көтерілсе, ірі құмдардың ішінде ол тек 2,0—3,5 см-ге ғана көтеріле алады. Қылтүтіктік су қылтүтік каналдар бойымен кез келген бағытта қозғала алады. Соның ішінде төменнен жоғары қарай, яғни ауырлық күші әрекетіне қарсы бағытта да. Ол әдетте өзі қозғалатын куыстың немесе жарықшақтың диаметрі жіңішкерген сайын, алысқа жылыстайды. Грунт сулары деңгейінің маусымдық өзгеруіне қарай капилляр су да жоғарылап, төмендейді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Санат:Гидрогеология
Карст циклі

**Карст циклі** — карсты аудандарға тән бірін-бірі заңды түрде ауыстырып тұратын рельеф формасының жиынтығы. 

Карст циклінің дамуы кәдімгі эрозиялық циклдің дамуынан мүлдем басқаша. Карст пайда болу үшін: көлемі үлкен жерде құрамында саз жоң қалық қабатты ізбестас болуы керек; бұл ауданның беті тегіс, бірақ онық азғана көлбеуі болуы қажет және жер асты суларының ағуына керекті тиісті көлбеу болу үшін — бұл аудан қоршап тұрған айналадағы жерден жоғары орналасуы керек. 

Карст жасалу процесі ең алдымен жер бетіндегі эрозиялық аңғарларды, сонан кейін олардың арасындағы жоғарыраң орналасқан кеқістікті қамтиды. Карстың жетілген сатысында шұңқырлар кеңейеді, олардың түбі жалпақтанады, уңгірлерде тамшының салдарынан әр түрлі формалар (сталактиттер мен сталагмиттер) пайда болады, жер асты суларының деңгейі жер бетіне жақындайды. Карстың тозған сатысында сулар горизонталь бағытта аға бастайды, жер беті жер асты суларының деңгейіне дейін төмендейді.

## Дереккөздер

Санат:Жер бедерінің карстық формалары
Канада максимумы

**Канада максимумы** — қыста Канаданың үстінде болатын жоғары қысым облысы.

## Тағы қараңыз
*Азия антициклоны

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Америка географиясы
Санат:Метеорология
Тасты топырақтар

*'Тасты топырақтар* — құрамында тау жыныстарының көлемі әр түрлі сынықтары бар топырақтар. Тасты топырақтар түрлі генетикалық типке жатуы мүмкін. Жыртуға бөгет болатын тасты топырақтарды өңдеу үшін оларды тастардан тазартады. Тау жыныстарының үгіндісі көбінесе топыраққа құнар беретін калий, фосфор тағы басқалар. пайдалы элементтердің көзі болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Топырақтану
Исландия циклоны

**Исландия циклоны** — Атлант мұхитының қоңыржай және полярлық ендіктеріндегі Исландия аралының маңында орналасқан атмосфера өрекетінің тұраңты климаттың орталыгы. Исландия циклоны тұрақты циклондың құрылыс емес, ол циклондар басым болатын аудан. Январьдағы Исландия циклонының ортасындағы орташа көп жылдық қысымы 997 мб-дан, июльде — 1009 мб-дан төмен. Циклонның көпшілігі өтетін қысымдық астау қыста Баренц және Кара теңіздеріне, жазда Скандинавия түбегіне бағытталған.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Метеорология
Санат:Циклондар
Материктік жарты шар

**Материктік жарты шар** — құрлықтың үлкен бөлегі орналасқан Жердің жарты шары. Бірінші жарты шарлд Еуропа, Азия, Африка, Солтүстік Америка және Оңтүстік Американың бір бөлегі, сондайақ екінші жарты шарда (мұхиттық) құрлықтың азғана бөлегі қалатындай етіп Жерді үлкен шеңбермен (яғни Жердің ортасын кесіп өтетін шеңбермен) бөлгенде шығады. Материктік жарты шардың полюсі — Луараның сағасында, Мұхиттық жарты шардың полюсі — Жаңа Зеландияның шығысында. Материктік жарты шарда құрлық оның 47%, мұхиттық жарты шарда — 9% алып жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Циклондар окклюзиясы

**Циклондар окклюзиясы** — циклондардың тоқталу кезеңі; солтүстіктен келген тығыз және суық ауа массаларының жайылуының салдарынан жылы ауа секторының тарылуы; осының салдарынан жылы сектор үзіліп қалады да, циклон өзін қоректендіріп тұратын жылы аймақтан бөлінеді; ауаның суық массаларының жылы ауаны біртебірте жоғары. қарай ығыстыруынан циклон тоқтайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Мұз басу

**Мұз басу** — Жер бетіндегі барлық табиғи мұздықтар жиынтығы.

Мұз басуға гидросфера мен литосфераның жоғарғы бөлігіндегі мұздықтар, ұзақ жылдар жатқан қар, су беті, жер асты, қайраңдық мұздар, мұхиттардың ықпа мұздары жатады. Мұз басу жербетілік, теңіздік, жерастылық болып бөлінеді. Жербетілік Мұз басу құрлықта, теңіз жағалауларында (қайраңдарда) ондаған, жүздеген мың жылдар бойында жинақталады, қардың қайта кристалдануынан, еріген судың қатуынан пайда болған атмосфера фирні (мұз қары) мен мұздың табиғи шоғыры болып саналады. Жербетілік Мұз басуға ғасырлық орташа темп-раның 5 – 7 °С-қа төмендеуі және осыған сәйкес климат ылғалдылығының артуы себепші болады. Температураның осындай ауытқуына байланысты Мұз басуға полюстік және қоңыржай ендік аймақтары ұшырайды. Жербетілік Мұз басужамылғылық, таулық болып ажыратылады. Теңіздік Мұз басу – ұзақ жылдар бойы жүзуші мұздар және бұлармен байланысты процестер мен құбылыстардың жиынтығы болып табылады. Олар өздігінен немесе құрлықтағы Мұз басуға байланысты пайда болады. Бірінші түріне Солтүстік мұзды мұхиттың мұз жамылғысы, оңт. жарты шардың ықпа мұздары, ал екінші түріне қайраң мұздықтары, мұзтаулар жатады. Жерастылық Мұз басу көп жылдар бойы қатып жатқан тау жыныстары аймағын қамтиды. Жер қыртысының жоғ. бөлігінің 0ӘС-тан төмен суынуына байланысты Мұз басу жер тарихында протерозойда, палеозойда (карбон, төм. пермь), кайнозойда (антропоген) орын алған. Жер бетінде Мұз басу кең тараған. Мысалы: Кавказ, Памир, Альпі тауларында, Антарктидада, Гренландия, Шпицберген ар-ры. Соңғы Мұз басу антропоген дәуірінде (б.з.б. 11 – 9 мыңжылдықта) Солтүстік  Еуропа мен Солтүстік Америкада, шағын Мұз басу Солтүстік Азияда болған.

## Қазақстандағы қазіргі мұз басу географиясы

## Дереккөздер

Санат:География
Фумаролдар

**Фумаролдар** — вулкандар беткейлерінің жарықтарынан шығатын температурасы жүздеген градусқа тең газдар. Олардың құрамында хлорлы сутегі, күкірт газы, азот, аздап кемір қышңыл газы, су булары болады. Уақыт өткен сайын фумарольдар температурасы төмендеп, газдар құрамы өзгереді де, олар сольфаторларға жақындайды. Аса ыстық фумарольдар атңылау орталығына жақын орналасады да, ал орталықтан алыстаған сайын сольфаторларға ұқсастығы арта береді.

**Фумаролдар** ( — түтіндеу) — жанартау бетіндегі немесе пирокласты материалдар мен лава ағымдары арасындағы жарықтар мен кұбыр тұрқылас тесіктерден шапшыған ыстык жанартау газдары мен булар бұрқағы. Фумаролда әррекет орнына, атқылаған газ құрамы мен Фумаролдар температурасына карай бірнеше түрге бөлінеді. Әрекет орнына қарай үш түрге бөлінеді: 1) лава көлдері, жанартау тостағаны не оның түпкі жазықтығы мен жақтаулары өңірінде орналасқан Фумаролдар; 2) жанартау баурайларыңда орналаскан жарықтар мен тесіктер арқылы атқылаған Фумаролдар; 3) лава ағымдары мен жанартаудың ыстық атындылары өңіріне орналасқан Фумаролдар. Фуморол газының құрамына орай олар галитті, қышқыл, сілтілі-мұсатырлы, күкіртсутекті яки күкіртті (сольфатарлар), көмірқышқылды және су буын ғана атқылайтын Фумаролдар болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Вулканология
Қияқ

**Қияқ**, кейде **қарақияқ** () – астық тұқымдасына көпжылдық шөп өсімдіктерінің бір туысы. 

ТМД жерінде 25 түрі өседі. Олардың ішіндегі ең негізгілері:

1. *[[Айғыр қияқ]]* () масағы арпанікі тәрізді болады, көбінесе құмды жерде өседі, сондықтан да кейде мұны *құм сұлысы* деп атайды. Сабағының ұзындығы 50— 170 см, масағының ұзындығы 15— 20 см, жалпақтығы 2—4 см келетін ірі өсімдік болғандықтан да алып жауқияқ деп ат берілген. Алып жауқияқтың сабағы мен жапырағын өзі бастартқанға дейін, ал, масағын балауыз кезінде малдың қай түрі болса да жақсы жейді. Гүлденген соң қатайып кетеді, сондықтан шөбін гүлденуге дейін шабу керек. Тұқымы малға өте жұғымды жем: құрамында 10,9% ақуыз бар. Дәу жауқияқ көшпелі құмды тоқтатуға зор мәні бар өсімдік. 

2. *[[Сібір қияғы]]* немесе *Сары жауқияқ* () — селдір сабақты өсімдік. Биіктігі 45—95 см. Көбінесе Сібір мен Қиыр Шығыстың шөлейт далаларында және таулы аудандарында өседі. Аздап Өзбекстанның, Тәжікстанның және Шығыс Қазақстанның тауларында да кездеседі. Тұқымын қолдан сепкен кезде сары жауқияқтың 1 гектарынан 25— 30 ц шөп, 5,3 ц тұқым алуға болады. Кейбір жерде ол 2 рет шабуға да келеді. Малдың қай түлігі болса да жейді. 

3. *[[Тарлан қияқ]]* () — тамыр сабағы қысқа, биіктігі 20—80 см болып өсетін өсімдік. Көбінесе сортаң жерге өседі. Гүлденер кезде шабылған шөбі малға өте жұғымды болады. Дәнді дақылдардың бидай және арпа сияқты түрлерімен будандастыруға Т. қ. өте құнды өсімдік.

## Кейбір түлдері
**[[Elymus alaskanus]]*
**[[Elymus albicans]]*
**[[Elymus californicus]]*
**[[Elymus canadensis]]*
**[[Elymus cinereus]]*
**[[Elymus elymoides]]*
**[[Elymus glaucus]]*
**[[Elymus hirsutus]]*
**[[Elymus hystrix]]*
**[[Elymus macrourus]]*
**[[Elymus magellanicus]]*
**[[Elymus mollis]]*
**[[Elymus multisetus]]*
**[[Elymus repens]]* syn. *[[Elytrigia repens]]* – Жатаған бидайық‎
**[[Elymus scribneri]]*
**[[Elymus sibericus]]* - Сибирь жауқияғы
**[[Elymus sierrae]]*
**[[Elymus stebbinsii]]*
**[[Elymus trachycaulus]]*
**[[Elymus virginicus]]*

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақ тіліндегі өсімдік атаулары
Зонасыз өсімдік

**Зонасыз өсімдік** — ешбір жерде және ешқандай жағдайда өз алдына зона бола алмайтын өсімдіктер. Бұлар зоналық өсімдіктер ішінде де және барлық зоналарда да кездесуі мүмкін. Мысалы, жайылым шалғыны, құм өсімдіктері осыған жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Ботаника
Кальдера

thumb|Пальма аралындағы Табуриенте кальдерасы
**Кальдера** *([[испан тілі|испанша]]: caldera— үлкен қазан)* — жанартау төбесіндегі беткейлері тік және сатылы сопақша немесе дөңгелек ойыс. Ені 20 км жоне одан да кең, тереңдігі жүздеген м-ге дейін болады. Кальдераны опы- рылмалы жөне жарылмалы деп бөледі. Ең үлкең кальдера Асо жанартауында (Жапония) - 375 км!. Кальдерада көлдер жиі пайда болады.

Кальдера — вулканмен салыстырғанда шамадан тыс үлкен, вулканның төбесіндегі сопақ, дөңгелек қазан тәріздес шұңқыр.

Ені 10—20 км-ге, тереңдігі бірнеше жүз метрге кетеді. Кальдера әр түрлі жолмен пайда болуы мүмкін: 
# жарылыс кальдерасы — газ жарылысының өсерінен кеңіген, вулкан көмейінің жоғарғы ернеуі (Жапониядағы Бандай Сана кальдерасы); 
# көбінесе лавалық вулкандарға тән құлау кальдералары (Гавай аралдары|Гавай аралдарындағы]] Мауна Лоа **кальдера**сы); 
# жер бетіндегі ағын сулардың эрозиясынан пайда болатын, бірақ өте сирек кездесетін, эрозиялық кальдералар (Пальма аралының кальдерасы).

## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Санат:Вулканология
Меандрлану

**Меандрлану**, иректелу — өзендердің өз арналарын 8 — сияқты ирек-ирек форма жасап, оны қайтадан бұзуы. Иректелу соңғы сатысында тұзақ жасайды да сол тұзақтың қыл мойыны қосылып, өзен арнасы қайтадан түзеліп ағады. Осыдан кейін бұл цикл жаңадан басталады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Меандрлар

**Меандрлар** — өзендердің ирек арна жасап ағуы. Су тасқындары өзен жағаларының бір жерін жуып-шайып, бұзып, екінші жеріне апарып, қалдырып кетіп отыруының салдарынан пайда болады. Меандралар терең тілімделген (аңғарлық) және еркін (арналық) болып екіге бөлінеді. Терең тілімделген меандралар ұлы мұз басу дәуіріндегі мұздардың еруінен кейінгі су тасқынының әсерінен пайда болған, бұл жағдайда өзенмен қатар оның аңғары да меандра жасайды. Еркін меандралар осы күнгі су тасқындарының әсерінен пайда болады. Мұнда тек өзен арнасы ғана өзінің аңғарының жайпақ түбінде меандр жасайды.
нобай|оңға|200px|Руза өзенінің меандрасы     нобай|оңға|200px|Белый өзені иілісі 
Меандр төмендегідей бөліктерден тұрады.
*меандр зонасы — меандр иіндерін шектеуші сызықтардың арасындағы белдеу;
*меандр қадамы екі иіндер арасындағы арақашықтық; 
*меандр мойыны — иіндердің бір-біріне ең жақындаған бөлігі; 
*арна бойындағы жалдар — иіндердің жайпақ шығыңқы жағасында жинақталған аллювийлік материал; 
*шпорлар — өзен иіндері ішіндегі түпкі тау жыныстарының қалдықтары; 
*жайылма құм жалдарының жылжымалы желпеуіштері; 
*меандр радиусы — иін ортасына өзен ортасына дейін өлшенетін иіннің дөңгелену радиусы.

Ағынның алға жылжу бағытына байланысты, меандр жүйесі сонымен қатар шұңғымалар жəне қайраңдар жыл сайын аңғар бойымен төмен қарай 0,5-20 м. жылдамдықпен ығысады. 
Осындай жағдайда меандр мойнының ағысы бойынша жоғары жағы бірте-бірте ағынмен шайылып, шпордың негізгі бөлігі жіңішкеріп, көктемгі тасқын кезінде оны бұзып өте алады. 
Осындай жолмен арна түзіледі, ал иірім бөлігі өзеннен шет жаққа бөлініп жеке апандар немесе көл тəрізді ескі арна (старица) құрады. Ескі арнаның үлкендері көлдерге айналады. Оның түбінде ылай-балшық шөгіп, бұта басып кетеді, кішігірімдері жаз бойы құрғап, орнында иінді ойпаңдар қалады.

Жалпы меандрдың екі түрін ажыратуға болады: 1) аңғарлық меандрлар — олар бүкіл аңғардың иілістерін (бұрылыстарын) бұлжытпай қайталайды; 2) еркін арналық меандрлар — жалпақ, тегіс аңғардың түбінде пайда болады.

Жалпы, меандрлану үдерісі — өзен ағысының минималді күш жұмсау нəтижесінде кедергісі ең аз жолмен ағуы салдарынан пайда болған құбылыс. Меандрлану нəтижесінде өзеннің ұзындығы ұлғайып, шұңғымалар мен қайраңдардың арна бойымен ауысуы – жайылмалар мен террасалардың қалыптасуы, аңғардың меандрлануы арна ағыны дамуының негізгі заңдылықтарының бірі жəне өзен аңғарларының барлық морфологиялық элементтерінің қалыптасуы бұл заңдылықтарына тікелей байланысты.

## Дереккөздер

*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Тау аралық майысу

**Тау аралық майысу** — тектоникалық жолмен пайда болған, яғни көрші жатңан тау жоталары көтерілген кезде жер қабығының майысуынан пайда болған тау жоталарының арасындағы депрессия. Өзінің геологиялық құрылысы жағынан тау аралық майысу шеттік майысуларға ұқсас.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Материкаралық теңіздер

**Материкаралық теңіздер** — материктер арасында орналасқан жерорталық теңіздер. Аса қарңынды тектоникалық қозгалыстарға байланысты пайда болгандықтан, өте терең болады (4—5 мың жге дейін). Материк аралық теңіздер небәрі ушеу ғана: Жерорта, Қызыл теңіздері және Мексика шығанағы.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Теңіздер
Мезофиттер

**Мезофиттер** (Мезофиты;  — орташа, аралық, *phyton* — өсімдік) — ылғалды қажет етуі жөнінен ксерофиттер мен гигрофиттердің арасында орналасқан аралық өсімдіктер бірлестігі. Мезофиттер топырақта ылғал орташа (артық емес), жеткілікті жағдайда өседі. Бүларға жапырақтарын түсіретін ағаштар мен бұталар, шөптесін және мәдени өсімдіктер мен ауылшаруашылық дақылдары жатады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Ботаника
Ұсақ шоқылық

**Ұсақ шоқылық** — негізгі жыныстардағы ретсіз шашылып жатқан, формасы әр түрлі (салыстырмалы биіктігі 50—100 м) төбелерден және төбелер тобынан тұратын, үлкен-дікішілі жайпақ қазан шұңқырлармен (кейде көлдер алып жататын), аңғарлармен бөлініп тұратын рельефтің түрі. Ұсақ шоқылық таулы елдің (тау жыныстарының алақұла литологиялық құрамы бар) континентальдың климат жағдайында ұзақ денудацияланудан пайда болады. Ұсақ шоқылыққа өте айқын мысал — Сарыарқа.

## Дереккөздер


Санат:География
Жергілікті желдер

**Жергілікті желдер** — белгілі бір аймақтың табиғи-географиялық ерекшеліктеріне (орографиялық құрылымына, үлкен су қоймаларының болуы, т.б.) байланысты болатын табиғи құбылыс. Олар жылдамдығы, бағыты, қайталанып соғуы, т.б. ерекшеліктерімен байқалады. Жергілікті желдер жергілікті атмосфералық айналымға байланысты да туады (бриз, тау-аңғар желі, мұздық желі, бора, фен, т.б.). Сонымен қатар, жергілікті жердің табиғи ерекшеліктеріне байланысты туындайтын жергілікті желдер бар (Ауған желі, сирокко, хамсин, Құралай желі, Ебі желі, Шілік желі, т.б.). 

## Тағы қараңыз
Жел
## Сыртқы сілтемелер
Жергілікті желдер
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Желдер
Кен

**Кен** — жер қабығындағы бір минералдан немесе минералдар агрегатынан тұратын, пайдалы қазбалардың ерекше жекеленген табиғи жиынтығы. Ерекше бір территорияда орналасқан және жалпы геологиялық құрылысы жағынан байланысты кендер тобы бассейн немесе аудан деп аталады (мыс.: Қарағанды көмір бассейні, Атасу темір кені ауданы, тағы басқалар).

## Кен бақылаушы факторлар
Ғалымдардың көпшілігі металлогендік факторлар терминінің шартты синонимі деп есептейді. Алайда кен бақылаушы факторлар терминімен тек қана кенді аудандар мен жергілікті кенді алаңдар өңіріндегі кен қалыптасу және таралу заңдылықтарын қамтамасыз ететін факторларды ғана кескіндеген жөн. Мұндай факторлардың қатарына жататындар — литологиялық, құрылымдық, магмалық, құрьшымдық-магмалық, литологиялық-құрылымдық, литолөгиялық-стратиграфиялық және т.б. факторлар. Бұл аталғандардан гөрі ірірек дәрежелі, яғни тектоникалық-магмалық, құрылымдық-фациялық, жемірілу тереңдігі және т.б. факторлар металлогендік факторлар деп аталатын ұғымдар шеңберіне кірмекші.

## Кен білінімдері
Сапасы мардымдьшық талаптарына шамалас болғанымен, мөлшері тұрғысынан қазіргі уақытта игеруге келмейтін минералды шикізаттың шағын шоғырлары.

## Кен бітімі
Кен түзуші әр түрлі минералдық агрегаттардың кеңістіктегі арақатыстылығымен және бағыттылығымен сипатталатын кенді массаның құрылыс ерекшеліктері.

## Кен жалбырлары
Домалақ, эллипсоидті немесе бұрыс пішінді кішігірім кен шоғырлары мен тасберіштері.

## Кен қалыптастыру температурасы
Гидротермалық кенорындардағы кен түзілу процесінің басты сатысына сәйкес келетін температура мөлшері; бұл кендер жоғары температуралы (500— 300°С), орташа температуралы (300— 200°С) және төмен температуралы (200— 50°С) болуы мүмкін. Кен қалыптастыру температурасын анықтау шаралары минералдарды жасанды түрде дайындау, минералды ассоциациялардағы газды-сұйықты кірікпелерді зерттеу және изотопты талдау әдістері арқылы жүзеге асырылатын геологиялық термометрияға негізделген.

## Кен қалыптастырушы орта
Кенді құрайтын заттардың іріктелу, қозғалу және шоғырлану процестерін жүзеге асыратын геологиялық түзілімдер бірлестігі.

## Кен қалыптасу процестері
Жер қыртысы мен жоғарғы мантия өңірлеріндегі химиялық элементтердің нақтылы заңдылықтарға сәйкес жіктелуі және қозғалыстарға ұшырауы нәтижесінде ғанда әлдеқайда мол минералданған түрлі пішінді кенді алаптар; әдетте тектоникалық жарылымдардың тоқайласу өңірлеріне сәйкес келеді.

## Кен түзілуінің абиссаль жағдайы
Кен түзілу процесі жер бетінен 3—15 км терендіктер аралығында өтеді деп шамаланатын жағдай.

## Дереккөздер

*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Санат:Тау-кен ғылымы
Материктік беткей

[thumb|[Беткей]]
**Материктік беткей** — қайраң мен материк баурайының аралығындағы кейде 3500 м
тереңдікке дейін созылатын материктің су асты шетінің бөлігі. Беткейдің еңістігі орта
есеппен 4—7 градус, ал кейде 20—30 градусқа дейін жетеді. Мұхиттың кейбір үлескілеріндегі материктік беткей терең су асты шатқалдарымен тілімденген болып келеді. Олардың пайда болу себептері әр түрлі. Бұл шаткалдардың бір бөлігі тектоникалық қозғалыстардың әсерінен қалыптасады, көпшілігі қойыртпақ тұнба (суспензия) ағыстардың беткейлерді "аралау" әрекетінің нәтижесі. Кейбір шатқалдар — бұрынғы су басқан ірі өзен арналары мен аңғарларының орны.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Метеорологиялық элементтер

**Метеорологиялық элементтер** — жиынтығы ауа райының жағдайын көрсететін, атмосфера жағдайының тікелей байқалатын сипаттамалары. Метеорологиялық элементтердің көпшілігі (ауаның және топырақтың температурасы, ауаның ылғалдылығы, желдің жылдамдығы және бағыты, атмосфералық қысым, жауған жауын-шашынның мөлшері, қар жамылғысының тығыздығы мен қалындыгы тағы басқалар.) аспаптардың көмегімен өлшенеді, қалғандары (бұлттардың мөлшері мен формасы, жауын-шашынның түрі, ерекше құбылыстар — нажағай, тұман, бұрқасын тағы басқалар.) бір схема бойынша көзбен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:География және геодезия
Гидрологиялық ұқсастық әдісі

**Гидрологиялық ұқсастық әдісі** — зерттелмеген су объектілерінің гидрологиялық режимінің басты сипаттамаларын анықтау үшін, физико-географиялық жағдайлары осы зерттелмеген объектінің жағдайларындай, бұрын зерттелген ұқсас — объект алып, соның негізінде шамамен болжау әдісі.

**Гидрологиялық ұқсастық** — тікелей өлшеу материалдары жоқ су объектісінің гидрологиялық сипаттамаларын осы өлшеу материалдары бар, ұқсас табиғи жағдайда орналасқан басқа бір су объектісінің деректерін пайдалана отырып анықтайтын жанама әдіс.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Гидрология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Минерал су

thumb|Минерал су
**Минералды сулар** –  түрлі ауруларға шипа болатын табиғи сулар. Ол жер бетінен сіңген сулардан, шөгінділермен бірге көмілген теңіз суларынан, метаморфизм мен жанартау процестері нәтижесінде босаған сулардан қалыптасады. Тотығу реакциясы басым болатын жер бетіне таяу Минералды сулар құрамында азот, оттек, көмір қышқыл газы, ал тотықсыздану реакциясы басымырақ болатын тереңірек горизонттарда көміртек газдары, күкіртсутек көбірек болады. Минералды сулар кендерінің типтері құрылымдық, гидродинамикалық, гидрогеохимиялық ерекшеліктеріне қарай ажыратылады. Судың шипалық қасиеті ондағы барлық еріген заттар мен арнаулы биологиялық әсері бар құраушылар (CO2, H2S, AsS, т.б.) мөлшеріне қарай анықталады. Минералды сулардағы минералды қосындылардың мөлшері 2 г/л-ден төмен болғанда әлсіз, 2 – 5 г/л-де аз, 5 – 15 г/л-де орташа, 15 – 35 г/л-ден жоғары болғанда минералды, 35 – 50 г/л-де – тұзды, 50 г/л-ден астам болғанда күшті тұзды сулар болып саналады. Минералды 7 – 8 г/л-ге дейінгілерін ішу, ал басқаларын әр мөлшерде тұщы сумен қосып, шомылу арқылы емге пайдаланады. Температурасына қарай салқын (200С-қа дейін), жылы (20 – 370С), ыстық (37 – 420С) және өте ыстық (42ӘС-тан жоғары) болып бөлінеді. Аниондары мен катиондарының шамасына сәйкес Минералды сулар хлоридті, гидрокарбонатты, сульфатты, натрийлі, кальцийлі, магнийлі, газ бен арнаулы элементтеріне қарай көмірқышқылды, сульфидті, азотты, бромды, иодты, темірлі, күшәлалы, кремнийлі, радиоактивті (радонды) болып ажыратылады. Минералды сулардың құрамындағы кальций денедегі ісіктерге қарсы ем болып, жүйке жүйесін нығайтады. Хлорлы магний суы қан тамырын кеңейтеді. Сульфатты сулар негізінен өт пен ішті тазалауға көмектеседі. Йодты сулар тамақтың қалқанша безінің, өкпе - бауырдың қызметін жақсартады. Бромды сулар орталық жүйке тамыр қызметін қалпына келтіреді. Темір қосындысы қанның гемоглобиніндегі темір жетіспеушілігін толықтырады. Гемоглобиннің артуына Минералды сулардағы кобальт, никель, күшәла да пайдалы. Сондай-ақ көмірқышқылды сулар қан тамырларының қабілетін жақсартып, жүрекке әл береді. Кремний қышқылды, күкіртсутекті сулар ревматизм, бруцеллез, радикулит, жүрек, тері, т.б. көптеген ауруларға ем. Минералды сулар Қазақстан жерінде, таулы және жазық аймақтарда көп кездеседі. Қазіргі кезге дейін олардың 100-ден астам алабы зерттеліп, шипалық қасиеттері анықталған. Көпшілігіне гидрогеологиялық барлау жұмыстары жүргізіліп, 70%-дан астамы (көбінесе Оңтүстік және Оңтүстік - Шығыс аудандарда) пайдаланылуда. Мысысалы, “Алмаарасан”, “Қапаларасан”, “Сарыағаш”, “Мерке”, т.б. көптеген емдеу-сауықтыру орындары бар.

## Сілтемелер
* Гидродинамика  
* Гидрогеохимия  
* Горизонт


## Дереккөздер


Санат:Алкоголсіз сусындар
Минералды бұлақтар

**Минералды бұлақтар** — суында әжептеуір мөлшерде еріген тұздар, немесе газдар (кемір қышқыл, күкіртті сутегі), немесе аз молшерде сирек газ — радий эманациясы (радиоактивтік су) бар бұлақтар. Жетісу облысы, Панфилов ауданы, Керімағаш деген елді-мекенде минералды су бар.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:Геоморфология
Санат:Бұлақтар
Санат:Су химиясы
Теңіз сілкінуі

**Теңіз сілкінуі** — ашық теңіз суларының кенеттен буырқанып толқуы. Көбінесе жаға маңындағы сұрапыл көтерілу — қайту толқындарымен белгілі. Орталығы теңіз түбінде немесе теңізге таяу орналасқан құрлықта болатын жер сілкінудің салдарынан болады.

Теңіз сілкінуі – теңіздер мен мұхиттардағы су қабатының кенеттен буырқаныл толқуы. Теңіз сілкінуінің эпицентрі теңіз түбінде немесе құрлықтың жағалау бөлігіңде орналасқан жер сілкіну нәтижесінде пайда болады. Теңіз сілкінуі цунами толқындарының пайда болуыла әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аяздық үгілу

**Аяздық үгілу** — су қату нүктесінің маңында температураның жиі ауытқуынан тау жыныстарының механикалық үгілуі, бұзылуы. ЯСыныстардың жарықшақтары мен кебірлеріндегі су мұзға айналып,. жынысты жа • рады да, одан кесектерді беліп түсіреді. Аяздық үгілу негізінен тауларда қар сызығына таяу жерде және одан биікте орын алады, сондайақ полярлық және субполярлық облыстарда байқалады. Аяздық үгілу мұздьіқтың шеткі жарықтарында ете екпінді болады. Осының салдарынан карлар, үшкір альпылық қырлар мен карлингтер пайда болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Санат:Үгілу
Теңіз шөгінділері

**Теңіз шөгінділері** — мұхиттар мен теңіздердің түбіне шөккен минералдық немесе органикалық тұнбалар. Бұл үш топқа бөлінеді: 1) жағалың, немесе литоралдың теңіз шөгінділері, 200 м тереңдікке дейін; 2) жартылай теңіздік, гемипелагиялық шөгінділер, 200—400 м тереңдікке дейін; 3) терең сулық шөгінділер.

Теңіз шөгінділері — теңіздік суқоймалардың түптік шөгінділері. Т.ш. аталымы тар ауқымда — тек жеке теңіз шөгінділері мағынасында және кең ауқымда — бүкіл дүниежүзілік мұхит шөгінділеріне қатысты (мұхит шөгінділері) қолданылады. Шығу тегіне қарай т.ш. терригенді, биогенді, жанартаулық, хемогенді және полигенді болып бөлінсе, орналасу тереңдігіне қарай — литоральдық, нериттік, батиальдық және абиссальдық болып ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Санат:Геология
Санат:Шөгінділер
Қатпарлы қатқылдар

**Қатпарлы қатқылдар** — әуелі ағып, содан соң қатудан пайда болған формалар. Су ерітінділерінен әр түрлі минералдың заттардың қатты түрінде бөлінген кезінде пайда болады. Мысалы, тұщы сулық ізбестасты туфтар, сталактиттер мен сталагмиттер, жыныстардың жарығы мен қуыстарындағы минералдық шөгінділер.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Кернеулі сулар

**Кернеулі сулар** — жер астындағы су өткізбейтін жыныстардың арасындағы үлкен қысымда тұрған сулар. Кернеулі суларға қабат аралық немесе артезиан сулары мен жарық сулары жатады. Бұл сулардың қысымы күшті болғандықтан, өзін жауып жатқан жыныстардың деңгейінен жоғары көтеріле алады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Гидрогеология
Санат:Геология
Эллипсоид

right|thumb|Айналу эллипсоиды
**Эллипсоид**- (эллипс және  – түр) – екінші ретті тұйық бет. Оның симметрия орталығы (0) және үш симмертия осі (Элипсоидтің осьтері деп аталатын) болады. Егер координаттар басын элипсоидтың симметрия орталығыне орналастырсақ, ал координаттар осьтерін оның симметрия осьтері бойынша бағыттасақ, онда элипсоидтың декарттық координаттар жүйесінде канондық теңдеуі мына түрде жазылады:
: \frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}+\frac{z^2}{c^2}=1, мұндағы a, b, c — кез келген оң сандар.
Координаттар осьтерінің элипсоидпен қиылысу нүктелері элипсоидтың төбелері деп аталады. Элипсоидтың жазықтықпен қимасы эллипс болады. Сондықтан элипсоидты эллипстің өз осінің біреуінің бойымен айналуы нәтижесінде пайда болған бет деп те атайды.
Эллипсоидтың a, b, c шамаларын *жартыостері* деп аталады.

thumb|200px
thumb|200px

Егер екі жартыостері ұзындықтары тең болғанда эллипсоид эллипсты оның бір осі бойымен айналдыру арқылы шығады. Бұндай эллипсоидты **[[айналу эллипсоиды]]** немесе **сфероид** деп атайды.

Эллипсоид сфераға қарағанда Жер беті формасын дәлірек сипаттайды.

Эллипсоид көлемі:

: V = \frac{4}{3} \pi abc.

Айналу эллипсоиды бетінің ауданы:

: S = 4 \pi b^2 \left( 1 + \frac{2}{3}e^2 + \frac{3}{5}e^4 + \frac{4}{7}e^6 + ... + \frac{k+1}{2k+1}e^{2k} + ...  \right).

## Дереккөздер
Эолдық үйінді жазықтар

**Эолдық үйінді жазықтар** — желдің үруінен жиналған үйінділерден пайда болған жазықтар. Бірақ кейбір пікірлер бойынша мұндай жазықтар тура эолдық үйінділерден ғана түзілмеуі мүмкін: алдымен олардың негіздері сулық шөгінділерден құрылады, одан кейін бұл шөгінділердің желмен үрленуі нәтижесінде жазық бетінде үйінділер таралып, эолдық жазықтың шын пішіні жасалады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Эолдық шөгінділер

**Эолдық шөгінділер** (грек. aіolos – ежелгі грек мифологиясындағы жел әміршісі) – жел әсерінен қалыптасқан борпылдақ түзілімдер. Эолдік шөгінділер құм мен тозаңды жел ауаға көтеруі немесе жер бетінде ұшырып, оны қайтадан түсіруі нәтижесінде қалыптасады. Үлкен аймақтарды қамтитын Эолдік шөгінділер аридтік климатқа ерекше тән. Әдетте Эолдік шөгінділерге эолдық құмдар мен эолдық лесстер жатады. Ләсс жер шарының көптеген жерлерін жауып жатыр. Мыс., Алатау бөктері бойымен созылған ләсс белдеуі шығыстан батысқа қарай 1500 км-ді қамтиды. Бұл түзілімдер Алматының оңт. жағында текшеленген бедер пішін түріндегі өзіне тән сарғыш түспен ерекшеленеді. Көктөбенің ләсс түзілімдерінен тұратын биігінде телемұнара орналасқан. Мұндағы түзілімдердің қалыңд. 20 – 50 м болса, Қытайдағы ләсс түзілімдерінің қалыңд. 170 м-ге дейін жетеді. Эолдік шөгінділердің мех. құрамы жарықшақты, кеуекті, күңгірт бетті, ұсақ түйірлі құмнан тұрады; 0,05 мм-ден 0,25 мм-ге дейінгі фракциялар басымырақ (80 – 99%). Эолдық құм-саз тау жыныстарынан бедер пішіндері мен шөл далалар қалыптасады. Ең көп таралғаны – айрықша бедер пішіндері бар құмды жазық шөлдер. Мыс., орақ немесе жарты ай пішінді асимметриялы құм төбелерін шағылды (бархан) жалдарды, т.б. жатқызуға болады. Бархандар бір бағытта соққан жел әсерінен жаралып, биікт. 30 – 140 м-ге дейін жетеді. Көшпелі құмдар егістікті, құрылыстарды, жолдарды, т.б. жауып, ауыл  шарушылығына зиянын келтіреді. Сондықтан оларды тоқтату үшін тосқауылдар қойып, құм бетіне арнайы эмульсиялар себеді және тамыры тереңге кетіп жайылып өсетін ағаштар отырғызылады. Қазақстанда Эолдік шөгінділер Каспий және Арал т-дері маңында, Сырдария бойында, Балқаш к-нің оңт-нде кеңінен дамыған; қ. Шөгінді тау жыныстары.
Ә. Байбатша
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геология
Эпейрогендік қозғалыстар

**Эпейрогендік қозғалыстар** ( — материк, құрлық, genesis - туылу, шығу тегі) — жер қыртысының баяу, өте ұзақ уақыт бойы жоғарылайтын және төмендейтін қозғалыстары. Эпеирогендік қозғалыстар тектоникалық құрылымын өзгертпестен, ауқымды аумақты қамтиды. Синонимі: Тербелмелі тектоникалық, қозғалыстар, осцилляциялық қозғалыстар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эпигенетикалық аңғарлар

**Эпигенетикалық аңғарлар** - өзендердің аралық аңғарлары, тау жыныстарының құрамы мен құрылымына байланысы жоқ, бейне бір қазіргі жердің үстіңгі бетіне қолмен салынған тәрізді болып көрінетін аралық аңғарлар. Олар басында платформаның бетіндегі жұқа қабатты шөгінді тау жыныстарының үстінде пайда болады. Платформаның баяу және тұрақты тектоникалық көтерілуіне ұшыраған жағдайда өзен торабының аңғарлары біртіндеп тереңдей отырып, төменгі тау жыныстары деңгейіне дейін барады. Бұл аңғарлар алғашқы бағытын сақтай отырып, үстіңгі қабаттарды жуып-шаяды, төменгі қатты тау жыныстарын кеміте бастайды. Ақырында төменгі қырқалы қатты қабаттарды тілгілеп, терең аңғарлар жасайды. Эпигенетикалық аңғарлар Оңтүстік Американың Гвиан жайпақ тауының өзендеріне тән.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эхолот

thumb|200px| Эхолот
**Эхолот** (грекше Есїо – Ехо, грек мифологиясындағы Нимфа құдайының есімі және лот) – 1) көл, теңіз және мұхит, т.б. тереңдігін өлшеуге арналған құрылғы. Жұмыс әрекеті кемедегі таратқыш вибратордан таралған ультрадыбыстың су түбіне жетіп, одан кері шағылып, қабылдағыш вибраторға (кемедегі) қайтып оралуына кететін уақытты өлшеуге негізделген. 2) Бұрғылау ұңғымасындағы тереңдікті өлшейтін құрылғы.

## Дереккөздер:


Санат:География
Санат:Геология
Эрг

thumb
**Эрг** — – Солтүстік Африка шөліндегі құмды өңірдің жалпы атауы. Негізінен ойпаңды жерлерде қалыптасады. Құмы негізінен аллювийлі жолмен пайда болған. Құм қырқалардың биікт. әдетте 200 – 300 м, пассат желдердің бағытына қарай созыла орналасқан; құм бұталар мен астық тұқымдас өсімдіктермен бекіген. Тасты және сазды шөлдерге қарағанда Эрг ылғалдырақ; бұлақтар мен құ-дықтар кездесетін жерлерде шағын шұраттар шоғырланған. Сахарада Батыс Эрг (80 мың км²), Шығыс Эрг (ауд. 100 мың км²-ден) аталатын ірі массивтер бар. Жер бедері құмды-жалды келеді. Эргтер Арабияда нефуд, Орт. Азия мен Қазақстанда құм, Қытайда шамо деп аталады. 
С. Масатбаева
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Егеуқұйрық бүргесі

**Егеуқұйрық бүргесі** (Xenopsylla cheopis) — кеміргіштердің денесінен қанын сорып тіршілік ететін бүргенің бір түрі. Мұның ішек-қарнында чума бактериялары тіршілік етеді және көбейеді. Осы бактериялар бүргенің саңғырығымен араласа сыртқа шығып, адамға тарайды; бүрге шаққан жерді қасыған кезде бактериялар қанға кіріп, сонымен чума ауруы шығады. Сондықтан бұл бүрге өте қауіпті мақұлықтардын бірі.

thumb|left
## Дереккөздер


Санат:Бүргелер