open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Пиязшөп

**Пиязшөп** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтайдың, Іле Алатауының, Қаратаудың, Батыс Тянь-Шань тауларының төменгі бөктеріндегі бұталар мен жалпақ жапырақты ағаштардың арасында өсетін 1 түрі — дәрілік Пиязшөп (А. offіcіnalіs) бар. Оның биікт. 20 — 100 см. Сабағы тік, тықыр, төменгі бөлігі қылтанды. Сабақ бойы орналасқан жапырақтары тұтас, шеттері иректелген, ал сабағының төменгі жағында орналасқан жапырақтары бүйрек тәрізді. Ақ түсті гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, мамыр — маусым айларында жеміс салады. Жемісі — бұршаққын. Пиязшөптің жапырағы С витаминіне бай; тұқымының құрамында май көп, сондықтан оны езіп, тамаққа дәм беру үшін қыша және сарымсақ орнына пайдаланады. Пиязшөпті жеген сиыр сүті қызғылт-сары түсті болады және одан сарымсақтың иісі шығып тұрады. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Орынбек Керімбеков

**Орынбек Керімбеков** (9.12.1928, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Бесжылдық ауылы – 1997, Жамбыл қаласы) – тарих ғылымының докторы (1990), профессор (1990). 
*1955 - ҚазМУ-дың философия факультетін (1955, қазіргі ҚазҰУ) және Ленинград (1963, қазіргі Санкт-Петербург) университетінің аспирантурасын  бітірген. 
*1955-1961 - Жамбыл қалалық, облысы партия кадеттерінде қызмет атқарды. 
*1963-1967 - Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтында кафедра меңгерушісі, 
*1981 - қазіргі Тараз мемлекеттік университетінде доцент, профессор, 
*1967-1971 - Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтында партия комитетінің хатшысы, кафедра меңгерушісі, 
*1971-1981 - Қазақ политехникалық институтының Қаратау қаласындағы бөлімшесінде кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. Оның ғылыми-зерттеулері философия және саясаттану мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Майкөт Сандыбайұлы

**Майкөт Сандыбайұлы** (1824, қазіргі Сарысу ауданы, Шабақты өзенінің бойы, Бестоғай алабы – 1902, Сарыарқа) – ақын. Ысты руынан шыққан.

Қаратау өңірінде туып-өсіп, оқып, білім алған. Сыр бойына, Жетісуға, Сарыарқаға аты шыққан. Сарысу ауданында тұратын туысы Д.Мұсаевтың дерегіне қарағанда, Арқада қайтыс болған Майкөтті сол Сарыарқа даласына халқы аманат етіп қойған. Кейін сүйегі Әулиеатаға үлкен құрметпен әкелініп, Сеңкібай қорғанына жерленген. 

Майкөт Құлыншақ, Молда Мұса, Майлықожа, Сүйінбай, Бақтыбай, Түбек, Мәделіқожа, Бөлтірік, Құлмамбет, Қазанғап, т.б. ақындармен айтысқа түскен. Оның жан-жақты білімділігін, «көмейінен құс ұшырған алып» ақындығын Құлмамбет: «», – деп жырға қосқан. 
Жамбыл Жабайұлы: «»,-деп Майкөттті үлгі тұтқан. Әулиеатаға әдейі іздеп барып, Майкөттен «Көрұғлы» дастанын үйренген. 

Майкөт қазақ қаһармандарын, солардың ішінде Өтеген батырды да жырға қосқан. Майкөттің қасына еріп жүрген жыршы Сұлтанбек Аққожаевтың (1876 – 1965) орындауындағы «Алпамыс батыр» жыры (Майкөт жырлаған ең көлемді нұсқасы) жазып алынған. Майкөттің «Саржан төреге айтқан жыры», «Сарыбай асында айтқан құттықтау толғауы», Құлмамбет, Қазанқап, Бөлтірікпен айтысы, тағы бірер туындысы сақталған. Алайда, өлеңдері мен жырларының, сондай-ақ, айтыстарының көбі ұмытылған яки жинастырылмаған. 

Шығыстанушылар Майкөт жырының «Қисса Майкөт немесе қазақтардың мың жылдық тарихы туралы мың сөз» деген атпен орысша аударылған нұсқасын зерттеулеріне арқау еткен (В.В. Радлов, В.В. Бартольд, т.б.), Майкөтпен кездескен Ә.Диваев оның қазақтың мыңжылдық тарихын өзінше жырлаған алып жыршы екендігін айтқан. Қырғыз ақыны Тоғолоқ Молдо (Байымбет Әбдірахманов, 1860 – 1942) «Қазақ ақындары» деген толғауында: «», – деп жырлаған. Майкөт шығармашылығына С.Сейфуллин, М.Әуезов, С.Мұқанов назар аударды, Қ.Жармағамбетов, Е.Ысмайылов, М.Жолдасбеков, Ә.Доспанбетов, т.б. зерттеді. Дегенмен, Майкөттің ақындық-жыршылық табиғатын терең тану, туындыларын іздестіріп-жинастыру, шығармашылық өмірбаянын жасау – әлі де кезегін тосып тұрған іс. Майкөттің баласы Арқабай ақын (1872 – 1934) қазіргі Байзақ ауданы аумағында туып-өсті. Әке жолын қуып, өнер сапарымен қазақ, қырғыз, өзбек елдерін аралады, халық ақыны атанды. Ұлбике, Сауытбек, Қылышбай, т.б. ақындармен айтысқан. Бірқатар ел билеуші-болыстарға арнап өлеңдер шығарған. Қырғыз манабы Шәбденнің тойында қазақ, қырғыз ақын-жырауларының бірқатарымен (Жамбыл, Кенен Әзірбаев, Жәміл, Қалмырза, т.б.) өнер жарыстырған. Қобызшы, домбырашы, сырнайшы да болған. Халық дастандарын («Алпамыс», «Қобыланды», «Қыз Жібек», «Нәрік батыр», т.б.) жатқа айтатын жыршы болған. Арқабайдың өнері, жалпы Майкөт әулетіндегі шығарма дәстүр әзірге дейін арнайы зерттеуге тартылмаған. 

## Дереккөздер

Санат:1824 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:1902 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Байзақ ауданында жерленгендер
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан жыршылары
Теке (көл)

**Теке** — Ертіс алабындағы ащы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданында. Аудан орталығы – Кішкенекөл кентінің солтүстік-шығысына қарай 40 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 265,6 км2, ұзындығы 33,3 км, ені 20,1 км, су жиналатын алабы 4240 км2. Жағалық сызығының ұзындығы 155,2 км, тереңдігі 1 м. Суының көлемі 0,13 км3 (орташа көп жылдық суының жылдық мөлшаруашылығы 10 миллион м3). Қазаншұңқырының беткейі жайпақ, түйетайлы. Жағалары тік жарлы (олардың биіктігі кей жерінде 6 м-ге жетеді). Көлге ұзынды-қысқалы 37 өзен мен жылға құяды (Ақсай, Кенесай, Көбенсай, Талдысай, т.б.) Жауын-шашын және қар суымен толығады. Қар қалың жылдары көктемде су деңгейі біраз көтеріледі (0,2-0,3 м).

## Өсімдігі
Су жиналатын алабының 70%-ы жыртылған, қалған 30%-ында бетеге, селеу, жусан, т.б. далалық өсімдіктер өседі. Алабы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы көлдері
Плагиат

**Плагиат** ( — ұрлау, ұрлық) — басқа aвтордың әдеби немесе ғылыми туындысын иемдену, шығарма үзінділерін өз еңбегінде авторын көрсетпей пайдалану.

Бөтен шығарманы немесе оның бір бөлігін түпнұсқасын атамай, өз атынан жариялағанда, із жасыру үшін түрлі әдістер қолдану да кездеседі. Мысалы, мәтінге кейбір өзгертулер енгізу, басқа сөзбен алмастыру, т.б. Мұндай өзгертулер көп болса, плагиатты дәлелдеу оңайға түспейді, арнайы салыстырып тексеруді қажет етеді. Плагиаттық жасап, басқа біреудің шығармасын иемденіп, еңбегін пайдаланған адам авторлық құқықты бұзғаны үшін заң алдында жауапқа тартылады.

## Дереккөздер


Санат:Авторлық құқық
Тойым Жүнісов

**Тойым Жүнісов** (28.10.1938 жылы туған, Шардара ауданы Байырқұм ауылы) – аудандық кеңес төрағасы. 

Ташкент ауыл шаруашылығын ирригациялау және механикаландыру институтын бітірген (1961). Мамандығы инженер-механик. 

Еңбек жолын Көкшетау облысының Еңбекшілдер ауданындағы «Шошқалы» кеңшарында аға механик болып бастаған. 1962 – 70 жылдары Жетісай ауданының Тельман атындағы ұжымшарында, Киров аудандық ауыл шаруашылығы басқармасында, «Өзбекстанның 40 жылдығы» кеңшарында бас инженер, 1970 – 73 жылдары «Мақталы» кеңшарында партком хатшысы, Киров аупарткомында ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1975 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітіріп, халық депутаттары Киров ауаткомы төрағасының бірінші орынбасары, Ленин аудандық ауаткомының төрағасы, Келес аупарткомының бірінші хатшысы қызметтерін атқарды. Кейін «Победа», «Мақташы» кеңшарларының директоры болды. 

«Құрмет белгісі» орденімен, Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен, бірнеше мемлекеттік белгілермен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Леонид Михайлович Ким

**Леонид Михайлович Ким** (1956 жылы туған) – физика-математика ғылымының докторы (2005). 
*1978 - Новосибирск мемлекеттік университетін бітірген. *1978-1981 - Магнитогорск тау-кен металлургия институтында оқытушы болды. 
*1982 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде аға инж., аға оқытушы, доцент қызметін атқарады. 
*2004 жылы *«Распад электронных и ионных возбуждений в кристаллах со сложным базисом»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

Ким 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Теке (өзен)

**Теке** – Сарықопа алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Науырзым және Амангелді аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 109 км, су жиналатын алабы 2430 км2.

## Бастауы
Қарғалытаудың беткейіндегі бұлақтардан басталып, Сарықопа көліне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, төменгі ағысында 3 – 3,5 км-ге жетеді. Жағасы тік жарлы (3 – 8 м). Қар суымен толығады. Сәуір – мамыр айларында суы мол болады. Орташа жылдық су ағымы 2,06 м3/с, суы тұщы.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы өзендері
Санат:Науырзым ауданы өзендері
Жауғашты руы

**Жауғашты** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасының Көтенші бірлестігіндегі Жаманбай тармағынан таратылады. Жауғашты Бозторғай, Андас, Балапан аталарына бөлінеді. 19 ғасырдағы қазақ тарихшысы Сайдаққожа Жүсіпұлының жазуынша, Жауғаштылар — ноғайлы халқының бір бұтағы. Ноғай ордасы ыдырағаннан кейін қазақ жеріне келіп, қоңырат, найман, жалайыр, әлім, қыпшақ, қатаған, қаңлы, Байұлы-Байбақты(байбақты-Жауғашты-Қожагелді,Жүлке.Әліғұл,Жарылқас-Қарақұдас) тайпаларының құрамына енген. 
Ұраны — Алатау, Дауқара, Мүлкаман, 
таңбасы — босаға, шалғы.
## Тұлғалар
* Қайрат Нұртас
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Тарих
Санат:Қазақ рулары
Роман

**Роман** (11 — 12 ғасырларда роман тілдерінде жазылған әр түрлі шығармалар) — күрделі сюжетті, көбіне қара сөзбен, кейде өлеңмен жазылған кең көлемді эпикалық түр.

Романда өмір құбылыстары, адамдар арасындағы қарым-қатынастар молынан қамтылған, композициялық күрделі құрылымнан тұрады. Романда лирика мен драма жанрларының сипаттары да кірігіп отырады, әңгіме мен повеске қарағанда онда түрлі оқиғалар жүйесі, сюжеттік желі, қаһармандар қатары кеңірек қамтылады. Роман адамдар тағдырын, замана шындығын суреттеу арқылы дәуір мен қоғамды, салт пен сананы бейнелейді. Романның жекелеген нұсқалары ерте дәуірден белгілі. Дегенмен оның жаңалық сипаттары бертінде қалыптасты, 16 — 18 ғасырларда батыста ақсүйек серілердің бастан кешкендерін суреттейтін романдар дамыды. Бұған испан жазушысы Сервантестің “Дон Кихот”, француз жазушысы Лесаждың “Ақсақ шайтан” романдары мысал бола алады. 19 ғасырдан бастап роман жанры биік деңгейде дами түсті. Романның ерекше үлгілерін Францияда Г.Флобер, А.Стендаль, О.Бальзак, Ж.Занд (Ж.Санд), Англияда В.Скотт, Ч.Диккенс, Ресейде А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, И.С. Тургенев, Л.Н. Толстой, Ф.М. Достоевский, И.А. Гончаров, АҚШ-та М.Твен, Дж.Лондон, Германияда Т.Манн, Г.Манн, т.б. жасады. Орыс жазушылары Толстой мен Достаевский адам психологиясын, “мінез диалектикасын” ашудың тамаша үлгісін көрсетті. Кеңес заманында  М.Горкий, А.Толстой, М.Шолохов, А.Фадеев секілді суреткерлер тудырған романдар әдебиеттің дамуына үлкен ықпал жасады. Қазақ әдебиеттанушысы А.Байтұрсынов “Әдебиет танытқышында” (1926, 2003) романды ұлы әңгіме деп атап, оған “тұрмыс сарынын түптеп, терең қарап әңгімелеп, түгел түрде суреттеп көрсететін шығармаларды” жатқызады. Ол “Ұлы әңгіме өңшең үлкен уақиғалардан болмай, ұсақ істерден де өнеге көрсетуге тырысады, оны жазушы көркем сөздің әуезе, толғау, айтыс — барша түрін де жұмсайды. Ұлы әңгіме жазуға үлкен шеберлік керек” деп атап көрсетеді. Қазақ әдебиетінде М.Дулатовтың “Бақытсыз Жамал”, Т.Жомартбаевтың “Қыз көрелік”, С.Көбеевтің “Қалың мал”, С.Торайғыровтың “Қамар сұлу” шығармаларынан бастау алған бұл жанр жан-жақты дамыды. Қазақ романын көркейтуде М.Әуезов, С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Ғ.Мұстафин, Х.Есенжанов, Ә.Нұрпейісов, І.Есенберлин, Т.Ахтанов, М.Мағауин, т.б. жазушылардың еңбектерін атап айтуға болады. Қазіргі қазақ әдебиетінде романның психологиялық, тарихи, биографиялық, публицистикалық, т.б. түрлері қалыптасқан. Роман-эпопеялар жанр дамуының кең мүмкіндіктерін танытты. Әуезовтің “Абай жолы” эпопеясы әлемдік даңққа ие болды, ол қазақ әдебиетінің биік идеялық-көркемдік жетістігі саналады.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Шағалалы (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Шағалалы** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы  ауыл, Шағалалы ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирнова ауылынан оңтүстікке қарай 35 км-дей жерде, Шағалалытеңіз көлінен сотлтүстік-батысқа қарай 16 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1555 адам (746 ер адам және 809 әйел адам) болса, 2009 жылы 1283 адамды (611 ер адам және 672 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1932 жылы “Қиялы” кеңшары бөлімшесінің негізінде іргесі қаланды. 1943 жылдан бастап “Шағалалы” кеңшарының орталығы болды. 1956—97 жылдары Еңбек Қызыл Ту орденді Солтүстік Қазақстан мемлекеттік тәжірибе станциясының, кеңшар-техникумының орталығы мекеніне айналды. Шағалалыда 1996 жылы Солтүстік Қазақстан тәжірибелік станциясы ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Түркістан жинағы

***«Түркістан жинағы»*** – 19 ғасырдың 2-жартысы мен 20 ғасырдың бас кезінде Түркістан өлкесіне қатысты жарияланған кітап, журнал және газет материалдарынан 591 том етіліп құрастырылған жинақ. 

Ол 2 бөлімнен тұрады. Алғашқы бөлімін 20 жыл бойы (1867–1887) орыстың алғашқы библиографы В.И.Межов жинақтап, 416 том етіп дайындады. Сонымен қатар ол осы томдарға 3 томдық көрсеткіш жасады (СПб., 1878, 1884, 1889).

«Түркістан жинағын» құрастыруды 1888 жылы Түркістан генерал-губернаторы Розенбах тоқтатып тастады. Жинақты шығару 1907 жылы қайта қолға алынды. «Түркістан жинағының» 2-бөлімін құрастыруға Н.В.Дмитровский, көрнекті этнограф Ә.Диваев және И.П.Зыков пен Ю.Ф.Бонч-Осмаловский ат салысты. 1911 жылдан бастап бұл жұмысты А.А.Семенов жүргізді. 1917 жылға дейін жинақтың 2-бөлімінің 174 томы жарық көрді. Жинақта Қазақстанның өткен дәуірлердегі мәдениеті мен өнері жайлы көптеген мәліметтер бар. Сондай-ақ бұл жинақтың материалдары қазақ жерінің отарлануын, қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысын зерттеуде құнды дерек көздері болып табылады.

## Дереккөздер:
Теке (Түркістан облысы)

**Теке** — Түркістан облысы Сауран ауданы құрамындағы ауыл, Үшқайық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде, Қарашық өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1929 жылы ұйымдастырылған Крупская атындағы астық өсіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев

**Бағлан Асаубайұлы Майлыбаев**  (1975 жылы, 20 мамырда Жамбыл облысында дүниеге келген) – Қазақстан Республикасының мемлекет қайраткері, Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары, заң ғылымдарының докторы (2002-жыл).

## Өмірбаяны
1996-жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Мемлекеттік Ұлттық Университетін журналист мамандығы бойынша бітірген.

1998-жылы Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Ресей мемлекеттік қызмет Академиясының саясаттану және саяси басқару кафедрасының аспирантурасын бітірген.

1998-жылдан 2002-жылға дейін – Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясының Мемлекет және құқық институтының аға ғылыми қызметкері, Абылай хан атындағы Қазақ мемлекеттік халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің оқытушысы.

2002-жылдың ақпан айынан мамыр айына дейін – Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігі БАҚ департаментінің директоры.

2002-жылдың мамыр айынан 2003-жылдың қыркүйек айына дейін «Казахстанская правда» Республикалық газеті» ашық акционерлік қоғамының президенті.

2003-жылдың қыркүйек айынан 2004-жылдың желтоқсан айына дейін «Заң» акционерлік компаниясының президенті.

2004-жылдың желтоқсан айынан Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің жетекшісі.

2008-жылдың қазан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігі Ақпарат және мұрағат комитетінің төрағасы.

2008-жылдың желтоқсан айынан ҚР Мәдениет және ақпарат вице-министрі.

2009-жылдың маусым айынан 2011-жылдың қазан айында дейін Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз хатшысы.

2011-жылдың қазан айында Мемлекет басшысының Жарлығымен Қазақстан Республикасы Президенті Әкімшілігі Басшысының орынбасары болып тағайындалды.

Қазақ, орыс, ағылшын тілдерін біледі. Үйленген, екі баласы бар.

## Марапаттары

* «Құрмет» ордені
* «Парасат» ордені
* Қазақстан Республикасы Президентінің  Алғыс грамотасы,
* ҚР ҰҒА жас ғалымдар сыйлығының лауреаты (1998)

## Еңбектері

Қазақстандық және шетелдік басылымдарда жарияланған 4 ғылыми монографияның, 150-ден астам ғылыми және публицистикалық мақаланың, сонымен қатар бірқатар көркем әңгімелердің авторы. 
Көптеген телевизиялық жобалардың, деректі фильмдердің жетекшісі, сценарийлерінің авторы.

## Ғылымы қызығушылығы

Cаясаттану компаративистикасы, мемлекет және құқық теориясы, мемлекет және құқық тарихы, конституциялық құқық.

## Дереккөздер


Санат:Саудакентте туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Ресей мемлекеттік қызмет академиясы түлектері
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті оқытушылары
Санат:Казахстанская правда тұлғалары
Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары
Өлі тию

**Өлі тию** – малдың ішек-қарын ауруы. Мұны жылқыда өлі тию, сиырда шанышқақ, қойда түйнек деп атайды. Өлі тию малдың азықты шамадан тыс көп жеуінен, ішекке газ жиналуынан, салқын тиюден, қорытылған азықтың тоқ ішекке кептелуінен, әсіресе, малға бұзылған, ластанған, ашыған азық беруден, кейде басқа аурулардың (жұқпалы аурулар, бүйрек, бауыр, т.б.) салдарынан, асқазан, ішек жолдары кілегей қабықтарының бұзылуынан болады. Өлі тию салдарынан организмнің дағдылы рефлексі өзгереді; асқазан, зат алмасу жүйелерінің қызметі бұзылады. Мал азық жеуден қалады, іші кеуіп, ентігеді, кекіреді, лоқсиды, жүрек қызметі өзгереді, минутына 60 – 90 рет соғады. Емі: Өлі тию білінісімен малды жұмыстан босатып, кең қорада ұстайды. Жылы клизма жасап, шырынды ерітінділер, іш жүргізетін дәрі ішкізеді. Ауруды басатын хлоралгидрат, анальгин, новокаин береді. Жайылым мен суатқа гельминттердің таралмауы қадағаланады.

 
## Дереккөздер


Санат:Жануарлар аурулары
Ханбибі Есенқарақызы

**Ханбибі Есенқарақызы** (30 маусым 1949, Сарыағаш ауданы) – журналист, . Еңбек жолын ұстаздық қызметтен бастады. 

## Өмірбаяны
*1971 – 1976 жылдары Сарыағаш ауданы *«Қызыл ту»* газетінің қызметкері,
*1976 – 1980 жылдары облыстық телерадио комитетінде редактор,
*1980 – 1987 жылдары халық шығармашылық облыстық орталығында бас маман,
*1987 – 1993 жылдары облыстық *«Қайырымдылық»* қорының төрайымы, облыстық *«Қазақ тілі»* қоғамының төрайымы, облыстық мәдениет басқармасының бастығы қызметтерін атқарды.
*1994 жылдан Ш.Қалдаяқов атындағы облыстық филармонияның директоры. 
## Шығармашылығы
*«Қанат қақты», «Бұлтсыз аспан», Жұлдызым», «Жангүлім», «Жан айқайы», «Махаббат мәңгілік», «Жыр кітабы», «Сыр кітабы», «Шындыққа қарай жүздім мен»* атты прозалық кітаптардың авторы. ҚР еңбек сіңірген қызметкері (1998). 
## Жетістіктері
Түркістан облысы әкімінің және облыстық мәслихатының, Ақмола облысы, Астана, Шымкент қалалық өкімдерінің алғыс хатына ие болды. М.Әуезов бейнесі бар ЮНЕСКО, «Астана қаласына 10 жыл», Түркістанның 1500 жылдығына, Тәуелсіздіктің 10 жылдығына арналған және Гумилев атындағы Еуразия университеті медальдарымен марапатталған. Сарыағаш ауданының Құрметті азаматы. «Парасат» орденімен (2008) марапатталды. «Қазақстан Республикасы^ еңбегі сіңген қызметкер» атағына ие болды.

## Дереккөздер



## Сілтемелер
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Ритман Фетисов

**Ритман Фетисов Михаил Иванович** (28.11.1907, Ресей, Ростов облысы, Новочеркасск қаласы – 27.2.1960, Мәскеу қаласы) – әдебиеттанушы, филология ғылым докторы (1956). Дондағы Ростов қаласындағы Солтүстік Кавказ мемлекетінің университетін бітірген (1931). Педагог жұмыспен (1934–38) айналысқан. ҚазПИ-де кафедра меңгерушісі (1938–47, қазіргі ҚазҰПУ), Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет инcтитутында аға ғылыми қызметкер (қазіргі Әдебиет және өнер институты) болды. 1949 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО Ғылым Академиясының жүйесінде жұмыс істеген. «Ресей мен Қазақстанның әдеби байланыстары» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған.

Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Көкқайнар (Жамбыл облысы)

**Көкқайнар** — Жамбыл облысы, Шу ауданындағы ауыл, Көкқайнар ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Төле би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде, Шу өзенінің Тасөткел бөгеніне құяр тұсында, бұта аралас әр түрлі шөптесін өскен шөлді белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы Жданов атындағы қой шаруашылығымен айналысатын ұжымшар негізінде қаланған. 

## Инфрақұрылымы
Екі орта мектеп, клуб, кітапхана, музей, дүкен, фельдшер-акушерлік пункт, дүкен және т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Наталья Павловна Ким

[thumb| alt=A.| ''[Наталья Ким*]]*'Наталья Павловна Ким*' (13.2.[[1957]] жылы туған, қазіргі [[Қостанай облысы]] [[Әулиекөл ауданы]] Әулиекөл ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы ([[2001]]). 
*[[1980]] - Қостанай педагогикалық институтын және 
*[[1997]] - Қостанай мемлекеттік университетін бітірген.
*[[1985]]-[[1995]] - Қостанай педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі, 
*1995-[[2000]] - Қостанай заң институтында декан, оқу ісі жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарады. 
*[[1991]] жылы *«Формирование умения организации самоподготовки школьников у будущих учителей»'' деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
Кимнің 37 ғылыми мақаласы жарық көрген.

## Сілтемелер
Наталья Павловна Ким

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жүсіпбек Шайқысламұлы

**Шайқысламұлы Жүсіпбек, Жүсіпбек қожа** (1857, Отырар ауданы Қожатай мекені – 1937, Шыңжан өлкесі, Іле Қазақ автономиялы облысы Текес ауданы Шиеліөзек ауылы) – ақын, аудармашы, қазақ ауыз әдебиеті мұраларын жинаушы, насихаттаушы, жыршы.

Ауыл молдасынан оқып, кейін медреседе білімін жетілдірген. Араб, парсы, шағатай, түрік тілдерін толық меңгерген. Оқуын аяқтаған соң ақындық, серілік жолға түсіп, ел аралайды. Сыр сүлейлері мен Қаратау шайырларымен, Сарыарқа мен Жетісудың ақын-жырауларымен жүздеседі. Олардың шығармаларын жазып алып, ел ішінде насихаттаған.

Шығыс тілдеріне жетік ақын олардың классикалық әдебиетін, фольклорлық туындыларын оқыған. Фирдоуси, Хафиз, Жәми, Физули, Науаи жырларымен жете танысқан. Ол XІX ғасырдың 90-жылдарынан бастап Санкт-Петербург, Қазан, Уфа, Ташкент баспаханаларында қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларын, Шығыс сюжетіндегі қисса-дастандарды бастыру ісін қолға алады. «Қыз Жібек» (1900, 1903, 1905, 1908, 1909, 1910, 1911), «Айман – Шолпан» (1896, 1901, 1913, 1916), «Сара қыз бен Біржан салдың айтысы» (1898, 1900, 1901, 1902, 1907), «Алпамыс» (1899), «Кенесары-Наурызбай» (1903), т.б. ұлттық фольклордың асыл мұралары мен «Сал-сал», «Зарқұм», «Жүсіп-Зылиха», «Мұңлық-Зарлық», «Шәкір-Шәкірат», т.б. шығыс сюжетіндегі хисса-хикаяттар Жүсіпбектің бастыруымен алғаш рет жарыққа шықты. «Мың бір түн», «Кербаланың шөлі», «Тотының тоқсан тарауы», «Дариға қыз», «Қасым Жомарт», т.б. аңыздардың мазмұнын өз бетінше жырлады. Жүсіпбек хисса-дастандар жазумен қатар айтыстарға да қатысқан. Оның Шөкей (Уәзипа) қызбен, Жалайыр Бақтыбаймен айтысқаны белгілі. Алғашқы айтыстары жеке жинақ ретінде басылып (1897, 1910), кейін «Айтыс» томдарына (1964, 1965, 1988) енгізілді.

Жүсіпбек 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысып, кейін жеңіліс тапқан халықпен Қытай еліне қоныс аударуға мәжбүр болады. Сол өлкеде тұрақтап қалып, бала оқытумен, емшілікпен шұғылданады.

Өмірі мен шығарм. туралы «Қазақ совет энциклопедиясы» (4-т., 1974), «Ақын-жыраулар» (1979), «Үш үзік» (1993), «XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиеті» (1994) жинақтарында жазылды. Ақынның төл туындылары мен басылым көрген хисса-дастандарының қолжазбалары Қазақстан ҰҒА Орталық ғылыми кітапханасының сирек қоры (ОҒҚ, 170 д. 546, 570-бумалар) мен М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты Қолжазба орталығында (Ә-И, 901, 121-бумалар) сақталған.

## Дереккөздер
Тұтқындау

**Тұтқындау**, қамау – 1) қылмыстық іс жүргізу құқы-ғында бұлтартпау шарасының бір түрі. Тұтқындау сезіктіні немесе айыпталушыны қамауға алудан тұрады. Тұтқындау қамауға алу, бас бостандығынан айыру жазалары тағайындалуы мүмкін қылмыс үшін екі айдан аспайтын мерзімге соттың қаулысы немесе прокурордың санкциясы бойынша жүргізіледі; 2) қылмыстық құқықта жазаның бір түрі. 1 айдан 6 айға дейін тағайындалады. Бұл жаза 16 жасқа толмағандарға, аяғы ауыр әйелдерге және 8 жасқа толмаған баласы бар әйелдерге қолданылмайды; қ. Әкімшілік тұтқындау.
## Дереккөздер



Санат:Заң
Айтілеу Жүсіпов

**Айтілеу Жүсіпов** (1910, Түркістан ауданы Атабай ауылы – 1985, сонда) – Cоциалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 – 41 жылдары мектепте мұғалім, 1942 – 51 жылдары «Қызыл Ту» және «Бостандық» ұжымшарларының басқарма төрағасы, 1952 – 63 жылдары Жаңа Иқан ауылдық кеңесі атқару комитетініңтөрағасы, 1963 жылдан Ұранғай ауылдық кеңесі атқару комитетініңтөрағасы қызметтерін атқарды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Афрасиаб қаласы

thumb|right|150px|Афрасиаб суретіндегі түркі шенеуніктері, 650 ж.
thumb|right|150px|Афрасиабтың қабырға суреттеріндегі жауынгер бейнесі, 7 ғ.
**Афрасиаб**  — іргесі (б.з.д. 1-мыңжылдықта қаланған көне қала орны), ежелгі Соғды мемлекетінің саяси-экономикалық орталығы. Самарқан қаласының шетінде ескі жұрты сақталған. Александр Македонский (IV ғасыр) жаулап алғанға дейін үлкен қала болған. Афрасиаб жеке адам ретінде болып «Авеста» кітабында кездеседі. Көне эпостарда Тұран жерінің билеушісі болып, осы Афрасиабты салдырғаны айтылады. VIII ғасырда Соғдының Араб халифатына қосылуына байланысты Афрасиаб қаласының қолөнерімен және сауда бөлігі мен айналысатын — рабад гүлдене түсті. Х ғасырларда Самани әулеті тұсында қала мейлінше өркендеді. Афрасиаб қаласы өз кезінде дүние жүзіндегі ірі қалалардың бірі болды. Алғаш 1874 жылы Борзенков қазған. 1885 жылы Н. И. Веселовский зерттеп, Афрасиаб қаласы ескі Самарқан қаласының орны екенін дәлелдеді. 1905 жыл тарихшы В. В. Бартольд, 1905-1931 жылдары В. Л. Вяткин зерттеген. Афрасиаб қаласы қамал мен 4 қатар қорғаныс қабырғалардан тұрады. 1220 жылы Шыңғыс хан әскерлері қиратқан. Оның жанынан қазіргі жаңа Самарқан қаласы салынды. Қазба жұмыстары барысында Шыңғыс хан әскері өртеген мешіт, Х ғасырдан қалған үлкен мешіт, тұрғын үйлер, көзешілер мен қолөнершілер үйлері, су құбырлары ашылды. 1945 жыл Афрасиабты А. И. Тереножкин зерттеп, көзе бұйымдарды, қару-жарақ, еңбек құралдарын, шағын мүсіндер мен, әшекейлер тапты. Табылған заттай деректер Афрасиаб қаласы жоғары дамыған өркениет орталығы болғанын көрсетеді.

## Әдебиеттер
* Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Өзбекстан көне қалалары
Нұрмұхамед Есентаев

**Нұрмұхамед Есентаев** (1909, Шығыс Қазақстан облысы – 1975, Мақтаарал ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (8.6.1957). 1933 – 1938 ж. Өзбекстанда агротехник, агроучаске бастығы болды. 1939 жылдан *«Мақтаарал»* кеңшарында аға агроном, бөлімше меңгерушісі болып істеді. 2 рет ***Ленин, «Еңбек Қызыл Ту»*** ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жыланбұзған

**Жыланбұзған** — Түркістан облысы Төле би ауданы, Қазығұрт ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы Шымкент қаласына қосылған. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Еңбекші ауданындағы тұрғын үй массиві.

## Халқы
Тұрғыны:
* 2,4 мың адам (2003);
* 2436 адам (2009).

## Дереккөздер

Санат:Төле би ауданының таратылған елді мекендері
Сәуірбай Көлбайұлы Есжанов

**Сәуірбай Көлбайұлы Есжанов** (2.11.1961 ж. туған, Төле би ауданы Алғабас ауылы) – *заңгер*. Целиноград (қазіргі Астана) инженер-құрылыс институтын (1989), Қазақ Мемлекеттік заң академиясын бітірген (2000). Астана қаласы Көлік департаменті бастығының орынбасары (1999 – 2003),*** «ІNADA ІNBEST»*** бірлескен кәсіпорынның Президенті, ҚР Парламент мәжілісінің депутаты.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Шаған (Жайық алабы)

**Шаған** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ресейдің Орынбор, Қазақстанның Батыс Қазақстан облыстары аумағындағы өзен.  

## Бастауы
Ресей аумағында Жалпы Сырт қыратындағы бұлақтардан басталып, Орал қаласы тұсында (Қазақстанда) Жайыққа құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 264 км, су жиналатын алабы 7530 км2. Кішігірім 23 саласы бар. Аңғары сағасынан 40 — 42 км қашықтықта ғана айқын байқалады, ені 2 - 3 км, жағалық еңістігі 3 - 5°, қалған бөліктерінде байқалмайды. Жайылымы Крутая өзені құйғанға дейін бір жағадан екіншісіне ауысып отырады, ені 300 м-ге дейін, одан төменде жайылымы Жайықтың аңғарын қамтыған. Ені 8 км-дей, бірнеше ескі арналар мен өзектер тілімдеген. Арнасы айқын қалыптасқан, жағалары негізінен жарқабақты. Көктемде тасып, жазғы-күзгі кезеңде сабасына түседі, қыста мұз қатады. Көктемгі су тасу кезінде су деңгейі 10 — 13 м-ге дейін көтеріледі. Негізінен жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады. Суының минералдылығы көктемгі су тасу кезеңінде 50 — 150 мг/л-ден жазда 300 — 700 мг/л-ге, қыста 500 — 1500 мг/л-ге дейін өзгереді. Көп жылдық орташа су ағымы Новенькое ауылы  тұсында 9,94 м3/с. Суында ақмарқа, көксерке, табан, сазан, бекіре, шоқыр балықтары мекендейді. Өзен бойында орналасқан елді мекендерді, Орал қаласын ауыз сумен қамтамасыз етеді, егістік, шабындық суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ресей өзендері
Санат:Бәйтерек ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Шаған (ағаш)

**Шаған**  () зәйтүндер тұқымдасына жататын, жапырағы түсетін ағаш. 

Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында, кейде Азия мен Американың тропиктік аймақтарында кездесетін 70-ке жуық түрі белгілі. Қазақстанның оңтүстік облыстарындағы таулардың, ормандардың, өзен жағаларындағы су жайылымдарында өсетін 4 түрі бар. Соның ішінде саябақтарда, көшелерде қолдан өсірілетін түрі — сириялық шаған (F. syrіaca). Оның биіктігі 30 м-дей, бұтақтары цилиндр пішінді, қабығы қоңыр сұр түсті. Бүрлері қоңырқай немесе қара, қысқа түкті, жапырақтарының ұзындығы 25 см, бір — үштен жұпталып шығады, шеті ара тісті, үстіңгі беті қанық жасыл, астыңғы жағы ақшыл келеді. Гүлдері желмен тозаңданады, қос жынысты кейде полигамды (бір гүлінде аталық та, аналық та немесе екеуі де болады), шашақ гүлшоғырына топталған. Гүлшоғыры ұзын, сәл төмен қарай иіліп тұрады, олар алдыңғы жылдан қалған жапырақ қолтығында жетіледі. Маусым айында гүлдеп, жемісі шілдеде піседі. Жемісі — эллипс пішінді, шеті ойық келген жаңғақша. Шағанның қатты әрі серпімді сүрегі кеме, темір жол вагонын, ұшақ жасау өнеркәсібінде және ағаш бұйымдарын жасауда қолданылады. Еуропа шағанынан (F. ornus) манна (тәтті шырын, іш қатып қалғанда ішеді) алынады. Ал қытай шағаны (F. chіnensіs) ақ балауыз бөліп шығарады, сондықтан оны шырақ жасау және медицинада, парфюмерияда, тоқыма өнеркәсібінде пайдалану үшін өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Зәйтүн тұқымдастары
Бали

**Бали** () — Индонезияның аралы. Ява аралынан жіңішке бұғаз (ені 7 км) арқылы бөлінген. Ауданы 5,8 мың км². Тұрғыны 3 млн. адам (1995 жылы). Жер бедері таулы, ендік бағытта орналасқан тау сілемдерінің биіктігі 1500 — 3000 м (Агунг жанартауы — 3142 м). Жағалары тік жар, аз тілімденген. Агунг жанартауы 1963 жылы наурызда, 613 жылдан кейін атқылап, 5 мыңнан астам адам өліміне және үлкен материалдық шығынға ұшыратты. Климаты тропиктік, муссондық. Жазы жауын-шашынды (жылына 1500 мм), қысы құрғақ. Топырағы қызыл-сары, ферралитті. Биік белдеулерде мәңгі жасыл орман, жағадағы батпақты ойпаттарда мангр өсімдіктері өседі. Арал Индонезия көне мәдениетінің ірі орталығы болып табылады. Мұнда “Король бейіті” (11 ғасыр), “Пілдер үңгірі” (13 ғасыр) сияқты архитектор ескерткіштер бар.
thumb| alt=A.|Балидағы храм]]

## Дереккөздер

Санат:Индонезия аралдары
Санат:Бали
Санат:Индонезия провинциялары
Санат:Малай архипелагы
Oman Oil Company

[thumb|250px|Oman Oil жанармай құю стансасы, [Ал-Батина]]
**Oman Oil Company** — Оманның мемлекеттік мұнай компаниясы.

1992 жылы Оман сұлтандығының мұнай мен минералдық қорлар, қаржы мен экономика министері құрған. 

Өңделмеген мұнай, табиғи газ, газконденсат сұйықтықтарын геология барлау, бұрғылау, пайдалану, өндіру, тасымалдау, өңдеумен айналысады. Компания өз елінде де, сырт жерлерде де энергетикалық өнеркәсіпте стратегия инвестиция жұмсау мақсатын көздейді.

## Қазақстанмен байланысы
Бұл компания Қазақстанның мұнай-газ секторында жұмыс істеуші шетелдік кәсіпорын болып саналады және Қазақстанның мұнай-газ өнеркәсібін дамытуға қатысады.

Атырау облысындағы «А» және «Е» барлау блоктарында барлауға және мұнай өндіруге, Маңғыстау облысының Түпқараған ауданындағы Дөңге кенішінде көмірсутек шикізатын өндіруге, Каспий құбыр желісі консорциумының жұмысына қатысуға ҚР Үкіметінен рұқсат алған. Дөң кенішінде кәсіпорын өзінің мұнай-газ бизнесіндегі әріптесі «Партекс» компаниясымен бірлесіп жұмыс істейді.

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты 

## Дереккөздер


Санат:1996 жылы пайда болғандар
Санат:Компаниялар
Жылға

**Жылға** — Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл, Жылға ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1947 жылы Сырдария кеңшарының «Қаракөл» ғылыми-өндірістік бірлестігі болып құрылған. Жылғада 1997 жылдан көп салалы шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шағалалы қонысы

**Шағалалы қонысы** — қола дәуірінің соңғы кезеңіндегі қоныс. Ақмола облысы Зеренді ауданы Октябрь] станциясының оңтүстікнен 3 км жердегі Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан. Қонысты 1956 жылы Солтүстік Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі К.Ақышев) және 1964 — 67 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедиция (жетекшісі ауылы Оразбаев) зерттеген. Қоныс аумағы 13475 м2. Қоныстан 16 жеркепенің орны табылды. Үй орындары тереңдігі 0,3 — 1,25 м шұңқыр түрінде көрініп жатыр. Пішімдері дөңгелек және сопақша. Оның 8-і бірімен-бірі жалғас, жапсарлас орналасқан. Шұңқырлар өлшемі 120 — 585 м2. Қоныс алаңында күл, мал сүйектері, керамика сынықтары көп кездеседі. Қоныста 6 үй орны қазылып зерттелді. Ашылған үйлердің бірнешеуі (ғ3, 9, 13, 14) сол кездегі үйлердің құрылысын анықтауға мүмкіндік туғызды. Олардың қабырғалары негізінен бөренелерден салынған. Тігінен көмілген бөренелердің арасын іші-сыртынан бөренелермен, бұтақтармен көмкеріп, үстінен қалың етіп сылаған. Үйлердің пішіміне қарай төбесі де әр түрлі жабылған. Оның бірі ортасы бик, екі жағына көлбеу болса, екіншісі төбесінде түтін шығатын ойығы бар төрт қырлы болған. Бұлардың құрылыс жүйесі қазақтың шошала, жаппа үйлеріне ұқсастығы анықталды. Бірімен-бірі іргелес салынып дәліз арқылы жалғасқан үйлері қазақтың үлкен ас, той жасаған кезде қосақтап тіккен киіз үйлерінің пішімін көрсетеді. Бұл қосақталған үйлердің бірі тұрғын үй болса, екіншісі қамба және ерте көктемде малдың жас төлін ұстайтын бөлме ретінде пайдаланылған. Әрбір үй ішінен бірнеше түрлі ошақ орындары табылды. Біріншісі тастан қаланып, сырты сыланған. Пішімін анықтау қиын. Жан-жағынан табылған саз ыдыстарға қарағанда тамақ пісіріп, үйді жылытатын негізгі пеш болса керек, екінші түрі шұңқыр тәріздес. Ол үй жылытып, ас пісірумен қатар мыс балқытқан пеш те болған. Сонымен қатар ашық ошақ орындары да кездеседі. Қазба кезінде табылған қоладан, сүйектен, тастан жасалған құрал-саймандар, саз балшықтан жасаған ыдыстар, тұрғындардың металл өндіріп, оны өңдеумен айналысқанын, мал өсіріп, аздаған егіншілікті кәсіп етіп, көзе жасау, әшекей бұйымдар жасау өнерлерімен айналысқанын көрсетеді. Б.з.б. 1-мыңжылдықтың басындағы Шағалалы қаласының үйлері, тұрғындарының кәсіптері қазақтардың 19 — 20 ғасырлардың бас кезіндегі тұрмысы мен тұрғын үй құрылыстарының бастауы болғанын көрсетеді. Шағалалы қонысы қаласының тұрғындары б.з.б. 11 — 9 ғасырларда өмір сүрген.

## Сілтемелер
*Қола дәуірі
*Ақмола облысы
*20 ғасыр
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Ақмола облысы географиясы
Шағатай (ауыл)

**Шағатай** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Шағатай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 104 км-дей жерде, Жайықтың сол жағалық аңғарындағы қамыс, құрақ аралас бетеге, боз, тағы басқа астық тұқымдас шөптесін өскен шалғынды қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1662 адам (818 ер адам және 844 әйел адам) болса, 2009 жылы 1389 адамды (693 ер адам және 696 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1109 адамды (575 ер адам және 534 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1931 жылы асыл тұқымды ірі қара мал зауытын құруға байланысты қаланған. 1997 жылдан оның негізінде Шағатайда және округке қарасты Қарабас, Қоғалытөбе, Құтсиық, Қызылжар ауылдарында 1 АҚ, 6 шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Балиғатқа толу

[thumb| alt=A.| ''[Ер адам*.]]

*'Балиғатқа толу''': 
*1) медицинада — жас организмнің анатомиялық және физиологиялық өзгерістер нәтижесінде ұрпақ беру қабілетіне жетуі. Ер балалармен салыстырғанда қыздар балиғатқа ерте толады. Балиғатқа толу барысында жас өспірімдердің сыртқы пішіні мен мінез-құлқында, даусында өзгерістер байқалады. Мысалы, қыздарда май түзілу қызметі  күшейіп, ол терінің астына жиналады, ал, ер балаларда бұлшық ет қызметі артып, денесі сомданады. Қыздардың бойы өзімен құрдас ер балалардан әлдеқайда тез өседі.  Балиғатқа толу қыздарда 18 — 20 жаста, ер балаларда 19 — 25 жаста аяқталған кезде, олардың бойының өсуі де тоқталады. Мұндай физиологиялық өзгерістер ішкі секреция (әсіресе, гипофизден) және жыныс бездерінен бөлінетін гормондарға байланысты болады. Балиғатқа толуда қыздар мен ер балалардың сыртқы дене пішіні өзгерумен қатар, ішкі жыныс мүшелерінде де өзгерістер пайда болады, сондықтан қыздарда 12 — 18 жастан бастап етеккір келеді де, ер балада шәуһет бөліне бастайды. Балиғатқа толу мерзімдеріне және оның дұрыс өтуіне баланың денсаулығы, күнделікті ішетін тамақ түрлері, тұрмыстық, экологиялық жағдайлар, климат, т.б. әсер етеді. Жасы жеткен жас өспірімдер Балиғатқа толу белгілері білінсе маман дәрігерге көрініп, оның кеңесін бұлжытпай орындауы қажет. Ата-ана, дәрігер жас өспірімдерге олардың организмінде пайда болған өзгерістер (етеккір, шәуһет, т.б.)  туралы дұрыс түсінік  беруі керек;
*2) құқықта, қ. Кәмелетке толу.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Маржан Есжанова

**Маржан Есжанова** (28.2. 1971 ж. т., Отырар ауданы Ескі Шілік ауылы) – *айтыс ақыны*. Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетін бітірген (1995). Осы университеттің қазақ әдебиеті кафедрасында аға оқытушы болып қызмет істейді. 1989 ж. облыстық айтыста 1-орын, 1992 ж. студенттер айтысында бас бәйге, 1990 ж. Қарағанды қаласында өткен «Сарыарқа-1990» студенттер айтысында 2-орын, 1991 ж. М.Мақатаевтың 60 жылдығына арналған студенттер айтысында 2-орын, 2004 ж. республикалық Наурыз айтысында 2-жүлдені, 2004 ж. Байқоңыр қаласында Ресейдің Қазақстандағы жылына байланысты өткен республикалық айтыста бас бәйгені жеңіп алды. *С.Ерубаевтың 80, Н.Оңдасыновтың 100, Молда Мұса Байзақұлының 150, Т.Рысқұловтың 110* жылдық мерейтойларына орай өткізілген республикалықубликалық айтыстарда жүлделі орындарды иеленді. Ұстаздары ***Жұмагүл Нәлібаева, Әселхан Қалыбаева***.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том

Санат:Айтыс ақындары
Ольгерд Васильевич Ким

**Ольгерд Васильевич Ким** (20.5.1925, Ресей, Приморье өлкесі, Хасан ауданы Иваново селосы – 2003, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1973), профессор (1974). 
*1949 - Қазақ тау-кен металлургия институтын бітірген. 
*1949-1952 - *«[[Қарағанды көмір]]»* комбинаты 55–57 шахтасында телім бастығының орынбасары, бастығы, 
*1952-1964 - 55–70 шахтасының бас инженері, шахта бастығы, 
*1964-1966 - Қарағанды ауыл шаруашылық басқармасының бастығы, 
*1966-1967 - *[[Қазақ КСР]]*-і Көмір өндірістік басқармасында бөлім бастығы, *1967-1969 - Ғылыми-зерттеу орталығы бөлімінің бастығы, 
*1969-1994 - Бүкілодақтық көмір ғылыми-зерттеу институты ғылыми жұмыстар жөніндегі директордың орынбасары, 
*1994-1996 - Көмір техникалық бөлімінің меңгерушісі, 
*1994-1996бас инженердің орынбасары қызметтерін атқарған. *«Исследования и разработка технологии и средств выемки тонких и средней мощности угольных пластов,* залегающих в сложных горно-геологических условиях Карагандинского бассейна» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері адамның қатысуынсыз орындалатын көмір қазатын құралдар мен технологиялық сұлбалар жасауға арналған.

Ким 230-дан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монографияның авторы. *«Құрмет Белгісі»* орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атлаш Алпысбайұлы Кәлменов

**Кәлменов Атлаш Алпысбайұлы** (1902, бұрынғы Ақтөбе губерниясында, Темір уезінде – 1938) — қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 

1917 жылы Ақтөбе қаласындағы гимназияны, 1921 жылы Ташкенттегі жұмысшы факультетін, 1935 жылы Мәскеудегі Бүкілодақтық жоспарлау академиясын бітірген. 1922–1926 жылдары Орынбордағы мемлекеттік сауда мекемесінде уәкіл, Темір уездік халық ағарту бөлімінің меңгерушісі, Адай уездік комитетінің хатшысы, уездік революция комитеттің төрағасы, қаржы бөлімінің меңгерушісі болды. 1927–1935 жылдары Қазақ АКСР-і Қаржы халық комиссариаты бюджет басқармасының бастығы, мемлекеттік сақтандыру басқармасының уәкілі, Қарақалпақ облысы қаржы бөлімінің меңгерушісі, РКФСР Қаржы халық комиссариатында аға нұсқаушы, БОАК жанындағы Қарақалпақ АКСР-інің өкілі, 1935 жылдың сәуірінен 1936 жылдың қыркүйегіне дейін Қазақ АКСР-і жергілікті өнеркәсіп халық комиссарының орынбасары, 1936 жылдың қыркүйегінен 1938 жылдың қаңтарына дейін халық комиссары қызметтерін атқарды. 1938 жылы қаңтарда тұтқындалып, атылды. 1957 жылы маусымда ақталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:1902 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Темір ауданында туғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Африка - Антарктида су асты жотасы

**Африка–Антарктида су асты жотасы** — Атлант және Үнді мұхиттарының жалғасқан бөлігінде Африка мен Антарктида құрлықтары аралығында, батыстан солтүстік-шығысқа қарай 3000 км шамасында созылып жатқан су асты тау тізбегі. Жота оңтүстік Атлант су асты жотасының жалғасы болып табылады. Ендік бағытта Гринвич меридианынан басталып, 350 шығыс бойлық шамасында солтүстік-шығыс бағытта бұрылып, Батыс Үнді су асты жотасына ұласады. Жотаның батыстағы басталар бөлігінде Буве, ал Батыс Үнді жотасына жалғасар бөлігінде Принс Эдуард, Марион-Айленд ар-дары су бетіне шығып жатыр. Жотаның солт-батысында, шамамен 90 шығыс бойлық тұсына (Метеор тауы, 560 м) орналасқан. Түпкі шөгінділері диатомды  лай мен жанартаулық қызыл саздан тұрады. Солтүстігінде Агульяс, оңтүстігінде Африка - Антарктика қазаншұңқыры орналасқан. Жота мұхиттық жер қыртысының рифтілік түріне жатады. Оның көлденең тектоник. жарықтары көп және су астындағы жанартаулары әлі сөнбеген.

## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Мұхиттық жоталар
Санат:Атлант мұхиты
Санат:Үнді мұхиты
Құрманәлі Жылқыбай

**Құрманәлі Жылқыбай** (4.6.1960 жылы туған, Ордабасы ауданы Көктөбе ауылы) – айтыскер ақын, кәсіпкер.

1981 жылы Талдықорған қаласындағы І.Жансүгіров атындағы педагогикалық институттың физика-математика факулттетін бітірген. Ордабасы ауданына қарасты Н.Нысанбайұлы атындағы орта мектепте мұғалім болды. 1992 – 99 жылдары Ордабасы ауданы Оқушылар үйінің директоры, Ордабасы ауданы Жастар одағы жанындағы «Жас Алаш» шағын кәсіпорнының төрағасы, облыс жастар орталығының директоры қызметтерін атқарды. 1999 жылдың наурыз айынан облыс «Талантты жастарды қолдау» қоғамдық қорының президенті. Өзбекстанда «Достық, ынтымақтастық» тақырыбында өткен мемлекетаралық айтыста, Қызылордада өткен ұстаз ақындар арасындағы айтыста бас бәйгені жеңіп алған. Атыраудағы Исатай Таймановқа, Ақмоладағы Бөгенбай батырға, Көкшетаудағы Абылай ханға, Қарағанды облысы Айыртау ауданы Ағыбай батырға арналған, т.б. республикалық айтыстарда жүлдегер болды. Е.Жақыпбеков, С.Қалиев, М.Омаров, А.Леубаева, К.Оралова, Б.Шойбеков, М.Тазабеков, Ә.Әбдірайымов, Ә.Омаров, т.б. ақындармен айтысқан. 1995 жылы 5-республикалық «Жігіт сұлтаны» байқауының бас жүлдесін алған.

## Дереккөздер
Орумберт Мефодьевич Ким

**Орумберт Мефодьевич Ким** (1935 жылы туған, Қарағанды облысы Балқаш қаласы) – медицина ғылымының докторы (1989). 
*1959 - Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
*1961-1964 - Ленинград қаласындағы Онкология институтында (қазіргі Санкт-Петербург қаласы) аспирант, 
*1964-1969 - Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институты мен 
*1969-1971 - ҚР Мемлекеттік аттестациялық комитетінде қызметкер,

Семей мемлекеттік медицина академиясында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Кимнің 90-нан астам ғылыми еңбегі, 1 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жауынгер

thumb
thumb
**Жауынгер** — Қарулы Күштер қатарында қызмет ететін адам. 

Әскери терминологияда “қатардағы жауынгер” деп те аталады.
Ағылшын тіліне “militant” деп аударылады.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Сен Гук Ким

**Сен Гук Ким** (1949 жылы туған) – химия ғылымының докторы (1992). *1980 - Мәскеу электронды техника институтын бітірген соң осы институтта лаборант, инженер, стажер-зерттеуші, кіші, аға ғылыми қызметкер, 2- және 1-дәрежелі инженер,-технолог, 
*1975-1982 - жетекші ғылыми қызметкер, 
*1992-1998 - Қарағанды политехникалық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті), «Протел» ЖАҚ-да бас ғылыми қызметкер, *1998-2001 - *«[[Виктория-96]]»* ЖШС-нде бас кеңесші, бас конструктор, 
*2001-2003 - *«[[Электротекс]]»* ЖАҚ-да бас ғылыми кеңесші болды. 
*2003 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде профессор қызметін атқарады. 
*1991 жылы *«Молекулярная акустика жидких полуметаллов и полупроводников»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ғылым

Санат:1949 жылы туғандар
Африка - Антарктика қазаншұңқыры

**Африка - Антарктика қазаншұңқыры** - Оңтүстік Сандвич аралдары мен Кергелен жотасы аралығында, Антарктика құрлығы жағалауындағы қазаншұңқыр. Ұзындығы 6200 км, ені 1500 км. Ең терең жерлері 300 — 400 шығыс бойлық аралығында (6787 м). Қазаншұңқырдың солтүстік-шығысында Обь (230 м), Лена (251 м) қайраңдары шоғырланған. Солтісігіндегі Атлант және Үнді мұхиты айдынынан Африка — Антарктика су асты жотасы бөліп жатыр. Табаны мұхит қыртысының қалың шөгінділерімен жабылған, аз тілімделген тегіс және аласа төбелі абиссальді жазықтардан тұрады. Жекелеген су асты жоталары жанартау әрекетінен пайда болған.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Мұхиттық қазаншұңқырлар
Санат:Үнді мұхиты
Санат:Атлант мұхиты
Балкон

thumb| alt=A.| ''Балкон''.
thumb| alt=A.| ''Балкон''.

**Балкон** ( — бөрене) — ғимарат қабырғасының сыртынан немесе ішінен жапсарластырыла, көтеріңкі салынған алаң тәрізді архитектуралық, конструкциялық бөлшек. 

Сыртқы балконның сүйеніш қанаттары болады. Қазіргі заманғы соңғы үлгідегі көптекшелі тұрғын үйлердің барлығында дерлік балкон бар. Ішкі балкондар, негізінен, мәжіліс, театр залдарында жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Құрылыс
Марат Айдарұлы Кинеев

**Марат Айдарұлы Кинеев** (1939 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Кеген ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (1994). 
*1962 - Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
*1962-1965 - Ақтөбе малдәрігерлік техникумында бас зоотехник, оқытушы,
*1965-1968 - қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университетінде аспирант, 
*1968–1981 - Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Семей мемлекеттік университеті) доцент, кафедра меңгерушісі, 
*1981–1997 - Солтүстік ғылыми-зерттеу институтының директоры, 
*1997 - ҚР ҒА Малдәрігерлік және мал өнімдері ғылыми-зерттеу институтында академигі-хатшы қызметтерін атқарды.

*«Разработка и совершенствования системы кормления молочных коров на Северо-Востоке и Севере Казахстана»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кинеев 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде бірнеше кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Ғылым