Гуджараттар

**Гуджараттар** - Үндістанның Гуджарат штатының байырғы халқы. 1992 жылғы санақ бойынша жалпы саны шамамен 47 миллион адам; қазіргі уақытта (2007 ж.) - 60 миллионнан астам адам, оның негізгі бөлігі - 46 миллионнан астам адам - Үндістанның Гуджарат штатының негізгі халқы, 1 миллионнан астамы Пәкістанда тұрады.

## Эндоэтнонимдері
Ағылшын тілінде – «Gujaratis»; голланд тілінде – «Gujaratis»; орыс тілінде - «Гуджаратцы»; украин тілінде - «Гуджаратці».

## Тілі және жазуы
Үндіеуропа тілдері шоғырының үндіарий тобына жататын гуджарат тілінде сөйлейді.
Тілі солтүстік  (ахмадабад), батыс (катхиявар), оңтүстік (сурат) аталатын диалектілерге бөлінеді. Гуджараттар арасында хинди, бхили, раджаятхана, ағылшын тілдері де кең тараған. Жазуы деванагари әліпбиіне негізделген.
1981 жылғы мәліметтер бойынша гуджараттардың 19,42%-ы екі тілді, олар гуджарати тілінен басқа хинди (93,07%), маратхи (3,71%), урду (1,34%), синди (0,86%), бенгал, бхили, раджастхани тілдерінде де сөйлейді.

Гуджарат жазуы (гуджарати), Девангариге ұқсас: અ આ ઇ ઈ ઉ ઊ ઋ ઍ એ ઐ ઑ ઓ ઔ ક ખ ગ ઘ ઙ ચ છ જ ઝ ઞ ટ ઠ ડ ઢ ણ ત થ દ ધ ન પ ફ બ ભ મ ય ર લ વ શ ષ સ હ    ્ ં ઁ ઃ ઼          ૦ ૧ ૨ ૩ ૪ ૫ ૬ ૭ ૮ ૯

## Діні
Гуджараттардың басым көпшілігі индуизм дінің ұстанады. Аз ғана бөлігі мұсылмандар және джайналар.
Гуджараттардың діни наным-сенімдері: вишнуизм кең тараған, әйелдер құдайларын құрметтейді. Кландық құдайлары (кулдео) - Питхад, Ходияр, Барундев, Ашапурадеви, Чамунда және т.б.; ауыл құдайлары (гандео) - кшеторпардада, мата, баджанбали. Дели гуджараттарының арасында Свами Нараяна табынуы ерекше танымал. Сондай-ақ, сунниттік мұсылмандар, Джейн, христиандар (негізінен протестанттар) бар.
нобай|оңға|200px|Гуджарат әйелі     
## Таралуы және саны
Гуджараттар Гуджарат штатының негізгі халқы. Олар Бомбейде (20%-дан астам) және Үндістанның басқа аймақтарында, сондай-ақ Пәкістанда тұрады. Халқы: Үндістанда 39,0 млн адам, Пәкістанда 800 мың адам. Гуджараттардың 6,79% Гуджарат штатынан тыс жерде тұрады, оның ішінде Гоа, Даман және Диу (3,46%), Мадхья-Прадеш (8,4%), Махараштра (75,99%), Раджастхан (2,23%), Андхра-Прадеш (1,86%), Батыс Бенгалия (1,75%), Карнатака (1,7%), Бихар (1,16%), Дадра және Нагар Хавели (0,98%), Дели (0,82%), Орисса (0,7%), Уттар-Прадеш (0,3%), Керала (0,26%). Гуджараттардыі үлкен қауымдастығы Пондичерри Одағының территориясында тұрады.

Гуджараттар халқы ең көп елдер - Пәкістан, Ұлыбритания, АҚШ, Канада және оңтүстік және Шығыс Африканың көптеген елдері. Дүние жүзінде гуджараттар бүкіл әлемдегі Үнді диаспорасының шамамен 33% құрайды деп есептеледі және оларды ұйымдасқан елдің егеменді мемлекеттер тізіміне енген 190 елдің 129-нан кездестіруге болады.

## Тарихы
Орта ғасырларда Гуджараттардың біртұтас халық болып қалыптасуы аяқталды. Ұзақ уақыт бойы аумақ басқа мемлекеттердің құрамына кірді. Бұл қазіргі гуджараттардың өмірінде әртүрлі діни культтердің, болуымен түсіндіреді. Губернатор Зафар хан Дели сұлтанатының Тамерлан әскерлерімен жеңілуін пайдаланып, 1407 жылы өзін Гуджарат Сұлтанатының негізін қалаушы деп жариялады. Оның немересі Ахмад қазір штаттың ең үлкен қаласы болып табылатын Ахмадабад қаласын құрды.

Гуджарат сұлтанаты XVI ғасырдың соңында Португалиямен, Моғол империясымен және азаматтық қақтығыстармен үздіксіз соғыстардың нәтижесінде өмір сүруді тоқтатты. Мемлекет Моңғол империясының құрамына кірді. Осыдан кейін жерді маратхи князьдері басып алды. Ал XIX ғасырдың басында британдық отарлаушылар Гуджаратты өз бақылауына алды.
нобай|оңға|200px|Гуджараттық Сари өндірушісі     
Тек 1960 жылы, Үндістан тәуелсіздік алғаннан кейін 13 жыл өткен соң, Гуджарат автономияға ие болды. Бұл Бомбей штаты Гуджарат пен Махараштраға бөлінгеннен кейін болды.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі - егіншілік. Күріш, бидай, жүгері, арахис, джавар (соргоның бір түрі) баджра (тары) өсіреді. Қосымша кәсіптері - мал шаруашылығында буйвол, зебу, қой мен ешкі бағады. Матадан, жібектен кинкхат паршасын, чундари тоқиды.
Қолөнер жоғары дамыған: мақта және жібек тоқу (кинхаб, чундари, батик брокад), кутч кестелеу, керамикалық кескіндеме, атақты катиавар кескіндемесі, ағаш пен тас ою, шекіме. Делидегі гуджараттар негізінен бизнес саласында жұмыс істейді.

Бұл халықтың тағы бір дәстүрлі қолөнері - алтын, күміс және басқа металдардан зергерлік бұйымдар жасау. Сондай-ақ Гуджаратта кілемдер, жастықтар, көрпелер және ою-өрнектермен немесе жануарлар суреттерімен кестеленген басқа да тұрмыстық заттар белсенді түрде пайдаланылады. Мұнда құмыра жасау көне заманнан бері танымал. Құмыралар нағыз өнер туындыларын жасайды. Олардың қыш ыдыстары интерьерді безендіру үшін де, күнделікті өмірде де қолданылады.

## Өмір салты
Гуджараттардың арасында бірнеше касталар бар: брахмандар (әлеуметтік иерархияның жоғарғы жағында орналасқан, нагар, анавил, аудих, шримали, модх топтарына бөлінеді), кшатриялар, раджпуттар, баниастар, лоханалар, пателдер, каччилер, дарджилердің төменгі касталық топтары.нобай|оңға|200px|Лаунч ауылындағы кішкентай балалар     
Апалы-сіңлілі неке алмасу жиі кездеседі. Ажырасу өте сирек кездеседі, жесір қалған еркекті қайта үйлендіреді. Жүктілік кезінде әйел көптеген тыйымдар ұшырайды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Бүкіл үнділік типтегі дәстүрлі қала құрылысы, кірпіш пен тастан салынған, жабық галереялары мен аулалары, қақпалары, терезелері мен есіктері бар үйлер көбінесе оюлармен безендірілген. Қалалар (Ахмедабад, Вадодара (Барода) т.б.) сәулет ескерткіштеріне бай.
Гуджарат ауылдары үлкен - 1000-нан астам тұрғындары бар. Дәстүрлі тұрғын үй - бұл қыш кірпіштен немесе тастан (кейбір жерлерде гипс) блоктардан жасалған, тақтайшалармен жабылған бір немесе екі бөлмелі үй.

### Дәстүрлі киімдері
Киімде жалпы үнділік сари, дхотилермен қатар (әсіресе жоғары касталардың өкілдері арасында) костюмнің өзіндік түрлері де бар, ерлер шалбар киеді - тізеге дейін түсетін пижама, жейделер киеді. Ерлердің көйлектері, әдетте, тар, өте ұзын жеңдер, қамытқа жиналған. Әйелдер – етегінде кесте тігілген кең қарапайым белдемшелер және кестеленген жемпірлер, басы мен иығы шәлі матамен жабылған. Әйелдер әшекейлерді көп тағады. Ерлер алтын шынжыр тағады. Үнді әйелдерінен айырмашылығы, олар тұрмысқа шықса да, шықпаса да, дәстүрлі түрде қызыл бинди киеді.
нобай|оңға|200px|Гуджарат талиі, әртүрлі дәстүрлі тағам  
### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі гуджарат тағамдары негізінен вегетариандық тағамдардан тұрады. Бұл аймақтың негізгі өнімдері: даль (бұршақ), күріш, бидай, көкөністер, жемістер және сүт. Жергілікті аспаздар үйдегі әртүрлі маринадталған қиярларды, сондай-ақ пахтаны (chhaas) кеңінен пайдаланады. Гуджарат асханасы дәмдеуіштерді, қалыпты пайдаланады. Ащы және майлы тағамдар көп болғанымен, гуджараттар жеңіл тағамдарды жақсы көреді. Сондықтан бұл аймақта пісірудің ең танымал әдісі - бумен пісіру. Гуджарати тағамының дәмі өте нәзік. Көптеген тағамдар тәтті, тұзды және ащы дәмдерді бір уақытта біріктіре алады. Өнімдердің алуан түрлілігі жылдың барлық мезгілінде дәмді тағамдар дайындауға мүмкіндік береді.

Дәстүрлі тағам даль (бұршақ), сабджи (көкөніс бұқтырмасы, ол шаак деп те аталады), күріш пен ротлиден (бидай ұнынан жасалған жалпақ нан) тұрады. Дальдің әртүрлі түрлерінен сорпалар, тұздықтар, ашымақтар және т.б. тағамдар дайындалады. Даль ұны шелпек пен тәттілерді дайындауға кетеді. Әдетте даль күріш пен көкөністермен бірге беріледі. Жыл мезгіліне байланысты көкөніс тағамдары өзгереді. Әр түрлі комбинациядағы жасыл көкөністер Гуджарат тағамында басым орын алады.
Мұнда, Үндістанның барлық бөліктеріндегі сияқты, кез келген тағамның негізі күріш болып табылады, ол карримен (ащы, қою немесе сұйық көкөністерден, бұршақтардан немесе ет тағамдары) немесе чатни соустары қосылған бөлек тағам ретінде беріледі. Гуджарат асханасында тәттілер өте көп. Негізгі десерт - дәмдеуіштер, жаңғақтар және жемістер қосылған толық майлы йогурттан жасалған *шриханд*.
нобай|оңға|200px|Гарба биі - гуджараттардың халық биі
### Фольклоры
Фольклор Гуджарат мәдениетінің маңызды бөлігі. Канкавати ертегілері табиғаты бойынша діни болып табылады. Олар үнділік рәсімдер мен үйлену тойы, баланың жаны, ат қою, егін жинау және өлім тек діни әрекеттер ғана емес, сонымен бірге қоғамдағы адамдардың өмірін бейнелейді.
Саураштра Ни Расдхар - махаббаттың барлық реңктерін көрсететін махаббат аңыздарының жинағы, Ал махаббат-бұл адам әлемін әдемі ететін негізгі эмоция, өйткені ол шыдамдылықты, жауапкершілікті, жауапкершілік сезімін және адалдықты тудырады. 
Оның ертегілері Гуджарат ортасын, диалектілерді, рухтарды, декорларды, адамгершілік құндылықтарды, құрбандық сезімін және шытырман оқиғалы рухты, ынта-жігерді және адамдардың кемшіліктерін көрсетеді.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Үндістан этникалық топтары