open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Анна Андреевна Ахматова

**Анна Андреевна Ахматова** (23 маусым 1889, Одесса — 5 наурыз 1966, Мәскеу) — ақын, аудармашы. Балалық шағы “Царское село”-да өткен, кейіннен ол 16 жасқа толғанда Санкт-Петербургке көшіп, сонда тұрған. Ахматованың арғы атасы Ахмат — татар ханы, Шыңғыс ханның ұрпағы. Өзі Киевтегі жоғары әйелдер курсында, Киев университетінің заң факультетінде оқыған. “Кеш” атты алғашқы өлеңдер жинағы 1912 жылы жарияланды. Кейін “Жел мені жерле” (1917), “Ақ түн” (1911), “Үйеңкі” (1940), “Ән” (1917) т.б. поэтикалық жинақтары жарық көрген. Ахматова лирикалық миниатюраның әлемге танымал шебері. Оның поэзиясында түркілік пафос, азиялық таным, көркемдік қабылдау ерекше аңғарылады. Шығыс пен Батыс поэзиясының үздік дәстүріне үндескен Ахматова шығармалары өзіндік дара стилімен өзгешеленеді. “Замана ағымы” (1965) жинағы үшін Ахматоваға Италияның Энт Ахматова Таормин әдеби сыйлық берілді. Оксфорд унивеситетінің құрметті докторы болды. Ахматова өлеңдері ағылшын, неміс, француз, итальян, жапон, поляк, чех және басқа да тілдерге аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Ресей ақындары
Санат:КСРО ақындары
Санат:Ресей аудармашылары
Санат:КСРО аудармашылары
Абдул Рамазанұлы Ахмедов

**Абдул Рамазанұлы Ахмедов** (15.09.1929, Дағыстан, Лак ауданы, Хурукра ауылы - 07.02.2007, Мәскеу) — КСРО халық сәулетшісі (1984), КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978), Ресей суретшілер академиясының академигі.

Сағат жөндеуші-Зергердің ұлы.

* 1948 — 1953 жылы Баку политехникалық институтынында В.Саркисов пен М.Үсейіновтің шеберханасында, архитектура бөлімшесінде оқыған. 
* 1953-1961 жылдары Түрікменстанда "Түрікменмемжобалау" институтында жұмыс істеген.
* 1967-1987 жылдары Ашхабад бас сәулетшісі. Түрікменстан сәулетшілер одағының төрағасы (1986-1987). Ашхабад қаласының бас сәулетшісі Ахмедов жұмыстарының көрнектілері ретінде “Ашхабад” қонақ үйін (1967), орталық алаң ансамблін, Түрікменстан кітапханасы үйін (КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1970) айтуға болады.
* 1987 жылдан Мәскеуде: "Гипротеатр" жобалау институтының бас сәулетшісі, 1989-1992 жылдары КСРО сәулетшілер одағы басқарамсының хатшысы, одан кейін Халықаралық архитектура академиясы Мәскеу бөлімшесінің ғылыми хатшысы, 1994-2007 жылдары "Моспроект" басқармасының №20 шеберханасының бас сәулетшісі.

## Сыртқы сілтемелер
* АБДУЛ AХМЕДОВ
* Центр изучения Центральной Азии, Кавказа и Урало-Поволжья 
* фото http://expertbaza.blogspot.ru/2013/03/3_22.html
* Ахмедов Абдулла Рамазанович

## Дереккөздер


Санат:15 қыркүйекте туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Дағыстанда туғандар
Санат:7 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:2007 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО сәулетшілері
Санат:Түрікменстан сәулетшілері
Санат:КСРО халық сәулетшілері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ахмедов Рахым Ахмедұлы

**Ахмедов Рахым Ахмедұлы** (1924 жылы туған) — өзбек кескіндемешісі, КСРО халық суретшісі (1981), КСРО көркемсурет Академиясының корреспондент-мүшесі (1975). ‘’Ахмедұлы’’ 1937 — 1941 жылы Ташкент көркемсурет училишеде А.Н. Валковтан, 1941 — 1953 жылы Мәскеудің көркемсурет және мүсін институтында В.М.Орешниковтан оқыған. “Таң”, “Ана” (1962) атты жанрлық композициялардың, көптеген пейзаждар мен портреттердің (О.Таңсықбаев, 1974) авторы.
## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Өзбекстан суретшілері
Ахмет ибн Хасан

*'Ахмет ибн Хасан * (Харун) (туған-өлген жылы белгісіз) — Шығыс Қарахан қағандығының билеушісі (1103 — 1128). Қарахандар әулетінің негізін салған Сатұқ Боғра ханның 7-ұрпағы (Сатұқ Боғра — Сүлеймен — Харун Боғра хан — Жүсіп Қадыр хан — Сүлеймен — Хасан — Ахмет). Әкесі Хасан ибн Сүлеймен 1073 — 1074 жылы Қашқар тағын күшпен тартып алып, онда 29 жыл билік құрған. Жүсіп Баласағұн “Құдатғу білік” дастанын Ахметтің әкесіне сыйға тартқан. Ахметтің хандық құрған кезі жөнінде мәлімет аз. Оның билігінің соңғы жылдарында Шығыстан Елю Даши бастаған қидандар Шығыс Қарахан жеріне шабуыл жасаған. 1128 жылы Ахмет оларды *Қашқар түбінде* тас-талқан етіп жеңді. Ахметтің ұлы әрі мұрагері Ибрагим 1136 жылы қидандармен болған ұрыста қаза тапты.
## Дереккөздер


Санат:Қарахандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Ахмет ибн Мұхаммед

**АХМЕТ ИБН МҰХАММЕД** (туған-өлген жылы белгісіз ) — Батыс Қарахан мемлекетінің билеушісі (1129—1930) (Сатұқ Боғра хан — Мұса — Әли — Насыр Елік (Элик) хан — Ибрагим Бөрі тегін — Дауд — Сүлеймен тегін — Мұхаммед — Ахмет). Ахмет ханның әкесі Мұхаммед Арслан хан деген атақпен 30 жылдай билік құрған. Өмірінің соңғы жылдарында қатты ауырған соң Насыр атты ұлын тең билеуші етеді. Бірақ дін басылары ұйымдастырған бүлікте Насыр қаза табады да, оның орнына Ахмет тең билеуші болады. Ахмет хан бүлікшілердің жетекшілерін өлтіріп, елді тыныштандырды. 1130 жылы Самарқанға басып кірген Санжар шаһ ауру Арслан ханды қолға түсіріп, Балхтағы қызының қолына жөнелтті, билікке Қарахандар әулетінің басқа өкілін отырғызды. Ахмет ханның жаңа билеушіге қарсы ұйымдастырған көтерілісінен нәтиже шықпады.
## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қарахандар
Нұрхан Ахметбеков

**Нұрхан Ахметбеков** (1903, Қостанай облысы Жангелді ауданы Жаркешу ауылы — 16.10.1964, Торғай ауылы) — Қазақстанның халық ақыны (1963). 

Арғын тайпасының Шақшақ руынан шыққан.
* Торғай өңірінде алғашқы ауданаралық театр құрып, оның тұңғыш директоры болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында жалынды жырларымен халықтың жігерін жандырып, жеңіске деген үмітін оятты. 
* 1946 — 1950 жылы Торғайдағы Амангелді Иманов мұражайының директоры
* 1951 — 1955 жылы Торғай ауылдық кеңесінің төрағасы қызметін атқарды. 

## Айтыстары
* 1943 жылы қараша айында Қостанайда өткен облысы айтыста Сәт Есенбаевпен, сол жылдың аяғында Алматыда болған республикалық айтыста Молдахмет Тырбиевпен, 1945 жылдың ақырында Майташ Смағұловамен, 1957 жылы Есенбаевпен екінші рет айтысқан. Бұл айтыстары “Қостанай ақындарының айтысы” (1958), “Айтыс” (3 — 1., 1966) жинақтарында жарияланды. 

## Шығармалары
* Ахметбеков классикалық шығыс үлгілерінің желісіне орайластырып бірнеше дастан шығарған. 
“Мың бір түн” ертегісінің оқиғасына байланыстырып 
* “Қамарлы заман”
* “Албан Жұпар ханым” (1939 — 1940)
өткен кезеңдердегі тарихи оқиғалар сюжетіне 
* “Есім сері” (1929)
* “Қарға” (1938) дастандарын жазды.
* “Күләндам” (1934) дастанында 1932 — 1933 жылдардағы қазақ, даласын жайлаған алапат аштық тұңғыш рет шынайы көрсетілді.
* Ақынның ұзақ жылдар талмай жырлаған сүйікті кейіпкері — Амангелді батыр бейнесі. “Үрпек соғысы” (1944) өлеңі кейін “Амангелді” дастанына ұласты. “Жасауыл қырғыны” дастаны оқырмандардың жоғары бағасына ие болып, Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығымен марапатталды (1951).

## Күйлері
* Ахметбековтың өзі шығарған “Күй басы”
* “Июнь толқыны”
* “Жеңіс” сынды күйлері де бар. 

* Қостанай облысы Торғай аудандық мәдениет үйіне, орта мектепке, көшеге Ахметбеков есімі берілген.

## Баспадан шыққан еңбектері
* Жасауыл қырғыны. Поэма. А., ҚМ КӨБ, 1951;
* Тосын толғау. Поэмалары., ҚМ КӨБ, 1958;
* Аманкелді. Поэма. А., ҚМ КӨБ, 1962.

## Дереккөздер


Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:16 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жангелді ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан халық ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Ахметжан Қасыми

**АХМЕТЖАН ҚАСЫМИ** (шамамен 1911 — 1914, қазіргі Алматы облысы Панфилов ауданы — 1949, Қытай) — Шыңжаңдағы (Қытай Халық Республикасы) Үш аймақ төңкерісі басшыларының бірі. Ұлты — ұйғыр. 1936 жылы Мәскеу Шығыс еңбекшілері ун-тіне оқуға түскен. 1942 жылы Қытайға барып, Шәуешек және Құлжа қаласында жасырын түрде үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. 1942 жылы желтоқсанда полиция Үрімжі түрмесіне қамады. 1944 жылы жазда түрмеден босап шығып, Құлжада Үш аймақ төңкерісіне қатысты. Үш аймақ (Шығыс Түркістан республикасы) Уақытша үкіметі құрамында әскери бөлімінің бастығы, үкімет мүшесі қызметтерін атқарды 1945 жылы қазанда Үш аймақ уақытша үкіметінің ресми өкілі ретінде Үрімжіге барып, Гоминдан үкіметімен бейбіт келіссөз жүргізді. Нәтижесінде он бір тармақты бейбіт бітімге қол қойылды. 1946 жылы Шыңжаң өлкелік бірлескен үкіметі төрағасының орынбасары болып тағайындалды. 1947 жылы Гоминданның бейбіт келісім жөніндегі шарттарды бұзғандығына наразылық ретінде үкімет құрамынан шығып, Құлжаға оралды. Шыңжаңда бейбітшілікті қорғау демократикалық одағын құрып, оның төрағасы болып сайланды. 1949 жылы 27 тамызда Бейжіңге бара жатқанда белгісіз жағдайда ұшақ апатынан қаза тапты.

## Дереккөздер


Санат:1914 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұйғырлар
Ахмет Жафероғлу

**АХМЕТ ЖАФЕРОҒЛУ** (1889, Әзірбайжан, Гянжә қаласының — 1975, Түркия) —түрік ғалымы. 1916 — 18 жылы Киев сауда институтынында, 1919 жылы Баку университетінде оқыған. Әзірбайжанда 1920 жылы кеңес өкіметінің орнауына байланысты Түркияға қоныс аударды. Стамбұл университетін бітірген (1924 жылы). Осы университетте доцент, профессор (1936), кафедра меңгерушісі (1946) болды. Бірнеше монографиялар жазған. Негізінен көне және орта ғасырлардағы түркі жазба ескерткіштерінің тілі, диалектология мәселелерін зерттеген.

## Шығармалары:
*Китаб әл-идрак ли-лисан әл-атрак (Абу Хаян) — 1931; 
*Алғашқы түркі тіл білімпазы Махмуд Қашқари, 1938; 
*Анадолы диалектологиясы бойынша материалдар, І т., 1940, ІІ т., 1941; 
*Түрік тілінің тарихы, І т., 1958, ІІ т., 1964.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркітанушылар
Санат:Түркия тұлғалары
Ахмет Иасауи университетінің хабаршысы

**Ахмет Иасауи университетінің хабаршысы** — Халықаралық қазақ-түрік университетінің ғылыми журналы.

1996 жылдың қараша айынан бастап, екі айда 1 рет Түркістан қаласында шығады. Көлемі — 10 б.т., таралымы — 500 дана, мұқабасы түрлі түсті фотосуреттермен безендіріледі. Гуманитарлық және жаратылыстану ғылымдары сериялары кезектесіп шығатын бұл басылымда мақалалар төрт тілде — қазақша, түрікше, орысша және ағылшынша жарияланады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Ахмет ибн Хызыр

**Ахмет ибн Хызыр** (туған жылы белгісіз — 1095) — Батыс Қарахан қағандығының үшінші билеушісі (1081 — 1095). ‘’Сатұқ Боғра ханның’’ 7-ұрпағы (Сатұқ Боғра хан — Мұса — Әли — Насыр Елік хан — Бөрі тегін — Ибрагим — Хызыр хан — Ахмет). Ахмет жөнінде ибн әл-Асир “… мінезі нашар жас билеуші болды, қол астындағылардан үнемі әр нәрсені тартып алып отырды, бағыныштылары одан қашып, сұлтанға (Мәлік шаһқа) құпия түрде хат жазды. Онда олар шаһтан көмек сұрап, елді жаулап алуын сұрады” деп жазды. Сонымен бірг Ахмет Мауераннахрдағы дін басыларының рөлін төмендету үшін оларға қысым жасады. Әкесі Ибрагимнің кезінде бас қази болған Әбу Насыр ибн Сүлеймен әл-Хасанды өлтірді. 1089 жылы Бұхара мен Самарқандты басып алған Салжұқ билеушісі Мәлік шаһ. Ахмет ханды қолға түсіріп, Исфаханға жіберді. Не себепті екені белгісіз, көп ұзамай Мәлік шаһ Ахметке билікті қайтарып берді. Дін басылары бүлік шығарып Ахметті тұтқынға алды да, садақтың кермесімен қылқындырып өлтірді. Бүлікшілер билікке Ахмет ханның немере туысы Масуд ибн Мұхаммедті отырғызды.  

## Дереккөздер


Санат:Қарахандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1095 жылы қайтыс болғандар
Ахмет ибн Әли

**Ахмет ибн Әли** (Құтып әд-Даул Әбу Насыр Ахмет бин Әли Тоған хан) (туған өлген жылы белгісіз) — Қарахан мемлекетінің 11 ғасырдың басындағы билеушісі (998 — 1017/18).
Сатұқ Боғра ханның шөбересі. Сатұқ Боғра хан — Мұса — Әли — *Ахмет* ханның тұсында інісі Насыр Елік (Элик) ибн Әли Мауераннахрды жаулап алды. Бірақ *Ахмет* інісінің Махмұд Ғазнауиге (Хорасан билеушісі) қарсы жорықтарына жәрдем беруден бас тартты. Содан келіп Қарахан әулеті ішінде саяси күрес басталды. Насыр Елік хан өлгеннен кейін (1012/13) Мауераннахрдың билігі толығымен Ахметке көшті. 1012/13 жылға дейін Ахметтің есімі Ташкент, Исфиджаб (Сайрам) және Солтүстік аймақтардағы қалалардан табылған теңгелерде кездессе, бұдан кейін *Мауераннахр* мен *[[Ферғана]]* аймағында соғылған теңгелерде көп ұшырасады. Ахмет хан Шу бойындағы Баласағұнды астана етті. Ол қайтыс болған соң (1017/18), таққа Мұхаммед Арыслан хан деген атпен белгілі кіші інісі Мансұр ибн Әли отырды.

## Дереккөздер


Санат:Қарахандар
Ахмет ишан Оразайұлы

**Ахмет Ишан Оразайұлы**  (1861,Сырдария  ауданы «Зіңкетер» елді мекені – 1926, Сіңіртек, Сарысу өзенінің бойы) – ағартушы, ишан, тәуіп.

Шыққан тегі Орта жүз - Найман - Ақтас - Тіней.

Әкесі Оразай ишаннан (1807 – 98) сауатын ашып, кейін Бұхарадағы діни медреседе оқыған. Сарысу, Телікөл бойын жайлаған Бағаналы елінде мешіт пен мектеп ұстады. 1881 – 83  жылы  екі рет Меккеге қажылық сапармен барып келді. Білімдарлығы мен ақыл-парасаты, әділдігімен Ақмола, Торғай, Жезқазған дуандарына аты мәлім болды.

Ахмет Ишан ескіше оқудың кемшіліктерін ескере отырып, өз үйінің жанынан пәндік білім беретін мектеп ашып, оған жаңаша оқыған И. Сайфуддиновты мұғалім еткен Ахмет Байтұрсынұлы, М. Дулатовпен хабарласып, «Қазақ» газетін шығаруға қаражат жағынан қолдау көрсеткен. Газет бетінде қазақ балаларының оқулығына бәйге жариялап, отырықшы өмірдің артықшылығы туралы мақалалар жазған («Қазақ» 6, 1913). Саяси-қоғамдық, әлеуметтік істерге де белсене араласты. 1916 жылы патша өкіметінің 25 маусым жарлығына қарсы Бағаналы елі көтерілгенде, сол көтеріліс басшыларының біріне айналып, төбе би болып сайланды. Тоғыз болыс Бағаналы елінің отырықшылыққа көшуіне бас болып, Сарысу өзенінен бес-алты шақырым жерден Сіңіртек бойына канал қаздырып («Ишан арығы»), егін салдырды. Ахмет институтының тәуіп ретінде де аты шыққан. Сыр елінде шешек ауруына қарсы алғаш рет егу жұмысын жолға қойып, балалар өліміне ара тұрды. 1922 – 23 жылы Телікөл, Сарысу бойын жайлаған тырысқақ (оба) ауруына қарсы күресте қызы Бибісара екеуі мыңдаған кісінің өмірін сақтап қалды.

## Дереккөздер


Санат:1861 жылы туғандар
Санат:1926 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақстан ишандары
Ахмет Ишан кесенесі

**Ахмет Ишан кесенесі** — 20 ғасырда салынған сәулет өнері ескерткіші. Сарысу өзенінің төменгі жағында Сіңіртек деген жерде 1926 жылы Жақсыбердіұлы Ақберген шебер Ахмет Ишан бейітінің басына тұрғызған.

Кесене күйдірілген кірпіштен көлемі әртүрлі екі үлкен бөлме түрінде салынған. Үлкен бөлмесінде зират бар, кішісін кіреберіс дәліз және зиаратхана ретінде салған. Осы кіші бөліктің үстіне екінші қабат салынған. Кесененің үлкен бөлігі (7,0 х 7,0) күмбезбен жабылған. Ішінен еденнен көтерілген сегіз арқа күмбез астымен бірігіп кеткен. Бөлмеге кіретін шағын ойық П сияқты маңдайшамен өрнектелген. Бір ғажабы бөлмеге кіретін есік бұл емес, Оңтүстік бүйіріндегі қас бетінде, ал мына жалған есік қазақтың дәстүрлі кесенелеріне ортақ ерекшелік болып табылады. Кіші бөлмедегі екі баспалдықтың біреуі кесененің төбесіне шығады, екіншісі шағын күмбезді зиаратханаға көтеріледі. Қабырғаның кертпеш ернеуі мен үлкен күмбездің әр жеріне таспен бірге қалап жіберген қысқа таяқтарды есептемегенде кесенеде ешқандай әшекей жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сәулеті
Санат:Қарағанды облысы
Санат:Қазақстан кесенелері
Әбдікәрім Ахметов

**Әбдікәрім Ахметов** (15.6.1924 жыл, Қызылорда облысы Қармақшы кенті — 14.12.1982 жыл, Алматы) — ақын. 

## Өмірбаяны
* Мәскеудегі Әдебиет институтынында оқыған (1951). 
* Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік  комитетте (1971 — 1982 жылы)
* “Жазушы” баспасында аға редактор болды. 

## Шығармалары
* Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1953
* Халықбек. Ертегі. А., ҚМ КӨБ, 1953
* Екінші дәптер. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1955
* Нан туралы сөз. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1957
* Өшпеген жалын. Өлеңдер мен поэмалар. А., ҚМКӘБ, 1959
* Телефон. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1961
* Толқындағы өмір. Өлеңдер мен поэмалар. А., ҚМ КӨБ, 1962
* Салқын самал. Өлеңдер А., «Жазушы», 1966
* Көктөбе. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1969
* Ашық аспан. Өлеңдер, ертегілер және поэмалар. А., «Жазушы», 1971
* Жерұйық. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973
* Тырау-тырау тырналар. Өлеңдер, ертегі-аңыздар және поэма. А., «Жазушы», 1974
* Маржандария. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1976
* Жапырақ жарған шақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1979
* Кеш жарық. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1981
* “Көзайым”. Таңдамалы. А., «Жазушы», 1982
* “Зейнет”. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1984.
т.б. өлеңдер мен поэмалар жинақтары басылды. Кейбір шығармалары орыс тілінде жеке кітап болып шықты.

## Аудармалары
* А.С.Пушкиннің, М.Ю.Лермонтовтың, А.Т.Твардовскийдің жекеленген өлеңдерін
* С.Я.Маршактың “Біздің герб” (1972)
* Э.Межелайтистің “Таңдамалы” (1971)
* “Дайнаның күнделігі” (1983)
* Ю.Тувимнің “Өлеңдер мен поэмалар” (1969)
* В.Федоровтың “Ақ қайың” (1983)
* Л.Украинканың “Таңдамалы” (1971)
* Бердақтың “Әмудария  әуендері” (1973, таңдамалы) жинақтарын, 
* поляк ақыны Т.Зелинскийдің “Қазақ” (1964)
* корей ақыны Те Га Геннің “Жер туралы жыр” (1958) поэмасын қазақ тіліне аударған. Қызылорда облысындағы Тасбөгет кентінің орталық көшелерінің біріне оның есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:15 маусымда туғандар
Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:14 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Ахметов Ержан

**Ахметов Ержан ** (1879, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Шілікті ауылы — 1967, сонда) — ақын, жыршы. Атақты ақын,  әнші Әсет Найманбайұлынан көп тәлім алып, өз жанынан өлең, ән шығарған, Айтыстарға қатысқан. 1920 — 1956 жылы Қытайдың Тарбағатай өңірінде болып, туған жеріне оралған соң жыршылық өнерін жалғастырып, ел аузындағы жыр, дастандар мен қиссаларды, аңыз, әңгімелерді жинаумен айналысты, Әсет, Жанұзақ ақындардың шығармаларын насихаттады. Өзінің тақпақ сөздері мен қысқа өлең-жырларына қоса “Мырзаш батыр” атты елінің бостандығы үшін күрескен қаһарман туралы көлемді дастан жазды. Бұл дастан Шығыс Қазақстан өңіріне кеңінен тараған. 
 Ақын Әзмұхамбет Терлікбаевпен Айтысы “Айтыс” жинағының 3-томында (1966) жарияланған. А. батырлар жыры мен ақындар Айтысын жинап қазіргі ұрпаққа жеткізуде көп еңбек сіңірді. Ол жырлаған “Арқалық батыр”, “Бердіқожа батыр”, “Қабанбай батыр”, “Бозжігіт”, “Бақтияр” және т.б. көптеген көлемді жырлар мен дастандар, Әсет пен Ырысжанның Айтысы көптеген жинақтарға еніп, ғылым зерттеулерде пайдаланылды. “Арқалық батыр” жырының нұсқасын 1958 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының Тіл және әдебиет институтынының экспедициясы Ахметов Ержан жазып алып, жырдың неғұрлым көркем де толық нұсқасы ретінде “Батырлар жырының” 2-томында (1961) және “Ақсауыт” кітабының 2-томында (1977) жарияланды. Ахметов Ержан тапсырған ауыз әдебиетінің үлгілері Қазақстан Ғылым министірлігі —Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтынының қолжазба және текстология орталығында сақтаулы. .
## Дереккөздер


Санат:1879 жылы туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Темірбек Ахметов

**Темірбек Ахметов** (1919 жылы туған. Алматы облысы Бақанас ауданы Маралды ауылы — 1952 жылы, Алматы) —  домбырашы , күйші. Ахметов жасынан домбыраға құмар болып, Хатшыбай деген  домбырашы  нағашысынан күй үйренген. Келе-келе халық күйлерін және халық композиторларының күйлерін шебер орындаушы дәрежесіне көтеріледі. Орындаушылықты әбден меңгердім деген кезде ол өз жанынан күй шығаруға талап қылады. Оның халық арасына көп тараған күйі — “Жетім бала”. Бұл күй қазірге дейін Ахметовтің күйшілік қарымын танытатын бірден-бір шығарма болып отыр. Ахметов күйлерінің
ерекшелігі - көбінесе квинта бұрауында (теріс бұрау) келеді.
Темірбек Ахметов 1937 жылдан Құрманғазы атындағы оркестрде еңбек еткен. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Ілияс Ахметов

**Ілияс Ахметов** (1897 жыл Қарағанды облысы, Шет ауданы, 4-ауыл - 1938 жыл) - журналист, зерттеуші. Арғын тайпасы Қаракесек руының Кәрсөн бұтағынан шыққан.

* 1919 жылы Семей педагогикалық курсын бітірген. 
* Еңбек жолын бастауыш қазақ мектебінде мұғалім болып бастаған. 
* Мәскеудегі Н.Нариманов атындағы Шығыстану институтының жапон бөлімшесін бітірген. 
* Осында оқып жүріп «Еңбекші қазақ» газетінің Мәскеу мен Орынбордағы тілшісі қызметін атқарды. 
* Ахметов 1926-1928 жылдары «Еңбекші қазақтың» тілшісі, бөлім меңгерушісі. 
* 1928-1931 жылдары аймақтық курстың оқытушысы, меңгерушісі (Қызылорда), Қазақ мемлекеттік университеті жанындағы жұмысшы факультетінде ұстаз әрі Республикалық кітап палатасының қызметкері болды. 
* 1931-1933 жылдары Казпедтехникумда (Ташкент)
* 1934- 1936 жылдары Мемлекеттік орталық кітапханада (Алматы) қызмет атқарды. 
* Ахметов ұстаздықпен қатар, зерттеу жұмыстарымен айналысты, оқулықтар жазды. 1934 жылы «Қазақ» сөзінің шығу тегі туралы» зерттеу жазды. Жарық көрмеген бұл еңбектің (6,5 баспа табак) қолжазбасы сақтаулы. 
* Ахметов 1936 жылдан бастап саяси қуғынға ұшырап, тұрақ-мекенін, жұмысын жиі ауыстырып отырды. Ақыры 1938 жылдың наурызында тұтқындалып, «Алашорда партиясының құрамында болып, кеңес үкіметін құлатуға бағытталған белсенді жұмыс жүргізді» деген жазамен атылды.

## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Алма Ахметова

**Алма Ахметова** (20.12.1920 жылы туған, Қостанай облысы Жангелді ауданы 2-ауылы) — актриса, Қазақстанның халық артисі (1975).

Алматы театр училищесін бітірген (1939). Училище бітірердегі дипломдық спектакльде Шиллердің “Зұлымдық пен махаббатындғыа” Луизаның рөлін ойнады. Атырау облысы драма театрындағы тұңғыш рөлі — М.Әуезовтің “Айман — Шолпанындағы” Шолпан. Ол бұдан кейін осы театр сахнасында Ұлжан, Маржан, Көклан (М.Әуезовтің “Абай”, “Қарагөз”, “Қарақыпшақ Қобыландысында”), Любовь Яровая (К.Треневтің осы атты спектаклінде), Таңқабике (М.Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Толғанай (Ш.Айтматовтың “Ана — Жер Анасында”), Лээна Туйск (Э.Раннеттің “Адасқан ұлында”) сияқты рөлдерді сомдады. Сондай-ақ, Мақпал (Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш — Баян сұлуында”), Лабрина (А.Парнистің “Афродита аралында”), Ана (А.Жағанованың “Жаналқымында”), Ана (Б.Қорқытовтың “Боздағын күткен бейбақтарында”), Әңке (З.Ақышевтің “Жаяу Мұсасында”) т.б. рөлдерде А. өзінің хас шебер актриса екенін көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Бэла Ғабдұлғалиқызы Ахметова

**БЭЛА ҒАБДҰЛҒАЛИҚЫЗЫ АХМЕТОВА** (12.11.1938 жылы туған, Алматы) — ғалым, профессор (1995). Қазақстан Мемлекеттік Университетінді бітірген (1961). 1967 жылдан осы жоғары оқу орнында оқытушы. Алғашқы ғылым жұмысын протонографияның кейбір мәселелерін зерттеуден бастады. Ахметованың тікелей қатысуымен зарядталған бөлшектердің (протондардың, альфа-бөлшектердің) кристалдармен әсерлесуі, энергиясы 100 кэВ-ке дейін жететін протондардың әр түрлі дозасымен сәулелендіру кезінде металдар мен қорытпаларда блистерлердің пайда болуы зерттелді. Бұл зерттеудің термоядр. реактордың 1-қабырғасының материалын таңдау үшін маңызы зор болды. КСРО мемлекеттік  сыйлығының лауреаты (1972). 50-ден астам ғылым еңбектің авторы.
## Шығармалыры:
Эффект теней и протонография, А., 1995. . 
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Ахметолла Қалиұлы

right|thumb|200px|Ахметолла Қалиұлы

**Ахметолла Қалиұлы** - 1940 жылы 15 қазанда Қытай Халық Республикасының Шыңжаң өлкесі, Толы ауданына қарасты Жайыр тауының Қарабауыр бөктеріндегі Құрымтыққан деген күзеулікте туған. Сауатын молдадан ашқан. 1954 — 1958 жылдары Іле педагогикалық университетінде оқыған. 1958 жылдың 7 айынан бастап «Үш қазақтың түтінін қосуды» бағдарлама еткен ұлтшыл, «Үміт» ұйымының саяси комиссары» деген жаламен екі жыл қуғында, бақылауға болып, Құлжа қаласы маңындағы Аәнтәйзі көмір шахтасында көмір қазған. 1959 жылдың аяғында Алтай аймағы, Жеменей аудандық N91 орта мектепте әдебиет пәнінің мұғалімі болды. 1960— 1970 жылдары N«2 орта мектепте ғылыми мүдір қызметін атқарды. 1962 жылдан бастап тағы да жоғарыдағы жалаға «түзетімпаз» деген атақ қосылып, қуғында жүрген. 1966 жылы «Мәдениет төңкерісі» басталғанда, «буржуазия зиялысы», «ұлттық бөлшектеуші» деген айдар қосылып, қуғын-сүргінде болды. 1980—1995 Үрімші қаласында ұлттық «Шыңжаң халық баспасында» аға редактор атағымен қазақ бөлімі бастығының орынбасары міндетін атқарды.1996 жылдан бастап Түркістан қаласындағы Қ.А.Йасауи атындағы халықаралық қазақ-түрік университетінде ғылыми қызметкер болып жұмыс жасайды.

## Шығармалары
*Сын мақалалар. Жинақ. «Іле халық баспасы», 1983; 
*Жапырақ. Өлеңдер жинағы, «іле халық баспасы», 1983; 
*Қай дар. Повесть. «Халық баспасы», 1984; 
*Арда Алтай. Роман. «Халық баспасы», 1987; 
*Арыс. Повесть. 1987; 
*Атаман қызы. Әңгімелер, повестер. «Ұлттар баспасы». 1991; 
*Қазақтың түрмыс-салт жырлары. (Қүрастырған) «Шыңжаң халық баспасы», 1995.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы
Ақуал

‎** Ақуал** () — өзара таныстық, әнгімелесуді білдіретін психологиялық ұғым. Кәбінесе топтық психологияға байланысты айтылады. Сондықтан ол, көбінесе “әлеуметтік-психологиялық ақуал” немесе “психологиялық атмосфера” түрінде түсіндіріледі. Бұған қоғам мен ұжымдағы адамдардың өзара қарым-қатынасы, көңіл-күйі мен ынтымағы, бірін-бірі түсінуі, тәртіп пен жауапкершілік, ортақ борыш пен намыс, үйреншікті еңбек стилі, ортақ пікір, өзара сын т.б. кіреді. Оң (жақсы) Ақуалға бір қоғамдағы не ұжымдағы адамдардың ынтымағын, бір-біріне деген шексіз сенімін, шынайылық пен сыйластықты жатқызуға болады. Қоғамның орнықты дамуы немесе белгілі бір ұжымдағы еңбек өнімділігінің нәтижесі ұжымдағылардың кәсіби шеберлігі мен дағдысына, білімі мен икемділіктеріне ғана тәуелді емес, көпшіліктің мұнда қалыптасқан тұрақты көңіл-күйіне де байланысты. Сары-уайым, жабырқау, теңілу, жалғызсырау, ұрыс-керіс қоғамда да, ұжымда да қолайсыз ақуал туғызып, ортақ мүддеге кесірін тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Мирза Фатали Ахундов

‎
**Мирза Фатали Ахундов** (, толық есімі *Мирза Фет Али-бек Гаджи Алескер оглы Ахундов*; 30 маусым 1812, Шеки — 10 наурыз 1878, Тбилиси) —   әзірбайжан жазушысы, қоғам қайраткері, философ. Нуха қаласында орыс-әзірбайжан училищесін тамамдаған. Парсы, араб, орыс тілдерін жетік меңгерген. «Пушкиннің өліміне» деген алғашқы поэмасы 1837 ж. орыс тілінде жарияланды.

«Алданған жұлдыздар» повесі (1857) әзірбайжан әдебиетін жаңа деңгейге көтерді. Ахундов латын және орыс әліппесінің негізінде әзірбайжан тілінің жаңа алфавитін жасады. «Үнді шахзадасы Кемал-уд-Доуланың парсы принці Жалалуд – Доулаға үш хаты және оның жауабы» дейтін философиялық трактатында ислам дінімен ғылымның қоғамдағы орны, табиғат құбылыстарын зерттеу керектігі, философияның негізгі мәселесі — ойлардың болмысқа қатысы туралы өз пікірлерін баяндайды. Ахундовтың бұдан басқа «Философ Юмға жауал», «Джон Стюарт Милль бостандықты» т.б. саяси-философиялық, әдеби-сын еңбектері бар. Ахундовтың шығармалары Таяу Шығыс пен Орта Азия халықтары демократиялық жаңа әдебиетінің, реалистік прозаның қалыптасуына зор ықпал етті. Көркем творсчество арқылы патша өкіметінің отаршылдық саясатын әшкереледі. «Мемлекеттің игі жақсы қоры»  және «Ерші Жүсіп туралы хикаясы» қазақ тілінде жарық көрді (1989).

## Дереккөздер


Санат:1812 жылы туғандар
Санат:1878 жылы қайтыс болғандар
Санат:Әзербайжан жазушылары
Санат:Әзербайжан қоғам қайраткерлері
Санат:Әзербайжан философтары
Санат:Әзербайжанда туғандар
Ахун Құсайынов елшілігі

**Ахун Құсайынов елшілігі **  — Сырым Датұлы бастаған көтеріліс (1783 — 1797) кезінде Ресей үкіметі атынан қазақ даласына келген  (1785, 1790) мәмілегерлік топ. Екеуін де Орынбордың Шекаралық экспедициясы жанындағы қазақ ахуны (кейін мүфти) М. Құсайынов басқарған. Уфа және Сібір әкімш. аймағының мирасқоры барон О. Игельстромның өкімімен 1785 жылы Жіберілген. Елшіліктің міндеті — халыққа арналған “Ашық хатты” тарату, елді тыныштыққа шақыру, көтерілісті тоқтатқандарға кешірім жасалып, жеңілдіктер берілетінін түсіндіру, сондай-ақ зәбір-жапа шеккендердің өтініш-талаптарын тексеріп, істің ақ-қарасын айыру үшін Орынборда Шекаралық сот және Расправа мекемелерін құруға қазақ елағаларын үгіттеу болды. 1790 жылы Игельстром қызметпен кетіп, оның орнына А. Пеутлингтің тағайындалуына байланысты саясат шұғыл өзгерген кезде Сырымның талап етуі бойынша А.К.Е. қайта келген. Сырым патша әкімш-мен келіссөз жүргізу арқылы Орал әскерлерінің шапқыншылығын тоқтатуды, жазықсыз тұтқындалғандарды босаттыруды, шептің екі бетіндегі бос жатқан жерлерді пайдалануға қол жеткізуді, сондай-ақ Нұралы ханның жасақтарымен ішкі саяси күресте өзіне қолдау табуды көздесе, отарлау саясатының әдісін ғана өзгертпек болған патша үкіметі бұл елшілікке: Кіші жүзде хандық өкіметті қайта нығайтуға бағыт ұстауды, қазақтардың орыс бекіністеріне шабуылдарын, сауда керуендерін тонауды тоқтатуды, Бұхараның діни ықпалындағы адамдардың орысқа қарсы үгітіне тойтарыс беруді міндеттеді. Алайда, ең басты мәселе жөнінде: “Мен сендердің Орал әскерлерімен араларыңдағы дау-жанжалды тексеруге келгем жоқ... тек мұң-мұқтаждарың мен қандай өтініш-тілектерің бар екенін білу үшін келдім” деген мүфти сөзіне елдің көңілі көкшімеді. Елшілік нәтижесіз аяқталды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Ахмет Тиекбайұлы

**Ахмет Тиекбайұлы ** (1895, Қытай, Алтай аймағы, Жеменейауд. — 1953 сонда) — Қытай қазақтары ұлт-азаттық қозғалысының қаһарманы. Руы — Керей. Әкесі ауқатты адам болған. 1940 жылдары Өр Алтай елін (Бурылтоғай ауд.) Гоминдан әкімшілігінің әсіре отаршыл езгісіне қарсы көтеруге белсене қатысты, партизан жасағын жасақтады. 1944 ж. Оспан батыр бастаған Алтай халқының ұлт-азаттық қозғалысы күшейген кезде А.Т-ның жасағы Шэн Шисай әскеріне Манас, Сауан-Қобық арқылы өтетін тас жол бойында үлкен тосқауыл ұйымдастырды. 1945 ж. Жеменей ауданының гоминданшылардан азат ету соғыстарында айрықша ерлік көрсетті. Ол ел азаттығы жолындағы жанкешті күресін 1949 жылға дейін жүргізіп келді. Өмірінің соңғы жылдары аудан әкімшілігінде басшы қызмет атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Қытай қазақтары
Санат:1895 жылы туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Ахмет Хамди Танпынар

**Ахмет Хамди Танпынар** ( 23 маусым 1901, Ыстамбұл — 24 қаңтар 1962, Ыстамбұл) — түрік жазушысы, ақын, әдебиет зерттеуші. Анадолыдағы Сұлтани лицейін (1918), Стамбұл университетін бітірген (1923). Алғашында әртүрлі лицейлерде, Анкара, Гази білім өнер академиясында әдебиет, өнер тарихы, эстетика және мифология пәндерінен сабақ берді. Ыстамбұл университеті профессоры (1939), Ұлттық білім министрлігінде инспектор қызметтерін атқарған (1946). 1942 жылы Түркияның Ұлттық мәжілісі депутаты болып сайланды. Ахмет Хамди Танпынар жаңа түрік әдебиетінің поэзия, проза, әдебиет тарихын зерттеу саласында көп еңбек етті. Ол әдебиеттің барлық жанрларында мол мұра қалдырды. Көркем шығармаларында бүкіл адамзат дүниесін жеке адамның қайғысы мен қуанышын сипаттау арқылы ашады. 

## Шығармашылығы
### Прозалары
* “Абдуллах әпендінің түстері” (1949)
* "Үй иесі" 
* “Жаз жаңбыры” (1955)
* "Аджибадем кварталындағы сарай"
* "Адам ата мен Хауа ана"

### Романдары
* “Құзыр” (1961)
* “Сахна сыртындағылар” (1973) 

### Әдебиет тарихы
* “XIX ғасырдағы Түрік әдебиеті тарихы” (1949)
* “Иахия Кемал” (1962)

Ахмет Хамди Танпынар — жаңа түрік әдебиетінің дамуына, оның зерттелуіне зор ықпал тигізген.

## Дереккөздер

Санат:Түркия жазушылары
Аһл ас-суффа

**Аһл ас-суффа**  (  — “сыпа адамдары”, “бастырма астындағы адамдар”) — Мұхаммед пайғамбардың серіктері. Олар Мединада баспаналары болмай, Мұхаммедтің үйі жанындағы мешіт бастырмасының сыпасында (биік жатын орын) тұрған. Көбі Мұхаммедке қызмет еткен. Аһл ас-Суффаның жалпы саны 93 адам. Олардың бәрі  кейін сопылық ілім өкілдері тарапынан әулиеге айналдырылған. .
## Дереккөздер


Санат:Ислам
Ацидоз

**Ацидоз** (латынша acіdus —қышқыл) – организмдегі қышқыл мен сілті арақатынасының бұзылып, қышқыл аниондарының артық түзілуі салдарынан пайда болатын ауру.

## Ацидоз ауруының белгілері
* бас ауруы
* ұйқышылдық
* ентігу
* жөтелу
* аритмия
* жүрек соғуының жиілеуі
* әлсіздік және құрысулар
* диарея
* жүрек айну және құсу
* қан айналымының нашарлауы
* бүйректің зәр түзуін тоқтатуы

## Себептері
Әдетте органикалық қышқылдардың тотығу өнімдері денеден тез шығарылады. Фебрильді аурулар, ішек аурулары, жүктіліктің асқынуы, ораза және т.б. олар денеде ұсталады, бұл жеңіл жағдайларда зәрде ацетоацет қышқылы мен ацетонның пайда болуымен көрінеді (ацетонурия деп аталады), ал ауыр жағдайларда (мысалы, қант диабеті кезінде) комаға әкелуі мүмкін. Ацидоз қарқынды спорт кезінде де пайда болады, бұл жағдайда бұлшықеттердегі АТФ гидролизі Н+көзі болып табылады. Спорттық ацидоз бұлшықеттерде жану сезімімен, ауыр тыныс алумен, бұлыңғыр санамен бірге жүруі мүмкін.

## Емделу жолдары
Ацидоздың себебін жою (мысалы, қант диабетінде инсулиннің болмауы).Қанға натрий гидрокарбонатын (NaHCO3) құяды.

## Дереккөздер

Санат:Қан
Санат:Гематология
Ачесон

**Ачесон** , Дин Гудерхэм (1893 — 1971) — АҚШ-тың мемлекеттік  қайраткері, 1949 — 1953 жылы мемлекеттік  хатшы. Джейл, Гарвард университеттерін бітірген. 1941 — 1945 жылы мемлекеттік  хатшының көмекшісі, 1945 — 1947 жылы орынбасары қызметін атқарды. Осы жылдардағы мемлекеттік  хатшы Дж. Маршалл мен Ачесон Кеңес Одағының Еуропадағы үстемдік ету ниетіне бөгет жасау үшін Еуропа елдеріне экономикалық көмек беру туралы ұсыныс жасады. Осылайша “Трумэн доктринасы” (1947) және “Маршалл жоспары” (1948) пайда болды. 1949 жылы президент Г. Трумэн әкімш-нің мемлекеттік  хатшысы қызметіне тағайындалға. Ачесон Солтүстік Атлантика ұйымын (НАТО) құру мәселесімен тікелей айналысып, 4 көкекте оның құрылғаны туралы құжатқа қол қойды. Ачесон сол кездегі АҚШ сыртқы саясатын мынадай түрде жобалады: Еуропада — Кеңес Одағының үстемдігіне жол бермеу, ол үшін НАТО-ны нығайту; Азияда — Қытайда болып жатқан оқиғаларға араласпау; Оңтүстік-шығыс Азиядағы Англия мен Франция мүдделерін қорғауға көмектесу; Жапония,ны, Филиппинді және Окинаваны қорғау. 
thumb|left|Дин Ачесон
1950 жылы Ачесонның мекемесі жасаған сыртқы саясат бағдарламасында “АҚШ қорғанысқа ұлттық табыстың 20%-ін жұмсауы, “біртұтас коммунистік әлем” құру идеясын жүзеге асыруға ұмтылған “қатал фанатиктерді” тоқтату үшін Еуропа елдерімен күш біріктіру қажет” деп көрсетілді. Бұл жоспарды президент мақұлдады. Бөлінген қаржы НАТО-ны нығайтуға жұмсалды. Осылайша Кеңес Одағының Еуропадағы ықпал аймағының кеңеюіне шек қойылды. А. 1953 жылы мемлекеттік  хатшы қызметінен кеткен соң әр түрлі мемлекеттік  мекемелерде жұмыс істей жүріп, президенттер Дж. Кеннеди мен Л.Джонсонның кеңесшісі болды. 1968 жылы Л.Джонсонға Вьетнам соғысынан шығу туралы кеңес берді, соның нәтижесінде АҚШ Солтүстік Вьетнамды бомбалауды тоқтатты. Ачесонның “Конгреске азаматтық көзқарас”, “Өкімет және дипломатия”, “Таң және бесін” т.б. еңбектері бар.

## Дереккөздер
Ашамайлы Керей

**Ашамайлы керей ** —Қазақ халқының құрамындағы тайпа. Шежіре бойынша, Орта жүздегі керей (керейт) тайпалары бірлестігінен таратылады. Ашамайлы этнонимі жөнінде жорамал көп. Керейдің төр шежіресінде келтірілетін нұсқалардың бірінде — Ақарыстың бір баласы Дана биден Қоянбай, одан Сарыкерей, одан Қараби туады. Ашамайлы Керей мен абақ керей осы Қарабиден тарайды дейді. Шежірелік осы жүйеге Ш. Құдайбердіұлы да, тарихшы-этнограф Н. Мыңжани да айрықша мән берген. Қараби жастай қайтыс]] болған соң жесірі Шымыр деген баласын алып, төркініне көшіп кеткен. Үйсін Сарымырза жиенін ашамайға мінгізіп жүреді екен де сұрағандарға “менің ашамайлы керейім” дейді екен. Содан Ашамайлы Керей атанып кетіпті. Ашамайлы Керей де, абақ керей де Кіші жүздегі керейт те Орта жүзге кіретін тайпалар мен рулар дейді. Ашамайлы, Абақ жеке адам аттары емес, қолданған таңбаларына қарай (Х — ашамай, У — абақ) аталған, туыстас тайпалар одағы дейтін нұсқалар да бар. Түркі тілдерінде “омак”, “обак”, моғол тіліндегі “обак”, “обух” сөздерінің туыстастар “одағы” деген мағына беретінін дәлел ете отырып, бұлардың тайпалар бірлестігі екенін белгілі этнограф М. Мұқанов та алға тартады.
## Тайпаның ыдырауы
Ежелгі керей ұлысының тағдыры, ыдырауы, қайта қалыптасуы жазба деректерде 13 ғасырдан белгілі. Оңхан (Тұғырыл) билеген керей хандығын  Шыңғыс хан 1202 жылы біржолата талқандаған. Шыңғысқа қарағысы келмеген елдің басым көпшілігі көршілес Найман хандығына ауысып, Ертіс алқабына, күнгей Алтайдан Есіл, Еділге дейін жеткен. Уақыт өте келе ежелгі ата мекеніне қоныс тепкен Керейдің бір бөлегі он екі ата абақ керей атанып, Қытайға қарайды да,  Қазақстанның    Солтүстік, Солтүстік-батыс өңіріне қоныстанған әулеттері он ата Ашамайлы Керей атанып, орысқа бодан болады. Олар: Сыбан, Балта, Көшебе, Ақсары, Құрсары, Семеналы, Нұралы, Нұрымбет, Ақымбет, Самай деген руларға, 60 бұтақты ұсақ аталарға жіктеледі. Негізінен Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарында, Шығыс Қазақстан облысының Шұбартау ауданында тұрады. Өзбек, қарақалпақ, түрікмен халықтарының құрамында да Ашамайлы Керей аталатын рулар бар.
Ұраны — Ошыбай, таңбасы — ашамай (х).

## Тұлғалары
* Қожаберген жырау көшебе

## Дереккөздер


Санат:Орта жүз
Санат:Қазақ рулары
Ашантилар

**Ашантилар ** (өз атауы — *асанте*, *асантефо*) — Акан тобының халқы, Гананың орталық аймақтарында (Ашанти және Бронг-Ахафо аймақтары) тұрады.
Саны – 2,8 млн адам. (2000, бағалау).

## Тілі
Чви (тви) тілінің бір диалектісінде сөйлейді, жазуы латын графикасына негізделген.

## Діні
Ашантилердің көпшілігі дәстүрлі нанымдарды сақтайды, сонымен қатар христиандар мен сүнниттік мұсылмандар мұсылмандары бар.

## Тарихы
Этникалық қалыптасуы 18 — 19 ғасырдың басындағы Ашанти конфедерациясын (1700 — 1896) құраған тайпалар одағынан басталады. Конфедерацияны жоғары көсем (асантекене), оның әйелі (асантекема) және ақсақалдар кеңесі (асафохене) басқарды. Мықты әскери ұйымға сүйене отырып, Ашантилар 19 ғасырдың басында бүкіл Ганадағы сауданы өз қолдарына алды. Ол кезде Ашантилар қоғамының  негізі алғашқы қауымнан (акура), үлкен жанұялардан (фиефо), әйелдер қауымынан (абусуа), әскери ұйымдардан (асафо) құралды. Ауқаттыларға, еркін қауым мүшелеріне және құлдарға бөлінді.

## Кәсібі
thumb|left|Ашантилер құмыралары
Негізгі дәстүрлі кәсіптер қолмен циклдік тыңайған егіншілік (ямс, маниок, таро, тәтті картоп, жержаңғақ, тары, жүгері, құмай, күріш, ананас, цитрустық жемістер, банандар, бұршақ дақылдары, қызанақ, көкөністер, май пальмасы мен кола ағашын өсіру) , мал шаруашылығы (ұсақ мал, шошқа, құс), алтын өндіру. Аңшылық, балық аулау және терушілік екінші кезектегі мәнге ие. Олар қалалардағы какао плантацияларында, ағаш кесу, тау-кен және өнеркәсіптік кәсіпорындарда жалдамалы жұмыс істейді. Қолөнерден ұсталық, алтын, күміс, қоланы көркем өңдеу, керамика, тоқымашылық, ағаш ою өнері дамыған.

## Өмір салты
Олар көп отбасылық қауымдастықтарда тұрады, неке қонысы билокалды. Әйелдерге өте үлкен өкілеттіктер берілген. Ежелден келе жатқан нанымда бала өз қанын анасынан, ал рухын әкесінен алады делінген. Қайтыс болғандарды жерлеу жергілікті тұрғындардың ең маңызды рәсімдерінің бірі болып табылады.
Бұл қаралы оқиғаға бүкіл ауыл жиналды. Дүниеден өткен адамның соңғы паналау орны ерекше түрде жасалады – табыт марқұмның кәсібін көрсететін зат түрінде жасалады.
Күйеуін алдаған әйелдер қатыгез жазаланады. Күйеуі опасыз әйелдің мұрнын тістеп алды, сатқын күйеуін таяқпен ұрып-соғады.

Дәстүрлі үйлері төртбұрышты, балшықпен жабылған ағаш сырықтардан жасалған, едені топырақ, шатыры пальма жапырақтарымен, шөптермен немесе темір және шифермен жабылған.

Дәстүрлі киімдері - кенте және адинкра (арнайы мөрлермен бедерленген ою-өрнектері бар мерекелік кенте). 

Азық-түлік негізінен көкөністер (әртүрлі жарма, бұқтырылған тағамдар, қайнатылған және пісірілген көкөністер мен ащы дәмдеуіштер, пальма майы қосылған тамыр көкөністері), сондай-ақ ет пен балық.

## Дереккөздер

 
Санат:Гана халықтары
Ашарит

**Ашарит** ,  ссайбелит — бораттар класының минералы. Химиялық формуласы: MgHBO3. Табылған жері — Ашерслебен қаласының(Германия) атауымен аталған. Ромбылық сингонияда кристалданады. Бор тәрізді борпылдақ немесе жіптей тарамдалған агрегаттар түзейді. Түсі — ақ. Қаттылығы 3 — 3,5; меншікті салмағы 2,65 г/см3. Борат кен дерінің үгілу қабаттарында жаралады. Ашарит — Атырау   облысындағы борат кен дерінің басты минералы.

Сингониясы ромбылық. Онын, топырақ түріндегісі көп кездеседі. Кейде талшықты формалары болады.
Оптикалық солақай, 2u кішкене. Ng =1,650, Nm = 1,646, Nр = 1,575.

*Жаратылысы. Ашарит — суы тартылған келдерден пайда болған борат кендерінің бетінде үгілуден (басқаша айтқанда суы кетіп өзгергенде —дегидратацияда) пайда болатын қайталама минерал. Ол тек кейбір сирек жағдайда ғана ізбестасты немесе доломитті контакт-метасоматикалық жағдайда пайда болады.

Ашарит қоры едәуір көп болса, басқа бораттармен қатар
бор қышқылын алуға, бордың езін және оның қажетті қосындыларын алуға қолданылады. Сондай қосындының бірі — бура (Na2B4О7 • 10Н2О ) , мысалы, оптикада, қағаз өндірісінде, эмаль жасауда, тағы басқа химиялық өндірістерде қолданылады.

Кендері. Ашарит Совет Одағында және шет елдерде кені
Ашерслебенде (Саксонияда), Рецбаньяда (Румыния), Невадада (АҚШ), Канадада (Британ Колумбиясы) кездеседі.

## Дереккөздер

 

Санат:Химия
Санат:Минералогия
Санат:Геология
Санат:Минералдар
Әһл әл-Китаб

**Аһл әл-китаб **  ( — қасиетті кітап иелері, діни кітапқа ие болғандар, қасиетті кітап түскен халықтар) — Аллаһдан келген төрт кітапқа (Таурат, Забур, Інжіл, Құран) ие болғандарға Құранда берілген атау. 

Бұл кітаптарға сенуші халықтар пұтқа табынушылар мен отқа табынушылардан ерекшеленеді. Алғашқы үш кітап (Тәурат, Забур, Інжіл) түскен халықтар  алғашында бір Құдайға сенушілер болатын, алайда уақыт өте Аллаһның түсірген кітаптарын бұзып, онда ақырғы пайғамбар Мұхаммед (Аллаһның Оған игілігі мен сәлемі болсын) екені айтылған жерлерін тастап кеткен деп есептелінеді. Мұсылмандық өркен жайған орта ғасырларда Аһл әл-Китаб өкілдеріне көп жағдайлар жасалды. Халифтық өкіметтің әкімшілігінде олар түрлі қызметтерге, көптеген жеңілдіктерге ие болды. Мұхаммедтің (Аллаһның Оған игілігі мен сәлемі болсын) өзі де, алғашқы халифтар да Аһл әл-Китабтарды, яғни кітап түскен халықтар өкілдерін қудаламауға, қайта оларға жағдай жасауға бұйрықтар берген. Орта ғасырлардағы Еуропада тұрған өзге діндегілер халіне қарағанда мұсылман елдеріндегі Аһл әл-Китаб өкілдері анағұрлым бейбіт өмір сүрді.

## Дереккөздер


Санат:Ислам терминдері
Санат:Исламдағы адамдар санаттары
Ацетаттар

thumb|Ацетат формуласы‎ **Ацетаттар ** (латынша аcetum — сірке суы) — сірке қышқылының күрделі эфирлері мен тұздары; эфирлері — гүлне жеміс иісті түссіз сұйықтық; тұздары — кристал зат. Ацетаттарды металл оксидін, гидроксидін, карбонатын сірке қышқылында еріту арқылы алады. Ацетаттардың эфирлері жұпар иісті зат ретінде және полимерлерді синтездеу (мыс., винилацетат), ал тұздары маталарды өңдеу т.б. үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Ашель мәдениеті

thumb|Ашель мәдениеті
**Ашель мәдениеті **— төменгі палеолит дәуірінен (біздің заманымыздан бұрын 400 — 100 мыңжылдықтан) сақталған ескерткіштердің ғылымдағы жиынтық атауы.Бастапқы палеолиттің шелль мәдениетінен кейінгі археологиялык мәдениеті, одан негізгі құрал — кескіштің дүрыс пішінділігімен ерекшеленеді. Шамамен осыдан 400-700 мың жылдарды қамтиды. Бұл мәдениетке сәйкес келетін ескерткіштер Қазақстанның көптеген жерлерінде кездеседі.

Франциядағы Сент-Ашель елді мекенінің атымен аталған. Бұл мәдениеттің жоғарғы сатысы — архантроптармен, төменгі сатысы— палеоантроптармен байланысты деген пікір кең тараған. Ашель дәуірінің басы еңбек құралдарының жаңа түрлері — қол шапқылар мен жарғыш құралдардың пайда болуымен сипатталады.

Африкалық кезеңдеуде қол шапқылардың барлық түрлері ашельдік деп саналады. Олардың неғұрлым ертеректегі түрлері Еуропадағы Аббевил дәуіріне сәйкес келеді. Ашель мәдениетінің шапқылары басы үшкір, екі жүзді, сыртқы пішіні сопақ немесе бадам сүйегі тәріздес. Кейде екінші жүзі қайралмағандары да кездеседі. Олар жер астынан әр түрлі өсімдіктердің тамырын қазып алуға, ұсақ аңдарды өлтіруге, олардың денесін бұзуға, ағаштар мен сүйектер жонуға пайдаланылған.

Ерте Ашель мәдениеті құралдарының ойықтары аз, қысқа және терең салынған, жүздері біртегіс емес. Ойықтар тас балғалармен шетінен ортасына қарай соғу арқылы салынған. Ашель мәдениетінің орта тұсында тас тоқпақтардың орнына едәуір жұмсақ заттар — сүйектер мен ағаштардан жасалған тоқпақтар пайдаланыла бастады. Бұл жаңалық еңбек құралдарының анағұрлым сапалы жасалуына септігін тигізді. Ашель мәдениеті құралдарының ішінде чопперлер, қырғыштар және шеттері тіс тәріздес етіп жасалған құралдар (Олдувей мәдениеті) да сақталған. Бұл кезеңде құралдардың қырғыш, кескіш, тескіш секілді түрлері көбейген.

Ашель дәуірінің соңына таман нуклеустерді өңделулері өте сапалы Левалуа әдісі (Тас құралдарын өңдеу әдісі) пайда болды. Ашель дәуірі адамдарының тұрақтары аңшылардың мекен жайлары болып есептеледі. Сол кездің өзінде шаруашылықтың түрлеріне қарай тұрақтардың қысқа мерзімге арналған аңшылық және кремний өндіретін шеберханалар сияқты түрлері пайда болды. Кремний өндірген шеберханалардың орны Қазақстанда Шақпақата, Бөріқазған, Тәңірқазған, Семізбұғы тұрақтарынан табылды.

Ашель мәдениетіне жататын тұрақтар Олдувей мәдениетінің тұрақтарына қарағанда анағұрлым кең таралған.

## Дереккөздер


Санат:Археологиялық мәдениеттер
Ашина буяжен

**Ашина  буяжен **(7 ғасыр) — Батыс Түрік қағандығының Таң патшалығына қарасты бөлігінің басқағы. 657 жылы қыркүйекте Таң (патшалығы) қосындары Іле өзенінің Оңтүстік жағында Ашина Хэлуды (Ышпара) жеңгеннен кейін Батыс түрік қағандығы негізінен жойылып, оның орнына Сұяб өзенінің батысында Миңши басқақтығын және Бесбалықта Куньлин басқақтығын құрды. Миңши басқақтығы негізінен бес мүшебилерді басқаратын болды. Таң билеушісі олардың арасынан Ашина Буяженді басқақ етіп тағайындап (657 жылы), оған ”оң қанат тай санғұн” деген лауазым берді. Кейін Таң билеушілері А. Б. мен Бесбалықтағы Куньлин басқағы Ашина Мижелінің арасындағы кикілжіңді пайдалануға күш салды. 664 жылы Ашина Буяжен Таң мәнсаптысы Сухайяжэнға бүлік тудырмақшы деген айып тағып, Миңшиді өлтіргізеді. Бұл оқиғадан үрейленген түрік жұрты тибеттіктермен бірлесіп, Таң патшалығы үстемдігіне қарсы көтерілді. Осы аралықта Ашина Буяжен қайтыс болды (666/67 ж.). Ол өлгеннен кейін орнына балалары Ашина Хусиньло, Ашина Хуайдао және Ашина Циндер отырды. Бірақ бұл кезде түрік жұрты әлсіреп, бірте-бірте түргештердің қол астына өтіп жатты.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ашина суйцзы

**Ашина суйцзы ** (7 ғасыр) — Батыс түрік қағандығының Таң патшалығына бағынған Куньлин басқақтығының ең соңғы басқағы (694 — 700). Ашина Мижелінің немересі. Оның әкесі Юань-Кин Таң патшалығы тәжінің қуғынға ұшыраған мұрагерімен байланысы бар деген айыппен өлтірілді (693 ж.). Ашина Суйцзы тибеттіктермен байланыс жасап, Таң билеушілеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырды (694 ж.). Бірақ онысы тез жанышталып тасталды. Түргештердің күшеюіне байланысты оның иелігіндегі жерлер Түргеш қағандығының қол астына қарады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Ашина хуайдао

**Ашина хуайдао ** — Батыс түрік қағандығының Таң патшалығына бағынған Он оқ тайпаларының қағаны (704 — 737). Ашина Буяженнің немересі. Оның дәуірінде ертеректе Он оқ тайпаларына бағынышты болып келген түргештер бірте-бірте күшейіп, олардың көсемі Өзәл Шор (Ужэли) Сұяб қаласын үлкен астана, Алмалық (Гүнюэ) қ-н кіші астана еткен. Қол астындағы түргештердің күшеюі салдарынан Ашина Хуайдао өзіне қарасты елге билік жүргізу мүмкіндігінен айрылды. Түргештердің арабтарды жеңуі және Таң патшалығымен байланысын үзуі қытай билеушілерінің наразылығын тудырды. Нәтижесінде Таң патшасы арабтар мен Ашина Хуайдаоның күшін пайдаланып, түргештерді әлсіретуге тырысты. А. Х. қайтыс болған соң (737 ж.), Таң патшасы оның ұлы Ашина Цинді Он оқтардың қағаны етіп тағайындады. 742 жылы Ашина Цин Суябтың батыс жағында түргештер қолынан қаза тапты. Бұдан соң Таң патшалығы түргештермен қарым-қатынас жасауға ойысты.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы