open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ишкент мешіті

**Ишкент мешіті** – 19 ғасырда салынған архитектуралық ескерткіш. Түркістан облысы, Кентау ауданындағы Ишкент қаласының аумағында орналасқан. Арқалықты аражабыны бар күйдірілген кірпіштен салынған. Батыс қасбетіндегі бір қатарлы айваны (шырақ бөлме) қираған. Шығыс қасбетіндегі тоғыз бағаналы айван периметрі шикі кірпіштен тұрғызылған. Ишкент мешіті төртбұрышты қысқы мешіт залынан тұрады. Оңтүстік-батыс қабырғасының ортасында михраб орны бар. Михрабтың айналасындағы қабырғалар беті тікбұрышты және төртбұрышты жиектермен өрнектелген, ішкі беті жазулармен көмкерілген. Қабырғаның төменгі жағы қырма техникасы бойынша жасалған ою-өрнекпен безендірілген. Едені төртбұрышты күйдірілген кірпіштен төселген.

## Дереккөздер

## Сілтеме
* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Түркістан облысы мешіттері
Дарбаза

**Дарбаза** бірнеше сөздерге мағына береді:

**Елді мекендер:**

* Дарбаза – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
* Дарбаза – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Дарбаза – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Дарбаза жолы
* Дарбаза (киіз үй)
* Дарбаза (қақпа)
* Дарбаза қонысы
* Дарбаза су құбыры
Иштуан қасиетті

**Иштуан қасиетті**, Қасиетті Стефан Қ (970 жылы ш. – 15 тамыз 1038) – Мажарстан корольдігінің тұңғыш королі (1000 жылдан). Арпадтар әулетінен шыққан. Елдегі тайпалық бірлестіктерді жойып, оның орнына мемлекетті аймақтық-әкімшілік округтарға – корольдік комитаттарға бөліп, оларды өзі тағайындаған ишпандарға басқартты. Мемлекетті ұстап тұру үшін христиан дінін күшпен енгізді және өз жақтастарына ірі жер иеліктерін берді. 1030 жылы неміс әскерлерінің Венгрияға шабуылын тойтарды.

## Дереккөздер

Санат:960 жж. туғандар
Санат:15 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1038 жылы қайтыс болғандар
Санат:Эстергомда тәж кигізілгендер
Санат:Секешфехерварда жерленгендер
Санат:X ғасырдағы еуропа билеушілері
Санат:XI ғасырдағы Еуропа билеушілері
Санат:Арпадтар
Санат:Мажарстан әулиелері
Санат:Католик әулиелері
Санат:Православ әулиелері
Санат:XI ғасырдағы христиан әулиелері
Санат:Каноникаландырылған монархтар
Санат:Өсиетшілер
Санат:Эстергом тұлғалары
Ишпақай мен Партатуаның Таяу Шығыс еодеріне жорықтары

**Ишпақай мен Партатуаның Таяу Шығыс еодеріне жорықтары** – Қап тауын (Кавказ) асып келген сақтардың мидиялық көтерілісшілермен бірге б.з.б. 647 жылы Ассирияның патшасы Асарходдонға қарсы азаттық соғысына қатысуынан басталған жорық. Бұл соғысқа Ишпақай елінің алдында келген кемерліктер де қатысады. Бұл тегеурінді соққы Асархаддонды әлсіретеді де, ол енді одақтастар арасына жік салуға тырысады. Соғыста қаза тапқан Ишпақайдың ұлы Партатуаны Ассирия патшасы өз қызын беріп, туыстық жолмен сенімді одақтасына айналдырады. Партатуа енді өз туыстары мидиялықтар мен кемерліктер көтерілісін басып тастайды және осы еңбегі үшін қайын атасының келісімімен Мидия мемлекетінің билігін өз қолына алады. Партатуаның ұлы Мәди де Ассирия патшасы, Ашурбанипал (б.з.б. 689 – 633) мүддесін қорғап, өз жасағымен көтерілісшіл кемерліктер мен мидиялықтарды тас-талқан етіп жеңеді. Мәди тек оларды ғана бағындырып қоймай, Жерорта теңізінің бойын жағалап, Мысырға дейін жорық жасайды. Ежелгі гректердің сақтарды көріп, оларды атымен бірге жаратылған адамдарға, яғни кентаврларға теңейтіні де осы кез. Ежелгі еврейлердің сақтар жорығынан зәрелері ұшып, олар туралы діни кітаптарында жазатыны да осы тұс. Мәди сарбаздары бұл жорықтан Ассирияның айбынын асырып, бүкіл Таяу Шығыс халықтарының үрейін ұшырып оралады. Ишпақайға еріп, Қап тауынан әрі асқан ишкуз сақтардың жағдайы Мәди өлген соң күрт нашарлайды. Ақыры олар ата жұртына қайта оралуға шешім қабылдайды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Тұлғалар
Мұсахан Әжіқабылов

**Мұсахан Әжіқабылов** (1923, Түркістан ауданы, Көктөбе ауылы — 1985, Балтакөл ауылы) — шопан, Социалистік Еңбек Ері (1973), ҚазКСР Жоғары Кеңесі депутаты (1976). Балтакөл ауылында аға шопан болып ұзақ жылдар еңбек етіп, сол уақыт көлемінде 12 мыңнан аса төл өсірген. Ленин орденімен марапатталған. Балтакөл ауылында Әжіқабылов атында көше бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қызылқұм суару жүйесі

**Қызылқұм суару жүйесі** — Шардара ауданы жерінде. Сырдария өзені мен Шардара даласының батысында, Қызылқұм шөлі аралығында орналасқан. 1967 жылы іске қосылған. Басын Шардара бөгенінен алып солтүстікке қарай Сүткент тұсында батысқа бұрылып Сырдарияға қосылады. Суы реттеуші жүйелер арқылы ағызылған. Қызылқұм суару жүйесі бас каналдан (ұзындығы 97,2 км), су реттеуші автоматтандырылған басқарудан тұрады. Жүйе алабында күріш, мақта өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Санат:Түркістан облысы
Шымкент халық циркі

**Шымкент халық циркі** – әуесқой цирк ұжымы. 1962 жылы Шымкент қаласындағы бұрынғы Металлургтер мәдениет сарайы жанынан “Достық” деген атпен құрылған. 

Ұйымдастырушысы әрі көркемдік жетекшісі – Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері А.В. Быков (1962 жылдан), режиссер – П.А. Филатов (1965 жылдан) болды. 1965 жылы ұжымға халық циркі атағы берілді. Шымкент халық циркінің ұжымы кезінде Мәскеу (1963), Алматы, Тараз және Астана қалаларында, сондай-ақ гастрольдік сапармен облыс аудандарын да аралап, өнер көрсеткен. Бүкілодақтық және Республикалық еңбекшілер көркемөнерпаздық шығармасының фестивалінің лауреаты (1977).

## Дереккөздер

Санат:Шымкент мекемелері
Санат:Оңтүстік Қазақстан облысы мәдени мекемелері
Санат:1962 жылы құрылған ұйымдар
Санат:Қазақстан циркі
Иірмекіл

**Иірмекіл** – асық ойынының бір түрі. Иірмекілді отырып та ойнайды. Оны сақа ойыны деп те атайды. Алдымен ойыншылар кезекпен сақасын иіріп тастайды. Кімнің сақасы алшы түссе, сол ойынды бастау кезегін алады. Кейде кішкентайларын сақасыз иірісіп те ойнайды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Салт-дәстүрлер
Жұртшылық

**Жұртшылық**– бір-бірімен өзара тікелей қарым-қатынас жасамаса да белгілі бір ортақ мүдде жолында біріккен, алайда ресми түрде ұйымдаспаған топ, көпшілік қауым.

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Иірілмелі тербеліс

**Иірілмелі тербеліс**, бұралмалы тербеліс – серпімді жүйедегі тербелістердің бір түрі. Иірілмелі тербеліс әсерінен серпімді жүйенің жекеленген элементтері бұралу деформациясына ұшырайды. Бір жақ ұшы басқа бір шомбал дискіге бекітілген серпімді өзек (стержень) түріндегі иірілмелі маятник тербелісі де иірілмелі тербеліске жатады. Иірілмелі маятник әр түрлі физикалық құралдарда қолданылады. Иірілмелі тербеліс машиналар мен механизмдер құралымдарында, әсіресе, іштен жану қозғалтқыштарының иінді білігінде, т.б. қажетсіз құбылыстарды (мысалы, резонанс салдарынан нәрсенің белгілі бір бөліктерінің қирауы) туғызады. Сондықтан күрделі жүйе (авиац. құралымдарда, т.б.) бөліктеріндегі меншікті тербеліс жиілігінің бұраушы моменттің негізгі жиіліктерінің бірімен сәйкес келмеуі алдын ала ескеріледі. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тербеліс
Заманхат

**Заманхат** - әдебиеттануға А.Байтұрсынов енгізген термин. “Заманхат” термині жеке адамның тарихи оқиғалар барысындағы қызметі сарапталынып, іс-тәжірибелері замандастары мен келер ұрпаққа аманатталынатын, негізінен, өмірбаяндық оқиғалар қамтылатын әдеби шығармалар жанрын білдіреді.

## Дереккөздер
Замандас

**Замандас** – жас мөлшері шамалас, заманы бір, таным-түсініктері жақын жандар дегенді білдіреді. 

## Атау мәні мен қарым-қатынас ерекшеліктері
Замандас атауы бір кезеңде қатар өмір сүрген адамдар деген ұғымды да қамтиды. Белгілі бір кезеңде, дәуірде өмір сүргендіктен жас шамасында азды-көпті алшақтыққа қарамастан бір-бірін жете танымаса да, туыстық жақындығы болмаса да, өзара бірін-бірі замандас деп жақын тартады. Бұрындары бөтен адамдардың жөн сұраса келе, өзара әзілдесуге көшуін, бір-бірінен сыр тартуы сияқты үрдісті қазақы ортадағы әлеуметтік қатынастың ерекшеліктерінің бірі деуге болады. Мұндай жайтты көшпелі қазақтар, «әзілің жарасса атаңмен ойна» дейтін принцип бойынша, замандастардың арасында болып тұратын және міндетті түрде болуы тиіс құбылыс ретінде түсіндірді. «Қатар-құрбы ішінде замандасқа не жетсін», «Замандасың болмаса тойға барма» деген сөз орамы халық тілінде замандастың әлеуметтік мәнділігінің жоғары екенін көрсетеді. 

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
# Словцов И.Я. Путевые заметки, введенные во время поездки в Кокчетавский уезд, Акмолинской области в 1878 году. ЗЗСО ИРГО. Кн.3. Омск, 1881; 
# Кенжеахметұлы С. Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алматы: Атамұра, 2010; 
# ҚР МОМ – материалдарынан; 
# ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Иші

**Иші** – тері илеу кәсібімен шұғылданатын адам. Ишінің қолынан шыққан терілер, әсіресе, ұсақ мал, аң терілері киім-кешек (тон, ішік, т.б.), тұрмыстық қажеті бар заттар үшін пайдаланылады. Қазақ ишілері тері илеу үшін идің малма, былжыр, кермек деген түрлерін қолданған. Ағаш ыдысқа айран, сарысу, іркіт құйып, оған ұн, кебек, сірке суын қосып, теріні тұтас батырып, мезгіл-мезгіл араластырып илеуді малма иімен илеу деп атаған. Мұндай әдіспен қой-ешкі терісі 6 – 9 күнде, ірі қара терісі 15 – 20 күнде иленеді. Айранға ұн, кебек, шамалы сірке суын қосып, қоймалжың қалыпқа келтірілген иді былжыр дейді. Былжырды терінің іш жағынан жағып, пұшпағына пұшпағын келтіре бүктеп, жылы жерге бірнеше тәулік қойып илейді. Кермек имен илеу әдісімен иленген теріден былғары, жарғақ, т.б. жасау үшін малмаға иленіп жұмсарған теріні пісіріп әрі бояу үшін қолданады. Томар бояу, рауғаштың тамыры, қына, емен сияқты ағаштардың қабығын жуып, кептіріп, ұнтақтап, оған ермен-жусанның бүрін, ашудас қосады. Қазір ишілікпен, негізінен, арнаулы өндіріс орындары шұғылданады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Мамандықтар
Иірім

**Иірім** – судың жоғары қабатының үйіріле ағуы. 

Өзенде ол екі ағыстың қосылуынан, өзен арнасының күрт кеңеюінен, т.б. себептерден болады; теңізде толысу мен қайту толқындарының қарсы ағыспен кездескен тұсында байқалады. Иірім кезінде су ағысының жылдамдығы өте жоғары болады. Ені ондаған см-ден бірнеше км-ге (мұхитта) жетеді. Иірімнің тұрақты, маусымдық және кездейсоқ түрлері бар.

Екінші анықтама: Құм бетінде, кейде сазды таужыныстардың беткі жазықтығында ұшырасатын, әр түрлі қозғалмалы орта (жел, ағыс және т.б.) әсерінен пайда болатын, күрделі түрде астаса тарамдалған толқындар іспетті шағын-шағын қатпарлар жүйесі. Б. сипатын кескіндейтін өлшемдер: толқын үзындығы (L) — көршілес иілімдер айдарының аралығындағы қашықтық; толқын биіктігі (һ) — айдар мен түрен аралығының тік бағыттағы қашықтығы.

## Иірім индексі
Иірім белгілері ұзындығының (көршілес иірімдер қырқаларының нормал бағыттағы арақашықтығы) биіктігіне қатынасы. Иірім индексінің мәні әдетте 10-нан аспайды, көбінесе 2—7 аралыгында болады.

## Дереккөздер


Санат:Гидрология
Шымқорған

**Шымқорған** – Қызылорда облысы жеріндегі Жаңадария өзені бойында орналасқан бекініс. Оны 1818 – 19 жылдар шамасында қоқандықтар салған. Дуалының биіктігі 8 м. болған бекіністің төрт бұрышында қарауыл мұнаралар орнатылып, айналасы екі қатар ормен және сумен қоршалған. Бекіністе оқ-дәрі, қару-жарақ сақтайтын арнайы орындар жасалынған. Қазір Шымқорғанның орны үйінді төбе болып жатыр. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы
Төле Ағабеков

**Төле Ағабеков** (1945 ж. Қазығұрт ауданы Тұрбат ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (1981), механизатор.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

1963 ж. кәсіптік-техникалық училищені бітірген. Әлішер Науаи ұжымшарында механизатор, 1965 ж. комбайн жүргізушісі болды. Бүкілодақтық кәсіподақтар ұйымының ХVІ съезіне, Бүкілодақтық ұжымшылар съезіне, Қазақстан компартиясының ХV, ХVІ съездеріне делегат болып қатысады. 1990 – 95 ж. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған. 1972 ж. Еңбек Қызыл Ту, 1976 ж. Ленин ордендерімен марапатталды. 1981 ж. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумы Социалистік Еңбек Ері атағын берді. Қазығұрт аудананың Құрметті азаматы.

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері

Санат:1945 жылы туғандар
Иіс

thumb|right|200px|
**Иіс,** иіс сезімі, иіс түйсігі – адамның және жануарлардың иіс органдары арқылы сезу процесі. 

Иіс сезіммен беріліп отырады. Заттың иісі мұрынға, танауға тартылған ауамен бірге, ал ауыздағы тағам иісі көмей алдындағы таңдай тесігінен өтіп, кеңсірік ішіндегі кілегей қабықтың таяқша тәрізді клеткаларындағы сезу рецепторларына әсер етеді. Әдетте, тыныс алу кезінде иіс аз сезіледі де, ауаны күштірек тартқанда (иіскегенде) көбірек білінеді. Адам әр түрлі иісті едәуір ажырата алады және бұл адамның тұрмыс-салтына, кәсібіне қарай ерекше дамиды. Адамның иіс сезу қабілетін жаттықтыруға, күшейтуге болады. Мысалы, тәтті тағам, шарап, темекі, парфюмерия өнеркәсіптеріндегі иіс талдаушы мамандар иісті жақсы ажыратады. Иіс сезімінің адамның сыртқы дүниені тануында, азық-түліктің, дәрі-дәрмектің сапасын анықтауда маңызы зор. Иіс адамның көңіл күйіне, жалпы мінез-құлқына жағымды (қолайлы), не жағымсыз (қолайсыз) әсер етеді. Мысалы, жұпар иісті заттар адамның көңілін сергітсе, шылым түтіні, газ иісі басты ауыртады, көңіл-күйді төмендетіп, адам селқостанады, жүрегі айниды. Иіс сезімі соқыр, мылқау, керең адамдарда ерекше жетілген. Иіс сезімі температура ауытқуына, ауа ылғалдылығына, орт. жүйке жүйесі жағдайына, түрлі ауруларға байланысты өзгереді. Сүтқоректілердің иіс сезімін үш түрге бөледі: макросоматикалылар – иісті күшті сезетіндер (сүтқоректілердің көпшілігі, әсіресе, жыртқыштар, тұяқтылар); микросоматикалылар – иісті нашар сезетіндер (мысалы, ескекаяқтылар, тіссіз киттер, приматтар) және аносоматикалылар – иіс сезбейтіндер (мысалы, тісті киттер, дельфиндер). Иіс сезімі, әсіресе, жәндіктерде жақсы дамыған, себебі, олар тозаңмен қоректенетіндіктен және кейбір гүлдер (мысалы, орхидея, т.б.) жәндіктер арқылы тозаңданатындықтан гүл иісін сезудің маңызы зор. Организмнің иіс газымен улануы – иіс тию деп аталады. Иіс газы өндіріс орындарында, үйде отынның толық жанбауынан, яғни оған (жану процесіне) ауа толық түспегендіктен пайда болады. Газ плитасын дұрыс пайдаланбаса, пештегі отын (көмір, тезек, ағаш, т.б.) әбден жанбай, мұржаны ерте жапса, үй ішінде улы газ жиналып, адамға иіс тиеді. Мұндай жағдай жеңіл автомобиль ішінде де, егер есік, терезе толығынан жабылып, кабина іші жасанды жылытқыштармен жылытылса да (мысалы, қозғалтқыш өшпей, оталып тұрса) байқалады. Бұл – адам өміріне өте қауіпті. Егер иіс тию жеңіл болса адамның басы ауырады, құлағы шыңылдайды, екі шекенің тамырлары қатты соғып, бас айналады. Сондай-ақ, көзі қарауытады, лоқсиды, құсады, ентігіп тыныс алуы нашарлайды. Егер иіс көбірек тисе, жоғарыда айтылған белгілерге қосымша адамның қол-аяғы құрысып, сіңірлері тартылып, есінен айырылады. Адам мас сияқты бейжай күйде жатқандай сезінеді. Бұл жағдайлар адам организмінің толық уланып, тыныс алуы қиындап, жүрек соғысының тоқталуына әкеледі. 

Емі: иіс тиген адамды дереу таза ауаға шығарып, салқын су бүркіп, мүсәтір спиртін иіскетеді. Егер адамның тыныс алуы нашарласа, тез арада сыртқы киімдерін шешіп, қолдан жедел дәрігерлік көмек көрсету керек. Оттекпен де тыныс алдыру пайдалы. Организмнен уды тез шығару үшін көп мөлшерде сұйық ішкізіп, жылы ұстап, терлеткен пайдалы.

## Дереккөздер


Санат:Иіс
Тұрмыс қажетін өтеу

**Тұрмыс қажетін өтеу** - халықтың тұрмыс қажетін өтеу, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету – ұйымдық-құ-қықтық нысандарына қарамастан заңды тұлғалардың, сондай-ақ Қазақстан аумағында тұрмыстық қызмет көрсетумен (жұмыстарды орындаумен) айналысатын кәсіпкер-азаматтардың ҚР Азаматтық кодексіне, “Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” ҚР заңына, Қазақстанда халықтың тұрмыстық қажетін өтеу ережелеріне сәйкес жүзеге асыратын қызметі. Бұл ережелер халық үшін жүк тасымалымен, техникалық қызмет көрсетумен, азаматтарға тиесілі көлік құралдарын жөндеумен айналысатын, сондай-ақ ломбардтар мен зат сақтау қоймаларының қызметін, сауда желілерінде сатып алынған бұйымдарды пайдаланудың кепілдікті мерзімінде олардағы ақауларды жою қызметін көрсететін заңды тұлғалар мен кәсіпкер азаматтарға қолданылмайды. Қызметтің бұл салалары арнаулы нормативтік актілермен реттеледі. Жұмыстарды орындаушылар мен қызмет көрсетушілер киім-кешек, бас киім, жиһаз, былғары, металл және басқа бұйымдармен қатар азаматтардың жеке тапсырыстары бойынша тұтынушылардың алдын ала тапсырысы болмай-ақ бұйымдарды жаппай немесе сериялық өндіріс тәртібімен дайындайтын және оларды кейіннен халыққа сататын болса, онда орындаушылардың халықпен қатынасы бұйымдардың сапасына қойылатын талаптар, кепілдіктер, жауапкершілік шаралары, т.б. “Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы” ҚР заңында белгіленген тәртіппен реттеледі. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
Гүлзат Бейсенқызы Дәуірбаева

**Гүлзат Бейсенқызы Дәуірбаева** (6.12.1967, Шымкент) – әнші (колоратуралық сопрано).

Шәмші Қалдаяқов атындағы халықаралық әншілер байқауының (1996 жылы), Бернд Вайкель атындағы халықаралық әншілер байқауының (2002 жылы) және Астана қаласында өткен Күләш Байсейітова атындағы әншілердің республикалық конкурсының (2002 жылы) лауреаты. 1985 жылы Алматыдағы Опера және балет театры жанындағы вокальдық хор студиясына оқуға түскен. 1985 – 1993 жылдары осы театрда хор артисі болды. 1993 – 2000 жылдары Құрманғазы атындағы консерваторияның ән факультетін бітірді. 2001 жылдан Алматыдағы Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының әншісі.

## Репертуары
Вердидің «Реквиемінен» сопрано партиясын, «Тоскасындағы» Тоска, «Богемада» Мими, Чайковскийдің «Евгений Онегин» операсында Татьяна, «Қарғаның мәткесінде» Лиза, «Иолантада» басты партия, Төлебаевтың «Біржан – Сарасында» Сара, Брусиловскийдің «Ер Тарғынында» Ақжүніс, Ғ.Жұбанованың «Құрманғазы» операсында Әуес, Б.Жұманиязовтың «Махамбетінде» Зылиха партияларын орындап жүр.
Гастрольдік сапармен Италия, Венгрия, Ресей қ-ларында өнер көрсетті. Мәскеудің Үлкен театрының шақыруымен «Евгений Онегин» операсындағы Татьяна партиясын орындады (2003 жылы).

## Дереккөздер


Санат:6 желтоқсанда туғандар
Санат:1967 жылы туғандар
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Шәмші Қалдаяқов атындағы халықаралық әншілер байқауының лауреаттары
Санат:Бернд Вайкель атындағы халықаралық әншілер байқауының лауреаттары
Санат:Алматы Опера және балет театры жанындағы вокальдық хор студиясы түлектері
Санат:Алматы Опера және балет театры әртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театры әншілері
Қызылтамыр (өсімдік)

**Қызылтамыр**, макротомия () – айлауыктар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Алтайдан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аймақта, Өгем және Қаратаудың баурайлары мен жартастарында, альпі және субальпі белдемдерінде өсетін бояу қызылтамыры () және өгем қызылтамыры () деп аталатын екі түрі бар. Биіктігі 10–40 см. Тамырының жуандығы 2 см-дей. Сабағы тік, жапырағы қандауыр пішінді ұзын (ұзындығы 10–15 см, ені 5–10 мм). Өсімдіктің сыртын түк жапқан. Гүлдері шоғырбас гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақшалары 5 бөлікке тең бөлінген. Күлтелері түтікше тәрізді, қызыл қошқыл түсті. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс салады. Жемісі жаңғақ. Қызылтамырдан бояу алынады.

## Дереккөздер

Санат:Айлауықтар
Иіс сезу мүшелері

**Иіс сезу мүшелері** – адамның және жануарлардың иіс қабылдайтын органы. Иіс сезу мүшелері иіс сезу шұңқыршасын жауып жатқан иіс сезу клеткаларынан тұрады. Омыртқасыз жануарларда иіс сезу мүшелері эктодермадан дамиды және олардың әр жерінде жеке не топтанған клетка түрінде болады. Кейбір буынаяқтыларда шоғырланған ұзын не қысқа талшықтары бар көп клеткалы өсінді түрінде болады. Мысалы, иіс сезімі жақсы дамыған бал арасының әрбір мұртша буынында 15 мыңдай сезім түйіні болса, иіс сезімінен гөрі көзі жақсы дамыған инелікте ол 10 – 12 ғана болады. Омыртқалы жануарлар мен адамдарда мұрын қуысының (иіс сезу шұңқыршасының) кеңейіп, тереңдеуіне байланысты Иіс сезу мүшелері одан әрі жетіле түседі. Бұлайша күрделену – иіс сезуі өте күшті дамыған жануарларда (макросоматиктерде) – жыртқыштарда, кемірушілерде, тұяқтыларда ең жоғары дәрежеге жетеді. Керісінше иіс сезуі нашар дамыған (микросоматик) жануарларда, мысалы, ескекаяқтылар, тіссіз киттер, т.б. иіс сезу мүшелері біршама жетілмеген (редукцияланған). Кейбір жануарлардың иіс сезу мүшелері болмайды (аносоматиктер). Оларға дельфиндер жатады. Адамдарда Иіс сезу мүшелері мұрын қуысының жоғарғы бөлімінде, яғни жоғарғы мұрын қалқаны мен мұрын қалқасының жоғасыр бөлігінде орналасқан. Заттардың иісі ауамен бірге мұрын қуысына еніп, иіс сезу мүшелерінің иіс сезетін, жүйке клеткаларынан түзілген рецепторларда қабылданады. Бұл клеткалардың орт. өсінділері бассүйектің тор сүйегі арқылы миға өтетін 15 – 20 иіс сезу жүйкелерін құрайды. Мидың ілгек деп аталатын бөлігінде иіс сезу мүшелерінің (анализаторының) орталығы орналасқан. Осы орталықта әр түрлі иістер саналы түрде қабылданады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Беология
Оразанбай Егеубай

**Оразанбай Егеубай** (13.12.1935 жылы ҚХР, Тарбағатай аймағы Шағантоғай ауданы Ойқұдық мекенінде дүниеге келген) – жазушы, әдебиет зерттеушісі. 

Үрімжідегі өлкелік кадрлар мектебін бітірген (1954). 1954 – 1958 жылдары Шыңжаң газетінде, “Іле газетінде” тілші, редактор болған. 1958 – 1980 жылдары  “ұлтшыл” деген айып тағылып, еңбекпен түзеу колониясында саяси құқығынан айырылды. 1980 – 1996 жылдары “Іле газетінде” редактор, Үрімжідегі *“Мұра”* журналының бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Таңжарық Жолдыұлының таңдамалы шығармалар жинағының 2, 3 томдықтарын бастырып шығарған (1985 – 2002). Оразанбайдың киносценарийі бойынша Бейжіңде 5 сериялы *“Таңжарық”* көркем фильмі түсірілді (1992). 1984–96 жылдар аралығында Қытайдағы қазақтар арасында тараған батырлық жырлар мен ғашықтық дастандарды, тарихи, діни қиссаларды жинап, құрастырды, оннан астам томын (кейбірінде телавтор) баспадан шығарды. Көптеген еңбектері қытай тіліне аударылған.

## Шығармашылығы
* «Көктем»; 
* «Естелік қалдыру» шығармаларымен әдебиет есігін (1954, «Шыңжаң» газеті) ашқан;
* «Өмір өткелдері» (әңгіме-повесть, 1982, Үрімші);
* «Адам, ат, ит» (повестер, 1991, Үрімші);
* «Тау ұлы» (кинороман, 1991, Іле);
* «Таңжарық» (бес сериялы көркем телефильм, 1992, Пекин);
* «Таңжарық тану» (1995, Іле);
* «Қазақ тарихындағы әйгілі адамдар — Таңжарық Жолдыұлы» (2000, Пекин);
* «Таңжарық». Таңдамалы шығармалары» (құрастырған, 1985 — 1995, Үрімші);
* «Таңжарық ақынның екі томдық толық жинағы» (2001, Үрімші);
* «Зерттеу материалдары» (Діндік қиссалар, 1985, Үрімші);
* «Қазақ хиссалары — батырлық, тарихи жыр-қисса» (4-т., 1984 — 1987, Пекин);
* «Қазақтың ғашықтық жырлары» (3-т., 1982—1996, Үрімші) кітаптары басылып шыққан. 
* 13 еңбегі қытайшаға тәржімаланған.

«Шыңжаң газеті», «Іле газеті», «Мұра» журналы реакциясында редактор, тілші, бөлім бастығы, бас редактордың орынбасары міндетін атқарған. Шыңжаң және Қытайдың мәдениеті мен өнерінің дамуына ерекше үлес қосқан қайраткер атағын алған (1992). Шыңжаң және Қытай фольклор сыйлықтарының иегері, Қазақстан жазушылар одағы басқармасының мүшесі. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:13 желтоқсанда туғандар
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Тарбағатай аймағында туғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай жазушылары
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Қытай мәдениет қайраткерлері
Аққұм көне қаласының орны

**Аққұм** — көне қаланың орны. Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Билікөл деген жерде, Ассы өзенінің сол жағалауында 500 м қашықтықта орналасқан. Қала жұртын Қазақстан ҒА археолия экспедициясы Жамбыл облысы археологиялық бөлімшесінің меңгерушісі археолог Г.И.Пацевич (1941) зерттеген. Қазіргі сырт көрінісінің аумағы 50 м, биікт. 5 м шағын төбе. Күрделі қазба жұмыстар жүргізілмеген. Қыштан жасалған құмыралардың сынықшаларына қарағанда қала б.з. 7-11 ғасырларда болған. Жер өңдеумен алғаш айналысқан тұрғындардың қонысы болып табылады.
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы
## Дереккөздер
Археологическая карта Казахстана, А.-А., 1960, с. 262.

Санат:Қазақстан көне қалалары
Мамадияр Дәлдібекұлы Жақып

**Мамадияр Дәлдібекұлы Жақып** (26.5.1938 жылы туған, Арыс ауданы Байырқұм ауылы) – журналист. ҚазМУ-ды бітірген (1960). 1960 – 61 жылдары «Семей таңы» газетінде еңбек етті. 1961 – 65 жылдары Семей облыс(ы) Комсомол комитетінің хатшысы, 1965 – 71 жылдары «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің Семей облысындағы меншікті тілшісі, 1973 жылдан газеттің ауыл шаруашылық(ғы), өнеркәсіп, партия тұрмысы бөлімдерінің меңгерушісі болды. 1986 – 87 жылдары Алматы облыс(ы) «Жетісу» газетінің редакторы, Желтоқсан оқиғасынан кейін 1987 – 88 жылдары Күрті ауданы «Шұғыла» газетінде корректор, 1988 жылдан «Социалистік Қазақстан», (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде қызмет етіп келеді. Ж-тың «Абырой», «Ұстаз» деген кітаптары бар. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1982, 1996, 2005), «Құрмет» орденінің иегері. Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданының құрметті азаматы.

## Сілтемелер
Есептеу техникасы

**Есептеу техникасы** (Ағылшын тілі: **Computing**) бағдарламалық жасақтама және компьютерлік құралдарды пайдалану.

## Анықтамалары

## Компьютер

## Компьютер қолданушысы

## Компьютерлік бағдарламалау

## Компьютер ғылымы

## Есептеу техникасы тарихы

## Компьютерлік желі

## Интернет

## Бағдарламалық жасақтама нарығы

## Тағы қараңыз
* ACM

Санат:Есептеу техникасы
Санат:Ақпараттық технологиялар
Амантай Дәулетбеков

**Амантай Дәулетбеков ** (1917 – 1943) – Кеңес Одағының Батыры. 

Руы — Уақ.

Әскер қатарына шақырылғанға дейін Сарысу ауданында колхозшы болған. 2-дүниежүз. соғысы жылдарында Дон жағалауы мен Волга бойында, Курск доғасында кескілескен шайқастарға қатысты. 1180- артиллериялық полктің жауға қарсы атқылайтын қаруының командирі Дәулетбеков 1943 ж. 9-шілдесінде өзінің теңдесі жоқ ерлігін көрсетті. Жау жағы Дәулетбеков пен оның қаруластарын жойып жіберу үшін 13 рет алға ұмтылып, әрекеттер жасады. Он төртінші шабуылында оқтары таусылған. Дәулетбеков пен оның қарулас достары қолма-қол ұрысқа шықты. Ержүрекжауынгер Дәулетбеков 4 фашисті шаншып өлтіріп, өзі де оққа ұшады. Бар болғаны бір жыл ғана соғысқан Дәулетбеков өз қаруластарымен жаудың 29 танкісін, өздігінен жүретін 13 артиллериялық қаруын істен шығарып, 200-ден астам фашистердің көзін жойды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Д-ке 1943 ж-дың 24 желтоқсанында Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. 

## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Йездигерд күнтізбесі

**Йездигерд күнтізбесі** – Иранда, Ауғанстанда, Иракта, Түркияда және Орта Азияда қолданылған уақыт есебінің жүйесі, яғни күнтізбе. Ежелгі Иранда ғасырлар бойы ауа райына сәйкестендірілген, дәлдігі төмен табиғи күнтізбе қолданылып келген. Уақыт есебін тәртіпке келтіру мақсатымен, 7 ғасырда Сасани әулетінен шыққан соңғы патша – Йездигерд ҚҚҚ-нің бұйрығы бойынша, астрон. күнтізбе қолданылған. Тарихта оны, көбінесе, “ Йездигерд күнтізбесі ” деп атайды. Йездигерд күнтізбесінде жыл 365 күнге, әрқайсысы 30 күндік 12 айға бөлінген, содан кейін жыл аяғына айлардан тыс 5 күн қосылып отырған. Жыл басы – фервердин айының 1-күні, көктемгі (жазғытұрғы) күн мен түннің теңелу кезі (Григорий күнтізбесі бойынша 22 наурыз). Бұл күн жаңа жылдың 1-күні ретінде наурыз (парс. нау – жаңа, руз – күн) деп аталған. Жылдар Йездигерд ҚҚҚ-нің таққа отырған күнінен, яғни 632 жылдың 16 маусымынан бастап есептелетін болған. Жуық түрде жылдың нақты ұзақтығы 365, 2422 күн (тәулік). Ал Йездигерд күнтізбесі ндегі жылдың одан 0,2422 күні кем. Осы айырмашылықтан 100 жылда 24 күн, 200 жылда 48 күн, т.б. жиналады да, наурыз жылжып, ақпан, қаңтар, желтоқсан, т.б. айларға шығып кетеді, сөйтіп ол көктемгі күн мен түннің теңелу кезіне қабыспай қалады. Уақыт есебінің шатасуы халық бұқарасын күйзеліске ұшыратқан. Өйткені, патшаға, уәзірлерге, т.б. жер өнімдерінен жиналатын салықтар наурызға дейін төленіп бітуге тиісті болған. Ертеде Иран жерінде наурызға дейін егін орылып, салықтар мерзімінде төленіп келген. Ал бергі наурызда егін жиналмаған, тіпті егін кейбір жерлерде жаңа ғана көктей бастаған. Осыған байланысты патшаларға шаруалардан салық төлеу мерзімін өзгертуді немесе күнтізбені түзетуді өтінген арыздар түскен. Патшалардың көпшілігі бұл арыздарға құлақ аспай, салықтарды бұрынғы тәртібімен жинатып, төлей алмағандарды жазалай берген. Ал Мүтәууәкіл (847 – 861 жылдары патшалық құрған) және Мүтәдид (892 – 902 жылдары патшалық құрған) патшалардың бұйрықтары бойынша жасалған өзгерістер табиғи негізінен ауып кеткен күнтізбені түзете алмаған, ақыры аяқсыз қалған. Йездигерд күнтізбесінің кемшілігі Дарихи Жәлели күнтізбесінде түзетілді. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Қопару

**Қопару** – жұмыс барысында қауіпсіздік сақтаумен қатар белгіленген мезетте белгіленген бірізділікпен қопарғыш заттар зарядтарының детонациясын қоздыру процесі.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Химия
Мейрамкүл Жаппарқызы Жақыпова

**Мейрамкүл Жаппарқызы Жақыпова** (1.11.1958 жылы туған, Қазығұрт ауданы Ынталы ауылы) – сауыншы. 1975 – 80 жылдары өзі туып өскен ауылында, 1980 жылдан Коммунизм кеңшарында сауыншы болып еңбек етіп келеді. Аудан(ы) кеңестің депутаты. «Құрмет белгісі» орденімен (1986), медальдармен марапатталған. 1985 – 90 жылдары сүт сауудан облыс жеңімпазы атанған. Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1988).

## Сілтемелер


Санат:1958 жылы туғандар
Ию машинасы

**Ию машинасы** – әр түрлі пішінді не құбыр тәрізді дайындамаларды ыстықтай немесе салқын күйінде июге арналған машина. Оның үш және төрт білікті (ротациялы), роликті, айналмалы шаблонды (немесе рычагты) бірнеше түрлері бар. Үш және төрт білікті ию машинасы жалпақ материалдарды июге арналған. Онда 45 – 50 мм-ден қалың материалдар ыстықтай иіледі. Роликті ию машинасында пішінді дайындамадан сақина және доға тәрізді детальдер, ал айналмалы траверсті ию машинасында жалпақ материалдар иіледі, жәшік және жұқа қабырғалы бұйымдар жасалады. Бұл ию машинасында қалыңд. 15 мм-ге, ені 5000 мм-ге жететін дайындама июге болады. Шаблонды ию машинасы айналмалы столдан не шаблоннан (кейде айналмалы рычагтан) және қысқыш роликтен тұрады. Онда құбыр элементтері т. б. иіледі. Пішінді қақтаманы июге бульдозер деп аталатын кривошипті немесе гидравликалық Ию машинасы пайдаланылады.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Құралдар
Тұрмыс-салт жырлары

**Тұрмыс-салт жырлары** - қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-жораларына байланысты туындаған өлең-жырлар.

Тақырыбы жағынан, қандай мақсатта қолданылуына орай бірнеше топқа жіктеледі: 
* тұрмыс-салт өлеңдері (төрт түлік туралы өлеңдер, наурыз өлеңдер), 
* дінге байланысты салт өлеңдері (жарапазан, арбау, жалбарыну, бақсы сарыны, бәдік), 
* үйлену салт өлеңдері (тойбастар, жар-жар, сыңсу, беташар), 
* мұң-шер өлеңдері (қоштасу, естірту, көңіл айту, жоқтау), 
* өтірік өлеңдер, т.б.

Тұрмыс-салт жырларында көне эпостық шығармаларға негіз болған мұң-шер өлеңдері мен саят жырларынан бастап, халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігіне байланысты, қуаныш пен сүйініш-күйінішті көрсететін лирикалық ән-өлеңдер де, тарихи шағын жырлар да кездеседі. Соның ішінде наурыз жырлары, төрт түлік мал туралы өлеңдер ең көне түр болып саналады. Мұндай жырларда ежелгі адамдардың еңбекөлікәсібі, түрлі тотемдік түсініктері, табиғаттың жұмбақ сырына үңіліп, оған табынудан туындаған ұғым-түсініктері сипатталады. Мысалы, “Қамбар ата”, “Шопан ата”, “Зеңгі баба”, “Ойсыл қара”, “Шекшек ата”, т.б.

Түркі халықтарының тұрмыс-салт жыры тақырып, мазмұн, түр, жанр жағынан ұқсас келеді. Мысалы, нәрестенің дүниеге келуі, үйлену, дүниеден қайту, жаңа жыл салтанаты, еңбек мерекесі, т.б. дәстүрлі салттар түркі халықтарында өлең-жырсыз өтпейді.

Қазақтың тұрмыс-салт жырлары жеке немесе топтасқан түрде белгілі бір әуенмен орындалады. Қазақ зерттеушілері тұрмыс-салт жырлары терминін түрліше қолданған: салт өлеңдері (Ә.Диваев, Б.Кенжебаев), сарындама (Ахмет Байтұрсынұлы), сыншылдық салт өлеңдері (М.Әуезов), салт өлең-жырлары (С.Сейфуллин), тұрмыс-салтқа байланысты туған шығармалар (М.Ғабдуллин), әдет-ғұрыппен байланысты өлеңдер (Бекмұрат Уақатов), т.б. Уахатовтың “Қазақтың халық өлеңдері” (1974) еңбегінде тұрмыс-салт жырларының көне түркілік дәуірден бергі үлгілері мен жиналу, зерттелу жайы жан-жақты қамтылып, өлеңдер жанрлық тұрғыдан 4 түрге жіктелген. Алайда халықтың тұрмысы мен салты үнемі өсу, жаңару үстінде болғандықтан жырларды жіктеу де өзгеріске ұшырап отырады. Ғылымдағы соны көзқарастар нәтижесінде тұрмыс-салт жырлары да жаңаша тұрғыдан саралана бастады.

## Дереккөздер

Санат:Тұрмыс-салт өлеңдері
Шыбыл

**Шыбыл** – 
#Ұлы жүз шапырашты тайпасынан тарайтын рулар бірлестігі. Шежіре бойынша Шыбылдан ораз, байыс, жәдік, ибақ, сары ұрпақтары тарайды. Басқа бір деректерде одан қарабайыс, сарыбайыс, құлжұдырық, жәдік өрбітілген. Шыбылдардың ерте кездегі мекені Шу, Талас өзендері бойы болған. Әулиеата, Сайрам маңында да тұрған. Кейіннен жоңғар хандығы талқандалып, Жетісу жаудан азат етілгеннен кейін Шыбыл руының көпшілігі қазіргі Алматы облысындағы Қарашеңгел, Ақши, Түрген, т.б. елді мекендердің аумағына көшіп келіп, мал өсіріп, егіншілікпен айналысқан. 
#Ұлы жүз албан тайпасындағы рулар бірлестігі. Шежіре бойынша одан – қызылбөрік (бөде), қоңырбөрік (өтей), құртқамай (боти), мамай (бойдақ) рулары өрбіген. Кейбір дерек көздерінде Шыбыл қызылбөрік (бөтей), қоңырбөрікке (өтей) бөлінеді. Зерттеушілердің көпшілігі Шыбыл атауын Махмұт Қашқари еңбегіндегі, қытай жазба деректерінде чигил (жікіл) деген көне тайпамен (7 – 12 ғасырлар) байланыстырады. Шапырашты мен албанның ішіндегі Шыбылдардың туыстығын таңбаларына қарап та білуге болады. Кейбір деректерге қарағанда, көне чигил тайпасының орталығы – шапыраштылар мекендеген Тараз қаласына жақын болды, ал өзге тобы албан рулары тіршілік еткен Ыстықкөлдің солтүстік-шығысында еді. Шыбыл жайында Жүсіп Баласағұн, Мақдиси, ас-Самани, Әбу-л-Фида, Шихаб әд-Дин, т.б. ортағасырлық шығармаларда айтылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Қазақ рулары
Санат: Шежіре
Торғай һәм Ырғыз уезі халқына үндеу

**Торғай һәм Ырғыз уезі халқына үндеу**, тыл жұмысына адам алу туралы 1916 жылғы 25 маусымдағы патша жарлығына қарсылық көрсетпеуді үгіттеген. Ол “Қазақ” газеті бетінде 1916 ж. желтоқсанда Ахмет Байтұрсынұлы, М.Дулатов, С.Қадырбаев және М.Тұнғашин атынан жарияланды. Үндеуде патша жарлығына қарсылық көрсету жазалаушы отрядтың шығуына алып келетіндігін, оның өз кезегінде халықты күйзеліске түсіріп, адам шығынына ұшырататындығын түсіндіру басты мақсат етіліп қойылды. Үндеуді жолдаушылар өздерінің пікірлері дұрыс екендігін дәлелдеу мақсатында патша жарлығына қарсылық көрсеткен Сырдария облысындағы Жизақ қаласында 20 мыңнан астам тұрғын оққа ұшқандығын мысалға келтірді. Сондай-ақ онда көршілес уездерден тыл жұмысына алынғандардың соғыс майданында аман-есен қызмет етіп жатқандығы мәлімделді.

## Слтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Наразылық шерулері
Санат:Тарих
Дембай

**ДЕМБАЙ Салауат** (28.8.1952 ж. т., Жуалы ауданы Көлбастау а.) – сәулетші. Қазақ политех. ин-тының (қазіргі Қ.И. Сәтбаев атынд. Қазақ Ұлттық тех. ун-ті) сәулет-құрылыс ф-тін бітірген (1975). 1975 – 76 ж. Алматы қала құрылысы ин-тында, 1976 – 88 ж. Жамбыл облысы қала құрылысы саласында қызмет етіп, Тараз қ-ның бас архитекторы болды. 1988 – 92 ж. Бүкілодақтық «Архитектуралық жобалау» бірлестігі филиалының директоры, 1992 – 96 ж. Жамбыл облысы құрылыс к-тінің төрағасы, облыстың бас архитекторы, 1996 – 99 ж. облыстық тұрғын үй, архитектура және құрылыс департаменті бастығының бірінші орынбасары, 1999 ж. облысытық архитектура және қала құрылысы к-тінің төрағасы, облысытың бас архитекторы. ДӘУТАЕВ  облыстағы көптеген архит. құрылыстардың, Тараз қ. гербінің (1997), Астана қ. гербінің (1998), Жамбыл облысы гербінің (1999), Түркістан облысы гербінің авторы. «Дос – Мұқасан» ансамблі құрамында Ленин комсомолы сыйл. лауреаты (1974), КСРО архитекторлары Одағының мүшесі болды. ҚР дизайнерлер Одағының мүшесі. Оның қолынан Жуалы ауданындағы Б.Момышұлы мұражайының, Тараз қ-ндағы үлкен мешіттің жобалары шыққан. Тараз қ-ның кіреберісіне салынған шығыс шаһарларына ұқсас үлкен қақпаның құрылысы да ДӘУТАЕВ  жобасымен бой көтерді. Ол Тараз қ-да саяси қуғын-сүргін құрбандарының, Б.Момышұлының, Бәйдібек ескерткіштерінің, Ж.Жабаевтың (Аса а-нда), Т.Рысқұловтың (Құлан а-нда), К.Әзірбаевтың (Кенен а-нда) ескерткіштерінің жобаларын жасады. Талас ауданындағы Көшек батырдың, Алматы облысы Ұзынағаш ауданында Құртқа Сұлтанқожа ұлының кесенелерінің авторы.

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 5-том
Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев

**Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев** (*21.11.1912, Оңтүстік Қазақстан облысы Түлкібас ауданы Қараүңгір ауылы – 31.7.1981, Алматы*) – физика-матемематика ғылымдарының докторы (1962), профессор (1965), Қазақстан Ғылымдар Академиясының корреспондент мүшесі (1967). Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.

Санкт-Петербург (*бұрынғы Ленинград*) мемлекеттік университетін бітірген (1935). 1937 – 81 ж. ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ), КСРО Ғылымдар Академиясының Қазақ бөлімшесінің математика және механика секторында ғылыми, педагог, басшылық қызметтер атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері алгебра және сандар теориясы мәселелеріне арналған. ***Базарбай Мәмбетұлы Оразбаев*** алгебра ғылымы үшін маңызы бар *абельдік өрістегі* сандардың орналасу заңдылықтарын зерттеді. Зерттеулері әлемдік деңгейге көтерілді. 100-ден астам ғылыми еңбектің, жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі бірнеше оқулықтың авторы. 2 рет “Еңбек Қызыл Ту”, “Құрмет белгісі” ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан ғалымдары
Йемен таулары

**Йемен таулары**, *Джебел* – Арабия түбегінің оңтүстік-батысындағы тау жүйесі.

## Географиялық орны
Йемен Республикасы және Оман аумағында орналасқан. Йемен таулары солтүстік-батыстан сңтүстік-шығысқа қарай 500 км-ге созылған. Абсолюттік биіктігі 3600 м (ән-Наби-Шаиб тауы).  

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Таулы массив кристалды және жанартаулы жыныстардан түзілген. Беткейлері кертпештелген. Сөнген жанартаулар кездеседі. Терең шатқал, аңғарлармен тілімденген беткейлері Қызыл теңізге және Аден шығанағына тіреледі. Солтүстік-шығыс бөлігі аласарып, Руб әл-Хали шөліне ұласады. Тау басы тегістеу келген қойтастардан тұрады.

## Климаты
Йемен тауларының климаты тропиктік, ыстық әрі құрғақ. Қыс айларының жылдық орташа температурасы 160С, жазда 320С. Температураның тәуліктік ауытқуы 20 – 250С-қа жетеді. Жауын-шашын, негізінен, қыс айларында түседі. Оның жылдық орташа мөлшері 200 – 250 мм, кейбір жылдары 500 мм-ге жетеді. Биік тау бастарына қыста қар түседі. 

## Өсімдігі
Ландшафтысы құрғақ тау аңғарларынан тұрады, тау етегі – шөлді өңір. Өзен аңғарлары мен бойында жыңғыл, қараған, 1000 – 1500 м биіктікте арша, зәйтүн, бадам ағаштары, дум, құрма пальмалары, олеандр, інжір, т.б. өседі. Йемен таулары тұрғындарының 75%-і тау аңғарлары мен беткейлерде қоныстанған. Олар террасалық бау-бақша егумен айналысады. Негізгі ауыл шаруашылығы өнімдері: тары, сизаль, арпа, бидай, жүгері, көкөніс және жеміс ағаштары. 

## Дереккөздер

Санат:Азия таулары
Шыбын

thumb|150px|Шыбын
**Шыбын**, **қысқамұрттылар** (Brachycera) – қосқанаттылардың бір отряд тармағы. Жер шарында кең тараған. Бұлардың мұртшалары қысқа, үш бунақты. Денелері жуан, дернәсілдерінің басы, аяқтары болмайды, құрт тәрізді. Қуыршақтары жалған піллә ішінде жатады. Ересек жәндік қуыршақ қабын түзу тігіс бойымен жарып немесе қуыршақ қабының үстіңгі жағындағы дөңгелек қақпақша арқылы сыртқа шығады. 
Негізгі тұқымдастары: 
*сона
*кірпішыбындар
*бөгелек
*нағыз шыбындар
*ызылдақ шыбындар
*өлексе шыбындары
*барылдақ шыбындар
*астық шыбындары
*гүл шыбындары
*қансорғыштар

Шыбын — көптеген жұқпалы ауруларды — дизентерия, асқазан сүзегін, полиомиелитті және басқа қоздырғыштардың таралуына себеп болады; сондай-ақ олар ішек-қарын құрттарының жұмыртқаларын да таратады. Үйдегі шыбын жыл бойына (жылы үй-жайларда) өсіп-өнгіш келеді. Шыбынға қарсы күрестің ең басты шарты — тазалық. Үй-жайларда шыбынның өсіп-өнуіне жол бермеу үшін ас-судың бетін жауып ұстау, ас үйдегі тамақ қоқымын қақпағы жабылатын шелекке жинау, оны күнделікті төгіп,
ыдысын жуып тұру, ауладағы қоқыс-қалдықтарды қақпағы жақсы жабылатын темір
ыдысқа не жабық жәшіктерге жинау керек.
Мал немесе құс ұстаған жағдайда қора-қоп сының таза болуын қадағалау; көңді уақытында
шығарып, мал жеміне деген қалдықтарды
жабық ыдыста сақтау қажет.
Шыбын құрттарын жою үшін қоқыс салатын
жәшіктердің астын, маңайын 10 күнде бір
рет карбол қышқылымен (1 шаршы метрге
1,5 л есеппен) немесе хлорофостың суға
еріткен 3%-тік ерітіндісімен дәрілейді. Дәретханалар мен жуынды төгетін шұңқырлы ардағы шыбын құрттарын жою үшін олардың үстіне құрғақ хлорлы әк —1 шаршы метге 1 кг немесе хлорофостың суға еріткен
3%-тік ерітіндісін себу керек. Шыбын құрттарына қарсы «Тролен» пайдаланылады.
Шыбынға қарсы хлорофос таблеткаларын немесе оның ұнтағын пайдалануға болады.
Таблетканы немесе оның ұнтағын табақшаға
салады да, 1 ас қасық су құнды (аздап құмшекер қосуға болады). Кеуіл қалмау үшін
су құйып тұру керек. Таблетка немесе оның
ұнтағы 10—12 күнге дейін күшін жоймайды.

Шыбынға қарсы «Мухолов» деп аталатын
жабысқақ қағаз, сондай-ақ сықпа түрінде
шығарылатын «Мухолов» және «Муксид»
сияқты жабысқақ массалар қолданылады.
Сықпаның ішіндегісін сығын, бір бет қағазға
жұқалап жанды да, шыбын жиналатын жерлерге қояды. Шыбынға қарсы сондай-ақ
аэрозольді «Нефос» және «Дихлофос» препараттарын, «Неопин» дустын да пайда-
лан ады. Бұлардың адамға және жылы қанды
жануарларға зияны жоқ.
Үй-жайларға шыбын кіргізбес үшін терезеге
көзі тар сым тор не дәке керіп шегелеуге,
ал желдеткіштерге таспалан тілінген қағаздан қорғаныш перде ұстауға болады.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Көк шыбын
*Қосқанаттылар

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Қосқанаттылар
Есен Демесінов

**Есен Демесінов**(15.4.1938 ж. т., Жуалы ауданы Қайрат а.) – милиция генерал-майоры. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Қарағанды жоғары милиция мектебін (1961) және Мәскеудегі Ішкі істер академиясының жоғарғы курсын бітірген. 1961 – 68 ж. еңбек жолын Жуалы және Қордай аудандарында милицияның оперативті өкілі, тергеушісі болып бастаған. 1968 – 84 ж. Қаратау қ-лық ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары және бастығы, Жамбыл облысы ішкі істер басқармасының оперативті бөлімінің бастығы, басқарма бастығының орынбасары қызметтерін атқарды. 1984 – 97 ж. Қызылорда облысы ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, осы басқарманың бастығы болды. 1997 ж. зейнет демалысына шықты. 

«Құрмет белгісі» орденімен, алты медальмен, ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен, «КСРО ІІМ еңбек сіңірген қызметкері», «Қазақ КСР ІІМ еңбек сіңірген қызметкері» белгілерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:15 сәуірде туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Қопару жұмыстары

**Қопару жұмыстары** – *[[қопарғыш заттар]]дың* күшімен орындалатын жұмыстар. Қопару жұмыстары тау-кен ісінде, құрылыста, су шаруашылығында, металлургияда, ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылықтарында, мұнай және газ өндірісінде қолданылады. Қопару жұмыстары негізінен тау-кен ісінде кең тараған. Жер беті және жер асты жұмыстарында шпурлық, ұңғымалық және камералық заряд әдістері жиі қолданылады. Шпурлық заряд әдісі – тау қазбаларына қопару жүргізгенде және қалыңдығы шағын (10 метрден аспайтын) кендерді уатып алуда қолданылады. Ұңғы-малық заряд әдісі – қалыңдығы 6 – 8 метр артық кендерді уатып алуда тиімді. Бұл әдістің негізгі артықшылығы: еңбек өнімділігі жоғары; ұңғыманың 1 метр ұзындығына келетін уатылған көлемі шпурмен салыстырғанда әлдеқайда көп және мұнымен байланысты бұрғылау жұмысының көлемі аз және қауіпсіз. Камералық заряд әдісі – кен өндірісінде өте көлемді, қатты кендерді бұзу және жер астындағы қуыстарды жою мақсатында қолданылады. Бұл әдіспен өте қатты кенді уатуға және үлкен тау жыныстарын бірақ қопаруға болады. Қопару жұмыстарында зарядтарды отпен, электр тогымен және детонациялаушы шнур арқылы қопаруға болады. Отпен қопару үшін капсюль-детонатор мен от жүргізгіш шнур қолданылады. Қопару кезінде от шнурдың ішінен жүріп отырып капсюль-детонаторға келеді де, алдымен бірінші одан кейін екінші детонаторларды қопарады. Электр арқылы қопарғанда электрдетонаторлар, электр тогын беретін машиналар, өлшегіш приборлар және электр тогын жүргізетін сымдар қолданылады. Детонациялаушы шнурмен қопарғанда зарядтың ішіне капсюль-детонатор немесе электрдетонатор салынбайды, тек шнурдың зарядқа салынатын ұшы бір-екі рет түйіледі. Сондықтан бұл әдісті “капсюльсіз қопару” деп те атайды және ең қауіпсіз әдіске жатады.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Химия
Азаттық (Түлкібас ауданы)

**Азаттық** — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Рысқұлов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан батысқа қарай 2 км-дей жерде, Арыс, Жыланды өзендерінің суайрығындағы тауаралық аңғарда орналасқан. Азаттық ауылы ежелгі Ұлы Жібек жолының бойында, Түркібасы Ата төбесінің (биікт. 1008 м) маңында қоныстанған.

## Халқы

 
## Тарихы
Іргесі 19 ғасырда қаланған. 1927 – 29 жылдары «Байналминал» артелі, 1951 жылдан «Азаттық» ұжымшары болып аталады. Оның негізінде сүт өндіретін шаруа қожалықтары, серіктестіктер және өнеркәсіптертер құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, дәрігерлік амбулатория бар.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Қопарылғыш газдар

**Қопарылғыш газдар**, шахтадағы қопарылғыш газдар – белгілі бір пропорцияда ауамен араласқан кезде қопарылыс туғызатын газдар (метан, жоғары көмірсутектер, сутек, көміртек оксиді, т.б.). Құрамындағы метанның мөлшері 5%-дан (қопарылғыштың төменгі шегі) 16%-ға (қопарылғыштың жоғарғы шегі) жеткенде метанның атмосферасы ауамен қоспасы қопарылыс туғызады. Қуаты күшті қопарылыс метанның концентрациясы шамамен 9,5%-ға жеткенде, яғни метан мен оттек толық реакцияға түскенде байқалады. Метанды ауа қоспасының тұтануы 650 – 750 градус температура кезінде өтеді. Метанды ауа қоспасының қопарылысы кезінде едәуір жылу бөлетін реакция (CH4+2O2=CO2+2H2O) жүреді. Қопарылғыш қоспалар жер асты өрттері кезінде пайда болатын көміртек оксиді, сутек, бензиннің буы, т.б. жеңіл тұтанатын сұйықтардың ауамен араласуы нәтижесінен пайда болады. 

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Химия
Шыбынды

**Шыбынды** – Нұра алабындағы ағынсыз көл. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Осакаров ауданында Алғабас ауылынан солтүстік-батыста 18 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 474,6 м биіктікте. 

## Аумағы
Ауданы 36,0 км2, ұзындығы 8,7 км, ең енді жері 5,4 км, су жиналатын алабы 617 км2 (80%-ы жыртылған). 

## Гидрографикасы
Көл қазаншұңқыры ұсақ шоқылар аралығындағы ойыста. Жағалауы жайпақ. Көл айдынын құрақ басқан. Жауын-шашын суымен толығады. Суы тұзды. Көлдетіп суару үшін бөгет жасалған. Барлық сарқынды суы реттелген. 

## Өсімдігі, жануарлары
Жағалауында құрақ, қоға, қамыс, өлеңшөп өседі. Көптеген құстар ұя салады. Көлде суда жүзетін құстардың ұдайы өсіп-өну алаңы құрылған, мұнда олардың аулануына тыйым салынған.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Торғайшөп

**Торғайшөп** () – айлауыктар тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдік, бұта немесе жартылай бұта. Қазақстанның далалық аймақтары мен шалғынды жерлерінде, ормандардың арасында 1 түрі – дәрілік Торғайшөп (L. Offіcіnale) өседі. Оның биіктігі 50 – 100 см. Сабағы тегіс, ұш жағынан бұтақталған. Жапырақтары сопақша, эллипс тәрізді, өркенге кезектесіп орналасады. Гүлдері ақ не ақшыл сары түсті, шашақ не шатырша гүлшоғырына топтасқан. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – тамыз айларында жеміс салады. Жемісі – жаңғақша, ақ түсті, жылтыр, тегіс. Дәрілік Торғайшөптің тамырында литоспермин (бояғыш зат) бар, тұқымы майға бай, сондықтан оны бояу өндірісінде пайдаланады. Дәрілік өсімдік.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Айлауықтар