open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Уәли

**Уәли**, (көпше түрі - араб. **әулия**) — әулие. Құранда Уәли термині Аллаһ пен Пайғамбарға
(с.а.у.) қатысты «жарылқаушы», ал адамдарға қатысты Аллаһтың үмбеті деген
ұғымды білдіреді. Хадистерде ол «жақын
болу» деген мағынаны аңғартады. Сөйтіп,
ол Құдайдың (Аллаһтың Уәлиі) *«жақыны»*,
*«досы»*, тіпті *«сүйіктісі»* деген түсінікке ие
болады. Уәлиді ертеректегі дін шолушылары,
мухаддистер мен захидтер осындай мағынада қолданған.
Зу-н-Нун әл-Мысри сопыньщ (IX ғ.) ой
толғауларында Уәли. айқын теософ. реңге ие
болды. Оньмен тұстас өмір сүрген ат-
Тустари, әл-Джунайд және әл-Харраз (IX - X
ғ.) тәрізді сопылық ілім авторларында әулие -
дінтануца да, Құдай туралы білімпаздықта да
әбден жетілген адамдар, *«оларға «жасырын
нәрсенің» құпиясы мәлім, олар Құдаймен
жүздесе алады»*. әл-Харраздың, әсіресе
әл-Хаким ат-Тирмизидің еңбектерінде Уәли
туралы егжей-тегжейлі баяндалған. Ибн
Арабидің ілімінде әулие үғымына қатысты
сопылық және шииттік дәстүр бір арнаға
тоғысты. Оньщ ұғымында Пайғамбарлық -
жаңа діни заңның ешізілуіне байланысты
«әулиеліктің» жеке адамньщ бойылдағы
көрінісі. Уәли Пайғамбарлық қызмет атқаруға міндетті емес, есесіне әрбір Пайғамбар Уәли болуға тиіс. Жалпы алғанда оның
топшылаулары әулие Пайғамбардай артық
дегенге саяды. Халықтық Исламда *«әулие»* - керемет жасаушылар, *«Құдайға
ТӘН қайырымдылық» иелері, түрлі кәсіпті
желеп-жебеушілер, қолдаушылар ретінде
кұрметтеледі. Халыққа жақындығына, дін
жолына құнай берілгендігіне, тақуалық өмір
салтына орай «әулиенің»* халық арасындағы
беделі күшті болды. Сондықтан да билік
басындағылар солардың қолдауына ие болуға
ұмтылды. Мұның өзі түптел келгенде көптеген *«әулиелердің»*, билеушілердің қарауына
көшіп, ірі меншік несіне айналуына апарып
соқта. Сонымен бірге *«әулиенің»* ұлт азаттық қозғалысын басқарып, отаршылдарға
қарсы белсене күресетін кездері де аз болған
жоқ. «Әулиелерге» және олардың табытына
сиыну мұсылман елдерінде кең тараған.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Жұтатын сүзгіш

**Жұтатын сүзгіш** - қоспалар сүзгіш элементімен жұтылатын сүзгіш (мысалы активталған көмір).

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ораза ұстай алмайтындардың жағдайы

**Ораза ұстай алмайтындардың жағдайы**. 
Ораза ұстауға шамасы келмеген жандарға пітір беру - уәжіп. Бұлар ауруларының айығуы үміт етілмеген жандар мен Ораза ұстауға шамасы жетпеген қарт кісілер. Олар Оразаның орнына әрбір күні үшін бір кедейді тамақтандырады немесе пітірді ақшалай береді. Бір кедейді алпыс күн таңда және кешке тамақтандыру немесе алпыс кедейді бір күн таңертең және кешке тамақтандыру, яки жүз жиырма жок-жітікті бір күн таң ертең немесе тек қана кешке тамақтандыру жеткілікті. Құранда Аллаһ Тағала «Ораза ұстауға шамасы келмейтіндер бір ,жарлының тамағын төлесін» («Бақара», 184-аят), - дейді. Ибн Аббас бұл аят жайлы былай дейді: «Аят - кәрі адамдар үшін түскен. Оразаны өтеу - парыз». Дегенмен, кейбір қариялар жоқ-жітікті тамақтандыруға шамасы келмесе, Аллаһтан кешірім тілейді. «Аллаһ адамға көтере алмайтын жүкті бермейді» (Бақара, 2/186.3).
Сөл секілді жазылмайтын науқасқа да пітірдің уәжіп болғаны жайлы Ислам факихшілері арасында ауызбірлік бар. Мұндай адамға Ораза ұстау парыз емес. Аят дәлел: «Аллаһ сендерге дінде қиыншылық жасаған емес» («Хаж», 78-аят).

## Дереккөздер


Санат:Ораза
Тауил

**Тауил**(«негізгі бастауға оралу») - Құранды немесе суннаны ұтымдылық немесе символикалық-аллегориялық түсіндіру әдісі. Тауил
термині Кұраннан алынған. Шолушылардың пікірі бойынша онда ол сегіз жерде «түсті түсіндіру» деген ұғымды білдіреді, ал қалған тоғызында - «шығу», «салдар». Тауилді тафсирге - дәстүрге негізделген тарихи-филологиялық және заңды шолуға қарсы қою кездейсоқ пайда болған жоқ. Қауымның Құранды тура мағынасында түсінетін және түсіндіретіндер және оның «құпия», «жасырын» астарын білемін дейтіндер болып екіге
бөлінуіне және соңғыларының діни және саяси кездейсоқтығының есе түсуіне орай Тауил дихотомиясы — тафсир айқындыққа ие
бола түсті.

Фақиһ -«турашылдар» үшін Тауил «жауапсыздықтың», «бетімен кетушіліктің», қасиетті сөздерді түсіндірудің жарқын дәстүрінен бейхабарлықтың баламасына айналса, батинитшілер үшін Тауил қасиетті сөздердің астарын түсінуге қол жеткізу жолындағы
бірден-бір құрал.

Мутазилашылар Тауилді жақтады.

Кұранға сілтеме жасай отырып, олар басқа да шолушылардан кейін іле-шала аяттарды «түсінікті» және «түсініксіз» деп
екіге бөлді. Мутазилашылардың сілтемесіне сәйкес, ақыл-ойдың таразысына қайшы келетін аяттар «түсініксіз» деп танылды. Соның
ішінде Құдай бірлігі мен әділдігі туралы ілім мутазилашылдық тұрғыдан түсіндірілді.

Тауилді өздерінің діни және саяси мақсаттарына «бірқалыпты» шииттер мен исмаилшылар
кеңінен пайдаланды. «Әсіре» шииттермен салыстырғанда исмаилшылдық Тауилдің бірқатар ерекшеліктері болды.

Бір жағынан ол исмаилшыларға тән «арналғандардың» құпия иерархиясын «насихаттауға» неофиттерді әзірлеу практикасына, т.б. саяси бейімдігін негіздеуге қызмет етті. Осымен бір мезгілде олар Тауил өздерінің эзотерикалық космологиясы мен түп негізі неоплатонизмге барып
тірелетін құтқару туралы ілімінде айтылған қағидалардың ақиқаттығын дәлелдеу үшін жүгінді.

Абдуллаһ ибн Аббас (686 ж.ө.) пен Джафар әс-Садиқ (765 ж.ө.) имамның есімімен, негізінен, сопыларға тән Т-дің теософиялық және «рухани» дәстүрлерінің пайда болуын байланыстырады. Сопы экзегеттері ибн Аббас пен Джафардың беделіне сүйене келіп, Құранның әрбір аятынан төрт «астарды» айырады. Ертеректегі сопылық ілімдегі Тауил процесі Құран сөздерімен терең сіңісіп, ой топшылауларымен ерекшеленсе керек.
Міне, осындай ой толғаулары барысында, кейде тіпті бастапқы мазмұнымен байланысы алшақтап кеткен түрлі теософиялық
тұжырымдамалар туындады. Жалпы алғанда Тауилдің дамуына сопылық теория мен практикасы көп әсер етті.

Тауил  суфизмде, әсіресе ибн Араби мен әл-Кашаниде философ өзіндік ой толғаудың негізіне айналды.
Белгілі бір мистика-философиялық сілтемелерден ой түйе отырып, сопы-философ соларды бекемдей түсу үшін Құран мен сунналык
материалдарды пайдаланды. Бұл орайла сәйкес аяттарды, тіркестерді не болмаса хадистерді іріктеу - оның тек өзіне ғанатән ерекшеліктермен реттелді. Ой топшылаулары барысында экзегеттің бастапқы тұжырымдамасы  толықтырылып, Құрандағы және Хадистегі материалдардың ықпалымен жаңа мазмұнмен де байытылды.

Сопылық Тауил сунниттік дінтанушылардың басым көпшілігінің тарапынан қатты сынға ұшырады. Олар сопыларды исмаилшылармен философтардың Тауил ілімін жалғастырғаны үшін кінәлады.

## Дереккөздер


Санат:Құран
Санат:Ислам
Уәси

**Уәси** - рухани өсиетті орындаушы. Әрбір Пайғамбардың рухани өсиетті қабылдап
алатын өз Уәсиі болатынын алғаш айтқан—Абдолла б. Саба. Мыс., әулие Петр Иисустың
Уәсиі, Әли б. Өбу Тәліп Мұхаммедтің (с.а.у.)
Уәсиі болған. Ал имаматтың доктринасында Әли әулетінің ерекше жаратылғаны
туралы түсінік берік орнаған. Бұл доктрина бойынша Пайғамбар өзінің тікелей
бұйыруымен Әлиді мұрагер етіп сайлады.
Уәси туралы ілімді, әсіресе қайсаншылар қауымы неғұрлым белсенді насихаттады. Уәси
туралы түсінік имамиттік ашариттердің арасында одан әрі дамыды. Олардың ілімі бойынша алты Пайғамбарлық әрқайсысында
Адам Атадан Мұхаммедке (с.а.у.) дейін бірбірімен сабақтаса байланысып жатқан 12 Уәси
болды. Ең соңғы 12 Уәси Әлидің тұқымынан
тарайтын 12 имам - Мұхаммедке (с.а.у.)
қызмет етті. Бұлар - «Пайғамбарлардың
серіктері», «діни заңдарды сақтаушьшар».
Әр Пайғамбарға Аллаһтан хабар жіберіліп,
ал Пайғамбар бұл құпияны Уәсиге ғана сеніп
айтатын болған. Себебі ол Аллаһтың адамдар алдындағы «дәлелі» саналушы еді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Редуктор

thumb|Редуктор
***Редуктор*** 
# айналдырушы иінді күшті азайтып айналу жиілігін көбейтуге арналған беріліс; 
# газдың немесе сұйықтықтың қысымын төмендетуге арналған құрылғы.
** *Қосымша редуктор* -  қосымша беріліс қораптың тісті берілісі.
** *Доңғалақтық редуктор* - бастапқы берілістің бөлігі болып келетін жетекші доңғалақтың жанында орналасқан тісті беріліс.
** *Негізгі редуктор* - негізгі беріліс кораптың тісті берілісі.
** *Ортаңғы редуктор* - бастапқы берілістің бөлігі болып келетін тетекші мосттың ортаңғы бөлігінде орналысқан тісті беріліс.

## Жұмыс істеу принципі
Кез — келген редуктордың жұмысы механиканың Алтын ережесіне сәйкес келеді: редуктор айналу арқылы берілетін қуатты іс жүзінде өзгертпейді (тиімділікке түзетілген), тек оның екі компонентін-момент пен бұрыштық жылдамдықты өзара өзгертеді. Өзгерістің шамасы беріліс қатынасымен анықталады. Бұл жағдайда күштің қысқаруы редукторға кірудегі момент одан шығуға қарағанда аз болады, ал бұрыштық жылдамдық, тиісінше, керісінше — кірісте Шығысқа қарағанда көп болады деп болжайды. Кез-келген осындай редуктордың беріліс қатынасы бірліктен үлкен, ал оған ешқандай қосымша анықтамаларсыз айтылған "редуктор" термині дәл осындай жоспардың редукторын білдіреді.

Сирек жағдайларда (негізінен орналасу себептері бойынша) беріліс коэффициенті біреуден аз редукторлар техникада қолданылады. Орыс тіліндегі мұндай редуктор "күшейтетін редуктор" деп аталады. Мұндағы "күшейту" анықтамасы соңғы құрылғыны басқаруға қажетті күштің жоғарылауынан да, осындай редуктордағы беріліс қорабының бұрыштық жылдамдығының жоғарылауынан да туындайды. Ресми түрде, "редуктор" терминінің этимологиясына сүйене отырып," редукторды күшейту "термині оксиморон болып табылады, бірақ іс жүзінде орыс тілінде кең таралған синоним жоқ, және, мүмкін, бұл жерде" мультипликатор " термині іс жүзінде қолданылмайды және түсініксіз. Сонымен қатар, "күшейту" термині ГОСТ-пен ресми түрде бекітілген және инженерлік-техникалық лексикада заңды түрде бар.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Умраның уақыты

Умра ғибадатын кез келген уақытта орындауға болады, бірақ Құрбан айт күндері орындау - тахриман мәкрүһ. Умраның Рамазан айында жасалуы абзал және сауабы мол. Умра ғибадатын орындағысы келген адам миқатта ихрамға кіру үшін дайындалып, екі рәкат ихрам намазын оқығаинаи кейін «Аллаһым, мен сенің ризалығың үшін умра жасауды ниет еттім, умраны маған жеңілдет және менен қабыл ал», - деп ниет етіп, артынан тәлбия дұғасын айтып, ихрамға кірелі. Басқа уақыттардағы халал кейбір нәрселер ихрамдағы уақытта харам болады. Мәсжидул-Харамға келген уақытта «Аллаһым, мен сенің ризалығың үшін умра тауабын жасауды ниет еттім, тауапты маған жеңілдет және менен қабыл ал», - деп ниет етіліп, умранын тауабы жасалады. Тауап біткеннен кейін, мүмкін болса, Ибраһим мақамында, болмаса мешіттің кез келген жерінде екі рәкат намаз оқиды. Сосын «Аллаһым, мен сенің ризалығың үшін умра сағиін жасауды ниет еттім, сағиді маған жеңілдет және менен қабыл ал», - деп ниет етіп, Сафа және Мәруа төбелерінің арасында төрт рет бару, үш рет қайту рәсімін жасап, жеті рет барып-келумен умраның сағи міндеті атқарылады. Сағиді орындағаннан кейін шаштарын алғызып немесе қысқартыл ихрамнан шығады. Осылайша умра ғибадаты аяқталады. 
## Дереккөздер
Алдын ала тазалау сүзгіші

**Алдын ала тазалау сүзгіші** - негізгі ауа фильтріне ауаны беру алдында, ауадан эжекциондық әдісімен шаң алатын сүзгіш.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Метеора монастырлары

right|thumb|256px
**Метеора** (грек тілінде Μετέωρα) - Грекияның ірі монастыр (шіркеу) кешендерінің бірі. Оның ерекшелігі - биік қия құздардың шыңында орналасқаны. Оныншы ғасырда негізі қаланған монастыр орталығы әлі күнге шейін сақталып, үзбей қызмет етіп келеді. Метеора Грекияның солтүстігінде Фессалия тауында орналасқан. Қазіргі таңда Метеора кешенінде 6 монастыр жұмыс істейді. Жалпы кешенде 24 монастыр бар. 1988 жылы монастыр кешені ЮНЕСКО бүкіләлемдік мұралар тізіміне кіргізілді.

Санат:Дін
Санат:Православие
Финиметр

**Финиметр** - баллондағы газ мөлшерін және қысымын көрсететін монометр.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Уасыл ибн Ата

**Уәсіл ибн Ата, Васил, Әбу Хузайфа әл-Ғаззал** () (699, Медине - 748, Басра) - мутазилизмнің негізін қалаушылардың бірі.

Басрадағы әл-Хасан әл-Басра үйірмесінің жұмысына белсене қатысқан. Ауыр күнәға батқан адамның ахуалын анықтау барысында соңғылармен келісімге келе алмаған ол өзінің бір топ серіктерімен бірге әл-Хасан әл-Басридің үйірмесін тастап, мүтазилизмнің негізін қалауға кіріседі. Өз ілімін тарату үшін ол Халифаттың Мағриб, Хорасан, Йемен, әл-Жазира, әл-Арминия өңіріне құпия өкілдерін жібереді. Оның құпия өкілдері, сонымен бірге Омейяға қарсы насихат жүргізу арқылы аталған әулеттің құлдырауына ықпал жасайды. Зерттеушілер Уәсіл б. Ата мутазилалық пікірге жол ашып, соның діни ілім доктринасының негізін қадаған деп есептейді. Уәсіл б. Атаның діни ілім тезистері мутазилизмнің «Бес негізгі ережелерінің» құрамына енді. 
Уәсіл б. Ата Аллаһты антропоморфтық, яғни адам тәріздес деп қабылдауға қарсы.
Осыған сәйкес ол Құранның осы ойға қатысты жерлерін символикалық астармен түсіндіруге ұмтылған. Айталық, *«өз
қолыңмен жаса»* ұғымы, оның түсіндіруі бойынша *«өз билігіңмен»* болуға тиіс. Ол ашық алақан жомарттық, жұмулы
алақан сараңдықты бейнелейтін әйгілі символдық теңеуді көрсетеді. 

Ол бірнеше шығармалардың авторы. Соның ішінде:
*«әл-Манзила байна-л-манзилатайн»*, *«ат-Таухид уа-л-адл»*, *«Табакғат ахл әл-илм уал-хакк», «ас-Сабил ила марифат әл-хакк»*. Бұл шығармалар мұсылман құқығының тарихында үлкен рөл атқарды. Онда Уәсіл б. Ата ақиқатты түйсінудің төрт әдісін тұңғыш рет айқындап берді. Олар: жазу арқылы бір ауыздан қабылданған анық мәлімет, оймен, ақылмен дәлелдеу және қауымның бірауызды пікірі арқылы.

## Дереккөздер


Санат:700 жылы туғандар
Санат:Мединеде туғандар
Санат:748 жылы қайтыс болғандар
Санат:Басрада қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:699 жылы туғандар
Санат:Мутазилиттер
Санат:Сауд Арабиясы дінтанушылары
Балшықты топырақ

**Балшықты топырақ** – су өткізгішті аз грунт: құрғак жерлерде жолдарға себуге қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Әл-Узза

**әл-Узза** ( - «құдіретті») - арабтардың
ежелгі әйел құдайы. V - VI ғ-да оған Араб
елінің көптеген жерлерінде, яғни Хиджазда, Хирада, Набатейде сиынған. Әл-Уззаға
сиынудың негізгі орталығы - Меккенің
маңайындағы Хурад алқабы. Ол Сирия мен
Ирак аралығындағы сауда жолының бойында орналасқан. Онда қасиетті үш ағаш - самура өскен. Мұнан басқа қасиетті тас бар.
Осы жерде құрбандық шалып, Құдаша
құлшылық жасалады. Әл-Узза құрайышшылардың әл-Лат, Әл-Узза, Манат деп аталған үш
Құдайының ішіндегі оларды желеп-жебеуші,
ең басты Құдай деп есептелген. Олар бұлардың үшеуін де Аллаһтың қыздары деп
атаған, бірақ әл-Лат пен Маналы кейде Әл-Уззаның қызы деген. Пайғамбарлық кезеңнен
бұрын Мұхаммед те (с.а.у.) Әл-Уззаға сиынып,
құрбандық шалғай. Өзінің меккелік уағызы
кезінде ол бірде Аллаһ алдында адамдардың
сөзін сөйлеуге қабілетті «көк құстарының»,
үштік құдайдың бар екенін айтады. Меккені
алғаннан кейін Халид б. әл-Уалид Мұхаммедтің (с.а.у.) бұйрығы бойынша Әл-Уззаның
ғибадатханасын талқандан жіберген.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Радиатордың салқындатқыш пердесі

**Радиатордың салқындатқыш пердесі** - ауа тасқынының қарқындылығын өзгертуге арналған, радиатор алдында орналасқан, бұрыла алатын торлы қақпақ.

## Дереккөздер

 

Санат:Транспорт
Уирд

**Уирд.** Су үлесі, әскер, түннің ғибадатқа
бөлінген уақыты, бір топ құс, Құранның
әрбір жүзі, (бөлігі), зікір, дұға, т.б мағыналары бар. Сопылықта пірлердің арнайы дұғалары, зікірлері Құран мен Сүннеттен алынады. Әрбір тариқаттың өзіне
тән Уирдді (көпше түрі аурад) болады. Ахмет Иасауидың *«[[Диуани Хикмет]]»* еңбегінде
«Қул-хуАллаһ, субһанАллаһ-уирд ейлесем (қылсам)» деген жолдар бар. «Қул-
хуАллаһ, субһанАллаһ» зікірлері Иасауийа
тариқатының Уирді болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Көлік рейкалары

* *Тісті рейка* - бір жағында тістер тілінген өзек темір.
* *Рөлдік механизмнің рейкасы* - басқарылатын доңғалақтардың бұрылыс цапфасымен байланысқан колденең рульдік жетектін міндетін атқаратын және рульдік біліктін тісті дөңгелегінен күшті қабылдайтын тісті рейка.
* *Жанармай сорабының рейкасы* - плунжерді бұрган кезде жоғары қысымды сораптан, дизельді қозғауыш цилиндрлерінің форсункаларына берілетін жанармай санын өзгертетін тісті рейка.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Сымдардың жгуты

**Сымдардың жгуты** - монтаждаудың ыңғайлы болу үшін бір байламға түйілген изоляцияланған,
маркаланған бірнеше сым.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Көлік жүргізу тәртіптері

**Тәртіп** — уақыт және қосымша шарттар бойынша нақты белгіленген қайсы-бір іс-әрекеттердің тәртібі – қойылған мақсатқа жету үшін арналған ережелер жүйесікинематикалық айқындауыштарымен және басқару жүйесінің нақты жағдайымен анықталатын жұмыс істейтін машинаның немесе механизмнің нақты күйі.
* *Жылдамдық бойынша қозғалыс тәртібі* – көліктің жүру барысында аңықталатын тәртіп-үдеулету – жылдамдату, бірқалыпты қозғалыс, тежеу тәртібіндегі ақырындау, сонымен қатар шығып кету барысында тәртіп.
* *Траектория бойынша қозғалыс тәртібі* – көліктің козғалыс кезінде траекторияның өзгееруі мен бұрылысқа кіру, бұрылыстан шыгу, түзусызыісғы және айналымды қозғалыспен аңықталатын тәртіп.
* *Зарядтау тәртібі* – аккумулятор батареясымен немесе кез келген аккумулятормен жиналатын энергия тәртібі.
* *Озбалы жұмыс тәртібі* – жетекші және жетектегі біліктердің айналу бағытымен сатысыз берілістің тежеуіш жұмыс істеуі.
* *Кері қайтымды жұмыс тәртібі* – түтытумыдан қозғауышқа беріліс арқылы қуаттын өтуімен аңықталатың сатысыз берілестердің жұмыс тәртібі.
* *Мәжбүрленген бос жүрістің тәртібі* – көліктің козғалысындағы жанармай беру баспасын босаткан кезде қозғауышпен тежелгенде ісқае асатын іштен жанатын козғауыштың жұмыс тәртібі.
* *Сатысыз берілістің жұмыс тәртібі* – басқаару жүйесінің және беріліс катынаспен аңықталатың жұмыс тәртібі.
* *Қозғауыштың жұмыс тәртібі* – жанармай беру баспасының араласуымен және козғауыш білігінің айналу жиілігімен аңықталатын тәртіп.
* *Карбюратор жұмысының тәртібі* – дросселдік қалқанмен және карбюратордың дозаландыратын құрылғылардың: қозғауыштың оталуы, аз жүктемелер мен бос жүріс тәртібі, бөлек жүктеулер, максималды жүктеулер, дроссельдік жапқыштың тез ашылуың орналусуынан анықталатың тәртіп.
* *Кері айналу жұмысының тәртібі* – жетектегі біліктің айналу бағытының тарту тәртібінің салыстырмалы өзгертілген сатысыз берілістің тежеуішінің жұмыс тәртібі.
* *Зарядтан айыру тәртібі* – аккумулятор батареясынан немесе кезкелген аккумулятордың жиналған энергиясынан айырылу.
* *Тежелу тәртібі* – келіктік құралдын тежелу кезіндегі баяулату өлшемімен анықталатың тәртібі: апаттық, қызметгік, сонымен қатар жылжымайтын жағдайда үстағанда.
* *Тежеуіш жұмысының тәртібі* – куатты беріліске қозғауыштанда және тұтынушыданда келтірілген кезде анықталатын сатысыз берілістің жұмыс тәртібі.
* *Тартымды жұмыс тәртібі* – козғауышган тұтынушыга қуатты тасымалдап берілуі кезінде анықталатын сатысыз берілістің жұмыс тәртібі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Усул әд-Дин

**Усул ад-Дин** - Ислам дінінің немесе діни ілімнің еш уақытта өзгермейтін
негіздері мен бұлжымайтын қағидалары.
Бұл қағидаларды сынауға да, мінеуге де
болмайды. Мұсылман дінінің екі үлкен
арнасы сунниттер мен шииттердің діни
қағидаларына, ең әуелі негіз бояушы, мутазилашылардың діни қағидасы екені белгілі.
Ислам дініндегі қалыптасқан діни қағида
IX ғасырдың аяғында толық жетілді. Мутазилашылардың қасаң қағидаларының негізі сияқты, сунниттердің де ұстаған Құдай
жолында өзгермейтін бес түрлі қағидасы
болды. Олар: 
* 1) бір Тәңірге сиыну туралы ілім:

* 2) Құдай сөзінің шындығы мен
Аллаһ өмірінің әділдігі;

* 3) Мұхаммед
Пайғамбарды (с.а.у.) Құдайдың Елшісі деп
танып, одан бұрын өткен Пайғамбарлардың
әулиелігіне сену;

* 4) діни сенім күні, қиямет
қайым күні мен о дүние туралы ұғым;

* 5) имамдық туралы ілім. Алғашқы төрт қағида
сунниттерге де, шииттерге де ортақ болды. Мұсылман қауымы қабылдаған Құдай
сөзінде Усул ад-Дин ілімі Исламның жалпы
көзқарасы мен методологиясын белгілейді.
Діни әдебиеттерде Усул ад-Дин немесе Усул аддийана сөздері, илм әл-калам ұғымының орнына жиі қолданылады. Негізінен бұлар Ислам дініндегі жүйелердің алғышарт, кіріспе
сөздері ретінде қолданылады. Сондықтан
да кейбір діни шығармалардың аттары: әл-
Ибан ан усул ад-дийананы, әл-Ашаридің
еңбегі деп аталып жүр (935 ж.ө.) Осы
шығармалардың авторлары Исламдық діни
жүйені тарата келіп, мұсылман дініндегі
өзгермейтін бес түрлі қағиданы да «негіз»
етіп талдайды. Оларды тарата айтып, өз
ішінен шығатын мәселелерді де жіктеп
беруге тырысады. Мәселен, жоғарыда
келтірілген *«әл-Бағдади»* еңбегінде діни
қағиданың он бес түрлі *«негізін»* айта келіп,
оның ішінен таратып он бес түрлі мәселені
көтереді. аш-Шахрастани (1153 ж.ө.) өзінің
*«Нихайат әл-икдам фиилм әл-калам»* атты
еңбегінде Құдай сөзінің жиырмадан астам
өзгермейтін кағидаларын келтіреді. Қазіргі
мұсылман Шығысындағы діни жоғарғы
мектептерде арнайы ашылған ф-тер бар.
Онда негізгі ілім ретінде Құдай сөзі мен
апологетика негіздері оқытылады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Механикалық қатаңдық

**Механикалық қатаңдық** — дененің немесе құрылғының деформациялауға қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Шауқ

**Шауқ** - сағыныш деген мағынаны білдіреді. Кепілдің сүйіктісімен кездесуге деген құштарлық, сағынышы. Аллаһқа
қауышу-сағынышы. Көңілдің (жүректің) сүйіктінің аты аталғанда соғып, алып ұшуын шауқ дейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Рейс

**Рейс** - көліктік құралдың маршрут бойынша қозғалысты аяқтау циклі.
* *Кері рейс* - маршруттың соңынан алғашқы пунктқа дейінгі жүріс.
* *Тура рейс* - маршруттың бастапқы пунктынан соңғы пунктқа дейінгі жүрісі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Газды бөліп тарату

**Газды бөліп тарату** - қозғауышқа жаңғыш қоспаны толтыру және жанармай жанғанда пайда болатын газды шығару үрдісі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Ухуд

**Ухуд** - тау. Медине қаласының солтүстігіне қарай 5 км жерде орналасқан. Оның
баурайында 625 ж. 23 наурызда мұсылмандардың меккеліктермен шайқасы
болды. Шайқастың негізгі себебі Бадра
маңындағы жеңілістің карымтасын қайтару еді. Меккеліктердің әскер саны 2200 -
3000 адам, соның ішінде 200-і атты әскер
де, 800-і сауыт киінген жаяу әскер болатын. Мұхаммед (с.а.у.) оларға қарсы
тек 700 жаяу әскер ғана шығара алды,
олардың 100-ге жуығы ғана үстеріне сауыт киген еді. Мұсылман жауынгерлері
түнде меккеліктерді айналып өтіп, олардың Ухуд тауының оңтүстігінде орналасқан
бекінісін таудан бөліп тастады. Сөйтіп
мұсылман жауынгерлері өздерінің шебін
тауға тірей отырып, меккеліктердің атты
әскерінен сәтті қорғана білді. Ал олардың
сол қанатың 50 садақшы қорғады. Жалпы шайқастағы іс-қимылдар аса айқын
емес. Алайда, меккеліктер шегініс жасап, өздерінің орналасқан шебіне қарай
бет алғанда мұсылман әскерлері олардың болымсыз заттарын тонауға кірісті
де, садақшылар өз шептерін тастап кетті.
Міне осындай тәртіпсіздікті сәтті пайдаланған меккеліктердің атты әскерінің басшысы Халид б. әл-Уалид дереу мұсылман
әскерлерін қоршал алды. Жаралы болған
Мұхаммед (с.а.у.) шағын ғана әскердіц
жәрдемімен қолға түспей, құтылып кетті.
Олардың 70 адамы өліп, ауыр жеңіліске
ұшырады. Меккеліктердің бар-жөғы 19
адамы шығын болды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Қозғауыш қозғалысын блоктаушы

**Қозғауыш қозғалысын блоктаушы** - беріліс қорабында берілістің бірі қосылған двигателді іске қосуға жол берілмейтін автоматты блоктаушы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Борис Рафаилович Рубаненко

**Борис Рафаилович Рубаненко** (29.8.1910, Самара — 5.5.1985, Мәскеу) — кеңестік архитектор, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1970) және КСРО халық архитекторы (1980), архитектура докторы (1967), КСРО Көркемсурет академиясының мүшесі (1979). 

1931 жылы Санкт-Петербург қаласындағы коммуналдық құрылыс инженерлері институтын және 1934 жылы Көркемсурет академиясын бітірген. Алматыдағы бұрынғы қала өкімшілігі ғимаратының жобасын жасауға қатысқан (1957). 1954 жылдан педагогика қызметпен (1968 жылдан профессор) айналысты.

КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері (1973). Ленин орденімен, Қазан төңкерісі, Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:29 тамызда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Самарада туғандар
Санат:5 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО сәулетшілері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО халық сәулетшілері
Санат:Ресейдің еңбек сіңірген сәулетшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері
Санат:Санкт-Петербург сәулетшілері
Санат:Мәскеу сәулетшілері
Санат:Ташкент сәулетшілері
Санат:Минск сәулетшілері
Санат:Тула сәулетшілері
Санат:Ресей қала құрылысшылары
Санат:Мәскеу сәулет институты оқытушылары
Санат:Репин атындағы институт түлектері
Санат:КСРО көркемсурет академиясының толық мүшелері
Санат:Сәулет докторлары
Санат:Санкт-Петербург сәулет-құрылыс университеті түлектері
Санат:Тольятти сәулетшілері
Санат:Орыс авангарды сәулетшілері
Санат:Набережный Челны сәулетшілері
Санат:Мәскеу сәулет институтының профессорлары
Фономер

**Фономер** - дыбыстың күшін өлшейтін аспап.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Амортизаторлық сұйықтық

**Амортизаторлық сұйықтық** - амортизатордың жұмыс істеуін қамсыздандыру үшін ішіне
құйылатын арнайы май.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тозақ

**Тозақ(дозақ)** - мұсылмандық акырзаман туралы
ілімде күнәһарлар мен дінсіздердің о дүниеде жазаланатын орны. Тозақ азабын бейнелеу Құран Кәрім аяттары мен уағыздарында
кеңінен орын алды. Тозақ құрбандары
отқа жанатыны, отты шынжырлармен
бұғауланып, қатты азап шегетіні айтылады. Біз оларды жедел тозаққа саламыз да,
олардың терілері жанған сайын азапты
тартулары үшін, оны басқа терілерге ауыстырамыз «Олардың тамағы - жаһаннам
түбінде өсетін заққұм ағашы. Сусыны - ішек-қарынды тілетін, қайнап тұрған
сасық су. Оны жұтуға тырысады, бірақ
тамағынан өткізе алмайды, сонда оған әр
тараптан ажал келеді. Ол өле алмайды,
оның артынан тағы ауыр азап келеді» деген сияқты Тозақтағы шексіз азаптың сипаттаулары бар. Күнәһарлардың жазасының
ауыр-жеңілдігіне қарай Тозақтың әртүрлі
қабаттарында орналасатындықтары, Тозақты
періште сақшылар күзететіні және оның бас
сақшысы Мәлік есімді пері екендігі жайлы
мұсылман аңыздарында кеңінен баяндалады. Тозақты сипаттау оның жаратылуы, оның
барлығына сену, Құдайдың құдіретте,
рахымы мен қаһарына лайықтылығы,
кейбір адамдардың Тозаққа лайықтылығы немесе жазасының ауырлығы мен ұзақтығы
жайлы мұсылман теологиясында көптеген
сан алуан пікірлер мен әдебиеттер бар.
Тозақты бейнелеудің рәміздік бейнеленуі
жайлы да көптеген көзқарастар кездеседі.
Тозақтын бейнелі тілде сипатталу себебін
Ш.Құдайбердіұлы құрсақтағы балаға бұл
дүниені ұғындырудың қиындығы мен о
дүниені осындағы адамға ұғындырудың
қиындығына балап түсіндіреді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Әйнекті жууға арналған сұйықтық

**Әйнекті жууға арналған сұйықтық** - автомобильдің резеңке-техникалық өнімдері мен лакты жабылғыларын бұзбайтың
және төмен температура кезінде
қатпайтын жаксы жуғыш кабілеті
бар арнайы сұйықтық.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Тиләуәт сәждесі

**Тиләуәт сәждесі**. Құран Кәрімде он
төрт жерде сәжде аяты бар. Бұларды оқыған, естіген адамның сәжде етуі — уәжіп.
Тиләуәт сәждесін жасайтын адамның дәреті болу керек, әурет
жерінің жабық болуы тиіс. Ниет етіп, құбылаға қарап, қолдарын көтермей «Аллаһу
әкбар» деп сәждеге барады. Үш рет «субхана раббиал а'ла» дегеннен кейін қайта
«Аллаһу акбар» деп орнынан тұрады. Бұлай
істеу — сүннет. Бірақ, артынан «Ғуфранака
раббәнә уа иләйкал-масир» деу —мұстахап.
«Аллаһым! Кешіріміңді тілеймін. Сөзсіз
саған қайтамыз».

Кісі бір жерде тұрып, бір сәжде аятын бірнеше мәрте қайталаса бәріне бір сәжде
жеткілікті. Бірақ, бір жерде әртүрлі сәжде
аятын оқыса, әрқайсысына жеке-жеке сәжде ләзім. Аятты радио, телеарнадан естуі
мен жанындағы адамнан естуі арасында
ешқандай айырмашылық жоқ. Хайыз бен
нифастағы әйелдерге сәжде аяты уәжіп
емес.

Сәжде аяттары: «Ағраф», 206; «Рағыд»,
15; «Нахыл», 50; «Исра», 109; «Мәриәм»,
25; «Хаж», 18; «Фурқан», 60; «Нәмл», 25;
«Сәжде», 15; «Сад», 24; «Фуссиләт», 37;
«Нәжм», 62; «Иншиқақ», 20; «Алақ», 19.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Құлмамбет Жамансарыұлы

**Құлмамбет Жамансарыұлы** (шамамен 1818 - 20, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы аймағында, - шамамен 1888 - 90, сол жерде) - ақын. Жиырма жасынан айтысқа түскен. Жетісу елінің Марабай бастаған бір топ ақынымен, Әлім әйелімен айтысқан. 
* 1878 жылы шамасында Кенбай деген жерде Жиенбет болыс үш қызының тойын бірге өткізіп, алыс-жақынды түгел шақырып, ұлы думан жасайды.

Жолаушылап кеткен **Құлмамбет** бұл тойға қатыса алмайды. Үлкен қыздың той бастарын Қашаған акын, ортаншы және кіші қыздың той бастарын Бала Ораз бен Қоспақ ақын толғайды. Бала Ораз таз руының Жастабан, Қоспақ таз руының Келдібай арысынан шыққан **Құлмамбеттің** өз туыстары екен. Жолсапардан келуін күтпеген Жиенбет болысқа, сондай-ақ Бала Ораз бен Қоспаққа өкпелеген **Құлмамбет** бір тойда Бала Оразға кездесіп, айтыс басталып кеткен. Айтыс 1878 жылы Мүқыр деген жерде болған. **Құлмамбет** сөздері өктем, қисынды, айбынды, өткір. Бала Ораз аға ақын алдында ізет көрсетіп, оны қадір тұта сөйлеген. Айтыс өрши берсе, ел арасына жік түсетінін сезген Қоспақ екі ақынға да тоқтау айтып, елді татулыққа үндейді. Айтыс мәтіні "**Ақберен**" (1972) жинағында жарияланған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Үзір қайы

**Үзір қайы**, *И т и х а д а* - құрсақтан емес, дененің бір тамырынан ағатын қан. 

Балиғат жасына жеткен әйелдің үш күннен аз, он күннен артық аққан қайы Үзір қайы болып табылады. Нифас болған әйелдің қырық күннен кейінгі және жүкті кезіндегі қайы да Үзір қайы деп аталады. Әйелдің мұндай үзірі ғибадатқа кедергі
келтірмейді. Тек дәреті болған кезде ақса, жарадан аққан қан секілді дәретті бұзады. Тоқтаусыз жалғасса, әйел «үзірлі» қатарына жатып, намазға арнайы дәрет алады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Чикаго

**Чикаго** — (, ағылш. оқылуы "*Щикагоу*", ресми түрде **Чикаго қаласы** () — Иллинойс штатының ең көп қоныстанған қаласы және Америка Құрама Штаттарындағы халық саны бойынша Нью-Йорк пен Лос Анджлестен кейінгі үшінші қала. 2020 жылы 2 746 388 халқы бар, бұл сонымен қатар АҚШ-тың Орта-Батыстағы регионының ең үлкен қаласы. Чикаго-Кук округінің округтік орталығы, АҚШ-тың екінші ауданы, Қаланың кішкене бөлігі Ду-Пейдж округінде орналасқан. Чикаго-Чикагодағы агломерацияның басты қаласы, кейде "Чикаго қаласы" деп аталады. 10 миллионға жуық халқы бар бұл агломерация АҚШ-тағы халық саны бойынша үшінші болып табылады.

Қала территориясы - 606.6 шақырым².

1780 жылы бұрын жергілікті үнді америкалықтар мекендеген жері еді. Отарлау саясаты жүргізінде қазіргі қала пайда болды. Атауы жергілікті тайпаларының тілінен алынған еді. Мағынасы "жабайы сарымсақ".

Мичиган көлінің  жағасында орналасқан Чикаго 1837 жылы Ұлы көлдер мен Миссисипи өзенінің арасындағы тармақтың жанында қала болды және XIX ғасырдың ортасында қарқынды өсті. Бірнеше шаршы мильді жойып, 100 000-нан астам адамды үйсіз қалдырған ұлы өрттен кейін қала қайта құру үшін айтарлықтай күш жұмсады. Құрылыстың күрт өсуі халықтың өсуін бірнеше онжылдықтарға жеделдетті, ал 1900 жылы, өрттен отыз жыл өткен соң, Чикаго әлемдегі бесінші ірі қала болды. Чикаго қала құрылысы мен аудандастыруды, соның ішінде құрылыстың жаңа стильдерін, Әдемі қалалардың қозғалысын және болат көктіреген ғимараттарды дамытуға өз үлесін қосты.

Чикаго - халықаралық қаржы, мәдениет, коммерциялық қызмет, индустрия, оқыту, технология, телекоммуникация және транспорт орталығы. Мұнда Чикаго сауда палатасы құрылды, ол деривативтердің ең үлкен және әр түрлі нарықтарының бірі болып табылады. Жылына байланысты О'Хара халықаралық әуежайы әлемдегі бесінші немесе алтыншы әуежай болып табылады. Бұл аймақта федералды тас жолдардың ең көп саны бар. Globalization and World Cities Research Network мәліметтеріне сәйкес, Чикаго-әлемдегі альфа-Ғаламдық қала және 12-ші жаһандық қала. Чикаго ауданы әлемдегі ең үлкен ЖІӨ-нің біріне ие-2018 жылы ол 689 миллиард долларға тең болды.

Санат:Миллионер қалалар
Санат:Иллинойс қалалары
Құл мен Қыз

**"Құл мен Қыз"** - ғашықтық дастан. Көлемі 1543 жол. Дастанда бай есігінде құлдық кешкен Талайлы деген өнерпаз, әрі ақын, балуан жігіттің өз қожайыны - Балапан байдың Айым деген қызына ғашық болып, махаббат жолында қазаға ұшыраған екі жастың қайғылы тағдыры баяндалады. Дастанның екі нұсқасы белгілі. Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданның тұрғыны Б.Науқанұлының Досжан деген қарттың әңгімелеп айтуынан жазып алынып, дастанға айналдырған нұскасы **"Құл мен қыз"** немесе **"Сағира мен қыз"** дастанында бас кейіпкерлер Талайлы құл мен Айым делінеді. Бақтыгерей нұскасы толық, он бір буынды қара өлеңге құрылған. Дастан нұсқасы Орталық ғылыми кітапхана қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Дастан
Үмбет халфе Дүйсенбіұлы

**Үмбет қалпе (халфе) Дүйсенбіұлы** (XIX ғасырдың ортасы - XX ғасырдың басы) - Қордай өңірінде өмір сүріп, Орта Азия қазақтарының халфесі атанған ірі қоғам және дін қайраткері.

Дулат тайпасының Жаныс руынан. Әкесі Дүйсенбі халфенің ісін жалғастырып, халыққа білім беру, мәдениетін көтеру ісіне көп еңбек сіңірген. Діни кітаптармен қатар, шығыс әдебиетін, қазақтың жарық көрген қисса-дастандарын, жыр кітаптарын жинаумен айналысқан. Діни қызметтеріне орай, қазақ даласын аралау кезінде шежіре жинай жүрген. Ол Кеңес үкіметі қудалауынан мерт болған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Рессора

**Рессора** - иілуге жұмыс істейтін, бір немесе бірнеше ұзын тілімдерден тұратын көліктік құрал аспасының металлды серпімді элементы; сол-бір уақытта бағыттаушы және сөндіру элементтерінің функцияларын орындайды.
* *Қосымша рессора* - көліктік құралдың жүкпен артылып тұрганда негізгі рессорга бекітілген жұмысқа кірісетін рессора.
* *Негізгі рессора* - көліктік құралдың жүктелмегенінде және толық жүктелген кезінде, снымен катар қосымша рессорамен бірігіп жұмыс істеуіне есептелетін әрқашанда аспаның ықшам сызбасына қосылған рессора.
* *Көлденең рессора* - көліктік құралдың бойлық есіне көлденең орналасқан рессора.
* *Бойлық рессора* - көліктік құралдың бойлық өсі бойынша орналсқан рессора.
* *Тайғанауыш рессора* - тіреуіш ішінде жүктелудің өсуіне байланысты ұзындығының өзгеруін қамтамасыз етіп еркін шетімен жылжитын рессора.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Көлікті жөндеу

**Көлікті жөндеу** - жарамсыздығын жою және шығындалған ресурстарын калпына келтіру жолдарымен машинаның не құрылғының жұмысқа жарамдылық күйін қалпына келтіру.
* *Автомобильдің күрделі жөндеуі* - жолаушы тасушы автомобиль үшін - кузовті, жүк тасушы үшін - рама, кабина және үштен артық негізгі агрегаттарга капиталды жөндеу жасау болып анықталады.
* *Ағымдық жөндеу* - машинаның не құрылғының жұмыс үрдісі кезінде пайда болатын жарамсыздығын және ақауын жою жолдарымен жөндеу; машинаны не құрылғыны бұзбай жеке бөлшектерді ауыстыру және қалпына келтіруін талап етеді.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Кенжеқожа Құлмырзаев

**Құлмырзаев Кенжеқожа** (1898, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Алмакесек ауылы - 1945, Ташкент облысы Жаңқожа ауданы Шорабай ауылы) - ақын. Ақындық өнерімен өлең-жыр айтып, көп жерді аралаған. **"Мың бір түн"** ертегісінің **72** түнінің әңгімесін өлеңмен жырлаған. Бармақпен (1914-1915) және Кененмен айтысы (1936) сакталған. Бұлардан басқа *"Қазақ пен қырғыздың айтысы", "Кенжеқожа мен Әбілдің айтысы"* деп аталатын айтыстары кезінде хатка түспеген. *"Ақындар", "Шын жүректің белгісі"* деп аталатын термелері бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Фадак

**Фадак** - егістікке лайық жазық дала,
Хиджаздың солтүстік жағында, Хайбардан онша алыс емес, ал Мединеден екі-үш күндік жол. Фадактың тұрғындары, негізінен,
яһудилер, олар көбінесе дәнді дақылдар
және құрма ағаштарын өсірумен шұғылданады. Ислам діні алғаш тарай бастаған
кездерде, Фадак жерінен түсетін өнімдер туралы Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) өзінің арнайы шешімдерін қабылдаған. Мұхаммед
627 жылы Фадак тұрғындарының Хайбарға әскери
көмек көрсететінін естіп, Әлиді басшы
етіп, шағын әскери топ жібереді. Арнайы
жіберілген мұсылман әскерлері жай
шапқыншылық жасаумен шектеледі. Келесі жылы мұсылмандар, Хайбарды жаулап
алғаннан кейін, Фадак яһудилері Мұхаммедтің
(с.а.у.) жіберген адамы Мухаййишей б. Масуд әл-Ансаримен жүргізген келіссөзінде
Фадак даласы үшін қолдарындағы бар
мүліктерін алып, өздерін тыныш қалдыруын
сұрайды. Олар осылайша Мұхаммедпен
(с.а.у.) жасасқан бітім шарты бойынша Фадак
егістік жерінен өндірілетін өнімнің тең
жартысын өздеріне қалдыратын болды,
ал екінші жартысын Мұхаммедке (с.а.у.)
төлеп тұратын болды. Бірақ Пайғамбар
(с.а.у.) бұл өнімдердің барлығын қоғам
қажетіне (жетімдер мен дәруіштерге,
кедей-кепшіктерге, соның ішінде хашим
руының жатақтарына) жарататынын айта
келіп, қажет болса өзіне де, отбасы мен
туған-туыстарына да пайдаланатынын
ескертті. Мұхаммед Пайғамбар (с.а.у.) өлгеннен кейін, оның қызы Фатима Фадак жерінің
өнімдеріне өзінің мұрагерлік тиесілігін талап етті. Халиф Әбу Бәкір бұл талапқа қарсылық көрсетіп, айтар дәлелі үшін Мұхаммедтің (с.а.у.) өсиетінде көрсетілгендей,
оның мұрагерлерінің болмайтыны, барлық
мүлік қоғам игілігі (садақа) екенін
ескертті. Алайда, Фатиманың талаптары
орындалмағанымен фадак жерінің дауы 200
жылға созынды. Осының өзі алғашқы мұсылман қоғамында - жеке және қоғамдық меншіктердің болғанын дәлелдейді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Абдулла Баймұратұлы Құлыбеков

**Құлыбеков Абдулла Баймұрат-ұлы** (15.4.1903, Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы - 1953, Алматы) - жазушы, аудармашы. 
* 1921 - 1924 жылдары халық ағарту саласында қызмет істеген.
* 1924 - 1937 жылдары партия және кеңес органдарында түрлі басшы қызметте болған.
* 1937 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан КП ОК жанындағы Маркс - Энгельс - Ленин институтының қазақ филиалында редактор және Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында аға редактор кызметтерін аткарған. **Құлыбеков** орыс және дүниежүзілік классикалық көркем әдебиеттің таңдаулы туындыларын қазақ тіліне аударушылардың бірі. Ол В.Катаевтың **"Мен еңбекші халық ұлымын"** (1939), А.Сурковтың **"Сталинградтан шалғайда"** (1946), К.Симоновтың **"Орыс мәселесі"** (1949), М.Горькийдің **"Мещандар"** (1955), И.Гончаровтың **"Обломов"** (Х.Өзденбаев, А.Сүлейменовпен бірге) шығармаларын қазақ тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Ысмайыл ата мешіті

**Ысмайыл ата мешіті** — діни ғимарат. Қазығұрт ауданы, Тұрбат елді мекенінде орналасқан. Ол ортағасырлық тарихи жәдігер ретінде мемлекет қарауына алынған. Кейбір деректер бойынша, құрылыс бірнеше жеке ғимарат пен қоршау және оның бас қақпасынан тұрған. Ескі мешіт бірақ тозып құлаған. Әйтсе де, оның қосымша құрылысы — шілдехана құлаған мешіт қызметін күні бүгінге дейін атқарып келеді. Жалпы, аталған кешеннен бүгінге жеткені — шілдехана мен сыртқы қоршаудың бас қақпасы ғана. Бас қақпа алдындағы тақтаға *«Қазақ КСР. Ысмайыл Ата, сәулет ғимараты XII XIX ғ. ескерткіші»* деген жазу жазылған. 2003 жылы Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі Болат Жылқышиев мешіттің күрделі жөндеуден өтуіне демеушілік жасады. Алғаш салынғанда 9 күмбезі болған мешіт Кеңес үкіметі жылдары жабылғаннан кейін төбесі жарамсыз болып қалғандықтан, қайта түрғызуға мүмкін болмады да, бір күмбездік болып жасалынды. Мешіт көлемі - 572 шаршы метр. Қазір 800 орындық мешітте бес уақыт намаз өтелуде.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы мешіттері
Файзолла Сатыбалдыұлы

**Файзолла Сатыбалдыұлы** (27.09.1883,
бұр Торғай уезі, Батпаққара мекені -
1959) - діни қайраткер, ақын, қари. Әкесі
- белгілі діни оқымысты Сатыбалды ишан Ғабдоллаұлы. Діни білімді 1900 жылы дейін
Троицкіде (Ахунхазіреттен)және Бұхарада
алады. 1901 - 1906 жылдары Торғай қаласындағы
уездік мешіт, медреселерде Науан хазірет,
дамолла Байту, Бейіс хазірет, Оспан қожа,қайраткерлермен бірге қызмет жасайды.
1906 - 1918 жылдары Батпаққарада Сатыбалды
ишанның мешіт-медресесінде ұстаздық
құрып, 1923 - 1928 жылдары мешіттерде имамдық
етеді. 1928 - 1935 жылдары нағашысы Міржақып
Дулатовпен бірге айдауда болады. Туған
жері Батпаққараға көшіп келген 1946 жылы
өмірден өткен 1959 жылы дейін қуғын-сүргіннен көз ашпайды.
Ф.Сатыбалдыұлы артына мол поэтикалық мұра қалдырған, араб, орыс әдебиеті үлгілерінен тәржімелер жасаған.
Қ.Халидтің «Тауарих Хамсасын» аударған. Ақын 1920 жылы жазған «Халқыма»
атты өлеңінде «Құрбандығың болар едім
жолына, Ел болсаң сен өз алдына іргелі'»
деп жазады. «Тырнақша қадаса да инесін,
Білсін тағдыр өнер басын имесін» дейді
1928 жылы Қостанай түрмесінде жазған «Тас
түрмеле» атты жырында. «Шафағат яр
соллаллаһ'» және «Мүнажат» циклымен
жазған жырлары Аллаһтың хақтығына,
әділдіктің күні туатынына деген сенімге
толы. «Ахмет қайтыс болды дегенде»,
«Мағжан түсіме кіргенде», «Ахметсафа Юсуповқа хат» сынды өлеңдері
тарихилығымен құнды. Ақын «Тас мешіт» (1914), «Тоқымбет - Гүләйім» (1929),
«Адамзат шежіресі» (1930), «Ұзақ жол»
(1935), «Аязби» (1946) атты дастандар
жазған. «Әбдіғаппар хан» атты ұзақ поэмасын 1916 жылы Торғайдағы ұлт-азаттық
көтерілісіне арнаған.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Діни экстремизм

**Діни экстремизм** Ислам құндылықтарын сақтау жолында үндеу тастаған өздерінің пікірлестерін діни принциптерді бұзушылар деген айыптаулармен кінәлайды. Діни-саяси экстремизм болса, әртүрлі діни пікірлерге негізделгеніне қарамай, олардың іс-әрекеттері Қылмыстық істер кодексінің баптарына сәйкес келеді. Яғни, діни-саяси экстремизм - діттеген саяси мақсаттарына қол жеткізу үшін, дінді қалқан ете отырып әрекет етуші, дінге ешқандай қатысы жоқ іс-қимыл. Басқаша атағанда - терроризм (лаңкестік). Мұндай әрекеттер көбіне мемлекеттің құрамын күшпен өзгертуге немесе үкіметті басып алуға бағытталады. Қауіпті жағдайға айналған осындай әрекеттерді іске асыру, көбіне қарулы топтар құрып, өзара өшіктіру әдістерін қолдану арқылы дін және ұлттық қайшылықтарды қоздырумен, сондай-ақ адам құқын жаппай бұзумен қатар жүреді.
Мұндай шектен шыққан экстремизм әртүрлі мемлекеттің ұлттық қауіпсіздігіне нұқсан келтіріп қана қоймай, дінаралық жағдайдың ушығуына да себепкер болуда. Экстремистер қай діннің атынан белсенділік танытса, бәрінен де көп зиян шегетін сол дін. Саяси экстремизм тек саяси мүддені ғана көздейді. Олар адамдардың дінге деген құрметі мен сенімін өз мақсаттарына кеңінен пайдалана отырып, дін үшін әрекет етіп жүргендей көрінуге тырысады.
Діни-саяси экстремизм әдетте ешқандай ымыраны мойындамай, ортақ келісімнен бас тартады, ешкімді жақтырмайды, тіпті оларды қолдап жүрген дін өкілдерінің пікірі болса да ешқандай саяси пікірлермен санаспайды. Діни экстремизм үшін *«Харам мен халал»* (арам мен адал), *«өзіңе қалағаныңды басқаға да қала»* деген қағидалар болмайды. Олардың басты қаруы қатігездік пен шапқыншылық. Сонымен қатар діни антқа байлап қойған адамдардың экстремистік қатардан шыға қоюы өте қиын.
Экстремизмді айыптау, егер Құран және сүннет негізінде болмаса, онда адасушы мұсылмандар айыптауды мойындамайды, бос сөз қатарында қабылдайды. Кінәлілер айыптаушыларды - надан, жалақор ретінде азғыруы да мүмкін.
Ислам шариғатымен амал етіп, басқаға үлгі бола білу, әрі шариғат талаптарын орындау, өркениетті қоғам орнатудағы аса сенімді жол екенін түсіндіре білу - діни эктремизмге қарсы қолданар ең үлкен қару. Әлемдегі құбылыстардың қандайы болмасын өзіндік пайда болу ықтималдығына бағытталған әсерге негізделе отырып, ережелер мен заңдарға сүйенген себептері мен салдары бар. Бұл заңдылықтар қатарына тек философиялық ой-пікір тұжырымдары ғана емес, еш күдіксіз қабылдануы бұйырылған Илаһи заңдылықтар да жатады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Фақр

**Фақр** - (парсы тілінен - дәруіштік). Абсолютті бақыт
мағынасында қолданылады. «Бақытты
болғандар фақирлер, өйткені «Алами самауат», яғни Құдайлық әлем оларға тән».
Иасауидың «Фақр» философиясы Құрандағы
«Тәңір бай, сіздер факирсіздер» (Кітап:
57/38:35/15) аятына негізделген. Фақр - адамның рухани кедейлігін және оның Тәңірге
мұқтаж екенін білдіретін ұғым. Фақр - дегдар
(аскет) дүниелік қызықтан ақиреттегі бақыт үшін саналы түрде бас тартқан адам. Фақр -
суфи, дүниені де, ақирет де Ақиқат (Хақ)
үшін тәрк еткен адам. Яғни, бұл жерде
факир - «инсан-и камил», яғни толық рух
тазалығына, рухани кемелдікке, «фана-фи-Аллах» мақамына ұласқан кемел адамды білдіреді. Фақр философиясы Аллаһтың ешнәрсеге мұқтаж емес, бай екендігі және
адамның жаратылған болмыс ретінде
әрдайым, оның жәрдемі, махаббатына
(хидаяты, инаяты, истиқаматына) мұқтаж
екендігі шындығына сүйенеді. Фақр түсінігі
Хазіреті Мұхаммед Пайғамбарлық (с.а.у.)
«Фақрлік менің мақтанышым - «ал-фақру
фаһри» хадисінде көрініс береді.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Фана

**Фана** - жоқ болу, еру. Бұл терминді
Буддизмдегі Нирванамен шатастыратындар
көп. Формасы ұқсас болғанымен мазмұны
бөтен. Нирванада жоқтық құбылысының
фана мәніне ұқсайтыны рас, бірақ Ислам
сопылық дүниетанымында құл (адам) жоқ
болмайды, жоқтықтың орнына Аллаһтың
сипаттарын алады. Мұның мәні мынада, құл - адам ретінде бойындағы сипаттары мен мінездерін тастап, Фана халіне
ұласып, Құдайлық сипаттарды алу арқылы
кемелдікке ұласады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Нысап

**Нысап**, *иктисаб* - дүниедегі игіліктердегі иелену. Өзін және жакын-жуығын ең қажет нәрселермен қамтамасыз ету. Нысап - мұсылманның міндеті, бұл міндет, қол өнерімен және саудамен айналысқан ежелгі Пайғамбарлар мен Мұхаммедтің (с.а.у.) айналасындағы серіктерінің өнегесі арқылы мақұлданады. Қол өнерімен және саудамен айналысып тапқан табыс мемлекет берген жалақыдан да таза. Аллаһтың ықыласына үміт артып, өзіңді қамтамасыз етуден бас тартқан тақуалылықтан нысап артық, қанағат ету арқылы нұқсан келтіру - адам өлтіру секілді күнә.

Ауқатты қалалықтардың дүниетанымын бейнелейтін бұл ереже, алғаш рет Әбу Ханифаның шәкірті Мұхаммедаш-Шайбанидің (805 жылы өлген) «әл-Иктисаб фи-р-ризк әл-мустатаб» шығармасында айқын тұжырымдалды. Ертеректегі сопылық авторлар осы қағидаларды сақтай отырып, саудадан гөрі қол өнерін жоғары қойды. Нысапқа көзқарас ханбалшылар мен сопылар арасындағы пікір қайшылықтарының негізгі бір тармағына айналды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Нығматаллах Уәли

**Ниғматаллаху али Әмір** (саййид) Нұраддин Ниғматаллах б. мир (сейіт) Абдаллах (лақап аты -* Шаһ Ниғматаллах Уәли*) (1330- 1431) - парсы сопысы, ақын және сопылық ниғматаллахшылар бауырластығының негізін салушы-эпонимикалық Нығматаллах Уәли суннит-шафиит, өзінің ата жолын тікелей ұрпағы саиалатын 5 -шиит имамы Мұхаммед әл-Бәкір арқылы Мұхаммед Пайғамбарға (с.а.у.) (21-ата) апарып тірейді. Нығматаллах Уәли Халибте туып, Иракта, кейін Меккеде Абдаллах әл-Иафии (1298 - 1367) шейхтан оқыған, 24 жасыңда мүридтікке қабылданды. Оның жанында жеті жыл болып, Ибн Араби еңбектерін түгел оқып шығып, әл-Иафии халифасы болды. Ұзақ жылдарға созылған кезбеліктен соң Иракқа қайта оралды, кейін Мысырға, одан әрі Мауераннахрға барып Тебрез, Ардабил арқылы, ел аралап кезіп жүріп, түрік тайпалары арасында өз дінін белсенді уағыздаумен айналысты. Ол біршама уақыт Самарқан мен Қаршыда тұрды. Бұқаралық уағыздары Ақсақ Темірге (1336 - 1405) ұнамаған Нығматаллах Уали Гератқа ауысты да, имад ад-дин Хамза әл-Хұсайни әли-Харауи әмірдің қызына үйленді. Ол Гераттан Йездге, одан әрі Кухбанан аймағына барды. Нығматаллах Уали өмірінің соңғы 30 жылын Йезде, Шираз бен Керманда өткізді, Махан елді мекенінде 25 жыл тұрды. Мұнда кезбе-дәуіштерге арналған жеке үйі бар үлкен ханака мен мешіт саяды. Оның мазары күні бүгінге дейін көпшіліктің жаппай мінажат ететін орнына айналып отыр. Нығматаллах Уәли өмірінде билеушілер тарапынан үлкен құрметке бәденді. Әсіресе Темірдің немересі Ескендір Сұлтан (1415 жылы өлген) оны тікелей қамқорлығына алып, оған арнап Йезд маңындағы Тафт деген елді мекенде ханака және мешіт салдырды. Әмір Темірдің ұлы Шаһрух (1404 - 1447) пен Декан билеушісі Ахмет шаһ I Бахмани (1422-1435) ерекше ілтипатпен құрмет тұтты. Оның құдіретті әлем билеушілерімен тығыз қарым-қатынас орнатпақ болған талабын кейінгі ұрпақтары мен бауырластық жөніндегі ізбасарлары одан әрі дамытты. Нығматаллах Уәли есімі қоғамның барлық топтары арасында кеңінен танымал болды: оны жұрт қасиет тұтып, ерекше құдірет иесі деп білді. Нығматаллах Уәли өзінің рухани ата-теғін әл-Жунайд әл-Бағдади (910 жылы өлген) мен Маруф әл-Кархи (816 жылы өлген) арқылы Әли б. Әбу Тәліптен таратады. Ол эклектикалық  көзқараста болды, араб мистицизмінің түсініктерін, Ибн Араби уаһдат әл-ууджуд ілімін, Нәжміддин әл-Кубра идеялары мен ходжаган мектебінің ережелерін қатар мойындады. Сопылық тәжірибеде ол әл-Жунайдтың «салауаттылық мектебін» жоғары бағалады. Нығматаллах Уәли
кәсіпшілер мен дихандардың жасампаз еңбегін құрмет тұтты.

Нығматаллах Уәли өте жемісті еңбек етті; ол қалыптасқан дәстүрге сай араб және парсы тілдерінде суфизмнің әртүрлі теоретикалық және қолданыстық мәселелеріне арналған 544 трактат жазды. Оның 110-ға жуығы Нығматаллах
Уәлидің суфизм классиктері еңбектерінің күрделі тұстарын түсіндіруге арналған, көлемдері өте шағын шығармалары бізге жетті.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам