open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баязид І

220px|thumb|Баязит I
**Баязид І**, Найзағай (Bayezіt І Yіldіrіm) (1360 -1403) — Осман әулетінен шыққан түрік сұлтаны (1389 - 1403), қолбасшы. Әкесі Мұрат І қайтыс болған соң билік басына келіп, оның саясатын жалғастырған. Баязид І Батыс Анадолыдағы Ментеше, Айдын, Сарухан және Ирмиян бейліктерін өзіне бағындырды (1389 - 90). XIV ғасырдың 90-шы жылдары қолбасшылық даңқы жер жүзіне тараған. Баязид І Египеттегі ішкі алауыздықты шебер пайдалана отырып, Сивас сұлтандығының жерлерін, Жанық және Амасье бейліктерін, мәмлүктер қол астында болған Малатья, Эльбистан, Дивриг   қалаларын өз иелігіне қосып алды. [thumb|right|[Анкарадағы Баязид сұлтан ескерткіші]]

1389 жылы 15 маусымда Косово даласында серб әскерлерін талқандап, Сербияны да өзіне қаратты. 1393-96 жылы Болгарияны, Солтүстік Македония мен Фессалинді жаулап алып, кейін Балқан түбегінде түрік үстемдігін орнатты. Еуропа елдері түріктерге қарсы крест жорығын ұйымдастырды. Бірақ 1396 жылы 25 қыркүйекте болғар қаласы Никополь маңында болған шешуші шайқаста Баязид І әскерлері жеңіске жетеді. Осы жеңісі үшін Баязидке “сұлтан әл-Рум” (Византия жерлерінің сұлтаны) лауазымы беріледі. Кейін Баязид І Босния мен Колохияны бағындырып, түрік билігін нығайтты. 1394 - 1401 жылы Константинополь қаласына бірнеше дүркін шабуыл жасады. Кіші Азияға басып кірген Әмір Темір әскерімен 1402 жылы 28 шілдеде болған, қазіргі Анкара маңындағы шайқаста Баязид І жеңіліске ұшырап, тұтқында қаза тапты.

## Дереккөздер


Санат:1354 жылы туғандар
Санат:1403 жылы қайтыс болғандар
Санат:Осман сұлтандары
Санат:Османлы әулеті
Баян (музыкалық аспап)

thumb|Баян
**Баян** () — неміс халқының музыкалық аспабы. 1891 жылы Бавариялық шебері Г.Мирвальд қол гармониясының дизайнын өзгертті. Жаңа аспапта төрт қатарлы октавалық диапазоны бар үш қатарлы, батырмалы оң жақ пернетақта болды. 

Аспаптың оң жақ клавиатурасында 5-6 қатар түймелерден түзілген, диапазоны 4-5 октаваны қамтитын дыбыстық қатар, ал оң жағында 3-5 қатар түймелерден тұратын, 3-4 октаваны қамтитын дыбыстық қатар және дайын аккордтық сүйемелдер бар.

XX ғасырдың басында Ресейде баян жасаудың В. П. Хегстрем, Н. З. Синицкийлер ойлап тапқан жүйелері (мәскеулік, шетелдік, т.б.) пайда болды. 1929 жылы Стерлигов баянның шартты түрдегі “дайын-таңдамалы” түрін ойлап тапты. Оның жетілдірілген соңғы үлгілері — көптембрлы “дайын-таңдамалы” баяндар.

Баян жеке орындауда, сонымен қатар ансамбль, оркестрлерде де пайдаланылады. Ол музыкалық ұжымдардың, көркемөнерпаздар үйірмелерінің, сондай-ақ, көпшілік халықтың арасында да кең таралған.

## Дереккөздер


Санат:Саз аспаптары
Баян-Өлгий Аймақтық Театры

**Баян Өлгий аймақтық театры** – Моңғолияның Баян Өлгий аймағындағы қазақ музыкалы драма театры.

1940 - 45 жылы аймақтық клуб, 1956 жылдан бастап ұлттық музыкалық драма театры ретінде жұмыс істей бастады. Театр өз шымылдығын тұңғыш рет М.Құрманханның “Кезең үстінде” пьесасымен ашты. Аймақтық театр сахнасында Мұхтар Әуезовтің “Еңлік - Кебек”, Ғабит Мүсіреповтің “Ақан сері - Ақтоқты”, “Қозы Көрпеш – Баян Сұлу”, Әбділда Тәжібаевтың “Жалғыз ағаш орман емес”, Ә.Әбішевтің “Бір семья”, Ш.Хұсайыновтың “Көктем желі”, Қалтай Мұхаметжановтың “Құдағи келіпті”, Ч.Чимэдтің “Жүрек әмірімен” және “Гудок дауысы”, Б.Ақтанның “Жамал мен Ермалай”, М.Құрманханның “Жасыл дөң”, “Тұлба шөл шайқасы”,  пьесаларымен қатар Е.Г.Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, Д.Дамдисурэннің “Жұмбақ төбелер”, М.Құсайынұлының “Керім-ау, айдай” атты опералары да қойылған. Театр құрамында хор, драма, балет кластары мен ұлт аспаптары оркестрі жұмыс істеді. Театрда әр жылдарда қазақстандық белгілі музыка мамандары Х.Тастанов, А.Мырзабеков, М.Әубәкіров кеңесшілік қызмет атқарып, жоғары дәрежедегі өнер биігіне көтерілуге үлес қосты. 1990 жылы театрдың жылжымалы сахнасы бар жаңа ғимараты пайдалануға берілді.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Алфавит бойынша театрлар
Баяндау

**Баяндау**
- әңгімешінің, жазушының оқиғаны өз атынан айтып беруі. Баяндау ұтымды әдіс ретінде көркем әдебиетте және әдістеме ғылымында қолданылады. Көркем әдебиеттегі баяндау жазушының шеберлігіне, тілінің табиғилығы мен ойнақылығына байланысты ұтымды көркемдік әдіс болып қалыптасқан. Әсіресе, ұлттық қазақ прозасындағы бұл әдіс шығармаға дәстүрлі әңгімешілдік сипат дарытатын пішім ретінде бағаланып жүр. Әдістеме ғылымындағы баяндау - оқу материалының мазмұнын белгілі жүйемен әңгімелеп түсіндіру тәсілі. Баяндау барлық сыныптарда, әр түрлі (көбінесе, гуманитарлық) пәндер бойынша қолданылады. Баяндау әдісін қолдануда оқушыларға оқу материалын неғұрлым толық, ғылыми нанымды әңгімелеу көзделеді. Жаңа сабақты өткен сабақпен байланыстыру, пікірлесу, әңгімелесу, көрнекілік тәсілдерін пайдалануға болады. Ұтымды қолданылған баяндау әдісі оқушылардың сабаққа ынта-ықыласын, белсенділігін арттырады. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне, қабылдау, ойлау қабілеттеріне қарай баяндаудың алдын ала логикалық жоспары жасалады. Баяндау төменгі сыныптарда 10 мин-қа дейін, жоғарғы сыныптарда 25 минутқа дейін созылады. Баяндау әдісімен сабақ өткізуде мұғалімнің әңгімелеу шеберлігі, сөзінің әсерлілігі зор маңызға ие болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Әдебиет
Баяндүр

thumb|
**Баяндүр** - қазіргі Моңғолия жерінде ерте орта ғасырда болған түркі тілдес тайпа.

Кейін Баяндүр тайпасының басым тобы батысқа қарай ауа көшіп, қазіргі Қазақстан жеріне келіп орналасқан. Бір тобы қимақтар, ал басым көпшілігі оғыздардың құрамына енген. Қорқыт ата кітабындағы Баяндүр хан туралы жыр осы тарихи кезеңде туған болуы мүмкін. XIV - XV ғасырларда оғыздар құрамындағы Баяндүр тайпасы Кіші Азия тарихында маңызды  рөл атқарды. Осы тайпадан шыққандар Аққойлы мемлекетін құрған. Баяндүр тайпасы түрікмендердің арасында жеке ру ретінде сақталынып қалған.

## Дереккөздер

Санат:Тайпалар
Санат:Рулар
Бәйбіше

нобай|
**Бәйбіше** — түркі тектес халықтардың тұрмыс-салтында, отбасылық дәстүрінде қалыптасқан жұбай мәртебесі. Бәйбіше — ер азаматтың бірінші әйелі, отбасында отағасыдан кейін билік жүргізеді. Бай, бише деген екі сөздің бірігуінен шыққан (бай - күйеу, отбасының басы, үлкені; бише - оның жұбайы, жан күйер ақылшысы, үй ішінің әміршісі). Қазақтың дәстүрлі құқықтық ережесі бойынша, жігіттің алғаш құда түскен қалыңдығын босаға аттатпай тұрып, басқа қызға құда түсуге немесе үйленуге қатаң тыйым салынады. Бұл тәртіпті бұзған адам түйе бастатқан бір тоғыз айыбын төлейді және кейін түскеніне қарамастан, бірінші қалыңдығын бәйбіше деп жариялауға міндеттенеді. Сондай-ақ, егде тартқан, ел анасы болған ақылшы, беделді әйелдерді де құрметпен бәйбіше деп атаған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әйелдер мәдениеті
Баян қаған

**Баян қаған** (т.ж.б. - 730) - Еуропада VI - VIII ғасырларда болған Уархун қағандығының ең әйгілі басшысы.

454 жылы Еділ (Аттила) патша өлген соң, Батыс Ғұн мемлекеті ыдырады. Алайда VI ғасырда Хунгария (Мажарстан) жерінде ғұндардың, яғни Еділдің ізбасарларының жаңа мемлекеті пайда болды. Бұл мемлекет өздерінің билеушісі Уар батырдың есімімен аталуына байланысты барлық деректерде “Уархундар мемлекеті” деп жазылған. Уархун ордасының аса күшейген тұсы Баян қаған басқарған кезі болды. Еуропаның көп халқын өз құрамына кіргізіп, Византияны көп жылдар бойы салық төлеуге мәжбүр еткен. Баян қаған сол кездері Арал өңіріндегі тарнияқ, котзагер, забендер атты 3 тайпаны өзіне шақырып алып, қағандықтың қуатын арттырған. Бұл тайпалар қазақ даласында VI ғасырдан соң аталмайды. Осыған қарағанда, олардың түгелдей Еуропаға кетіп, Баян қаған ордасына қосылғандығы шындыққа саяды.

Тарих ғылымында қазақ және басқа халықтар құрамындағы арғын тайпасының тарихы осы Уархун дардан басталады деген де пікір бар. Баян қаған мен оның ордасы туралы неміс және латын тілдерінде көптеген еңбектер жазылған.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:730 жылы қайтыс болғандар
Санат:Уархун қағандары
Санат:Қағандар
Бәдік

**Бәдік** - тұрмыс-салт жырларының бір түрі. Алғашқыда ауру адамды немесе малды емдеу мақсатында айтылған. 

Бәдік “Көш-көш” деп басталып, “көш-көш” деп аяқталады. “Асқар-асқар тауға көш, ағыны қатты суға көш, айнала соққан желге көш, иесіз қалған жұртқа көш” деп, ауру адамның дертін өлеңмен арбап, қуып шығуға тырысқан. Себебі бақсы-балгерлік нанымға байланысты халық әр аурудың “иесі” бар деп түсінген. Бәдік әдетте кешке қарай, іңір қараңғысында орындалған. Бірте-бірте бәдікті қыздар мен жігіттер тобы болып бөлініп айту салты шыққан. Ақырында бәдіктің атқаратын міндеті түбірімен өзгеріске ұшырап, қыз-жігіттің арасындағы айтыс, ойын-сауық түріне айналған. Ә. Диваев жазып алған: “Айт дегеннен айтамын-ау, бәдікті, Қара мақпал тоным бар барша әдіпті. От оттамай, су ішпей, жата берсе, Бәдік емей, немене бір кәдікті. Ай, көш! Бәдік, бәдік деседі, Бәдік желдей еседі. Асқар, асқар тауларға, Ағыны қатты суларға, Айнала соққан құйынға, “Ай, көш!” десе, көшеді. Ай көш!…” деген Бәдік өлеңнің алғашқы шумағы негізгісі де, соңғы жеті буынға құрылған бөлігі әннің қайырмасы іспетті. Көпшілік боп айтатын мұндай бәдік өлеңдерде ауыз әдебиетінің дәстүрлері сақталған.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Мәдениет
Ноян Ахмедиярұлы Бәйтенов

**Бәйтенов Ноян Ахмедиярұлы** (25.11.1934, Алматы - 17.12.1993, сонда) - ғалым, техника ғылымының докторы (1984), профессор (1986). 

Арғын тайпасы Қаракесек руы Бұлбұл бөлімінен шыққан.

Қазақ кен-металлургия институтын бітірген (1957). 
1957-1959 жылы Шыршық қатты қорытпалар комбинатында (Өзбекстан) инженер, 1959-1961 жылы Қазақстан ғылым академиясының металлургия және кен байыту институтында аспирант, 1969-1993 жылы зертхана меңгерушісі болды. 

Бәйтеновтің негізгі ғылыми зерттеулері құрамында титаны бар шикізатты және пигментті титан қос оксидін алуға, титан тетрахлориді конденсациясын жетілдіруге және оны қоспалардан тазартуға, қышқылмен шаймалау әдісі арқылы ильменит концентратынан рутилді, көмір ванадий кектерін шаймалауға, сондай-ақ, целестин концентратынан стронций тұзын алуға, титан өндірісіндегі үймелерді пайдалану мақсатында хлоридті термолиздеу мәселелеріне арналған. Ол шикізатты кешенді пайдаланудың жаңа технологиясын жасады, сондай-ақ, хлорлы металлургия саласында жаңа ғылыми бағыттың негізін қалады. КСРО Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты (1988 жыл).

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Профессорлар
Фазылхан Бәйімбетұлы Бәйімбетов

**Бәйімбетов Фазылхан** (22.12.1939 жылы туған, Қостанай облысы Жангелді ауданы Алтынсары ауылы) - ғалым, физика – математика ғылымдарының докторы (1985), профессор (1988), Қазақстан Ғылым Академиясының коррекция мүшесі (1995). Новосибирск мемлекеттік университетін (1963), Тбилиси мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1968) бітірген. 1963 - 1973 жылдары Қостанай педагогикалық институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1973 - 1999 жылы ҚазМУ-де доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1990 -1992) болды. 1999 жылдан  проректор. 1994 - 1995 жылы Қазақстан Ғылым Академиясының физика - математика ғылымдары бөлімшесінің академикалық - хатшысының орынбасары болды. Бәйімбетовтің негізгі ғылыми еңбектері заттардың сұйық, газ тәрізді және плазма күйлерінің физикасына, плазмадағы және тығыз газдағы тасымалдау процестері мен релаксациялық құбылыстардың кинетикалық теориясын зерттеуге арналған.

## Сілтеме
* http://kaznu.kz/kz/3030/page
* http://www.biografia.kz/famous/3277 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Мұхтар Мұқашұлы Бәкенов

**Бәкенов Мұхтар Мұқашұлы** (6.7.1933 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы — 11.07.2018) - ғалым, геология-минералдық ғылымдардың докторы (1983), профессор (1985), Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1989), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1985).

ҚазМУ-ді бітірген (1956). Ақшатау кен басқармасында геолог (1956), 1956 - 1960 жылдары Майқайың кешендік геологиялық - барлау экспедициясының геологы, аға геологы, 1960 - 1984 жылдары Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) аспирант, кіші ғылыми қызметкер, доцент, декан, проректор (1985-1990), 1990 - 1992 жылдары Қазақстанның Геология және жер қойнауын қорғау комитетінің төрағасы қызметкерін атқарған. 1992 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде кафедра меңгерушісі.

Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның сирек және асыл металл кендерін зерттеуге арналған. Бәкенов бұл кендерді формациялық - генетикалық топқа бөлудің жаңа ғылыми негізін және металлогендік аудандастырудың жаңа принциптерін ұсынды, кентас түзілуінің эндогендік аймақтылығының сұлбасын жасады, асыл металдардың геохиммиялық орналасуының жаңа түрлерін тапты.

«Құрмет» орденімен (2004); «Қажырлы еңбегі үшін» (1970), «Жер қойнауын барлауы үшін» (1970), «Қызметі үшін» (2004), «ҚР Білім беру ісінің үздік қызметкері» (2003), «ҚР Жер қойнауының үздік барлаушысы» (2002), «Республика алдындағы қызметі үшін» (1985), «Еңбек ардагері» (1993), «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы Жеңіске алпыс жыл» (2005) медальдарымен; КСРО Геология министрлігі белгісімен (1991); «Білім» қоғамының құрмет (1970, 1973), «Көп жылдық жемісті ғылыми-педагогикалық еңбегі үшін» (1973), «Геодезикалық және картакескіндемелік мамандықтарының топограф мамандарын дайындау табысы үшін» (1979), «ҚазКСР 60 жылдығына байланысты байланыс және оқу-тәрбие жұмыстарындағы жеткен табыстары үшін» (1980), Жоғары білім беру министрлігінің (1973, 1980, 1983, 1993), Білім беру министрлігінің, Гылыми мекемелер мен жоғары мектеп, ағарту қызметкерлері кәсіподақ ОК (1983), ҚазПТИ (1983, 1990, 2001, 2002), Халыққа Білім беру министрлігінің (1993), «Ғылыми және оқу-тәрбие ісіндегі табыстары үшін» (2001, 2004), Қ.И. Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ (2002) грамоталарымен марапатталған.

Академик Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты (1980, 2004). Калгари қаласының Құрметті азаматы (Канада). ҚазКСР Еңбек сіңірген ғылыми қызметкері (1984).

## Сілтеме
* http://portal.kazntu.kz/moodle/user/view.php?id=535&course=1
* http://biblus.ru/Default.aspx?auth=19j28i0a3 

## Дереккөздер


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Бәкі

thumb|
**Бәкі** - серіппемен ашылып-жабылатын, асыл болаттан соғылған шағын өткір пышақ. Оны шаппа деп те атайды. Түркі тектес татар,  башқұрт тілдерінде вәке, бәке, мәкі деген сөздер ойық, жырық деген мағынада айтылады. Бәкі сөзінің түп төркіні содан шыққан болу керек. Кей жерлерде қазақтар сақал - шаш алатын ұстараны да бәкі деп атаған. Бәкі жабық күйінде қалтаға салып жүруге өте қолайлы. Былғарыдан тіккен қынға салып, белбеуге іліп те жүреді.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Мәдениет
Жұбаныш Бәрібаев

**Жұбаныш Бәрібаев** (21.10. 1898, бұрынғы Алматы облысы, Қарасай ауданы, Көлащы ауылы - 15.3.1927, Алматы) - мемлекет қайраткері. 

Сары Үйсін руынан шыққан.
* Верный ер балалар гимназиясын бітірген (1915). 
* Он алтыншы жылғы ұлт-азаттық көтеріліске қатысты. 
* 1918 жылы РКП(б) мүшесі
* Нарын уездік (қазіргі Қырғыз Республикасында) әскери ревкомның төрағасы болды. 
* 1919 жылы қызыл әскер қатарына алынып, Жетісуда ұлттық әскери бөлімдер ұйымдастыруға араласты, мұсылман коммунистерінің Жетісу облысы бюросы төралқасының хатшысы болып сайланды. 
* 1920 жылы Піспек уездік (қазіргі Қырғыз Республикасында) атқару комитетінің төрағасы, Түркістан коммунистік партиясының облыстық мұсылман бюросының осы уездегі өкілі, Түркістан ОАК Жетісу облысы қазақ және қырғыз босқындарын орналастыру жөніндегі ерекше комиссияның төрағасы. 
* 1921 - 23 жылдары Жетісу облысы РКП(б) комитетінің жауапты хатшысы және облыстық атқару комитетінің төрағасы, 
* 1924 - 26 жылдары Жетісу облыстық партия комитетінің 1-ші хатшысы қызметтерін атқарды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Жұбаныш Бәрібаев атындағы орта мектеп 
* Белгілі мемлекет және қоғам қайраткері 29 жасында қыршын кетіп, бар ғұмырын ұлт рухына арнаған Жұбаныш Бәрібаевтың туғанына 110 жыл. 

Санат:21 қазанда туғандар
Санат:1898 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:15 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1927 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Бәрібаев ауданындағы көтеріліс

**Бәрібаев ауданындағы көтеріліс** — 1930 жылы наурызда Алматы облысының солтүстік - батысында, Балқаш көліне іргелес, бұрынғы Бәрібаев, қазіргі Балқаш ауданына қарасты Бақалы деген жерде болған шаруалар көтерілісі. 

Кеңес өкіметінің ұжымдастыру, жаппай қуғын-сүргін саясаты мен ашаршылық қаупіне шыдамаған жергілікті шаруалар сол кездегі облыстың Ақсу, Алакөл, Сарқан аудандарында көтеріліс басталғанын біліп, ұйымдасқан қарсылыққа шықты.

Бақалы ауылы тұрғындары – Ахметжанов Құсмади, Ибрагимов Құрамыс, Сауқымбаев Жақыпбай 100-ден астам адамды ұйымдастырып, көрші ауылдарға үгітшілер жіберді. Көтерілісшілер 25 наурызда отрядқа бірігіп, Бақалы коммунасын басып алды, ауылдық кеңесті таратып жіберді. Елден күшпен жиналған 100 пұт астықты, 100 бас жылқыны, басқа да мал мен мүлікті жұртқа таратып берді. Алматы мен Семейден әскер күшін шақыртпау үшін көтерілісшілердің арнайы тобы Балқаш жағындағы телефон байланысының сымдарын үзіп, темір жол табанының алты буынын босатып, алып тастады. Мыңқұм деген жердегі 10-ауылды басып алды. Көтеріліс басшысы Қ. Ахметжанов Қытай шекарасынан өтіп кеткен босқындармен, Ақсу көтерілісшілерімен байланыс жасап, бірлесе қимылдауға тырысты. 

Бірақ әскер күштері алдын-ала шекараны нығайтып, оған жол бермеді. Шекарашылар Қытай жағынан көмекке келмек болған қазақ отрядын қолға түсірді. Бәрібаев ауданындағы көтеріліс 1930 жылы сәуірдің бас кезінде ОГПУ-дің 50 адамдық қарулы жедел әскери отрядының күшімен басылды. Ауданға арнайы үкімет комиссиясы барып, жағдайды қалпына келтіру шараларын қарастырды. Көтеріліс басшылары Қ. Ахметжанов, Ж. Сауқымбаев аз топпен Қытайға өтіп кетуге әрекет жасап, бірақ қолға түсті. Бәрібаев ауданындағы көтерілісіне белсенді қатынасқан 29 адам жауапқа тартылып, оның 12-сі ОГПУ “үштігінің” 1930 жылы 12 желтоқсандағы үкімімен атылып, 16 адам 3 жылдан 10 жылға дейін сотталды, 1 адам 3 жылға Сібірге жер аударылды.

## Дереккөздер


Санат:Шаруалар көтерілістері
Санат:1930 жыл
Санат:Наурыз оқиғалары
Төлеу Құлқаманұлы Бәсенов

**Бәсенов Төлеу Құлқаманұлы** (12 қыркүйек 1909 жыл, қазіргі , Ақтөбе облысы – 4 мамыр 1976 жыл, Алматы) — тұңғыш қазақ архитекторы, Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы, КСРО Архитектура Академиясының коррекция мүшесі (1950).

Бәсенов Қазақстанда қазіргі архитектуралық мектептің негізін салып, Архитекторлар одағын ұйымдастырушылардың, архитектура саласындағы алғашқы ғалым-педагогтардың бірі болды. Санкт-Петербург азаматтық инженерлер институтын бітірген (1933). 1933–1937 жылдары Жамбылда, Алматыда, Қырғызстанда қызмет етті. 1937–1941 жылдары Алматы қаласының бас архитекторы, 1944–1954 жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы архитектура басқармасының бастығы, 1958–1976 жылы Құрылыс істері жөніндегі мемлекеттік комитетіті төрағасының орынбасары қызметтерін атқарды.

Ол Алматы қаласының бас жоспарын, Мәскеудегі халық шаруашылығы жетістіктері көрмесіндегі Қазақстан павильонын, Алматыдағы Достық даңғылының бас жобасын (1968–1969), Халықаралық Алматы әуежайының бірінші кешенін (1936–1937), Қазақ опера және балет театрының үйін (1941), Аманкелді ескерткішінің архитектуралық жоспарын (1949–1951), тұрғын үйлерді жобалалау жұмыстарын кәсіби шеберлікпен орындап шықты. Батыс Қазақстан архитектуралық ескерткіштерін зерттеп, Ембі, Маңғыстау, Үстірт аймақтарындағы мемориалды-ғұрыптық тарихи құрылыстардың ерекшеліктеріне ғылыми талдау жасады. Бәсенов «Сам аймағындағы архитектуралық ескерткішер» (1947), «Қазақстан архитектурасындағы өрнектер» (1957), «Архитектура және қала құрылысы» (1974), т.б. еңбектердің авторы. 1997 жылы Қазақ мемлекеттік архитектура және құрылыс академиясының үздік студенттеріне Төлеу Бәсенов атындағы диплом тағайындалған.

## Қолданылған әдебиет
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:КСРО сәулетшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшылары
Сапарғали Ысқақұлы Бегалин

**Сапарғали Ысқақұлы Бегалин** — (1895 жыл, 24 қараша, Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Дегелең ауылы – 1983 жыл, 10 наурыз, Алматы облысы, Алматы қаласы) қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі, жазушы, шоқантанушы.

## Биография
Арғын тайпасы Қаракесек руының Байбөрі бөлімінен шыққан.

1915 жылы Семей қаласындағы орыс-қырғыз (қазақ) училищесін бітірген. 1929 — 1935 жылдары Дегелең облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қарқаралы уездік атқару комитетінің мүшесі. Бөлім меңгерушісінің орынбасары, аудандық халық судьясы болды. Қазақ егіншілік халық комиссариатында, Түркісіб басқармасына жауапты жұмыстар атқарды. 1935—1956 жылдары *«Теміржолшы»* газетінде, Қазақ КСР ғылым академиясының Тіл және әдебиет институтында (*қазіргі [[М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты|Әдебиет және өнер институты]]*), Қазақстан Жазушылар одағында қызмет етті.

## Еңбегі
Алғашқы өлеңі —* «Қазақ боз-балаларына»* 1914 жылы *«Айқап»* журналының N2 9 санында басылды. 
* *«Қыран кегі»* (1943),
* *«Цимлян теңізі»* (1953),
* *«Таңдамалы»* (1956),
* *«Сырлы қайнар»* (1963), тағы басқа өлеңдер мен поэмалар,
* *«Көксегеннің көргендері»* (1948),
* *«Ермектің алмасы»* (1955, 1985),
* *«Сәтжан»* (1947, 1973, 1978),
* *«Жас бұтақ»* (1953),
* *«Жеткіншектер»* (1960),
* *«Мектеп түлектері»* (1961),
* * «Шоқан асулары»* (1971),
* *«Қыран туралы аңыз»* (1976),
* *«Екі томдық шығармалар»* (1976), тағы басқа әңгіме, повестер жинақтары,
* *«Замана белестері»* (1975) романы жарық көрді.
## Аудармалары
Пушкиннің,Лермонтовтың, Шевченконың жекелеген туындыларын, Д. Н. Мамин-Сибиряктың, Л. В. Соловьевтің кейбір әңгімелері мен повестерін қазақ тіліне аударған. Бегалин Абай шығармаларын насихаттауға мол еңбек сіңірген. Ақынның өнегелі өмірі, мұрасы, замандастары жайлы тың деректер беретін *«Қияспай»* (*Пионер, 1956, №4), «Сауық кеш» (Қазақ әдебиеті, 1971, 10 желтоқсан), «Назипа Құлжанова» (Қазақстан әйелдері, 1973, № 10)* тағы басқа мақалаларын жариялаған. Абай рухына арналған *«Ұрпақтарға»* (*«Совхоз туы», 1964, 5 май*) атты өлең жазған. Абайдың туғанына 70 жыл толуына орай 1915 жылы 13 ақпанда Семейдің приказчиктер клубында еткен әдеби кешті ұйымдастыруға қатысқан.
* Халық ақындарының шығармаларын сұрыптал жинақ етіп шығарды (*« Халық ақындары », 1953; «Өмір жыры», 1953*), өнер саңлақтары жөнінде (*«Сахара сандуғаштары», 1976*), жыр алыбы Ж.Жабаев туралы монография жазды. Көптеген туындылары шетел тілдеріне тәржімеленді.
## Жетістіктері
Халықтар Достығы, *«Құрмет Белгісі»* (2 рет) ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:1895 жылы туғандар
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Бегалы сұлтан

**Бегалы сұлтан** (туған-өлген жылы белгісіз) - сұлтан, Кіші жүз ханы Нұралының баласы. 

Ханның Ресейдегі аманаты болды (1760 - 63). Кейін әкесінің әр түрлі тапсырмаларын орындады. 1771 жылы Санкт-Петербургте болып, Екатерина II-ге әкесінің хатын тапсырды.  1792 жылы Бегалы сұлтан канцлер А. Безбородкадан өзінің қол астындағы қазақтарды бағыныштылықта ұстау үшін Жайық өзені бойынан, Сахаровск қамалына жақын жерден бау-бақшалы үй салып беруді өтінді. 1815 жылғы құжатта Кіші жүздің алаша руын басқарғаны аталады.

## Дереккөздер
Бегім Ана мұнарасы

**Бегім-Ана мұнарасы** — шамамен X — XII ғасырлардан бері сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Қызылорда облысы Арал ауданы Жаңақұрылыс ауылынан оңтүстікке қарай 35 км жерде орналасқан. 

## Сипаттамасы
Мұнара шикі кірпіштен тұрғызылған, екі қатар күйдірілген кірпішпен (23х26х6) қапталған. Биіктігі 10,5 м. Жоғары қарай сәл қусырыла келген сегізқырлы призма пішінді, төбесі пирамида болып біткен. Орта деңгейге (шамамен 5,5 - 6 м) дейін мұнара бағанасы тұтас, одан жоғары бөлме бар; бұған шығыс жағындағы аркалы ойық арқылы кіруге болады. Мұнара ескерткіш үшін де, не әлдебір белгі беруге, қарауыл қарауға арналып салынуы да мүмкін деген болжам бар (Малбағар Меңдіқұловтың пікі бойынша). Қазақстанда осы тәріздес ортағасырлық мұнаралар (Ұзын там, Сараманқоса) көп кездеспейді, ал Орта Азияда мүлде жоқ. Бірақ “мұнаралы кесене” деген атаумен белгілі (XIII - XIV ғасырлардан кейін) мұндай ескерткіштер Иран, Түркия, Әзербайжанда кең тараған. Бұл жағдай осы елдерге Арал аймағынан түркі тайпаларының ығысып баруына байланысты болуы мүмкін.

## Тарихы
1979 жылы Қазақстан Тарихи және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі Ә.Оспанов) зерттеген. Аңыз бойынша, Бегім ана Жанкент әмірінің әйелі, нақақ жаланың құрбаны болған.  

1982 жылы 1982 жылы мазар Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштерінң тізіміне енді.

1989 жылы мұнара жөндеуден өтті.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Санат:Арал ауданы
Санат:Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Леонид Игнатьевич Беда

**Беда Леонид Игнатьевич** (16. 8.1920, Қостанай облысы Ұзынқол ауданы Ново-Покровка с. - 26.12.1976 Минск, Беларусь) - екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, авиация генерал-лейтенант (1972), ұшқыш-шабуылдаушы. КСРО-ға еңбек сіңірген әскери ұшқыш. Орыс. Орал пед. институтын (1940) бітірген. 1940 ж. Кеңес әскері қатарына шақырылды. Чкалов әскери авиациялық ұшқыштар мектебін бітірген соң 1942 жылдың тамыз айында майданға жіберілді. Ол Сталинград, Донбасс, Таганрог, Кенигсберг қалаларын азат ету шайқастарына қатысты. 75-гвардиялың авиациялық шабуылдаушы полктің (4-Украина майданы, 8-әуе армиясы, 1 -гвардиялық шабуылдаушы авиациялық дивизия) әскадрилья командирі 1944 жылдың сәуіріне дейін 109 рет әскери тапсырмамен жау әскері шоғырланған жерлер мен бекіністерін шабуылдады. Осы ерліктері үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлыгымен Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (26.10.1944). Сол полктің (З-Беларусь майданы, 1-әуе армиясы, 1-гвардиялық шабуылдаушы авиациялық дивизия) командирінің орынбасары бола жүріп, 105 әскери тапсырманы орындады. Осы ерліктері үшін КСРО Жоғары Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Бедаға екінші рет Кеңес Одағының Батыры  атағы берілді (29.6.1945). Соғыс аяқталған соң Әскери-әуе және Бас штабтың әскери академияларын бітірді. Ленин, 4 рет Қызыл Ту, Александр Невский, l-дәрежелі Отан соғысы, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Әскери қызметтегі міндетін орындау кезінде қаза тапты. Бедаға Қостанай к-нда қоладан бюст орнатылған. Минск қаласында бір даңғылға, Гродо облысы Лида қаласындағы көшеге, Харьковтағы мектепке Беда есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Бедерлеу өнері

**Бедерлеу өнері** - ежелден келе жатқан дәстүрлі қолөнердің бір саласы; ағаштан, сүйектен, мүйізден, былғарыдан, қыштан жасалған заттар мен алтын, күміс, мыс бұйымдарға түрлі әшекей, ою-өрнектердің ойылып бедерленуі. Көбінесе, зергерлік бұйымдар және ожау, астау, келі, келсап, кебеже, сандық, торсық сияқты тұрмыстық заттар жасауда қолданылады. Сәндік мақсатқа қоса белгілі бір заттың бетіне, табанына, қырларына беріктік, тұтқырлық сапа дарыту үшін ойық шаппашот, ыңғуыр, пышақ, сарнауық, қырғы, қашау, шекіме, т.б. арнаулы құралдар пайдаланған. Шеберлер сандық, кебежелерді қаптаған қаңылтырға ою-өрнектер сызып, оларды қуалай шекіме аспабымен із түсіріп, ұрып бедерлеген. Торсық жасағанда иі қанып, тобарсыған теріні ою-өрнекті ағаш қалыпқа қигізіп, ұрып бедер салады. Бедер түсіруші шеберлерді бедерші деп атаған. Бедерлеу өнері халық арасында бүгінге дейін өз жалғасып тауып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қолөнер
Бежінтау жотасы

**Бежінтау** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының шығыс бөлігіндегі жота. Қазақстан аумағындағы ең биік жері – 4098 м. Ұзындығы 100 км шамасында. Тоқсанбай мен Тышқантау жоталарының түйіскен жерінен басталып, шығысқа, Қытай аумағына қарай ұласады.

## Жер бедері
Жотаның күнгей беткейі тік  жарқабақты, қатты тілімденген, солтүстігі кертпештелген баспалдақ пішіндес. Баурайынан үлкенді-кішілі  өзендер бастау алады. Ірілері: Көксу, Қорғас, Ортақсары. Жотада 50-дей мұздық бар.

## Геологиялық құрылымы
Метаморфтанған кварцит, әктас, тақтатас, гранит жыныстарынан түзілген.  
 
## Топырағы, өсімдігі
Бежінтауда тауға тән альпілік және субальпілік шалғын шөп өскен шым топырақ қалыптасқан. Жотаның солтүстік беткейінде  қарағайлы-шыршалы орман, ал 600 – 1300 м биіктікте (таулық-далалық белдеу) бұта аралас дала өсімдіктері өседі. 

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақстан жоталары
Санат:Қытай таулары
Безбен

thumb|right|200px|Безбен
**Безбен** - қол таразы. Ұста Дәркембай Шоқпарұлының мәліметі бойынша безбен - қымбат металдарды өлшейтін күйентелі, ыдысқа салынған сусымалы заттарды өлшейтін серіппелі, салмағы 25 кг-ға дейінгі тұтас заттарды өлшейтін иінді таразының бір түрі.

ҚР MOM қорындағы безбен металдан жасалған. Екі басында ілгегі бар көлденен орнатылған темірден (иін) және басында шығыры мен ұшында ілгегі бар білтемірден тұрады. Көлемі 82x52 см. Безбенмен өлшеу тәсілі қарапайым. Иықшаның бір басына ілінген кір тасының салмағына иықшаның екінші басына ілінген тауар салмағы теңдескен кезде ортасындағы тіл дәл ортаға келеді. Тауар салмағы осылайша өлшенеді.

КП 12006 нөмірлі, алтын, күміс сияқты металдарды нақты өлшейтін зергер безбені қоладан жасалған. Иінінің ұзындығы 19 см, табақшаларының диаметрі 9,5 см. Иінінің екі ұшында жіп арқылы табақшалар бекітілетін екі тесігі бар. Ортасындағы белтемірі және дәлдікті көрсететін тілі тікбұрышты шығыр арқылы орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Андрей Иванович Безсонов

thumb|right|200px|Андрей Иванович Безсонов
**Андрей Иванович Безсонов** (27.4.1875, Төменгі Новгород – 26.2.1962, Алматы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1936), профессор (1926). Қазақ КСР ғылым академиясының корр. мүшесі (1946), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1945).

Санкт-Петербург ун-тін бітірген (1898). 1921–1938 ж. Ресейде (Мәскеу, Самара, Башқортостан) ғылыми-зертхана және пед. жұмыстарда болды. 1938–1951 ж. КСРО ҒА Топырақтану ин-тының Қазақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану ин-тында директордың ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған. Негізгі еңбектері топырақтану мәселелеріне арналған. Орт. Қазақстан, Ертіс аймағы, Сырдария, Тянь-Шань, Алтай аймақтарының топырақ жамылғысын зерттеуге қатысты. 

Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы бір шың мен мұздық Б. есімімен аталған. 

«Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:27 сәуірде туғандар
Санат:1875 жылы туғандар
Санат:Төменгі Новгородта туғандар
Санат:26 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ КСР ғылым академиясының корреспондент мүшелері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ресей империясы топырақтанушылары
Санат:КСРО топырақтанушылары
Санат:Қазақстан топырақтанушылары
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Үлкен бейнарық

**Үлкен бейнарық** () – қазтәрізділер отряды үйректер тұқымдасына жататын құс.

Қазақстанның тауларында және тау етектерінде кездеседі. Салмағы 1 – 2 кг-дай денесі ірі болады. Ұшы ілмекше иілген ұзын тұмсығы бар. Бейнарық суда жақсы жүзіп, сүңгиді. Жеңіл де тез ұшады.

Аталығының басы, жоны, қанатының ұшы жылтыр, денесінің басқа бөлігі ақ түсті, қызыл тұмсықты, аналығының басы жирен, алқымы ақ болып келеді.

Бейнарық – жыл құсы. Қазақстанға ақпанның орта шенінде ұшып келіп, балығы мол өзендер мен көлдер маңында ұялап, 8 – 15 сарғыш түсті жұмыртқа салады, оны аналығы 32 күн басады. Қазан – қараша айларында Атлант, Тынық мұхит жағалауларына ұшып кетеді. Негізінен балықтармен, сондай-ақ су жәндіктерімен, су жыланымен, моллюскалармен қоректенеді. Әуесқой аңшылардың аулауына рұқсат етілген.

## Дереккөздер

Санат:Бейнарықтар
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Еуразия құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Бедерлі жазу

**Бедерлі жазу**– зағиптарға арналып жасалған әріптер. 1821 жылдан Францияда Ш. Брабьенің нүктелі Б. жазуы қолданыла бастады. Соның негізінде 1829 ж. Л. Браиль бедерлі-нүктелі қарпі жасалды.

## Дереккөздер

Санат:Жазу түрлері
Бәсекелестік

**Бәсекелестік** 
*1) биологияда   - туыстық жағынан жақын бір немесе әр түрге жататын организмдердің тірі қалу мүмкіндігі үшін бір-бірімен күресуі. Ол үшін өсімдіктерге күн сәулесі түрінде алатын, ал жануарларға әртүрлі қоректік материалдар түрінде алатын энергия қажет. Бұл күресте жеңіп шыққандар ұрпақ қалдыру мүмкіндігіне ие болады, жеңілгендер жойылады. Сөйтіп, түр ішіндегі бәсекелестіктің негізгі нәтижесі таралымдық түрдің қалыптасуымен аяқталады (қ. Дивергенция). Түр ішіндегі бәсекелестік көп жағдайда жекелеген жануарлардың немесе олардың топтарының өз танаптарын қоруынан байқалады. Сондай-ақ, ұя салу және жұптасу, яғни, жұптасатын серігі үшін Б. болады. Ал өсімдіктер арасында бәсекелестік негізінен жарық үшін жүреді. Тым жиі өскен өсімдіктер бірін-бірі көлегейлейді. Бұл құбылыс кейбір ауыл шаруашылық дақылдарынан (сәбіз, қызылша, т.б.) анық байқалады;
*2) психологияда - жеке адамдар мен топтар арасындағы қарым-қатынастың түрі. Бәсекелестік белгілі бір мақсатқа жету жолындағы жарыс, тартыс түрінде көрінеді. Ол өзара ынтымақтастыққа, ізгі ниеттілікке негізделмеген жағдайда ашық соғысқа, бақталастыққа ұласады. Бәсекелестік адамның жетістікке жетуіне өз септігін тигізіп, пайдалы қызмет те атқарады; 
*3) экономикада, қазақша Бәсеке.

## Сілтеме:
*Rivalry

## Дереккөздер
Бейнемагнитофон

thumb|right|250 px
**Бейнемагнитофон** (Видеомагнитофон) — магниттік таспаға
бейненің электр сигналын жазуға
және жазылған сигналды бейне
түрінде қалпына келтіруге арналған
құрал. Жұмыс істеу принципі магнитофонның жұмыс істеу принципіне
ұксас. Бірақ бейне жазу 50 Гц — 6,5 МГц
жиілік жолагын қамтитын болғандықтан, жазу процесі біршама күрделі орындалады. Жиілік жолағының
кең болуы бейнетаспанын аса зор
жылдамдықпен қозғалып, оның көп
көлемде жұмсалуын талап етеді. Бұл
мәселе бейнетаспамен қоса бастиектің (бастиектердің) де бейне
таспа қозғалысына кері бағытта
айнала қозғалуы арқылы шешілген.
Мысалы, дыбыс таспаның бір шетіндегі жолға ұзына бойы жазылса,
бейнежазу бастиектің айналма қозғалысы арқылы таспаға қиғаш жазылады. Бастиектің айналу жылдамдығы — 3000 айн/мин-қа жетеді. Бірнеше бастиектер болуы мүмкін.

thumb|Студиялық видеомагнитофон
**Видеомагнитофон**- магниттік лентаға жазуға және сол лентадан кескін мен дыбысты қайта жаңғыртуға арналған аппарат. Тұрмыстық видеомагнитофон ақ-қара не түрлі-түсті телевизормен комплект құрап, үй жағдайында телевизиялық программаларды жазуға және қайта жаңғыртуға ,басқа видеомагнитофонда жазылған хабарларды көруге мүмкіндік береді. Магнитофон секілді видеомагнитофондағы бір лентаға бірнеше дүркін жазуға болады.

## Магнитофонмен салыстыру
thumb|видеомагнитофон
Оның магнитофоннан басты ерекшелігі қайта жаңғырту жиілік диапазоны барынша кең болып келеді. Егер дыбыс жазу кезінде қайта жаңғырту жиілігінің жолағы 20 кГц-тен аспаса, видео жазу кезінде ол 6 Мкц-ке дейін жетеді. Сондықтан телевизиялық сигналды жазуда магниттік лентаның видеожазғышпен салыстырғандағы жылжуы магнитафондағыдан әлдеқайда тез болуы қажет. Бірақ жылдамдықты арттыру лентаны тез тоздырады. Тез қозғалу кезінде лентаны жазғышпен үнемі түйістіріп отыру қиындыққа соқтырады және лента көп шығын болады. Сол себепті тұрмыстық видеомагнитофондардың көпшілігінде лентаның тез жылжуын қамтамасыз ету үшін айналмалы видеожазғыш арқылы, көлбеу-сызықты тәсілмен жазады. Видеожазғыштың айналу жиілігі мен лента жылдамдығын видеожазғыш толық бір телевизиялық кескінді жарты кадр жазатындай есеппен белгілейді. Кескіннің қалыпты қайта жаңғыртуын қамтамасыз ететін дыбыстық және синхронды сигналдар,кескін жазылатын лентаның жиегіне бөлек дыбыс жазғышпен жазылады. Отандық өнеркәсіп телевизордан берілетін түрлі- түсті және ақ-қара телевизиялық хабарларды жазуды және дыбысымен қосып қайта жаңғыртуды, сондай- ақ  ақ- қара кескінді протативті видеокамера көмегімен жазып, дыбысты камераның ішіне орнатылған микрофон арқылы таратуды қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бейнеу қорымы

**Бейнеу қорымы** - 16 ғасырдан бастап сақталған архитектуралық ескерткіштер тобы. 

Маңғыстау облысының Бейнеу кентінен оңтүстікке қарай 17 км жерде, Жем мен Сағыз өзендерінің сағасы арқылы Сарайшыққа өтетін тоғайлы керуен жолының бойында орналасқан. Бейнеу қорымын архитектор Т.Жанысбеков зерттеген. Екі терең сайдың арнасымен 3 бөлікке бәленген ауқымды қорым 800-ге тарта бейіт құрылыстарынан тұрады. Күмбезді бір бөлмелі қабірханалар, сағанатамдар мен құлпытас, қойтас, сандықтас бейнесіндегі шағын мемориалдық архитектуралық сәнді құрылыстар Арал-Каспий аймағына тән құрылыммен тұрғызылған. Сайдың түбінде жартастан кашалып Бекет ата жер асты мешіті салынған. Этнографиялық, көркемдік маңызы бар ескерткіштер тобына 3 күмбезді қабірхана, 5 сағанатам, 40-тан астам шағын бейіт кірелі. Бір бөлмелі, шағын күмбезді қабірханалар тас тақта мен қиылған әктастан дәстүрлі әдіспен қаланған. Төртбұрышты негізді арқалық желкендер арқылы күмбезге ұйқастыра қалап жіберуі сол кездегі құрылысшылардың шеберлігін көрсетеді. Қабірхана қасбетінің оңтүстік қабырғасы биіктетіліп тұрғызылған. Бейнеу қорымының көне оңтүстік-шығыс жақ бөлігіндегі биіктігі 110 м қоршаулар сағанатам құрылымының ерекшелігі болып табылады. Қорымда өңделген әрі ықшамдалған жабайы қой мүсіні - қошқартас сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы
Санат:Қазақстандағы археология
Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев

**Мәсімхан Бейсебайұлы Бейсебаев** (22 қараша 1908, Елтай ауылы, Верный уезі, Жетісу облысы, Ресей империясы — 23 маусым 1987, Алматы, Қазақ КСР) — кеңестік партия қайраткері, әр жылдары Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің төрағасы, 1966-1971 жылдары КОКП ОК мүшесі болған.

## Өмірбаяны
1908 жылы 22 қарашада Ресей империясының Жетісу облысы Верный уезі, Елтай ауылында (қазіргі — Алматы облысы, Қарасай ауданы) кедей шаруаның отбасында дүниеге келген. Ол Ұлы жүздегі Дулаттың ішінде Ботпай руының Қоралас руынан шыққан.

1925 жылдан бастап Алматы ауылшаруашылық техникумының студенті болды, оны 1931 жылы кіші агроном мамандығы бойынша бітірді.

* 1931 — 33 жылдары Қазақ АКСР-і Егіншілік халкоматында жұмыс істеді. 
* 1933 — 36 жылдары Алматы ауыл шаруашылығы техникумының директоры болды. 
* 1936 — 41 жылдары Қазақстан К(б)П ОК-нің және Алматы облытық партия комитетінің аппаратында жауапты қызметтер атқарды. 
* 1941 — 42 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты.
* 1942 — 70 жылдары Алматы облыстық атқару комитетінің төрағасы, Қазақстан КП Ақмола облыстық атқару комитетінің 2-хатшысы, Көкшетау облыстық атқару комитетінің 1-хатшысы, ҚазКСР-і Министірлік Кеңесі төрағасының 1-орынбасары (1954 — 58) және төрағасы (1964 — 70) болды. 
* 20 ғасырдың 60-жылдарының 2-жартысында Қазақстандағы шаруашылық реформалардың жүзеге асырылуына елеулі үлес қосты. Бейсебаевтың басшылығымен Қазақстанда титан, магний, синтетик, каучук, полиэтилен, т.б. өндіріс түрлері қолға алынды. Өскемен конденсатор, Кентау трансформатор, Семей кабель зауыттары іске қосылды. Химия өнеркәсібі қуатты салаға айналып, Маңғыстаудағы мұнай және газ орындары игеріле бастады. Жеңіл және тамақ өнеркәсібі дамып, көлік, байланыс жүйелері жақсарды, Рудный, Ақтау сияқты жаңа қалалар бой көтерді. Бейсебаев Қытайдан Қазақстанға оралған 20 мыңнан астам отандастарымызды қабылдап, ата мекенге орналастыруда зор еңбек сіңірді. 
* Көптеген ордендер, медальдeрмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:22 желтоқсанда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:23 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан премьер-министрлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Алматы облыстық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Қазақстан КП Көкшетау облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Санат:Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Шабал Бейсекова

**Шабал Бейсекова** (1 қараша 1919, қазіргі Жаңаарқа ауданы, Ұлытау облысы — 25 мамыр 1997, Алматы) — әнші, актриса. 

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Қуандық руының мойын-алтыбай бөлімінен шыққан.

Қазақстаннын халық артисі (1959). Вокал өнерін әйгілі сахна шеберлерінен үйренді, негізгі опералық партияларды ұкыпты игерді. М. Төлебаевтын «Біржан-Сарасындағы» Сара, Е. Г. Брусиловскийдің «Қыз Жібегіндегі» Жібек, С. Мұхамеджановтың «Айсұлуындағы» Айсұлу, П. И. Чайковскийдің «Евгений Онегинідегі» Татьяна т. б. рөлдерін орындап, шеберлігін шыңдады. Әуезов либреттосын жазған А. Жұбанов пен Л. А. Хамидидің «Абай» операсындағы Ажар партиясы Бейсекованың орындауында жан-жақты шешімін тапты. Үздік орындаушылық шеберлігі үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды (1949).
## Естелік
Астана қаласында Шабал Бейсекова атындағы көше бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Серікбай Бейсембаев

**Бейсембаев Серікбай**(*27.12.[[1912]], [[Павлодар облысы]]  [[Баянауыл ауданы]]  [[Баянауыл]] ауылы – 20.12.[[1989]], [[Алматы]] қаласы*) – тарих ғылым докторы (1969), Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі (1975). 

Арғын тайпасының Бегендік руынан шыққан.
## Білімі
* Украиндік советтік сауда институтын (1936, ж.Харьков)

* 1936–1937 ж. әскер қатарында, 1937–1939 ж. Қазақстан БЛКЖО ОК-нің нұсқаушысы болды.

* 1939–44 ж. Минск, Борисов және Архангельск қ-ларындағы әскери уч-щелерде қызмет етті.

* СО КП ОК жанындағы Қоғамдық ғылым академиясының аспирантурасын (1951) тәмамдады.
## Еңбек жолының негізгі кезеңдері
*	Қазтұтынуодағы базасын меңгеруші (1936)
*	Қызыл әскердегі қызметі (1936-37)
*	Қазақстан ЛКЖО  ОК –ны насихаттау бойынша нұсқаушы
*	ЛКЖО  ОК –ны  насихаттаушылар мектебінің директоры, комсомол бөлімшесінің меңгерушісі 
*	Қазақстан КП ОК жанындағы начихаттаушылардың  жоғары мектебі директорының орынбасары  (1937-39)
*	Ұлы Отан соғысындағы қызметі (1941-46)
*	1946 жылдан бастап Республикалық партия мектебі директорының орынбасары, осы мектептің аға оқытушысы 
*	1952-1955  жылдары СОКП кафедрасының меңгерушісі және С.М. Киров атындағы ҚазМУ-дің проректоры.
*	Қазақстанның КП ОК-ның ғылым және мәдениет бөлімінің меңгерушісі (1955-57,1960-63)
*	1957-60 жылдары ҚазССР –ның жоғары және арнаулы орта  білім беру министрінің орынбасары (1963-64)
*	Қазақстанның КП ОК жанындағы партия тарихы интитутының директоры (1964-80)
*	 1980 жылдан бастап Қазақстаннның КП ОК ғылыми аға қызметкері 
*	ҚазССР-дің Жоғары Одағының депутаты 
## Еңбектері
Ғылыми мақалалардың, монографиялардың, оқу құралдарының авторы,  көпшілік документалдық материалдардың  құрастырушысы және редакторы. 
Саясат  мәселелерін, мемлекеттік құрылыс пен халықтардың достастығына арналған  ғылыми еңбектердің негізін қалаушы.
## Наградалары
Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелі Отан соғысы,«Қазан революциясы», Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Әсет Көпбайұлы Бейсеуов

**Әсет Көпбайұлы Бейсеуов** (13 қазан 1938 жыл, Жамбыл ауданы, Алматы облысы – 20 наурыз 1996 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық композитор, Қазақстанның халық әртісі (1991).

## Өмірбаяны
Шапырашты руынан шыққан.
* Алматы консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы, В.В. Великановтың класы бойынша) бітірген (1960). 
* 1961–1964 жылдары Текелі қаласының музыка мектебінде мұғалім
* 1964–1966 жылдары Мәдениет үйінде қызметкер
* 1966–1967 жылдары Есік музыка мектебінде мұғалім
* 1967–1968 жылдары Ұзынағашта Мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі болды. 
* 1969–1974 жылдары «Гүлдер» ансамблінде
* 1974–1980 жылдары Қуыршақ театрында қызмет істеді.

## Шығармашылығы

Бейсеуов қазақ эстрадасында музыкасының дамуына үлес қосты. Композитордың «Алмалы Алматым», «Гүлдер», «Шақырады көктем», «Мұңайма», «Алтыным», «Маралдым», «Сандуғаш», «Сырласу вальсі», «Жұлдызым», «Армандастар», «Жайықтан қайтқан тырналар», т.б. туындылары қазақ ән өнерінің алтын қорына енді. Сондай-ақ, Бейсеуов бірнеше спектакльдерге (Сұлтанәлі Балғабаевтың «Қыз жиырмаға келгенде», Әділбек Тауасаровтың «Аса құрметті Икс»), кинофильмге («Көртышқан мен қоян»), телефильмдерге («Алдар көсе», «Жаздың соңғы күні», т.б.) музыка жазды. Көптеген ән жинақтары жарық көрді.

## Марапаттары
Бейсеуов — Қазақстан Комсомол сыйлығының иегері (1972).

## Дереккөздер

Санат:13 қазанда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:20 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Бейтараптық

**Бейтараптық** - () - ешкімнің тарапына қосылмай қалыс қалу немесе енжар, селқос қарау. Мысалы: екі мәселенің де бағытына назар аудармай, ешкімнің де тарапын қолдамай қалыс қалушылық.

Халықаралық құқықта және әлемдік саясатта соғысқа қатысудан бас тартатын, бейбіт өмірде әскери одақтарға кіруге қүлық танытпайтын мемлекеттің мәртебесі. Кеңірек мағынада кез келген мемлекетаралық бірлестіктерге қатысудан бас тартуы мүмкін. Әдетте ол басқа мемлекеттермен келісім-шартпен бекітіледі. Бейтарап мемлекеттердің, сондай-ақ қарулы қақтығыс жағдайында соғысушы жақтардың бейтарап мемлекеттерге қатысты құқықтары мен міндеттері 1907 жылғы Гаага конвенцияларымен "Бейтарап елдер мен тұлғалардың қүрлықтағы соғыс жағдайындағы қүқықтары мен міндеттері" және "Бейтарап елдер мен түлғалардың теңіздегі соғыс жағдайындағы қүқықтары мен міндеттері" және сонымен қатар, бейтарап мемлекеттер аумағы әскери әрекеттер сахнасына айнала алмайтындығы жайлы бірқатар халықаралық- қүқықтық актілермен реттелген. Бейтараптық саясатына қарсыласушы мемле¬кеттер мен мемлекеттер одақтарының арасындағы мүмкіндіктердің теңдігіне талпынуы, саяси тепе-теңдік немесе күштер тепе-теңдігі алғышарт бола ала¬ды. Еуропада жаңа кезеңде халықаралық саясаттың негіздерінің бірі ретінде кеңінен тарады. Бейтараптықтың ерекше алғышарты - мемлекеттің діни саяси жағдайы және үлттық дәстүрлері. Осылайша, үзақ уақыт бойына бейтараптық саясатын Ұлыбритания, Франция және Германияның мүдделерінің тоғысқан түсында калган Бельгия үстанды. Еуропаның нақ ортасындағы Швейцария да осындай саясат үстануға тырысты. Ол тіптен, бейтараптықты шектен шығарып, үжымдық қауіпсіздік шараларына немесе әзге мемлекеттерге қатысты экономикалық санкцияларға қатыспау үшін БҰҰ-на мүшеліктен бас тартты.

Белгілі бір мағынада бейтараптық саясат пен қазіргі Еуропа Одағындағы ықпалдасудың тереңдеуіне сақтықпен қарайтын еуроскептиктердің (мысалы, Данияда) арасынан үқсастық іздеуге болады. Әлемдік саясатта бейтараптық күштер тепетеңдігі саясатын жүмсартып, жауласқан араз екі елдің арасындағы "аралық" мемлекет болып пайдалы қызмет атқарды. Онымен қоймай, бейтарап-мемлекеттер "ара ағайындық" қызмет те атқара алатын еді. Бейтарап- мемлекеттердің өздеріне де мұндай саясаттың пайдасы тиді, ол одақтас-мемлекеттердің ісшараларынан тыс қалумен байланысты болды. Қазіргі әлемде өзара тәуелділік пен жаһанданудың күшеюі жағдайында бейтараптық біртіндеп мәнін жоғалтуда. 1990-шы жыл дардың басында Швейцария БҰҰ-ның толыққанды мүшесі болды, Швеция мен Австрия 1995 жылы Еуропа Одағына кірді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Бейімделу

**Бейімделу** — организмдердің әрбір түрге тән белгілі шектері бар ортаның жағдайына бейімделу үдерісі.Түз жануарларының ашық әрі құрғақ кеңістікті ортадағы тіршілікке эволюциялық бейімделуі тез жүгіруге, құрғақшылық жағдайына, т.б. бейімделуі; Қиыр Солтүстікке және басқа да экстремалды аймақтарға тұрақты қоныстану үшін көшіп барған адамның физиологиялық немесе онтогенетикалык бейімделуі *("әдеттенуі")*. Бір ұрпақтың жеке физиологиялық бейімделуі фенотиптік бейімделу деп аталады да, бұл ұрпақтан урпаққа көше отырып генотиптік бейімделуге өтеді, ал сұрыпталу барысында — эволюциялық бейімделуге ауысады. Генотиптік және эволюциялық бейімделумен салыстырғанда физиологиялық бейімделу толық жетілмеген. Организмнің бастапқы жағдайға оралуы қайта бейімделу , деп аталады; ортаның өзгерістегі жағдайына ыңғайлануды дизадаптация дейді. Сонымен бірге жаңа әлеуметтік ортаға, мысалы, ауылдан қалаға келген мигранттардың бейімделуі — адамның әлеуметтік бейімделуі жеке қарастырылады.

**Бейімделу**
# кез келген әлеуметтік жүйелердің (мысалы, отбасы тобы, іскерлік фирмасы, ұлттық мемлекет) өзінің тіршілік ету ортасына жауап беруі немесе, оны «басқаруы»;
# тұлғаның немесе әлеуметтік топтың қоғамдық ортаға икемделуі үрдісі, мұның нәтижесінде осы үрдіске қатысушы субъектілердің талаптары мен күтулері сәйкестендіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы