Қытай Жаңа жылы

**Қытай жаңа жылы**, сөзбе-сөз аудармасы **Көктем мерекесі** (, пиньинь. chūnjié) — көне заманнан бері Қытайда және Шығыс Азияның басқа елдерінде ең басты әрі ең ұзаққа созылатын мереке болып саналады. Дәстүрлі Жаңа жыл қысқы күн тоқырауынан (21 желтоқсаннан) кейін өткен толық айлық циклден соңғы қысқы жаңа айға, яғни екінші жаңа айға сәйкес келеді. Григориан күнтізбесінде бұл 21 қаңтар мен 20 ақпан аралығындағы күндердің біріне тура келеді.

[thumb|[Манчестердегі Қытай Жаңа жылы]]

Қытай Жаңа жылын көбіне бейресми түрде «айлық жаңа жыл» деп атайды, өйткені ол ай-күндік қытай күнтізбесінің туынды элементі болып табылады, ал оның нақты күні Ай фазаларына сүйене отырып анықталады. Жаңа жылдық мерекелер циклі дәстүрлі түрде қытай күнтізбесінің бірінші айының алғашқы күні (, пиньинь. zhēngyuè) басталып, мерекенің 15-күні өтетін Шамдар мерекесімен аяқталады. Осы жаңа жыл кезеңінде қытайлардың басым бөлігі жыл сайынғы қайта қауышу кешкі асы үшін отбасымен жиналады.

Жаңа жылдың бірінші күні отшашулар мен шутихаларды атудан, сондай-ақ хош иісті таяқшаларды жағудан басталады. Отшашулар зұлым рухтарды үркітіп, отбасына тыныштық пен бақыт рухын тартуы тиіс деп есептеледі. Күннің соңында отбасы рухтар әлеміне барып, өткен жыл туралы «есеп берген» құдайлардың үйге қайта оралуын қарсы алады, содан кейін ата-бабаларға құрмет көрсетеді.

Қытайлардың түсінігі бойынша, осы алғашқы көктемгі күні табиғат оянып, жер мен оның қойнауында сақталған тіршілік өскіндері жанданады.

Шаншу (舜典) баяндауына сәйкес, Жаңа жылдың бірінші күні көне дәуірдің үлгілі билеушісі Шунь 舜 таққа отырған күн болып есептеледі. Одан кейін билікті қабылдаған Юй де осы күнтізбелік дәстүрді ұстанған.

Қытай Жаңа жылы қытайдың ай-күн күнтізбесіндегі ең ұзақ әрі ең маңызды мереке саналады. Бұл мейрамның шығу тегі көне замандарға барып тіреледі, ал қазіргі түрінде қытай қоғамында сақталып қалған мифтерге, наным-сенімдер мен дәстүрлерге деген құрмет көрініс табады. Әр жыл он екі зодиак жануарының бірімен және «Бес элемент» («У-син») жүйесіне сәйкес белгілі бір түспен белгіленеді.

## Мерекенің мифологиясы
Ежелгі мифке сәйкес, әрбір жаңа жылдың басында қытайлар Нянь атты құбыжықтан жасырынған (қытай тілінде 年 nián — «жыл» дегенді білдіреді). Нянь Жаңа жылдың алғашқы күні келіп, малды, астықты және азық-түлік қорын, кейде ауыл тұрғындарын, әсіресе балаларды жеп қоятын болған. Өздерін қорғау үшін адамдар әр жаңа жыл сайын үйдің кіреберісіне, есіктің алдына тамақ қоятын болған. Аңыз бойынша, тамақ неғұрлым көп болса, аң соғұрлым жуас әрі көнгіш болады, ал Нянь өзіне дайындалған асты жеп тойғаннан кейін адамдарға шабуыл жасамай, оларды тыныш қалдырады.

Бірде адамдар Няньның қызыл киім киген кішкентай баладан қорыққанын байқап, оның қызыл түстен үркетінін түсінген. Содан бері Жаңа жыл келген сайын адамдар үйлерінің терезелері мен есіктеріне қызыл шамдар мен қызыл орамалар (свитоктар) іліп, отшашулар жаға бастады. Сенім бойынша, бұл дәстүрлер құбыжықты үркітіп, оның елді мекендерді айналып өтуіне мәжбүр етеді.

Қытай зерттеушілерінің мәліметінше, Нянь туралы алғашқы жазбаша дерек 1933 жылы «Ху Жуань естеліктері» атты еңбектің «Маусымдық әдет-ғұрыптар туралы естеліктер» тарауында кездеседі.

## Таралуы
Қытайда бұл мереке тек хань халқына ғана емес, сондай-ақ ұлттық азшылықтар үшін де маңызды. Оны маньчжурлар, яо, чжуан, гаошань, даур, дун, ли, буи және басқа да этностық топтар атап өтеді.

Мереке әлемнің көптеген елдерінде де тойланады. Сонымен қатар, бұл мейрам мен оның дәстүрлерінің Қытайға көршілес мәдениеттердегі (жапон, корей, моңғол, тибет және басқа) ұқсас жаңа жылдық мерекелерге елеулі ықпалы байқалады. Қытай эмигранттарының дүние жүзіне кеңінен таралуына байланысты Ай күнтізбесі бойынша Жаңа жыл Қытайдан алыс жатқан елдерде де атап өтіліп, өзіндік мәдени рөл атқара бастады.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша мейрамдар
Санат:Қытай мейрамдары
Санат:Қытай Жаңа жылы