open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шикізат

thumb|right|200px|
right|200px
**Шикізат** —
# бұрын еңбек әрекетіне түскен және одан әрі өнделуге тиіс еңбек заттары (мысалы, қазылған кеніш, қырқылған жүн); әдетте, шикізат қайсыбір өнеркәсіп саласына: жеңіл, тамақ, т.б. арналған деп ұғынылады; 
# табиғи ресурстардың, негізінен, пайдалы қазбалардың өндірісте пайдаланылатын бөлігі. Бұлайша ұғынуда шикізат — табиғи ресурстардың ендігі пайдаланылатын немесе технологиялық тұрғыдан өндіріске тартылуы мүмкін бөлігі. 

Бірнеше түрлері сараланады: 
* борлық шикізат (бор алу үшін қолданылады, каолиндік шикізат (керамика мен отқа төзімді материалдар алуда, сондай-ақ, бірқатар технологиялық процестерде қолданылады), цемент шикізаты және т.б.

## Шикізатты комплексті пайдалану
**Шикізатты комплексті пайдалану** - минералдық шикізат құрамындағы барлық пайдалы компоненттерді және өндіріс қалдықтарыны технологиялық жағынан мүмкін болатындай етіп, экономикалық жағынан ұтымды әдістермен пайдаға асыру. Минералдық шикізаттар құрамы жөнінен негізінен бірнеше пайдалы компоненттерден тұрады, сондықтан оларды комлексті пайдаланудың мәні зор. Мысалы, темір рудаларында титан, ванадий, кобальт, күкірт, күміс, көмір кендерінде, колдедан күкірт, германит т.б жасауға болады. Минералдық шикізаттардың ішіндегі құрамы жағынан ең көп компонетті - түсті металл рудалары. Түсті металлургияда ең негізгі он бәр металдан, алюминий, мыс, никель, қорғасын, мырыш, вольфрам, молибден, сынап, қалайы, сурьма, басқа ілеспе түрде алпыс түрлі компонент, оның ішінде асыл және сирек кездесетін металдар, платиноидтар және сирек кездесетін элементтер алынады.

Республикамыз шикізатты комплексті өндіру саласында жетекші орынды иеленеді. Түсті металлургия саласынан, әсіресе Өскемен және Балқаш кен орындары жоғары көрсеткішке жетті және жетеді.

## Дереккөздер

Санат:Шикізат
Санат:Материалдар
Санат:Өндіріс факторлары
Санат:Экономикалық терминдер
Газды сан

**Газды сан** - максималды газ бөліну температурасында бірлік уақыт ішінде 1 г газ тудырумен қалыпты жағдайға келтірілген газдың көлемі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Жасаңқы дем

**Жасаңқы дем** - берілген артикуляцияны дыбыстау ұшін дыбыс мүшелерінің дұрыс орналасуы кезіндегі дыбыс артикуляциясының екінші фазасы не орта бөлігі, яғни приступ пен отступ аралығындағы уақыт.
* **Кедергілі Жасаңқы дем** - дыбысты созылыңқы екінші фаза артикуляциясымен және рекурсиямен айту.
* **Сәттік Жасаңқы дем** 
*# Дыбысты өте қысқарған екінші фаза артикуляциясымен айту;
*# Копармалы дыбыссыздардың созыңқы емес дыбыстар сияқты қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Люля-кебаб

thumb|right|Люля-кебаб
**Люля-кебаб** - әзірбайжан, армян, араб елдерінің тағамы. 

Қойдың сұрпы етін, пияз, құйрық майды ет тартқыштан өткізеді. Содан кейін тұздап, бұрыштап, жақсылап араластырады да, темір істікке шаншып, шоққа аударыстыра отырып қақтайды. Гарнирге — жас көкөніс (салат, көк пияз, тархун) береді, ал кептірілген зеректі (сумах) ыдысқа салып дастарқанға бөлек қояды. 1 кг қой етіне: 40 г құйрық май, 1 бас пияз, көк пияз, тархун, тұз, бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Қой еті тағамдары
Санат:Әзербайжан асханасы
Санат:Армян асханасы
Санат:Араб асханасы
Газ шығарушы

**Газ шығарушы** - арнайы газ шығарушы массасының немесе газ шығаратын кеуектілік шикізат компоненті химиялық әрекетінің нәтижесінде болатын материалдың кеуек құрылымындағы тәсіл.

## Дереккөздер


Санат:Газдар
Санат:Химиялық процестер
Қаскерлік

thumb|220px|right
**Қаскерлік** (*Браконьерство*) — 
# аң аулау, балық аулау ережесін және жануарлар әлемін қорғау туралы заңның талаптарын бұзып, жабайы жануарларды аулау немесе жою. Қаскерлікке тыйым салынған уақытта, тыйым салынған жерде немесе тыйым салынған тәсілмен рұқсатсыз аң аулау және балық аулау, аулауға толық тыйым салынған жануарларды аулау және ату, ату және аулау мөлшерін арттыру; жұмыртқаларды, қауырсындарды жинау, індерді, ұяларды, апандарды бұзу және т.б. жатады; 
# кеңейтілген ұғымыңда қаскерлікке орманды сақтау ережелерін бұзу да, сондай-ақ сирек кездесетін немесе бағалы өсімдіктерді (әсіресе сату үшін) заңсыз жинау да және т.б. жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Шөлденумен күресу жөніндегі конвенция

**Шөлденумен күресу жөніндегі конвенция (Convention to Combat Desertification)** — 1994 жылы Францияда Парижде қабылданған. Максатnары — шөлденуге қарсы күрес және шөлденуге душар болып отырған елдердегі қуаңшылық зардаптарын жою, қуаңшылық жерлерді пайдалану. Негізгі ережелері — қаражат құралдарын қатыстыруды қоса халықаралық күш-жігер жұмсау; технологиялар беру; ақпарат алмасу; ғылыми зерттеулер жүргізу және бағдарламалар талдап жасау.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Шығарып тастау

**Шығарып тастау** (диереза) - ассимиляция не диссимиляция нәтижесінде сөздің (морфеманың, сөз тіркесінің) дыбысталуды жоғалтуы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Кәдімгі көпіршік

**Кәдімгі көпіршік, Генционa** (Gentifna) — көпіршіктер тұқымдасына жататын өсімдік. Су бетінде жүзіп жүреді, сабағының ұзындығы 1 см, тарамдалған. Жапырағының ұзындығы 1,5-5 см, онда ірі көпіршіктер болады. Жайық өңірінде Аққұмда, Шежінде жиі кездеседі. Тамырсыз өсімдік. Үрлеген жел мен толқынның әсерінен таралады. Сабағының жоғарғы жағында пайда болатын арнайы қалың бүршіктің көмегімен қыстайды. Жапырағындағы көпіршік жәндіктерді, шаян тәрізділерді ұстайтын құрал қызметін атқарады. Кәдімгі көпіршіктің ішіне қарай ашылатын қақпағы болады. Оны байқаусыз басқан жәндіктер қайта шыға алмай, ішінде өледі. Бұл өсімдік үшін қорек болып табылады. Өсімдік арнайы тарату әдісімен өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Қазақстан флорасы
Кулинариялық жартылай фабрикаттар

**Кулинариялық жартылай фабрикаттар**— кулинариялық өңдеуді қажет ететін дайындалған күйінде сауда орындарына түсетін әр түрлі азық-түлік өнімдері (ет, балық, көкөніс, жарма т. 6.). Жартылай фабрикаттар әр алуан: оларды басқа тағамдар рецептурасында көрсетілгендей дайындайды. Жартылай фабрикаттарды дайындау тамақ дайындау жұмысын жеңілдетеді.

## Еттен жасалған жартылай фабрикаттар
Ең көп тарағандары - *порциялы*, *ұсақтап туралған*, *ұнға аунатылған* және *туралған жартылай фабрикаттар*. 
*Порциялы жартылай фабрикаттар — бифштекс пен антрекоттар, эскалоп пен лангеттер, еттен жасалған котлеттер — тазаланған, формасы біркелкі, пісіруге ыңғайлы кесек ет түрінде болады.
*Ұсақтап туралған жартылай фабрикаттар — азу, бефстроган, гуляш, кәуәп, қуырдақ жасауға, ал сүйекті бөлшек шикі ет түрінде жартылай фабрикаттар (сорпалық ет) сорпа және рагу жасауға арналған. Ұсақтап туралған жартылай фабрикаттарды орап-буып және таразыға тартып та сата береді.
*Ұнға аунатылған жартылай фабрикаттар — ромштекстер, шницельдер, туралған котлеттер-формасы мен көлемі бірдей туралған ет. Оларды жұмыртқа уызына батырып алып, содан кейін кепкен нанның ұнына аунатады. Олар пісіруге дайын күйінде болады.
*Туралған жартылай фабрикаттар — тартылған бифштекстер, москва котлеті, үйде әзірленетін және киев котлеттері — ет фаршынан жасалған бір қалыпты (формалы) және ұнға аунатылған тағамдар күйінде болады, оған жұмыртқа, тұз, қара бұрыш, пияз, жібіт ілген ақ нан қосылады. 
Ішек-қарыннан (ми, бауыр, бүйрек), сондай-ақ құс етінен жасалған жартылай фабрикаттар — тауықтың сүбесі мен жаншылған котлеті (семіз тауықтың ақ етінен жасалған), қуырылған тауық котлеті (кесілген еттен жасалған), тауықтың ішек-қарын, өкпе-бауырынан тұратын сорпалық оралып-буылған, өлшенген түрінде сатылады. Жартылай фабрикаттарға сондай-ақ тоңазытылған пельмендер мен ет тартқыштан өткізіп әзірленген фрикаделькиді де жатқызады. Оларды картон қораптарға салады. Үй жағдайында ет жартылай фабрикаттарын тоңазытқышта сақтайды. Оларды сатып алған күні пайдаланған жөн. Балықтан жасалған жартылай фабрикаттар — ең кең тараған түрі балықтын, тоңазытылған сүбесі болып табылады. Оны текшелен кесіп, таразыға тартып немесе тақталан буып-түйіп сатады. 
## Көкөністен жасалған жартылай фабрикаттар
Көкөністен жасалған жартылай фабрикаттарды тоңазытылған, келтірілген, сондай-ақ консерві түрінде шығарады. Қуыру үшін дайындалатын көкөніс негізінен, капуста, сәбіз, картоп котлеттері; тез тоңазытылған картоп, қуырылған картоп, құрғақ картоп пюресі; тез тоңазыту әдісімен консервіленген көкөніс жартылай фабрикаттары; көк бұршақ, үрме бұршақ (қабығымен), кейде помидор, сәбіз, тәтті бұрыш т.б. жаңа жиналған бетте тоңазытылған көкөністер сатуға түседі. Әр түрлі ет, балық, жеміс және көкөністен сұйық және қою тамақтық жартылай фабрикаттар даярлауға болады.
Сондай-ақ жармадан (манный, күріш, тары котлеттері) және сүзбеден жасалған жартылай фабрикаттар да (ірімшік салып пісірген нан, немесе соған қажет қамыр) дайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Паприкаш дин карне

**Паприкаш дин карне (молдаван тағамы)**. Кесектеп туралған етті қыздырылған табадағы майға салып, сырты қызарғанша қуырады. Мұнан соң басқа ыдысқа аударып салып, үстіне шамалы қуырған ұсақ пияз, ұн сеуіп, тұз, томат-пюре, ұнтақ қызыл бұрыш, туралған сарымсақ, аз мөлшерде сорпа немесе су құйып, қақпағын жабады да, табы шамалы отқа қойып, дайын болғанға дейін бұқтырады. Гарнир ретінде суға піскен картоп немесе көкөніс, ботқа немесе макарон беріледі.500 ғ сиыр етіне (сұрпы ет): 2 ас қасық ерітілген май, 3 бас пияз, 2 ас қасық томат-пюре, 1 ас қасық бидай ұйы, 1—2 тал сарымсақ, тұз бен ұнтақ қызыл бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Тегістеу (Лингвистика)

**Тегістеу** - 
# Бір не бірнеше тіл элементтерінің үлкен ұксастықта болуы; 
# Форманың парадигманың баска формасына ұқсау үшін өзгеріске ұшырауы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Пуй ку фасоле

**Пуй ку фасоле (молдаван тағамы)**. Тауықтың балапанын қуырғаннан кейін бөлшектеп бөледі. Мұнан соң көк бұршақты қайнатыл, үстіне май құяды. Сосын туралған пиязды аздап қуырады да, бірнеше қасық сорпа, ұнтақ қызыл бұрыш, тұз, қуырған ұн қосып қайнатады. Бұршақты ыдысқа салып, қуырылған балапанды бетіне салады да, үстіне пияз тұздығын құяды.
600 г балапан етіне: 600 г жаңа піскен бұршақ, 3 ас қасық сары май, 1 шай қасық бидай ұны, бұрыш пен тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Кәдімгі еркекқырыққұлақ

**Кәдімгі еркекқырыққұлақ** (Pteridium aquilinum) — улы, көпжылдық шөптесін өсімдік. Тамыры ұзын, жайылған. Биіктігі 50-100 см. Жапырағы екі қатарда орналасқан, жылына 1 рет өсіп, дамып отырады. Олар екі-үш жерден тарамдалып бөлінген. Сағағы ұзын, жуан. Спорангийі үздіксіз, спорасы қоңырқай. Облыстың Амангелді шұратында, алебастр зауытының маңындағы орманда өседі. Сирек кездесетін өсімдік. Шілде-тамызда жетілетін спораларымен көбейеді.

## Дереккөздер


Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Қуырылған балапан еті

**Қуырылған балапан еті (грузин тағамы)**. Балапан ұшасын кеуде тұсынан бастап қақ бөледі де, жігін ашып, қолмен екіге айырады. Мұнан кейін ішкі-cыртқы жағына тұз, бұрыш себеді. Тоң май салынған табаны жақсылап қыздырып, ұшаны салады да,аударыстыра отырып пісіреді.Дастарқанға қоярда тұздық (томат тұздығы, жаңғақ тұздығы) пен сорпаға немесе суға езілген үгітілғен сарымсақты бөлек береді. 2 балапанға: 2 ас қасық сары май, сарымсақ, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Форма беруші

**Форма беруші** - категориялық форма беру қызметін атқарушы морфонологиялық элемент.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Газ силикат

**Газ силикат** -қуыс құрылымды жасанды тас материалды, газ туғызушымен араласқан иілімді әк - құм қоспаның қатаюы нәтижесінде алынған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Кәдімгі бежір

**Кәдімгі бежір** () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын өсімдік. Сабағы жалаң, жоғары жағы бұтақты келеді, биіктігі 50-100 см. Жапырағы екі рет 3 жапырақтан құралады. Төбедегі шатыршагүлі 20-25 қылқаннан тұрады. Көлденеңі 7-9 см. Тұқымынан көбейеді. Аманкелді, Қарағаш өңіріңде өседі.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Газбен жабдықтау

**Газбен жабдықтау** — халық шаруашылығы мен халық қажеті үшін газ отынын ұйымдастырып жіберу және тарату.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Экологиялық абыржу

**Экологиялық абыржу**  — қоғамның өзінің әлеуметтік-экологиялық дамуындағы экологиялық қиыншылықтарды кенет ұғынуы. (Шетелдерде бұл термин 1970 жылдары кеңінен танылды). Бұл қиыншылықтардың тіршілік ортасындағы жағымсыз құбылыстардың күшіне, олардың табиғи және жасанды қайтымдылығына негізделген саралануы бар. Олар экологиялық дағдарыс (экономикалық өсуді қиындататын қайтымды жағымсыз құбылыстар), экологиялық алапат (ұзак уақыт — ондаған жылдар өткеннен кейін ғана түзелетін, қайтымы қиын құбылыстар, экономикалық дамуды құлдырататын, қолайлы табиғи орта қайта жасалғанша даму мүмкін болмайтын өте жағымсыз құбылыстар), экологиялық коллапс (іс жүзінде қайтымсыз, қалыптасқан ортада адамның өмір сүруінің өзін жоққа шығаратын табиғи-антропологиялық құбылыстар). Аралық кезең (дағдарыс пен алапат арасындағы) аумалы күй болып табылады, мұның тұсында әлеуметтік- экономикалық дамудың жылдамдығы нөлдік шамада болады; алайда бұл кезеңде ресурстардың орнын әлі толтыруға болады немесе біршама қысқа мерзім ішінде (бірнеше жыл ішінде, ондаған жылдан кейін) алмастыруға келеді. Антропогендік әсерлердің осындай алапат салдары соңғы жылдары адамзатты ақылға келтіргендей болып, қоршаған ортаны қорғау проблемаларының шешілуіне қал-қадерінше үлес қосып жатқан ұйымдар, қоғамдық қозғалыстар, елдер, халықаралық ұйымдар саны жылдан-жылға көбейіп келеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сөйлемелік

**Сөйлемелік** - берілген тілдік аяда мағыналық толықтылыққа ие тыңдаушыға белгілі жеткізу единицасы.
* **Толық сөйлемелік** - берілген тілдің толық семантико-синтаксистік (қысқартылмаған, эллиптикалық емес) кұрылымына сай сөйлемелік.
* **Эллиптикалық сөйлемелік** - қысқартылған, нақты жағдайларда қолданылатын сейлемелік. Ауызекі сөйлеу формасында қолданылуы мұмкін.

## Тағы қараныз:
* Сөйлем
* Сөйлеу

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қауіптілік класы

**Қауіптілік класы** (ластагыш заттар) (Классы опасности (загрязняющих веществ) — 
**1-класс* (айрықша қауіпті): бензапирен, диметилтиофосфат, күшон, қорғасын, металдық сыпап және олардың бейорганикалық қосындылары; 
**2-класс* (жоғары қауіпті). метилмеркантан, азот тотықтары (қостотық), никель, марганец, күкіртсутек, металдық күміс және оның бейорганикалық қосылыстары, формальдегид, фторлы сутек; 
**3-класс* (орташа қауіпті): қаракүйе, күкірт-көміртек, метил спирті, темекі; 
**4-класс* (болымсыз қауіпті): аммиак, аммиакты- карбамидті тыңайтқыштар, бокситтер, жербалшық (алюминий тотығы), темір- кендітотқақтар, октастар, мысты-никельді кендер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ғұмар Зарипов

**Ғұмар Зарипов**  (1905 жылы 26 қыркүйек (Бөкей ордасы ауданындағы, Жасқұс ауылында) — 1975 жылы 11 маусым) - белгілі өлкетанушы, Қазақстан халық ағарту ісінің озаты (1946), Қазақстанның еңбегі сіңген мұғалімі (1955). Жасқұс медресесінде оқыған, Алматы педагогикалық колледжін, Орал педогогикалық институтын (1934-40) бітірген. Туған ауылындағы мектепте мұғалім болған. Жергілікті, республикалық мерзімді баспасөз беттеріне мақалалар жазып тұрды. Өлкені аралап, ауыз әдебиеті нұсқаларын, Орда туралы тарихи деректерді жинаған. 3-тың өлкетанушылық зерттеулері негізінде «Совет өкіметі үшін күресте» кітабы жарық көрді. 1954 жылы Алматыда өткен республикалық педагог оқуы оның «8-10 сыныптарға көркем әдебиет шығармаларын талдау» атты баяндамасы 1-дәрежелі сыйлыққа болған. 3. сондай-ақ өлең, көркем әңгіме, әдеби сың жазған.«Құрмет Белгісі», Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Чанахи

thumb|right|Чанахи
**Чанахи (грузин тағамы)**. Қуырылған қой етін кесектен (50—60 грамнан) турайды. Сосын картопты текшелеп, ал помидор, пияз бен көкөністі (ақжелке, балдыркөк, кинза) тілімден кеседі де, баклажанды ортасынан қақ бөліп, көкөніспен араластырып туралған еттің майына қосып фарш жасайды. Мұнан кейін осы тағамдардың бәрін бір ыдысқа (ең тиімдісі керамикалық ыдысқа) салып, үстіне сорпа немесе ыстық су құйып, бітеу бұрыш, томат-пюре, үгітілген сарымсақ, лавр жапырағын қосып, қақпағын жабады да, отын азайтып, қашан дайын болғанға дейін бұқтырады. 500 г қой етіне: 500 г картоп, 5—6 помидор, немесе 3 ас қасық томат-пюре, 200 г баклажан, 5 бас пияз, 2—3 түйір бұрыш, көкөніс (кинза, ақжелкен, балдыркөк), тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Диверсификация

**Диверсификация** - 
# әр түрлілік, өзгеріс; 
# бұрын арнайы маманданған фирмалардың басқа өндіріс салаларына, қызмет саласына көшуімен байланысты капитал шоғырлануы формасы.

## Мысалдар
Қаржыларда недиверсификацияланған портфелдің мысалы - тек бір акцияны сақтау. Бұл қауіпті; тек бір акция жылына 50%-ға төмен жатуыда ештеңе дайындалмаған жоқ. 20 акциядан туратын портфель осындай жатуы тиянаған жоқ, әсіресе олар кездейсоқ таңдалса. Егер акциалар әр түрлі салалар, компаниялардың өлшемлері және активтердің түрлерінен таңдалса, 50%-ға асу шансы оңайдай кем, себебі бұл өзіндік сала, компания сыныбы немесе актив түріндегі мүмкіндік аудандарын тегізері. 

Кейде қотировкалар 30 болуы мүмкін, бірақ олар сараланарын жатқызса, 10 болуы мүмкін. Бұл Джон Эванс пен Стивен Арчердің нәтижелерінің негізінде. Үйренішінші, 1985 жылыша кітапта айтылғаныша, портфельдегі бірнеше аралас акциялар диверсификацияға ең зор маңыздылық тигізеді. Бүлінгі акциялар саны бағаның волатильдігін азайтын болады. 

Уақыт бойынша әр түрлі активтік класстар мен секторлардың көрсеткіштері өзгереді. Бұл активті бөлу күрделене кетуі енді болады. Портфелдің перебалансларуы активтердің ең жақсы үлесін қолайлы сату және активтеріңіздің төменгі үлестерін көптегені нөміре алатындықты қамтыды.

Диверсификацияның артықшылықтарын назар аударыбыз, көптеген сапалылар "нарық портфеліні сатып алу" деген мәртебедегі диверсификациялық аманатты ұсынады. Осы портфельді анықтау қиын. Ең бірінші анықтама серіктестік активтердің баға қойылу моделінен алынды, оның ішінде дейілгеніша, диверсификацияның маңыздылығы барлық қол жетімді активтердің процентілік бөлігін алу арқылы жетіледі. Бұл индекстік қорлардың негізіндегі тұсау. 

Егер портфельдегі барлық активтердің болашақ қылықсызы айыпталған болса, одақ диверсификациялық портфельдің болашақ қылықсызлығы не диверсификацияланмаған портфельдің қылықсызлығына сенімді болады. Кейбір активтер басқаларынан артық жеткілікті табады; бірақ баспана болмаса, қай активтердің жақсы іске асылатынын білмейді, бұл фактты баспана қолдана алмаңыз.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Гаплография

**Гаплография** ( - қарапайым +  - жазамын) - графикалық таңбалардың қайталанып жазылу орнына, бір-ак рет жазылудагы қате (филология жазылу орнына филогия).

## Тағы қараныз:
* Гаплология
* Гебраизм

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Опырылып құлауға қарсы галерея

**Опырылып құлауға қарсы галерея**  - темір немесе автомобиль жолының учаскесін таудың опырылып құлауынан қорғайтын ғимарат.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Сосиска

thumb
**Сосиска** және сарделька - пісірілген шұжықтардың бір түрі.

Сосиска сарделькадан формасы (жіңішкелеу келеді) және фаршының құрамымен ерекшеленеді.

Сосискалар мен сарделькалар жоғары және бірінші сортпен шығарылады.

## Жоғары сорт
thumb|left
Сүт қосылған сосискалар бірінші сортты ірі қара мал етінен және сүт
пен жұмыртқа қосылған жартылай майлы шошқа етінен жасалады .

Қаймақ қосылған сосиска — бұзау , сиыр, жас малдың жоғары сортты етінен, жартылай майлы шошқа етінен және майлылығы 2 0% қаймақтан жасалады. Шикі сосискаларды сиыр
және шошқа етінен жасайды.

## Бірінші сорт
thumb
Орыс сосискаларын бірінші сортты сиыр етінен, шошқа етінен; сиыр еті
қосылған сосискаларды және сарделькаларды сиыр етінен жасайды.
Жоғары және бірінші сортты сосиска мен сарделькаларға қант, тұз , мускат жаңғағы, кардамон, бұрыш (қара және хош иісті) қосады. Сарделькалардың қабығы табиғи (ішектен), ал сосискалардікі — табиғи және жасанды болып келеді, сондай-ақ қабықыз, ауа өткізбейтін пленкамен оралған түрі де болады.
Сосиска мен сарделькаларды дастарқанға ыстық күйінде (пісірілген немесе қуырылған),
әр түрлі гарнирлер — буға пісірілген қырыққабат, бұқтырған көк бұршақ , картоп пюресі — қосып береді. Табиғи қабығы бар сосисканы қайнаған суда 5—10 минут, сарделькаларды 10—15 минут пісіреді, піскен сосискалар мен сардельканы табиғи қабығымен қосатағамға пайдалануға болады. Жасанды қабығын пісірер алдында алып тастайды , содан кейін сосисканы қайнап тұрған суға салып, 3—5 минут пісіреді. Фарш сыртындағы жұқа қабықша қатықсыз пісірілген сосискалардың дәмін және сіңімділік қасиеттерін сақтайды.
Жасанды қабықты ыстық сосискадан алып тастауға да болады. 5 —10 минут пісірілген
сосискаларды суық суға салып, тым суытып алмай дереу қайта алу керек. Осыдан кейін
қабығы н кесіп, сыдырыл тастайды. Оны жасанды қабығынан сыдыру оңай. Пісірер алдында сосисканы шанышқымен (немесе пышақпен) сәл кесу керек.
Шикі сосисканы шанышқымен шыжғырылған май жағылғаныстық табаға салады да, аудара
отырып 12—15 минут қуырады. Сбдан кейін табаның қақпағын жауып, бу пешінде 30 — 40
минут бұқтырып пісіреді. 
Үй жағдайында сосискалар мен сарделькаларды тоңазытқышта 2 тәуліктен артық сақтамаған жөн. Шикі сосисканы сатып алынған күні пайдаланған дұрыс.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Чекдирме

**Чекдирме (түрікмен тағамы)**. Семіз қой етін (сүйегімен) кішкене етіп бөлшектеп шауып, жақсы қыздырылған табадағы тоң майға салып қызарғанша қуырады. Мұнан соң бетінде ірі күйінде туралған картоп, помидор, пияз салады да, тұздап, бұрыштап, араластыра отырып, жұмсарғанша қуырады. Үстіне аздап су құйып, қақпағын жауып, отын азайтып, дайын болғанға дейін бұқтырып қояды. 600 г қой етіне (семіз): 3 ас қасық қойдың ерітілген тоң майы, 400 г картоп, 4—6 помидор, 1 бас пияз, бұрыш пен тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Басқыш-жайғыш

**Басқыш-жайғыш** - суағар бөгеттің астыңғы бьефіндегі судың артық кинетикалық энергия- сын басу, тасқынның жылдамдығын қайта бөліп тарату мақсатымен ақпаның бағытын өзгертуге, су ағынын жаюға (ені бойынша) арналған су ұрмасындағы құрылғы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Магистральды газ құбыры

**Магистральды газ құбыры** - жанғыш газдарды шығаратын (не өндіретін) жерден қысымы тұтынушыларды жабдықтауға қажетті деңгейге дейін төмендететін газ тарататын станцияларға дейін тасымалдауға арналған газ құбыры.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Аралия

**Аралия** () – аралия тұқымдасына жататын көп жылдық жабайы өсімдіктер туысы. Оның тамырларынан спиртті тұндырма және «сапарал» препараты дайындалады. Емдік қасиеттері жөнімен женьшень препараттарына жақын: орталық нерв жүйесін сергітеді, организмді әлдендіреді. Аралия препараттарын дәрігердің бақылауымен ғана қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Аралия тұқымдасы
Бақтығали Кенжеғұлов

**Бақтығали Кенжеғұлов** (1908-1996) - жергілікті басшы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1908 жылы Орал обылысы (қазіргі Батыс Қазақстан облысы), Жаңақала ауданы, Қарасамар ауылында туған.

## Еңбек жолы
* 1929-1942 жылдары Бірлік,  «Правда» газеті  атындағы, кейін Жаңақала және Жалпақтал ауданы ұжымшарларында қызмет істеді. 
* 1942-1944 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан, елге оралған соң ауыл шаруашылығы саласында басшылық қызмет атқарған. 
* 1947-1952 жылдары - Ворошилов атындағы колхоз председателі. 1947 жылы өзі басқарған шаруашылықта  мал санын өсіріп, өнім өндіру жоспарын асыра орындаған. 
* 1953-1963 жылдары - Айдархан ауылдық Советі еңбекшілер депутаты  ОК-нің председателі.

## Наградалары
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қимай

**Қимай** — соғымға сойылған сиыр етінен дайындалатын кәделі тағам. Сиырдың тоқ ішегін тұздай, айналдырып оның ішіне кесек етіп туралған төстік пен төстің етегін, бұрыш, тұз, жуа қосылған етті салады. Қимайға төс етінен басқа сан, қол еттері де пайдаланылады. Шұжық сияқты қимай салынған ішектің де екі ұшы істікпен түйреліп, ыстап кептіріледі. Қимайды асып жеуге де, жазғытұрым ет азайған кезде қуырып жеуге де болады. Қимайдың ерекшелігі, оның майы мен қара кесек еті тең болады. Оны кейде «сиырдың қазысы» деп те атайды. Қимайды салқындатып асқан етке қосып береді.

Дайындау үшін: майлы ет 500 г, 1 шай қасық тұз, 2 түйір жуа, жарты шай қасық қара бұрыш керек.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Геодезия байлауы

**Геодезия байлауы** - координаттар мен биіктіктердің қабылданған жүйелерінде үймереттер мен ғимараттар және олардың элементтерінің жерде бекітілген нүктелерінің орнын анықтау.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бақалақ (өсімдік)

**Бақалақ** —
жабайы өсімдік. Қазақстанда кейбір бұған
жақын түрлері өседі. Шөбі мен тамыр сабағы — платифиллин алкалоиді алынатын шикізат.

Платифиллин-ойық жара ауруларына, гастрит және басқа ауруларға шипа. Дененің
құрыстанғанын жазатын және қан тамырла
рын кеңейтетін дәрі ретінде қолданылады:
одан басқа көздің ішін зерттеу практикасында пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Қайролла Кенжеғұлов

**Қайролла Кенжеғұлов** (7.7.1930, Атырау облысы, Индер ауданы - 11.7.1999, Орал) - ғалым, физика-математика ғылымдарының кандидаты (1967). 1951 ж. Орал педагогикалық институтын бітіргеннен кейін осында оқытушы, математика кафедрасының доценті, жоғарғы математика кафедрасының жетекшісі, экономика факультетінің деканы, 1967-79 ж. оқу ісі жөніндегі проректор, ректор болды. 1979-87 ж. кафедра меңгерушісі, физика-математика факультетінің деканы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Исатай Нәсекенұлы Кенжалиев

**Исатай Нәсекенұлы Кенжалиев** (10.6.1927 ж. т., ,БҚО,Казталов ауданы, Саралжын а. - 28.10.2011 ж. Орал) - ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты, Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің Құрметті профессоры 1951 ж. Орал педагогикалық институтын бітірген соң Казталов аудандық оқу бөлімінде мектеп инспекторы қызметін атқарады. 1955 ж. ҚазМУ-дің аспирантурасын бітіріп, Алматы ауыл шаруашылық институтында, Қыздар педагогикалық институтында және т.б. жоғарғы оқу орындарында жұмыс істеді. Осы жылдардан Қазақстан тарихы мәселелерін, әсіресе Махамбет Өтемісұлы, Құрманғазы Сағырбайұлы, т. б. қазақ халқының даңқты тұлғаларының өмірін зерттей бастаған. Талай жылғы ізденіс нәтижесінде *«Махамбет»* (1974), *«Исатай Тайманұлы»* (1975), *«Казталовка — байырғы атамекен»* (1974), т. б. тарихи-танымдық кітаптарын шығарды. Сондай-ақ *«Батыс Қазақстанның қасіретті жылдары»* (2000), *«Бөкей облысы»*(1901-1925 ж.), *«Жеті жыл соғыстың кесапаты»* (2001) монографиялары жарық көрген. Кенжалиевтің мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған ғылыми-танымдық еңбегі Батыс Қазақстан тарихьшың келелі мәселелерін көтеріп, нақты деректерін айқындауға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Диоcкорея

**Диоскорея** () — жабайы және қолдан өсірілетін өсімдік. Тамыр
сабағы мен тамырларынан алынған диоспонин
және полиспонин препараттары кейбір жүрек
қан тамыры ауруларына пайдаланылады.
Сондай-ақ атеросклероз ауруына холестеринді төмендететін дәрі ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Диоcкореялар
Санат:Тұрмыс
Бифидобактериялар

thumb|right
**Бифидобактериялар** –– күйіс қайыратын жануарлардын жарасында шірітетін және патогенді микробтардың дамуын тежегіш бактериялар- олар шеттері түйреу іш тәріздес қалың тармақталған немесе тура болып келеді- спораны қалыптастырмайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Гемината

**Гемината** ( - екі еселеймін) - сөйлеу мүшелерінің ерекше күш түсіруі арқылы айтылатын қосылған дауыссыз дыбыс (**аттар**).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дилемма

**Дилемма** () - екі мүмкіндіктен таңдау қажеттілігі.

## Тұтқындар диллемасы

Тұтқындар диллемасы - қылмыс істелгендігінің дәлелі бар, бірақ ол кінә тағуға жеткіліксіз болатын екі тұтқынның бір-біріне қарым-қатынасқа түсе алмайтын жағдайдағы олардың екеуіне де егер кінәсын мойындаған жағдайда жазаны азайтуға уәде беру Егер екеуі де мойындаған жағдайда екеуі де өлшеулі жаза алады, ал ешқайсысы да мойындамаса ең аз мөлшерде ғана жазаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Аргументтер
Геологиялық орта

**Геологиялық орта** - литосфераның жоғарғы бөлігі, адам шаруашылық қызметінің инженер маңызды бөлігі жұзеге асады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ереван бозбашы

**Ереван бозбашы (армян тағамы)**. Қойдың төс етін бөлшектеп (40—50 грамнан) турап, үстіне су құяды да, отқа қойып, қайнаған соң көбігін алып, 1 сағаттай бабымен қайнатады, пісті-ау деген кезде етін түсіріп алады. Сорпасын сүзеді де, оған бұршақ салып, піскенше қайнатады. Бұршағы жұмсарған соң үстіне ірілеу туралған картоп, алма, сондай-ақ томат-пюре салып, аздап қуырылған ұсақ пияз, қара өрік, піскен ет, қызыл бұрыш, тұз қосады. Мұнан соң 10—15 минуттай тағы қайнатады.400 г қой етіне: стаканның 3/4 бөлігіндей бұршақ, 250 г картоп, 1 бас пияз, 2 алма, 10 қара ерік, 1 ас қасық томат-пюре, ұнтақталған қызыл бұрыш пен тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Армян асханасы
Жерқонақ

**Жерқонақ** (**) — жабайы өсімдік. Қазақстанда өседі.
Тамырынан жасалған дәрілер (сұйық экстракт, қайнатынды) іш өткенде ішек қабынуына қарсы қолданылады. Сондай-ақ ауыздық
ішкі кілегей қабығы қабынғанда (гингивит,
стоматит) пайдаланады. Тамыр сабағы асқазан ауруларын емедейтін дәрілік шөптердің
құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Антисептикалық құралдар

**Антисептикалық құралдар**. Ауру туғызатын микроорганизмдерді құртады немесе олардың өсіп-өнуін тоқтатады. Жара-жарақатқа, дененің күйген жеріне микроорганизмдерді түсірмеу, сондай-ақ терінің іріңді ауруларын емдеу; бөлмелерді, киім-кешекті және науқас адамды күткенде қолданылатын заттарды дезинфекциялау үшін қолданылады. Медицинада қолданылатындары: хлор қоспалары (хлорамин, пантоцид және басқалары), йод қоспалары (йодтың спирт ерітінді сі, Люголь ерітіндісі, йодоформ және басқалары), сутегі тотығы, марганец қышқылды калий, кейбір қышқылдар (бор, салицил, карбол қышқылдары) және негіздер (мұсатыр спирті, ас содасы), сынап қоспалары (сулема, сынап майлары және басқалары), күміс қоспалары (лянис, протаргол және басқалары), қорғасын, алюминий қоспалары (Буров сұйығы және бабалары), спирттер мен спирт тұнбалары, формалин, қарамай, кейбір бояғыштар (метиленді көк, гауһар көк және бабалары). Сыртқы ауруларға қолданылатын антибиотиктер (грамицидин т. б.) мен кейбір өсімдіктерде, мысалы сарымсақта, пиязда, ақжелкенде, календулада және басқаларында болатын фитонцидтер антисептикалық заттардың ерекше тобын құрайды.

Кейбір антисептикалық құралдар (мысалы, этил спирті, сірке және сүт қышқылы), сонымен қатар азық-түлік тағамдарын консервілеу үшін пайдаланылады. Ол үшін адамға зиянсыз мөлшерде ерітінді түрінде азық-түлікке қосылады. Олар (мысалы, сірке су) азық-түліктің сақталуына көмектеседі, дәмі мен иісін жақсартады.

## Дереккөздер


Санат:Антисептика
Санат:Тұрмыс
Геодезия жұмыстары

**Геодезия  жұмыстары** - бөлу жұмыстары, құрылыс-құрастыру жұмыстарының дәлдігін бақылау және салынып жатқан үймереттер мен ғимараттардың орнынан жылжуы мен деформациясын бақылау кіретін құрылыс алаңында орындалатын жұмыстар кешені.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бұршақ қосқан қышқылтым щи

**[[Бұршақ]] қосқан қышқылтым [[щи]] (эстон тағамы)**. Кастрюльге шошқа еті (немесе шпик) мен бұршақ салып, үстіне су құйып, 40 минут қайнатқаннан кейін тұздалған капуста (өте ащы капустаны салқын суға жуған дұрыс), арпа жармасын қосадьі. Дайын болғанша пісіреді.

300 г шошқа еті мен шпикке: 400 г тұздалған капуста, 200 г кептірілген бұршақ, 80 г мөлшерінде арпа жармасы қажет.

## Дереккөздер


Санат:Аспаздық
Сатым Кенжин

**Сатым Кенжин** (1909, Жаңақала ауданы, 9-а. — 1998, Орал) — жергілікті басшы, Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері, Қазақстан білім беру ісінің үздігі. 1929-42 ж. мектеп мұғалімі, мектеп директоры, аудандық оку балімінің бастығы. 1942-52 ж Казталовка, Камен (Тасқала) аудандарын басқарған, 1954-64 ж. шаруашылық басшысы. Бірнеше орден, медальмен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тұрсынғазы Әлпейісов

thumb|right|200px
**Тұрсынғазы Әлпейісов** (5.03.1956 жыл Шығыс Түркістан Қарабақ ауылы) - жазушы.
## Өмірбаяны
* 1959 жылы Қазақстанға қоныс аударған. 
* Еңбек жолын Жаркент қаласында бастайды.
* ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. 
* Аудандық газеттерде, комсомол ұйымдарында
* «Жалын» баспасында
* «Казкинопрокат» мекемесінде
* «Жәрдем» фирмасы
* «Шалқар» фирмаларында жауапты қызметтер атқарған. 
* «Тұрмыс» жабық акционерлік қоғамының президенті болған.

## Шығармалары
* «Құтты қадам»
* «Көк шұбардың тұяғы» атты повесть, әңгімелерден тұратын жинағы
* «Жоңғардың соңғы қашқыны» романы жарық көрген. 
* Ұйғыр және орыс тіліндегі кітаптарды қазақшалаған.

## Дереккөздер


Санат:5 наурызда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Қаражоңышқа

**Қаражоңышқа** — жабайы өсімдік. Қазақстанда сирек кездеседі. Тамырының қайнатындысы асқазан — ішек жолдары қабынғанда (энтероколиг, колит, диспепсия), баспа, стоматит, гингивит ауруларымен
ау ырғаңда қолданылады. Сондай-ақ күйік
жараларына және экзема ауруларына қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Мастик

*Мастиктер* деп заттың бетіне жағылатын қорғағыш
әрі әрлендіргіш рең беретін полимерлік негіздегі заттарды айтады.
Жалпы мастиктерді үлкен үш топқа бөледі:

1) органикалық еріткіште әзірленген балауызды мастиктер;

2) сулы мастиктер;

3) сулы-эмульсиялы мастиктер.

Бұл үш топтағылар да қатты, паста және сұйық
күйінде өндіріледі.
Органикалық еріткіш негізінде дайындалатын балауызды
**мастиктер** паркет едендерді өңдеп тазалау үшін қолданылады. Ол,
негізінен, бензин, скипидар, уайт-спирит сияқты органикалық
еріткіште әзірленеді. Оларды линолеум, пластиктерге қолдануға
болмайды, себебі ерітіп жібереді. Бұлар жақсы жағылады және
жылтырайды, кемшілігі — жағымсыз иісі болады.
Сулы мастиктер, негізінен, балауызды заттар мен эмульгатордан
тұрады. Оны концентрат түрінде өндіреді және басты артықшылығы — негізділігі. Оларды пайдаланар алдында суда ерітеді. Құрамында
суы болғандықтан, оларды керісінше ағаш негізді заттарға емес,
линолеум мен пластиктерге қолданады. Сулы мастиктердің құрамы,
негізінен, балауыз, беттік-белсенді заттар (ББЗ) және судан тұрады. Сулы-эмульсиялы мастиктердің құрамында органикалық
еріткіштің мөлшері шамалы болады. Сондықтан онымен кез келген
беткейді тазалауға болады. Олардың кейбіреулерінің құрамында
бактерицидті заттар болатындықтан, санитариялық-гигиеналық мәні
зор, бөлме ішінің ауасын тазартады.
Құрылыста, химиялық-технологиялық құралдарды тығыздау үшін,
беріктігін арттыру үшін желімдегіш мастиктер колданылады. Олар
тұтқыр және құрамында толықтырғыш заттары болғандықтан,
желімдерден өзгеше болады.
Мастиктердің бәрі де тұрмыста қолданылатын заттарды, еденді,
жиһазды тазартып әрі жылтыратып, корғаушы қабат түзеді. Қазіргі
кезде жиһаз бетіне ұсак электростатикалық шаң жиналмас үшін
мастиктің арнайы антистатик заттар косылған жаңа түрлері, сондай-ақ
антикоррозиялық мастиктер, т.б. түрлері шығарылуда.
## Дереккөздер


Санат:Химия
Дәрі қобдишасы

thumb
**Дәрі қобдишасы, дәріқұты** — Әрбір отбасыда көлденең зардап шеккен не кенеттен, ауырып қалған адамға алғашқы көмек көрсетуге арналған дәрілер жинағы. Оны
дайын күйінде сатып алуға немесе 
отбасы мүшелерінің жас мөлшері мен денсаулық
жағдайын ескере отырып, құрастыруға болады. Дәрі қобдишасының дайын
жинақтамасы мынау: тұз, ацетилсалицил қышқылы (аспирин), кальцекс, ас содасы, жөтел таблеткасы, қыша қағаздар, валериана тұнбасы, борлы вазелин, мырыш
майы, спиртті йод ерітіндісі, марганец қышқылды калий, мүсәтір спирті, бинт, компресс
қағазы, мақта, таңғыш пакет, лейкопластырь,
термометр, көзге дәрі тамызатын түтік.
Дәрі қобдишасында дәрілерді ұқыпты сақтау
қажет. Қобдишада аты белгісіз дәрілерді ұстауға болмайды: әрбір шыны сауыт немесе
қорапша ішіндегі дәрінің аты жазулы болуы
тиіс. Ішетін дәрілерді жаратын дәрілерден
бөлек қойған жөн. Дәрілердің қай түрін болмасын құрғақ, салқын әрі қараңғы, балалардың қолы жетпейтіндей жерде сақтаған
дұрыс.
Кейбір дәрілердің заттаңбасында оларды
сақтау тәртібі көрсетіледі, бұл қатаң орындалуға тиіс. Дәріні пайдаланбас бұрын оның
дайындалған күніне және жарамдылық мерзіміне назар аударған жөн. Ұзақ уақыт сақталған дәрілерді пайдалануға болмайды, бұл
әсіресе сұйық дәрілерге (микстура, экстракт,
т. б.) қатысты. Түр-түсі өзгерген — тұнбасы шөккен, үлпек пайда болған дәрілер
де пайдалануға жарамайды.
Дәрі қобдишасына қоса үйде сырқат адамның күтіміне қажетті мынадай негізгі заттар: жылытқы,
мұз салатын шыны, клизмаға арналған
саптыаяқ, түтіктер, медициналық банкалар,
резеңке орам көгілдір шамы бар рефлектор,
көз жууға қажетті кішкене стакан болуы
керек.
Емшектегі баланы күткен кезде ана мен
баланың дайын дәрі қобдишасын пайдаланған қолайлы.

**Аптечка** - алғашқы көмек жұмыстары үшін материалдар жинағы және құралдары.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Кюфта бозбашы

**Кюфта бозбашы (азербайжан тағамы)**. Қой етінің сүйегінен сорпа қайнатады. Сұрпы ет пен пиязды ет тартқыштан өткізеді де, дайын фаршқа бұрыш, тұз, жуып тазартылған күріш қосып араластырып, шағындау етіп домалақтар (фрикаделька) жасайды. Сүзілген дайын сорпаға алдын-ала суға жібітілген бұршақ салып, шалалау піскенше қайнатыл, үстіне фрикаделька, картоп, ұсақтал туралған пияз қосады. Пісуге 15 минут қалғанда, туралған құйрық май, бұрыш, тұз салып, зағыпыран (шафран) тұнбасын құйын, дайын болғанша пісіреді. Дастарқанға қоярда бетіне кептірілген жалбыз себеді. 500 г қой етіне: 1 стакан күріш, 1 бас пияз, 100 г бұршақ, 500 г картоп, 0,2 г мөлшеріне зағыпыран, ал жалбыз бен ұнтақталған қызыл бұрыш, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Кеңесшілік-диагностикалық орталық

**Кеңесшілік-диагностикалық орталық**,  Батыс Қазақстан облыстық медициналық мекеме. 1994 ж. Орал қаласында ашылды. Орталықтың консультативтік,  диагностикалық, ультрадыбыстық зерттеу, эндоскопиялық, лабораториялық (биохим, цитол, клиник, иммунол. зерттеу), компьютерлік томография бөлімшілері, рентген кабинеті бар. Орталыққа Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері Б.Ахметов жетекшілік етеді. Сондай-ақ мұнда Л.И.Ястребова, М.К.Исмагулов, Т.А.Ламзина, А.Н.Бахаев, Е.М.Еалиулина сияқты тәжірибелі, білікті маман-дәрігер жұмыс істейді.

## Дереккөздер
Геосфера

нобай|280px|
**Геосфералар** (гео... және *spїaіre* — шар) — Жерді құрайтын, құрамы мен тығыздығы әр түрлі, концентрлік (шамамен сфералық) қабаттар.

Олар *сыртқы* және *ішкі* геосфералар болып бөлінеді. Сыртқы Геосфераға атмосфера, гидросфера, биосфера жатады. Атмосфера — газ массасынан және ылғалдан тұратын жердің ауа қабаты. Атмосфера массасының 90%-і төм., 16 км дейінгі қабатта шоғырланған. Гидросфера — су қабаты, оның жоғ. шекарасы су алаптарының ашық беті арқылы өтеді. Төм. шекарасы тұрақсыз. Гидросфераға әлем мұхитының, құрлық пен мұздардың суы және жерасты сулары кіреді. Биосфера — жердің органик. өмір бар жоғарғы жағын құрайды. Ол гидросфераны, атмосфераның озон қабатынан төм. жағын және литосфераның жоғ. бөлігін қамтиды. Ішкі Геосфераға ядро, мантия және жер қыртысы жатады. Ядро — жердің орталық өзегін құрайтын өте тығыз қабат. Ол сыртқы сұйық және ішкі (орталық) субядродан тұрады. Жердің бетінен субядроға қарай қысым мен тығыздық өседі де, ауырлық күші кеми береді (субядро ішінде ауырлық күші 0-ге жуық). Мантия — жер қыртысы мен ядро аралығында орналасқан ең үлкен аралық қабат. Оның массасы жер массасының 2/3-ін құрайды. Мантияның жоғарғы бөлігінде (мұхиттар астында 50 км, ол құрлықтарда 80—120 км тереңдікте) сейсмикалық толқындардың күрт баяулайтын астеносфера қабаты басталады. Оның тереңд. 250—400 км. Жер қыртысы — жердің ең жоғ. қатты қабаты. Ол шөгінді, магмалық және метаморфтік тау жыныстарынан тұрады. Оның қалыңд. мұхиттар астында 5—10 км, құрлықтағы биік таулар астында 70—80 км, орташа қалыңд. 33 км. Жер қыртысы мен астеносфераға дейінгі қатты жоғ. мантия қабаты бірігіп, литосфера қабатын түзейді.

Геосфералар - өзара химиялық құрамы, агрегаттық жай-күйі және физикалық қасиеттері бойынша ерекшеленетін Жердің концентрлік, тұтас немесе үзілмелі қабығы. Жерді бетінен орталығына қарай: магнитосфера, атмосфера, гидросфера, литосфера, мантия және орталық бөлігі - ядросы деп бөледі. Кейбір Геосфералар (мысалы, атмосфера) 2-қатардағы сфераларға бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Жер құрылысы
Ас-су режимі

**Ас-су режимі** — су мен тұздық организмдегі қалыпты тепе-теңдігін сақтауға мүмкіндік береді Және организм тіршілігіне қолайлы жағдай туғызады. Ас-су режимі тамақ
режимімен тығыз байланысты. Сұйықты ретсіз, артық қабылдау ас қорытуды нашарлатады, жүрек-қан тамырлары жүйесіне және
бүйрекке қосымша күш түсіреді, организм
ге қажетті заттардың бүйрек және тер бездері арқылы шамадан тыс көп бөлініп шығуына әкеліп соқтырады. Тіпті уақытша ғана
мөлшерден көп су ішудің өзі бұлшық еттің
жұмыс істеу жағдайын бұзады, тез шаршатады. Суды жеткіліксіз ішу де организмнің
қалыпты қызметін бұзады: дененің салмағы
азаяды, қанның тұтқырлығы көбейеді, дене
қызуы көтеріледі, тамыр соғуы мен тыныс
алу жиілейді, шөл қысып, жүрек көтереді,
адамның жұмыс істеу қабілеті кемиді.

Организмнің қалыпты қызметін қолдап тұруға қажетті судың ең аз мөлшері (ас-су
нормасы) негізінен адамның жас шамасына, белсенді дене еңбегіне, тамақ рационына,
климат жағдайына байланысты. Балаларға
тәулігіне 80—160 мл су беру керек. Орталық
аймақтарда тұратын, дене еңбегімен барынша
аз айналысатын ересек адамдар үшін ас-су
нормасы 2,5 л (дене салмағының 1 кг-на
35—40 мл); бала емізетін әйелдер тәулігіне
1 л-ге жуық қосымша су ішуі керек. Ыстық
климатта тұратын, ыстық цехтарда жұмыс
істейтін, ұзақ уақыт бойы және едәуір күш
түсіретін дене еңбегімен айналысатын (жаттығу, жарыстар т. б. кезінде) адамдардың
ас-су режимін дұрыс сақтауының маңызы
өте зор. Климаты ыстық аудандардың тұрғындары шөлін тамақ ішкеннен кейін ғана
қандырғаны және екі астық арасындағы
уақытта сұйық ішуді қатаң шектегені жөн.
Және де ас-су режимі тамақтанудың аралас
режимімен (тамақты күннің неғұрлым салқын
уақытында ішу) және ерекше рациондармен
(витаминдерге, экстрактілі және минералды
заттарға бай тағамдарды ішу) ұштастырылып отыруға тиіс. Шай шөлді жақсы қалдырады; ол сілекейдің бөлінуін көбейтеді, ауызды құрғагпайды, суға жеміс пен көкөніс
шығындарын, жеміс сироптарын қосуға болады. Ыстілқ цехтарда газды су немесе кепкен
жемістің тұнбасын ішкен жөн. Спортпен
шұғылданушылар шөлін жаттығу аяқталғаннан кейін ғана қандыруы керек (жаттығуды орындау барысында ауызды сумен шайып
қана таңдай жібіткен дұрыс). Денеге көп
күш түсуге байланысты (жаттығудан, спорт
жарыстарынан, булы моншаға түсіп шыққаннан кейін, т. б.) дене салмағы едәуір кемігенде суды аз-аздап ішкен жөн.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Намибияның тұманды шөлі

thumb|250px|Намиб шөлі
**Суық теңіз желдері ұлы шөл** — Намибтің тұнжыраған кең өлкелерінің тұрақты меймандары.* [[Швеция|Швед]] зерттеушілері [[Чарлз Андерсен]] бұл қаңыраған өлкені [[1850]] жылдары көргенде былай деп жазды:****"Біздің ойымыздағы тозаққа көп дәрежеде жауап бере алатындай мұндай жерді бұл дүниеден таба қою қиын. Бұл ұлан байтақ шөл үстіндегі шексіз жалғыздық рухының елесі мені қатты шошындырды. Тіпті өлімнің өзі бұл өлкеге қуылғаннан көрі артық болар еді."*** Жұмбақ, тұмандар оранған Намиб шөлі—ең ежелгі және Жер шарындағы неғұрлым құрғақ шөлдердің бірі.thumb|Намиб шөлі

Намибияның Атлант мұхиты жағалауын бойлай солтүстігінде Ангола шекарасынан, оңтүстігінде Сарғылт өзенге дейін шамамен 2100 км-ге созылып жатқан шөлдің ені кей жерлерде 160 км-ге, басқа жерлерінде 10 км-ге дейін жетеді Атлант мұхитына Уолфиш-Бей аумағында құятын Куйсеб өзені шөлді екіге қақ бөледі. Оңтүстікке қарай карталарда көшелер деп аталатын сусылдақ шағылдар мен қазаншұңқырлары бар құмның шексіз теңізі жатыр. Шағылдардың ежелгі қабаттары дүние жүзіндегі ең асыл қазына - алмастың ірі кенін жасырып жатыр.

Миллион жыл бұрын шағылдар қалыптасу процесінде сарғылт өзеннің ағысы катты сулары Оңтүстік Африка  Кимберли үстіртінен бастап теңізге қарай құмтастардан алмастармен араласқан мол мөлшерін алып барды. Құмтас теңіз түбіне шөгіп, ал жарқыраған алмастарды жағалауға жақын ағыстар Намиб шекарасына қарай алып кетті. Куйсеб өзенінен солтүстікке қарай құмтасты жазықтар созылып жатыр. Батысында оларды шөлдің бұл теліміне зәрені алатын қаңқалар жағалауы, яғни *кемелер адамдар өлу үшін келетін жер* атанған.

## Дереккөздер


Санат:Шөлдер
Ламинария

thumb|200px
**Ламинария** — балдыр (*теңіз капустасы*). Құрғақ шөбінің ұнтағы
атеросклероз ауруын емдегенде, алқым ісінгенде алдын алатын және емдейтін, сондай-ақ
іш жүргізетін дәрі ретінде қолданылады."Ламинария" дəрілік заты йодтың қосымша көзі болып табылатын биологиялық белсенді қоспа ретінде ұсынылады.  

## Дереккөздер


Санат:Балдырлар
Дискурс-талдау

**Дискурс-талдау** - мәтіндік талдаудың түрі, оның мақсаты дискурс және дискурстың қалыптасуы құрылымын көрсету болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Герметиктер

**Герметиктер** - үймереттер мен ғимараттардың құрылымдық элементтерінің түйістері мен қосылыстарының өткізбеушілігін қамтамасыз ету үшін колданылатын икемді не пластикалы икемді материалдар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Дискурсивті сана

**Дискурсивті сана** - акторлардың әлеуметтік жағдайлар туралы, сонымен қатар, өз іс-әрекеті жағдайлары туралы ауызша пікірін айту қабілеттілігі. «*Дискурсивтімен*» қатар тәжірибелік білім болады, яғни әрбір актор әлеуметтік әлемге бейімделуді біледі және білуі тиіс, бірақ әрқашан да оны бейнелей алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Оймақгүл

**Оймақгүл** () – бақажапырақ тұқымдасына жабайы және қолдан өсірілетін өсімдіктер. Жапырақтары жүрек ауруларына қарсы қолданылатын дәрілерді (дигитоксин, гитален, лантозид т. б.) жасауға шикізат ретінде алынады.

## Түрлері
*  
*   
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
*  
* 
* 

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Санат:Тұрмыс
Далабай Керешев

**Далабай Керешев** (1888, қаз. Атырау облысы, Тайсойған өңірі — 1987, Қаратөбе ауданы) — Қаратөбе өңіріне белгілі күйші.

10 жасынан Қошқар күйшіден домбыра тарту үйренген. Батыс Қазақстан аймағынан шыққан халық композиторларының шығармаларын шебер орындаған. Оның баласы Сәулебай да облысқа белгілі домбырашылардың бірі.

## Дереккөздер


Санат:1888 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қаратөбе ауданында қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Керамзиттік шикізат кен орны

**Керамзиттік шикізат кен орны** - Орал қаласының солтүстік-батысында 48 км, Погодаев ауылының оңтүстік-батысында 1,5-2 км қашықтықта орналасқан кен орны. 1971 жылы пайдалануға берілді. 

## Геологиялық құрылымы
Жоғарғы пайдалы қабатына саз, төменгісіне бор түзілген. Саздың түсі қара-сұр, қара, тығыз, қолға ұстағанда майлы. Жоғарғы саз қабаттары көлбеу күйінде батыстан солтүстік-батысқа, шығыстан оңтүстік-шығысқа дейін созылған 1 км жерді, ені — 0,4-0,7 км жерді алып жатыр. 

## Жатыс сипаты
Пайдалы қабатының қалыңдығы 2,5-25,0 км, орташа қалыңдығы - 16,5 м, ауданы — 0,55 км2. Мұндағы саздан t-1120-1130°С-та 10-20 мм керамзиттік қиыршық тас фракциясын алуға болады. «А» класына жататын 350-400 маркалы керамзитті қиыршық тас мемлекеттік стандарт талабына сай келеді. Арнаулы ғылыми зерттеу институтының қорытындысы бойынша керамзитті қиыршық тас: 
* салмағы 476, 500; 526 кг/м3 жылу жібермейтін керамзитті бетонды;
* 50-75 маркалы, салмағы 906, 920 кг/м3 жылу жібермейтін керамзитті бетонды;
* 100, 150, 200 маркалы, салмағы 1251, 1294, 1314 кг/м3 керамзит бетонды өндіруге пайдаланылады.
Керамзитті саздың артық бөлігі А+В+С — 6181,0 мың м3 категориясы бойынша 3 КТГУ-мен бекітілген.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Аманжол Зейнуллин

**Зейнуллин Аманжол  ** (19.8.1949 жылы  туған, Атырау облысы,Құрманғазы ауданы, Жормата ауылы)— ғалым, қоғам қайраткері,  ғылым кандидат (1981),  доцент. Еңбек жолын Ақжайық ауданындағы «Чапаев» асыл тұқымды мал зауытында бас зоотехник ретінде бастаған. Кейін әр түрлі өнер-кәсіп орындарында жауапты қызметтер атқарып, бұрын Батыс Қазақстан Ауыл Шаруашылық Институтында (1992-94) сабақ берді.  
Облыстың саяси-әлеуметтік өміріне белсене араласып, «Қазақ тілі» қоғамының (1990), «Азат» қозғалысының (1991) жергілікті бөлімшесін ұйымдастыруға жетекші болды. 1997 жылы «Еділ-Жайық қазақтары қауымдастығын» құрып, орыс-қазақ тілдерінде «Еділ-Жайық» газетін шығарып келеді. «Бекарыс» ЖШС-нің бас директоры. 20-дан аса ғылыми-танымдық еңбектері жарияланған, мал тұқымын асылдандыруға байланысты зерттеу жұмыстарына 2 авторлық куәлік берілген.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар