open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өлшеу құралдарын градуирлеу

**Өлшеу құралдарын градуирлеу** - өлшеу құралдарын шкаламен немесе градуирленген таблицамен қамтамасыз ету операциясы.
## Тағы қараныз:
* Градуирлеу

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Өлшеу құралдары
Қарменов баймырза

**Қарменов Баймырза**
(1897, Жаңақала ауданы, 9-а. — 1935) — Қазақтың 1-үлгілі атты өскер полкінің командирі. 1916 жылға дейін жалшылықта болған. Баймырза 1918 жылы Азамат соғысына қатысты. 1919 жылы желтоқсанда Ордаға Анохин баңдалары шабуыл жасағанда қызыл партизандарды бастап, жалғыз оғы қалғанша ақтарға қарсы тұрды. 1921-22 жылы Жаңақалада қылмыстыларды іздесгіру агенті болды, бандалармен күресті. Азамат соғысынан кейін ол ауданда, округте милиция бастығы, т.б. жауапты қызметтер атқарған. 1932 жылдан бастап кеңшар, МТС директоры, аудандық жер бөлімінің бастығы. Өмірінің соңғы жылдарында Тасқала андағы «Нариман» ұжымшарында басқарма бастығы болып істеген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Кефаль

**Кефаль** — негізінен Азов, Қара, Каспий және Жапон теңіздерінде кездеседі (пелйнгас деп аталады). Оның салмағы 5 килограмға дейін болады, бірақ  негізінен салмағы 200 ғрамнан 800 ғрамға дейін балықтар ауланалы. Азов, Қара теңіздің ірі кефальдарынан шарбы уылдырық дайындауға болады (көбінде лобан деп аталатын). Кефальді қуыру керек (дастарқаңға оған қуырған картоп, лимон, ұсақтан туралған көк петрушка және аскөк қосып қою керек).

## Дереккөздер


Санат:Басқынбалықтәрiздiлер
Май балық

**Май балық (масляная рыба)**— теңізде өседі. Оны тропикалық және субтропикалық сулардың онша терең емес жерлерінен аулайды. Май балықтың бірнеше түрі болады (ақшыл, қара немесе көкшіл). Салмағы 300 грамнан 1 килограмға дейін. Оның еті ақ, дәмді болып келеді, одан неше түрлі кулинариялық тағам әзірленеді.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Басымдылық индексі

**Басымдылық индексі** (*Индекс доминирования*) — зерттеліп отырған материалдағы өзара салыстырылған барлық түрлердің жиынтық көлемі бойынша қарастырғандағы зерттелуші түр көлемінің үлесі, пайызбен есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Марат Қабанбай

**Марат Қабанбай** (1948 жылдың 22 наурызы, Зайсан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы - 2000 жылдың 26 сәуірі, Алматы қаласы) — балалар жазушысы, публисцист.

ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген (1975). 1966—1968 жылдары аудандық «Достық» газетінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1987—1994 жылдары шығармашылық жұмыста, 1995 — 1997 жылдары «Ана тілі» газеті редакторының орынбасары, 1999 жылдан өмірінің соңына дейін «Солдат» газетінің бас редакторы болды.

Шығармаларының дені балалар мен жасөспірімдерге арналған. Негізгі тақырыбы: заман келбеті, жастардың өмір-тіршілігі; идеясы: адамды сүю. «Бақбақ басы толған күн» (1975), «Арыстан, мен, виоленчель және қасапхана» (1977), «Жиһанкез Тити» (1982), «Пысық болдым, мінеки» (1983), «Қала мен қыз бала» (1984), «Қазақ, қайда барасың?» (1995), «Сурет салғым келмейді» (1995) аттыповес-тер мен әңгімелер топтамалары, «Көркем дәм» (1977), «Айшылық алыс жол» (1987) романдары жарық көрді. Шығармалары орыс тілінде «Арыстан, я, виоленчель» (1980, М., ), «Вот он я — бывалый» (1986, М.,), «Горький вкус» (1989), «Эхо» (1991) деген атпен басылып шықты. Жекелеген туындылары украин, молдован, латын, неміс тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Зайсан ауданы тұлғалары
Санат:1948 жылы туғандар
Қару-жарақ бөлмесі

**Қару-жарақ бөлмесі**
1827 жылы Бөкей ордасында Жәңгір ханның бастамасымен арнайы жасақталған музей. Мұнда әр кезеңнің сирек кездесетін қару-жарақтары — қылыштар, қанжарлар, мылтық пен тапанша түрлері, торсауыт, дулыға, сондай-ақ алтын-күміспен айшықталған ат әбзелдері қойылған. Солардың арасында орыс патшасы Михаил Федоровичтің белгісіз бір қазақ ханына сыйға тартқан семсері жөне патшайым Анна Иоанновнаның Әбілқайыр ханға сыйлаған алтын қылышы тұрғаны белгілі. Ғалымдардың айтуынша, кейін облысы өлкетану-тарихи музейінің қорынан табылған жылан пішіндес зұлпықар да Қару-жарақ бөлмесіне тиесілі мұкәмал. Жәңгір хан Ордаға келген қонақтарды осы бөлмесінде қабылдап, өзінің қару-жарақтар коллекциясымен таныстыруды, олардың қысқаша тарихын баяндауды ұнатқан. Жыл сайын 6 желтоқсанда оқу басталғанда мектептің жаңа шәкірттерімен Қару-жарақ бөлмесінде әңгімелесіп, емтихан алған. Бұл тек қару-жарақ музейі ғана емес, сонымен қатар Жәңгірдің жұмыс істейтін, әр түрлі жиындар мен билер кеңесін өткізетін кабинеті саналған. Хан өлгеннен кейін бұл музейдегі қару-жарақ түрлері талан-таражға түсіп, жоғалып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әзілбек Кінәзбекұлы

**Әзілбек Кінәзбекұлы** (1948, ҚХР, Шыңжаң Іле аймағы, Күнес ауданы) - ақын. Іле педагогикалық институтын бітір­ген (1966), 1966- 1986 ж. осы институтта оқытушы, проректор қызметтерін атқарған. 1986 жылдан "Іле ағарту" журналында бас редактор. Шыңжаң жазушылар одағының мүшесі. Әзілбек Кінәзбекұлы мәдени төңкеріс деп аталатын он жылға созылған зобалаңнан кейін шығармашылық жұмысқа қайта оралды. Әзілбек Кінәзбекұлының "аққулар ұшып барады" (өлең, роман), "Әулиенің ауылы" (дас­тандар), "Темір қанат" (өлеңдер), "Алау жүрек" (өлең поэмалар) кі­таптары жарық көрді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қасенов Қожантай

**Қасенов Қожантай Оразұлы**
(28.6.1939 ж. т., Бөкей ордасы ауданы, Орда ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1974), профессор (1978). Ақтөбе медициналық институтын бігірген (1964). 1964-1978 жылдары сонда патология-физиология кафедрасының ассистенті, доценті, профессор, меңгерушісі болып жұмыс атқарды. 1975-1976 жылы осы институтың гигиена және денсаулық сақтау ісін ұйымдастыру кафедрасын басқарды. Қасенов жылан уының организмде иммунитет қалыптасуына тигізетін әсерін зерттеді, бір және екі зиготадан (ұрықтан, аналық жыныс клеткасынан) дамыған эмбрионның серпіліс (тойтарыс) күшін салыстырып, оған сипаттама берді. 12 медицина ғылым кандидатарын, 2 ғылыми доктриналарын даярлаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Батпақты қорғау

right|thumb|300px|Батпақ
right|thumb|300px|Батпақ

**Батпақты қорғау** (*Охрана болот*) — жер өңірлерін шамадан артық құрғаудан жөне иелік түрлерінің мекені ретіндегі батпақтарды жойылудан сақтау шараларының жиынтығы әрі ағынды реттеуші.

## Тағы қараңыз
* Батпақ
* Евтрофтық батпақ
* Батпақ сулары
* Батпақ парнасиясы
* Батпақ газы
* Батпақ көзі
* Ойпатты батпақ
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Батпақ

bat-smg:Liūns

be-x-old:Балота

nds-nl:Vene (grondsoorte)
Қабыл мен Әбіл

**Қабыл мен Әбіл** - мұсылман аңыздарының кейіпкерлері, Адам атаның екі ұлы, Таураттағы Каин мен Авель. Құран Кәрімде олар туралы әңгімеленеді, бірақ аттары аталмайды. Қабыл Әбілден жасы үлкен болған және диқаншылықпен айналысқан, ал Әбіл мал бағуды кәсіп еткен. Қабыл  мен Әбіл  Аллаға арнап құрбандық әкелгенде Әбілдің шын ниетімен әкелген семіз қошқары қабыл етіліп, Қабылдың ниетсіз әкелген сапасыз бидайы қабыл етілмейді. Қабыл бауырына қызғаныш білдіріп, "өлтірмек" болады. Әбіл оған "Алла тек қана тақуалардың шынайы ниетін қабыл алады" деп жауап қайырады, өзінің бауырына қол көтермейтінін, өйткені әлемнің иесі Алладан қорқатындығын айтады. Қабыл бауырын өлтіріп, қасіретке ұшырайды. Қабыл бауырын таспен ұрып өлтіргеннен кейін не істерін білмейді. Сол сәтте Алла қарғаны жіберіп, өлген қарғаны көмдіреді. Осы көріністі көрген Қабыл "мына қарға құрлы бола алмадым ба" деп назаланып, бауырын жер қойнына береді, істеген күнәсі үшін өкінеді. Адамды өлгеннен кейін жерлеу дәстүрі осы оқиғадан бастау алған деп саналады. Оңтүстік Арабия елдерінің аңызы бойынша Қабылдың бейіті Аденде (қазіргі Йемен Республикасы) екен. Мұсылмандардың аңызы Таураттағы оқиғаға ұқсайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Шаһизада Әбдікәрімов

**Шахизада Әбдікәрімов**(16.9.1957. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Жанажол ауылы) - тележурналист, ақын, БАҚ саласының топ-менеджері..  ҚазҰУ-ді бітірген (1996). 

Қармақшы аудандық "Коммунизм шамшырағы" газетінде әдеби қызметкер, Байқоңыр қалалық телекомпаниясының төрағасы, республикалық "Қазақстан-1" теледидарының Қызылорда облыстық және Байқоңыр ғарыш кешеніндегі меншікті тілшісі, Қызылорда арнайы экономика аймағы теледидарының төрағасы қызметтерін атқарған. 

Қазір Қызылорда қоғамдық телерадиокомпаниясының төрағасы. Алғашқы өлеңдер топтамасы 1975 жылы жас ақындардың "Көктем тынысы" кітабына енген. 1983 жылы "Қарлығаш" топтама кітабында өлеңдері жарық көрген. "Байқоңыр", "Төрткүл" өлеңдер жинағының авторы. Қырғыз ақыны Акбар Рысқұловтың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. 2001 жылы "Байқоңыр" өлеңдер жинағы қырғыз тілінде жарық көрді. Қазақстан Жазушылар одағы және Қазақстан Журналистер одағының мүшесі. Бірнеше кітаптың авторы. "Жалын" альманахының редколлегия мүшесі. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының иегері. "Ерен еңбегі үшін", "Байқоңыр ғарыш кешенінің игерудің 50 жылдығы", "Қызылорда қаласының 190 жылдығы" медальдарының иегері.

## Дереккөздер


Санат: 1957 жылы туғандар
Санат: Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан журналистері
Лутиандар

**Лутиандар** () – тропикалық суларда тіршілік етеді, мұхит балықтары тобына жатады. Кейде оларды коралл (қызыл балық) немесе алабұғалар деп  атайды. Сыртқы бейнесі өзен алабұғаларына ұқсайды, түсі алқызылдан қара-қоңыр, сары, қара, көк, жылтыр-күміс теңбіл дақтары болады. Көбінде қызыл және сары қанатты лутиандарды аулайды (салмағы 800 грамнан 2,5 килограмға дейін, кейде 10—15 килограмға дейін жетеді). Еті ақ, нәрлі (семіз-майлы) және дәмді, аздаған қылтанағы болады, одан неше түрлі балық тағамын әзірлейді.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Баубиология

**Баубиология** - жасанды қоршаған ортаның, (архитектуралық орта) адам денсаулығына осер-ықпалын зертгейтін ғылым.

## Тағы қараңыз
* Биология

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Биология
Санат:Табиғатты қорғау
Баяу сүзгі

[thumb|right|[Варшавадағы Баяу сүзгі]]
**Баяу сүзгі** (*Медленный фильтр*) — тасты сүзгілік материалдың 2—2,5 метрлік қабаты, белгіленген шығару саңылаулы таратқыш құрылғысы бар; ағын суды механикалық тазартуға арналған тарихи ең көне негізгі түрлерінің бірі.

## Тағы қараңыз
* Сүзгі

## Дереккөздер

Санат:Сумен қамтамасыз ету
Санат:Суды тазарту жолдары
Бәсеңдету

**Бәсеңдету** (*Ингибирование*;  — тежеймін, тоқтатамын) биотаның өсуі мен дамуын биоталық жөне абиоталық факторлардың әсерімен тежеу.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бейғам тынығу

**Бейғам тынығу** (*Пассивный отдых*) — жұмыс істеу қабілетін қалпына келтіру мақсатында жұмыс істемейтін уақытта немесе жұмыс арасындағы үзілістерде қимылдың барлық түрін құрт тоқтатып, босаңсып, тыныштық жағдайға қошу.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Атығаев Әбітай

**Атығаев Әбітай** (5.12.1912 жылы туған, Жезқазған облысы Ақадыр ауданы - 1985, Алматыда қайтыс болған) -аудармашы. "Социалистік Қазақстан" (қазіргі Егемен Қазақстан") газетінің редакциясында корректор, әдеби қызметкер, әдеби хатшы, аудармашы, "Жазушы" баспасында аға редактор қызметтерін атқарған. Атығаев Әбітай француз жазушысы Луи Бусенардың "Қаһарман капитан", неміс жазушысы Генрих Белльдің "Қайда едің, Адам?", романдарын, орыс жазушылары Л.Соболевтің "Үшінші лек" әңгімелер жинағын, А.Мұсатовтың "Дөң басындағы үй", О.Коваяковтың "Тұнжыр Вангур", Қазакстандық жазушы М.Зверевтің "Ақ марал" повестерін қазақ тіліне аударған.

## Дереккөздер
Нототениттер

**Нототениттер** — теңізде тіршілік ететін балықтар тобы, олар тек Оңтүстік Американың жағалауындағы Антарктида жағалауы және ағынсыз суларды мекендейді. Мәрмәр нототениясы — ірі балық (салмағы 5—6 кг). Әдетте түсі көкшіл немесе жасыл-ақ болады. Еті ақ, жұмсақ, хош иісті, майлы. Одан неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Әзімбек Көпенұлы Жанқұлиев

**Жанқұлиев Әзімбек** (1962 жыл, Жамбыл облысы, Байзақ ауданы, Шахан ауылы — 10 қыркүйек 2003 жыл) — айтыс ақыны. КазҰУ-ды бітірген. Жанқұлиев айтыскер ақын ретінде 1984 жылдан бастап танылды. Көптеген айтыстардың жүлдегері.

## Өмірбаяны
Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Әзімбек Жанқұлиев 1962 жылы 10 қыркүйекте бұрынғы Свердлов (қазіргі Байзақ) ауданындағы Чапаев атындағы кеңшардың Шахан ауылында туып-өскен. Ол жастайынан қоғамдық жұмыстарға белсене араласып, өлең жазумен әуестенген. 1980 жылы орта мектепті бітірген соң, әскер қатарына шақырылып, 1981 – 1983 жылдары Ауғанстандағы соғысқа қатысқан. Ондағы көрсеткен ерліктері үшін бірнеше медальдармен марапатталған.

Әскерден келгеннен кейін Әзімбек Жанқұлиев аудандық мәдениет бөлімінде қызмет ете жүріп, аудандық, облыстық ақындар айтысына қатысады. Міне, осы кезден бастап ол айтыс өнеріне шындап біржола бет бұрып, айтыс өнерінің өркендеуіне өзіндік жол салады.

Әзімбек Көпенұлы 1986-1987 жылдары өткізілген облыстық айтыста жүлделі бірінші орынды қанжығасына байлап, Қызылордадағы комсомол жастардың жыр айтысында лауреат атанады. Ал 1989 жылы республикалық айтыста ерекше көзге түсіп, бас бәйгені иеленді. Осыдан соң ол айтыскер ақын ретінде жұртшылыққа кеңінен таныла бастады. Сол жылы Әзімбектің тағы да жолы болып, Семейде өткен «Халық қаһарманы Қайрат Рысқұлбеков» атындағы жүлдені жеңіп алған.

## Есте сақтау
2010 жылы Байзақ ауданының орталығы Сарыкемер ауылынан арнайы көше берілді. Сонымен қатар, соңғы жылдары ауданда, облыста ақындар айтысы, жыр мүшәйрасы тұрақты түрде өтіп тұрады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Байзақ ауданында туғандар
Санат:2003 жылы қайтыс болғандар
Санат:Байзақ ауданында қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Жансаева Майра Дінмұхаметқызы

**Жансаева Майра Дінмұхаметқызы** (1909, Петропавл қаласы, - 1978) - ақын. 1915 - 1978 жылы ауыл молдасынан мұсылманша оқып, хат таныған. 1934 жылдан Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор болып қызмет еткен. Алғашқы топтамасы 1949 жылы "Жастар дауысы" республикалық жас ақындардың жинағында жарияланған. "Ана жүрегіне" (1951) жеке өлеңдер жинағы жарық көрген. Жансаева татар жазушысы Г.Башировтың "Намыс" романын (1952), т.б. татар жазушыларының шығармаларын қазақ тіліне аударып, "Татар әңгімелері" (1954) деген атпен жеке кітап болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қазақстан баспасы

**"Қазақстан"** - кітап баспасы. 

1920 жылы Бүкілресейлік мемлекеттік баспаның Қырғыз (қазақ) бөлімшесі ретінде Орынбор қаласында құрылған. 1936 - 1941 жылдары *"Қазақтың мемлекеттік саяси әдебиет баспасы"* деп аталды. 1941 жылы қаңтарда республикалық баспалар қосылып, *"Қазақстан мемлекеттік біріккен баспасы"* деп аталды. 1950 жылы каңтардан *"Қазақ мемлекеттік баспасы"*, 1964 жылдан "Қазақстан" баспасы болды. 

Баспада қоғамдық-саяси әдебиет және ғылыми-техникалық әдебиет редакциялары жұмыс істеді. "Қазақстан" экономика, мәдени-әлеуметтік, философия, саясаттану, кұқықтану, медицина салаларына арналған кітаптарды, қазақ күнтізбесін шығарды. Баспа өнімдері, негізінен, орыс, қазақ тілдерінде жарық көрген. Ұйғыр тілінде бұқаралық-саяси, неміс тілінде әдеби кітаптар басылды. 

1980 - 1990 жылдары баспаның жекелеген редакциялары негізінде салалық баспалар - "Жеті жарғы", "Қаржы-Қаражат", т.б. құрылды. 1998 жылы қараша айында жекешелендіріліп, қүқықтық мұрагері ретінде "Қазақстан" баспа үйі жауапкершілігі шектеулі серіктестігі ұйымдастырылған. 

"Қазақстан" баспасы "Халықтар достығы" орденімен марапатталған (1975).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан баспалары
Санат:1920 жылы пайда болғандар
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Мекерия Атымов

**Мекерия Атымов** (12 қаңтар 1935, Маңғыстау облысы Шетпе ауданында дүниеге келген - 1994, Алматыда қайтыс болған, мүрдесі туған жері Маңғыстаудағы Шетпе ата-баба зиратына қойылған) — ғалым, филолог, ғылым докторы.

## Өмірбаяны
Атырау оқытушылар интернатын (1954), Орал педогогикалық интернатын (1959) бітірген. 

1954 - 1956 ж. Маңғыстау ауданында мұғалім, 1956 -1959 ж. Маңғыстау ауданы комсомол комитетінде нұсқаушы, 1959 -1961 ж. Орал педогогикалық интернатында оқытушы, 1961 -1964 ж. Әдебиет және өнер интернатында аспирант, 1965 - 1989 ж. осы интернатта кіші аға ғылыми қызметкер, 1989 - 1994 ж. жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істеген. 

## Еңбектері мен шығармалары
Қазақ романдарының стилі мен поэтикасы саласында зерттеулер жүргізген. 

Атымов Макерия "Сөз зергерлері" (1966), "Шеберлік проблемасы" (1968), "Қазақ әдебиетіндегі жанр проблемасы" (1971), "Әдебиеттану" (1972), "Жазушы және қаламгер" (1974), "Стиль проблемасы" (1974), "Дәстүр мен жаңашылдық" (1980) сияқты ұжымдық зерттеу еңбектерге ат салысқан. 

Атымов Мекерия бірқатар ғылыми еңбектер мен педагогикалық оқу орындары студенттеріне арналған оқу құралдарының авторы. 

Шығармалары: Көркем шығарманың композициясы, А., І969; Идея және композиция, А., 1970, Қазақ совет романдарының поэтикасы, А., 1975; "Ақ Жайық" және "Қан мен тер" романдарының стилдік ерекшеліктері, А., 1975; Қазақ романдарындағы замандастар бейнесі, 1977; Қажым Жұмалиев, А., 1987; М.О. Әуезовтің "Абай жолы" романының поэтикасы, А., 1989; Шындық және шығарма, А., 1990.

## Естелік
Маңғыстау облысы Шетпе кентіндегі бір қазақ орта мектебі Атымов Мекерия атында.

## Дереккөздер

Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Сайда

**Сайда** () – нәлімдер тұқымына жататын теңіз балықтарының бірі. Ол Атлант мұхитының Солтүстік бөлігін және Баренц пен Ақ теңіздерді мекендейді. Салмағы 5—6 кг (кейде 10—12 кг-ға жетелі). Еті сұрғылттау, нығыз, майсыз, хош иісі бар. Оны қуыру немесе майонезге қыздыру керек.

## Дереккөздер


Санат:Трескатәрізділер
Сериола

**Сериола (Сары құйрық)**— жылылықты ұнататын теңіз балығы. Оны Тынық мұхиты мен Үнді мұхитынан аулайды. Сериоланың ірісінің салмағы (тұрқы 2 метрге дейін, жетелі) 60—70 килограмға дейін жетелі. Еті нығыз, ақ, нәрлі. Жылдың мерзіміне қарай оның етінде 1,4%-тен 20,1%-ке дейін май болады. Оны сауда орындарында басын кесіп алып, ішек-қарнын тазартқан соң, тоңазытылған, көбінесе филе түрінде жібереді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Белдемді өсімдік

**Белдемді өсімдік** (Зональная растительность) — сукцессияның климакстық фазасында географиялық (ландшафты-климаттық) белдем жағдайларына бейімделудің сипатты белгілері байқалатын өсімдіктер қауымдастығы.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Өсімдіктер
Санат:Табиғатты қорғау
Сериорелла

**Сериорелла** — теңіз балығы. Оны мұхиттардың барлық экваторлық аймақтарынан аулайды. Салматы 2,5 килограмнан 5 килограмға дейін жетелі. Еті майлы (13,5%-ке дейін), ақ және нығыз болып келеді. Сериорелланың етін көкөніспен бұқтырған жөн.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Скап

**Скап** — теңіз балығы. Куба жағалауынан ауланады. Салмағы 500 грамнан, 1,5 килограмға дейін болады. Еті дәмді, онша майлы емес, қылтанағы аз. Оны қайнатып және қуырып жейді.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Санат:Куба
Солнечник

**Солнечник** — теңіз балығы, ол Батыс Африка жағалауы мен Шығыс-Қытай теңізін мекендейді. 

Оның тұрқы ұзын. Салмағы 1—2 кг. Қанаттарының астында қылтанақтары бар, оларды балықты тазартқанда алып тастау керек, ал қабыршағы жоқ. Еті аң, дәмді және хош иісті, неше түрлі кулинариялық тағам әзірлеуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Сүйекті балықтар
Семсер балық

**Семсер балық** () – теңіз балығы. 

Оны Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарынан аулайды. Тұмсық сүйегі семсерге ұқсас, алға шығып тұрады (аты содан шыққан). Салмағы 100—200 кг. Еті дәмді, семіз, оның етінен негізінен консервілер өндіріп, кептірген-ысталған балық дайындайды, сонымен бірге барлық кулинариялық тағамдар әзірлеу үшін де пайдаланылуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Алабұғатәрізділер
Жансүгіровтің әдеби мұражайы

**Жансүгіровтің әдеби мұражайы**, Ілияс Жансүгіровтің өмірі мен шығармашылығына арналған мәдени-ғылыми мекеме.
1984 жылы 23 карашада Жансүгіровтің туғанына 90 жыл толуына байланысты Талдықорған қаласында ашылған. Оның экспозициясы кіре беріс зал және 5 бөлімнен тұрады. Мұражайда ақын тәлім алып, ұстаз тұтқан ақындардың суреті мен қазақ ауыз әдебиетінің нұсқалары, ақынның "Күй" поэмасына арқау болған қобызшы Молқыбайдың қобызы, ақын кабинетінде жазу үстелі, күнделікті пайдаланған қағаз-қаламдары, сонымен бірге оның Б.Майлинмен жазысқан хаттары сақталған. Музей Жансүгіровтің қоғамдык қызметімен, Қазақстан халықтары, шет ел тілдеріне аударылған шығармаларының аудармаларымен, түрлі құжаттар және фотосуреттер Қазақстан жазушылар одағы Қазақ ұйымдастыру комитетінің председателі, Қазақстан жазушылар одағының алғашқы басшысы ретіндегі ақынның жан-жақты қызметімен таныстырады. Оның кеңес жазушыларының 1-съезі кезінде М.Горькиймен бірге түскен суреті және орыс, шет ел әдебиеті шығармаларынан аударылған басылымдары да осы залға қойылған. Мұражайда ақынның қаламдас достары мен замандастарының фотосуреттері, олар туралы материалдар, сонымен қатар экспозицияда ақынның әдеби шығармашылығын жалғастырушы ізбасарларының суреттері де қойылған. Ақын атына байланысты тарихи жерлердің фотосуреттері мен оның 90 жылдығына арналған экспозициялар, ақынның жеке кітапханасы мен мұрағаты да бар. Мұражайда түрлі мәдени ағарту жұмыстары, әдеби диспуттар өткізіліп тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Санат:Талдықорған
Белдемсіз экожүйелер

**Белдемсіз экожүйелер** (*Азональные экосистемы*) — негізінен өсімдіктер типтері экожүйелерінің әр түрлі зоналарда кездесіп, бірақ өзінше зона түзбейтін экожүйелері. Мысалы, *батпақты, құмды, сорланған экожүйелер*.

## Дереккөздер


Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Экожүйелер
Санат:Экология
Ставрида

**Ставрида** — жылы суда тіршілік ететін теңіз балығы. 

Ол Қара, Балтық және Жапон теңіздерін мекендейді. Салмағы 400 грамға дейін болады. Ставриданы сауда орындарына мұздатылған, тоңазытылған, ысталған, кейде тұздал, қақталған күйінде жібереді. Оның еті кулинариялық неше түрлі тағам әзірлеуге жарай береді. Ставриданы көкөністің нәрлі сорпасына қайнатқан жөн. Балықты аршып, тазалағанда оның бүйірі мен құйрық жағындағы тікенектерінен тазарту керек.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Белдемсіздік

***Белдемсіздік*** (*Азональность*) — орта түзуші құрауыштардың (көбінесе белсенділік қасиетінің пайда болуын жасыратын антропогендік факторлардың да) жергілікті орекеттестігі. Мысалы, *тайғадағы сусымалы құмдар.* **Белдемсіздік** — аймақтық табиғи кешендердің, оның ішінде — экожүйелердің, қалыптасуын анықтайтын физикалық-географиялық жөне экологиялық маңызды заңдылықтардың бірі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жарлай арнау

**Жарлай арнау** - ауыз әдебиетіндегі жанрлардың бірі. Бұл жанрды көшпелі елдің тұрмыстық-рухани қажеттілігі тудырған. Жиын-тойларда, аста, т.б. халық көп жиналған жерде біреудің ұрланған малын, қолды болған басқа да дүниесін, немесе жоғалған адамын, т.б. жоғын іздеп, жар салушы жария етіп айтады. Көп жағдайда сөзі тыңдаған елдің құлағында қалуы, естіген ел елең етуі, назар аударарлық сипаттарын, қадір-қасиетін өлеңмен мәлімдеп, жұртшылықтың көкейінде қалатындай етіп, сол арқылы әсер етуге, жәрдемдесуге ықыластандыратындай етіп жырлаған. Осылайша жарлай арнау арқылы талай жоқтың табылғаны көшпелі елдің тарихынан белгілі. Жарлай арнау белгілі бір қуанышқа, т.б. жұрт көңілін бұру үшін де айтылған. Мәселен соның бірі - баланы сүндеттеу. Басына үкілі тақия кигізген, жуас атқа мінген баланың қанжығасына қоржын бөктеріп, естияр кісі ауыл-ауылды аралайды. Бәленше деген кісінің бәленше деген баласы бәленбай күні сүндетке отырғызылады, соған келіңіздер деген хабарландыруды өлеңмен айтып, жалпақ елге жар салады. Асқа, тойға шақыру да, бәйгеге кавдай заттар тігілетінін, тойдың немесе астың салтанаты қай жерде қалай, қандай тәртіппен өтетінін де өлеңмен жар салып айтады. Малын немесе басқа дүниесін сатқысы келгендер де жарлай арнау арқылы ұсынатын затының қадір-қасиетін жиналғандарға мәлімдеп, келушілердің көзіне түсуге тырысқан. Өлеңмен айтылса, тыңдаушыларға - алушыларға жетімді, әрі өтімді болатыны ескерілген. Жар салу да, жар айтудың түрлері де - барлығы да жарлай арнау ретінде көшпелі халықтардың тіршілік қажеттілігі тудырғандықтан бәрінде де кездескен. Бұл жанр шығармаларының керкемдігі айтушылардың қарым-қабілетіне байланысты. Сондықтан қазақ пен қырғыз арасында жар салуға, жар айтуға әрі ақындығы күшті, әрі даусы ашық, жарқын адамдарды, арқалы ақындарды шақыратын әдет қалыптасқан. Әйгілі Жамбылдың өзі де кезінде жарлай арнау айтқан. Жарлай арнаудың мақсаты - жоқ туралы, немесе белгісіз жағдай туралы жалпақ елге мәлімет беру, жай-жапсарды біле бермейтін елді мүмкіндігінше толығырақ хабардар ету болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Тарақ балық

**Тарақ балық (Елец)**— тұщы суда өседі. Тұқым тұқымдасына жатады. Оны Каспий, Қара, Азов, Ақ, Баренц және Балтық теңіздерінің бассейндерінен, Ладога, Онега, Байқал, Зайсан көлдерінен аулайды. Сондай-ақ олар Сібір өзендері мен көлдерінде де (Европадағылардан ірілеу) кездеседі. Салмағы 200 грамға дейін болады. Еті дәмді болғанымен, қылтанақты келеді. Тарақ балықты қуырыл, ыстап — келтіріп және қақтап жейді.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Ауған Жақсылықұлы

**Ауған Жақсылықұлы** (1888, Шығыс Қазақстан облысы Аякөз ауданында Таскескен кентінде Ұшбүлақ ауылында - 1985, сонда, Текебұлақ ауылында) - ақын. "Қазақ- тың 200 әні" музыкалы-этнографиялық жинағында (құрастырған Т.Бекхожина, 1972) Ауған Жақсылықұлының әуенімен айтылатын "Көшенді жоқтау" деген сатиралық өлеңі жарияланған. Ауған Жақсылықұлы шығармашылығы туралы ғалым С.Қорабайдың "XX ғасырдың бас кезіндегі қазақ әдебиетіндегі сатираның дамуы" зерттеуінде мағлұматтар берілген.

## Дереккөздер
Беткей ағындысы

**Беткей ағындысы** (*Склоновый сток*) — нөсер жаңбырдан немесе күрт еріген қар суынан еңісті беткейлерде пайда болатын су ағындары.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ақсұлу Орысбайқызы

**Ақсұлу Орысбайқызы** (1874, Қостанай облысы, Жітіқара ауданы – 1930 соңында) — айтыс ақыны. Оның Кеншімбаймен айтысы ел арасына кең тараған. Бұл айтыс, шамамен Ор өзені бойында болған. 17 жасар ақын қыз ел берекесін алған қойып би-болыстарды сынайды. Теңсіздікке, озбырлыққа батыл наразылық білдіреді. Ақсұлудың басқа өлең-жырлары кезінде хатқа түспей, ұмытылған.

## Дереккөздер

Санат:Айтыс ақындары
Әзімбай Бижанұлы

**Әзімбай Бижанұлы** (1854, Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы - 1922, сонда) - ақын. Абылай ханның жүз батырының бірі - Арғын Қуандықтан шыққан Мамадайырдың ұрпағы. Әкесінің ағасы Меңдаяқ би сияқты өзі де ісімен, сөзімен ұлы Абайдың ықыласын алған. Ол ақындық өнермен жас ортасынан асқан кезінде айналысады. Әзімбайдың "Ақ екен раушан жүзің атқан таңнан", "Безенген адамды білмейтұгын", "Келгенде қара өлеңге ағыламын", "Сарықүс" атты лирикалық өлең­дері, "Қазақ зары", "Кәрілік тура­лы" толғаулары, "жоқтау" үлгілері сақталған. "Сарыарқаның мәселесі", "Ақтамберді - Жаскілең" дастандарының, "Ахмет-Жүсіп", "Зейне сұлу", "Бораһат-Шерін", "Ғазіреті Ғали мен Дариға қызды" қиссаларын жазған. Әзімбай халық ақыны Шашубай Қошқарбайұлының ақындық қалыптасу жолына әсері болған. Ақтамберді Сарыұлының туындыларын айтып жеткізудегі Әзімбайдың еңбегі зор. 1994 ж. Әзімбайдың "Ақтамберді - Жаскілең" атты өлеңдер мен қисса-дастандар жинағы алғаш рет жеке кітап болып жарық көрді (құрастырушы С.Боуов пен А.Тілеуханова).
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Бокстан әлем чемпионаты

**Бокстан әлем чемпионаты** – **[[World Boxing]]** (2025 жылдан бастап) және '''Халықаралық Бокс ассоциациясы''' (IBA) ұйымдастырып, екі жылда бір өткізетін турнир.  2020 жылдан бастап IBA олимпиада ойындарындағы бокс турнирлерін өткізуден шеттетілді. Ал 2023 жылы World Boxing жаңа ұйымы құрылды. Ұйым аясында боксты Олимпиада бағдарламасында сақтап қалу мақсатында арнайы Олимпиадалық кеңес құрылды. Кеңестің шетекшісі болып қазақстандық спортшы Генадий Головкин сайланды.   

Олимпиадалық бокс бағдарламасына кіреді және әлемдегі ең мәртебелі бокстық жарысы. 2020 және 2024 жылы Олимпиадада бокс жарыстарын Халықаралық Олимпиада комитеті өзі ұйымдастырды. 

## Тарихы
Алғашқы чемпионат 1974 жылы Гавана, Кубада тек ерлер үшін өтсе, араға ширек ғасыр салып әйелдер әлем чемпионаты 2001 жылы өтті. Ерлер мен әйелдер чемпионаттары екі бөлек өтеді, ал 2006 бастап бөлек жылдарда өтіп келеді. 

2025 жылы Ливерпульде өткен Әлем чемпионатында (World Boxing) ерлер мен әйелдер қатар қатысты. Турнир қорытындысы бойынша жалпыкомандалық есепте Қазақстан құрамасы бірінші орынға ие болды. 

Атлеттер 24 салмақтық категорияларда жарысады (13 категоря ерлерде және 11 әйелдерде):
***Ерлер категорялары:** 48 кг, 51 кг, 54 кг, 57 кг, 60 кг, 63.5 кг, 67 кг, 71 кг, 75 кг, 80 кг, 86 кг, 92 кг және +92 кг.
***Әйелдер категориялары:** 48 кг, 50 кг, 52 кг, 54 кг, 60 кг, 63 кг, 66 кг, 70 кг, 75 кг, 81 кг және +81 кг.

## Чемпионаттар тізімі
### IBA

### World Boxing

## Жалпы медальдық есеп

### World Boxing 2025

#### Ерлер

#### Әйелдер

### IBA 2025

## Сыртқы сілтемелер

* Əуесқой бокс
Санат:Бокстан әлем чемпионаттары‎
Санат:Әлем чемпионаттары
Санат:Бокс туралы аяқталмаған мақалалар
Санат:Бокс терминологиясы
Санат:Бокс
Беттік-активті заттектер

**Беттік-активті заттектер** (Поверхностно-активные вещества) — фаза (орта) бөлімінің бетінде оның бос энергиясын (беттік керілуді) төмендетіп, жинақталуға қабілетті заттектер. **Беттік-активті заттектер** өнеркәсіпте (мысалы, *[[флотация]] кезінде*) қолданылады, жуғыш заттектердің, лактар мен бояқтардың, пестицидтердің, тамақ өнімдерінің құрамына кіреді. Суқоймаға түскен **Беттік-активті заттектер** орта қасиетін күшті өзгертеді, тіршілік процестеріне теріс осер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Теңіз алабұғасы

thumb|300px
**Теңіз алабұғасы** () — мұхиттық терең суларылда тіршілік етеді. Атлант мұхиты мен Тынық мұхиттың солтүстік бөлігінде қызыл түсті, көзі  үлкен теңіз алабұғасы тіршілік етеді. Оның салматы 500 грамнан 2,5 килограмға дейін болады. Еті хош иісті және дәмді. Теңіз алабұғасының жон еті дәмдірек болуы үшін оны тоңазытпай қуыру қажет. Оның арқа сүйегі мен басынан қайнатылған сорпа майлы және хош иісті болады. Тропикалық сулардан  теңіз алабұғасын аулайды. Олардың арасынан салмағы 200 килограмға жететін өте ірілері де, сондай-ақ 3—4 килограмм болатын ұсақтары да кездеседі. Еті аппақ, өте дәмді. Оның етінен кулинариялық неше түрлі тағам әзірлеуге болады. Кейде теңіз алабұғасына лутияндарды да жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Мұхамедрахым Жармұхамедұлы

**Мұхамедрахым Жармұхамедұлы** (1928 жылы туған, Жезқазған облысы Сарысу ауылы) - ғалым, филология ғылымының докторы Қызылорда педагогикалық университетін (қазіргі Кызылорда гуманитарлық университетті) бітірген (1951). 1951 - 58 жылы Түркістан облысы Бостандық ауылында мектепте мұғалім, кешкі мектептің директоры болып қызмет істеген. 1961 жылдан Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер, аға, жетекші ғылыми қызметкер. Жармұхамедұлы 150-ге тарта ғылыми мақалалардың авторы. "Айтыстың даму жолдары" (1976), "Айтыс өнері" (1979), "Сарбаз поэзия" (1981), "Айтыс" (бүгінгі айтыс туралы, 1990), "Көненіңкөзі"( 1966), "Шешендік өнер" (1998) атты монографиялық еңбектері, орта мектеп пен жоғары оқу орындарына арналған оқу құралдары жарық көрген. "Еңбектегі ерлігі үшін", үш рет Түркия мәдениет министірлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер
Теңіз әтеші

**Теңіз әтеші (морской петух)**— теңіз түбінде, қоңыр салқын және субтропиктік суларда тіршілік ететін балық. Оның бірнеше түрі болады. Салмағы 200 грамнан 3 килограмға дейін, еті өте дәмді, одан кулинариялық бірнеше түрлі тағам жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жарымбетов Ашубай

**Жарымбетов Ашубай** (1879,Ақтобе облысы Шалқар ауданы Кішіқұм ауылы - 1938, сонда) - ақын. Ақтөбе, Орал, Орынбор өңіріне ақындығымен танымал болған. 1918 жылдары Сыр бойын аралап, осындағы Кенжеғұлова Сырға деген қызбен айтысқан. (" Айтыс", 2-т, 1965). Көп айтыстарының ішінде Бөлебаев Нұрмағамбет деген ақынмен айтысы да ел аузында сақталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ ақындары
Биогеохимиялық цикл

**Биогеохимиялық цикл** (*Биогеохимический цикл*) — химиялық элементтердің айналымы: бейорганикалық табиғаттан өсімдіктер мен жануарлар организмдері арқылы қайтадан бейорганикалыққа оралу. Күн энергиясы және химиялық реакциялар энергиялары арқылы жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жәкен Байтуов

**Жәкен Байтуов** (*28.04.1891* жылы туған, Қарағанды облысы Шет ауданы Шаруатеңеу ауылы - *19.02.1962*, сонда) - халық ақыны. Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қояншытағай бұтағынан шыққан. Ауыл молдасынан оқып, хат таныған. Маясар, Болман, Тұңғышбай, Жалқыбай ақындармен айтысқа түскен. Жәкен  "Қойшы мен қасқырдың", "Ақ қой мен қара қойдың" айтыстары, "Наршөккен", "Бірінші майға" өлеңдері, "Саржан-Бодық", "Бөрі батыр", "Көк жайдақ", т.б. дастандары бар. "Сал-сал", "Абылай", "Наурызбай" дастандарын жатқа айтып, ел ішіне таратқан.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Өтепберген Әлімгерейұлы

**Өтепберген Әлімгерейұлы** (1949–2024) ― қазақстандық публицист-жазушы, журналист, өлкетанушы, шежіреші.

1949 жылдың 26 мамырында Атырау облысының Құрманғазы ауданындағы Жиделі елді мекенінде дүниеге келген. 1972 жылы Абай атындағы қазақ педагогика институтының филология факультетін бітірген соң, еңбек жолын Маңғыстау облысының Бейнеу ауданында мектеп мұғалімі болып бастады. 1973–1990 жылдар аралығында Атырау облыстық «Коммунистік еңбек» («Атырау») газетінде еңбек етті. Алматы жоғары партия мектебінің журналистика бөлімін бітірген (1987).

Облыстық тарихи-өлкетану мұражайында (1999–2001) директор, Атырау облыстық телерадиокомпаниясында (1998–2008) бас редактор-төрағаның орынбасары, Атырау облыстық «Атырау» республикалық «Алтын Орда» газеттерінде (2008–2012) бас редактордың орынбасары қызметтерінде болды. Х. Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университетінде (2000–2011), доцент (2007), Атырау инженерлік-гуманитарлық институтының профессоры (2009), 2004 жылдан Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы Атырау филиалының жетекшісі.

Әдеби туындылары 1966 жылдан түрлі газет-журналдарда жарияланып келеді. «Мақаш әкім» (1991, 2000, 2005, 2010), «Сарайшық» (2000), «Құныскерей» (2002), «Еділ жайлаған қазақтар» (2012), «Алаш аңсаған азаттық» (2011), «Құрманғазы» (2013), «Жадымыздағы жұлдыздар» (2013), басқа да жиырмадан астам әдеби, ғылыми-танымдық, публицистикалық кітаптардың авторы. Оның сценариі бойынша (А. Баетовамен бірге) түсірілген «Тағдыр» атты деректі телефильм Ұлы Отан соғысы тақырыбындағы халықаралық телефестивальде 2-орынға ие болған.

Махамбет, Асан Қайғы, Жиренше шешен, Бала Ораз, Мақаш әкім туралы зерттеулер жазған. «Егемен Қазақстан» газеті (1987) мен «Ара» журналы (1980, 1981) байқауларының жүлдегері. «Сарайшық», «Ақ Жайық ұлы», «Түлік төресі», «Ұзақ жол», «Тағдырмен тайталас», «Бәйтерек» атты кітаптары мен көлемді очерктері жарық көрді.

Қазақстан журналистер одағы мен Орталық табиғат қорғау қоғамы сыйлығының үш дүркін (1980, 1982, 1994), Атырау облысы әкімінің Т. Амандосов атындағы (2012), Республикалық «Алаш – Рух» (2009), сондай-ақ Махамбет атындағы (1996) сыйлықтардың иегері. Қазақстанның Құрметті журналисі (2009). БЛКЖО, Қазақстан ЛКСМ Орталық Комитеттері, облыстық ұйымның, Республика Мәдениет және Ақпарат министрлігі, Атырау облысы әкімі мен облыстық Мәслихаттың Құрмет грамоталарын иеленген. Тәуелсіздіктің 20 жылдығы мерейтойлық медалімен және Қазақстан халқы Ассамблеясының «Бірлік» алтын медальдарымен марапатталған. «Құрмет» орденінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан шежірешілері
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары
Қарауыз

**Қарауыз**, хариус () – тұщы суда өседі, олар ағыны қатты шағын өзендерде, суы салқын әрі таза көлдерде кездеседі. 

Европалық, Азия мен Солтүстік Американық өзендері мен көлдерінде, сондай-ақ Қазақстанда Марқакөлде тіршілік етеді. Оның жонындағы қанаты биік және ұзын болып келеді де, түрлі-түсті болады. Салмағы 300 грамнан 1,5 килограмға дейін. Еті ақ, онша майлы емес, дәмді, аздаған ұсақ қылтанағы болады, одан неше түрлі балық тағамын әзірлейді.

## Дереккөздер


Санат:Албырттәрізділер
Биогеоценоз эволюциясы

**Биогеоценоз эволюциясы** (Эволюция биогеоценоза) — экожүйедегі түрлердің және олардың арақатынастарының үздіксіз бір мезгілде өзгеру және бір түрдің түсіп қалып, бұрын болмаған екінші басқа бір түрлердің пайда болу құбылыстары. Ғасырлар бойғы эволюция нотижесінде қазіргі биосфера қалыптасты. Бұл уақыттар ішінде тек түрлер ғана өзгеріп қоймай, сонымен қатар түрлерге осер ететін сыртқы және ішкі факторлар да ор түрлі өзгерістерге ұшырағаны анық. Эволюция барысында биогеоценоздар планетаның экожүйесіндегі және оның аумақтық бөліктеріндегі өзгерістерге бейімделеді.

## Тағы қараңыз
* Биогеоценоз

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Соян Қажыбайұлы

**Соян Қажыбайұлы** (3.3.1938 жылы  туған, Моңғолия, Баян Өлгий аймағы, Сақсай сұмыны (ауд.) - дүниеге келген. Моңғолияның құрыш қаламгері.ҚР-нің жазушылар одағыны мүшесі. Моңғолия университетін, Мәскеуде комсомолдар мектебінің жоғары курсын бітірген. Моңғолияда әр түрлі жауапты қызметтер атқарған.  "Шұғыла" журналында еңбек еткен. "Төлебай ақын", "Өркенді өлке", "Алғашқы жаңбыр", "Қамшыгер", "Бозінген", т.б. кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер
Сайлаушылар тізімі

**Сайлаушылар тізімі**
## Сайлаушылар тізімдері және оларды жасау тәртібі
Президентті, Парламент Мәжілісі мен мәслихаттарының депутаттарын, жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлаған кезде белсенді сайлау құқығы бар — Қазақстан Республикасы азаматтарының тізімі жасалады. Сенат депутаттарын сайлаған кезде облыс (республикалық маңызы бар қала) мәслихаттары депутаттарының (таңдаушыларының) тізімі жасалады. Сайлаушылардың тізімін жергілікті аткарушы органдар — әкімдіктер жасайды.
Нақтылы сайлау учаскесінде азаматты сайлаушы ретінде тізімге енгізу үшін белгілі бір аумақта тұрғылықты тіркеуден өткізу керек (немесе белгілі бір мекені бойынша тіркеу керек). Егер азаматтың ресми тіркеуі жок болса, осыған сәйкес ол сайлаушылар тізіміне енгізілмейді. Азамат (таңдаушы) тек бір ғана сайлаушылар тізіміне ене алады.
Әрбір сайлаушы сайлау жарияланған немесе тағайындалған кезден бастап жергілікті аткарушы органда сайлаушы ретінде тіркелуге құқылы. Егер азамат сайлаушылардың тізімдерін көпшілікке танысу үшін жария еткен сәттен бастап сайлау өтетін күн аралығында өзінің дауыс беретін мекен-жайын ауыстыратын болса, онда учаскелік комиссия сайлаушының өтініші бойынша және оның жеке басын куәландыратын құжаттарын көрсетуі аркылы сайлаушыға куәлік береді.
Дауыс берілетін күні осы куәлікке сәйкес сайлау комиссиясы сайлаушыны оның келген мекен-жайы бойынша сайлаушылар тізіміне енгізеді.
Сонымен бірге есте ұстайтын мәселе әрбір сайлаушы дауыс беруге он бес күн қалғанда учаскелік сайлау комиссиясынан өзінің тізімге енгізілгендігін немесе өзі туралы мәліметтерде қателіктер бар-жоқтығын білу мақсатында сайлаушылар тізімімен танысуға құқылы. Егер сайлаушы аталған тізімнен өзін таба алмаса немесе деректердің дұрыс енгізілмегендігін тапса, онда ол сол учаскеге өзінің тұрғылықты жерін куәландыратын үй кітапшасын көрсете отырып шағымдануға құқылы. Егер учаскелік комиссия сайлаушының талабын қанағаттандырудан бас тартса, онда ол сотқа өтініш бере алады. Мүндай шағым арыз келіп түскен күні қаралады.
Сот шешімін сайлау комиссиясы дереу орындайды.

## Дереккөздер
Биогеоценозды кешен

**Биогеоценозды кешен** (*Биогеоценотический комплекс*) — екі немесе бірнеше (көптеген) биогеоценоздың көлденең немесе тік тіркесі, әрекеттестікте "төменнен" екінші деңгейдегі бағыныштылықтың экологиялық жүйесінің бірлігін құрайды. Мысалы, Батыс Сібірдегі орманды далада кездесетін орман мен шалғын және орман шоқтары бар су қоймасы, су қоймасының экологиялық біртекті бөлігіндегі планктон мен бентос қауымдастықтарының тіркесі.

## Тағы қараңыз
* Биогеоценоз

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Әзірбаев мұражайы

**Әзірбаев мұражайы** - Қазақстанның халық акыны Кенен Әзірбаевтың әдеби-мемориалдық мұражайы. Жамбыл облысы Қордай ауданы Кенен ауылында орналасқан. 1981 ж. 13 наурызда ашылған. 

Мұражай негізінен, үш көрме залдан тұрады. Мұражай қорына арналған қосымша бөлме бар. Ақынның бейіті де осы жерде, оның басына көктастан ескерткіш орнатылған. Мұражай залдарында әнші әрі композитор ақынның өмір жолын, шығармашылығын бейнелейтін 961 экспонат жинақталған. Олардың ішінде ақынның 13 жасында жасатқан домбырасы, қырғыз манабы Шабдан Жантайұлының асында жыр алыбы Жамбыл сыйлаған күміс белбеу, екі мәрте Социалистік Еңбек Ері атағын алған Ж. Қуанышбаевтың Хантаудан әкеп сыйға тартқан мәрмәр тасы құнды экспонаттар болып есептеледі. "1916 жыл", "Ұлы отан соғысы жылдарындағы ақын шығармашылығы", "К.Әзірбаевтың 100 жылдық тойы", "Кенен және өнер қайраткерлері" деп аталатын арнайы ұйымдастырылған бұрыштар ақынның өмірінен мол мәліметтер береді. 1981 ж. мұражайдың ашылуына байланысты ақын өмірі мен шығармашылығы туралы "Жамбыл мұрагері", "Кенен қанаттары" атты фильмдер түсірілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақстан мұражайлары
Қатпар баршынгүл

**Қатпар баршынгүл** () – құртқашаштар тұқымдасының баршынгүл туысына жататын көпжылдық өсімдік түрі. Сирек кездеседі. Халық медицинасында кеңінен қолданылады. Биязының түрі шар тәрізді, ұсақ (диаметрі 1.5 см). Сабағы тік, жіңішке, биіктігі 40-70 см. Төменгі жапырақтары қабыршақтанған. Гүлсерігі қарақошқыл түсті, ұзыны 3.5 см. Ешкі тауы, Жайық өзені жайылмасында, Беленький кенті, Қараағаш мекенінде тараған. Жайылма, орман, шалғындарда, бұта арасында еседі. Тұқымымен көбейіп, маусым-шілдеде гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Құртқашаштар
Қайыпназар Әйтпенов

**Қайыпназар Әйтпенов** (1900, Шымкент облысы Шардара ауданы Шардара ауылы - 1977) - халық ақыны. Ауыл мектебінен оқып, сауатын ашады. Әйтпенов өленді жазып та, ауызша айтып та шығарған. 1964 ж. Шымкентте өткен өлкелік ақындар айтысына қатысқан. Ақын шығыс аңыздарының, қазақ ертегілерінің сюжетін дастан етіп жырлаумен катар Мырзашөл тыңын игерушілерге, мақташыларға, замандастарына арнап көптеген өлеңдер шығарды. Сықақ, мысқыл, мысал жан­ры ақын шығармашылығынан елеулі орын алады. Бірқатар өлеңдері "Шұғыла" (1977) жинағында жарияланды. Әйтпенов Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ботвинья

**Ботвинья** — наннан жасалған квасқа балық қосып әзірлеген салқын сұйық тағам. Жуылған қымыздық пен саумалдықты бөлек пісіріп, елек көзінен езгілеп, салқын квасқа араластырады. Оған ұсақтан туралған көк жуа (сөлі шыққанш а тұзбен езгілейді), көк қияр, аскөк, құмшекер және керегінше тұз қосады. Дастарқанға қояр алдында табақшаға балық, үгітілген ақжелкен, аздап мұз салуға да болады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Әкпәр Мәжитұлы

**Әкпәр Мәжитұлы** (16.4.1954, Қытай, ШҰАР, Іле аймағы, Қорғас ауданы) - жазушы. Ләнжоу университетін бітірген (1976). 1976 - 1980 ж. Іле облысы парткомында қызметкер, 1981 - 1985 ж. "Ұлттар әдебиеті", "Қытай жазушылары" журналдарында редактор. 1985 - 1995 ж. Қытай жазушылар одағында аз ұлттар әдебиеті басқармасында басқарма бастығының орынбасары, басқарма бастығы, 1995 жылдан "Ұлттар әдебиеті" журналы бас редактордың орынбасары. Әдебиетке 1978 жыл­дан араласқан. Шығармаларын қытай тілінде жазады. Қазірге дейінгі "А, он бес жасар халидай", "Көгаршын, көгаршын", "Ханымның сандығы түбіңдегі тізімдік", "Ақсақкұлан" қатарлы әңгіме-повесть жинақтары жарық көрді. Шығармалары бірнеше шет ел тіліне аударылған. Жазушы ҚХР-дағы қазақтардың өмірін қытай тілінде жазуымен ерекшеленеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қатты жапырақты қоңырбас итсабақ

**Қатты жапырақты қоңырбас итсабақ** (қатты жапырақты шисабақ, Koeleria sclerophylla P. Smirn) — көпжылдық шөптесін өсімдік. Сабағы көк, қатты, биіктігі 40-60 см. Жапырағы көкшіл, жолақ. Жапырақгүлі ірі, ұзыны 10 см-ге дейін болады. Масағының ұзыны 7 мм. Қырқа етектерінде, тастақты, құрғақ топырақты жерлерде өседі. Тұқымынан көбейеді. Мамыр-маусымда гүлдейді.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Автоним

**АВТОНИМ**  - өзі, нағыз және onyma - есім) - бүркеншік атпен жазатын автордың шын аты-жөні. Мысалы, Стендальдың нағыз есімі - Анри Мари Бейль. Қазақ әдебиетінде де окырман қауымға өзінің нағыз аты-жөні емес, бүркеншік есімімен танылған жазушылар да бар. Мысалы, Әкім Таразидың нағыз есімі - Әкім Үртайұлы Әшімов.

## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Жергілікті колорит

**Жергілікті колорит** - әдеби шығармаларда белгілі бір қоғамның өміріне, сол ортаға, мекенжайға тән ерекшеліктердің көрініс табуы, суреткер жазбаларының жергілікті сипаттағы бояу-реңкі. 

Айталық, сентименталист жазушыларда жергілікті әсіресе пейзаждық суреттеулерден айқын аңғарылады. Жазушы-романтиктер болса, басқа бір континенттер мен елдер табиғатын жергілікті колорит тұрғысында суреттейді. Мәселен, Еуропа жазушылары үшін Жерорта теңізі аймағы елдері мен Таяу Шығыс көріністері жергілікті колорит рөлін атқаруға себеп болған. Ал орыс романтиктері Кавказ туралы жазған, жырлаған. Әсерлі де әсем табиғат суреттері, өзгеше өмір сүру салты, әдеттегіден бөлек мінез қырлары романтик, шығармаларды толықтыра, байыта түскен, әр берген. Бұл орайда жергілікті колоритті тек табиғатпен ғана байланыстырып қарау жеткіліксіз, оның әлеуметтік маңызы да бар. Айталық, романтиктер басқа халықтардың ешкімге ұқсамайтын тіршілік әрекетіне, әдет-ғұрпына назар аударған. Сол арқылы жаңадан бір өмір сырларына үңілген, соны жырлауға, ашуға ұмтылған. Лермонтовтың кейбір жырларынан, Толстойдың "Казактар" повесінен жергілікті колорит әсерін көруге болады. Қазақ әдебиетінде де жергілікті колоритпен жазылған шығармалар бар. М.Әуезовтің "Үндістан очерктері", Қ.Бекхожиннің Тәжікстан туралы жырлары, Е.Қайырбековтың Қара теңіз жырлары т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жеті басты жалмауыз

**Жеті басты жалмауыз** — мифтік сананың негізінде туып, көптеген халықтардың фольклорында айтылатын өте көне бейненің бірі. Қай халықтың ертегісінде болмасын жеті басты жалмауыз адамзаттың жауы, дүниедегі зұлымдықтың өкілі ретінде бейнеленеді. Қазақ фольклорында да жеті басты жалмауыз көп жағдайда айдаһар, кейде жалмауыз кемпір бейнесінде суреттеледі. Батыр кейіпкердің
жеті басты жалмауызбен шайқасуы барлық елдің ертегілерінде бар. Жеті басты жалмауыз кейбір ертегілердің сюжетінде қаланың немесе ауылдың жанында пайда болып, сол елден бірнеше қой мен бір қызды салыққа алып жеп отырады деп суреттеледі. Елді одан құтқару тек елден ерекше шыққан батырдың қолынан келетіні айтылып, халық фольклорында сол батыр арқылы дүлей күшті жеңу идеясын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Биогеоценоздық синузия

**Биогеоценоздық синузия** (*Биогеоценотическая синузия*) — биогеоценоздың құрылымдық бөлігі, "өзін құрауыштардың ерекше құрамы және қасиеттерімен, биогеоценоз бірлігін сақтаудағы бір-біріне ерекше ішкі осерлерімен, құрауыштардың және олардың өзара заттек пен энергия, сондай-ақ қоршаған ортамен орекеттестігінің бірлігімен сипатталады (В.Н.Сукачев). Синузияның бұл түсінігі озірше ғылымға кең таралмағанымен, жүйелі түрде бұл синузия түсінігіне деп келеді. Әсіресе бұл топырақты Биогеоценоздық синузия ретінде талқылау дәлме-дәл.

## Тағы қараңыз
* Биогеоценоз

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Биогидросфера

**Биогидросфера** - гидросфера шегіндегі биосфераның бір бөлігі. Тіршілік алғаш мұхитта пайда болғандықтан, су тіршілікті "жасаушы" болып саналуы мүмкін. Әлемдегі тірі организмдер планетадағы барлық суды 2 млн жылда "*өзі арқылы өткізіп*" тазалап тұрады. Дегенмен биосфераның барлық бөлімшелерінің арасында өзара тығыз байланыс пен заттек алмасу бар, бұл бөлімшелердің орқайсысы белгілі бір автономияны, оның ішінде тұйық болса да жеке заттек айналымын иемденеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау