open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көкгүл тұқымдасы

250 px|thumb

**Көкгүл тұқымдасы** () – қос жарнақты, бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер, ал тропиктік, субтропиктік аймақтарда бұта, шала бұта, ағаш (биіктігі 5 м-дей) түрінде де болады. Жер шарында кең тараған 70 – 80-дей туысы, 1000-ға жуық түрі бар, солардың ішінде Қазақстанда 6 туысы (көкгүл, толғақшөп, әлпігүл, мүйізгүл, таугүл, анагаллидиум), 45 түрі өседі. Көкгүл Тұқымдасының көпшілік түрінің құрамында ащы органиклық зат – гликозид болады. Қос жынысты гүлдерінің түсі көк, ақ, қызыл, қызғылт, ал Мексика гүлінің түсі ерекше қара болады. Тостағанша жапырақтары 4 – 5 тілімге бөлінген. Күлтесі түтікшелі келген, қоңырау тәрізді, кейде күлтелерінің бөлінген жерінде қатпарлары болады. Осы күлтесінің түбінде өсімдіктің шырыны жиналады. Аталық жіпшелері жіңішке, аталық тозаңқабы бос жатады. Жатыны бір ұялы, жемісі – тығыз қабықпен қапталған қорапша. Көкгүл Тұқымдасына жататындардың көпшілігі – дәрілік және сәндік өсімдіктер.

## Дереккөздер

, т. 5 (2), М., 1981

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Көкгүлдер
Көкендер Тұқымдасы

**Көкендер тұқымдасы** (Thymelaeceae) – қос жарнақты бір немесе көп жылдық шөп тектес өсімдіктер. Сирек те болса ағаш, бұта түрінде кездеседі. Жер шарында кең тараған (тек полярлық аймақтарда кездеспейді). Көкендер Тұқымдасының 50 туысы, 750-дей түрі бар. Қазақстанда 5 туысы (көкен, қасқыржидек, дияртрон, таушешек, борсақ), 10 түрі өседі. Жапырақтары кезектесе немесе қарама-қарсы орналасқан, жапырақ жиектері тегіс. Гүлдері қосжынысты, даражыныстысы сирек тараған. Гүлсерігі қарапайым, әр түрлі пішінді. Аталығы 8 – 10, кейде 2 – 3, гүл аналығы – біреу, жатыны бір ұялы болады. Аналық мойны қарапайым, ұзынша немесе қысқа болып келеді. Аналық аузы домалақ, созыңқы. Жемісі – жаңғақша, немесе сүйек-жеміс. Республика жеріне кең тарағаны – көкен туысы (Thymelea). Бұлар – тасты, тастақты, құмды, қызыл балшықты жерлерде, сортаңды шалғындықтарда, егістіктерде өсетін біржылдық шөптер. Биікт. 12 – 110 см, сабағы жіңішке, жапырақтары ұзын, үшкір (5 – 15 см). Гүлдері ұсақ (1,5 – 3 мм), жеке немесе екеуден жапырақ қолтығына орналасқан. Гүл сағағы өте қысқа, шоғырлана орналасқан ақ түктері бар. Гүлсерігі құмыра тәрізді, жасыл-сары, сырты қалың түкті. Аталығы 4 – 6, кейде 2 – 8. Жатыны жалаң, жаңғақшасы алмұрт пішінді. Маусым – қыркүйекте гүлдейді. Көкендер Тұқымдасының кейбір түрлері – Алтай қасқыржидегі, усойқы (Daphne altaіca), Алтай таушешегі (Stelleropsіs altaіca) және Тарбағатай таушешегі (Stelleropsіs tarbagataіca) қорғауға алынып Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Сәндік, дәрілік өсімдіктер. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Көкендер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Манап Көкенов

**Көкенов Манап** (20 мамыр 1928, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Талап ауылы – 29 сәуір 1992, сонда) – айтыс ақыны, Қазақстанның халық ақыны (1980). 

Сыр өңірінің ақын-жыраулары Құлан, Нартай Бекежанов, Балқы Базар,  Тұрмағамбет, Қ. Төлеуов шығармаларымен жасынан таныс болған. Көкенов айтыскер ақын ретінде танылды. 1964 ж. Шымкентте өткен айтыста Ө.Қалдыбаевты, 1970 ж. Қ. Төлеуовті, Ж. Жабаевтың 125 жылдық тойында Ә. Қосбасаровты (1972), К. Әзірбаевтың 90 жылдығында А. Бұрбаевты жеңіп, жүлдегер атанған. 1980 ж. өткен респ. айтыстың бас жүлдегері болды. Көкеновтің орындауымен “Күріш алабына”, “Еңбек ордендері”, “Көктау шахтерлеріне”, “Ақындарға” деген өз шығармалары, сондай-ақ, Балқы Базар, Құлан ақындардың термелері күйтабаққа жазылған. Көкенов туралы “Манап аға” атты деректі телефильм түсірілген. Ол сонымен қатар, 10 мың жолдан астам өлең-жыр жазған жазба ақын. Оның толғау, терме, арнау, мысал, шымшымалары ел арасына кең таралған. 

Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдермен марапатталған.

## Қолданылған әдебиеттер
* Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Алфавит бойынша ақындар
Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан халық ақындары
Көкжиек

250 px|thumb|
**Көкжиек**, **горизонт** — аспан мен жер бетінің астасып көрінетін сызығы. Алаңқай, ашық жердегі адамға аспан күмбезінің “ернеуі” Көкжиек бойынша жер бетіне тіреліп тұратын сияқты болып көрінеді. Бірақ бұл тек көрініс қана, шынында аспанда ешқандай күмбез жоқ, сондықтан жер беті мен аспан түйісетін шекара да жоқ. Көкжиек – болжал сызық, шартты ұғым. Бақылаушының тұрған орны өзгерген сайын Көкжиек те өзгере береді. Ол ойпаң жердегі адамға жақын, қырат жердегі адамға алыс болып көрінеді. Көрінерлік Көкжиектің қашықтығы, яғни бақылаушы тұрған орыннан жер бетінің оған көрінетін ең шалғай нүктелеріне дейінгі d қашықтығы сол бақылаушының жер бетінен (теңізде су бетінің деңгейінен) қандай h биіктікте тұрғандығына және айналасындағы жердің бедеріне тәуелді болады. Жарықтың орташа рефракциясын еске алғанда бұл тәуелділік d=3,83 формуласы арқылы өрнектеледі (d қашықтығы км-мен, h биіктігі м-мен алынады). h биіктігі артқан сайын d қашықтығы да артады. Мысалы, жазық жерде ашық күндері h=1 м болғанда, d=3,8 км; h=10 м болғанда, d=12,1 км; h=100 м болғанда, d=38,3 км, т.с.с. Мұндай пропорционалдықтың арнайы кестелері жасалған. “Көрінерлік Көкжиектің қашықтығы” қазақ тіліндегі “көз көрім жер” ұғымына жақын келеді. 
Бақылаушы тұрған жерден төмен қарай тартылған бағытқа перпендикуляр жүргізілетін жазықтық аспан сферасымен “қиылысқанда”, болжал шеңбер шығады. Бұл шеңберді шын Көкжиек немесе математикалық Көкжиек дейді. Шын Көкжиек жазықтығы мен көрінерлік Көкжиектен бақылаушыға келетін сәуленің арасындағы  бұрышы Көкжиектің төмендеуі деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Географиялық терминдер
Санат:Аспан координаттар жүйелері
Көкқұс

**Көкқұс** () – торғайтәрізділер отрядының бір түрі. 

Тұрқы 32 – 34 см, қанатының ұзындығы 18 – 20 см, құйрығы 14 – 16 см, салмағы 180 – 190 г. Қауырсыны қара көк, тұмсығы сары. Көкқұс Қазақстанда Талас Алатауынан Іле Алатауына дейінгі аймақта кездеседі. Көкқұс тау бөктерінің жапырақты орман, арша өскен жерінде, өзен бойларын мекендеп, тік жартастар арасына ұя салады. 4 – 5, кейде 6 жұмыртқа салады, 17 күнде жұмыртқадан балапан шығады. Көкқұс әр түрлі жәндіктерді, олардың дернәсілдерін, өрмекшітәрізділерді, моллюскілерді, ал күзге қарай түрлі жидекті де жейді. Қысқа қарай оңтстікке қайтады, бірен-сараны қыстап қалады. Көкқұс – түсі әсем, сайрайтын құс, сондықтан оларды үйде торда ұстау соңғы жылдары көбейіп бара жатыр. Көкқұстың саны өте аз. Мысалы, 1960 ж. Талас Алатауында 7 ұясы болса, 1970 – 80 ж. Ақсу-Жабағылы қорығында бұл құстың 20 жұбы, ал 1990 ж. 24 ұясы бар екені анықталған. Көкқұс Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996), Ақсу-Жабағылы және Алматы қорықтарында қорғалады.

Көкқұстар туысы- Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздес отрядының сайрақ тұқымдас құстарға жататын 13 туыстың бірі . Дене мөлшері және сыртқы кейпі нағыз сайрақтарды еске түсіреді. Тұмсығы- биік және күшті, тұмсығының ұшы ілмекті. Сайрақтарға қарақанда  аяғы ұзындау . Аталықтары мен аналықтарының реңі бірдей . Оңтүстік Азияданшығатын күшті ағысты жартасты тау шатқалдарын мекендейді. Қазақстанда бұл туысқа жататын бірнеше түрлерінің бірі- көкқұс.

## Сипаттама
Көкқұс- қылғыта сайраөтан ірілеу денелі (150-200 г) құс . Алыстан реңі қара сайраққа ұқсайды, тек қана көкқұстың жабын қанаты барқыт түстес қара емес, ақшыл көк реңкті жалтыраған қошқыл көк түсті, бұл рең әсіресе маңдайы мен қанатында өте қоюлау. Екі түсті, мықты тұмсығының үстіңгі қыры- қошқыл қоңыр, тұмссықасты бөлігі- ашық сары және ұшы төмен қарай иіліп, ілмектеніп бітеді. Қанатының үстінде көлденең ұсақ, ақ теңбілдері болады
Қазақстанда көкқұстың таралу шекарасы солтүстікке қарай өтеді. Мұнда ол тек қана Батыс және Солтүстік Тәңіртау жоталарының жартасты шатқалдарында қоныстанады. Оның үстіне Қазақстанда қыста мекендейтін көкқұстар жылма-жыл көктемде наурыз- сәуірде пайда болып, оңтүстікке қарай бір жаққа жылыстайды. 
Көкқұстың бауыры сайрақтарға қарағанда, соның ішінде өзіне алыстан ұқсайтын қара сайраққа қарағанда әлдеқайда жерден көтеріңкі. Әдетте судан шығып тұрған жартастардан немесе жағалаудағы тастардан  жемін іздеген кезде көрінеді, кейде бауырын суа малып жүгіріп жүреді. Шомылуды ұнатады, күніне бірнеше рет шомылады.

## Ұялары
Көкқұстар қуыстарға ұя салады. Көкқұстардың көп түрлері көлдер, өзендер және басқа да тұщы су нысандарының жандарындағы жерлерде ін немесе жер асты жолдарын қазады. Кейбір көкқұстар термит төбешіктерінде де ұя салады. Олар ұяға орналасқан соң ұрғашы көкқұстар 3-6 жұмыртқаға дейін салады, оларды ұрғашысы да, еркегі де басады.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген құстар
Санат:Қазақстан құстары
Санат:Азия құстары
Санат:1786 жылы зерттелген жануарлар
Көкнәр

right|thumb**Көкнәр**() – көкнәрлер тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда далалы, шөлейт және таулы аудандарда тараған 11 түрі бар. Ең маңызды сортына дәрілік Апиын көкнәрі *(P. somnіferum)* жатады: ол Қазақстанның оңтүстік мен таулы аудандарда өседі. Оның піспеген қауашағының шырынынан дәрі алынады. Піскен Көкнәр тұқымында алкалоид болмайды, бірақ майы көп (55%). Көкнәрдің биіктігі 20 – 90 см. Сабағы жіңішке, түкті жапырағы жалпақ, гүлдері ақ, сары, қызыл қызғылт, гүл сағағы ұзын, олар шар тәрізді гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – көп тұқымды қауашақ. Көкнәрда сүт тәрізді ақ шырын болады. Сондай-ақ республикада тоты Көкнәрін (P. pavonіnum) бояу өндірісінде пайдаланады. Егістікте арамшөп ретінде сеппе Көкнәр (P. rhoeas) кездеседі. Қазақстанда өте сирек кездесетін жіңішке көкнәр Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Апиын (Опий) — көкнәрдің піспеген кездегі сүтті сөлінің ауада қатайғанда беретін қоспасы. Күшті наркотик.

### Таралуы
Көкнәр Еуропада, Солтүстік және Оңтүстік Америкада және Азияда өседі.

## Химиялық құрамы.
Көкнәрдің өз құрамында папаверин, морфин, кадеин, апиын деп аталатын алколоидтар болады. Тұқым шашар алдында осы алколоидтар оның қалпақшасына жиналады, ал тұқымының құрамында алколоидтар болмайды. Сондықтан да, көкнәрдің тұқымы тамақ, өнер кәсібінде жиі қолданылады.
## Малдың улануы.
Мал дәрігерлігі практикасында бұл өсімдіктің шикізаты тікелей қолданылмайды. Бірақ одан арнайы орындарда дайындалған дәрілер емдік жұмысқа жиі пайдаланады. Көкнәрдың павлиндік түрін жаңадан өсіп келе жатқанда барлық мал түлігі жей береді. Бірақ оны көп жеп қойған мал уланады. Уланған малдың тыныс алуы қиындайды, тітіркену қасиетін жоғалтады, көзінің көруі, құлағының естуі нашарлайды. Байлауда тұрған ірі қара тартынып, мойнындағы жібін үзіп, қашып кетуге тырысады.
Егер көкнәрмен мал уланса онда дереу мал дәрігеріне хабар беру қажет. Ол келгенше, табылса, сүт ішкізуге болады. Жалпы көктем айларында осы көкнәрдің қалың өсетін жерлеріне малды байқап жаю қажет.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
*Көкгүл
*Көкжалбыз
*Көкнәр қосылған орама
*Көкнәр ұрықтары
*Көкнәр күлшесі

## Дереккөздер


Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Санат:Көкнәрлер
Көкпекті (Абай облысы)

**Көкпекті** — Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл, аудан (1932 жылдан) және Көкпекті ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Өскемен қаласынан оңтүстікке қарай 243 км жерде, Зайсан көліне солтүстіктен құятын Көкпекті өзені мен республикалық маңызы бар Семей – Зайсан және Өскемен – Көкпекті автомобиль жолдарының қиылысқан тұсында, дала белдемінде орналасқан. Ең жақын темір жол станциясы – Жаңғызтөбе (125 км).

## Халқы
Тұрғыны:
* 5,7 мың адам (1999);
* 5,0 мың адам (2004);
* 5,1 мың адам (2009);
* 4189 адам (2016).

## Тарихы
Іргесі 1780 жылы қаланды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында жеке ауылдық елді мекен болды. 1932 жылы аудан орталығына айналды. Ауылда тұрмыс қажетін өтейтін кәсіпорын, наубайхана, жылжымалы механикаландырылған колонна, автобаза, байланыс бөлімі жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Кәсіптік-техникалық мектеп, 2 орта мектеп, мәдениет үйі, кинотеатр, балалар бақшасы, кітапхана, тубдиспансер, ветдиспансер, т.б. бар. "Көкпекті жолдары" атты ЖШС бар.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Көкпекті ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Көкпекті округі

**Көкпекті Округі**, – Ресей империясының 1822 жылғы “Сібір қазақтары туралы жарғысы” бойынша 1844 ж. құрылған округ. Көкпекті Округінде 1851 ж. 15 болыс (106 ауыл, 15019 үй) болды. Округті аға сұлтан басқарды. 1868 жылғы “Уақытша ережеге” сәйкес Көкпекті Округі Семей уезіне қосылды. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Көкжар жәрмеңкесі

thumb|right|300px|Көкжар жәрмеңкесі.
**Көкжар жәрмеңкесі** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген, Ойыл бекінісінде (қазіргі Ақтөбе облысы) 19 ғасырда жұмыс істеген сауда-саттық орны, тарих ескерткіші.

## Орналасқан жері
Ойыл ауданы, Ой­ыл ауы­лы, Б. Жол­мыр­за­ев кө­ше­сі, 42.

## Кезеңі
1867 жыл.

## Тарихи деректер
Көкжар жәрмеңкесі – бір жағынан оқиғалық құбылыс, екінші жағынан – сауда қатарлары мен жәрмеңке комитетінің ғимараты бар ірі тарихи-архитектуралық кешен. 1869 жылы ұзындығы 400 м болатын сауда қатарлары тұрғызылған, олар бір біріне параллелъ түрде солтүстіктен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Әр қатар бес корпустан тұрады, әр корпус 5,30x80 м және төртбұрышты. Ойыл аудан орталығы (бұрынғы атауы Көкжар) Ұлы Жібек жолының тармағындағы маңызды сауда орталығына айналып, дамуға деген өте қуатты серпіліс алды. Көкжар жәрмеңкесі деген атпен танылған бұл жер Батыс Қазақстандағы ең маңызды сауда-экономикалық тораптардың біріне айналды.
Жәрмеңке көктемде (15 мамырдан 15 маусымға дейін) және күзде (15 қыркүйектен 15 қазанға дейін) ашылған, онда ірі сауда келісімдері жасалып, экономикалық және әлеуметтік-мәдени серіктестіктер орнатылған. Сақталған статистикалық деректерге қарағанда, 1900 жылы Көкжар жәрмеңкесінің көктемгі ашылуында тауар айналымы 1 млн. 491 мың сом, ал күзгі мерзімде 509 мың сомға жеткен.
Этнографиялық құжаттарда бұл жерге жылына екі рет Англия мен Ресей империясынан саудагерлер өз тауарларымен келіп, Үндістан, Иран, Түркия, Орта Азиядан келетін сауда керуендерін күтіп алатындығы туралы жазған.
1860 жылы Ойыл өзенінің бойындағы ресейлік әскери бекіністің салынуы бізге дейін жақсы күйде сақталған сауда кешенінің құрылысымен жалғасты. Ресми түрде Көкжар жәрмеңкесі 1867 жылы күзде ашылған. Қызыл кірпіштен тұрғызылған бірнеше сауда қатарлары бар бұл алып алаң, көптеген сатушылар мен сатып алушыларды сыйдырған. Мұнда әртүрлі еуропалық және шығыстық тауарлар саудаға түскен. Дала адамдары елтірі, мануфактура, шәй, қант, ыдыс-аяқ және т.б. сатып алған, есесіне жоғары сапалы түйе, қой жүнін, терілер, ешкі түбітін, кілемдер, былғары және басқа да тауарлар ұсынған.
Бүгінде Көкжар жәрмеңкесі тек туристік нысан ретінде ғана емес, жаңарған Ұлы Жібек жолындағы екі әлемді біріктірген ірі сауда нүктесі ретінде қайта жаңғырып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жәрмеңкелер
Көксай мыс кен орны

**Көксай мыс кен орны** – Жетісу облысы, Кербұлақ ауданында, Сарыөзек темір жол стансасының оңтүстік-батысында орналасқан. Кен орны 1954 жылы ашылып, 1956-1958 жылдары барлау жұмыстары жүргізілген.

## Геологиялық құрылымы
Кен солтүстік-шығыс бағытта созылған Көксай горст – антиклинальдік құрылымының өзегімен жымдасқан. Алаңдағы Көксай массивіндегі граниттер мен Жалқұдық массивіндегі плагиограниттер силур шөгінділерімен көмкерілген.

## Жатыс сипаты
Кентас гидротермальдік өзгерістерге (кварцтану, хлориттену, т.б.) ұшыраған Гранитоидтар арасында шоғырланған. Алаңда 2 кен денесі анықталған (“Батыс” және “Шығыс” телімдер). Желіше, сеппе түріндегі кентастар халькопирит, пирит, молибдениттен құралған. Тотығу белдемінің тереңдігі 50 м. Кентаста, сондай-ақ, молибден, кобальт, алтын, күміс кездеседі. Көксай мыс кен орны өте ірі кен орындар қатарына жатады, ол Балқаш кен байыту комбинатының резервтік шикізат көзі.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы кен орындары
Көк Сауыр

**Көк сауыр**– жақсы иленіп, көк бояуға салынған сапалы көн, былғары. Көк сауырмен кебіс, мәсі, етік, белдік, былғары тоқымдарды оюлап әшекейлеген. Көк Сауырдың бетіне арнаулы бедер түсіріліп, мата жапсырып, түсті жіптермен кесте өрнектеуге де болады. Көк Сауырдан аяқ киім де тігеді.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11-том

Санат:Өнеркәсіп
Көксу

**Көксу**:

**Елді мекендер:**
* Көксу – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл.
* Көксу – Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, темір жол стансасы.
* Көксу – Қарағанды облысы Абай ауданындағы ауыл.
* Көксу – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Көксу – Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Көксу – Балқаш алабындағы өзен. Жетісу облысы Ескелді, Көксу аудандары жерімен ағып өтеді. 
* Көксу – Жетісу облысының Көксу, Қаратал аудандары арқылы ағатын канал.  
* Көксу – Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Бежінтау аралығындағы асу.
* Көксу – Көксу жотасының оңтүстік бөлігіндегі асу. 
* Көксу – Алтайдың батысындағы таулы жота.
Көксутөбе

**Көксутөбе** – ежелгі дәуірден және орта ғасырлардан сақталған қоныс орны (I-XII ғасырлар). 

## Орналасқан жері
Түркістан облысы Шардара ауданына қарасты Көксу ауылы маңында орналасқан.

## Сипаты
Көксутөбені 1949 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Кейін 1982 жылы Оңтүстік Қазақстан педогикалық институты жанындағы археологиялық отряд (жетекшісі Н.П. Подушкин) зерттеу жұмысын жалғастырды.
Қазіргі сақталған қалпы – тік төрт бұрышты төбе. Өлшемі: солтүстік бағыттары бойынша 120 м, батыс-шығыс бағыттары бойынша 160 м. Биіктігі 1,5-2 м. Төбенің ортасында ауданы 35x45 м2, биіктігі 8-9 м жер бар. Көксутөбенің батыс іргесінен басқа іргелерінің сыртқы ені 35 м ормен қоршалған. Табылған заттар (қыш ыдыстар) Көксутөбені мекендеген халықтың I-XII ғасырларда өмір сүргендігін дәлелдейді. Көксутөбе ескі керуен жолының бойында сауда-саттық қатынастардың қажетін өтеп отырған.

## Әдебиеттер
* Археологическая карта Казахстана, А.-А., 1960; 
* Свод памятников истории и культуры Казахстана. Южно-Казахстанская область, А.-А., 1994.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Көктем

250 px|thumb|Көктем көрінісі
**Көктем** – жыл мезгілдерінің бірі. Көктем наурыз, сәуір, мамыр айларын қамтиды. Қыс мезгілінен кейін келетін жазға дейінгі кезең.

## Сипатттамасы
Күнтізбелік, яғни астрономиялық көктем күн мен түннің теңесуінен басталады. Күн мен түн уақыттарының теңесуі көбінесе  наурыздың 20-сына келеді .

Қазақ халқының дәстүрлі күнтізбесі бойынша жыл басы Көктемде 22 наурыздан, табиғаттың жандануымен басталады. Астрономиялық тұрғыдан Көктем 93 күнге (22.3 – 22.6) созылады.

Көктемде күн ұзарып, ауа райының жылуынан қар еріп, тоң жібиді, жауын-шашын мол жауады, соның салдарынан көбінесе су тасиды. Көктемде жалпы тіршілік иелерінің жандануы, тірілуі басталады, жәндіктер мен хайуанаттар қысқы ұйқысынан оянып, тіршілігін бастайды, мал төлдеп, жыл құстары оралады, жер бетіне көк шығады, жеміс ағаштары бүршік атып гүлдейді. Жер жырту, ағаш отырғызу, егін егу, т.б. ауыл шаруашылығы жұмыстары жүргізіледі.

## Қазақстандағы көктем
Қазақстан Республикасы аумағында географиялық ерекшеліктеріне байланысты Көктем оңтүстік аймақтарда ерте, солтүстік аймақтарда кеш келеді. Қар жамылғысы оңтүстік аймақта ақпан, Орталық Қазақстанда наурыз, солтүстікте сәуір айында ери бастайды.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Жыл мезгілдері
Көк жасыл балдыр

**Көк Жасыл Балдыр**, цианея (Cyanophyta) – балдырлардың ішіндегі құрылымы жағынан ең қарапайым тобын құрайтын, прокариотты (ядролы) организмдерге жататын бір бөлімі. Бұлар автотрофты организмдердің ішіндегі ең ежелгілері болып саналады. Көк Жасыл Балдырдың қазба қалдықтары кембрийге дейін түзілген шөгінді жыныстар арасынан табылған. Көк Жасыл Балдыр табиғатта өте кең тараған. 3 класқа бірігетін 150 туысы 2 мыңға тарта түрлері белгілі, барлық құрлықтар мен суларда (ащы, тұщы) кездеседі. Қазақстанда 3 класқа, 9 қатарға, 30 тұқымдасқа, 66 туысқа жататын 549 таксоны (түр, вариация, форма) анықталған. Көк Жасыл Балдыр бір клеткалы, шар тәрізді, бірігіп шоғыр (колониялар) түзеді, ал көп клеткалы түрлері жіпше тәрізді, кейде бұталана тарамдалған. Түсі, әдетте, көк жасыл болғанымен, алқызыл, күлгін, тіпті қара түсті түрлері де кездеседі. Ол клетка құрамындағы пигменттерге (фикоциан – көк жасыл түсті, фикоэритрин – қызыл, каротин – алқызыл; әр түрлі каратиноидтар) және олардың ара қатынастарына байланысты болады. Клеткалары талшықсыз, ал көп клеткалы жіпше тәрізді түрлері сырғанай жылжуға қабілетті келеді. Автотрофты және миксотрофты (аралас) қоректенеді. Соңғылары шіріген органикалық заттар мен ластанған суларды мекендейді де фотосинтезбен қатар дайын органикалық қалдықтармен қоректенеді. Осының арқасында жаз айларында тез көбейіп, судың сапасын төмендететін түрлері (Anabena) де бар. Мұндай сулар көк жасыл түске боялып “гүлдейді”, түйсік органдарын тітіркендіретін (органолептикалық) қасиеттері бұзылады, жағымсыз иіс пайда болады, ал Көк Жасыл Балдыр су бетін түгел басып кетсе, жәндіктер мен балықтар оттек жетпей тұншығып өледі. Көк Жасыл Балдыр фотосинтез кезінде өсімдіктер сияқты крахмал түзбейді, оның орнына жануарларға тән гликопротеидтер (полисахаридтер) пайда болады. Клеткалары құрылымы жағынан бактерияларға өте жақын, басқа типке жататын балдырларға мүлде ұқсамайды. Клетка органоидтарынан, плазмадан оқшауланған ядросы, сондай-ақ, хлоропластары, митохондриялары болмайды. Көк Жасыл Балдыр, негізінен, вегетативтік жолмен, яғни клеткаларының екіге бөлінуі, шоғырларының ыдырауы, көп клеткалы жіпшелерінің бөлшектенуі арқылы көбейеді. Аналық клеткаларында пайда болатын споралары арқылы да көбейетін түрлері бар. Бұлар жыныстық жолмен көбеймейді. 
Қоршаған ортаның қолайсыз жағдайына өте төзімді, әрі бейімделгіш. Температурасы 80С-қа жететін ыстық суларда да, полюстардағы немесе биік тау басындағы мұз-қарларда да тіршілік ете беретін түрлері бар. Кейбір түрлері саңырауқұлақтардың белгілі бір түрімен селбесіп тіршілік етіп, қыналардың денесін құрайды. Шаруашылыққа пайдалы түрлері де кездеседі. Оларды ластанған суларды биологиялық әдіспен тазартуға, малға азық ретінде және тағамға (Nostos, Spyrulіna), егістікке тыңайтқыш ретінде пайдаланатындықтан арнайы өсіреді. Көк Жасыл Балдырдың 100-ден аса түрлерінің (Phormіdіum, Plectonema, т.б.) атмосфералық азотты бойына сіңіріп, топырақты азотқа байытатын қасиеті анықталған. 

## Пайдаланған әдебиет

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Бактериялар
Көктеу

**Көктеу**–  1) көктемгі қоныс; шөптің жаңадан қаулап шыққан кезінде, көктем айларында мал жаятын өріс. Кей жерлерде мұны орта жайлау деп те атайды; 2) өсімдіктің алғашқы өніп-өсуі; 3) тігістің бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Көктұма (көне қала)

**Көктұма** – ортағасырлық қала орны. 

## Орналасқан жері
Жетісу облысы Алакөл ауданындағы Көктұма ауылының жанында, Алакөлдің оңтүстік-шығыс жағасында орналасқан.

## Тарихи деректер
Көктұманы 1957 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы зерттеген.
Табылған бұйымдардың дені қыштан жасалған заттар (хұмдар, қос құлақты құмыралар, батырып та, қалыптап та өрнектеген тақталар). Бұлар б.з. IX-XI ғасырларына жатады. Көктұма – IX ғасырда қимақтардың Дамурия деп аталған қаласы, ал Шыңғыс хан империясы кезінде өлке орталық болған. Қазір қаланың орны түгел дерлік жойылуға айналған.
1253 жылы әйгілі саяхатшы Виллем Рубрук осы қаладан өтіп кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жетісу облысы
Көктүріктер

**Көктүріктер**– Түрік қағанаты кезіндегі түркі халықтарының жиынтық атауы. Ғылымда Көктүріктер термині бекітілмегенімен, көбінесе, тарихи-әдеби еңбектерде қолданылады. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тарих
Көлем

**Көлем** – геометриялық денелердің кеңістіктен алатын бөлігін сипаттайтын шама. *Көлем* геометриялық денелерге байланысты негізгі шамалардың бірі болып табылады. Қарапайым жағдайда *Көлем* дене ішіне сиятын бірлік кубтардың санымен өлшенеді. Ежелгі Шығыста] (Вавилон, Мысырда) денелердің *Көлемін* есептеуде түрлі математикалық ережелер қолданылды (мысалы, толық және қиық пирамидалар, цилиндрлер, т.б.). Күрделі денелердің *Көлемі* былай анықталады. Тік бұрышты параллелепипедтің ішіне орналасқан *М* дене, параллель жазықтықтармен қыры *а*-ға тең кубтарға бөлінеді. *а* нөлге тез ұмтылып, шексіз кеми берсін. *Vn* – *М* денесіне сиятын *кубтар Көлемінің* қосындысы, ал *Wn* – *М* денесінің ішінде кемінде бір нүктесі болатын *кубтар Көлемінің* қосындысы болсын. Егер *V*=*Vn* және *W*=*Wn* шектері өзара тең болса, онда олардың ортақ мәні *V* осы *М* денесінің *Көлемі* деп аталады. Дененің *Көлемі* мына формула бойынша анықталады: , мұндағы интегралдау кеңістіктің көрсетілген дене орналасқан бөлігін толық қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Кеңістік
Санат:Физикалық шамалар
Көлтабан

250 px|thumb

**Көлтабан**, лиман – 1)жағалық бөлігі төмендеген құрлықты теңіз басудан және өзен сағаларының жайылуынан пайда болған саяз шығанақ;2)түркі сөзінен келген, жағасы ирек әрі аласа болатын шығанақ немесе көктемгі еріген қар, тасқын суларын пайда болған жерде топырақта арнайы бөгеттер тұрғызу арқылы ұстап жинайтын мелиорациялық кұрылыс. Жазық өзендерінің сағалық үлескілерін немесе құрлықтың жагалау маңы ойыстарын теңіз суының басуынан Көлтабан пайда болады. Көлтабандардың теңіз жағы ашық және жабық (теңізден  кұмқайырлары мен жалдарымен бөлінген) түрлері болады. Көлтабанның көбі айтарлықтай тұзды болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көлгірлік

**Көлгірлік** – адам бойындағы екі жүзділік қасиеттің бір түрі. *Көлгірлік* арсызды арлы, сараңды жомарт, тәкаппарды кішіпейіл, қасты дос, әділетсізді әділ, өтірікшіні шыншыл етіп көрсете алады. Қазақтың дәстүрлі ұғымында шектен шыққан оспадарлық пен сүйкімсіз мінез – *“қасиетсіздік”* деп бағаланып, жалған айтып жағыну, өтірік айтып көлгірсу, мүттәйім болып мүләйімсу аярлық пен залымдықтың белгісі ретінде қабылданған. Ислам дінінде іші мен тысы бөлек, екі жүзді, көлгір адамды “мунафиқ” дейді. Мұхаммед пайғамбар хадисінде *мунафиқтың* үш белгісі айтылады:
* қалай сөйлесе де өтірік айтады; 
* қашан уәде қылса да опасыздық етеді; 
* қанша аманат берілсе де қиянат істейді (Имам Бұхари риуаят еткен хадистен). 
Сол секілді лауазымы жоғары кісіге бас пайдасы үшін жағымпаздану, бағыну – екі жүзділіктің, *Көлгірліктің* белгісі. Ондай адам бастық қалағанын берсе, жағымпаздығын жалғастыра береді де, көңілін таппаса – бетін ары бұрады. Пайда үшін жағынып, тілемсектік пен *Көлгірлікке* салынған мұндай адамдар туралы Абайдың қара сөздері|Абайдың төртінші қара сөзінде]]: *“Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп адам саумақ – өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сиынып, екінші, өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды”*, – делінген. Сондай-ақ, Абай тұжырымы бойынша, жаман мінез жаман қылықтан туындамақ, ол: *“Әрбір жалқау кісі қорқақ, [[қайрат (күш-жігер)|қайрат]]сыз тартады; әрбір қайратсыз қорқақ, мақтанғыш келеді; әрбір мақтаншақ қорқақ, ақылсыз, надан келеді; әрбір [[ақыл]]сыз, надан арсыз келеді; әрбір арсыз, жалқаудан сұрамсақ, өзі тойымсыз, тыйымсыз, өнерсіз, ешкімге достығы жоқ жандар шығады”*, – дей келе, *“мұның бәрі төрт аяқты малды көбейтеміннен басқа ойының жоқтығынан...”* (3-қарасөз), – деп қорытады. Демек, адам ниетінде адалдыққа орын қалмай, тоғышарлық пен қиянатшыл пиғыл үстем болған кезде *Көлгірлік* пайда болып, турашылдық пен шыншылдықтың орнын баса бастайды. Кісілікке жат мұндай қасиеттерді *“адамның түсіне емес, ісіне қарап”* (С.Сарайи) анықтау қажет.

## Дереккөздер
Көл

thumb|300px|Көл.
**Көл** — тікелей теңізбен қосылмаған құрлықтар өңіріндегі суға толы дербес ойыстар. Ауқымды кеңістікті қамтитын, суы ащы көл түрлері теңіз деп аталып жүр (Каспий, Арал теңіздері). Жер шарындағы көлдердің жалпы ауданы 2,1 млн. км2 (құрлық ауданының шамамен 1,4%-ы). Ондағы жинақталған судың көлемі 176 мың км3, оның 52%-ы тұщы су, 48%-ы ащы су. Көлде эндемик түрлер, кейде реликт түрлер тіршілік етеді. Жер шарының ең ірі көлі – Каспий теңізі, ең терең көлі – Байкал. Қазақстанда Каспий мен Аралды қоспағанда, 48262 көл бар, олардың жалпы ауданы 45032 км2.

## Көлдердің түрлері
[thumb|[Көлсай.]]
[|thumb| [Арал теңізі.]]
[thumb| alt=A.| [Каспий теңізі.]]
[thumb|right|[Тахо көлі, Калифорния]]
[thumb|right|[Үлкен тұзды көл, АҚШ]]

[thumb| alt=A.| [Аризона.]]
### Қалыптасуына қарай
Көл ойыстарының қалыптасуына қарай: *бөгелген*, *ойысты* және *аралас* болып жіктеледі. 
* Бөгелген көл өзен аңғарын тау көшкіндері, сырғымалары, мұздықтар және т.б. басып қалған жағдайда пайда болады. Бөгелген көлге бөгендер мен әуіттер де жатады. 
* Ойысты көлдің мореналық, тектоникалық, жанартаулық, эолдық және карстық деп аталатын түрлері бар. Көлдер ағынды көл (ағатын өзендері бар) және тұйық көл болып ажыратылады.

### Режіміне қарай
* *Ағынды* – өзен ағып шығатын көлдер
* *Ағынсыз* – өзендер келіп құйғанымен, ағып шықпайды
Өзендермен салыстырғанда көлдердің суы едәуір ащы болады. Ағынды көлдердің суы, негізінен тұщы болады, ал ағынсыз тұйық көлдер көбінесе ащы келеді. Тіпті бір көлдің өзінің жеке бөліктерінің суы тұздылығы жөнінен айырмашылық жасауы мүмкін. Мысалы, Балқаш көлінің батыс бөлігіне қарағанда 5 есе көп, сондықтан батысы түщы болады.

## Тұздылығы

Өзендерде тұздылық көбінесе 3-5 г/л-ден аспайды, ал көлдерде бұл көрсеткіш 14-тен 300 г/л дейін жетеді. Тұздылығы өте жоғары көлдер қатарына АҚШ жеріндегі Үлкен Тұзды көл, Оңтүстік-Батыс Азиядағы Өлі теңіз жатады.

Тұзды көлдерде ас тұзының, калий тұздарының, сода, йод, бром және т.б. минералды шикізаттың мол қоры шоғырланған. Каспийдің қайраңында мұнайдың мол қоры шоғырланған. Көлдерде балық шаруашылығы дамыған, ал ірі көлдер көлік қатынасына пайдаланылады.

Тұщы көлдер елді мекендер мен кәсіпорындарды сумен қамтамасыз етеді, тұзды көлдерді емдік мақсатта пайдаланады. Көлдер айналасының климатына да қолайлы әсер етеді; климаттың континенттілігін азайтады, ауаның ылғалдылығын арттырады. Адамның шаруашылық әрекетінен көлдерде су өсімдіктерінің шамадан тыс көбеюі, судағы газ құрамының өзгеруі әсерінен судың сапасы нашарлайды, судағы оттектің мөлшері азаяды.

## Дүние жүзі көлдері

### Дүние жүзіндегі аса ірі көлдер

## Дереккөздер</span>


Санат:Сутоғандар
Санат:Көлдер
Көмір

**Көмір** – өсімдік қалдықтарынан түзілген жанғыш, қатты шөгінді кен жынысы. Көмір құрамында әр түрлі мөлшерде минералдық қоспалар (50%-дан аспайды) бар, ол басқа шөгінді кен жыныстарының арасында қабаттар түрінде кездеседі. Көмір үш генетикалық топқа бөлінеді: *гумолиттер*, *сапропелиттер* және *сапрогумолиттер*.

Олардың біріншісі – тек жоғары сатыдағы өсімдік қалдықтарынан, екіншісі – негізінен, төменгі сатыдағы өсімдік қалдықтарынан, ал сапрогумолиттер аралас өсімдік қалдықтарынан тұрады.

Химиялық құрамының, физикалық және технологиялық қасиеттерінің өзгешеліктеріне қарай көмір мынадай негізгі табиғи түрлерге ажыратылады: қоңыр көмір, таскөмір және  антрацит. Көмірдің қасиеттері оның петрографиялық құрамына, көмірлену дәрежесіне және минералдық микроқұрауыштардың мөлшеріне байланысты болады. Көмірдің тығыздығы 0,92 – 1,7 г/см3 аралығында, бұл көрсеткіштің мәні күлділік азайған сайын төмендейді; қаттылығы Моос шкаласы бойынша 1 – 3 аралығында. Органикалық массасының элементтік құрамы көміртектің басымдылығымен (қоңыр көмірде 65%, антрацитте 98%), оттек (тиісінше 30-дан 1%-ға дейін) және сутек (6-дан 1%-ға дейін) мөлшерімен сипатталады.

Көмірдің басты технологиялық көрсеткіштері – ұшпа заттардың шығымы, біріккіштігі, күлділігі. Көмір – бағалы металлургиялық және химиялық өнеркәсіп шикізаты, отын ретінде кеңінен пайдаланылады; бітімі қабатты, түйіршікті, құрылымы біртекті және жолақты; түсі қоңырдан сұр қараға дейін, күңгірттен металл түске дейін жылтырайды. Көмір көп таралған пайдалы қазба. Қазақстанда аса ірі көмір кендері Қарағанды, Екібастұз көмір алаптарында орналасқан.

## Көмір алаптарының тектоникалық жіктемесі
Көмір алаптарының қазіргі құрылымы ескеріп жасалған жіктеме. 1954 жылғы нұсқада алаптар тобы бөлінген: 
:1) көлбеу немесе өте жайпақ жатқан түзілімдер; 
:2) қарапайым қатпарлы құрылымды түзілімдер;
:3) күрделі қатпарлы құрылымды түзілімдер, сонымен қатар бірқатар қосымша көмір алаптарының тектоникалық жіктемесі бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тау жыныстары
Санат:Отын
Көмір кені

**Көмір кені** – көмір қоры өндірістік пайдалануға жарамды әрі тиімді дәрежеде шоғырланған кен орны. 

Үлкен ауданды қамтитын (мыңдаған км²) К. к-дері көмір алаптарын (бассейндерін) құрайды. Мыс., Тунгус көмір алабы (1 млн. км²), Кузнецк көмір алабы (260 000 км²), Қарағанды көмір алабы (3000 км²). Бірнеше К. к. көмірлі өлкелер (провинциялар) мен облыстарды құрайды. Алаптар көмірлі аудандарға, ал көмірлі аудандар телімдер мен шахта өрістеріне жіктеледі. Іргетас (платформа) жағдайында түзілген алаптарда (мыс., Мәскеу қоңыр көмір алабы) көмір қабаттарының саны 1 – 7, ал бөктерлік және ішкі ойпаңдардағы алаптарда (мыс., Донецк көмір алабы, Қарағанды көмір алабы) ондап, жүздеп есептеледі. Көмір қабаттарының қалыңд. бірнеше см-ден ондаған м-ге дейін, әдетте, 1 – 2 м шамасында болады. Қарағандыда көмір қабатының қалыңд. 8 м-ге, ал Екібастұзда (қ. Екібастұз көмір алабы) 160 м-ге дейін жетеді. К. к. үш топқа бөлінеді. Көмір қабаттары горизонталь немесе сәл еңіс болса, оларды 1-топқа (Мәскеу, Иркутск, Майкүбі, т.б. К. к-дері); қарапайым қатпарлы құрылымдыларын 2-топқа (Донбасс, Қарағандының Промышленная телімі), көмір қабатының құрылымы күрделі қатпарлы әрі шытынап жарылған болса, олар 3-топқа (Қарағанды алабының оңт., Кузнецк алабының солт. бөліктері) жатқызылады. Көмір қабаттарының қалыңдығына қарай К. к. тұрақты және тұрақсыз болып бөлінеді. Барлау дәрежесіне қарай К. к-нің қорлары А, В, С1 және С2 категорияларына бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Тау-кен ісі
Санат:Көмір алаптары
Көпбұрыш

[thumb| alt=A.| ''[Көпбұрыш түрлері*.]]
*'Көпбұрыш** – жазықтықтағы кез келген тұйық сынық сызық. Сынық сызықтың әрбір бөлігі көпбұрыштың қабырғасы, ал олардың ұштары көпбұрыштың төбелері деп аталады. Егер сынық сызық қарапайым болса, онда көпбұрыш қарапайым көпбұрыш деп, ал күрделі болса, жұлдыз тәрізді көпбұрыш деп аталады. Көпбұрыш жазықтықты бірнеше облысқа бөледі. Қарапайым көпбұрыш жазықтықты біреуінде түзу толығынан жататын, ал екіншісінде толық жатпайтын екі облысқа бөледі. Біріншісін көпбұрыштың сыртқы облысы, екіншісін ішкі облысы дейді. Көпбұрыш осы облыстардың шекарасы болады. Көпбұрыш пен оның ішкі облысын біріктірсек, екі өлшемді көпбұрыш шығады. Егер көпбұрыштың төбелері кез келген қабырғасы арқылы жүргізілген түзудің бір жағында жатса, онда оны дөңес көпбұрыш дейді. Төбесі арқылы өтетін қабырғалардың ішкі облыс жағынан жасайтын бұрышын көпбұрыштың ішкі бұрышы дейді. 

Кез келген n қабырғалы өзара қиылыспайтын көпбұрыштың ішкі бұрыштарының қосындысы (n–2)180°-қа тең. Әрбір қарапайым көпбұрыштың кем дегенде бір бұрышы жазық бұрыштан кіші болады. Бір қабырғаның ұштары болмайтын екі төбені қосатын кесіндіні көпбұрыштың диагоналы дейді. Егер көпбұрыштың барлық қабырғалары мен ішкі бұрыштары өзара тең болса, онда оны **дұрыс көпбұрыш''' деп атайды. Дұрыс көпбұрыш әрқашанда дөңес болады. Тек үшбұрыштың ғана қабырғаларының теңдігінен бұрыштарының теңдігі шығады. Жалпы жағдайда олай болмайды. Қабырғалары тең, бірақ бұрыштары әр түрлі n бұрышты көпбұрыш (n>3) және бұрыштары тең, бірақ қабырғалары әр түрлі n бұрышты көпбұрыш болуы мүмкін. Дұрыс көпбұрыштың барлық төбелері арқылы өтетін сырттай шеңбер сызуға болады.
1801 ж. неміс математигі Карл Гаусс циркульдің және сызғыштың көмегімен қабырғалары m = 2np1p2...pk түрінде берілген (мұндағы p1, p2, ..., pk – әр түрлі гаусстық жай сандар) дұрыс көпбұрышты салуға болатындығын көрсетті. Қазіргі кезде гаусстық санның (p) мынадай 5 түрі белгілі: 3, 5, 17, 257, 65337. Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде m = 3, 4, 5, 6, 8, 10, 12, 15, 16, 17, 20, 24, 32, 34, ... болғанда көпбұрышты салуға болатындығы, ал m = 7, 9, 11, 13, 14, 18, 19, 21, 22, 23, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 33, ... болғанда көпбұрышты салуға болмайтындығы анықталды. Бесбұрыштан бастап дөңес емес дұрыс көпбұрыш (өзара қиылысатын немесе жұлдызшалы) кездеседі. Олардың барлық қабырғалары тең, барлығының бұрыштары тең және бағыттары бірдей болады. Мұндай көпбұрыштардың төбелері бір шеңбердің бойында жатады. 

Төмендегі кестеде дұрыс көпбұрыштар қабырғаларының саны және оларды сырттай және іштей сызылған шеңберлерді радиустарының ұзындығын, көпбұрыштардың аудандарын анықтайтын формулалар топталған. 

Дұрыс көпбұрыштың қабырғасының ұзындығы - k

## Пайдаланылған әдебиет</span>


Санат:Геометрия
Көпжақ

**Көпжақ**, үш өлшемді кеңістікте – бірнеше (шектеулі) жазық көпбұрыштан құрылған геометриялық бет. Көпжақ құрамындағы көпбұрыштың әрбір қабырғасы оған іргелес екінші көпбұрыштың да қабырғасы болып саналады. Ал әрбір көпбұрыштан іргелес көпбұрыштар арқылы кез келген көпбұрышқа өтуге болады. Жазық көпбұрыштарды көпжақтың жақтары деп, екі көпбұрыштың ортақ қабырғасын көпжақтың қырлары деп, ал көпбұрыштардың төбелерін көпжақтың төбелері деп атайды.

##### Дөңес көпжақ
Егер көпбұрыштың барлық төбесі кез келген жағы арқылы жүргізілген жазықтықтың бір жағында орналасса, онда оны дөңес көпжақ деп атайды.

##### Дұрыс көпжақ
Барлық жақтары тең және дұрыс, барлық төбелеріндегі көп жақты бұрыштары тең және дұрыс болатын көпжақ дұрыс көпжақ деп аталады. Бар болғаны 5 дұрыс көпжақ бар. Олар – куб, тетраэдр, октаэдр, икосаэдр, додекаэдр (бұлар Платон денелері деп аталады).

##### Жақ
**Жақ**, көп жақтың жағы - көпжақтың қырларымен шектелген беттерінің бөлігі болып табылатын жазық  көпбұрыш.

## Дереккөздер</span>


Санат:Көпжақтар
Көпклеткалылар

**Көпклеткалылар**, көпклеткалы организмдер, бұл топқа денесі көп клеткалардан құралатын жануарлар (Metazoa), өсімдіктер (Metaphyta) және саңырауқұлақтар жатады. К-дың негізгі сипаты: денесі дифференцияланған көп клеткадан және үш ұрық жапырақшаларынан (эктодерма, энтодерма, мезодерма) тұратындығы. Бұл үш ұрық жапырақшалары көпклеткалылардың ұрығы дамыған кезінде қалыптасады. Ұрықтану кезінде зигота түзіліп, содан кейін организмнің жеке дамуы – онтогенезі басталады. 

Көпклеткалы жануарлар үш үлкен деңгейге бөлінеді: Phagocytellozoa, Parazoa (оның 1 типі – губкалар) және Eumetazoa. Фагоцителлотәрізділерге бір ғана тип – Placozoa жатады. Бұл алғашқы қарапайым құрылымды трихоплакстар құрайды. Бұрын олар ішекқуыстылардың дернәсілі деп қарастырылған. 

Eumetazoa – нағыз К-дың негізін біріктіреді, олардың дене құрылысындағы клеткалары толық дифференцияланып, ұлпалары, мүшелері, жүйке жүйесі жақсы дамыған. Нағыз К. екі бөлімге бөлінеді – сәулелілер немесе қосқабаттылар және екі жақтылар немесе үшқабаттылар. Сәулелілерге 2 тип жатады: ішекқуыстылар және ескектілер. Екі жақты симметриялы немесе үшқабатты жануарлардың денесінің ортасынан жалғыз ғана жазықтық өткізуге болады, оның екі жағындағы мүшелер жұп болып орналасады. Бұл топтағы жануарлардың денесінде алдыңғы, артқы, арқа, құрсақ, оң және сол жақ бүйірлерін ажыратуға болады. Төм. сатыдағы үшқабаттылардың кейбір тобында дене қуысы болмайды, тері – бұлшық ет қапшығы мен ішектің арасында мезодермадан дамыған дәнекер тінімен толтырылып тұрады (жалпақ құрттар мен немертиндер). Екінші бір тобында алғашқы дене қуысы болады, оған жұмыр құрттар және тікенбас құрттар жатады. Жоғ. сатыдағы үшқабаттыларда екінші реттік дене қуысы болады. Бұл топқа буылтық құрттардан бастап қалған барлық жануарлар типтері кіреді. Екінші қуыстылар екі үлкен топқа бөлінеді: алғашқы ауыздылар және екінші ауыздылар. К-дың шығу тегі туралы бірнеше гипотезалар бар. Мыс., Э.Геккель 1874 ж. «гастрея» теориясын ұсынды. Бұл теория бойынша К-дың инвагинация жолымен (бластодерманың белгілі бөлігінің ішке қарай жымқырылып, тостағанша тәрізді қосқабат құрылым түзетін гаструлалану әдісі) дамыған жоғары сатыдағы көп клеткалы жануарлардың онтогенезіне тән. Ал иммиграция, не деляминация жолымен (клеткалар тобының бірқабатты ұрықтың ішкі қуысына енуі арқылы қосқабатты ұрық, яғни гаструланың түзілу әдісі) пайда болған қосқабатты жануарлардың (губкалар, гидроидтылар) шығу тегіне «гастрея» теориясы толық сәйкес келмейді. 1886 ж. И.И. Мечников төм. сатыдағы көпклеткалы жануарлардың дамуын зерттеп, алғашында «паренхимелла» (parenchymella), кейін «фагоцителла» (phagocytella) теориясын ұсынды. Мечниковтың пікірі бойынша кейбір «фагоцителлалар» субстратқа бекініп губкаларға, гидроидты полиптерге, қалғандары еркін жүзіп басқа ішекқуыстыларға бастама берген. Жоғарыда келтірілген теориялардың ұқсастығы – көпклеткалы жануарлардың алғашқы тегі бір клеткалы шоғырлы талшықты қарапайымдылардан шыққандығын дәлелдейді.‎  

Санат:Жануарлар
Көпмүшелік

Бір айнымалылы **көпмүшелік**, полином деп математикада келесі функцияны айтады
:F(x) = c_0 + c_1 x + \cdots + c_n x^n,
мұндағы c_i тұрақты коэффициенттер, ал x — айнымалы.
Көпмүшеліктер элементар функциялардың маңызды табы болып табылады.

«Классикалық алгебраның» негізгі мақсаты осындай көпмүшеліктерді және олардың теңдеулерін шешу болып табылған. 
Осыған байланысты математикадағы негізіг өзгерістер пайда болған: нөлді енгізу, теріс сан, ал сосын комплекс санның пайда болуы, т.б..

## Анықтама

*n* айнымалылы **көпмүшелік** (немесе **полином**) деп келесі түрдегі шекті қосындыны айтады 
:\sum_I c_I x_1^{i_1}x_2^{i_2}\cdots x_n^{i_n}, 
мұндағы I=(i_1,i_2,\dots,i_n) теріс емес бүтін сандар жиыны (**мультииндекс** деп аталатын), c_I — тек мультииндекс *I*-ға тәуелді («көпмүшелік коэффициенті деп аталатын») сан.

Жекеше түрі, бір айнымалылы көпмүшелік келесі шекті қосынды болып табылады 
:c_0+c_1x^1+\dots+c_nx^n.

Көпмүшелік коэффициенттері әдетте белгілі бір коммутативті R сақинасынан (көбінесе өрістен, мысалы, нақты сандар немесе комплекс сандар өрісінен) алынады.
Бұл жағдайда қосу мен көбейту операцияларына қатысты көпмүшеліктер 
:R[x_1,x_2,\dots,x_n].
деп белгіленетін сақина (оның үстіне R сақинасында нөл бөлгіштерінсіз ассоциативті-коммутативті сақинадағы алгебраны) құрайды.

## Қосымша анықтамалар
* Егер үлкен коэффициенті бірге тең болса көпмүшелік **унитарлы** немесе **келтірілген** деп аталады.
* c x_1^{i_1}x_2^{i_2}\cdots x_n^{i_n} түріндегі көпмүшеліктерді **[[Мононом|бірмүшелік]]** немесе **моном** деп атайды
** I=(0,\dots,\,0) мультииндексіне сәйкес келетін бірмүшелікті **бос мүше** деп атайды. 
* Көпмүшелік екі нөл емес мүшесі болса оны **екімүшелік** немесе **бином** дейді,
* Көпмүшелік үш нөл емес мүшесі болса оны **үшмүшелік** деп атайды.
* c_I x_1^{i_1}x_2^{i_2}\cdots x_n^{i_n} (нөл емес) бірмүшеліктің **толық дәрежесі** деп мына бүтін санды айтады |I|=i_1+i_2+\dots+i_n. 
** **Көпмүшелік дәрежесі** деп оның бірмүшеліктерінің ең максималды дәрежесін айтады, нөлдің дәрежесі болмайды
* Коэффициенттері c_I нөл болмайтындай мультииндекстер жиынын **көпмүшелік игерушісі**, ал оның дөңес қабығын - **[[Ньютон көпжағы]]** дейді.
## Көбейткіштерге жіктеу
**Көбейткіштерге жіктеу**–  көпмүшеліктерді бірнеше көбейткіштердің көбейтіндісіне теңбе-тең етіп түрлендіру. Көбейткіштерге жіктеу өрнекті жинақы түрге келтіреді. Көбейткіштерге жіктеудің негізгі тәсілдері: 
# ортақ көбейткіштерді жақшаның сыртына шығару, мысалы, 2a3b–3ab2 ==ab(2a2–3b),
#  Қысқаша көбейту және бөлу формулаларын қолдану, мысалы, 4x2–4xy+y2==(2x–y)2, 8a3–b3==(2a–b)(4a2+2ab+b2);
#  қосылғыштарды топтастыру, мысалы, 2ac–4ad+3bc–6bd==2a(c–2d)+3b(c–2d)==(2a+3b)(c–2d).
#  Қосылғыштарды бөлшектеу, мысалы, a2+3a+2=a2+2a+a+2= =a(a+2)+(a+2)=(a+1)(a+2).
Бір айнымалы шамаға тәуелді нақты немесе комплекс коэффициенттері бар кез келген көпмүшелік бірінші дәрежелі көбейткіштерге (комплексті коэффициенттері де болуы мүмкін) жіктеледі. Көпмүшеліктің жіктелуі былай өрнектеледі: 
a0xn+a1xn–1+...+an=a0(x–a1)(x–a2)...(x–an), мұндағы a1, a2, ..., an – көпмүшеліктің түбірлері.

## Тағы қараңыз
* Безу теоремасы
*
Санат:Элементар функциялар
Санат:Элементар алгебра
Көппартиялылық

**Көппартиялылық**– мемлекетте үш немесе одан да көп саяси партиялардың бәсекелестік жағдайында қызмет жасауына, билік институттарын қалыптастыруға мүмкіндік беретін партиялық-саяси жүйе сипаттамасы. Өкілдік демократия Көппартиялылық жүйесі аясында партиялардың сайлауға еркін қатысуы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Көң

right|thumb|Жылқының көңі
**Көң** – өте құнарлы органикалық тыңайтқыш. Ол мал астына төселген сабан (не сабансыз) және жас қи мен несептің қоспасы. Көңнің құрамы мен тыңайтқыштық қасиеті жануарлардың түріне, жемнің және мал астына төселген сабанның не шөптің сапасына, алу және сақтау тәсілдеріне байланысты болады. Орташа есеппен жануарлар жейтін жемнің құрамындағы 40% органикалық заттары, 50 – 70% азоты, 80%-ы фосфор, 90% калий көңге айналады. Тәулігіне әрбір жануардан алынатын көң мөлшері (килограммға шаққанда, төсенішсіз): өгіз – 40, сиыр – 55, бойдақ мал – 27, бордақыланған төл – 14 – 35 (жасына байланысты), қабандар (аталық шошқа) – 11,1, мегежін – 8,8. Көң төсеніш араласқан көң және таза көң болып бөлінеді. Төсеніш араласқан көңнің шамамен алғандағы құрамында: 0,5% N, 0,25% P2O5, 0,6% K2O, 0,35% CaO, 0,15% MgO болады. Бұл көңнің құрамы оны сақтау тәсіліне тәуелді. Таза көң суды араластыру дәрежесіне қарай: жартылай сұйық (құрғақ заттар 8%-дан артық), сұйық (3-тен 8%-ға дейін) және көңқақ (3%-дан кем) болып бөлінеді. Таза көңнің құрамы экскремент (нәжіс) құрамына тәуелді, ал ол жануарлар жасына және жем беру түріне байланысты болады. Орташа есеппен сиырлар нәжісі құрамында: 0,43% N, 0,28% P2O5, 0,5% K2O бар; осыған сәйкесті қойларда – 0,95%, 0,22% және 0,75%; тауықтың кеппеген саңғырығында – 2,2%, 2,44% және 0,64%. Көңнің тыңайтқыштық тиімділігі, оны дайындау, сақтау және топыраққа енгізу, шашу тәсіліне байланысты. Көң қоймасында текшеленіп нығыздалған көңнің құрамында органик. заттар мен азот жақсы сақталады. Шіруіне қарай көң жас көң, шала қызған, шіріген және қарашірік деп ажыратылады. Шала шіріген көңде органик. заттар 20%-ға кемиді. Оларды күздік егінге пайдаланған тиімді. Әбден шіріген көңде органик. заттың 50%-ы жоғалады. Қарашірік–борпылдақ, топырақ тәрізді зат. Мұны, көбінесе, көкөністерді (қияр, сәбіз, қызанақ, капуста, т.б.) тыңайту үшін қолданады. Қойдың кепкен қиы мен сиырдың тезегі отын ретінде де пайдаланылады. Көң сақтатйтын орын – көң қоймасы деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Органикалық тыңайтқыштар
Көлтану

[thumb| alt=A.| ''[Каспий*.]]*'Көлтану** , [[лимнология]] ( – көл, ''logos'' – ілім) – [[гидрология]]ның [[cу]] алмасуы баяу жүретін [[континент]]тік суқоймаларды (көлдер) және олардағы [[физика]]лық, [[химия]]лық және [[биология]]лық процестерді зерттейтін [[ғылым]]ның бір саласы. Көлтануда [[гидрология]], [[гидробиология]], [[гидрохимия]], [[гидрофизика]], [[геоморфология]], т.б. [[ғылым]] салаларының әдістері қолданылады.

**Көлтанудың басты мақсаты''' – суқоймаларының дамуы мен режимін, көл шұңқырларының пайда болуын (олардың пішіні, мөлшері, суының және түптік шөгінділерінің физикалық, химиялық қасиеттері, су алмасуы, өсімдік және жануарлар әлемі) кешенді зерттеу. Ғылыми Көлтанудың негізін салушы швейцариялық ғалым Ф.Форель. Көлтану төңірегіндегі зерттеу нәтижелері халық шаруашылығының бірқатар салаларында (сумен қамтамасыз ету, балық шаруашылығы, су көлігі, гидроэнергетика, суғару, кен байлықтарын алу, медицина және адамдардың демалысын ұйымдастыру салалары) пайдаланылады. Суқоймаларының жаппай ластануы мен олардың эвтрофтануының күшеюіне байланысты қазір Көлтанудың басты бағыты – су көздерін қорғау мен дамуын болжау және бағалау мәселелерінің шешімін табу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Гидрология
Санат:Гидрография
Санат:Көлдер
Көргенділік

**Көргенділік**– жеке адам бойындағы имандылық, кішіпейілділік, әдептілік тәрізді адамгершілік қасиеттердің жиынтығы. К. жақсы үлгімен тәлім-тәрбие алғандық ұғымын білдіреді. К-тің әуелгі қайнары – әдеп болса, алғашқы белгісі амандасудан көрінеді.
Көркемөнерпаздық

thumb|right|Көркемөнерпаздық. Ақмола облыстық "Кербез сұлу" халық аисамблі
**Көркемөнерпаздық**, *көркем өнер паздар үйірмелері* - халық шығармашылығының бір түрі. Көркемөнерпаздық Қазақстанда Қазан төңкерісінен кейін дамыды. Республикада көптеген халық аспаптар оркестрлері мен вокалдық-аспаптық ансамбльдер, хор, хореографиялық, эстрада және бал биі ұжымдары, эстрадалық оркестрлер, вокалдық-аспаптық ансамбльдер, көркемөнепаздардың музыкалық, драма театрлары, үгіт бригадалары, бейнелеу өнері мен сән және қолөнері студиялары, фотоәуесқойлар, цирк өнері үйірмелері, дискотека және дискоклубтар, отбасылық ансамбльдер жұмыс істеді. Әдетте, кәркемөнерпаздар үйірмелері мен ұжымдары мәдениет үйлері мен сарайларының, клуб мекемелері мен кәсіпорындарының, оқу орындарының жанынан ұйымдастырылып отырған. Көркемөнерпаздыққа облысы халық шығармалығы мен мәдени-ағарту ісінің облысы ғылыми әдістемелік орталығы жетекшілік етті.

## Дереккөздер



Санат:Мәдениет