open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құдіретті Брюс

**«Құдіретті Брюс»** () — 2003 жылы Том Шедиак түсірген америкалық комедиялық фильм. Басты рөлдерді сомдаған Джим Керри, Дженнифер Энистон және Морган Фриман. Том Шадяк пен Джим Керридің Эйс Вентурадан кейінгі үшінші бірлескен жұмысы. Бұған дейін: Үй жануарларының детективі (1994) және Өтірікші, өтірікші (1997) фильмдерінде ынтымақтастықта болған еді.

## Таглайн
Фильмнің американдық постерінде «*Біз Брюске сенеміз*» («In Bruce We Trust») деген жазуы бар. Бұл АҚШ-тың «*Біз Құдайға сенеміз*» («In God We Trust») ұлттық ұранына сілтеме. Фильмнің орысша постерінде сөз тіркесі қиылып алынып, фильм орысша дистрибуцияда слогсыз шығарылды.

## Сюжеті
Брюс Нолан - өзінің күлкілі және қызықты оқиғаларымен танымал журналист. Бұл үшін көрермендер оны жақсы көреді, бірақ оның оған көңілі толмайды. Брюс жоғары көтеріліп, тележүргізуші болғанын бәрінен де көбірек қалайды. Ол өмірінде болып жатқан барлық дерлік нәрсеге көңілі толмайды. Оның балабақшада жұмыс істейтін Грейс есімді сүйікті қызы бар. Ол өз өміріне толығымен қанағаттанады. Ол пессимизмге қарамастан Брюсті жақсы көреді. Брюс аңыз болуды армандаса, Грейс күн сайын әлемге пайдалы болуға тырысады. Бір күні Брюстің тікелей эфирге шығатын сюжетті жасауға тамаша мүмкіндігі туындайды. Бірақ тікелей эфир алдында Брюс өзі армандаған лауазымды бұдан былай жұмыстағы қарсыласы алатынын біледі. Эфирде компаниясы туралы қатты сөйлеп, әп-сәтте жұмысынан айырылады. Бір қиыншылық екіншісіне ұласады. Брюске бұл оның өміріндегі ең ауыр күн сияқты көрінеді және ол ашуланып, Құдайға шағымдануды тоқтатпайды.

## Рөлдерде

## Марапаттар мен номинациялар
* 2004 - MTV Movie Awards номинациясы «Үздік комедия актері» (Джим Керри), «Үздік сүйіспеншілік» (Джим Керри және Дженнифер Энистон)
* 2003 - Teen Choice марапаттары таңдаулы комедиялық актер (Джим Керри)
* 2003 - «Таңдаулы комедия актрисасы» (Дженнифер Энистон), «Сиқырлы» фильмдегі таңдауы (Джим Керри және Морган Фриман) үшін Teen Choice Awards номинациясы.

## Сын
Прокаттың табысты болғанына қарамастан, фильм сыншылардан әртүрлі пікірлер алды. Фильм 192 шолу негізінде *[[Rotten Tomatoes|Rotten Tomatos]]* бойынша 48% рейтингке ие, орташа бағасы 10-нан 5,7 болды  . Ол Metacritic бойынша 100-ден 46 ұпай жинады, бұл «аралас немесе орташа шолуларды» көрсетеді  .

## Дереккөздер

Санат:АҚШ кинокомедиялары
Санат:АҚШ драма-фильмдері
Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Санат:АҚШ фэнтези фильмдері
Көкпар (Телжанов)

нобай|250px|1995 жылғы пошта маркасында
**«Көкпар»** — қазақ кескіндемешісі Қанапия Телжановтың 1960 жылы салған суреті.

Мұнда қоңыр және жасылмен берілген жер беті, көк пен сарғылтқа боялған аспан, қып-қызыл көйлектегі топ бастаған адам және гүлденген көкнәрлер суреттің белсенді түстік гаммасын аңғартады. Қозғалысқа толы сюжет көшпенділердің рухани бостандыққа ұмтылысын айғақтайтындай болады.

Ептілік пен батылдық талап ететін халық ойыны жігіттерге күш көрсетудің мерекесіне айналған. Қылқалам шебері қазақ халқының еркіндікті сүйетінін өз шығармасында көрсете білген. Тура көрерменге қарай гүрілдеген селдей атқа мінген топ жөңкіліп келеді.

Алдыңғы жақта төрт салт атты олжаға таласып жатыр, олардан сәл артта шапқан басқа ойыншыларды да көреміз. Сол жақта, гүлденіп жатқан кең даланың бір шетінде жерге батыңқырап қалған балбал байқалады; ең шетінде, көкжиектен сәл бері құрылыс алаңы көрініп тұр. Өнертанушы Е. Вандровскаяның айтуынша, «сюжетке қарағанда біз бұл суретті тұрмыстық жанрға жатқыза алатын сияқтымыз, алайда тереңіне бойлап, мағыналық мазмұнды алсақ, бұл сөзсіз тарихи сурет екенін түсінеміз».

Екі жыл бұрын салынған «Атамекен» суретімен өлшемдес болған бұл туынды Телжанов қылқаламынан шыққан көкпар тақырыбындағы көп нобайдың қорытындысы болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қанапия Телжанов суреттері
Шығырлы ауылдық округі

**Шығырлы ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Темір ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шығырлы, Бірлік, Ащысай ауылдары кірді. Орталығы – Шығырлы ауылы болды.

## Тарихы
1997 жылы Ақсай ауылдық округі (орталығы Ақсай а.) таратылып, Бородинов ауылдық округіне (орталығы Бородиновка а.) қосылды. Кейін Бородинов ауылдық округі Шығырлы ауылдық округі болып өзгертіліп, Ақсай ауылдық округі қайта бөлініп шықты. 2019 жылы таратылып, Ақсай ауылдық округіне қосылды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 938 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданының таратылған ауылдық округтері
Шұбарши ауылдық округі

**Шұбарши ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Темір ауданында болған әкімшілік бірлік. 2019 жылы таратылып, Сарыкөл ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шұбарши кенті кірді. Орталығы – Шұбарши кенті болды.

## Халқы

2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3736 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Темір ауданының таратылған ауылдық округтері
Том ағайдың лашығы

**«Том ағайдың лашығы»** — Гарриет Бичер-Стоудың қаламынан 1852 жылы шыққан романы.

Қара нәсілді құлдардың тағдыры, өмірі романда анық және шынайы да шыншыл бейнеленген. Бірақ Бичер-Стоу құлдықтың эксплуаторлық бейнесін ашуға ұмтылған жоқ, оны ең алдымен құлиеленушілер мен құлдармен маральдық деградация мәселесі қобалжытты. Шығарманың идеялық ерекшелігі жазушының сол кездегі Америка өмірін көрсете білуі. Яғни қара нәсілділерді құлдықтан босату үшін жүргізілген күрес мәселесінің ұлттық мәселеге айналуы.

Uncle Tom's Cabin, Translation by Annenskaya p117.png|
Uncle Tom's Cabin, Translation by Annenskaya p295.png

## Дереккөздер

Санат:Ағылшын тілді романдар
Жамал (Телжанов)

**«Жамал»** — Қанапия Телжановтың алғашқы суреттерінің бірі, 1955 жылы салынған.

Құшағын кең жайған сары даланың ортасында отқа қарап, қиялға бөленіп отырған қазақ қызының сабырлы келбеті ерекше гармониямен берілген, адам мен табиғат әлемінің астасқан болмысы бейнеленген.

Қарапайым бір тіршілік көрінісінен ғажайып сұлулықты да, даналықты да таба білген қазақ кескіндемешісі суреттің атын өз анасының құрметіне арнап қойған. «Менің анамның аты Жамал еді, онымен шығармамды атадым», деп айтқан суретші.

Кешқұрым сәтте далада от жағып, соның қасында ойға шомып отырған қыз тұлғасының табиғи сұлулығы мен шығыс әйелдеріне тән сыпайылығы нәзіктікпен үйлеседі.

Жарқын да биік гуманистік мақсаттағы суретшінің өте бір сәтті шығармасы көптеген елдерде көрсетілді. 1967 жылы Монреальда Қазақстанға арналған күндерде осы картина көрменің төрінде тұрды. Сол жылы шығарманы Третьяков галереясы сатып алды.

## Дереккөздер

Санат:Қанапия Телжанов суреттері
Қоржынтүбек

**Қоржынтүбек** – Балқаш көлінің батыс бөлігіндегі мүйіс. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Қашқантеңіз темір жол стансасының солтүстік-шығысында 32 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Жағалауы жазық, көлге сұғына енген мүйістің ұзындығы 5,5 км-ге созылған, енді жері 3,5 км шамасында. Солтүстік-батысында Сарышаған шығанағы орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі мүйістері
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Қостанай жазығы

**Қостанай жазығы** – Батыс Сібір жазығының оңтүстік-батыс бөлігіндегі геоморфологиялық аймақ.

## Географиялық орны
Қостанай облысының солтүстік бөлігіндегі Қостанай, Меңдіқара, Федоров және Сарыкөл аудандары аумағын қамтиды. Батысында Орал Сырты үстіртімен, шығысында Сарыарқа ұсақ шоқылығымен, оңтүстігінде Торғай үстіртімен шектелген.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 200 м-ге дейінгі сәл белесті тегіс жер бедері тән. Көптеген көл қазаншұңқырларымен және Тобыл өзенінің аңғарлық жүйесімен күрделенген.

## Өсімдігі
Жазық негізінен дала және шоқ орманды дала белдемінде жатыр. Қара, қызғылт және қоңыр топырақ жамылғысында астық тұқымдас шөптесіндер басым өскен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Қостанай облысы географиясы
Құланды кемері

**Құланды кемері** – Оңтүстік Үстірттегі кертпешті кемер.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданында, Түйесу және Қарынжарық құмды алқаптары аралығында жатыр.

## Жер бедері
Ендік бағытта созылған кемердің биіктігі 55–80 м. Батысы мен (абсолюттік биіктігі 281 м) шығысы (267 м, Құнанбай тауы) көтеріңкі келген. Кертпештің жазықпен ұласатын оңтүстігінде (Маңғыстау үстіртінде) бірнеше құдықтар (Жұқырай, т.б.) мен қыстаулар, бейіттер бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қазақстан кемерлері
Юан (халық)

**Юан** — таи тобының халқы, Тайландтың солтүстік аумақтарында және Лаостың солтүстік-батысында тұрады.
Жалпы саны 3 миллионнан астам адам.

## Тілі
Юан тілі (кам мыанг) таи тілдерінің оңтүстік-батыс кіші тобының, сиам тілінің солтүстік диалектісі болып саналады. Солтүстік Лаос халықтарының қарым-қатынас тілі ретінде қызмет етті. Юан мемлекеті Сиамға қосылғаннан кейінгі жазуы – сиам. XIII ғасырдан бастап олардың 1940 жылы тыйым салынған және қазір ұмытыла бастаған өзіндік жазба тілі болды. Сиам тілі кеңінен таралған.

## Діні
Дінге сенушілер - буддистер (хинаяна). Ата-бабалар культі кең тараған.

## Тарихы
Юанның ата-бабалары XIII ғасырда Ланна (Чиенгмай) мемлекетін құрды, ол 1870-80 жылдары Сиамға қосылды.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – күріш өсіру. Тау бөктерінде егіншілік кең тараған. Олар буйволдарды өсіреді. Тоқу, иіру, тоқымашылық дамыған, кейбір ауылдар қағаз, қолшатыр, тоқылған қалпақ, жабынқыш, керамика өндірісіне маманданған. Чиенгмайда қола барабандар мен лактан жасалған бұйымдар жасалды.

## Өмір салты
Туыстық есебі – аналық және әкелік тегі бойынша. Неке матрилокалдық немесе неоликалдық болып табылады. Мүлікті күйеуімен бірге кенже қызы мұраға алады. Ер адамдарда - қарын мен жамбасқа татуировкасы салу дәстүрі кең тараған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері сызықты орналасқан, 100 немесе одан да көп үй шаруашылықтары бар. Үйлері қадаларда орналасқан (негізінен бамбуктан), төбесі шөппен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер киімі – дхоти типті мата кесіндісі (панунг), әйелдер киімі – көлденең жолақтары бар тігілмеген белдемше (пасин), алдыңғы жағында бекіткіштері бар күрте (20 ғ. басынан), иыққа ораған орамал, көптеген зергерлік бұйымдар.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - көкөністер мен дәмдеуіштер қосылған жабысқақ күріш, қышқыл шай (миенг).

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Тайланд халықтары
Санат:Лаос халықтары
Талдысай ауылдық округі (Қобда ауданы)

**Талдысай ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Тарихы
1997 жылы Талдысай ауылдық округі (орталығы Талдысай а.) таратылып, Бұлақ ауылдық округіне (орталығы Алпайсай а.) қосылды. 2017 жылы Бұлақ ауылдық округінен қайта бөлініп, жеке ауылдық округ болып құрылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талдысай ауылы кіреді. Орталығы – Талдысай ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 903 адамды (451 ер адам және 452 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы ауылдық округтері
Иерихон

**Иерихон** немесе **Ариха** (араб. Ариха; ивр. י, Yeriḥo; грек. Иерихо () — Палестина ұлттық әкімшілігінің (ПНА) аумағындағы Иордан өзенінің батыс жағалауындағы қала. 2009 жылғы мәліметтер бойынша тұрғындарының саны 20416 адамды құрады. Иуда шөлінің солтүстігінде, Иордан өзенінен батысқа қарай 7 км жерде, өлі теңізден солтүстік-батысқа қарай 12 км және Иерусалимнен солтүстік-шығысқа қарай 30 км жерде орналасқан.

Бірқатар зерттеушілердің пікірінше, әлемдегі ең көне үздіксіз қоныстанған қалалардың бірі-олардың ішіндегі ең көнесі. Библияда бірнеше рет "пальма қаласы" деп те аталады.
Майқамыс

**Майқамыс** – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс жағалауындағы шығанақ. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы аумағында орналасқан. Ең жақын елді мекен – Саяқ темір жол стансасы (Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының қиыр оңтүстік-шығысында) 30 км жерде. 

## Сипаты
Құрлыққа сұғына еніп жатқан шығанақтың ұзындығы 10 км, енді жері 2,5 км шамасында. Шығысында Сарымсақты шығанағы жатыр. Батыс жағалауында өзімен аттас қыстау орналасқан. Солтүстік және шығыс жағалауының біраз бөлігі көтеріңкі жарқабақты келген. Қарағанды облысымен шектесетін батыс бөлігінде (7 км жерде) демалыс аймағы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы географиясы
Санат:Балқаш көлі шығанақтары
Сырымбет даласы

**Сырымбет даласы** – Көкшетау қыратының солтүстік-батыс жағындағы үстіртті жазық өңір. Теңіз деңгейінен 330 – 380 м биіктікте орналасқан. 

## Географиялық орны
Әкімшілік жағынан Солтүстік Қазақстан облысындағы Айыртау ауданының құрамына кіреді. Сырымбет даласында кішігірім көлдер (Құмдыкөл, Ақбас, Саумалкөл) көп. 

## Климаты
Климаты тым континенттік; шілденің орташа температурасы 19°С, қаңтарда –18°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 300 мм. 

## Геологиялық құрылымы
Геологриялық жағынан неогендік шөгінділер басым тараған. 

## Өсімдігі
Аумағы далалық белдемге жататындықтан, оның күлгіндеу қара топырағында дала табиғатына бейім өсімдіктер өседі, кей жерлерінде қайың мен қарағай аралас шоқ орман кездеседі. Жері түгелдей дерлік игерілген. 

## Тарихи дерек
Сырымбет даласы – ұлы ғалым Ш. Уәлихановтың өмірімен байланысты тарихи жерлердің бірі. Ақан сері бұл өңірге арнап өзінің «Сырымбет» әнін шығарды, Біржан сал мен Жаяу Мұса табиғаты әсем Сырымбет даласы жайлы ән шырқаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан далалары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Есір ауылдық округі

**Есір ауылдық округі** – Қостанай облысы Амангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылып, Амангелді ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Есір, Ақкісі, Кемер, Қоғалыкөл, *Мұқыр* ауылдары кірді. Орталығы – Есір ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1183 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданының таратылған ауылдық округтері
Степняк ауылдық әкімдігі

**Степняк ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Амангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2012 жылы таратылып, Үштоғай ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Степняк ауылы кірді. Орталығы – Степняк ауылы болды. Округ құрамында болған *Нарөлген* ауылы 2009 жылы таратылған соң, Степняк ауылдық округі Степняк ауылдық әкімдігі болып қайта құрылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 272 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданының таратылған ауылдық округтері
Милысай ауылдық округі

**Милысай ауылдық әкімдігі** – Қостанай облысы Жангелді ауданында болған әкімшілік бірлік. 2019 жылы таратылып, Шилі ауылдық округіне қосылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Милысай ауылы кірді. Орталығы – Милысай ауылы болды.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 388 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданының таратылған ауылдық округтері
Ферғана облысы

**Ферғана облысы** (**уәлаяты**, ) — Өзбекстан облыстарының бірі. 15 ауданнан құрылған Ферғана уәлаятының ең ірі елді-мекендері тізімінде орталығы Ферғана, Қоқан және Марғылан қалалары бар.

## Тарихы
Ферғана облысы оның орталығы, қаласының атымен аталған. «Ферғана» атауының этимологиясы тарихи деректерде әртүрлі айтылған.

## Географиясы
Ферғана аңғарының оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ауданы шамамен 6800 км²-ге тең. Ферғана облысынан Сырдария және басқа майда өзендер өтеді. Облыста кварц, алтын, күміс, алюминий, мыс, темір, вольфрам, уран және басқа да кен орындары бар, мұнай мен газдың барланған ірі қорлары бар.

## Әкімшілік бөлінісі
thumb|left|Ферғана облысының әкімшілік бөлінісі
Ферғана уәлаяты 15 ауданнан құрылған. Оның әкімшілік орталығы — Ферғана қаласы.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан облыстары
Санат:Ферғана облысы
Құлан ауылдық округі

* Құлан ауылдық округі — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Құлан ауылдық округі — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік.
Бәйтерек ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Бәйтерек ауылдық әкімдігі** – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Тарихы
Бәйтерек ауылдық округі 2013 жылы құрылып, Сарыкемер ауылдық округінің құрамынан Сарыкемер ауылының солтүстік бөлігіндегі Мәмбет батыр көшесінің тақ сан нөмірлі үйлер жағы және Қосақ, Базарбай ауылдары берілді. 2021 жылы Сарыкемер ауылының солтүстік бөлігіндегі Мәмбет батыр көшесінің тақ сан нөмірлі үйлер жағы Сарыкемер ауылдық округінің құрамына кері қайтарылды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Базарбай, Құсақ ауылдары кіреді. Орталығы – Сарыкемер ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Клод Симон

**Клод Эжен Анри Симон** (, 10 қазан 1913, Антананариву — 6 шілде 2005, Париж) — француз жазушы, әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1985).

## Өмірбаяны
Симон 1913 жылы 10 қазанда Антананаривуда бірінші дүниежүзілік соғыс даласында көп ұзамай қаза тапқан француз әскери қызметкерінің отбасында дүниеге келді. Баланы Перпиньянда анасы, ал 1924 жылы қатерлі ісіктен қайтыс болғаннан кейін әжесі тәрбиелеген. Жас кезінде Симон көп сурет салумен және фотосуреттермен айналысты.

1936 жылы Симон республикашылдар жағында Франкоға қарсы күресу үшін Барселонаға барды.

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Симон әскерге шақырылып, атты әскерде қызмет етіп, тұтқынға түседі. Қашып кетіп, француздық Қарсыласуға қатысты.

Соғыстан кейін ол проза жаза бастады. Оны «жаңа роман» мектебінің қатарына жатқызу әдетке айналған.

Симон 2005 жылы 6 шілдеде Парижде қайтыс болды. Монмартр зиратында жерленген.

## Туындылары

* 1945 : *Le Tricheur*, Éditions du Sagittaire
* 1947 : *La Corde raide*, Éditions du Sagittaire
* 1952 : *Gulliver*, Calmann-Lévy
* 1954 : *Le Sacre du Printemps*, Calmann-Lévy
* 1957 : *Le Vent. Tentative de restitution d’une retable baroque*, Éditions de Minuit
* 1958 : *L’Herbe*, Éditions de Minuit
* 1960 : *La Route des Flandres*, Éditions de Minuit
* 1962 : *Le Palace*, Éditions de Minuit
* 1966 : Женщины *Femmes* (по двадцати трём картинам Жуана Миро), Éditions Maeght
* 1967 : *Histoire*, Éditions de Minuit
* 1969 : *La Bataille de Pharsale*, Éditions de Minuit
* 1970 : *Orion aveugle*, Skira
* 1971 : *Les Corps conducteurs*, Éditions de Minuit
* 1973 : *Triptyque*, Éditions de Minuit
* 1975 : *Leçon de choses*, Éditions de Minuit
* 1981 : Георгики *Les Géorgiques*, Éditions de Minuit, ISBN 2-7073-1950-3
* 1984 : Волосы Вероники *La Chevelure de Bérénice*, Éditions de Minuit (переиздание текста «Женщин»)
* 1986 : Стокгольмская речь *Discours de Stockholm*, Éditions de Minuit
* 1987 : *L’Invitation*, Éditions de Minuit
* 1988 : *Album d’un amateur*, Rommerskirchen
* 1989 : *L’Acacia*, Éditions de Minuit
* 1992 : *Photographies, 1937—1970*, Éditions Maeght
* 1994 : *Correspondance avec Jean Dubuffet*, L'Échoppe
* 1997 : *Le Jardin des Plantes*, Éditions de Minuit
* 2001 : *Le Tramway*, Éditions de Minuit
* 2006 : *Oeuvres*, Collection Pléiade

## Сілтемелер
* Нобель сайтындағы ақпарат

Санат:Франция жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:XXI ғасыр жазушылары
Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Қарасай үңгірі

**Қарасай үңгірі** – Қаратау жотасының оңтүстік беткейіндегі карсты үңгірлердің бірі. 

## Географиялық орны
Түркістан облысының Бәйдібек ауданы жерінде, Кентау қаласының оңтүстік-шығысында 6 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Үңгірдің ұзындығы 200 м, ені 15 м, биіктігі 20 м. Ортаңғы палеозой дәуірінің әктасты қабатты судың шаюынан пайда болған. Мұнда бірнеше бүйірлік үңгір, тармақталған қуыстар және әр түрлі бейнедегі сүңгілер (сталактиттер) бар. Туристік экскурсия жасауға, сондай-ақ спелеологиялық зерттеу жұмыстарын жүргізуге қолайлы орын.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Қоғамдық еңбек бөлінісі

Қоғамдық еңбек бөлінісінің пайда болуы және дамуы адамдар қызметінің алуан түрлерге жіктеліп, оқшаулануы негізінде жүзеге асады.

Қоғамдық еңбек бөлінісі – еңбек экономикасының және оның өнімділігін өсіріудің маңызды факторы. Қоғамдық еңбек бөлінісі мен ғылыми-техникалық прогресс арасында тығыз байланыс бар. Алғашқысы машиналық техниканың пайда болып, дамуы үшін жағдай туғызды, соңғысы еңбек бөлінісінің тереңдеуіне жол ашты.

## Еңбек бөлінісінің деңгейлері мен нысандары
Еңбек бөлінісі түрлі деңгейлер мен нысандарға ажыратылады. Мысалы, қоғамдық өндірістің ірі салаларға (егіншілікке, өнеркәсіпке, т.б.) бөлінуі *жалпы еңбек бөлінісі*, ал бұл салалардың түрлер мен қосалқы түрлерге (мыс, өнеркәсіптің немесе ауыл шаруашылығының салалар мен қосалқы салаларға) бөлінуі *жеке еңбек бөлінісі*; кәсіпорын ішіндегі еңбек бөлінісі *жеке-дара еңбек бөлінісі* деп аталады.

Тарихи тұрғыдан жеке еңбек бөлінісі кәсіптің аражігін, жеке-дара еңбек бөлінісі мамандық шеңберін айқындайды. Жеке-дара еңбек бөлінісі, біріншіден, еңбек өнімділігін арттырады, өйткені жұмысшы шектелген шеңбердегі жұмыстарды оңай игеріп, жақсы орындайды; оны дайындауға жұмсалатын шығындар қысқарады; машиналарды қолдану, сонан соң оны жетілдіруге алғышарттар жасалады. Екіншіден, соншалықты тар шеңберде мамандану жеке адамды қызықсыздау дене жұмысымен ғана шұғылданатын, кәсіби шектелген, кәсіпкерге тәуелді жұмысшыға айналдырады. Машиналық өндірісте машиналар арасында атқарымдарды бөлісу және жұмыскердің біліктілік деңгейі жалпы алғанда жоғарылайтынына қарамастан, кәсіптік шеңбердің тарлығы және ой еңбегі мен дене еңбегінің арасындағы бөлініс сақтайды.

## Даму үрдісі
Қоғамдық еңбек бөлінісінің даму үрдісі қоғам ішіндегі еңбек бөлінісінің және онымен байланысты нысандар (аумақтық, халықаралық бөлініс, өндірістің мамандануы) тереңдеп, өндірістің оқшаулануы мен бірігуі күшейе түсетінін көрсетеді. Кәсіпорындағы еңбек бөлінісінде, автоматтандырылу мен электронды құралдар енгізілуіне қарай ірілену үрдісі байқалады, мұның өзі жұмыскердің тар шеңберде мамандануынан арылу, дене еңбегі мен ой еңбегінің және осы еңбек қызметінің ұштасуы үшін негіз қалайды. Осы екі процестің де нәтижесінде өндірістік еңбек күштері өсіп, жоғары деңгейде ұйымдасқан қоғам қалыптасады.

## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Экономикалық теория
Санат:Еңбек
Язгулямдар

**Язгулямдар** (өз атауы: *згямиг*) — Тәжікстан мен Ауғанстандағы бадахшан халықтарының бірі. Жалпы саны 7 мыңнан 11 мың адамға дейін.
Негізінен Язгулям өзенінің биік таулы алқабында тұрады.

## Тілі
Тілі - язгулям тілі. Білім тәжік тілінде жүргізіледі.

## Діні
Дінге сенушілері негізінен сүнниттік мұсылмандар, аздаған бөлігі шииттер.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік, Язгулемнің жоғарғы ағысының биік таулы аймақтарында – мал шаруашылығы. Иіру, тоқу (ерлер), түрлі-түсті жүннен шұлық тоқу (әйелдер), ағаштан ыдыс жасау, қоржын тоқу, т.б. дамыған.

## Тұрмыс салты
Оларда негізінен әйелдер орындайтын жерлеу және еске алу ғұрыптық биі сақталған. Қайтыс болғандарды *каум* басшысы жерлейді. 

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдар кварталдарға бөлінген, онда негізінен бір атаның (қаум) мүшелері тұрады. Үйлері саман пен қыш кірпіштен тұрғызылған. Қабырғаларының негізі үстіңгі жағына қарағанда қалыңырақ, сондықтан үйдің сыртқы түрі трапеция тәрізді көрінеді. Төбесі тегіс, ағаш жақтаумен, тіректермен бекітілген. Ескі үйлерде Батыс Памир аймағына тән баспалдақ төбесі бар.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлердің, әйелдердің және балалардың ұлттық киімдері біркелкі, туника тәрізді тігілген. Әйелдер маталардан қолмен киім тігеді. Ерлерге арналған халифа каут көйлегі бар.
Әйелдерге арналған оврати каут жейдесі ерлердікінен ұзындығы мен жағасы бойынша ерекшеленеді, түрлі-түсті жіптермен, кестемен безендірілген. Әйелдердің тымбон шалбары ерлерге қарағанда ұзағырақ және тобық бөлігінде тарылтуымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Тәжікстан халықтары
Санат:Ауғанстан халықтары
Ягнобилер

**Ягнобилер** (*ягноби*) — Тәжікстандағы Ягноб өзені аңғарындағы тау тәжіктерінің шағын этникалық тобы. 2000 жылғы санақ бойынша 5 мыңға жуық адам болды.

## Тілі
Тілі – ягноби тілі – шығыс иран тобындағы көне соғды тілінің диалектісі, күнделікті өмірде сақталған. Көбісі тәжік тілінде сөйлейді, бұл мектептердегі оқыту тілі.

## Діні
Сенушілер – сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Кеңес өкіметі орнағанға дейін олар феодалдық құрылыста өмір сүріп, алғашқы қауымдық қатынастардың қалдықтарын сақтап қалды. 1957 жылы ягнобилердің көп бөлігі мақта өсіруге жаңадан игерілген Тәжікстанның жазық жерлеріне қоныстандырылды, бұл олардың тәжіктермен ассимиляциясын тездетті.

1970 жылға дейін тау аңғарында 5-10 есе көп адам тұрған. Тау аңғарына апаратын жол болмады. Кеңес үкіметі барлық адамдарды тікұшақпен қолжетімді жерлерге апарды. Барлығына тегін үй берді, жұмыс берді. Бірақ ягнобилер жаңа жерде тұрмады. Ал 3 жылдан кейін олардың кейбіреулері өз жерлеріне қайтып кетті. Біраз уақыттан кейін оларды тікұшақтармен қайтадан алып шықты. Тағы да, 3 жылдан кейін - 1982 жылы - олар кері қайтты. Осыдан кейін оларға қайтадан тиіскен жоқ.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері – егіншілік (бұрын тек арпа, бидай, бұршақ) және мал шаруашылығы (ірі және ұсақ мал, есек). Қолөнерден ерлер (тоқыма тоқу, киіз төсеніш тігу) және әйелдер (қыш жасау) дамыды.

## Тұрмыс салты
Қатынастары патриархалдық, қалыңмал, көп әйел алу, т.б. қалыптасқан.
Ягнобилер елдің басқа өңірлерінің тұрғындарымен некелеспейді, мұны туыстарының бір-біріне баруы қиын болатынымен түсіндіреді. Осындай некелер болып жатса, басқа жақтан келген қыздарымыз бен келіндеріміз жаңа жағдайда өмір сүре алмайды дейді олар. Жолдың жоқтығынан қалыңдық пен күйеу жігітті жергілікті музыкалық аспаптардың сүйемелдеуімен атпен немесе есекпен тасымалдайды.
нобай|оңға|200px|Ягноб балалары     
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ягнобилер үйлерін жалпақ тақта тастардан салады, оларды көң қосылған балшықпен сылайды. Жиналған пішен үлкен баулармен байланып қоралар мен сарайлардың төбесінде  сақталады. Үйден 10–20 м қашықтықта, әдетте, тандыры бар ашық ас үй, тамақ пен ас үй ыдыстарына арналған қойма, жуыну бөлмесі бар.

### Дәстүрлі киімдері
Ер адамдар әртүрлі киінеді. Жастар заманауи аудан орталығында базардан сатып алуға болатын джинсы, жейде, спорттық курткалар мен костюмдер киеді. Қарттар тығыз маталы халаттар мен бас киімдер киеді. Әйелдер әр түрлі және дәстүрлі түрде киінеді, ұзын көйлектер және тік, кең шалбар, әйелдер мен қыздар орамалсыз жүрмейді, бірақ олар шаштарын жасырмайды және бейтаныс адамдарды көргенде беттерін жаппайды.

### Дәстүрлі тағамдары
Ерекше мерекелік тағамы – «кашк», ет қайнатып, бидай қабығын аршып алады. Содан кейін тағы бір жартылай шикі тағамды қазандарға салып, баяу отқа қояды, таңертең кашк дайын. Таңертеңге дейін ингредиенттер түбіне жабысып қалмас үшін әйелдер «тирак» деп аталатын арнайы ағаш таяқпен тамақты араластырады. 
Тағы бір ерекше жергілікті тағам - жылы шелпек пен майдан жасалған «чанголи».

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Тәжікстан этникалық топтары
Яо (халық)

**Яо** (өз атауы: *зао*-Вьетнада, *ман*, *мань*, *минь*-Қытайда ) — Қытайдың оңтүстігінде (2,8 млн. адам - ​​2010 ж.), Вьетнамның солтүстігінде (751,1 мың адам - ​​2009, халық санағы), Лаостың солтүстік-батысында (20 мың адам - ​​2017) және Тайландта (45 мың адам) тұратын халықтар тобы.

## Тілі
Тілі мяа-яо отбасына жатады, көбі қытай және жуаң тілдерінде сөйлейді.

## Діні
Яолар өздерінің діни көзқарастары бойынша анимистер, олардың арасында ата-бабалар рухына табыну үлкен мәнге ие болды.

## Тарихы
Яо халқының шығу тегі Цинь әулетінен (б.з.д. 221-207 ж.) бастау алады. Олар кейбір аудандарда өте тез дамыды, алайда шалғай таулы аймақтарда яо халқы жай ғана бұлақтар мен аңғарлардың айналасында топтасып өмір сүрді, сонымен қатар оларда тіпті ауыл шаруашылығы да болмады. Олар тауда аң аулап күн көретін. Қытай құрылғанға дейін (1949 ж.) феодалдық үкіметтердегі қанау, соғыстар мен қырғындардың нәтижесінде яо халқының бір бөлігі Вьетнам, Лаос және Таиланд шекараларына қашып кетті. 1970 жылдары осы елдерде тұратын яо халқының бір бөлігі АҚШ, Франция, Канада және басқа елдерге қоныс аударды.
Көптеген Яо ауылшаруашылығымен күн көретіндіктен, олар шағын ауылдық елді мекендерде, көбінесе тау беткейлерінде тұрады.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері – егіншілік (күріш, жүгері, тәтті картоп, қарақұмық, маниок және т.б.), мал шаруашылығы (шошқа, құс, ірі қара және ұсақ мал), орман шаруашылығы. Қазіргі яолар өнеркәсіпте де жұмыс істейді, ұлттық интеллигенция қалыптасты.

## Тұрмыс салты
Отбасы патриархалдық, некеге тұру патрлокалды. Қалыңдық үшін құн алу, көріпкелдік және түс жору, ай биі және басқа да рәсімдер белгілі.
Өз қауымдастығынан ерекше назар аударған Яо тобының бірі - Қызыл Яо. Қызыл яо әйелдері шаштарын өмірінде бір-ақ рет, 16 жасында, кәмелетке толған кезде қияды. Осылайша, 16 жастан асқан қыздардың қара шаштары ұзын болып келеді, күші мен түсі әлсіреп кетпеуі үшін үнемі ашытылған күріш суымен жуып күтім жасайды.
Сондай-ақ, қыздың шашында қара орамал болса, ол тұрмысқа шықпаған. Үйленген, бірақ баласы жоқ болса, әйелдің шашын екі өрім етіп өреді, ал үйленген балалы әйел шашын маңдайынан сәл жоғары тақия тәрізді басына байлайды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Вьетнамдағы қадаларда орналасқан яо үйлері     
Елді мекендері тау бөктерінде орналасқан. Тұрғын үйлері тік бұрышты, жартылай қадалы немесе топырақта, қабырғалары бамбуктан, саманнан немесе қиыршық тастан жасалған, төбесі шатырлы, оңтүстігінде - сабан немесе пальма жапырақтарынан, солтүстікте - тақтайшамен қапталған.

### Дәстүрлі киімдері
Әйелдер арасында дәстүрлі киім жақсы сақталған - қысқа күрте, тігілмеген белдемше немесе шалбар және халат. Шаш үлгілері мен орамал байлау тәсілдері ерекше. Киімде қара, қоңыр, қою көк түстер басым, кестелер мен күміс әшекейлер жиі кездеседі.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары күріш, ет, жүгері, тәтті картоп, соя, және асқабақтан тұрады. Майға қуырылған, тұзды сорпамен қайнатылған және күрішпен немесе соямен араластырылған тұтас жапырақты «май шайын» тұтынады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Қытай этникалық топтары
Санат:Вьетнам халықтары
Санат:Лаос халықтары
Санат:Тайланд халықтары
Хамза Хакимзада Ниязи

thumb|right|Хамза Хакимзада Ниязи бейнеленген кеңестік пошта маркасы, 1964

**Хамза Хакизада Ниязи** (; 6 наурыз 1889 жыл, Қоқан – 18 наурыз 1929 жыл, Шахимардан) — ұлты өзбек болған кеңестік жазушы, композитор, драматург, педагог және саяси активист. Ниязи Ғафур Ғұламмен бірге қазіргі өзбек әдебиетінің даму тарихындағы жетекші тұлғалардың бірі ретінде кеңінен танымал.

КСРО заманында Хамза Хакизада Ниязи атымен көптеген объектілер аталған: көшелер, мектептер, театрлар, Ферғана облысынданы қала (2012 жылдан бастап Тинчлик деп аталады) және т.б.. Алайда Өзбекстанның тәуелсіздігінен кейін көбісінің атаулары өзгертілген.

## Өмірбаяны
thumb|right|Хамза Хакимзада Ниязидің жас кезі

Хамза Хакимзада Ниязи Қоқан қаласында 1889 жылы 7 наурыз күні дүниеге келді. Медреседе білім алғасын педагогикамен айналысады.

Хамзаның революцияға дейінгі негізгі шығармасы, өзбек және тәжік тілдерінде жазылған «Девон» поэмасы (1905–1914), оның қайтыс болғаннан кейін ғана жарық көрді. Ниязидің шығармаларында еркек пен әйел арасындағы және елдегі жалпы социалды теңсіздікке назар аударылатын.

Хамза Ниязи 1911 жылы, 23 жасында қажылықтан оралған.

Қазан төңкерісінен кейін Хамза Хакимзада Ниязи Қоқан мен Ферғанада сабақ берді, Түркістан майданында Қызыл Армияға қызмет еткен көшпелі театр труппасын ұйымдастырды, Түрік майданы саяси бөлімінің қызметкері болып істеді. 1918 жылы өзбек совет драматургиясының тұңғыш шығармасы болған «Бай мен батрақ» пьесасын жасады және тұңғыш өзбек кеңестік театрын құрды. Оның бірнеше ондаған әндері бар. Өзбекстанның әр өңірінде халық әндерін жинап, ұлттық аспаптарда орындаған. Алайда Хамза Ниязидің барлық өлеңдері сақталмаған.

thumb|right|Хамза Хакимзада Ниязи бейнеленген кеңестік конверт

1926 жылы ол «Өзбек КСР Ұлттық Жазушысы» атағымен марапатталды. 1929 жылдың 18 наурызында, Шахимардан қаласында, Хамза Хакизада Ниязи қалың жұрт таспен атып өлтірілді.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан жазушылары
Санат:Өзбекстан музыканттары
Санат:Өзбекстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Өзбекстан ғалымдары
Ақсүйек ауылдық әкімдігі

**Ақсүйек ауылдық әкімдігі** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсүйек ауылы кіреді. Орталығы – Ақсүйек ауылы. 2013 жылға дейін Ақсүйек кенттік әкімдігі деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Әл-Фараби ескерткіші (Алматы)

**Әл-Фараби ескерткіші** — Алматы қаласында, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің алдында тұр.

Авторы — Ескен Аманжолұлы Сіргебаев. Бастапқыда ескерткіш тастан жасалынған еді, бірақ 2007 жылы жаңа қоладан құйылған нұсқа орнатылды.

Әлемнің екінші ұстазы атанған Әбу Насыр Әл-Фарабиге арналған Ескен Сіргебаевтың тағы бір туындысы Түркістан облысы Отырар мұражай қорығында орналасқан.

## Галерея



## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әл-Фараби ескерткіші (Астана)
* Әл-Фараби ескерткіші (Түркістан)

Санат:Алматы ескерткіштері
Санат:Әл-Фараби
Қош бол, майдан!

**«Қош бол, майдан!»** — Эрнест Хемингуэйдың 1929 жылы жазған романы.

Бұл автобиографиялық шығармада Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тан Италияға аттанған жауынгердің ағылшын медбикесімен танысып, қарым-қатынас құрғаны баяндалады.

Романды қазақ тіліне Құрманғазы Қараманұлы аударған.

## Кейіпкерлер
* *Фредерик Генри* — басты қаһарман, америкалық жауынгер
* *Кэтрин Баркли* — Фредерик ғашық болып қалған медбике
* *Ринальди* — италиялық әскери дәрігер
* *Медбике Фергюссон* — Кэтрин Барклидің досы
* *Діни қызметкер*.

## Экрандалуы
Роман сюжеті бірнеше фильмге арқау болды.

Санат:Ағылшын тілді романдар
Бозоқ II

**Бозоқ II** — Бозоқ қалашығы жанында орналасқан көне қыстау орны.

Мұнда XVIII-XIX ғасырларға тән қазақтың шаруашылық нысандары, суару жүйесі болған көрінеді.

Нысан Бұзықты көлінің оңтүстік жағалауында, Есіл арқылы өтетін дәстүрлі өткелден оңтүстік-батысқа қарай 5 шақырым жерде орналасқан. Қыстақ шаруашылық құрылыстары бар екі үйден тұрды. Үйлер күйдірілген кірпіштен салынған.

Қыстақтың тұрғындары мал шаруашылығымен айналысқан. Табында ұсақ мал басым болды, содан кейін жылқылар жүрді және аз мөлшерде ірі қара болды. Қыстақтың мәдени қабатында темірден, қоладан жасалған бұйымдар, керамика фрагменттері, шыныдан жасалған бұйымдар көптеп табылды.


Ancient well on Bozoq II.jpg|Көне құдық
Kazakh archeologists on Bozoq II.jpg|Қазба жұмыстары


## Дереккөздер

## Сілтемелер
* *Шағырбаев М., Ғаниева А., Сәкенов С.* Нұра-Есіл аралығындағы қазақтардың ХІХ–ХХ ғ. басындағы шаруашылығы (Бозоқ ІІ қыстауының остеологиялық материалдары бойынша)

Санат:Астана ескерткіштері
Төрт миллион

«**Төрт миллион**» () — америкалық жазушы О. Генридің новеллалар жинағы.

Алғаш рет 1906 жылы шыққан бұл кітапты автор келесідей кіріспемен бастайды: *«Жақында бір суайт айтқан екен, Нью-Йоркте назарымызды аударуға тұрарлық тек төртжүз-ақ адам тұрады-мыс деп. Бірақ тағы бір адамның — Нью-Йорк халқының санағын жүргізетін кісінің — дұрысырақ есебіне сүйеніп, мен осы жинақты "Төрт миллион" деп атадым».* Яғни О. Генри осы кітабын Нью-Йорк қаласының тұрғындарына арнағанын айтады.

## Мазмұны
Кітап 25 новелладан тұрады:
* Тобиннің алақаны (Tobin’s Palm)
* Сыйға — сый (The Gift of the Magi)
* Кафеге келген космополит (A Cosmopolite in a Cafe)
* Антрактіде (Between Rounds)
* Шатырдағы бөлме (The Skylight Room)
* Өнерді сүйгендіктен (A Service of Love)
* Мэггидің шығуы (The Coming-out of Maggie)
* Желаяқ адам (Man About Town)
* Фараон және хорал (The Cop and the Anthem)
* Табиғаттың үйлесімдігі (An Adjustment Of Nature)
* Сары иттің мемуарлары (Memoirs of a Yellow Dog)
* Айки Шонштейннің сиқыр сәлдесі (The Love-philtre of Ikey Schoenstein)
* Алтын және махаббат (Mammon and the Archer)
* Көктем уақыты a la Carte (Springtime a la Carte)
* Жасыл есік (The Green Door)
* Арбакештің биіктігінен (From the Cabby’s Seat)
* Аяқталмаған әңгіме (An Unfinished Story)
* Калиф, купидон һәм сағат (The Caliph, Cupid and The Clock)
* Алтын сақинаның қарындастары (Sisters of the Golden Circle)
* Брокердің құмары (The Romance of a Busy Broker)
* Жиырма жылдан соң (After Twenty Years)
* Парадта жоғалған (Lost on Dress Parade)
* Курьер арқылы (By Courier)
* Жиһаздалған бөлме (The Furnished Room)
* Тильдинің дебюті (The Brief Debut of Tildy)

Санат:О. Генри
Надира

**Моһларойим Надира** (, лақап аттары — **Комила**, **Макнуна**; 1792 жыл, Әндіжан – 1842 жыл, Қоқан) — өзбек жазушысы, Өзбек әдебиетінің классигі, 10,000 жолдан көп шығармалар авторы, Қоқан хандығының билеушісі Омар ханның әйелі.

## Өмірбаяны
[thumb|right|1992 жылғы Өзбекстан [пошта маркасындағы суреті]]
Надира Қоқан хандығын 1810 жылдан 1822 жылы қайтыс болғанына дейін билеген Мұхаммед Омар ханның әйелі болды. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін Надира Қоқанның іс жүзіндегі билеушісі болды, өйткені оның ұлы Мұхаммед Әли хан хан тағына отырғанда жасөспірім еді. Жазушы болған Надира шығармаларын өзбек және парсы тілдерінде жазған.

Надира ұлына біршама либералдық құндылықтарды сіңіруге тырысқанына қарамастан, хан болған Мадалы қарсылас Бұхара әмірлігімен соғысқа әкелетін экспансионистік саясатты қолданатын. Надираның поэзиясы ғұламалар тарапынан қолдау алмаған және «орынсыз» деп танылатын, шығармалары табу тақырыптарды қозғайтын, соның ішінде әйелдердің қоғамдағы рөлі де баяндалатын.

Ол 1842 жылы сәуірде Бұхара ханы Насрулланың бұйрығымен Қоқан-Бұхара соғысы кезінде ұлымен бірге дарға асылды. Насрулланың оған тұрмысқа шығудан бас тартқанына ашуланғаны жайлы деректер де бар, басқа деректерде оған шариғат заңына бағынбады деген айып тағылды деп айтылады.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан жазушылары
Әлішер Бұрханұлы Османов

**Әлішер Бұрханұлы Османов** (, 9 қыркүйек 1953 жыл, Чуст, Наманған облысы) — ресейлік бизнесмен және олигарх. 2022 жылғы санақ бойынша Османовтың таза байлығы 19,5 миллиард долларға бағаланған және ол әлемдегі ең бай 100 адамның қатарында.

USM Holdings, соның ішінде МегаФонның директоры, Халықаралық семсерлесу федерациясы мен  бұрынғы төрағасы, «Коммерсантъ» баспасының иесі. Ол сонымен қатар Ресейдегі екінші ірі ұялы байланыс операторы МегаФонның тең иесі және әлемдегі ең ірі мыс кен орындарының бірін игеретін Удокан мысының иесі.

28 ақпан күні Еуропа одағының кеңесі Әлішер Османовқа түрлі санкция қойған, ресми себебі — «Украинаның аумақтық тұтастығына, егемендігі мен тәуелсіздігіне нұқсан келтіретін немесе қауіп төндіретін әрекеттері үшін». Османов «Ресей президенті Владимир Путинмен әсіресе жақын байланысы бар кремльшіл олигарх» деп сипатталады.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан кәсіпкерлері
Санат:Ресей олигархтары
Санат:Ресей миллиардерлері
Санат:Ресей продюсерлері
Түрікменбашы атырабы

**Түрікменбашы атырабы** () — Түрікменстанның Балқан уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы – Түрікменбашы қаласы.

## Тарихы
1925 жылы қаңтарда орталығы Красноводск қаласында болған Түрікмен КСР Полторацк округінің **Красноводск ауданы** болып құрылды. 1926 жылы тамызда Полторацкий округі таратылып, Красноводск ауданы Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1939 жылы қарашада Красноводск ауданы жаңадан құрылған Красноводск облысына берілді. 1947 жылы қаңтарда Красноводск облысы таратылып, аудан Ашхабад облысына берілді.

1952 жылы сәуірде Красноводск облысы қалпына келтіріліп, Красноводск ауданы қайтадан оның құрамына енді. 1955 жылы желтоқсанда Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан қайтадан Ашхабад облысының құрамына енді.

1959 жылы мамырда Ашхабад облысы таратылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды. 1963 жылдың қаңтарында Красноводск ауданы таратылды, бірақ 1965 жылдың желтоқсанында қалпына келтірілді.

1973 жылы желтоқсанда аудан қалпына келтірілген Красноводск облысына берілді. 1988 жылы Красноводск облысы қайтадан жойылып, аудан Түрікмен КСР-іне тікелей бағынышты болды.

1992 жылы Красноводск ауданы Балқан уәлаятының құрамына еніп, алдымен Красноводск атырабы, содан кейін Түрікменбашы атырабы болып өзгертілді.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

Санат:Балқан уәлаяты атыраптары
Ақбидай атырабы

**Ақбидай атырабы** () — Түрікменстанның Ахал уәлаятындағы атырап. Әкімшілік орталығы — Әнеу қаласы.

## Тарихы
1977 жылы сәуірде орталығы Әнеу кенті болған Түрікмен КСР Ашхабад облысы **Гәуір ауданы** болып құрылған.

1988 жылы тамызда жойылды. 1992 жылы Ахал уәлаятының бөлігі ретінде Гәуір атырабы ретінде қалпына келтірілді. Кейін Ақбидай атырабы болып өзгертілді.

## Сілтеме
* Дүниежүзілік тарихи жоба

Санат:Ахал уәлаяты атыраптары
Ашхабад облысы

**Ашхабад облысы** — Түрікмен КСР аумағында 1939-1959 және 1973-1988 жылдары болған әкімшілік бірлік.

1992 жылы бұрынғы облыс аумағында Ахал уәлаяты құрылды, астанасы алдымен Ашхабад қаласында болды, кейінірек Ашхабад жеке әкімшілік бірлікке алынып, Әнеу уәлаят орталығы болды.

Жер аумағы — 95,4 мың км². Халқы — 875 мың адам. (1987 ж.), оның ішінде қала халқы — 62%. Әкімшілік жағынан 8 ауданнан тұрды, оған 2 қала, 12 кент кірді (1987).

Әкімшілік орталығы — Ашхабад қаласы.

Жер аумағының көп бөлігін Қарақұм шөлі алып жатқан ойпатты жазық, оңтүстігін орта биіктіктегі Көпетдақ таулары алып жатыр.

## Әкімшілік бөлінісі
КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1939 жылғы 21 қарашадағы Жарлығымен облыс құрылып, құрамына Ашхабад, Қызыларбат қалалары және 11 аудан: Ашхабад, Бәһерден, Көктепе, Ербент, Кахка, Қарақала, Қызыларбат, Қызылетрек, Киров, Серахс және Тежен кірді.

1941 жылы Ербент ауданы таратылды. 2 жылдан кейін Қызылетрек ауданы Красноводск облысына берілді.

1947 жылы жойылған Красноводск облысы құрамынан Хасанқұлы, Қазаншық, Қызылетрек және Красноводск аудандары Ашхабад облысына берілді. 1951 жылы Құмдақ және Желекен аудандары құрылды.

1952 жылы Красноводск облысына Хасанқұлы, Қазаншық, Қызылетрек, Красноводск, Құмдақ және Желекен аудандары қайтадан кірді. 1955 жылы Красноводск облысы қайтадан таратылған кезде бұл аудандар Ашхабад облысына қайта оралды. Бір жылдан кейін Құмдақ және Желекен аудандары таратылды. 1959 жылы 25 мамырда Ашхабад облысы таратылды.

1973 жылы 27 желтоқсанда Ашхабад облысы қалпына келтіріліп, 6 ауданға: Ашхабад, Бәһерден, Көктепе, Кахка, Серахс және Тежен бөлінді. 1975 жылы Киров ауданы құрылды. 1977-1988 жылдары Гәуір ауданы болды. 1988 жылы 25 тамызда облыс қайтадан таратылды.

## Тұрғыны
1939 жылы облыста 367,6 мың адам тұрды. Соның ішінде түрікмендер – 58,3%; орыстар – 28,1%; армяндар – 2,6%; украиндар – 2,4%; әзербайжандар – 1,5%; татарлар – 1,2%; ирандықтар – 1,1%. 1987 жылға қарай облыс халқының саны 875 мың адамға дейін өсті.

## Табиғаты
Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзені – Тежен. Қарақұм арнасы.

## Экономикасы
* Машина жасау (оның ішінде мұнай, химия, электротехника) және металл өңдеу, жеңіл өнеркәсіп (тоқыма, аяқ киім және т.б.), тамақ және дәмдеуіш (соның ішінде жүзім өңдеу) өнеркәсібі, құрылыс материалдары (цемент, шыны) өндірісі дамыған.
* Негізгі өнеркәсіп кәсіпорындары Ашхабад, Тежен, Бабадайхан қалаларында орналасқан.
* Егіншілік негізінен суармалы (Қарақұм арнасы). Мақта, дәнді дақылдар, көкөніс және бақша дақылдары егіледі. Жеміс өсіру. Жеміс шаруашылығы. Жүзім шаруашылығы. Қой (оның ішінде қаракөл), ірі қара, асыл тұқымды жылқы өсіріледі, құс шаруашылығы. Жібек шаруашылығы.
* Шипажайлары: Фируза, Арышман.

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан уәлаяттары
Кіші Қарашай ауданы

**Кіші Қарашай ауданы** — Ресей Федерациясының Қарашай-Шеркес Республикасы құрамындағы әкімшілік-аумақтық бірлік және муниципалдық құрылым (муниципалдық аудан).

Әкімшілік орталығы — Үшкекен ауылы.

## Географиясы
Ауданы 1291,89 км² (2015 жылдан бастап).

## Тарихы
XX ғасырдың басына қарай қазіргі Кіші Қарашай ауданының аумағы Қобан облысының Баталпаша бөлімі (Құмлооп ауылы), Налшық округі (Хасауыт ауылы) және Терек облысының Пятигорск бөлімінің (Ескі-Әбік ауылы) құрамына кірді.

Кіші Қарашай ауданы алғаш рет 1922 жылы жаңадан құрылған Қарашай-Шеркес автономиялық облысының Кіші Қарашай округі ретінде құрылды. Ол кезде округ орталығы округтың өзіне кірмейтін Кисловодск қаласы болды. 1957 жылы Қарашай-Шеркес автономиялық облысы қайта құрылып, оның құрамында Кіші Қарашай ауданы қайта құрылғаннан кейін аудан орталығы Үшкекен ауылына көшті.

1963 жылы 1 ақпанда қолданыстағы 6 ауылдық ауданның орнына Адыге-Хабыл (орталығы Адыге-Хабыл ауылы), Зеленшік (орталығы Зеленшік ауылы), Қарашай (орталығы Қарашай қаласы), Кіші Қарашай (орталығы Үшкекен ауылы), Қобан (орталығы Жегетай ауылы), Хабез (орталығы Хабез ауылы).

1965 жылы 12 қаңтарда РКФСР Жоғарғы Кеңесінің төралқасы қаулы шығарды:

* Ұрып ауданы құрылсын — орталығы Преградная ауылы болсын;
* Қарашай-Шеркес автономиялық облысының Ұрып өнеркәсіптік ауданы таратылсын;
* Қарашай-Шеркес автономиялық облысының Адыге-Хабыл, Зеленшік, Қарашай, Кіші Қарашай, Қобан және Хабез ауылдық аудандары аудан болып қайта құрылсын.

## Тұрғыны

;Ұлттық құрамы

1959 жылғы халық санағы бойынша Қарашай-Шеркес АО Кіші Қарашай ауданында қарашайлар — 61%, орыстар — 16,2%, абазиндер — 16,2% құрады.

## Муниципалдық құрылымы
Кіші Қарашай муниципалды ауданының құрамына ауылдық қоныс мәртебесі бар 10 муниципалдық құрылым кіреді.

## Елді мекендері
Кіші Қарашай ауданында 14 ауылдық елді мекен бар.

## Көрікті жерлері
Ауданда көптеген табиғи туристік орындар бар. Олардың ішінде:
* Кішібалық, Хасауыт және Мушта өзендерінің аңғарларындағы минералды бұлақтар;
* Балды сарқырамалар;
* Рим-Гора;
* Хасаут қаумалы: Подкумок, Ешкакон және Хасаут өзендерінің жоғарғы ағысы, Үлкен және Малый Бермамыт тауларының ауданы.

## Дереккөздер

Санат:Кіші Қарашай ауданы
Самал Абайқызы Төлеубаева

**Самал Абайқызы Төлеубаева** (1974 жылы 23 шілдеде туған, Целиноград) – қазақстандық аудармашы-синхронист, арабтанушы, фарабитанушы. Филология ғылымдарының докторы.

## Өмірбаяны
1974 жылы 23 шілдеде Целиноградта дүниеге келген. 1998 жылы Марокконың Фес қаласындағы Сиди Мұхаммед бен Абдиллах университетін бітірді. Мамандығы – араб тілі мен әдебиеті.

* 1998 жылдан 1999 жылға дейін – Еуразия университетінің Қазақ тілі кафедрасының оқытушысы;
* 1999 жылдан 2000 жылға дейін – ЕҰУ халықаралық қатынастар факультетінің Шығыстану кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті;
* 2009 жылдан 2010 жылға дейін – ЕҰУ аймақтану кафедрасының доценті;
* 2010 жылдан 2015 жылға дейін – ЕҰУ Шығыстану кафедрасының меңгерушісі,
* 2015 жылдан бастап – ЕҰУ Шығыстану кафедрасының профессоры.

Аудармашы-синхронист ретінде Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевпен, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевпен, Сенат төрағасы Мәулен Әшімбаевпен жұмыс істеді.

## Ғылым
Фарабитанушы. 150-ден астам еңбек жазды, оның ішінде 1 монография, 3 оқу құралы, 3 аударма, 30-ға жуық мақала жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Филология ғылымдарының докторлары