Соңғы көш (роман)

**Соңғы көш.  (роман-дилогия) **Көрнекті қаламгер, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Қабдеш Жұмаділовтің Шығыс Түркістан қазақтарының өмірінен жазылған «Соңғы көш» (1974-1981) роман-дилогиясы оқырман жұртшылыққа кеңінен танымал.

## Қысқаша мазмұны. Бірінші кітап

Қ. Жұмадiлов – Шығыс Түркістан халқының романдағы қамтылған кезеңдегi тартқан жәбiр-жапасы роман желiсiнде  халық трагедиясы суреттеледі.  Шығыс Түркiстан республикасы  кетiп, Қытайдағы жаңа өкiмет армиясының Тарбағатай аймағына кiруiнен бастайды да, алпысыншы жылдардағы ел басына төнген зобалаңмен аяқтайды. Қанағат ауылы – жазушының өз ауылы, ақын жiгiт Естай жазушының өз прототипi болса, басқа да Шығыс Түркiстан республикасын көзiмен көрген, оның азаттығы жолында күрескен тағдырлас тiрi куәлар – өзiнiң күнделiктi көрiп жүрген араласқан адамдары.

## « Соңғы көш» роман-дилогиясындағы  образдар жүйесі
***Естай**-басты кейіпкер, Қанағат бидің ұлы
***Қанағат би**-Естайдың әкесі, әділ би, мектеп салдырды, әкесі мешіт салған.
* **Балжан бәйбіше**-Естайдың анасы, елуге еркін іліне қоймаған, сұңғақ бойлы, нұр жүзді, сабырлы адам.
* **Нұрғазы**- Қанағат бидің інісі, қырыққа келгенше сақал қоймаған, бет аузы жып-жылмағай
***Ұзақ**-Қанағаттың немере әпкесін алған,  кәрі жезде
***Әбілғазы**-Жұмықтоғастың жүзбегі, сөзге жүйрік, заңшыл
***Жақып ақсақал**-сексенге таяп қалған,Қараменденің үлкені,еті қайтпаған, үйелмендей толық кісі. аппақ сақалы белуарына түскенқалың бурыл қасы көзін жауып тұратын, шойындай қара шал
***Әкпар**-жасы қырықтың ішін аралап кетсе де, бет аузына қылтанақ шықпаған қара сұр, көсе жігіт.
***Шөншік**- саудагер, мұртты, дүрдиген ерінді
***Лан-ке**-майор, Шыңжаңдағы Гомидаң армиясының бұрынғы әскері,Шығыс Түркістандағы ішкі істерді жүргізетін Саяси басқарманың бастығы
***Дүрия**- Естай ұнатқан қыз,  Нұғыман байдың сұлу қызы
***Жасыбай**-Аймақтың бұрынғы уәлиі, соңғы бай.
* **Жолбарыс**- Естайдың жолдасы, жауырыны қақпақтай, қол аяғы шомбал,білегінің бұлшық еті саптаяқтай бөлек жатыр, қайратты ұзын шашы таспадай таралып, желкесіне құлаған.Шегір көзді,төртбақ сары жігіт,туыс жұрағаттан жұрдай жалқы жігіт.

## Романдағы елді мекен,жер-cу атаулары
Тарбағатай тауы, Майлы жайыр тауы, Орқашар биіктері, Арқарлы жазығы,Еміл өзені,Шәуешек, Шығыс Түркістан атауын жойып Шыңжаң "жаңа өлке" деп атаған, қазақтар  "жамбыл" атаған Қытай қорғаны,Үрімжі,Қытай, Құлжа, Түркстан,Нұра

## Роман-дилогиядағы  тарихи оқиғалар
**Соңғы көш» роман-дилогиясының негiзгi арқауы** Ресей империясы Қазақстанды толық жаулап алғаннан кейiн (1731-1868), ата мекенiнен бiртiндеп қуыла бастаған қандастарымыздың ұзақ жылғы ауыр тағдыры, әсiресе XX ғасырдың басынан басталатын 16, 20, 32, 37 жылдардағы тұрмыс тауқыметi, аштық азабы т.б. тарихи ахуал;1950-1980 жылдары  ҚХР-да ғана нақты-тарихи мазмұнда туындаған  саяси науқандардың зардаптары; 1962 жылы жиырма күн iшiнде екi жүз мың адам бiр демде өте шыққан ұлы көш, шетелдегi қазақтар өмiрiнен жазылған Қ.Жұмадiловтiң «Соңғы көш» романында  тарихи шындық суреттелді.

## Роман-дилогиядағы  мақал-мәтелдер, қанатты сөздер
* Есігіңнің алдында төбе болса, ерттеулі тұрған атпен тең.
* Итті иесімен қинасын. 
* Жақсыдан шарапат, жаманнан кесепат. 
* Қарынымның ашқанына жыламаймын, қадірімнің кеткеніне жылаймын. 
* Байсалды айғыр ат жақтайды, қу бас айғыр құлынын талайды.
* Екі түйе сүйкенсе, ортасында шыбын өледі. 
* Бас жарылса бөрік ішінде 
* Ағайынның аты озғанша, ауылдастың тайы озсын.
* Бассыз үйдің иті ырылдақ
* Балта көтергенше дөңбек жал табады.
* Әке малы балаға мал болмайды.
* Жаманға билік берсеңіз, ардақ тұтар асылды табанға салып илейді.
* Шындық сынбайды, иіледі.
* Жақсының кегі жібек орамал кепкенше
* Тез қасында қисық ағаш жатпас.
*Балықтың тілін бақа білер.
* Дұшпанымыздың дұшпаны- біздің досымыз
*Бала соққан кездіктің басы жарық.
*Қартайғанда кәрі боз жорға шықты.
*Күштінің аты тиірмен тартады.
*Шабдар атқа жал бітсе, Жаманкөзге мал бітеді.
*Қасқырдың аузы жесе де қан, жемесе де қан. 

## Дереккөздер

http://asyl-bilim.kz/load/p_nder/aza_debieti/abdesh_zh_madilov/10-1-0-202  
#Мұқаш Қожахметұлы. Дәуіріміздің дарабоз жазушысы
#Зарлы шындық жыршысы 
#Қабдеш Жұмаділов. Басынан қаратаудың көш келедi 

Санат:Тарихи еңбектер