open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қоңқақ

**Қоңқақ**. «Өзен жағасында, қолау тайға мінген қоңқақ мұрын, арық бала Байсүгір» (М. Әуезов, Таңд. шығ.). «Бірі — ірі тұлғалы, қарулы, бұйра шашты, қоңқақ мұрын Неперешвили...» («Лениншіл жас», 10. VIII, 1967, № 156). Осы сейлемдердегі «қоңқақ» сөзін, әз тіркесінен бөліп алып қарағанда, мағынасы кім-кімге де өте айқын бола бермейді. Бір таңданарлық нәрсе —бұл сөз мұрыннан басқаны менсінбей, үнемі сонымен тіркескенде ғана мағынасынан түсінік аламыз. Мұның мәнісі мынада. моңғол тілінде «хоншоор» , қалмақтарда «хөңшар» тұлғалары «мұрын, тұмсық» мағыналарын ұғындырады. «Қоңқақ» сөзі көрсетілген тұлғалардан тууы ықтимал. моңғол не қалмақ тілдерінің бірінен қазақтарға өткен сол тұлғалар тек «хон» не «хоң» түбірін сақтап, біз өз тілімізде сөздер тудыратын -қақ жүрнағын қосқан болуымыз керек (қат — қақ, ес — кек т. б.) Бұл топшылауымыздың орынды екендігін «қоңқақ» сөзінің тек «мұрынмен» ғана тіркесуінің өзі де дәлелдейтін тәрізді. Түптеп келгенде, қазақ тіліне көшкенде сын есім мағынасына ие болып, мұрынның үлкендігін аңғартатындығын байқаймыз. Кейде «қоңқаш» болып та айтыла береді.
 
## Дереккөздер
Мойнақ орамы (Астана)

**Мойнақ орамы**. Бұрынғы атауы Аққайың қысқа көшесі. Мойнақ орамы «Өндіріс» тұрғын
алабында орналасқан. Ұзындығы - 297,1 м.

Мойнақ - құрлықтың екі ірі бөлігін немесе екі құрлықты
жалғастыратын жіңішке жолақ.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қорған орамы (Астана)

**Қорған орамы**
Бұрынғы атауы №І77 қысқа көше. *«Комсомольский»* тұрғын алабы. Қорған
орамы Қыз Жібек көшесінен басталады. Ұзындығы - 301,2 м.

Қорған - жау шабуылынан қорғану үшін жасалған қамал, бекініс.
Елімізде осы аттас елді мекендер кездеседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қоңыр дауыс

**Қоңыр**, **қоңыр дауыс**. Бүгінгі түсінігімізде қоңыр дауыс — бір қалыпты ырғақпен айтылған жайлы үн. «Ақыры Аманкелді Әлібидің қоңыр даусын естіді» (М. Жұмағұлов, Қыран.). «Түсіндірме сөздікте» берілген анықтамаға дау айта алмаймыз. Өйткені осы күнде әнші болмаса да, ептеп өлең айтуға ебі бар адамның даусын бағалауда «әжептәуір қоңыр даусы бар» сияқты мақтау лебізін әрқайсысымыз естіп жүрміз. Демек, «қоңыр дауыс»— естір құлаққа онша жағымсыз емес деген сөз.
Ал ертеректе, дәлірек айтсақ, М. Қашқари заманында қонур — булыққан, қарлыққан, қырылдаған (дауыс жөнінде) мағынасында қолданылғандығын білеміз.
Бұл жерде уақыт өткен сайын сөздің тұлғасы өзгермесе де, мағынасы жаңарып отыратындығынан мәлімет алып отырмыз.
 
## Дереккөздер
Мұғалжар орамы (Астана)

**Мұғалжар орамы**. Бұрынғы атауы №124 қысқа көше. Мұғалжар орамы Оңтүстік-Шығыс
тұрғын алабында (оң жақ) орналасқан. Ұзындығы - 356,9 м.

Мұғалжар - Орал тауының оңтүстік жалғасы. Солтүстіктен
оңтүстікке қарай 400 шақырымға созылып жатыр. Ең биік жері - Үлкен Боқтыбай тауы (657 м).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қобда орамы (Астана)

**Қобда орамы**
Бұрынғы атауы Энергетиктер қысқа көшесі. Қобда орамы Абылай хан
даңғылынан басталады. Ұзындығы - 629,4 м.

Қобда - Елек алабындағы өзен. Ұзындығы - 225 шақырым.
Қарақобда мен Сарықобда өзендерінің қосылған жерінен басталып,
Елек өзеніне құяды. Ақтөбе облысында осы аттас аудан бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қостанай орамы (Астана)

**Қостанай орамы**
Қостанай орамы Өндіріс көшесінен басталып, Бектау көшесінде аяқталады.
А. Матросов көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 433,1 м.

Қостанай - облыс және қала атауы. Қостанай қаласы -
Қазақстандағы  аса ірі темір, әуе және автомобиль жолдары
тараптарының бірі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Әтіркүл Егембердіқызы Ағыманова

**Әтіркүл Егембердіқызы Ағыманова** (6 қаңтар 1962 жыл, Шымкент облысы, Киров ауданы) — тіл білімі маманы, филолог  ғылым  кандидаты (1990). Шымкент педагогикалық  институтының филолог  факультетін бітірген (1983). 1985— 1988ж. ҚазМҰУ-да аспирант. 1988жылдан осында қазақ тілі кафедрасының оқытушысы. Профессор В. А. Исенғалымиеваның жетекшілігімен орысша қазақша сөздіктерде зат есімнің берілуі жайын-да кандидаттық  диссертация қорғаған. Оннан астам ғылым  мақаласы жарық көрді. Қазір қазақ тілі мен орыс тілдерін салыстыра зерттеумен шұғылданып жүр.
## Шығармалары
*Лексикографическое оформление отглагольных суффиксальных существительных со значением носителя процессуального признака в русско-казахских словарях. АКД., А., 1990;Қазақша сөйлегіңіз келе ме? Тілді білсеңіз, елді білесіз. А., 1988.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан филологтары
Айнабұлақ көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Строительный көшесі. Айнабұлақ көшесі Болашақ көшесінен басталып, Арнасай көшесінде аяқталады. Ұзындығы -255,4 м.

Айнабұлақ — бұлақтың тұнық, мөлдір бастауының атауы. «Айнадай күнге шағылысқан су» деген мағынаны береді. Сондай-ақ Айнабұлақ елді мекеннің де атаұы.

## Дереккөздер
Мырзашөл орамы (Астана)

**Мырзашөл орамы**. Бұрынғы атауы Совет армиясы қысқа көшесі. Мырзашөл орамы А.Радищев
көшесінен басталып, А.Жұбанов көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 398,9 м.

Мырзашөл - Сырдарияның жоғарғы бойының сол жағын алып
жатқан құмды шөл. Солтүстік жағы Түркістан облысы жеріне кірелі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Міржақып Дулатов көшесі (Астана)

**Міржақып  Дулатов көшесі (Астана)** - **Міржақып Дулатов көшесі** Сыдық Мұхамеджановнен басталып, Көктал көшесінде аяқталады. Шабал Бейсекова, Әбубәкір Диваев, К.Бәйсейітова, Ақан сері, Жалын, Жидебай, Аспара, В.Бартольд, А.Суворов, Қызылсу, А.Герцен, Тамшалы, Жосалы көшелерімен және Бесшатыр орамымен  қиылысады. Ұзындығы - 3721,7 метр.
*[[Міржақып Дулатов]]* (1885-1935) - қазақтың аса көрнекті ағартушысы,
Алаш қозғалысының қайраткері, ақыны, жазушы, драматург, публицист, ағартушы-педагог, жалынды көсемсөз шебері. XX ғасыр басындағы қазақ мәдениеті мен әдебиетінің ірі өкілі. Қостанай облысы Қызбел ауылында дүниеге келген. Қазақтың тұңғыш романы - «*Бақытсыз Жамал*» (1910) және «*Азамат*» (1913), «*Терме*» (1915) кітаптарының авторы. Жазушылық , қоғамдық қызметке қоса педагогтік міндетті де көтерді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қоянды орамы (Астана)

**Қоянды орамы**
Бұрынғы атауы Андре Марти қысқа көшесі. Қоянды орамы Оқжетпес
көшесінен басталып, Ақмая, Ақбастау, Арқат орамдарымен қиылысады.
Ұзындығы - 376,1 м.

Қоянды - Сарыарқаның қиыр оңтүстік-батысындағы шоқылы тау.
Ең биік жері - 569 м. Ұзындығы - 10-12 шақырым.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Тоғышар

**Тоғышар.** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — ой өрісі тар, ұсақ (адам). «Ол — өз заманында көп тоғышармен
жалғыз алысқан жан, айтар сөз көп» (С. Талжанов, Ұлдай.). «Ораздының баласы он үшінде баспын дер, тоғышардың баласы жиырма бесінде жаспын дер» сияқты халық арасында мақал да бар. «Оразды» сөзінің төркіні жөнінде жазған автор бар. Сондықтан біз тек «тоғышар» төркініне іздеу саламыз. Бір тілдік деректе «тучар» тұлғасына «сауда адамы»
(купед) деген мағына береді де, араб тілінен ауысқандығы айтылады. Саудамен айналысқан адам сол кәсібінен басқа нәрсеге зейін қоймауын ескерсек, қазіргі түсінігіміздегі тоғышар сипатына сай келетіндігі көрінеді. Бұл — бірінші жорамал.
«Тоғышар» сөзінің төркіні дерлік мәліметті моңғол тобындағы тілдерден де ұшыратамыз. моңғолша «догшин», қалмақ тілінде «догшарх» сөздері — біріншісінде—«мейірімсіз, қатал», екіншісінде — «мейірімсіздік, қаталдық 
жасау» мағыналарында қолданылады. Ойлап қараған жанға мұндай қылықтар жасау да ой өрісі тар адамдарға тән. Бұл дерек бойынша, біздегі «тоғышар» төркіні моңғол, қалмақ тілдері деуге тура келеді. Ой елегінен өткізе келгенде соңғы болжам шындыққа жақын, жанаса түсетін сияқты. Сонда «тоғышардың» алғашқы мағынасы — қатал, мейірімсіз, дөрекі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Геотарихи ұстаным

**Геотарихи ұстаным** - Геологиялық процестер мен құбылыстардың өту заңдылықтары геологиялық уақыт барысында айтарлықтай өзгерістерге ұшыраған, сондықтан бүгінгі геологиялық процестерді өткен кезең процестерімен тұп-тура теңдестіре қарауға болмайды деген тұжырымға негізделген палеологиялық зерттеулер ұстанымы. **Геотарихи ұстаным**  "актуализм" *ұстанымына*, оның ең арнайы түрі болып табылатын "униформизм" *ұстанымына* қарама-қарсы *ұстаным* болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Н.Гастелло қысқа көшесі (Астана)

thumb|200px
**Н. Гастелло қысқа көшесі** Жәнібек тархан көшесінен басталып, А. Иманов
қысқа көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 423 м.

Николай Гастелло (1908-1941) - ұшқыш, Кеңес Одағының Батыры.
Ұлы Отан соғысының басында 1941 жылы 26 маусымда жаулардың
танкілері мен машиналары шоғырланған жеріне өз үшағын бағыттал,
сол жерде қаза тапқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мелжемдеу

**Мелжемдеу**. Түсіндірме сездікте бұл етістік тұлғасын — мылжалау, мыжу деп ұғындырады да «мелжем» дегенді —күш, қайрат деп түсіндіреді. «...мені ұстай ап, мелжемдеп сабағысы келген болу керек» (С. Мұқанов, Мөлдір махаббат.).

В. В. Радлов сөздігінде түрік тілі мен қырым татарларында «пенче» сөзі — бес саусақ, жұдырық мағыналарын беретіндігі, ал «пенчелен» тұлғасы түрік тілінде — қолмен ұстау дегенді түсіндіретіндігі жазылған. Қазіргі қырғыз тілінде манча, манжа — саусақтар, алақан мағынасында қолданылады.

Көрсетілген сөздердің төркіні парсы тілі екендігін кезінде В. Радлов көрсеткен болатын. Шынында да парсы тілінде пәндже— 1) қолдың саусақтары, алақан мағыналарын ұғындырады. Бұл тілде оның бұдан басқа, «тырнақ» және т. б. мағыналары бар.

Парсы тілінің осы сөзі қазақ тіліне де ауысып, дыбыс алмасуларының заңдылығына сәйкес «мелжем» тұлғаларына дейін өзгеріске ұшыраған. Одан әрі -де қосымшасы арқылы етістікке айналып, «мелжемдеп ұстау» сияқты сөз бен сөз тіркесін тудырған. Әрине, қазақ тіліндегі бұл сөздердің мағынасына да өзгеріс енген. Мысалы «мелжемдеп ұстау» дегеніміз көбінесе өз тіліміздің төл тіркесі «уыстап ұстау» мағынасына сәйкес келеді.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қортық

**Қортық**. Қазіргі түсінік бойынша — аласа бойлы, тапалтақ дегенге меңзейді. «Дүйсенбайдың баласы да Бибажарға тең емес, бір қортық көрінеді» (С. Сейфуллин, Шығ.).
Біз келтіріп отырған мағынаға қарап-ақ, сөз төркіні парсы тілі екендігін бірден айта аламыз. «Хорд» тұлғалы сөз бұл тілде «кішкентай» және «түкке тұрғысыз» мағыналарында көрінеді . Осы тұлғаға қазақ тілінде -ық қосымшасы жалғану арқылы (қорд+ық>қортық) қазіргі мағына қалыптасқандығы байқалады.
Түркі тілдерінің ішінде — хакастарда «хортых», туваларда «кортук» сияқты сөздер «қорқақ, жүрексіз» мағыналарында ұшырасады. Біздегі «қортықты» осылармен де байланыстыру жөн сияқты. Бірақ біздің түсінігіміздегі мағынасына қарағанда, парсы тілінен ауысқан деген пікіріміз дұрыс тәрізді.
 
## Дереккөздер
Құмсуат орамы (Астана)

**Құмсуат орамы**
Бұрынғы атауы №140 қысқа көше. Құмсуат орамы Сарыарқа ауданында
орналасқан. Ұзындығы - 378,3 м.

Құмсуат - Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы елді мекен.
Аудан орталығынан шығысқа қарай 70 шақырым жерде орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Жаңылхан Досымбекқызы Адамбаева

**Жаңылхан Досымбекқызы Адамбаева** 1929 жылы туған., Жамбыл облысы , Шу ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог  ғылым  кандидаты (1966). Абай атындағы  педагогикалық  институттың тіл және әдебиет факультетін (1951), Тіл білімі институтының аспирантурасын (1964) бітірген. 1951—1961 ж. Жамбыл, Алматы орта мектептерінде мұғалім. 1964жылдан Ы.Алтынсарин атындағы  Білім проблемалары институтында қызмет істеді. ҚР ҰҒА мүшесі Ғ.Ғ.Мұсабаевтың жетекшілігімен "Қазақ жүмбақтарының әдеби-стилистикалық және тілдік ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық  диссертация қорғады. Жаңылхан Досымбекқызы Адамбаева—орыс мектептерінде қазақ тілі пәнінен оқытудың әдістемесін жасауда 15 оқуәдістемелік құралдың, 1 монографияның, 2 оқулықтың, 70-ке жуық мақапаның авторы.
## Шығармалары:
*Литератeрно-стилистические языковьіе особенности казахских загадок. АКД., А., 1966;
*Орыс мектебінің 4-класына арналған қазақ тілі оқулығы. А., 1969-1989;
*Орыс мектебінің 5-класына арналған қазақ тілі оқулығы. А., 1992;
*Орыс мектептерінде қазақ тілін оқытудың кейбір мәселелері. А.
## Дереккөздер
Н.Тілендиев қысқа көшесі (Астана)

**Н. Тілендиев қысқа көшесі** Н. Тілендиев даңғылынан басталып, Болашақ
көшесінде аяқталады. Жаңақоныс көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1009,6 м.

Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев (1925-1998) - аса көрнекті
композитор, дирижер, домбырашы. Қазақстанның «Халық қаһарманы»,
Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Төрт жүзден астам ән мен
романстардың, көптеген увертюралардың, елуден астам драмалық
спектакльдер мен он тоғыз көркем фильмнің музыкаларының авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Құрақты қысқа көшесі (Астана)

**Құрақты қысқа көшесі**
Бұрынғы атауы А. Суворов қысқа көшесі. Құрақты қысқа көшесі
Конституция көшесінен басталып, Қырыққыз орамында аяқталады. М.Дулатов,
Тайсойған көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 733,6 м.

Құрақты - шалғыны мол, шұрайлы жер атауы. Қазақтар шөбі
шүйгін, жасыл жерді *«құрақ»* деп атаған. Кейбір елді мекен атаулары
осыған байланысты шыққан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Бейтарап қоспалар

**Бейтарап қоспалар** - Минералдық шикізатты өндеу сұрбасына әсер етпейтін және одан өндірілген тауар сапасына кесел келтірмейтін қоспалар.

## Дереккөздер


Таужыныстар

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Құдандалы

**Құдандалы**. Қазіргі «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі бойынша — қыз алысып, қыз беріскен сүйек шатысы бар (адамдар) мағынасын беретін сөз. «Бұлар алты атасынан бермен қарай құдандалы жегжат» (Б. Тәжібаев, Қараторғай.).
Сырт қарағанда да, қазіргі біздің қолданысымызда да бір сөз қалпында танылып жүр. О бастағы жеке түбірлер бірігіп, біте қайнап, тұтас сөз тұлғасына жеткенше бастарынан талай өзгерістерді өткізген деп ойлаймыз. Бұлай ойлауға тілдік деректер мәжбүр етеді. Алғашқы сөз — құда. Ол туралы түсініктің көп қажеті жоқ. Екіншісі — анда. Осы екі сөз бірікпестен бұрын қос сөз қалпында кәріне келіп, ақыры біріге отырып, кірігіп тыным тапқан. Кіріккен дейтін себебіміз — алғашқы не соңғы сөздің бірі «а» дыбысынан айырылып барып біріккен.
Біріккен сөздердің екіншісінің мағынасын басқа тіл деректері анықтап береді. моңғол тілінде анд — дос, жолдас; бурят тілінде анда — жақын дос, туыстасушылық, әрегірек барсақ, маньчжур тілінде анда — дос. «Құда» сөзіне осы сөз косарланып, «құда-анда» қос сөзі түзелген, келе-келе «құда(а)нда» тұлғасы пайда болған. «Құданда» сөзі- нің мағынасын қазіргіше түсіндірсек — «құда дос», «құда жолдас». Демек, құдалық арқылы дос, жолдас болған адамдар деген ұғым береді. Сөз соңындағы -лы жұрнақ екендігі белгілі (ағайын + ды т. б. сөздерде кездесетін).
 
## Дереккөздер
Теміржолшылардың мәдениет сарайы

**Теміржолшылардың мәдениет сарайы**,клубтық мекеме(Қарағанды,Мәметова көшесі,111).Тың темір жолының Қарағанды бөлімшесінің темір жолы қызметкерлері көсіп одақтарының карамағыңда.

1937 жылында архитектор Петрайтистің жобасы бойынша тұрғызылған.

420 орындық концерт,150 орындық кинолекциялық және бизалдары бар.
15 көркем өнерпаздар үйірмесі (450 мүшесі бар),
«Құрбы»,«Ақ ладья»атты ықыластарту және бағбандар клубы жұмыс істейді.«Праволық білімдер», «Семья және мектеп»,«Жас жауынгер» аталатын университтер ашылған. Соғыс және еңбек ардагерлерімен, өндіріс озаттарымен кездесулер, ауданы
еңбекшілерінің салтанатты жиналыстары, жұмысшылар әулетін қошеметтеу, Армия қатарына
шығарып салу рәсімдері, жастардың пікір алысулары өткізіліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды сәулеті
Қызан орамы (Астана)

**Қызан орамы **- Бұрынғы атауы №6 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Қызан орамы Абылай хан даңғылынан басталып, М.Төлебаев көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 401,3 м.

Қызан - Маңғыстау облысындағы жер атауы. Аудан орталығы - Шетпе кентінен солтүстік-шығысқа қарай 110 шақырым жерде орналасқан. Бұл жер Мұрын жыраудың туған жері.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Найзатас орамы (Астана)

**Найзатас орамы**. Бұрынғы атауы№138 қысқа көше. Найзатас орамы «Өндіріс» тұрғын
алабында орналасқан. Ұзындығы - 583,3 м.

Найзатас - Баянауыл ауданындағы Желтау тауының оңтүстік -
батысында орналасқан тау. Найза сияқты сүйір болып келген тастары
бар тау болғандықтан, осылай аталады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Айша Бибі атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы 14284 көше. «Комсомольский» тұрғын алабы. Айша бибі көшесі Баян сұлу көшесінен басталып, Ақбаян көшесінде аяқталады. Ұлпан орамы, Домалақ ана, Қарашаш ана, Айғаным көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1450,9 м.

Айша Бибі - шамамен ХІ-ХІІ ғасырда өмір сүрген ару қыз. Айша бибі еліне сапарлап келген Қараханмен жүздесіп, бірін-бірі ұнатады. Алайда тұтқиылдан елін жау шапқанын естіген Қарахан дереу еліне аттанады. «Күйеу жігіттің еліне барып хабарын білейін» деген Айша бибіге әкесі рұқсат бермейді. 40 қыз жолдасын ертіп, Қараханның еліне таянған Айша бибі су бойына тоқтай, жуынады. Сол кезде сәукеленің ішіне жасырынып қалған улы жылан Айшаны басынан шағып өлтіреді. Қыздардың хабарын естіген Қарахан да жетеді. Бірақ Айша тілге келмейді. Қарахан Айша бибінің қабірінің үстіне күмбез салдырады .

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Наурызым қысқа көшесі (Астана)

**Наурызым қысқа көшесі**. Бұрынғы атауы №142 қысқа көше. Наурызым қысқа көшесі
«Промышленный» тұрғын алабында орналасқан. Ұзындығы - 341,2 м.

Наурызым - Қостанай облысындағы Наурызым және Әулиекөл
аудандарындағы мемлекеттік қорықтың және осы облыстағы ауданның
атауы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қызылжар орамы (Астана)

**Қызылжар орамы**
Бұрынғы атауы Петропавл қысқа көшесі. Қызылжар орамы Жезкиік
орамымен қиылысып, Сусамыр көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 375,2 м.

Қызылжар — Петропавл қаласының бұрынғы аты. *«Қызыл»* сөзінің
мәні жар дың топырақ бетінің реңімен байланысты. Еліміздегі көптеген
елді мекендер дің атаұы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қызылкөл орамы (Астана)

**Қызылкөл орамы**
Бұрынғы атауы №28 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Қызылкөл орамы Абылай хан даңғылынан басталып, М. Төлебаев көшесінде
аяқталады. Ұзындығы - 387,8 м.

Қызылкөл - Түркістан облысы, Созақ аұданындағы тұзды
көл. Ауданы - 17,5 шаршы шақырым, ұзындығы - 13,3 шақырым.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қызылқұм орамы (Астана)

**Қызылқұм орамы** (бұрынғы атауы №28 қысқа көше) — Астана қаласының көшесі. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Қызылқұм орамы Обаған көшесінен басталып, Жанкент көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 303,4 м.  

## Дереккөздер


Санат:Астана көшелері
## Сыртқы сілтемелер

*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы
Қыранқия орамы (Астана)

**Қыранқия орамы**
Бұрынғы атауы Вячеславский қысқа көшесі. Қыранқия орамы В.Вишневский
көшесінен басталып, Вячеславский көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 251,1 м.

Қыранқия - Талдықорған өңіріндегі таудың аты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Айыртау көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ы234 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Айыртау көшесі Ақсуат көшесінен басталып, Ұлытау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 149,7 м.

Айыртау - Ақмола облысы Арықбалық ауылының солтүстігіндегі Имантау мен Шалқар көлдерінің аралығында орналасқан тау. Ұзындығы -25 шақырым. Айыртау көл қазаншұңқырлары, өзен аңғарлары мен сайлар бөліп жатқан бірнеше шоқылар мен төбелерден тұрады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Нұра қысқа көшесі (Астана)

thumb|200px
**Нұра қысқа көшесі**. Бұрынғы атауы №1 қысқа көше. «Көктал» тұрғын алабы. Нұра қысқа көшесі
Жаңақоныс көшесінен басталады. Ұзындығы - 194,5 м.

Нұра - Қарағанды және Ақмола облыстары жерімен ағатын өзен.
Ұзындығы - 978 км.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мұнай және газ қорларының өсімділігі

**Мұнай және газ қорларының өсімділігі** -  Жүргізілген іздеу-барлау жұмыстарының, жатын параметрлерін қайтадан есептеу немесe қайтадан бағалау шараларының нәтижесінде кенорынға тиесілі мұнайдың немесе газдың есепке алынған қорының еселей арту мөлшері.  Толық өсімділік VR=R2~R1+Q теңдеуімен анықталады, мұндағы R2 — нақтылы кезеңнің аяғында анықталған қор мөлшері, R2 - сол кезеңнің басында анықталған қор мөлшері, Q — сөз болған кезең ішінде кенорыннан өндіріліп алынған мұнай (газ) қоры (әр түрлі жоғалтымдарды қоса есептегенде). Мұнай және газ қорларының таза өнімділігі — бұрынғы жылдарда жіберілген қателіктер салдарынан шығынға жазылған кен қоры есебінен кейінгі жүргізілген геологиялық барлау жұмыстары нәтижесінде кен қорының артыу немесе кемуі.  Сөз болып отырған өсімділік пайдалы қазба қорының өлшемімен өрнектеледі, яғни мұнай және конденсат қорларының өсімділгі мың тонна, ал газ қорының өсімділігі млн м3  түірліктерімен өлшенеді.

нобай

## Дереккөздер


Таужыныстар

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мұса Жәлел көшесі (Астана)

**Мұса Жәлел Көшесі (Астана)** — Мұса Жәлел көшесі Мұзтау көшесінен басталып, Бартольд көшесінде
аяқталады. С. Мұхамеджанов, Ш. Бейсекова,Н. Қожахметов, К. Бәйсейітова, Ақан Сері,Қоянды, Қарталы, Қашаған, Сүмбе, Чехов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы — 1615 метр.

*[[Мұса Мұстафұлы Жәлел|Мұса Жәлел]]* (1906–1944) — татар ақыны. Тұңғыш жинағы «Біз келеміз» деген атпен жарық көрді. «*Еділден хат*», «*Өткен жолдар*»,
«Хат тасушы», «Жолдастар» шығармаларымен танылды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қырат орамы (Астана)

**Қырат орамы**
Бұрынғы атауы Турбинный қысқа көшесі. Қырат орамы А.Чехов көшесінен
басталады. Ұзындығы - 45 м.

Қырат - жер бетінің төңірегімен салыстырғандағы көтеріңкі бөлігі.
Қыраттың биіктігі - 200 м немесе одан да жоғары болады. Қазақстанда
Көкшетау, Мұзбел, т.б. көптеген ірі қыраттар бар. Қазақ даласындағы
қыратты кейде *«қырқа»* деп те атайды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Сәулет Ерболқызы Жанпейісова

***Сәулет Ерболқызы Жанпейісова*** (20. 6. 1971 жылы туған, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1996). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1993). 1993-1996 жылдары аталмыш университетте аспирант. 1996 жылдан Білім және мәдениет мин. жүйесінде қызмет істейді. Профессор Р. Әміровтің жетекшілігімен "Қазақ тілінің рухани мәдениет лексикасы" деген тақырыпта кандидат диссертацияны қорғады. Қазақ тілінің этно-мәдени лексикасы мәселесімек айналысып жүр.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Той

**Той.** Бүгінгі күнгі түсінігімізде бұл сөздің мағынасы — қуанышты жайға байланысты ел шақырылып өткізілетін ырду-дырдулы жиын, ойын-тамаша. «Күн батқан соң-ақ үйде үлкен той басталады» (I. Жансүгіров, Шығ.). Бір себептен «той» сөзінің төркінін іздестіріп, тарихына барудың да онша ділгерлігі жоқ сияқты. Өйткені, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде де «той» тұлғалы сөз дәл қазіргі мағынасында қолданылған. Тек қазақ тілінде ғана емес, түрікмен, қырғыз, хакас, тува сияқты басқа да түркі тілдерінде осы тұлға мен мағына сақталған. Іздестіре, зер сала қарағанда мына сияқты мәліметтер де ұшырасып, «той» сөзінің төркіні жөнінде ой салады. Біріншіден, көне түркі жазба ескерткіштерінде «тойдың» біз білетін — шамадан тыс ішіп-жеу мағынасынан басқа, көңіл тоқтатарлық деректің бірі — оның («той» сөзінің) «жиын, топ» ұғымында қолданылуы. Екіншіден, тунгус-маньчжур тобына жататын нанай, негидал, орок, орош, ульч, эвен, эвенкі тілдерінде «төй», «туйү» дыбыс құрамындағы сөздер біздің тіліміздегі «қонақ етіп, сыйлау, құрмет көрсету» мағыналарында жұмсалады. Енді осы тілдік деректерді жинастыра келгенде «тойдың» үш түрлі мағынасына тап болып отырмыз. Біріншісі — қарынды толтыра тамақ ішу. Бұл мағына түркі тілінде қазір де, ерте заманда да қолданылған. Екіншісі—жоғарыда көрсетілген, «жиын, топ». Үшіншісі — тунгус-манчжур тілдеріндегі —«қонақ ету, сыйлау, құрмет керсету». Осы үш түрлі мағынаның бәрі қуанышқа арналған мерекеде кездесетінін түсіндіру артық. Онда жиын, топ та бар, онда құрмет көрсете сыйлау басты қағида, онда жиналған топтың қарын толтыра
ішіп-жеуге де еркі мол. Біздің ойымызша, мағына жағынан тығыз байланысты үш «той» тұлғасы бастарын қоса келгенде, қуанышқа арналған мерекенің басты белгілерін құрастырып тұрғандықтан оның да атауын «той» деп тағайындауға тура
келген. Осылайша жиналып, бас қосып, ойын-сауық, ішіп-жеммен өтетін, сый-сыяпат көретін қуанышымыз
«той» атауын алған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Оғыланды орамы (Астана)

**Оғыланды орамы**. Бұрынғы атауы Проектный қысқа көшесі. Оғыланды орамы К.Бәйсейітова көшесінен басталып, Бейсекова көшесінде аяқталып, Мартылоғ қысқа көшесіне айналады. Ұзындығы - 330 м.

Оғыланды - Үстірттің оңтүстік сілеміндегі киелі орын. Бекет ата мешіті осы қасиетті орынға жақын орналасқан. Ел арасында сақталған
аңыздарға қарағанда, Бекет атаны осы жерден мешіт салуға бастап
келген де Оғыланды екен. Оғыланды - түркі сөзі, ол «ұлан», «бала»
деген ұғымды береді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Михаил Лермонтов көшесі (Астана)

**Михаил Лермонтов көшесі (Астана)** - Михаил Лермонтов көшесі Ш.Уәлиханов көшесінен басталып, Ш.Жиенқ ұлова
көшесінде аяқталады. Тараз, Асанқайғы көшелерімен және Күлтегін
орамымен қиылысады. Ұзындығы - 826,6 метр.
*Михаил Юрьевич Лермонтов* (1814-1841) - орыстың ұлы ақыны.
Ол орыс әдебиетінде А.С.Пушкиннің ізбасары ретінде танылды. Оның
лирикалық поэзияны дамытудағы еңбегі қандай зор болса, көркем
прозаны дамытудағы еңбегі де соншалық зор.
Бұл көшеде «Егемен Қазақстан» газетінің редакциясы орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Темірсу минералды суы

**Темірсу минералды суы**,Бұкар жырау
ауданында орналасқан.

1962 жылында ашылған. Девонның,
пиритті вулканды жыныстарынан түзілген. 2-Ботақара шоқысының солтүстік-шығысқа беткейінде орналасқан. Суының құрамында сульфат кальциі,
магнийлі-натрий бар, тұщы, минералдылығы—
0,2-0,9 г/л. Судың бальнеол. құндылығы құрамындағы биологиялық активі қос валентті темірдің (30-35мг)
және марганецтің (2-8мг/л) болуымен айқындалады.Қоры тәулігіне 173 м3 мөлшерінде бағаланады. Шөлмектерге құюға және асханалық-шипалық ауыз сурегінде пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Санат:Қазақстан минералды сулары
Нұрлы орамы (Астана)

**Нұрлы орамы**. Бұрынғы атауы №22 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң
жақ ). Нұрлы орамы Қарқабат көшесінен басталып, Құндызды көшесінде
аяқталады. Ұзындығы - 208 м.

Нұрлы - «*нұрға бөленген, шұғылалы, сәулелі*» деген мағынаны
білдіреді. Елді мекендердің атауы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ақан сері Қорамсаұлы атындағы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Оренбургский көшесі. Ақан сері көшесі М. Дулатов көшесінен басталып, 12-31 көшесіне айналып, Тілендиев даңғылында аяқталады.А. Суворов, Оқжетпес, Н.(С.) Қожахметов, М. Жәлел, Шақпақ, Фахд бен Абдулла Әзіз көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1425,6 м.

Ақан сері Қорамсаұлы (1843-1913) - қазақтың әйгілі ақыны, әнші, композиторы. Ақан сері жас кезінен өнерімен көзге түсіп, кейін ақындық, әншілік өнері кемелденген соң алты алашқа аты мәлім сері атанған. Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Естай, Иманжүсіп, Құлтума сияқты ақын-әншілер Ақан серінің ең жақын достары болған. Олардың бәрі Ақан серінің әншілік өнеріне игі әсер еткен, композиторлық талантын жетілдіріп, шеберлік, суреткерлік талгамын шыңдай түскен. Ақан серінің «Ақтоқты», «Алтыбасар», «Мақпал», «Балқадиша», «Сырымбет», «Майда қоңыр», «Маңмаңгер», «Қараторғай», «Құлагер», т.б. әндері қазақ халқы арасына кеңінен тараған. Серінің өмірі мен тағдыры туралы І. Жансүгіров «Құлагер» поэмасын, Ғ. Мүсірепов «Ақан сері жазды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Одесский қысқа көшесі (Астана)

**Одесский қысқа көшесі**. Одесский қысқа көшесі Севастополь қысқа көшесінен басталады.
Ұзындығы - 180,5 м.

Одесский (Одесса) құрметіне қойылған.
Украинадағы қала. Көше аты осы қаланың құрметіне қойылған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
П.Морозов қысқа көшесі (Астана)

**П. Морозов қысқа көшесі** Ә. Сембинов көшесінен басталып,
Е. Брусиловский көшесінде аяқталады. М.Ломоносов, Б. Бейсекбаев
көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 757,5 м.

Павлик Морозов «Павел Трофимович» (1918-1932) — Свердлов облысы «Герасимовка» пионерлік отрядының төрағасы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Михаил Ломоносов көшесі (Астана)

**Михаил Ломоносов көшесі (Астана)** -  Михаил Ломоносов көшесі А.Иманов қысқа көшесінен басталып, С.Сейфуллин көшесінде аяқталады. А.Иманов, П.Морозов қысқа көшесі, Кенесары көшелерімен және Абай даңғылын қиып өтеді. Ұзындығы - 1147,2 метр.
* Михайл *Васильевич Ломоносов* (1711-1765) - жаратылыстану ғылымының, орыс әдеби тілінің негізін салушы, ақын, суретші, тарихшы, энциклопедиялық білімді ғұлама ғалым. «Металлургия және кен ісінің бірінші негізі», «*Солтүстік теңіз жолдарына қысқаша шолу*», «*Сібір теңізі арқылы Шығысқа ашылар жол*», «*Ресей халқынан бастап, Ярославтың қайтыс болуына дейінгі ежелгі орыс тарихы*» деген еңбектері жариялайды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Менжинский атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге Ресейдің саяси қайраткері, заңгер Вячеслав Рудольфович Менжинскийдің есімі 1956
жылы берілген. Менжинский Вячеслав Рудольфович (1874-1934) Петерборда дүниеге келген. Ол
Петроградтың әскери республикалық комитетін басқарған.
Көше Түрксіб ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 800 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
П.Чайковский қысқа көшесі (Астана)

thumb|200px
**П. Чайковский қысқа көшесі** Кенесары көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 402,5 м.

Пётр Ильич Чайковский (1840-1893) - композитор, дирижер,
педогог, дүниежүзілік классикалық музыканың аса ірі өкілі. «Евгений
Онегин», «Орлеан қызы», «Мазепа», т.б. көптеген опералардың авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ақбидай көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Складский көшесі. Ақбидай көшесі Қ.Кемеңгерұлы көшесінен басталып, Сарыадыр, Теректі, Көкшетау, Бейнеу орамдары мен Өндіріс көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 1303,8 м.

Қазақта «ақ» сөзі жақсылыққа байланысты қолданылады. Ол молшылықтың, ырыздықтың белгісі. Осыған байланысты «Ақ бидай» атты халық әні бар.

## Дереккөздер
Рауан қысқа көшесі (Астана)

**Рауан қысқа көшесі**. Бұрынғы атауы Связистер қысқа көшесі. Рауан қысқа көшесі А.Чехов көшесінен басталып, Қарталы көшесінде аяқталады. Сүмбе орамымен қиылысады. Ұзындығы - 905,5 м.

«Рауан» - «таңғы жарық, сәуле, нұр» деген мағынаны білдіреді.
Ертедегі қазақтар таң алдындағы көкжиектен көрінген қызыл шапақты
«таң рауан дап келе жатыр» деген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қаратаев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге көрнекті мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстанның халық жазушысы, сыншы, әдебиеттанушы, Қазақстан Ғылым академиясының академигі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Мұхамеджан Қаратаевтың есімі (Алматы қаласы әкімінің 13.12.1997 № 784 шешімі) берілген. Каратаев Мұхамеджан Қожаспайүлы (1910-1995) Қызылорда облысының Сырдария ауданы Текелі ауылында дүниеге келген. Ол Жазушылар Одағының төрағасы, Қазақ энциклопедиясының бас редакторы, «Жазушы» баспасының директоры қызметтерін атқарған. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Сейфуллин даңғылы мен әл Фараби даңғылының аралығында орналасқан. Бұрынғы атаулары: а) Кирпичнозаводская; ә) 4-ші көше. Көшенің ұзындығы - 500 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Құла түз

**Құла түз**. Тіркестегі екінші сөз — «түз» жеке тұрып та қолданыла беретіндігін әрі «дала» сөзінің синонимі екендігін кез келген адам біледі. Оның төркінін іздестіру қажет те бола бермес.
Әрине, «құланың» жеке тұрып та, басқа сөзбен тіркесіп те қолданылуы сирек демейміз. Оның да «құба» сияқты синонимі бар. Дегенмен оның түркі тіліндегі «құла» сөзінен (құла жорға, құла кер т. б.), мағына жағынан ерекшелігі бар деп шамалап, түпкі төркінін іздестіруді жөн көрдік.
Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — елсіз, иен дала. «Бұлар жүр даурығып осы сөзге, Құдайдың құба жоны, қула түзде» (М. Ж. Көпеев, Тірлікте.).
Дәл осы тіркестегі «құла» сөзінің теркінін араб тілінен деп жорамалдаймыз. Онда кулу— 1. бос (кеңістік); 2. бос орын. Осы дерек бойынша, «құла түз»— «бос дала» мағынасында түсіндірілмек. Кейде «құлазыған дала» деп те айтамыз. Бұл да «бос қалған дала» дегенді аңғартады.
«Құла», «хул» тұлғалары түркі, моңғол тобына жататын тілдерде де бар. Бірақ бұлар көбіне жылқының түсін білдіретін мағынада жұмсалады.
Ал «құба жон» тіркесіндегі «құба» сөзі түркі тілдерінің өзіне тән. Қазақ тілін былай қойғанда, кува, хуба тұлғаларында ойрат, хакас тілдерінде бірде «жалаңаш» (дала), кейде «сұрғылт» (дала) мағыналарында кездеседі.
 
## Дереккөздер
Ақжан көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Школьный көшесі. **Ақжан көшесі** «Тельман» тұрғын алабында орналасқан. «Ақжан» - адам жайының ақтығын білдіретін сын есім. Ұзындығы - 188,6 м.

## Дереккөздер


Санат:Астана көшелері
Речной қысқа көшесі (Астана)

**Речной қысқа көшесі** М.Ғабдуллин көшесімен қиылысып, Ш.Иманбаева
көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 348,3 м.

Речной - өзен алабы. «*Кеме жүретін өзен жолы*» деген мағынаны
білдіреді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Малдас құру

**Малдас құру.** Бұл сөз тіркесінің түсіндірме сөздіктегі мағынасын — екі аяғын астыға жіберіп ...отырыс деп ұғынамыз. «Төрде малдас құрып, құрметті қонақтар отырды» (С. Мәуленов, Үркер.).

Қазіргі қалпында, сөз болып отырған, тұрақты тіркестің екінші сыңары ғана түсінікті сияқты көрінеді. Ал «малдас» сәзінің қандай мағына беретінін ешкім де айтып бере алмаса керек. Шынына жүгінсек, осы кезде жазып жүрген «малдас құру» дегеніміз қазіргі орфографиялық сөздігіміздің ыңғайына көндіріп, икемдей түсіп, бір қалыпта тұрақтандыру ниетінен туған тіркес. Ауызекі тілімізде мұны әркім «молда соқыну», «малдасын құру» сияқты түрде де айта береді. Дұрысын айтсақ, тұрақты тіркестегі екі сөздің әрқайсысының да мағынасы беймәлім.

Біздің байқауымызша, әуелгі кезден-ақ бұл екі сөздің тіркесінен құралған. Бірақ ол сөздердің алғашқы дыбыстық құрамы танымастай өзгерістерге ұшыраған. Түркі тілдерді былай қойғанда, моңғол тобындағы, тіпті араб, парсы тілдерінде де тіркестің бірінші сыңарына (малдас) мағына жағын айтпағанда, дыбыстық құрамына сай келерліктей сез табу қиын. Солай бола тұрса да біз өз жорамалымызды ұсынып көрмекпіз.

«Малдас» сөзімен дыбыстық құрамы жағынан ұқсас сөзді тунгус-маньчжур тобындағы тілдерден кездестіреміз. Эвенкілерде—мокойи, негидаль тілінде — моокласин, ульчтерде — моқйлан, орокша — моңилатчи, маньчжур тілінде — мосэла қалпында дыбысталатын сөздердің қай-қайсысы да — аяқты айқастыра жиыстырып астыға баса отыру деген мағыналарда қолданылады. Осы тұлғалардың кез келгенін, біз әңгімелеп отырған сөз тіркесінің алғашқы сыңарымен сәйкестіруге әбден болады. Әсіресе, «малдас» сөзіне негидал тіліндегі «моокласын» өте жуық келеді. Бір-біріне үндес осы сөздердің алғашқы мағынасы «аяқты айқастыра астыға басу» деген мағынада қолданғандығын ажырату енді қиын емес сияқты.

Келесі жорамал — «малдас құру» тіркесінің екінші сыңары «құру» туралы. Мұның алғашқы дыбыстық құрамы мүлде басқаша әрі мағынасы да «құру» сөзінің қазіргісінен алшақ болған демекпіз. Оның алғашқы тұлғасы мен мағынасын моңғол тобындағы тілдерден табамыз. моңғолдарда — суух, қалмақ тілінде — суух дыбыстық тұлғалар біздің тіліміздегі «отыру» мағынасында қолданылады. Осы тілдердің ықпалын түркі тілдерінің ішінде башқұрттардан табамыз: сүкәйеү — отыру.

Сырт көзге, бұл топшылауымыз оғаш көрінсе де, тіл туыстығы, олардың ішіндегі заңдылықтар теріске шығара қоймайды. Өйткені түркі, моңғол, тунгус-маньчжур тобындағы тілдер туыстық жағынан бір семьяға кіргізіліп жүр. Осыны еске ұстай отырып, «малдас құру» тұрақты тіркесінің алғашқы құрамы  «моокласин суух»  немесе осыған сәйкес болуы мүмкін де, мезгіл өткен сайын талай өзгеріске түсіп, қазақтардың ауызекі қолданысында «малда соқыну», «молдасын соқыну», «молдас оқыну» дәрежелеріне жетіп, ал мағынасы көп өзгеріске ұшырамай — «аяғын айқастыра отыру» қалпын сақтағандығы байқалады. Ал қазіргі «малдас құру» дегеніміз, жоғарыда көрсеткеніміздей, күштеп өзгертуден пайда болған кейінгі нәтиже.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қаратал көшесі (Алматы)

right|thumb Көшеге Алматы облысындағы елді мекеннің атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 26.12.1962 №453/26 шешімі) берілген. Көше Медеу ауданында орналасқан. Тайыров көшесінен басталып, Чаплин көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 900 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Келемеж

**Келемеж.** Біреуді келекелеп, ажуалап, мазаққа, күлкіге айналдыруда осы сөз жиі қолданылатыны әркімге
белгілі. *«Келемежге үйір, ойын тура айтатын Шукарь шал Макардың суретін айна-қатесіз келтірді»*. (I. Омаров, Шабыт.).
Ертедегі түркі жазба ескерткіштерін қарастырғанда
«келемечі» тұлғалы сез қазіргі тіліміздегі «аудармашы»
(переводчик) мағынасында қолданылғандығын көреіміз
(ДТС, 296). Аудармашының ол кездерде неліктен «келемечі» аталуының өзінде де сыр бар. М. Қашқари сөздігінде «келәчү» сөзі қазіргі тіліміздегі «сөз» дегеннің
орнына жүрген. Аудармашының негізгі жұмысы — бір
тілден екінші тілге сөздерді аудару екендігін білген
адамға оның «келемечі» аталуының да себебі түсінікті.
Ендігі жауап күтетін сұрақ — біреуді ажуалап, мазақтауға мына «келемечі»-нің қандай қатысы бар, бұл сөздерге (мазақтау, ажуалау, келеке ету) қалайша синоним болып қалыптасқан? Мұның басты себебі қоғам дамуымен байланысты сөз мағыналарының қозғалысқа
түсіп, өзгеріп отыруында деп білеміз. Біреуді мазақтау дегеннің өзі — белгілі бір адамның жүріс-тұрысын, соған тән қимылды, бет әлпетіндегі түрлі құбылыстарды екінші адамның өзіне аударып, сол қалыптас, пішіңдес қозғалыстарды бейнелеп көрсету. Бұл жерде біз сөзді аударумен емес, адам бойындағы іс-қимыл, қозғалысты
аударумен істес болып, соның куәсі болғандаймыз. Осындай себептермен «келемечі» сөзі алғашқы мағынасынан ажырасып, жаңа, біз әңгіме етігі отырған мағынаны меншіктенген. Кейін келе, біздің тілімізде, бұрынғы «келемечі» мағынасын «аудармащы» сөзі иеленген деп топшылаймыз.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Қазтай Айтазин

**Қазтай Айтазин** (2. 9. 1939 жылы туған„ Ақтөбе облысы , Ырғыз ауданы ) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1974), доцент.

ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1960). 1960-1968 ж. ҚР Ұлттық ғылым академиясының А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында кіші ғылыми қызметкер. 1968-1971 ж. осы институтта аспирантурада оқыды. 1971-1989 ж. Алматы педагогикалық шет тілдер институтының қазақ тілі мен жалпы тіл білімі кафедрасында оқытушы, доцент. 1989 жылдан Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің практикалық қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. ҚР Ұлттық ғылым академиясының мүшесі Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен "Қазақстан балық шаруашылығына байланысты кәсіби сөздер" деген тақырыпта кандидаттық  диссертация қорғады. 50-ден астам ғылым  мақалалар жазды. Қазақ тілі диалектологиясының сөздігін жасауға қатысты. Қазір кәсіби лексика мәселесімен шұғылданып жүр. 
## Шығармалары:
* Профессиональная лексика рыбного хозяйства Казахстана. АКД., А., 1973; Кдзак тілінің диапектологиялык сөздігі. А., 1969.

## Дереккөздер


Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Құлқын

**Құлқын** — қара бастың қамы, пайдасы (түсіндірме сөздіктегі мағынасы). «Өз құлқыны. үшін қандай болса да сатып кете беретін жігіт» (Б. Майлин, Шығ.). Сырт қарағанда, қазіргі түсінігіміз— туынды, ауыспалы мағына нәтижесі. Дәл осы тұлғалас араб сөзі «құлқум» -ның мағынасы — жұтқыншақ, адамның тамағы мағынасында қолданылады. Осыған қарағанда, кейбір авторлардың сөз төркіні араб тілі деп белгілеуіне қосылуға да болады. Мысалы, К.Юдахин қырғыз тіліндегі «кулкун» (жұтқыншақ) сөзінің тұсына араб тілінен дегенді көрсеткен. «Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері» атты кітабында Е. Бекмұхаметов те осы пікірде.
Арабтарға түркі, моңғол тобындағы тілдерден ауысып баруы да мүмкін. Кейбір тіл деректері осы ойымызды қуаттағандай болды. моңғол тілінде «хоолой» сөзі — адамның тамағы, жұтқыншағы, ал «хоол»— ішетін ас, тамақ мағыналарында кездеседі (. Мұнда біз бір түбірден пайда болған, мағынасы бірімен бірі байланысты сөздермен кездесіп отырмыз. Демек, тамақты адам асқазанына жеткізетін жолдың — жұтқыншақтың атауы моңғолдарда алғашқы «хоол» сөзінен пайда болған. Тағы бір мысал, қалмақ тілінде «жұтқыншақ» мағынасы «хол» сөзі арқылы айтылады да, ал талан-таражға салу — «хулхалх».
Түркі тілдері ішінде якуттарда «жұтқыншақ» мағынасын «қуолай» сөзі ұғындырады, «кылк гын» сөз тіркесі қазақ тіліндегі «жұту, жұтып қою» етістігі мағынасы орнына қолданылады.
Қорыта айтқанда, сөз төркіні түркі, моңғол тобындағы тілдерге ортақ болған да, кейін келе әрқайсысы өздерінің тіл заңдылығына қарай дыбыс өзгерістерін кіргізген әрі алғашқы түбірге түрлі жұрнақтар жалғай отырып, жаңа мағыналар туғызған. моңғол тіліндегі «о» дыбысының орнына түркі тілдерінде бірде «ы», кейде «ұ» дыбыстары айтылатынын якут («кыл»), қазақ тілдерінен («құл») байқалып отыр. Көрсетілген түбір (хоол, қыл, құл) ең алғаш «тамақ» (ішетін), одан әрі тамақ жүретін жол («жұтқыншақ»), бері келе, әсіресе, қазақ тілінде қазіргі кездегі мағынаға дейін әзгеріске түскен (құл — тамақ, ас>құл + қын (жұтқыншақ) >құлқын (өз пайдасы, бас пайдасы).
 
## Дереккөздер
Мирзоян атындағы көше (Алматы)

right|thumb
Көшеге мемлекет және партия қайраткері Левон Исаевич Мирзоянның (1897-1939) есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 14.04.1966 №134 шешімі) берілген. Ол 1925-1929 жылдары 
Әзірбайжанның Партия комитетінің хатшысы, ал 1933-1937 жылдары Қазақстанның Партия
комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған.

Көше Алмалы ауданында орналасқан. Райымбек көшесінен басталып, Қарасай батыр көшесіне
дейінгі аралықта созылып жатыр. Мақатаев, Гоголь, Төле би көшелерін қиып өтеді. 
Бұрынғы атауы 1-ші линия. 

Көшенің ұзындығы - 870 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
С.Разин қысқа көшесі (Астана)

**С. Разин №1 қысқа көшесі** Жамбыл көшесінен басталып, Мәскеу көшесінде
аяқталады. Домбыралы, С. Разин көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 410,5 м.

Степан Тимофеевич Разин (1630-1671) - Дон казагы, Ресейдегі
шаруалар көтерілісінің жетекшісі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ақжар көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Ленин көшесі. «Железнодорожный» тұрғын алабы. Ақжар көшесі Жамбыл көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 1092,4 м.

Ақжар - Солтүстік Қазақстан облысының оңтүстік-шығысында орналасқан аудан. Орталығы - Талшық кенті. Ауданның оңтүстігін Көкшетау қыратының солтүстік-шығыс сілемі қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Астана көшелері
Қарамерген көшесі (Астана)

**Қарамерген көшесі (Астана)** - Қарамерген көшесі Жәнібек тархан көшесінен басталып, Кенесары көшесінде аяқталады. Ғұмар Қараш, Ағыбай батыр, А. Иманов, Баянауыл, М. Дулати көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 818,1 метр.

Қарамерген — Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген, Іле өзені бойында XII-XIII ғасырда өмір сүрген ортағасырлық қала орны.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Құнттау

**Құнттау**. Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — ынта, ықылас қою, ұқыптау, қадағалау. «... адам нені құнттап, соңына түссе, содан қызықты нәрсе жоқ» (Ш. Айманов, Қыран.).
«Құнттау» сөзінің алғашқы төркіні моңғол, түркі тілдерінен дерліктей деректер баршылық. моңғол тілінде «хундэтгэх»—«құрметтеу, сыйлау», ал қалмақтардағы бұл мағынаны —«күндлх», «сыйлы» дегенді «күндта» сөзі ұғындырады. Ал түркі тілдерінен — туваларда «сыйлау, құрыметтеу» мағыналары «хүндүлүг» сөзімен түсіндіріледі де, мұның өзі сол тілдегі «құрмет» мағынасындағы «хүндү» сөзінің туындысы екенін көреміз. Көрсетілген тілдердің бәрінде «құрметтеу, сыйлау» мағынасын берген тұлғалар қазақ тілінде «құнттау» дыбыстық өзгерісінде көрініп, мағынасына да аздап ерекшелік енген. Демек, құрметтеуден пайда болатын ұқыптылық пен қадағалау мағынасы қалыптасқан.
 
## Дереккөздер
Сайрам орамы (Астана)

**Сайрам орамы**. Бұрынғы атауы №216 қысқа көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ).
Сайрам орамы Балқантау көшесінен басталып, Таскескен көшесінде аяқталады.
Ұзындығы - 200,9 м.

Сайрам - ортағасырлық қала. Түркістан облысының
оңтүстік-батысында орналасқан. Қазіргі кезде осы аттас аудан бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Злиман Өрбісінқызы Жантекеева

***Злиман Өрбісінқызы Жантекеева*** (18. 3.1932 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1970). Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтын бітірген (1953). 1953-1956 жылдары ҚР ҰҒА Тіл мен әдебиет институтының аспирантурасында оқыды. 1956—1961 жылдары интститутың шығыстану секторында ғылыми қызметкер. 1961 жылдан бастап осы уақытқа дейін Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың педагогика кафедрасында доцент болып қызмет істеп келеді. ҚР ҰҒА акад. С. Қирабаевтың жетекшілігімен "Ілияс Жансүгіров пен Сәкен Сейфуллин поэзиясын орыс тіліне аудару проблемалары" деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. Аудармаға, педагогикаға байланысты қырықтан астам мақалалары, брошюралар және бірігіп жазған оқулықтары мен жинақтары жарық көрді. ҚазКСР халық ағарту ісінің озық қызметкері, еңбек ардагері.
## Дереккөздер
Келкі, біркелкі

**Келкі, біркелкі**.* «... біркелкі салынған бұл көшедегі [[қарағай]] және [[тас үй]]лердің төбесі маған көкті тіреп
тұрған сияқты»* (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов). «Біркелкі» сөзінің мағынасын, әдетте, біз бірыңғай, бір қалыпты, біртектес деп
түсінеміз. Сөз екі түбірден тұратындығы сырт қарағанда да көрініп тұр, алғашқысы — бір, екінші түбір — келкі. «Келкі» сөзі қазақ тілінде жеке қолданылмайды. Ал
кейбір түркі және туыстас саналатын тілдерде жеке, дара тұрып та тиісті мағына бере алады. Якут тілінде холку — бірдей, тең дегенді ұғындырса, тунгус-маньчжур тілдерінің кейбіреуінде һэлки — бірдей, тең мағыналарында қолданылады (ССТМЯ, II, 364). Демек, өте
ерте кездерде «келкі» сөзі жеке тұрып та, тиісті мағына
бере алған.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Құнығу

**Құнығу**. Түсіндірме сөздікте берілген мағынамен келісу қиын. Онда — бір нәрсеге мейлінше құмарту, қызығу, дәнігу делінген. «Долгов қымызға құнығып алған» (М. Әуезов, Абай жолы.).
Біздің байқауымызша, құмарту, қызығу дегеннен көрі, қазіргі қазақ тілінің езінде «үйрену, дағдылану» деген мағыналар «құнығу» сөзіне сәйкес келетін сияқты. Кейбір түркі тілдерінің дерегі де біздің осы ойымызды мақұлдағандай. Чуваш тілінде «хыыныык», хакас тілінде «хыных» тұлғалары «үйрену, дағдылану» (привыкать) мағыналарында қолданылады.
 
## Дереккөздер