open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Татьяна Ровицкая

right|200px1948 жылы 20 ақпанда Иркутск облысы, Бадайн ауданы, Артем селосында дүниеге келген. Алматыдағы Қазақ педагогикалық институтын бітірген. Қазақ КСР Мәдениет министрлігінде жұмыс жасаған.

Өлеңдері әр түрлі басылымдарда жиі жарияланып тұрған.

«Сары бүлттар», «Қызғылт ағаш», «Ескек» атты жыр жинақтарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Мұсабек Рахманбердиев

left|250px**Рахманбердиев Мұсабек** (1951-1998) 10 қыркүйекте Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Шөл дала ауылында дүниеге келген. 1978 жылы ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірген. Еңбек жолын жұмысшы болып бастаған. Жамбыл ауданының «''Еңбек туы''» газетінде әдеби қызметкер, Қазақ КСР Баспа, полиграфия және сауда істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде аға редактор, «''Қазақ әдебиеті''» газетінде бөлім меңгерушісі, «''Қазақстан''» баспасында бас редакторлық орынбасары, республикалық «''Телефильмде''» директор, Жамбыл облыстық радиотелевидение комитетінің төрағасы болып жұмыс істеген.
«Қайырлы жол», «Құз, қия», «Жылы жел», «Қарқаралы» секілді көркем және деректі кітаптарды авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Николай Ровенский

right|200px**Николай Ровенский** (1926-1995) 18 қазанда Алтай өлкесінің Ново-Шипуново селосында туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін 1953 жылы бітірген. «Простор» журналында сын бөлімінің меңгерушісі, Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші болып істеген. Бірнеше сын кітабы шыққан. Сондай-ақ Б.Майлиннің, С.Мұқановтың, Ө.Қанахиннің, Р.Нүрғалиевтің шығармаларын орыс тіліне аударған.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен марапатталған.
Шығармалары: День и песня. Критические статьи. А., ҚМ КӨБ, 1961; Талант и провинциальность. Литера-турная критика. А., «Жазушы», 1967; Назначить себе высоту. Литературная критика. А., «Жазушы», 1973; Читая и перечитывая. Литературная критика. А., «Жазушы», 1976; Портреты, статьи, очерки. А., «Жазушы», 1982; Совпа-дение. Литературная критика. А., «Жазушы», 1986.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Юрий Рожицын

right|200px

**Юрий Рожицын** (1925-2006) 4 қаңтарда Красноярск қаласында дүниеге келген. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1965 жылы Краснояр Жоғары партия мектебін бітірген. Краснояр өлкесінде партия, комсомол комитеттерінде жауапты жұмыстар атқарған. «Рудный Алтай» газетінде, «Здравохранение Казахстана», «Простор» журналында жұмыс жасаған.

## Еңбегі
«Две повести», «Ранний лис-топад», «Прощеныйдень», т.б. кітаптардың авторы. Көптеген ұжымдық жинақтарда прозалық шығармалары жарияланған.

## Марапаттамалары
Қызыл жұлдыз орденімен, бірнеше медальмен марапатталған.


## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Жамшитжан Розахунов

right|200px
1950 жылы 1 қаңтарда Алматы облысы, Шелек ауданы, Байсейіт ауылында туған. Орта мектепті бітіргеннен кейін темекі шаруашылығында жұмыс істеп, кейін Кубань ауыл шаруашылығы институтына түседі. Институтты аяқтаған соң да темекі шаруашылығына еңбек етті.
1974 жылы комсомол қызметіне ауысып, Қазақстан ЛКЖО Шелек аудандық комитетінің екінші, сосын бірінші хатшысы болды. 1978 — 1980 жж. Алматы жоғары партия мектебінде оқиды. Оны бітіргеннен кейін партия органдарында түрлі қызметтер атқарды. 1981 жылы Шелек аудандық партия комитетінің ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, кеңшар директоры болды.
Өлеңдері «Ветви Чинара» (М., «Советский писатель», 1980), «Священный край» (М., «Советский писатель», 1982) атты ұжымдық жинақтарда басылған. Бірнеше жеке жинағы бар.
Шығармалары:
"Бәйшешек". Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973;
"Бір уыс топырақ". Өлеңдер, балладалар. А., «Жазушы», 1978;
"Жылдар жыры". Өлеңдер, балладалар, поэмалар. А., «Жазушы», 1981; 
"Менің дутарым". Өлеңдер. А., «Жазушы», 1985.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Ерназар Розметов

right|200px
**Ерназар Розметов** (1933 жылы 5 желтоқсан, Түркістан облысы, Түркістан қаласы) - ақын.

Ташкент ауыл шаруашылығы ирригациясы мен механизациясы инженерлері институты бітірген.
Шыршық СЭС-інде, Түркістан жөндеу-механикалық зауытында аға инженер-конструктор боп қызмет атқарған.

Өзбек тілінде жазады. Оның Ташкент баспаларынан шыққан бірнеше жыр жинағы бар: «Күнбағыс» (1963), «Мазасыз Ергеш» (1968), «Табақсай күні» (1974), «Күміс қоңырау» (1975), «Достық жолы» (1978), т.б.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Санат:5 желтоқсанда туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:Ташкент ауыл шаруашылығы ирригациясы мен механизациясы инженерлері институты түлектері
Санат:Қазақстан өзбектері
Санат:Өзбек ақындары
Хажымұрат Рахишов

left|250px**Хажымұрат Рахишов** (1924-2001) 23 ақпанда Целиноград (қазіргі Астана) қаласында туған. 1953 жылы Қазақ мемлекеттік университеті филология факультетінің журналистика бөлімін бітірген. Ұлы Отан соғысына қатысқан.
Облыстық «Социалистік құрылыс» газетінің жауапты хатшысы, «Есіл правдасы» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болып істеген. Целиноград (Ақмола) облыстық атқару комитетіне аға нұсқаушы, облыстық телевизиясында редактор қызметтерін атқарған. Алғашқы шығармалары 1940 жылдан көріне бастады. КСРО медальдарымен, 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.
Шығармалары: Қарлығаштар. Повестері., ҚМКӘБ, 1962; Бәйшешектер. Повестер. А., «Жазушы», 1969; Сеңгір сырлары. Роман. 1-кітап. А., «Жазушы», 1976; Сеңгір сырлары. 2-кітап. А., «Жазушы», 1978; Бетпе-бет. 3-кітап. А., «Жазушы», 1983.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Абдулхай Рузыев

right|200px **Абдулхай Рузыев** (10 қазан. Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Кетмен ауылы - жазушы.

1933 жылы әке-шешесімен бірге Шығыс Түркістанға өткен (ҚХР). Құлжа қаласындағы ұлттық гимназияны бітірген. Содан кейін бастауыш мектепте мұғалім, қалалық халық ағарту бөлімінде бөлім меңгерушісі, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы Қазақстан жазушылар одағында поэзия секциясының меңгерушісі, Шынжаң Ұйғыр автономиялық ауданы Қазақстан жазушылар одағында поэзия секциясының меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1962 жылы Кеңестер Одағына қайта оралған. Көп жылдар республикалық ұйғыр музыка театрында қызмет етті.

Соңғы жылдары «Мектеп» баспасында корректор, «Жазушы» баспасында аға редактор болып істеген.

Алғашқы өлеңдері газет-журналда басылып, «Іле әуендері» атты тұңғыш жинағы 1950 жылы жарық көрді. 
Аудармамен де шұғылданған. Ол ұйғыр тіліне Б.Майлин әңгімелері аударды.

*Шығармалары: Дала әуейі. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1964; Көктем шашу ы. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1971; Талтүс. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1973; Арайлы таң. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; Сарқырама сарыны. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1980, 1984 (орысша); Көктем шашулары. Таңдамалы өлеңдер. А., «Жазушы», 1983.*
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары

Санат:10 қазанда туғандар
Рахымжан Рузыев

right|200px1935 жылы 9 маусымда Шығыс Түркістанның Құлжа қаласыпа жақын «Үш он» ауылында туып, Тоғыз тарау ауданында өскен. 1957 жылы Шыңжаң институтының суретшілер факультетін бітірген. 1957 — 1960 жж. «Шыңжаң халықтық баспасында» әдеби қызметкер болған.

1960 жылдың желтоқсан айында Қазақстанға көшіп келген. Алматы қаласында әр түрлі мекемелер-де жұмыс атқарған. 1968 жылдан бері Қазақ КСР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетте қызмет істеген.

«Жазушы» баспасынан бірнеше жыр кітабы жарық көрген. Ақынның көптеген өлеңдері орыс, қазақ, өзбек және қырғыз тілдеріне аударылған.

*Шығармалары: Жалынды сөз. Өлеңдер. А, «Жазушы», 1968; Алтын аймақ. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1975; Отты тасқын. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1978; Мың үй. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1981; Сырлы тол қын дар. Өлеңдер. А., «Жазушы», 1985.*
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Рәзия Рүстембекова

right|200px
**Разия Рүстембекова**(1926-2003) 8 ақпанда Ақмола қаласында туған. 1948 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін, 1951 жылы осы оқу орнының аспирантурасын бітірген.

1956—1959 жж. Қазақтың көркем әдебиет баспасында редактор, 1959—1971 жж. Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтында оқытушы болған. 1964 жылы «Б.Майлиннің драматургия» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғайды.

1971-1983 жж. М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында аға ғылыми қызметкер. Мұқан Иманжанов, Баубек Бұлқышев шығармаларын жинап, бастырған. Қазақ әдебиеті тарихы авторларының бірі.

Драматургия, әңгіме, комедия жанрына арналған сын-зерттеу кітаптары жарық көрген. Әдебиеттану саласында «Майлин драматургия» (1969), «Қазақ комедиясы» (1978), «Қазіргі қазақ әңгімелері» (1988) атты кітаптары шыққан. Көркем аударма саласында да еңбек еткен. «Үнді ертегілері», «Тамаша адамдар өмірінен» шағын әңгімелер, Д.Гулиа әңгімелерін қазақ тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Сергей Рыбаков

right|200px1949 жылы 20 сәуірде Мәскеу қаласында туған.
Калинин қаласында мемлекеттік университеттің география факультетін бітірген. «Бельская правда», «Московский комсомол», «Смена», «Тур гайскаяновь», «Дружная ребята» секілді әр түрлі газет-журналдарда жұмыс жасаған, ТАСС-тың Шығыс Қазақстан облысындағы тілшісі болған.
*«Будильник», «Сайрауық қүстар», «Алыптардың алыбы», «Бұғанне ұқсас» атты кітаптары жарық көрген. С.Торайғыровтың өлеңдерін, «Күзгі дақтар» атты балалар антологиясының жыр жинақтарын орыс тіліне аударған.*
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Таупық Рымжанов

**Таупық Рымжанов** — 1937 жылы 21 шілдеде қазіргі Шығыс Қазақстан облысына қарасты Абыралы ауданының Дегелең ауылында туған. Арғын тайпасының Қаракесек руының Жалықбас бұтағынан шыққан. 

1962 жылы Семей педагогикалық институтының физика-математика факультетін бітіріп, Аягөз, Жаңасемей аудандарындағы орта мектептерде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директор болған. 1976 жылдан Петропавловка селосындағы орта мектепте ұстаз. «Өткелдер» атты тұңғыш әңгімесі 1965 жылы облыстық «Семей таңы» газетінде жарық көрді. Балалар әдебиеті саласында қалам тартып келеді. Бородулиха ауданының Құрметті азаматы.

## Шығармалары
* Құбажон. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1984
* Зәйтүнқарлығаштың ерлі гі. Ертегі-повесть. А., «Жалын», 1984
* Өлместің жүлдызы. Ертегі-повесть. А., «Өнер», 1994
* Алтын ара. Ертегі -повесть (дилогия). А., «Балауса», 1995 
* Жалықпас шежіресі. (Ядролық поли-гонға айналған Дегелең жеріндегі байырғы тұрғындардың шежіресі.) А., «Әл-Фараби», 1997 
* Гүл ағашы. Ертегі-повесть. Астана, «Көкше», 1999 
* Қарабек, Жөш -Жамал және шайтандар. Ертегі, повесть. 2003

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Дмитрий Евдокимович Рябуха

right|200px
**Дмитрий Рябуха** (1922, Шығыс Қазақстан облысы, Көкпекті ауданы, Преображенка селосы-1972) - балалар жазушысы. 

1940 жылы Семей қаласында бір жылдық мұғалімдер курсын бітіріп, мектепте ұстаздық еткен. 1952 жылдан журналистік қызметке ауысып, «Учитель Казахстана»газетінде әдеби қызметкер, «Советский Казахстан» (қазіргі «Простор») журналында бөлім меңгерушісі, «Жазушы» баспасында аға редактор боп қызмет істеген.

Ақынның «Колхоз даласы» («Колхозное поле») атты тұңғыш өлеңдер жинағы 1950 жылы шықты.

Содан кейінгі жылдар да «Дорогой мира», «Новоселы», «Малыши», «Навстречу жизни», «О тех, кто рядом», «Маляр небесных тор», «Сказка о правде», «Свирель Аман-жола», «Мы на земле не гости», «Фигуры с натуры», «Чиликане» атты өлең кітаптары мен сурет кітап-шалары жарық көрді.

А.Тоқмағамбетовтің, М.Хакімжанованың, Ж.Саинның, С.Мәуленовтің, Қ.Сатыбалдиннің көптеген өлеңдерін орыс тіліне аударды.

«Үлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін» медалімен, БЛКЖО Орталық Комитетінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Көкпекті ауданында туғандар
Санат:1972 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан балалар жазушылары
Санат:КСРО ақындары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін медалінің иегерлері
Патиягүл Сабитова

right|200px**Патиягүл Сабитова** (1936-2009) 1936 жылы 29 желтоқсанда Құлжа қаласында (ҚХР) туған. Сегізінші сыныпты бітірген соң, екі жылдық курста оқыды, кейін Шыңжаң университетінде сабақ берді. 1955 жылы отбасымен Қазақстанға көшіп келген. 1960 жылы Абай атындағві Қазақ педагогикалық институтын тамамдаған. Қазақ КСР ғылым академиясының жанындағы Әдебиет және тіл институтының аспирантурасына түседі. 1965 жылы «Ұйғыр совет әдебиетіндегі жағымды кейіпкер образы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. ҚР Үғылым академиясының Шығыстану институты жанындағы ұйғыр орталығының аға ғылыми қызметкері болған.

Алғашқы өлеңдері 1957 жылы «Күрес әндері» деген жинақта шықты. Кейін «Жалын шабыты» (1958), «Жастар дауысы» (1961), «Біздің отрядтың бабалары» (1965), «Менің арманым» (1967), орыс тіліндегі «Ұйғыр ақвіндарының дауысы» жинақтарына кірді. «Менің кішкентай достарым» атты балаларға арналған прозалық жинағы (1967), «Қамқоршы Хамза» (1969), «Біздің кластың балаларві» (1970), «Кім айтыпты» (1972), «Қадырдың түстері» (1990) атты әңгімелер жинақтары, «Шаһадат» (1984) повестері, «Дәуір образы» (1975), «Зия Самади» деген монографиялары (1989) басылып шықты. Ұйғыр мектептерінің екінші және оныншы, он бірінші сынып оқушыларын арналған оқулықтардың авторы. «Жүрегімде бір отым бар» атты өлеңдер жинағы үшін Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығы берілген (2003). «Достық» орденімен марапатталған (1996).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Әрмиябек Сағындықұлы

**Әрмиябек Сағындықұлы** 1956 жылы 13 желтоқсанда Қытай Халық Республикасының Алтай аймағы, Буыршын ауданы, Шұңқыр ауылында туған.
thumb|200px
Іле педагогика институтын 1982 жылы, Шыңжаң педагогикауниверситетін 1988 жылы бітірген.

Іле институтында, Шыңжаң педагогика университетінде оқытушы болған. 1993 жылдан бері Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясында ғылыми қызметкер.

1989 жылдан бері әдебиет зерттеумен, әдеби аудармамен, шығармашылықпен айналысады. «Тарбағатай», «Шұғыла», т.б. баспаларда көптеген зерттеу еңбектері жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Акрам Садиров

right|200px1940 жылы 17 наурызда ҚХР-дың Құлжа қаласында туған. Алматы облысындағы Шелек орта мектебін бітірген. 1967 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының физика-математика факультетін бітірген. 1963 жылдан бері мектепте мұғалім.

«Шопан болғым келеді» (1970), «Күлкі» (1971), «Менің балаларын» (1974) атты кітаптары ұйғыр тілінде жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Берік Садыр

right|200px|Берік Садыр
**Берік Садыр** (20 маусым, 1954 жыл, Алматы облысы, Райымбек ауданы) - сықақшы, журналист.

## Өмірбаяны
* 1977 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген.
* Еңбек жолын Нарынқол ауданындығы «Қызыл шекара» орта мектебінде мұғалім болып бастаған.
* республикалық «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінде (1978— 1982) тілші
* «Қазақ әдебиеті» газетінде (1982 — 1987) аға тілші
* «Ара—Шмель» журналында (1987 — 1990) техредактор, фельетонист
* «Ұлан» газетінде (1990—1994) жауапты хатшы болып жұмыс істеді.
* «Егемен Қазақстан» газетінде аға тілші.

## Шығармалары

* «Не десем екен?!» атты сатиралық тұңғыш кітабы «Жалын» баспасынан 1987 жылы жарық көрді
* «Арман қанатында» («Жалын», 1984)
* «Кеш жарық» («Өнер». 1989)
* «О несі-ай?!» («Жазушы», 1991)
* «Қосымша ми» («Елорда», 2002) атты әзіл әңгімелер кітабы
* «Бірде...»
* «Күлкі әлемінің күлкісі» («Аударма», 2003) атты аударма кітапшалары бар.

## Марапаттары
* Республикалық Журналистер одағының Ж.Алтайбаев атындағы сыйлығының иегері
* ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:20 маусымда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Райымбек ауданында туғандар
Санат:Қазақстан сықақшылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Жас Алаш журналистері
Санат:Қазақ әдебиеті газеті журналистері
Санат:Ара-Шмель журналы қызметкерлері
Санат:Ұлан газеті журналистері
Санат:Егемен Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан журналистер одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Алдан Саин

right|200px**Алдан Саин** 23 қыркүйек Алматы қаласында туған. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін (орыс бөлімін) бітірген. 1958 жылы еңбек жолын Алматы теледидар студиясынан бастап, Көкшетау облыстық «Степной маяк» газетінде қызмет істеген. Кейін республикалық теледидар студиясында, Қазақ КСР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетінің жергілікті теледидар мен радио хабарын тарату бас редакциясында, республикалық кәсіподақтар кеңесінің баспасөз орталығында, Қазақстан Жазушылар одағының насихат бюро-свінда қызметкер, Қазақ КСР кітап құмарлар қоғамының жауапты хатшысы, «Қазақтелефильм» студиясы бас редакторының орынбасары міндетін атқарған.

«Комиссарлық өкілі» атты повесі шыққан. Ж.Саин, М.Жүмабаев, И.Ескен-диров, Г.Генке, Ж.Өмірбеков, т.б. ақындардың өлеңдерін орыс тіліне аударған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Көкей Сақабайұлы

right|200px**Көкей Сақабайұлы** (1930-1995) 1 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Көкжыра ауылында туған. 1954 жылы Алматыдағы Металлургиялық тау-кен институтын бітірген. Жезқазған, Лениногорск, Өскемен қалаларында мамандығы бойынша инженер болып жүмыс істеген.

«Өткел аузында», «Кенші келбет!» , «Көктас», «Төлеген Тоқтаров» секілді көркем прозалық және бірнеше очерк кітаптарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Ибрагим Салахов

thumb|200px|Ибрагим Салахов
**Ибрагим Салахов** (, 1911-1999) 30 тамызда Көкшетау қаласында туған. Қазан педагогикалық техникумын бітірген. Қазан педагогикалық институтының филология факультетінде оқыған. Бірнеше жыл ұстаздық қызметте болған. 1957 жылдан Көкшетау облысында тың игеру ісіне араласқан.

Осы жылдары «Көкшетау даласында» атты роман жазып, оны 1965 жылы татар тілінде, 1969 жылы қазақ тілінде жариялаған.

Сонымен бірге поэзиямен айналысады. Ол қазақ, татар, орыс тілінде жарияланған бірнеше проза және поэзия кітаптарының авторы. «Парасат» орденімен (1998) марапатталған.

Шығармалары: Дала толқын дары. Өлеңдер. Қазан. 1957; Көкше өлеңдері. Өлеңдер. А, ҚМ КӨБ, 1961; Көкшетау даласында. Роман, повесть. А., «Жазушы», 1982..

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Татар жазушылары
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Қойшығара Салғарин

нобай

**Қойшығара Салғарин** (01.04.1939, Көкалат ауылы, Жангелді ауданы, Қостанай облысы) - жазушы.

Еңбек жолын шопандықтан бастаған ол, ҚазМУ-дің филология факультеті журналистика бөлімін бітірген. 1964—1965 жж. «Ауыл өмірі» газетінің редакторы, 1965 — 1971 жылдары Қазақ радиосының Қостанай облысындағы меншікті тілшісі, 1971 — 1975 жж. Торғай облыстық телерадио комитетінің редакторы болған. 1975—1990 жж. «Егемен Қазақстан» газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, 1990—1993 жж. Әдебиет және өнер институтына қызметкер. 1993-1997 жж. ҚР Мемлекеттік хатшысының кеңесшісі, мемлекеттік саясат жөніндегі ұлттық кеңес хатшысының орынбасары, хатшысы, 1997 жылы Қазақстан Республикасының ҚХР-дағы Елшілігінде мәдениет жөніндегі кеңесші қызметтерін атқарған.

ҚХР-да жүріп «Сиуңну», «Дуңху. Гаучы», «100 құжат», «Таным тар-мақтары», «Анықтамалық» атты кітаптарын жазды.

«Алтын тамыр», «Көмбе», «Қазақтың қилы тарихы», «Қазақтар» роман-эссе, «Қазақ қазақ болғанға дейін», «Қазақ қазақ болғаннан кейін» деген ІІ томдық романдары жарық көрді. «Қазақтар» трилогиясы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды (1996).

Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері. 
Екі рет медальмен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

### Шығармалары
* *Ілгешек. Сықақ өлеңдері. А., «Жазушы», 1966; *
* *Сол бір күндер. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1976; *
* *Үбедей. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1978; *
* *Соқпақ жолға бастайды. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1980;*
* *Тағдырлар тоғысы. Әңгімелер мен повестер. А., «Жалын», 1984*.

## Дереккөздер


Санат:1 сәуірде туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан редакторлары
Санат:Қазақ радиосы редакторлары
Санат:Егемен Қазақстан журналистері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты қызметкерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Гүлнар Салықбай

right|200px
**Гүлнар Салықбай** - 1963 жылы Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Жамбыл ауылында туған. Т.Айбергенов атындағы сыйлықтың лауреаты, Қазақстан Республикасы Жастар одағы сыйлығының және Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты. Абайдың 150 жылдық мерейтойына арналған мүшәйраның жүлдегері болған. Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегері (2014).

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін 1986 жылы бітірген. «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Арай» — «Заря» журналында, Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығында қызмет істеді. «Атамұра» баспасында редактор, «Алаш» баспасында бас редактор, «Қазақстан» телерадио корпорациясында «Жан» бірлестігінің жетекшісі, «Қазақстан» телеарнасында бас редактор болды. Қазір «Ел» продюсерлік орталығында сценарлық топтың жетекшісі.

«Бір жұтым ауа, қызыл күн», «Жан» атты жыр кітаптары жарық көрген. «Жан», «Аспандағы аңсарым» атты М.Цветаеваның өлеңдерін аударып, «М.Цветаева» деген атпен кітап болып шықты.


## Дереккөздер


Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Зайсан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Снарядтарды шашырата тастау

**Снарядтарды шашырата тастау** — бірдей жағдайда бір қарудан шашырата оқ ату құбылысы.

Мұндай атудың табиғи түрі кездей соқ жағдайларға байланысты болады:

Ұрыс зарядтары салмағының әр түрлі болуы, снарядтардың (оқтардың) салмағы, пішіні мен өлшемдерінің әр түрлі болуы, оқ-дәрінің сапасы, ұңғы сапасы мен қызу дәрежесі, қаруды көздеу кезіндегі қателіктер, атмосфералық жағдайлардың әр түрлілігі және т.б.

Снарядтарды шашырату кездейсоқ қателіктердің қалыпты зандарына бағынады және шашырату заңы деп аталады. Шашырата атудың табиғи түрімен қатар табиғи емес түрі де болады, онын табиғи шашыраудан айырмашылығы ауқынды және түбірлі максаттарға байланысты зеңбіректен ату кезінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Деванагари

thumb|Лигатура ''ddhrya''
**Деванагари** ( ) — шығу тегінің оратқтығымен алфавиттің бірыңғай фонетикалық принципіне, сол сияқты аумақта будда діні мен әдебиеттің таралуына байланысты Үндістанның өз аумағынан басқа Бангладеште, Пәкістанда, Непалда, Шри-Ланкада, Тибетте, Орталық Азияда, Бирмада, Үндікытай тұбегінде, Индонезияда тараған Үндістанлық буынды жазу түрі. Әр әрпі жалғыз дауыстыдан, не *«а»* дауыстысы ілесетін дауыссыздан тұратын буынды білдіреді. Дауыссыздан кейінгі өзге дауыстылар оған қосақталган (үстінен, астынан немесе бүйірлерінен) қосымша белгілерді білдіреді. Дауыссызды *ң* жанында дауыстының болмау жол асты «*[[вирама]]*» белгісімен белгіленеді, ол дауыссыздардың тіркесін беру кезінде қолданы- луы мүмкін тіркестің (алғашқы әрпінің жанынан қойылады); дауыссыздардың үйлесу көбіне әріптердің үйлесуіне енетін өзіне тән элементтерді біріктіретін күрделі белгілер-лигатуралармен беріледі.
## Графикті құру принципі
Деванагариде әрбір дауыссыз дыбыс белгісі бірдей дауысты (а) дыбыстың болуымен ерекшеленеді. Дауысты дыбыссыз дауыссызбы белгілеу үшін артайы таңба - халант (вирама) қосу қажет. Басқа дауыстыларды белгілеу үшін семиттік жазу жүйесіндегідей арнайы диакритикалық белгілер қолданылады. Дауыстыларға қатысты арнайы белгілер сөз ьасында қойылады. Дауыссыздар дауысты дыбыстарсыз сөз тіркестерін құрай алады.
### Дауыссыздар

### Дауыстылар

### Басқа белгілер

### Сандар

## [[Юникод]]талған Деванагари

Бұның кейбiр ұяшықтар анықталмаған - оларды кестеде боз белгiлелген

## Деванагариның клавиатурасы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Стратегиялық қорғаныс бастамасы (СҚБ)

**Стратегиялық қорғаныс бастамасы** (СҚБ) (Стратегическая оборонная инициатива (СОИ)) 1983 ж. АҚШ президенті Рейган бастаған, жоғары дамыған баллистикалық ракета қорғанысын жасауға бағытталған бағдарлама.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Чельпек

**Чельпек** — құрамында аздаған мөлшерде қант қосылған татардың жұмыртқалы кондитер өнімі.

Құрамына 10 жұмыртқа, 100 г сүт немесе қаймақ, қамырға қосылатын 3 шай қасық қант және 100 г қамырды аунататын қант ұнтағы кіреді. Осы компоненттерге қатты ашымаған қамыр шығуға қажетті ұн қосылады. Бір шымшым ас содасын салады. Қамыр жаймаланады да диаметрі 20-25 см етіп шеңберлер кесіледі. Дайын болған дайындамалар терең табаларда майға қуырылады. Чельпек шеттерін ағаш таяқшалармен қысып отырады. Пісіп дайын болған, салқындатылған өнімнің сыртына қант ұнтағын себелейді.
## Дереккөздер
Чипсы

thumb|right
**Чипсы** ( — жоңқа) — жұқалап жапырақтап турап қайнатылған және ыстық ауамен кептірілген немесе картоп езбесінен жұқа қабатты етіп кептірілген дайын қытырлақ картоп. Бұлар алғашқыда Англияда шығарылған. Ұлыбританияда чипсылар қуырылған балыққа гарнир ретінде беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Чихиртма

**Чихиртма** — қой етінен немесе үй құстарынан дайындалатын грузиндердің ұлттық сорпасы.

Бұл сорпаларға жарма немесе көкөніс салмайды. Ет сорпасын қоюлату үшін ұн немесе жұмыртқалы-қышқылды қоспалар салынады. Етті қайнатып, одан кейін жапырақтап турап қуырады да қайтадан алғашқы қайнатылған сорпаға салады. Піскен етті сорпадан алып қояды да, сорпаға алдымен ұн салып 5 мин-тай қайнатады (тауық сорпасына ұн салынбайды). Жұмыртқалы-қышқылды қоспа әзірлеу үшін бұлғанған жұмыртқа сарысына (1—2 шай қасық ұн, 1 ас қасық жылы сорпа, 4 жұмыртқа сарысына 1/3 стақан лимон шырыны қосылған) жарты стақан жылы сорпа құйылады. Осы пайда болған қоспаны ет сорпасына қосып араластырады. Содан соң сорпаға қайтадан етті, қуырылған пиязды, татымдықтарды қосады және үстіне 50 г ткемали салады. Осы сорпа қайнағанға дейін қыздырылады да 3 мин-тан соң столға қойылады.
## Дереккөздер
Вербализм

**Вербализм** - бос сөз; нағыз білім немесе ұғымды ой болмағанда ғылыми терминдерді пайдаланып жасыру, бүркемелеу.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Снарядтың өзін-өзі жоюы

**Снарядтың өзін-өзі жоюы** (зенит снарядтың әуедегі нысанаға (ұшаққа) тимеген жағдайда атылғаннан кейін белгілі бір уақыт өткен соң жарылуы.

Снарядтың өзін-өзі жоюы арнайы қондырғының көмегімен, жарылмаған снарядтың (ракетаның) жерге (суға) түсуіне жол бермеу, сөйтіп, әскер мең жер үсті объектілерінін зардап шегуінің алдын алу мақсатында жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жарғылық құжаттар

**Жарғылық құжаттар** — әскери қызметшілердің оқу-тәрбие ісін, тіршілік-түрмысын, әскердің жауынгерлік және саяси даярлығын, әскери әрекеттерге кіріспе және негізгі дайындықтарын белгілейтін ережелер мен нормалар жиынтығы. Оларға
жарғы (ереже), жарлыктар, нұсқаулар т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вакуум кристалдағыш

**Вакуум кристалдағыш** -қысымы төмендегендегі ерітіндінің булануы себебінен, сонымен катар суытқанда және бір уақытта концентрациялағанда ерітіндінің аса қанығуын арттыратын кристалдағыш.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Оңайбай Шотбасұлы Есентұрлиев

**Оңайбай Шотбасұлы Есентұрлиев** (1945 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – педагог.

## Өмірбаяны
Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау унивеситеті) бітірген (1966). 

1966 – 86 жылы Қызылсай, Каменный орта мектептерінде мұғалім, директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары, директоры. 

1986 жылдан Каменный, Төлеп ауылдық кеңесі атқару комитетінің төрағасы, әкімі.

## Еңбектері
Ел мен жердің қазақы атауын қайтарып беру жөнінде келелі мәселелер көтеріп, бірнеше мәрте мақалалар жазды. Соның нәтижесінде Каменный ауылына Ер Төлеп аты берілді, Каменный орта мектебі Социалистік Еңбек Ері А.Махмутов есімімен аталды.

Санат:Қазақстан педагогтары
Жарғыш

**Жарғыш** — оқ-дәріні әрекетке келтіру үшін қолданылатын құрылым. Жарғыштар:
*орнатылуы бойынша (артиллериялық снарядтар мен миналарға, ракеталар мен торпедалардың ұрыс бөлшектеріне, инженерлік және теңіз миналарына, авиабомбаларға және басқаларына), 
*әрекет ету принципі бойынша (түйіспелі, ара қашықтық, түйіспесіз, аралас әрекеттер), оқ-дәріде орналасуы бойынша (басты, түпкі, бүйірлі, сапалы орналасу) 
*басқа белгілеріне қарап сараланады.

Жарғыштың қауіпсіздігі, нақты айтқанда, оның алдын ала жарылмайтындығы тежегішпен қамтамасыз етіледі. Жарғышты дайыңдыққа келтіру әрекетті жарылғышты қайыру деп аталады. Оқ-дәрінің әр түрлі орындарында орналасқан бірнеше блоктан тұратын жарылғыштар жарғыш құрылымдар деп аталады. Жарғыштардың алғашқы түрлері 16 ғасырда пайда болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Есек батыр Есенқұлұлы

**Есек батыр Есенқұлұлы** (Есек мерген) (туған-өлген жылы белгісіз) — Байұлы тайпасы Адай руының Қосай бөлімінен шыққан батыр.

18-ғасырда Адай, Байұлы руларын бастап, Сауран маңынан Арал теңізінің солтүстік батысына қоныс аударады. 

Ембі, Темір, Ойыл өзендерінің бойын жайлаған қалмақтарға қарсы халық күресін басқарушылардың бірі болды. Есекей халық күресін басқарған шақ Жоңғар шапқыншылығынан туған 18 ғасырдың 1-жартысындағы «Ақтабан шұбырындының...» кезі еді. Қалмақтардың қысымынан қазақтар Орта Азия хандықтарын айналып Ембі, Елек бойына бет түзеген болатын. Есекей бастаған рулар Жем өзені бойына қоныстанды. Ел қамын ойлаған батырдың ісі кейінгі ұрпаққа аңызға айналған. 

Солтүстік Үстіртте Есекей атында топонимдер мен гидронимдер («Есек жал – биік», «Есет құдығы», «Жемнің құяр саласындағы арал», т.б.) көп сақталған.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Санат:Түркістанда туғандар
Стратегиялық мақсаттағы ракеталар

thumb|РВСН Дислокация
**Стратегиялық мақсаттағы ракеталар**(Ракеты стратегического назначения) — ұшу қашықтығы 1000 кмден асатын басқарылатын ракеталар (оның ішінде құрлықаралық және бүкіл жер шарын қамтитын ракеталар кіреді). Стратегиялық мақсаттағы ракеталар қуаттылығы жоғары ядролық зарядтар тасымалдаушы құрал болып табылады. Соған байланысты қарсыластардың терен (ішкі) тылындағы стратегиялық мәнді әбъектілерді (әскери, өнеркәсіптік, саяси, әкімшілік орталықтарды) жоюға қабілеіті. Қазіргі стратегиялық ракеталардың ұшу қашықтығы және тигізу дәлдігі жоғары. Стратегиялық мақсаттағы ракеталардың ядролық зарядтарды нысанаға жеткізуге деген сенімділігі бірнеше жүздеген километрмен есептелетін жоғары биіктігі мен 30-35 мин. ішінде 10 мыңнан аса км-ді игерегін ұшу жылдамдығына байланысты. Ұшып бара жатқан стратегиялық ракетаға ештеңенің дарымайтындығы бөлек басқарылмайтындығьша, соған сәйкес оның ұшу траекториясына әсер етудің мүмкін еместіғіне, ұшу жылдамдығының аса жоғарылығына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шала қуыру

thumb|right
**Шала қуыру** ( - уақыт өткізу) — жай отта мол май құйылған ыдыста майдалап туралған көкөністерді жұмсарғанша өндеу. Түбіртамырларды шала қуыру кезінде олардың өзіне тән иісі мен түсі күшейеді.
## Дереккөздер
Вакуум кристалдану

**Вакуум кристалдану** - жүйенің қысымы төмендегендегі ерітіндінің буланып кристалдануы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Сәулеттік акустика

thumb|Сәулеттік акустиканы дұрыс қолдану мысалы, Бирмингем, Симфониялық залы
**Сәулеттік акустика** - дыбыстың ғимарат белмелері ішінде таралуы және жұтылуы туралы ғылым.

Ең басты міндеттері:
# дыбыстың анық, күштірек естілуін қамтамасыз ету (театр, аудитория, концерттік залдар т.б. жерлерде);
# адамның дем алуына, қызмет істеуіне кедергі жасайтын, у-шу, жат дыбыстарды жою не бәсеңдету;

Үй ішіндегі дыбыстың даладағыдан айырмашылығы қайталанып естілуінде. Дыбыс қабырға, сәкі, төбеге жеткенсоң жаңғырығады. Бөлме ішінде дыбыс күшінің біркелкі тарауы - үйдің формасы мен акустикалық жабдықтардың дұрыс орналастыруына байланысты.

Дөңгелек, эллипс формалы   бөлмелер төрт бұрышты бөлмелерге қарағанда, акустика жағынан көбінесе қолайсыз келеді. Себебі, дөңгелек бөлмелерде  бір дыбысқа бір дыбыс кеш ұласып, шу пайда болып, дауыс, музыка анық естілмейді. Яғни, жаңғырық та керек, бірақ оның  мөлшері тыңдаушыға жету мерзімі дауыстың дұрыс естілуін қамтамасыз ететіндей болғаны жөн.

Аудитория мен конференц залдардың қабырғаларын қалаған кезде, дыбыстың анық естілуіне себі тиетін, жаңғырықты азайтатын материалдар пйдаланады, концерт және театр залдарының ішін әшекейлегенде дауыстың табиғи әрі күштірек естілуі көзделеді.

## Дереккөздер

* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Санат:Механика
Альвеолярлы эхинококкоз

thumb|right|200px|Альвеолярлы эхинококкоз
**Альвеолярлы эхинококкоз** (*Echinococcosis* син. Альвеолярлық эхинококкоз, көпкамералы эхинококкоз) — көпкамералы эхинококк личинкалары тудыратын, тенидоздар тобына жататын гельминтоз, бауырда паразитарлық түйін пайда болып, басқа мүшелерге тарайды. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Вакуум ксантатараластырғыш

**Вакуум ксантатараластырғыш**  — алынған целлюлоза ксантогенатын жартылай еріткенде және сілті целлюлозасын ксантогендегенде периодты түрде әсер ететін құрылғы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Абиотикалық түрткілер

thumb|Көпжылдық өсімдіктердің өмір сүру сызығы.<br />''Ескерту: 1 — ұтымдылықтың нүктесi, 2 — минимум және максимум нүктесі, 3 — өлім нүктесі''|450px
**Абиотикалык түрткілер** - Қоршаған ортаның орографиялык, химиялык және физикалык түрткілер жиынтығы.

## Дереккөздер


Антропикалық фактор

Санат:Медицина
Соғыс

**Соғыс** — мемлекеттер, үкіметтер, қоғамдар, әскери күштер мен әралуан топтар арасында жалғасатын қарсы жағын - жауын құртуды көздейтін қарулы қақтығыс.

Жершарылық деңгейдегі яғни көп елдер қатысқан соғыс - дүниежүзілік соғыс деп аталады.

Ал екі ел арасындағы соғыс - мемлекетаралық соғыс деп аталады.

Бұдан басқа бір елдің ішкі түрлі күштері арасында немесе билігі мен қарсы топтар арасында болатын соғыс - мемлекет іші соғысы немесе азаматтық соғыс деп аталады.

Соғыс - аса қатал жазалау, қырып-жоюды көздеп, қарсы жақты бағындыруға, не қарсы жақтан қорғануға қатысты барлық шара, қимыл қолға алынады, қарсы жақты құрту мен күйрету басты нысана болады. Соғыста көбінесе арнайы соғысушы жасақ-жауынгерлер шайқас жасайды, бірақ еріктілер мен азаматтар да қатысуы мүмкін, және соғыста көбінесе бейуаз, әйелдер мен балалар жәбір көреді.
  
Әдеттегiдей, соғыс мемлекеттік, ұлттық, топтық еріктің қатал жолдармен оппонентiн құрту мақсатына талпынуы. Клаузевиц айтуынша "соғыс зорлық пен құралдар саясатының жаңа түрде жалғасымы".

Соғысты арнайы зерттейтін ғылым полемология (polemology) деп аталады. Ол ежелгі гректің Полмос (polemos) - "соғыс", және логия (logy)- үйрену, зерттеу мағынасын беретін сөздерінің бірігуінен жасалған.

Кей ойшылдар соғысты адамзат табиғатының атадан жалғасатын ерекше қасиеттерінің бірі, адам табиғаты соғысқұмар деп санаса (мысалы Фридрих Ницше), басқалары оны ерекше саяси-әлеуметтік-мәдени жағдайлардан, ерекше орта мен өзара байланыстан пайда болатын құбылыс деп есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Санат:Соғыстар
Александр Самойленко

right|200px1948 жылы 14 тамызда Алматы облысының Талғар қаласында туған. 1971 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген. «Простор» журналының бөлім меңгерушісі, «Литературная газетаның» Қазақстан бойынша меншікті тілшісі болған. Қазір «Столичная жизнь» газетінің бас редакторы.
Бірнеше повесть, әңгімелер жинағы шыққан. Қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударумен шүғылданып жүр.
## Аудармалары
* Т. Иманбеков. Последняя охота. А.,»Жазушы», 1975; X. Абдуллин. Узелки. А.,»Жазушы», 1978; К.Жумадилов. Последнее кочевье. Роман. А., »Жазушы», 1983.*
## Шығармалары
 Год журавлей. Повесть, рассказы. А., «Жазушы», 1979;
## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысында туғандар
Мәңгілік ақикат

**Мәңгілік ақикат** - танымның даму барысында ақиқатты жоққа шығаруға болмайтындығын білдіретін термин. Осы мазмұнда мәңгілік ақиқат абсолютті ақиқатпен бара бар.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Соғыс жағдайы

**Соғыс жағдайы** — елде немесе оның жеке бөліктерінде мемлекеттік жоғары үкімет органдарының шешімімен төтенше кезеңде белгіленетін ерекше жағдай.

Соғыс жағдайында мемлекеттік үкімет органдарының қорғаныс пен мемлекеттік қауіпсіздікті сактауды қамтамасыз ету жөніндегі барлық қызметі әскери кеңес пен бас қолбасшыға көшеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс

zh-yue:戒嚴
Жарқылдың сәуле шығаруы

**Жарқылдың сәуле шығаруы** — ядролык жарылыстың зақымдаушы факторы. Ол инфракүлгін, инфракызыл және көрінетін сәулелерден тұрады. Сәуле жарғышы пайда болғаннан кейінгі секундтың алғашқы үлесінде температура миллиондаған градуска жетеді және ультракүлгін сәулелер басым болады, ал отты шардың суыну дәрежесіне карай көрінетін және инфракызыл сәулелер басым болады. Жарқылдың сәуле шығаруы — жарылыстың жарык шығарушы бөлігі. Бүл бөлік жарылыстың 8000 - 10000° С температураға дейін қызып, балқыған газ түріндегі өнімдерінен тұрады. Жарқылдың сәуле шығаруы үлесіне жарылыс энергиясының 35 пайызына дейін келеді. Жарқылдың сәуле шығаруы уақыты жарылыс қуатына байланысты. Ол адамдар мен жануарлар терісінің ашык беліктерін күйдіріп, көзді зақымдайды, өнеркәсіп объектілерінде, елді мекендерде және ормандарда өрттер шығарып, түрлі материалдарды түтандырады. Түрлі заттардың көлеңкелері, сондай-ақ паналау ғимараттары мен паналау орындары қорғаныш бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санитарлық авиация бөлімі

**Санитарлық авиация бөлімі** - зардап шеккендерді тасымалдауға арналған санитарлық авиация бөлімі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Телебасқару

**Телебасқару** (Телеуправление) ракетаны және басқа объектілерді қашыктан басқару әдісі. Мұнда әмір шығаратын және оны козгалушы объектіге жіберетін құрал жерде (кемеде, ұшақта) орнатылады. Телебасқару  сымды немесе сымсыз каналдар арқылы тиісті кодталған белгілерді (әыірлерді) қашықтан жіберу мен кабылдау агрегаттарынан, механизмдерінен, басқару, реттеу, белгілеу, бакылау тәсілдері мен құралдарынан тұрады. Ол белгілер (сигналдар) тікелей атқарушы органдарға әсер етпейді, аралық аз қуатты аппаратураларға әсер етіп, олар басқарылатын объектінің соған сәйкес атқарушы органдарына әсер етеді. Барлық телебасқару жүйесі: әмірші-шифрлаушы блоктан және басқару постында орнатылатын хабарлаушы қондырғыдан, қабылдаушы қондырғы мен басқарылатьін объектінің шифрды шешуші — атқарушы блоғынан тұрады. Қазіргі жылдам телебаскару жүйесінде аса сенімді аз габариттік жартылай сымды, ферриттік және басқа бөлшектер қолданылады. Телебасқару сондай-ақ, басқарудың әмірлік жуйесі деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вакуум-сүзгіш

**Вакуум-сүзгіш** - кеннен алынған флотациялық концентраттар қойылдырғыштардан өткізілгеннен кейін олардың ылғалдылығын төмендету үшін қолданылатын аппараттар жиынтығы. Суспензияларды, яғни ішінде қалқыма қатты бөлшектер бар сұйықтықтарды ажырату үшін пайдаланылады. Сүзуді тездету үшін Вакуум-сүзгіш арқылы сүзгіш матаның екінші жағынан ауа сорылып алынып, вакуум жасалады. Осылайша концентраттағы ылғал азайтылады. Бұл кенді өңдеудің кезекті процесін жеңілдетеді. Вакуум-сүзгіш сүзу бетінің пішініне қарай, барабанды және дискілі болып екі топқа бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Тіркесім

**Тіркесім** орыс. сочетаемость —
# сөйлемде тіл элементтерінін бір-бірімен тіркесу кабілеті (кapa Валенттілік); 
# неғүрлым жоғары денгейдегі тіл бірліктерін жасау кезінде тілдік бірліктердін тіркесу кабілеті.

Тіркесім тілдік бірліктердін синтагматикалык катынастарын білдіретін негізгі касиеттерінін бірі (кapa Синтагматика).Тіркесімнін жалпы және накты заңдары, тенденциялары болады, олардан ауытку тілдік бірліктердін нормасы бүзылуына немесе оларға тән касиеттердің өзгеруіне әкеп соғады. Тіркесім түрған орнына карай: контактілі (түйіспелі) және дистантты (алые туратын, түйіспелі емес); тіркесу факторларына карай: себептелген және еркін; тілдін денгейіне карай: формалды және семантикаемантикалык Тіркесімдер болып бөлінеді. Фонемалар деңгейіндегі Тіркесім фонемалык белгілердін үйлесу-үйлеспеуінен көрінеді. Үйлеспейтін белгілері бар фонемалар тіркескенде, олар комбинаторлык өзгеріске үшырайды. Сөз Тіркесімі грамматикалык, лексикалык, семантикалык факторлар аркылы айкындалады. Олар сөз тіркесі теөриясында зерттеледі. Кеңес тіл білімінде сөз  Тіркесімі синтаксистік және лекcикалык депбөлінді. Синтаксистік Тіркесім сөздің колданысы үстінде туып калыптасады. Лексикалык Тіркесім — сөздің бастапкы атрибуты, лексикалык мағына мен грамматикалык курылымнын аракатынасынан туады (мысалы, фразеологиялыктіркестер). Тілдік лексемаларды сөз таптарына ажыратуда және сөз тіркестерін топтастыруда синтаксистік Тіркесім негізгі тірек болады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Сәтімжан Қамзеұлы Санбаев

**Сәтімжан Қамзеұлы Санбаев** (1939 жыл 16 қыркүйек Атырау облысы Мақат - 2 шілде 2013 жыл Алматы) — жазушы, киноактер. 1974 жылдан бастап КПСС мүшесі.

## Өмірі
Мұғалім семьясында туған. 

Орынбор ауыл шаруашылығы иснтитутын (1961), КСРО Жазушылар одағы жанындағы Жоғары әдебиет курсын бітірген.

Гурьев облысында, Энгельс атындағы колхозда (1962-1966), «Қазақфильм» киностудиясында (1966-1968), жазушы баспассында (1968-1972), Қазақстан жазушылар одағында (1972-1975) жұмыс істеді. 

1975 жылдан Павлодар трактор зауытында инженер-конструктор, Балқаш кен-металлургия комбинатында инженер «Жазушы» баспасында редакция меңгерушісі, Азия-Африка елдері жазушыларымен байланыс жөніндегі Қазақ комитетінің жауапты хатшысы,Қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші,«Невада-Семей» қозғалысының вице-президенті,
Ш.Айманов атындағы ұлттық кинокомпаниясында бас редактор қызметтерін атқарған. 

## Шығармашылығы
Шығармаларын орыс тілінде жазады.  
* «И вечный бой» повесть Простор журналы, 1968 ж.
* Белая аруана. Повести. А.,»Жазушы», 1969. 
* Дорога только одна. Роман. А.,»Жазушы», 1970
* Дорога только одна. Повести и роман. М.,»Молодая гвардия», 1974
* Аруана. Повестер мен роман. А., »Жазушы», 1975; 
* Колодцы знойных долин. Повести и роман. М., «Известия», 1976;
* Времена года нашей жизни. Роман-трилогия. А.,»Жалын», 1981.
* Когда жаждут мифа. А., 1989;
* Белая аруана. А., 2005;
* Медный колос. Роман-дилогия. А., 2006.
Шығармалары қазақ тіліне, сондай-ақ КСРО халықтарының көптеген тілдеріне, шетел тілдеріне аударылған. 
*«Флакон одеколона» атты драмасы М.Әуезов атындағы академиялық қазақ драма театрында қойылып жүр.

Абайдың қарасөздері, М.Әуезовтың, С.Бегалиннің, Ә.Сәрсенбаевтың, Қ.Ысқақтың т.б. қазақ жазушыларының шығармаларын орыс тіліне аударған.

## Ойнаған рөлдері
Шығармашылығымен бірге кино саласында да еңбек етіп келеді. 
* «Мың шақырымдық жол» (1968)
* «Ғажайып күн» (1972) 
* «Ұшы-қиырсыз жол»
* «Той боларда»
* «Шоқан Уәлиханов (фильм)»
* «Батыр баян» көркем фильмдерінде басты рольдерде ойнаған.
* «Қыз Жібек»
* «Ыстықкөл қызғалдақтары» кино фильмдерді қазақшалаған. 
* «Там, где торы белые»
* «Дом у соленого озера» кинофильмдерінің авторы.

## Еңбектері
«Ақ бас таулар» атты көркем фильмінің сценарийін жазды. Санбаевтың бірқатар туындылары ағылшын, француз, неміс т.б тілдерінде жарық көрді.

## Марапаттары
КСРО Жазушылар одағы, ВЦСПС-тің жүмысшылар тақырыбына арналған шығармалар конкурсының лауреаты (1981).

«Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Қалпен Еңсегенұлы Есетов

**Қалпен Еңсегенұлы Есетов** (1948 жылы туған, Ресей, Карель АКСР-і, Кондолого қаласы) – экономист. Алматы халық шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ экономика университеті) (1972), Қазақстан менеджмент, экономика және болжау институтын (1994) бітірген. 1966 – 72 жылы Баутинде электрцех мастері, 1974 – 79 жылы қалалық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, 1979 – 83 жылы өндірістік кәсіпорындар комбинатының директоры, 1983 – 90 жылы Маңғыстау балық тоңазыту флоты басқармасының партком хатшысы, өндірістік кәсіпорын комбинатының директоры болды. 1993 жылдан бері Ақтау халықар. теңіз сауда портында бөлім меңгерушісі. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Соғыс қылмыскерлері

**Соғыс қылмыскерлері** — бейбітшілік пен адамзатқа қарсы қылмыс жасаушы адамдар.

**Қылмыс түрлері:** зорлық, тонаушылық, соғыс-тұтқындарын өлтіру, бейбіт халыкты қыру, газ және бактериологиялық соғыс жүргізу, атом каруын колдану.

* 1943 ж. 30 қазанда Екінші дүниежүзілік соғыста қылмыс жасаған Соғыс қылмыскерлерін жауапқа тарту жөнінде Мәскеу декларациясы қабылданды.

* 1945 ж. 8 тамызда Лондонда КСРО, АҚШ, Англия үкіметтері және Францияның уақытша үкімегі Екінші дүниежүзілік соғыстын басты қылмыскерлерін жазалау жөніндегі келіссөзге қол қойды.

Нюрнберг пен Иокиодағы халыкаралық әскери трибунал басты Соғыс қылмыскерлерін жауанка тартты. Ленинград, Смоленск, Харьков, Краснодар және басқа да қалаларда Соғыс қылмыскерлеріне сот құрайды.

БҰҰ Бас Ассамблеясы 1968 ж. 26 қарашада Соғыс қылмыскерлерінің қылмыс жасаған мерзімі өтіп кеткенімен, олардың адамзатқа қарсы қылмыстары жазаланбай қоймайтыны жөнінде конвенция қабылдады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вакуум-шайғындағыш

**Вакуум-шайғындағыш** - қақпағындағы тесігі арқылы сорылып төмендетілген қысымын ұзақ уақытқа сақтай алатын шайғындағыш.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Жартылай арнайы өңдеу

**Жартылай арнайы өңдеу** — жеке құрамды жартылай санитариялық әндеуден өткізу (дезактивация, дегазация). Жеке құрамның ұрыс міндеттерін орындау барысында немесе жүмыста қолданатын қару-жарақты, ұрыс техникасы мен көлікті дезактивациялау, дегазациялау жоне дезинфекциялау. Жартылай арнайы өңдеу рота (батарея) комаңдирінің нүсқауымен, тікелей ұрыс барысында, табельдік және қолда бар құралдарды пайдалана отырып жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Альдостерома

**Альдостерома** (*Aldosteroma* альдостерон — *oma* — бүйрек үсті безінің ісігі) — Бүйрек безінің гормон өндіретін аденомасы (бүйрек безі қыртысының ашық клеткаларының ісігі). Клиникалық көрінісі Конн синдромы деп аталады. Оған ісік, асцит, гипертензия тән. 

## Дереккөздер

Санат:Эндокринология
Санат:Эндокриндік жүйе аурулары
Санат:Жедел жағдайлар
Жылдамдықтың алгебралық шамасы

**Жылдамдықтың алгебралық шамасы** - арақашыктықтан уақыт бойынша алынған бірінші туындыға тең шама.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жартылай бәсеңсіту қабаты

**Жартылай бәсеңсіту қабаты** — радиоактивтік сәуле (гамма сәулесі) ағыны өткенде, оны екі есе кемітетін зат (қабат) қалындығы. Белгілі бір материалдың өткір радиацияны бәсендету кабілеті жартылай бәсеңсіту қабатымен сипатталады. Мәселен, қалындығы 2,8 см сауыт, 10 см бетон, 14 см топырақ, 25 см ағаш, 50 см қалыңдықтағы қар еткір радиация ағынын 2 есе кемітеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Уәжденбеген (лингвистика)

**Уәжденбеген** () — семантикалық құрылымы анық емес, лексикалық морфемаларға жіктеуге болмайтын тіл бірліктері.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жартылай дуплексті байланыс

**Жартылай дуплексті байланыс** — екі жақты гелеграфты немесе радио байланысы. Әр станцияда хабар беруден қабылдауға дейінгі немесе оған кері процесс автоматты түрде жүргізіледі; мұнда қабылдағыш станция (корреспондент) хабар жіберуші станцияның жүмысын тоқтатып, хабарды бастай алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кез келген центрге қатысты қос күш моментінің алгебралық қосындысы

**Кез келген центрге қатысты қос күш моментінің алгебралық қосындысы** - әсер ету жазықтығында жататын бұл центрді таңдауға тәу елді емес және қос күш моментке тең. Қос күш құраушыларының кез келген оське проекцияларының алгебралық қосындысы нольге тең.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ғазиз Сапаев

right|200px1926 жылы 10 қазанда Шығыс Қазақстан облысының Тарбағатай ауданына қарасты қазіргі «Ақ мектеп» селосында туған.
1947 жылы Семей қаласында мұғалімдер институтын, 1952 жылы педагогика институтын бітірген. Шығыс Қазақстан облысының Зайсан ауданында, Семей облысының Аягөз ауданында және Семей қаласында он екі жыл мұғалім болып істеп, мектептерде қазақ тілі мен әдебиетінен сабақ берген. 1959 — 1981 жж. Семей облыстық «Семей таңы» газетінде мәдениет және оқу бөлімінің меңгерушісі болып істеген. 1981 жылдан бері шығармашылық жұмыста.
Жеке кітап болып шыққан бірнеше повестің, Семей облыстық драма театрында қойылып жүрген бір-екі пьесаның авторы.
Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен, медальмен марапатталған.
Әдеби лақап аты — Ғ. Досжаров.

## Шығармалары
*Жыл жемісі. Повесть. А.., ҚМ КӨБ, 1963; Менің кә гер-шінім. Повесть. А., «Жазушы», 1969; Гүлдана. Повестер мен әңгімелер. А., «Жалын», 1977; Туған жерден алыста. Повесть. А., «Жалын», 1982; Жол үстінде. Повестер. А.,»Жазушы», 1989; Сағыныш. Роман. «Астана», 2002.*

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары