Израильдің Сирияға басып кіруі (2024 жылдан)

**Израильдің Сирияға басып кіруі (2024)** — Израиль Қорғаныс Армиясының (ЦАХАЛ) әл-Асад үкіметі құлағаннан кейін Сирияның шекара маңындағы аудандарына интервенциясы. Операция Израиль әскерлерінің Сирия шекарасын 1974 жылы 31 мамырда Қиямет күні соғысы нәтижесінде атысты тоқтату туралы келісімдер жасалғаннан кейін 50 жыл ішінде алғаш рет кесіп өткен оқиға болды.

## Тарихы
2024 жылы қараша айының соңында сириялық оппозиция Алеппо провинциясының солтүстік-батысында Сирия Араб Республикасының үкіметтік әскерлеріне қарсы шабуылды бастады. 11 күн ішінде елдің бүкіл аумағын басып өткен оппозициялық топтар Дамаск қаласын басып алып, Башар әл-Асад режимін құлатты. Осы уақытта Сирияның оңтүстігіндегі, Израиль 1967 жылы басып алған Голан жоталары аймағы ішкі қақтығыстарға тікелей қосылмады. Алайда, 8 желтоқсанда Израиль премьер-министрі Беньямин Нетаньяху Израильдің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін күш қолданатынын мәлімдеп, Голан жоталары аймағында алға жылжи бастады.

## Мақсаттары
Израильдің Қорғаныс министрі Исраэль Кац Израиль армиясына «жақын арада» орындау қажет төрт негізгі стратегиялық мақсат қойды:
# Сириядағы буферлік аймақ пен басқа да стратегиялық нүктелерді толық бақылауға алу.
# Буферлік аймақтан тыс қауіпсіздік аймағын құру: Израильге қауіп төндіруі мүмкін барлық ауыр қару-жарақ пен террористік инфрақұрылымды жоюға назар аудару, сондай-ақ жергілікті друз және басқа аймақтық қауымдастықтармен байланыс орнату.
# Иранның қаруды Сирия аумағы мен шекара бекеттері арқылы Ливанға заңсыз жеткізу жолдарын қалпына келтіруді дереу тоқтату.
# Сирия аумағындағы стратегиялық ауыр қару жүйелерін, соның ішінде әуе шабуылына қарсы қорғаныс желілерін, зымыран жүйелерін және жағалаудағы бекіністерді жоюды жалғастыру.

## Барысы
thumb|250px|Хермон тауы, Голан шыңдарындағы Бентал тауынан көрініс
### Желтоқсан
**8 желтоқсан:** Израильдің Қорғаныс армиясы (ЦАХАЛ) Израильдің бронетанктік бөлімшелері Голан жоталарындағы шекара сызығынан өткенін хабарлады. Израиль армиясы Сириямен шекараны нығайту мақсатында буферлік аймақты бақылауға алу үшін операция бастағандарын мәлімдеді.
thumb|БҰҰ күштері аймағы (қою күлгін түспен белгіленген)

Израиль Премьер-Министрі Беньямин Нетаньяху шекара маңындағы аймаққа сапары барысында Сириядағы әл-Асад режимінің құлауына байланысты Сириямен күштерді бөлу туралы келісімнің күші жойылғанын мәлімдеді.

Әскери шабуыл Эль-Кунейтра провинциясына дейін таралып, елеулі күштер Хан-Арнабе қаласына кірді. Израиль армиясы орнатылған буферлік аймақта өз қатысуын айтарлықтай күшейтті. Сириялық БАҚ мәліметінше, израильдік әскерлер Аль-Баас қаласының орталығына енген. Израиль ӘӘК Сирияда химиялық қару шығаратын зауытты бомбалап, бұрынғы Сирия Қарулы Күштерінің әскери базаларына соққы жасауда. Кешке қарай Израиль ӘӘК Дамаскідегі зерттеу орталығына және Меззе авиабазасына әуе шабуылдарын жүргізді.

**9 желтоқсан:** Израиль әскери-әуе күштерінің соққылары жалғасты. Израиль ӘӘК химиялық қару қоймасына, Сирияның оңтүстігіндегі Дераа және Сувейда провинцияларына, Сувейданың солтүстігіндегі авиабазаға, сондай-ақ Асад әскерлерінің жеңілісінен кейін қалған қару-жарақ пен оқ-дәрі қоймаларына соққылар жасады. Кешке қарай Беньямин Нетаньяху Голан биіктіктері мәңгілікке Израиль билігінде қалатынын мәлімдеді. Израиль ӘӘК Латакия портын атқылады. Бір күннің ішінде 100-ден астам соққы жасалды. Израильдің жоғары лауазымды шенеунігі Сирияға жасалып жатырған соққылар «алдағы күндері жалғасатынын» айтты.

**10 желтоқсан:** Израильдік танктер Сирия шекарасындағы буферлік аймақтан шығып, Дамасктан шамамен 20 км қашықтықтағы Катана елді мекенінде байқалды. Израиль армиясы өз әскерлерінің Дамаск бағытына қарай жылжымағанын мәлімдеді. Сол күні Латакия портындағы соққы нәтижесінде Израиль ӘӘК Сирия армиясының әскери кемелерін жойды, олардың бортында «теңіз – теңіз» класты зымырандар болғаны туралы болжам айтылды. Израиль қауіпсіздік қызметтері бұл операцияны «Әскери-әуе күштері тарихындағы ең ірі әуе операциясы» деп атады. Бұрынғы көтерілісшілер қолбасшысы «ұлттық сириялық армияны қалпына келтіру үшін ондаған жылдар қажет болатынын» мәлімдеді.

**12 желтоқсан:** Түнде Израиль ӘӘК Сирияның солтүстігіндегі нысандарға соққы берді. Сол күні күндіз Израиль ӘӘК Дамаск маңына бірқатар әуе шабуылдарын жасады. Сол күні Израиль әскерлері Эль-Кунейтра провинциясындағы Умм-Батна ауылына кірді. Израиль армиясының тұрғындарды ауылды тастап шығу қажеттілігі туралы ескертуінен кейін жергілікті тұрғындар көшіп кетті.

**12–13 желтоқсан:** Сириялық дереккөздер Израиль әскерлері Дараа провинциясының оңтүстік-батысындағы Ярмук өзені бассейнінің маңында жергілікті қауым өкілдерімен ресми кездесулер өткізгенін хабарлады. Кездесулер барысында Израиль әскерлері дауыс зорайтқыштармен төмен ұшатын дрондарды пайдаланып, жергілікті халыққа шақырулар жасап, талаптарын жеткізді. Олар қауіпсіздік мәселелерімен байланысты бірқатар талап қойды: барлық қару-жарақты тапсыру, тексерістерге бағыну және кез келген әскери операцияларға қарсы тұрудан бас тарту. Сонымен қатар, Израиль әскерлері дауыс зорайтқыштар арқылы жергілікті тұрғындарды үйлерін тастап шығу қажеттілігі туралы ескерту жасады.

**13 желтоқсан:** Израиль Сирия аумағына соққылар жасауды жалғастырып, бірнеше сағат ішінде 500-ден астам нысанаға шамамен 1800 бомба тастады, сондай-ақ шекарадағы бұрынғы бөлу сызығын нығайтуды жалғастырды.

**14 желтоқсан:** Түркия Израильге Сирияның солтүстігінде күрд жасақтарына оқ-дәрілік қолдау көрсеткен жағдайда, израильдік ұшақтарды атып түсіреміз деп сес көрсетті. Израиль ӘӘК-нің жойғыш ұшақтары Сирия аумағындағы алты әскери нысанға зымыран соққыларын жасады. Әсіресе, шабуыл Сирия ӘӘК-нің Думейр әуе базасына бағытталды, ол Дамаск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан.
thumb|Израиль авиациясының соққысынан қираған әскери ұшақ, Меззе авиабазасы
**15 желтоқсан:** ХТШ жетекшісі және оппозиция көшбасшысы Абу Мухаммад әл-Джулани Израиль әскерін Сирияға заңсыз шабуыл жасады деп айыптады.

**16 желтоқсан:** Израиль Тартус провинциясындағы Сирияның әуе шабуылына қарсы қорғаныс (ӘШҚҚ) жүйелеріне, сондай-ақ Хама, Хомс және Латакия провинцияларындағы әскери қоймаларға соққы берді.

**18 желтоқсан:** Израильдің әскери қызметкерлері Голан жоталарындағы 100 сириялық отбасын күшпен қуып шығып, қару қолданамыз деп қорқытқаны туралы ақпарат пайда болды.

**20 желтоқсан:** Израиль әскери күштері Сирияның Джамла мен Маараба ауылдарын бақылауға алды. Бұл әрекет барысында қарсы шыққан екі сириялыққа оқ атылғаны хабарланды.

**30 желтоқсан:** Израиль әскерилері Мадинат-эль-Баас елді мекеніне кіріп, жергілікті әкімшілік мекемелерін тексеріп шықты.

### Қаңтар
**9 қаңтар:** Израильдің ресми тұлғалары Сирияның тереңдігіндегі 15 километрлік «бақылау аймағы» мен 60 километрлік «ықпал аймағын» ұзақ мерзімді перспективада бақылауға алу жоспарларын жариялады.

**15 қаңтар:** Израиль Әскери-әуе күштері Эль-Кунейтра провинциясында «Хайят Тахрир аш-Шам» (ХТШ) тобының автоколоннасына соққы жасады. Нәтижесінде ХТШ-тың екі содыры мен жергілікті ауыл әкімі қаза тапты. Бұл Израильдің Асад режимі құлағаннан кейін «ХТШ» күштеріне алғашқы шабуылы болды.

**31 қаңтар:** Израиль әскері Башар Асадқа адал «Сирия халықтық қарсылығы» тобының содырларының шабуылына ұшырады.

### Ақпан
**2 ақпан:** Израиль Қорғаныс армиясы Джубата-эль-Хашаб пен оған жақын ауылдар маңында бекеттер мен әскери базалар құрды.

**23 ақпан:** Израиль Қорғаныс армиясы Сирияда кемінде тоғыз әскери бекет салғанын растады, оның ішінде екеуі Хермон тауында, жетеуі буферлік аймақта орналасқан.

**26 ақпан:** Израиль ӘӘК Сирияның оңтүстігіндегі әскери нысандарға соққы жасады.

### Наурыз
**1 наурыз:** Израиль премьер-министрі Биньямин Нетаньяху мен қорғаныс министрі Исраэль Кац Израиль Қорғаныс армиясына (ЦАХАЛ) Сириядағы Джарамана қаласындағы друз қауымын қорғауға дайындалуға бұйрық берді.

### Шілде
**16 шілде:** Израиль әуе-әскер күштері Дамаскке соққы жасап, Бас штаб ғимараты мен президент сарайының маңын нысанаға алды. Бұл соққы тәртіпсіздіктер жайлаған друздар мекендейтін Эс-Сувейда провинциясынан сириялық әскерді шегіндіру мақсатында жасалды.

## Халықаралық реакция
: :
Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Антониу Гутерриштің өкілі Стефан Дюжаррик Израильдің Сириядағы аймағын кеңейтуі 1974 жылғы келісімді бұзу деп мәлімдеді.
: :
Мысыр Израильдің Сирияға кеңейіп жатқан басқыншылығын айыптады: «Израиль Сириядағы қазіргі тұрақсыздықты пайдаланып, өз оккупациясын кеңейтіп, жаңа шындықты күштеп енгізуде, бұл халықаралық құқықты ашық бұзу болып табылады».
: :
Катар Израильдің басқыншылығы мен буферлік аймақтың оккупациясын айыптап, «мұны оқиғалардың қауіпті дамуы, Сирияның егемендігі мен бірлігіне жасалған өрескел шабуыл және халықаралық құқықты өрескел бұзу» деп санады.
: :
Сыртқы істер министрі Айман Сафади бұл басқыншылықты айыптап, оның халықаралық құқықты бұзатынын мәлімдеді.
: :
Ирактың Сыртқы істер министрлігі Израильдің Сирияға жасаған шабуылдарын «халықаралық құқық пен тиісті халықаралық қарарларды өрескел бұзу болып табылатын әрекет» деп айыптаған мәлімдеме жасап, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесін «осы өрескел агрессияны айыптап, бұл бұзушылықтарды тоқтату үшін қажетті шаралар қабылдауға шақырды».
: :
Иран Сыртқы істер министрлігінің өкілі «бұл агрессия Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысын өрескел бұзу болып табылады» деп мәлімдеп, «БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінен агрессияны тоқтатып, оккупациялық режимді жауапқа тарту үшін дереу әрекет етуді талап етеміз» деді.
: :
Сауд Арабиясының Сыртқы істер министрлігі Израильдің басып кіруін айыптап, оның «Сирияның қауіпсіздікті қалпына келтіру мүмкіндіктерін жоятынын» мәлімдеді.
: :
АҚШ Мемлекеттік департаментінің баспасөз хатшысы Мэттью Миллер: «Әр елде террорлық ұйымдарға қарсы шаралар қабылдау құқығы бар, және әр ел, ойымша, шекарасында террорлық ұйымдар пайда болатын бос кеңістікке алаңдауы мүмкін», - деп мәлімдеді. Ол Израильдің басып кіруін уақытша шара деп атады.
: :
Израильді буферлік аймақты оккупациялағаны үшін айыптады.
: :
Пәкістан Сыртқы істер министрлігінің өкілі мәлімдеді: бұл қадам халықаралық құқықтың ауыр бұзылуы және бұрыннан тұрақсыз аймақта қауіпті жағдайлардың туындауына әкеледі. Ол Сирияның егемендігі мен аумақтық тұтастығын толық қолдайтынын атап өтіп, Израиль тарапынан бұзушылықтарды тоқтату үшін шұғыл халықаралық шаралар қабылдауға шақырды.
: :
Бірнеше өңірлік елдермен бірге Израильдің шабуылын қатаң айыптады және бұл 1974 жылғы келісімді бұзу екенін мәлімдеді. Түркия Сыртқы істер министрлігі Израильдің әрекеттері «оккупациялық менталитетті» көрсетеді деп атап өтті, әсіресе Сирияда бейбітшілік пен тұрақтылық шектелген күрделі кезеңде. Түркия Сирияның автономиясын және аумақтық тұтастығын қолдайтынын қайта мәлімдеді және өңірлік тұрақтылықты қорғаудың маңыздылығын ерекше атап өтті.
: :
Франция Сыртқы істер министрлігі Израильді «әскерін шығарып, Сирияның егемендігін және аумақтық тұтастығын құрметтеуге» шақырды және әскери күштердің орналастырылуын 1974 жылғы келісімді бұзу деді.

## Анализ
Ресей ғылым академиясының Шығыстану институтының Араб және ислам зерттеулері орталығының жетекші ғылыми қызметкері Борис Долговтың пікірінше, Израиль басшылығы Сириядағы биліктің ауысуына қуанбауы керек. Оның айтуынша, елдегі билікті тастап кеткен Башар Асад израильдіктер үшін болжамды болған. Бұл ретте исламшы күштер өздерін қалай ұстайтынын ешкім білмейді. Сарапшының пікірінше, Сириядағы оппозициялық билік ең алдымен өзінің осал билігін сақтап қалу үшін Израильге дос болып көрінуі мүмкін. Бірақ олар өздерін одақтас ретінде көрсетпейді, себебі «Израильді жою радикалды исламды ұстанатын барлық ұйымдардың мақсаттары тізімінде».

«Әл-Жазираға» берген сұхбатында Дарем университетінің халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздік пәнінің оқытушысы Роберт Гейст Пинфолд былай деді: «Голан биіктіктері Израильдің қалған бөлігін қорғау үшін буферлік аймақ болуы керек. Енді Израиль, іс жүзінде, буферлік аймағын қорғау үшін тағы бір буферлік аймақ қажет деп мәлімдейді. Бұл жағдайдың немен аяқталатынын тек болжап білуге болады».

## Дереккөздер

Санат:2024 жылдағы Сирия
Санат:2024 жылғы қақтығыстар
Санат:Араб-Израиль қақтығыстары
Санат:Израиль соғыстары
Санат:Сириядағы азаматтық соғыс