open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Капиллярлық құбылыстар

:**Капиллярлық құбылыстар**– бір-бірімен араласпайтын заттардың шекарасында, беттік керілудің әсерінен пайда болатын физикалық құбылыстар. 

## Пайда болуы
Басқа сұйықтықпен, газбен немесе өзінің буымен шекаралас орналасқан сұйық бетінің иілуі де Капиллярлық құбылыстарқа жатады. Сұйықтық бетінің иілуі салдарынан, оның астында қосымша капиллярлық қысым (р) пайда болады. Бұл қысымның шамасы Лаплас теңдеуімен өрнектеледі: р=р1––р2=212/r, мұндағы 12 – екі ортаның шекарасындағы беттік керілу, р1 және р2 – сұйықтықтағы (1) және онымен жанасқан ортадағы (2) қысым, r – беттің орташа қисықтық радиусы. Сұйықтықтың ойыс бетінің (r0) астындағы қысым оң таңбалы (рF2). Бұл жағдайда сұйықтық ыдыс қабырғасымен жоғары көтеріледі (суреттегі а). Оның тар ыдыстағы (капилляр түтіктегі) беті ойыс болады. Қатты денеге жұқпайтын (яғни F1

санат: Процесс
Қырыққұдық (Ақмола облысы)

**Қырыққұдық** (1998 жылға дейін - "Черняховское" ) — Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қырыққұдық ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Степногорск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км-дей орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мектепке дейінгі мекеме, орта мектеп, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, АТС бар. Қырық-Құдықта екі мәрте Кеңес Одағының батыры И.Д.Черняховскийге ескерткіш орнатылған. Қырық-Құдық арқылы Астана – Макинск – Степногорск автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол станциясы – Ақсу (45 км).

## Дереккөздер

Санат:Степногорск қалалық әкімдігі елді мекендері
Банк кассасы

[thumb|[Харьков банк кассасы]]
**Банк кассасы** (италянша cassa — орын, жәшік) — 1) қолда бар ақшамен және басқа да құндылықтармен кассалық операцияларды орындайтын бөлім, ұйым, кәсіпорын; 2) кәсіпорынның, ұйымның кассадағы нақты ақшасы; 3) ақшаны сақтайтын, қабылдайтын арнайы жабдықталған орын; 4) ақшаның түсуін, қозғалысын, қолма-қол берілуін айқындайтын бухгалтерлік есепшот; 5) несие беретін мекеме. Айналымдағы нақты ақшаның көлеміне қарай банкте бірыңғай кассалар ашылуы мүмкін. Олар қабылдау, қайта есептеу, ақша беру операцияларын жүзеге асырады. Кіріс кассалары клиент өкілдерінен ақша қабылдайды. Банк бухгалтериясы ақшаны рәсімдеу операциясын жүргізеді, сол бойынша өткізілген ақша клиент есебіне алынады.  
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Экономика
Зарядтау қондырғысы

**Зарядтау қондырғысы** - электрлік аккумуляторларды зарядтауға арналған қондырғы. Зарядтау қоңдырғысы тұрақты ток көзінен (кернеуді реттеуге қажетті диапазоны бар генератордан немесе түзеткіштен) және зарядтағы ток күшін реттеуіш пен аккумуляторды ажырататын автоматтан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Электротехника
Банк консорциумы

**Банк Консорциумы** — кредиттік, кепілдемелік және басқа да банк операцияларын бірлесіп жүргізу үшін уақытша біріктірілген банктер тобы. Банк Консорциумын құрудың мақсаты — ресурстарды шоғырландыру жолымен операция масштабын ұлғайту. Консорциумге қатысушылар қаржылық және материалдық қор құрады. Операциялар орындалғаннан кейін консорциум өз қызметін тоқтатады, ал оның мүлкі қатысушылар үлесіне тең бөлінеді не жаңа шарт жасалады.

## Дереккөздер



Санат:Банктер
Шіркеу құқығы

**Шіркеу құқығы** – шіркеу ережесін, шіркеу ұйымдарының құрылымы мен құ-зыретін реттейтін нормалар жиынтығы. Шіркеу құқығының бастау көздері – номоканодар және Византияның басқа да құқықтық деректемелері, славян елдерінде кормчий кітаптары (Ресейде 1721 ж. Рухани регламент жарияланғанға дейін). Шіркеу құқығы канондық құқықтардың бір бөлігі болып табылады, онда нормалармен қатар шіркеудің зайырлы билікпен қатынастарын реттейтін нормалар да баяндалады.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Тюркин Валерий Николаевич

**Тюркин Валерий Николаевич** - (1955 жылы туған, Ресей, Брянск облысы Брянск ауданы Пальцо кенті) – ауыл шаруашылығының қызметкері. Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген (1982). «Октябрьдің 37 жылдығы» атындағы кеңшарда механизатор (1972 – 82), бас инженер (1982 – 86) болып еңбек еткен. 1986 жылдан кеңшардың, қазіргі «Ново-Приречное» ЖШС-тің директоры. Облыстық мәслихаттың депутаты. «Құрмет» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Уәйіс Шондыбайұлы

**Уәйіс Шондыбайұлы** (1873-1923) - ақын, композитор. 

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

Абайдың шәкірті. Оның *«Перуайым», «Шұбартау», «Шыңғыстау»* тағы басқа әндері халық арасына кең тараған. 1894 жылы* Кекбай, Ақылбай, Мағауия* сияқты дарынды ақындар тобына қосылып, Абайдың ақындық мектебінен өтеді. Оның ел аузында, көшірме қолжазбаларда және архив қорында сақталып жеткен орыс ақыны П.П. Ершовтың (1815-69) әйгілі *«Конек - Горбунок»* ертегі-дастанының желісімен жазған *«Иванушка - дурачок»* поэмасы, *«Жошы - Алаша хан»* (Ақсақ құлан аңызының бір нұсқасы),* «Қырық уәзір»* әңгімесінен алынып жазылған *«Бір қыздың оқиғасы»* атты дастандары мен *«Кеңшілік кедейлерге заман бар ма»* (1916), *«Дүние байқағанға бір кең сарай»* (1921) атты өлеңдерінде халықты азаттық күреске үндеп, ел қамқоры болған Абайды жастарға үлгі- өнеге етіп ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Шіркеу салығы

**Шіркеу салығы**– шіркеулердің кірісіне түсетін және олардың өз міндеттерін орындауы үшін жиналатын салық. Шіркеу салығын жинау христиан дінінің қалыптасуының бастапқы кезеңінен бастау алады. Дамыған елдердің ішінде шіркеу салығына міндетті сипат беріліп, мемлекеттік актілермен реттелген. Бірқатар елдерде шіркеу салығы міндеттелмеген, әдетте мемлекеттік актілермен емес, діни нормалармен бекітіледі. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.

Санат:Салықтар
Санат:Шіркеулер
Қымызынай

**Қымызынай** — Ақмола облысы Бурабай ауданы, Зеленобор ауылдық округіндегі ауыл. Іргесі 1950 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан  орталығы - Щучинск қаласының солтүстік-шығысында 29 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, мал шаруашылығы кешені – «Астана–Өнім» АҚ бар. Ең жақын темір жол станциясы - Бурабай шипажайы (29 км). 

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Банк құжаттары

[thumb|[КСРО банк құжаты]]
**Банк құжаттары** — банк операцияларын жүзеге асыру үшін қажетті, дұрыс және толық ақпараттары бар, оның заңдылығын растайтын және бухгалтерлік есептегі операцияларға негіз болатын құжаттар. Нақты ақшаны қабылдауға және беруге байланысты құжаттар кассалық (чектер, кассаның кіріс және шығыс ордері), ал нақты ақшасыз жүргізілген операциялар жөніндегі құжаттар мемориалдық деп аталады. Ақша-есеп айырысу құжаттарының көпшілігін (төлем тапсырмасын, есепшот-есеп айырысу талабын, чектерді, т.б.) банкке клиенттердің өздері береді. Құжаттардың қалған бөлігін (кассалық кіріс және шығыс ордерін, мемориалдық ордерді) банктердің өздері жасайды. Ішкі Банк құжаттары  тек банк ішінде айналыста болады.Банк құжаттары есептеу техникасымен толтыруға, өңдеуге сәйкестендіріліп жасалады.

## Дереккөздер



Санат:Экономика
Қызылшоқы (тау, Ақмола облысы)

**Қызылшоқы** – Ақмола облысы Ақкөл ауданының орталығы бөлігінде, Ақкөл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км, Жалғызқарағай ауылынан шығысқа қарай 10 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 145 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 418 м, ұзындығы мен ені 1-1,5 км. Дөңгелек пішінді тау жер бедерінде айқын көрінеді. Нашар тілімденген беткейлері көлбеу келген.

## Геологиялық құрылымы
Сүйірлі-қиыршықтасты элювийлі-делювийлі шөгінділер жауып жатқан жоғарғы девонның граниттерінен түзілген.

## Өсімдігі
Оңтүстік даланың сортаңдау келген қара топырағында петрофитті әртүрлі шөптесінді және сұлыбасты-бетегелі шөптесіндер өскен.
 
## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы таулары
Қызылшадыра

**Қызылшадыра** – Целиноград ауданындағы шоқы. Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Абсолют биіктігі 363 м. Беткейлері көлбеу. Тас көмір кезеңінің тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын элювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан. Нашар дамыған қызғылт қоңыр топырағында даланың сораң шөптерімен бірге бетегелі-қаулы сораң шөптер жиі кездеседі. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Қазақстан шоқылары
Қызылұйым

**Қызылұйым** — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Үлгі ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Округ орталығы - Үлгіден оңтүстік-батысқа қарай 12 км, аудан орталығы – Степняк қаласынан солтүстік-батысқа қарай 19 км жерде, Жөкей көлінің оңтүстік-шығысында орналасқан.

## Тарихы
1918 жылға дейін Сейтен ауылы деп аталды. Ауыл атауын өлкетанушылар Сейтен ханмен байланыстырады.

## Халқы

Қызылұйымда негізгі мектеп, дәрігерлік пункт, кітапхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Капиталдандыру

**Капиталдандыру**  —
# пайданы, табысты капиталға айналдыру, оны істі ұлғайтуға пайдалану; 
# кәсіпорынның құнын бағалау әдісі, оның мәнісі мынада: кәсіпкерлік қызметтен алынған табыс орташа несиелік пайыз ретінде қаралып, кәсіпорынның осы несие пайызымен қоса капиталдың шамасына тең шамада есептеледі; 
# фирманың келешектегі болжалды таза пайдасын қазіргі уақытқа (қазіргі таза құнға) келтіру жолымен фирманың экономикалық құндылықтарын бағалау.

## Табысты капиталдандыру
**Табысты капиталдандыру** - капиталды табысқа айнлдыру, яғни бөлінбеген табысты не жарғы капиталын молайту түрінде, не айналым қаражатын толықтыруға бағытталған табыс түрінде өндіріске бағыттау. 

## Дереккөздер:


Санат:Экономика
Банктік құпия

[thumb|[Ресей банкі]]
**Банк құпиясы** — банктің өз клиенттерінің т.б. кредиттік мекемелердің есепшоттары мен аманат ақшалары жөніндегі мәліметтерді құпия сақтауы. 

ҚР Президентінің “Қазақстандағы банктер және банк қызметі туралы” Заң күші бар Жарлығының 50-бабына сәйкес, банк өз клиенттері операцияларының, есепшоттарының және салымдарының құпиялылығына кепілдік береді. Заңды тұлғалар мен басқа субъектілердің операциялары мен есепшоттары бойынша анықтамаларды соттарға, тергеу орындарына, аудиторлық ұйымдарға, сондай-ақ, салық органдарына (заңда көрсетілген жағдайда ғана) бере алады. Банк құпиясы коммерциялық құпияның бір түрі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Банк ісі
Санат:Құпия ақпараттар
Санат:Жеке өмір
Уәлиханов Ғұбайдулла

**Уәлиханов Ғұбайдулла** - (шамамен XVIII ғасырдың 70-ж., Бурабайға жақын жердегі Қызылағаш қонысы –  XIX ғасырдың 50-жылдарының ортасы) – Орта жүз ханы Уәлидің екінші ұлы. Медреседе білім алған. Уәли хан қайтыс болғаннан кейін, Ғұбайдулла Орта жүзге хан болып сайланды. Ресей тарапынан қарсылыққа тап болған У. беделі жоғары қытай шенеуніктерінің көмегіне сүйеніп, хандық билікті қайта құруға ұмтылды. Қасым Абылайханов пен Сартай Шыңғысовтың көмегімен Ғұбайдолла Қазақстанның өзін-өзі басқаруын сақтап қалуға тырысты. 1824 ж. 29 сәуірде Ғұбайдолла Көкшетау ішкі округіне аға сұлтан болып сайланды. Сөйтіп, Абылай ханның немересі, Уәли ханның заңды мұрагері майор шеніндегі округтік әкімшіліктің шенеунігіне айналады. Өзінің саяси ахуалына көндіге алмаған Уәлиханов Пекинмен, Құлжа қаласындағы уәкілмен қарым-қатынасын қайта орнатады. Алайда, бұл жайлы патша үкіметіне белгілі болып, нәтижесінде У-ты округті басқару ісінен шеттетіп, іс-әрекетіне бақылау күшейтіледі. 1832 ж. Көкшетау округінің аға сұлтаны Абылай Ғаббасовтың қаза болуына байланысты Уәлиханов қайтадан аға сұлтан болып сайланады. 1838 жылға дейін осы қызметін жақсы атқарған оған, қазақтардың ішінде ең бірінші подполковник шені беріледі. 1839 ж. патша үкіметі Ғұбайдолланы Кенесары Қасымовтың жақтаушысы ретінде айыптап, қамауға алып, Березов деген жерге жер аударып, азапты жұмысқа жібереді. Сібірге жер аударылған Уәлиханов 1847 ж. Кенесары Қасымовтың көтерілісі басып-жаншылғаннан кейін ғана босатылады. Ғұбайдолла сұлтан патша үкіметінің отаршылдық езгісінің күшеюіне дала халқының ішінде алғаш қарсы шыққандардың бірі болды. Ғұбайдолла сұлтан бастаған бұл қозғалыс, патша үкіметінің отарлық саясатына қарсы шыққан қазақ халқының Кенесары Қасымов бастаған ұлт-азаттық көтерілісіне ұласты.
## Дереккөздер
Капиталдың ауыспалы айналымы

**Капиталдың ауыспалы айналымы** – ақшалай қаражаттың өндіріс пен айналыс аясындағы қозғалысы‚ бұл қозғалыс барысында ол толық айналым жасайды.

Капиталдың ауыспалы айналымы дүркін-дүркін жаңарып отыратын процесс ретінде қаралады‚ оның дәйекті түрде авансылануын (өндіріс құрал-жабдығын сатып алуға‚ еңбекақы төлеуге аванс берілуін)‚ өндірістік тауардың өткізілуін‚ бастапқы нысанға қайтып оралуын қамтиды, яки капитал үш сатыдан өтеді:
*бірінші сатыда ақшалай нысаннан өндіріс құрал-жабдығы мен жұмыс күші нысанына ауысады; 
*екінші сатыда тікелей өндіріс процесі жүзеге асырылып‚ тауар жасалады; 
*үшінші сатысында тауар сатылады (ол аяқталған бойда капитал қайтадан ақша нысанына ие болады).
Бірінші және үшінші сатылары айналыс саласына жатады‚ екінші сатысы өндіріс саласына жатады. Әрбір сатыда – капитал белгілі бір функциялық нысанға ие болады: бірінші сатыда ақшалай нысанға‚ екінші сатыда – өндірістік нысанға‚ үшінші сатыда – тауар нысанына ие болады. Қозғалыс үздіксіз болуы үшін оның белгілі бір бөліктері бір мезгілде үш нысанның бірінде болуға және үш сатыдан өтуге тиіс. Бір мезгілде үш функциялық нысанда болатын және өзінің ауыспалы айналымында үш сатыдан дәйектілікпен өтетін капитал өндірістік капитал деп аталды. Үздіксіз жаңартылып отыратын процесс ретінде қаралатын өнеркәсіптік Капиталдың ауыспалы айналымы оның айналымын құрайды. Капиталдың ауыспалы айналымы уақыты бүкіл авансыланатын капитал өндіріс пен айналыс сатысынан өтетін және бастапқы нысанына қайтып оралатын кезең ретінде қаралады. Капиталдың ауыспалы айналымының жылдамдығы оның бір жыл ішінде жасалатын айналымының санымен өлшенеді. Капиталдың ауыспалы айналымының жылдамдығы көптеген факторларға байланысты. Олардың ішіндегі елеулілері: өндіргіш капиталдың негізгі капитал мен айналым капиталына қаншалықты ара қатынаста бөлінетіні. Айналым капиталы айналымының жылдамдығы негізгі капитал айналымының жылдамдығынан жоғары. Сондықтан бүкіл Капиталдың ауыспалы айналымының уақыты неғұрлым аз болса және айналым жылдамдығы неғұрлым жоғары болса‚ айналым капиталының авансыланған капиталдағы үлесі солғұрлым жоғары болмақ. Капиталдың ауыспалы айналымының жеделдеуі өндіріс уақытын немесе екеуінің де айналысын қысқарту деген сөз‚ ол авансыланған капиталдың шамасын азайтады және оны пайдалану тиімділігінің артқанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қызылсу

***Қызылсу ** – өзен бетіне мұз жарығынан шыққан су. Көбіне қысы қатты аймақтардағы суы мол өзендерге тән. Қызлсыу өзендегі су ағымының күрт көбеюінен, мұз астындағы қысымның жоғарылауынан,гидравликалық процестердің нәтижесінде пайда болады;  кейде жер асты сулары мол өңірлерде де байқалады. Жер бетіне жақын орналасқан сулы қабаттың кейбір бөлігі, қысы өте қатты және қарсыз жылдары қатады, ал оған қосылатын су үстіңгі қабатты жарып, жер бетіне шығады да, тоң топыраққа сіңе алмай, Қызлсыу мұзына айналады.

## Дереккөздер
Уәлиханов (Біржан сал ауданы)

**Уәлиханов** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Уәлиханов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Степняк қаласынан шығысқа қарай 71 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы қаланған. 1970 – 97 жылы  бұрынғы Көкшетау облысы Уәлиханов ауданының орталығы болды.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, пункт бар. Ауыл арқылы облысы маңызы бар Көкшетау – Уәлиханов автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Капиталдың құрылымы

:**Капиталдың құрылымы**– акциялардың, облигациялардың, активтердің, кәсіпорын, компания, корпорация, фирма капиталы құралған барлық нәрселердің ара салмағы; кәсіпорын, компания, корпорация, фирма балансы пассивінің, яки капиталдың құрамдас бөліктерінің сипаттамасы; қысқа және ұзақ мерзімді міндеттемелер мен меншікті капиталдың салыстырмалы ара қатынасы

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Биляр теңгесі

**Биляр теңгесі** — 13 ғасырда соғылған теңге. Биляр қаласының орнында жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде көмбеден табылған. Тиын теңгенің оң бетінде араб әрпінде *“Биляр теңгесі”* деген жазу таңбаланған. Екінші бетінде төртбұрышты, дөңгелек және алты қырлы өрнектер бейнеленген. Теңгенің нақты шыққан жылы көрсетілмеген. Биляр қаласы 13 — 14 ғасырларда маңызды сауда жолдарынан жырақ қалғандықтан теңге кейінірек өз қызметін тоқтатқан.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Зейнеп Уәлиханова

**Уәлихан Зейнеп** (шамамен 1812 жылы, Баянауыл – 1880-жылдардың соңы, Сырымбет қонысы) – Шоқан Уәлиханның анасы. Белгілі Баянауыл биі Шорман Күшіктің қызы, Баянауыл округінің аға сұлтаны Мұса Шорманның апасы. Уәли ханның жесірі Айғаным оны өзінің ұлы Шыңғыс сұлтанға айттырады. Зейнептен 7 ұл (Шоқан, Жақып, Мақы, Махмет, Ахмет, Қозыке, Қоқыш), 2 қыз (Ұрқия, Рахия) туады. Зейнеп көрікті әрі ақылды, сонымен қатар тәкәппар әрі әміршіл болған. Шоқанның демократиялық көзқарасының қалыптасуына көп ықпал еткен. Шыңғыс Уәлиханмен бірге 1850 – 1860 ж. Көкшетау қаласында тұрған.

## Дереккөздер


Санат:1812 жылы туғандар
Санат:1880 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тарихи тұлғалар
Қызылтаң (Ақмола облысы)

**Қызылтаң** — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Ортақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1928 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 63 км-дей жерде.  

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, сөйлесу пункті бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға ескерткіш орнатылған. Қызылтаң Көкшетау – Омбы автомобиль жолының бойында орналасқан.

## Дереккөздер
 

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Қызылсирақ балшықшы

**Қызылсирақ балшықшы** () – татреңдер тұқымдасына жататын құс. Қазақстанда көл мен өзен жағалауларында кездеседі. Қанатының ұзындығы 225 мм, салм. 200 г-дай. Түсі ақ пен қара аралас, арқасы мен қанаттары қара, бауыры мен құйрығы ақ түсті. Ұзын аяқтары – қызыл. Жыл құсы. Наурыздың ортасынан мамырдың басына дейін ұшып келіп, жерге ұя салады. Ондағы 4 теңбіл жұмыртқаларын мекиені мен қоразы кезектесіп, 25 күндей шайқайды. Балапандары мамық, қанаттанғаннан кейін тез ұшып кетеді. Негізінен омыртқасыздармен қоректенеді. Саны жылдан жылға азаюда.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Удод Владимир Максимович

**Удод Владимир Максимович** (10.2.1919 ж.т., Одесса облысы Березовка с.) – медицина ғылымының докторы (1966), профессор (1967). Черновцы медицина институтын бітірген (1946). Украинадағы Рогатин (1946–50) және Яремча (1950–57) қалаларында бас дәрігер, Закарпатье облысы Хуст қаласында дәрігер-хирург (1957–59), Львов облысы Борислав қаласында бас дәрігер, бөлімше меңгерушісі (1959–65); Целиноград мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі (1965–91, қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) болды. 1991 жылдан Ақмола (қазіргі Астана) мемлекеттік медицина академиясында профессор қызметін атқарды. Ғылыми жұмыстары негізінен хирургия мәселелеріне арналған. Ол қалқанша без, ішек-қарын, іріңді жара хирургиясымен айналысқан. 386 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 4 монография мен 5 оқу құралының авторы. 4 өнертабыс пен 25 ұсыныстың иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қызылсая

**Қызылсая** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Қызылсая ауылдық округі орталығы. Іргесі 1961 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зеренді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 71 км-дей жерде.

## Халқы

Негізгі мектеп, балабақша, клуб, кітапхана, мешіт, спорт залы бар.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Қызылсай (Ақмола облысы)

**Қызылсай ** — Ақмола облысы Жақсы ауданы, Қызылсай ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылды. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жақсы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 7 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, спорт залы, стадион бар.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы таратылған елді мекендері
Қызыл Қазақстан (ауыл)

**Қызыл Қазақстан** — Ақмола облысы Сандықтау ауданы, Жамбыл ауылдық округіндегі ауыл. Іргесі 1936 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балкашино ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км-дей жерде.

## Халқы

Орта мектеп, дәрігерлік пункт, дүкендер, 15 шаруа қожалығы бар. Ең жақын темір жол станциясы – Атбасар (170 км).

## Дереккөздер

Санат:Сандықтау ауданы елді мекендері
Урюпинка

**Урюпинка** (1901 жылға дейін - "Сосновка") — Ақмола облысы Ақкөл ауданындағы ауыл, Урюпин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақкөл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 145 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мектеп-интернат, мәдениет үйі, мұражай, кітапхана, асхана, спорттық корт, балалар үйі бар. 2-дүниежүзлік соғыста қаза болған жерлестеріне ескерткіш орнатылған. Жақын темір жол станциясы – Ақкөл (45 км).

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Зарядтық жұптылық

**Зарядтық жұптылық**, (С-жұптылық, С) – электрмагниттік не күшті өзара әсерлерден пайда болған процестердегі шын бейтарап бөлшектердің (немесе бөлшектер жүйесінің) қалпын сипаттайтын кванттық сан. Зарядтық жұптылық ұғымы зарядтық түйіндестік операциясы (амалы) кезінде электрмагниттік не күшті өзара әсерлердің мәні өзгермейтіндігіне байланысты шықты. Зарядтық түйіндестік операциясында шын бейтарап жүйе өз мәнін сақтайды. Сондықтан мұндай жүйенің толқындық функциясы не өзгермейді, не таңбасын ғана өзгертеді. Бірінші жағдайда зарядтық жұптылық оң, екінші жағдайда теріс болады, яғни зарядтық жұптылық' зарядтық түйіндестік операциясымен салыстырғандағы толқындық функцияның қалпымен анықталады. Электрмагниттік не күшті өзара әсерлерден пайда болатын кез келген процесте зарядтық жұптылық сақталады. Басқа бірнеше шын бейтарап жүйелерге ыдырайтын шын бейтарап жүйенің зарядтық жұптылығы, сол жүйелердің зарядтық жұптылықтарының көбейтіндісіне тең. Фотонның зарядтық жұптылығы теріс, екі -квантқа ыдырайтын 0- және 0-мезондарының зарядтық жұптылығы оң болады. Байланысқан электрон-позитрон жүйесінің (позитроний) зарядтық жұптылығы (1)Jl-ге тең, мұндағы J – екі бөлшектің қосынды спині, l – екі бөлшектің салыстырмалы қозғалысының орбиталық моменті. Төменгі энергет. күйде l=0 (парапозитроний), яғни электрон-позитрон жұбының зарядтық жұптылығы оң. Сондықтан электрон мен позитронның аннигиляциясы салдарынан электрон-позитрон жүйесі екі -квантқа ыдырайды. l =1 (ортопозитроний) болғанда, электрон-позитрон жұбының зарядтық жұптылығы теріс. Бұл жағдайда электрон-позитрон жүйесі тақ санды -квантқа (әдетте, үш -квантқа) ыдырайды. 

## Пайдаланған әдебиет


Санат:терминология
Жанкелді Отарбаев

**Жанкелді Отарбаев** (5.1.1948 жылы туған, Қостанай облысы Амангелді ауданы Амангелді ауылы) – физика-матемалық ғылым докторы (1999), профессор.  ҚазМУ-дың физика-математикалық факультетін (1970, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Алматы т. ж. көлік инженерлері институтында (қазіргі Қазақ көлік және коммуникация академиясы) оқытушы (1970–1977), Қазақстан Ғылым Академиясының Сейсмология институтында ғылым қызметкер (1977–1987), Қазақ Бас сәулет-құрылыс академиясында аға оқытушы, деканның орынбасары, доцент, академияның оқу ісі жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі (1987–2001) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетті жанындағы Табиғи-гуманитарлық институтының директоры. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 оқу құралының авторы, 2 патенті бар.. 
## Дереккөздер


## Қосымша мәліметтер
* Қашықтықтан білім беру институты 
*Ж.Отарбаев

Санат:Ғылым
Санат:1948 жылы туғандар
Усасыр қырыққұлақ

**Усасыр қырыққұлақ** (Dryopterі») – кәдімгі қырыққұлақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін, споралы өсімдіктер. Қылқан жапырақты және аралас ормандар арасында, таулы, жартасты және тастақты жерлерде өсетін 6 түрі бар. Ең жиі кездесетіні – еркек Усасыр қырыққұла. Оның биіктігі 30 – 150 см. Көген тамыры жуан. Жапырақтары ірі, сопақтау, қауырсын тәрізденіп екі рет тілімделген. Сорусы (өсімдіктің спора дамитын мүшесі) жеміс беретін бұтағының орта шенінде орналасқан. Спорасы бүйрек тәрізді сопақша, тамыз – қыркүйек айларында пайда болады. Өсімдіктің «еркек» У. қаласы болып аталуы – аналық таға қырыққұлағына (Athyrіum fіlіx femіna) қарағанда жапырағы қатты және қою жасыл түсті болады. Бұл өсімдіктің тамырында антгельминтик ретінде пайдаланылатын алкалоид – фильмарин бар, сондықтан ежелден дәрілік және улы өсімдік болып саналады. Ал мыңжылқы Усасыр қырыққұлақы, өте сирек (тек Мыңжылқы тау сілемдеріндегі Қосбұлақ сайында) кездесетін, реликт өсімдік. Биікт. 60 см, тамыры жуан, сабағы болмайды. Тамырынан екі рет тілімделген, қауырсын тәрізді жапырақ шоғыры шығады. Өсімдіктің тамыры улы, ол медицинада және ветеринарияда ішек құртын түсіретін дәрілік зат ретінде пайдаланылады. Жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Щапов

**Щапов** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Щапов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Перемётное ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 31 км жерде, Көшім өзенінің ескі арнасы Щапов көлінің жағалауында орналасқан.
нобай|солға|200px|Щапов ауылы

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 986 адам (482 ер адам және 504 әйел адам) болса, 2009 жылы 1205 адамды (584 ер адам және 621 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1723 адамды (866 ер адам және 857 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1963-1995 жылы жұмыртқа өндіретін Орал құс фабрикасының орталығы болған. Оның негізінде 1995 жылдан “Орал құс фабрикасы” ЖШС-і жұмыс істейді. Ауыл арқылы Орал – Самара (Ресей) автомобиль жолы өтеді.

## Ауыл көшелері
* Абылай хан (Мир) көшесі
* Б. Момышұлы (Школьная) көшесі
* Байқоңыр (Орбита) шағын ауданы
* Бәйтерек (Ленин) көшесі
* Достық (Фабричная) көшесі
* Жайық (Октябрьская) көшесі
* Құрманғазы (Набережная) көшесі
* Қызылжар (Заречная) көшесі
* Новая көшесі
* Орал (Уральская) көшесі
* Сырым батыр (Советская) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Иван Павлович Щеголихин

**Иван Павлович Щеголихин** (1.4.1927 ж., Қостанай облысы Қарабалық ауданы Новотроицк ауылы - 2010 жыл, Алматы) – жазушы, аудармашы, ҚР халық жазушысы.

ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітірген (1956). 1956 – 57 ж. республикалық сан.-эпидемиялық станцияда дәрігер, 1957 – 76 ж. “Советский Казахстан” (қазіргі “Простор”) журналында бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары болды. 
* “Профессордың қызы” атты алғашқы әңгімесі 1954 ж. жарық көрді.
* “Бұрқасын қар” романында (1960; 1977) Қазақстанға тың игеруге келген қарапайым адамдардың тағдыры суреттелген. Тың игеруге байланысты әлеумметтік және моральдық мәселелер
* “Ақ долы” повесінде (1962) жалғасын тапты.
* “Қызмет адамдары” романында (1988) тоқырау жылдарындағы қым-қиғаш оқиғалар, өмірдің көлеңкелі жақтары шынайы суреттелген.
* “Бір институтта” (повестер мен әңгімелер, 1958),
* “Тағы да таң атты” (роман, повесть, әңгіме, 1965),
* “Ауыртпалық машинасы” (повесть, 1969),
* “Бесінші бұрыш” (повестер, 1974),
* “Дефицит” (роман, 1984),
* “Іс оңғарылды, достар” (повесть, 1987), т.б. кітаптары шықты. 
## Аудармалары

* С.Сейфуллиннің “Тар жол, тайғақ кешу” (1964, С.Талжановпен бірге),
* С.Мұқановтың “Балуан шолақ” (1962, М.Бұралқиевпен бірге) және “Алыптың адымы” (1960), 
* Ғ.Мұстафиннің “Көз көрген” (1969, Т.Әлімқұловпен бірге), 
* Х.Абдуллиннің “Тұрфан аспаны астында” (1965), 
* М.Ғабдуллиннің “Менің майдандас достарым” (1951), 
* З.Ақышевтің “Жаяу Мұса” (1981), 
* Талжановтың “Дала қыраны” (1967), 
* Ә.Шәріповтың “Партизан қызы” (1963), 
* Б.Соқпақбаевтың “Өлгендер қайтып келмейді” (1984), 
* Д.Досжановтың “Күміс керуен” (1985), т.б. романдар мен повестерді орыс тіліне аударған.

Әскери атағы - отставкадағы медицина қызметінің лейтенанты.

Жұбайы - Щеголихина (Федорова) Иветта Николаевна, медицина ғылымдарының кандидаты, зейнеткер, дәрігер-кардиолог болған. Қызы - Галина, хореограф; ұлы - Андрей,марқұм, суретші болған. Немересі - Дмитрий, дизайнер.

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Қарабалық ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақстан халық жазушылары
Санат:2010 жылы қайтыс болғандар
Успеноюрьевка

**Успеноюрьевка** — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Успеноюрьев ауылдық округі орталығы.  Іргесі 1910 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Щучинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км-дей, Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 111 км жерде орналасқан. Ауылды қайың, қарағай, терек өскен орман массиві қоршап жатыр. Аумағында «Лавочный» тоғаны, «Маховое» көлі орналасқан. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, телефон бар. «Успеноюрьевка» ЖШС жұмыс істейді. 2-дүниежүзлік соғыста қаза болған жерлестеріне ескерткіш орнатылған. Аудан орталығымен Щучинск – Николаевка автомобиль жолы арқылы қатынасады. Жақын темір жол бекеті – Бурабай шипажайы (41 км). 

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Қызылегіс

**Қызылегіс** — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Қызылегіс ауылдық округі орталығы. Іргесі 1898 жылы қаланған. Өңірдегі ең ескі ауылдардың бірі. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Зеренді ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Негізгі мектеп, мектепке дейінгі тәрбиеленушілердің шағын орталығы, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, 2 дүкен, мешіт бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға ескерткіш қойылған. Ауыз суға ұңғыма мен құдық суын пайдаланады.

## Дереккөздер
 

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Сергей Андреевич Уткин

**Уткин Сергей Андреевич** (1908, Сандықтау ауданы Максимовка ауылы) – еңбек ардагері, механизатор. Социалистік Еңбек Ері (1957). Еңбек жолын 1929 ж. Первое мая ауыл шаруашылық артелінде бастаған. Октябрь колхозының төрағасы (1930 – 34), 1954 ж. Сандықтау ауданы Веселое МТС-ның трактор бригадасының бригадирі болып жұмыс істеген.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Успенский Сергей Николаевич

**Успенский Сергей Николаевич** - (1909  – 2008)  – қайраткер, ғалым. Боровской орман ш. техникумын (1929), Брянск орман ш. институтын (1936) бітірген. Қазақстан орман ш-тарында жұмыс істеді. Шығыс Қазақстан облысы орман ш. басқармасының бастығы (1936  – 46). ҚазКСР орман ш. министрінің орынбасары (1946  – 53), Орман шаруашылығы  бас басқармасының бастығы (1953  – 59) қызметтерін атқарған. 1959 жылдан Қазақ орман шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры болған. Еңбек Қызыл Ту, 3 мәрте «Құрмет белгісі», Октябрь революциясы ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қызылағаш (Бурабай ауданы)

**Қызылағаш** — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Абылайхан ауылдық округі орталығы. Іргесі 1930 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Щучинск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей, Астана қаласынан 229 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, Абылайхан атындағы ауыл шаруашылығы кәсіпорны, кафе, пошта, байланыс бөлімшесі бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болғандарға ескерткіш қойылған. Ең жақын темір жол станциясы - Бурабай шипажайы (40 км).

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Зарядтық түйіндестік

**Зарядтық түйіндестік** (С) – қандай да бір өзара әсерге қатысатын барлық бөлшекті олардың өздеріне сәйкес антибөлшекпен ауыстыратын амал (операция). Тәжірибе зарядтық түйіндестік кезінде күшті және электрмагниттік өзара әсерлердің өзгермейтіндігін көрсетті, яғни күшті және электрмагниттік өзара әсерлердің бірдей күйде тұрған бөлшектері мен антибөлшектері бірдей болады. Бұл жағдай күшті не электрмагниттік өзара әсердің әсерінен қандай да бір бөлшекте өтетін кез келген процеске, оның антибөлшегінде де дәл сондай болып өтетін процесс сәйкес келетіндігін дәлелдейді. Бөлшекті оның антибөлшегіне ауыстырған кездегі күшті және электрмагниттік өзара әсерлердің симметрия заңдарынан шын бейтарап бөлшектер (немесе жүйелер) үшін зарядтық жұптылық сақталады деген қорытынды шығады. Ал көптеген ыдырауларға себепші болатын әлсіз өзара әсерде зарядтық түйіндестікке қарағанда симметрия сақталмайды.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Михаил Семенович Щепкин

**Щепкин Михаил Семенович** (17.11.1788, бұрынғы Курск губерниясы Обоянь уезі Красное станциясы – 23.8.1863, Ялта қаласында) – орыс актері. Орыстың ұлттық сахна өнерінің негізін салушылардың бірі. Басыбайлы шаруа отбасында туған. 1800 ж. алғаш рет әуесқойлар спектакліне қатысып, А.П. Сумароковтың “Қыңыр әйел” комедиясында басыбайлы малай Розмарин рөлін орындады. Кәсіби сахналық өнер жолын 1805 ж. Курск қаласында ағайынды Барсовтардың театрынан бастады. 1816 ж. И.Ф. Штейн мен О.И. Калиновскийдің труппасына (Харьков қаласы) ауысып, осы театрдың бір топ актерлерімен бірге 1818 ж. Полтава қаласындағы И.П. Котляревский басқарған “еркін театрды” ұйымдастырады. Бұл театр жабылып қалғаннан кейін 1822 ж. Штейннің труппасына (Тула қалаға) қайта оралды. Сол жылы Щепкин отбасымен кіріптарлықтан құтылып, бостандық алды. Ол бірте-бірте драмматика спектакльдермен қатар опералар мен балеттерге де қатысып, сан алуан жанрдағы көптеген рөлдерде ойнады. Оның орындаушылық өнері қызу қанды, шоқты ойынымен және юмор молдығымен ерекшеленді. Мәскеу қаласындағы сахналық қызметін 1822 ж. бастаған Щепкин келесі жылы осындағы театр труппасына (1824 жылдан Кіші театр деп аталды) қабылданды. Щепкин өзінің таңдаулы сахналық бейнелерін орыстың реалистік драматургиясы шығармаларында жасады. Мысалы, Фамусов (1830; А.С. Грибоедов, “Ақыл азабы”), Дуанбасы (1836), Кочкарев пен Подколесин (1843), Жұбатушы (1843) және Бурдюков (1844; Н.В. Гоголь, “Ревизор”, “Үйлену”, “Ойыншылар” мен “Дау-шар”) рөлін сатиралық бағытта ойнаған Щепкин елдің өз дәуіріндегі мешеу өмір-тұрмысын өткір сынға алды. Ол тұңғыш рет орыс сахнасында Чупрун (Котляревский, “Москаль-сиқыршы”), Шельменко (Г.Ф. Квитка-Основьяненко, “Шельменко-қосшы”), Симон (Соваж және Делурье, “Матрос”), Жакар (Фурнье, “Жакар немесе Жакар станогы”) секілді халық өкілдерінің бейнесін жасады. Бұл рөлдері жылы мысқылға, терең драматизмге толы болды. Ал оның трагедиялық актер сипатындағы дарын табиғаты Шейлок (У.Шекспир, “Венеция көпесі”) пен Барон (Пушкин, “Сараң сері”) рөлін орындауда айқын байқалды. Щепкин аса көрнекті театр педагогы, ұлағатты ұстаз ретінде де белгілі. Щепкин негізін салған сахналық реализм дәстүрі Мәскеу қаласындағы Кіші театр өнерінің ілгері дамуына зор ықпал жасады. Осыған орай кезінде Кіші театр – “Щепкиннің үйі” деген атауға ие болды. Кіші театр жанындағы театр училищесі М.С. Щепкиннің есімімен (1938) аталады.

## Сілтемелер
* *Федор Волков*. Щепкин. Глинка. Даргомыжский. Серов. Очерки, СПб., 1996; 
* *Ивашнев В.И.* Щепкин М., 2002.
Ұзынкөл (Астрахан ауданы)

**Ұзынкөл** — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы ауыл, Ұзынкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Астраханка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде, Ұзынкөл көлінің оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, дүкендер, наубайхана бар. Тың игерушілерге ескерткіш орнатылған. Ауылға жақын жерден Астана  – Екатеринбург автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол станциясы  – Жалтыр (78 км).

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Қыздың төбесі

**Қыздың төбесі** – Ақмола облысы Ақкөл ауданының шығысындағы дөңгелек пішінді тау. Аудан орталығы – Ақкөл қаласынан шығысқа қарай 60 км, Тасмола өзенінің сол жақ жағалауынан 3 – 4 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 150 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 351 м. Ұзындығы мен ені 2 км. Беткейлері көлбеу келген, нашар тілімденген.

## Геологиялық құрылымы
Делювиальды-пролювиальды шөгінділер жауып жатқан жоғары девонның граниттерінен түзілген.

## Өсімдігі
Оңтүстік бөлігінің қара топырағында бетегелі-қау өсімдіктері, кейде мезоксерофильді әртүрлі шөптесіндер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы таулары
Азат (Зеренді ауданы)

**Азат** — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Күсеп ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 74 км-дей жерде.

## Халқы

Ауылда «Азат элеваторы» ЖШС-нің астық қабылдау кәсіпорны орналасқан. Азатта  мектеп, балабақша, мәдениет үйі, фельдшерлік-акушерлік пункт, монша, асхана, дүкендер бар.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қыздың қарасуы

**Қыздың қарасуы** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Біржан сал ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Степногорск қаласынан солтүстік-батысқа қарай 55 км, Астана қаласынан солтүстікке қарай 163 км жерден Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарының шеарасына таяу жердегі Солтүстік Қазақ жазығындағы бұлақтардан алады. Еңбекшілдер аудандарының аумағымен ағып, Сілетітеңізге құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 85 км. Жалпы ұзындығы 11 км болатын 3 саласы бар. Суайрығының жер бедері – төбелі қырқалы келген ұсақ шоқылық, шөгінді-денудациялық қыраттар. Аңғары айқын байқалады. Қар суымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қарашаның басында суы қатып, сәуірдің ортасында ериді.

## Өсімдігі
Сортаңды қара топырақты жерлерінде далалық өсімдіктер, өзен атырабында төскейшөпті-бетегелі, жусанды-бетегелі өсімдіктер өседі. Жоғары ағысында талдар мен бұталар кездеседі. Өзен бойы жағалай жайылма. Тұздылау келген суын мал суғаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Ұзынкөл (көл)

**Ұзынкөл** – Есіл алабындағы ағынды көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Астрахан ауданының батысында, Есіл өзенінің сол жағында, өзімен аттас ауылдың жанында орналасқан. Теңіз деңгейінен 284 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аудан 8,9 км2 (кей жылдары 6,9 км2). Ұзындығы 4,2 км, енді жері 3,7 км. Жағалау бойының ұзындығы 12,4 км. Су жиналатын алабы 32,9 км2. Көл аңғарлы, жағалауы аласа, түбі лайлы келеді. Суы мол жылдары Есіл өзені тасыған кезде Ұзынкөлге құйылады. Жағалауында қамыс, құрақ өскен. Қар және жер асты сумен толығады. Суы тұзды, кермектілігі жоғары. Суда жүзетін құстардың ұя салатын орындары бар.

Санат:Астрахан ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Зарядтың сақталу заңы

**Зарядтың сақталу заңы** – кез келген тұйық жүйенің (электрлік оқшауланған) электр зарядтарының алгебралық қосындысының өзгермейтіндігі (сол жүйе ішінде қандай да бір процестер жүрсе де) туралы табиғаттың іргелі дәл заңдарының бірі. Ол 18 ғ-да дәлелденген. Теріс электр зарядын тасушы электронның және электр зарядының шамасы электрон зарядына тең оң электр зарядты протонның ашылуы, электр зарядтарының өздігінше емес, бөлшектермен байланыста өмір сүретіндігін дәлелдеді (заряд бөлшектердің ішкі қасиеті болып саналады). Кейінірек электр заряды шамасы жөнінен электрон зарядына тең оң не теріс зарядты элементар бөлшектер ашылды. Сонымен, электр заряды дискретті: кез келген дененің заряды элементар электр зарядына еселі болып келеді. Әрбір бөлшектің өзіне тән белгілі бір электр заряды болатындықтан, бөлшектердің бір-біріне түрлену процесі болмаған жағдайда, зарядтың сақталу заңын бөлшектер саны сақталуының салдары ретінде қарастыруға болады. Мысалы, макроскопиялық дене зарядталған кезде зарядты бөлшектер саны өзгермейді, тек зарядтардың кеңістікте қайтадан тарала орналасуы өзгереді: зарядтар бір денеден басқа бір денеге ауысады. 

Бөлшектерге бір-біріне түрлену процесі тән – элементар бөлшектер физикасында бір бөлшек жоғалады, бір бөлшек жаңадан пайда болады. Бұл жағдайда да зарядтың сақталу заңы қатаң сақталады, яғни бөлшектердің өзара әсерлесуі және түрленуі кезінде қосынды заряд өзгермейді. “Жаңа” зарядты бөлшектің пайда болуы не сондай заряды бар “ескі” бөлшектің жоғалуымен, не заряды оған қарама-қарсы зарядтар жұбының пайда болуымен (мысалы, бөлшек-антибөлшек жұбының пайда болу процесі) бір мезгілде өтеді. Оның үстіне, мұндай түрленулер кезінде зарядтың сақталу заңынан басқа да сақталу заңдары (энергияның сақталу заңы, қозғалыс мөлшерінің сақталу заңы, т.б.) орындалады. 

Зарядтың сақталу заңы энергияның сақталу заңымен бірге электронның орнықтылығын “түсіндіреді”. Электрон (және позитрон) – зарядталған бөлшектердің ең жеңілі. Сондықтан да ол ешуақытта ыдырамауға тиіс. Электронның өзінен гөрі ауыр зарядталған бөлшектерге (мысалы, мюонға, -мезонға) ыдырауына энергияның сақталу заңы, ал оның өзінен гөрі жеңіл бейтарап (нейтрал) бөлшектерге (мысалы, фотонға, нейтриноға) ыдырауына зарядтың сақталу заңы кедергі болады. Зарядтың сақталу заңының дәл орындалатындығын электронның өз зарядын 51021 жыл бойы жоғалтпайтындығынан көруге болады. 

## Пайдаланған әдебиет


Санат:Сақталу заңдары
Айбас шоқысы

**Айбас** – Ақмола облысы Жақсы ауданының солтүстігіндегі шоқы. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 392 м. Тау Жақсы-Есіл темір және автомобиль жолынан 3,5 км жерде сайлы-жыралы келген далада орналасқан. Айбастың беткейлері көлбеуленген. Пішімі дөңгелек келген таудың ұзындығы мен ені 2-2,5 км-дей. Шоқы түбінен Жақсы-Чапаев қара жолы өтеді. Оңтүстігінде Чапаев ауылының қыстауы орналасқан. Далаға тән өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Жақсы ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Қызаев Дәмек Қызайұлы

**Қызаев** Дәмек Қызайұлы (1924 жылы туған, Ақкөл ауданы Құрылыс ауылы – 1995) – партия қызметкері. Еңбек жолын Ақсу кентінде тұрмыстық қызмет көрсету үйінде бастап, кейін шахтер болды. 1942 – 43 жылдары Далалық майданның 57-Армиясы 24-атқыштар дивизиясының, 7-атқыштар полкі құрамында сержант, Қ. пулемет көздеушісі болды. Курск доғасы шайқасына, Харьков қаласын азат етуге қатысты. Қолының жарақатына байланысты 1944 жылы елге қайтарылды. 1944 – 45 жылдары ауылдық кеңестің хатшысы, 1945 – 52 жылдары бастықтің, 1952 – 58 жылдары ауылдық кеңес хатшысы, төрағасы, 1958 – 61 жылдары Қарағанды облыс аралық кеңес-партия мектебін бітірген соң Макинск ауданы «Заветы Ильича» кеңшарына партия ұйымының хатшылсы болып тағайындалды. 1964 жылы Алексеев ауданы Новорыбинский кеңшарына партия ұйымының хатшысы болып ауысады. 1965 – 68 жылдары Алматы жоғары партия мектебінде оқиды. 1966 – 85 жылдары Шортанды ауданында халықтық бақылау комитетінің төрағасы, 1985 – 95 жылдары Шортанды кентінде автобазада комендант болып жұмыс жасаған. 3-дәрежелі Даңқ орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шірнелі өсімдіктер

**Шірнелі өсімдіктері**– гүлінен бал ара арасы шірне мен тозаң жинайтын жабық тұқымды өсімдіктер тобы (қ. Гүлді өсімдіктер). Қазақстанда 125 түрі бар. Олардың ең шірнелілері: егіндікте өсетін қарақұмық, сиыржоңышқа, жембұршақ, екпе эспарцет, екпе жоңышқа, шалғындық беде, дәрілік жалбыз, дәрілік шүйіншөп, тағы басқа; бау-бақшада өсетін таңқурай, қара өрік, алма, алмұрт, жүзім, қарақат, шабдалы, өрік, тағы басқа, сеуіп өсірілетін көкбас жалбыз, жыланбас жалбыз, сайсағыз, түйежоңышқа; орманда өсетін үйеңкі, жөке, терек, қайың, мойыл, ұшқат, күреңот, жиде, сирень, долана, сарыраушан, қараған, қарамала, көктерек, көкшегүл, жарықгүл, тағы басқа; шалғында өсетін қазтамақ, бақ-бақ, аюбалдырған, адыраспан, қызылмия, жантақ, шеңгел, сиырсілекей, киікоты, шыршай, тағы басқа.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Григорий Никифорович Щерба

***Щерба Григорий Никифорович*** (30.11.1914, Украина, Хмельницкий облысы Хмельницкий ауданы Книжковцы с. – 12.12.2001, Алматы қ.) – геология-минералдығы ғылымының докторы (1952), профессор (1961). Қазақстан ғылым академиясының академигі (1972). Қазақ КСР-iнiң еңбек сiңірген ғылыми қайраткерi (1963). Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1937, қазiргi Қазақ ұлттық техникалық университеті) бiтiрген. «Қазтүстiметалбарлау» тресiнде аға және бас инженер (1937–48), Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аға ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1948–58), осы институтта бөлiм, лаборатория меңгерушiсi, бас ғылыми қызметкер (1958–2001) болған. 1951 ж. Нарын гранитоидтары бойынша докторлық диссертация қорғаған; кейін осы диссертацияның негізінде жазылған монографиясы («Геология Нарынского массива гранитоидов на Южном Алтае», 1957) жарық көрді.  Щербаның Сарыарқаның металлогениялық және болжам картасы авторларының бiрi. Ол жер қыртысының түзiлуi мен дамуы теориясына жер қыртысының сатылық дамуы бағытын енгiздi. Ол Лениндiк (1958), Қазақ КСР-i (1972) және КСРО (1985) Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгiсi» ордендерiмен және медальдармен марапатталған. Негізгі ғылым еңбектері Орталық Қазақстанның және кенді Алтайдың фанитоидтар пефологиясы, сирек кездесетін металдар металлогениясы, жер қыртысынын сатылы дамуын зерттеу мәселелеріне арналған. Сарыарқаның алғашқы болжамдық-металлогениялық және пайдалы қазбалары картасы авторларынын бірі. 1960-1980 жылдарына мамандандырылған ғыл. кеңестің төрағасы, 340 ғыл. еңбектің, оның ішінде 28 монофа+фиянын авторы, 1 кен орнын ашты (Шалкия молибден кені). Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған. Лениндік сыйл.(1958), ҚазКСР Мемлекеттік сыйл. (1972), КСРО Мемлекеттік сыйлықтың (1985) лауреаты.

### Шығармалары
*Формирование редкометальных месторождений Центрального Казахстана, А.-А., 1960;
*Геология и металлогения Успенской тектонической зоны, А.-А., 1967–69;
*Геотектоногены и рудные пояса, А.-А., 1970; Колонна преобразования земной коры, А.-А., 1975;
*Металогения Рудного Алтая и Калбы, А., 1984, (соавт.).
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Қанат Коянбекұлы Қыдырмин

**Қыдырмин** Қанат Коянбекұлы (1980 жылы туған қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Келлер ауданы Мәдениет ауылы) – Көкшетау қаласы мешітінің бас имамы, Ақмола облысы бойынша Қазақстан мұсылмандар басқармасының өкіл имамы. Шымкент қаласындағы халықаралық қазақ-араб университетін бітірген. (2001), Абай атындағы ҚазҰПУ-нің магистратурасын (2003) және осы университеттің аспирантурасын бітірген. А. Мырзахметов атындағы Көкшетау университетінде оқытушы, мешітте наиб-имам қызметтерін атқарды. 2009 жылдан Көкшетау қаласындағы Науан Хазірет атындағы мешітке бас имам болып тағайындалды.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Қайырбек Қалиасқарұлы Құсайынов

**Құсайынов** Қайырбек Қалиасқарұлы (1939 жылы туған) – кеңес және партия қызметкері. Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген. 1969 жылы «Қалқұтан» кеңшарында хатшы, 1971 жылы Астрахан ауданы атқару комитетінде төраға орынбасары, 1981 – 90 жылдары 158-орта кәсіптік-техникалық училищенің директоры, 1990 – 97 жылдары Астрахан ауданы атқару комитетінің хатшысы, әкім аппаратының жетекшісі, әкімнің орынбасары, 1996 – 2007 жылдары ауданы мәслихат хатшысы болды. Қазір зейнет демалысында. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Фёдор Иванович Щербаков

**Фёдор Иванович Щербаков** (26 мамыр 1947 жыл, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы – 16 тамыз 2022 жыл) — қазақстандық әскери қайраткер, генерал-лейтенант (1993). 

## Өмірбаяны
Щербаков Ташкент жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1970), Мәскеудегі әскери академияны (1980), РФ Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясын (1992) бітірген. 1970–1987 жылдары ол Германиядағы Кеңес әскері тобында, Қиыр Шығыс, Мәскеу әскери округтерінде басшы қызметтер атқарды. 1987–1990 жылдары ол құрама командирі, бірлестік қолбасшысының орынбасары болды. 

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін 40-армия қолбасшысының 1-орынбасары (1992), 1-армия корпустың командирі (1992–1994), Құрлық әскерлерінің қолбасшысы – Қорғаныс министрінің 1-орынбасары (1994–1998), Жалпы қолданыстағы күштердің қолбасшысы (1998–2000) қызметтерін атқарды.

Қызыл жұлдыз, Құрмет ордендерімен марапатталған.

2022 жылғы 16 тамызда қайтыс болды.

## Марапаттары
* Құрмет ордені;
* Қызыл жұлдыз ордені;
* КСРО және Қазақстан Республикасының 20-дан астам медальдары.

## Дереккөздер

Санат:1 дәрежелі Қалтқысыз қызметі үшін медалінің иегерлері
Санат:2 дәрежелі Қалтқысыз қызметі үшін медалінің иегерлері
Санат:3 дәрежелі Қалтқысыз қызметі үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Бас штабтың Әскери академиясы түлектері
Айтпай Бекболатұлы Құсайынов

**Айтпай Бекболатұлы Құсайынов** (1936, Ақкөл ауданы Калинино ауылы – 1989) – механизатор, Социалистiк Еңбек Ері (1973).

Еңбек жолын Ақкөл ауданы Новорыбинский ұжымшарына (1952) бастаған.

ҚазКСР Жоғары Кеңесінің 9-шақырылымының депутаты.

Орден және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Ақкөл ауданында туғандар
Санат:1989 жылы қайтыс болғандар
Санат:Механизаторлар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары