open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вениамин Моисеевич Кельман

**Вениамин Моисеевич Кельман** (7.2.1915, Украина, Киев - 27.04.2008, Теннеси) – физика-математика ғылымының докторы (1949), профессор (1953), Қазақстан ҒА-ның академигі (1962).

*1937 жылы Киев мемлекеттік университетін бітірген. 
*1937–41 жылдары Украина ғылым академиясының Харьков қаласындағы Физика-техникалық институтында аға ғылыми қызметкер болды. 
*1941-1945 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 
*1945–62 жылдары КСРО ҒА-ның Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) Физика-техника институтында, 
*1962–87 жылдары Қазақстан ғылым академиясының ядролық физика институтында лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер (1987–92) болып жұмыс істеді. 
*1992 жылдан АҚШ-та тұрады.

Негізгі ғылыми еңбектері электрондық және иондық оптика саласына және ажыратқыштық шамасы жоғары бета- және масс-спектрометрлер жасауға арналған.

Еңбек Қызыл Ту, Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:7 ақпанда туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Киевте туғандар
Санат:27 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Теннесиде қайтыс болғандар
Санат:КСРО физиктері
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы корреспондент мүшелері
Санат:Киев университеті түлектері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО-дан АҚШ-қа қоныс аударғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Айнабұлақ ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Айнабұлақ ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Теректі ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнабұлақ, Жаңатұрмыс, Қайнар, Шыршысу ауылдары кіреді. Орталығы – Айнабұлақ ауылы. Округ құрамында болған ''Талды'', *[[Сарытұмсық]]* ауылдары 2020 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы ауылдық округтері
Папирус зерттеу ғылымы

**Папирус зерттеу ғылымы** – тарихи-филологиялық арнаулы пән, палеографияның бір тармағы. Папирус зерттеу ғылымының міндеті – грек, латын, кейінгі эллинизм, Рим, Византия уақытындағы бір қалыпқа түсірілген жазулар мен копт папирустарын, сондай-ақ көзе табақтардағы, мумиялардың ағаш тақтайларындағы жазулар мен таңбаларды оқып, зерттеу. Папирус зерттеу ғылымы папирустарды дәуіріне, жеріне, мазмұнына қарай жіктеп, әріптер мен белгілердің өзгеруін, грамматикасын және папирустар тілінің стилін зерттейді. Папирустардың алғашқы мәтіндері 1752 жылы Геркуланумнан (Италия), 1778 жылы Египеттен табылды. Папирус зерттеу ғылымының негізгі орталықтары Каирдегі Египет музейі, Лондондағы Британ музейі, Берлиндегі мемлекеттік музей, Санкт-Петербургтегі мемлекеттік эрмитаж, Париждегі Лувр музейі, Марбургтегі (ГФР) папирология институты, Флоренциядағы Медичи – Лауренциана кітапханасы, т.б.;

## Дереккөздер</span>


Санат:Ғылым
Әлеуметтік жоспарлау

**Әлеуметтік жоспарлау** – халықтың тұрмыс жағдайына тікелей қатысты үдерістерді реттеу. Экономикалық қызметтің әлеуметтік қырларын дамыту мақсатын айқындайды. Әлеуметтік жоспарлау нысаны – әлеуметтік қатынастар, қоғамның әлеуметтік құрылымының оңтайлы жұмыс істеуі мен дамуын қамтамасыз етуді талдап жасау, оның экономикалық және әлеуметтік дамуы үдерістерін синхронизациялау. Әлеуметтік жоспарлауда тұрмыс деңгейі мен оның көрсеткіштері: халықтың нақты табысының сипаттамалары; тұтынудың деңгейі мен өсу көрсеткіштері; материалдық игіліктер мен қызмет көрсетудің аса маңызды түрлерімен халықтың қамтамасыз етілуі; әлеуметтік даму саласындағы талдамалар – еңбек жағдайының жақсартылуы, қызметкерлердің біліктілігін арттыру, халықтың жалпы білімі мен мәдени деңгейін жоғарылату, тұрғын үй, мәдени-тұрмыстық, медициналық қызмет көрсету жағдайын жақсарту, т.б. қамтылады.

## Сілтемелер
* Экономика  
* Жоспар  
* Синхронизация

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Нәтай Әзімханұлы Кенесарин

**Нәтай Әзімханұлы Кенесарин** (24 маусым 1908 жыл, Төле би ауданы 16-ауылы – 16 сәуір 1975 жыл, Өзбекстан, Ташкент қаласы) — ғалым, геолого-минералды ғылымдардың докторы (1958), профессор (1952), Өзбекстан Ғылым Акакдемиясының корреспондент мүшесі (1962), Өзбекстанның еңбек сіңірген геологы (1967). Нәтай Кенесарин атақты Кенесары Қасымұлының Күнімжан деген бәйбішесінен болған кенжесі - Ахмет сұлтанның Әзімхан деген ұлынан тараған шөбересі.

## Өмірбаяны
### Балалық шағы
### Қызмет жолы
*1935 Орта Азия индустриалды институтын бітірген. 
*1935 – 1944 жылдары Өзбекстан Ғылым Акдемиясында ғылыми қызметтер атқарған. 
*1944 – 52 жылдары Қазақстан Үкіметінің шақыруымен Алматыға келіп, Геология ғылымдар институтында гидрогеология және инженерлік геология бөлімін басқарды. 
*1952 – 1960 жылдары Ташкент ауыл шаруашылық институтында кафедра меңгерушісі, профессор болды. 
*1960 – 1962 жылдары Ташкент қаласындағы Гидрогеология және инженерлік геология институтын ұйымдастыруға белсене ат салысып, сол институтта директордың орынбасары, директоры (1962 – 68) қызметін атқарды, 
*1968 жылдан лабаротория меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері жер асты суларын зерттеуге арналған.
*1971 - 1975 жылдары Ташкент ирригация және мелиоарция институтының Гидрология и гидрогеология кафедрасының меңгеруші болған. Кенесарин Гидрология и гидрогеология кафедрасының жұмысын жандандырып, көптеген ғылыми жаңалықтарды қолданысқа енгізеді.  
Сырдария алабының суармалы жерлеріндегі грунт суларының әсерін анықтау, Жезқазған қаласы мен Ембі мұнай кәсіпорындарын жер асты суымен қамтамасыз етуге қатысты көптеген ғылыми зерттеулер жүргізді. Суармалы аймақтардағы грунт суларының режимі мен балансын, Күн энергиясымен байланысын, артезиандық сулардың қорын анықтап, оның пайдалану бағыттарын негіздеді. 150-ден астам ғылыми еңбектердің авторы. Медальдармен марапатталған.

200px|нобай|солға|Ташкент қаласындағы Нәтай Кенесериннің бейіті

1975 жылы 16 сәуір күні қазақ ұлытының біртуар ұлы, ғалым, асылдың сынығы Нәтай Кенесарин 67 жасына қараған тұста Ташкент қаласында дүниеден озды. Белгілі ғалымның денесі Өзбекстанның зиялы қауымы жерленген Шағатай зиратына қойылды.

## Шығармалары
*Формирование режима грунтовых вод орошаемых районов Средней Азии, Таш., 1959; 
*Ресурсы подземных вод Узбекистана и перспективы использования их в народном хозяйстве, «Узбекистанский геол. журнал», ғ5, 1961; 
*Вляние орошения на режим грунтовых вод в условиях аридной зоны (Средняя Азия и Южный Казахстан), М., 1964; 
*Основные проблемы мелиоративной гидрогеологии в районах орошаемого земледелия КСРО, С., 1964.
*Ж. Сыдықов *

## Нәтай Кенесариннің құрметіне

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Айнабұлақ ауылдық округі (Абай облысы)

**Айнабұлақ ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айнабұлақ, Самай ауылдары кіреді. Орталығы – Айнабұлақ ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Айыртау ауылдық округі

**Айыртау ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Қанай ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айыртау, Жаңа Канайка ауылдары кіреді. Орталығы – Айыртау ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Ырғызбай ауылдық округі

**Ырғызбай ауылдық округі** (2010 жылға дейін – *Жантікей ауылдық округі*) – Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жантікей, Қожакелді ауылдары кіреді. Орталығы – Жантікей ауылы. Округ құрамында болған *Уан* ауылы 2014 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы ауылдық округтері
Көлденең ауылдық округі

**Көлденең ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін *Аксаков ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Көлденең ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Шілікті ауылдық округі

**Шілікті ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1997 жылға дейін Тарбағатай ауданының құрамында болған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жалшы, Кәкенталды, Қарасай, Тасбастау, Шілікті ауылдары кіреді. Орталығы – Шілікті ауылы. Округ құрамында болған *[[Кемпірбұлақ]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы ауылдық округтері
Шұғылбай ауылдық округі

**Шұғылбай ауылдық округі** – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шұғылбай, Мелитополь ауылдары кіреді. Орталығы – Шұғылбай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы ауылдық округтері
Жас өспірім

**Жас өспірім** — адамның 13 пен 16 жас аралығындағы шағы. Жасөспірім кезеңінде адамда жан қуатының сапалық жаңа құрылымдары (жыныс мүшелерінің жетілуі, сана-сезімнің артуы, айналасымен қарым-қатынасының жаңа мазмұнға ие бола бастауы, іс-әрекетінің күрделене түсуі, моральдік-этикалық түсініктер және т.б.) қалыптасады. Бұл кезде жасөспірім дербестікке, әсерге берілгіштікке салынып, қимыл-қозғалысқа құштар келеді. “Өзім білемге” салыну, ер жеттім деп ойлау кейде жаңсақ, теріс қылықтарға соқтыруы да ықтимал. Осы кезеңде олардың психикалық ерекшеліктерімен санасып, тиісті жерінде талап-тілектерін қолдап, түрлі қоғамдық пайдалы істерге (оқу, спорт, еңбек) белсенді түрде қатыстырып отыру керек.

## Жас өспірім кездегі мәселелер
# Сәтсіздік (жазалау) қорқынышы. Яғни, жас өспірімнің көбі өзінің қабілетін дұрыс еcептемей, бүкіл әрекеттердің түрлерін "идеалдық" деңгейде жасауға тырысады, сондықтан істің нәтижесі жаман болса, оларда қорқыныш пайда болуы мүмкін.
# "Жалғыздық" қорқынышы.
# Арманның жүзеге асырылмауы.
# "Сыртқы келбет" қорқынышы.
# Депрессияның пайда болуы. Жас өспірім кезеңде, адамдарда бірінші ауыр түрінде болатын, депрессия қалыптасуы мүмкін. Депрессия әр түрлі мәселелерден пайда болады (ал, жас өспірім кезде, сондай мәселелер жиі түрде қалыптасады).

Санат:Жастар
Санат:Адамның дамуы
Шолпан ауылдық округі

**Шолпан ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Шолпан ауылы. Округ құрамында болған *Откорм, Қостерек* ауылдары 2007 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Шар қалалық әкімдігі

**Шар қалалық әкімдігі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кезеңсу, Көшек, Сарыарқа, Суырлы ауылдары  кіреді. Орталығы – Шар қаласы. Әкімдік құрамында болған ''Қараш'', *Қызылжетек* ауылдары 2007 жылы, *[[Қызылшар]]*, *[[№7-темір жол айрығы|№7]]* темір жол айрықтары 2009 жылы, ''Еспе'', *[[№6-темір жол айрығы]]* ауылдары 2013 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Санат:Абай облысы қалалық әкімдіктері
Әлеуметтік жүйе

**Әлеуметтік жүйе** () – өндірістік және бейөндірістік салаларды тұтас қамтитын жүйе болып, әлеуметтануда ол тұлғалар, топтар мен институттар арасында болатын, біртұтас тұтастықты құрайтын қатынастардың жүйелі желісі. Әлеуметтік жүйе салаларының құрамы осы ая салалары жіктелімінің өзгеруіне сәйкес ауысып отырады. Қазақстан Республикасының Статистика жөніндегі агенттігінің жіктеліміне сәйкес бейөндірістік ая салалардың 2 тобын қамтиды:

* Ұжымдық қажеттіліктерді қанағаттандыратын салаларды (геология және жер қойнауын барлау; су шауашылығы; басқару, ғылым және ғылыми қызмет көрсету, несиелендіру, т.б.) 
* Қызмет көрсетуі халықтың мәдени-тұрмыстық және әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыратын салаларды (тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, тұрмыстық қызмет көрсету, білім беру, мәдениет пен өнер, жолаушы көлігі мен байланыс, денсаулық сақтау, әлеуметтік сақтандыру, т.б)

БҰҰ-ның халықаралық жіктегішіне (Халықаралық стандарттық шаруашылық жіктелімі) сәйкес қызметтің барлық салалары қызметтің белгілі бір түрін қамтитын 10 салаға бөлінген, олар: кен қазу өнеркәсібі, өңдеуші өнеркәсіп, ауыл және орман шауашылығы, аңшылық пен балық аулау, электртехника, газ және су шауашылығы, құрылыс, көтерме және бөлшек сауда, қаржы, сақтандыру, жылжымайтын мүлікпен жасалатын операциялар, коммерциялық қызметтер (20 түрі бар), көлік, қойма шауашылығы және байланыс (20 түрі бар), коммуналдық, қоғамдық және жеке басылық қызмет көрсету (49 түрі бар), т.б. Халықаралық және отандық жіктелім арасында елеулі айырмашылық бар. 

Қазақстанның нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты, бұл қатынастар қоғамдық өндірістің сипаты мен құрылымына ықпалын тигізеді. Сондықтан қазіргі кезде басқару тәжірибесінде “әлеуметтік ая”, “бейөндірістік ая” ұғымдарымен қатар “әлеуметтік инфрақұрылым” (сауда, қоғамдық тамақтандыру, халыққа тұрмыстық қызмет көрсету, денсаулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қамсыздандыру нысандарының жиынтығы) ұғымы да қолданылады.

Қазіргі таңда ең көп қолданылатын әлеуметтік желілердің қатарына Facebook, Youtube, Whatsapp желілері кіреді. Facebook-те 2 млрд белсенді қолданушылары бар, ал қалған 2-де 1,5 млрд-тан астам қолданушылары бар. Зерттеу 2018 жылы "web-canapel.ru" сайтында жарияланды.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Шалабай (ауыл)

**Шалабай** — Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл, Шалабай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қалбатау ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 43 км жерде, Қалба жотасының шығыс беткейінің етегінде Қызыл өзенінің жағасындағы дала белдемінде орналасқан. 

 
## Тарихы
Іргесі 1932 жылы ет бағытындағы асыл тұқымды ірі қара мал өсіруге арналған зауытты құру негізінде қаланған. 
1996 жылы зауыт таралғаннан кейін, оның негізінде ЖШС, бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл іргесінен 2005 жылы Курчатов – Шар темір жолы салынды, ал оның жалғасы (ұзындығы 150 км) 2007 жылы облыс орталығы Өскемен қаласына дейін жетті.  Түркістан-Сібір темір жолымен қиылысатын екінші темір жолы – Курчатов – Шар – Өскемен темір жолы іске қосылды. Бүл жол  темір жолдар қиылысатын ірі қалалар мен аудан орталықтарында үлкен жол тораптарын жасай отырып, жолаушылар мен жүк тасу жұмыстарын іске асыруда үлкен рөл атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Корейлер қауымдастығы

**Корейлер Қауымдастығы** – Жамбыл облысынағы корейлердің ұлттық тілін, мәдениетін, салт-дәстүрін дамытуды мақсат тұтқан ұлттық-мәдени орталық. 1994 жылы 17 мамырда құрылған. Төрағасы – З.Н. Мун. Корейлер қауымдастығы Тараз қаласындағы «Ариран» жеке меншік өнер мектебінде, Тараз мемлекет универсетінде, Қаратау қаласындағы бір орта мектепте корей тілін оқытып, үйретуді қолға алған. Сондай-ақ, облысы және қала көлемінде корейлердің тарихына, мәдениетіне, салт-дәстүріне қатысты түрлі көрмелер ұйымдастырып тұрады. Шу, Талас, Байзақ және Меркі аудандарында Корейлер қауымдастығының бөлімшелері ашылған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Достық үйі
* Батыс Қазақстан облысы
Ақбұлақ ауылдық округі (Абай облысы)

**Ақбұлақ ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбұлақ, Таңат ауылдары кіреді. Орталығы – Ақбұлақ ауылы.

## Тарихы
2017 жылы таратылған Таңат ауылдық округінің 2 елді мекені қосылды. 2020 жылы ''Социалистік Қазақстан'' ауылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Ділдабай Әнуарұлы Кемешев

**Ділдабай Әнуарұлы Кемешев** (25 қыркүйіек 1959 жылы туған, қазіргі Түркістан облысы Төле би ауданы Көксәйек ауылы) – суретші, өнертану ғылымдарының докторы (2001), педагогика ғылымдарының докторы (2001).

Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* Әбілхан Қастеев атындағы Шымкент көркемсурет колледжін (1979), 1989 жылы Ташкент мемлекеттік педагогика институтын бітірген.
Төле би ауданындағы Төле би атындағы орта мектепте сызу-сурет пәнінің мұғалімі
*1991–1998 жылдары Шымкент педагогикалық институтында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) Кескіндеме кафедрасының оқытушысы, Саз және өнер кафедрасының меңгерушісі (1995–1998)
Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөлімшесінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі,
Мәскеу қаласында ғылыми-тәжірибелік жұмыстан өткен (1998–1999).
*1998–2007 жылдары Шымкент Әлеуметтік педагогикалық университетінде проректор қызметтерін атқарған. 
*2007 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті ғылыми кеңестің мүшесі.
Қазір Қ.А. Иасауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті өнер факультетінің Киім дизайны кафедрасының меңгерушісі.

2 оқулық, 15 әдістемелік құралдар, 57 ғылыми-зерттеу жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:25 қыркүйекте туғандар
Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Төле би ауданында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан өнертанушылары
Санат:Өнертану докторлары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Шымкент көркемсурет колледжі түлектері
Санат:Ташкент мемлекеттік педагогика институты түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті оқытушылары
Санат:Шымкент Әлеуметтік педагогикалық университеті тұлғалары
Талы

**Талы** — Обаған алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Сарыкөл ауданы жерінде, Қараоба елді мекенінен батысқа қарай 3 км жерде, теңіз деңгейінен 94,5 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Ауданы 11,3 – 13,91 км², ұзындығы 6,7 км, енді жері 3,1 км. Орташа тереңдігі 1,0 м. Су мол жылдары Обағанмен бірігіп кетеді. Көлдің жағалауы саз балшықты, жазық, қамыс өседі. Мал, егін суаруға пайдаланылады.

Санат:Обаған су алабы
Санат:Сарыкөл ауданы көлдері
Ақбұлақ ауылдық округі

* Ақбұлақ ауылдық округі - Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақбұлақ ауылдық округі – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақбұлақ ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы  әкімшілік бірлік.  
* Ақбұлақ ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы  әкімшілік бірлік. 
* Ақбұлақ ауылдық округі – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы  әкімшілік бірлік. 
* Ақбұлақ ауылдық округі - Түркістан облысы Сайрам ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақбұлақ ауылдық округі - Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақбұлақ ауылдық округі - Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақбұлақ ауылдық округі - Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Аққайнар ауылдық округі

* Аққайнар ауылдық округі – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Аққайнар ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Есберген Тоқшылықұлы Божанов

**Есберген Тоқшылықұлы Божанов** (1.05.1943, Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Дегерес ауылы) – физика-математика ғылымының докторы (1997), профессор (1993). Нью-Йорк ғылым академиясының корреспондент-мүшесі (1993).

## Еңбек жолы
* Қазық Мемлекеттік Университетті (1965 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) және аспирантурасын (1970 жылы) бітірген. 
* 1965–73 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтында қызмет істеді. 
* 1976–90 жылдары Қазақ политехника институтының Ақтау қаласындағы жалпытехника факультетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, деканның орынбасары, декан. 
* 1993 жылы бөлімше Ақтау политехника институты болып құрылып, оның ректоры болды.
* Қазір ҚазМСҚА-ның үздіксіз білім беру институтының директоры.

## Ғылыми еңбектері
* «Исследование проблем устойчивости упругих тел, гибких пластин и оболочек и их приложения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның негізгі ғылыми жұмыстары қолданбалы математика саласына арналған.
* 100-ден аса ғылыми еңбектің, оның ішінде 6 монографияның авторы.

## Марапаттары
Қазақстан Республикасының халыққа білім беру ісінің үздігі

## Дереккөздер


Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақ КСР халықты ағарту ісінің үздіктері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Ақтаудың құрметті азаматтары
Санат:Математика, информатика және механика институты қызметкерлері
Санат:Қазақ ұлттық техникалық университеті декандары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Санат:Нью-Йорк ғылым академиясының корреспондент мүшелері
Санат:Қазақ бас сәулет-құрылыс академиясы тұлғалары
Жерді қайта құнарландыру

**Жерді қайта құнарландыру**, рекультивация(лат. re — қайта не кері әсерді білдіретін қосымша және cultіvo — өңдеу) — бүлінген жерлердің құнарлылығын қайта қалпына келтіріп, оны халық шаруашылығына пайдалануға беру және қоршаған ортаны жақсарту үшін жүргізілетін  кешендіжұмыс. Жердің құнарсыздануы — әр түрлі шаруашылық әрекеттерінен — жер асты пайдалы қазбаларын өндіру, геологиялық барлау және әр түрлі құрылыс жұмыстарын жүргізуден болады. Осындай әрекеттердің салдарынан топырақтың үстіңгі құнарлы қабаты жойылады, гидрологиялық жүйелер өзгереді, техногендік рельеф түзіледі. Жерді қайта құнарландырудың нәтижесінде ауыл шаруашылығына және орман шаруашылығына қажетті жерлер жақсарып, су құбырлары іске қосылады, дем алатын орындар мен құрылысқа қажетті аймақтар пайда болады. Жерді қайта құнарландыру үшін топырағы құнарсызданған, қоршаған ортаны ластайтын жерлерді және ластанған су құбырларын биологиялық, техникалық, және химиялық әдістермен қалпына келтіреді. Жерді қайта құнарландыру 2 кезеңде жүргізіледі; техникалық жерді қайта құнарландыру — бүлінген жерлерді халық шарушылығына мақсатты түрде пайдалану үшін жер бетін тегістеу, құнарлы және құнарландыруға болатын топырақ пен тау жыныстарын жиыстырып жер бетіне төсеу, жолдар салу, әр түрлі гидротехникалық және мелиоративтік құрылыстар салу, т.б.; биологиялық Жерді қайта құнарландыру — топырақтың құнарлы қабатын қайта қалпына келтіретін агротехникалық және фитомелиоративтік жұмыстар жүргізу, топырақтың құрылымын жақсартатын процестердің жүруін тездету, құнарланған жерлерде өсімдіктер мен жануарлар дүниесін қалпына келтіру мен оның өнімін арттыру.

## Тағы қараңыз
* Кәріздеу

## Сыртқы сілтемелер
Рекультивация 
## Дереккөздер
 

Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Ашық тау-кен ісі
Санат:Геоэкология
Жастабан

**Жастабан** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы керей тайпасының абақ керей тармағынан таратылады. 

Жастабан руы бұрын Алтай тауының оңтүстік-батысында Қара Ертіс пен Сауыр тауының оңтүстік-шығысын қоныстанған. Жастабан Бекназар (одан Қожаберді, Құдайберді, Қойлыбай, Жәдігер), Қосай (одан Еламан, Рысбетек, Жолай, Жолымбет, Құтыке) аталарына бөлінеді. Ұраны — Абақ, Жәнібек, таңбасы — абақ.Қазақ энциклопедиясы
## Тұлғалар
* Мұхтар Мұқанұлы Мағауин
* Бекен Бәкенұлы Жылысбаев
* Қасымбаев Жанұзақ Қасымбайұлы
* Хасен Әдібаев
* Біке Дарабайұлы
* Уәйіс Шондыбайұлы
* Тұраш Ыбыраев
* Төлеу Көбдіков
* Ғаділет Әндіжанұлы Батырбеков
* Блок Шайкенов
* Кеңесжан Шалқаров
* Омар Қаймолдаұлы Хаймульдин
* Қабыш Жәркенов
* Құлмамбет Жамансарыұлы
* Нұржан Нұрланбекұлы Нұрсипатов

## Дереккөздер

Санат:Орта жүз
Санат:Керей
Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті

**Махамбет Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті** – Батыс Қазақстан облысындағы жоғары оқу орны әрі ірі ғылыми-оқу орталығы.

## Тарихы
Алғашында Орал педагогикалық институты болып педагог кадрлар даярлайтын жоғары оқу орны болды. 1932 жылы Орынбор қаласынан көшірілген Халық ағарту институтының негізінде ашылды. 1937-ші жылдан бастап институт А. Пушкин атын алды. 1996 жылы **Пушкин атындағы Батыс  Қазақстан Гуманитарлық Университеті** болып өзгерген. 2000 жылы Университет Орал қаласындағы Батыс Қазақстан агротехника академиясын және Мәдениет институтымен біріктіріліп **Батыс Қазақстан Мемлекеттік Университет** болып қайта құрылды. 2002 жылы БҚАУ құрамынан шығып, 2003 жылы Университет Махамбет Өтемісұлы атын алды.

## Құрылымы
Оқу орнының құрамында 6 факультет бар:
# Педагогикалық факультет
# Мәдениет және өнер факультеті
# Физика-математика факультеті
# Жаратылыстану-география факультеті
# Тарих, экономика және құқық факультеті
# Филология факультеті

Университетте 20 мамандық бойынша аспирантура, екі канд. дисс. қорғау жөніндегі ғыл. кеңес бар. Сондай-ақ университеттің редакциялық-баспагерлік бөлімі дербес баспаханамен жарақтандырылған, мұнда «Вестник ЗКГУ» жинағы шығады. Университет кітапханасында 1 млн-нан астам кітап қоры жинақталған, онда электронды каталог пен жергілікті компьютерлік желі іске қосылған.
Университеттің 5 оқу ғимараты, 4 жатақхана, 600 мың кітап қоры жинақталған кітапханасы бар. Мұнда зоология мұражайы, биохимия лабораториясы, жаңа ақпараттар лабораториялары жұмыс істейді. Университет кадрлар даярлаудың көп сатылы жүйесіне көшіріліп, әмбебап мамандарды даярлауға бағытталған. Университетте 2,5 мыңнан аса студенттер дәріс алады. Ағылшын, неміс және араб тілдері оқытылады. Мұнда 4 ғылым докторы, 85 ғылым кандидаты, 17 профессор және жүзден астам доцент еңбек етеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Орал жоғарғы оқу орындары
Санат:Қазақстан университеттері
Санат:Батыс Қазақстан облысы сәулеті
Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Жұмысшы факультеті

**Жұмысшы факультеті** – КСРО-да 1919 – 30 жылдары ересектерге арналып ашылып, жалпы білім берген оқу орындары. 

Алғашқы Жұмысшы факультеті 1919 жылы Мәскеуде Г.В. Плеханов атындағы Халық шаруашылық институты (бұрынғы Сауда институты) жанынан ашылды. Ол КСРО Халық Комиссарлары Кеңесінің 1920 жылы 17 қыркүйектегі “Жұмысшы факультеттері” туралы декретімен заңдастырылды. Жұмысшы факультетітері жастарды аз жыл ішінде жоғары мектепте оқытып, мамандық беру мақсатын көздеді. Оның оқу мерзімі 3 – 4 жыл болды. Қазақстандағы алғашқы Жұмысшы факультеті 1921 жылы Орынбор қаласында (республиканың сол кездегі астанасы) ашылып, онда 236 адам оқыды. Оны бітіріп шыққандардың ішінде белгілі қазақ жазушылары С.Мұқанов, Ғ.Мүсірепов, Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі О.Оспанов, т.б. бар. 

Қазақстанда барлығы 7 Жұмысшы факультеті (2 ауыл шаруашылық, 1 педагогика, 1 медицина, 3 индустрия) жұмыс істеп, оларда 600 адам білім алды. Жұмысшы факультеті 1927 жылы Семейде, 1928 жылы Алматыда ашылды. 1932 жылы Жұмысшы факультетітерінің саны 13-ке жетіп, оқушылары 2 мың адам болды. 1930 жылдан бастап жалпы білім беретін орта мектептер қалыптаса бастағаннан кейін Жұмысшы факультетітері біртіндеп жабылды. 

## Сілтеме


Санат: Оқу орны, Білім беру
Траисов Балуаш Бәкішұлы

**Траисов Балуаш Бәкішұлы** (1950 жылы туған, Ресей, Орынбор облысы Первомай ауданы Каменное селосы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1995), профессор (1996). Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылым академиясының академигі.

## Қысқаша өмірбаяны:
1977 жылы Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтын бітірген (қазіргі Батыс Қазақстан аграрлық университеті). 
1977–1992 жылдары осы оқу орнында аға ғылыми қызметкер, халықаралық байланыс және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор.
1993–1994 жылдары *«[[Зерд]]е»* ғылыми-өндірістік орталығының директоры болды. 
1994 жылдан Сібір ғылыми-зерттеу және жобалау-технологиялық мал өсіру институтында ғылыми қызметкер.

70-тен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Ақжал ауылдық округі

**Ақжал ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңаөзен, Ақжал ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңаөзен ауылы. 2017 жылы округ құрамында болған *[[Бөке]]* ауылы таратылып, Қалбатау ауылдық округінен Жаңаөзен ауылы беріліп, округ орталығы болды.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Серік Берменбекұлы Кененбаев

**Серік Берменбекұлы Кененбаев** (29.11.1954 жылы туған, Жамбыл облысы Шу ауданы Белбасар ауылы) – ауыл шаруашылық ғылымының докторы (2001), профессор (2007), 
*1977 жылы ҚР Ауыл шаруашылық ғылыми академиясының академигі Қазақ ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 
*1978–80 жылдары Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында аспирант, осы институттың агротопырақтану бөлімінде кіші, аға ғылыми қызметкер, 
*1981–94 жылдары лаборатория меңгерушісі, 
*1996–99 жылдары ғылыми хатшы, 
*1999–2003 жылдары директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 
*2003-2004 жылдары Картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының директоры, 
*2004 жылдан Қазақ егіншілік және өсімдік шаруашылғы ғылыми-зерттеу институтының бас директоры.

«Қазақстандағы егістік топырақтарының генетикалық қасиеттерінің антропогендік өзгеруі және олардың құнарлылығын оңтайландыру жолдары» деген тақырыпта докторлық диссиртация қорғады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Талон

**ТАЛОН** (франц. talon) – бір нәрсені алуға, бір жерге баруға құқықты куәландыратын бақылау құжаты; қайсыбір қағаздың, құжаттың дербес құжат ретінде жыртып алынатын бөлігі немесе жыртып алынғаннан кейін қалатын бөлігі; чектің, квитанцияның түбірі, тиісті чек кітапшасындағы қолхат; купон алуға арналған көмекші бағалы қағаз. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том
Жұпар

**Жұпар** (лат. muscus – ұма, ен, жұмыртқа) – *кейбір өсімдік түрлерінен және жануарлардың ([[жылан]], [[Тасбақалар|тасбақа]], [[қолтырауын]], [[жұпартышқан]], [[құдыр]], [[құндыз]], [[ондатра]], т.б.) арнайы жұпар бездерінен алынатын хош иісті зат.* Жануарлардың Жұпар бездері, көбінесе, аталықтарында, ал жұпартышқанның аналығында да болады. Жұпар бездері түрі өзгерген тері бездеріне жатады, ол жануарлардың құрсақ жағында, құйрығының маңына немесе аталық бездерінің жанында орналасады. Жұпар бездерінен қоймалжың қоңырқай түсті, жағымды хош иісі бар ерекше сұйық зат бөлінеді. Жануарлардың осы Жұпар бездерінен бөлінетін сұйық затты “жұпар”, кейде оның хош иісіне сәйкес “аңқыма” деп те атайды. Жануарлар Жұпар бездерінен бөлінетін жұпар арқылы өздері мекендейтін жерлердің шекарасын белгілейді, өз жұптарын іздеп таба алады, түктерін майлайды. Жұпардың құрамында белок, май, холестерин және неше  түрлі тұздар бар. Оның хош иісі ұзақ уақыт сақталады. Жұпар туралы жазба деректер Махмұт Қашқаридің, Әбу Райхан әл-Бирунидің, Жүсіп Баласағұнның, т.б. еңбектерінде кездеседі. Дәстүрлі қазақ қоғамында жануарлардың жұпар бездерін алып, кептіріп, сандықта сақтаған және оның кепкен кесіндісін арнайы шүберекке орап, қыз-келіншектер тұмар етіп тағатын болған. Сондай-ақ, құндыздың жұпар безінен алынатын хош иісті сұйық затты халық арасында “құндыз қайыр” деп те атайды. Ол өте қымбат бағаланатын болғандықтан қазір де әтірлерге, сабындарға, сусабындарға хош иісті болуы үшін және олардың иісінің ұзақ сақталуы үшін қосылады.

## Сілтеме


Санат: Өсімдік, Биология, География
Денсаулық сақтау

right|thumb| alt=A.|220 px|Жедел-жәрдем
**Денсаулық сақтау** - азаматтардың денсаулығын сақтауға бағытталған медициналық, әлеуметтiк-экономикалық, саяси және өзге де шаралар жиынтығы.

## Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесі
Қазақстан Республикасында денсаулық сақтау саласындағы жұмыстар Қазақстан Республикасы Конституциясына, “Қазақстан Республикасы азаматтарының денсаулығын сақтау туралы” Заңға, “Халық денсаулығы” атты мемлекеттік бағдарламаға сәйкес жүргізіледі. 

### Қазақстандағы денсаулық сақтау жүйесінің көрсеткіштері
Республикадағы барлық мамандық бойынша дәрігер саны 50,6 мың немесе әрбір 10 мың тұрғынға 33,9 дәрігерден келеді. Орта буын медицина қызметкерлерінің саны 104,4 мың адамды құрайды (10 мың тұрғынға 74,1). Жоғары білімді медицина кадрларын мамандандырылған 6 жоғары оқу орындары даярлайды. Барлық облыс орталықтары мен ірі қалаларда орта буынды медицина қызметкерлері даярланады.

Қазақстанда тұрғындарға емдеу-профилактикалық қызмет денсаулық сақтау ісінің аумақтар бойынша тарамдалған нысандары арқылы жүзеге асырылады. 
Халыққа амбулаторлық-емханалық көмек көрсететін мекемелер саны 1999 жылы 3057, әйелдер консультациялары, балалар емханалары мен жеке амбулатория саны 1738 болды. Тұрғындарға стоматологиялық көмек көрсететін мекемелер саны көбейе түсті. 1990 жылы республикада 88 жеке стоматологиялық емхана жұмыс істесе, қазір олар 3 есе көбейіп, қазіргі уақыттағы саны 243-ке жетті. Сондай-ақ, халыққа стоматологиялық қызметті 1042 стоматологиялық кабинеттер де көрсетеді.

20 ғасырдың 90-жылдары жекеменшік медицина орталықтары ашыла бастады. Ірі кәсіпорындар мен мекемелерде, ауылдық елді мекендерде санитарлық, дәрігерлік, фельдшерлік-акушерлік пунктер жұмыс істейді. Республикада (негізінен, облыс орталықтары мен Астана, Алматы қаласында) әр түрлі ауру-сырқаттарды емдейтін ірі мамандандырылған медицина орталықтары бар. Соңғы жылдары, Қызылорда мен Жезқазған қалаларында, еліміздің экологиясы қолайсыз аймақтарының тұрғындарына көмек көрсететін ірі, қазіргі заманғы жаңа құралдармен жабдықталған медициналық орталықтар іске қосылды. 1990 жылы Қазақстанда 440 санаторий мен басқа да емдеу-сауықтыру мекемелері жұмыс істеді. Оларда 64 мың орын болды;  Денсаулық сақтау.

## Тағы қараңыз
* Денсаулық жолы — медициналық журнал
* Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі
* Саламатты Қазақстан бағдарламасы

## Дереккөздер


*
Батыс Қазақстан облыстық ғылыми кітапханасы

**БАТЫС ҚАЗАҚСТАН ОБЛЫСТЫҚ ҒЫЛЫМИ КІТАПХАНАСЫ** Ж. Молдағалиев атынд. – облысы әмбебап ғыл. кітапхана. Орал әскери уч-щесінің жанынан құрылған (1858). Кейін көпшілік кітапханаға айналды (1871). Бұдан кейін орт. қ-лық кітапхана (1921), облысы кітапхана (1935; 1939 ж. оған Н.К.Крупскаяның есімі берілді) болып құрылды. 2000 жылдан ақын Ж.Молдағалиев атында. Ол Қазақстандағы байырғы әрі ірі кітапханалардың бірінен саналатын кітапхана қорында 270 мың дана қоғамдық-ғыл., көркем әдеби кітаптар және т.б. бар. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан кітапханалары
Ақшатау ауылдық округі

* Ақшатау ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақшатау ауылдық округі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік.
Ақжар ауылдық округі

* Ақжар ауылдық округі – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақжар ауылдық округі – Ақтөбе облысы Хромтау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақжар ауылдық округі – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақжар ауылдық округі – Алматы облысы Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақжар ауылдық округі – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақжар ауылдық округі – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақжар ауылдық округі – Павлодар облысы Май ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақжар ауылдық округі – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ақжар ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Қазақстанның ғылыми-коллекциялық тас қоры

**Қазақстанның ғылыми-коллекциялық тас қоры** және аймақтық геол. көрме 1969 ж. КСРО Геол. мин-лігінің бұйрығына сәйкес құрылған. Оның мақсаты – геол. барлау жұмыстарын жүргізген кезде тау жыныстары мен пайдалы қазбалардың түрлерін жүйелеу, есепке алу және сақтау. Қордың сақтауында 40000 тау жыныстарының, кеннің, минералдар мен қазынды қалдықтардың түрі бар. 800-ге тарта коллекциялары жан-жақты баяндалған, 90495 өңдеп-қырланған түрі бар шлифтердің 281 шлиф түрлері бар. Мұның негізі 20 ғ-дың 40–50-жылдарында жинақталған. Қорды жүйелендіру 5 бөлімнен тұрады: пайдалы қазбалар, аймақтық геол., минерал., палеонтол., салыстыру қоры. Көрме залына 2,5 мыңнан астам түрлер қойылған сирек кездесетін Батыс Мұғалжардың ежелгі палеовулкандары, Шуылдақ мұхит түбінің кесінді қалдықтары, Жаманшың метеорит кратерлері, т.б. бар. Көрмеге жылына 3 мыңнан астам адам келеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ботаника
Әлеуметтік инфрақұрылым

**Әлеуметтік инфрақұрылым** – материалдық игіліктерді ұдайы өндіру (қызметтер көрсету) үдерісін және халықтың қалыпты тұрмыс жағдайын қамтамасыз ететін салалар тобы. Оған тұрғын үй, әлеуметтік-мәдени мақсаттағы нысандарды салу және пайдалану, бөлшек сауда, қоғамдық тамақтандыру, денсаулық сақтау, білім беру, т.б. жатады. Әлеуметтік инфрақұрылым материалдық игіліктерді тікелей жасамайды. Бірақ онсыз өндірістік үдеріс не жетілдірілмеген болады, не мүлде мүмкін емес. Әлеуметтік инфрақұрылым өзінше бір жүйелік түзілім ретінде материалдық-тұрмыстық, әлеуметтік-сауықтыру, рухани-білім беру, коммуникациялық және әлеуметтік-экономикалық жүйе тармақтарынан құралады. Материалдық-тұрмыстық тармақты жүйеге тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық, тұрмыстық және сауда қызметін көрсету, қоғамдық тамақтандыру жатады. Бұл тармақты жүйе негізінен халықтың материалдық-тұрмыстық және табиғи физиологиялық қажеттерін қанағаттандырады. Әлеуметтік-сауықтыру тармақты жүйесі денсаулық сақтау мекемелерін, спорт ғимараттарын, туристік ұйымдарды қамтиды. Рухани-білім беру тармақты жүйесі халықтың танымдық, рухани қажеттерін (білім алу, мәдениет, өнер) қанағаттандыруға бағдарланған. Коммуникациялық тармақты жүйе жолаушы көлігі және халыққа байланыс қызметін көрсету аясын қамтиды. Әлеуметтік-экономикалық тармақты жүйе халықтың түрлі қызметтер көрсету және қаржы-несие операциялары бойынша қажеттерін (жинақ кассалары, банкілер, құқықтық мекемелер – заңды кеңестер беру, нотариалдық кеңселер) қамтамасыз етеді. Әлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейі: оны дамытуға жұмсалған шығынның шамасымен (материалдық, қаржы және еңбек шығыны); өндірістік-экономикалық көрсеткіштермен (кәсіпорындар мен объектілер торабы мен қуаты, инфрақұрылым дамуының тиімділігі); қол жеткізілген әлеуметтік нәтижелермен (халықтың Әлеуметтік инфрақұрылым игіліктерімен және қызметтер көрсетумен қамтамасыз етілуі, оның объектілері мен мекемелеріне халықтың қол жеткізе алуы) сипатталады.

**Әлеуметтік инфрақұрылым** - халықтың күнделікті тіршілігін қамтамасыз етуге қызмет ететін салалар (кәсіпорындар, денсаулық сақтау, ағарту, мәдениет, тұрмыстық қызмет ету орындары) жиынтығы.

## Сілтемелер
* Несие  
* Қаржы  
* Инфрақұрылым

## Дереккөздер


Санат:Инфрақұрылым
Санат:География және геодезия
Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Валерий Васильевич Трифонов

**Трифонов Валерий Васильевич** (1939 жылы туған, Қырғызстан) – педогогика ғылымының докторы (1993), профессор (1995).

## Қысқаша өмірбаяны:

1961 жылы Қазақ физкультура институтын (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы)бітірген.
1974 жылы Қазақ КСР-і Халық ағарту министрлігі жанындағы ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген. 
1966–1970 жылдары Қазақ КСР-і Спорт министрлігі жанындағы дене шынықтыру және спорт комитетінде аға нұсқаушы, оқу ісінің меңгерушісі, әдіскер. 
1977–1995 жылдары ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) оқытушы, доцент. 
1995 жылдан профессор қызметін атқарды.

*«Система подготовки будущих учителей к работе с трудными подростками»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер
Черемшан ауылдық округі

**Черемшан ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Черемшанка ауылы кіреді. Орталығы – Черемшанка ауылы. Округ құрамында болған *Орловка* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Талқара (өзен)

**Талқара** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ақкөл, Шортанды аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 68 км, су жиналатын алабы 2,3 мың км². Жылдық су ағыны 29,6 млн. м3.

## Бастауы
Көкшетау қыратының оңтүстігіндегі Талқара ауылының солтүстігінен басталып, Ақкөл, Шортанды аудандары жерімен ағып, Қалқұтан өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Су жиналатын алабы сәл жонды-төбелі, қырқалы-шоқылы келген. Орта ағысында бетеге аралас әр түрлі шөптер өскен, төм. ағысындағы жайылмасында сортаңды шөптер басым дала ландшафтысы қалыптасқан. Су жиналатын алабының басым бөлігі жыртылған. Су жиналатын алабының 26%-ын шоқ қарағайлы орман алып жатыр. Аңғарының ені жоғарғы ағысында 2 – 3 км, төменгі бөлігінде 1,0 км. Жайылмасының ені 50 – 300 м. Жазда кейбір жылдары құрғап қалады. Грунт және жауын-шашын суларымен толығады. Суының минералдылығы жаз, қыс айларында 700 – 1000 мг/кг, кермектілігі 6 – 7 мг экв. Негізгі саласы – Степная (ұзындығы 12 км). Талқараға одан басқа шағын екі өзенше құяды. Суы егістік, мал суаруға, ауыз суға жарамды.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы өзендері
Санат:Шортанды ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Ақшәулі ауылдық округі

**Ақшәулі ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақшәулі, Қарабұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Ақшәулі ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Жамбыл Төлекеұлы Құдайбергенов

**Жамбыл  Құдайбергенов Төлекеұлы** (17 мамыр 1949 жыл, Тараз – 6 қазан 1990 жыл, Алматы) – киноактер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артисті (1990).

## Өмірбаяны
Байұлы тайпасының Адай руының Қосай бөлімінен шыққан. 
1974 ж. Мәскеу мемлекеттік кинематография институтының актерлік факультетін (Б.А. Бабочкиннің шеберханасы бойынша) бітірді. Сол жылдан «Қазақфильм» студиясында киноактер ретінде қызмет етіп көптеген рөлдерде ойнады: Темір («Махаббат тәмсілінде»), Еркебұлан («Кездеспей кеткен бір бейнеде», 1977), Пойгин («Ақ бақсыда», 1982), Жауынгер («Ұзақ құс жолында», 1983), Египет сұлтанының сыбайласы («Бейбарыс сұлтанда», 1989), Софизаде («Отқа оранған Түркістанда», 1990) т.б. фильмдерде өзін көрсеткен. Құдайбергенов Жамбыл 50-ден астам фильмдердің басты және негізгі рөлдерін ойнаған. Бұрынғы одақтық республикаларда, Мәскеу және лениград студияларында жасалған фильмдардың көбінісіне түскен болатын.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Чапаев ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Чапаев ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы, Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Крестовка, Орловка, Пролетарка, Снегирёво, Чапаево, Шығыс ауылдары кіреді. Орталығы – Чапаево ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Жұпарағаштар

**Жұпарағаштар** () – Myristicaceae тұқымдасының дара жынысты, қос үйлі міңгі жасыл ағаштар туысы. 

Тропиктік аймақта (Үндістанның оңтүстігі, Малай архипелагы, Полинезия аралдары) өсетін 100 – 120-дай түрі белгілі. Биіктігі 6 – 18 м-дей, сабағы көп бұтақты болады. Жапырағы етжеңді, ұсақ ақ түсті, гүлі хош иісті келеді. Жемісі шырынды, сары түсті, ені 3 – 7 см, пішіні шабдалыға ұқсайды. Тұқымының қабығы қатты, хош иісті. Жұпарағаш 60 – 80 жылдай жеміс береді, бір ағаштан жылына 1500 – 2000 дана жеміс жиналады. Жұпарағаш медицинада және парфюмерия өнеркәсібінде пайдаланылатын эфир майын алу үшін, сондай-ақ, дәм-татымдық өсімдік ретінде өсіріледі. 

## Сілтеме


Санат:Жұпарағаштар
Ақши ауылдық округі

* Ақши ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақши ауылдық округі – Алматы облысы Еңбекшіқазақ  ауданындағы әкімшілік бірлік.
Тарханка ауылдық округі

**Тарханка ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін *Фрунзе ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Весёлое, Винное, Жаңа Үлбі, Тарханка, Таулы Үлбі, Топиха ауылдары және Үлбі жүк тасымалдау стансасы кіреді. Орталығы – Тарханка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы ауылдық округтері
Жердің жарты шарлары

**Жердің жарты шарлары** — Жер шарының белгілі бір сипаты бойынша бөлінген екі жартысы. Географияда жерді мынадай жарты шарларға бөледі: экватормен бөлінетін Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлар, 160° ш. б. және 20° б. б. арқылы бөлінетін Батыс және Шығыс жарты шарлар; аумағына қарай Мұхиттық жарты шар және Құрлықтық жарты шар деп бөлінеді. Құрлықтық жарты шарда құрлықтар жарты шардың 47 %-іне, ал Мұхиттық жарты шарда құрлықтар 9 %-іне тең.

## Тағы қараңыз
* Жер (ғаламшар)
* Жер

## Сыртқы сілтемелер
Жарты шарлар картасы
## Дереккөздер
 

Санат:Жер
Үшбиік ауылдық округі

**Үшбиік ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Первомай ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Үшбиік ауылы. Округ құрамында болған *[[Еңрекей]]* ауылы 2017 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Батыс Қазақстан облыстық малдәрігерлік зертханасы

**Батыс Қазақстан облыстық малдәрігерлік зертханасы** 1897 ж. ашылған мекеме. Сол жылдан бастап Орал губеринясына қызмет етіп, осы әкімшілік-аумақтағы малдәрігерлік зертхананың жұмысына жетекшілік еткен. Түйнеме кеселіне қарсы вакцина мен шикізат дайындады. 1958 ж. бұл мекемеге Батыс Қазақстан облысы ветеринарлық зертханасы қосылды. Орал облысы ветеринарлық зертханасынан басқа, 1944 ж. Орда және Фурманов (қазіргі Жалпақтал), 1948 ж. Жымпиты (қазіргі Сырым) ауданаралық зертханалары ашылды. Қазіргі уақытта Батыс Қазақстан облыстық малдәрігерлік зертханасында бактериологиялық, вирусологиялық, серологиялық, гематологиялық, химия-токсикологиялық, биохимиялық, радиологиялық, паразитология және ихтипологиялық зерттеу жұмыстары жүргізіледі, әрі аудандық ветеринариялық зертханалардың жұмысына жетекшілік етеді. Батыс Қазақстан облысы аумағындағы жан-жануарларды жұқпалы және басқа да аурулардан сақтандыру үшін әдістемелік және практикалық көмек көрсетеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтеме
* http://www.portal.edu.kz/uploads/tx_skpdfviewer/051202.pdf
* http://www.psu.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=801&Itemid=177&lang=kaz 
* http://www.ektu.kz/cgi-bin/irbis64r/cgiirbis_64.exe?C21COM=S&I21DBN=KAZ&P21DBN=KAZ&S21FMT=fullw&S21ALL=(%3C.%3EK%3D%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9C%D0%9E%D0%91%D0%98%D0%9B%D0%AC%D0%94%D0%95%D0%A0$%3C.%3E)&Z21ID=&S21SRW=AVHEAD&S21SRD=&S21STN=1&S21REF=10&S21CNR=20

Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:Ветеринария
Санат:Мекемелер
Ақсуат ауылдық округі (Абай облысы)

**Ақсуат ауылдық округі** – Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Ақсуат ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы ауылдық округтері
Торонто (футбол клубы)

**«Торонто»** (, *«Торонто эф-си»*) — Канаданың Торонто қаласындағы футбол клубы. 2005 жылы құрылған.

## Жетістіктері

* MLS кубогы (1): 2017
* Supporters’ Shield (1): 2017
* Канада чемпионы (6): 2009, 2010, 2011, 2012, 2016, 2017
* КОНКАКАФ Чемпиондар лигасының финалисі (1): 2018

## Сілтемелер

* https://www.torontofc.ca/

Санат:Канада футбол клубтары
Үржар ауылдық округі

**Үржар ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бұрған, Қызылту, Үржар ауылдары кіреді. Орталығы – Үржар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Ақшоқы ауылдық округі (Абай облысы)

**Ақшоқы ауылдық округі** – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақшоқы, Подгорное ауылдары кіреді. Орталығы – Ақшоқы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы ауылдық округтері
Үлкен Нарын ауылдық округі

**Үлкен Нарын ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Үлкен Нарын ауданындағы әкімшілік бірлік. 2009 жылға дейін *Большенарым ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Балғын, Жұлдыз, Көкбастау, Көктерек, Свинчатка, Үлкен Нарын ауылдары кіреді. Орталығы – Үлкен Нарын ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үлкен Нарын ауданы ауылдық округтері