Яковлев Як-42

Яковлев Як-42 (; НАТО белгілеуі: "**Clobber**") — 1970-жылдардың ортасында техникалық тұрғыдан ескірген Туполев Ту-134 ұшағын алмастыру үшін әзірленген, 100–120 орынды, үш қозғалтқышты орташа қашықтықтағы жолаушылар ұшағы. Бұл — КСРО-да шығарылған, заманауи жоғары айналымды турбореактивті қозғалтқыштармен жабдықталған алғашқы жолаушылар ұшағы.

## Даму тарихы
1972 жылы Яковлев жобалау бюросы 100–120 жолаушы тасымалдай алатын қысқа және орта қашықтықтағы әуе лайнерін әзірлеуді бастады. Бұл ұшақ Туполев Ту-134 пен Илюшин Ил-18, Антонов Ан-24 және Антонов Ан-26 турбовинтті ұшақтарының орнын басуы тиіс болды. Жаңа ұшақ салыстырмалы түрде шағын әуежайлардан ұша алуы тиіс болды, бірақ кішігірім Яковлев Як-40 ұшағындағыдай шөп алаңқайлардан ұшуға міндетті емес еді. Осы талаптар нәтижесінде Яковлев бюросы жасаған ең ірі, ең ауыр және ең қуатты ұшақ дүниеге келді.

Алғашқы жобаларда түзу қанатты және екі Соловьев Д-30 қозғалтқышымен жабдықталған нұсқалар болды, бірақ олар батыс елдерінің жоғары айналымды қозғалтқыштарымен бәсекеге түсе алмайтындықтан, қабылданбады. Соңғы нұсқада үш Лотарев Д-36 қозғалтқышы қолданылды, олардың әрқайсысы 63.90 кН (14,330 фунт) тарту күшіне ие болды. Яковлев Як-40-пен салыстырғанда, жаңа ұшақтың қанаттары артқа қарай иілген болды.

Бірінші прототип (SSSR-1974) 11° қанат иілісімен 1975 жылғы 7 наурызда алғаш ұшты. Кейін 23° қанат иілісі бар екінші (SSSR-1975) және жетілдірілген мұздануға қарсы жүйесі бар үшінші (SSSR-1976) прототиптер жасалды.

## Жобалануы
Яковлев Як-42 – төмен қанатты, толығымен металдан жасалған, қанаты артқа иілген моноплан. Оның 120 жолаушыға арналған салон орналасуы алты қатарлы орындықтармен жабдықталған. Ұшқыштар кабинасында екі адам отырады. Ұшаққа кіру үшін артқы және алдыңғы жағында екі баспалдақ бар. Жүк, пошталарға арналған бөліктер фюзеляж астында орналасқан.

Алғашқы прототиптерде әрбір негізгі қондырмасында екі доңғалақтан болған, кейін сериялық өндіріс басталғанда төрт доңғалақ орнатылды. Қанат бастапқыда қарапайым иілусіз болды, бірақ кейінірек шасси және слоттар қосылды.

Қозғалтқыштардың екеуі артқы жағында, фюзеляждың екі жағында орналасқан, үшіншісі фюзеляж ішінде орналасқан және оған ауа S-тәрізді арна арқылы беріледі. Ұшақта Т-типті құйрық, APU және тяга реверстері орнатылмаған.

## Қызмет тарихы
 Алғашқы сериялық ұшақ 1978 жылдың 28 сәуірінде дайын болды. Аэрофлот бұл ұшақты алғаш рет 1980 жылы 22 желтоқсанда Мәскеу–Краснодар бағытында пайдаланған. Алғашқы жылы шамамен 200,000 жолаушы тасымалданды. 1982 жылы 28 маусымда бір апаттан кейін барлық ұшақтар 1984 жылдың қазанына дейін жерге қондырылды.

1982 жылы Югославияның Aviogenex компаниясы жеті ұшаққа тапсырыс берді, бірақ келісім орындалмады. 1991 жылдан бастап шығарылған ұзақ қашықтыққа арналған Yak-42D нұсқасы арқылы Қытай, Куба, Иран сияқты елдерге экспорт жасалды.

## Нұсқалары

* Яковлев Як-42 – негізгі нұсқа, 54,000 кг ұшу салмағы. 
* Яковлев Як-42ML – халықаралық бағыттарға арналған нұсқа. 
* Яковлев Як-42D – ұзақ қашықтыққа арналған нұсқа.  
* Яковлев Як-142 – заманауи авионикамен жабдықталған жаңартылған нұсқа.  
* Яковлев Як-42F – экологиялық зерттеулерге арналған нұсқа. 
* Яковлев Як-42LL – жаңа қозғалтқышты сынау үшін пайдаланылған сынақ нұсқасы. 
* Яковлев Як-42M – жоспарланған, бірақ салынбаған ұзарған нұсқа.  
* Яковлев Як-242 – болашақтағы Яковлев МС-21 жобасына айналған дамыған нұсқа. 

## Операторлар
2019 жылдың шілдесінде 22 дана Яковлев Як-42 ұшағы коммерциялық қызметте болған:  
*Ижавиа – 8 ұшақ  
*КрасАвиа – 10 ұшақ  
*Turukhan Airlines – 4 ұшақ

## Апаттар
* 1982 жылы 28 маусым — Аэрофлот 8641 рейсі, 132 адам қаза тапты.  
* 1992 жылы 31 шілде — China General Aviation 7552 рейсі, 108 адам қаза тапты.  
* 1993 жылы 20 қараша — Авиоимпекс 110 рейсі, 116 адам қаза тапты.  
* 2011 жылы 7 қыркүйек — Ярославль авиаапаты (2011 жыл, 7 қыркүйек), 44 адам қаза тапты.

## Қосымша қараңыз
Яковлев Як-40  
Яковлев Як-46
Boeing 727
Туполев Ту-154
Hawker Siddeley Trident

## Дереккөздер
https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%AF%D0%BA-42
https://en.wikipedia.org/wiki/Yakovlev_Yak-42
* Gunston, Bill. *Yakovlev Aircraft since 1924*. Putnam Aeronautical Books, 1997. ISBN 1-55750-978-6.  
* Gordon, Yefim; Komissarov, Dmitriy; Komissarov, Sergey. *OKB Yakovlev: A History of the Design Bureau and Its Aircraft*. Midland Publishing, 2005. ISBN 1-85780-203-9.  
* Taylor, John W. R. *Jane's All The World's Aircraft 1982–83*. Jane's Yearbooks, 1982. ISBN 0-7106-0748-2.  
* Taylor, Michael J. H. *Brassey's World Aircraft & Systems Directory 1999/2000*. Brassey's, 1999. ISBN 1-85753-245-7.  
* Thisdell, Dan; Seymour, Chris. "World Airliner Census". *Flight International*, 30 July – 5 August 2019.  
* Flight International, 30 January 1982, p.208  
* Yakovlev official website

Санат:КСРО ұшақтары
Санат:Жолаушы ұшақтары
Санат:Яковлев ұшақтары