1943 жыл

## Оқиғалар
### Қаңтар
нобай|Фридрих Паулюс (сол жақта) штаб бастығы Артур Шмидтпен (ортада) және адъютант Вильгельм Адаммен (оң жақта) бірге капитуляциядан кейін, 1943 жылдың қаңтары.
нобай|Марсельдегі шолу кезінде депортациялау.
* 8 қаңтар – Сталинградта қоршауға алынған неміс әскерлерінің қолбасшысы Фридрих Паулюс кеңес қолбасшылығының берілу туралы ұсынысын қабылдамады.
* 12-30 қаңтар – Ленинград қоршауын бұзу мақсатында кеңестік «Искра» әскери операциясы басталды.
* 15 қаңтар - Жапон әскерлері  Гвадалканалдан Соломон аралдарына шегіне бастады.
* 16 қаңтар 
** Берлин 14 ай ішінде алғаш рет бомбаланды, себебі ағылшын әуе күштерінің бомбалаушы ұшақтары Германия астанасына ең ауқымды шабуыл жасады.
** Ирак Германия мен Италияға соғыс жариялады.
** Қызыл әскер Дондағы Ростов қаласын азат етті.
* 22 қаңтар - «Жолбарыс» операциясы аясында нацистер басып алған Марсельде 4000-нан астам еврейлер тұтқындалып, Польшадағы өлім лагерлеріне апарылды.
* 23 қаңтар - Британ әскерлері Триполиді итальяндықтардан басып алды.
* 27 қаңтар - 50 бомбалаушы ұшақ Германияға алғашқы американдық әуе шабуылын жасады, нысана - Вильгельмсхавен.
* 30 қаңтар – Карл Дёниц Кригсмариннің Жоғарғы қолбасшысы болып тағайындалды.
* 31 қаңтар -Түркиядағы Адан конференциясы.

### Ақпан
нобай|Тұтқынға алынған неміс сарбаздары. Артқы жағында Сталинградтағы қиян-кескі шайқас болған астық элеваторы орналасқан.
нобай|1943 жыл, 26 ақпан: АҚШ-тың 1-ші жаяу әскер дивизиясы Кассерин асуынан өтіп, Тунистің Кассерин және Фарриана қалаларына қарай бет алды.
* 2 ақпан - Сталинградта 6-шы неміс армиясы тапсырылды. Ұлы Отан соғысы мен екінші дүниежүзілік соғыстағы үзіліс нүктесі.
* 5 ақпан - Қызыл әскер Ескі Оскол қаласын азат етті.
* 7 ақпан – Азов қаласы азат етілді.
* 8 ақпан - Кеңес әскерлері Курскті азат етті.
* 9 ақпан – Жапон әскерлері Гвадалканалды эвакуациялады. Гвадалканал шайқасы аяқталды.
* 16 ақпан - Кеңес әскерлері Харьковты алғаш рет азат етті. Алайда, 15 наурызда немістердің қарсы шабуылынан кейін қала қайтадан жауланып алынды.
* 19-24 ақпан – Кассерин асуы шайқасында неміс генералы Эрвин Роммельдің Африка корпусы және итальяндық күштері Тунистегі одақтастардың қорғанысына шабуыл жасады, бұл АҚШ-тың соғыстағы алғашқы ірі жеңілісі болды.
* 27 ақпан – «Ганнерсайд» операциясының нәтижесінде норвегиялық диверсанттар Норвегияның Рюкан қаласындағы ауыр су электр станциясын жарып жіберді, бұл Германияның ядролық жобасын қиындатты.

### Наурыз
нобай|Краков геттосынан еврей тұтқындарының жер аударылуы.
* 1 наурыз 
** Кеңес әскерлері Демьянск қаласын азат етті.
** Хайнц Гудериан неміс әскерінің бронды күштерінің бас инспекторы болып тағайындалды.
* 1-2 наурыз – Украинада неміс СС бөлімшесі Корюковканың 6700 тұрғынын өлтірді.
* 3 наурыз - Лондонның Бетнал Грин қаласындағы әуе шабуылдарынан қорғанатындарға арналған баспанаға кіру кезінде болған төбелес кезінде 173 адам қаза тапты.
* 5 наурыз – Алғашқы британдық реактивті жойғыш ұшақ Gloster Meteor-дың алғашқы ұшуы.
* 13 наурыз - Неміс әскерлері оккупацияланған Польшадағы Краков геттосындағы еврейлерді жойды.
* 22 наурыз – Беларусьтің Хатынь қаласының бүкіл халқы неміс оккупациялық күштерімен тірідей өртелді.
* 23 наурыз – Германияда Викодин мен Лортаб есірткілері өндірісі басталды.

### Сәуір
* 6 сәуір - Тунисте Вади Акарит үшін шайқас басталды.
* 7 сәуір 
** Боливия Германияға, Италияға және Жапонияға соғыс жариялап, Екінші дүниежүзілік соғысқа одақтастарға жақ 33-ші ел болды.
** Гитлер мен Муссолинидің Зальцбургтегі кездесуі өтті. Муссолини КСРО-мен сепараттық бейбітшілік орнату туралы ұсынысы Гитлер тарапынан бірден қабылданбады.
* 9 сәуір - Немістермен оккупациялаған Украинадағы Зборов геттосындағы еврейлерді жою басталды, алғашқы күні шамамен 2300 адам атылды.
* 12 сәуір - Мартин Борманн нацистік Германиядағы екінші жоғары лауазым - фюрердің хатшысы болып тағайындалды.
* 13 сәуір – Берлин радиосы Вермахттың Катынь қырғынында кеңес әскерлері өлтірген поляктардың жаппай қабірлерін тапқаны туралы хабарлайды.
* 15 сәуір:
** Америка Құрама Штаттары мен Қытай Республикасы арасында Қытай-АҚШ техникалық ынтымақтастығы туралы арнайы келісімге қол қойылды, нәтижесінде Қытай-АҚШ ынтымақтастық ұйымы (SACO) құрылды.
** Эфиопияның Мемлекеттік банкі жақында итальяндық бақылаудан босатылған африкалық елде жаңа орталық банк ретінде құрылды. Мемлекеттік банк сонымен қатар банкноттар мен монеталарды басып шығару құқығына ие болды. 1964 жылы оның орнына Эфиопияның Ұлттық банкі келді.
* 18 сәуір - Жапония империялық флотының бас қолбасшысы Исороку Ямамотоны өлтіру бойынша американдық «Кек алу» операциясы басталды.
* 19 сәуір - Варшава геттосында нацизмге қарсы көтерілістің басталуы.
* 22 сәуір - Швейцариялық химик Альберт Хофман ЛСД-ның галлюциногендік қасиеттері туралы алғашқы баяндама жасады.
* 23 сәуір - СС полицейі Юрген Штроуп Генрих Гиммлердің Варшава геттосының барлық ғимараттарын өртеу туралы бұйрығын орындады.

### Мамыр
нобай|Варшава көтерілісін басу кезіндегі өртеніп жатқан үй.
нобай|Тунис құлағаннан кейін Громалия түрме лагеріндегі неміс және итальяндық әскери тұтқындар.
*2 мамыр - Жапонияның жиырма Zero бомбалаушы және жойғыш ұшақтары Аустралияның Дарвин қаласына ірі шабуыл жасады.
*5 мамыр - Жапон физигі Иосио Нисина Жапонияның әуе күштерінің штабына атом бомбасын жасау техникалық тұрғыдан мүмкін екенін хабарлады. Құпия атом бағдарламасы — "Эн" жобасы бекітілді.
*10 мамыр 
**1933 жылғы Құқықтандыру туралы заңның мерзімі аяқталатын күні Адольф Гитлер өз диктатурасын шексіз ұзарту туралы жарлыққа қол қойды.
**Германиядағы нацисттердің кітап өртеулердің он жылдығын атап өту үшін Америка Құрама Штаттарындағы ең ірі 300 кітапхана өз туларын түсірді.
* 13 мамыр - Солтүстік Африкадағы итальяндық-неміс әскерлері Бон түбегінде тапсырылды - Солтүстік Африка науқаны ресми аяқталды.
* 15 мамыр - Коминтерн ресми түрде таратылды.
* 16 мамыр – Варшава геттосындағы фашисттерге қарсы көтеріліс ақыры басылды.
* 18 мамыр - Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының негізін қалаған Хот-Спрингс конференциясы Америка Құрама Штаттарында, Вирджиния штатындағы Хот-Спрингсте ашылды.
* 19 мамыр - Германияның үгіт-насихат министрі Йозеф Геббельс 60 күндік жұмыстан кейін Берлин енді еврейлерден азат болғанын мәлімдеді.
* 23 мамыр - Британ Корольдік Әскери-әуе күштері Дортмундқа 2000 тонна бомба тастады, бұл 12 мамырда Дуйсбургке тасталған 1500 тонна рекордтық көрсеткіштен асып түсті.

### Маусым
* 2 маусым - Львов геттосының жойылуы. Неміс басқыншылары геттоны толық жойып, тірі қалған еврейлерді Яновска концлагеріне депортациялады. Соғысқа дейін қалада болған 160 000 еврейдің басым бөлігі қараша айына дейін өлтірілді. Соғыстан кейін қала Украин КСР құрамына еніп, ресми түрде Львов деп аталды.
* 3 маусым - Қытайдағы Батыс Хубэй шайқасы тактикалық тең нәтижемен аяқталды.
* 7 маусым 
** Германияда Вернер фон Браунның зымыран бағдарламасы вермахт үшін бірінші болатындығын жариялады.
** Генерал Артуро Раузон басқа офицерлерден қолдау таппағандықтан, Аргентина президенттігіне кіріспеу туралы шешім қабылдап, генерал Педро Рамиреске жол берді.
* 10 маусым - Германия мен Италия генерал Педро Рамирестің жаңа режимін ресми түрде таныды. Аргентина Батыс жарты шардағы фашисттік елдерімен байланысын үзбеген жалғыз мемлекет еді. Алайда сол түні Рамирес үкіметі Германия, Италия және Жапонияға шифрланған жеделхаттар жіберуге тыйым салды. Келесі күні АҚШ пен Ұлыбритания да Аргентинаның жаңа үкіметін ресми мойындады.
* 20 маусым - Жаңа Гвинеядағы Лабабия жотасындағы шайқас аустралиялық және жапон күштері арасында басталды.

### Шілде
нобай|Сицилия жағалауындағы ағылшын әскерлері (1943 жылғы 10 шілде).
* 3 шілде - Соломон аралдарындағы Уикхэм Анкоридж аралындағы шайқас американдықтардың жапон күштеріне қарсы жеңісімен аяқталды.
* 5 шілде - Шығыс майданында Курск шайқасы ретінде тарихқа енген Германияның стратегиялық шабуыл операциясының басталуы.
* 9 шілде – 17 тамыз – Одақтас әскерлерінің Сицилияны басып алуымен аяқталған Хаски операциясы өтті.
* 15 шілде - Нацистік әскерлер Курск доғасына шабуылын тоқтатты. Осы сәттен бастап Шығыс майданындағы стратегиялық бастама ақыры Қызыл Әскерге өтті.
* 25 шілде - Италияның ұлы фашистік кеңесі Бенито Муссолиниді биліктен шеттетті.

### Тамыз
нобай|1943 жылдың 17 тамызында Рузвельт,  Черчилль мен Кинг және вице-король Атлон Квебекте атом бомбасы туралы құпия келісімге келді.
* 1 тамыз - Жапония Бирмаға тәуелсiздiк бердi.
* 13 тамыз - 22 қыркүйек - Қызыл әскердің Донбассқа шабуылдау операциясы өтті.
* 20 тамыз - Жапония мен Таиланд бейбітшілік келісіміне қол қойды, оған сәйкес Жапония басып алған Британдық Малаяның төрт провинциясы (Кедах, Перлис, Келантан және Тренгану) Тайландтың құрамына кіруі керек еді.
* 26 тамыз - Мысыр КСРО-мен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты.
* 31 тамыз - Ағылшын әуе күштерінің бомбалаушы ұшақтарының үлкен контингентімен Берлинге 613 бомбалаушы ұшақты пайдаланып, жойқын шабуыл жасалды, оның 47-сі жоғалып кетті. Шабуыл 45 минутқа созылып, 1000 тонна бомба тасталды.

### Қыркүйек
* 9 қыркүйек - Иран Германияға соғыс жариялады.

### Қазан

### Қараша
* 6 қараша - Кеңес әскерлері Киевті босатты.

### Желтоқсан
* 28 желтоқсан - Қалмақ халқының Сібірге жер аударылуы.

## Туғандар
*Тағы қараңыз: [[:Санат:1943 жылы туғандар]]*

## Қайтыс болғандар
*Тағы қараңыз: [[:Санат:1943 жылы қайтыс болғандар]]*

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер

*