open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құйып беретін жабдықтар

**Құйып беретін жабдықтар (Заправочное оборудования)** — ұрыстық және көліктік машиналарға отын (жанармай) және май құюга, ұшатын аппараттарга жанармай, сығылған газ бен арнайы сұйықтар құюга арналған арнайы агрегаттар, жүйелер және құрылғылар. Құйып беретін жабдықтар қозғалмайтын және жылжымалы болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Улағыштық

**Улағыштық** () улағыш заттың адамдар мен жануарларды улау әсерінің күші. Ең улағыш  деп неғұрлым аз мөлшерде және әсер ету уақыты — экспозициясы аз жағдайда закымдау әсері көп болган улағыш затты айтады. Белгілі бір улағыш  заттың улағыш тық мөлшері мг/мин/л-мен немесе мг/сек/л-мен өлшенеді. Улағыш заттың улағыштығын сипаттау үшін өлтіретін және өлтірмейтін мәлшер болады. Өлтіретін мөлшері неғұрлым аз болса, улағыш зат соғұрлым улы болғаны.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Балпық би (ауыл)

**Балпық би** — Жетісу облысы Көксу ауданындағы ауыл, аудан және Балпық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Талдықорған қаласынан оңтүстік-батысқа карай 17 км-дей жерде, Көксу (Тентек) өзенінің сол жағалауында орналасқан. Жетісу (Жоңғар) Алатауының батысындағы қоңыржай агро-климатгық белдемде жатыр. Жері қоңыр топырақты, шалтын, боз, селеу, бетеге, т.б. шөптер өседі. 

## Халқы

## Тарихы
Негізі 1831 жылы Орта Азия мен Сібірді байланыстыратын сауда жолындағы ежелгі Дүнгене және Меті елді мекендері орнында каланған. 1942 жылға дейін Дүнгене ауылы, 1993 жылға дейін Кировск кенті аталып келген.

## Инфрақұрылымы
Қант зауыты, құрылыс және келік ұйымдары мен мекемелері, 4 орта, 1 орталау мектеп, мәдениет үйі, 2 кітапхана, аудандық аурухана, емхана, т.б. денсаулық сақтау және мәдени мекемелер бар. Ауыл арқылы мемлекеттік маңызы бар Алматы-Өскемен автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Балпық би кесенесі

**Балпық би кесенесі** – Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Қаратал ауданы, Кәлпе ауылы, темір жолға таяу дөндегі қорымда.

## Сипаты
Кесене 1994 жылы салынған. Қабырғасы күйдірілген кірпіштен қаланып, сырты мәрмәрмен қапталған. Сыртқы пішіні күмбез тәріздес. Басына граниттен құлыптас қойылған. Іргесінде жасыл желекке бөленген бақ бар. Басына келіп түнеушілерге арнайы орын жасалған. Кесененің тұрақты шырақшысы бар.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жетісу облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Улы толқынды түтін

**Улы толқынды түтін** () — улы түтінді құтыны (шашканы) желдің багытымен жағу нәтижесінде пайда болған түтін. Улы толқынды түтін сондай-ақ сұйық улағыш қоспаларды арнаулы құралдардан бүрку арқылы да алынуы мүмкін. Улы толқынды түтін қарсыластын, адам күшін жою және оның іс-кимылын қиындату үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Балтабай

**Балтабай** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Балтабай ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласының солтүстігінде 30 км жерде орналасқан. Іле Алатауының тау бөктеріндегі бетеге, боз, селеу өскен қоңыржай агроклиматтық белдемде жатыр 

## Тарихы
Бұрынғы темекі кеңшары негізінде шаруа қожалықтары мен өндірістік кооперативтер ұйымдастырылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, фельдшер-акушерлік және медициналық пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Жамау Бұқарбаев

**Жамау Бұқарбаев** (8.9.1949, Ақсу ауданы, Есеболат ауылы - 17.2.1994) - ақын.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ді бітірген соң "Жерұйық" газетінде тілші.
* 1990-93 ж. Сарқант, Киров ауданы газеттерінде редактор болды.
* Жергілікті "Азат" қоғамының және тіл басқармасы "Аққұс" шығармашылық қауымдастығының төрағасы болды.

## Шығармалары
* "Баспалдақтар"
* "Пері қызына хат"
* "Жайдарман" атты шығармаларымен танылған.

## Есте сақтау
* Ақсу ауданы орталығында Бұқарбай атындағы көше бар.

## Дереккөздер


Санат:8 қыркүйекте туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:17 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан редакторлары
Айтақын Мұхамедиұлы Бұлғақов

**Айтақын Бұлғақов** (19.01.1960 жыл Талдықорған облысы, Панфилов ауданы, Үшарал ауылы) – суырыпсалма айтыскер ақын, сөзге жүйрік қазақ ақыны.Шыққан тегі – Суан руы.

1990-96 жылдары Талдықорған облысы қазақ тілі қоғамында, тіл комитетінде, 1996-97 жылдары Талдықорған облыстық телерадиокомпаниясында қызметтер атқарған. 

Айтыскер ақын ретінде алғаш 1986 жылы Қазақ радиосының "Ұшқын" бағдарламасы ұйымдастырған "Әуе толқыны" айтысына қатысып, жеңімпаз атанған. 2001 жылы Семей қаласында өткен Тәуелсіздіктің 10 жылдығына, 2002 жылы Аңырақай шайқасының 270 жылдығына арналған республикалық  айтыстарда 1-ші орынды иеленген. 

Бүгінге дейін 200-ге жуық республикалық халықаралық  айтыстарға қатысқан. "Қозы Көрпеш - Баян сұлу" фильмінде (режиссері–А. Әшімов, 1993) бақсы рөлін сәтті сомдаған. 2000 жылы облыстық  Сүйінбай атындағы филармонияның көркемсөз оқу шебері.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Мұхамедсәлі Бұлдыбаев

**Мұхамедсәлі Бұлдыбаев** (1922 жыл, Іле ауданы) — ақын, әнші.

Жасынан домбырамен ән салып, жыр айтқан. Жамбыл атындағы филормонияда әнші, домбырашы болтан. Кейін ауылдық автоклуб меңтерушісі кызметін атқарып, Ә.Қосбасаровпен, Ә.Жамбыловпен айтысқан. 

"Той бастар", "Алматым менің", "Келші, сәулем", т.б. әндері халық арасына кеңінен тараған.

## Дереккөздер


Санат:1922 жылы туғандар
Санат:Іле ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан әншілері
Унтер-офицер

**Унтер-офицер** - революцияға дейінгі орыс және қазіргі кейбір шетелдік армиялардың кіші командалық құрамының атағы. Қазіргі әскерлерде кіші командалық құрамда сержант атағы белгіленген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Уыттар

**Уыттар**  ( (toxikos) — улы) — кейбір бактериялар туғызатын қатты әсерлі улар. Уыттар бактериялық құралдарға жатады. Химиялық құрылымы жағынан бактериялык уыттар — белоктар (ақуыз). Сондықтан олар қайнатқанда және дезинфекциялаушы заттардың әсерімен тез бұзылады.

## Дереккөздер

Санат:Уыттар
Ядролық қару тасушы ұшақ

нобай|Xian H-6
**Ядролық қару тасығышұшақ** (Самолет-носитель ядерного оружия) — ядролық оқ-дәрілерді белгілі бір нысанаға (объектіге) жеткізуге және оларды ұрыста қолдануға арналған ұшақ. Мұндай ұшақтар арнайы құралдармен жабдықталады, жылдамдығы жоғары және
қажетті мөлшерде бомбамен жарақталады: өте жоғары биіктіктен бомба тастап, ядролық ракета жібере алады. Ядролық қару тасығышұшақ  ретінде қашықтан бомбалаушы және басқа түрдегі ұшақтар да қолданылады. Жер үстіндегі нысаналарға соққы беру мақсатында ядролық және термоядролық бомбалар тасығыш ұшақтар, сонымен қатар тасығыш-ұшақтан нысанаға бірнеше жүз километр қашықтықтан жіберіле алатын, ядролық қуатты "Әуе—Жер" қласындағы басқарылатын ракеталар қолданылады. Жеке және топтасқан маңызды әуе нысаналарын жоюда Ядролық қару тасығышұшақ  ретінде қуатты "Әуе—Жер" қласындағы басқарылатын және басқарылмайтын ракеталар қолданылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық қаруды жеткізу құралдары

**Ядролық қаруды жеткізу құралдары** (Средства доставки ядерного оружия) — ядролық зарядтарды нысанаға (объектіге) жеткізуге арналған әскери құралдар. Оған әр түрлі ракеталар, ұшақтар, снаряд тасушы ұшақтар, кейбір калибрлі оқпанды артиллерия құралдары, әуе топедалары, су асты ракета тасушы қайықтары, авианосецтер және басқа құралдар жатады. Олардың негізгілері — ракеталар. Әрбір тасушы құралдың өз артықшылығы мен кемшілігі бар. Олар қарсыластың ядролық қаруды қолдану ерекшелігіне қарай анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық қаруды тарату

**Ядролық қаруды тарату** (Распространение ядерного оружия) — бұрын иелігінде ядролық қару болмаған мемлекетгерге ядролық қару беру. Кейде ядролық қаруы бар мемлекеттердегі "тік таратудан" "көлденең таратудың" айырмашылығы туралы айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық қыс

**Ядролық қыс** (Ядерная зима) — атом соғысының ықтимал зардабы. Айлар мен апталар бойы жанып жатқан қалалардың түтіні күн сәулесін өткізбей бүкіл әлемдегі температура күрт түсіп кетеді, сол себепті әр түрлі экологиялық апаттар басталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құпия жауап

**Құпия жауап ([[Пароль]])** күзетте, барлауда, қарауылда тұрғанда өз адамдарын танып білу үшін жақындап келгенде айтылатын жауап.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Уыттылық

**Уыттылық** () - улағыш заттың адамдар мен жануарларға зақымдау әсерінің күші. Өте шағын ұрыстық мөлшерде және өте аз уақытта зақым келтіретін улағыш заттар ең уытты болып табылады. Улағыш заттың  уыттылық мөлшері мг/мин/л немесе мг/сек/л-мен өлшенеді. Улағыш  заттардың уыттылыгын сипаттау үшін олардың өлімге душар ететін және өлімсіз зақым келтіретін мөлшерлерін анықтайды. Улағыш заттың өлімге душар ететін мөлшері неғұрлым аз болса, ол соғұрлым уытты болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құпия карта

**Құпия карта (Кодированная карта)** — әскерлерге құпия басшылық жасау үшін қолданылатын карта. Ол топографиялық картаға ұрыс жүріп жатқан жер аймағының бөлігін және объектілерді шартты ат немесе шартты сан түсіру арқылы жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Карталар
Құпияланған байланыс

**Құпияланған байланыс (Засекреченная связь)** — телеграф, фототелеграф, телефон арқылы берілетін хабар құпияландыру аппаратурасы аркылы берілу процесінде шифрланатын байланыс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрал-саймандар

**Құрал-саймандар (Шанцевый инструмент)** — әскерлердің ұрыс кезінде жеке құрамның ор қазуға, фортификациялық құрылыстар, маневр жолдарын жасауға, көпір құрылысына және бөгеттер жасауға кажетті құралдар. Құрал-саймандар тасылуына байланысты жауынгерлердің пайдалануына қажетті үнемі өздерімен бірге алып жүретін шағын құралдар және әскери көліктік машиналармен алып жүретін көлемді құралдар (үлкен күректер, балта, лом, ара, киркомотыла) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ядролық фугас

thumb|Ядролық фугас
**Ядролық фугас** (Ядерный фугас) — ядролық заряды бар, белгіленген жерге алдын ала орнатылатын фугас.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Уыттылық мөлшер

**Уыттылық мөлшер** () — улағыш заттардың және басқа уытты қоспалардың зақымдаушы әрекетінің сан мөлшерлік сипаттамасы. Ауырлығы жөнінен бірдей зақымдайтын уыттылық мөлшер шамасы заттардың уыттылығына және организмге кандай жолмен кіруіне байланысты. Уыттылық мөлшер мг. мин/л арқылы (ингаляция кезінде) немесе тірі массаның мг/кт арқылы (вена, бұлшык ет, тері, асқазан-ішек жолымен өту кезінде) өлшенеді де, тиісінше Ct (**С** — концентрация, **t** — уақыт) арқылы белпленеді. Өлімші, қатардан шығарушы және шекті уыттылық мөлшер болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұжымдық қауіпсіздік аймағындағы көп жақты күштер мен құралдардың басшылығы

**Ұжымдық қауіпсіздік аймағындағы көп жақты күштер мен құралдардың басшылығы** — ұжымдық, қауіпсіздік аймағындағы (ауданындагы) көп жақты күштер мен құралдарды тікелей басқару үшін Ұжымдық қауіпсіздік кеңесінің шешімімен белгіленген, мемлекетаралық әскери басқару органы. Көп жақты күштер мен құралдардың басшылығы берілген өкілеттік дәрежесіне және олардың құрылысына қарай коалициялык немесе біріктірілген болуы мүмкін. Ол өз қызметін келісімге қатысушы мемлекеттердің әскери басқармасының ұлттық органдарымен бірлесе отырып Ұжымдық кауіпсіздік кеңесінің шешімі негізінде жүзеге асырады. Бейбіт уақытта жауынгерлік дайындықты жоғарылатуға және көп жақты күштер мен құралдар құрамына бөлінген әскерлердің (күштердің) басқару органдарымен бірлесе қимылдауға бағытталған шаралар жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттер әскерлерінің коалициялық топтастықтары

**Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттер әскерлерінің коалициялық топтастықтары** () — ұжымдық қауіпсіздіктің бір аймақта орналасқан, ҰҚК-не катысушы мемлекеттердің қарулы күштерінің құрамынан бөлінген, бір басшылықтың қол астыла біріктірілген, алда болатын әскери (ұрыстық) қимылдардың мәніне сәйкес жайылған (орналасқан) ұрысқа даяр күштер мен құралдардың құрамдары. Ол ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің күш пен құралдарын оперативтік-стратегиялық құру элементі болып келеді. Коалициялық топтастықтарды құру мен қолдануға байланысты міндеттерді, нақты құрамын, басқару жүйесін, материалдық-техникалық жабдықтау тәртібін және басқа мәселелерді Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Янычарлар

**Янычарлар** 16 ғасырдан 19 ғасырдың 20 жылдарына дейінгі Түркия сұлтандығының іріктелген артықшылық жағдайындағы ауыр қаруланған тұрақты жаяу әскері. Ол сұлтан тағының тірегі болып, өкіметті күзету, полицейлік жұмыстарды және жазалау іетерін де атқарды

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттердің әскери инфрақұрылымы

**Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне қатысушы мемлекеттердің әскери инфрақұрылымы** () — ұлттық қарулы күштерді, әскерлердің (күштердің) коалициялық (аймақтық) топтастықтарын жоюдың, әскери қимылдарды жүргізу және әскерлердің оперативтік, жауынгерлік дайындықтарын қамтамасыз етудің непзі болатын, қатысушы мемлекеттер аумағында орналасқан тұрақты объектілер мен жеке құрылыстардың жүйесі. Әскери инфрақұрылымға әдетте, қатысушы мемлекеттердің басқару пункттері, ракета позициялары, аэродромдары, байланыс жүйелері, қоймалары, полигондары, құбыр желілері, темір және тас жолдары, сондай-ақ басқа элементтері кіреді. Олардың бір бөліпн ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздіп мүддесінде мемлекетаралық келісімдер негізінде басқа қатысушы мемлекеттің әскери күштері қолдануы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Құрал-сайманмен түсіру

**Құрал-сайманмен түсіру (Инструментальная съемка)** — жергілікті жердің нұсқасы мен бедерін анықтау және оны жасалынып жатқан картаға (фотосуретке, фотожоспарға) берілген масштабта шартты белгілермен белгілеу бойынша далалық және ғылыми өңдеу (зертханалық) жұмыстарының кешені. Құрал-сайманмен түсіру, инженерлік іздеу және әр түрлі объектілерді салу кезінде жергілікті жердің белгілі бір аймағына үлкен масштабты топографиялық карталар мен жоспарлар жасау мақсатында жүргізіледі. Қолданатын аспаптары мен құралдарына байланысты жергілікті жерді құрал-сайманмен түсіру; аэрофототопографиялық, мензуралық, тахеметрикалық, фототеодолиттік болып бөлінеді. Аэрәфототопофафиялық түсіруде (бұл түсіру құрал-сайманмен түсірудің негізгі түрі болып табылады) жергілікті жерді әуеден суретке түсіру материалдары пайдаланылады. Қазіргі жағдайда мензуралық түсіру аэрофототопосуреттер жоқ болған жағдайда ғана қолданылады. Тахеометрикалық (теодолиттік) түсіру арнайы аспаптардың — тахеометрлердің (теодолиттердің) көмегімен жүзеге асады. Фототеодолиттік түсіруде құрамында фотокамера мен теодолит конструкдиялық түрде жалғанған аспап-фототеодолит пайдаланылады. Фотокамерамен жергілікті жер суретке түсіріледі. Ал теодолит суретке түсірген нүктелердің координаттарын анықтауға және жоспарларды (карталарды) фотограметрикалық аспаптардың көмегімен жасағанда суреттерді бағдарлауға қажетті геодезиялық өлшеулерді жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери құрылысы

**Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери құрылысы** () — Достастыққа қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік жүйесін құру мен бірлескен әскери қуатын нығайту мүддесінде жүргізілетін ҰҚК шеңберінде біріктірілген әскери-саяси, оперативтік-стратегиялық, экономикалық және халықаралық-құқықтық шаралардың жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әcкери саясаты

**Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери саясаты** () — ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің жалпы саяси мақсаттарына, коалициялық және ұлттық мүдделеріне сай ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердін ұжымдық әскери қауіпсіздігін қамтамасыз етуге, ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің күштері мен құралдарын құру, дайындау және қолдануға тікелей бағьпталган ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік жүйесінің мемлекеттік және мемлекетаралық органдарының бірлескен немесе келісілген іс-әрекеттері.
ҰҚК қатысушы мемлекеттердің коалициялық әскери саясатының негізгі бағыттары 1992 жылы 15 мамырдағы Ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімде, 
ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің Ұжымдық кауіпсіздік тұжырымдамасында, ҰҚК-не қатысушы мемлекеттердің Коалициялық стратегиясынын, негізгі ережелерінде, баска да тұжырымдамалық құжаттарда берілген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық стратегиясы

**Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің коалициялық стратегиясы** () — нақты қалыптасқан геосаяси және әскери стратегиялық, жағдайдағы, қатысушы мемлекеттердің ұжымдық әскери қауіпсіздігін ұзақ мерзімге қамтамасыз етудің жалпы міндеттерін шешуге ең толық жауап беретін тұжырымдық идеялар мен көзқарастардың жиынтығы. 

Оған коалиция мемлекеттерінің күш-құралдарын келісімді түрде қолдана отырып, агрессияны болдырмау (тойтару) мақсатындағы операцияларды дайындау мен жүргізудің теориясы мен практикасы, оларды басқаруды ұйымдастыру, стратегиялық және оперативтік міндеттерді бірлесе шешу үшін жан-жақты камтамасыз ету кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Қауіпсіздік
Бүркітші дәнек

**Бүркітші дәнек** — шық-шөп тұқымдасының дәнек туысына жататын көп жылдық өсімдік. Іле өзенінің төменгі ағысындағы тұщы суларда немесе ағысы баяу сулардың бетінде қалқып өседі. Жіп тәріздес сабағының ұзындығы 5-15 см. Сағағы бірте-бірте кеңейе келеді де, оған дөңгелек пішінді 2 жақтауы бар жапырақтары 6-9-дан шоғырлана орналасады. Бүркітші дәнек — жәндіктермен қоректенетін өсімдік. Жапырақ сыртын өте сезгіш түктер жауып тұрады. Егер жапырақ үстіне ұсақ жәндіктер қонса, түктер оларды ұстап жабыла қалады. Ақ түсті гүлдері бір-бірден жапырақ қолтығына орналасады. Вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Шілдеде гүлдейді, тамызда жеміс береді. Жемісі — ашылмалы қорапша. Бүркітші дәнек — өте сирек кездесетін өсімдік, қорғауға алынып, Казақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер
Быжы

**Быжы** — Жетісу облысы Көксу ауданы, Мұсабек ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан батысқа қарай 26 км-дей жерде.

## Халқы

1929 жылы Түрксіб темір жолының салынуына байланысты пайда болған. Мойынқұм мен Көксу темір жол  бекеттерінің аралығында орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің өмірлік маңызды мүдделері

**Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің өмірлік маңызды мүдделері** () — мемлекеттің өмір сүруін қамтамасыз етуге бағытталған ұлттық мүдделердің сай келуі. Оған мемлекет тәуелсіздігі, аумақтық тұтастық, қоғамның әлеуметтік-саяси тұрақтылығы, түрлі сипаттағы ішкі және сыртқы қауіп-қатерлерден қорғаулы болуы жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Біркелы биік лақса

**Біркелы биік лақса** - күрделі гүлдер тұқымдасына жататын көп Біркелкі биік лақса жылдық шөптесін өсімдік. Таудың ең төмен белдеуіндегі қойтасты беткейлері мен ашық жерлерінде өседі. Сөгеті өзенінің сағасында, Алмалысай, Қырғыз Алатауының батыс сілемінде ұшырасады. Биіктігі 15 см, тамырсабағы жуан, сабағы тік, бұтақтанбайды. Жапырақтары қалың сопақшалан пішінді, жиектері жіңішке тікенекті, тіс тәрізді иректелген. Гүлі көк түсті, ұсақ себетгүлдері шоғырланып, домалақ шоқпарбас гүлшоғырына жиналған. Тұқымынан көбейеді. Маусым-шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі — көп қырлы айдаршалы тұқымша, айдаршасы түп жағынан бірігіп кеткен, желмен ұшып таралады. Біркелкі биік лақса — өте уды өсімдік, мал жемейді. Жемісінің құрамында эхнопсин деген ұлы алколоид бар. Тұқымының құрамында 28% -ке дейін тез кебетін май бар.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік жүйесі әскери басқармасының коалициялық органдары

**Ұжымдық қауіпсіздік келісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің ұжымдық қауіпсіздік жүйесі әскери басқармасының коалициялық органдары** () — әскерлердің (күштердің) коалициялық
(аймақтық) топтастықтары құрамында қатысушы мемлекеттерден бөлінген әскерлерді, күштер мен құралдарды тікелей басқару үшін ұжымдық қауіпсіздік аймағы мемлекеттері құрған әскери басқару органдары. Олардың құрылысын, құрамын, өкілеттіктерін әскери-саяси және геостратегиялық жағдайларға, әскери қауіп-катер сипаттарына, ықтимал әскери (ұрыс) қимылдардын ауқымы мен қарқынына, әскерлердің (күштердің) коалициялық (аймақтық) топтастықтарының құрамына байланысты Ұжымдық қауіпсіздік кеңесі анықтайды. Олар әдетте, әскери (ұрыс) қимылдар басталганға дейін, алдын ала әскери баскарудың ұлттық органдары непзінде құрылады. Өз қызметтерін қатысушы мемлекеттердің нормативтік-күкыктық күжаттарында тиісінше бекітілген өкілеттіктер негізінде жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бірлік (Балқаш ауданы)

**Бірлік** — Алматы облысы Балқаш ауданындағы ауыл, Бірлік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Бақанас ауылының оңтүстік-шығысына карай 57 км жерде орналасқан. Ақдала жазығыңда шөлейт, қуаң агроклиматтық белдеуде жатыр. Іле өзенінің аңғарына жақын бөлігінде қамыс, құрақ, құмды жерлерінде ши аралас жусан, көде, бетеге, боз, селеу, т.б. шөптер өседі.

Ауылда шаруа (фермер) қожалықтары жұмыс істейді. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы елді мекендері
Бірінші Алматы вокзалы

**Бірінші Алматы вокзалы** — темір жол көлігі жолаушыларына қызмет көрсетуге, көлік құралдарының қозғалысын басқаруға және қызметші адамдарды орналастыруға арналған ғимарат пен құрылыс кешені. Ол 1976 ж. салынған (арх. С.О.Мхиторян, З.И.Солдатова, Н.Д.Панченко). Перрондармен байланыс ыңғайлы жер асты өтпе жолы арқыны жүзеге асырылады, Бұл жолдын күту залына және вокзал алаңына шығатын есігі бар. Қасбет қатар орналасқан тік бағаналармен көмкерілген. Олар үйдің зәулімдігін көрсетеді. Ғимараттың қасбет қабырғасы витражды әйнек және анодталған алюминийден тұрады. Ғимарат тіреуіш табанды біртұтас каркастан жасалған. Қолданылған конструкциялар құрылыстың сейсмикалық төзімділігін қамтамасыз етеді. Ғимараттың ішкі және сыртқы әрлеуіне мәрмәр, гранит, анодталған алюминий, т.б. материалдар пайдаланылды.

## Дереккөздер
Вебер Виктор Викторович

**Вебер Виктор Викторович** (7.2.1956 жылы туған, Новосибирск облысы, Коченев ауданы, Сибнши селосы) — спортшы, садақ атудан облыс аға жатшқтырушысы, спорт шебері. 1975-76 ж. "Спартак" Орталық Кеңесінің екі мәрте чемпионы. 1977 ж. Қазақстан Кубогының иегері, Талдықорған қаласында садақ ату спортының негізін қалаушы.

## Дереккөздер
Вестник семиреченского трудового народа

"**Вестник семиреченского трудового народа**" - Сауда (Жібек жолы), Қапал (Қонаев) көшелерінің қиылысы, 20 ғасыр басы газеті Жетісу облысы ревкомының және ұлт істері жөніндегі облыстық комитетінің органы. Верныйда (Алматы) "Заря Свободы" газетінен кейін 1918 ж. 21 маусымнан 1919 ж. 29 маусымға дейін орыс, қазақ ("Жетісу ісші халық мұхбыры") тілдерінде аптасына 2 рет шығып тұрды. Кеңес өкіметін орнату, ақ гвардияшыларға қарсы күрес мәселелері жазылды. РК(б)П Жетісу обкомының құрылуына байланысты газет "Голос Семиречья" деп аталды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Павел Михайлович Виноградов

**Виноградов Павел Михайлович** (1889, Ресей, Петербург губерниясы, Гридино селосы — 1932, Алматы қаласы) — қоғам қайраткері, Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға қатысқандардың бірі. Путилов зауыты жұмысшыларымен байланыс жасап, революция күреске белсене араласқаны үшін оны патша үкіметі Томск губерниясына жер аударды. 1913 ж. қашып, Верныйға (қаз. Алматы) келді. Мұнда мұғалім болып жүріп, революция пиғылдағы мұғалімдерден астыртын саяси топ құрды. Топ мүшелері ел арасына 1-дүнүние жүзілік соғыстың империалистік сипатын түсіндіріп, халықты соғысқа қарсы күреске шақырды.

1917 ж. жазда революция қызметі үшін ұсталып, төртіпке салу батальонына жіберілді. Иркутск прапорщиктер мектебін бітіргеннен кейін Омбыдағы 36-полктің рота командирі болды. Полк құрамында орыс-герман соғысына қатысты. Майданда полк командирі, ерекше армия революциясы - соғыс кеңесінің мүшесі болды.
 
1918 ж. қаңтарда Верныйға майданнан оралып, тұрғындарды Уақытша үкіметтің жергілікті мекемелеріне қарсы күресуге үгіттеді. 1918 ж. 3 наурызда Верный уақытша революциялық комитеттерінің мүшелігіне сайланды, қызыл гвардия отрядтарын ұйымдастырды. Партия комитетінің төрағасы және қалалық Кеңес аткомы төрағасы болын сайланды. 1918 ж. жазда Қытайға делегацияны басқарын барды. 192127 ж. халық ағарту жүйесінде (Ташкент), көсіподақтардың Бүкілодақтық Орталық Кеңесінде (Мәскеу) жауапты қызмет атқарды. Өмірінің соңғы жылдарын Алматыда өткізді. Алматыда оған ескерткіш орнатылған 232 және көшедердің бірі оның есімімен аталады.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Ольга Семеновна Водянова

**Ольга Семеновна Водянова**(*[[1938]] жылы туған, [[Алматы облысы]] [[Талғар қаласы]]*) – ауыл шаруашылығы ғылым докторы (1996). 
*Қазақ мемлекеттік университеттің (*[[1962]], қазіргі ҚазҰУ*)
*Қазақтың егіншілік ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1965)
*Қазақ мемлекеттік университетінде кіші ғылыми қызметкер (1966–1970)
*1971 жылдан Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында әр түрлі жауапты қызмет атқарады.
*1993 жылы *«Применение и разработка традиционных и радикальных способов селекции репчатого лука»* деген тақырыпта доктортық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми жұмыстары көкөніс сорттарын жетілдіріп, тұқым сапасын жақсарту мәселелерін зерттеуге арналған.
*100-ден астам ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы мамандары
Санат:1938 жылы туғандар
Воейков мұздығы

**Воейков** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік беткейіндегі күрделі аңғарлық мұздық. Шежін өзенінің бастауында (Іле алабы) орналасқан. 1965 жылы Қазақстан ҒА Географиялық секторының (1983 жылдан институт) экспедициясы мұздықтың көлемін анықтап, оған орыс климатологы А.И.Воейковтың есімі берілген.

## Аумағы
Ауданы 13,6 км2. Ұзындығы 8,6 км, еру және булану телімі 5,5 км2, мұзының көлемі 1,38 км3. Мұз тілінің ұшы теңіз деңгейінен 2720 м биіктікте.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Ұжымдық қауіпсіздік кeлісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің ұлттық мүдделері

**Ұжымдық қауіпсіздік кeлісіміне (ҰҚК) қатысушы мемлекеттердің ұлттық мүдделері** () — бағдарламалы мақсаттық анықтамаларда керсетілген және іс-әрекеттерінде жүзеге асырылатын, жеке тұлғалар, қоғам және мемлекеттің өмір сүруі мен өркениетті дамуын қамтамасыз етуге бағытталған жоғары қажеттіліктер. Олар негізгі мемлекеттік және коғамдық институттардың түрақтылығын қолдауды, шынайы қалыптасқан геосаяси жагдайда мемлекеттің шікі және сыртқы қауіпсіздігін қамтамасыз етуді көздейді. Олар шикізат көздеріне, қазіргі заманғы технологияларға, экономикалық аймақтарға, жүйелерге және басқаларға қол жеткізу мақсатында мемлекеттер (мемлекеттер коалициясы) шепмен шектелмеуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Илахун Хуршида

**Илахун Хуршида** - 1940 жылы ҚХР-дың Құлжа қаласында туған. Үрімші қаласындағы Шыңжаң ұлттар институтының агроном дайындайтын факультетін бітірген. 1963 жылы Қызылорда облысының «Бірлік» кеңшарына көшіп келіп, ол жерде агроном болып қызмет атқарды. 1970 жылдан бастап Алматыдағы «Коммуниз туғи» («Үйғыр авази», «Йеңи һаят») газетінде тілші болып істейді.

Он екі жасынан өлең жазған. 1953 жылы тұңғыш өлеңі Құлжа қаласындағы «Или» газетінде жарық көреді. Студент кезінде Шыңжаңдағы газет-журналдарда өлеңдері басылып тұрған. Ақынның шығармашылығының кең өріс алған кезеңі — Қазақстанға көшіп келгеннен кейін. «Жазушы» баспасынан 1970 жылы «Мәдһийә» (топтама жинақ), 1978 жылы «Тыр-налар», 1983 жылы «Анилар ава-зи», 1988 жылы «Бесік жыры» жинақтары, «Мейірбұлақ», «Намаз дөң», «Исъян» дастандары жарық көрді. «Қазақ әдебиеті» газеті мен «Жұлдыз», «Пәрваз», «Арзу» журналдарында өлеңдері басылып тұрды.

Жамбыл Жабаевтың 150 жылдығына арналған республикалық ақындар мүшәйрасының және М. Әуезовтің 100 жылдығына арналған ұйғыр ақындар мүшәйрасы-ның жүлдегер!.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Құлжа қаласы
Санат:1940 жылы туғандар
Ұзақ мерзімдік бекініс бөгеттері

**Ұзақ мерзімдік бекініс бөгеттері** () — топырақтан, тастан, бетоннан, болаттан т.б. берік материалдардан жасалған жарылмайтын бөгеттер (аралықтар, орлар, бағандар және басқалар).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұзартылған заряд

**Ұзартылған заряд**  — миналы жарылғыш және басқа бөгеттерден өткел жасау үшін қолданылатын заряд. Ұзартылған заряд жалпы ұзындығы барланған миналы алаңның немесе өзге бөгеттің еніне тең жеке буындардан құрастырылады. Ұзартылған зарядтың әрбір буынының үзындығы 2 метр, диаметрі 53 мм, салмағы 5 кт-дай, ішіне жарылғыш зат салынған металл құбырдан тұрады. Жалпы буын салмағы 10 кт болады. Заряд мина алаңына миналы тралды танкімен немесе арнайы арбамен жылжытылады. Ұзартылған заряд жекеленген, қосарланған немесе тізбектелген зарядтар түрінде жиналуы мүмкін. Миналы аланда қосарланған ұзартылған заряд  жасайтын өту жәлының кендіп 4-6 м-ге тең.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Голос Семиречья

"**Голос Семиречья**" - газет 1919 ж. 1 шілдесінен 13 желтоқсанға дейін РК(б)П Жетісу обкомы мен Жетісу облысы Кеңесі аткомының органы ретінде жарық көрді. 

Бұрынғы "Вестник Семиреченского трудового народа" газетінің орнына шыққан күнделікті газеттің барлығы 135 нөмірі халыққа тарады. "Голос семиречья" негізінен Жетісу коммунистерінің идеологиялық құралы болды. 1919 жылы желтоқсанынан "Правда" деген атпен шыға бастады.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Ұлан (Гвардия)

**Ұлан** () — 
*1) әуелде патшаны күзететін әскер; 
*2) батырлық, табандылық пен ерекше құрметке бөленген жауынгер, әскери бөлім.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гегало Евгений Владимирович

**Гегало Евгений Владимирович** (27.7.1979 жылы туған, Талғар қаласы) — спортшы, армрестлингтен халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақтың спорт және туризм академиясын бітірген. Жасөспірімдер және ересектер арасыңдағы республика жарыстардың бірнеше дүркін жеңімпазы. Жасөспірімдер арасында өткен Әлем чемпионатының күміс жүлдегері (1998, Мәскеу). Әлем чемпионы (2001, Испания). Жаттықтырушысы — С.Михайлов.

## Қосымша
Гиппарион - жойылып кеткен үш тұяқты жылқы тұқымдасы. Шамамен бұдан 2-12 млн жылдар бұрын миоцен-плиоцен дәуірінде Оңтүстік Америка мен Австралиядан басқа құрлықтарда тіршілік еткен. 100-ге жуық түрлерінің қаңқасы табылған. Тұрқы есекген ірілеу, қазіргі жылқьщан кішілеу, шоқтығына дейінгі биіктігі 1,5 м-дей болған. Олардың ортаңғы, үшінші тұяғы негізгі тірек қызметін атқарған, ал екінші және бірінші тұяқтары қысқа, әрі кішкентай болғандықтан жұмсақ, батпақ жерлерде ғана тіреуіш болған. Қазіргі жылқыларға қарағанда аяқтарындағы буынаралақ иілім көбірек, ал тістері ұсақ, жоғары жақ тістеріндегі "протокон" эмаль сызықтары басқаларға жалғаспай, дөңтелек болған. Гиппариондардың Бұл ерекшеліктері — олардың ылғалды, тоғайлы далаларда, өзен, көл аймақтарында тіршілік етіп, жұмсақ шөптермен қоректенгенін көрсетеді. Гиппарионның сүйектері — Ботамойнақ және Есекаріқан асударынан, т.б. жерлерден табылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қол күрестірушілері

Санат:1979 жылы туғандар
Ұлт-азаттық армия

**Ұлт-азаттық армия** () — Екінші дүниежүзілік соғыс кезі мен ол аяқталған соң, отаршылдықтан құтылу, басқыншылар мен ішкі контрреволюцияға қарсы күресуші елдердеп халықтардың қарулы күштерінің аты. Өзінің таптық құрамына, саяси мақсатына, әскери ұйымдасуы мен
жеке құрамды тәрбиелеу сипатына қарай ұлт-азаттық армия өз бостандығы мен тәуелсіздігі үшін қарулы күрес жүргізу мәселесін шешуге қабілетті жаңа типті армия болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Грек ұлттық-мәдени орталығы

**Грек ұлттық - мәдени орталығы**, Афинада өткен 28-жазғы олимпияда ойындары қарсаңында (2004 жылы 10 тамыз) «Понтийліктер» деген атпен ұйымдастырылған. Орталық Қызылорда қаласында орналасқан. Негізгі мақсаты – еліміздегі халықтар арасындағы достықты нығайту, жас ұрпақтарды интернационалдық тұрғысынан тәрбиелеу; қазір тұрып жатқан Отаны – Қазақстанды және сүю; жұртшылықты гректің ұлттық салт-дәстүрлерімен таныстыру, грек тілінің ежелгі диалектісі – понтий тілін үйрету.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 
	

Санат:Халықтар
Санат:Тарих
Гречко Прокопий Данилович

ГРЕЧКО Прокопий Данилович — Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға қатысқан қоғам қайраткері. 1-шақырылған Жетісу облысы Кеңесі съезінің делегаты (1917-1918). 1918 жылы Верныйдағы ақ казактар билігін құлатуға қатысты (15-17 ақпан). Осы әрекеті үшін түрмеге қамалып, 3 наурызда босап шығады. Верный әскери-революциялық комитет құрамына енген.

## Дереккөздер
Гүлдала

**Гүлдала** — Алматы облысы  Талғар ауданындағы ауыл, Гүлдала ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстік-батысқа қарай 17 км-дей жерде Іле ойысының әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен қоңыр топырақты кұрғақ даласында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1998 жылға дейін "Красное поле" деп аталған. 1977-1997 жылдары көкөніс, сүт өндіретін 24-партсъезд атындағы үжымшардың орталығы болған. Оның негізінде Гүлдалада және округқа қарасты Кіші Байсерке ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
2 орта, 1 орталау және 2 бастауыш мектеп, аурухана, отбасылық дәрігерлік амбулатория және 2 фельдшер пункт бар. Алматы-Шелек-Жаркент-Қорғас автомобиль магистральі өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Сәкен Құсайынұлы Иманасов

**Сәкен Құсайынұлы Иманасов** (2 мамыр, 1938 жыл, Алматы облысы, Алакөл ауданы Талапкер ауылы - 10 желтоқсан 2012 жыл Алматы) - ақын, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2006).

## Өмірбаяны
* Қазіргі Үшарал қаласындағы Абай атындағы орта мектепті бітірген.
* теміржол құрылысында қатардағы жұмысшы.
* аудандық комсомол комитетінің нұсқаушысы болған. 
* Аудандық газетте қызмет істейді.
* «Лениншіл жас» газетінде әдеби қызметкер.
* Алматы облыстық партия комитетінде жауапты қызметте.
* Қазақстан Жазушылар одағында жауапты қызметтер атқарған. 
* «Балдырған» журналында істеген.
* «Қазақ мемлекеті» газетінде істеген.
* Дүниежүзі қазақтарының қауымдастығында істеген. 
* «Жазушы» баспасында редактор, редакция меңгерушісі, бас редактор қызметтерін атқарған. 
* Алматы облыстық әкімшісінде жауапты қызметте болды. 
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланған.
## Шығармашлығы
* Алғашқы өлеңі 1956 жылы шыққан.
### Кітаптары:
* «Туған ауыл»
* «Ақ айдын»
* «Ақ дариға»
* «Жайдарман»
* «Ғашық дүние»
* «Алтын аймақ»
* «Ғашықпын саған»
* «Бел-белес»
* «Адырна»
* «Жебе»
### [[орыс тілі]]нде:
* «Созвучие»
* «Тетива» атты кітаптары
### Шығармалар жинақтары:
* 1993 жылы шығармаларының екі томдығы жарық көрді. 
* 1998 жылы бір томдық таңдамалысы
* 2001 жылы «Қаламдастарым мен замандастарым» атты эсселер, пайымдамалар, арнау өлеңдер кітабы шыққан. 
* 2003 жылы «Елорда» баспасынан соңғы оншақты жыл ішінде жазылған өлеңдері «Өткірдің жүзі» деген атпенен
* естеліктері «Жазушы» баспасынан «Қалам мен Заман» деген атпен жарық көрді. 
* «Жазушы» баспасынан 2007 жылы шығармаларының екі томдығы
* 2008 жылы таңдамалы шығармаларының 5 томдығы
* балаларға арналған «Жәнібек пен атасы» атты кітабы шықты.
### Аудармалары
Көркем аударма саласында оның тәржімасымен Шығыс шайыры Жалаладдин Руми, орыс ақындары А.Кольцов, В. Маяков-ский, ангола ақыны А.Нетто, саха М.Ефимов, қырғыз А.Рысқүлов, С.Жусуевтердің кітаптары басылып шықты.
## Марапаттары
* Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты
* Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2006)
* Алматы облысының Құрметті азаматы.
* Алакөл ауданы Құрметті азаматы.
* Үшарал қаласының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:2 мамырда туғандар
Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Алакөл ауданында туғандар
Санат:10 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2012 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Халықаралық Алаш әдеби сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Алматы облысының құрметті азаматтары
Санат:Алакөл ауданының құрметті азаматтары
Санат:Үшарал қаласының құрметті азаматтары
Зейнел-Ғаби Иманбаев

**Зейнел-Ғаби Иманбаев** (Қаражігітов) (1924-1987) - 2 қазанда Солтүстік Қазақстан облысы, Сергеев ауданына қарасты Ортақкөл ауылында туған. 1941 жылы Баян орта мектебін бітіргеннен кейін, колхозда есепші боп істейді.

1953 жылы «Жұлдыз» журналында «Қанатты өмір» атты очеркі шығады. Содан бері әңгіме-очерктері облыстық, республикалық баспасөзде жиі көріне бастайды. 1959 жылы «Бастама» атты тұңғыш әңгімелер жинағы жарық көреді. Жеке әңгіме-очерктері мектеп оқулықтарына енген. 1971 жылы «Жазушы» баспасынан азамат соғысының батыры Қүрманғали Бошатаев жайлы «Сұңқар туралы жыр» атты деректі повесі жарық көреді.

«1941-1945 жылдары Ұлы Отан соғысындағы ерлік еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Шығармалары
*Бастама. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1959; 
*Сырымбет. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1960; 
*Арлан. Повесть, әңгіме. А., ҚМКӘБ, 1961; 
*Дала көктемі. Повесть. А., ҚМКӘБ, 1963; 
*Кішкене малшы. Әңгімелер. А., ҚМКӘБ, 1964; 
*Кең аймақ. Очерк-тер. А., «Жазушы», 1965; 
*Жас шыбық-тар. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1966; 
*Сол манты н гүл. Повесть, әңгіме. А., «Жазушы», 1968; 
*Нажағайлы түн. Повесть әңгіме. А., «Жазушы», 1970; 
*Қыран түлегі. Повесть, әңгіме. А., «Жазушы», 1977; 
*Ауыл түтіні. Әңгімелер. А., «Жазушы», 1985.
## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ортақкөл ауылы
Мұқатай Иманбаев

right|thumb
**Мұқатай Иманбаев**(1927-1999)-15 қыркүйекте Алматы облысы, Сарқанд ауданы, Қарабөгет ауылында дүниеге келген. Орта мектепті бітірген соң, Лепсі педагогикалық училищесін, 1956 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының филология факультетін бітіреді. 1960—1972 жылдары Ақтоғай стансасындағы N«250 орта мектептің директоры, 1972—1978 жылдары Бөрте аудандық халық ағарту бөлімінің бастығы, 1978 — 1982 жылдары Талдықорған қаласындағы N21 мектеп-интернаттың директоры, 1982—1987 жылдары облыстық оқу бөлімінің қызметкері болған.

«Сен енді оқушысың», «Жолдар», «Сүлулар», «Жасөспірімдер», «Бұрылыс», «Айтылмаған сөз» атты прозалық кітаптардың авторы.

Қазақ КСР-інің білім беру үздігі, КСРО ағарту ісінің үздігі.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарабөгет ауылы
Санат:1927 жылы туғандар
Сабыржан Ғарапшаұлы Ғаббасов

**Сабыржан Ғарапшаұлы Ғаббасов** (1889, Шығыс Қазақстан облысы, Аягөз қаласы — 19 маусым 1918, Аягөз ауданы) — қоғам қайраткері, журналист, ұлты татар. 

* 1905-12 ж. Қазан қаласында оқып, білім алған. 
* 1912 жылдан Сергиополь (Аягөз) қаласында мұғалім болды. "Айқап" журналының жұмысына белсене араласып, 15-ке жуық мақала жариялайды. 
* 1916 ж. Верный (Алматы) қаласына келіп, газет-журналдарға "Аягузи" деген лақап атпен мақалалар жазып тұрған. 
* 1918 ж. Верныйда шығып тұрған "Вестник Семиреченского трудового народа", "Заря свободы "газеттерінің редакциясында қызмет істеді. Азамат соғысы жылдары Сергиополь революциялық әскери кеңесінің комиссары және Жетісу майданының соғыс жөніндегі нұсқаушысы ретінде Сергиопольді қорғау ісіне басшылық жасады. 
* 1918 ж. 19 маусымда ақ гвардияшылармен болған шайқаста тұтқынға түсіп, Аягөз маңындағы Балтатерек деген жерде азаппен өлтірілді.

## Дереккөздер


Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Аягөзде туғандар
Санат:19 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Аягөз ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан татарлары
Зайда Елғодинова

**Елғодинова Зайда** (23. 11.1947 жылы туған, Көксу ауданы, Мұқыры ауылы) — ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1990). 1965 ж. Мұқыры орта мектебін, 1979 ж. ҚазМУ-дің журналистика факультетін бітірді. Еңбек жолын К. Маркс ұжымшарының халық театрында бастаған. Кейін Киров ауданы "Еңбек туы" газетінде (1971-76), Талдықорған облыс "Октябрь туы" ("Жерұйық") газетінде (1976-80) және т.б. республика газет-журнал редакцияларыңда жұмыс істеген. "Қырдың қызыл реңі" (1984), "Қандай сұлу таң еді" (1986), "Сәуір шуағы" (1989), "Мұнар мен гүл" (1994) елеңдер жинағы жарық көрді. 1993 ж. ұлы Абайдың 150 жылдығына арналын өткізілген республикалық ақындар мүшелері арасында жүлделі орынды жеңіп алды.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Елтай (Ескелді ауданы)

**Елтай** — Жетісу облысы Ескелді ауданы, Бақтыбай Жолбарысұлы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабұлақ ауылынан солтүстік-батысқа қарай 19 км-дей жерде, Қаратал өзенінің оң жағалауында, боз, селеу, ши, жусан өскен қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1963 жылы Абай атындағы қой шаруашылығын құруға байланысты іргесі қаланған. 1997 жылы оның негізінде шаруа (фермер) қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік амбулатория, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ескелді ауданы елді мекендері
Елтінді Байтүгейұлы

**Елтінді Байтүгейұлы** — қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат етуге қатысқан аға батыр. Салқам Жәңгір ханның оң қолы болған. Орбұлақты қазу, жауды ұрыста талқандау осы Елтінді батырдың ойы. Шыққан тегі – Ұлы жүз Суан руынан шыққан.
 
Ел ауызында:

Шапырашты Қазыбек бек Тауасарұлының «Түп тұқияннан өзіме шейіт» атты кітабінда Елтінді батыр Орбұлақтағы шайқасы жайлы былай жазылған: 

## Батырға құрмет
1994 ж. Елтінді батырдың 350 жылдығы аталып өтті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Елубаевтар ансамблі

**Елубаевтар ансамблі** - отбасылық өнерпаздар тобы. 1984 ж. Алакөл ауданындағы Қызылқайың ауылында құрылды. Алғашында оған 7 адам мүше болды. Кейін ансамбль "Айгүл" атанып, құрамы 12 адамға жетті. 1990 ж. ағайынды өнерпаздар ұжымына "халықтық ансамбль" атағы берілді. Репертуарында Нұрлыбай Елубаевтың шығармаларымен қатар халық әндері мен күйлері, туысқан халықтардың әуен-билері бар.

## Дереккөздер


Санат:Өнер тұлғалары
Елубасы

**Елубасы** — әкімшілік лауазым. 

Ресей империясының "Жетісу және Сырдария облыстарын басқару туралы уақытша ережесі" (1867) мен "Далалық облыстарды басқару туралы уақытша ережесіне" (1868) сәйкес қазақ ауылдарында әрбір елу үйден бір сайлаушы бөлініп, болыстық съездерде болыс басқарушысын және олардың орынбасарларын сайлайтын болған. Осындай бір ауылдың, яғни шамамен елу үйдің басшысын Елубасы деп атаған. Бұл лауазым кейін қазақ арасына кен, тараған "ауылнай" лауазымымен шендес болған.

## Дереккөздер
Смадшова Елшібек

**Смадшова Елшібек** - 18 ғ-да өмір сүрген батыр. Ұлы жүздің құрамындағы Сіргелі руынан шыққан. 18 ғ-да жоңғар қалмақтарына қарсы күресте ерлігімен көзғе түскен. Елшібек батыр туралы ел арасына таралған әңтіме-жыр көп. Сондай әңтіменің бірі — кезінде Ш.Уәлиханов ел аузынан жазып алған "Елшібек туралы әңтіме". Ол әңтімеде Абылай ханның қалмақтармен болған бір соғысында Елшібектің жауға қарсы жасқанбай жалғыз шапқан ерлігі, батылдығы туралы айтылған.

## Дереккөздер
Бибігүл Иманғазина

**Бибігүл Иманғазина** (24 желтоқсан, 1942, Ақтөбе облысы, Шалқар қаласы) - жазушы, «БИБІ–АНА» қайырымдылық қорының президенті, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері.

## Өмірбаяны
Он жеті жасыңда кенеттен мүгедек болып қалған ол өмірдің бар тауқыметін тарта жүріп, екі баланы тәрбиелеумен қатар, шығармашылықпен айналысты.
* 1990 жылы бала тәрбиелен отырған мүгедек аналардың республикалық «Бибі Ана» қоғамын құрады. Бүгінде мүгедек аналар республикалық «Бибі-Ана» қоғамының президенті.

## Шығармалары
* «Тауқымет» атты күрделі шығармасын жазады. «Оқырманы көп автор» дипломына ие болған бұл романның бірінші томы 1995 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген.

## Марапаттары
* «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:24 желтоқсанда туғандар
Санат:Шалқарда туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Р. Сәтімбекұлы Елікбалдырған

**Р. Сәтімбекұлы Елікбалдырған** шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Іле, Күнгей Жетісу (Жоңғар) Алатауларында, Тянь Шанда кездеседі. Тау баурайларында, өзен аңғарларында, арша, бұталар арасында өсетін 2 түрі бар: алагүл елікбалдырғаны, талас елікбалдырғаны (Ь. іаіакзісит). Олардың биіктігі 30—100 см. сабағы дара, жоғарғы жағы бұтақты келеді. Жапырағы жалпақ, шеті ирек түсті, шатырша гүлшоғырына топталған. Жемісі қос тұқымды, ұзынша болады. Маусым-тамыз айларында гүлдеп, шілде-қыркүйекте жемістенеді. Жемісінің құрамында эфир майы бар.

## Дереккөздер
Емелев Лука Потапович

**Емелев Лука Потапович** (1894, Омбы - 1919, Верный) - қоғам қайраткері, Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысушы. Балалық шағы Жаркентте өткен. 1915 ж. патша армиясына алынып, Ташкентте әскери мектепте оқыды. 1917 ж. Верный қаласын билеуші Уақытша үкімет пен контрреволюциялық казак-орыс өкілдеріне қарсы күрес ұйымдастырды. 1918 ж. 3-наурызда Верныйдағы революциялық төңкеріс ісіне қатысты. 1918 ж. 25 наурызда Жетісу социалистік 1-Қызыл гвардия полкінің командирі болып тағайындалды. Азамат соғысының бас кезінде солтүстік Жетісу майданының әскери комиссары, кейіннен командашысы болды. Ақсу өзені маңындағы Абакумовка селосының түбінде болған ұрыста ауыр жараланып, қаза тапты. Алматы қаласында оған ескерткіш орнатылған.

## Дереккөздер
Шарын (ауыл)

**Шарын** — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Шарын ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Шонжы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Шарын өзенінің атырауында, ши, қылқан боз, құрақ өскен сирек тоғайлы келген шалғынды сұр, сортаң топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1930-97 жылдары Свердлов атындағы сүт өндіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Шарында өндірістік кооператив және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектеп, мәдениет үйі, кинотеатр, 2 кітапхана, аурухана, дәріхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобилдік жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Базарбай Иманов

right|thumb
**Базарбай Иманов** (01 маусым, 1947 жыл,  Қарақалпақстан АССР-і, Хожелі ауданы, 8-ауылдықкеңес) — Өзбекстан және Қарақалпақстан Қазақстан жазушылар одағының мүшесі, ақын.

1983 жылы Нүкіс Мемлекеттік университетін тәмамдаған. 1980-2002 жылдары Шоманай ауданында Халық ағарту бөлімінде бас есепші болып қызмет атқарған.

Ақынның «Жүрегімнің шуағы» (1995), «Тұмар» (1998), «Тау домалап, тас құлап...» (2001), «Алтын сөз» (2002) сияқты жыр жинақтары жарық көрген.

2004 жылдан бері Руханият партиясының Ақтөбе облыстық филиалының төрағасы, 2006 жылдан Ақтөбе облыстық Көші-қон басқармасының оралмандарды уақытша орналастыру орталығының меңгерушісі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарақалпақстан
Санат:1947 жылы туғандар
Еңбекшіқазақ (Жетісу облысы)

**Еңбекшіқазақ** — Жетісу облысы Көксу ауданы, Лабасы ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Балпық би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде, Көксу өзенінің аңғарында бетеге, жусан өскен Лабасы тауының етегінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1980-97 жылы Ленин атындағы кеңшардың бөлімшесі болды. Оның негізінде мұнда "Еңбекшіқазақ" кәсіпорны, 40-тан аса шаруа қожалығы ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, дәрігерлік-амбулатория бар. Тұрғындары басқа елді мекеңдермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы елді мекендері
Нина Имшенецкая

right|thumb
**Нина Имшенецкая** (1911-1995)- 14 желтоқсанда Ресейдің Пермь қаласында туған. 

1929 жылы үш жылдық бухгалтер курсын бітіреді. Содан кейін түрлі мекемелерде бухгалтер, аға және бас бухгалтер болып істейді. 1939 жылы Алматыға ауысады, мұнда ұзақ жылдар бойы бухгалтерлік қызметте болған.

Алғашқы өлеңі 1956 жылы «Дружные ребята» газетінде жарияланған. 1961 жылы балаларға арналған алғашқы өлең кітапшасы шықты.
Бірсыпыра қазақ ақын-жазу-шыларының балаларға арналған өлеңдерін орыс тіліне аударған.
## Шығармалары
*Смешинка. Стихи. А., 
*ҚМКӘБ, 1964; Бархатный тигренок. Стихи. А., «Жазушы», 1969; 
*Искатели метеорита. Повесты. А., «Жалын», 1981.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Пермьде туғандар
Санат:1911 жылы туғандар