open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Саламандралар тұқымдасы

**Саламандралар тұқымдасы** () – Дене пішіндері кесірткелерге ұқсайды. Ұзын құйрықтары жұмыр, немесе екі бүйірінен кысыңқылау келеді. Аяқтары жақсырақ дамыған. Дернәсілдері сыртқы желбезекпен тыныс алады, ал ересектерінде желбезек болмайды — өкпесі және терісі арқылы тыныс алады.
*Бұл тұқымдасқа Еуропада, Кавказда, Сибирьде және Орта Азияның кейбір жерлерінде таралған тритондар және саламандралар жатады.
## Өкілдері
*Жалды тритон 
*кәдімгі тритон 
*Саламандра
## Биологиялық сипаттамасы
Бұлар жаз кезінде, шағын ақпайтын, немесе жай ағатын аздыкөпті өсімдігі бар су]ларды мекендейді. Көбеюі мен дернәсілдерінің  дамуы су қоймаларында өтеді. Күзге қарай тритондар судан шығып, ағаштың түбіне, тастың астына, жердің жарығына паналайды. Қыста құрғақ түбірлердің, құлаған ағаштардың астында қыстап шығады. Көктемде, қар кете бастағанда қайтадан су қоймаларына оралады. Жануартекті заттармен коректенеді. Кәдімгі саламандралардың (Sаlаmаndга) бірнеше түрлері Орта және Оңтүстік Еуропа, Батыс Кавказда, Кіші Азияда және Солтүстік Африкада таралған. 
## Саламандра саламандралар тұқымдасының өкілі
Саламандралар негізінен: денесі үлкен, икемсіз, құйрық үстінде тері қатпары жоқ, әдетте теңбіл түсті болады. Теңбіл, немесе отты саламандра 
Еуропада, Кіші Азия мен Солтүстік Африканың дымқыл, қараңғы тоғайларында тіршілік етеді. Күндіз ағаш тамырларының, тастың астында және індерде болады. Түнде активті, күндіз тек қана жауынды күндері сыртқа шығады. Тритондарға қарағанда саламандралардың тіршілігі су орталығымен оншама байланысты емес. Дене мөлшері 18—28 сантиметрдей. Көпшілік жағдайда құрлықта ұрықтанады; бұл кезде еркегі мен ұрғашысы жақындасып, бір-біріне
клоакаларын беттестіреді. Суда да ұрықтануы мүмкін, онда еркектері сперматофораларын қапшықшаларға салып, су астындағы заттарға іліп кетеді де ұрғашылары жоғарыда айтқандай оны клоакалары арқылы қабылдайды. 

## Қоректенуі
Саламандралардың көбі – етқоректі. Олар кішкене бақалармен, омыртқасыз жануарлармен, ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Сонымен қатар, олар балықты да жей алады. Құрғақта жүргенде жәндіктермен, шырышты ұлулармен және құрттармен қоректенеді. Құрғақта өмір сүретін саламандралардың көбінің жәндіктерді ұстайтын ұзын жабысқақ тілдері болады. Кейбір саламандралар жәндіктерді ұстау үшін хамелеондар секілді тілдерін бірнеше сантиметр қашықтыққа соза алады.

## Мекен ету орталары
Әдетте саламандралар дымқыл орманды аймақтарды мекендейді. Көп жағдайда оларды шіріген бөренелерден, таяз індерден және ормандардағы жапырақ қабаттарының астынан кездестіруге болады. Кейбір саламандралар суда өмір сүрсе, кейбіреулер қараңғы жерасты үңгірлерінде тұрады.

## Тағы қараңыз
*Тритон
*Саламандра

## Дереккөздер

Санат:Құйрықты қосмекенділер
Кәдімгі сұр жылан

**Кәдімгі сұржылан (Vірега bегus)** — палеарктикалық жыландар және еуразиялық жыландар деп те аталады, — улы жыландар тұқымдасы. Өте ауқымды таралған, ол Солтүстік Африкадан Арктикалық шеңберге дейін және Ұлыбританиядан Тынық мұхиты Азияға дейін кездеседі. Латынша "vīpera" атауы латынның "vivus" және "pario" сөздерінен шыққан болуы мүмкін, бұл "тірі" және "аю", немесе "шығару" дегенді білдіреді; жыландардың көпшілігі жас болатынына қаратылса керек. Қазіргі уақытта 21 түрі белгілі. Басқа жыландар сияқты бұл тұқымдастардың өкілдері де улы.

Түсі сұр, қаражолақты, немесе мүлдем қара болады. Олар көбінесе тоғайлы жерде болады, ал батпақты жерлерден кездеспейді. Бұларды күндіз үйінділердің, ағаш түбірінін, үстінен, таулы жерлердің күңгей жағынан көруге болады, қорегін аулауға түнде шығады. Негізінен тышқандармен, дала тышқандарымен, сирек болса да құстармен, кесірткелермен, бақалармен және жәндіктермен қоректенеді. 

Тірі жұмыртқа туып көбейеді. Қысқа қара бірнешеуі бірігіп, ағаш тамырынын, астында, терең індерде қыстап шығады. Сұржыланның шаққанынан денсаулығы нашар ауру адамдар, балалар өліп кетеді. Денсаулығы жақсы адамдар үшін аса қауіпті болмағанмен көп азап шегеді.

## Дереккөздер


Санат:Кәдімгі жыландар
Қанатты кесірткелер

**Қанатты кесірткелер**—мезозой заманындағы рептилилердің ішіндегі ұшуға бейімделген жануарлар. Олардың алдыңғы аяқтарының төртінші ұзын саусағымен екі бүйіріндегі жарғақтары үшу қызметін атқарған. Жалпақ төсінде
құстардағыдай қырлы төсі болады, бас сүйектері жас кезінде-ақ бірігіп кеткен. Көптеген сүйектерінде ауа қуысы болады. Тұмсық тәрізді жақтарында тістері болған.Құйрығының ұзындыры мен қанатының формасы алуан түрлі.Кейбір түрлерінің ғана қанаты ұзын, жіңішке құйрығы ұзын болған. Басқа түрлерінің құйрығы қысқа, қанаты жалпак болған. Птерозаврлардың қазба қалдықтары тұзды су қоймаларының орнынан табылуы, олардың су жиектерінде тіршілік еткенін дәлелдейді. Олар шағалалар сияқты балық аулап, қоректенуі мүмкін. Дене мөлшері бірнеше сантиметрден бір метрге дейін, одан да ірі болған.

## Дереккөздер


Санат:Омыртқалылар
Плезиозаврлар

плезиозавр

**Плезиозаврлар.** Теңіздерде тіршілік етуге бейімделген рептилилердің екінші түрі. 
*Плезиозаврлар денесі кең, қысқа құйрықты организмдер. Басы кішкене, мойыны жақсы жетілген. Дене мөлшері 50 сантиметрден 15 метрге дейін болады. 
*Су жиегінде тіршілік етіп, балықпен, моллюскамен қоректенген.
Плезиозаврлар триас дәуірінің бас кезінде пайда болып, бор дәуірінің соңғы кезінде өліп біткен.

Сурет:Elasmosaurus2.jpg|*[[Elasmosaurus platyurus]]*
Сурет:Brockhaus and Efron Encyclopedic Dictionary b46 866-0.jpg


## Дереккөздер


Санат:Омыртқалылар
Торонто

**Торонто** () — Канаданың ең үлкен қаласы. Онтарио провинциясындағы Онтарио көлінің жағасында орналасқан. Елдің экономикалық, мәдени, туризмдік және тарихи орталығы болып табылады. Онтарио провинциясының әкімшілік орталығы. Халық саны-2,6 миллион. Маңындағы орналасқан елді мекендермен бірге халық саны 5,7 миллионға жуық "Үлкен Торонто" агломерациясын құрайды. Әлемдегі иммигранттарыдың көбісі жақсы өмір үшін бұл қалаға көшеді.
|275px|thumb|right|Қала орталығы

## Тарихы
XIX ғасырдың басына дейін бұл қоныс Форт-Йорк деп аталған. 1834 жылы 6 наурызда қала Торонто деп аталған. 19 ғасыр Торонто үшін "өрлеу ғасыры" болған. Халық санының үздіксіз өсуі, ирландықтардың жаппай иммиграциясы, итальндықтардың, еврейлердің және қытайлықтардың көшуі қаладағы жаңа кәсіпорындардың, зауыт-фабрикалардың ашылуына себеп болған. 1950 жылы, Квебек провинциясында сепаратисттік қозғалыс орын алғанда, қалаға сол өңірден көптеген ағылшындар көшті. 1951 жылы халық саны 1 миллионға жетті, ал 1970 жылдан бастап Торонтода биік ғимараттар, көп қабатты үйлер салына бастады. 1980 жылдан бастап Торонто Канаданың халық саны бойынша ең үлкен қаласы.

## Экономикасы
Қазіргі кезде Торонто Канаданың және бүкіл Солтүстік Американың экономикалық маңызды қаласы болып табылады. Қала өнеркәсіптеріндегі басты салалар-ақпараттық технологиялар және компьютерлер саласы. Торонтоның қаржы биржасы әлемдегі ең ірі биржалардан 7 орынға ие. Қаланың ЖІӨ (Жалпы ішкі өнімі) елдегі үлесі 11%. 2005 жылы қала ЖІӨ-і 127 000 000 000 канадалық долларды құрайды. Елдегі 1/6 бөлігі немесе 1,4 миллион еңбекке жарамды халық бұл қалада өмір сүреді.

## Транспорт және инфрақұрылым
Торонто қаласында елдегі ең ірі ғылыми, ақпараттық және логистикалық орталықтар орналасқан. Транспорттық жүйесі бойынша әлем елдерінің арасында алдыңғы қатарларда. Солтүстік Америкадағы маңызды темір жол және теңіз порты (көл).
270 px|thumb|left

Санат:Торонто
Санат:Канада провинциялары мен территорияларының астаналары
Санат:Онтариодағы қалалар
Котилозаврлар

**Котилозаврлар** — тас көмір дәуірінің үстіңгі қабатынан белгілі болған ертеде тіршілік еткен рептилилер. 
## Биологиялық сипаттамасы
Мұның көптеген белгілері стегоцефалдарға жақын екенін көрсетеді. Мысалы, көпшілігінде сегізкөз омыртқасы біреу ғана,мойын бөлімі нашар жетілген, балықтарға тән иық белдеуінде тері тектес сүйек — клейтрум болады. 
*Ми сауыты сүйек қорабынан тұрады да онда көз, танау, төбе органының ғана тесіктері болады. Аяқтары қысқа,маманданбаған.
Котилозаврлардың көпшілігі өсімдіктермен, кейбір түрлері моллюскалармен қоректенген. Котилозаврлар перм дәуірінің орта кезінде жақсы дамып, оның аяқ кезінде азайып, ал триас дәуірінде мүлдем құрып біткен. Бұлардың орнын котилозаврлардың жоғары ұйымдасқан және маманданған топтары басқан. Рептилилердің бұдан кейінгі эволюциялық дамуы өзін қор-шаған ортаның алуан түрлі жағдайына сәйкес бейімделіп қалыптасты. Олар бірте-бірте түрлі қоректерді пайдалана бастайды. Осыған байланысты аяқтарының, омыртқа жотасының және ми сауытының құрылысында өзгерістер болған. Көпшілігінің аяқтары ұзын, жамбас сүйегі екі және оданда көп сегізкөз омыртқаларына бекіген. Иық белдеуіндегі клейтрум сүйегі жойылған. Бүтін ми сауыты
аздапта болса редукцияға ұшыраған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Аңтәрізді кесірткелер

**Аңтәрізді кесірткелер (Тһегоmогрһа)**. Аң тәрізді кесірткелерден сүт қоректілердің алғашқы өкілдері шыққан. Аңтәрізділер тас көмір дәуірінің соңында пайда болып, перм дәуірінде көбейіп алуан түрі тіршілік еткен. Отряд болып бөлінген, қарапайым құрылысты пеликозаврлар  котилозаврларға өте жақын болған. Өйткені екеуінің де омыртқалары екі жағынан ойылыңқы және кұрсақ қабырғалары сақталған. Тістері альвеолда орналасқан. Басқа рептилилерде болмайтын, самай сүйектерінде ояздары болған. 
*Сырт пішіні кесірткелерге ұқсас, дене ұзындығы 1—2 м болатын организмдер. Перм дәуірінің орта кезінде пеликозаврлардың орнына олардан гөрі жақсы дамыған, аңтістілер пайда болған. Олардың тістері азу, күрек, шошоқ тістерге жіктелген, екінші реттегі сүйекті таңдай қалыптасқан. 
*Шүйде сүйегі екіге бөлінген, төменгі жағы негізінен тістер бекитін сүйекке айналған. Шынтақтары артына қарай иілсе, тізелері денесінің алдына қарай иілген. Мұның өзі аяқтарын құрсағының астына жинап алуға мүмкіндік туғызады.
Басқа рептилилерде мұндай ерекшелік кездеспейді. Сөйтіп, скелетінде сүт қоректілерге ұқсас көптеген бёлгілер пайда болған.
***Аңтәрізділердің** көпшілігі жыртқыш, мысалы иносгранцевия (Іпоstгапsеvіа аlехапdгоvі). Ал, кейбір түрлері өсімдіктермен және жануартектес азықтармен қоректенген. Циногнатус  деген түрлерінің денесінде бірнеше прогрессивті белгілер болған. Триас дәуірінде аңтістілер көп тараған, бірақ жыртқыш динозаврлар оларды қырып жіберген.

## Дереккөздер


Санат:Омыртқалылар
Африка түйеқұстары

нобай|оңға|Африка түйеқұстарының жұбы
**Африка түйеқұстары** — осы замандағы құстардын, ең ірісі деген бір ғана түрге жатады. 
## Биологиялық сипаттамасы
* Ересек еркектерінің бойының биіктігі 260 — 275 см болады. Орта салмағы 50 кг, ал өте ірілерінің салмағы 90 кг-ға жетеді.
Бұлардың ерекшелігі аяғының тырнағы екеу ғана болады (бұл қазіргі кездегі құстарда сирек кездесетін жағдай). Шап сүйектері бірігіп кетуінің салдарынан жабық жамбас сүйектерін құрайды. Қанаттары едәуір үлкен. Оларды қатты жүгірген кезде төмен түсіріп жібереді. Жалпы аталықтарының түсі қара, ал аналықтарының түсі қоңыр-сұр болып келеді. Құйрық қауырсындары мен қанаттары ақшыл болады.
## Таралуы
Бұл түйеқұстар қазіргі кезде Аравия мен Африканың шөлді-далалы аймақтарында кездеседі. Осы түрге жақын түрлері үшінші дәуірде Оңтүстік Азияда, Солтүстік Қытайда, Моңғолияда, Забайкальеде (далаларда, шөлдерде, саванналарда) тіршілік еткен. Бірнешеуі бірігіп топтанып, жиі өріс ауыстырып отырған. Өте тез жүгіреді, жүгіргенде адымы 2 — 3 метрді алады. 
## Қорегі
*өсімдіктер 
*кейде ұсақ жануарлар 
*кемірушілер 
*жәндіктер болып табылады.
## Көбеюі
thumb|Жұмыртқалалары
Бұлар әдетте моногамдар. Ұрғашысы салмағы 1400 г болатын 10 — 15 жұмыртқа туады. Жұмыртқаны аталығы түнде, ұрғашысы күндіз кезектесіп басады. Бұл 40 күнге созылады. Жұмыртқадан көзі ашық, мамық жүнді ширақ балапан шығады. Олар тек үш жасында ғана жыныстық жағынан жетіледі. Бұлардың ақ түсті қанаттары мен құйрық қанаттарын әсемдік үшін, ал етін тамақ үшін пайдаланады. Кейбір жерлерде оларды жартылай үй құстары есебінде асырайды.
## Тағы қараңыз
* Түйеқұс

## Дереккөздер


Санат:Түйеқұстәрізділер
Казуарлар

thumb|275px| Мәскеу хайуанаттар бағындағы Казуар
Казуарлар - ірі, үш саусақты, сыртынан қарағанда байқалмайтын шамалы қанаты бар құстар. Басқа түйеқұстарға қарағанда бұ-лардың аяқтары қысқарақ келеді. Бас жағындағы қауырсындары қысқа нашар жетілген. Қауырсындарының қосымша сабағы да болады.
***Эму туысыан**  біркелкі сұр түсті болүмен және мойны мен басының қауырсындарының болуымен сипатталады.Олардын. бойының биіктігі 170 см, салмағы 37—55 кг болады. Бүлардың бір түрі (Огпоvаеһоllапdіае) Австралияның шөл, далалы жерлерінде кездеседі. Бұлар топтанып, 4—6-дан бірігіп жүреді.

### Ерекшелігі
*Моногамды, еркегі үяларын жaсап, жүмыртқаларын басып, балапандарын шығарумен қатар, оларды ертіп жүріп жауынан қорғап қамқорлық та жасайды. 
*Екінші бір ерекшелігі еркектері Ұяның маңына ұрғашыларын жақындатпайды. Бір ұяда 7—16 жұмыртқа болады, инкубация кезеңі орта есеппен 52 күнге созылады. 
Қоректері негізінен өсімдіктер.  Ересектері суыққа төзімді болады. Дымқылды көтере алмайды.
### Казуарлар
Казуарлар (Саsuагіus) туысына Жаңа Гвинейға және Австралияның көрші бөлімдеріне тараған бірнеше түрлері кездеседі Казуарлардың басы жалаңаш, және басымен мойнының үстіңгі бөлімдері ашық айқын түсті болады. Басында мүйізденген айдары бар. Олардың жалпы түсі қара, қауырсындары ұзын қылтық сияқты болады. Казуарлар ыстық жақтың ағашты бө-лімдерінде тіршілік етеді. Көбею және қоректенуі негізінен эмура ұқсайды.

## Дереккөздер


Санат:Түйеқұстәрізділер
Call of Duty: Advanced Warfare

**Call of Duty: Advanced Warfare**  — 3D- шутер үш өлшемді жанрындағы мультиплатформалы компьютерлік ойын. Sledgehammer Games америкалық студиясымен жетілдіру үстінде. Ойынның ресми анонсы — 4 мамыр 2014 жыл, 4 қараша 2014 жылы ойын жарыққа шықты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Ойынның ресми сайты 

Санат:Компьютерлік ойындар
Санат:Xbox 360-қа арналған ойындар
Брисбен

**Брисбен** () — Аустралиядағы халық саны бойынша 3-ші қала(Сидней және Мельбурннен кейін).Батысындағы Квинсленд штатының әкімшілік орталығы.2013 жылға сәйкес халық саны-2.238 миллион адам.Брисбен өзенінің бойында орналасқан.
2012 жылы the Economist статистикасы бойынша,өмір сүру үшін ең ыңғайлы қалалар арасында 20 орынға ие болды.Мемлекеттң мәдени,туристтік және өндірістік орталығы болып табылады.

## Тарихы
Еуропалықтардың қоныстануынан бұрын,бұл жерде аустралиялық аборигендер өмір сүрген.1859 жылы Квинсленд штатының астанасы болып жарияланды.1925 жылы қала статусына ие болды.Қазіргі кезде әлемің ең дамыған және қауіпсіз қалаларға жатады.

## Туризм және қызықты орындар
Брисбен қаласы елдегі туризм саласындағы маңызды орын алады.Бұнда көптеген парктер және ботаникалық бақтар көп кездеседі,ең танымалдары-Roma Street Parkland, Mount Coot-tha, South Bank Parkland және Brisbane City Botanic Gardens.
Қаланың оңтүстік бөлігінде қалалық жағажай,планетарий,орталық парк орналасқан.Сонымен қатар,қалада туристтерге дайвинг-аквалангпен суға сүңгу саласы дамыған.

## Шаралар және танымал оқиғалар
Брисбен Аустралияның спорттық және мәдени орталығы болып табылады.Мұнда 1988 жылы World Expo 88 көрмесі өткен.1982 жылы Достастық ойындар,және 2001 жылы Еріктік Ойындар өткізлген.Сонымен қатар 2014 жылы G20 саммитінің астанасы болып жарияланған

## Бауырлас қалалары
*  Гаосюн 
* , Кобе
* , Окленд
* , Семаранг
* , Теджон
* , Чунцин
* , Шэньчжэнь

## Дереккөздер
Нгуен Хыу Тхо

**Нгуен Хыу Тхо**- Вьетнам халқы ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.Саясатшы отбасында туған Мамандығы адвокат. Францияда жоғары заң білімін алды. Вьетнам халқының Қарсыласу соғысы жылдарында , француз әскрлері қарсыласу соғысы жылдарында француз әскерлері , басып кірген терреторияларды прогресшіл интеллегенциясының патриоттық күресіне белсене қатысты, Қарсыласу соғысына қатысушыларға және басқа патриоттарға қарсы сот процестерінде талай рет қорғаушы болып қатысты.Сайгондағы жаппай антиамерикандық демонстрациялар басшыларының бірі 1954 жылы Сайгон-Шолон аймағында > атты прогресшіл демократиялық ұйымның негізін қалап оның вице-президенті болып сайланды.
Жалғанқосгүлді қызғалдақ

**Жалғанқосгүлді қызғалдақ.**Биіктігі 10-25 см пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1,5-2 см,қоңыр жұқа қабықты, ішкі жағы қалың өрмекті түкті қабықты.Сабағының жоғарғы жағы түкті, сирек жалаңаш, жапырақ саны екеу алшақ орналасқан, қайырылған, жалаңаш, кірпікшелі, сызықша таспалы, төменгісі едәуір жалпақ, ені 6-15 мм, әдетте гүлден аспайды.
*Гүл саны – 2-8, сирек 1 немесе 8-ден көп, гүл серігі ақ, түбі сары, ұзындығы 11-20(30) мм, сүйір, сыртқылары, сопақша  таспа тәрізді, сыртқы күлгін, түбі тарамды, ішкісінен  1,5 есе жіңішке,ішкілері сопақша, сүйір, түбіне қарай бірітіндеп жіңішкіреген, осы жері шамалы тарамды, ұзын кірпішелі аталықтары гүл серігінен 2 есе дерлік қысқа, олардың жіптері сары, кеңейе  түсетін түбі ұзын түкшеден, қалың сақиналы тозаңдықтары сызықшалы сопақша, ұзындығы 5-6 мм, күлгін, сирек сары, сүйір ұшы өте қысқа, түйіні аталықтан шамалы қысқа, қысқа бағанды, тік тұратын қорапшалы , сопақша, ені 1-1,5 см, ұзындығы 1,5-2,5 см, қысқа тұмсықты. 
*Наурыз айының соңы мен сәуірде гүлдейді.
### Қазақстанда таралуы
*Кеуекті шөгінді топырақты тау етектерінде өседі.
*Балқаш-Алаңөл мен Түркістан флористикалық аудандары
*Шу-Іле таулары , Қаратау,Батыс Тянь-Шаньда кездеседі.
## Тағы қараңыз
*Қызғалдақ

## Дереккөздер


Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстан флорасы
Негативизм

**Негативизм** (латынша negativus-жоққа шығарамын)-айтқан ақыл кеңеске құлақ аспай ,өз бетінше жүріп -тұрудан көрінетін мінездің жағымсыз жағы. Негативизм актив және пассив болып екіге бөлінеді .Бірінші жағдайдағы негативизм орынды талап -тілекті орындамаудан көрінеді.Ересектердің тілін алмау, қарсылық көрсету, өзара түсініспеу ,үлкею ,сезімнің пайда болуы -актив негативизмнің негізгі белгілері.Бұл көбінесе балаларда , жасөспірімдерде кездеседі. Негативизмнің өріс алмауының басты шарты -отбасыда ,балалар коллективінде қолйлы психологиялық жағдайдың орын алуы.
Нгуен Тхи Динь

**Нгуен Тхи Динь**-вьетнам халқы ұлт-азаттық қозғалысының қайраткері.Шаруа отбасында туған.Революциялық қозғалысқа 18 жасынан бастап қатысқан.Вьетнамдағы тамыз революциясына белсене қатысты.Вьетнам халқының француз интервенттеріне қарсы қарсы Қарсыласу соғысы жылдарында Отанды құтқару жолындағы әйелдер ассоциациясында,Льен-Вьетте басшы қызметте болды.1960 жылы қаңтарда Бенче провинциясында үкіметке қарсы көтерілісті басқарды.*Оңтүстік Вьетнамды азат етудің Ұлттық майданы * ОК Президиумының мүшесі. > халықаралық Лениндік сыйлық алды.
Эмир Ибрағимұлы Файк

**Эмир Ибрағимұлы Файк** (9 мамыр 1909, Бақшасарай, Қырым-*белгісіз*) — кинорежиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1959). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

## Өмірбаяны
1935 жылы Мәскеу қаласында бұрынғы Бүкілодақтық кинематография институтын бітірді.

Шығармашылық жолын 1932 жылы бастады.

1944 – 1946 жылдары Майдандық кино тобында болды.

1946 – 1984 жылдары «Қазақфильм» киностудиясында режиссер.

## Қойған фильмдері
«Теміртау» (1947) және «Тау шаңғышыларының жарысы» (1954) секілді деректі фильмдерді өзі түсіріп қояды. «Қанатты сый» (1957, А.Слободникпен бірге), «Бір түні» (1962 А.И.Гинцбургпен бірге), «Менің ұлым!» (1962), «Жүрек қалауы» (1964) атты көркем фильмдермен қатар «Даңқты шахтерлер», «Қазақстан мичуриншілері» (1949), «Жігіттер» (1950), «даладағы қала» (1953), «Ертіс СЭС-і» (1954), «Бибігүл ән шырқайды» (1967), «Ільяс Жансүгіров» (1972), «Кененбайдың оралуы» (1975), «Мухтар Әуезов туралы сөз» (1977), т.б. деректі фильмдерді де қойды.

## Марапаттары мен естелік
2000 ж. Алматы қаласындағы ол тұрған үйге (Төле би көшесі, 17-үй) мемориалдық тақта орнатылады.

1- және 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 рет қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер
  Қазақ мәдениеті
Вольвокс

**[[Фитомонадалар]]** отрядының өкілі - **вольвокс**. Вольвокстар шағын тұщы суқоймаларда көбірек кездеседі. Жасыл эвгленадан ерекшелігі вольвокстың әрбір дарағы (особь) жеке емес шоғыр (колония) болып тіршілік етуге бейімделген. Мысалы, вольвокстың бір түрінің шоғырында 500-1000 жасушаға дейін болады. Әр жасуша қабығының кілейгейленуінен қою іркілдек зат түзіліп, шоғырдың сыртын орайды. Мұның ең сыртқы қабаты тығыз тері қабатына айналып, шоғырдың ыдырамай берік болуын қамтамасыз етеді. Ал ішкі – орталық бөлігі онша тығыз емес, қоймалжың сұйық күйде болады. Жеке жасушалар сыртқы тері қабаты мен орталық сұйық бөліктің арасында бір-бірімен өте жіңішке цитоплазмалық көпіршелер арқылы байланысады. Шоғырдың пішіні шар тәрізді болады. Шоғырдағы әр жасушаның құрылысы жасыл эвгленаның құрылысымен ұқсас, ерекшелігі әрқайсысында екіден талшық болады. Бұл талшықтар шоғырдан сыртқа шығып тұрады.
## Билогиялық сипаттамасы
Вольвокстар тұщы суларда кең тараған, қауымы шар тәрізді жасыл түсті. Қауымын кілегейлі зат қоршап тұрады, ішінде бір-бірімен цитоплазмалық көпірше (түтікше) арқылы байланысқан жасушалары орналасқан, әрбір жасушаның талшықтары қауымның сыртына қарай шығып тұрады.  Қауымдағы дарақтардың саны 500-ден 20 мыңға дейін жетеді. Жасушаларының құрылысы эвгленаларға өте ұқсас, айырмашылығы екі талшықтың болуында. 
*Вольвокстың жасушалары атқаратын қызметтеріне қарай ірілі-ұсақты болып келеді. Ірі жасушалары немесе генеративті жасушалары көбею қызметін атқарады, аналық (макрогамета) және аталық (микрогаметаларды) түзейді. Ал ұсақ жасушалар немесе соматикалық жасушаларының көбеюге қабілеті жоқ, сондықтан қалған барлық қызметтерін атқарады (қозғалу немесе жылжу, ас қорыту т.б).

## Көбеюі, дамуы
Вольвокс жыныссыз полинтомия жолымен көбейеді, шар тәрізді қауымның ішінде жас қауымдар түзіледі. Олардың ұлғаюынан аналық шардың қабырғасы жыртылады да, жас шарлар сыртқа шығып, өз бетінше тіршілік ете бастайды. Жас қауым өсе келе ересек қауымға айналады. Вольвокс жынысты жолмен де көбейеді. Генеративті жасушалардан пайда болған макро- және микрогаметалар қосылып зигота түзейді, зиготаның бөлінуі нәтижесінде қауым түзіледі.Қауымды талшықты қарапайымдылардың теориялық маңызы зор. Эволюциялық тұрғыдан қарағанда көпжасушалы жануарлардың ата-тегі біржасушалы қауымды талшықты қарапайымдылар болып саналады.

## Тағы қараңыз
*Фитомонадалар

## Дереккөздер


Санат:Балдырлар
Санат:Жасыл балдырлар
Тоғыз құмалақ ескерткіші

thumb|right|250px|Тоғыз құмалақ тас тақтасы.
**Тоғыз құмалақ тас тақтасы** (XVII ғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Талас ауданы, Көктал ауылы, Қындықты қызыл мекенінен солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
1981 жылы «Қазжобақайтажаңғырту» институтының мамандарымен анықталып, зерттелген (А. У. Тоқтабай).
  
Тоғыз құмалақ – қазақтар мен қырғыздардың нард ойынына ұқсас ежелгі ұлттық ойыны.

Тақта ойынға арналып жасалған. Ұзындығы 165 см, ені 90 см, қалыңдығы 22 см. Ортасында осьпен орналасқан екі дөңгелек ойшық ойылған. Оның екі жағынан 9 ұзынша ойықтар ойылған. Ойында қойдың құмалақтары – нұт пайдаланылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан петроглифтері
Санат:Ұлттық ойындар
Нейгауз Генрих Густавович

**Нейгауз Генрих Густавович** - кеңес пианисі, педагог, музыка жазушысы, РКФСР халық артисі. Фортепьянода ойнау өнерінің кеңес мектебінің негізін салушылардың бірі .

## Өмірбаяны
Нейгауз Генрих Густавович бала кезінде әкесі Г.В.Нейгауздан (пианист-педагог), кейіннен Берлинде Л.Годовскийден оқыды. 1912 - 1914 жылдары Берлин мен Венадағы Музыкалық және сахналық өнер академиясын бітірді. 1906 жылы П.Ф.Юоннан композициядан сабақ алды. 1915 жылы Петроград консерваториясын бітірді. Нейгауз Генрих Густавович романтикалық бағыттағы өзіндік көркемдік ерекшелігі бар пианист.
Сүйемел

Сүйемел, аккомпанемент – музыкалық сүеймелдеу. Бір аспап (рояль, баян, гитара, домбыра, т.б.) немесе бірнеше аспаппен (ансамбль, оркестр, т.б.) соло-орындаушыны (әнші, артисті) немесе орынаушылар тобын (ансамбль, хорды) сүйемелдеу. Әуенді қосымша дауыс не сүйемелдеп тұрған аспаппен аккорд беру (мыс., рояльдің бас акордымен) арқылы да сүйемелдеуге болады. С. шығарманың көркемдік мәнін аша отыры, әрі әнші мен муз. аспапта орындаушыға гармониялық және ритмдік тұрғыдан үлкен демеу жасайды. кейде С. қосалкы қасиетімен дами отырып, ансамбль партиясының біріне айналады. С-дің алып тұтастығына нұсқан келтірмейтін турі де кезігеді. 

## Дереккөз
Қазақ мәдениет
Балантидия

thumb|''Balantidium coli'' Организмдегі балантидия
**Паразиттік инфузория – балантидия.** Сопақша пішінді, денесінің соңғы жағы бір немесе бірнеше жерінен қысыңқы және де басқа дөңгелектеу болып келген паразиттік инфузориялардың ішіндегі ең ірісі (30 – 50 мк). Оның денесі ұзындығы әртүрлі кірпікшелермен жабылған. Денесінің қысыңқы ұшында ауыз орналасқан, ол жаусшалы жұтқыншаққа ашылған. Қорытылмаған ас қалдықтары қылаулатқыш (порошица) арқылы сыртқа шығарылады 
*Эндоплазмада жиырылғыш вакуольдері мен екі ядро орналасқан.
## Тағы қараңыз
*Әр түрлі кірпікшелілер

## Дереккөздер


Санат:Қарапайымдылар
Мұхаммед Фарид Курд Әли

**Курд Әли Мұхаммед Фарид** (1876, Дамаск қаласы,- 04. 02. 1953, Сонда) — араб ғалымы, ағартушы, қоғам қайраткері. Помещик семьясында туған. Ұлты - курд, арабтың бiрiншi «аш-Шам» газетінің редакторы, Дамаскiде «Әл-Муктабас. атты саяси-әлеуметтік және әдеби газеттi бiрiншi ұйымдастырушы болды. Курд Әли - Дамаскiдегi араб FА- 
сын ұйымдастырушы және оның бiрiншi президентi. Ол -22 ipi ғылми еңбектің және араб әдебиеті мен мәдениетi, тарихы туралы көптеген мақалалардың авторы. Олардьщ iшiнен 
«Сирия тарихы» (1-6 том, 1925-1928), «Дамаскі Гутасы» (1952), «Естеліктер» (1-4 бел. 1948-1951), «Араб әдебиетіндегi ескілік пен жаңалық» (1925), «Араб қалалары» (1949), «Вахаббизи негiздерi» (1956) т. б. еңбектерiн ерекше атауға болады.
## Дереккөздер


Санат:1876 жылы туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Николай Семенович Курнаков

**Курнаков Николай Семенович** (06. 12. 1860, Нолинск, қазіргі Киров облысы — 19. 03. 1941, Барвиха, қазіргі Москва облысы) — совет химигi, физика-химиялық анализдiң негiзiн салушы. Академик (1913): РКФСР-дiң еңбек-ғылым қайраткері (1940). 1882 жылы Санкт-Петербург таукен институтын бiтiрiсiмен, сонда оқытушы (1893 жылдан профессор) болған. 1902- 1930 жылдары Санкт-Петербург (Ленинград) политех. институтының профессоры. Ғылым академиясының жанындағы Ресей табиғи өндiрiс күшiн зерттеу комиссиясын ұйымдастырушылардың бiрi және председателiнiң орынбасары (1915- 1926). КСРО ғылым академиясының өзi ұйымдастырған физ.-хим. анализ институтының (1918), Платина т. б. асыл металдарды зерттеу институтының (1922), 1934 жылдан Жалпы және анорганик. хим. институтының директоры. Д. И. Менделеев атындағы Үлкен сыйлық (1924) алған.
## Дереккөздер


Санат:1860 жылы туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Тайжүзген

**Тайжүзген** – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы жерінде. 

## Бастауы
Тарбағатай жотасының шығыс беткейінен басталып, Қарасуат елді мекен тұсында тартылып қалады. Аңғары тар, терең. 

## Гидрологиясы
¥зындығы 52 км, су жиналатын алабы 289 км2. Аңғары тар, терең. Қар, аздап жер асты суымен қоректенеді. Жылдың орташа су шығыны 0,58 м3/сек.

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Василий Николаевич Курлов

**Курлов Василий Николаевич** (тамыз 1909 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы, Новопокровка селосы – 1986) — Қазақстанның партия, совет қызметкері. Соц. Еңбек Epi (11. 01. 1957). 1932 жылдан КОКП мүшесi. Алматы жоғары партия мектебiн бiтірген (1951). 1928-1931 жылдары «Красный кожевник» артелiнде жұмысшы және оның председателi болды. 1931-1932 жылдары Кәсіпшілер одағының Айыртау ауд. комитетiнiң председателi. 1932-1937 жылдары Айыртау, Рузаев және Соколов ауд. комсомол комитеттердің секретары. 
1937-1949 ж. Соколов ауд. партия комитетінің секретары, Арықбалық және Шучье ауд. партия комитеттерiнiң 1-секрегары. 1951-1963 ж. Ленин орденiмен, Еңбек Қызыл Ту, 2-дәрежелi Отан соғысы ордендерiмен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1909 жылы туғандар
Санат:1986 жылы қайтыс болғандар

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Андрей Львович Курсанов

**Курсанов Андрей Львович** (08. 11. 1902 жылы туған, Москва – 22. 09. 1999, Москва) - өсiмдiк физиологы және биохимигі, биол. ғылымы докторы (1940), профессор (1944), КСРО ҒА -ның академигі (1953; корр, мүшесi 1946), Соц. Еңбек Epi (1969). 

Москва университетінің физ. - матем. факультетiн 1926 жылы бiтірген, университеттің аспирантурасында оқыған (1926-1929), Қант қызылшасы ғыл.- зерт. институтында (1929-1934) аға ғылми қызметкер, бұнымен қатар ол Тимирязев атындағы а. ш. академиясында лекция оқыған, КСРО ғылым академиясының А. Н. Бах атындвғы биохим. институтында лаборатория меңгерушісі (1935-1953), бұнымен қатар 1954 жылдан «Физиология растений» журналының бас редакторы және осы журналдың негiзiн құрушылардың бiрi. 

Курсанов 3 рет Ленин орденi және басқа 2 орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Таймыр автономды округы

**Таймыр округы** — РКФСР-да Красноярск өлкeci құрамында. 1930 жылы 10 желтоқсанда құрылған. Қара және Лаптевтер теңіздері шаяды. Ауданы 862,1 мың км². Халқы 42 мың (1975). 3 ауданға бөлінген, орталығы — Дудинка қаласы.

## Табиғаты
 Округ негізінен Таймыр түбегінде орналасқан. Солтүстігін Орта Ciбip таулы үстіртi және Солт. Жер архипелага алып жатыр. Пайдалы қазбалары — тас, көмір, мұнай, газ. Климаты арктикалык және субарктикалық белдеу. Жылдык, жауын-шашыны 110-350 мм. 

## Дереккөздер

Санат:Таймыр автономды округы
Лев Иванович Курсанов

**Курсанов Лев Иванович** (06. 02. 1877— 11. 12. 1954) — совет ботанигi. Москва университетінің физика-математика факультетiнiң табиғат тану бөлiмiн бiтiрген (1900). Осы университетте лаборант, ассистент, приват-доцент, ал 1918 жылдан профессор және төмеңгі сатыдағы өсімдіктер лабораториясын, кейiн кафедрасын ұйымдастырған, 1951 жылға дейiн оның меңгерушiсi. РКФСР-дiң еңбек сің. ғылым қайраткері (1942). Курсановтың негiзгi еңбектері саңырауқұлақ пен балдырлардың цитологиясы және морфологиясын, паразит саңырауқұлақтар, ағаш сургін зақымдайтын саңырауқұлақтарды зерттеуге арналған. Өсiмдiктердiң бiрнеше түpi Курсановтың есімімен аталады. Курсанов көптеген оқулықтардың, ғылми еңбектердiң авторы, Ленин орденi т. б. екі орден, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1877 жылы туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Неміс ғылым академиясы

**Неміс ғылым академиясы**-Герман ғылым академиясы-ГДР-дің басты ғылыми мекемесі.1946 жылы Прусс ғылым академиясы негізінде құрылған .Академияның құрамында 22 орталық институт , 14 институт және басқа зерттеу мекемелері болды. Академияның жұмысы 1969 жылы 20 мамырда қабылданған уставына сай жүргізіледі. Академия ГДР Мин. Советінің қарауында.Басшылық органы-Жалпы жиналыс және Президиум . Басты зерттеу бағыттары : қоғамдық және әлеуметтік -экономикалық ғылымдар ,математика және физика , ядролық физика және изотоптар техникасы.
Дмитрий Иванович Курский

**Курский Дмитрий Иванович** (22 қазан 1874, Киев қаласы — 20 желтоқсан 1932) — совет мемлекетi мен партия қайраткерi. 1904 жылдан Компартия мүшесi. Мәскеу yниверситетінің заң факультетiн бiтiрдi (1900). 1905 жылы Мәскеу Бутырск аудандық партия комитетiнiң мүшесi, Декабрь қарулы көтерiлiсiне белсене қатысты. 1906 жылы большевиктердiң Москва ұйымы обл. бюросының мүшесi. Большевиктiк «Борьба», «Истина», «Наша мысль», «Рабочее знамя газеттерiн шығаруға қатысты. 1907 жылдан РСДЖ (б) П ОК Москва обл. бюросының мүшесi. 1909 тұтқынға алынып, көп кешікпей одан босатылды. 1914 жылы армия қатарына алынып, онда рев. жұмыс жүргiздi. 1917 жылы мамыр-тамыз Румыния майданындағы 4-армия солдат депутаттары советінің председателi болды. БК(б)П 15-съезiнде (1927) БК(б)П Орталық бақылау комиссаясының мүшелiгiне сайланды. 1928-1932 жылдары КСРО-ның Италиядағы елшiсi.

## Дереккөздер


Санат:1874 жылы туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Киевте туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Пыжова

Пыжова Ольга Ивановна (30.11.1894, Мәскеу қ,  - 9.8.1972, соңда) - актриса, педагог, режиссер, Ресейдің (1947) мен Татарстанның (1949) еңб.сің. өнер қайраткері, Тәжікістанның (1972) және Қарақалпақстанның (1968) халық актрисі. К.С.Станиславскийдің шәкірті. 1920 жылдан режиссурамен, 1934 жылдан өмірінің соңына дейін Мәскеу театр өнері ин-тында (1934 - 1972) және Бүкілодақтық Кинематография ин-тында (1942 - 1969) пед. қызметпен шұғылданды: ұлттық респ. театрларына арнап жас актерлер тәрбиелеу ісінде (1939 жылдан проф.) мол еңбек сіңірді. 2-дүниежүз. соғыс жылдары Алматы қ-нда тұрып, осындағы Моссовет театырының (Мәскеу қ-нан уақытша көшіп келген) құрамында қызмет етті. Ол Бибиковпен бірге Қазқ акад. драма театрында У.Шекспирдің "Асауға тұсауын" (1943), қойып, респ. театр өнерінің дамуына елеүлі үлес қосты. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты (1950), 2 рет (Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөз
Қазақ мәдениеті
Павел Степанович Кутахов

нобай|оңға

**Кутахов Павел Степанович** ( 03 (16). 08. 1914 жылы туған, Малокирсановка селосы, қазiргi Ростов облысының Матвеево-Курганский ауданы — 03. 12. 1984, Москва) — кең. әскери қайраткерi, авиация бас маршалы (1972). екі рет Кең. Одағының Батыры (01. 05. 1943, 15. 08. 1984), КСРО-ның еңбек сiң. ұшқышы (1966). Шаруа семьясында туған. 1942 жылдан КОКП мүшесi. Кең. армиясында 1935 жылдан қызмет атқарады. Ұшқыштардың әскери мектебiн (1938), Жоғары офицерлiк ұшу-тактикалық курсын (1944), К. Е. Ворошилов атындағы Жоғары әскери академияны (1957) бітірген. 8-сайланған КСРО Жоғ. Кеңесінің депутаты. Ленин орденiмен, 5 рет Қызыл Ту, 1-дәрежелi Отан соғысы, Александр Невский, 2 рет Қызыл жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Сутартарлықтар отряды

thumb|Қасқалдақ **Сутартарлықтар отряды** (Ralliformes) батпақты тоғайлы, кейде сулы жерлерді мекен ететін кіші және орта үлкендікте болатын құстар. Олардың
тұмсықтары сүйір, өтпелі танау тесіктері болады. Қанаттары қысқа, моқал келеді. Бұл құстар нашар ұшады, өсімдігі қалың жерлерде жақсы қозғалады. Ұяларын жерге немесе жапырылған қалың шөптердің үстіне салады. Ұясында 3−12 жұмыртқа болады. Балапандары ширақ, оларды асырауға ата-анасы бірдей қызмет етеді. Олар омыртқасыздармен, өсімдіктің жұмсақ жапырақтарымен, тұқымдарымен қоректенеді. Кейбір түрлері қорегін кешке, түнге қарай іздейді. Бұлар өте көп тараған құстар, біздіӊ фаунамызда он шақты түрі кездеседі. Қалың шөптің арасында жасырынып жүретін салмағы 200 г болатын
тартар (Сrех сrех) деген түрі болады. Шөпті батпақта жүретін, батпақты жердің тауықтары деп аталатын түрлері кездеседі: су тауығы (Porzana porzana), сутартар, немесе цамыс тауығы (Gаllіnula chlorpus) т. б. Көлдердің жағасында, қалың шөптің арасында, салмағы 1 кг−дай қасқалдақ (Fulica atra) деген түрі кездеседі. Қасқалдақтар жақсы жүзеді, қауіп төне қалса сүңгіп кетеді. Осы қасқалдақтардың ғана кәсіптік маңызы бар. 
## Дереккөздер

Санат:Сутартарлар
Жорж Огюст Кутон

**Кутон (Couton) Жорж Огюст** (22. 12. 1755, Орсе — 28. 07. 1794, Париж) — 18 ғасырдың аяғындағы француз бурж. рев. қайраткерi. Якобиншiлердiң әcipe солшыл қанатында болды. 1792 жылы қыркүйектен конвент мүшесi. 1793 жылдың майынан Қоғамдық құтқapy комитетiнiң мүшесi. Якобин диктатурасы. рев. үкіметі басшыларының бiрi болды. 1793 жылдың тамыз - қазанда Лиондағы контррев. бүлiктi басу жөнiндегi Операцияларды басқарды.  Кутон якобиншiлердiң басқа да басшыларымен бiрге тұтқынғаa алынып, сот үкiмiнсiз өлтiрiлдi.  
## Дереккөздер

Санат:1755 жылы туғандар
Санат:1794 жылы қайтыс болғандар
Жыршы торғай тәрізділер

**Жыршы торғай тәрізділер (Оsсіnеs)** бұл отряд тармағына, отрядтағы түрлердің 2/3 бөлігі жатады. Дыбысаппараты толық жетілген, 5—7 жұп дыбыс еттері болады. 4000-ға тарта түрі белгілі, олар 5/2 тұқымдасқа бірігеді. Оның кейбір түрлерін ғана қарастырамыз.
***Бозторрайлар (Аlаudіdае)** далада, шөлді жерлерде тіршілік ететін ұсақ құстар. Артқы саусарының тырнағы түзу және ұзын болады. Бұлар ауада ұшып жүріп жырлайды. Насекомдармен, дәндермен қоректенеді. Бозторғайлар өте пайдалы құстар болып есептеледі.
***Қаратамақтар (Моtасіllіdае)** шабындық және далалы жер-лердегі үлкендігі торғайдай болатын ұсақ құстар. Қонып отырғанда үзын құйрығын әрдайым қозғап отырады.
***Сушылқара (Сіпсlіdае) **жәндіктерді  және олардың дернәсілдерін іздеп суға жақсы сүңгіп, судың түбімен тез жугіретін ұсақ құстар. Бізде кәдімгі оляпка немесе сушыл қара (Сіnсlus сіnсlus) деген түрі тіршілік етеді.
***Шымшықтар (Тurdіdае)** — дене мөлшері орташа және ұсақ болып келетін орманда және жербетінде тіршілік ететін құстар. Ағаштың басына, қуысына жарлардың қуысына ұялайды. Көпшілігінің әтештері жақсы жырлайды. Бұл тұқымдасқа: әнші (Тuгdus рһіlотеlоs), қара шымшық (Мегulа mегulа), шақшақай (Sахісоlа), бұлбұл (Lusсіпіа) т. б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Виктор Пұсырманов

**Пұсырманов Виктор** (20.6.1937 ж.т., Ресей, Астрахань қ.) - режиссер педагог, қазақстанның еңб. сің. өнер қайраткері (1989).

## Өмірбаяны
Алматы өнер ин-тын (Қазіргі Қазақ улттық консерваториясы) бітірген (1964). 

1967 - 1969ж. Мәскеу қ-ндағы Кіші театрда және "Мосфильм"  киностудиясында тәжіребибе жинақтаудан өтті. 

1964 - 1964 ж. Қазақ акад. драма театрында реж.

1968 - 1976 ж. Қазақ акад. балалар мен жасөспірімдер театрының бас реж.

1969 жылдан "Қазақфильм" студиясында қоюшы - реж. ретінде қызмет етті.

1997 жылдан Қазақ ұлттық өнер академиясында пед. қызметпен айналысады (2002 жылдан проф.)

## Еңбегі
Қазақ акад. драма театрында З.Шашкиннің "Ақын жүрегі" , Ә.Тәжібаевтың "Халқы туралы аныз" және Н.Хикметтің "Елеусіз қалған есіл ер" спектакльдерін қойды. 

Қазақ акад. балалар мен жасөспірімдер театрында Тәжібаевтың "Қыз бен солдаты" (1967), Т.Ахтановтың "махаббат мұны" (1970), С.Жүнісовтің "Жаралы гүлдері" (1973) мен "Қос анары", Е. Мүсіреповтің "Қазақ солдаты" (ереуі де 1975), Ш.Айтматовтың "Бетпебеті"(1972), т.б. спектакльдерін қойды. 

"Қазақфильм" студиясында мына көркем фильмдерді түсірді: "Ақ аруана"  (1972), "Кездеспей кеткен бір бейне" (1977), "Алатаудың күміс мүйіздері" (1979), "Қауын" (1980), "Жау, тоғызыншы ұлдан сақтап" (1985, Берлин қ-нда өткен Халықтар. кинофестивалілінің дипломына ие болды), "Қайсар" (1991, Ашғабат қ-нда өткен 1-халықар. кинофестивалінің  1-жүлдесіне ие болды), "Әбілхайыр хан" (1993), т.б.

Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақстан сценарийшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Ғабит Мүсірепов атындағы Қазақ мемлекеттік балалар мен жасөспірімдер театры тұлғалары
Дудақтар отряды

**Дудақтар отряды** (Otidipormes). Пішіні тауықтарға ұқсас, ірі құстар. Бұлардың мойыны мен саусақтарының ұзындығы орташа. Үш саусақты, қысқа
тұмсықты құстар. Жер шарыныӊ шығыс бөлімінің далалы және шөлді жерлерін мекен етеді. Құрғақ ортада тіршілікететін болғандықтан, құймышақ безі болмайды. Еркектерінде жұтқыншарымен жалғасатын тері қалташығы болады, ол дыбысты күшейтіп шығаруға қатысады. Біздің фаунада үш түрі кездеседі. Көбірек тараған түрі дуадақ (Otis tаrdа). Салмағы 16 кг-дай болатын ірі құс. Ашық даланы мекен етеді. Ұяларын бозды, түрлі шөпті далаға, кейде егіндікке де салады. Жазғытұрым қосарланып жүреді. Жұмыртқаларын тек қана ұрғашысы басады. Ұясында 2-6 жұмыртқа болады. Инкубация 30 күнге жетеді. Жұмыртқада шыққан балапандары ширақ келеді. Жұмыртқа салмайтын уақытта топтанып жүреді. Жыл құстарын топтанып жүрген кезінде аулайды.
Жыртылмаған тың жерлерде үлкендігі тауықтай безгелдек (Оtіs tetrax) деген дуадақтардың бір түрі мекендейді. Биологиясы жөнінен дуадақтарға жақын, бірақ жыртылған жерде кездеспейді. Закавказьеде, Индияда, Африкада қыстайды. Аз болғандықтан кәсіптік маңызы шамалы. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Сүӊгуір үйректер

**Сүӊгуір үйректердіӊ** (Fuligulinae) дене мөлшері әр түрлі болатын тұмсығы жалпақ, тұмсығының ұшында жіңішке қатты тырнақшасы бар құстар. Артқы саусағының тері қатпары басқа үйректерден гөрі жалпағырақ. Бұлардың түсі кәдімгі үйректерге қарағанда солғындау келеді. Бұл тұқымдас тармағына түрлі сүңгуір үйректер: қызылбасты сүңгуір (Nyroca ferina), айдарлы чернеть (Nyroca fuligula), гоголь (Bucephala clangula), тұрпан
(Оіdеmіа fusса), гаганың (Sоmаtеrіа) бірнеше түрлері жатады.
Бұл үйректердің көпшілік түрлері солтүстік ендікте тараған. Өзен үйректерінен бұлардың өзгешелігі суы терең,
өсімдігі азырақ суларда, теңіздерде көбірек кездеседі. Бұлардың барлығы да жақсы сүңгіп, күндіз коректенеді.
Қоректерін судың терең жерінен іздейді. Су ішінде тез қоғалып жүретін ұсақ жануарларды ұстап жейді.
Ұяларын салғанда сүңгуірлердің бірнешеуі бірігіп жерге, кейбір түрлері (гогольдер) ағаштардың қуысына салады. Қыстаған және түлеген кезде бірнешеуі бірігіп топталып жүреді. Еті кәдімгі үйректердің етінен қатты, нашар исі болса да, олардың көпшілігініӊ кәсіптік маңызы бар.
Гагалар орташа үйрекпен, майда қаздың үлкендігіндей. Еркектері шағылысу кезінде ашық түсті келеді.
Ұрғашыларының түсі біркелкі қоңыр-бурыл түсті болады. Жыл маусымына бай-ланысты және ересек болған
сайын жыныс диморфизмінің өзгергенін де жақсы байқауға болады. Барлық түрі де солтүстікте мекен етеді. Біздің елімізде гагалардың төрт түрі кездеседі. Бұлардың ішінде кәдімгі гага (Sоmаtеrіа mоllіssіmа) назар аударарлық. Олар поляр шеңберіндегі тундра кеңістігінде, негізінен теңіздердің жиегінде көбірек кездеседі, ал ағашты тундраны сирек мекендейді.
Гагалардың басқа түрлері, Арктика теңіздерінің немесе Тынық мұхиттың солтүстік бөлімдерінде мекен етеді.
Гагалар қысқа қарай ұя салатын жерлерінен тым алыс емес жерлерге, теңіздің батыс немесе шығыс жағалауын жағалап отырып, суы қатпайтын жерлерге қарай ұшады. Кәдімгі гагалар ұяларын судың тасты жағалауларына салады. Басқа гагалар тундра батпақтарына да ұялайды. Ұяларында 3−8 жұмыртқасы болады, жұмыртқаларын басу мерзімі 28 күн. Тек қана кәдімгі гагалар ұялайтын кезінде ғана бірнешеуі бірігіп топтанып жүреді, ал басқа гагалар ұя салатын кезінде де жеке-жеке жүреді. Гагалардың барлығыда ұяларының түбіне, өзінің бауырындағы мамығынан жұлып жұмсақ төсеніш жасайды. Ұрғашылары ұясынан басқа жаққа кеткенде мамықтарымен жұмыртқалардың бетін жауып кетеді. Бұл мамық өте бағалы болып саналады. Ол жылы, жеңіл және ұзаққа шыдайды, ұйысып қалмайды. Мұндай мамық бір ұяда 18−21 г
шамасында болады.
Гагалар адамға тез үйір болатын сенгіш құс. Гагалар сол жуас мінезді болуының себебінен, адам мекен еткен
жерлерге ұяларын салады, ал адам олардың мамығын сол маңнан жинап алып пайдаланады.
Крохалдер (Меrginае) тұқымдас тармағы жіңішке қармақ тәрізді тұмсығының болуымен сипатталады. Олардың
тұмсығының жиегінде мүйізді тісшелері болады. Крохалдер балықтармен қоректенеді. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Борис Михайлович Кустодиев

**Борис Михайлович Кустодиев** (07. 03. 1878, Астрахань — 26. 05. 1927, Ленинград) — совет кескіндемешісі, график- суретшi. Кескіндеме академягі (1909). Астрахальда П. А. Власовтан және Көркемсурет академиясында (1896- 1903) В. Е. Савинский мен И. Е. Репиннен оқыған. Франция және Испания Көркемсурет академиясының пенсионерi (1904). 1910 жылдан «Өнер әлемі» бiрлестiгiнiң, Орыс суретшiлер одағының (1907-1910), АХРР мүшесi. Жанрлық шығармалар, портреттер салып, кітап көркемдеу iciмен, мүciн өнерімен шұғылданды. Көптеген жұмысында В. И. Ленин бейнесін жасады. А. Н. Островскийдің «Қасқырлар мен қойларын» (1927, Ленинград драма театры) көркемделі. 
## Дереккөздер

Санат:1878 жылы туғандар
Санат:1927 жылы қайтыс болғандар
Төменгі сатыдағы аңдар

## Эволюциялық тарихы
**Төменгі сатыдағы аңдар немесе (Metatherіa).** Эволюциялық даму тұрғысынан қарағанда оның төменгі сатыдағы тұрған аңдардың құрылысындағы бір қатарбелгілерді байқауға болады. Төменгі сатыдағы аңдардың плацентасы нашар жетілген, көпшілігінде плацента тіпті болмайды. Соның нәтижесінде ұрықтың құрсақтағы даму мезгілі қысқа болады да, нағыз жетілмеген әлсіз ұрпақ туады. Мысалы, американың опоссумасының буаз болу мерзімі 12 күн болса, ал алып кенгурулар 39 күн ғана көтереді. Ұзындығы 2 м болатын алып кенгурудың туған баласы 3 сантиметрге азар жетеді. Кенгурулардан әлде қайда кіші күзендер баласын 36 күнде, ал күндыздар 105—107 күнде туады.
## Биологиялық сипаттамасы
Төменгі сатыдағы көпшілік түрлерінің құрсағында тері қалтасы болады. Оның ішіне жаңа туған балаларын салады, осы қалтаның ішіне балаларын емізетін емшектері де ашылады. Қалта болмайтын (опоссумада) түрлерінің емшегі көкірегінде немесе бүкіл құрсағын бойлай орналасады. Ұрпақтарының  пассивті қоректенуіне сәйкес олардың анасының емшегіне бекінуіне өзіндік бейімделу әсер етеді. Емшектің ұшы ауыз қуысына енген соң ісініп, ауыз қуысын толтырады. Осы кезде баласының көмекейі жоғары көтеріліп, ауыз қуысы мен тыныс қуысы (хоан тесігі) бір-бірінен ажырайды. Сондықтан баласының аузына қарай сүт кұйылғанда ол тұншықпайтын болады. Сүттің ауызға құйылуын сүт бездерінің маңайында орналасқан ерекше еттер жиырылып-жазылу арқылы
орындайды.
## Тағы қараңыз
*Қалталылар
*Жоғарғы сатыдағы аңдар

## Дереккөздер


Санат:Сүтқоректілер
Ольга Георгиевна Прокопьева

**Ольга Георгиевна Прокопьева** (17.8.1940 ж.т., Ресей, Новосібір облысы, Барабинск қ.) - мүсінші.

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) кескіндеме, мүсін және сәулет өнері институтын (1966) бітірген.

Қазақ зиялы қауымының бейнелерін нәзік психол. сипатта ("А. Әшімов", 1976; "Ә.Тарази", 1979; "Г.Ысмацылова", 1979; Г.Сарықұлова", 1984 т. б.) жасады. Оның лирик. дарыны "Ана құшағы" (1968), "Қыз Жібек" (1970) "Замандас" (1972) туындыларында ашыла түсті. Мазмұны бай ұлттық образды сомдау қабілеті монументтік мүсін өнерінде көрінеді. П. - Алматы қ-ндағы Ә.Жангельдин ескерткішінің авторы (1975, Т.осмағамбетовпен бірге;

Қазақстан Мемл. сыйл. 1976).

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Алғашқы кесірткелер

thumb|Гаттерия **Алғашқы кесірткелер** (Prosauria). Ми сауытында екі бет доғасы болатын рептилилердін, өте қарапайым группасы. Тісі қосмекенділердіӊ тістері сияқты, тек қана жақ сүйегінде ғана емес таңдайында да болады. Омыртқасы амфицельді. Бұлар сырт қарағанда ірі кесірткеге ұқсайды. Алғашқы кесірткілердің қалдықтары перм дәуірінен табылған. Триас дәуірінде тұмсық бастылар (Rhуnсһосерһаlіа) пайда болған. Оның гаттерия (sphenodon punctatus) деген түрі осы кезде Жаңа Зеландияда кездеседі. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Василий Алексеевич Урусов

**Урусов Василий Алексеевич** (т. ж. белгісіз-1741/42 ж. ө) Орынбор комиссиясының командирі, князь генерал-лейтенант. Ол патша Үкіметінің Қазақстандағы саяси ықпалын нығайтуда едәуір рөл атқарған. Кіші жүз бен Орта жүздің едәүір бөлігінің Россияға қосылуы оның атымен тығыз байланысты. 1740 жылдың тамызында ол Кіші жүз бен Орта жүздің ел билеушілерімен керуен саудасын ұлғайту, қазақ-қалмақ қарым-қатынастарын реттеу, қазақ жеріндегі орыс тұтқындарын қайтару, патша үкіметі мен қазақ шонжарларының арасындағы саяси одақты одан әрі нығайту т. б. мәселелер бойынша келіссөздер жүргізді. Осы келіссөздер барысында Кіші жүз сұлтандары Нұралы, Ералы және Жәнібек батыр бастаған 180 старшын патша үкіметіне адал қызмет ететіні жөнінде ант берген. Сонымен қатар Орта жүздің сол кездегі ханы Әбілмәмбет және Абылай сұлтан өз қарамағындағы рулардың атынан патша үкіметінің қол астында болатынын мойындаған. Сөйтіп, Орта жүздің Россияға қосылу процесі іс жүзінде басталды. 

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том

Санат:1741 жылы туғандар
Санат:Генералдар
Көп күрек тістілер

**Көп күрек тістілер** () – қалталы жануарлара жататын, жерде, орманда және жартылай суда тіршілік ететін организмдер. Қоректену тәсіліне қарай жыртқыштар, қорек талғамайтындар болып бөлінеді. Азу тістерінің үшы өткір және бұдырлы, сол сияқты жақсы жетілген шошақ тістері болады. Үстіңгі жағының әрбір жартысында 3—5, ал төменгі жағының әрбір жартысында 3—4 күрек тістері болады. Тері қалтасы барлығында бірдей бола бермейді.
*Бұл отряд тармағының бірнеше тұқымдасы және көптеген түрлері бар. Мысалы, опоссумдар (Dіdеlрһуіdае) көпшілік өмірін ағашта өткізеді. Бұлардың бір ерекшелігі ересектері ағашқа өрмелегенде, жастарында анасының денесіне бекінуге көмектесетін қармалағыш құйрығының болуы. Олар кемірушілермен, құстармен және олардың жұмыртқаларымен, жәндіктермен қоректенеді. Әдетте бұларды “қалталы егеу-құйрықтар” деп қате атайды. Тез көбейеді. Мысалы, кейбір түрлері он шақты, кейде одан да көп бала туады. Опоссумдардың бір түрі (DidеІрһus vігgіnіаnus) солтүстік Америкада кеңінен тараған.
*Ертерек кезде Австралияда қалталы қасқыр (Тһуlасіnиs еу-посерһаlиs) деген түрі кездесетін. Бұлар кенгуруларға шабуыл жасайтын ірі жыртқыштар болып есептеледі. Австралияда қалталы көртышқан (Nоtогусtеs tурһіорs) деген
түрлері кездеседі.
*Ценолестов тұқымдасының (Саепоlеstіdае) баласын салып жүретін қалтасы болмайды. Олар таулы ормандарды мекендейтін, насекомдармен коректенетін организмдер. Ценолестовтар түн жануарлары. Биологиясы толық зерттелмеген, үш туысы ғана (Саепоіеstеs, Lеstогоs, Rhупсһоlеstеs), азғана түрі белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Қалталылар