open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүрдекқұс

**Жүрдекқұс** () — Татреңтәрізділер отрядының қарақас тұқымдасына жататын шағын құс.

Жоны - саз өңді, құм реңді және бауыры-ақшыл шағын денелі құс. Көзінен желкесіне қарай қара жолақ созылады, ал оның үстінде ақ жолақ болады. Жақсы ұшады, бірақ жүгіруді ұнатады. Африкада, Алдыңғы және  Орта Азияда ызбары (грунт) қатты шөл және шөлейтте қоныстанады. Қазақстанда Түркменстаннан бірнеше рет ұшып келгені байқалды, ал соңғы уақытта жүрдекқұстар Өзбекстанда біздің шекарада да пайда болды.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Марстық (фильм)

**Марстық** () — 2015 жылы шыққан, басты рөлін Мэтт Деймон сомдайтын Ридли Скоттың режиссерлігімен түсірілген америкалық ғылыми-фантастикалық фильм. Фильм Энди Уирдің 2011 жылғы Марстық романына негізделген. Роман желісін сценарийге бейімдеген - Дрю Годдард. Деймон байқаусызда өлдіге саналып, Қызылжұлдызда қалып қойған, кейін аман қалуы үшін күресетін астронавт рөлін ойнайды. Фильмде сондай-ақ Джессика Честейн, Кристен Уиг, Джефф Дэниелс, Майкл Пенья, Кейт Мара, Шон Бин, Себастиан Стэн, Аксель Хенни және Чиуетел Эджиофор қосалқы рөлдерде ойнайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты
* 
* "Марстық" Киностан сайтында 

Санат:2015 жылғы фильмдер
Санат:АҚШ фильмдері
Санат:Ридли Скотт фильмдері
Су ресурстары экологиясы

**Су ресурстары экологиясы** - дүниежүзілік су қорының мәселесі, адамзат қауымын алаңдатып отыр. Бұл мәселе Қазақстанға да тән. Су айдындарының ластануын былайша топтайды:
* биологиялық ластану: өсімдік, жануар, микроорганизмдер және ашуға бейім заттар;
* химиялық ластану: уытты және су ортасының табиғи құрамын бұзатын заттар;
* физикалық ластану: жылу-қызу, электромагнитті өріс, радиоактивті заттар.

Су құрамының ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады. Судың құрамындағы химиялық еріген элементтер, бөлшектер және температура әртүрлі болуы мүмкін. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауз-судың 100-ден астам сапалық көрсеткішін ұсынған. Ал Қазақстанда ауыз су сапасы мемлекеттік стандарт 2874-82 бойынша 30 түрлі міндетті көрсеткішпен анықталады.
Су алабының ластануының негізгі себептері-тазартылмаған ағын суларды өзен,көлдерге жіберу.Оның негізгі көздері:
* тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықтар;
* өнеркәсіп орындары;
* ауыл шаруашылығында тыңайтқыштардың мөлшерден тыс қолданылуы;
* шаруышылықтың басқа да салалары.

## Дереккөздер

Санат:Экология
Бақ Назарұлы

thumb|right|200px|Қарабурадағы Бақ батырға қойылған белгі
**Бақ Назарұлы**, Бақ батыр, Жалпақ батыр (туған-өлген жылы белгісіз) - қазақ батыры. Руы Тама.

Бақ - ерекше жауырынды, кең иықты, нардай зор жігіт болыпты. Оның сыртқы келбетіне қарап жеңгелері атын тікелей атамай, тергей атап Жалпақ деп еркелете айтатын болған дейді. Осыдан Бақ аты тікелей аталмай, Жалпақ атымен тарихта қалады.

Бақтың апасы Аман хан әулетіне ұзатылған. Аман апасынан туған сұлтан (Өкінішке орай, әңгіме айтушылар толық атын атай алмай, бірде Қанішер Абылай десе, бірде Тәуке деп отырды) да хан тағына отырған.

Қазақтың тарихында Салқам Жәңгір атанған хан қайтыс болғаннан соң, оның екі баласы Уәлибақы мен Тәуке таққа таласады. Хан кеңесі Тәукені хан көтеріп, таққа отырғызады. Тәуке де өзінің маңына өзі секілді жаужүрек, алған бетінен қайтпайтын, «Сен тұр, мен атайын» дейтін қас батырларды жинаған. Сондай жандардың бірі, Тәукенің айтулы батырларының бірі болған Бақ батыр. Батырдың жауынан тайсалмайтын көзсіз мінезіне, қайталанбас ерлігіне сүйсінген хан оған Сырдың бойынан қыстау, Қаратаудың теріскейінен жайлау бөліп береді. Бұл кезеңде Тәуке хан Тәшкенді мекен қылады екен. Тәуке өлгенннен соң Бақ батыр Сауран жағына қарай көшіп кетеді. 1723 жылы жоңғарлар Сауранды алғанда Бақ батыр шегінген елмен бірге Хиуа жағына өтіп кетеді. Араға бірер жыл салып, өзінің отаны Сауранға қайтып келеді.

Қаратаудың Суындық асуынан өткен жерінде «Бақтың бауы» деген бау бар. Басы таудан басталып, Сауранның түбінен өтіп Сырға құятын өзенді «Бақтық өзені» деп атайды. Осы өзеннің бойымен Бақтың көші жүрген көрінеді. Жайлауы мен қыстауын жалғастырар жол секілді бұл өзен. Бақ (Жалпақ) батыр Сырдың бойын қыстап жүрген. Оның қарауындағы елдің бір сәт балық аулап, маңайын тамақтандырғаны айтылады. Арал теңізінің шығыс бетінде Жалпақ атты арал болған. Қазір теңіз тартылғандықтан жермен теңесіп кеткен. Сол арал Бақ (Жалпақ) батырдың иелігіндегі жерлердің бірі еді деседі.

Бақ батырдың артынан тараған ұрпақтары - Тама тайпасының Дәулеткелді руының Жалпақ деген аталығын құрайды. Олар Түркістан облысының Созақ ауданын мекен етеді.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Құлахмет Халменов

**Құлахмет Халменов** - (15.10.1926 жылы,  Қызылорда облысы, бұрынғы "Коммунизм" ауылы) - ішкі істер қызметінің генерал-майоры (1970), заң гылымының кандиданты (1972), КСРО Ішкі істер қызметіне еңбегі сіңген қызметкер (1962).
## Еңбек жолы
Халменов еңбек жолын халық сотының хатшысынан бастады. Қазақ КСР Ішкі істер министрлігінің Алматыдағы 1 жылдық мектебін (1945 ж), КСРО Ішкі істер министрлігінің Москвадағы жоғарғы мектебін бітірген (1948-50). 1958 жылға дейін Халменов Қазақ КСР-і Ішкі істер министрлігінің жүйесінде жауапты қызметте болды. 1958-59 жылдар аралығында Алматы облысы Ішкі істер басқармасы бастығының орынбасары, бастығы болды. 1960-67 жылдар аралығында Жамбыл, ал 1968 ж. Шымкент облысы Ішкі істер басқармасының бастығы.

## Марапаттары
Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Шымкенттің құрметті азаматтары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Нұролла Ғарифоллаұлы Фазлаев

**Нұролла Ғарифоллаұлы Фазлаев** ( 1909 жылы туған, Татарстан, Мочалей ауылы - 1997 жыл) - Кеңес Одағының батыры (10.04.1943). Ұлты - татар. 253 инженер-құрылыс батальоны құрамында болды. Днепрден және Одерден өту кезінде асқан ерлік көрсетті. Қызыл Тулы 19-шы Ровно инженер-саперлік бригаданың бөлімдері құрамында Сандомирск плацдармы үшін жүргізілген ұрыстарға қатысты. 

## Марапаттары
Ленин орденімен, 2 дәрежелі Отан соғысы, екі рет Қызыл Жұлдыз ордендерімен және медальдармен марапатталды. 

## Соғыстан кейінгі өмірі
Соғыстан кейін Тараз қаласында тұрып жұмыс істеді.
 
## Тағы қараңыз
* Кеңес Одағының Батыры

## Дереккөздер

Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Пульчинелла

thumb|right|200px|
**Пульчинелла** (, ) — итальян халқының сүйікті қуыршақ-кейіпкері. Әлем халықтарында бірнеше қуыршақ түрлері бар: орыстың Петрушкасы, француздың Полишинелі, итальянның Пульчинелласы, немістің Гансвурсты, ағылшынның Панчы, чехтың Кашпарегі және түріктің Карагёзі. Осы қуыршақтардың жасы үлкені - Пульчинелла. Оған 500 жыл толды. Пульчинелла ұзақ жылдар бойы кішкентай ғана тесігі бар қорапшада өмір сүрді. Ол осы қорапшаның тесігінен басын шығарып өнер көрсететін. Қуыршаққа жан бітіретін әртіс осы қорапшамен бірге үлкен қалаларды, алаңдарды, жәрмеңкелерді аралайтын. Оның басы үлкен, дөңес келген үлкен мұрыны бар, екі езуі құлағына дейін жетеді. Ол үнемі қалжың сөздерімен адамның басындағы кемшіліктерді әжуалап, әділдік үшін күресіп, шындықты айтатын. Қуыршаққа жан бітіретін әртістің жанында үнемі бір музыкант болатын. Ол қуыршақ ойынын бастан аяқ музыкамен көркемдеп отыратын болған. Ол әлі күнге дейін қуыршақ театрларының сахнасында өнер көрсетіп, көрермендеріне қуаныш сыйлауда.

## Дереккөздер

Санат:Фольклор
Санат:Кейіпкерлер
Василий Васильевич Андреев

thumb|right|200px|Василий Васильевич Андреев
**Василий Васильевич Андреев** (15 қаңтар 1861 жыл - 26 желтоқсан 1918 жыл) орыс музыка қайраткері, балалайка аспабының шебер орындаушысы. Орыстың халық аспаптар оркестрін ең алғаш Василий Васильевич Андреев құрған. Василий Васильевич Андреев атындағы оркестр орыстың ең алғашқы халық аспаптар оркестрі болды. Бұл оркестрдің құрамына орыстың балалайка, домбыра, баян, гусли сынды аспаптары енді. Оркестрдің негізгі репертуарын орыстың халық әндері мен билері құрады.

## Дереккөздер

Санат:15 қаңтарда туғандар
Санат:1861 жылы туғандар
Санат:26 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1918 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей музыканттары
Жасушаның химиялық құрамы

**Жасушаның химиялық құрамы** — жасушаның құрамына кіретін барлық заттардың жиынтығы. Жасушаның құрамында Химиялық элементтердің периодтық жүйесінің 86 элементі бар, оларың ішінде 25 элемент ағзаның өмірінің тіршілік әрекеті үшін керекті болса, 16-18 элемент зәру қажет. 

Жасушаның құрамында 80-нен астам химиялық элементтер кездеседі. Олар жасушадағы зат алмасу процестеріне қатысады. Əрбір жасушаның құрамы *ағзалық* жəне *бейағзалық* қосылыстардан тұрады. Ағзалық қосылыстарға: нəруыздар (белок), майлар, көмірсулар жəне нуклеин қышқылдары жатады. Бейағзалық қосылыстар: су мен минералды тұздар. Ағзалық қосылыстар жасуша құрамының 20-30% үлесіне тең.

## Нəруыздар
*Нəруыздар* - көміртегі, сутегі, оттегі, азот, күкірт жəне т.б. элементтерден тұратын күрделі ағзалық заттар. Нəруыздар 45°С - 80°С ұйиды. Олардың құрамы 20 амин қышқылынан тұрады.

## Майлар
*Майлар*' үш элементтен құралған, олар: көміртегі, сутегі, оттегі. Майлар судан жеңіл, суда ерімейді. Май глецерин мен май қышқылынан тұрады.

## Көмірсулар
*Көмірсулар* - майларға ұқсас, көміртегі, сутегі, оттегіден тұрады. Көмірсу деп аталу себебі, сутегі мен оттегінің арақатынасы сумен бірдей. Демек, сутегі атомы оттегі атомынан 2 есе көп деген сөз. Көмірсуларға əртүрлі суда тез еритін тəтті (кристалды) қанттар жатады. Бұлардың ішінде көбірек таралғандары - глюкоза (жүзім қанты) мен гликоген (жануар крахмалы). Гликоген бауыр мен бұлшықеттер жасушаларында кездеседі.

## Жасушаның бейағзалық заттары
*Жасушаның бейағзалық заттары* - су мен минералды тұздар. Жасуша цитоплазмасында су мөлшері аздау болады. Сондықтан цитоплазма - қоймалжың, жартылай созылмалы сұйықтық. Су жасушаға *еріткіш* ретінде өте қажет. Себебі жасушадағы түрлі химиялық реакциялар тек еріген заттардың арасында жүреді. Қорек заттары жасушаға тек сұйық (еріген) күйінде қабылданады. Жасушаның 80%-ы су. Ондағы қажетсіз өнімдер мен зиянды заттар су арқылы сыртқа шығарылады.

## Дереккөздер

Санат:Цитология
Санат:Метаболизм
Парсы ханзадасы: Уақыт құмы

**«Парсы ханзадасы: Уақыт құмы»** () — режиссёр Майк Ньюэллдың шытырман оқиғалы фильмі. Әлемдік премьерасы 2010 жылы 28 мамырда болды. Фильмнің продюсері — Джерри  Брукхаймер («Кариб теңізінің қарақшылары»).

## Сюжеті
Парсы патшасы Шараман базардан жасөспірім Дастанды көріп қалады да, оны асырап алады. Дастан өсе келе қабілетті қолбасшы екендігін көрсетіп, әскери жорықта ерлік көрсетеді. Барлық туыстарынан айырылған Дастанға нағыз қылмыскерді табу үшін біраз қиындықты бастан кешіруге тура келеді.

## Рөлдерде
*Джейк Джилленхол - ханзада Дастан. Парсылық үш ханзаданың ең кішісі.

## Фильмнің жасалынуы
*Аламут қамалының Шығыс қақпасының моделі Вольф Крюгердің басшылығымен (Wolf Kroeger) Лондондағы  Pinewood Studios-тың № 7 павильонында жасалды. Құрылыс жұмыстарына 3000 ағаш бағаналар қолданылды. Олардың ұзындығы 2,4х1х2 метрді құрады, онымен қоса 21 метрлік тақтайлар және 40 тонна гипс қолданылды. Қақпалардың өзін жасауға 14 аптаға жуық уақыт кетті.
*Фильмнің түсірілімдері Марокконың Марракеш қаласындағы Айт-Бен-Хадду (ЮНЕСКО қорғауындағы мәдени ескерткіш) Уарзазати Укаймеденде жүрді.

## Сыни пікірлер
Фильм әртүрлі пікірлерге ие болды. Олардың көпшілігі теріс пікірлер болатын.

## Фильм саундтрегі

## Қызықты деректер
## Дереккөздер

Санат:АҚШ фэнтези жанрндағы фильмдері
Санат:АҚШ атыс-шабыс фильмдері
Санат:АҚШ шытырман оқиғалы фильмдері
Соноран шөлі

**Соноран шөлі** (; ; кейде **Гила шөл даласы**) — Америка шөл даласына жатады. Ол Американың Аризона, Калифорния штаттарының және Мексиканың Сонора штатының үлкен аумағын қамтиды. Бұл - солтүстік Америкадағы ең үлкен және ең ыстық шөл даласы.

Шөл далада өсімдіктер мен аңдардың ерекше түрлері бар. Солардың біріне - сагуаро кактусы жатады. Шөл даланың кіші аймақтарына Колорадо шөл даласы мен Юма шөл даласы кіреді. Шөл дала тіршілік иелеріне өте бай. Соноран шөл даласында сүтқоректілердің 60, құстардың 350, бауырымен жорғалаушылардың 100-ден астам,  жергілікті балықтардың 30, жергілікті өсімдіктердің 2000-ға жуық түрлері бар. Соноран ұлттық саяжай шөл даласы осы шөл далалық аймақтың ерекшелігін сақтап қалу үшін ұйымдастырылған. Бұл қорық келушілерді көрмесімен таң қалдырады. Көрмеде орган тәрізді түтік - кактус, соноран айырмүйізі, құмды дөңдер, лаваның ағуы, сенита және сагуаро кактусы, құрғап кеткен көлдер, жалпақ құйрықты және мүйізді кесірткелер, тасқынды таулар, қабатты көріністер, үлкен мүйізді шөл дала қойлары, піл ағаштар және тағы басқалар бар. Бұл жерден қауіпті өсімдіктер мен аңдардың түрлерін де кездестіруге болады.

Соноран шөл даласының көптеген өсімдіктері тек қатал жағдайға көніп қала қойған жоқ, олар құлпыру үстінде. Шөл даланың жоғарғы қатпарлы тауларында қылқанды ормандар кездеседі. Бұл жердің қысы қалыпты жылы, ал жазғы уақытта тым ыстық болады. Кей жерлерде пальма, т.б. ағаш түрлері кездеседі.

Соноран шөлінен бас жыландарға қоса тағы улы шаяндарды айдаһар басты жыландарды да кездестіруге болады.

Шөл далаларға тән аңызақ жел де Соноран шөлінде соғады.

## Дереккөздер

Санат:шөлдер
Санат:Америка шөлдері
Inkscape

**Inkscape** — GNU Ceneral public Lisense лицензиясымен таралатын векторлық графика редакторы. Бұл редакторда іс жүзінде сайтқа арналған батырмадан баннерге дейін, визиткалардан кітаптар, иллюстрациялар жасауға дейін кез келген кескінді құруға болады. Бірақ ол баасқа тегін программалар секілді жұмыс істейді, себебі ол басқа программаларға тәуелді.
## Орнату
*ресми сайттанn8c3he,
*іске қосу,
*шебер орнату тілін таңдау, 
*лицензиялық келісіммен танысу,
*келісімшартпен келісу,
*программаны іске қосу,
*жұмысты бастау.
## Терезе элементтері
Терезе баптауын ТҮР->КӨРСЕТІ НЕМЕСЕ ЖАСЫРУ бұйрығын орындау арқылы жүзегее асыруға болады.
#Бас мәзір: файл, дұрыстау, түрі, қабаттар, объект, контур, текст, фильтрлер, үлкейту, анықтама деген бөлімдерден тұрады.
#Құрал саймандар панелі.
#Таңбалау элементері: сызғыш, тор, бағыттауыштар.
#Жұмыс аймағы кенеп.
#Бұйрықтар панелі.
#Жабысу парметрлер панелі.
#Түстер үлгілер политра.
#Қалып күй қатары.
## Дереккөзездер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Норман Джейс

**Норман Джейс** (; 21 наурыз 2000 жыл, Корралес) – америкалық актер.

2000-шы жылдың 21 наурызында АҚШ-тың Нью-Мексико қаласында туған.

## Мансабы
Ол 2011-2016 жылдар аралығында әртістік өмірі болып жатыр. Ең бірінші атағын «Кәдікті Генри» телехикаясынан алды. «Кәдікті Генри» телехикаясы Nickelodeon телеарнасында көрсетіледі. Онда ол Холмагорск қаласындағы суперқаһарманды және жасөспірімді ойнайды. Оның аты: Генри Харт. Дегенмен, оны құпияда сақтайды. Кәдімгі өмірінде оның екі жан досы болады. Олар: Шарлотта Болтон, Джаспер Данлоп. Сондай-ақ оның қарындасы – Пайпер Харт. Норман Джейс «Адамның ыдырауы», «Жұбай» деген сияқты кинофильмдерде ойнаған. «Адамның ыдырауы» кинофильмінде ол басты рөлде ойнайды. Оның жанры – фантастика, драма, боевик, отбасылық. Ол 2015 жылда шыққан. Nickelodeon телеарнасында көрсетіледі. Скотт МакЭбой оның режиссеры болып табылады.

## Сыртқы сілтемелер
* Twitter сайтында https://twitter.com/jacenorman
* Instagram сайтында https://instagram.com/jacenorman7/
Лиа Мишель

**Лиа Мишель** (; туған кезіндегі аты **Лиа Мишель Сарфати**; 1986 жылдың 29 тамызында дүниеге келген; Бронкс, Нью-Йорк штаты) – америкалық актер әйел және әнші. Fox компаниясының , «Хор» телехикаясының арқасында өзінің атақтылығына ие болды. Осы телехикаяда Рейчел Берри рөлін өтеді.

## Биографиясы
Мишель Бронкс, Нью-Йорк штатында , Эдит Сарфати мен Марка Сарфатидің отбасында дүниеге келген. Ол Тенефлай, Нью-Джерсиде балалық шағын өткізді, оқыған орны Tenafly High School. Бұған қоса  Мишель Stagedoor Manor сахналық өнерінің білім алу ордасында оқыды. Содан кейін Нью-Йорктегі Tisch School of the Arts университетіне түсті, бірақ білім алуын тоқтаты, өйткені сахнада өнер көрсетуді жалғастырды.

## Мансабы
8 жасында Лиа алғаш рет достарымен мюзикл үшін тыңдалымға барды. Ол Бродвейлық қойылымда басты рөлді сомдады, солай алдына қойған мақсатына жетті. Бұдан кейін 1998 жылы Ragtime, 2004 жылы Fiddler on the Roof атты Бродвейлық қойылымдарда өнерін жалғастырды. 2006 жылы ол Spring Awakening қойылымына қатысты, соның арқасында Drama Desk Award ие болды. Алайда
2008 жылы 18 мамырда «Spring Awakening» тастады.

Санат:АҚШ актрисалары
Қатаған

**Қатағандар** - Орта Азияны мекендеген ежелгі тайпа. 

Рәшид әд-Дин қатағандарды көшпелі ру - *қатақин* деп атап, оларды Алұн гоаның үлкен ұлы Бугунхатакидан таратады. Бір қатар зерттеушілер (Х. Арғынбаев) соған байланысты қатағандар Түркістанда тек Шыңғыс хан дәуірінде, Шағатай сарбаздарының құрамында соларға қызмет етіп, пайда болған деген болжам жасайды. XVII ғасырдың бас кезінде Ташкент билеушісі Тұрсын хан әскерінің негізін қатағандар құраған. 1627 жылы Есім хан Тұрсын ханды өлтіргенде бүлікшіге тірек болған, қазаққа қарсы қылыш көтерген қатаған руын да қырып жіберген, тірі қалғандарына қысымшылық көрсеткен. Қудалауға ұшыраған қатағандар ыдырап, біраз бөлігі өзбек халқына және қазақтардың Ұлы жүзінің шанышқылы тайпасына сіңісіп кеткен. Кейбір шежіре деректеріне қарағанда, қатағандар ысты тайпасының құрамына, қоңырат тайпасындағы жетімдер руына да араласқан. Қатаған қырғыны Есім ханның жеңісі емес, бүкіл қазақ ордасының орны толмас қасірет болды.

## Дереккөздер

Санат:Түркі этникалық топтары
Санат:Қазақ рулары
Қазақстан КП Жамбыл облыстық комитеті

**Қазақстан КП Жамбыл облыстық комитеті** — Қазақстан Компартиясы Жамбыл облыстық партия ұйымының басқару органы (1940-1991).

Жамбыл облысы Қазақ КСР құрамында 1939 жылы 14 қазанда орталығы Жамбыл қаласы болып Оңтүстік Қазақстан облысының бір бөлігінен құрылды.

1962 жылдың 3 мамырынан 1964 жылдың 1 желтоқсанына дейін Шымкент және Қызылорда облыстарымен бірге Қазақ КСР Оңтүстік Қазақстан өлкесінің құрамында болды.

## Облыстық комитеттің бірінші хатшылары
* 1940—1945 — Михаил Ткаченко
* 1945—1952 — Ізмұхамед Еділбайұлы
* 1952—1957 — Шолақ Артығалиұлы
* 1957—1959 — Махмұт Сапарғалиұлы
* 1959—желтоқсан 1962 — Асанбай Асқарұлы
* Желтоқсан 1962—желтоқсан 1964 — *(ауылдық)* Асанбай Асқарұлы
* Желтоқсан 1964—1965 — Асанбай Асқарұлы
* 1965—1970 — Бименде Садуақасұлы
* 1970—1971 — Мұстақым Ықсанов
* 1971—маусым 1972 — Мұқатай Жұрмұхамедұлы
* Июнь 1972—ақпан 1983 — Хасан Бектұрғанов
* Ақпан 1983—3 желтоқсан 1988 — Әнуар Жақыпов 
* 3 желтоқсан 1988—12 маусым 1990 — Сәбит Байжанов
* 12 маусым 1990—7 қыркүйек 1991 — Өмірбек Бәйгелдіұлы

## Тағы қараңыз
* Облыс әкімі

## Әдебиет
* РСДЖ(б)П, РК(б)П, БК(б)П, КОКП орталық комитеті: Тарихи-өмірбаяндық нұсқаулық / Құрас. Ю. В. Горячев. М., 2005.

Санат:Жамбыл облысы
Санат:Қазақстан КП аймақтық, облыстық және өлкелік комитеттері
Жамбыл қалалық партия комитетінің бірінші хатшылары

Жамбыл қалалық партия комитетінің бірінші хатшылары (1939 ж- 1991 ж)

## Тізім

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл қаласының партия комитетінің хатшылары
Санат:Жамбыл облысы тұлғалары
Когалымавиа 9268 әуе апаты

**Когалымавиа 9268 әуе апаты** — 2015 жылдың 31 қазан күні болған ірі әуе апаты. Мысырлық Шарм-эш-Шейх қаласынан ресейлік Санкт-Петербург қаласына қарай чартерлік сапар жасаған «Когалымавиа» әуе компаниясының ұшағы апатқа ұшырады. Ұшып шыққаннан кейін 23 минут өткен соң ұшақпен радиобайланыс ұзілді және   ол радарлардан жоғалды. Мысырлық үкіметтің іздеу топтары ұшқыштың сынықтарын Эль-Ариш қаласының маңында тапты.

Мысыр тарихындағы ең ірі әуе апаты. Авиация тарихындағы ең ірі әуе апаттарының арасында 28-ші орынға орналасты. Ресей азаматтарының қайтыс болғандар саны бойынша ең ірі әуе апат.

Бортта болған барлық 217 жолаушы және 7 экипаж мүшелері (2 ұшқыш + 5 жол серік) мерт болды.

## Экипаж
Ұшақты екі ұшқыштан және бес жолсеріктен тұратын ресейлік экипаж жүргізген:
* Әуе кемесінің командирі — Немов Валерий Юрьевич. 
* Екінші ұшқыш — Трухачёв Сергей Станиславович
* Аға жолсерік — Марцевич Валентина Петровна
* Жолсеріктер:
** Беломестнов Андрей Витальевич
** Олару Ирина Дмитриевна
** Свиридов Станислав Васильевич
** Филимонов Алексей Андреевич

## Жолаушылар
Росавиацияның мәліметі бойынша, ұшақ бортында 195 ересек жолаушы және 25 бала болған.

Мысырдағы РФ-ның елшілігінің мәліметә бойнша жолаушылар арасында Санкт-Петербург, Карелия, Самара және Ульяновск қалаларының тұрғындары болған. Сонымен қатар ұшақта төрт Украина азаматы және бір Беларусь азаматы ұшқан.

## Саяси реакция
Ресей президенті Владимир Путин ұшақ апатынан қаза тапқандардың отбасыларына көңіл айтты. Ресей Федерациясының өкімет басшысы Дмитрий Медведевке Мысырдағы «Когалымавиа» әуе компаниясының ұшағы апатқа ұшырағанына байланысты мемлекеттік комиссияны құру туралы міндет қойылды. Ресейде 1 қараша Қаралы күн болып жарияланды, ал Санкт-Петербургте 1-3 қараша күндері.

РФ президентіне және Ресей халқына келесі мемлекет және өкімет басшылары көңіл айтты: Әзірбайжан, Армения, Беларусь, Болгария, Боливия, Мажарстан, Венесуэла, Германия, Грузия, Мысыр, Иран, Исландия, Испания, Қазақстан, Қытай Халық Республикасы, Латвия, Молдова, Нидерландылар, Никарагуа, Польша, Сербия, Словения, Тәжікстан, Тунис, Түркия, Түркменстан, Финляндия, Франция, Хорватия президенттері; Швеция патшасы, Рим папасы Франциск, Біріккен Ұлттар Ұйымының басшысы Пан Ги Мун және басқалары..

## Дереккөздер

Санат:Әуе апаттары
Коста-Рикадағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Коста-Риканың 4 нысаны бар (2012 жылғы мәліметі бойынша). Бұл нысандардың ішінде тізімге 1 нысан мәдени және 3 табиғи критерийлар бойынша іліккен.  Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Коста-Рика аймағындағы  Әлемдік мұра тізіміне 1 нысан үміткер ретінде тіркелген.

## Тізім

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Солтүстік Америкадағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО

## Сыртқы сілтемелер

* Costa Rica — UNESCO World Heritage Centre 

Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі
Санат:Коста-Рика
Топтық мінез-қылық

Қоғамдасып-бірлесіп тіршілік ететін жануарларға **топтық мінез-қылық** тән. Олар тұрақты үйір, табын, жатақ құры тіршілік етеді. Олар табиғаттағы маусымдық өзгерістерге, әр жануар тіршілігіндегі көбею, ұрпағына қамқорлық жасау, миграция және т.б осы сияқты әрекеттерінде топтық мінез байқалады. Топтасып тіршілік ету - жануарлар әлемінде кеңінен таралған құбылыс. Бұл түрге жататын жануарлардың ішінде жеке дара тіршілік ететіндері де, бүкіл тіршілігін топтасып тұқымтоп болып өтккізетіндері де бар.

## Мысалы
* Құлан үйірлерінде айғыр бүкіл үйірді басқарады, ал бие бүкіл үйірдің орын ауыстыруын бағыттап отырады.
* Құмырсқа илеуіндегі құмырсқалар. Олар қызмет етуіне қарай: 1.жыныстық топ: көбею,қоныс аудару; 2.ұя салу, жұмыртқалар мен ұрықтарды күту; 3.жұмысшы құмысқалар: қоректі қамтамасыз етеді.
* Аралар бірігіп кәрез ұяларына бал тасиды.

## Дереккөздер

Санат:Популяциялық биология
Pentatonix

**Pentatonix** ( қысқаша **PTX**) — Техас штаты, Арлингтоннан шыққан америкалық, вокал әншілерден тұратын а капелла группасы, 5 әнші-вокалдан құралған: Скотт Хоинг, Митч Грасси, Кирстин Малдонадо, Ави Каплан және битбоксер Кевин Олушол.

### Pentatonix

{| class="wikitable"

## Құрамы
* **Скотт Ричард Хоуинг** – 1991 жылдың 17 қыркүйек күні туған композитор, әнші және фортепианада ойнаушы. Топтың ең ұзын қатысушысы, бойы – 190 см.
* **Кевин "K.O" Олушола** – 1988 жылдың 5 қазан күні туған фортепиано, виолончель және саксафонда ойнайтын әнші. Қытай тілінде еркін сөйлейді, сонымен қатар француз және африка тілін үйренуде.
* **Митчелл Коби Грасси** – 1992 жылдың 24 шілдесінде туған әнші, видеоблогшы және композитор. Топтағы аспаздық қасиетінен бірінші орын алады және әлемдегі ең тәтті кекстерді пісіреді.
* **Кристин Тейлор Мальдонадо** – 1991 жылдың 16 мамыр куні туған орта дәрежедегі, сопрано мен контральто арасындағы әйел даусы иеленген меццо-сопрано әнші. Қазіргі уақытта Джереми Митчелмен бірге жүріп жүр.
* **Авриэль Бенджамин Каплан** – 1989 жылдың 17 сәуір күнінде туған ән үндестігіне жаңа өң беретін қосымша дауыс құбылысына ие обертон әншісі. Ол джаз, халық әні және роктың қосылған әндерінің табынушысы екенін айтты.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ музыкалық топтары
Санат:2011 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Шашыранды жанартау

thumb|right|200px|Гавай аралдарындағы шашыранды жанартау
**Шашыранды жанартау** — Шашыранды конус саңылаудан шыққан, еріген лавадан пайда болады. Газдың сығымдалуы әсерінен лава атқылағанда пайда болатын субұрқақ тәрізді сұйықтық жан-жаққа шашырап, түрлі үйінділердің пайда болуына ықпал етеді. Олар "лава шашырандысы"  деп аталады. Атқылаған кезде сұйық болғанымен, қатқан кезде шашырандылардың пішіндері әр-түрлі болып өзгереді. 
Шашыранды конустар - магмасы өте сұйық, конус тәрізді жанартауларға жатады. Мұндай жанартауларды Гавай аралдарынан кездестіруге болады. 

Санат:Жанартаулар
Кайли Дженнер

**Кайли Кристен Дженнер** (; 10 тамыз, 1997 жыл, Лос Анжелес, Калифорния, АҚШ) — америкалық модель, «Кардашьян отбасы» телешоуының қатысушысы. 2015 жылдан бастап «Kylie Cosmetics» негізін қалаушы және иесі. Instagram әлеуметтік желісінің парақшасында 260 миллионнан астам жазылушысы бар.

## Балалық шағы
Кайли Дженнер 1997 жылдың 10 маусымында Калифорния штатының, Калабасас қаласында дүниеге келген. Ол Брюс Дженнермен, кәсіпкер әйел Крис Дженнердің екінші қыздары. Кайлидің Кендалл деген әпкесі бар.

Сьерра Каньон мектебінеде чирлидер болған, ал 2012 жылдың қыркүйек айынан бастап, үйіне мұғалім жалдап оқи бастады.

## Мансабы
Ол өзінің модельдік жұмысын *Crush your style* киім желісін жарнамалау арқылы және *ОК*, *Teen vogue* журналдарына  суретке түсу арқылы бастады. 

2013 жылдың 8 ақпанында PacSun эксклюзивті Kendall & Kylie киім-кешектерін шығарады деп жарияланды, олар апалы-сіңлілі Кайли мен Кендалл Дженнердің дизайны болған.

2014 жылы мамыр айының соңында Кайли және Кендалл туралы *«Rebels:City of Indra:The Story of Lex and Livia»* деген кітап алғаш жарыққа шыққан.

2015 жылы Кайли өзінің  Kylie Cosmetics деген косметика өзіндік желісін шығарды. Бірінші коллекциясын 30 секундтың ішінде толықтай сатып алған. 

Кайли өзінің инстаграм парағын сәтті жүргізіп, 2018 жылы ол ең қымбат инстаграм жұлдыздарының тізімін бастады (Instagram Rich List 2018). Instagram-дағы аккаунтындағы жарнамалық пост үшін жарнама беруші $1 млн төлеуі керек. Қазір оның 200 миллионнан астам жазылушысы бар.

## Жеке өмірі
2014 жылдан 2017 жылға дейін Кайли Дженнер рэпер Tyga-мен кездесіп жүрді. 

2017 жылдың сәуірінен 2019 жылдың қыркүйегіне дейін Дженнер рэпер Травис Скоттпен кездесті, одан Сторми Уэбстер атты 2018 жылдың 1-ші ақпанында туылған қызы бар. Қызы туылғанға дейін Дженнер жүктілігін мұқият жасырған. 2021 жылдың мамырында Кайли мен Трэвистің қайта қосылғаны белгілі болды. 2021 жылдың қыркүйегінде Кайли екінші баласын күтетінін мәлімдеді. Ал 2022 жылдың 2-ші ақпанында олардың Эйр Уэбстер атты ұл баласы дүниеге келді. 2023 жылдың қаңтарында жұп айырылысып кетті, бірақ олар жақсы ата-аналар мен достар болып қала беретінін мәлімдеді.

2023 жылдың сәуірінен бастап актер Тимоти Шаламемен қарым-қатынаста.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ модельдері
Жазудың шығуы

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
## Сурет арқылы жазу
Ежелгі адамдар үңгірлерге, жартастарға, тастарға, кейіннен құмыраларға әр түрлі суреттер салды. Суреттерді оюлап, кестелеуді білді. Ру-тайпалық қатынастардың дамуы барысында тайпалар кең аймақтарды мекенднді. Енді алыстағы туыстарына хабар беру, жағдайды жеткізу қажеттілігі туды.Соның барысында жазу пайда болды. Жазудың ең алғашқы түрі, суреттер арқылы айтпақ болған ойды бейнелеу. Мысалы, ежелгі адамдар өз көргендерін, ойында сақталған кейбір оқиғаларды сурет арқылы бейнелеуге болатынын байқады. Сөйтіп сурет арқылы жазу пайда болды. Олар тау деп жазу үшін таудың, орман деп жазу үшін орманның суретін салды. Орманға бардым деп жазу үшін, орманға бара жатқан адамдардың суретін жасаған. Этногрофтар бұндай сурет жазудың көптеген түрін кездестірген. 

## Таңбалардың пайда болуы
Сурет арқылы жазу өте күрделі болды. Ол, ең алдымен, сурет сала білуді талап етті. Ал кез келген адамның қолынан сурет сала білу келе бермейтін еді. Оның үстіне, суретарқылы жазу көп уақыт алды. Сондықтан енді әрбір нәрсенің ерекшелігін көрсететін шартты белгілер арқылы бейнелеп жаза бастады. Сурет арқылы жазумен салыстырғанда жазудың жаңа, жетілдірілген түрі. Бірақ бұлда шеберлікті қажет етті. 

## Әріптер мен алфавит
Суреттер, шартты сызықтар мен таңбалардың әрқайсысы бір сөзді білдірді. Жаңбыр деп жпзу үшін аспанды білдіретін жұлдыз бен суды біріктіре, қосып жазды. Әрбір заттар, өсімдіктер мен жануарларды таңбалар арқылы бейнеледі. Сондықтан таңбалар саны өте көп болып кетті. Сондықтан жазуды қарапайымдау ету жолдары мен  тәсілдері іздестірілді. Таңбалармен жаза жүріп, кейбір адамдар ол таңбалардың дыбыстық мәнң бар екенін байқады. Мысалы су таңбасы енді с әріпіне айналды, ал тау таңбасы т әріпін берді.Осылайша әріптер пайда бола бастады.Әріптер жазуды жеңілдетті, әрі тезірек жазуға мүмкіндік берді. Енді оларды жүйеге келтіріп, дыбыстық ерекшеліктеріне қарай реттеді.Сөйтіп , әріптердің алфавиттік жүйесі  -*әліпби* пайда болды.

## Алғашқы жазу құралдары
Адамдар алғаш тасқа жазды. Бірақ тастағы жазу жақсы сақталғанымен, оған қашап жазу қиындау еді. Әрі алып жүру де ауырлық ететін. Кейбір саз балшықты аймақтарда балшыққа жазу да болды. Ол үшін балшықтан тақтайша жасап, таяқамен батыра отырып жазатын. Мысқа ойығқырап та жазған. Кең таралған жазу  материялы  тері болды. Әсіресе, бұзаудың терісін өңдеп, үстіне қалам сияқты қысқа шыбықпен бояуды пайдалана отырып жазды. Кейінірек жазу үшін арнайы қара және көк түсті сия жасау пайда болды. Әр түрлі маталарға кестелеп жазу да болған. Қағазды алғаш ойлап тапқан қытайлықтар еді. Қағаз кейіннен кең таралған негізгі жазу материялына айналды.

## Дереккөздер

Санат:Жазу тарихы
Бектұрсын Аманқұлұлы Қалиев

**Бектұрсын Аманқұлұлы Қалиев** (1969 жылы, Шорнақ ауылы Түркістан ауданы, Түркістан облысы) - ғалым, филология ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, лингвист.

## Қызметтік жолы
Филология ғылымдарының кандидаты, академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ тіл білімі кафедрасының қауымдастырылған профессоры. 1990-1995 жылдары академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінде білім алып, филология факультетін үздік дипломмен бітірген.
2007 жылы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде «Абай өлеңдеріндегі ұйқастың фономорфологиялық құрылымы» атты тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. 
1995-2001 жж. Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, 2001-2008 жылдар аралығында аға оқытушы қызметін атқарды.
2008 жылдан ҚарМУ-дың қазақ тіл білімі кафедрасының қауымдастырылған профессоры болып жұмыс істейді.

## Зерттеулер
Қазіргі уақытта қауымдастырылған профессор Бектұрсын Аманқұлұлы қазақ тіліндегі фонетика және морфонология мәселелерімен айналысып келеді. «Ұйқастың лингвистикалық сипаты» (2014) монографиясының, «Қазақ тілінің фонетикасы» (2012) атты оқу құралының, «Лингвистикалық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2011), «Педагогикалық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2011), «Диалектологиялық іс-тәжірибе бойынша әдістемелік нұсқаулар» (2012), «Қазақ тілі. 5-сынып. Қосымша оқу құралы» (М.Қ.Жәкібаев, Қ.Қ.Батталовамен бірге, 2018), «Ballad genre in Kazakh poetry: Monograph» (Ж.С.Рамазановамен бірге, ағылшын тілінде, 2022), «Қазақ тілін оқыту әдістемесі: көркем мәтінді зерттеп оқу дағдысын дамыту. Оқу-әдістемелік құрал» (Б.К.Исинамен бірге, 2022), «Көркем мәтінді лингвистикалық талдау: оқылым және мәтін талдау (мәтінді стильдік ерекшелігіне қарай талдау). Оқу-әдістемелік құрал» (Б.Қ.Исина, М.М.Сулейменовамен бірге, 2022)  деген оқу-әдістемелік еңбектердің, 1 электронды оқу құралының және 100-ден аса ғылыми мақаланың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Тілтанушылар
Санат:4 ақпанда туғандар
Бүкіләлемдік философия күні

[thumb|right|200px|Философияның символы ретіндегі «[Ойшыл» () мүсіні. Огюст Роден]]
**Бүкіләлемдік философия күні** — Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, Ғылым және Мәдениет жөніндегі Ұйымы (ЮНЕСКО) жағынан арнайы белгіленген филсофияға арналған мерекелік күн болып, әр жылдың қараша айының үшінші аптасының бейсенбісі белгіленген. Бұл күн тұңғыш рет 2002 жылы 21 қарашада тойланған болатын. 2015 жылғы Бүкіләлемдік философия күні 19 қараша күніне тура келеді.

Философия – ерекше пән саласы. Оның пәрмені мен мәні дүниеге көзқарасы мен методологиясында. Ол дағдылы шеңберде немесе белгілі бір ағым аясында тұйықталып қалмайды. Философия – қашанда бүкіл адамзат табысы, баршаға ортақ рухани жеміс, әлемдік өркениеттің, рухани мәдениетінің ажырамас бөлігі. Философия – дүниегекөзқарас қалыптастыратын рухани мәдениет шығармашылығы. Кез келген адамның белгілі философиялық ойлары мен ұстанымдары болады, бірақ таза философия философтың философиясы.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.unesco.org/shs/eng/philosophyday.shtml
* http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=7760&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html
* http://www.unesco.ru/eng/articles/2004/serhio18112004083811.php 
* http://www.unesco.org/new/en/social-and-human-sciences/themes/philosophy/philosophy-day-at-unesco/
* 2012 жылы Алматыда тойланды 
## Дереккөздер

Санат:Философия
Қарақұдық (Бұлдырты ауылдық округі)

**Қарақұдық** — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы, Бұлдырты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жымпиты ауылынан шығысқа қарай 49 км жерде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 256 адам (127 ер адам және 129 әйел адам) болса, 2009 жылы 139 адамды (70 ер адам және 69 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 51 адамды (24 ер адам және 27 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы елді мекендері
Құланөтпес (Құланөтпес ауылдық округі)

**Құланөтпес** — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Құланөтпес ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Нұра кентінен батысқа қарай 145 км-дей жерде, Қорғалжын қорығының оңтүстігінде  орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Спасск (Қарағанды облысы)

**Спасск** — Қарағанды облысы Абай ауданы, Құрма ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Қарағанды қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 30 км-дей жерде.

## Тарихы
Спасск – революцияға дейін Қазақстанға қоныстанған шетелдік ірі іскерлер компаниясының орталығы болған жер. 1902 жылы Спасск мыс қорыту зауытында орыс-қырғыз мектебі ашылды. 1931 жылы наурызда Спасск Қарағандының еңбекпен түзету лагерінің қарамағына берілді (Қарлаг). 1948 жылы әскери тұтқындарды жаппай Отанына қайтару басталды. 1950 жылдың жазында КСРО ІІМ нұсқауы негізінде әскери тұтқындардың № 99 лагері біржола таратылып жойылды. Ауылдың оңтүстігіне қарай 10 км жерде Спасскіде қайтыс болған саяси және әскери тұтқындар зираты (Спасск мемориалы) бар.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) елді мекендері
Бұлбүрең

**Бұлбүрең** — Торғайтәрізділер отряды сандуғаш тұқымдастарға жататын шырылдақтар туысының дене мөлшері орташа ғана өкілі. Бұлбүрең шырылдақтың жоны нағыз бұлбұлдан айырғысыз, бірдей реңкті қызғылтсары қоңырқай болып келеді. Алайда оның қылығы нағыз шырылдаққа ұқсас; ол күннің көп бөлігін қалың өскен шөпте және бұталардың бұтағына қонақтап, ақырын ғана "ячкчк" деумен өткізеді. Әуені су бетінде ауа көпіршіктерінің жарылуынан аумайтын шөпілдеген дыбыстардан басталады, бұдан соң "зерррррр" немесе  "зирррррр" типтес шытырлауға ауысады. Аталықтар күйттеу кезеңі қызған кезде тәулік бойы сайрайды. Дауысты дыбыстармен сайрау кезінде олар бұтаның немесе қамыстың ұшар басына қимылсыз қонақтап, басын жан-жағына бұрып қана сайрайтындықтан, құс бірде жақыннан,бірде алыстан сайрағандай болып естіледі.

## Дереккөздер

Санат:Сандуғаштар
Ересектер арасындағы сауатсыздықты жою

**Сауатсыздықты жою** (: **лик**вида́ция **без**гра́мотности) — КСРО-дағы сауатсыз еңбекші халқына жалпыға бірдей міндетті сауат ашу.

Кеңес билік құрған алғашқы онжылдықтарда КСРО-дағы сияқты Қазақстанда да бұқараның мәдени деңгейін арттыру саласында қомақты жетістіктерге қол жеткізілді. Бұрынғы артта қалған халықтардың ілгері кеткен Орталық Ресейді қуып жетуі үшін халықтардың ана тілінде мектеп, баспасөз, театр, клуб ісін дамыту, халық шаруашылығының барлық салалары үшін білікті кадрлар даярлау, ол шараларды іске асыруға арналған мектептер мен курстар желісін кең өрістету міндеті алға қойылды. Отар аймақтардың қатарындағы Қазақстанда да зиялылар аз болатын. Олардың алаш қозғалысына қосылған бірқатары революция барысында жазаға ұшырады. Өлкеде мәдени құрылысты өрістетудің материалдық-техникалық базасы болмады. Сондықтан сауатсыздықты жою үдерісі баяу ілгеріледі. 

1924 жылы «Сауатсыздықты жою қоғамы» ұйымдастырылды. Ол еңбекшілердің қолдауымен ерікті мүшелік негізінде жұмыс жүргізді. 1931 жылғы желтоқсанда республиканың 15 жастан 50 жасқа дейінгі сауатсыз еңбекші халқына жалпыға бірдей міндетті сауат ашу енгізілді. Қазақстаннның халыққа білім беруге бөлінген қаражат мөлшері өсті. Ұлы Отан соғысы басталар алдында еңбекке жарамды тұрғындар арасында сауатсыздықты жою аяқталды. Халық бұқарасын жаппай сауаттандыру Қазақстандағы мәдени өзгерістердің маңызды қорытындыларының бірі болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның білім беру жүйесі
Санат:КСРО тарихы
Тамандуа

**Тамандуа** () —  Құмырсқажегіштер тұқымдасының тармағы, тармақта екі биологиялық түрі белгілі: Tamandua tetradactyla, немесе төртсаусақты құмырсқажегіш, және Tamandua mexicana, немесе мексикалық тамандуа.

## Таралуы
thumb|left|200px|
Мұндай жануар түрі Оңтүстік және Орталық Американы, Оңтүстік Мескиканы, Оңтүстік Парагвай аймақтарын мекендейді. Ормандалып келген жерлерге, саванна өсімдігінің арасында, кейде адамдарға жақын аймақтарға  тұрақты үйренген. 

## Биологиялық сипаттамасы
Әдетте денесінің ұзындығы 54-58 см, құйрығының ұзындығы 50-60 см, тілінің ұзындығы 40 см, массасы 3-5 кг.
### Қорегі
Тамандуа ағаштар арасында мекендейтіндіктен, ағаштарда мекендейтін құмырсқалармен, термиттермен қоректенеді, сонымен қатар ара ұяларын ұрлайды. 

### Ерекшелігі
Тамандуа жануарының төрт аяғы өте берік, әрі тырнақтары ұзын болып келеді. Құйрығының өзі жемді аулауға атсалысады. Жүні өте қатты, қалың, сары қоңыр түсті. Құлақтары құмырсқажегіш жануардан үлкендеу болып келеді. Жерде жүрген мезетте баяу, ауыр жүреді. Қауіп төнгенін сезсе, артқы екі аяғына тұрып, құйрығына сүйеніп, екі мықты алдыңғы аяқтарымен шайқасқа дайын тұрады, кейде артқа қарай аунап, бүкіл төрт аяғымен қорғанады. Тамандуаның қас жаулары орел-гарпия, барыстар және жыландар. 
Ағаштарға да өте баяу өрмелейді. Қауіпті сезсе жағымсыз дыбыс шығарып, жағымсыз иіс шығарады. Бұл жануар көбінше кешкі уақытта белсенділік танытады. Құмырсқа інін немесе термит інін көрсе, ең алдымен алдыңғы екі аяғымен інін бұзып, содан соң ғана ұзын тілімен теріп жейді. 

Тамандуа баласын ішінде 150-160 күндей ұстайды, көбею көктемде басталады. Аналық жынысты тамандуа бір ғана бала туады. Жемін іздеп жатқанда оны бір бұтаққа отырғызып, жемін алып келген соң, қайта арқасына отырғызып алып кетеді. 

## Қызықты мәлімет
Оларды қолда ұстау өте қиын, себебі олар жабық аймақты ұнатпайды, бірақ аборигендер оларды үйлерінде құрт-құмырсқаның көбейіп кетпеуінен ұстайды. Үйгі қараймен қалған тамандуалар бар болғаны 9 жыл ғұмыр кешеді.

Санат:Мүкітістілер
Санат:Орталық Америка фаунасы
Санат:Оңтүстік Америка фаунасы
Призматоид

**Призматоид** (грекше - призманың түрі) — екі жағы параллел жазықтықта жататын, ал өзге жақтары үшбұрыштар немесе трапециялар болатын, үшбұрышты жақтылардың бір жағы, ал трапециялы жақтылардың екі жағы да болатын көпжақ.

Санат:Көпжақтар
Пеано аксиомалары

**Пеано аксиомалары** - натурал сандар қатарының аксиомалар жүйесі. Бұл аксиоманы 1889 жылы итальян математигі Джузеппе Пеано (1858-1932) ұсынған. 

Негізгі ұғымдар: натурал сандар, натурал сандар қатарындағы сандардың әрқайсысының тікелей басқа бір натурал қатарынан соң келуі және натурал сандар қатарының бастапқы мүшесі ретінде 1 санының қабылдануы. Осы ұғымдар өзара мынадай 5 аксиомамен байланысқан.
# 1 саны натурал сан;
# натурал саннан соң натурал сан орналасады;
# 1 саны ешқандай натурал саннан соң орналаспаған, яғни 1 санының алдында ешқандай сан жоқ;
# егер *а* натурал саны *б* натурал санынан соң және *с* натурал санынан соң орналасқан болса, онда *б* және *с* натурал сандары теңбе тең болады.
# егер кез келген бір тұжырым 1 саны үшін дәлелдеген болса және егер осы тұжырымнан оның n натурал сан үшін де тура болатыны туындайтын болса, онда бұл тұжырым бүкіл натурал сандар үшін де тура.

Санат:Сандар теориясы
Санат:Математикалық логика
Леонель Маршл (кіші)

**Леоне́ль Ма́ршалл Бо́рхес-кіші** (исп.&nbsp;*Leonel Marshall Borges*, 25 қыркүйек 1979 жылы Гаванада туған) — кубалық волейболшы,  "Фенербахче" түркия клубының екінші темпті шабуылшысы, Италия және Туркияның 2013/2014 "Вызов" кубогінің иегері. 2000 жылдағы Олимп ойынында Куба құрама командасында ойнаған, онда олар жетінші орынды алған. 2010 жылы "Фенербахче" клубына  өтер алдын Маршалл Италияның "Ливорно","Рома","Пьячнеца" командаларында ойнап жүрген. Леонел Маршал-улкеннің ұлы да куба волейбол құрама командасында 1976 және 1980 жылғы Олимп ойынында ойнаған.

## Жетістіктері

### Құрама командасымен
* 2000 ж. Америка кубогінің жеңімпазы

### Клуб карьерасында
* (2013/2014) "Вызов кубогінің" және (2006) топ құрама команданың кубогінің иегері;
* (2003/2004, 2006/2007) Италия чемпионатының екі дүркін жүлдегері және (2008/2009) жеңімпазы;
* 2009 Италия Суперкубогінің иегері;
* .(2010/2011, 2011/2012) Туркияның екі дүркін чемпионы;
* 2011/2013 маусымында Кубок жане Суперкубок иегері.

### Жеке марапаттары
* 2006 Кубок топ команданың Ең бағалы ойыншысы;
* 2010/2011 Туркия чемпионатының MVP-сі;
* 2013/2014 Туркиядағы чемпионатының қорытындысы бойынша ең үздік волейболшы.

## Ескерту



* Леонель Маршел-кіші   - Sports-Reference.com (ағылш.) олимпиядалық статистика сайты

Санат:1979 жылы туғандар
Касл (телехикая)

**Касл** () — америкалық комедиялық әрі драмалық телехиқая, ABC арнасында көрсетіледі. Шоуды Эндрю У. Марлоу жасаған және бұл телехикаяда әйгілі детективтік роман жазушы-Ричард Касл (Натан Филлион) мен детектив Кейт Бэккет туралы баяндайды. Бірінші маусымның премьерасы 9 наурыз 2009 жылы АҚШ-та болды. 7 мамыр 2015 жылы топтама 8 маусымға дейін ұзартылды және 21 қыркүйек күні хабарланып бастады.

## Сюжет
Сюжеттің орталығы Ричард Касл болып табылады. Ол детектив жанырдағы әйгілі жазушы. Рик өз анасымен және қызымен бір үйде тұрады. Жазушы шығармашылық дағдарысқа ұшырап жатқан кезде, оның өлім қойлымын біреу шын өмірде қайталап жатқанын біледі.

Каслды Нью-Йорк полиция бөлімінен келген детектив Кейт Беккет тергейді. Кейт өте ақылды, әдемі, табанды және тергеуді қатал жүргізеді. Касл өз қызықсыз өмірінен қашу мүмкіндігін өткізгісі келмей, тергеуді өткізуге комектескісі келеді. Мэрмен дос болғанының арқасында, Рик Беккет жүргізетін тергеудің бәрінде қатыса алады. Кейт оның келесі кітаптарының бас кейіпкері- Ники Хит  болады.  
Ричард бейресми Нью-Йорк тергеушілердің тобына кіреді. Тергеудің барысында өзін жақсы жағынан көрсетіп, сенімге кіреді. Бірінші кітабы шыққан соң, Беккет және Каслдың қарым-катынасы жалғасады. Жұп көптеген қылмысты әшкерелейді.

Санат:АҚШ телесериалдары
Санат:American Broadcasting Company телебағдарламалары
Санат:2009 жылы шыққан АҚШ телесериалдары
Аққала (Арыс қалалық әкімдігі)

**Аққала** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты Жиделі ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 69 км-дей жерде.

## Тарихы
Аққала елді ме­кенінің құрылысы 1985 жылдан бас­талып, құрылысшылардың құр­метіне «Құрылысшылар поселкесі» деп аталған. 1989 жылы Шымкент об­лыстық атқару комитетінің қаулы­сы­на сәйкес, Арыс қаласына қарасты «Аққала» жеміс-жидек кеңшары болып қайта құрылған. Арыс алқабындағы елді мекендер мен жер-су атауларына байланысты ел аузында біраз деректер сақталған. Мәселен, қариялардың айтуына қарағанда, көл маңында Аққала деген қала болған. Аққала елді мекенінің жанында Ешкілі көлі бар. Ауыл тұрғындарының ұсынысымен ауыл ел егемендігін алғаннан кейін Аққала деп аталды.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Саналы

**Саналы** (2006 жылға дейін – *Бөген*) — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты, Дермене ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
1975 жылы «Дәрмене» кеңшары аумағынан Бөген елді мекені құрылды. Алғашқы кезде бұл бөлімшеде екі үйлік сегіз там тұрғызылған болатын. Сол себепті «Сегізтам» бөлімшесі деп аталды. Бертін келе «Сегізтам» бөлімшесіне Бөген су қоймасынан канал тартылды, соның негізінде бөлімше ­атауы «Бөген» деп өзгертілді. «Бөген» бөлімшесі құрылған кезде 100-150 гектар жерге дәрілік шөптер егетін болса, жылдан-жылға олардың сапасы мен саны артып 850-970 гектарға дейін егіс егіледі. Осы егістің ішінде ең көп егілген түрі – сана дәрі шөбі болатын. Дәрмене ауылдық округіндегі егілетін барлық дәрілік шөптің 80 пайызы осы «Бөген» бөлімшесінде өсірілді. 1988-1989 жылдары елді мекен атауын өзгерту мақсатында кеңшар (совхоз) басшылары жұмысшылармен келісе отырып, «Бөген» бөлімшесін «Саналы» бөлімшесі деп атауға ұсыныс жасаған болатын. Алайда, бұл ұсыныс аяқсыз қалған. Он жеті жылдан кейін осы мәселе қайта көтеріліп, жергілікті тұрғындардың ұсынысы негізінде Оңтүстік Қазақстан облыстық мәслихатының 2006 жылғы 29-қыркүйектегі №25/294-111 шешімі және Оңтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің 2006 жылғы 2-қаңтардағы №332 Қаулысымен Бөген ауылы Саналы ауылы болып өзгертілді. Ең алғашқы атауы Сегіз там болған. Ауыл ішінде тек сегіз үй болғаны үшін солай аталған. Уақыт өте келе атауы "Саналы елді мекені" болып өзгертілді.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Абакан (өзен)

**Абакан** (*[[хакас тілі|хакасша:]] Ағбан*) — Ресейдегі Хакасия Республикасында  Енисей өзенінің сол жағалауында Үлкен Абакан жоғарғы ағысындағыірі салаларының бірі өзен. Өзеннің ұзындығы - 327 км, су жинау алаңы - 32000 шаршы км. 

Санат:Ресей өзендері
Абакан

**Абакан** (хакасша: ''Ағбан'') — Ресейдегі қала, Хакасия Республикасының астанасы. Абакан қаласы қалалық округі.

## Географиялық орны
Мәскеу қаласының және оңтүстік Красноярсктің 400 км 3390 км шығысында, Абакан, Енисей өзендерінің  бір құятын жерінде орналасқан.
Қаланың ауданы - 112,38 шаршы шақырым.

## Климаты
Континенталды климат. Қыста ауа-райы ұзақ және орташа ауыр болып табылады. Жазда ауа райының кездейсоқ ыстық кезеңдерімен қоса есептегенде, жалпы жылы болып табылады. Көктем сәуірдің ортасында, қыс қазан айының соңғы он күнінде келеді. Ауа температурасы, сондай-ақ өзен Абакан, Ташеба және Енисей сулары арқылы төмендейді. Орташа жылдық температура - +1,6 ° C. Салыстырмалы ылғалдылық - 69,2%. Орташа желдің жылдамдығы - 2,2 м / с.

## Дереккөздер

Санат:Ресей қалалары
Батпақ тенрегі

**Батпақ тенрегі** () – тенректер тұқымдасына жататын, Мадагаскар аралында бор кезеңінен, монотипті ондатрға ұқсас сүтқоректі түрі.

Батпақты тенректің денесінің ұзындығы 240-260 мм, ал, құйрығының ұзындығы 120-130 мм. Массасы 60-100 г шамасында. Көбінше түнде аса зор белсенділік танытады.

## Мекені
Бұл жануар түрі Мадагаскар аралын көптеп мекендейді. Көп уақыт ішінде бұл жануардың ұрпағы қалмаған деп есептеген, дегенмен, біраз уақыттан соң жануар кайта пайда бола бастады. Тенрек көбінше теңіз жағаларында 600-2000 м су үстін мекендейді. Ін қазу арқылы өмір сүреді. Іні судың денгейінен төмен болады.

## Ерекшілігі
Құлағы кішкентай, дөңгелектеніп келген, көздері кішігірім, саусақтарының арасы қосылып кеткен. Құйрығы өте күшті, квадрат секілді, жүзуге атсалысады. Жүні калың, қысқа және өте жұмсақ.

## Қорегі
Тенрек көбінше су өсімдіктерімен, сонымен қатар, балықтармен, құрбақа, бақалармен, бунақденелілермен қоректенеді.

## Көбеюі
Батпақты тенректің көбеюі желтоқсан, ақпан айларында іске асады. Көбінше құрсағында 2-3 тенректен болады. Бұл жануар түрі өте сирек кездесетіндіктен, Кызыл кітапқа енген.

## Деректер
Жануарлар энциклопедиясы.

## Дереккөздер


Санат:Тенректер
Байкал нерпасы

**Байкал нерпасы** () — Нағыз итбалықтар тұқымдасының Нерпа туысының биологиялық түрі, ұзындығы 122 см-ге дейін болады. Массасы 50-130 кг, артқы аяқтары тек жүзуге арналған. Аналық жынысты нерпа 2-5 жылдар аралығында, ал, аталық жынысты нерпалар 4-7 жылдар аралығында есейеді. Олардың көбеюі ақпанның орталарында,наурыздың соңы аралығында болады, олар мұздан жасалған үйшіктерінің ішінде туады. Кіші нерпаның салмағы 4 кг, 1 ай үсті ақ қабықшамен қапталып, сүт ему мерзімі 8-10 аптаға созылады. 

Байкал нерпасы Байкалды, Онтүстік Сібірді мекен етеді. Кей-кейде Аңғара мен Селенганы мекендейді. Олар аса бағалы емес балықтармен, су жануарларымен қоректенеді. Тері үстінің түсі жылтыр сұр, жанынан әлде-кайда ақшыл, дақсыз болып келген. Орта есеппен 52-56 жыл өмір сүреді. Қазіргі таңда Россия мемлекетінің Кызыл кітабына енген.

## Дереккөздер