open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мұхтар Рахымұлы Алшынбай

**Мұхтар Рахымұлы Алшынбай ** (*Алшынбаев*) (26.1.1926 ж.т., Қызылорда облысы Сырдария ауданы) – техникалық ғылымдар докторы (1969), профессор (1973), Қазақстан ғылым академиясының академигі (2003) және Ресей ауыл шаруашылық Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі (1978), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1980). 

Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын бітірген (1951). 1951–1994 ж. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашалық институтында ассистент (1955–1956), кафедра меңгерушісі (1958–1965, 1968–1988), профессор (1988–1994) болды. 1994 жылдан Қазақ ауыл шаруашалығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының бас ғылым кеңесшісі.

Негізгі ғылыми еңбектері ауыл шаруашылық машиналарын пайдалануға, оларды жетілдіруге, сонымен қатар топырақ өңдеуде, дәнді дақылдар себуде және жинауда, астық тазалау мен сұрыптауда, арамшөптерге қарсы күресте, жемшөп өндіруде, малға азық беруде қолданылатын машиналарды зерттеуге арналған. Еңбектерінде Қазақстан жағдайында алғаш рет егіншілік және мал ш-н механикаландыру құралдарының ғыл.-тәсілдемелік негіздерін жасады, жылжымалы а. ш. агрегаттардың жұмысшы бөліктерін зерттеуге статист. динамика ережелерін қолданып, ілімдік тұрғыдан түсінік берді. Суғармалы егіншілікті, атап айтқанда, күріш дақылын егіп-өсіруді механикаландырудың нақты мәселелерін қарастырды, яғни астық тазалағыш агрегаттарды, әр түрлі сепкіштерді дұрыс пайдалану, машина-трактор тіркесімдерінің қолайлы құрамын таңдау жөнінде тәжірибелік ұсыныстар енгізді.

Сондай-ақ, республиканың а. ш-на қажетті инж. мамандарды дайындауға үлкен үлес қосты.

## Шығармалары
* Ауыл шаруашылық машиналары, А., 1979;
* Ауыл шаруашылығы машиналарының теориясы, А., 1997

## ОТбасы
Рақым Алшынбаев - әкесі, атақты педагог.

## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Қадиша Елеусінқызы Егізбаева

**Қадиша Елеусінқызы Егізбаева** (23 қараша 1927 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Жаңақала ауданы, Жалпақтал ауылы) – биология ғылымының докторы (1984), профессор (1996), Қазақстан Республикасы Жаратылыстану ғылым академиясының академигі (1996).

2 жылдық Республика заң мектебін бітірген (1953) соң Тау-кен институтында (қазіргі Қазақ ұлттық тех. университеті) хатшы (1953–56) болып жұмыс істеді. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1958). Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында аспирант, аға лаборант, кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1961–94) болды. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында дәріс (1992–98) берді. 1983 ж. «*Биологические основы профилактики гельминтозов водоплавающих птиц Казахстана*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері суда жүзетін құстар гельминттерінің (ауру қоздыратын құрттар) тіршілігіне, таралуына, экологиясына, сондай-ақ гельминтоз ауруларының табиғи ошақтарын анықтап, күрес шараларын белгілеуге арналған. Ол – үйректердің гастротениоз (асқазан ауруы) ауруын ғылымда алғаш анықтап берген ғалым.

Егізбаева 150-ге тарта ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 6 монографияның («''Биологические основы профилактики гименолепидозов водоплавающих птиц Казахстана», 1980; «Гастротениоз уток в Казахстане», 1989) авторы, өнертабыстық 5 патенті бар.

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Сергей Иванович Вавилов

нобай|оңға
нобай|оңға|Анасы Александра және ағасы Николаймен
нобай|оңға|Кеме жасаушы, инженер, Социалистік Еңбек ері А. Н. Крыловпен
**Сергей Иванович Вавилов** [12(24).3.1891, Ресей, Мәскеу — 25.1.1951, сонда] — ғалым, мемлекет және қоғам қайраткері, КСРО Ғылым Академиясының академигі (1932), Қазақстан Ғылым Академиясының құрметті мүшесі (1946). 
*Н.И. Вавиловтың інісі. 
*Мәскеу университетін бітірген (1914). 
*1914 — 18 ж. әскери қызметте болды. 
*1918 — 32 ж. Мәскеу университетінде сабақ берді (1929 жылдан сонда проф.) 
*1918 — 30 ж. КСРО Денсаулық сақтау халкомының Физика және биофизика институтында физикалық оптика бөлімінің меңгерушісі, 
*1932 жылдан КСРО Ғылым Академиясының Физика институтының директоры, 
*1932 — 45 ж. Мемлекет оптика институтының ғыл. жетекшісі болды. 
*1945 — 51 ж. КСРО Ғылым Академиясының президенті әрі одақтас республикалар Ғылым Академиясының (оның ішінде Қазақстан Ғылым Академиясының да) жұмысын үйлестіру кеңесінің төрағасы болды. Негізгі ғылыми еңбектері физикалық оптика мәселелеріне, әсіресе, люминесценция табиғатын зерттеуге, сондай-ақ, жаратылыстану ғылымының философиясына және ғылым тарихына арналған. 
*1934 ж. Вавиловтың тікелей басшылық етуімен П.А. Черенков радиоактивті заттардың  және -сәулелерінің әсерінен болатын таза сұйықтардың жарқырауын (Черенков-Вавилов сәуле шығаруы) ашты. 
*Бүкілодақтық “Білім” қоғамының тұңғыш төрағасы (1947—51), 
*Үлкен кеңес энциклопедиясы 2-басылымының Бас редакторы (1949 — 51). 
*КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1946 жылдан) болды. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1943, 1946, 1951 — қайтыс болғаннан кейін). 
*2 рет Ленин орденімен, т.б. орден және медальдермен марапатталған.

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:1891 жылы туғандар
Санат:1951 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Академиктер
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Мырзакәрім Кәрімұлы Алшынбаев

**Мырзакәрім Кәрімұлы Алшынбаев** (5.6.1955 ж.т., Ташкент облысы Қарасу ауданы Жамбыл ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1995), профессор (1997).

Ысты руынан шыққан.

Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1979, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) және Киев Урология және нефрология ғылыми-зерттеу институтының ординатурасын (1986) бітірген. Алматы облысының ауруханасының (1980–1983), №4-Бас басқарма Орталық ауруханасының урологы (1983–1984), Алматы қаласындағы клиникаларда аға ғылым қызметкер, бас дәрігердің орынбасары, 1996 жылдан Алматы қаласындағы Урология ғылыми орталығының директоры.

Негізгі ғылыми жұмыстары урологиялық ауруларды емдеу мәселелеріне арналған. Алшынбаев жедел пиелонефрит ауруының емдеу әдісін жетілдірді. Оның басшылығымен қуық түбі безінің қатерлі ісігінің алдын алу және оны ерте анықтаудың бағдарламасы жасалды. 400-ге жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 16 монографияның, 2 оқу-әдістемелік құралының, 1 оқулық пен 61 өнертабыстың авторы. 

«Нарықтық жағдайларда жаңа тиімділігі жоғары технологияларды әзірлеу және енгізу негізінде медициналық жәрдем көрсету жүйесін реформалау және жетілдіру моделі» еңбектер топтамасы үшін ҚР Мемлекеттік сыйлығын алған (2005). «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Шығармалары
* Мочекаменная болезнь, А., 2004 (соавт.);
* Гиперпластические и неопластические процессы предстательной железы, А., 2005 (соавт.).

## Дереккөздер


Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Ташкент облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Өнертапқыштар
Алмагеске қосымша кітап

**«Алмагеске қосымша кітап»** (араб. Китаб әл-лауахик) — Әбу Насыр Әл-Фарабидің грек оқымыстысы Птолемейдің «Альмагесін» өңдеуге арнаған «Альмагеске түсініктемеден» кейінгі екінші еңбегі.

Мұнда қарастырылған астрономия мәселелер арифметика есептеулерсіз таза геометриялық-алгебра әдістермен дәлелденіп, шешімін табады. «Альмагеске қосымша кітап» қысқа да нұсқа 58 тараудан тұрады. Әрбір тарау Евклидтің «Негіздері» үлгісімен геом. сөйлем теорема түрінде тұжырымдалып, дәлелденеді. Бастапқы 14 тарауы тригонометрияға арналған және онда негізгі тригонометрия функциялар (синус, косинус, тангенс, котангенс) бірлік дөңгелек ішінде қарастырылған. Кейбір тарауларында Күн теңдеуі, Айдың бірінші және екінші теңдеуі, география ендік, планеталар қозғалысы, Айдың және Күннің тұтылулары, т.б. мәселелер қарастырылып, шешімін тапқан.

Әл-Фарабидің бұл еңбегіндегі жаңа тұжырымдар атақты шығыс ғалымдары Әбу-л-Уафа, Әбу Райхан әл-Бируни, Ұлықбек еңбектерінде дамытылды.

## Дереккөздер

Санат:Әл-Фараби
Санат:Астрономия тарихы
Санат:Астрономия кітаптары
Социал Махатұлы Аманбаев

**Аманбаев Социал Махатұлы** (20.3.1936 ж.т., Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Орқаш ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1992), профессор .

Алматы мемлекеттік медициналық институтытын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық медецина университеті) бітірген. Батыс Қазақстан облысы Зеленов ауруханасында (1963–65), Республикалық хирургия орталығында (1971–79), Республикалық дәрігерлер біліктілігін жетілдіру институтында (1979–98) хирург, 1998 жылдан Алматы қаласындағы № 12 клиникалық ауруханасының кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.

«Исходы консервативного и хирургического лечения абсцессов и гангрены легких» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Аманбаевтың 200-ден астам ғылыми мақаланың, оның ішінде 1 монографияың авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*АМАНБАЕВ СОЦИАЛ МАХАТҰЛЫ: Обо мне

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Мұғалжар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Едіге батыр

**«Едіге батыр»** – батырлық жыр. Тарихта болған атақты батыр, ел билеуші Едігенің ерлік істерін жырлауға арналған. 

«Едіге батыр» жыры қазақтарда ғана емес, түркі тілдес халықтардың біразында кездеседі. Жырда тарихи оқиғалар мен эпостық-ертегілік сарындағы қиял-ғажайып, әсірелеу сарындары араласа келеді. Эпоста тарихта есімдері мәлім Әмір Темір, Тоқтамыс хан жайлы да сөз болады. Жыр қазақ даласына кең тарап, халықтың сүйікті шығармасына айналған. Жырдың қазақ тілінде бірнеше нұсқасы бар. Олардың ішінде құндылары – Шоқанның әкесі Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов жазып алған нұсқа. 1905 ж. ғалым П.М.Мелиоранский осы нұсқаны Санкт-Петербург қаласында жеке кітапша етіп шығарды. 

Академик Қ.И.Сәтбаев жас кезінде ел аузынан жазып алған жыр нұсқасын 1927 ж. Мәскеуде «Ер Едіге» деген атпен бастырды. Ол осы жыр үшін кейін, 1950 ж. қуғынға ұшырады. «Едіге батыр» жыры жарты ғасырға жуық уақыт баспа бетін көрмеді. 1989 ж. «Қазақ халық әдебиеті» көп томдығының батырлық жырларға арналған топтамасында Мұрын жырау жырлаған «Қырымның қырық батыры» циклі бойынша «Едіге» жыры 5-томда жарияланды. Сәтбаев жариялаған жыр нұсқасы 1995 ж. «Ер Едіге» деген атпен қазақ және орыс тілдерінде жеке кітап болып жарық көрді. 1996 ж. ғалымдар Р.Бердібайдың алғы сөзімен және О.Ә.Нұрмағамбетованың құрастыруымен «Едіге батыр» жинағы басылды.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.altyn-orda.kz/library/duxovnost-%E2%80%9Cvelikij-bi%E2%80%9D-%E2%80%93-er-edige/ 

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ жырлары
Санат:Жырлар
Әлия Амантұрлықызы Екібаева

**Әлия Амантұрлықызы Екібаева** (1945 жылы туған, Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы) – химия ғылымдарының докторы (1982), профессор (1982).

Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. Қазақстан және Латвия Ғылым Академияларында ғылыми жұмыстармен айналысты.

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Әйтеке би ауданында туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Андрей Сергеевич Елагин

**Андрей Сергеевич Елагин** (16 қыркүйек 1920 ж., Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы – 1993 ж., Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1970), профессор (1980). 

Орал педагогикалық институтын бітірген (1941). Алғашқы жылдары оқытушы (1945–50), содан кейін Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих институтында аға ғылыми қызметкер болды.

«*Социалистическое строительство в Казахстане в годы гражданской войны (1918–1920 жж.)*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – республика тарихындағы шетелдік әскери интервенция мен Азамат соғысы жылдарындағы кезең мәселелері.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Оралда туғандар
Санат:1993 жылы туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Әбдірахым Еламанов

**Әбдірахым Еламанов** (19 қыркүйек 1916, Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Баян ауылы – 13 мамыр 1970, Алматы қаласы) — Қазақстан Ғылым Академиясының корреспонденция мүшесі (1962), ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1968).
2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын бітірген (1936). Агротехниктер мектебінде оқытушы (1936–1938), мал шаруашылығы стансасында ғылыми қызметкер (1938–1941) болған. Сібір мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының ғылыми қызметкері (1946–1952), Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары, директоры (1952–1960), Қазақстан Ауыл шаруашылығы министрінің орынбасары (1955–1956 және 1965–1970), министрі (1962–1964), Қазақ ауыл шаруашылығы ғылыми академиясы мал шаруашылығы бөлімінің академик-хатшысы (1957–1961), Қазақстан Министрлер Кеңесінің кеңесшісі (1964–1965) қызметтерін атқарған. 1967 жылы *«Основные вопросы создания новой породы и селекции мериносов на севере-востоке Казахстана»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның негізгі ғылыми еңбектері қойдың жаңа тұқымдарын шығаруға, Қазақстанда қой шаруашылығын өркендету жүйесін жасауға арналған. Биязы жүнді байкал қойы (1956) мен солтүстік қазақ мериносын (1967) шығарушылардың бірі. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:1970 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан зоологтары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Азамат Тыржанұлы Ыдырысов

**Азамат Тыржанұлы Ыдырысов** (1965 жылы туған) – химия ғылымының докторы (2006). 

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1989) соң осы университетте инженер (1989–90), 1993 жылдан Қазақстан Республикасы Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым Академиясы Органикалық синтез және көмір химиясы институтында ғылыми жетекші, ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.

2005 ж. «*Перенос радиационно-индуцированных носителей заряда в высокомолекулярных органических диэлектриках*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Едрисов 50-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Болат Далдаұлы Еламанов

**Болат Далдаұлы Еламанов** (29 қараша 1950 жылы туған, Қостанай облысы, Қарасу ауданы, Қарасу кенті) – тау-кен инженері, техника ғылымдарының докторы (2003). 

Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген.

«Прорвамұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында оператор, аға инженер, бастық, Ембі ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, Қазақ КСР-і Мұнай-газ өнеркәсібі министрінің орынбасары (1972–91), «Мұнайгаз» МХК-ның президенті (1991–94), Қазақстан Республикасы Энергетика, индустрия және сауда министрлігіне қарасты Мұнай және газ департаментінің директоры (1994–98) болды.

1998 жылдан Қазақстан Республикасы Инвестиция жөніндегі мемлекеттік комитетте кен орындарын пайдалану дирекциясының директоры.

«*Проблемы разработки нефтяных месторождений, осложненных коррозией и соле-парафиновыми отложениями*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1994).

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қарасу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Борис Владимирович Еланцев

**Борис Владимирович Еланцев** (14 тамыз 1905 ж., Ресей, Томск қаласы – 22 қаңтар 1977 ж., Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1944), профессор (1944), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1957). 

Томск мемлекеттік университетінің медицина факультетін бітірген (1929). Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) доцент (1940), кафедра меңгерушісі (1944 жылдан), ал 1975 жылдан өмірінің соңына дейін кафедрада кеңесші, 1960–70 ж. Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің бас оториноларингологы қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылыми-зерттеу еңбектері оториноларинголия мәселелеріне арналған. Ол бірқатар арнайы емдеу құралдарын, ауыртпалық сезімді жоятын «Ринокоин» дәрісін жасап, дәрігерлік жұмыста пайдаланды; 1 авторлық куәлік алған.

## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Өнертапқыштар
Сунияцын Хұсайынұлы Елбісінов

**Сунияцын Хұсайынұлы Елбісінов** (1930 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы) – экономика ғылымдарының докторы (1987), профессор (1988). 

Мәскеудің алтын және түсті металдар институтын бітірген (1955). Балқаш мыс зауытытында шебердің көмекшісі, шебер (1955–58), Орал политехникалық комбинатында аспирант, аға инженер-экономист (1961–64), Қазақ политехникалық институтында (1965–75, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бөлім бастығы, доцент, ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі (1975–84), доцент (1984–93), ал 1993 жылдан осында профессор қызметтерін атқарады. Елбісінов 81 ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 1 монографияның («*Проблемы повышения экономической эффективности разделительных процессов*», 1984) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Профессорлар
Абаш мәдениеті

**Абаш мәдениеті** немесе **Абашев мәдениеті** — қола дәуірінде (б.з.б. 2-мыңжылдықтың 2-жартысында) орманды-далалы Дон және Еділ бойларынан бастап Оңтүстік Оралға дейінгі кең алқаптарда қоныстанған тайпалардан қалған археологиялық ескерткіштердің ортақ ғылыми атауы. 

Мамандар ескерткіш түрлерінің молдығын және олардың сан түрлі күрделілігін ескере отырып «Абаш мәдени-тарихи қауымдастығы» деген қосымша термин де қолданады. Алғаш 1920 жылы Чувашияда В.Ф. Смолин ашты. Сол уақыттан бастап ғалымдар (О.А. Кривцова-Гракова, М.С. Акимова, А.Х. Халиков, И.Я. Мерперт, К.В. Сальников, А.П. Смирнов, А.Д. Пряхин, т.б.) жүйелі түрде зерттеп келеді. 

Негізгі деректер ірі зираттар мен қоныстардан табылған. Еділ-Дон, Орта Еділ, Орал нұсқалары тайпалардың шаруашылығында мал бағу кәсібі үстем болғанын, одан төмендеу деңгейде егіншілік, металлургия мен металл өңдеу ісі де жақсы дамығанын көрсетеді. Тайпалар қоныстары негізінен мүйістерде орналасқан. Олар – уақытша тұрақтар, ірі қыстаулар және металл балқыту мен өңдеу кәсіптері дамыған өндірістік кешендер. 

Жақсы зерттелген үлкен зираттар (Абашево, Пикшик, Тауышкасы, Виловатов-2, т.б.) дөңгелек не дөңес пішіндес топырақ обалардан тұрады. Түбіне қайың қабығы төселіп, қабырғалары аракідік ағаш кесінділерімен шегенделген, топырақ қабірлерге мүрделер тізесін бүгіп, шалқасынан жатқызылған, жанына қыш ыдыстар, шақпақтастан істелген қырғыштар, мыс пышақтар, балықшы құралдары секілді бұйымдар қойылған. Көп кездесетін мал сүйектері абаштықтардың сиыр, қой, шошқа және жылқы ұстағанын көрсетеді. 

Абаш қышы — түбі тегіс не дөңес келген, үшкір қабырғалы және пішіні төңкерілген қоңырауға ұқсас ыдыстар; «қалбыр» үлгісіндегі қарапайым көзелер; түбі дөңес, бүйірі шығыңқылау, ернеуі сыртқа қайрылған ыдыстар. Оюлысы да, оюсызы да кездеседі. Негізгі ою түрлері – сызу немесе дайын қалыппен басу арқылы түсірілген толқынды көлденең және көлбеу тік ойықтар. 

Қазба барысында қола балта, найза ұштары, қанжар сияқты қару-жарақ бұйымдары, көптеген тұрмыстық заттар табылды. Бұл кезеңге жататын ескерткіштер ішінен Орта Еділ нұсқасына тән жақсы безендірілген әйел киімі табылды. Киімде мыс пен қоладан жасалған көптеген әшекей түрлерімен ерекше безендірілген әйелдің бас киімі, білезіктер мен бұрама жүзіктер, басқа да түрлі бұйымдар бар.

## Дереккөздер

Санат:Башқұртстан тарихы
Санат:Еуропаның археологиялық мәдениеттері
Санат:Азияның археологиялық мәдениеттері
Санат:Қола дәуірінің Еуропасы
Санат:Қола дәуірінің Азиясы
Санат:Үнді-Еуропа халықтары
Санат:Тарихи Ресейге дейін
Санат:Калуга облысы тарихы
Санат:Чувашия тарихы
Санат:Воронеж облысы тарихы
Таңатқан Досқараұлы Абақанов

Абақанов Таңатқан Досқараұлы – инженер-құрылысшы, сейсмолог, техникалық ғылымдар докторы (2000), Қазақстан Республикасының Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (2009). Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) және Мәскеу қаласындағы КСРО Мемлекеттік құрылысының орт. құрылыс конструкциялары ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1983) бітірген. Алматы қалалық жобалау ин-тында инженер, аға инж., топ жетекшісі (1972–78), Қазақ өнеркәсіп құрылысының ғыл.-зерт. ин-тында кіші ғыл. қызметкер (1978–80), Орта Азия мемл. астық өнеркәсібін жобалау ғыл.-зерт. ин-тында сектор, бөлім меңгерушісі (1978–80), Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология ин-тында аға ғыл. қызметкер (1986–91), бөлім меңгерушісі (1991–2006), 2007 жылдан ин-т директоры қызметтерін атқарады. «Динамика повреждений и модели сейсмостойкости сооружений» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Ғыл. жұмыстарының негізгі бағыты – жер сілкіністерін алдын ала болжау және оның салдарын бағалау мәселелері. А. 130-дан астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 5 монография («Қазақстан село құрылысын жақсартудың кейбір мәселелері», 1980; «Наперекор стихии. Землетрясение и его последствия», 1991; «Прогноз и снижение повреждаемости сооружений при землетрясениях», 1999) мен 7 патенттің авторы.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Галлуазит

**ГАЛЛУАЗИТ**, энделлит –* [[силикат]]тар класының [[минерал]]ы.* Хим. формуласы Al4[Sі4O10](OH)8•4H2O. Минералды ашқан Бельгия геологы д’Аллуаның есімімен аталған. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Жасырын кристалды агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі ақ, сарғыш, күңгірт. Қатт. 1 – 2, менш. салм. құрамындағы су мөлшеріне байланысты 2,0 – 2,6 г/см3 аралығында. Ұзақ уақыт сақтауға келмейді, су молекулалары жойылып, метагаллуазитке ауысады. Экзогендік ортада, габбро, базальт, т.б. тау жыныстары мен никель, мырыш кендерінің бұзылу-тозу белдемдерінде түзіледі. Керамикалық шикізат, катализатор дайындауда және толтырғыш ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Ғақылия

**Ғақылия** – () - дүние сыры терең таразыланған ой-пікірлер. Прозаның алғашқы қысқа, нұсқа үлгілерінің бірі. 

*Ғақылия* термині қазақ әдебиеті тарихында исламдық танымға байланысты Абайдың 38-қара сөзінде, Ы. Алтынсариннің "Шариат-ул-ислам" деп аталатын кітабында (Мұсылмандық тұтқасы, А., 1991, 18-6.), Мәди Меркішұлының "Туһфа уа жұмхурият" рисаласында (Ташкент, 1917. 24 6.) алғаш рет қолданыс тапқан.  

Ғақылияға жүйріктер хакім, нақылияға жүйріктер ғалым аталады. Хакім ғалымнан биік тұрады, өйткені хакім ғылымның бір саласымен ғана айналыспай, ортақ заңдылықтарды танып ашуға ұмтылған бесаспап ойшылдығы себепті де бұл дәрежеге жете алады. Абай 38-сөзінде адамдарды төрт топқа бөліп қарайды. Осы себепті болса керек, М.Әуезов Абайдағы мораль философиясын сөз еткенде "38-қара сөзді" бөле-жара "ғақылият тасдихат" деп атауына терең ойлы таным жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ислам әдебиеті
Санат:Араб тіліндегі әдебиет
Галогендік жыныстар

**ГАЛОГЕНДІК ЖЫНЫСТАР** (тұздар) – *хемогендік шөгінді жыныстар*; олар құрғақшылықтан кеуіп бара жатқан теңіз бассейндерінің, тоғандардың, тұзды көлдердің түбінде қалған қаныққан ерітінділердің кристалдануы нәтижесінде түзіледі. Негізгі минералдары галит, сильвин, карналлит, гипс, астрахонит, табиғи сода, бишофит, кайнит, полигалит, т.б. Кең тарағаны тас тұзы, сильвинит және карналитті жыныстар. Галогендік кендер Қазақстанда кең тараған. Олар негізінен тас көмір және пермь кезеңдерінің шөгінділерімен байланысты. Тұздардың ірі кен орындары Каспийдің солт. жағында – Атырауда, Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында, Шу және Сарысу өзендері бойында, Солт. Қазақстанда, Арал, Ертіс маңында орналасқан. Өндірілетін тас тұзының 65%-ы тамақ өнеркәсібінде, 35%-ы тех. мақсаттарда қолданылады. Сондай-ақ калий тұздары тыңайтқыш ретінде химия өнеркәсібінде, магний тұздары авиация және автомобиль өнеркәсібіне қажетті жеңіл және берік металл – магний өндіру үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Марат Шәдібайұлы Абдоллаев

**Абдоллаев Марат Шәдібайұлы** (28 наурыз 1957 жыл туған, Қызылорда облысы, Қазақ КСР, КСРО) – хирург, медициналық ғылымдарының докторы (1997), профессор (1998).

## Өмірбаяны
Алматы мемлекеттік медицина институтын (1980, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті), Мәскеу қаласындағы Проктология ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1987) бітірген. Қызылорда облыстық ауруханасында (1980-83) және Алматы қаласындағы №1-клиникалық ауруханасында хирург(1983-85), Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында аға лаборант (1987-89), Алматы қаласының орталық клиникалық ауруханасында проктология бөлімінің меңгерушісі (1989-2005) қызметтерін атқарды. 2005 жылдан Қызылорда облыстық денсаулық сақтау департаментінің директоры. Қазақстан проктолог-дәрігерлер қауымдастығының президенті (1998). «Медицинская реаблитация женщин с заболеваниями промежности неопухлевой эрпологии» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 2 монографиясы мен 107 ғылыми мақаласы жарық көрген. 

## Марапаттары
* «Құрмет» ордені (2004).

## Дереккөздер

Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Ғалиакберов Нажиб Закирұлы

**Ғалиакберов Нажиб Закирұлы** (29.11.1909, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы – 11.9.1985, Алматы қаласы) – ауыл шаруашылық ғылым кандидаты (1944). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1932, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. 1934–51 ж. Қазақ мал өсіру ғылыми-зерттеу институтында аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі, директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары, 1951–64 ж. Бүкілодақтық ауыл шаруашылық академиясының Қазақ бөлімшесінде сектор меңгерушісі, 1964 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ КСР-і А. ш. мин-лігінде бөлім бастығы қызметтерін атқарды. Қазақтың сиыры мен қалмақтың герефордтық бұқасын будандастыру арқылы ет алуға бағытталған «Қазақтың ақбас сиырын» шығарғаны (1930–50) үшін бір топ ғалымдармен бірге КСРО Мемлекеттік сыйлығымен иеленді (1955). Ғалиакберов 3 рет «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.
## Дереккөздер
Шәдібай Нұрғазыұлы Абдоллаев

**Абдоллаев Шәдібай Нұрғазыұлы** (5 ақпан 1928 жыл туған, Қызылорда облысы Сырдария ауданы Қарауылтөбе ауылы) — хирург, медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1981), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1966).

## Өмірбаяны
Алматы мемлекеттік медициналық институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. Қызылорда облыстық ауруханасында хирург (1956-58), облыстық аурухананың бас дәрігері (1958-76), Алматы қаласындағы Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институты директорының орынбасары әрі республикалық клиникалық аурухананың бас дәрігері (1976-77), медицина институтының кафедра меңгерушісі (1977-95), профессор (1995) қызметтерін атқарды.

Абдоллаев Шәдібай Нұрғазыұлының негізгі ғылыми-зерттеулері жедел хирургияның мәселелеріне, әсіресе, ерте кезеңдегі релапаротомияны хирургиялық жолмен қайта емдеуге, жүкті әйелдерге хирургиялық көмек көрсеткенде эхолокация, инфрақызыл термография, лапароскопия әдістерін қолдануға арналған.

250-ден астам ғылыми еңбектің, 4 монографияның, 47 оқу-әдістемелік талдаманың, 7 әдістемелік нұсқаулықтың, 5 авторлық куәліктің иегері. Алматыда 3 ғылым докторын, 4 ғылым кандидатын даярлады.

## Естелік
* Қызылорда қаласы орталық көшеге есімі берілген.

## Марапаттары
* Қызыл Ту ордені
* Қызылорда қаласының құрметті азаматы (1996).

## Шығармалары
* Некоторые вопросы классификации и лечения перитонитов, Алматы, 1964; 
* Релапаротомия. Руководство по неотложной хирургии органов брюшной полости, под редакцией академика В.С.Савельева, М., 1976
* Очерки по неотложной хирургии, Алматы, 1986.

## Дереккөздер

Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Виль Зайнулұлы Ғалиев

**Ғалиев Виль Зайнулұлы** (1938 ж.т., Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1983). ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1960–61 ж. Түркістан педагогикалық училищесінде оқытушы, ҚазҰУ-дың аспиранты (1961–1964), Шымкент педагогика институтында (1964–65, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) оқытушы, Қарағанды педагогикалық институтында (1965–1968, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) оқытушы, Қазақ мемл. қыздар пед. институтында доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1968–1970), ҚР ҰҒА-ның Тарих, археология және этнология институтында бөлім меңгерушісі (1990–1995) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан осы институтта ғылым қызметкер. Ғалиевтің 130-дан аса ғылыми еңбегі жарияланған.
## Дереккөздер



Санат:Алматыда туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары
Кулер

**Кулер**(cooler ағылшынша - суытқыш)- Компьютер тақырыбына қолдануының құрылымның сленг компьютер атауы - желдеткiштiң жиынтығы және үлкен (әдетте 5 Вттан астам) жылу шығаруы бар компьютердiң электрондық компонент орнатылатын радиатор: орталық процессор, график түрiнде процессор, чипсеттi микросхема, қоректену блогi.
*Атауды этимология

Құрылымның атауы қарамастан ол (cool - тоңдырттыру, салқын) ағылшын тiлiнен, орыс тiлiнде келдi мәндi тарлау алады. Мысалы, компьютерде ұқсас құрылым ағылшын тiлiнде and fan (кейде қосылып - heatsink) heat sinkтiң құрама бөлiктерi бойынша деп аталады - желдеткiшпен c (радиатор ) жылу қайтарғыш, cooler астында сонда қорытып айтқанда кез келген суытқыш жиi жобаланады ауыз суды суу үшiн аппараттар деп атайды. Орыс тiлiндегi сөздiң қолдануын ең үлкен жиiлiк бiрақ желдеткiш және радиатордың қарсылық бiлдiрудi мақсаты бар дербес компьютердiң орталық процессорына ерекшеленетiн жылу болуға орнатылатын құрастыруы өзiмен болып табылатын құрылымға дәл келедi.

Санат:Ақпараттану
Ғалиев Сейітқали Жолдасұлы

**Ғалиев Сейітқали Жолдасұлы** (1958 ж.т., Қарағанды қаласы) – техникалық ғылымдар докторы (1997). Қазақстан КП ОК жанындағы баспада слесарь (1975–76), Жетіқара кен байыту комбинатында бұрғылаушы (1979–85), Қазақ КСР-і ҒА-да аспирант (1986–89) қызметтерін атқарды. 1990 жылдан ҚР ҰҒА-ның Кен істері институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер болып істеді. 60-қа жуық ғыл. еңбектің авторы
## Дереккөздер


Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Иконников жарқанаты

**Иконников жарқанаты** () – қолқанаттылар отряды, жалтыртұмсықтылар тұқымдасына жататын жарқанат. 

Негізінен тайганың таулы жерлерінде, үлкенді-кішілі тайга өзендерінің жайылымдарында, қыстау кезінде сирек табиғи үңгірлерде кездестіруге болады. Қазақстанда Бұқтырма өзенінің (Алтайда) алабынан ғана табылған. Тіршілігі өте аз зерттелген. Бұлар аздаған шоғыр құрып немесе жеке-жеке тіршілік етеді. Қорегін аулауға қараңғы түнде шығады. Өте баяу, әлсіз ұшады. Ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Түнде белсенді. *Иконников жарқанатының* саны өте аз. Өте сирек кездесетін түр болғандықтан Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізіліп, Марқакөл мемлекеттік қорығында қорғалады.

## Статус
IV-ші санат. Саны аз, зерттелмеген түр. Систематикасы да зерттеле қойған жоқ.

## Генофондысын сақтау үшін таксонның маңызы
Сұрек кездесетін тайга орманымен бойланыстыоңтүстік-сібірлік түр. Қазақстан фаунасындағы ең кіші жарқанаттардың бірі.
 
## Таралуы
Оңтүстік Сібірде, Алтай, Оңтүстік Приморье, Солтүстік-шығыс Моңғолия, Солтүстік-батыс Қытайда таралған. Қазақстанда таулы Алтайдың батыс жағынан табылған. Бұқтырма өзенінің бойынан, Катонқарағай ауданынан, Тигирецкий тауынан, Таловка өзені жағамауынан белгілі.

## Мекендейтін жерлері
Қазақстанда Иконников жарқанатының  мекені-тайга орманымен байланысты. Адам қоныстарынан алысырақ ормандарды мекендейді ұстанады. Бұл жарқанат тауда теңіз деңгестінен 1600-1700 м биіктікке дейін көтіріледі. Таудың тік беткейлері мен жартасты учаскелерін мекендейді. Кейде қыста таудағы үңгірларден де табады. Негізгі мекендері – жартастар арасындағы қуыстар мен үңгірлер.

## Саны
Соңғы жылдарға дейін бұл түрдің таралған елдерінде (тәуелсіз мемлекеттер одағында) 12-ақ жерден ғана белгілі. Қиыр шығыста, Приморье өлкесінде, Моңғолия мен Қытайда оның 6 мекендейтін қонысы белгілі. Оның біреуі Синегор үңгірінен қыста табылған. Сібір мен Алатау тауларын бірнеше рет зерттеу кезінде Иконников жарқанаты табылған жоқ. Қазақтанда ол тек  оңтүстікте ғана табылып қалады.

## Негізгі шектеуші факторлар
Белгісіз.

## Биологиялық ерекшеліктері
Қазақстанда бұл туралы мәлімет жоқ. Басқада таралған жерлерінен де коллекциондық материалдар өте аз. Тіршілігі туралы да мәліметтер жоқ. Шамалауымыз бойынша, ормандарда олар шағын колония түрінде өмір сүреді. Көбіне жеке-жеке ұшып жүреді. Азықтануға түнде ұшады. Аспанда 1-3 м биіктікте азығын аулап жүріп коретенеді; ұшуы көбелектердің қалықтап ұшуын еске түсіреді. Ұсақ насекомдармен қоректенеді.

## Қолда өсіру
Мәлімет жоқ.

## Қабылданған қорғау шаралары
Маркакол мен Батыс-Алтай қорықтарында, мүмкін, «Қатон Қарағай» ұлттық табиғи паркінде, қорғалады.

## Қорғауды керек ететін шаралар
Қорғау шаралары айқындалған жоқ.

## Зерттеу жөніндегі ұсыныстар
Қорғау шараларын белгілеу үшін оның биологиясын зерттеу керек.

## Дереккөздер


Санат:Жарқанаттар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Санат:Қауіптен тыс жануарлар
Санат:1912 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Азия сүтқоректілері
Абдолланаме

**Абдолланаме** — Хафиз Таныш ибн Мир Мұхаммед әл-Бұхаридың (16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басы) тарихи шығармасы.

Автордың Бұхара ханы Абдолла хан ІІ-ге арнаған бұл шығармасы «Шәрәф наме-ий шаһи» («Шаһтар даңқы кітабы»), «Зафарнаме» («Жеңіс кітабы») деп те аталады. Тәжіктің әдеби тілімен (парсыша) ұйқасты қара сөз үлгісінде жазылған. «Абдолланамеде» автордың өзі куә болған Абдолла ханның Хорезмге, Дешті Қыпшаққа, Хорасанға, Батыс қырғыздарға, Орта Азия мен Иранның бірқатар аймақтарына жасаған әскери жорықтары сипатталады.

Орта Азия халықтары мен Қазақстанның этникалық құрылымы, соның ішінде қаңлы, қыпшақ, қарлұқ, ұйғыр, қоңырат тайпаларының әдет-ғұрпы, шаруашылығы туралы мәліметтер бар. Қазақ хандығының 16 ғасырдың 2-жартысындағы сыртқы саясаты, Шығай, Тәуекел, Ақназар хандар туралы деректер, қазақтардың Шайбани әулеті мен Сыр бойындағы қалалар (Сауран, Созақ, Иасы, т.б.) үшін күресі, оның идеологиялық, саяси мәні көрсетілген. Еңбекте қазақ халқының сыртқы саясаты мен дипломатиялық қатынасы жөніндегі құнды деректер келтірілген.

Автор Әбу Бәкр Наршаһидың «Тарих-и Бұхара», Рашид әд-Диннің «Жамиғ ат-Тауарих», Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарих-и Рашиди», Мирхондтың «Раузат әс-Сафа», т.б. тарихи еңбектерін пайдаланған.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Ильменит

**Ильменит**, *титанды теміртас* – оксидтер класына жататын минерал. Химиялық формуласы FeTiO3. Алғашқы табылған жері Оңтүстік Оралдағы Ильмен тауы атымен аталған. Тригональдық сингонияда кристалданады. Көбінесе сеппелі түйірлер, кейде тұтас түйіршікті бөлшектер түрінде кездеседі. Түсі қара, металдай жылтыр. Қаттылығы 5 – 6, меншікті салмағы 4,7 г/см3 магнитті. Негізді және өте негізді магмалық тау жыныстарымен байланыста кездеседі. Ол жыныстар бұзылып-үгілгенде Ильменит өзгермей басқа берік минералдармен бірге кенқайраң түзеді.

Ильмениттен титан, титан тотығы, ферротитан алынады. Берік болат жасауда және бояу өндірісінде пайдаланылады. Қазақстанда Солтүстік Қазақстан облысында (Обуховское) мен Шығыс Қазақстан облысында (Қараөткел) кен орындары бар.

## '''Жаратылысы'''
Ильменит титанды теміртас сиенит және нефелинды сиенит (миаскит) типті негізді және өте негізді магмалық тау жыныстарына байланысты кездеседі. Негізді жыныстар бұзылғанда ильменит өзгермейді және басқа берік минералдармен бірге құмдарда жиналады. Ол шашыранды түрде табылады. Ильмениттің кеп шоғырланған жері титан кені ретінде металл қорыту үшін қолданылады. Сонымен бірге онан темір-титан қорытпасын (ферротитан) алады.

Титан — бояу жасауға, берік болат жасауға, тағы басқа өндіріске қажетті өте қымбат бағалы металл.

**Ильменит кендері**  біздің елімізде Оңтүстік Уралда (Ильмен тауы), Алтайда бар.

Норвегияда негізді магмалық жыныстар арасында оның желілі кені бар (Экерзунд-зоггендаль, Крагере).

## Сілтемелер


## Сыртқы сілтемелер
*ИЛЬМЕНИТ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет

Санат:Оксидтер
Санат:Минералдар
Санат:Темір минералдары
Органайзер

**Органайзер** () — күнтізбе, адрестік кітап және жеке байланысулар мен оқиғалар туралы мәлiметтерді ұйымдастыру қызметтерін орындайтын құрылғы. Ақпараттық технологиялардың дамуымен қойын дәптерлерді қалта дербес компьюлерi, компьютер бағдарламалары және онлайн ауыстыра бастады, бұл қатарда органайзер де бар.

Органайзермен 21 ғасырда ДК және жылжымалы құрылымдар үшiн программалық қамтамасыз ету жиiрек ұғылады. Олардың сөзсiз артықшылықтарымен ендiрiлетiн мәлiметтердiң iс жүзiнде шексiз көлемi, автоматты еске салуларды қоюлар болып табылады. Органайзердiң формалары әртүрлi бола алады. Бар, мысалға, тар мамандандырылған органайзерлер: рецепттердiң органайзерi, қаражаттардың органайзерi, музыкалық коллекцияның органайзерi. Жылжымалы құрылымдар үшiн типтi органайзерлерге Pocket Informant және Agenda Fusionдердi жатады. Мысалы, бар және Speereo Voice Organizer дауыс басқаруымен органайзерлерi. Осылай бұл салаға программалар жиыны өзi үшiндi программалық қамтамасыз ету тап таңдауға болады ретiнде кең. Барлық қолданушылар емес керек функциялардың үлкен жиынның бiр бағдарламалары кейбiр енгiзiлген мәлiметтердi ыңғайлырақ бейнелейдi басқа үлкен жылдамдықтағы мәлiметi, және тағы басқаларларды ендiруге мүмкiндiк беруге алады.

Органайзер уақытты басқару құралы болып табылады. Iстердiң алдын ала жоспарлауы эффективносты жоғарылатуға көмектеседi Онда алдағы оқиғалар туралы еске салу, мәлiметтерді қорғау және синхронизация деген функциялар да бар.

Санат:Электроника
Санат:Ақпараттану
Абдраман Шәмшиден Абдраманұлы

**Абдраман Шәмшиден Абдраманұлы** (19.10.1937 ж.т., қазіргі Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қаратал а.) – кен инженері, жазушы, техникалық ғылымдарының кандидаты (1981), педогогикалық ғылымдарының докторы (2000), ҚР Педогогикалық ғылымдар академиясының академигі (1960). Қазақ кен-металлургия институтының (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) кен факультетін бітірген. Шығыс Жезқазған кенішінде кен инженері, өндіріс бөлімінің басшысы (1964–66), Алжирде кен байыту комбинатының бас инженері (1969–72), ал 1973 жылдан Қазақ ұлттық техникалық унивеситетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, проф. қызметін атқарды. «Жоғары техникалық оқу орындары студенттердегі кәсіби-техникалық бағыттылықты қалыптастырудың дидактикалық негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 

Ол ғылыми-фантастикалық «Елгезек электр» (1963), «Көрінбес қорған» (1969), «Сахара гүлі тас Раушан» (1980) атты көркем, «Кен қазудың технологиялық негіздері» (1990), «Жер астында руда қазу процестерін есептеу» (1991), «Кен технологиясының негіздері» (2003) оқу құралдарының және «Ақжан Машани» (2007), «Машанитану» (2009), т.б. кітаптарының авторы.

Санат:1937 жылы туғандар
Картридж

**Картридж** (cartridge ағылшынша - дәрiмен атылатын қаруға патрон) - шығын материалдар және тағы басқалар жабдық қандай болмасынға өздiң бiрнеше түйiндерi және бөлшектердегi қорғайтын қабық болатын тұтас және өзi жеткiлiктi сменалық блок.

200px|thumb|Лазерлі принтер картриджінің сызбанұсқасы

Келесi мәндерде әдетте пайдаланылады:
****Ойын Картридж** - мәлiметтi сақтау үшiн ойын қосымша қолданылатын электрондық модуль
****Сия Картриджы** - сорғалап ағатын принтерлердегi сиялары бар контейнерi.
****Тон-Картридж** - лазер приндерiндегi тонерi бар контейнер және көшiргi аппараттар, бұл құрылымдардың негiзгi түйiндерiнiң бiрi.
****Стримердiң Картриджы** - перделермен, бойының трактiне лентаның толтыруын жауап тетiктiң бiр бөлiк қорғайтын магнит таспалары бар кассета.

Санат:Айрық беттер
Оспан Құдайбергенұлы Абдрахманов

**Абдрахманов Оспан Құдайбергенұлы** (24.3.1943 ж.т., Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, Жаңақорған кенті) – биология ғылымдарының докторы (2002).

ҚазМУ-ды (1961, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1969–74 ж. Мәскеу облысы Пущино қаласындағы КСРО ғылым академиясының  Микроорганизмдер биохимиясы және физиологиясы институтының ординатурасы мен аспирантурасында оқыды. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында лаборант, аға, жетекші (1999 жылдан) ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1994–99) болып жұмыс істеді.

Абдрахманов Оспан Құдайбергенұлы 60-тан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

Санат:Қазақстан биологтары
Санат:1943 жылы туғандар
Тонер

**Тонер** - оқтаулы барабанның алдын ала арнайы түрде *(болуы мүмкiн тағы басқа варианттар*) электр графикалық қағидасы көмегiмен тасымалданатын және содан соң қағазға тасымалданатын көрнектi сурет онда қалыптастырған қара немесе таңқурай, көгiлдiр, сары ұнтақтың ие болатын ерекше қасиеттерiмен. 
*Тонердiң әртүрлi түрлерi танып бiледi: химия, механикалығы тағы басқалар микроскоппен тонер негiзi бойыншады балауызды гранула болады немесе полимердiң қасиеттерi бойынша ұқсас, (*металлдар* ) металл жабулы қышқылды, кейде бояумен. Қазiргi лазер приндерiнде және Мфу аппараттың нақты үлгiсi үшiн жинақты мiнездемелерi бар бiртума түрлi түстi тонердi қолданылады. Таңбалықтың ең жоғары сапаның алуы үшiн сондықтан өндiрушi босатылған принтерлер тонерлердi пайдалануға ұсынылады, өйткенi үйлесiмдi құрылымның жұмысқа қабiлеттiлiгiнiң бұзушылықтың жоқтығы кепiлдiк бере алмайды - кепiлдiктi өндiрушiнi бередi.
## Ерекшелігі
Ең алдымен, тонерлер түспен ғана емес, бөлшектердiң өлшемi және магниттiлiкпен де өзгешеленедi. Тонердiң бөлшектерi микрон өлшемдер 5пен 30мен аралығындағы орташа алады. Принтерлердiң ерте ұрпақтары сонымен бiрге болды тонердiң сонда бар болған берiлiс жүйесi үшiн керек магниттi болған iрi бөлшектенгенiрек тонер қолданды. Тонердiң iрi бөлшектерi қолданылмаған тонерден барабанның тазартуларын жеңiлдеттi, қаныққан тығыз суреттердi бердi. Шешу қабiлеттiлiгi алайда, 300 dpi жеткiлiксiз тез көрсеттi және *(және тиiстi принтерлер*) барлық майда дисперсиялық тонерлерден астам шығарыла бастады. Мысалы, мұндай тонерлерi баспа төлемдерiнiң жасауы үшiн негатив қабыршақта мөр алудың мақсатынан мүмкiн емес iстейтiн тығыз растр беру қабiлеттi емес. Сонымен бiрге, мұндай сурет (*қағаз* ) сақтаушыдан қыртыстануға тенденцияны алады.

## Дереккөздер
Ғарыштық зерттеулер институты

**Ғарыштық зерттеулер институты** – Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің ғарышты зерттеу мәселелерімен айналысатын ғылыми-зерттеу мекемесі. 1991 ж. құрылған. Институт құрамында 2 бөлім (қашықтан зондылаудың матем. мәселелері; металл физикасы және ғарыштық материалтану) және 2 орталық (ғарыштық ақпараттарды қабылдау және өңдеу; геоақпараттық жүйелер) бар. Институт ғылым-зертттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: қашықтан зондылаудың, ғарыштық мониторингтің, сондай-ақ табиғи-аумақтық кешендерді зерттеу және басқару үшін геоақпараттық технологияның ғыл. негіздерін жасау; ғарыштық материалтану және металл физикасы. Ин-т ғарыштық мониторинг деректері, матем. модельдеу және геоақпараттық жүйелер технологиясы әдістері негізінде Қазақстан аумағындағы экологиялық табиғи-ресурстық мониторинг жүйелерін құру саласындағы зерттеулер жөнінде жетекші мекеме болып есептеледі. Институт құрылғаннан бері Байқоңыр ғарыш алаңының экол. қауіпсіздік мәселелерін зерттеп келеді. Ғ. з. и. жетекші мекеме ретінде «Мир» орбиталық станция бортындағы қазақстандық ғарышкерлердің (Т.О.Әубәкіров, 1991; Т.А.Мұсабаев, 1994, 1998) ғылыми-зерттеу және тәжірибе жасау жұмыстарына бағдарламалар дайындау және оны жүзеге асыру ісіне қатысты. Институт ғарыштық зерттеулер саласында Франция (КНЕС), АҚШ (НАСА, Мэриленд университеті), Ресей (РКА, РКК «Энергия»), т.б. елдердің ғыл. орталықтарымен ғыл.-тех. ынтымақтастық шеңберінде жемісті жұмыс жүргізуде. Институтта ІNTAS, USAІD, CNES, TACІS халықаралық қорларынан бөлінген грант бойынша біріккен зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Институтта ҚР ҰҒА-ның академик Ө.М.Сұлтанғазин, профессор А.А.Пресняков, т.б. ғалымдар жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Маухида Атнағұлқызы Абдулкабирова

**Маухида Атнағұлқызы Абдулкабирова** (4 қараша 1917 – 2003, Башқортостан, Уфа ауданы, Нурлино ауылы) — ғалым, геолог, геология-минералдар ғылымының  докторы (1973). Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1990). 1941–1983 жылдары Қазақ КСР ҒА Геология ғылымдары институтында сектор меңгерушісі. Геология, металлогения, стратиграфия бойынша еңбектердің авторы.

## Мансабы
Қазақ тау-кен металлургия институтын (1941), қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті бітірген.

1993 жылдан  Қазақстан ғылым академиясының жетекші ғылыми қызметкері, Геологиялық ғылымдар институтында кіші-аға ғалымы қызметкер, арнаулы металдар секторының меңгерушісі, ғылыми кеңесшісі болды. Ғылыми-зерттеулерің геологиялық және металлогения мәселелеріне арнаған. Абдулкабирова Солтүстік Қазақстанда жер қыртысы дамуының жаңа формаларын анықтап, оның кен түзілуі мен таралуындағы рөлін және кен орындарының орналасуының жаңа заңдылықтарын дәлелдеді, бұл аймақтың болжамдық геологиялық карталарын құрастырды, кен іздеу жұмыстарының бағытын көрсетті. Ол Солтүстік Қазақстанда алмас іздеудің теориялық негіздерін жасады. Оның болжамы бойынша, Құмдыкөл алмас кен орны ашылып, барланды. Ол әріптестеріне өзінің ізденімпаз ақылымен және қарапайым мінезімен танымал болды.

## Марапаттары
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы - 1990.
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі - 1987.

## Еңбектері
Өзінің мансабында ол 115 ғылыми еңбек жазды, оның ішінде:
* Көкшетау ауданының метаморфты жыныстарының петрографиясы бойынша материалдар (1949 - Алма-Ата)
* Блок-блоктық құрылымдар және Солтүстік Қазақстанның эндогендік кен орындары (1975) 
* Рудалық түзілімдер, алтынды кең орындары, А.-А., 1980;
* Қазақстанның блок-блоктық құрылымдары және алтын металлогениясы (1982) 
* Солтүстік Қазақстан геологиясы: (стратиграфия) (1987)
* Тектоника және Солтүстік Қазақстанның терең құрылымы (1988) 
* Арх-блоктық құрылымдар және алтынның металлогениясы, Қазақстан, А.-А., 1982;

## Дереккөздер

Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО геологтары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
А4

нобай|оңға|А4 парағының басқа А сериясындағы форматтарға қатынасы
**А4** — қағаз форматы, белгіленген ISO 216 стандартта, метрикалық өлшем системасында негізделген. Оның өлшемі - 210х297 мм., диагональі - 364 мм. Парақ форматының ауданы А4 = 1/16 м².  

А4 парақ форматы А0 форматының жүйелі түрде екі бөлікке бөлінуінен алынады. А0 форматының ауданы = 1 м²: А0 = 2 х А1, А1 = 2 х А2, А2 = 2 х А3, А3 = 2 х А4. А4 форматын екіге бөлген жағдайда екі А5 форматы шығады, сонымен қатар, ол А4 форматының жартысын сақтап тұрып, қабырғаларының қатынасы 1: √2 (Лихтенберг қатынасы). 

А4 формат құжаттырда, сызбаларда, хаттамаларда, журналдарда, бланктарда және принтер мен көшірме техникаларда қолданады. 

Сызба терминологиясында А4 форматқа 11 сәйкес келеді, А3 форматына 12 форматы, А2 -ге 22, А1 -ге 24. Форматтар 2 санмен белгіленеді. Біріншісі формат бөлігінің 297 мм. өлшемге тең еселігін, ал екіншісі форматтың екінші жағының 210 мм. өлшемге тең еселігі көрсетеді.

Санат:Қағаз форматы
Раиса Мұсылманбекқызы Абдуллабекова

**Абдуллабекова Раиса Мұсылманбекқызы** (16.6.1954 ж.т., Қытай халық республикасы, Алтай қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2003), ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (1999). 

Алматы мемл. мед. ин-тын фармацевт мамандығы бойынша (1982, қазіргі Қазақ ұлттық мед. ун-ті) және Мәскеу мед. ин-тының аспирантурасын (1986) бітірген. Оңт. Қазақстан мемл. мед. академиясында ассистент (1982–83), аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары, декан (1986–2002), Қарағанды мемл. мед. академиясында декан, кафедра меңгерушісі (2002–04), Қазақстан фармацевтика ин-тының ғыл. және ұйымдастыру-әдістемелік жұмысы жөніндегі проректоры (2004–07) қызметтерін атқарды. 2007 жылдан «Болашақ» Қарағанды ун-тінің біліктілікті арттыру ф-тінің деканы. 

Абдуллабекованың ғылыми еңбегі Орталық Қазақстан өңіріндегі өсімдік өнімдерінен дәрілік препараттар жасау, оларды тәжірибе жүзінде сынап, денсаулық сақтау саласына енгізу мәселесімен айналысады.