open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Владимир Эрастович Поярков

**Владимир Эрастович Поярков** (16.10.1906, Франция, Бордо қаласы – 24.10.1974, Алматы қ.) – *геология-минералогия ғылымының докторы* (**1968**).
***1928** Орта Азия университетін бітірген.
***1928-1938** Орта Азия геология партиясының бастығы.
***1938-1941** КСРО Ғылым Академиясының Өзбек бөлімшесінде ғылыми қызметтер атқарды.
***1941-1957** «**Орта Азия түсті металл барлау**» тресінде басшы және ғылыми қызметтер атқарды.
***1957-1959** Қырғыз КСР-інің геология басқармасында экспедиция *бастығы*, *бас геолог*.
***1959-1973** Қазақ минералдық шикізат институтында *бөлім меңгерушісі* болған. Поярковтың негізгі ғылыми еңбектері сынап кендерін барлау, бағалау, зерттеу және Орта Азия мен Қазақстан жерінде геология барлау жұмыстарын жүргізу мәселелеріне арналған. 
## Марапаттар
КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1952).
## Дереккөздер</span>


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Мастопатия

**Мастопатия** (грек. *mastos* - емшек) - ішкі секреция бездері бөлетін гормондар қызметінің бұзылуынан сүт бездерінде (емшекте) әр түрлі түйіндердің пайда болуы. Мастопатия кезінде емшек алғашқы кезде ісініп, кейіннен оның үстіңгі жақ бөлігінде көлемі мен мөлшері әр түрлі ұсақ бұршақ тәрізді түйіршіктер мен түйіндер пайда болады. Мұндай түйіршіктер мен түйіндерді қолмен басқанда көбіне ауырады. Мастопатия, әсіресе, етеккір келердің алдында не келген кезде қатты сыздап ауырып, түйіндердің ұлғаюы мүмкін. Бұл кезде емшек ұшынан су сияқты кейде *қызыл-қоңыр, қоймалжың сұйықтық бөлінеді.* Сұйықтықтың мөлшері, түсі, т.б. дерттің сүт жолдарында орналасқан жеріне, қуыстың тарылу мөлшеріне тығыз байланысты. Мастопатия негізінен жыныс жүйесінің қабынуларымен тығыз байланысты. Бұл ауру аса қауіпті емес, бірақ кей жағдайларда қатерлі ісікке ауысып кетуі мүмкін.
 Мастопатияның **жайылмалы** және **түйінді** деген екі түрі белгілі. 
Мастопатияны қатерлі ісік ауруына ауысу қабілетіне қарай: **олигатты** (нақты) және **факультативті** (нақты емес) деп бөледі.
 **Олигатты Масторатия**
**Факультативті М-да** дерттің қатерлі ісікке ауысу қабілеті төмен болады (көп жағдайда ауыспайды), сондықтан мастопатияның бұл түрімен ауырған науқастар диспансерлік бақылауға алынбайды. Мастопатия негізінен 30 бен 50 жас аралығындағы әйелдерде жиі кездеседі. Мастопатияны* клиникалық* (анамнез, көру, сипау); *параклиникалық* (ультрадыбыс, рентген арқылы цитол., морфол. тексеру) әдістері арқылы анықтайды. Мастопатияны емдеу ішкі секреция бездерінің қызметін реттеумен тығыз байланысты болады. Алдын ала сақтану шаралары: жыныс мүшелер жүйесінің ауруларын дер кезінде емдеу, аборт жасатпау, сәбиді емшектен біртіндеп шығару. Жайылмалы мастопатияда дәрі-дәрмек, гормон, йод препараттары қолданылады. Түйінді мастопатияға хирургиялық операция жасалады. Мастопатиямен ауыратын әйелдер онкологтың бақылауында болады. *Ә. Есенқұлов*

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Медицина
Хорал

**Хорал** (кейінгі лат. cantus choralіs — әнді хормен орындау) — католик шіркеулерінде латын тілінде (Григориан хоралы) немесе ана тілінде айтылатын (мысалы, Германияда неміс тілінде) діни әндердің бір түрі. Хорал католиктік музыкада бір дауысты, протестанттық музыкада көп дауысты болып келеді. Кейіннен хорал реалистік музыкада қолданыла бастады. Қазақ музыкасында композиция Е.Рахмадиев “Қамар сұлу” операсында тұңғыш рет хоралды пайдаланды.
## Дереккөздер</span>
Григорий Михайлович Презент

**Григорий Михайлович Презент** (1941 жылы туған) – *техника ғылымының докторы* (**1998**), *профессор ҚР-ның еңбек сіңірген қызметкері*. 
***1962** Қарағанды политехникалық институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 
Қарағанды алабында 14 жыл телім бастығы, Костенко атындағы шахта директорының *орынбасары*, *бас инженер*, *шахта директоры* 
***1989-1996** *Бас директоры* 
***1996** жылдан «Испат-Кармет» (қазіргі «Миттал Стил Теміртау») ашық АҚ көмір департаментінің *атқарушы директоры* болды. 
инженері, техн. ғыл. докторы (1998), профессор.
 
## Марапаттар
Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978) Министрлер Кеңесі сыйлығын алған. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.«Шахтер даңкы» белгісінің толық иегері  

## Дереккөздер</span>
Хорасан

thumb|Хорасан
**Хорасан** ( ; ортағасырлық парсы — күннің шығуы, шығыс) — Орта Шығыстағы тарихи облыс. Хорасанның құрамына қазіргі Иран Ислам Республикасының солтүстік-шығыс бөлігі, Мерв шұраты, қазіргі Түрікменстан Республикасының оңтүстігіндегі шұраттар, қазіргі Ауғанстанның солтүстік және солтүстік-батыс бөліктері кіреді. Хорасан атауы Сасани әулеті кезінен белгілі (Хуарасан). 7 ғасырдың ортасында Хорасанды арабтар жаулап алды. Араф халифаты ыдырағаннан кейін 9 ғасырдан 16 ғасырдың бас кезіне дейін Тахири, Саффари, Самани, Ғазнауи, Салжұқтар әулеттерінің, хорезмшахтар, т.б. мемлекеттердің құрамында болып, Орта Шығыстың экономикалық жағынан неғұрлым дамыған облыстарының бірі болды. 1510 — 1736 жылы Сефеви әулеті мемлекетінің құрамына енді. Бұл мемлекет құлағаннан кейін Хорасанның бір бөлігі (Герат облысы мен Балх) Ауғанстанның Ауғанстанның құрамына, бір бөлігі Иранның құрамына кірді, ал Мервті 19 ғасырдың бас кезінде түркімендер басып алды.

## Дереккөздер</span>
Кенқайраң

**Кенқайраң**– құрамында пайдалы құрамдас бөліктері бар ұсақталған тау жыныстарының жер бетіндегі жиынтығы. Кенқайраңды үгілу, көшу процестері кезінде тұрақты минералдар ғана түзе алады (алмас, алтын, платина, касситерит, т.б.). Кенқайраңдар түзілу жағдайына қарай эллювийлік, делювийлік, солифлюкциялық, коллювийлік, жылжымалы, пролювийлік, аллювийлік, т.б. болып бөлінеді. Сондай-ақ, мұзбасу және аридтік климатты аймақтарда мұздықты, эолдық кенқайраңдар түзіледі. Түзілу уақытына қарай кенқайраңдар: көне заманғы (мезозой, палеозой және прекембрий), антропогендік және қазіргі заманғы болып бөлінеді; орналасу жағдайына қарай жер үстіндегі және көмілген (морена, эффузивті, жылжымалардың астында қалған); құрамына қарай бір немесе көп минералды; пішініне қарай қабатты, линза, таспа, ұя пішіндес болады. Олардың ұзындығы бірнеше жүз метрден бірнеше км-ге дейін, ені бірнеше метрден жүздеген метрге дейін, қалыңдығы бірнеше см-ден ондаған метрге дейін болуы мүмкін. Қазақстанда алтынның кенқайраңды кен орындары Оңтүстік Алтайдың Күршім, Қалжыр, Қалғұты өзендері алабында, алмастың кенқайраңды кен орындары Солтүстік Қазақстан облысында (Қаратал, Қарағаш) бар.== Дереккөздер ==


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Кен қоры

thumb|300px| right

**Кен қоры**– кен орнын барлау жұмыстары немесе игеру кезінде анықталған жер қойнауындағы кен байлықтың мөлшері. Кен қоры кен орны, кенді аймақ, аудан, алап, мемлекет, құрлық, бүтіндей Жер шары бойынша да есептеледі. Кен қоры көлемі немесе салмағы бойынша өлшенеді: табиғи газ, бейметалл, құрылыс материалдары – м3; мұнай, көмір, металдар – тоннамен, сирек элементтер – кг-мен; алмас – каратпен өлшенеді. Кен қорын есептеу пайдалы құрамдас бөліктердің физикалық күйіне, олардың тау жыныстарында таралу сипатына байланысты болады. Кен қоры Q=VdСорт. формуласымен есептеледі, мұндағы V – кен денелерінің немесе бүкіл кеннің көлемі; d – кентастың көлемдік салмағы; Сорт.– пайдалы құрамдас бөліктердің орташа мөлшері. Кен орнының геол. құрылысының күрделілігіне, геологиялық барлаудың дәлдігіне байланысты кен байлықтардың есептелген қоры 4 категорияға бөлінеді .
Кен қорының А категориясына кен денелерінің шегі, пішіні, құрылысы дәл анықталған және алынған деректерінің дәлділігі күмәнсіз қорлар жатады. Барлау нәтижесінде бұл категорияға жататын минералдық шикізаттың табиғи типтері, өндірістік сорттары, өндіру жағдайының геологиялық факторлары толық белгілі болады. В категориясына кен денелерінің шегі тек шамамен ғана анықталған минералдық шикізаттың табиғи типтері, олардың кеңістіктегі орны әлі толық анықталмаған кен қоры жатады. С1 категориясына геол. құрылысы күрделі кендердің барланған және барлана бастаған жаңа алаңдарда орналасқан қорлары жатады.С2 категориясына кеннің барланған бөліктерінің шегінен тысқары алаңда табылған қоры жатады. Кен қоры халық шаруашылығында қолдануға жарамдығына қарай баланстық және баланстан тыс болып екіге бөлінеді. Баланстық қорға техника мен экономиканың қазіргі дәрежесінде пайдалану тиімді болатын кен қоры жатады. Баланстан тыс қорларға пайдалы құрамдас бөліктері мөлшерінің төмендігінен, кен денелерінің аса үлкен тереңдікте орналасуынан, байыту мен металлургиялық өңдеудің тым күрделілігінен, кен өндірудің техникалық және гидрогеологиялық жағдайларының ауырлығынан, т.б. себептермен қазіргі жағдайда өндірілмейтін, бірақ келешекте өндірілуі ықтимал кен қоры жатады. Кен қорының баланстық көрсеткіштерін анықтау үшін минералдық шикізаттың өндірістік сапашегі анықталады (қ. Кен сапашегі). 
Барланған кен орындардың және кен орындарды игеру кезінде қосымша анықталған кен қоры, кен сапашегі, қорларды баланстық және баланстан тыс топтарға бөлу, анықталған қорларды бекіту, қор категориялары бойынша кеннің өндірісте игерілуге дайындығын анықтау мәселелері Қазақстанның мемлекеттік қор комиссиясында бекітіледі. Республика аумағындағы геол. басқармалардың экспедициялары мен партиялары минералдық шикізаттардың әр түрін барлап, қорларын есептеп, өндіріске тапсырып отырады.

## Дереккөздер
Кен құндылығы

**Кен құндылығы**– кендегі пайдалы құрамдас бөліктің үлестік мөлшері. Кен құндылығын анықтау: кендегі пайдалы құрамдас бөліктің түріне, кен орнындағы қор мөлшеріне, кен денесінің орналасу сипатына, географиялық орналасуына, т.б. факторларға да байланысты. Сонымен қатар Кен құндылығы кентасты өндіруге, тасымалдауға және ұсатуға жұмсалатын технол. шығындарға да тәуелді. Кентас бай (жоғары сортты), орта құнды (қалыпты) және кедей (төменгі сортты немесе жұтаң) болып бөлінеді. Келтірілген жіктелім – тек салыстырмалы сипаттама. Әрбір кен түрінің құндылығы, оның сапалық қасиеттер жиынтығын есептей келіп халық шаруашылығы мен стратегиялық талаптарға сай анықталады. Кейде кен пайдалы құрамдас бөліктің үлестік мөлшері жағынан кедей болса да, елдегі қорының жетіспеушілігінен маңызды, тіпті тапшы дәрежеде болуы мүмкін.

## Дереккөздер:
Кеннің тотығу белдемі

**Кеннің тотығу белдемі**– кеннің құрамы тұрақсыз минералдарының жер беті сулары мен грунт суларының, сондай-ақ, осы суларға еріген және атмосферадағы оттек пен көмірқышқыл газының әсерінен химиялық өзгерістерге ұшырап, жер бетіне таяу жатқан бөлігі. Бұл процестердің өту жылдамдығы климаттық жағдайға, жер бетінің геоморфолиялық ерекшеліктеріне, сол аймақтағы жер асты суларының химиялық құрамына, тектоникалық қозғалыстарға, кентастың минералдық құрамына, кен денесінің орналасу ерекшелігіне, кен сиыстырушы жыныстардың қасиеттеріне, т.б. тәуелді. Жауын-шашыны мол, қоңыржай, жылы климатты, аласа таулар мен жазықтарда, жер асты суларының режимі екпінді және химиялық әрекеті күшті аймақтарда тотығу процестері қарқынды, ал жері қуаң, шөл, шөлейт, өте суық және беткейлері тік әрі биік таулы аймақтарда бұл процестер баяу өтеді. Жарықшақты, кеуекті, карбонатты жыныстардағы сульфид құрамды кендерде, тұз және көмір қабаттарында тотығу белдемі қарқынды жүреді. Темірдің гидрооксиді суда нашар еритіндіктен кеннің бетінде ғана орын алады. Мұны сульфиттік кеннің темір “қалпағы” деп атайды. Тотығу белдемінде түзілген сульфаттар мен карбонаттардың сол орында қалуы да, немесе басқа жаққа орын ауыстыруы да мүмкін. Кейде ерітіндіге көшкен металдар (мыс, алтын, күміс, уран) кен денелері бойымен төмен түсіп (грунт суларының деңгейінен төмен), бастапқы кентаспен әрекеттесіп сульфаттармен қайта баю белдемін түзеді. Кеннің тотығу белдемінің қалыңдығы бірнеше м-ден, ондаған, кейде жүздеген м-ге дейін жетеді. Полиметалл, мыс кендерінің тотығу белдемінде алтын мен күміс мол болады. Бұл белдемнің кентасы алдын ала байытусыз-ақ тікелей қорытуға жіберіледі. Қазақстанның мыс және полиметалл кендерінде кең тараған тотығу белдемінің өндірістік мәнімен бірге кен іздеу белгілері ретінде атқаратын маңызы зор.

## Дереккөздер:
Джон Фицджеральд Кеннеди

**Джон Фицджералд Кеннеди**  (, **JFK** деген лақап атымен; 29 мамыр 1917, АҚШ, Массачусетс штаты, Бруклайн қаласы – 22 қараша 1963, Техас штаты, Даллас қаласы) — АҚШ-тың 35-президенті (1961 – 63).

## Өмірбаян
Ирландиядан шыққан миллионер отбасында дүниеге келген. Лондонның экономика және саясаттану мектебін және Гарвард университетін бітірген. 1941 – 45 ж. АҚШ-тың Тынық мұхиттағы Әскери-теңіз флотында қызмет етті. 1945 ж. журналистикамен айналысты. 1947 – 53 ж. АҚШ Конгресінің төменгі палатасының депутаты, 1953 – 61 жылы сенатор, 1961 – 63 ж. АҚШ президенті болды. “Жаңа шептер” деп аталатын бағдарлама ұсынып, онда АҚШ-тың ішкі және сыртқы саясатын әлемдегі күштердің арасалмағының өзгеруіне қарай бейімдеп жүргізуді көздеді. АҚШ пен НАТО-ның соғыс қуатын арттыруға және “коммунизмді тежеу” үшін басқа елдерге экономикалық көмек беру арқылы идеологиялық ықпал жасауға тырысты. Өмірінің соңғы жылдарында халықаралық даулы мәселелерді бейбіт келіссөздер арқылы шешуге, КСРО-мен неғұрлым оңтайлы қарым-қатынас жасауға әрекет етті. Ол өте еңселі, биік адам болды. 1963 ж. тамызда жерде, әуеде және суда ядролық қаруды сынауға тыйым салу жөніндегі Мәскеу шартына қол қойды. Соңғы саясаткерлер Джон Кеннедиді АҚШ президенттерінң ішінде халықаралық мәселелерді ең оңтайлы шешетін президент ретінде таныды . Саяси қарсыластары тапсырмасымен жасалған қарақшылық салдарынан қаза тапты. Кейін ағасының ісін жалғастырып, АҚШ президенттігіне сайлауға түскен оның інісі Р.Кеннедидің (1925 – 1968) де қазасы кісі қолынан болды. Кеннедилер әулетінен шыққан тағы бір саясаткер, сенатор Эд. Кеннеди 20 ғасырдың 70-жылдары Қазақстанда (Алматыда) болып, қазақ халқының тұрмыс-тіршілігімен танысқан.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* PT 109 IMDB
* Kennedy [MDB
* JFK IMDB
* J.F.K.: Reckless Youth IMDB
* The Kennedys IMDB

;Сөз және сөз сөйлеулер
* Мен —- берлиндiк (Ich bin ein Berliner) 1963
* Инаугурация сөзi 1960
* АҚШ университеттегi сөзi 1963

Санат:АҚШ президенттері
Кеннен сынама алу

**Кеннен сынама алу **– кен орындарының әр түрлі нүктелерінен кентастың белгілі мөлшердегі үлгісін алып, оның қасиеттері мен сапасын зерттеу процесі. Сынаманың деректері негізінде кен денесінің қалыңдығы, таралу алабы, қорының мөлшері, өндіру және технологиялық өңдеу, байыту әдістері анықталады.Кеннен сынама алу жасалатын зерттеудің сипаты бойынша хим., минералогиялық, техникалық және технологиялық болып бөлінеді. Химиялық сынау кен байлықтарының хим. құрамын, олардағы пайдалы құраушылар мен зиянды қоспалардың мөлшерін білу үшін жүргізіледі. Минералогиялық сынама жасағанда кентастың минералдық және петрографиялық құрамы анықталады. Техникалық сынама физикалық-механикалық қасиеттері зерттелуге тиіс пайдалы қазбаларға, мыс., құрылыс материалдарына (созуға, қызуға беріктігін, отқа төзімділігін, т.б. қасиеттерін айқындау үшін), асбестке (талшықтарының ұзындығын айқындау үшін) жасалады. Техникалық сынама пайдалы қазбаларды өңдеу, байыту, балқыту әдістерін зерттеуді көздейді. Кеннен сынама алу процесі 3 кезеңнен тұрады: 1) ұңғыма, шурф, жыра, карьер үйінділерінен  сынама алу; 2) сынамаларды өңдеу, талдау, әзірлеу; 3) сынау. Сынамалар атызды, терме, қырма, штуф, бұрғылау, жалпы әдістермен алынады. Бұлардың ішіндегі көп тарағаны атызды әдіс. Жалпы әдіс техникалық және технологиялық сынамалар алу үшін қолданылады. Бұл әдіспен алынған сынаманың бастапқы салмағы ондаған кг-нан ондаған т-ға дейін жетеді. Сынамаларды сынауға дайындау алынған сынамаларды ұсақтау, елеу, араластыру, тиісті мөлшерге жеткізу сатыларынан тұрады. Алынған сынамаларды сынау арқылы олардағы пайдалы құраушылардың мөлшерін анықтау (хим. сынама үшін), физикалық және механикалық қасиеттерін зерттеу (техникалық сынама үшін), кентасты неғұрлым тиімді өңдеу және пайдалану жолдары шешіледі.

## Дереккөздер:



Санат:Геологиялық процестер
Хорда

***Хорда*** ( — желі) — өте тығыз, бір-бірімен жанаса орналасқан көпіршікті клеткалардың жиынтығынан тұратын серпімді мүше. Ол хордалы жануарлардың арқа жағында ұзына бойы созылып жатады және ішкі қаңқаның қызметін атқарады. Хорда ұрық дамуының алғашқы кезеңінде ішектің артқы тұсынан, алдыңғы шеті тұйық өскін түрінде біртіндеп пайда болады. Ол эктодермалық ұрық жапырақшасынан түзіледі. Хордаға жан-жағынан өзара бір-біріне ұқсас бұлшықет бөліктері бекиді. Хорда мен бұлшықеттер бірігіп, тірек-қимыл аппаратын құрайды, соның нәтижесінде жануарлар қозғала алады. Хорданың пішіні цилиндрге ұқсас, оның үстіңгі жағында ұзына бойы жүйке түтігі орналасады. Хорда қандауырша тәрізділерде, дөңгелекауыздыларда және кейбір балықтарда (тұтасбастыларда, бекірелерде, қостыныстыларда) өмір бойы сақталып, ішкі қаңқаның қызметін атқарады. 
Хорда қабықтыларда және барлық омыртқалы жануарларда ұрық дамуының тек алғашқы кезеңінде ғана пайда болып, бірте-бірте оның орнына шеміршектерден немесе сүйектерден тұратын омыртқа жотасына айналады. Балықтар, кейбір қосмекенділер мен жорғалаушыларда Хорданың қалдығы омыртқалардың арасындағы ойыстарда және омыртқа денесінің ортасындағы жіңішке тесіктерде сақталады. Кейбір жорғалаушыларда, сүтқоректілерде Хорданың қалдығы омыртқааралық шеміршектердің құрамына кіреді. Ал құстарда хорда болмайды. Хорда жануарлардың денесінің толқын тәрізді қозғалуы кезінде оған бекіген бұлшықеттердің жиырылып, босаңсуына тікелей байланыста болады да, тіректік қызмет атқарады. Хорда хордалы жануарлардың басты белгісінің бірі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Кен орны

**Кен орны**, кен байлықтары – мөлшері мен сапасы жағынан өндірістік игеруге тиімді жер бетіндегі немесе қойнауындағы минералдық заттардың шоғыры. Кен орындары жер қыртысындағы әр түрлі геологиялық процестер нәтижесінде түзіледі. Табиғаттағы түзілу тегіне қарай Кен орындары магмалық (тереңдегі, эндогендік), метаморфтық және шөгінді(жер бетіндегі, экзогендік) болып үш топқа бөлінеді. Магмалық Кен орындары интрузивті массивтердің ішінде, олардың алғашқы қалыптасуына бейімделе қабат пішіндес денелер түзеді немесе жарықшақтарды толтырып, желілер түрінде қалыптасады. Бұл топқа хром, титан, ванадий, фосфор, никель, кобальт, мыс, платина, т.б. Кен орындары жатады. Магмалық Кен орындарының топтамалары: жапсарлық кендер мен  гидротермальдық кендер. Метаморфтық Кен орны тау жыныстарының өзгеріске ұшырауынан түзіледі. Бұл топқа темір, марганец, никель, кобальт, боксит, каолин, уран, фосфор, т.б. Кен орындары жатады. Шөгінді Кен орындары тау жыныстарының өзен, көл, мұхиттардың түбінде шөгуі салдарынан пайда болады. Оған ас тұзы, калий тұзы, бораттар, тас көмір, т.б. Кен орындары жатады. Халық шаруашылығында пайдалануына қарай Кен байлықтары негізгі 3 топқа бөлінеді: металдық кендер (металлургияда шикізат ретінде қолданылатын темір, марганец, қорғасын, мырыш, т.б. кентастар), бейметалдық кендер (керамика, силикат, құрылыс материалдары, слюда, асбест, графит, тұз кентастары, т.б.), жанғыш кендер (мұнай, тас көмір, газ). Кен орындары жер бетінен төмен қарай орналасуына қарай ультраабиссальдық (10 – 15 км-ден көп), абиссальдық (3 – 5 км-ден 10 – 15 км-ге дейін), гипабиссальдық (1 – 1,5 км-ден 3 – 5 км-ге дейін) және жер бетіне жақын (1 – 1,5 км) болып бөлінеді. Қазақстандағы Кен орындарын іздеу мен ашу, оларды барлауда КСРО ғылым академиясының Қ.И. Сәтбаев бастаған ғалымдар И.И. Бок, Г.Н. Щерба, А.Қ. Қайыпов елімізде бірінші рет Қазақстанның металлогениялық болжам картасын жасап, республика аумағында Кен орындарының орналасу заңдылықтарын негіздеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Александр Александрович Пресняков

**Александр Александрович Пресняков** (10.10.1921 жылы туған, Ресей, Астрахан қ.) – *техника ғылымының докторы* (1961), *профессор* (1963). Мәскеу алтын және түсті металдар институтын бітірген (**1945**).
***1945-1946** Артемьевск завотында (Украина, Донецк облысы), Орск түсті металдар өңдеу завотында (**1946–1955**, Ресей) жұмыс істеді.
***1955-1977** Қазақстан Ғылым Академиясының Ядролық физика институтында *лаборатория меңгерушісі*, *директордың орынбасары*, Органикалық катализ және электрохимия институтында *лаборатория меңгерушісі*
***1982** жылдан Қазақ ұлттық техникалық университінде ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды.
## Марапаттар
КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1970).
## Дереккөздер</span>
Кен орнын геометриялау

**Кен орнын геометриялау**– кен денелерінің пішінін геометриялық бейнелеу үшін жүргізілетін жұмыстар кешені. Бұл жұмыстар бұрғылау, геофизикалық зерттеу, сынама алу, геологиялық-маркшейдерлік құжаттау, т.б. үзіліссіз жүргізілетін жұмыстардың мәліметтері бойынша жүзеге асырылады. Графикалық құжаттар құрылымдық және сапалық кен-геометриялық графиктерден тұрады. Құрылымдық графиктерге тік және ендік қималар, гипсометриялық және изоқалыңдықтар мен изотереңдіктер жоспары кіреді. Қималар кен орнының осы қимадағы құрылымын; гипсометриялық жоспар кен шоғырының үстіңгі бетін, сулы қабаттардың орналасуын, тектоник. бұзылуларын сипаттайды. Изоқалыңдықтар жоспары кен қабаты қалыңдығының өзгеруі жөнінде түсінік берсе, изотереңдік жоспары кен шоғырының кез келген нүктедегі орналасу тереңдігін көрсетеді. Кен орнын геометриялаудағы мәліметтер кен орнын барлауда, кен қорын есептеуде қолданылады, кен кәсіпорындарының тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер:
Хорда планиметрия

thumb|2 — '''хорда'''
**Хорда** (грек.chorde — шек) — математикада қисық сызықтың немесе беттің кез келген екі нүктесін қосатын түзу сызықты кесінді.

Санат: Математика
Санат: Геометрия
Кенотаф

thumb|200px| right|Моцарт кенотафы

**Кенотаф** (грек. kenotaphos, kenos – бос, taphos – қабір) – ежелгі дәуірге жататын археологиялық, архитектуралық ескерткіштердің бір түрі; ішінде адам мүрдесі жоқ жерлеу құрылысы. Көлемді архитектуралық құрылыстардан бастап, қарапайым обаға дейін түрлі тарихи дәуірлерде салынып отырған. Түрлі себептермен денесі жерленбеген адамдарға арнап символикалық мәндегі бос жерлеу орындарын салу дүние жүзі халықтарының көпшілігінде бар ғұрып. Ежелден келе жатқан бұл үрдістің шығу тегі адамды құрметтеуге, өлгенде де адамның міндетті түрде “мәңгілік баспанасы” болуы керек деген жалпыға ортақ идеяда жатыр.  Ежелгі Римде кенотафтар бай адамдар мен мемлекет қайраткерлері үшін сәнді ғимараттар түрінде салынатын болған. Мысырдың перғауындарына арнап тұрғызылған салтанатты ғимараттар халық арасында үлкен ғұрыптық мәнді иеленген. Кейбір елдердегі археология ғылымында “кенотафтар” атауын бос қабірлер үшін шартты түрде қолданады. Шапқыншылық уақытында, алыс сапарға шыққанда немесе басқа себептермен денесі табылмаған жағдайда адамдарға бос қабірлер тұрғызу дәстүрі қазақ халқында да болған. Мыс., Самарқандағы әйгілі Шахи-зинда архитектура кешенінде қазақ ханы (1470 – 1511) Бұрындық хан мазары бар, алыс жорықтардың бірінде қаза тапқандықтан, оның денесі мазарға әкеліп қойылмаған. Жаппай саяси куғын-сүргін жылдары Мәскеуде атылған Ә.Бөкейхановқа арнап, Қарағанды облысы ата-баба зиратында құлпытас тұрғызылған.

## Дереккөздер
Кент

**Кент** – шағын мекен-жай немесе соқпалы қабырғалармен қоршалған көгалды аймақтағы қала. “ Кент” ежелгі түркі сөзі. Алғашқыда үй-жай салып, топтасып өмір сүретін мекен ұғымын білдірген. Ежелгі шағын қалалар мен елді мекеннің көбі “ Кент ” аталған. Бірте-бірте қала сөзімен ауысқан. Бірақ күні бүгінге дейін тілімізде қолданыстан қалмаған. Мысалы, Жаркент – жардың жағасындағы кент, яғни елді мекен деген сөз.

Кент салу – отырықшылықтың алғашқы сатысы болды. Ежелгі түркілер (V – XI ғасырлар) осындай тұрғындарын ятук (жатақ), яғни “отырықшы” немесе балықдақтар деп атаған. Түркілер қала мағынасында кент сөзімен қатар балық сөзін де қолданған кезеңдері болған. Мыс., Бесбалық, Ханбалық атаулары осыны айғақтайды.Кент керуен жолдары бойына орналасқан жағдайда оның тұрғындары өтпелі саудамен де айналысты. Қазіргі қазақ тілінде 1994 жылдан “ Кент ” сөзі бұрынғы қала типтес поселке сөзінің баламасы ретінде қолданылады.

Кент *(Поселок)* — қалалық елді мекендердің санатындағы елді мекен (термин Қазақстанда 1997 жылы енгізілді). Әдетте Кент өнеркәсіптік, көліктік, әкімшілік, ғылыми, курорттық және т.б. міндеттерді атқарады. Бірақ қазіргі даму деңгейі жағдайында оның бұл атқарымдары қалаға айналуына жеткіліксіз. Сондықтан Кент ауылдан қалаға дейінгі аралық елді мекен болып табылады. Алайда Кенттің халқы қала халқына жатқызылады. Қазақстанда 174 кент бар (2005 жыл).

## Дереккөздер:



Санат:Елді мекендер
Санат:Кенттер
Ет тартқыш

thumb|Қол Ет тартқыш
thumb|Өнеркәсіп ет тартқыш
**Ет тартқыш** - етті турап майдалайтын электрлі жетегі бар немесе қолмен айналдыратын машина. 

Ет тартқыш қабылдау шанағынан, жұмыс камерасынан, оның ішіндегі өнімді тасымалдау бұрандасынан, жұмыс органы болып есептелетін бұрандаға бекітілген айналмалы және түр қына бекітілген торлы пышақтардан тұрады. Бұранданың екінші жағына қол бұрандасы  жалғасқан.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ет
Санат:Техника
Матай жотасы

**Матай жотасы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының қиыр оңтүстік шетіндегі жоталар тобы. Оңтүстік-батысында Шолақ тауымен, солтүстік-шығысында Алтынемел жотасымен шектеседі. Ол ендік бойымен 40-45 км-ге созылып жатыр. 

## Жер бедері
Матай жотасының сілемдерінің жер бедері күрделі, солтүстік-батыс беткейінде тік шатқалдар көп, ал оңтүстік-шығыс беткейі біртіндеп жазыққа ұласады. Одан көптеген өзендер бастау алады, ең биік жері 2880 м, батыстан шығысқа қарай Көтексу, Сеперлі, Алтынемел асулары орналасқан, олардан қыс мезгілінде өту қиын.

## Геологиялық құрылымы
Жота палеозой кезеңінің герцин тау түзілу кезеңінде пайда болған.  

## Климаты, топырағы мен өсімдігі
Климаты тым континенттік. Жылдық жауын-шашын мөлшері 500-750 мм. Етегіндегі тау алды шөлейтінің бозғылт қоңыр топырағы тау басына қарай қызыл қоңыр, күңгірт қоңыр, қара қоңыр топырақ жамылғысына ауысады. Тау баурайында жусан, изен,бетеге, селеу, 1000 — 1200 м биіктікте тянь-шаньдық шалғын шөп өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Хордалылар

**Хордалылар**, желілілер (Chordata) — жануарлар дүниесінің тарихи дамуының ең жоғары сатысында тұрған тип. Қазіргі кезде хордалылардың 3 тип тармағы: басжелілілер, қабықтылар және омыртқалылар, 40 мыңнан астам түрі белгілі. Бұлар Жер шарының барлық аймақтарында таралған. Хордалылардың өздеріне тән бірнеше белгілері бар:

1) Денесінің арқа жағында ұзына бойына орналасқан арқа желісі — хордасы болады;

2) Хорданың үстіңгі жағында ұзына бойына орналасқан орталық жүйке жүйесінің қызметін атқаратын жүйке түтігі бар. Төменгі сатыдағы хордалыларда бұл өмір бойы сақталады, ал жоғары сатыдағы хордалыларда даму барысында оның алдыңғы бөлігі миға, артқысы жұлынға айналады;

3) Хордалылардың жұтқыншағының екі бүйірінде көптеген желбезек саңылаулары болады. Бұл төменгі сатыдағы хордалыларда өмір бойы сақталады да, жоғары сатыдағы хордалыларда өкпеге айналады;
 
4) Хордалылардың көпшілігінің қан айналымы тұйық және олардың жүрегі де денесінің құрсақ жағында орналасады. Тек қандауырша тәрізділердің жүрегі болмайды, оның қызметін құрсақ қолқа қантамыры атқарады. хордалыларда бұдан басқа, омыртқасыз жануарларға да ұқсас белгілері де болады. Мысалы, екінші реттік дене қуысы, екінші реттік ауыз қуысы, денесінің екі жақты симметриялы болуы, бұлшық еттерінің метамерлі орналасуы, т.б. Хордалылардың табиғатта және адам өмірінде атқаратын маңызы өте зор. Олар биосферадағы зат пен энергия айналымында, әсіресе, тірі организмдер арасындағы қоректік тізбек құруда елеулі рөл атқарады. Олардан алынатын өнімдер (терісі, жүні, еті, жұмыртқасы, уылдырығы) шаруашылықтың түрлі салаларының бәрінде қолданылады; қара Дөңгелекауыздылар, Балықтар, Қосмекенділер, Бауырымен жорғалаушылар, Құстар, Сүтқоректілер.
Кентөбе – Тоғай темір кендерінің тобы

**Кентөбе-Тоғай темір кендерінің тобы** – Қарағанды облысы Қарқаралы қаласынан шығысқа қарай 46 км жерде орналасқан кен орындары (Кентөбе, Тоғай-І, Тоғай-ІІ). Ең ірісі-Кентөбе кені. Жалпы кен қоры 100 млн. т-дан астам. Кенді әуелі ашық, кейін жер асты әдісімен өндіру тиімді. Кен құрғақ магниттік бөлу жолымен байытылады. Өндірілген кен Қарағанды металлургия комбинатының шикізаты болып табылады.

## Геологиялық құрылымы
Кентөбе-Тоғай темір кендерінің тобыжанартаулық-шөгінді жыныстары мен гранодиорит интрузивтерінің жапсарындағы түрлі құрамды скарнды жыныстарда орналасқан. Екі телімнен (негізгі және шығыс) тұратын Кентөбе кенінде қалыңдығы 10 – 80 м, ұзындығы 2,6 км-ге жететін 6 кен денесі бар. 

## Минералдары
Кен құрайтын негізгі минерал-магнетит, сондай-ақ пирротин, пирит, халькопирит, арсенопирит, галенит кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Кент тауы

**Кент тауы** – Сарыарқаның шығысындағы таулы-орманды алқап. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында, Қарқаралы тауынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Бірнеше жекелеген қырқалы және күмбезді аласа таулар тізбегінен тұрады. Олар оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 30 – 35 км-ге бір-біріне тіркесе созылып жатыр. Ені 20 км-ге жетеді. Айналасындағы белесті, төбелі, ұсақ шоқылы келген жазықтан 200 – 500 м биік тұр. Алқаптың ең биік бөлігі – қатпарлы таулар тізбегінен тұратын Кент тауы (абсолют биіктігі 1469 м). Одан солтүстікке қарай тауаралық және өзен аңғарларымен бөлінген Доңғал (1188 м), Найзатас (1293 м), Жамантау (1411 м), Босаға (1066 м), т.б. таулар орналасқан. Тау беткейлері көптеген жартасты шатқалдармен, сайлармен, аңғарлармен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Батысы мен оңтүстік-батысындағы таулар пермь граниттерінен, шығысы мен солтүстік-шығысындағы таулар орта және жоғарғы тас көмір гранитоидтарынан, беткейлері мен аңғарлары делювийлі-пролювийлі шөгінділерден түзілген. Вольфрам, молибден, қалайы кен орындары бар.

## Климаты
Климаты континенттік, қысы суық, қар жамылғысы жұқа (20 см), жазы ыстық. Қаңтардың орташа температурасы –14°С, шілдеде 19°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 350 – 400 мм. 

## Су торабы
Талды өзенінің оң салалары, Түндік өзенінің бастауларының бірі – Ақжарық өзені осы таулардан алады.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Тау беткейлері мен бөктерлерінде қарағай, қайың, көктерек, тал, итмұрын, ұшқат, ырғай, қараған, тобылғы, т.б. бұталар өседі. Сайлары мен тауаралық аңғарларында өлең, сұлыбас, қызғылт селеу басым түрлі шөптесіндер өседі. Арқар, елік, қасқыр, түлкі, қарсақ, сұр суыр, қоян, тиін, моңғол және дала шақылдағы, дала тышқаны, Эверсман атжалманы мекендейді. Дала бүркіті, құр, шіл, тоқылдақ, т.б. орман құстары кездеседі. Талды (Кент) орман шаруашылығы негізінде жобаланған Кент қорығы Қарқаралы ұлттық паркіның құрамына кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Владимир Николаевич Приз

**Владимир Николаевич Приз** (14.12.1953 жылы туған) – *медицина ғылымының докторы* (**2005**). 
***1977** Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Осы оқу орнында *ассистент, доцент, деканның орынбасары, кафедра меңгерушісі* 
***2005** жылдан ғылыми және клиникалық жұмыстар жөніндегі проректор қызметін атқарады. 
## Ғылыми жұмыстар
*2004 ж. «***Гигиенические основы формирования здоровья учащихся при экспериментальных программах обучения в школах нового типа***» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.
*Гигиена учебного процесса и состояние здоровья учащихся инновационных школ (2002);
*Влияние учебного процесса на состояние здоровья учащихся школ нового типа (2003); 
*Современныепроблемы профессиональной ориентации учащихся (2004).

## Дереккөздер</span>
Кен сапашегі

**Кен сапашегі** – жер қойнауындағы кен байлықтарының саны мен сапасына қойылатын талаптардың жиынтығы. Ол кен орындарының өнеркәсіптік құндылығын кен орнын қазудың кен геологиясы, т.б. жағдайларын анықтайды. Кен сапашегі – негізгі және қосымша алынатын бағалы құрамдас бөліктердің қорын есептеуге қажетті параметрлерді белгілейді. Кен сапашегі әрбір кен орны бойынша жеке тағайындалады. Кен сапашегі алдын ала барлау нәтижесінде уақытша, ал егжей-тегжейлі барлау нәтижесінде және кен орнын қазу барысында тұрақты белгіленеді. Кен сапашегін дәйектеу барысында кен орнында техникалық-экономикалық бағалау жүргізіледі, яғни таяу және ұзақ мерзімдік болашақта кен байлықты пайдалану нәтижесіндегі тиімділігі анықталады. Кен орнын экономикалық бағалаудың негізгі көрсеткіші ретінде нақты шикізат минералынан алынған соңғы өнімнің құндылығы мен оны алуға жұмсалған қаржының ақшадай айырмасы қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Матайқұм

**Матайқұм** – Үстірттің солтүстік бөлігіндегі құм. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданының оңтүстік-батысында орналасқан.

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен биіктігі 70-80 м. Асмантай-Матай сорының оңтүстігінде батыстан шығысқа қарай 40 км-ге созылып жатыр, енді жері 12 км-ге жетеді. Ауданы 300 км2. Төбешікті құм асты төменгі сарматтың әктас сазынан түзілген. Көпшілік жерінде тұщы грунт сулары 1-12 м тереңдікте кездеседі. Құмда еркекшөп көп өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы құмдары
Кеншоқы обалары

**Кеншоқы обалары** – ежелгі дәуірден сақталған ескерткіштер.

## Орналасқан жері
Қарағанды облысы Шет ауданы, Нұра (бұрынғы Кеншоқы) ауылының маңында орналасқан. 

## Сипаты
Қоныс түрлі тарихи кезеңдерге жататын обалардың үлкен тобын біріктіреді. Алғаш рет ескерткіштердің бір бөлігін 1956 жылы Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә. Марғұлан) ашты.
Зерттеу барысында барлығы 7 қоршаудың сипаттамасы жасалды. Тігінен орнатылған үлкен қақпа тастардан түзілген қоршаулардың пішіні дөңгелек, диаметрі 4 м-ден 12 м-ге дейін. Сондай-ақ, қазылған бір қоршаудан үлкен тас жәшік ішіне басын батысқа қарата жерлеген адам мүрдесі де ашылды. Қабір ішінен қыш ыдыстар, алтын сырға мен қоладан құйылған моншақтар да табылды. Жерлеу ғұрпы мен табылған бұйымдардың мәдени ерекшеліктеріне сүйене отырып, Ә. Марғұлан бұл ескерткіштерді қола дәуірінің орта кезеңіне жатқызды және б.з.б. XV-XIII ғасырлармен мерзімдеді.
1997-98 жылдары Сарыарқа экспедициясының (жетекшісі А. Бейсенов) далалық барлау жұмыстары кезінде басқа да көптеген обалар табылды. Олардың арасында қола дәуірінің соңғы кезеңіне тән Беғазы-Дәндібай мәдениетінің, сақ дәуірінің ескерткіштері бар. Ежелгі дәуір ескерткіштерінің көптеп табылуы Кеншоқы өңірін ежелден адамдардың тығыз қоныстанғанын көрсетеді. Жақсы жайылымдар, су көздері мен қыста ықтасыны бар таулардың болуымен қатар, өлкеде көне металлургия үшін керекті маңызды кен орындарының орналасуы да бұған әсер еткен.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Қарағанды облысы қоныстары
Кеншімбай Қабанұлы

**Кеншімбай Қабанұлы** (1865, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы – 1925, сонда) — айтыс ақыны. Бізге жеткен айтыстарының ішіндегі шоқтығы биік әрі көркемі – ақынның Ақсұлу қызбен айтысы. Бұл айтыс шамамен 1890 жылы Ор өзенінің бойында өткен. Атақты Ырысты қызбен айтысатын он алты ақынның бірі де – осы Кеншімбай ақынның 19 ғасырдың аяғында шығарған өлеңдері бізге жетпеген. Ақынның айтыстары “Айтыс” (1965) жинағында жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Айтыс ақындары
Хорезмдіктер

**Хорезмдіктер** — Хорезм төңірегін б.з.б. 1-мыңжылдық ортасында мекендеген халық. Көне парсы деректерінен Бехистун сына жазуы, Персеполь жазуы сынды ескерткіштерде кездеседі. Бірқатар антикалық авторлардың еңбектерінде Хорезм өңірінің халқы ретінде аталынады (Фотий, т.б.). Страбон хорезмдіктердің массагеттер мен сақтар құрамына енгендігін жазса, Геродот өз еңбегінде Дарий патша Персияны әкімшілік 20 сатрапқа бөлгенде, хорезмдіктер парфяндықтармен, соғдылықтармен және арейлермен бірге 16-сатрапқа енгендігін, олардың үш жүз талант алым-салық төлеп тұратындығын айтқан. Арриан Александр Македонскийге хорезмдіктердің патшасы Фаразман 1,5 мың салт аттылармен келіп қосылып, басқа да көмек көрсетуге әзір екенін айтқандығын баяндаған. Мұны Квинт Курций Руфтың шығармалары да растайды. Бірақ оның еңбегінде хорезмдіктер көсемінің аты Фратаферн деп берілген. Аррианда хорезмдіктер колхтар мен амазонкалардың, Квинт Курций Руф дерегінде даи мен массагеттерге көрші деп көрсетіледі. Хорезмдіктер ерте замандарда Орталық Азияны мекендеген бірқатар халықтардың этногенезінде өзіндік рөлін атқарған. Белгілі ғалым С.П. Толстов хорезмдіктердің Топыраққала, т.б. археологиялық ескерткіштерінде қазба жұмыстарын жүргізіп, олардың заттай және рухани мәдениеттерінің мәселелерін қарастырған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ежелгі халықтар
Кеншімбай мен Ақсұлу айтысы

**«Кеншімбай мен Ақсұлу айтысы»** — айтыстың көркем үлгілерінің бірі. Айтыс шамамен 1890 жылы Ор өзенінің бойында болған. Кеншімбай Қабанұлы (1865–1925) Сыр бойындағы Байұлы тайпасының Жаппас руынан шыққан. Жетіру тайпасының Жағалбайлы руынан шыққан Ақсұлу Орысбайқызы (1873 – ө.ж.б.) суырып салма өлеңге жүйрік, аты мәлім ақын болған. Екеуі үлкен бір тойда кездесіп айтысады. Ақсұлудың сөйлер сөзге еркін, тапқыр да алғыр ақын екенін білген Кеншімбай жұрттан алдын-ала сұрастырып, қыздың күйеуінің тым жастығын бетке басып жеңеді. Айтыс қалыпты ру айтысы болып басталса да, дами келе үлкен әлеуметтік мәні бар мәселелерді көтереді, ел ішіндегі кейбір әділетсіздік жайы сөз болады. Айтыс әлеуметтік мәнінің өткірлігімен қатар, көркемдік сөз кестесі жағынан да бағалы.

## Дереккөздер
Етті салат

**Етті салат**— піскен ет пен көкөністерді текшелеп турап, майонез қосқан салат. Қабырғалар мен омыртқалар жілік асылғанда үстемеленеді. Бұғана, мойын, құйымшақ, т.б. қазанға етпен қосып салынғанмен, көбіне бала-шағаға тиесілі. Ірі қара да осы әдіспен сойылады. Қазақ ғұрпында етті қиқымдамай, балтамен шауып, сүйегін қиқаламай таза боршалап тұздайды.
### Тағы қараңыз
* Ет
* Ет мүшелері
* Салаттар

## Дереккөздер</span>


Санат:Салаттар
Санат:Тағамдар
Кенүңгір

**Кенүңгір**, камера, тау-кен ісінде – шахта ішінде әр түрлі техникалық мақсаттарға арналып жасалатын, ені мен ұзындығы бір-біріне шамалас кең қуыс. Кенүңгірлер орналасу ерекшеліктері, қазылу және пайдалану мақсатына қарай сорғы кенүңгірі, электрстансааралық кенүңгір, электровоз депосы кенүңгірі, бұрғылау кенүңгірі, қопарғыш заттар кенүңгірі, пайдалану мерзіміне байланысты негізгі және дайындау кенүңгірлері болып бөлінеді. Негізгі кенүңгірлер ұзақ уақыт пайдалануға арналып, кен денелерін ашуды қамтамасыз етеді. Кенүңгір кенді тазалап қазып алу жұмыстарында, камералық қазу жүйесі мен камералық-діңгекті қазу жүйелерінде қолданылады.

## Дереккөздер
Еттегі витаминдер

**Еттегі витаминдер**. Етте **В** тобындағы витаминдер, негізінен никотин қышқылы (4-6%), молин (144-ке дейін), сондай-ақ тиамин (0,1-0,9 мг%), рибофлавин (0,15-0,25 мг%), пиродоксин, (0,3-0,6 мг%), биотин (1,5-3,0 мг%), париаминобензой қышқылы (0,06-00,8 мг%), фолий қышқылы (0,1 мг%) бар. Сиыр еті мен қой етіндегі витаминдерге оларға берілетін азықтың ықпалы жоқ. Оның себебі бұл малдардың үлкен қарындарының микроорганизмдері В тобындағы витаминдерді синтездейді, ал бұл витаминдер ұшаның басқа жерлерінде болмауы мүмкін. Егер азықта осы аталған витаминдер едәуір мөлшерде кездесетін болса, оларды үлкен қарынның микроорганизмдері пайдаланады. Бауырда витамин өте көп, ондағы А витамині 12 мг%, тиамин 0,3, никотин қышқылы - 16, аскорбин қышқылы - 20-40 мг%. Бүйректе А витамині мол. Етті шала тұздағанда, шала ыстағанда, шала пісіргенде ондағы тиамин 40-85%-ға дейін сақталады.
### Тағы қараңыз
* Ет
* Ет мүшелері

## Дереккөздер</span>


Санат:Ет
Санат:Дәрумендер
Ет өнімдері

**Ет өнімдері**— өндірісте еттен дайындалған шұжықтар, тұзды-ысталған өнімдер және консервілер. Шұжықтың пісірілген, шала ысталған және пісірілген, шикілей немесе пісірілген түрде ысталған және кептірілген, шикілей кептірілген түрлері болады. 

Тұздалған-ысталған өнімдерге пісіріліп тұздалған (пісірілген сан еттер мен орамалар), ысталған- тұздалған (сан еттер, орамалар, төс және т.б), ысталған (сан еттер, төс, мойын еттері), пісірілген өнімдер жатады. Ет консервілеріне қалбырларға салынып, бекітілген, ыстықпен зарарсыздандырған дайын өнімдер жатады. Мұндай өнімдер таза еттен немесе етке басқа құрауыштар қосылып дайындалады. Ет консервілерін қоғамдық тамақтандыру орындарында 0-8° С температура аралығында 30 тәулік сақтауға болады. Қоймаларда консервілер түріне байланысты 1—3 жылға дейін сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Ет
Матақ даласы

**Матақ даласы** – Қарқаралы тауларының солтүстік-батысындағы жазық өңір. Батысы Нұра өзенінің аңғарымен, шығысы Жарлы өзенінің төменгі аңғарымен, солтүстігі – Шадырадыр, Қарағанды, оңтүстігі Жуантөбе (746 м), Егізқызыл тауларымен шектеседі. 

## Жер бедері
Батыстан шығысқа қарай 50 км-ге , солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылып жатыр. Жалпы ауданы 1500 км2. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 600 – 650 м. Жер бедері негізінен жазық. 

## Климаты
Климаты континеттік. Ауаның жылдық орташа температурасы қаңтарда –16°С, шілдеде 19°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 350 мм. Орта тұсынан шығыстан батысқа қарай Нұраның оң саласы – Матақ, оңтүстіктен солтүстікке қарай Қараөзек өзендері ағады. 

## Өсімдігі
Далалық сортаң, қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында қызғылт селеу, қылқан селеу, көк шұнақ бетеге, австрия жусаны, қараған, тобылғы, өзен жағаларында қамыс өседі. Жерінің көпшілік бөлігі егін шаруашылығына пайдаланылуға қолайлы.
	
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан далалары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Кеніш апатынан құтқару

**Кеніш апатынан құтқару** — шахта қызметкерлері мен кен апатынан құтқару бөлімдері орындайтын арнайы жұмыстар. Кеніш апатынан құтқарудағы негізгі міндет – адамдарды құтқару және апат зардабын жою. Бұл апаттарға жер асты өрттері, көмірдің және басқа тау жыныстарының кенеттен опырылуы, тау соққысы, жер үсті, жер асты суларының, қорыстардың кен қазбаларына оқыс құйылулары, т.б. жатады. Құтқару және апатты жою жұмыстарын, негізінен, өте қауіпті шахталар мен нысандарда ұйымдастырылатын, арнайы даярлықтан өткен арнайы жасақтан құрылған әскерилендірілген құтқарушы бөлім жүзеге асырады.
## Дереккөздер
Кенішбай Жұбандықұлы

**Кенішбай Жұбандықұлы** (1885, Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Белағаш ауылы – 1956, сонда) – халық ақыны. Бала кезінен өлең шығарып аты шыққан. Кенішбай – айтыстарға көп қатысқан төкпе ақын. Бақтыбай, Тазабек секілді ақындармен, Ажарбике, Нақбала, Мақпал, Ажар, Ғайша сияқты ақын қыздармен айтысқан. Мысал, сықақ өлеңдерімен адам бойындағы келеңсіздіктерді сынап отырады (“Байдың үйіне қонуы”, “Түйе намаз”, т.б.). Кенішбайдың кеңестік дәуірде жазған өлеңдері үнемі газет беттерінде жарияланып тұрды. Кеңестік кезеңнің аумалы-төкпелі кезінде елдегі өзгеріс, жаңалықтарды өз шығармаларына арқау етті (“Жеткенде ақын болдым он бес жасқа”, “Жарқылдап терезесі күнмен ойнап”, “Асудан халқым асқанда”, т.б.). Шығармалары Орталық ғылыми кітапхананың қолжазбалар қорында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер
#Жауға қарсы ұшақ жасатқан Кенішбай ақын неге ескерілмей келеді? 


Санат:Қазақ ақындары
Георгий Адрианович Прокушев

**Георгий Адрианович Прокушев** (1937 жылы туған, Алматы қ.) – *техника ғылымының докторы* (**1991**), *профессор* (**1996**). 
***1959** Қазақ тау-кен және металлургия институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 
***1959-1962** Ақшатау кен байыту комбинатында кен шебері, телім бастығы, кеніш бас инжерінің міндетін атқарушы 
***1962-1989** Қазақстан Ғылым Академиясының Тау-кен ісі институтында кіші ғылыми қызметкер, аспирант, аға, жетекші ғылыми қызметкер; 
***1989** жылдан лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды.
## Ғылыми еңбектер
120-дан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.
## Марапаттар
Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі сыйлығын алған.
## Дереккөздер</span>
Кеніштік су

**Кеніштік су** – кен орындарын игерумен байланысты тау-кен қазындыларында (шахта, карьер) жиналатын жер асты суы. Мұндай судың көлемі мен химиялық құрамы әр жерде әр түрлі болады. Жеке шахталарға, карьерлерге қосылатын кеніштік судың мөлшері жазықты, қыратты, климаты құрғақ аудандарда аз, ал таулы, климаты ылғалды аймақтарда мол болады. Кен қазу жұмыстары сульфидті кентас не пириті көп көмір қабаттары арқылы жүргізілген жағдайда кеніштік су сульфат ионына, темір, алюминий т.б. металдардың қосылыстарына қанығады. Бұл сулар шахталар мен карьерлердегі металл қондырғылардың, құрал-жабдықтардың коррозияға ұшырап бұзылуына, мүжілуіне, тез істен шығуына себепкер болады.Кеніштік су кен ашу жұмыстарын жүргізуге көптеген қиындықтар туғызады. Сондықтан кеніштік суды алдын ала болдырмау шаралары ұйымдастырылады,жиналған суды шығару үшін әр түрлі күрделі құрылыстар, қондырғылар салынады.

## Дереккөздер:
Ет тағамдары

**Ет тағамдары** - еттен, ет өнімдерінен көптеген қою тағам түрлері дайындалады. 

Мұндай тағамдардағы гарнир массасы 100-200 г-ға дейін, ал тұздығы 50-100 г болады. Тұтынушыға таратылған қою тағамның температурасы 65° С-тан төмен болмауы, массасының ауытқуы ±3%-дан аспауы қажет. 
*Тағамдардың түрлері*: ***пісірілген ет, қуырылған ет, бұқтырылған ет, көміп пісірілген ет, тартылған еттен дайындалған тағамдар*** және т.б.

Көп мерзімге сақталатын ет - соғым еті. Оны сақтаудың әдісі - мал етін мүшелеп бұзып, тұздап, шошалада арысқа іліп, сорғыта отырып кептіру. Жылы мезгілдерде етті сақтау үшін оны жұқалап тіліп, тұздап, көлеңкеде бірнеше күн бойы жел қақтырып, ыстап кептіру көп тараған. Ыстау, көбіне, ет ұзақ қатпайтын жылы өлкелерде жасалады. Аяз қайтқан көктемнің алғашқы күндері арыстағы кепкен ет сүр ет деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ет
Санат:Тағамдар
Хорея

нобай|
**Хорея** (грек. choreіa — би, билеу) — жүйке жүйесінің ауруы. Көбінесе ревматизммен ауыратын балалар мен жасөспірімдерде болады (мұны кіші хорея деп те атайды). Алғашқы кезде ауру балада қатты шаршағандық байқалып, бір нәрсеге назар аударуы төмендейді. Бірте-бірте науқастың қимылында әлсіз, өз еркінен тыс белгісіз өзгерістер пайда бола бастайды. Соның салдарынан баланың жазуында ұқыпсыздық байқалады, қолындағы затын ұстай алмай, түсіріп алады, тамағын төгіп-шашып, дұрыс іше алмайды. Еріксіз қимылдар бірте-бірте үдеп, науқастың қол-аяғы тартылатындығы анық байқалады. Кіші хореямен ауыратын балалар диспансерлік бақылауға алынады. Хорея ревматизм, баспамен ауыратын әйелдерде, жүктілік кезінде (әсіресе алғашқы жартысында) байқалуы мүмкін. Хорея тұқым қуалайды, сондықтан онымен орта жастағы және егде адамдар да (Гентингтон хореясы) ауырады; кейде ми қантамырларының атеросклерозы кезінде де дамуы мүмкін. Мұндай жағдайда, қол-аяқ, кеуденің ғана бұлшықеттері тартылып қоймай, науқастың еркінен тыс қимылдары бет, тілде де байқалады. Бұл кезде науқастың сөйлеуі, тамақ ішуі, жүруі қиындайды, ақыл-ойы төмендейді. Осы белгілердің бәрі науқасты мүгедектікке алып келуі мүмкін.

## Дереккөздер</span>


Санат:Медицина
Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Матасу

**Матасу** — синтаксистік байланыс түрлерінің бірі. Матасудың бірінші сыңары ілік септігінде, екіншісі тәуелдік жалғауында келіп, сөйлемде анықтауыштық қызмет атқарады. Мағыналық және тұлғалық жағынан мәндес сөздер тіркеседі, матасудың сыңарлары: 
* зат есім
* есімдік
және
* субстантивтенген (заттанған) атаулар.
Мысалы: *ананың қуанышы, кішінің көмегі, жақсының шапағаты.* 
**Матасудың ерекшеліктері:** ілік септігіндегі сөз грамматикалық жағынан тиянақсыз болып, тәуелдік жалғаулы сөзді қажет етеді. Ілік септікті сөз негізгі саналып, нысанның иесі болады, ал тәуелдік жалғаулы сөз нысанның меншіктік қасиетін білдіреді. Матасу сыңарлары сөйлемде **қатар** және **алшақ** тұрып байланысады.

**Матасудың 4 мағыналық қатынасы бар:**
* меншіктік — университеттің кітапханасы, құстың шырылы;
* бүтін мен бөлшектік — көздің қарашығы, кітаптың мұқабасы;
* зат пен құбылыстар арасындағы қатыстық — күннің күркіреуі, желдің лебі; 
* туыстық — Абайдың ұрпағы, Дананың әжесі. 
**Қолданыста матасудың екі түрі кездеседі:** толық матасу және толымсыз матасу. 
* **Толық матасуда** қосымша тұлғалар толық сақталады: *баланың күлкісі, үйдің берекесі.* 
* **Толымсыз матасуда** ілік септігі түсіріліп, сөздер қатынасы тәуелдік тұлға арқылы көрінеді: арман қуаты, жүрек жылуы. Тіл дамуында матасу лексикаланып, атаулық сипатқа ие болады: *балалар бақшасы, жер шары, еңбекақы, т.б.* 
**Матасу арқылы жаңа терминдер жасалады:** *абай шумағы, басқару жүйесі, архив қоры, тыныс демікпесі, кітапхана ғимараты.* 
Матасуды *М.Балақаев, Р.Әмір, Е.Ағманов, Ә.Аблақов, С.Исаев, Т.Сайрамбаев,* т.б. ғалымдар зерттеді.

## Дереккөздер
Қазақ тілінің грамматикасы, А., 1967; Ағманов Е., Қазақ тілінің тарихи синтаксисі, А., 1991; 
Балақаев М., Сайрамбаев Т., Қазіргі қазақ тілі. А., 1997. А. Салқынбай 
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Қазақ тілі