open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көппроцессорлық өңдеу

**Көппроцессорлық өңдеу** (*многопроцессорная обработка; multiprocessing*) — көп микропроцессорлы компьютерлерде бір мезгілде екі немесе одан да көп тапсырмаларды әр түрлі процессорларда атқару.

## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Многопроцессорная обработка
*Симметричная многопроцессорная обработка и параллельная

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шұбар өкпе

**Шұбар өкпе** — көлемі ұлғайып ісінген өкпе,  жарық учаскелерінің, қабынудың қан құйылған жердің қызғылт ошақтарына байланысты кесіндіде шұбарланып көрінетін бронхопневмонияға тән болып келеді.
## Шубар карминді өкпе
Шубар карминді өкпе— күңгірт-қызыл немесе карминді қызыл  қандылық қаны аз өкпе тканінің сүрғылт  алмасып келуіне байланысты кесіндіде шұбарланып көрінеді.Травматизмдік асфиксияға тән болып келеді

 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жартас («Қонады бір күнжас бұлт...»)

** Жартас («Қонады бір күнжас бұлт...»)** - Абайдың 1899ж. М.Ю.Лермонтовтың «*Утес*» атты өлеңінен аударған туындысы. Өлең түпнұсқаға сәйкес әрқайсысы 4 тармақты 2 шумақтан тұрады. Бірақ мағына жағынан дәлме-дәл емес. Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «*Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының  өлеңі*» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. Өлеңнің 2-шумақтағы 3-, 4-жолдары Мүрсейіт қолжазбаларында, 1909, 1945 жылғы жинақтарда:

*Бәрі осы-ау деп қыз деген*
*Томсарып тұрып жылапты* 

делінген. Бұл жердегі «қыз» деген сөздің орысша түпнұсқаға қарағанда ешбір қисыны жоқ. Онда Лермонтов «*Не остался след в морщине*» дейді. Сондықтан кейінгі жинақтарда (1954, 1957,1977) жоғарғы 2 жол:

*Бәрі осы-ау деп қүз деген*,  
*Томсарып тұрып жылапты* 

деп басылып келе жатқаны қисынға келеді. Желге ілесіп еркін ойнақтап көшіп жүретін бұлт емес, тұрған жерінен қозғала алмайтын мелшиген тас қүз болған соң, көрген күнім осы да деп, қайғырып жылапты деу әлдеқайда ұтымды. Ап жартасты Лермонтов кәрі шалға, жас бұлтты қызға балап айтып отыр деп, қыз деген сөзді әкеліп тықпалау әдемі ишарат түрінде елес беретін символдық мағынаны бадырайтып, тұрпайылап айта салғандық болар еді. Оқырманның өзі ойша елестетіп, ішпен білерлік нәзік символ көркем тұспалмен берілгенде ғана әсерлі болатынын Абайдың ескермеуі, әрине, мүмкін емес. Сондай-ақ 1909, 1945 жылғы басылымдарда 1-шумақтың 3-жолы «*Жөнелді ертең, қалды үміт*» болып берілсе, кейінгі басылымдарда «*Жөнелді ертең, қалды ұмыт*» ретінде алынған. Ақынның бұл өлеңіне композитор Ғ.Жұбанова романс жазған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сұранысты өңдеу

**Сұранысты өңдеу** *(Обработка запроса; query processing)* — сұранысты орындауға дайындық кезіндегі операциялық жүйенің, диалогтық жүйенің немесе мәліметтер базасын басқару жүйесінің әрекеті, сондай-ақ аяқтау операцияларын жүргізу. Дайындық кезіндегі әрекеттер: сұранысты оқу және түсініктеме беру, кезекке қою, ресурстарды бөлу, кезектен таңдап алу және т.б. болуы мүмкін. Сұраныстың орындалғандығы немесе оны орындаудың мүмкін еместігі жөніндегі хабарламаны беру аяқтау операциясына мысал бола алады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жастықтық лава

**Жастықтық лава** - су түбіне төгілген не үйық тұнбаларына кіріккен лавалар есебінен қалыптасқан эффузиялық таужыныстар; бұлардың сырт пішіні бір-біріне жапсарласа дөңкиген жастық тұрқылас немесе шар тектес денелер жүйесін құрайды; әрбір "жастықтың" ішкі қүрылысы концентрлі болып келеді, ал олардың сыртқы өңірі кеуек пішінді немесе шыны тектес қабатшамен қапталған. Синонимдері: *шар түрқылас лава*; *пиллоу-лава*.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы)

**Қолданбалы бағдарлама (Windows ортасындағы)** (*Приложения Windows; Windows application*) — Windows операциялық жүйесі негізінде жұмыс атқаратын қолданбалы бағдарлама. Мұндағы графикалық интерфейстің ұйымдастыру ережелері, мәзір жүйесінің, диалогтық терезелерінің пішімдері Windows қолданбалы бағдарламаларының барлығына бірдей (мәзірдің көрінісі және орналасуы, тінтуірді және пернелерді пайдалану ережелері және т.б.) болады.

## Қолданбалы бағдарламалар дестесі
*Қолданбалы бағдарламалар дестесі(Пакет прикладных программ; application program package)* — белгілі бір саладағы мәселелерді шешуге арналған бағдарламалар мен оларды пайдалану тәсілдерінің жинағы. Олар магниттік дискілерде немесе таспаларда жазылып, компьютермен бірге жіберілуі мүмкін. Әрбір қолданбалы бағдарламалар бумасы нақты саладағы мәселелерді шешуге икемделген (мысалы, бухгалтерлік есеп, дифференциалдық теңдеулерді шешу және т.б.).

## Қолданбалы бағдарламалар интерфейсі
*Қолданбалы бағдарламалар интерфейсі(Интерфейс прикладных программ; application programming interface)* — 1) бағдарламалаушылар белгілі бір компьютерлік ортада қолданбалы бағдармалар жазуға пайдаланатын міндеттер жинағы (интерфейс); 2) операциялық жүйе орындайтын төменгі деңгейлік операцияларды жүзеге асыруға қолданбалы бағдарлама шақыратын процедуралар жинағы.

## Қолданбалы бағдарламалау
*Қолданбалы бағдарламалау (Прикладное программирование; application programming)* — қолданбалы мәселелер шешуге арналған бағдарламалау.

## Қолданбалы (арнайы) бағдарламалық жасақтама
*Қолданбалы (арнайы) бағдарламалық жасақтама (Прикладное (специальное) программное обеспечение; application software)* — қолданбалы мәселелерді шешуді жасақтайтын жеке қолданбалы бағдарламалар мен қолданбалы дестелерден тұратын бағдарламалық жасақтаманың бөлігі.

## Қолданбалы бағдарламаның негізгі терезесі
*Қолданбалы бағдарламаның негізгі терезесі(Основное окно приложения; Main application window немесе main window)* — көп терезелі қолданбалы бағдарламалар үшін мәзірі мен туынды терезелері бар негізгі бағдарлама мен адам арасындағы өзара байланысты ұйымдастыратын терезе.

## Ішкі сілтемелер
* Қолданба
* Қолданбалы бағдарлама
* Диалогтық қолданбалы бағдарлама

## Сыртқы сілтемелер
*Windows Applications 
*Microsoft Windows 

## Дереккөздер


Windows

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Батиметриялық карта

**Батиметриялық карта** — су асты бедерінің изобаттар (бірдей тереңдік сызықтары) арқылы сызылған картасы, әдетте, тереңдік белгілері қоса беріледі. Су асты бедері тереңдік баспалдақтарына сәйкес боялады.

## Дереккөздер


Санат:Гидрогеология
Санат:Карталар
Папиллома

thumb**Папиллома** ( - емшек +  - ісік). Ауыз шырышты қабықтарында пайда болатын бүртікті қатерсіз эпителий ісігі. Ракқа айналып кетуі мүмкін ауру. Көлемі әр түрлі бүртікті ісік мүйізденіп, беті ағарып көрінеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар
Санат:Папилломавирустар
Санат:Онковирустар
Санат:Вирустық аурулар
Поликистозды өкпе

**Поликистозды өкпе** (син.: киста тәрізді өкпе)—даму аномалиясы: өкпеде серозды сұйық Тілінің жіңініке кисталардың болуы.
## Мөлдір өкпе
Мөлдір өкпе — өкпе өрісінің рентгенді сәулелердө дем алғанда да, сондай-ақ дем шығарғанда әдеттен тыс жоғары болып көрінуі, өкпе эмфиземанологиялық белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Диоптаз

right|thumb|200px
**Диоптаз** (грек, dioptevo — ішін көру) — силикаттар класының сақиналы типіне жататын аширит минералының синонимі. Химиялық формуласы: (Си6|Si6O18]*6Н2O. Сингониясы — тригондық, кристалдары кысқа үшкір таяқшалар, кейде друзалар құрады. Түсі — жасыл, сызығы жасыл, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 5, жіктілігі ромбоэдр бойынша жетілген, меншікті салмағы — 3,28-3,35. Диоптаз мыскендерінің мору процесінде пайда болады.
## Дереккөздер

Санат:Силикат минералдар
Санат:Мыс минералдары
Көмірлердің электрөткізгіштігі

**Көмірлердің электрөткізгіштігі** — көмірлердің физикалық қасиеттерінің бірі; кері шама — меншікті электр кедергісі арқылы Ом • м (лабораториялық зерттеулерде Ом • см) бірлігімен өлшенеді: қоңыр көмірлерде — 103—104 Ом • см; тас көмірлерде 109—106 Ом • см; антрациттерде — 10 3— 10 Ом • см.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидролакколиттер

**Гидролакколиттер** *(грек, һусіог - су, іаіско! — шүңқыр, Шһоз — тас*) — көпжылдық тоңданған аймақтарда (негізінен Саха елінде) жер асты суы қатқан кезде, оның көлемінің ұлғаюынан пайда болатын мұз өзегі бар төбешіктер. 

Олардың биіктігі 40-70 м-ге, диаметрі 200 м-ге жетеді. Пішіні күмбез, аласа төбе немесе жал-жал төбешік тәрізді болады.

Сурет:Permafrost - ice wedge.jpg
Сурет:Melting pingo wedge ice.jpg


## Дереккөздер


Санат:Жер бедерінің формалары
Санат:Гляциология
Санат:Криотология
Гидротермалық граниттену

**Гидротермалық граниттену** — эпизона жағдайында (2—4 км тереңдікте) төменгі температура мен қысымда ерітінділердің әсерінен құрамы гранитке ұқсас түзілімдердің қайта кристалдануы мен жинақтама кристалдануынан гранитоид құрамды таужыныстардың қалыптасу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Сұрау

**Сұрау** *(Опрос; polling)* - 
* *Қоғамда*: сұрақтардын стандартты жүйесін қою арқылы алғашқы мәліметтерді жинау (әлеуметті, психологиялық, педагогикалық және т.б. зерттеулерде қолданылады). Сұрау әдістемелері екі негізгі түрге бөлінеді: сауалнама және сұхбаттасу.
* *Информатикада*:
: 1) енгізу- шығару құрылғыларын басқару тәсілі, мұнда программа кезекпен шалғай құрылғылардың жұмыска дайын екендігін сұрау арқылы біліп, қажет болса, оларға енгізу-шығару операцияларын орындатып отырады;
: 2) компьютер желілерінде — көп абонент арналар арқылы хост-компьютерге қосылған терминалдар мен шалғай құрылғыларды басқару тәсілі. Желі басқару жүйелері статистикалық мәліметтер жинаған кезде жиі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пневмотомия

**Пневмотомия** — хирургиялық операция: өкпедегі тканьді кесу, мысалы іріңді ісікті тілу, жіңішке таспа құрттан болған сары суды алып тастау және тағы басқа.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жер асты суының ластануы

[right|thumb| alt=A.|250 px|["Жер асты суының ластануы"]]
**Жер асты суының ластануы** — ластаушы заттардың жер асты сулы қабаттарына сіңу процесі, бұл олардың табиғи құрамының өзгеруіне және судың ауызсу, шаруашылық және ауыл шаруашылығына жарамдылығының төмендеуіне әкеледі. Әлемде Жер асты суының ластануы кеңінен орын алып отыр, әсіресе АҚШ-та және Батыс Еуропада. Жер асты суларының тек беткі қабаты емес, сонымен қатар төменгі қабаттары да ластануда (артезиан сулары). Ластаушы заттектердің жер асты суларына қалай түсетіні әлі толық анықталмаған.
thumb|right|190px|ЖЕР АСТЫ  СУЛАРЫ
**ЖЕР АСТЫ  СУЛАРЫНЫҢ ЛАСТАНУЫ**– 1) сыртқы қолайсыз факторлардан жасырын жатқанына қарамастан, жер асты суларының ластануы. Өнеркәсіп және тұрмыстық лас сулардың жиынтығы, сорғу (фильтрация) алаңдары, өнеркәсіп қалдықтарының үйінділері, лас суларды жердің төменгі қабаттарына күшпен айдау, өнеркәсіп және қала аумақтарынан лас сулардың жерге сіңуі, лас өзен суларының жерге сіңуі және тағы басқа да процестер жер асты суларының негізгі ластану көздері болып табылады. Әсіресе, химиялық және бактериялық ластанулар көп таралған. Жер асты су қабаттарының ластануы жер асты суларын жедел игеру кезінде өтеді; 2) жер асты сулары сапасының адамдардың іс-әрекеті нәтижесінде алғашқы қалпына қарағанда нашарлауы, яғни суда кездеспейтін зиянды заттектердің сырттан қосылуы салдарынан оның пайдалануға жарамсыз болып қалуы. Жер асты суларының ластануы өндіріс орындарының сарқынды суларының жер бетіне бейберекет жіберілуінен, суғармалы жерлердің, елді мекендердің коммуналдық-тұрмыстық және басқа да ақаба сулардың жерге сіңуінен және т.б. салдарынан болады. Құрамында ауыр металдар (қорғасын, мыс, мырыш, сынап, т.б.) бар сулар адам денсаулығына өте зиянды. Сапасының өзгеру деңгейіне қарай жер асты сулары былайша бөлінеді: 1) аздап (сәл) ластанған – су сапасының көрсеткіштері табиғи (фондық) мәннен артық, бірақ пайдаланудың нақтылы түрлері үшін шектелген рауалы шоғырланудан (ШРШ) төмен; 2) ластанған су сапасының көрсеткіштері ШРШ-дан бірнеше есе артық; 3) өте ластанған су сапасының көрсеткіштері ШРШ-дан әлдеқайда артық және ластану кезіндегі ерітінді құрамының көрсеткіштеріне жуық. Жер асты суларының ластану көздері ластағыш заттектердің түрлері мен пайда болуы, сулы горизонтқа ластағыш заттектердің ену жағдайлары, ластану ауқымының белгілері бойынша жіктеледі. Ластанған сулар Қазақстанның кейбір өндірісі дамыған Риддер, Павлодар, Теміртау, Шымкент, Тараз, Ақтөбе сияқты ірі қалаларда және мұнай өндіретін Каспий жағалауында кездеседі.

## Тағы қараңыз
* Жер асты сулары

## Дереккөздер

Санат:Ластану
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Табиғатты қорғау
Гидроиндикатор

**Гидроиндикатор** *(грек, һусіог - су, іпсИсаіог — көрсеткіш)* — грунт суларының жату терендігі мен минералдық дәрежесінің көрсеткіші ретінде пайдаланылатын кейбір өсімдіктердің тобы немесе түрі. Мыс., қамыс, қияқ өсетін жерлерде жер асты сулары таяз жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидротермалық процестер

**Гидротермалық процестер** - тау жынысытың жарықтары мен кеуектерінде қойнаулық ыстық ерітінділер есебінен (әсерінен) жаңа минералдардың қалыптасу процестері. Бұл ыстық ерітінділер бұрыннан бар минералдарға химиялық тұрғыдан әсер етуі (метасоматоз процесі), сөйтіп жаңа қалыптасқан минерал болмысының ауқымды бөлшегі, сайып келгенде, түп-негіз тау жынысы есебінен қалыптасуы жиі болатын құбылыс деп шамаланады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Уремиялық өкпе

**Уремиялық өкпе** —организмнің гинергидратациясы себепті болатын уремия кезіндегі өкпенің орталық бөлігіндегі сұйықтың жиналуы. Уремия нәтижесінде өкпенің орта бөлігінде сулардың жиналуы, организмнің жоғары улануымен және сулануымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көптапсырмалылық

нобай|300px|Бірнеше тапсырманың қатарынан орындаудың мысалы
**Көптапсырмалылық** (*многозадачность; multitasking*)

*есептеу жүйесі жұмысының көп тапсырмалылық режімі;

*операциялық жүйенің бір мезгілде бірнеше тапсырмалар жиынын өңдеуі. Мысалы, компьютерлердің бірыңғай жүйелерінде 15 тапсырмаға дейін орындай алады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Многозадачность в Windows
*Глоссарий.ru: Многозадачность

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жержылнамалық бөлімше (бірлік)

Жер планетасының және оның органикалық әлемінің нақтылы даму сатысын геологиялық уақыт тұрғысынан даралап көрсететін бөлімше. Барша **жержылнамалық бөлімшелер** *жержылнамалық шкалаға* біріктірілген, бұл шкала өзіне кіретін әрбір жеке бөлімшенің көлемдік көрсеткішін және олардың бір-біріне бағыныштылық ретін анықтауға мүмкіндік береді. Әрбір жержылнамалық бөлімшеге нақтылы стратиграфиялық бөлімше сәйкес келеді.

## Жержылнамалық (геотарихи) шкала
Жердің геологиялық тарихына және ондағы тіршілік иелерінің дамуына тон басты-басты кезеңдерді олардың бір-бірін алмастыру реті және бір-біріне бағыныштылық дәрежесі тұрғысынан сипаттайтын геологиялық  уақыттың салыстырмалы шкаласы. Жержылнамалық (геотарихи) шкала аумағында, әдетте, эон, эра, кезең, дәуір, ғасыр және фаза деген түсініктер оқшаулана жүйеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Көмірлі алап

**Көмірлі алап** — көмір қабаттары (жатындары) бар (лигнит, қоңыр көмір, тас көмір) көмірлі түзілімдер (көмірлі формациялар) тұтас немесе үзілісті дамыған ірі аудан (мындаған км²). Көмірлі алаптың әр түрлі бөліктеріне ірі тектоникалық құрылымдағы (ойыс, грабен, синеклиза) шөгінді жиналудың геөлогиялық-тарихи процестерінің ортақтығы тән. Кейбір жағдайларда қалыптасқан тарихи түсінік бойынша бөлектенген ірі көмірлі аудандар алапқа біріктірілмейді, генезисінің ортақ- тығына қарамай олар жеке кен орындар ретінде қарастырылады. Көмірлі алаптың шекаралары генетикалық, тектоникалық, эрозиялық белгілері бойынша анықталады. Көмір қабаттары терең жатқан жағдайда барлаудың, шахтамен немесе карьермен өндірудің техникалық мүмкіндігіне карай шекара шартты түрде кабылданады. Көмірлі алап көмірлі түзілімдер мен көмірдің барлануы мен өндірілуі мүмкіндігіне байланысты — ашық (ашылымданған), жартылай ашық
және жабық, шөгінділердің физикалық жағдайына байланысты — паралиалық,
лимналық, потамалық, геотектоникалық
платформалық және аралық болып жіктеледі. Құрылымдық-тектоникалық белгілері бойынша алаптар жекелеген көмірлі аудандар мен көмірлі кен орындарга бөлінеді. Қазақстанда Қарағанды, Майкөбен, Торғай Көмірлі алаптары бар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Батометр

[thumb|100px|[Нискин батометрі]]
**Батометр** — су немесе ағын тасымалдайтын тасындылардың сынамасын алуға арналған құрал. 

Батометрдің көмегімен келесі көрсеткіштерді: судың физикалық қасиеттері мен ондағы еріген заттардың құрамын (тұздар мен газдар); судағы жүзбе немесе түптік тасындылардың шамасы мен ірілігін; судың санитариялық сапасын анықтау үшін сынама алынады. Құрылымдық ерекшеліктеріне қарай Б. шапшаң және ұзақ мерзімді толтырылатын батометрлер болып екі түрге бөлінеді. Химиялық талдау мақсатында су сынамасын алу үшін "халықаралық үлгідегі" Молчанов батометрі пайдаланылады. Судағы жүзбе заттардың шамасы мен ірілігін анықтау үшін негізінен шөлмек және вакуумдық батометрлер қолданылады.

## '''Батометр-қақпан'''
Батометр-қақпан — суда қозғалатын қатты, заттардың өтімін өлшеуге арналған құрал.
Батометр-қақпанның екі түрі бар: 1) арнадағы ағынның түбіндегі тасындыны (құм, қиыршық тас және т.б.) жинауға арналған Б.-қ.; 2) су қабатында қозғалатын түрлі нысан және өлшемдегі мұз кристалдарының (анжыр) шамасын өлшеуге арналған анжыр батометр-қақпан. Б.-қ. түрлеріне: Аполлов, Поляков, "Дон", Шамов және т.б. батометр-қақпандары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Санат:Су шаруашылығы
Жасылтасты өзгеріс

**Жасылтасты өзгеріс** - эффузиялық таужыныстардың геологиялық уақыт барысында әр түрлі газдар мен ерітінділер және тангенциальдық қысым әсерінен өзгеріп хлорит, серицит, эпидот,актинолит сияқты негізінен жасыл түсті
минералдармен қанығуы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидроизотермдер

**Гидроизотермдер***(грек, һусіог — су, ио5 — тең, іһегте — жылу, қызу)* — қимада немесе картада жер асты суларының температурасы бірдей нүктелерді қосатын сызықтары.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Гидротермиялық аномалия

**Гидротермиялық аномалия** - жер асты суларының таралу аумағының шегінде, олардың температурасының берілген сулы горизонтқа, кешенге және т.б. тән жер асты сулары температурасынан айырмашылығы болатын бөлікшесі (телімі).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Операциялық жүйе қоршамы

нобай|
**Операциялық жүйе қоршамы** (*Оболочка операционной системы; shell*) — операциялық жүйе мен пайдаланушы адамның өзара әрекетін жеңілдететін резиденттік программа.

Операциялық жүйе қоршамының негізгі қызметі — пайдаланушының файлдармен, каталогтармен жұмысын айтарлықтай жеңілдету. Операциялық жүйе қоршамы жасақтайтын автоматтандыру қызметінің тізімі: файлдың атауын өзгерту, файлды баска файлға көшіру, файлды басқа каталогқа көшіру, файлды жою, каталогтағы файлдарды сорттау, каталог даярлау, каталогтың атауын өзгерту, каталогты тасымалдау, каталогты жою, каталог тармақтарын қарап шығу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жиынтық

**Жиынтық** — геологияда: жарылымдармен шектеле отырып, бірқалыпты қатпарланған қат-қабаттар тобының немесе қатпарлардың бір бағытта ғана еңістенген осьтік жазықтықтарының бірлестігі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жарым жақсы киім киіп

**Жарым жақсы киім киіп** («*Онегиннің  өлердегі сөзі*») - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Көлемі 18 жол. Бұл А.С.Пушкиннен аударма емес. «*Евгений Онегин*» романында Онегиннің өлімі жайында ешқандай сөз жоқ. Онегиннің: «*Атам, анам, қара жер, Сен аша бер қойныңды. Сенен басқа еш жерден Таба алмадым орнымды...*» - деп, өмірімен қоштасуы - Абайдың өзі тапқан көркемдік шешімі. Онегин тағдырын Абай трагедиялық бояуын қоюлатып, қиянатты көп көрген, азап шеккен адам етіп көрсетуге ұмтылған. Онегиннің Татьяна хатына жауабынан («*Таңғажайып, бұл қалай хат...*»), Татьянаның сөзінен («*Тәңірі қосқан жар едің сен...*»)де осы сарын белгі береді. Онегиннің трагедиясын, өзін өлімге қиюын Абай өмірден қиянат көріп, соққы жеп, торығудан болған дей ме, әлде Татьянаның адал махаббатын кезінде бағалай алмағаны үшін өзін жазықты санап, өкініп, өмірден түңілгені дей ме - бұл сауалға жауап беру оңай да емес. Онегиннің Татьяна хатына жауап сөзінде осы екі сарын да анық сезіледі. Ал осы «*Онегиннің өлердегі сөзінде*» жоғалтқан махаббат жайлы баса айтып: «*Сен ақылмен көңліңді Тыйып, жеңдің бойыңды. Мен бұрылып түзеле алман, Қайтсін дедің сорыңды..*» - дейді. Онегиннің Татьянаға жазған хатындағы: «*Сорлы адаммын жер жүзінде, Бір қуаныш көрмедім. Не қыласың, ерік өзіңде, Қайғысы асқан шерлі едім*», - деген сөздермен жалғас алып қарасақ, «*Түзеле алман*» дегеннің мағынасы өмірден «*бір қуаныш көрмедім*», «*шерлі едім*» дегенмен астасып жатқанын аңғарамыз. Туынды 7-8 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғашқы рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «*Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі*» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909 жылғы жинақта 2-шумақтың 2-жолы «*Көңілім ұйып құс болып шүйіп*», соңғы шумақтың алғашқы жолы «*Мен бұрылып төзе алман*» болса, кейінгі басылымдарда бұл жолдар Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде «*Көңілім жүр құс болып шүйіп*», «*Мен бұрылып түзел алман*» болып түзетілген. Ал Мүрсейіт қолжазбаларында 2-шумақтың 3-жолы «*Есіркеп сүйдіріп еді*» деп берілсе, басылымдарда 1909 жылғы жинаққа сәйкес «Есіркеп сүйгізіп еді»делінген. Абай бұл өлеңіне ән шығарған. Ән - Абай әндерінің ішінде сирек орындалатын шығармалардың бірі. Ы. Мүстамбайлы: «*[[Абай]] [[Пушкин]]нің романының ішінен алдымен Онегиннің пішінін алады. Оның соңында Татьянаның хатын жазады. Артынан Онегин мен Татьянаның жолыққандағы сөздерін тағы хаттасу түрінде аударып жазады. Әңгіменің ең ақырын Онегиннің өлердегі айтқан сөзі деп тоқтатады*», - деп жазады («Абай» журналы, 1922, № 1, 67-6.). Әннің әуен саз жүйесіне төрт шумақ өлең жолдары сиып отыр. Ән әуені речитативті түрде сипатталған ән әуені аралас өлшемде айтылады. Әуен иірімдері квинталық диапазонда құрылып, жалпы Абай музыкалық тілін аңғартады. Еңдік саз арнасында гармониялық аккордтардың ұйқастық тапқанын да естуге болады, орта екпін желісіне тұскен әуен-ырғақтан абыржыған кейіпкер тұлғасын көзге елестетуге болады. Бұнымен бірге әннің тұла бойында «*ақсақ ырғақ*» кең орын алғанын да аңғарамыз. Әнді алғашқы рет 1984 ж. М. Мұхамеджановадан Қ. Жүзбасов таспаға тұсіріп, нотаға хаттаған Қ. Жүәбасов. 

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Фермер өкпесі

**Фермер өкпесі** — көгерген шөнттің саңырауқұлақ флорасы туғызатын аллергиялық экзогенді альвеолит; термин шетелдік әдебиеттерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Папилломатоз

**Папилломатоз** ()  — бірнеше папилломолардың ауыз бен терінің белгілі бір жерде өсіп көбеюімен сипатталатын созылмалы сырқат. Папилломато түбінің қатайып, инфильтрацияға (кернелу) ұшырау ракқа айналатындай күмән туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жасылтасты таужыныс

**Жасылтасты тау жынысы** - аздап өзгеруі нәтижесінде жасыл түске
боялған негізді құрамды магмалық тау жынысытардың жалпылама атауы; олардың хлорит пен эпидот сияқты жасыл түсті туынды минералдармен қанығуынан боялады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Диорит

right|thumb|200px

**Диорит** (грек. dioriso — бөлемін) — интрузиялық орта магмалық тау жынысы. Ол негізінен орта плагиоклаз бен горнблендтен тұрады. Қалыпты диоритте плагиоклаз 65-70%, горнбленд 30-35% құрайды. Егер плаглиоклаз бүл мөлшерден артық болса, онда **диорит** лейкократты немесе лейкодиорит деп, егер керісінше фемалық минерал артық болса, онда **диорит** меланократты немесе меланодиорит деп аталады. Диоритте фемалық минерал кейде горнбленд емес, пироксен не биотит болып келеді, онда оларды пироксенді диорит, биотитті **диорит** дейді. Құрамында кварцтың мөлшері 10— 20% түрін кварцты **диорит** дейді. Акцессор минералдар апатит, сфен, магнетит болып келеді. Диориттің түсі плагиоклаздың ақшыл, фемалықтардың қара болуына байланысты көбінесе шүбар, кара ала болады. Бітімі — шомбал, кейде шлирлі, бағдарлы. Құрылымы біркелкі орта түйірлі, кейде үсақ не ірі түйірлі, порфирлілеу болады. Диорит штоктар, лополитгер, лакколитгер, сидцар, сығьшмалар құрайды. Олармен темірдің, мыстың, алтыннның кендері кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидроизопьездер

**Гидроизопьездер** *(грек, һусіог - су, і505 — тең, ріею — қысамын)* — карта бетінде тереңде жатқан жер асты суларының біркелкі арындық деңгейін көрсететін сызықтар. Арындық деңгейдің шамасы метр өлшемімен абсолютті немесе салыстырмалы түрде беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көпшіліктің келісім әдісі

**Көпшіліктің келісім әдісі** (*Метод согласия большинства*) — мәліметтер базасын басқару жүйесінде — транзакцияларды параллель орындауды басқару әдісі; қақтығысты, оның ішінде тұйықталу жағдайын, болдырмауға мүмкіндік беретін "дауыс беру" сүранысы бойынша мәліметтерді өзгерту құқығы бар.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Часть 7

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сұрыптауыш

**Сұрыптауыш** *(Селектор; selektor)* 
* Cүйемелдейтін импульстердің бар болуына байланысты кірістік электр сигналдарын бір немесе екі шығыстық желіге автоматты түрде бағыттайтын құрылғы; 
* Tаңдау операторы. Берілген жағдайға немесе шартка сәйкес әрекеті анықталған баламалар тізімі бар оператор; 
* Nаңдау операторы берген баламалар катарындағы балама.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидроизогипс

**Гидроизогипс** — арынсыз грунт суларының бірдей биіктегі деңгейін көрсететін сызық. Гидроизогипстер метр өлшемімен картаның масштабына қарай оң шамалы сандар арқылы жүргізіледі. Олардың мәндері бойынша грунт сулары ағынының бағыты мен еңістігін анықтауға болады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Гидротермалық

**Гидротермалық** - Жер қыртысына кіріккен магмалармен тығыз байланыста қалыптаса отырып, жоғары шапшыған ыстық су ерітінділеріне байланысты
қолданылатын термин. Геологиялық әдебиетте әдетте "Гидротермалық ерітінділер" (синонимі: гидротермалар), "Гидротермалық процесс" және "Гидротермалық кен" деген сөз тіркестері түрінде ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Сүзгі

**Сүзгі** *(сүзгілеу программасы, көмей)* (Фильтр (программа фильтрации, шлюз); filter)  
* Көрсетілген кейбір белгілері бойынша теріп алынған мәліметтерді өңдеу процесі (программасы). Ол қажетгі мәліметтерді басқалардан айырып алуға мүмкіндік береді. Мысалы, электрондық пошта программасында белгілі бір адрестен келген немесе көрсетілген мерзімнен бүрын келген хабарларды өшіріп тастауға болады; 
* Cтандартты енгізу құрылғысынан ғана мәліметтер алып, оны өндеп болған соң, стандартты құрылғыға нәтиже беру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұздықтық аңғар

**Мұздықтық аңғар** - пішіні мен жаралуы әр түрлі аңғарлар: тауларда мұздық трогтары, ал жазық алқаптарда еріген мұздық сулары жасайды. Мұздықтардың шетінде ұсақ арналар зандр бетінде пайда болады. Мұздық шетінде аңғар бойымен маргинал каналдар орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сауытты өкпе

**Сауытты өкпе** (панцирлі) — кіші айналым жүйесінде өкпе вентиляциясы мен қан айналымын қиындататын актенген плевралық шварттар жамылған өкпе, адгезді плевриттің созылмалы өнімінің ақыры ретінде байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гидроизобаттар

**Гидроизобаттар** *(грек, һусіог - су, §е — жер, иол — тең, бірдей, үқсас, Ъаіһо$ — терендік)* — планда, картада грунт суларының жер бетінен бірдей тереңдікте жатқан нүктелерін қосатын сызықтар. Олар жер бедерімен тікелей байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Түйін

**Түйін**  (Хост; host; Развязка; uncou-pling) —
# желілік жүмыс машинасы;
# бас есептеуіш машина; жетекші компьютер; 
# желілік қызметтермен (желіге қызмет ету жөне хабарларды жеткізу) бірге пайдаланушылардьің да тапсырмасын (программаны, есептерді, есептеулерді жөне т. б.) орындайтын желілік компью-тер; 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жас Абай

**Жас Абай** - М. Әуәзовтың «Абай» романының 1-кітабы бойынша жазылған екі бөлімді драма. Шығарманың сахналық нұсқасын жазып, қойған режиссер  Ш. К. Айманов, композитор С. Мұхамеджанов, суретші Д. Сүлезов. 

Сахналық туындының алғашқы қойылымы 1969 ж. 6 шілдеде Қазақтың балалар мен жасөспірімдер театрында көрсетілді. Жас Абай бейнесін А. Кенжеков орындады. Драмадағы Құнанбай (М. Бақтыгереев), Тоғжан (Р. Әшірбекова), Бөжей (Б. Қалтаев), Зере (Б. Құланбаева), Майбасар (А. Айдарбеков), Ербол (Ч. Зүлқашев), Бастаушы (М. Жақсымбетова) бейнелері актерлердің сәтті ойындарымен көрінді. Спектакльде Абайдың жастық шағы бейнеленіп.ақындық жолдағы алғашқы қадамдары, жас шәкірттің дүние танымындағы күрделі өзгерістер өз даму шеңберінде көрсетілген.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Жоғары сапалы алтын

**Жоғары сапалы алтын** - құрамында өзге элемент қоспалары өте аз мөлшерде болатын алтын; бұлардың сапалық көрсеткіші әдетте 850—900 аралығында, тіпті 999-ға жетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сценарийлер тілі

**Сценарийлер тілі** (Язык сценариев; script language) — мультимедиалық қолданбалы программаларда мәліметтер мен іс-әрекеттерді сипаттау мақсатында (авторлық жүйелерде) пайдаланылатын тіл. 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Типографиялық жинақ бюросы

**Типографиялық жинақ бюросы** (Бюро типографического набора; typesetting bureau) — күнделікті баспа жүйесінің программасында жазылған файлдарды қабылдайтын жөне басып шыгару үшін матрица дайындаудьі іске асыратын агентгік.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жер асты эрозиясы

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Топырақ эрозиясы"]]

**Жер асты эрозиясы** — жер астындағы тау жыныcтарының, жер астындағы сулардың көлденең жөне биіктік бағытта жылжу нөтижесінде бүзылып немесе суда еруі. Әдетте, мүндай жағдайлар әктасты және лессті жыныстарда кездеседі. Бүл құбылыс су эрозиясының бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Операциялық күшейткіш

right|200px
**Операциялық күшейткіш** (*операционный усилитель; operational amplifier, opamp*) — 

# әрекеттер тіркесі күшейткіштің қосалқы тізбелерін ауыстырып қосу арқылы өзгертілуі мүмкін аналогтық компьютердің элементі; кернеу өзгерісінің формасы *а* кірісте белгілі бір математикалық өрнекке сәйкес болғанда, шығыстық кернеу өзгерісінің формасы *а* өзгеріс формасына сәйкес болады. Мысалы, қосындыны орындау үшін үдеткіш *а*-ға программаланған болса, онда оның кірісіндегі кернеу *а* кернеу кірісіндегі *а*-ның қосындысына тең болады; 
# кері байланыс тізбегі жоқ күшейткіш. Әдетте, тұрақты ток күшейткіші. Оның күшейту еселігі үлкен, кіріс кедергісі жоғары, ал шығыс кедергісі төмен болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қопарылыс құбыры

**Қопарылыс құбыры** - Жер қойнауларындағы газ шоғырларының нақтылы нүктені қопара атқылауы нәтижесінде калыптасатын өзгермелі кескінді (дөңгелек пішінді, овал пішінді жоне т.б.) құбыр тұрқылас құрылымдық пішін; қопарылыс барысында лавалар мүлдем төгілмейді, алайда құбырды  құрайтын тау жынысытар арасынан азын-аулақ  лава кірінділері ұшырасады. Қопарылыс құбыры  әдетте бір ғана қарқынды қопарылыстан калыптасатын болса керек; оның ең ірі түрлерінің көлденеңі 1 км-ге жетеді; құбыр болмысы әдетте кесек-кесек жанартау текті тау жынысытармен, құбыр жақтаутындықтан, барлық экзогендік денудация агенттерінің ішіндегі ең әмбебабы. Қопарылыс құбыры  еңістік  болғанда құрғақ  тау жынысы грунггарда дамиды: 1) опырылымдар мен сусымалар; 2) қозғалыстағы жабындар мен тасшақпа ағындары; 3) сырғымалар; 4) жүзбе қозғалыстар; 5) қорыстық қозғалыстар; 6) балшық-тасты тасқындар немесе селдер типтері болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидрохимиялық аномалия

**Гидрохимиялық аномалия** - жер асты суларының таралу аумағының, олардың химиялық құрамының қандай болса да көрсеткіштері бойынша (жалпы минералдылығы, жеке құрамбөліктерінің мөлшері және т.б.) берілген сулы горизонтқа, кешенге және т.б. тән жер асты сулары химиялық құрамынан айырмашылығы болатын бөлікшесі (телімі).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Сызықжол

**Сызықжол** (Дорожка; track) - дискінің бір толық айналымында ауыстырусыз бір бастиекпен оқылатын магниттік дискінің бөлігі. Магниттік дискілердің дестелерінде, әдетге, 200 жұмысшы және 3 резервті сызыкжол болады, ЖМД-дің әр бетінде  40 немесе 80 сызықжол. 
* Ақаулы сызықжол (Дефектная дорожка; defective track) — қателерді жөндеуге арналған стандартты процедура арқылы да мәліметтерді оқу мүмкін болмайтын пайдалануға жарамсыз магниттік сызықжол. 
* Баламалы сызықжол (Альтернативная дорожка; alternate track) — негізгі сызықжолда зақым табылғандағы пайдаланатын магниттік сызықжол. Әдетте, альтернативті сызықжол ретінде резервті сызықжолдардың бірі алынады. 
* Кодтық сызықжол (Кодовая дорожка; code track) — кодталған ақпараттан тұратын перфолента, магниттік таспа немесе дискі жолшасы.
* Логикалық сызықжол (Логическая дорожка; logical track) — жадқа жаңа объектілерді қосуда — жадты әр түрлі кезекке динамикалық үлестіру үшін қолданылатын тікелей қатынасу томындағы жадтың үздіксіз аймағы.
* Магниттік сызықжол (Магнитная дорожка; magnetic track) — мәліметтерді орналастыру және ұзақ сақтау орны болатын қозғалыстағы магниттік тасуыштың (таспаның, дискінің, барабанның) бөлігі. Мәліметтерді жазу және оқу магниттік бастиектің көмегімен іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұздықтық атыздар

**Мұздықтық атыздар** - мұздықтар құрамындағы қатты тау жынысы кесектерінің (мореналардың) астындағы тегістелген бетпен қозғалуы нәтижесінде пайда болады. Мұздықтар қозғалысы бағыттарының өзгеруіне байланысты атыздар қиылысқан жүйелер жасайды. Мұздықтық атыздар бағдары көбінесе мұздық көлдерінің, қоймаңдайлар мен оздардың ұзын осіне сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидрохимиялық талдау

**Гидрохимиялық талдау** - судың химиялық құрамын анықтау үшін қолданылатын әдістердің жиынтығы. Гидрохимиялық талдаудың мақсаттары мен міндеттеріне байланысты, оның толықтығы мен түрі өзгеріп отырады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Жұлынды

**Жұлынды**:
#Өздері тараған негізгі аудандардан мұздық мұздары ондаған, жүздеген километрге қашықтатып, неғүрлым жас таужыныстардың арасында қалған таужыныстардың экзотикалық жақпартастары;
#Тектоникалық жамылғы жұрнағы терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дифференциациялану индексі

**Дифференциациялану индексі** - тау жынысытардың негізділігін және олардың дифференциацияланғандық дәрежесі анықтаудың петрохимиялық көрсеткіші. Негізгі магмалардың фракциялык кристалдануының қалдық петрогенетикалық жүйесі туралы Боуэн принципіне және жасанды жүйелерді эксперименттік зерттеу деректеріне негізделген. Кез келген тау жынысы үшін оның құрамына бір мезгілде үшеуден артық минерал кіре алмайды. Дифференциациялану индексі норма 100%-ды құраған соң есептеледі. Дифференциациялану индексі тау жынысытардың әкті-сілтілі серияларын бейнелеуге көп қолданылады, диаграмма түрінде өрнектеледі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жолбарыс көз

**Жолбарыс көз** — өзге минералдардың өте ұсақ талшықты немесе жарғақты түйіршіктерін кіріктіретін кварц; жолак, сарғыш және қоңыр-қошқыл түстерге боялған кристалдар түрінде ұшырасып, құлпыра жалтылдайды; әшекей тас.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Бастоған

**Бастоған** - 1) шаруашылық және тұрмыстық қажеттілікті қанағаттандыру үшін су қоймасынан немесе ағынды сулардан су алу; 2) суды ашық су коймаларынан, ағын сулардан немесе жерасты көздерінен алу, оны қажетті деңгейге көтеру, деңгейін реттеу, тасқын суларды қабылдап су жүргізілетін имараттарға жеткізіп пайдалану үшін салынған қажетті гидротехникалық кешенді имараттар мен жабдықтар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мұздықтықтың қайтуы

**Мұздықтың қайтуы** - мұздық жиектерінің оның ортаңғы өңіріне қарай жылжи түсуі; мұздықтың еру процесі (абляция) оның қомақтылана түсуінен қар- қындырақ болған жағдайда жүзеге асады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұздықтар
Жас өспірім замандас қапа қылды...

**Жас өспірім замандас қапа қылды...** - Абайдың 1894 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Заман ағымы тудырған пысықтардың күйкі тірлігін сынға алады. «*Еңбегі жоқ, еппенен мал табам деп*», «*сенімі жоқ серменде*» болған жастардың «*тұрлау қылып ешнәрсе басқара алмай*» сабыр, ардан, аялдан ада болған, іліп-жүлқып күн кешкен, болмашыға арын сатқан, сөзінде шындық жоқ, екі жақты бірдей алдаған кейпін жеріне жеткізе суреттеген. «*Жас өспірім замандас қапа қылды, Сабыр, ар жоқ, аял жоқ, ілді-жүлды. Тұрлау қылып ешнәрсе басқара алмай, Сенімі жоқ серменде өңкей жынды*» деп ақын сол заманның жастарына қапа болады.

Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш 1909 ж. Сант Петербургте жарық көрген «*Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі*» атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында бір ғана текстологиялық өзгеріс кездеседі. 1939жылғы басылымда 4-шумақтың 4-жолы «*Майын мінген бір семіз оның құны*» делінсе, қалған басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы жинақ негізінде «*Бір семіз ат болады оның құны*» деп алынған. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Гидрототықтар

**Гидрототықтар** - құрамы металдар мен гидроксил тобынан (ОН)- тұратын минералдар класы. Гидрототықтардың көпшілігінің құрылымы қабатты келеді. Кристалдары табақша пішінді, жіктілігі жетілген, қаттылығы — 2-5, меншікті салмағы шамалы. Олар төменгі температурада қалыптасады, экзогендік кендер мен тотықтану белдемдеріне тән. Гидрототықтар темірдің, алюминийдің, марганецтің, хромның, қалайының, уранның, мыстың және т.б. маңызды кені болып табылады. Сингонимі: гидроксидтер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Санат:Химия
Тоғыстыру арқылы сұрыптау

[thumb| [Мысалы: Тоғыстыру арқылы сүрыптау]]
[thumb| [Мысалы: Тоғыстыру арқылы сүрыптау]]
**Тоғыстыру арқылы сүрыптау** (Сортировка слиянием; merge sorting) — бірінші кезеңде жазбалар тобы жедел жадта сүрыпталатын өрі бірнеше таспаға жазылатын, ал екінші кезенде реттелген топтар бірнеше таспадан бір таспаға жинақталатын сыртқы сүрыптау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сүйемелдеу

**Сүйемелдеу**, программалық өнімді сүйемелдеу (Сопровождение, сопровождение программного изделия; support, support of a program product) — есептеуіш машинаның бар программасын, ондағы табылған қатені жою мен оның қызметтік мүмкіндіктерін өзгерту қажеттілігінен туындайтын түрлендіру процесі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Схема

***Схема*** *(Schema, scheme, circuit)* 
# қандай да бір объекті құрылымының шартты символдар мен графиктік кескіні; 
# кейбір логикалық операцияларды жүзеге асыратын логикалық элемент; 
# мәліметгер базасы құрылымының арнама тізімі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Мұздықтың қозғалуы

**Мұздықтың қозғалуы** - мұздың салмақ күші ықпалынан қоректену алқабынан шеткі бөліктеріне немесе мұздықтың соңына қарай тұтқыр-пластикалық жылжуы (ағуы). Оның жылдамдығы мұздың қалыңдығына, мұздық табаны астындағы түптің еңістігіне, температураға, мұздықтағы суға байланысты болып, жылына бірнеше метрден жүздеген метрге дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қосақталу заңы

[нобай|110px|[Хризоберилл (Мадагаскар)]]
[нобай|110px|[Флюорит (Теннесси, АҚШ)]]
[нобай|110px|[Гипс (Канада)]]
**Қосақталу заңы** – қосақталған бітістегі минерал индивидтерінің қатынасын анықтаушы кристаллографиялық заңдылық. Ол қосақталу осі мен қосақталу жымының символдарымен және олардың өзара орналасуымен анықталады.

Қосақталу заңының жақтық, қабырғалық және күрделі түрлері бар. Жақтық  қосақталу заңында қосақталу осі бітісу жазықтығына перпендикуляр, ал қабырғалықта параллель болады. Күрделі қосақталу заңында жақтық пен қабырғалық қосақталу бірге жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Кристаллография
Санат:Минералогия
Көпір, желіаралық байланыс құрылғысы

**Көпір, желіаралық байланыс құрылғысы** (*Мост, устройство межсетевой связи; bridge*) — бірнеше жергілікті желілерді немесе бір желіге кіретін, бірақ әр түрлі хаттама түрлерін пайдаланатын бірнеше сегменттерді біріктіретін құрылғы. Ол бір орталықтан басқару арқылы бір логикалық желі ұйымдастырады. Көпірлер бірдей хаттамалы екі желіні байланыстыру үшін қолданылады. Әдетте, физикалық желіде сегменттер ұзындығы мен түйіндер санына шектеу I қойылады. Физикалық сегменттерді I қайталауыштар арқылы бір-бірімен жалғастыруға болады. Бірақ қосылатын сегменттер саны шекгеулі (мыс., Ethernet желісінде оның саны 5тен аспауы керек). Осылайша қосылған физикалық сегменттер бір логикалық сегмент құрайды. Ал көпір осындай бірнеше логикалық сегменттерді біріктіруге мүмкіндік береді де, жоғарыда аталған шектеулер алынады. Олар әр түрлі хаттамасы бар және әр түрлі жабдықталған есептеу желілерін де коса алады. Бірақ тасымалданатын хабарға ешқандай түрлендіру жасамайды. Көпірдің міндеті — екі желідегі осы көпір арқылы өтетін мәліметтер дестесіне талдау жасау. Желі ішіндегі компьютерлерге бағытталған дестелерге тимейді, ал қалғандарын басқа желіге бұрып жібереді.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Устройства межсетевых взаимодействий: маршрутизаторы, мосты, шлюзы ...
*Network bridge (Сетевой мост)

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидрохимиялық шашырау ореолдары

**Гидрохимиялық шашырау ореолдары** — құрамында біршама көбірек мөлшерде (фонмен салыстырғанда) кенжаралу элементтері: К, Na, Мg,
Сu, Zn, РЬ, Ғе, Мо, U және т.б., сульфат-ион, хлор-ион және т.б. болатын жер асты және жер үсті суларының таралу аймақтары. Гидрохимиялық шашырау ореолдары химиялық элементтер мен қоспалардың еруінен және олардың кен-денелерден, сондай-ақ алғашқы және қайта түзілген шашырау ореолдарынан сумен бірге ілесіп шығуынан пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Гидрология
Санат:Гидрогеология
Трансплантациялық өкпе

250 px|thumb

**Трансплантациялық өкпе** — лимфоциттер мен плазмалық клеткалардың көбіне қабынған инфильтратында әдетте ошақтық пневмония формасы болатын қандай да бір органды трансплантациялағаннан кейін реңипиент өкпесінің зақымдалуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Паракератоз

**Паракератоз** (,   +  - мүйіз) — эпидермис клеткаларының мүйізгектену процесінің бұзылуы. Бұл жағдайда клеткалардың ядросы сақталып, түйіршекті қабаты жойылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Гидрожетек

right|450px
**Гидрожетек**- қуатты қысымды сұйықтық (минерал майы) көмегімен жүмыс машиналарын жүргізуге арналған құрылғы. Ол электр қозғалтқышымен жүмыс істейтін гидросорғыдан, құбыр жүйесінен, басқару аппаратурасынан және гидроқозғалтқыштан тұрады. Онда гидросорғының поршенді (піспекті), тісті доңғалақты және калақшалы түрлері қолданылады. Жұмыс машиналарының айналмалы және ілгермелі қозғалысын тудыру үшін гидроқозғалтқыш пайдаланылады. Айналмалы қозғалыс ротор типті гидроқозғалтқыш көмегімен, ал ілгерілмелі қозғалыс ішінде әрлі-берлі піспек (поршень) жүріп түратын гидравликалық цилиндр арқылы алынады. Гидрожетек аппаратурасына ондағы май шығыны мен қысымын бақылап және реттеп отыратын құралдар мен әр түрлі тарату құрылғылары жатады. Гидрожетек жұмыс процестерін және жекелеген машиналарды автоматтандыруға өте қолайлы. Сондықтан ол техниканың көптеген салаларында кеңінен қолданылады. Ол гидравликалық қондырғылардың көрсеткіштерін кең диапазонда өзгертуге және басқару процестерін ықшамдап, қарапайым жолмен жүргізуге мүмкіндік береді.

Гидрожетек автоматика және алыстан басқару жүйелерінің атқарушы құралы ретінде техниканың барлық салаларында дерлік кең тараған.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Санат:Құрылғылар
Операциялық құрылғы

**Операциялық құрылғы** (*Операционное устройство; operation unit*) — 1) арифметикалық операцияларды орындайтын мультиплексордың құрамды бөлігі; 2) ақпаратпен әр түрлі операциялар орындауға арналған кез келген цифрлық құрылғы. Мысалы, әр түрлі процессорлар, сыртқы құрылғылар контроллерлері және т.б. Жобалау процесін және операциялық құрылғылардың жұмыс істеу ұстанымдарын түсіну тұрғысында операциялық құрылғылар операциялық автоматтар және басқарғыш автоматтар болып екіге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Схематехника

**Схематехника** *(Схемотехника)* - берілген функцияларының тиімді орындалуын және құрамына кіретін элементтерінің параметрлері дұрыс есептелуін жасақтау мақсатымен радиотехника, байланыс, автоматика, есептеу техникасының жеке аспаптарын саралау және синтез жасау мәселелерімен шұғылданатын гылыми техникалық бағыт. Ол құралдар белгіленген жұмыстарды оңталы орындау және оларға кіретін элементтердің параметрлерін есептеу мақсатында қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұздық-теңіз шөгіңділері

**Мұздық-теңіз шөгіңділері** - мұздықтардың тасымалдаушы әрекеттілігі нәтижесінде жаралады. Оларға субаквалық жағдайларда қалыптасатын теңіз мореналарының бөлігі және мұзтау шөгінділері жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тоқтату биті

thumb| Тоқтату биті
**Тоқтату биті** (*; *) — мөліметтерді асинхронды жеткізу кезіндегі тізбектің соңғы элементі. Оны жөнелтудің соңын көрсетуге жөне келесі старттық битті үқсастыруға пайдаланады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпе сайы

250 px|thumb

**Өкпе сайы** — кеуде омыртқалары мен қабырғалардың ішкі беттерінің арасындағы науа тәрізді кең шұңқыр, оғаы өкпенің медиальды бетінің омыртқалық бөлігі жақындатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жасынтастар

**Жасынтастар** — планетааралық кеңістіктен Жерге мезгіл-мезгіл құлап тұратын денелер атауы. Химиялық құрамы тұрғысынан Жасынтастар темірлі (сидериттер), тастемірлі (сидеролиттер мен литосидериттер), тасты (хондригтер, аэролиттер) және шынытектес (тектиттер) болып төрт түрге бөлінеді; Зерттелген Жасынтастардың жартысына жуығы хондриттерге, екінші жартысы сидериттерге жатады. Тектиттер өте сирек ұшырасады. Жасынтастар құрамында жерде мүлдем кездеспейтін, немесе өте сирек кездесетін минералдар кездеседі. Жасынтастарды зерттеу Күн жүйесіне тән заттардың даму эволюциясын саралауда маңызды рөл атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Астрономия
Санат:Метеориттер
Көпір-бағдарлауыш

**Көпір-бағдарлауыш** (*Мост-маршрутизатор; brouter*) — көпір мен бағдарлауыштың қисындасуы. Бағдарлауды қажет ететін дестелер үшін олар бағдарлауыш ретінде жұмыс істей, ал басқа жағдайларда жәй көпір қызметін атқарады. Кейде олар аралас бағдарлауыш деп те аталады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Мост-маршрутизатор
*Мост-маршрутизатор (brouter, брутер) .: Словарь терминов интернет
* Bridge Router - Wikipedia, the free encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сызықтық (тізбектік) іздеу

**Сызықтық (тізбектік) іздеу** (Линейный (последовательный) поиск; serial search) — іздестіру аймағының элементтері тізбектік түрде бір-бірлеп талданатын іздестіру. Сонымен іздестіру логикалық немесе физикалық тізбекте орындалады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жер астындағы мұз

[right|thumb| alt=A.|160 px|["Жер астындағы мұз"]]

**Жер астындағы мұз**— жер асты қат-қабаттарының арасында немесе тау жыныстардың жарықшақтарында кездесетін мұздар. Олар маусымдық және көпжылдық болып келеді. Орны мен түзілуіне қарай үш топқа бөлінеді: 
* алғашында жер бетінде пайда болып, кейіннен шөгінділермен жабылған тұтас мұздар; 
* кеуекті тау жыныстардың жарықшақтарында қалыптасқан мүздар; 
* әр түрлі табиғи себептерден пайда болған үңгірлік мұздар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидродисперсия

**Гидродисперсия** *(грек, һусіог - су, §е — жер, сіізрепт — шашылған, бытыраған)* — жер асты сулары жыныстауының (миграциясының) түрі. Бұлай жылыстау арын күшінің әсерімен катар, судың қүрамындағы түрлі химиялық элементгер мөлшерінің ағын бағыты бойынша азаюынан болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қосарланған жанартау

**Қосарланған  жанартау** - күрделі жанартау қүрылысы, ірілеу көне жанартаудың қираған тұрқына жалғасқан жас жанартау конусынан тұрады. Ең белгілі мысалы — Сомма-Везувий Қ.ж-ы. Сомма деп аталатын доға тәрізді қырқадан түратын көне жанартау қалдығын Везувий жанартауы жарып шығып, конус пайда болған. Синонимі: Сомма-Везувий типті жанартау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Клапанды пневмоторакс

**Клапанды пневмоторакс** — демді ішке тартқанда, ауа сірі қабық қуысына кіреді, ал демді шығарғанда, сірі қабықтың тесігі жабық болғандықтан оны тастап кете алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология