open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кішіқұм ауылдық округі

**Кішіқұм ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шілікті, Ақеспе, Қарашоқат, Шоқысу ауылдары кіреді. Орталығы - Шілікті ауылы. Округ құрамында болған *[[Сарыдүлек]]*, ''Шағыр'' ауылдары 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1769 адамды (923 ер адам және 846 әйел адам) құрады.

Округте 4 мектеп (2 орта, 1 негізгі, 1 бастауыш), дәрігерлік емхана, мәдениет үйі, 44 шаруа қожалығы, АТС, кітапхана, 8 жеке кәсіпкер және темір жол мекемелерінің бөлімдері бар.

## Тарихы
Бұл жерде бұрын "Ақкөл", "Қараша", "Қазақстанның 30 жылдығы", "Ворошилов" ұжымшарлары болған. 1964 жылы "Тоғыз" кеңшары ашылды. 1997 жылда бастап кеңшар негізінде 2 өндірістік кооператив және 6 шаруа қожалықтары құрылды, қазір олар саны - 44. Округтен Социалистік Еңбек Ері Н.Қобыландин, жазушы С.Мыңжасарова шыққан. Кеңестік дәуірге дейін бұл жерде Теректі, Толағай деген 2 болыстық болған. Теректі болысына қарайтын қазіргі "Опытный" деген жерде каучук шикізатын дайындайтын Сағыз тәжірибе бекеті ашылып, оны Ж.Таушанов басқарған.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы ауылдық округтері
Жансая Жаңғазыұлы Жарылғапов

**Жансая Жаңғазыұлы Жарылғапов** — 1974 жылы, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданында дүниеге келген,  ғалым, филология ғылымдарының докторы, профессор, әдебиеттанушы.

## Қызметтік жолы
Қызметтік жолын 1996 жылы академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы болып бастаған.  2005-2006 жылдары аталған университетте қазақ әдебиеті және теория кафедрасының меңгерушісі болды. 2006-2009 жылдар аралығында 10.01.02 – қазақ әдебиеті мамандығы бойынша докторантураның күндізгі бөлімінде оқыды. 2011 жылдан бастап  қазақ әдебиеті кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады.

## Зерттеулер
Жансая Жаңғазұлы — 100-ден аса ғылыми мақаланың, 3 оқу құралының, 2 монографияның  авторы. 2000 жылы «70-80-жылдар қазақ прозасындағы адам концепциясы» деген тақырыпта кандидаттық диссертация,  2009 жылы «Қазақ прозасындағы әдеби ағымдар және көркемдік әдіс» тақырыбында докторлық диссертация қорғаған. Ж.Жарылғапов ұлттық әдебиеттегі көркемдік әдістер мен әдеби ағымдарды, қазақ әдебиетінің идеялық-философиялық тың парадигмаларын, Тәуелсіздік жылдарындағы қазақ әдебиетінің даму ерекшеліктерін зерттеумен айналысады.

* 1.«Жүсіпбек Аймауытов шығармашылығын оқыту мәселелері» (1997)оқу-әдістемелік құрал; 
* 2. «ХХ ғасыр соңындағы қазақ прозасының идеялық-эстетикалық мәселелері» (2003)оқу құралы; 
* 3. «Жанр және көркемдік әдіс» (2011) оқу құрал; 
* 4. «Қазақ прозасы: ағымдар мен әдістер» (2009) монография; 
* 5.«Ұлттық прозадағы әдеби ағымдар типологиясы» (2011) атты монография.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:1974 жылы туғандар
Санат:27 желтоқсанда туғандар
Жансейіт Әбдрахманов

**<br>
****Жансейіт Абдрахманов** (1900—1974) — "Қарағандышахтақұрудың" Костенко атындағы шахтаның тіреушісі, Социалистік Еңбек Ері.

Арғын тайпасының Қаракесек руының Әлтөбет бөлімінен шыққан.

1900 жылы Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының Бадыран аулында ауқатты отбасында дүниеге келген. Жастайынан әкесіне көмектесіп, мал бағумен айналысады. 16 жасынан жергілікті байдың қызметшісі болған. 1929 жылы қазақ ауылдарында ұжымдастыру бастаған кезде Семей қаласына көшіп, диірмен комбинатында ағаш ұстасы болып жұмыс істейді. 

1938 жылы отбасымен Қарағанды қаласына көшіп барады. Онда енді ғана салынып жатқан Костенко шахтасына жұмысқа тұрады. Ағаш ұстарасы болуы оның шахтадағы жұмысына көмегін тигізіп, тіреуші болып орналасады. Құрал-саймандарының қашанда сайланып жүруі оның берік тіреуіштерді орнатуына септігін тигізді. 

Костенко атындағы шахта салынып бітпесе де, 1942 жылдан бастап қолданысқа беріледі. Мемлекет қарағандылық көмірге зәру болады. Соғыс жылдарында Жансейіт Қарағанды көмір бассейндегі үздік тіреуші аталады. Жұмыс нәтижесін жақсарту үшін бірқатар әдіс-тәсілдер мен дағдыларды ойлап табады. Ай сайын шахтағы ұңғымалар бойынша жоспарды орындап, тіпті кейде асырып отырды. Сәйкесінше, көмір өндіру де көбейеді. Жоғары көрсеткіштерге қол жеткізгені үшін Жансейіт Әбдрахманов "Еңбектегі жетістігі" үшін медалімен, Қазақ ССР Жоғары Кеңесінің және КСРО Көмір өнеркәсібі министрлігінің грамотасымен марапатталады. 

КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1948 жылғы 28 тамыздағы жарлығымен көмір өндіруді арттыру, көмір шахталарын қалпына келтіру және салу,еңбек өнімділігін айтарлықтай арттыруды қамтамасыз ететін алдыңғы қатарлы жұмыс әдістерін енгізгені үшін Әбдрахманов Жансейітке Социалистік Еңбек Ері атағымен бірге Ленин ордені және "Орақ мен Балта" алтын медалі табысталады. 

1957 жылы зейнеткерлікке шыққанша дейін аталмыш шахтада жұмыс істеді. 1949 жылы партия қатарына қабылданды.

Қарағанды қаласында өмір сүрді. 1974 жылы қайтыс болды.

Ленн орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
*  Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ "Кавалер", 2008. — Т. 2. — 200 с.
* [./Файл:Hero_of_Socialist_Labor_medal.png ]&nbsp;Абдрахманов, Жансеит.&#x20; Сайт «Герои Страны».
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Марк Константинович Азадовский

**Азадовский Марк Константинович** (18 желтоқсан, 1888, Иркутск - 24 қараша, 1954, Ленинград) - ресейлік және кеңестік әдебиеттанушысы, фольклоршы, этнограф.

## Ғылыми еңбектері
*Ленские причитания. — Чита, 1922.
*Неизвестный поэт-сибиряк (Е. Милькеев). — Чита, 1922.
*Сказки Верхнеленского края. Т. 1. — Иркутск, 1925.
*Литература и фольклор: Очерки и этюды. — Л., 1938.
*Очерки истории и культуры в Сибири. Вып. 1. — Иркутск, 1947.

## Сыртқы сілтемелер
*Азадовский Марк Константинович 

Санат:18 желтоқсанда туғандар
Санат:24 қарашада қайтыс болғандар
Санат:Иркутск облысында туғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:КСРО әдебиеттанушылары
Константин Маркович Азадовский

**Азадовский Константин Маркович** (14 қыркүйек 1941 жылы, Ленинградта туған) — кеңестік және ресейлік әдебиет маманы, Марк Азадовскийдің ұлы. Германистикадан көптеген ғылыми жұмыс пен публикациялардың авторы (әсіресе Райнер Мария Рилькенің творчествосынан), Ресей мәдениетінің «күміс ғасырының» ақындарының творчествосымен (әсіресе Константин Дмитриевич Бальмонт, Николай Алексеевич Клюевтің) және ресей-еуропа әдеби байланыстарымен көп айналысқан.

«Звезда», «Новое литературное обозрение» және «Вопросы литературы» ресейлік әдеби журналдарының коллегия мүшесі. 1999 жылда «Русский Букер» атты әдеби сыйлығы алқасының төрағасы.

## Әлеуметтік позиция
2001 жылы НТВ телеканалын қолғау хатына қол қойды.

## Таңдалған библиографиясы
*Бальмонт и Япония. М.: Наука, Главная редакция восточной литературы, 1991 (в соавторстве с Е. М. Дьяконовой)
*Жизнь Николая Клюева. СПб.: Изд-во журнала «Звезда», 2002
*История одной фальсификации. М.: РОССПЭН, 2011 (в соавторстве с Лидией Азадовской)

## Сыртқы сілтемелер
*Константин Маркович Азадовский
Владимир Михайлович Ажажа

**Ажажа Владимир Михайлович** (19 қараша, 1931, КСРО - 23 желтоқсан 2009 Харьков, Украина) - кеңестік және украин ғалымы.

## Марапаттамалар
*«Құрмет белгісі» (1971) орденімен марапатталған.

## Әдебиеттер
*Нюклюдов І. М. Ажажа Володимир Михайлович // Енциклопедія сучасної України. — Київ, 2001. — Т. 1. — С. 208.
Химедзи сарайы

— Жапонияның ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде енген 17 нысанының бірі. Нысан тізімге 1993 жылы мәдент критерийлер бойынша ілінген.

Ағаштан жасалған 83 ғимараттан тұратын сарай мықты да берік қамалдармен қоршалған. Сарай 1346 салынып, 1609 жылдары жөндеу жұмыстары жүргізілген. Оған ешқашан шабуыл жасалынып, қоршауға алынбаған. Ол бірнеше жер сілкіністерін және тайфундаға төзе алған.

Химедзи сарайы Жапониядағы ең үлкен ғимараттардың бірі. Бұл аралда  жер сілкіну жиі орын алады әрі қатты соғатын өтпелі желдер болып тұрады. Бұл ғимараттың беріктігі мынада құрылысшылар ғимаратты соғарда оның орнына үлкен екі баған орнатқан еді. Егер жел соғып не жер сілкінсе ғимарат орнынан қозғалғандай болатын, бірақ құламайтын химедзи сарайы бес қабаттан оған қоса ол төбешіктің үстіне салынған.

Ең алғаш Химедзи сарайы 1346 жылы салынған. Сол уақыттарда жапондық билеушілер даимиолар бір-бірімен жиі соғысқан. Барлығы өз жерлерін қорғауға тырысқан. Сарай теңіз деңгейінен 46 метр жоғары да орналасқан. Бұл кезеңде сарай 3 қабаттан тұрған. Сол кезде балкондар ағаштан жасалған еді. Ал оладың арасы сабанмен толтырылып, қабырғалары кептірілген сабан мен балшықтан қалаған.

Химедзи сарайы 3 бөліктерден тұрады:
# Маңызды орталық қамал
# Орталық аула
# Бірінші аула
# Екінші аула

Химедзи сарайы соңғы үлгісі бойынша 1581 жылы Хидэёши Тоётоми атты билеуші ел ішінде қақтығыстар болып жатқан кезде соқтырған. Соңғы құрылыс жұмыстарын оның баласы - Икеда Терумаса 1601-1609 жылдары аяқтады. Сарай қамалдарының биіктігі 15метрді құраған. Оның әр кірпіші бірнеше тонналарды құраған. Сарайға ерекше көрік беру үшін қабырғаларын  аса ұқыптылықпен сылап, өрт жағдайларының алдын алу мақсатында оларды жауып, үстіне ақ түсті шар тәріздес заттар ілген. Сондықтан кейде сарайды "Ақ тырна" деп атайды.

Бұл сарай өзінің күрделі лабиринттік жүйесімен ерекшеленеді. Орталық аулаларды 3 км-ге созылатын қабырғалар қоршайды. Оның кейбір қабырғаларының соңы жоқ. Орталыққа жету үшін біраз кедергіден өту керек.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Азиядағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері

## Сыртқы сілтемелер
* Замок Химэдзи в русскоязычной версии журнала «Ниппония», № 17, 2001 г.
* 

Санат:Жапония
Санат:Әлемдік мұра
Суреттеу

**Суреттеу** — әдебиетте әр түрлі жануарларды, табиғат құбылыстарын немесе жансыз нәрселерді адам кейпіне келтіріп суреттейтін көркемдік тәсіл.

Жазушы кейде шығарма оқиғасын баяндау барысында оқиғаның болған жерімен, оқиғаға қатысушы кейіпкерлермен, олардың жеке басына тән өзгешеліктерімен, оларды қоршаған ортамен таныстырып өтеді. Бұл көбіне суреттеу(сипаттау) жолымен жүзеге асады.

Мысалы, "Бандыны қуған Хамит" әңгімесінде жазушы оқиғаның болған мезгілімен байланыстыра, күзгі табиғаттың әсем суретін береді.  деп келіп, жазушы орман арасының далаңқай жерлерінің шабылған шөбін, ойысып қоңырқай, жайма-шуақ биязы күзгі күннің тыныштық қалпын көктемгі табиғат салтанатымен салыстырады. Бірін жан қоздырған шабытты ән, көп кернейдің көркем күйі тәрізді десе, екіншісін алыстан созылған сарынға, нәзік қылды скрипка мен қобыздың сарынына балайды. Сөйтіп, осы арқылы күзгі күннің табиғи суретін жанды түрде көзге елестетеді. Бұл сияқты табиғат көркін суреттеуді *[[пейзаж]]* дейді.

Жазушы бұларға қоса әңгіме кейіпкерлерінің кескін-келбетін, жүріс-тұрысын, киген киім-кешегін де сөз етеді. Бұлайша, шығарма кейіпкерлерінің түр-тұлғасын суреттеу *[[портрет]]* деп аталады. Мысалы, әңгіменің негізгі кейіпкерлерінің портретін жазушы былай суреттейді: 
Автор Хамиттің батыр тұлғалы портретін толықтыра түсу үшін астындағы сәйгүлік Құбақан атты да қысқаша суреттеп өтеді. Әңгімеде жазушы Хамиттің осы түр-сипатын суреттеумен шектелмейді. Оның қайда істейтіндігіне, айналаға көзқарасына, нені машық ететіндігіне, ерлігіне, ақылдылығына, бір сөзбен айтқанда, мінез-құлқын да әңгімелеп кетеді.
Осы сияқты, шығармаға қатысушының мінезін, дүниеге көзқарасын суреттеу мінездеме деп аталады.

Қазақ халқының бірқатар эпостық жырларында атқа тіл бітіп, адамша ойлап, сезетіндей етіп бейнеленеді. Ертегілер мен сықақ-мысалдарда қасқыр, түлкі, қоян,тағы басқа жануарлар адам кейпінде суреттеледі. Жазба әдебиетте кейіптеудің жаңа үлгілері мол ұшырасады.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Жер қабығы

[thumb|350px|[Жер құрылысы - Жер қабығынан экзосфераға дейін.]]
**Жер қабығы** - Жердің ең тысқы жіңішке қатты қабаты. 

Жердің 1%-дан кем көлемін құрайды. Қалыңдығы мұхиттардың астында 5 км-ден бастап, тау тізбектерінің астында 60 км-ге жетеді. Жер-іспетті ғаламшарлардың беті көбінесе қатты, астындағы жатқан тығыздығы жоғары тау жыныстарына дейін құрамы әртүрлі боп келеді деп, қабық боп саналады. Қабықтағы элементтердің молшылығы, континенттік қабық және мұхит қабығы деген мақалаларды да қараңыз.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Санат:Жер құрылысы
Андре Уорд

right|200px|Андре Уорд

**Андре Уорд** (; 23 ақпан 1984, Сан-Франциско, Калифорния, АҚШ) — америкалық кәсіпқой боксшы. 2004 жылдың олимпиада чемпионы. Екінші орта салмақ дәрежесі бойынша әлем чемпионы (WBA нұсқасы, 2009 — ағым. уақ.; WBC нұсқасы, 2011—2013; The Ring нұсқасы, 2011 — ағым. уақ.). «Ринг» журналы бойынша 2011 жылдың «Жыл боксшысы».

## Әуесқой бокстағы мансабы
Әйесқой бокста 119 кездесу өткізді, оның 115-і жеңіс және 4 жеңіліс.
* 1999 Кадеттер арасында АҚШ чемпионаты (16 жасқа дейін) — алтын
* 2001 АҚШ чемпионаты — алтын
* 2002 Жастар арасында АҚШ чемпионаты (18 жасқа дейін) — алтын
* 2003 Титандар ойыны — алтын
* 2003 АҚШ чемпионаты — алтын
* 2004 Титандар ойыны — алтын

### [[2004 Жазғы Олимпиада ойындарындағы бокс|Олимпиада ойындары]]

* 1/8 финал: Клементе Руссоны жеңді (Италия) 17-9
* 1/4 финал: Евгений Макаренконы жеңді (Ресей) 23-16
* 1/2 финал: Өткірбек Қайдаровты жеңді (Өзбекстан) 17-15
* Финал: Магомед Арипгаджиевті жеңді (Белорусь) 20-13

Санат:АҚШ боксшылары
Санат:1984 жылы туғандар
Санат:23 ақпан
Бордо (футбол клубы)

**«Жиронден де Бордо»**, немесе **«Бордо»**, () — Бордо қаласынан шыққан футбол клубы. Клуб 1881 жылы құрылған. 6 дүркін Франция чемпионы атанған.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* **Чемпионат**
** **Чемпион** **(6)**: 1949/50, 1983/84, 1984/85, 1986/87, 1998/99, 2008/09
** **2-орын** **(9)**: 1951/52, 1964/65, 1965/66, 1968/69, 1982/83, 1987/88, 1989/90, 2005/06, 2007/08
** **3-орын** **(4)**: 1952/53, 1953/54, 1980/81, 1985/86
* **Кубок** 
** **Жеңімпаз** **(4)**: 1940/41, 1985/86, 1986/87, 2012/13
** **Финалист** **(6)**: 1943, 1952, 1955, 1964, 1968, 1969
* **Суперкубок** 
** **Жеңімпаз** **(3)**: 1986, 2008, 2009
** **Финалист** **(4)**: 1968, 1985, 1999, 2013
* **Лига кубогы**
** **Жеңімпаз** **(3)**: 2001/02, 2006/07, 2008/09
** **Финалист** **(2)**: 1997, 1998

### Халықаралық

* **Интертото кубогы**
** **Жеңімпаз** **(1)**: 1995

* **УЕФА кубогы**
** **Финалист** **(1)**: 1996

## Атақты футболшылары

*  Патрик Баттистон 
*  Ален Жиресс 
*  Жан Тигана 
*  Бернар Лякомб 
*  Тьерри Тюссо 
*  Сильвен Вильтор 
*  Жоан Мику 
*  Кристоф Дюгарри 
*  Ульрик Раме

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Ресми сайты

Санат:Франция футбол клубтары
Санат:Бордо ФК
Шөген

**Шөген** — түркі тектес тайпа-ұлыстарда, соның ішінде қазақтарда ежелгі замандарда кең тараған спорттық ойыны. Аса шеберлікті қажет ететін бұл сайыс түрі қазақ халқында ұлттық ойын ретінде қолданылған. Өкінішке орай, бұл ойын қазір түркі дүниесі елдерінде де, қазақ халқының да кейінгі ұрпақтарында ұмыт болған. 

Шөген ойынын еске түсіретін спорт түрі бұл күндері Еуропадан кездеседі. Ағылшын ақсүйектерінің сүйікті әрі машықты спорт ойынынның бірі - Поло. Полоны қазіргі замандастарымыз жақсы біледі, ол ат үстінен доп таяқпен доп қуып бәсекелесу немесе оны "атты хоккей" десе де болады. Бірақ Еуролпаның Полосын тамашалап отырып,т замандастарымыз осы ойын өзіміздің ежелгі ұлттық ойынынмыз  екендігін біле бермейді. Оны біз көне түркі мұраларын зерттеу үстінде анықтап білдік. X-XI ғасырлардағы түркі халықтарының ежелгі мұраларында "Шөген" ойыны туралы нақты деректер бар. Жүсіп Баласағұни өзінің атақты дастаны "Құтты бүлік" кітабының "Елшілер қандай болу керектігі туралы баяндалатын" тарауында лосы шөгенді айтып өтеді. Елші тілге шебер, шешен, әдепті, зерелі алғыр болуы керек, әрі шахматты, шөгенді жақсы ойнауы тиіс дейді. 

Махмұт Қашқари "Түркі сөздігі" кітабында шөгенді ат үстінен арнайы имек таяқпен доп қуалап ойнайтын спорт түрі деп түсіндереді. Ежелгі Талас, Шу өңірінде өмір сүрген ұлы ойшыл ақын Жүсіп Баласағұнидың айтуынша, жақсы елшілер мен қолбасылар, бектер шөген ойыны жүйрік болған және басқа да шеберлік, ептілік, ақылдылық, сергектік, зеректік қажет әртүрлі ойындарыды, өнерді меңгерген.

Шөген ойыны командалық спорт түрінде 5 рет Олимпиада ойындарына енген. Германияда Берлин қаласында шөген ойыны олимпиада бағдарламасына енген. 1930 жылдан бастап  тыйым салынған.

## Қысқаша мәлімет
Шөген - қазақ ұлтының бай мәдениетін, өркениет үлгісін танытатын ойын, сондықтан "Шөгенді" қайта жаңғырту, халқымыздың "Көкпар", "Қыз қуу", "Теңге алу" секілді ойыдарының қатарында.

Санат:Ойындар
Санат:Қазақстан мәдениеті
Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі

thumb|400px|2015 ж. қазанындағы жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі

**Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ).** аларман қабілет тепетендігі (АҚТ) бойынша жан басына шаққандағы ЖІӨ (жалпы ішкі өнім)экономикалық даму мен экономикалық өсу деңгейін анықтайтын ең дәл ерекшелік. Салыстырмалылықтың барлық көрсеткіштері ортақ валюта — АҚШ ФРЖ долларымен есептеледі. Халықаралық экономикалық салыстыруларды қабылданғандай әдеттегі ұлттық валюталардан айырбастау кезінде, нарықтық айырбас бағамдары емес және сатып алу мүмкіндігінің теңдігі бойынша жүзеге асырылады.
Деректердің кестелерін талдау кезінде елдердің әр түрлі ұлттық шоттар жүйелерін пайдаланатынын атап өту керек. Сондықтан АҚШ, Канада, Украина және ЕО-тың 28 елі 2014 жылға арналған деректерін жаңа 2008 ҰШЖ сәйкес көрсетті, Ресей сияқты басқа да елдер 1993 жылғы ҰШЖ бойынша, оның өзінде әлі толықтай емес: шартты жалдау ақысының және табиғи ресурстарды бағалау қоспаған. 2008 жылғы ҰШЖ-нің негізгі айырмашылығы, бұнда қосымша зияткерлік меншікке, туынды қаржы құралдарына, ғылыми-зерттеу және дамыту мен қару-жарақ шығындары ескеріледі.
Осылайша, жаңа мақалалармен толықтыру, әсіресе технологиясы жоғары дамыған  елдер үшін (АҚТ бойынша жан басына шаққандағы ЖІӨ қоса алғанда) макроэкономикалық көрсеткіштердің айтарлықтай өсуіне әкеледі. Ол қосымша  қолма-қол ақша шығарылымын ақтап шыға алады
.

## Есептеу шынайылығы және дәлдігі

Төмендегі кестеден көріп отырғанымыздай, ХВҚ деректерінде, дерекқорлар арасындағы тек 6 ай ғана айырмашылық болғанымен, бір-бірінен өте қатты ерекшеленеді.

## Дереккөздер

Адамның ЖІӨ АҚТ
Санат:Әлемдік экономика
ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі

нобай|600x600px|2019 жылғы ЖІӨ(номинал) бойынша әлем елдері:

**[[Жалпы ішкі өнім]]** (ЖІӨ) – белгілі бір жылдағы елдің барлық түпкілікті тауарлары мен қызметтерінің нарықтық құны. Елдер нарықтық немесе мемлекеттік ресми валюта бағамдары бойынша есептелетін қаржы және статистикалық институттардың номиналды ЖІӨ бағалаулары бойынша сұрыпталады. Номиналды ЖІӨ әр түрлі елдердегі өмір сүру құнының айырмашылығын ескермейді және нәтижелер елдің валюта бағамдарының өзгеруіне байланысты жылдан жылға айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Мұндай ауытқулар елдің рейтингін жылдан жылға өзгертіп тұра алады, дегенмен олар көбінесе елдің өмір сүру деңгейіне әсер етпейді.

Ұлттық байлықты салыстыру әр түрлі елдердегі өмір сүру құнындағы айырмашылықтарды түзету үшін сатып алу қабілеті паритетінің (АҚТ) негізінде жиі жасалады. Басқа көрсеткіштер, жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ және жан басына шаққандағы сәйкес ЖІӨ (АҚТ) ұлттық өмір деңгейін салыстыру үшін пайдаланылады. Тұтастай алғанда, жан басына шаққандағы АҚТ көрсеткіштері жан басына шаққандағы номиналды ЖІӨ көрсеткіштерінен азырақ таралған. АҚТ бойынша ЖІӨ елдің экономикалық рейтингін ең дәл анықтайды.

Бірінші тізімде Халықаралық Валюта Қорының Дүниежүзілік Экономикалық болжамы құрастырған бағалаулар, екінші тізімде Дүниежүзілік Банктің деректері, үшінші тізімде Біріккен Ұлттар Ұйымының Статистика бөлімі құрастырған деректер бар. ХВҚ-ның өткен жылдағы түпкілікті деректері мен ағымдағы жылдың бағалаулары жылына екі рет сәуір және қазан айларында жарияланады. Егеменді емес субъектілер (континенттер және кейбір тәуелді аумақтар) және халықаралық мойындауы шектеулі мемлекеттер (мысалы, Косово және Тайвань) дереккөздерде көрсетілген тізімге енгізілген.

## Тізімдер

## Тағы қараңыз
* ЖІӨ бойынша елдер тізімі
** Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі
** ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі
** Жан басына шаққандағы ЖІӨ (АҚТ) бойынша елдер тізімі
* Ұлттық байлық

## Дереккөздер

ЖІӨ
Periscope

**Periscope** — тікелей эфирде видео таратуға арналған қолданба (app). iOS және Android операциялық жүйелерінде жұмыс жасайды. Жасап шығарушылар - Кейвон Бейкпор мен Джо Бернштейн. 2015 жылдың наурыз айында қолданбаның стартапын Twitter 100 млн долларға сатып алған болатын. 2015 жылдың 26 наурызында Twitter ресми түрде өзінің App Store аккаунтымен iOS-та қайтадан істе қосты. Кейін, 2015 жылдың 26 мамырында Periscope Android үшін де қосылды.

## Қызмет көрсетуі
Periscope қызметтерін мобильді қосымшада, сондай-ақ Twitter-де де пайдалану мүмкіндігі бар. Twitter арқылы қосылған кезде, Periscope қолданушылары өзге қолданушылардың шынайы уақыттағы видеоны қарауы үшін туиттелген сілтемелерін көруіне мүмкіндік бере алады.

Periscope қолданушылары өз видеоларын барлығы көре алатындай қып немесе белгілі бір таныстар тобына (мысалы, достар немесе отбасы) ғана көрсету функциясын таңдай алады. Periscope-та видеоны көрушілер видеоны таратушыға деген лебізі ретінде телефон не планшет экранын басу арқылы "лүпіл" жібере алады. "Адамдар" қойындысының астында шынайы уақытта видеохабар тарату кезінде ең көп "лүпіл" жинаған қолданушыларды көрсететін "Ең көп ұнатылғандар" тізімі тұрады. 2015 жылы қыркүйектің 10-да Periscope көлденең көрініс (landscape view) арқылы хабар тарату мүмкіндігін қосты.

## Бұқараның қабылдауы
left|thumb|Актриса Алиса Милано өзінің бейне романының көшірмелеріне қолтаңба қойып жатқан кезде оның көмекшісі Келли Колл осы оқиғаны Перископта жариялауда.

## Тағы қараңыз
* Google Hangouts

## Сілтемелер

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Twitter
Санат:2015 жылы пайда болғандар
Тамақ алқа

**Тамақ алқа** — әйелдердің мойнына тағатын әшекейі. Көбінесе Қостанай, Торғай  облыстарында қолданылатын бұл әшекей түрі күміс құймаға орнатылған тастардан жасалады да, артынан жіппен байланады

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Зергерлік
Сары ала белдік

**Сары ала белдік** — қазақтың ұлттық әшекейінің түрі. Ол толығымен немесе жартылай алтынмен қапталады. Оның алтын жалатылған шытырлармен сәнделген түрлері де кездеседі. Қазіргі кезде оны бокс бірлестіктері халықаралық турнирлерде сарапқа салатын арнайы жүлде ретінде қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Тереңөзек

**Елді мекендер:** 

* Тереңөзек – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл.
* Тереңөзек – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы кент.
Шіркейлі (ауыл)

**Шіркейлі** — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Шіркейлі ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тереңөзек кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде.

## Тарихы
Ауыл 1997 жылға дейін "Қызылту" деп аталып келген. 1967-96 жылдары күріш өсіретін кеңшардың орталығы болған. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2837 адам (1453 ер адам және 1384 әйел адам) болса, 2009 жылы 2638 адамды (1370 ер адам және 1268 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Ламарктің эволюциялық теориясы

[thumb|right|200px| [Жан Батист Ламарк ]]
**Ламарктің эволюциялық теориясы** немесе **Ламаркизм** — француз жаратылыстанушысы Жан Батист Ламарк XIX ғасырдың басында«Зоология философиясы» еңбегінде ұсынған ең алғаш эволюциялық теорияларының бірі.

Жан Батист Ламарк биологияда Дарвинге дейінгі органикалық дүниенің дамуы туралы ғылыми теорияның негізін салды. Ж.Б. Ламарктің эволюциялық теориясының артықшылығы - нақты деректерге сүйеніп өсімдіктер мен жануарлардың құрылысын тереңірек зерттеуүнде. «Зоология философиясы» (1809 ж.) деген еңбегінде органикалық дүниенің өзгертетіндігін көптеген мысалдармен дәлелдеп берді. 

Ж.Б. Ламарк жануарларды жүйелеу жұмыстарымен де айналысты. 

Ұқсастық белгілеріне қарап омыртқасыздар және омыртқалылар деп бөліп, оларды жеке 6 сатыға, 14 класқа топтастырды. 

Олар:
:I  саты - кірпікшелі кебісшелер мен полиптер;
:II саты -  сәулелілер мен құрттар;
:III саты - жәндіктер (насекомдар) мен өрмекшітектестер;
:IV саты - шаянтектестер мен ұлулар (былқылдақденелілер);
:V саты - балықтар мен бауырымен жорғалаушылар;
:VI саты - құстар мен сүтқоректілер.

Омыртқасыздар 10 класқа бөлінеді:
# Кірпікшелі кебісшілер 
# Өрмекшітектестер
# Полиптер
# Шаянтектестер
# Сәулелілер
# Қылтандылар
# Құрттар
# Мұртаяқтылар
# Буынаяқтылар
# Ұлулар (былқылдақ денелілер)'''

Шаянтектестер мен өрмекшітектестер кластары қазіргі кезге дейін сақталып, жеке клас ретінде қарастырылады. Ұлулар мен қылтанды құрттар жеке типке біріктірілді. Осылайша Ламарк жіктеудегі табиғи жүйенің негізін қалады. Ламарк:«Тіршілік өте қарапайым тірі денеден пайда болады. Қарапайымнан күрделіге, төменгі сатыдан жоғарғы сатығы қарай дамиды, бірақ бұл құбылыс өте баяу жүреді», - деп көрсетті. Ламарктің эволюциялық көзқарасы көптеген деректермен дәлелденгендіктен эволюциялық теорияға айналды. Ламарк жаңа түрдің пайда болуына эволюцияның негізгі факторы сыртқы орта жағдайы әсіресе жер бетіндегі гидрогеологиялық жағдайдың ауысуы мен климаттың өзгеруіне байланысты болатындығына ерекше көңіл бөлді. Дегенмен организмдердің өзгеру себептерін, эволюцияның қозғаушы күшін дұрыс түсіндіре алмады. 

Ламарк эволюциясының негізгі факторы - сыртқы орта жағдайына неғұрлым көбірек жаттыққан мүшелердің өзгеретіндігі, ал жаттықпаған мүшеоердің өзгермейтіндігі деп есептеді. Өзгермеген мүшелер қалады немесе кішірейіп, жойылып кетеді деп оған бірнеше мысал келтірді. Мысалы: а)керіктің мойынының ұзын болуы;оның арғы тегінің құнарсыз топырақты жерде мекендеп, ағаш жапырағымен қоректену үшін мойынын биікке жиі созуына байланысты; ә) жыланның жорғалап қозғалуы;денесінің ұдайы созылуына қарай аяғы пайдасыз болғандықтан арғы тегінде аяқ болса да жаттықпаудың әсерінен жойылған. 

Ламарк көп әрі белсенді қимылдаған мүшелерде қан ағысы күшейіп, ондай мүше жақсы өседі және тұқым қуалайды деп түсіндірді. Ламарк өмір сүрген дәуірде биология мен ауыл шаруашылығы практикасы нашар дамығандықтан әрі ғылым деңгейі де шектеулі болғандықтан эволюция теориясын жан-жақты дәлелдей алмады. Органикалық дүние эволюциясының себептері мен заңдылықтарын 50 жылдай уақыттан кейін ағылшын ғалымы Чарлз Дарвин дәлелдеді.

## Дереккөздер

Санат:Эволюция
Санат:Ескірген ғылыми теориялар
Жан басына шаққандағы ЖІӨ (номинал) бойынша елдер тізімі

[thumb|right|500px|Әлем елдері жан басына шаққандағы ІЖӨ-нің (номиналы) ([Халықаралық валюта қоры|ХВҚ, 2015)

]]
**Жан басына шаққандағы ЖІӨ** экономикалық даму деңгейін анықтайды. жан басына шаққандағы ЖІӨ-ді нақты ерекшелік деп қарастырмаған жөн, өйткені өндірістің cалалық құрылымы, шығарылатын өнімнің сапасы, материалдар шығынының тиімділігі, өнім бірлігіне жұмсалатын энергияның және  т.б.  айтарлықтай маңызы бар. Салыстыру үшін барлық көрсеткіштер ортақ валютамен - АҚШ долларымен көрсетілген. Ұлттық валюталардан долларға айырбастау нарықтық айырбас бағамы бойынша жүзеге асырылады.

## Жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша елдер тізімі

|

|}

## Жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің тарихи маңызын қалпына келтіру

1980 жылдан бері әлемнің елдерінде жан басына шаққандағы ЖІӨ жөніндегі деректер БҰҰ-да жинақталады, аса ертерек тарихи аралықтар үшін бағалау мен есептеу құндылықтары пайдаланылады. Соңғы екі мың жылдықтағы әлем елдері үшін ЖІӨ-нің жан басына шаққандағы салыстырмалы бағамының ең беделді деректерін Maddison Project береді, оның негізін көрнекті британдық ғалым, экономикалық өсу тарихы бойынша сарапшы Ангус Меддисон қалады. Деректер А. Меддисонның өзінің зерттеулерінен басқа Maddison Project қосымша басқа көздерден алынған түрлі елдер мен уақыт аралығындағы халықтардың жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің беделді бағалауларын қамтиды.

**Әлемнің кейбір елдеріндегі «халықаралық» доллар бойынша 1990 жылғы жан басына шаққандағы ЖІӨ**

Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Қаржы университеті сарапшыларының қару-жарақ пен түрлі тауарлардың мұражай коллекцияларына жасаған талдауы әлем аймақтарының соңғы 4 мыңжылдықтағы жан басына шаққандағы ЖІӨ бағалауға мүмкіндік берді.

Алынған ақпаратқа сәйкес, 2-ші мыңжылдықтан бастап Еуропада 19 ғасырдың басына дейін, жан басына шаққандағы ЖІӨ жылына 0.7-1.7 мың долларда құбылып тұрған (2005 жылғы бағамен)..

## Дереккөздер

ЖІӨ номиналды тұлға
Санат:Әлемдік экономика
Абдырық

**Абдырық** немесе **Абдырақ** () —  Қарғалықтар тұқымдасының ең ұсақ түрлерінің бірі. Түсі сұрғылт, қанаттары мен құйрығында қызғылтсары рең басым.

## Таралуы
Еуразияның қылқанжапырақты ормандарында кең таралған. Батыстан шығысқа қарай Сахалинге дейін кездеседі, бірақ Камчатка мен Курил аралдарында болмайды. Қазақстанда тек Алтай таулы ормандарында кездеседі.

## Биологиялық сипаттамасы
Дене ұзындығы 26-30 см. Қанаттары қызғылт сары реңді, құйрығы сатылы,  Мұнысы әсіресе ұшқанда жақсы көрінеді. Жеңіл әрі шусыз ұшады және құйрығын желпуіш сияқты тарқатады. Сенгіш құс, әсіресе күзде, қыста адамды бірнеше метрге дейін жақындатады. Дауысы сыңғырлаған "куук-коок" немесе "черр", кейде қараторғай сияқты мыңғырлайды. 

Уақытының көбін ағаштың ұшар басында өткізеді. Сонда қылқанды ағаштар тұқымымен, қоңыз, жұлдызқұрт және басқа жәндіктермен, тіпті ұсақ омыртқалылар (кеміргіштер, жертесерлер, кесірткелер) және ұсақ құстармен де қоректенеді.

Ұясы ағашта, жылы төсенішпен жабдықталған. Өйткені олардың ұялауы сәуір, мамыр айларында, ауа райының қолайсыз мерзімінде басталады. Ұядан балапандары мен бірге жер ауыстырады да, соңынан жұп болып, немесе дара болып көшеді. 

Наурыз басталысымен ағаш бөрікбасына ұясын жасырып, жасылдау, теңбілді 3–5 жұмыртқа салады. Жұмыртқасын аналығы 16-17 күнде басып шығарады. Балапандары ұясында 40 күндей болады, балапандары тамызда қанатына қонып, ұядан ұшады. 

Тіршілігі аз зерттелген, барлық жерде сирек, барынша қорғауға лайық құс.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Hans-Günther Bauer, Einhard Bezzel und Wolfgang Fiedler (Hrsg): *Das Kompendium der Vögel Mitteleuropas: Alles über Biologie, Gefährdung und Schutz. Band 2: Passeriformes – Sperlingsvögel*, Aula-Verlag Wiebelsheim, Wiesbaden 2005, ISBN 3-89104-648-0

Санат:Қарғалар
Санат:Еуразия құстары
Бірлік (Бірлік ауылдық округі)

**Бірлік** — Қызылорда облысы Қазалы ауданындағы ауыл, Бірлік ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 26 км жерде, Сыр бойындағы Сол жақ Қазалы каналы бойында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 772 адам (403 ер адам және 369 әйел адам) болса, 2009 жылы 733 адамды (396 ер адам және 337 әйел адам) құрады.

## Халқы
Ауыл 1977-1996 жылдары аудандық мал бордақылау арнайы бірлестік орталығы болды. Бірлестік негізінде ауылда өндірістік кәсіпорындар мен шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Аранды

**Аранды** — Қызылорда облысы Қазалы ауданы, Аранды ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Әйтеке би кентінен оңтүстік-батысқа қарай 47 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 384 адам (192 ер адам және 192 әйел адам) болса, 2009 жылы 430 адамды (224 ер адам және 206 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы елді мекендері
Дүр Оңғар

**Дүр Оңғар** (2010 жылға дейін — *Жаңажол*) — Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы ауыл, Жаңажол ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2229 адам (1125 ер адам және 1104 әйел адам) болса, 2009 жылы 1726 адамды (900 ер адам және 826 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Мұратхан Егінбаев

**Мұратхан Егінбаев** (1939 жыл, Талдықорған облысы Үйгентас ауданы бұрыңғы Андреевка ауданы) — Қазақстан сазгері. Мұратхан Егінбаев ондаған әндер жазды. Батырлық пен батылдықтың, ақылдың айбыны болған халқымыздың жақсы мен жай­саңдарына, бағландарға арналған шығармалары көп. Олардың қатарында “Асанқайғы”, “Абылай”, “Қаракерей Қабанбай”, “Райымбек баба”, “Махамбет”, “Шоқан”, “Құрманғазы ке­мең­гер”, “Абайым”, “Жамбыл ата” туралы көр­кемдігі келісті,  тәрбиелік мәні жоғары, та­рих­тың әр кезеңінен сыр тартқан, елі мен жерін жаудан қорғап, ұрпағына  өлмес мұра қалдырған  әндерімен қатар, 1986 жылғы Желтоқсан көтерілісінің құрбанына айналған Қайрат Рысқұлбеков туралы “Қайраттың аза­сы”, “Желтоқсан таңы” секілді туындыларын жазып, жұртшылыққа ұсынды. Бұл елдің ел­дігін танытатын, халықтың қадірін арттыратын, пәс көңілді зорайтып, түскен ұнжырғаңды кө­теретін патриоттық әуендер қазақ даласының төрт бұрышына түгел жетті десек, артық айт­қандық емес.

Ол көптеген ән байқау­ларына қатысып, жүлдегер атан­ған. Тәуелсіз елімізде жа­рияланған бәйгелерде ба­ғы жанып келеді. Айталық, 2001 жылы “Жаңа ғасырға – жаңа ән” байқауында “Абылай хан” атты туы­н­­ды­сы гран-приді иеленсе, 2004 жылы “Елім менің” атты ту­ындысы үшінші жүлде алыпты. Осы секілді қол жет­кен табыстарын тізе бер­­сек, әңгіме желісі біраз жерге ұзары анық. Халық таныған, жұрты қадірлеген, ұрпағы сыйлаған азамат туралы қазақ өнерінің айтулы өкілдерінің бірі, Қазақстанның халық әртісі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Мың­жасар Маңғытаевтың мына бір жүрекжарды сөзін қалың қауымға ұсынсақ, Мұратхан Егін­баевтың бүкіл өнердегі болмысы айқындалары сөзсіз.

## Өмірбаяны мен шығармашылығы
1939 жылы Талдықорған облысы Андреевка ауданында туған. Мұратхан Егінбаев 1958 жылы Целиноград қаласындағы ауыл шаруашылық институтының сәулет өнер факультетіне оқуға түседі. Осы институтта домбра үйірмесін ашып, сол үйірменің жетекшісі болып, оқуы мен өнерді бірге алып жүреді.

## Дереккөздер

Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Талдықорғанда туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Қамысты (Қостанай облысы)

**Қамысты** — Қостанай облысы Қамысты ауданындағы ауыл, аудан және Қамысты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 253 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 5487 адам (2769 ер адам және 2718 әйел адам) болса, 2009 жылы 5344 адамды (2564 ер адам және 2780 әйел адам) құрады.

## Экономика
1957 жылы жергілікті колхоз негізінде Қамысты астық шаруашылығы құрылып, 1994 жылы Қамысты кооперативтік кәсіпорны болып қайта құрылды [4]. Қазіргі таңда кәсіпорын «Ар-Агро Қамысты ауылшаруашылық өндірістік кооперативі» деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы елді мекендері
Ермек батыр (жыр)

**Ермек батыр жыры** — қазақ халқының қиялынан туған туынды. Еңлік пен Кебектен қалған ұл Ермектің ер жеткен соң ата-анасының кегін қалай алғаны жайлы халық қиялынан туған оқиғаға құрылған. Бірнеше нұсқасы бар. 

Жырдың барлық нұсқаларының мазмұны ұқсас, кейбір эпизодтарында аздаған айырмашылықтар кездеседі. Кіріспе бөлімі, көбінесе, батырлық жырлардағыдай Ермектің балалармен ойнап жүріп, тентектік жасауымен, ата-анасын зұлымдықпен өлтіргені жайлы сөз естіп, кек алуға аттандандығымен басталады да, жас батырдың әке-шешісін өлтірген жақты қырғынға ұшыратқанын баяндауымен аяқталады. Ермек бұл жерде ата-ана кегін алу үшін ғана күрес жүргізеді. Дастанның негізгі сюжеттік желісі - ру таласынан туған зұлымдықты әшкерелеуге құрылған. Жыр нұсқалары Орталық ғылыми кітапхана мен Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорларында сақтаулы тұр.

## Тағы қараңыз
* Еңлік-Кебек
* Жыр
* Қиял

## Дереккөздер

Санат:Батырлар жыры
Марс (айрық)

**Марс**:

* Марс — Ежелгі Рим мифологиясындағы құдай.
* Марс — Күн жүйесіндегі ғаламшар.

Марс — Францияның Гар департаментіндегі коммуна.
Фёдоровка (Фёдоров ауданы)

**Фёдоровка** — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы ауыл, аудан және Фёдоров ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 78 км-дей жерде,  Қостанай – Троицк – Челябі темір жолы мен республикалық маңызы бар автомобиль жолының бойында, Жаман Жаркөл көлінің солтүстік жағасында орналасқан..

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 7626 адам (3576 ер адам және 4050 әйел адам) болса, 2009 жылы 6410 адамды (2978 ер адам және 3432 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Iргесін 1920 жылы Еділ бойынан көшіп келген Федоров деген мордва шаруасының отбасы қалаған. 1921 жылдан аудан орталығы (1922 – 1923 жылдары уезд орталығы). 1911 жылы Қостанай – Троицк темір жолын салуға байланысты Жаркөл станция бой көтерді. Федоровка ауыл шаруашылығын ұжымдастыру жылдарынан бастап (1957 – 1997 жылдары) ұжымшар орталығы болды.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Шетырғыз ауылдық округі

**Шетырғыз ауылдық округі** — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қаратоғай, Тұмалыкөл ауылдары кіреді. Орталығы - Қаратоғай ауылы. Округ құрамында болған ''Шетырғыз'' ауылы 2013 жылы таратылған.

## Тарихы
1964 жылы "Шетырғыз" кеңшары мен ауылдық Кеңес ұйымдасты.  

## Сайлары
Дөңгелексай, Жиделісай, Еспесай, Қопа, Ишансай, Сарысай, Шанке, Қайыңды, Қарасай, Ащысай, Сырлыбай, Тастысай, Аққұрдан, Шығыр, Ұлыталдық. 

## Көлдері
Ақтұз, Ақкөл, Байжанкөл, Бақакөл, Жарықкөл, Қамыстыкөл, Сарыкөл, Шилікөл, Шығырлыкөл, Иіркөл, Тұмалыкөл.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 648 адамды (337 ер адам және 311 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы ауылдық округтері
Кеңпейілділік

**Кеңпейілділік** – адам бойындағы жақсы қасиетті білдіретін этикалық ұғым. Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында айналасына жайлы, қолы ашық адамдарды алды кең, пейілі жомарт деп атап, жоғары бағалаған, кеңдікті адам бойындағы ізгі қасиеттер қатарына қойған. Кеңпейілді мінез көрсету тәрбиелі адамға тән. 

Қазақ жерінде қазіргі таңда 136-дан астам ұлт өкілдері тұрады, олар елімізде тату – тәтті, достықта, бірлікте, бір аспан астында өмір сүруде - «Кең болсаң, кем болмайсың», «Кекшіл болма, көпшіл бол» деп бұл қазақ халқының бауырмал, басқа адамдарды жанына жақын қабылдай білетін жомарт халық екендігін сипаттайды. Сонымен қатар біздің еліміз кеңпейіл, жомарт – дархан халық. «Ағасы бардың – жағасы бар, інісі бардың – тынысы бар» дейді халқымыз.

Ал, бүгінгі сабағымызда сол тақырыптардың жалғасы ретінде «Бауырмалдық және кеңпейілділік» деген тақырыпты қарастырамыз.

## Кеңпейілділік туралы шумақ
:Жақсы болсаң – жердей бол,
:Шыдап бәрін көтерген.
:Таза болсаң – судай бол,
:Жуып бәрін кетірген.
Санат:Мінез-құлық
Лливелин ап Иорверт

thumb|right|200px|
**Лливелин ап Иорверт** (), немесе **Ұлы Лливелин** () (1173 — 11 сәуір 1240) — Солтүстік Уэльстегі Гвинед патшалығының ханзадасы, кейін Уэльстің көп бөлігінің билеушісі болды.

Оны кейде *Лливелин I Валлий* деп те атайды. Шамамен 1173 жылы дүниеге келген.

1199 жылы Лливелин Молдтағы маңызды қамалды басып алды. "Бүкіл Солтүстік Уэльстің ханзадасы" деген атақты осыдын кейін алған.

Лливелиннің басты резиденциясы мен патша сарайы - Гвинедтің солтүстік жағалауындағы "Ланфаес" айлағына шығатын Бангор мен Конуидің ортасындағы Гарт Селинде орын тепті.
1218 жылы Иоанн патша қайтыс болған соң, Лливелин оның тақ мұрагері 3 Генрихпен Вустерг келісіміне қол қояды.

Лливен Уэльстің тәуелсіз княздігінің көшбасшысы ретінде орныққан соң, 1215 жылы әскерді өзі бастап, валлийлік ұсақ ханзадалардың қолдауымен Кидвелли, Лланстефан, Кардиган және Килгерран сияқты ұамалдарды басып алды.

Елінің шекарасын қорғау үшін, Лливелин шамамен 1220-1230 жылдар аралығында көптеген қамал тұрғызған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Лливелинның мемлекеттік мөрі
* 
* Лливелин  castlewales.com 
* Hoare, R.C., ed. 1908. *Giraldus Cambrensis: The Itinerary through Wales; Description of Wales*. Translated by R.C. Hoare. Everyman’s Library. ISBN 0-460-00272-4
* Jones, T., ed. 1941. *Brut y Tywysogion: Peniarth MS. 20*. University of Wales Press.
* Pryce, H., ed. 2005. *The Acts of Welsh rulers 1120—1283*. University of Wales Press. ISBN 0-7083-1897-5

Санат:1173 жылы туғандар
Санат:1240 жылы қайтыс болғандар
Санат:11 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:Еуропа монархтары
Зенон (император)

**Зенон Исавр** (*Зинон*, алғашқы аты *Тарасикодис*,  435—491 ж.ш.) — Византия императоры (474—475, 476—491). 

Зенонның билігі кезінде Батыс Рим империясы таратылады. Осыдан кейін Византия Римнің бірден-бір мұрагері болып қалды. Зенон Исравиядағы ақсүйек отбасынан шыққан. 468 жылы император 1 Левтің қызы Ариаднаға үйленеді. Сөйтіп өзінің әу бастағы Тарасикодис есімін Зенон деп өзгертеді.

Зенон патриций,император гвардиясының бастығы және кішіазиялық әскердің бас қолбасшы сияқты лауазымы жоғары қызметтер атқарған.

1 Лев Зенонды өзінің құдіретті қол басшысы Аспарға қарсы қойды. Аспар Фракия соғысы кезінде Зенонды өлтіру үшін қастандық ұйымдастырды. Алайда, бұл ойы жүзеге аспады. Астанаға келген соң, сатқындығы үшін Аспарды және оның ұлын өлтіруді бұйырды.

474 жылы 1 Лев қайтыс болған соң, Зенонның ұлы - 2 Лев тақ мұрагері болды. Зенон регенттік пен тәж тапсырылды. Кішкентай Лев атасының өлімінен кейін бірнеше ай ғана өмір сүрді. Ал Зенон өзін император ретінде жариялады.

Зенон билік құрған кезде көтерілістер мен тартыстар көп болды. Империяға жан-жақтан варварлар басып кірді. Мезиядағы қоныстанған остготтардан құтылу үшін, Зенон Теодорихке Батыс Рим империясын берді. Осының нәтижесінде Остготтар мемлекеті құрылған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* *Дашков С. Б.* Императоры Византии.

Санат:9 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:491 жылы қайтыс болғандар
Санат:Византия императорлары
Санат:Рим императорлары
Арда Тұран

**Арда Тұран** (; 1987 жылы 30 қаңтарда туған, Ыстанбұл, Түркия) — түркиялық футболшы, «Галатасарай» футбол клубының жартылай қорғаушысы, Түркия құрамасының экс-ойыншысы.

## Карьерасы
"Галатасарай" клубының түлегі. Карьерасында "Атлетико Мадрид", "Барселона" секілді атақты клубтарда да доп тепті. 2018 жылы Түркияға оралып, "Ыстанбұл Башакшехир" клубына ауысты.
2020 жылы туған клубы "Галатасарайға" оралды.

Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2006 жылы алаңға шықты. 2008, 2016 жылдары Еуропа чемпионатына қатысты.

2017 жылы құрамадағы карьерасын аяқтайтынын мәлімдеді.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Галатасарай»

* Түркия чемпионы: 2007/08
* Түркия кубогы: 2004/05
* Түркия суперкубогы: 2008

; «Атлетико Мадрид»

* Испания чемпионы: 2013/14
* Испания кубогы: 2012/13
* Испания суперкубогы: 2014
* Еуропа лигасы: 2011/12
* Суперкубка УЕФА суперкубогы: 2012

; «Барселона»

* Испания чемпионы (2): 2015/16, 2017/18
* Испания кубогы (3): 2015/16, 2016/17, 2017/18
* Испания суперкубогы: 2016

; Түркия

* Еуропа чемпионатының жартылай финалисі: 2008

### <big>Жеке</big>

* Түркия чемпионатының үздік ойыншысы: 2008, 2009

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Түркия футболшылары
Санат:30 қаңтарда туғандар
Санат:Барселона ФК ойыншылары
Санат:Түркия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Галатасарай ФК ойыншылары
Санат:Атлетико Мадрид ФК ойыншылары
Санат:Ыстанбұл Башахшехир ФК ойыншылары
Жұмыр қылыш

**Жұмыр қылыш** — Махамбеттің күйі. Қазіргі уақытта Ұлытау тобының орындауында трек және альбомы бар.

1838 жылы Исатай өлгенннен кейін жалғыз қалған Махамбет тағы да күш жинап, ханнан кегін алу үшін Жайық бойындағы Байақты еліне барады. Байбақтының Жұмыр (шын аты Садыр) және Қылыш деген батырларымен кездесіп, жолдас болады. Махамбеттің "Жұмыр, Қылыш" күйі сол кезеңде шыққан. Осылай жасырын жүрген Махамбет, жанында Жұмыр мен Қылыш бар, Байбақты елінің бір ауылында төрелермен отырған Баймағнбет Айшуақовтың үстінен шығады. Міне осы жерде Махамбет пен Баймағанбет сұлтан бірінші рет кездеседі. Баймағамбет Махамбетті ұстауға әрекет жасайды. Ал Махамбеттің жанындағы Жұмыр, Қылыш батырлар Махамбетті арашалап, ұстатпай топтан шығарып аман әкетеді. Осы оқиғаға байланысты Махамбет жанына ерген жігіттерге разы олып, "Жұмыр, Қылыш" атты күй шығарыпты.

## Сыртқы сілтемелер
* МАХАМБЕТТІҢ «ЖҰМЫР - ҚЫЛЫШ» КҮЙІ
* Махамбеттің күйі - Жұмыр қылыш

Санат:Күйлер
Санат:Махамбет Өтемісұлы
Қарабалық (кент)

**Қарабалық** — Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы кент, аудан және Қарабалық кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 130 км жерде, Тоғызақ өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 11 768 адам (5573 ер адам және 6195 әйел адам) болса, 2009 жылы 11 080 адамды (5336 ер адам және 5744 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Қазақстан футбол лигасының жүйесі

## Футбол лигасының жүйесі
Қазақстан футбол лигасының жүйесі 3 сатыдан тұрады. Басқарушы мекеме екеу: Қазақстан кәсіби футбол лигасы және Қазақстан футбол федерациясы.

Санат:Қазақстандағы футбол
Теңіз шүрілдегі

**Теңіз шүрілдек** () - Татрең тұқымдасының Шүрілдектер тегінің биологиялық түрі. Шағын денелі (30-40 г шамасында) шүрілдек. Үйлесіміз үлкен басы, қызғылтсары қарғысы және жемсауындағы жалпақ қара жолақтың орнында қапталындағы екі теңбілді денесін жерден көтеріңкі ұстайды. 

Дүние жүзіне кең таралған: Еуропа, Азия, Африка, Австарлия және Солтүстік Американың теңіз жағалауына, сондай-ақ көптеген аралдарға қоныстанады. Қазақстанда әсіресе оңтүстік бөлігінде ұялайды, ұшып өткен кезде барлық жерде кездеседі. Көлдер жағасын бойлай қатты сортаңдарға, сондай-ақ құмдауыт және тасмалталы үлескілерге ұялайды. Салындыда көбінесе 4 жұмыртқа болады. Жұмыртқаларды басу кзеңі және соңынан балапандарға қамқорлық жасау 25 күнді алады. балапандарға ата-енелері қамқорлық жасайды 

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Солтүстік Америка құстары
Санат:Оңтүстік Америка құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Аустралия құстары
Тасты (Қостанай облысы)

**Тасты** — Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл, Тасты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан ортылығы - Амангелді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 64 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 756 адам (376 ер адам және 380 әйел адам) болса, 2009 жылы 508 адамды (262 ер адам және 246 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Амангелді ауданы елді мекендері
Тайга кенесі

**Тайгалық кене** ()&nbsp;– Өрмекшітәрізділердің Ixodes сабының ең кең таралған биологиялық түрі. Тайгалық кене адамға ең қауіпті ауру-энцефалит ауруын жұқтырады.

Табиғатта тайга кенесі әр түрлі жануарлардың денесінде орнығады. Сорған қаны арқылы бір жануардан екінші жануарға энцефалит қоздырғышын туғызады. Бірақ бұдан жануар ауырмайды. Осылай табиғатта ауру қордасы пайда болады. Кене энцефалитінің вирусы-тасымалдаушы жәндік арқылы таралатын қоздырғыш. Кене дернәсілі, нимфрасы және ересек түрі белгілі бір аумақта бір жануардан  екінші жануарға ұзақ уақыт айналымда болады. Жұқпа қоздырғышы саналатын осындай аумақ қандай болса да, бір аурудың табиғи қордасы деп аталады.
Тасымалданатын аурулардың табиғи қордасы теорияны академик Евгений Никанорович Павловский және оның шәкірттері жасады. Қазақстанда бұл салада академик Илларион Григорьевич Галузо (профессор М.М.Ременцова) көп үлес қосты.

## Сыртқы сілтемелер
* Кенелер (''Acarina'')

Санат:Кенелер
Мутациялық теория

ХХ ғасырдың 20-жылдары ғана көрнекті орыс ғалымдары С.С. Четверииков және И.И. Шмальгаузен эволюциялық процестерде мутациялық өзгерткіштіктің негізгі рөл атқаратындығын дәлелдеп берді. Мутация кезінде тұқым қуалайтын генетикалық материалдар арқылы организмдердің кез келген белгілері өзгеріп отырады.

1901-1903 жылдары мутация ілімінің негізін қалаушы нидерланд ғалымы Х. Де Фриз мутациялық процестің үзіліссіз үнемі жүріп отыратындығын атап көрсетті.

1926 жылы көрнекті орыс ғалымы С.С. Четвериков өзінің шәкірттерімен бірге жеміс шыбынының табиғи  популяциядағы мутациялық өзгергіштігін зерттей жүріп, популяциялық генетика ғылымының негізін салды. Сонымен қатар ол табиғи популяцияларда рецессивті мутацияның жиі кездесетіндігін анықтады.

С.С. Четвериков 1926 жылы  "О некоторых моментах эволюционного процесса с точки зрения современной генетики" деген мақаласын жариялады. Бұл мақаласында табиғи популяциялардағы организмдердің фенотипі біркелкі болғанымен, рецессивті мутацияның жиі кездесетіндігін және сыртқы орта жағдайларының өзгеруінен гендер жиілігінің ауытқитындығын атап көрсетті. Сонымен қатар ол популяция ішінде болатын еркін шағылысудың нәтижесінде генотиптің жиілігі үнемі бірқалыпты, тепе-теңдік жағдайда болатындығын да нақтылап берді.

Жеке популяциялар ішіндегі даралар өздерінің сыртқы белгілері арқылы бір-біріне өте ұқсас болып келеді. Әрбір популяция өз ішіндегі даралардың таралу тығыздығы, саны және ерекшеліктері арқылы басқа популяциялардан ерекшеленеді.

Бір түрге жататын популяциялар бір-бірінен жеке оқшауланып таралуы арқылы ерекшелінеді. Шекаралас таралған популяциялар бір-бірімен генетикалық ақпараттар алмасуы арқылы біртұтас жүйені құрайды.

Кез келген популяция белгілі бір табиғи орта жағдайларына бейімделгенімен, оның ішінде де табиғи сұрыпталу процесі жүрмейді деп айтуға болмайды. Өйткені әрбір популяция ішінде мутациялық және үйлесімдік өзгерткіштік  байқалады да қалыпты жағдайдан күрт ауытқыған дараталу нәтижесінде яғни тұрпқтандырушы сұрыпталудың әсерінен жойылып отырады.

Тұрақтандырушы сұрыпталудың нәтижесінде популяция ішіндегі бірқалыпты орташа белгілер сақталып қалады. Табиғи сұрыпталудың бұл түрін орыс ғалымы И.И. Шмальгаузен ашқан болатын.

Санат:Эволюциялық биология