open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бәкет Амантайұлы Амантаев

**Бәкет Амантайұлы Амантаев** (3.1.1929 ж.т., Ақмола облысы Атбасар ауданы) – философия ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (2003; 1972 жылдан корр. мүшесі).

Алматы мемлекеттік заң институтын (1949) және ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын (1953) бітірген. Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институтында аға оқытушы, доцент, институт директорының орынбасары (1953–1957), 1971 жылдан Философия және құқық институтында аға ғылым қызметкер, Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының философия кафедрасында доцент, кафедра меңгерушісі, философия мен шет тілдері кафедрасы ғылыми кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарды.

1959 жылдан Қазақстан *ҒА Философия және құқық ин-тында аға ғыл. қызметкер, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды*. Негізгі ғыл. еңбектерінің бағыты қазақ шаруаларының әртүрлі кезеңдердегі қоғамдық саяси белсенділігі, рухани жетілуі, филос. сыны, нарықтық экономикаға көшудің этнопсихол. аспектілері мәселелеріне арналған.  «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.
Ғылыми жұмысының бағыты тарихи материализм, қазақ шаруашылығының жаңа даму жолына түсуі, кеңес адамдарының саяси-қоғамдық белсенділігін арттыру мәселелеріне арналған. «Социализм және қазақ шаруашылығының рухани бет-бейнесі мен оның әлеуметтік табиғатының түбегейлі түрде өзгеруі» деген тақырыпта докт. дисс. қорғаған. «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Шығармалары:
* Социализм и коренное преобразование социальной природы казахского крестьянства, А.-А., 1969;
* Основные черты, принципы и нормы поведения советского человека, А.-А., 1977.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Амантаев Бәкет
*ҚазАқпарат-Анонс

Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Атбасар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Алматы заң институты түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика университеті оқытушылары
Александр Шайхи Мұқатайұлы Амарбаев

**Александр Шайхи Мұқатайұлы Амарбаев** (5.1.1928 ж.т., Павлодар облысы, Шарбақты ауданы, Шалдай ауылы) – физиолог, биология ғылымдарының докторы (1968), профессор(1970).

Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын] (1949, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Эксперименттік биология институтында аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеді (1953–1961). 1956–1958 ж. Киров ауыл шаруашылық институтында доцент (Ресей) қызметінде, одан кейін Қазақ мал ш. ғылым - зерттеген. институтында лаборатория меңгерушісі қызметін атқарды (1959–1961).

## Шағармалары:
* Гормональные методы повышения плодовитости овец, А-А., 1969;
* Трансплантация эмбрионов крупного рогатого скота, А.-А., 1987.

## Дереккөздер


Санат:Шарбақты ауданында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Қожатоғай (ауыл)

**Қожатоғай** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі аумағындағы ауыл, Қожатоғай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 66 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1940-97 жылы қаракөл қой тұқымын өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде Қожатоғайда және округке қарасты Дарбаза, Байтоғай, Бұлақ ауылдарында ӨК, ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.
Қожатоғай ауылдық округі Отырар ауданы әкімінің 19.03.2013 жылғы №127 қаулысына сәйкес, Отырар ауданы әкімшілік-аумағынан шығарылған.

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Қожа Толығ кесенесі

thumb|right|200px|Қожа Толығ кесенесі
**Қожа Толығ кесенесі** – сәулет өнері ескерткіші.

Жергілікті мұсылмандар шейхының қабірі басына тұрғызылған. Мазардың XVII – XVIII ғасырда тұрғызылған алғашқы нұсқасы сақталмаған. Қазіргі кесене XIX ғасырдың 2-жартысында салынған. Түркістан облысы, Сайрам ауданында орналасқан. Қожа Толығ кесенесі көне Сайрамдағы тарихи сәулет өнерінің ең әсем үлгілерінің бірінен саналады.

Сыртқы, ішкі өлшемдері: 6,44-6,30 метр, биіктігі 7,15 метр. Қабырғасын қалағанда ескі ғимараттардан алынған күйдірілген кірпіштерді пайдаланған. Бір бөлмелі құрылыстың төбесі күмбезбен жабылған. Күмбездің ортасынан кішкене мұнара шығарылған. Оған да тесіктері бар күмбез орнатылған. Кесененің алдыңғы бетіндегі П пішіндес порталы, бедерлі бағаналары ғимараттың сәнін келтіріп тұр. Оңтүстік қабырғасында сырлы бояулармен шығыс дәстүріндегі шай жабдықтарын бейнелеген суреттердің нобайы сақталған. Бас күмбез төрт аркаға, сондай-ақ, төрт пилонға орнатылған. Терезелері осы заманғы үлгі бойынша ағаштан жасалған.

## Дереккөздер

﻿

Санат:Қазақстанның республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Шымкент кесенелері
Аналогия

**Аналогия** ( – *сәйкестік, ұқсастық*) – әр түрлі объектілердегі кейбір қасиеттердің ұқсастығы.

Логикада дедукция, индукциямен қатар қолданылатын ой тұжырымы. Аналогияда ой өрісі жекеден жекеге немесе жалпыдан жалпыға қарай ойысады. Адам өз ойын тұжырымдай отырып, кейбір белгілердің ұқсастығынан сол нәрселердің басқа белгілеріндегі ұқсастық туралы қорытынды жасайды. Аналогиялық тұжырым жасау адамзат енді-енді қауымдаса бастаған шақтың өзінде-ақ қолданыс тапқан. Мысалы, адамдар алғаш қауымдаса бастаған кезеңде табиғат заңдылықтарын әлі жете меңгере алмаса да, аң аулауда, басқа да тіршілік салаларында аналогиялық тәсілді стихиялы түрде қолданды.
 
Аналогия – ежелгі грек тілінде пропорция дегенді білдірген. Грек математиктері cандар жүйесінде ***6:9=8:12*** цифрларының Аналогиялы екендігін аңғарған. Анология бойынша ой тұжырымдаудың мәнісі негізінен мынадай схемаға сәйкес келеді: «Анологияның а, б, в, с белгілері бар; В-ның а, б, в белгілері бар. Демек, В-ның да с белгісі болуы мүмкін».

Ұқсастырылатын белгілердің сипатына қарай: *қасиеттер аналогиясы* және *қатынастар аналогиясы* болып екіге бөлінеді. Егер нәрселер белгілерінің ұқсастығы олардың қасиеттері арқылы салыстырылатын болса, онда ол *қасиеттер аналогиясы* деп аталады. Нәрселер қатынастар негізінде салыстырылса, онда ол *қатынастар анологиясы* болады. Салыстырмалы нәрселер аналогиясының объективті негізі – олардың қатынасы, жекелеген қырлары арасындағы заңды байланыстар.

**Аналогия** – алынған қорытынды, ықтималдық сипаттама. Ал оның дәрежесін көтеру үшін төмендегідей шарттар орындалуы тиіс: 
# салыстырылатын нәрселердің ортақ белгілері көп және әр түрлі сипаттарды қамтуы; 
# нәрселердегі ортақ белгілердің маңызды болуы;  
# ортақ белгілер мен салыстырылатын белгілер арасында заңды байланыстардың жатуы.

Әйтсе де аналогияның ықтималдық сипатын абсолют түрде қарауға болмайды. Аналогияның танымдық мәніндегі ерекшелік – ол негізінен зерттеу процесінің алғашқы кезеңдерінде қолданылады. Аналогия ізденушінің білімін ұштауына, ақиқатқа қол жеткізуіне септігін тигізеді, бірақ оны ғыл.-зерттеудің бірден-бір, негізгі тәсілі ретінде қарастыруға болмайды.

**Аналогия** – танымдағы көмекші тәсіл, білім жетілдірудегі көптеген әдістердің бірі болып қала бермек.

**Аналогия** – лингвистикада тіл бірлігін басқа тіл бірлігіне тұлғалық немесе семантикалық жағынан ұқсату құбылысы.  Аналогияны  қолдану  дегеніміз  тілдегі  құрылымдық үлгіні пайдалану арқылы, соның негізінде жаңа бірліктер жасау. Кез келген үлгіні, ережені т.б. қорыту кезінде аналогияның әсері байқалады. Аналогияның маңызы тіл үйренуде аса зор.

## Дереккөздер


Санат:Логика
Санат:Эпистемология
Санат:Семантика
Сұлтанбек Қожахметов

**Қожахметов Сұлтанбек** (1912, Ақмола облысы Зеренді ауданы Қарабұлақ ауылы – 1945, Солтүстік Кавказ) – алғашқы педагог-ғалымдардың бірі, педагогика ғылымдар кандидаты (1939). 
Петропавл пед. техникумын бітіріп (1930), осы оқу орнында қызмет етті (1930 – 32). 1932 – 37 жылы Қарағанды қалалық халық ағарту бөлімінде инспектор, КСРО Ұлт жастары институтында аспирант. 1937 – 41 жылы ҚазМУ-де кафедра меңгерушісі, ҚазПИ-де оқытушы, Қазақ КСР Оқу комиссариаты ғылым-зерттеу институтында педагогика бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарды. 
1941 – 45 жылы соғысқа қатысты. Қожахметов ұлттық мектептерді ұйымдастыру, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарын, оқу бағдарламаларын жасауда зор еңбек сіңірген. Жас ұрпақты адамгершілік пен әдепке, саналы тәртіпке тәрбиелеу мәселелеріне арнап құнды еңбектер жазған. 

## Естелік
Сұлтанбек Қожахметов атында Астана қаласында көше аталған (ескі Болотная көшесі).

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Ана мен баланың ғылыми-зерттеу орталығы

**Ана мен баланың ғылыми-зерттеу орталығы**, *Ана мен баланың денсаулығын қорңайтын республикалық ғылыми-зерттейтін орталық* – Қазақстандағы аналар мен балалар денсаулығын жақсарту бағытындағы дәрігерлік, ғылыми және педагогикалық бас мекеме.

Қазақ педиатрия ғылыми-зерттеу институтының акушерлік-гинекология бөлімі негізінде Алматы қаласында құрылған (1975). Орталықтың ғылыми жұмыстарының бағыты – еліміздегі әйелдердің денсаулығын сақтау, екіқабат әйелдердің өте қауіпті тобындағыларды дер кезінде емдеу, оның тәсілдері мен стратегиясын, аналардың және іштегі нәрестенің сырқаты мен шетінеуін азайту, нәрестенің мезгілінен бұрын туу себептерін, туысынан болған ауытқулардың таралу аймағы мен генетик. байланысын зерттеу, бедеу әйелдерді емдеу. Орталық материалдық-техникалық базамен қамтамасыз етілген. Жаңа диагностикалық және емдеу аппараттарымен, құрал-саймандарымен, төсек-орынмен жабдықталған, сондай-ақ білікті мамандармен толықтырылған. Орталықта 17 ғыл. және емдеу бөлімдері (акушерлік, гинекология, екіқабат әйел патологиясы, репродукция, перинатология, медициналық генетика, ғылыми-медициналық консультация, т.б.) бар. Оларда 93 ғыл. қызметкер қызмет атқарады (1998).

Орталық жанында «Акушерлік және гинекология» мамандығы бойынша кандидатура және докторонтура диссертация қорғау жөніндегі арнайы кеңес жұмыс істейді. Жыл сайын көптеген жас мамандарды аспирантураға, клиникалық ординатураға даярлайды. Ғылыми-зерттеу жұмыстары еліміздегі әр түрлі саладағы мекемелермен, сондай-ақ халықар. бірлесу шеңберінде шетелдік мемл. ғыл. орталықтарымен тығыз байланыс жасайды.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Талшын ҮКІБАСОВА, Ана мен бала ұлттық ғылыми орталығының әкімшілік ...

Санат:Қамқор
Әбибулла Әбілдаұлы Анарбаев

**Әбибулла Әбілдаұлы Анарбаев** (20.3.1958 ж., Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Абай ауылы) – техникалық  ғылымдарының докторы (2002), профессор(2003).

Қазақ химия-технологиялық институты (1980, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) мен аспирантурасын (1985) бітірген. Жамбыл (қазіргі Тараз) фосфор зауытында оператор (1980–1981), Қазақ химияқ-технологиялық институтында аға инженер, аға оқытушы (1981–1991), Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент (1996–2002) болды. 2003 жылдан осы универсететте профессор болып жұмыс істейді.

Анарбаев 156 ғыл. еңбектің, оның ішінде 1 монографияның, 3 оқулық, 36 өнертабыс пен патенттің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Өнертапқыштар
Олег Константинович Ангелопуло

**Олег Константинович Ангелопуло ** (1935 ж.т., Ресей, Краснодар қаласы) – техника ғылымдарының докторы (1978).

Грозный мұнай институтын бітірген (1957). 1962–1967 ж. Аралсор аса терең бұрғылау экспедициясында зертхана меңгерушісі, аға инженер, бас инженердің орынбасары. 1973 жылдан Қазақ геология барлау ғылыми-зерттеу институтында директордың ғыл. жұмыстар жөніндегі орынбасары. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1976).

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Ангелопуло Олег Константинович, фото, биография
*Ангелопуло Олег Константинович | РГУ Нефти и Газа 
*Биография.ру | Biografija.ru | А | Ангелопуло Олег Константинович

Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Қожахмет

**Қожахмет** (т.ж.б. – 1750) – сұлтан, Әбілқайыр ханның ортаншы ұлы. Әбілқайыр хан 1731 жылы Ресейге бодан болу туралы ант бергеннен кейін, өзінің сүйікті ұлдарының бірі Қожахметті патша өкіметіне аманатқа берген.
Аманатта 10 жылға жуық болған Қожахметті Ресей өкіметі Орынбор өлкесінен алдыртып, Қазанға, кейіннен Санкт-Петербургке жіберген. Тарихшылар А.Левшин, В.Витевский, П.Рычков, тағыда басқа бұл жағдай Әбілқайырдың Ресейге, оның ішінде Орынбор губернаторы И.Неплюевке деген ашық ренішін туғызды және ол осыдан кейін орыс иеліктеріне шабуыл жасай бастады деп есептейді. 
Әбілқайырдың тынбай талап етуі арқасында Ресей өкіметі 1747 жылы Қожахметті ханның екінші ұлы Айшуақпен айырбастауға келісті. Қожахмет еліне келгеннен кейін көп ұзамай қайтыс болды.
Казахско-русские отношения в XVІ – XІІІ веках. Сб. документов и материалов. т.1., А., 1961; 
Қасымбаев Ж., Государственные деятели казахских ханств (XVІІІ), А., 1999.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы

Санат:Тарих
Санат:Төрелер
Аналитикалық геометрия

**Аналитикалық геометрия** – геометрияның қарапайым геометрия бейнелерді (түзулер, жазықтықтар, қисықтар, екінші реттік беттер) координаттар әдістерінің негізінде алгебралық амалдар арқылы зерттейтін бөлімі.

## Тарихы
Координаттар әдісінің пайда болуы XVII ғасырда астрономия, механика және техника ғылымдарының дамуымен тығыз байланысты. Координаттар әдісі мен аналитикалық геометрияның негіздері Р.Декарттың «Геометриясында» (1637) мейлінше толық және анық баяндалған. Бұл әдістің басты идеялары оның замандасы П.Фермаға да белгілі болған. Аналитикалық геометрияның бұдан әрі дамуына Г.Лейбниц, И.Ньютон және Л.Эйлер зор үлес қосқан. Аналитикалық геометрияның тұжырымдарын Ж.Лагранж аналитикалық механика, ал Г.Монж дифференциалдық геометрия негіздерін қалау барысында пайдаланған.

Қазақстанда аналитикалық геометрияның дамуына профессорлар А.З.Закарин, Ф.Д.Крамер, В.В.Стрельцов, доценттер С.А.Аяпбергенов, М.У.Исқақов, Ж.Ш.Юсупов, Э.И.Хмелевский, т.б. айтарлықтай үлес қосты.

## Анықтамасы
**Координаттар әдісінің мәні** – жазықтықта орналасқан кез келген ***М(х,у)*** нүктесін декарттық координаттар жүйесі арқылы анықтауға болатындығында. *х* және *у* шамалары Оху жүйесіндегі М нүктесінің декарттық тік бұрышты координаттары (не қысқаша тік бұрышты координаттар) деп аталады. Осыған сәйкес оларды М нүктесінің абсциссасы (х) және ординатасы (у) деп атайды.

Жазықтықтағы координаттар әдісінің негізгі идеясы – L сызығының геометриялық қасиеттерін осы сызықты сипаттайтын ***Ғ (х, у) = 0*** теңдеуін аналитикалық және алгебралық жолмен зерттеу. Жазықтықтағы аналитикалық геометрияда 1- және 2-реттік алгебралық сызықтар жүйелі түрде зерттеледі. 1-реттік сызықтар – түзу сызықтар және олар бір дәрежелі ***Ах + Ву + С = 0*** алгебралық теңдеуімен, ал 2-реттік қисық сызықтар ***Ах2 + Вху + Су2 + Dх + Еу + Ғ = 0*** теңдеуімен сипатталады. 2-реттік қисық сызықтарға эллипс, гипербола, парабола қисықтары жатады. Табиғатта өте жиі кездесетін бұл қисықтардың негізгі қасиеттері аналитикалық геометрияда толық анықталған. Кеңістіктегі аналитикалық геометрияда координаттар әдісі жазықтықтағы әдіске толық ұқсас етіп қарастырылады. Мұнда кез келген М нүктесі х – абсцисса, у – ордината және z – аппликата координаттары арқылы анықталады. Кеңістікте орналасқан S бетін Oxyz координаттар жүйесіне қатысты ***F = (x, y, z) = 0*** теңдеуімен сипаттауға болады. Кеңістіктегі аналитикалық геометрияда ***Ах + Ву + Сz + D = 0*** теңдеуімен анықталатын 1-реттік беттердің (жазықтықтардың) және ***Ах2 + Ву2 + Сz2 + Dху + Еуz + Ғхz + Gх + Ну + Мz + N = 0*** теңдеуімен анықталатын 2-реттік беттердің (эллипсоидтың, гиперболоидтың, параболоидтың) қасиеттері зерттеледі.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*АНАЛИТИЧЕСКАЯ ГЕОМЕТРИЯ | Онлайн Энциклопедия Кругосвет 
*Аналитическая геометрия

Геометрия
Елена Ивановна Андреева

**Елена Ивановна Андреева** (12.8.1927 ж.т., Ресей, Брянск облысы Вятков ауданы Цементный зауыт кенті) – биология ғылымдарының кандидаты ҚазМУ-ды бітірген (1952).

1957–1985 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында кіші, аға ғылым қызметкер болды. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктер флорасын зерттеуге арналған.

Андреева Қазақстанда өсетін қыналардың таралу тәртібіне жіктеу жасап, қына флорасының Қазақстан жерінде қалыптасу тарихын зерттеді. Қыналардың ғылымға белгісіз 21 түрін, 13 туысын, 11 тұқымдасын, 6 формасын тауып, оларға сипаттама берді. ҚР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1987).

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Нағима Орманбекқызы Жақыпбекова

**Нағима Орманбекқызы Жақыпбекова** (17 қараша 1960 жылы туған, Түркістан облысы, Арыс қаласы) – техника ғылымдарының докторы (2003), профессор (2006).

## Өмірбаян
ҚазМУ-ды (1983, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1983 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент қызметтерін атқарды. Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты коллоидты химия және физика-химия механика, беттік құбылыстар мен дисперсті жүйелер, дисперсті жүйелерді реттеу мен тұрақтандыру мәселелеріне арналған. Жақыпбекова «*Табиғат және техногендік қайталама шикізатты қайта өңдеудің инновациялық технологияларын құру және ұйымдастыру*» жұмысы үшін Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығын алды (телавт., 2005).

## Ғылыми қызметі
Ғылыми жұмыстың бағыты - полимерлі реагенттерді екінші реттік материалдардан өндіру және оларды металлургияда, мұнай өндірісінде, электроплиттерде және ауыл шаруашылығында қолдану. 80-нен астам ғылыми еңбектер жариялады, Қазақстан Республикасының 6 патентіне ие, «Суда еритін полимерлер және өнеркәсіптік дисперсиялар» монографиясының авторы (2000, Алматы).

## Марапаттары
Қазақстан Республикасының ғылым, техника және білім саласындағы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (2005), 2011 жылы Жақыпбекова 200 мұғалімнің ішінде «ЖОО-ның үздік оқытушысы» Қазақстанның мемлекеттік стипендиясымен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Жантас Алтайұлы Жақыпов

**Жантас Алтайұлы Жақыпов** (1 маусым 1958 жыл, Ақмола облысы, Қорғалжын ауданы) – филология ғылымдарының докторы (2000), профессор (2006). Арғын тайпасының Қуандық бөлімінің Темеш руынан.

* Қарағанды мемлекеттік университетінің (1982), аспирантурасын (1988) бітірген. 
* 1988 жылдан Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі
* 2007 жылдан Еуразия ұлттық университінде профессор қызметтерін атқарады. 
* Ғылыми-зерттеу еңбектері синтаксис, аударматану, мәтін лингвистикасы мәселелеріне арналған. 
* 60-тан астам ғылыми еңбектің авторы.

## Сыртқы сілтемелер
* Жантас Алтайұлы Жақыпов 

## Дереккөздер


Санат:1 маусымда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қорғалжын ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Кеңес Бажкенұлы Жақыпов

**Кеңес Бажкенұлы Жақыпов** (1942 жыл, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1990), професор (1991).

* Томск мемлекеттік университетін бітірген (1966). 
* КСРО ҒА Есептеу орталығында аспирант (1966–69)
* 1970 жылдан ҚазҰУ-да ассистент, оқытушы, доцент, професор қызметтерін атқарады. 
* Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – есептеу математикасына, газ және сұйықтық механикасына арналған. 
* 65 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Сотүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Сатыбалды Мұқатайұлы Жақыпов

**Сатыбалды Мұқатайұлы Жақыпов** (29.04.1950, Алматы облысы Қарасай ауданы - 3.01.2014) – психология ғылымдарының докторы (1999), професор (2000).

## Өмірбаяны
* Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1977). 
* Қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетінде (1977–94)
* ҚР ҰҚК ин-тында (1994–97)
* ҚазҰПУ-да (1997–2000) қызметтер атқарды. 
* 2000 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі. 
## Ғылыми жұмысы
* 120-дан аса ғылыми жарияланымы, оның ішінде 1 монографиясы бар.

Профессор Жақыповтың жетекшілігімен казіргі психологияның өзекті мәселелеріне арналған бір докторлық және 36 кандидаттық диссертациялар қорғалды, ғылыми мектептің құрылымдық  өзегін құрайтын негізгі бағыттағы зерттеулерді келесідей біріктіруге болады: 
* оқыту процесіндегі танымдық іс-әрекеттің әлеуметтік-психологиялық жағдайлары мен тиімділік механизмдерін зерттеу;
* этностық жаңсақ нанымдардың, полиэтностық ортадағы стереотиптер мен құңдылық бағдарлардың қалыптасу және даму механизмдерін кешенді зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан психологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Психология ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Шапағат Шарапатұлы Жалмаханов

Шапағат Шарапатұлы Жалмаханов(1962 ж.т.) – филология ғылымдарының докторы (2005), професор (2006). Қарағанды мемлекеттік университетін (1984) бітірген. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы орта мектебінде директордың орынбасары (1984–86), Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары (1986–99) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан ҚР ІІМБ Қарағанды Заң институтында кафедра меңгерушісі, полиция подполковнигі. 80-нен астам ғыл. мақала мен 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1962 жылы туғандар
Уәлихан Әбуұлы Жақыпов

**Уәлихан Әбуұлы Жақыпов** (7.9.1948 жыл, Түркістан облысы Төле би ауданы) – медицина ғылымдарының докторы (1994).

## Өмірбаяны
* Алматы мемлекеттік медицина институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық медиутна университеті) бітірген. 
* 1972 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің Клиникалық және эксперименттік хирургия ғылыми-зерттеу институтында (қазіргі А.Сызғано] атындағы Хирургия ғылыми орталығы) ординатор, хирург, аға ғылым қызметкер болды. 
* 1990 жылдан бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарады.

## Ғылыми жұмыстары
Негізгі ғылыми жұмыстары қолқа және қан тамырлары ауруларын хирургиялық жолмен емдеуге арналған. Қолқаның жоғары бөлігі кеңейгенде (қолқа аневризмосы); кеуде қуысын ашып, ішкі органдардың кеңейген қан тамырларын қалпына келтіру (торако-абдоминалды аневризм) операцияларын жасаған алғашқы хирургтардың бірі. Ол микроангиопатияны, ішкі органдардың қан айналу жүйесінің бұзылуын, жүйке қан тамырларының жаңадан пайда болу белгісін, аяққа баратын қан тамырлардың бітеліп қалуын хирургиялық тәсілмен емдеуді ұсынды. «Хирургияда жаңа технологияны зерттеп, оны тәжірибеге енгізу» ғылыми-зерттеу жұмысы авторларының бірі.

## Марапаттары
* *Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық* лауреаты (1999).

## Дереккөздер


Санат:7 қыркүйекте туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Төле би ауданында туғандар
Санат:Қазақстан хирургтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Нариман Жалғасұлы

**ЖАЛҒАСҰЛЫ Нариман** (31.12.1939 жылы туған, Қызылорда облысы Жалағаш ауданы Мырзабай ауылы) – техника ғылымының докторы (2001), профессор Қазақ политехника институтын (1963, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университет) бітірген. Жезқазған кен-металлургия комбинатында, Батыс Жезқазған кенішінде (1963–1967) қызмет атқарған. Алматы Тау-кен істері институтында аспирант, кіші және аға ғылыми қызметкер (1968–1996) болып жұмыс істеді. 1996 жылдан Кен істері институтында жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. Негізгі ғылыми еңбектері тау-кен өндірісі саласының геотехнологиясы және геоэкологиясы мәселелеріне арналған. Шахты астындағы құлауға айналған кентіректерді берік етіп бекіту әдісін тауып, өндіріске енгізгені үшін ҚР-ның Мемлекеттік сыйлығын алған (1991). 160-тан астам ғылыми еңбегі, оның ішінде 3 монографиясы бар.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1939 жылы туғандар
Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов

**Сұлтанбек Мырзахметұлы Қожахметов** (15.9.1935 жылы туған, Ақмола облысы Қорғалжын ауданы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1978), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1983). 
Мәскеудің алтын және түсті металдар институтын бітірген (1958). 1971 – 81 жылы Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институты директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары 1988 – 95 жылы директоры (1982 – 87 жылы Қазақстан ғылым академиясының вице-президенті), 1994 – 99 жылы ҚР ҰҰА-ның Жер туралы ғылымдар бөлімшесінің акад.-хатшысы. 
2000 жылдан Металлургия және кен байыту институтының құрметті директоры. Негізгі ғылыми еңбектері металлургия мәселелеріне арналған. Қожахметов – ауыр түсті металдар мен оларға ілеспе элементтер теориясы бойынша ғылыми-зерттеулер жүргізді; оның тікелей қатысуымен және ғылыми жетекшілігімен мыс металлургиясында тиімділігі жоғары және жаңа автогенді процестердің физико-химиялық негізі зерттелді. 
Жоғары температуралы зерттеулер саласында тұңғыш рет термиялық орнықсыз металл сульфидтерінің (мырыш, кадмий және рений) төте булануы (возгонка), тотығу процестерінің кинетикасы мен механизмі жасалды. Қожахметовтың жетекшілігімен Қазақстан және Ресей ғалымдары бірігіп ашқан автогенді процестің жаңа әдісі – кивцэттік балқыту әдісі мыс қорыту заттарында кең қолданыс тапты. Осы еңбегі үшін авторлар ұжымымен бірге Қ-ке КСРО Мемл. сыйл. берілді (1978). 11-сайлауда ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болды. “Халықтар достығы” орденімен және медальдармен марапатталған.

Сұлтанбек Қожахметов атында, Астанадағы көше аталған. Бұл көше, Астанадағы тірі адам атына берілген жалғыз көше.

## Дереккөздер

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Серік Есжанұлы Еркінов

**Серік Есжанұлы Еркінов** (22 желтоқсан 1952 жылы туған, Алматы облысы, Талдықорған қаласы) – заң ғылымдарының докторы (2002), профессор (2002), Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері, полиция генерал-майоры. 

КСРО ІІМ-нің Қарағанды жоғары мектебін (1975) және КСРО ІІМ-нің академиясы жанындағы адъюнктурасын (1982) бітірген. Қазақстан Республикасы ІІМ-нің Алматы заң институтын (1996–99) және Қазақстан Республикасы ІІМ-нің академиясын (2002–2009) басқарды. 2000 ж. «*Взаимодействие правоохранительных органов стран СНГ при раскрытии и расследовании транснациональных преступлений*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
http://www.alashainasy.kz/last_dates/16784/

Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Рахметолла Шәрепиденұлы Ерқасов

**Рахметолла Шәрепиденұлы Ерқасов** (1948 жылы туған, Павлодар облысы, Успен ауданы, Успенка ауылы) – химия ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993). 

ҚазМУ-дың химия факультетін (1971, қазіргі ҚазҰУ) және аспирантурасын (1976) бітірген соң осы универрситетте ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор (1976–94), кафедра меңгерушісі (1994–97), халықаралық байланыс және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры (1997–2001) болды, ал 2001 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінің 1-проректоры қызметтерін атқарады. Ерқасов 250-ден астам ғылыми-зерттеу жарияланымның, оның ішінде 10 әдістемелік оқу құралдарының авторы; 7 авторлық куәлігі мен патенттері бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://www.enu.kz/kz/news/11553/ 
* Еуразия ұлттық университетінде 

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Өнертапқыштар
Ботаникалық бақ

**Ботаникалық бақ** — ғылыми-зерттеу, мәдени-ағарту, іс-тәжірибелік оқыту мақсаттарымен өсімдік өсіріп, оны зерттейтін, ботаникалық білімді насихаттайтын мекеме; ғылыми зерттеу және ғылыми мәдени өндірістік мекеме. 

Онда тірі өсімдіктердің коллекциясын жинап олардың көмегімен өсімдіктердің сан алуандығын және жердің өсімдік әлемінің байлығын зерттейді. Ботаникалық бақтардың басты мақсаты -жаңа өсімдік түрлерін ашу, оларды кешенді зерттеу және интродукциялау. Ботаникалық бақтардың көбінде дендрарий, альпинарий, су өсімдіктері мекендейтін тоғандар бар және пайдалы өсімдіктердің экспозициялары орналасқан.

Негізгі ғылыми бағыттары: жергілікті және сырттан әкелінген өсімдіктерді өсіру, жерсіндіру, олардың биологиясын, экологиясын мен физиологиясын, өсіп-өнуін, селекциясын зерттеу; ботаникалық ілімді дамыту, оның жетістіктерін жалпы халыққа тарату; республикамызда азайып бара жатқан, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді қолдан өсіріп көбейту, биологиялық, экологиялық ерекшеліктерін зерттеу, оларды сақтап қалудың, табиғи таралған орталықтарына қайтарудың жолдарын қарастыру; қала, ауыл, елді мекендерді көгалдандыру; бақ өсіру; гүлзар салу бағыттарында ғылыми-ағарту жұмыстарын жүргізу; өсімдіктердің жаңа түрлерін іздестіру, олардың пайдалы қасиеттерін анықтап, адам қажетіне жарату; өсімдіктер әлемін қорғау, көркейту. Ботаникалық бақтың негізгі бөлігін – шет жерлерден әкеліп отырғызылған өсімдіктер құрайды. Олар биологиялық ерекшеліктеріне қарай ашық далада, оранжереяда, жылыжайда өсіріледі. Қазір Қазақстанда әр түрлі табиғи-климаттық жағдайда орналасқан алты ботаникалық бақ – Бас ботаникалық бақ (Алматы), Маңғыстау тәжірибелік ботаникалық бағы (Ақтау), Жезқазған ботаникалық бағы, Алтай ботаникалық бағы (Лениногор), Іле ботаникалық бағы (Бақанас), Қарағанды ботаникалық бағы бар. Бұлардың алғашқы бесеуі Ботаника және фитоинтродукция институтының құрамына кіреді де, бір орталыққа бағынған Ботаникалық бақ жүйесін құрайды. Республиканың Ботаникалық бақтары дүние жүзіндегі 50-ден астам елмен әріптестік байланыс жасайды, халықаралық конгрестерге, симпозиум, конференцияларға қатысады.    

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* «Ботаникалық бақ»
* «Ботаникалық бақ»

Санат:Бағбаншылық
Санат:Ботаникалық бақтар
Зайнолла Қожабеков

**Зайнолла Камалейұлы Қожабеков** (1 қаңтар 1929 жыл; Солтүстік Қазақстан облысы, Мамлют ауданы) — қазақ ғалым, биология ғылым доктор, профессор (1981), Қазақстан ғылым академиясының академик (1996), Қазақстанның еңб. сің. жоғары мектеп қызметкері (1971). Омбы малдәрігерлік ин-тын бітірген (1952). 1

972 – 83 ж. Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тында, ректор болды. 1986 – 97 ж. Қазақ ветеринария ғыл.-зерт. ин-тының директоры, 1997 жылдан сол ин-ттың құрметті директоры. Негізгі ғыл. еңбектері қойдың әр түрлі тұқымдарына тән жалпы биол. заңдылықтарды зерттеуге арналған. Қазақстанда алғаш рет қойдың постнатальдық (лат. post – кейін natalіs – тууға қатысты) онтогенезінің (грек: *ontos* – туу және генез) әр кезеңіне физиологиялық және биохимиялық сипаттамалар берген. Биохим. және физиол. зерттеулер негізінде ол ұсынған зат және энергия алмасу көрсеткіштерінің нормативтері диагностик. және оқу мақсатында, сондай-ақ қойдың жаңа тұқымдарын шығарудағы селекциялық жұмыстарда, протеинді тағамдардың деңгейі мен сапасын бағалауда пайдаланылады. 
Қ-тың басшылығымен малдың жұқпалы ауруларының Қазақстан жерінде пайда болуы және таралуы туралы ақпараттар жиынтығы және “Ветинформ” атты автоматты ақпараттар жүйесі жасалды. 1990 – 93 жылғы ҚР Жоғ. Кеңесінің депутаты болып сайланды, Еңбек Қызыл Ту және “Халықтар достығы” ордендерімен марапатталған. 
Шығарылған:
* Туғаннан кейінгі ерте онтогенез кезіндегі қой метаболизмі мен энергиясының негізгі физиологиялық көрсеткіштері, А.-А., 1979;
* Ауыл шаруашылық малдарының патологиялық физиологиясы, А., 1992 (телавт.).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Биология
Қожеке

**Қожеке Назарұлы** (1828, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы. Қарқара ауылы – 1881, ҚХР, Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы Қызылкүрке қаласы) – күйші-сазгер. Арқа, Атырау, Жетісу күй өнері мектептерінің үлгісін жарасымды үйлестіріп, өрнегі өзгеше шығармалар тудырған. 
Оның туындыларында төкпе, терме, шертпе күйлердің белгілері араласып, айрықша мәнермен тартылады. Ерекше күш-қайратты танытатын жігерлі күйлер жүрек қылын шертетін нәзік те сырлы сазға ұласып отырады. Қожеке күйлері уақыт тынысын, зұлымдық пен адалдық, қатыгездік пен адамгершілік сияқты өзара кереғар қасиеттердің ара жігін тап басып, айқын аңғартады. 1860 жылы Ресей отаршылдары Жетісудың Сарыжаз, Текес, Қарқара сияқты жайлауларын зорлықпен тартып алғанын көрген Қожеке қазақ би-болыстарының отаршылдық озбырлығына деген көнбіс, тоқмейіл, жігерсіздігін әшкерелеп “Шалқайма” күйін шығарған. Осы шығармасы үшін патша әкімдерінен теперіш көрген күйші 1869 жылы шамасында өзіне қарасты 25 үймен Шығыс Түркістанға көшіп кеткен. Бірақ мұнда да ол жергілікті билеушілер тарапынан қуғынға ұшырап, түрмеге жабылды да, азаптап өлтірілді. 
Зерттеуші Мұхамед Ханафиннің мағлұматтарына қарағанда Қожеке жүзден астам күй шығарған. Оның алуан тақырыпты қамтитын бұл туындыларын негізінен екі топқа бөлуге болады. Біріншісі – күйшінің өз өмірінің әр кезеңін қамтитын шығармалары, екіншісі көне Үйсін заманынан сыр шертетін “Қамбар ханнан” бастап, қазақ халқының тарихи-әлеум. өмірінен, тұрмыс-салтынан елес беретін күйлері. Бұлардың еншісіне көне әдеби мұралармен сарындас “Жиренше”, “Жиреншеге Қарашаштың қазасын естірту”, “Жиреншенің Қарашашты жоқтауы” сияқты топтамалары мен “Көроғлы сұлтан”, “Біржан мен Сара”, “Стамбұл”, “Мұңлық” күйлерін жатқызуға болады. Ал “Қолға алынар алдында”, “Рабат төренің естіртуі”, “Таскөмір шоғына қарылу”, “Қинау”, “Түрмедегі қинау” туындылары өз басынан кешкен ауыр халден хабар береді. Қожекеның жоғарыда аталған шығармаларымен қатар “Нұрғазарын бұлбұл”, “Керітолғау”, “Аққу”, “Күй шақыртқы” күйлері бар. 1984 жылы Үрімші қаласындағы Шынжаң жастар баспасынан Қожекенің “Күй толқыны” кітабы басылып шықты. Кітапқа тоқсаннан астам күйі енген.

## Дереккөздер

Санат:1828 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1881 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Жалпақ

**Жалпақ** сөзі мынадай мағыналарда қолданылуы мүмкін:

* Жалпақ қонысы - Қазақстандағы ескі қоныстар тобы. Қызылорда облысының Қазалы ауданында Сырдария өзенінің сол жағасында орналасқан.
* Жалпақ (тау, Алматы облысы) -  Іле Алатауының батысындағы тау. Қаскелеңмен Ақсай өзендерінің суайрығы.
Жалпақтөбе (көне қала)

**Жалпақтөбе** – ортағасырлық қала орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Қоғам ауылынан 8,5 км солтүстік-батыста орналасқан.

## Тарихи деректер, сипаты
Алғаш 1948 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) тапқан. 1966-1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеу жүргізген. Жалпақтөбенің ежелгі атауы белгісіз.
Бұрыштары дүниенің төрт құбыласына сәйкес келетін төртбұрыш тәріздес, екі деңгейден тұратын төбе. Негізгі бөлігінің ауданы 240х200 м. Оның шығыс шеті едәуір биік және трапеция тәріздес келген, табанының ауданы 100х90 м, биіктігі 6 м. Әрбір бұрышында орналасқан мұнараларының қираған қалдығының биіктігі 7,5-10 м. Батыс қабырғасының орта тұсында орналасқан қос мұнара қала қақпасының екі жақтауын қорғау үшін салынған құрылыс болуы мүмкін. Батыс жағынан келіп қосылатын алаңша аса биік емес, ауданы 140х100 м, биіктігі 4 м. Төбенің беткі жағынан табылған ыдыс сынықтары қаланың I-XIII ғасырлар аралығында болғанын көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Қазақстан көлдері

**Қазақстан көлдері** — Қазақстанда 48 262 көл бар.

## Ең ірі көлдер тізімі

*
Санат:Көлдер
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Геоботаникалық карта

**ГЕОБОТАНИКАЛЫҚ КАРТА**, *өсімдіктер картасы* – өсімдіктердің немесе олардың топтарының жер бетінде өсіп таралуын көрсететеін карталар. Геоботаникалық карталар әр түрлі қажетке жарамды және арнайы карта болып бөлінеді. Түрлі қажетке арналған Геоботаникалық карталарда өсімдіктердің тарихи даму нәтижесінде қалыптасып, жер бетіне таралып орналасуы, өсімдік бірлестігі (мыс., қалқан жапырақты орман, боз өскен дала, т.б.) сондай-ақ олардың адам әрекеті мен жануарлардың, т.б. жағдайлардың әсерінен пайда болған өзгерістер де (мыс., қалқан жапырақты орман орнына қайыңды орман егілсе, боз өскен дала егістікке пайдаланылса) көрсетіледі. Арнайы Геоботаникалық карталарда (орман картасы, жемшөп картасы, өсімдіктер қоры, индикациялық, т.б.) өсімдіктердің шаруашылыққа қажеттілігі көрсетіледі. Сондай-ақ бұл карталардың кен байлықтарын, жер асты суларын, жердің геологтялық құрылысын анықтауда да маңызы зор. Қазақстанда жүргізілген геоботан. зерттеулердің нәтижесінде әр түрлі масштабты бірнеше карталар жасалды. Олардың ішінде «Қазақстан өсімдіктері картасы» және жеке облыстардың Геоботаникалық картасы бар.

## Дереккөздер



Санат:Ботаника
Санат:Карталар
Геоморфологиялық аудандау

**ГЕОМОРФОЛОГИЯЛЫҚ АУДАНДАУ** — аумақты қайталанбайтын, бедердің жергілікті ерекшеліктерімен сипатталатын өзіндік аудандарға бөлу; климатқа, өсімдік жабынына, іргетастың құрылысы мен платформалық тысқа, қопсық жамылгының жатысына, адамдардың әрекетіне және т.б. байланысты. Геоморфологиялық аудандаудың мынадай таксонометриялық жүйесі ұсынылған: 
1) *провинциялар* — негізінен тұтас геоқұрылымдық бірліктерге сәйкес келетін және бедердің жалпы сипатымен ерекшеленетін ірі аумақтар; 
2) *алқаптар* — негізінен мезобедер ерекшеліктері бойынша бөлінеді; 
3) *аудандар *— өзіндік ерекшеліктері бар аумақ бірліктері.

## Қосымша
Геоморфологиялық аудандау — Жер шарының бетін немесе қандай да бір аймақты бедердің сырт пішіні мен даму тарихы біршама біртекті болып келетін телімдерге бөлу. Геоморфологиялық аудандау кезінде физикалық-географиялық, геологиялық факторлар (климат, өсімдік, аумақтың тектоникалық активтілігі, тағы да басқалары) есепке алынады. Әдетте Геоморфологиялық аудандау әр деңгейдегі таксондарга (геморфологиялық провинция, атырап, аудан) бөлінетін көп сатылы болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Георгиевка каналдары

**Георгиевка каналдары** – Қырғызстан мен Қазақстан аралығындағы ірі суару-суландыру жүйелерінің бірі. Канал құрылысы 1931 жылы басталып, 1935 жылы пайдалануға берілген. 

## Гидрологиялық сипаты
Георгиевка каналдарының Шу өзеніндегі бөгеттен екі тармаққа бөлінген жеріне дейінгі аралығы – 4,2 км, табаны – 12 м, терендігі – 2,5 м. Қордай ауылының тұсында канал оң және сол тармақтарға бөлінеді. Каналдың оң жақтағы үзындығы 40,5 км, табаны – 1–3 м, терендігі – 1–1,77 м, су өткізгіштігі – 7,92 м³/с. Каналдың сол жақтағы ұзындығы — 48,7 км, табаны – 7–12 м, терендігі – 0,7–2,5 м, су өткізгіштігі – 11–31 м³/с. Георгиевка каналдары арқылы Қордай ауданының мыңдаған га егістігі суарылады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы каналдары
Санат:Қырғызстан географиясы
Геофизикалық барлау

**ГЕОФИЗИКАЛЫҚ БАРЛАУ** – *[[кен]] байлықтарын іздеу және барлау мақсатында [[Жер]] қыртысының құрылысын физ. тәсілдермен зерттеу.* Геофизикалық барлауда физ. өрістер (гравитациялық, магниттік, электрлік, термиялық, т.б.) түрлі аспаптар арқылы зерттеледі. Ол өрістердің әсерін жер бетінде (құрлықта, теңізде), жер астында және ауада өлшеуге болады. Алынған мәліметтер бойынша жер қыртысының құрылысы, ондағы кен байлықтарының негізгі қасиеттері (түрі, қалыңдығы, жатқан тереңдігі, т.б.) анықталады. Нәтижесінде қымбатқа түсетін бұрғылау және қазба жұмыстарын жеңілдетуге, олардың бағытын дұрыстап алуға, сөйтіп, кен барлау жұмыстарына кететін шығынды едәуір азайтуға болады. Геофизикалық барлау кен байлықтарының түріне және оны анықтауда пайдаланылатын физ. өрістердің қасиеттеріне қарай бірнеше түрге бөлінеді: 1) гравиметрия әдісі жер қыртысының қалыңдығы, тығыздығы және пішініне байланысты ауырлық күшінің әр жерде әр түрлі болуына негізделген. Кен барлауда гравиметр аспабы қолданылады; 2) магнитометрия жердің магнит өрісін анықтайтын әдіс (мыс., Соколов-Сарыбай темір кені осы әдіспен табылған); 3) электрометрия әдісі түрлі тау жыныстарының электр өткізгіштігі әр түрлі болуына негізделген. Бұл әдіс, көбінесе жер бетіне таяу жатқан кендерді барлауға қолданылады; 4) сейсмометрия әдісі жарғыш заттардың (тротил, мылтық дәрісі, т.б.) қопарылысынан немесе мех. соққыдан туған серпімді тербелістің тау жыныстарынан өту жылдамдығын өлшеуге негізделген; 5) геотермиялық әдіс тау жыныстарының жылу өткізгіштігі әр түрлі болуына негізделген; 6) ядр. геофизика әдісінде тау жыныстарында болатын табиғи радиоактивті сәулелердің (көбінесе, гамма-сәулесінің) элементар бөлшектермен (нейтрон, протон, электрон) әсерлесуі түрлі аспаптармен өлшеніп, қорытындылары салыстырылады. Элементар бөлшектердің жасанды ағынын туғызу үшін радиоактивті изотоптар қолданылады. Кен байлықтарын Геофизикалық барлау әдістерімен іздегенде табиғи және жасанды физ. өрістер зерттеледі. Өлшеу жұмыстары физ. өрістердегі шамаларды өте үлкен дәлдікпен өлшейтін электрондық, радиотех., мех. және оптикалық күрделі приборлардың көмегімен атқарылады.

## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Географиялық белдем

**Географиялық белдемдер**, *табиғат белдемдері* – Жердің географиялық қабығындағы ірі табиғат бөлінісінің жоғары сатысын құрайтын бөліктерінің бірі. Әрбір географиялық белдемде өзіне ғана тән геоморфологиялық процестер жүреді, осы белдемге тән климат, топырақ жамылғысы, өсімдік дүниесі мен жан-жануарларының басымдылығы байқалады. Кейде басқа белдемдерге жататын жерлер де кездесіп отырады. Олар географиялық ендікке, жер бедеріне және басқа да табиғи факторларға байланысты қалыптасады. Негізінен ендік бағытта созылып жатады. Бірақ орографиялық жағдайларға байланысты бойлық (меридиандық) бағытта да географиялық белдем болады (мыс., Солтүстік Американың табиғат белдемдері). Теңізге қарағанда құрлықтарда оның ерекшеліктері айқынырақ байқалады. Құрлықта Географиялық белдемдер: арктикалық және антарктидалық шөл, тундра және орманды тундра, тайга, аралас және жалпақ жапырақты орман, орманды дала және дала, шөлейтті дала және шөл, саванна және сирек орман, қатты жапырақты және мәңгі жасыл, бұталы (жерортатеңіздік) орман, ауыспалы-ылғалды (оның ішінде муссонды) және экваторлық ылғалды орман белдемдері болып ажыратылады.Қазақстан аумағында солтүстіктен оңтүстікке қарай орманды дала (республика аумағының 2,5%-ын қамтиды), дала (20%), шөлейт (14%) және шөл (40%) белдемдері бірін-бірі ауыстырады. Қазақстандағы Географиялық белдемдердің ерекшелігі – топырақ және өсімдік жамылғысы батыстан шығысқа қарай өзгеріп отырады. Бұл осы бағытта климаттық континенттілігінің күшеюіне байланысты болады. Республиканың биік таулы аймақтарында географиялық белдем биіктікке байланысты ауысып отырады. Олар Қазақстан жерінің 13,5%-ын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Санат:Геология
Санат:География
Геофизикалық болжау полигоны

**ГЕОФИЗИКАЛЫҚ БОЛЖАУ ПОЛИГОНЫ**, Қазақстан ҒА Сейсмология ин-тының жер сілкіну құбылыстарын зерттеуге және болжауға арналған ені 100 км-ге, ұзындығы 200 км-ге созылған (Іле Алатауының солт. беткейі, Іле ойысының біраз бөлігі және Қапшағай бөгенінің солт. шекарасы) бақылау орны. 1972 ж. ұйымдастырылған. Полигондағы болжамдық бақылауларға Қазақстан ғылым академиясының Сейсмология ин-ты, т.б. мамандандырылған мекемелер қатысады. Полигонның негізгі нысандарын тірек сейсмик. ст-лар («Талғар», «Күрті», «Медеу»), аймақтық сейсмик. ст-лар («Күрметі», «Шелек», «Іле», «Фабричная»), радиотелеметр. және гидрогеохим. ст-лар торабы («Горельник», «Төменгі Каменка», «Алмаарасан», «Пригородная», т.б.) құрайды. Геофизикалық болжау полигонының кешендік зерттеулерінің нәтижелері жер сілкіну каталогын жасаудың негізі болып саналады. Сонымен бірге ол сейсмик. аудандастыру және микроаудандастыру, күшті жер сілкінулерді қысқа және ұзақ мерзімдік болжау мәселелерін шешу үшін де пайдаланылады. Геофизикалық болжау полигонының нысандарында жүргізілген байқаулар нәтижесі негізінде жер қыртысы қабаттарында болатын құбылыстар туралы нақты қорытындылар жасалады. Зерттеу нәтижелері Алматыдағы тұрғын үйлер мен өнеркәсіптік нысандарды жобалауда пайдаланылады.

## Дереккөздер
Анна Ивановна Авенирова

**Авенирова Анна Ивановна** (9.3.1904, Ресей, Архангельск губерниясы, Спасск ауылы – 14.4.1971, Алматы қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1955), профессор (1956). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1947) және еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1966).

Пермь мемлекеттік медицина институтын бітірген (1925), Қазақстанға 1929 ж. келген. Авенирова – Қазақстанда ана мен бала денсаулығын қорғау ісін ұйымдастырушылардың бірі. 1948–51 ж. Ана мен баланы қорғау институтының директоры, 1952–71 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) кафедра меңгерушісі болды.

Баланың ас қорыту жүйесінде болатын аурулардың себептерін, олардың таралуы мен емдеу жолдарын зерттеген. Лямбиоз, кейбір бүйрек ауруларын емдеудің әдістерін тапқан. Осы аурулар туралы бірнеше ғылыми еңбектері жарық көрген.
## Шығармасы
* Протозойные заболевания кишечника у детей, А.-А., 1966.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстандағы медицина
Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Геохимиялық аймақ

**ГЕОХИМИЯЛЫҚ АЙМАҚ** – бір немесе бірнеше хим. элемент қалыпты мөлшерден көп, ал қайсыбір элементтер аз тараған жер бетінің белгілі бір бөліктері (аймақ, облыс, аудан, т.б.). Геохимиялық аймақтың қалыптасуы осы аймақтардың геол. даму тарихына, құрамы әр түрлі магмалық және шөгінді жыныстардың таралуына және осыған сәйкес келетін петрограф. аймақтарға, хим. элементтердің миграциялық қабілетіне байланысты болады.Геохимиялық аймақтардың пайда болуы Жердің даму тарихындағы планетааралық құбылыстарға да тығыз байланысты. Геохимиялық аймақ жалпы тұрғыдан металлогендік аймақтарға сәйкес, бірақ кен түзілгеннен кейін, әр түрлі палеогеограф., палеоклиматол., т.б. жағдайларда өтетін экзогендік процестер нәтижесінде хим. элементтер қайта топтасады да Геохимиялық аймақтардың өз ерекшеліктерін туғызады. Геохимиялық аймақтардың басты сипаты – шоғырлану коэфф. (К). Ол белгілі бір хим. элементтердің осы аймақтағы орташа салмақ мөлшері (геохим. фон, Сф) сол элементтердің жер қыртысындағы орташа мәнінен (кларкінен, Ск) неше есе артық-кемін көрсетеді: К=Сф:Ск. Оның мәні әр элемент үшін әр аймақта әр түрлі, тіпті 0,01 – 100 арасында ауытқуы да мүмкін. Мыс., К мәні Pb, Zn, Cu, т.б. үшін Кенді Алтайда 20 – 50, Сарыарқада 10 – 30 арасында. Шоғырлану коэффициенті жоғары аудандарда сол элементтердің ірі кендері кездеседі. Аймақтың геохим. ерекшеліктері топырақ түзілуіне, өзен, көл, жер асты суларының минералдық құрамының қалыптасуына, өсімдік және жануарлар дүниесіне үлкен әсер етеді, бұларды білу кен іздеу жұмыстарын нәтижелі жүргізуге мүмкіндік береді. Элементтердің шамадан тыс артық не кем болуы жергілікті өсімдіктер мен жануарларда, адамдарда кейбір ауруларды туғызады (мыс., су құрамында йод өте аз және таулы аудандарда бұғақ ауруы жиі кездеседі).

## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Геохронология

**ГЕОХРОНОЛОГИЯ** геологиялық шкала – Жер қыртысын құрайтын тау жыныстарының уақыт тәртібімен түзілу реті, жасы туралы ілім. Ол салыстырмалық Геохронологияжәне абсолюттік Геохронология болып екіге бөлінеді. Салыстырмалық Геохронология тау жыныстарының қайсысы бұрын, қайсысы кейін түзілгенін, ал абсолюттік Геохронология олар түзілгеннен бері өткен уақытты (әдетте млн. жылмен есептеледі) анықтаумен шұғылданады.

## Қосымша
Геохронология — жер қыртысын кұрайтын тау жыныстарының жасы, қалыптасуының жүйелілігі мен ұзақтығы туралы ілім. Жер қабығының жасы, шамамен, 3000-3500 млн жыл деп анықталған. Бүл уақыт геологиялық заманға: архей, протерозой, палеозой, мезозой және кайнозой деп бөлінеді.

## Геохронологиялық шкала

## Дереккөздер



## Тағы қараңыз
* Жер жылнамасы

Санат:Геохронология
Гептнер ергежейлі қосаяғы

**Гептнер ергежейлі қосаяғы** () – кеміргіштер отрядының қосаяқтар тұқымдасына жататын кішкентай аң. 

Арал өңірінің оңтүстік-шығысының эндемигі. Олар тек Қызылқұмның шөлдерінде ғана мекендейді. Құм басқан тақырлар мен шағыл құмды төбелерде тіршілік етеді. Дене тұрқы 4,0 – 5,5 см, салмағы 10 – 17 г. Құйрығының ұзына бойын жапқан қысқа қылшықтарының ұшындағы шашағы қара түсті әрі үлпілдек болады. Арқасының түсі сұр, басы үлкен. Алдыңғы аяқтары қысқа, жемін ұстауға, ін қазуға бейімделген, артқы аяқтары ұзын, үшбармақты, оның көмегімен секіріп, тез қозғалады. Гептнер ергежейлі қосаяғы өсімдіктердің тұқымдарымен, жемістерімен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Азығын аулауға түнде шығады. Тамыздың аяғы мен қыркүйектің басында қысқы ұйқыға кетіп, наурыз айында оянады. Жылына 2 рет көбейіп, сәуір – маусым айларында 2 – 4 қосаяқ табады. Гептнер ергежейлі қосаяғы өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қосаяқтар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер