Шақ

**Шақ категориясы** - белгілі бір әрекетті немесе қалыпты көрсететін етістіктің үш нақты мезгілі: **осы, өткен** немесе **келер** шақты білдіруі.
* **[[Абсолютті шақ]]** - сөйлеу сәтіне байланысты анықталатын тура мағынасындағы шақ (*Мен оқып жүрмін. Мен оқығанмын. Мен оқимын*).
* **[[Келер шақ]]**  - сөйлеу кезінен кейін, алдында болатын іс.
* **[[Екінші келер шақ]]** (алдыңғы келер шақ) - сөйлеу кезі жағынан кейінгі, бірақ басқа құбылыстың немесе мезеттің алдында болатын, іс.
* **[[Гипотетикалық келер шақ]]** - келер шақтағы ашық рай мағынасындағы шартты бағыныңқы сөйлем баяндауышы.
* **[[Дереу келер шақ]]** (жақын келер шақ)- тура сөйлеу кезінен кейін (әдетте **осы шақ** формаларында немесе сипаттама құрылыстар арқылы жасалатын) шаққа қатысты іс-қимыл белгісі.
* **[[Жай келер шақ]]** - абсолютті **келер шақ**.
* **[[Күрделі келер шақ]]** - салыстырмалы **келер шақ**.
* **[[Негізгі шақ]]** - синтаксистік бірлік ретіндегі берілген сөйлем еліктегі басқа шақ формасына қарамастан берілген етістік формасының сөйлеу сәтіне ғана қатыстылығын білдіретін **шақ категориясы**.
* **[[Бұрынғы өткен шақ]]** - 
*# Бұл мағынасында болымсыз етістіктің **өткен шақ** тұлғасы көп мәртелі мәнде қолданылады (*говаривал, хаживал*). Бұл тұрпатында осы (*хаживаю*) *мен/немесе* **келер шақтың** (*буду хаживать*) қатыстық тұрпаты жоқ. 
*#* Бұрынғы өткен шақ белгісіз уақыт ішінде ертеде болған, қайталанатын іс-кимылды көрсетеді: *Здесь барин сиживал один (Пушкин). Я делывал с ними грибные набеги (Некрасов).* 
*#* Бұл тұлға **бывало** демеулігімен жиі қосылады: *Бывало, писывала кровью она в альбомы нежных дев (Пушкин).* 
*#* Демеулік болуы бұл тұрпатқа бұрынғы іс-қимылды мұлде жоққа шығару мэнін бермейді: *Такой маленький лошадки Гаврик еще никогда не видывал (Kamaee).* Жалпы тұрпат ескірген;
*# Плюсквамперфект сияқты.
* **[[Инклзивті шақ]]** - сөйлеу сәтіне қатысы бар перфект формасының қолданылуы (*Мен оны екі жылдан бері танимын; *).
* **[[Осы шақ]]** - етістіктің грамматикалық формасы, іс-қимылдың сөйлеп тұрған уақытпен бір мезгілде, әдеттегідей, созылыңқы тұрде болып жатқанын көрсетеді. Мысалы: Қазақ тілінде іс-қимылдың нақ осы сәтте, әдеттегідей, сол сияқты созылыңқы мағынасы **нақ осы шақ** арқылы, ал іс-қимылдың ұздіксіз, күн сайын және үнемі болып тұратын мағынасы **ауыспалы осы шақ** арқылы беріледі.
* **[[Шұғыл осы шақ]]** - **осы шақтың** аяқталған тұрпаты сиякты.
* **[[Табельді осы шақ]]** - кейде осы шаққа қолданалатын, өткен шақтың мәнінде және әлдебір автордың жазбасының үзіндісі ретінде ұсынылатын пікірді жеткізу үшін пайдаланылатын атау.
* **[[Белгілі шақ]]** - Перфектпен пара-пар.
* **[[Қатыстық шақ]]** - іс-қимылдың салдарлығын, яғни іс-әрекеттердің бұрын не келешекте бір-бірінен кейін болғандығын білдіретін шақ формасының қолданылуы.
* **[[Өткен шақ]]** - нақты грамматикалық мағынасы анықталмаған, сөйлеп тұрған сәтке дейін өтіп кеткен іс-қимылды білдіреді.
* **[[Алда келер шақ]]** - **Екінші келер шақпен** пара-пар.
* **[[Ауыспалы шақ]]** - жай (талдау емес, синтетикалық) формалармен берілген шақ.
* **[[Өткен шақ]]** () - етістіктен болған іс-эрекет, қимылдың өткен кезде, сөйлеп тұрған мерзімнен бұрын біткендігін көрсететін етістік шаққтарының бірі. **Өткен шақ** формалары синтетикалық және аналитикалық болып келеді. Кейбір тілдерде бір етістік мәні мен қолданылатын құралдарымен ерекшеленетін **Өткен шақ** бірнеше түрін жасайды. Қазақ тілінде жуықта болған сенімді іс-әрекеттің іске асқаны жедел өткен шақ түрінде беріледі. Қимыл-әрекеттің өте ертеде, бұрын өткенін сөйлеушінің оның қасында болмай, басқа айғаққа сүйеніп оқып, естіп хабарлағандай етіп жеткізуі ежелгі (бұрынғы) **өткен шақ** түрінде болады.
* **[[Күрделі шақ]]** - шақтың құрмалас (сараптамалық, перифрастикалық) формасы.

## Тағы қараныз:
* Етістік
* Зат есім
* Шақ

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика