Луиджи Пиранделло

**Луиджи Пиранделло** (; 28 маусым 1867 ж., Джирдженти, қазіргі Агридженто — 1936 ж. 10 желтоқсан, Рим) — итальяндық жазушы және драматург. «Драмалық және театр өнерін жаңғыртудағы шығармашылық батылдығы мен тапқырлығы үшін» 1934 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
1867 жылы 28 маусымда Агридженто қаласында ауқатты отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Стефано гүлденген күкірт кенішінің иесі болды, ал анасы Катерина да Агриджентодан шыққан ауқатты буржуазиялық отбасына жататын. Екі отбасы да монархизмге қарсы күреске қатысты.

Болашақ жазушы бастауыш білімді үйде алғанымен, олардың үйіндегі қарт қызметші Мария Стелла айтқан ертегілер мен аңыздар оған одан да көп әсер етті. Әкесінің талабымен техникумға оқуға түсті, бірақ кейін мамандығын гуманитарлық ғылымдарға ауыстырды.

1880 жылы отбасы Палермоға көшті. Луиджи Палермодағы гимназияны бітірді. Онда ол көркем әдебиетті, әсіресе 19 ғасыр ақындарын оқуға құмар болды. Сол кезеңде ол өзінің алғашқы өлеңдерін жаза бастайды және немере әпкесі Линаға ғашық болады. Сонымен бірге оның әкесімен қарым-қатынасы нашарлап, анасымен қарым-қатынасы жақындай түседі.

Оның немере әпкесі Линамен қарым-қатынасы одан әрі дамыды. Қыздың отбасы алғашында бұл қарым-қатынасқа қарсы болғанына қарамастан, кейін тіпті оның қызына үйленуін тездету үшін оқуын тастап, отбасылық бизнеспен айналысуын талап ете бастады.
[оңға|нобай|286x286 нүкте| [Палермо|Палермодағы Луиджи Пиранделло мүсіні]]
1886 жылы демалыс кезінде Пиранделло әкесіне кәсіпорында көмектесе бастады, бірақ соған қарамастан Линамен неке кейінге қалдырылды және ол Палермо университетінің заң және филология факультетіне оқуға түсті.

1887 жылы Пиранделло мамандық таңдау туралы шешім қабылдады және Римдегі филология факультетінде оқуын жалғастырды. Римнің өзі жазушының көңілін қалдырды, өйткені ол елестеткендей болмады. Сонымен бірге ол Рим театрларына бара бастайды.

Латын профессоры Хонорато Окционимен келіспеушілігіне байланысты ол Рим университетін тастап, Боннға ауысуға мәжбүр болды. Ол Бонн қаласында 2 жыл болып, неміс классиктеріне қызығушылық танытып, олардың шығармаларын итальян тіліне аударды.

Ол өзінің әдеби қызметін 1889 жылы бастады. 1890 жылдан Римде тұрып, көптеген жазушылармен, журналистермен кездесті. 1891 жылы ол Агридженто диалектісін зерттей отырып, роман филологиясы бойынша кандидаттық диссертациясын қорғады. Көркем шығармалар жаза бастайды.

Немере әпкесі ақыры оған тұрмысқа шығудан бас тартқан соң, Пиранделло әкесінің кеңесімен ауқатты отбасынан шыққан қарапайым қыз Антониетта Портуланоға үйленеді. 1894 жылы неке құрып, біраз уақыттан кейін екеуі екі ұл, бір қызды дүниеге әкелді. Сонымен қатар, Пиранделло әдеби және журналистік қызметпен белсенді түрде айналысады.

1897 жылы ол Istituto Superiore di Magistero di Roma-да жұмыс істей бастады, онда итальян тілінен сабақ берді. 1898 жылы Итало Фалбо және Уго Флереспен бірге «Ariel» журналын құрды, онда ол да өз шығармаларын жариялады.

1903 жыл Пиранделло отбасы үшін өте бақытсыз болды. Оның барлық ақшасы күкірт өндіру кәсіпорнына салынды, бірақ ол апатқа ұшырады, сондықтан қаржылық жағдай қатты нашарлады. Мұны білген Пиранделлоның әйелі қатты күйзеліске ұшырады, содан кейін оның психикалық денсаулығы тұрақсыз болды.

Пиранделлоның өзі де қатты күйзеліске ұшырады. Бұл ойдан бас тартып, ол мүмкіндігінше қаржылық жағдайын жақсартуды ұйғарды және итальян және неміс тілдерінен көбірек сабақ бере бастады, сонымен қатар «Жаңа антология» журналына тегін берген бұрын жарияланған жұмыстардың ақысын талап етті.

1909 жылдан бастап отбасының қаржылық жағдайы және Пиранделлоның жазушы ретінде атақ-даңқы өсе бастады, бірақ оның ауыр психикалық жағдайынан туындаған шектен тыс күдік пен қызғаныштың салдарынан Антоньеттамен отбасылық қарым-қатынас нашарлады.

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Пиранделлоның ұлдарының бірі Стефано өз еркімен майданға аттанып, сол жерде тұтқынға түсіп, соғыстың соңында ғана елге оралды.

Пиранделлоның әйелінің психикалық жағдайы нашарлай берді. Тұрақты ұстамалар мен галлюцинациялардың салдарынан Пиранделло психиатриялық ауруханаға көрінуге мәжбүр болды, онда 1919 жылы әйелін жатқызды. Оны бірнеше рет күмәнмен қинағанына қарамастан, ол Антонеттаны үйіне қайтарғысы келді, ол оған өзі қамқорлық жасай алатын еді, бірақ ол психиатриялық клиникадан ешқашан кетпеді.

1925-1928 жылдары Пиранделло Рим көркем театрының басшысы болды, онда режиссер ретінде ол өзінің жеке пьесаларын, сонымен қатар қазіргі итальяндық және шетелдік авторлардың пьесаларын қойды (Массимо Бонтемпелли, Де Стефани, К. Паволини және т.б.). Ол осы театрдың директоры лауазымына орналасуға өзі тікелей таныс болған Муссолиниден көмек алды, тіпті өзі де итальяндық фашистік партияның мүшесі болды. Бірақ 1927 жылы оның фашистермен қарым-қатынасы нашарлап, ол ашық түрде партия мүшелігінен бас тартты және өзінің саясаттан тыс екенін жариялады.

1929 жылы Пиранделлоға Италияның академиялық сыйлығы, 1934 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығы берілді.

Луиджи Пиранделло 1936 жылы 10 желтоқсанда Римдегі үйінде жалғыздықта қайтыс болды.

## Әдеби іс
Ол әдебиетке ақын ретінде түсті. «Қуанышты азап» ( 1889 ) атты өлеңдер жинағын басып шығарды. Алғашқы әңгімелер жинағы «Махаббатсыз махаббат» („Amori senza amore“) 1894 жылы жарық көрді. «Бір жылға арналған романдар» (1922) жинағындағы веризм дәстүрлері «кішкентай» адамның ішкі әлемін көрсетуге ұмтылумен және оның өмірдің үмітсіздігіне қарсы рухани көтеріліспен үйлеседі. Әңгімелер кейінірек Пиранделлоның кейбір пьесаларына негіз болды.

Пиранделло өзінің алғашқы еңбектерінде Сицилия ауылдары мен қалаларының өмірі туралы жаза бастады, олардың тұрғындарының әлеуметтік қабаттарын жаза бастады. Мысалы, жазушы «Бәрекелділер», «Бата» повестерінде ойдан шығарылған мейірім-шапағаттың артына ашкөздіктерін жасырған дін қызметкерлерін келемеждейді.

Жазушының кейбір шығармалары веризм дәстүрінен ауытқып кеткенімен, сонымен бірге өзінің ерекшеліктерін жоғалтпайды. Мәселен, «Қара орамал» әңгімесінде Пиранделло қоғамның теріс пікіріне қарамастан, жеке өмірін реттегісі келген басты кейіпкердің, кәрі күңнің психологиясына көбірек тоқталады. Бұл ретте автор пайда үшін кез келген нәрсеге қабілетті қоғамды да сынға алады.

Қоғам сынның объектісі ретінде «Тығыз тоқыма» повесінде де кездеседі, профессор студентінің тойына бара жатып, қыздың тойын әлеуметтiк кертартпалардың қалай қиратып жібере жаздағанына куә болады.

Жазушы «Пойыз ысқырығы» повесінде әлеуметтік теріс пікірлерге қарсы көтерілісті суреттейді. Романның бас кейіпкері есепші бір екпіннің әсерінен өмірге деген көңілі толмаушылықтың бәрін сезінеді. Саяхаттауды армандап, шынайы өмірдің түкке тұрғысыздығын сезініп, ол есінен танып, елес әлемге түседі.

Автор «Ұлы мәртебелі», «Ақымақ» повестерінде саяси күресті келемеждеп, саяси интригалардың күлкілілігін, олардың қаншалықты мәнсіз ұсақ-түйек екенін көрсетеді.

Кейбір әңгімелерде автор жалпы өмірді де сөз етеді. Сонымен, «Ол қонақүйде қайтыс болды» повесінде өмір адамдар тоқтаусыз келіп, әбігерге түсіп, кетіп бара жатқан қонақ үй ретінде берілген.

Әлеуметтік қайшылықтар Пиранделлоның «Фанат» повесіндегі сын объектісіне айналды, оның басты кейіпкері баласының әкесі тастап кеткен және қожайынының қолынан шыққан кедей шаруа әйелі өзін-өзі өлтіруді жалғыз құтылу деп санайды.

Пиранделло шығармашылығына декаданс пен пессимизмнің ерекшеліктері тән болғанымен, ол адам сезімінің шындығын баса көрсете отырып, гуманист болып қала береді. Мәселен, «Бәрі әдепті адамдардағыдай» әңгімесінде кейіпкер әйелін риясыз сүйіспеншілікпен жеңеді, тіпті оның опасыздығын кешіреді.

Басты кейіпкерлердің психологиясына терең бойлай отырып, автор гротескті пайдаланып, әлеуметтік шындықты сынап, кейіпкерлерді лақтыру керек әлеуметтік бетперде киген актерлер ретінде бейнелейді. Сонымен, «Кейбір міндеттер» әңгімесінде басты кейіпкерді әйелі муниципалитет қызметкерімен алдап, әйелінің опасыздықтары туралы шағымданады. Дәл осы шенеуніктің әйелінің ғашығы екенін әңгіме соңында білген ол әйелін қызғанып қана қоймай, шенеунікке көмектесіп жатады. Расында, ол ешқашан әйелін қызғанбады, тек ренжіген күйеуінің әлеуметтік маскасын киді, ал әйелінің сүйіктісі өз кезегінде беделді шенеуніктің «маскасында» болды.

Пиранделло гротескті байқатпай қолданады, кейде онсыз да жасайды. Сонымен, автор «Үнсіздікте» повесінде дүниенің қатыгездігін білетін жас жігіттің қайғылы аяқталуына әкелетін трагедиясын ашады: жас жігіт өзін де, інісін де өлтіреді.

Пиранделло сонымен қатар алты романның, соның ішінде «Кәрі мен жас» өмірбаяндық романының ( „I vecchi e i giovani“, 1909 ), «Фильм түсіріліп жатыр» романының ( „Si gira“, 1915 ) және т.б. авторы. 

«Бақытсыз әйел» (1901) шығармасында автор тәуелсіздікке ұмтылып, өзгелердің қатал сынына ұшыраған әйелді бейнелей отырып, қоғам мен әлеуметтік теріс пікірлерді сынай береді.

Пиранделлоның ең әйгілі романы «Марқұм Маттиа Паскаль» („Il fu Mattia Pascal“, 1904) қазіргі қоғамда өмір сүретін адамның әлеуметтік «бетпердесі» мен шынайы «бет-әлпетін» арасындағы қайшылықты көрсетеді. Роман кейіпкері жаңа өмір бастауға тырысып, оны бәрі оны өлді деп санайтындай етеді. Бірақ ол бостандыққа шықпай, басқа жабын алады, өйткені ол үшін қоғамнан тыс өмір сүру мүмкін емес және ол: шынайы мен және ойдан шығарылған екі жабынның арасында үзіледі. Бұл алшақтық ақиқат пен адам қабылдауының арасындағы алшақтықты да бейнелейді.

«Айналады» романында автор адам болмысының мәнсіздігін жазады.

Италияда фашизмнің күшеюі кезеңінде Пиранделлоның шығармашылығы психологиялық тақырыптарда барған сайын шектеліп, оқшаулана түседі. Демек, автор өзінің «Бір, бір емес, жүз мың» атты соңғы философиялық романында адамда бір образ жоқ, бәрі басқа адамдардың қабылдауына байланысты деген ойды білдіреді.

### Драматургия
Ол өзінің алғашқы пьесасын 1910 жылы жазды, содан кейін «Егер олай болмаса...» (кейінірек «Басқаларға құқық» деп аталады) 1915 жылы жасады. Пиранделлоның көптеген пьесаларының сюжеті оның бұрын жазған шағын әңгімелеріне негізделген. 1910 жылдардағы Пиранделло драматургиясында сицилиялық диалектідегі күнделікті комедиялар басым («Лиола», 1916 және т.б.). Кейінірек олар итальян тіліндегі парадоксальды философиялық және психологиялық драмаларға жол береді.

Драматург ретінде Пиранделло веризмнен алшақтап, психологиялық театрдың өзіндік концепциясы дамығанға дейін белгілі болған жоқ. Пиранделло өз пьесаларында жазатын негізгі мәселелер – адамның әлеуметтік бетпердесі мен оның шынайы бейнесі арасындағы қайшылықтар.

Пиранделло шығармашылығына веристикалық драматургия әсер етті. «Авторды іздеудегі алты кейіпкер» драмасы (*Sei personaggi in cerca d’autore*, 1921 ) өнер мен өмір арасындағы қайшылықты бейнелейді және оларға таңылған «бетпердеден» дәрменсіз адамдардың әлеуметтік трагедиясын көрсетеді. Спектакль екі жоспарға бөлінеді: фантастикалық және шынайы. Бірінші жоспарда жазылмаған, бірақ тек ойластырылған пьесаның кейіпкерлері осы пьесаның жазылуын талап етсе, екіншісінде осы пьеса кейіпкерлерінің трагедиясы көрінеді.

«Жалаңаш киіну» пьесасында буржуазиялық екіжүзділікті сынау арқылы реалистік сюжетті суреттейді. Бұл пьесада кейіпкерлер басты кейіпкер сияқты киетін немесе киюге тырысатын бетперделердің бейнесі де бар.

Моральдың субъективтілігі және шындық пен иллюзия арасындағы шекараның жоқтығы «Әркім өзінше» (1924) және «Бүгін біз импровизация жасаймыз» (1930) драмаларында бекітілген. Шындыққа қарсы көтеріліс және елес әлемді құру тақырыбы «IV Генрих» (*„Enrico IV“*, 1922 ), «Мен саған беретін өмір» (1924) драмаларында бейнеленген.

## Пьесалар
* «Визе» (1910, «Мета-стасио» театры, Рим ) – алғашқы пьеса.
* «Басқаларға құқық» (1915, Манзони театры, Милан )
* Лиола (1916, Аргентина театры, Рим)
* «Қоңыраулы қалпақ» (1917, Национале театры, Рим)
* «Құман» (1917, сол жерде)
* «Ізгіліктегі ләззат» (1917, Кариньяно театры, Турин )
* «Егу» (1917)
* «Бұл солай [егер сізге солай көрінсе]» (1917, Олимпия театры, Милан)
* Патент, «La patente», 1918, Валерий Поповтың аудармасы, 1994 ж.
* «Жақтардың ойыны немесе махаббат үшбұрышы», Il giuoco delle parti, 1919, Валерий Попов аударған, 2012 ж.
* Адам, хайуан және ізгілік (1919, Олимпия театры, Милан)
* «Бірақ бұл маңызды емес! ”, Ma non e' una cosa seria, 1919, Валерий Попов аударған. 1989.
*  ( 1920, , Венеция )
* «Авторды іздеудегі алты кейіпкер » (1921, Театр бале, Рим), Валерий Поповтың аудармасы, жаңа басылым, 2012 ж.
* Генри IV (1922, Манзони театры, Р.Руджери компаниясы), Валерий Попов аударған, жаңа басылым, 2010 ж.
* Жалаңаш көйлек (1922, Квирино театры, Мелато компаниясы, Рим)
* «Ақымақ» (1922)
* «Мен саған сыйлайтын өмір» (1923, Квирино театры, А. Борелли)
* «Біреудің баласы», L'altro figlio, 1923, Валерий Попов аударған, 1988 ж.
* «Әркім өзінше» (1924)
* «Джара», Ла гиара, 1925, Валерий Попов аударған, 1989 ж.
* Жаңа колония (1928, Аргентина театры)
* «Лазар», 1929 («Корольдік театр», Мәскеу) Хаддерсфилд )
* «Сонымен бұл кімнің баласы?, О ди уно о ди несуно?, 1929, Валерий Попов аударған, 2012 ж.
* «Сен атақты болған кезде», Quando si e' qualcuno, 1933, Валерий Попов аударған, « Модерн драматургия » журналы, № 4, 2011 ж.
* «Қалай екені белгісіз», Non si sa come, 1934, Валерий Поповтың аудармасы, 2017. Аударма Пиранделлоның мерейтойына (150 жыл).
* «Ауыстырылған ұл туралы аңыз», 1934 («Ланд-тиетр», Мәскеу) Брансуик)
* «Бүгін біз импровизация жасаймыз» (1930, Ной Шауспильхаус театры, Кенигсберг )
* «Тау алыптары» (1936)

## Кітапнама

### Басылымдар
* Опера, т. 1-6, [Мил.], 1956-60;
* *Пиранделло Л.* Жалаңаш маскалар / Алғы сөз. Рубцова Г.В. М.-Л., 1932 ж.
* *Пиранделло Л.* Романдары / [Алғы сөз. Н. Элина]. М., 1958 ж.
* *Пиранделло Л.* Пьесалар / Алғы сөз. Н. Элина. М., 1960 ж.
* *Пиранделло Л.* Марқұм Маттиа Паскаль. – Петербург: Антология, 2005. – 223 б.
* *Пиранделло Л.* Оператор Серафино Губбионың жазбалары. М., Мәтін, 2011.

### Сын
* Н. Элина. Луиджи Пиранделло, 1958 жыл
* *Топуридзе Е.И.* Луиджи Пиранделлоның философиялық тұжырымдамасы. Тбилиси, 1971 ж.
* *Молодцова М.* Луиджи Пиранделло. Л.: Өнер, 1982 ж. — 215 б.
* *Рейзов Б.Г.Луиджи* Пиранделло Ресейдегі // *Рейзов Б.Г.* Еуропа әдебиетінің тарихынан. Л.: Ленинград мемлекеттік университеті, 1970 ж.
* *Рогозина Е.* Итальяндық commedia dell'arte дәстүрлері Л.Пиранделло және Д.Фо шығармаларындағы // Ярославль педагогикалық хабаршысы. 2002 ж . № 4.
* *Фейгина Е.В.Л.Пиранделло әңгімелеріндегі* «өмір» және «өлім» категорияларының мәні // Қазіргі университеттік білім жүйесіндегі филология. Мәселе. 5. М., 2002. С. 85 - 89.
* Storia della letteratura italiana, т. 9, Мил., 1969 ж.
* *Гардайр Дж.-М.* Пиранделло…, П., 1972.
* *Barbina A.* Bibliografia della crucica pirandelliana. 1889-1961, [Firenze, 1967].
* *Ферранте Л.* Пиранделло, Фаренце, 1958 ж.
* *Puglisi F.* L'arte di Luigi Pirandello, Messina-Firenze, [1958].
* *МакКлинток Л.* Пиранделлоның бұрынғы кезеңі. Блумингтон, 1951 жыл.

## Экранға бейімделулер
* 1926 - Марқұм Маттиа Паскаль / Feu Mathias Pascal (реж. Марсель Л'Хербье)
* 1932 - Сіз маған қалай қарайсыз / As You Desire Me (бейімдеу, Грета Гарбомен, Пиранделлоның Брунери-Кастелланың сенсациялық оқиғасы туралы «Come tu mi vuoi» шығармасына негізделген)
* 1937 - Еш жерден келген адам / *L'Homme de nulle бөлігі* («Кеш Маттиа Паскаль» романының фильмге бейімделуі. Пьер Шенал)
* 1971 - Құмыр (*[[Кеңестік Социалистік Республикалар Одағы|КСРО]], реж.* *Ираклий Квирикадзе* )
* 1972 - Бұрынғыдай, бірақ бұрынғыдан жақсы / Comme avant, mieux qu'avant (теледидар) ( *[[Франция]], телефильм, реж.* ** *<span class="noprint" style="font-style:normal; font-weight:normal;"><span style="display:inline-block; font-size:80%; position:relative;"><span style="font-size:117.6%; margin-left:-0.43em; position:relative; top:0.28em;"><small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на французском языке">)</small></span></span></span> ; [https://web.archive.org/web/20160304193816/http://www.clubook.ru/encyclopaedia/dzhelli_fulvija/?id=25321 Фулвия Гелли] - Магали Ноэль* )
* 1984 - Хаос (*[[Италия]], реж.* *ағайынды Тавиани* )
* 1999 - Медбике  - La Balia (Италия, реж. Беллоккио, Марко )
* 2010 - Бақытты отбасы (Италия, реж. Габриэль Сальваторес)

## Дереккөздер

Санат:Әдебиеттен Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Римде қайтыс болғандар
Санат:Италия жазушылары
Санат:Италия драматургтері
Санат:Италия ақындары