Молдовадағы саяси дағдарыс (2019)

2019 жылдың ортасында Молдова Республикасында ақпан айында өткен парламенттік сайлаудан кейін жаңа үкіметті құру және орнату әрекеттері нәтижесіз аяқталды. Парламент төрағасын сайлау кезеңінде үміткерлер ретінде ACUM блогының өкілі Андрей Нэстасе мен Молдова Республикасының Социалистік партиясынан (МРСП) Зинаида Гречаный ұсынылды.

2019 жылғы 8 маусымда Майя Санду парламент тарапынан премьер-министр болып сайланып, «Санду кабинетін» құрды, ал Зинаида Гречаный парламент төрайымы болып тағайындалды. Алайда 9 маусымда Молдова Республикасының Конституциялық соты президент Игорь Додонның өкілеттігін уақытша тоқтатып, премьер-министр лауазымына үміткерлердің бірі Павел Филипті президенттің *міндетін атқарушы* етіп тағайындады. Филип дереу парламентті тарату туралы жарлық шығарды, ал жаңа үкімет бұл қадамды заңсыз деп мәлімдеді.

## Алғышарттар
Молдова Республикасы – парламенттік республика. 2016 жылдың желтоқсанында өткен тікелей сайлауда ел президенті болып бұған дейін Молдова Республикасы Социалистер партиясының (МРСП) жетекшісі болған Игорь Додон сайланды.

2019 жылдың ақпанында өткен парламенттік сайлаудың нәтижесінде Молдова Республикасы Социалистер партиясы (МРСП) парламентте 35 мандатқа ие болды. Одан кейінгі орындарда Владимир Плахотнюк басқаратын Молдова Демократиялық партиясы (МДП) – 30 мандат, Майя Санду мен Андрей Нэстасе жетекшілік ететін «ACUM Platforma DA și PAS» сайлау блогы – 26 мандат, Илан Шордың «ШОР» партиясы – 7 мандат және 3 тәуелсіз депутат орналасты. Қалыптасқан сайлау нәтижелеріне сәйкес, үкіметтік коалицияны құру үшін үш ірі партияның екеуі бірігуі қажет болды. Конституцияға сәйкес, парламенттің үкіметті жасақтауға «үш ай» уақыты бар (85-бап). Егер бұл мерзімде үкімет құрылмаса, президент парламентті таратып, жаңа сайлау тағайындай алады.

Конституциялық сот бұл мерзімді 90 күн деп түсіндірді, бұл наурыз, сәуір және мамыр айларының күндері жиынтығынан екі күнге қысқа болды. Жаңа үкімет құрылғанға дейін Павел Филип кабинеті өз қызметін жалғастыруы тиіс еді, себебі Филип Демократиялық партия төрағасының бірінші орынбасары болған.

## Дағдарыс
2019 жылғы 7 маусымда Молдова Республикасының Конституциялық соты жаңа үкімет құрылмаған жағдайда, 9 наурызда бекітілген сайлау нәтижелерінен бастап үш ай ішінде жаңа парламенттік сайлау өткізілуі тиіс деген шешім қабылдады. Бұл шешім саяси коалицияның құрылуына алып келді.

8 маусымда ACUM блогы Молдова Республикасының Социалистер партиясымен (МРСП) келісімге келді. Бұл келісім «Әрекет және ынтымақ» партиясының жетекшісі Майя Сандуға үкімет құруға мүмкіндік берді, ал МРСП жетекшісі Зинаида Гречаный парламент төрағасы болып сайланды. Бұл 90 күндік мерзімнен бір күнге кеш, бірақ үш айлық мерзімге бір күн қалған кезде жүзеге асты.

Додон парламентті таратуға араласудан бас тартты. 8 маусымда «Молдова Демократиялық партиясының» жақтастары Кишиневте шатырлар орната бастады. «Молдова Демократиялық партиясының» депутаты Сергей Сырбу Додонның парламентті тарата алмауына байланысты оны қызметтен шеттету туралы Конституциялық сотқа сұраныс жасады. «Демократиялық партияның» ықпалында болған деп саналатын сот 9 маусым, жексенбі күні бұл сұранысты қанағаттандырып, Додонды қызметінен шеттетіп, Павел Филипті уақытша президент етіп тағайындады. Осы лауазымда Филип X шақырылымдағы парламентті тарату туралы жарлыққа қол қойып, мерзімінен бұрынғы сайлаудың 6 қыркүйекте өтетінін жариялады.

Парламент пен жаңа үкімет бұл шешімді орындаудан бас тартты. Коалиция мен президент Додон П. Филиптің шешімін заңсыз деп атады, ал Конституциялық соттың өзін қызметінен шеттету туралы шешімін мойындамаған Додон Филиптің парламентті тарату туралы жарлығын жойды.

8 маусымда Еуропалық Одақ тыныштық сақтауға шақырып, демократиялық жолмен сайланған үкіметпен жұмыс істеуге дайын екенін мәлімдеді, бірақ нақты қай үкімет туралы айтылғанын көрсетпеді. Франция, Германия, Польша, Швеция және Ұлыбритания жаңа Санду үкіметін қолдайтындарын білдіріп, барлық тараптарды ұстамдылыққа шақырды.

## Дағдарыстың шешімі

14 маусымда Ұлттық саяси кеңестің отырысынан кейін Демократиялық партия саяси дағдарысты болдырмау мақсатында биліктен кету туралы шешім қабылдағанын жариялады. Осыдан кейін Павел Филип үкіметі отставкаға кетіп, билікті Майя Санду үкіметіне тапсырды.

2019 жылғы 15 маусымда Конституциялық сот 7–9 маусым аралығында қабылданған шешімдерді қайта қарап, оларды жойды. Парламентті тарату, кезектен тыс сайлау өткізу, Зинаида Гречаныйды парламент төрайымы ретінде заңсыз тағайындау және Майя Санду үкіметін құру туралы шешімдер, сондай-ақ президент Игорь Додонды қызметінен шеттету және Павел Филипті президент міндетін атқарушы етіп тағайындау туралы қаулылар күшін жойды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Парламент Молдовадағы Плахотнюк мемлекеттік төңкерісін тергеуді ұзартты // ИА REGNUM, 2019 жылғы 3 тамыз.

Санат:Саяси дағдарыстар
Санат:2019 жылдағы Молдова
Санат:Молдовадағы наразылық акциялары
Санат:2019 жылғы наразылық акциялары