open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ергежейлі қалталы ұшар

**Ергежейлі қалталы ұшар** () – қалталылар отряды, қалталы ұшарлар тұқымдасындағы кішкентай жануар.

Артқы және алдыңғы аяқтарының арасында созылатын тері жарғағы болады, ол қанат рөлін атқарып ұшуға мүмкіндік береді. Әр аяғында бес саусақтан болады. Ергежейлі қалталы ұшардың дене тұрқы-15-21 см. Салмағы - 90 - 150 грамм аралығында. Құйрығының ұзындығы денесімен бірдей болады. Ергежейлі қалталы ушардың кішкентайлыеы мен сүйкімділігі сонша, оны қалтаға салып жүруге де болады.

Жұмсақ әрі қалың жүнінің түсі көкшіл-сұр, қарынында қара және сарғылтым дақтары болады. Бетінде қоңыр жолақтары бар. Бет-пішіні аздап үшкірлеу келген. Құлағы - үлкен және  қозғалып тұрады. Шекесінде, кеудесінде және құрсағының төменгі жағында иіс шығаратын безі бар. Ұрғашысында ұзындығы 12,5 мм болатын қалтасы болады. Қалтасы құрсағының орта тұсында орналасқан. Құйрығы - ұзын да үлпілдек, башпайлары - жіңішке, тырнақтары - ұзын, көздері - үлкен.

АҚШ-тың өзге де жергілікті жануарлары тәрізді «тәттіқұмар» ұшарға да жойылып кету қаупі төнген жоқ. Ойнақы да сүйкімді және адамды жатырқамайтын «тәттіқұмар» ұшарды жұрт қолда жиі асырайды. Бұл жануардың «тәттіқұмар поссум» немесе «тәттіқұмар ұшар» аталу себебі: біріншіден ол тәтті тағамдарды ұнатады, екіншіден әуеде қалықтап ұша алады.

Бір-бірімен алуан түрлі дыбыстар шығарып хабарласады. «Тәттіқұмар» ұшар - АҚШ-та көпшілік ықыласына бөленген үй жануары. Өйткені ол - ақылды, ойнақы, әр нәрсеге қызыққыш және өте сүйкімді.

## Дереккөздер

Санат:Қалталылар
Жолақ құйрықты игуана

**Жолақ құйрықты игуана** () – бауырымен жорғалаушылар класы, қабыршақтылар отрядына жатады. Өсімдік жамылғысы селдір, тастары аз, құм басқан нағыз шөл және шөлейт жерлерде тіршілік етеді. Сұр түстен ақшыл қоңыр түске дейін құбылатын арқа терісінде қошқыл сұр жолақтары болады. Ол жолақтар құйрық тұсына келгенде қара түске енеді. Тәуліктің ыстық кезінде би билегендей аяқтарын кезек-кезек алмастырып, біресе алдыңғы аяғына, біресе - артқы аяғына тіреліп тұрады. Жолақ құйрықты игуана күйе көбелек, құмырсқа, ара тәрізді жәндіктерді, өрмекшілерді және өзінен кішірек кесірткелерді қорек етеді. Кейде көктемгі өсімдік бүршіктері мен гүлдерін жейді.

## Сезім мүшелері
Жолақ құйрықты игуана Америка Құрама Штаттарының оңтүстік-шығысында кеңінен таралған. Ол Мохаве және Колорадо шөлдерінің солтүстігенен бастап, Грейт алабының оңтүстігіне дейін кездеседі. Жүгіріп бара жатқанда - құйрығын арқасына қайырып алады. Сол кезде құйрығының астындағы ақ және қара дақтары анық көрініп, әдемі көрініс береді. Бұл кесірткенің «жолақ құйрықты» аталу себебі құйрығындағы қара және ақ жолақтарына байланысты. Бұл жолақтар қорғаныш қызметін де атқарады.
Кесірткенің бұл түрінің көзі жақсы көреді, иісті жақсы сезеді. Негізінен, қорегін бір орында отырып аулайтын бұл кесіртке кейде жемтігін жіберіп алмас үшін 30-40 см жерге секіріп барады.

## Дерекккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4

Санат:Игуаналар
Теңбіл итбалық

Теңбіл итбалық
**Теңбіл итбалық** ескекаяқтылар отрядының құлақсыздар класына жатады. Ескекаяқтылар бұдан басқа «нағыз итбалықтар» және «морждар» деген кластарға бөлінеді.
Теңбіл итбалық
Оңтүстік жартышардағы Антарктида жағалауың антарктидалық аралдарды мекен етеді. Олар, сондай-ақ,
Австралияның оңтүстігінде,
Тасманияда, Оңтүстік Африкада, Жаңа Зеландияда, Тьеррадел Фуегода , Кук аралдарында және Оңтүстік Американың Атлант мүхиты жағалауында тараған.
Теңбіл итбалықтың ұзындығы - 1,5 - 2,1 м, салмағы 65 -
150 келіге дейін жетеді. Түсі ақшыл сұрдан қара сұрға дейін өзгеріп отырады. Бүкіл денесін әртүрлі пішіндегі қара дақтар басқан. Сондықтан оны «қабылан итбалық» немесе «теңбіл итбалық» деп атайды.
Теңбіл итбалықтың сыртқы құлақ қалқаны болмайды. Артқы аяқтары қысқа болғандықтан қүрлықта қозғалуға икемсіз, тек суда жақсы жүзеді. Терісінің түгі мамықсыз ірі қылшықтан тұрады.
Теңбіл итбалық 26 жылдан астам өмір сүреді. Оның адамнан басқа дұшпандары - косатка дельфині мен ақ аюлар.
Теңбіл итбалық - май қабаты қалың ірі жануар.
Теңбіл итбалық жаз айларында қорегін аулауға шығып, қалған уақытының бәрін салқын суда өткізеді. Жылына бір рет үрпақ таратады.
## Құрылысы
Теңбіл итбалықтың басы - үлкең тұмсығы - ұзың азу тістері кетік болады.
Ол пингвиннен өзге шаянтәрізділермен, крильмен,
балықтармен, өзінен кішірек итбалықтармен
және басқа да көптеген теңіз жәндіктерімен қоректенеді.
Су астында теңбіл  итбалықтың көзі де өте жақсы көреді, иісті де жақсы сезеді.
Қоныс аударғанда және түлеу кезеңінде бірнеше мыңдаған  теңбіл итбалық бір топқа бірігеді. Басқа кезеңдерде оңаша өмір сүреді.

## Дереккөздер
Ж 24 Жануарлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-546-4
Жаза тағайындау тәртібі

Жаза тағайындау кезінде сот барлық факторларды ескеру керек, соның ішінде қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын және жеңілдететін мән-жайларды да. 

Қылмыстардың жиынтығы кезінде сот әрбәр қылмыс үшін бөлек жаза тағайындап, түпкілікті жазаны жеңілірек, қатаң жазаны ауырырақ қатаң жазаға сіңіру жолымен немесе тағайындалған жазаларды толық немессе ішінара қосу жолымен белгілейді. 

Егер қылмыстар жиынтығында тек ауыр емес және орташа ауыр қылмыстар қамтылса, онда түпкіліктіі жаза қатаңдығы жеңілірек жазаны неғұрлым қатаң жазаға сіңіру жолымен тағайындалады. 

Егер қылмыстардың жиынтығында ауыр немесе аса ауыр қылмыс қамтылса, түпкілікті жаза қатаңдығы жеңілірек жазаны неғұрлым қатаң жазаға сіңіру жолымен не жазаларды ішінара немесе толық қосу жолымен тағайындалады. Бұл орайда бас бостандығынан айыру түріндегі түпкілікті жаза жиырма жылдан аспауы керек. 

Егер қылмыстардың жиынтығында осы кодекске жиырма жылға дейінгі бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы не өмір бойы бас бостандығынан айыру көзделген, ең болмағанда бір аса ауыр қылмыс қылмыс қамтылатын болса, түпкілікті жазалау ішінара немесе толық қосылып тағайындалады.Бұл орайда бас бостандығынан айыру түріндегі түпкілікті жазалау 25 жылдан аспауы тиіс. 

## Дереккөздер
Құқық негіздері, 2010. 
10 класс.
Қылмыс объектісі

**Қылмыс объектісі**. Қылмыс құрамының әрбір элементі күрделі, сол себепті оларға жеке жеке тоқталған ләзім.

Қылмыс адам әрекетінің бір түрі болғандықтан , ол бір нысананы, яғни объектіні көздейді. Объектісі жоқ қылмыс болуы мүмкін емес. Бірақ ол әрекет қоғамдық қалыптан ауытқыған әрекет болғандықтан, ол өз нысанасын бұзуға тырысады. Кез келген қылмыс белгілі бір құндылықтарға  қол сұғады. Не нәрсеге зардап келсе немессе зардап келу қаупі туса, сол қылмыс объектісі болып саналады. Жоғарыда қылмыстық құқықтың түсінігін анықтау барысында оның тек реттейтін сала емес, белгілі бір құндылықтарды қорғайтын сала деп атап өттік, сондай-ақ ондай құндылықтар болып өмір, денсаулық, ар-ұждан сияқты маңызды мүдделердің табылатындығы жа айтылды. Осы және осындай көптеген қоғамдық қатынастарды қылмыстық құқық қол сұғушылардан қорғайды.

Қылмыстың заты дегеніміз - осы қылмыс объектісінің мазмұнына кіретін қылмыс жасау кезінде тікелей ықпалға ұшырайтын материалдық және рухани заттар.

## Дереккөздер

Құқық негіздері, 2010.

10 класс.
Қазақстанның ландшафтық картасы

**Қазақстанның ландшафтық картасы** - Қазақстан жерінің табиғи ландшафтарының орналасуы мен құрылымын (топырағы, өсімдіктері) көрсетеді.

## Қазақстанның ландшафтық картасы
thumb|center|780px|Қазақстанның ландшафтық картасы

## Ландшафт түрлері мен картадағы шартты белгілер
thumb|center|780px|Шартты белгілер (Қазақстанның ландшафтық картасынан фрагмент)
thumb|center|780px|Шартты белгілер

## Жазықтық ландшафтылар
* Класшасы:
** Ойпатты жазықтық
** Қыратты-жазықтық
** Ұсақ шоқылы-жазықтық
* Типтері:
** Орманды далалық
** Далалық
** Шөлейттк
** Шөлдік

## Таулық ландшафтылар
* Класшасы:
** Тау алдылық
** Аласатаулық
** Ортатаулық
** Биіктаулық
** Тауаралық және тауішкі ойыстар
* Типтері:
** Нивальдық   
** Таулық шалғындық  
** Ормандық  
** Орманды далалық  
** Далалық  
** Шөлейттік  
** Шөлдік

## Тағы қараңыз
* Ландшафт
* Ландшафтылық зона
* Қазақстанның табиғаты

## Дереккөздер


Санат:ГеографияСанат:География және геодезия
Дәнді дақылдар егу

Егін егу - аса маңызды өндірістік процесс, өнімнің мол болуы едәуір дәрежеде оның уақтылы әрі дұрыс орындалуға байланысты. Егудің басты мақсаты - дән қаулап өніп шығуына неғұрлым қолайлы жағдайлар жасау мақсатында тұқымды егістік жерге бірдей мөлшерде бөліп сеуіп, оны белгілеген тереңдікте жабу.
=Агротехникалық талаптар=
Егіс егуді қолайлы мерзімдерде, жоғары сапалы тұқыммен және жергілікті климат жағдайларына сәйкес  өткізу керек. Дән себу нормасы, оларды жабудың тереңдігі және қатар аралықтардың түйісу мөлшері жол берілетін ауытқулардан аспауға тиіс. Егістің жүйегі түп-түзу болғаны жөн, шүйлердің болуына жол берілмейді. Топырақ бетінде жабылмай қалған тұқымдық дән болмау керек. Егіс егу сапасына түпкілікті баға дәннің өніп шығуына қарай беріледі.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Жүгері жинау технологиясы

=Агротехникалық талаптар=
Тұқымды себу мерзімін тұқымның себу нормасы мен ендіретін тыңайтқышты, оларды көму тереңдігі мен себу тәсілін, жергілікті нақты жағдай мен топырақтың түрін ескере отырып белгілейді. Тұқымды көметін тереңдіктегі  топырыақтың температурасы 100С кем жылылық болмауы керек. Танаптың беті өңделеді және тегіс болады.
Себілетін тұқым іріктеліп және алдын ала улы химикаттармен дәріленуге тиіс. Тұқымды отырғызу толық және белгіленген отырғызу тереңдігіне сәйкесті біркелкі болуға тиіс. Тұқұм түзу қатарға орналасуы қажет. Оның отырғызу тереңдігінің ауытқуы плюс-минус 1,5 см, тұқымның субеу нормасы плюс-минус 2 процент, қатараралықтың түйісетін ені плюс-минус 5 см, сеялкалары ішінен плюс-минус 1 см аспауға тиіс. Тұқым себілмей қалатын шүйлер, бұрылыс алаңдары болмауға тиіс.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Жүгеріні сүрлемге жинау

=Агротехникалық талаптар=
Жүгеріні сүрлемге оның массасының ылғалдылығы 65-70 процент болғанда, балауызданукезеңінің басынан бастап балауызданып пісуінің соңына дейінгі уақытта шабу қажет. Сабақтардың кесу биіктігі 10 см-ден аспауға тиісті. Кесілген сабақ массасының ұзындығы 3-4 см, оның массасы бойынша 70 проценттен кем болмауға тиісті. Кесілген және ұсақталған масса түріндегі шығынның жиынтығы аз болуға тиісті. Ұсақталған массаның топырақпен және бөгде заттардың түсіп ластануына жол берілмейді.
Шабылып және ұсақталған сабақ массасын бірден сүрлейтін жерге тасиды. Сүрлем қоймасында салады, бірдей етіп тегістейді. Үздіксіз және ыждағатты нығыздап бастырады. Сыйымдылығы 00 т дейінгі сүрлем сақтағышты екі-үш күн ішінде, сыйымдылығы 600-1000 т төрт-бес күн ішінде, алл 1000 тасатындарды алты-сегіз күнде бітіру қажет.
Сүрлем массасын салып және нығыздағанда оның 40-50 см тереңдігіндегі температура сыртқы алаңға қарағанда 300 аспауға тиісті. Сүрлем сақтағышты толтырғаннан кейін үш-бес күн бойына күніне 2-3 сағат оны қосымша бастырып нығыздау қажет.  Тығыздалған сүрлем массасын полиэтилен пленкасымен, оның үстінен сабанмен және топырақпен жауып көмеді.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Шөп түрлерін егу және оларды күту

=Агротехникалық талаптар=
Ерте пісетін дақылдарды себу топырақтың  10-12 см тереңдігіндегі температурасы 5-6*С болғанда басталады. Топырақтың ылғалын пайдаланып қалу үшін, тұқым себуден кешігіп қалмау керек. Тұқымды отырғызу тереңдігі дақылға және топырақтың жағдайына байланысты болады. Біржылдық сераделла, итқонақ, үйбидайықтарды 2-3 см тереңдікке, қонақтарыны, судан шөбін, пелюшканы 3-5 см, бедені 2-3 см, жоңышқаны 3-4 см, экспарцетті 4-5 см тереңдікке егеді.
Ауыр топырақтарда тұқымды отырғызу тереңдігін аздап азайтады. Себу нормасы егуге, оның тәсіліне және егіннің қай мақсатқа егілетініне, тұқымның көктеуіне, сондай-ақ тұқымның таза немесе қоспаланып егілуіне байланысты белгіленеді. Егу сапасы сонымен бірге, дәнді-мақсатты дақылдарды еккенде бағаланады.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
M163 VADS

нобай
"М163" - 20 мм зенитті өздігінен жүретін құрылғы. 1960 жылдардан бастап Америка Құрама Штатында қолданысқа енген. Аталмыш қаруды "жанартау жүйесі" деп те атайды, себебі ол әуе шабылынан қорғануға өте ыңғайлы. Авиациялық 22 мм зеңбірек негізінде жасалған "М113" зенитті қаруының бронетранспортері шассиын орнату арқылы 1964-1965 жылдары Рок-Айленд арсеналында жасалды. Бұл қару АҚШ пен Вьетнам арасындағы соғыста пайдаланылған болатын, алайда артынша 1980 жылы ескіріп, қолданыстан шықты. Қару экспортқа жиі шығарылады. Араб-Израиль, Ливан, Марокко, Батыс Сахара соғысында қолданылды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, «М163» көп елдердің әскери қаруы қатарына енді.

## Құрылысы

Машина корпусы алюминийлі броннан жасалған, қалыңдығы 38 мм. Бұл брон экипажды атқыштар қаруынан және артиллериялық снарядтар мен миналардың сынығынан ішін қорғап тұрады. Құрылғы түнгі шабуылға арналған. Танкі багының сыйымдылығы – 360 литр. Қару радары шағын және онда М16 қаруының оптикалық есептегіші орналасқан. Шабуылдайтын бөлігінің салмағы – 12,5 кг.

## Дереккөздер

Д.Мазен. Қару-жарақтар. – Алматы: «Аруана» баспасы. – 208 бет.

Санат:Әскери техника
Антонин Пий

нобай
**Антонин Пий** — б.з.д.138–161 жылдары Римнің он бесінші императоры. Шын аты - Тит Аврелий Фульв Бойоний Аррий Антонин. Б.з. 86-шы жылы Римнің оңтүстік-шығысында орналасқан Ланувиум қаласында дүниеге келген. Өз өмірінде үлкен жетістіктерге жетіп, Азияның консулы атағын алады. Халқы оны бойындағы ерекше қасиеттері үшін мадақтайды. Антоний қайырымды, ақылды, білімді, парасатты адам болған. Адриан атты император оны өз ұлы етіп асырап алады. Бұл 135 жылы болатын. Император қайтыс болғаннан кейін таққа Антоний отырады. Елді билеу кезінде бірқатар іргелі істер атқарған Антонийдің аты әлемге әйгіленеді. Ол ғибадатханалар, театрлар, кесенелер тұрғызды. Антоний өнерлі адамдар құрметтеген. Римдегі ғылым мен өнерді барынша қолдап, шешендік өнер мен философия оқытушыларына әрдайым марапаттаулар мен сыйақылар беріп отырған. Антоний - Рим тарихындағы елін бейбіт басқарған император ретінде танымал. Оның билігі кезінде империя барынша гүлденіп, халқы бақытты өмір кешкен. Оның ел билеудегі ұстанымы - әділдік, Отанға деген адалдық. Антонийдің жұбайы - Анниа Галериа Фаустина. Ол ақылы көркіне сай, парасатты, ақылды, әйгілі болған. Император әйелімен бақытты ғұмыр кешеді. Тіпті, Антоний әйеліне арнап ғибадатхан тұрғызады. Антоний Пий б.з. 131-ші жылдың наурыз айында дүниеден озады. Таққа мұрагері ретінде өзінің қызы отырады.

## Дереккөздер

Ү.Зұлхарова. Ұлы императорлар.  -Алматы:"Аруана" баспасы. - 208 бет.

Санат:Рим императорлары
Диспетчерлік қызметтің міндеттері мен мәнісі

Ауыл шаруашылығын интенсивтендіру кезінде оперативтік-өндірістік хабарлардың тасқыны айтарлықтай өсті. Басшылар мен мамандар қажетті әртүрлі мәліметтерді жинауға және зерттеуге көптеген уақытын жоғалтуға мәжбүр болады. Бұл негізгі жұмыстарды орындаудан олардың көңілін бөліп, жұмыс тиімділігін төмеңдетеді. Қызметкерлердің жұмыс өнімділігін және жұмыстың түпкі нәтижесін арттыру үшін шаруашылық диспетчерлік қызметті қолданады. Бірқатар ғылыми мекемелердің мәліметі бойынша диспетчерлік қызметті енгізу, еңбек өнімділігін 12-15 процент арттыруға көмектеседі: оны ұйымдастыруға шығарған шығын 1-2 жыл ішінде қайтарылады.
Диспетчерлік қызметтің басты міндеті, шаруашылықтың барлық өндірістік обьектілердегі жұмыстардың белгіленген мерзім ішінде жоғары өнімділікпен, сапалылықпен және үнімділікпен орындалуына, жұмысшы күшінің және жабдықтардың, техникалрдың босқа тұруын алдын-ала ескертуді, жоғары оперативтілігін қамтамасыз ету, ал бола қалған жағдайда қажетті көмекті көрсету жолымен оларды тез жойып, өңдірістің бағытын бақылау болып табылады.
Сонымен бірге өндірістік процестің және барлық өндіріс учаскелерінде негізгі техникалық-экономикалық жоспарлы көрсеткіштердің орындалу барысы туралы нақты және толық хабарды әкімшілік-басқару аппараты мен өндірістік қызмет көрсету қызметкерлеріне үнемі беріп отыру болып табылады.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Топырақты аудармай өңдеу

Аудармай өңдеу мақсаты - егістік жердегі аңыздық сабақтар мен өсімдік қалдықтарын барынша сақтай отырып, топырақты қопсыту және арамшөптерді құрту.
=Агротехникалық талаптар=
Жұмыстардың орындалу мерзімін жергілікті жағдайлар және топырақтың жай-күйін ескере отырып белгілейді. Агрегат жүріп өткеннен кейін сабақтардың кемінде 80 проценты аңызда қалуға тиіс. Қолайлы ылғалы бар егісте максималдық ылғалдың сақталуы 60 процент топырақта жазықтілгіштің жұмыс органдарымен 30 сантиметрге дейінгі тереңдікте қопсытқанда, мөлшері 3-50 миллиметр топырақ фракциялары кемінде 80 процент болуға тиіс. Топырақты 16 сантиметрге дейін қопсытқанда өңдеудің орташа тереңдігінің берілгендегіден ауытқуы плюс-минус 1 сантиметрден, ал 30 сантиметрге дейін қопсытқанда плюс-минус 2 сантиметрден аспауға тиіс.
Арамшөптердің тамырлары жұмыс органдар жүретін тереңдікте түгелдей қырқылуға тиіс. Құрал-саймандар жүріп өткенде арасында өнделмеген жер қалдыруға болмайды.Жүрістердің түйіскен және табандардың түйіскен жерлерінде биіктігі 5 сантиметрден аспайтын дестелердің пайда болуына, ал табан тереңдігі жүрген жерлерде ені 15 сантиметрден аспайтын борозданың пайда болуына жол беріледі. Бұрылыс алаңдарында өңдегеннен кейін шүйлер мен ірі жалдар болмауға тиіс. 3 градустан көбірек еңіс жерлерде топырақты еңіс бағытына көлденең өңдеу керек.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Сабан мен топан жинау

=Агротехникалық талаптар=
Сабан мен топанды егіндіктен дән жинаған кезде, бірмезгілде жинау керек. Сабанның топырақпен 2 проценттен аспайтындай ластануына, сабанның жеңіл бөліктерінің  5 проценттен аспайтындай сырап болуына жол беріледі.
Жиналған сабан мен топанның едәуір бөлігі малға беріледі. Сонадай-ақ оны төсеніш материал ретінде пайдаланады, өйткені ол ылғалды жақсы сіңіріп, оның үстінде жатқан малдың жылуын сақтайды. Жел эрозиясы күшті аймақтарда, сабанды ылғал жапқыш ретінде пайдаланады.
Сабанды жинау біраз қиыншылықтар тудырады, өйткені оның көлемдік массасына қарағанда 40 есе кем, ол сусымалы емес едәуір жерді алып жатады, оны жинау мерзімі шектелген, жалпы массасы, дәннің жалпы массасына қарағанда шамамен 1,2 есе көп екендігіне байланысты. Сондықтан дәнді дақылдарды жинауға жұмсалатын барлық шығындардың 60-70 процентке жуығы, егіннің дән емес бөлігін жинау үлесіне тиеді. Жинау кезінде сабан шығынына жол берілмейді, өйткені ол кейінгі егіс жұмыстарын қиындатады.

=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Эдмонтозаврлар

**Эдмонтозавр динозавры** ( — кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. Оның басты қорегі өсімдіктер. Құйрығы ұзын, алдынғы аяқтары қысқа, артқы аяғында тұяғы бар динозаврды үйрекке ұқсатуға болады. Себебі оның тұмсығы үйректің тұмсығындай шошайып шығып тұрады. Ауыз қуысы ұрт қалтары мен бір- біріне жақын орналасқан ірілі-ұсақты жүздеген тістен тұрған. Сол көп тісітерімен кез келген қатты затты ұсақтай алған. Басы жалпақ динозаврдың тұмсығында ешқандай тіс болмаған. Ұзындығы шамамен 13 метр, салмағы 3,5 тоннаға жуық. Әдетте екі аяқпен жүріп, қажет кезінде төрт аяғымен тұра алады. Ғалымдар эдмонтозавр қорғансыз жануар болғанын айтады. Дегенмен ол өзіне төнген қауіпті алыстан сезіп, жыртқыштардан алдын-ала сақтануға тырысқан. Эдмонтозаврдың мұрнының айналасында созылғыш тері қабаты болған.

## Сыртқы сілтемелер
Көктем сарықас

нобай|оңға|Көктем сарықас

**Көктем сарықас** (*Phylloscopus trochilu*) - жоны - сұрғылттау қоңырқай, бауыры - сарғыштау ақ шағын денелі сарықас. Көктем сарықасқа өте ұқсас саяшыл сарықастан айырмашылығы - тек қана аяғының ақшылдығы және дауысының нәзік > деген қысқа ысқырықты дыбыс шығаруы. Еуропалық сайрағыш құстардың жақсы білгірлерінің бірі А.Н. Промптовтың дәлелдеуі бойынша көктем сарықастың әуенін > деген ретте беруге болатын үндер құбылысын түзетін таза, жағымды ысқырықтар жиынтығынан тұрады. Сонымен бірге > буынынан кейін дыбыстар күшейе түсіп, бұдан соң біртіндеп тыңа қалады (Промптов. Птицы в природе, 1949).
Қазақстанда кездесетін ұшып бара жатқан көктем сарықастардың (мұнда бұл түрдің ұялары әлі табылған жоқ) аталықты онша дыбыстап сайрамайды, дауысы асығып бара жатқандай күбірлеп естіледі. Ұялау үлескілеріндегі әуені қатты, қонымды, ерекше көмейлік дыбыспен орындалады. Сайрап отрыған құс басын жоғары көтереді де, әлсін-әлсін жан-жаққа бұрып, құс әр түрлі жерде, әр түрлі дауыс үнділігінде орындағандай әсер туғызады. Көктемгі ұшып өту сәуірде болады, көктем сарықастар Қазақстанның батыс жарты бөлігінің үстінен әсіресе көбірек ұшып өтеді. Жеке бөлінгендері ғана орталық және шығыс өңірлерде кездеседі. Қазақстаннан көктем сарықастарының ұяларын таба алмадық, дегенмен Қостанайға таяу Аманқарағай шоқ тоғайда, сондай-ақ Алексеевкаға жақын Астананың солтүстігін ала ұшып жүрген балапандардың кездесуі туралы дерек бар. Күзгі ұшып өту тамызда басталып та кетеді және бүкіл қыркүйек бойы созылады. Кешіккендері қазанның 17-сі және тіпті қарашаның 3-інде Жайық аңғарында кездескен.

=Дереккөздер=
Құстар А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь.
Жыртқыштық

**Жыртқыштық** ─ түрлер арасындағы байланыстың кең таралған, ең жоғарғы формасы. Ол кейде қорек, мекен ететін орта, т.б. ресурстар үшін даралардың бірін-бірі өлтіруі, қууы, жеуі арқылы көрініс береді.

Жыртқыштық тіршілік ету организдер үшін оңайға түспейді. Ол үшін жыртқыш алдымен жемтігін іздеп табуы қажет. Ал жемтік өз кезегінде жауынан қорғану бейіміне немесе жоғары бейімделушілік қасиетке ие болады. Бұл құбылыстар ғасырлар бойы дамып, организмде морфологиялық, физиологиялық, биохимиялық, т.б. өзгерістер пайда болуы мүмкін. Олар тікен, қабық, жағымсыз иіс түрінде білінсе, ал жануарларда улы бездер, сауыттар, қорғаныс түстер, мінез-құлығын өзгерту, денесінің кейбір мүшесін бөліп тастау, қашып кету, жасырыну, т.б. құбылыстар арқылы жүзеге асады. Тіпті құстар, түз тағылары сес көрсету, қарсы шабу, қатты дыбыс шығаруға дейін бейімделген. Эволюция барысында кейбір жыртқыштар жемтігін таңдап жеуге, екіншілері талғамсыз қоректілерге айналған. Мысалы, қасқыр талғамсыз қоректіге айналса, кейбір құстар тек балықпен қоректенуге бейімделген. Тіпті кейбір ірі жыртқыштар қорегін таңдаумен қатар, оны қорғап отырған. Соның нәтижесінде жауыққыш, енжар, кейде өлекселермен қоректенетін түрлері шыққан.

Адам әр кезеңдерде жыртқыш аңдар мен құстарды зиян келтіреді деп қырып жойып отырған.
XIX ғасырдың басында жыртқыштарды (қасқыр, жыртқыш құстарды, т.б.) жойып, күтпеген экологиялық апаттарға ұшыраған. Мысалы, қасқырларды қырғанда ─ түз тағыларының арасында жұқпалы аурулар тез таралып, аңдардың жаппай қырылуы; жыртқыш құстарды шектен тыс өлтіргенде ─ ауру таратқыш кеміргіштердің қаптап кетуі; Қытай жеріндегі қос қанатты құстарды шектен тыс жойып жібергенде ─ егін түсімінің төмендеуі, т.б. байқалады. Шын мәнінде, жыртқыш жануарлар өте пайдалы екені белгілі. Олар дала санитары ретінде биоцеоздағы түрлер арасындағы тепе-теңдікті сақтап, оның даму ырғағын реттеп отырады. Ал жемтік өз кезегіндегі жыртқышқа тікелей әсер ете отырып, оның дамуына ықпал жасайды. Осылайша қарама-қарсылықтың әсері эволюцияның қозғаушы күшіне айналып, жыртқыш пен жемтіктің арасалмағын теңсіздік жағдайында реттеп отыратыны анық.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Экология
Үнділік сарықас

нобай|оңға|Үнділік сарықас
**Үнділік сарықас** () — қоңыр сарықасқа өте ұқсас сарықас. Үнділік сарықастың бауыры балауыз түстес сарғыш және қасы - ашық сары.Қазақсатнның оңтұстік және жоғарғы белдектерінің тастақ үлескілерінде қоныстанады. Сондай-ақ кейбір тоаулық топтары шөлейт зонада ұсақшоқылықта мекендейді. Бұталы өсімдіктері сирек, жақсы қызатын тасты ашылымдарды ұнатып, ормандарға және жұмсақ беткейлердің қай-қайсысы болса да жоламайды. Тек қана Солтүстік Тәңіртауда жатаған шырша, бұталы аршамен және тастақ үлескілермен алмасатын шыршалы орманның жоғарғы шегіндегі кейбір жерлерде ұялайды.
Қазақстанның оңтүстігінде көктемде - сәуірдің соңғы онкүндігінде пайда болып, аталықтары сайрай бастайды. Бұл сарықастын әуені көп қайталанатын: > деген бір ысқырық шумағынан тұрады, ал шақыру белгісі - қоңыр сарықас және көптеген айқабақтардікі тәрізді >.
Шар тәрізде бір бүйірінде кіретін аузы бар орасан үлкен ұяларды жерден едәуір көтеріңкі бұтақтардың арасына орналастырып, әрдайым бұталардың ішіне салады. Ұялардың түбі жоғарғы жағына қарағанда біраз кеңдеу, сондықтан кірер ауыздын алдында табалдырық немесе баспалдақ тәрізді ұзындығы 4 см бірдене түзіледі. Ұялау бөлімінің ішіне мамық және қауырсын көп етіп төселеді. Ұяларды салу жұмысының барлығы аналыққа жүктеледі, ол оған 5-тен 16 күнге дейін жұмсайды. Салындыдағы 4-5 қызғылт қоңырқай секпілді ақ жұмыртқалаларды да аналығы 14-17 тәулік басады. Балапандары ата-енелеріне бірлесіп, ұяда 15-17 күн және ұядан ұшқан соң сонша күн, күніне 175 жем үлесін тасып қоректендіреді. Тамыздан бастап-ақ ұшып кете бастайды, шамамен қыркүйектің ортасы – соңына қарай ұшып кету аяқталады.
## Дереккөздер

Құстар А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь.
Форевер Кидс

Форевер Кидс -                                                          Парацельс фармакологий әкесі: "барлық айтты бұл адамға денсаулықтың сүйеуі үшін табиғатта табу болады керек.Ал ғылымның осы мақсаты - кездестір- сол необходимое".Компания Форевер Ливинг Продактс сізге ең ең жақсы подаренные өзінің табиғатының денсаулық бекіт- элементтер ең таза және натурал пішінде ұсыну рада.Сол - мультивитаминдар бала-шағалар мен Фитонутриенами - Форевер Кидз бала-шағалар - ғалымның уже үш мыңжылдыққа қарайтын сол ашылымы және үлкендердің Фитонутриенты !!!.Фитонутриенты ғана-ғана өзін сырлар приоткрывать бастады.Басылымдарды Гарвардском университетте денсаулықтың үндеуі: "өсімдіктің асында биобелсенді субстанциялардың ата- функциялық компоненттармен  бол-;олар табиғи тектің элементінің үлкен сыныбын белгілі сияқты фитохимикали  деген ішіне алады және қарамастан.Тоталардың кім функциялық асқа  тез туралы онда естімеді  услышит - осы термин қаңбақтай диетологий ең соңғы ашылымымен болады .Ол "асты" асыра- ингредиенттерді  алғыр жайдан-жай білдіреді.
Сауысқандар туысы

нобай|оңға|Сауысқан туысының өкілі
Сауысқандар туысы(*pica*) - торғай тәріздес құстар отрядының қарға тұқымдастарына жататын 323 туысының біреуі. Орнитологтардың көпшілігі бұл туысты монотипті, яғни бір түрден тұрады деп санайды. Алайда Солтүстік Америкада мекендейтін сауысқандар өз алдына жеке түр деген пікір де бар. Сауысқан туысты құстар орташа денелі(200-300 г), сатыланған ұзын құйрықты қарға тұқымдас құстар. Сайып келгенде Еуразия шегінде тек қана бір түрі бар.

=Дереккөздер=
Құстар А. Ф. Ковшарь, В. А. Ковшарь.
Жұмсақ ойыншықтар

**Жұмсақ ойыншықтар** — іші сабанмен, мақтамен және т.б. заттармен толтырылған ойыншық жануарлар немесе қуыршақтар. Бұрынғы кезде  жұмсақ ойыншықтар ауланған аңдардың терісінен жасалған.
нобай
*Технология жақсы дамыған қазіргі заманда жұмсақ ойыншықтар көбіне синтетикалық материалдардан (синтефон, паралон, т.б.), мақтадан немесе соған ұқсас материалдардан жасалады. Сондықтан да бұл ойыншықтар "жұмсақ" деген ат берілген.
*Алғаш рет Германиядағы "Штайф" компаниясы шығарған жұмсақ қонжық- XX ғасыр мен XXI ғасырдың басындағы ең танымал жұмсақ ойыншықтардың бірі. Батыс Еуропа мен Америкада бұл ойыншық "тедди" деген атпен белгілі. "Тедди" аюы бүлдіршіндер арасында өте танымал. Ол балалардың көңіл күйін жақсы көтереді. Сол сияқты, Шүберек Энни есімді иірілген жіптен жасалған жирен шашты, қызыл ала байпақ киген, иілгіш қуыршақ- қыз балалардың сүйікті ойыншығы. 

## Қызықты деректер
* Жұмсақ ойыншықтардың ең танымал түрі- "Тедди" аюы мен шұлықтан жасалған маймыл.
* "Тедди" аюларының мұражайы алғаш рет 1984 жылы Англияның Питерсфилд елді мекенінің Хэмпшайэ қаласында пайда болған.
* Америкалық жазушы әрі суретші Джонни Груэлл 1915 жылы науқас қызының көңіліе көтеру үшін  Шүберек Энни есімді қуыршақты ойлап тапқан.
* Әртүрлі еуропалық және американдық фирмалардың ойыншық қонжықтары танымал коллекциялық заттар.

## Дереккөздер

Санат:Жұмсақ ойыншықтар
Барапазавр

thumb|Барапазавр
**Барапазавр**. Барапазавр атауы үнді мен грек сөзінің қосындысынан құралып, «үлкен аяқты кесіртке» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау жануардың тым үлкен аяқтарына қарап берілген. Басқа зауроподтармен салыстарғанда динозаврдың аяқтары ұзын әрі жіңішке болған. Басы – кішкентай, тістері ірі. Ғалымдар баспазаврды кесіртке аяқты динозаврлар тобына жатқызады. Оның басқа зауроподтардан ерекше белгілері: ұзын аяқтары, биік мойны және салыстырмалы түрде қысқа құйрығы. 
## Қызықты дерек
* Барапазавр— шамамен 189,6 – 176,5 миллион жыл бұрын ерте Юра дәуірінде өмір сүрген зауропод динозавр.
* Барапазаврдың асқазанында тастар болған. 
* Барапазаврдың  омыртқасы қатты болды.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : шамамен 48 тонна
*Тұқымдас : Вулканодонтид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Содырғылар тұқымдасы

нобай|оңға|Содырғы тұқымдасының өкілі
**Содырғылар тұқымдасы** () — Торғайтәрізділер отрядына жататын 73 тұқымдастың біреуі. Орташа денелі(торғайдай) торғай тұқымдас құстар жерде де, сондай-ақ ағаштың бөрікбастарында да бой тасалап, көзге шалынбай жүреді. Денесіне тығыз жабысқан жабысқан жабын қауырсындарының реңінде қошқыл реңк басымырақ. Аталығы мен аналығының бірінен-бірінің айырмашылығы жоқ. Моногамиялы, жеке жұп түзіп өмір сүреді үлкен топ құрмайды, дегенмен жылыстау кезеңінде басқа құстардың тобында, мысалы, торғайлармен бірге жем жеген кезде жиі кездесіп қалады. Мұндай топтағы содырғыларға тән қылығы - олар торғайлармен бірге ұшып кетпейді, жерге жабысқандай болып, ұшпай қалып қояды. Бунақденелілермен көбірек қоректенеді, көбінесе тұқымдарды, әсіресе жылдың салқын кезінде қорек етеді. Солтүстікте - жыл құстары, оңтүстік өңірде - көшпенді және отырықшы болып келеді. Содырғы тұқымдастарының бір туысында 12 түр бар. Олар негізінде Еуразияның таулы және орманды өңірлерінде орын тебеді. Кейбіреулері ғана Африканың солтүстігінде Атлас тауларына өтіп сіңеді. Қазақстанда содырғылардың 6 түрі(боз содырғы, қаратамақ содырғы, сұржон содырғы, қаратұмсық содырғы, орман содырғы және сібірлік содырғы) кездеседі. Олардың тек екеуі - орман және сібірлік содырғылар Қазақстанның аумағы арқылы жылыстайды.

## Дереккөздер

Санат:Содырғылар
Барозавр

thumb|Барозавр
**Барозавр**—шамамен 156—145 миллион жыл бұрын Юра дәуірінде өмір сүрген ірі денелі, ұзын мойынды, шөппен қоректкнетін динозавр. Барозавр атауы «ауыр кесіртке» деген мағынаны білдіреді. Динозаврды 1890 жылы палеонтолог Отниел Марш осылай атаған. Барозаврлырдың салмағы ауыр болған. Сол себепті олар өте баяу қозғалған. Оның басы мен миы — кішкентай, құйрығы — қамшы сияқты ұзын. Диплоцид зауропод тұқымдасына жататын динозаврдың ұзындығы — 20—21 метр, салмағы — 22 тонна.
## Қызықты дерек
* Барозаврдың аяқ сүйектері табылмаған.
* Барозаврлардың мойын сүйектері бос әрі жеңіл, басы кішкентай болған.
* Барозаврлардың Батыс және Солтүстік Америкадан, сондай-ақ Шығыс Африкадан табылған. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : шамамен 22 тонна
*Тұқымдас : Диплоцид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
I Шаһ Жаһан

**I Шаһ Жаһан** (; 5 қаңтар 1592 жыл — 22 қаңтар 1666 жыл) — Ұлы Моғолдар патшалығының 5-ші падишаһы. Ұлы Моғолдар патшалығының негізін қалаушысы Бабырдың шөпшегі. I Акбардың немересі.

Толық атағы: **Шаһиншаһ әс-Сұлтан әл-Ағзам уә-л-Хақан әл-Мүкаррам, Мәлік-үл-Сұлтанат, Ала Хазірет Әбілмұзаффар Шихабаддин Мұхаммед I Шаһ Жаһан, Сайып-и-Қыран-и-Сани, Падишаһ-и-Ғази, Зиллуллаһ, Шаһиншаһ-и-Сұлтанат-үл-Хиндия-уә-л-Мұғалия**.

## Өмірбаяны
I Шаһ Жаһан 1592 жылдың 5 қаңтарында Сәлім шаһзада (келешектегі Жаһангір Шаһ) мен Білкіс бегімнің шаңырағында дүниеге келді. Жас кезінде оны атасы I Акбар өте жақсы көрген екен.

### Билеген жылдары
left|thumb|250px
I Шаһ Жаһан билік еткен жылдар Ұлы Моғолдардың сәулет өнеріндегі "алтын ғасыры" болды. Падишаһ көптеген аса танымал ескерткіштерді салдырған. Оның ішіндегі ең әйгілісі — Тәж Махал. Ол Қызыл форт пен Делидегі Жұма мешіті сияқты ғимараттарды қантөгіс шайқаспен қорғап қалды. Ол өзіне өте ыстық ғимарат – ақ Тәж Махалға ұқсатып, өзіне арнап қара Тәж Махал салғысы келген.

1617 жылы оның Деккандағы Лодиге қарсы соғыста көрсеткен ерлігі үшін әкесі оған Шаһ Жаһан Баһадүр деген құрметті атақ берді. 1646 жылы I Шаһ Жаһан мемлекеттің шекарасын солтүстік батысқа қарай кеңейтті. Шаһ Жаһанның күші қазіргі Тәжікстандағы Бажахшан мен Балхқа дейін жетті.

## Дереккөздер

Санат:5 қаңтарда туғандар
Санат:1592 жылы туғандар
Санат:1658 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Моғолдар падишаһтары
Санат:Үнді монархтары
Санат:Үндістанда туғандар
Санат:Үндістанда қайтыс болғандар
Шиваджи

## Шиваджи
Шиваджи Раджа Бхонсле немесе Чхатрапати Шивалджи – 1674 жылы батыс Үндістанда Маратха империясының негізін қалаған үнді ұлтының ұлы батырлардың бірі. Ол Үндістанның әсіресе қазіргі Махараштра штатында ұлы батыр саналады. 
Шиваджидің билікке келуі Деккан жағалауындағы Махараштра штатынан басталды. 164
5 жылы 17 жастағы Шиваджи Торна қамалындағы Биджапур патшалығына соғыс ашып, патшалықты жаулап алды. Бұл оның алғашқы әскери жоғырығы болатын. 
1647 жылы ол Кондана және Раджгад қамалдарын басып алып, Пуна аймағында толығымен өз билігін жүргізді. 
1654 жылы Шиваджи Батыс Гхат пен Конкан жағалауын бойлап жатқан қамалдарды жаулап алды.
Шиваджи ресми түрде 1674 жылы 6 маусымда Райгад қамалында тоққа отырып, оған Кшатрий Кулавантас лауазымы берілді. Шиваджи теңізге шығудың маңыздылығын жақсы түсінген . Сондықтан ол Ұлы Моғолдармен қақтығысып, олардың Сурат атты ең маңызды кемежайларын тонады.

## Дереккөздер
Барионикс

thumb|Барионикс
thumb|left|Барионикс
**Барионикс**. Барионикстің ұзыындығы —10 метр, салмағы —1,7 тонна. Алайда ғалымдар табылған жалғыз үлгінің жас барионикске тиесілі екендәгән болжаған. Осыны ескерсек, әбден жетілген ересек барионикстің бұл өлшемнен әлдеқайда үлкен болғнын байқаймыз. Барионикстің тырнақтарының ұзындығы 35 см-ге жеткен. Оның мойының имектігі өзге тероподтармен салыстырғанда байқалмайтын. 
## Қызықты дерек
* Барионикстің қалдықтарын 1983 жылы Уильям Уолкер Еуропадан тапқан. 
* Барионикстің асқазанынан табылған қатып қалған балық қабыршақтары оның балықпен қоректенгенін дәлелдеді.
* Барионикстің басы жыртқвш динозаврлардың бастарына қарағанда ерекше ұзын болған. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 1,7 келі 
*Тұқымдас : Спинозавр
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Диспетчерлік документтер

Диспетчерлік журнал, карточка, рапорттар, жоспар-графиктер түріндегі диспетчерлік қызмет документтерінен тұратын үлкен информациялардың іс-қағаздарын жасақтауға тура келеді. Қажетті информациялармен, олармен жүргізілген жұмыс нәтижелерін диспетчер төмендегідей негізгі журналдарға жазып отыруы қажет: бұйрықтар мен ескертулер, заявкілер, тапсырмалар мен оларды орындау  нәтижелерін жазатын оперативті жұмыс журналы, мал және егін шаруашылықтары өнімдерін өндіру және сату есептерінің журналы, техникалық қызмет көрсету мен жөндеудің барлық түрлері есебінің журналы. МТП жанармайының шығыны, өнім өндіру және сату және басқа да көрсеткіштерді жоспар-график түрінде жазып көрсету ыңғайлы болады. Осылайша көрнекті етіп жазып көрсету өндірістің жүрісі мен жағдайын тез бағалауға және оған тез әсер етуге мүмкіндік береді.
Диспетчер пунктінде қосымша документтер болуы керек: шаруашылықтың  жерді пайдалану картасы, шаруашылықтың өңдірістік-финанстық жылдық жоспары, сондай-ақ диспетчерлік қызмет бақылап және бағыттайтын, барлық бөлімшелер мен учаскелердің өндірістік міндеттері мен жооспары; анықтамалық-нормативті материалдар(жанармай шығыны нормасы, машиналарға техникалық қызмет көрсетудің кезеңдері, т.б.); бөлімшенің құрамындағылардың және мүшелері туралы мәліметтер, техникалр саны және басқа мәліметтер.
=Дереккөздер=
Машина-трактор паркін пайдалануда ұйымдастыру және жұмыс жүргізу технологиясы: селолық орта кәсіптік-техникалық училищелерге арналған оқу құралы.Мухин А.А.
Валент

**Валент** 
Флавий Юлий Валент – Рим императоры. 328 – 378 жылдары өмір сүрген. Ағасы Валентиниан Валентті өзімен тең басқарушысы өтті, сөйтіп Валент империяның шығысын биледі. Ағасы Валентиниан император болғанға дейін әскери мансап жолында үлкен жетістіктерге жетті. Ал Валент уақытының көбін поместьеде , отбасымен бірге өткізді. 
Тек 360 жылы ағасымен бірге император Джулианың парсыларға қарсы жорығына қатысты. Ол балқан түбегінің және Грекия , Египет , Сирия, анадолы жерлерінің шығыс жақ бөлігін иемденді. Сөйтіп , өзінің астанасы Константинопольге 364 жылдың желтоқсанында қайта оралды.  
365 жылы император джулианың анасы жағынан туысы болып келетін прокопий өзін Рим императоры деп жариялады. Дегенмен Валент 366 жылы Лидия елінің Фиатира қаласында оны тізі бүктірді.
376 жылы Валент кезінде Ғұндар шегіндірген вестгот тайпасын Мезниге қоныстандырды. Дегенмен оның бұл қадамы өзіне сәтсіздік әкелді. 
  
## Дереккөздер
І Жуан

**І Жуан** – Португалия мен Алгарвеннің оныншы патшасы. Ависс  әулетінің негізін қалаған және «Лорд» атағын Сеутада алғаш болып иеленген. 1364 жылы Ависс орденінің  мигистрі болып тағайындалады. 1383-1385 жылдар аралығында І Жуан Португалия патшалығының регенті болған. Бұл дағдарыс кезі болатын. 1383 жылдың қазан айында ағасы **Фернандо** қайтыс болды. Тақ мұрагерлігіне иелік ететін ұлы болмағандықтан, айналасындағылар Фернандоның жалғыз қызы - Беатришке билікті беруге күш жұмсады. Беатриш Кастилия патшасы I Хуан Карлосқа тұрмысқа шыққан соң, Португалия бар болғаны Испанияның провинциясы болып қалды, яғни 1383 - 1385 жылдары саяси анархия кезеңі орын алып, Португалияны бірде-бір патша басқарған жоқ.
1385 жылдың 6 сәуірінде патшалықтың Коимбрада шақырылған кеңесі Жуанды Португалия патшасы деп жариялады. Бұған келіспеген кастиялықтар Жуанды тақтан құлату мақсатымен Португалияға басып кірді. 

1385 жылы кастилиялықтардың әскері талқандалды. 1387 жылы I Жуан Джон Гонтаның қызы Филипп Ланкастерскаяға үйленді. Бұл неке Англия мен Португалияның одағын нығайтты.
**1415** жылы стратегиялық маңызы зор Африканың кеме жүзетін жағалауларын өзіне қаратқысы келген Жуан
мұсылмандардың Сеут қаласына әскери жорыққа шықты. Осы сәтті жорығынан кейін ол басқыншылықсыз, тыныш саясатына қайта оралды.
Жуан елді бейбіт түрде басқарып, елдің экономикалық дамуына барынша күш салды. 
## Дереккөздер
Ұ 46 Ұлы императорлар. – Алматы: “Aруна” баспасы. – 208 бет. – Сер.: “1100 қызықты деректер”.
ISBN 978-9965-26-591-4



Санат:1358 жылы туғандар
Санат:Португалия патшалары
Топырақ экологиясы

## '''Топырақ экологиясы'''
Адамзат өзіне қажетті қоректік заттардың 98-99 % осы топырақтан алады. 
Жер бетіндегі өңдеуге жарамды жердің көлемі 3200 млн га, оның жартысы ауыл шаруашылығына жарамды жер. Ал Қазақстанның ауыл шаруашылығына  жарамды жер көлемі- 78,6 млн га. Жерді дұрыс пайдаланбаудың салдарынан топырақ құнарсызданып , шөлге айналу процесі күшейе түсуде.  Соңғы мәліметтер бойынша, республика жерінің 60%ы шөлге айналған. Мұның барлығы топырақтың эрозияға ұшырауы, тұздану процесінің артуы химиялық және радиоактивті заттармен ластанудың нәтижесінде туындауда.
Республиканың 30 млн га жерінің өнеркәсіп, көлік байланыстары мен елді мекендер алып жатыр. Мысалы, Батыс Қазақстан аймағындағы мұнай-газ өнеркәсібінің дамуы топырақтың техногенді бүлінуіне әкеліп отыр.
Орталық Қазақстанда топырақтың техногенді бүлінуі, өнеркәсіп қалдықтарымен ластанудың, ауыр металдардың жинақталуының, т.б. әсерінен Бетпақдала аумағы қоқыстар жинақталған құнарсыз аймаққа айналып отыр. Ал Оңтүстік Қазақстанда Арал аймағының экологиясына байланысты аумақтың көп бөлігі шөлге айналып, топырақтың химиялық улы заттармен және радионуклидпен ластануы өсіп отыр.
Топырақтану институтының мәліметі бойынша, Қазақстанның құнарлы топырағының ауыр металдармен және радионуклидтермен ластануы барлық аймақтарды қамтып отыр. Республика жерінде 2,3 млрд тонна химиялық қалдықтар, ал 529 объектіде радиоактивті қалдықтар сақталған. Жалпы республика бойынша топырақтың түрлі заттармен ластану деңгейі Бетпақдала, Балқаш өңірі, Мұғалжар, Ертіс өңірі, Маңғыстау, Каспий маңы ойпаты, Іле Алатауы жазықтарында өте жоғары.

## Дереккөздер
Паралититан

**Паралититан** – Египетте тіршілік еткен ірі шөпқоректі динозавр. Біздің заманымызға дейін 99 – 94 миллион жыл бұрын Бор дәуірінде өмір сүрген. Оның басы – шағын, денесі – икемсіз, мойыны мен құйрығы ұзын болып келеді. Паралититанның қалдықтары Египеттен, Бахарск алқабынан көп табылған. Осы аумақ біздің заманымызға дейінгі Тесис мұхытының жағалауында орналасқан. Жүргізілген зерттеу жұмыстары бойынша, бұл аймақтарда манго ағаштары өтеп көп болған және осы жағдай паралититан динозаврының тіршілігі үшін өте қолайлы болды. Неміс ғалымы Эрнест Стромер динозаврлардың қалдықтарын жинауда үлкен жұмыс атқарған. Бұл ғалым осы динозавр тіршілік еткен аймақтан паралититанның жүздеген сынықтарын жинап, 16 түрлі сүйегін қайта қалпына келтірген. Эрнест Стромердің  үлкен еңбегінен біз осы паралититан динозавры туралы білдік, оның қандай болғанын, дене тұрқыны сияқты деректерге қанықтық.

Паралититантың табылуы – динозавр туралы тың ақпараттар беріп қана қоймай, жаңа географиялық дәуірдің бастамасы болды. Осы динозаврдың эволюциясына қатысты ерекше құбылыстың бірі – олар басқа зауроподтардың біртіндеп жойылуы кезеңінде дами бастаған.  
‎
## Паралититан туралы қызықты деректер
*Паралититанның ұзындығы: 26м; салмағы: 60т; қорегі: ағаш жапырақтары мен жемістер.
*Паралититанның ұзындығы 1,69 метрге жететін иық сүйегі Бор дәуіріндегі зауроподтардың кез келгенінен ұзын болған.
*Паралититанның сүйек қалдықтары 20 ғасырдың басына дейін зерттелмей келген.
*Олар ежелгі Бор дәуірінде Африканың бірлескен материктерінде және Оңтүстік Америкада өмір сүрген болуы керек деген болжам бар.
*Паралититан **зауроподтардың** ішінде көлемі жағынан аргентинозаврдан кейінгі екінші орынды алған.
## Дереккөздер


Санат:Динозаврлар
Клечковский ережесі

**Көп электронды атомдар**. Көп электронды атомдар үшін әрбір электронның жағдайын сипаттайтын 4 квант саны болады. Неғұрлым атомда электрон көп болған сайын энергияның мөлшеріне n санымен қатар l – дің әсері арта бастайды.
*Көп электронды атомдағы деңгейшелердің энергетикалық сипаттамасы мынадай заңдылыққа бағынады: ns; (n – 1) d; (n – 2) f деңгейшелері өзара шамалас, әрі олардың энергиясы np – мен салыстырғанда әрқашанда аздау болып келеді. Бойындағы энергиясының артуы бойынша орналастырсақ энергетикалық деңгейшелердің қатары мынадай болып шығады:**1s<2s<2p<3s<3p<4s≈3d<4p<5s≈4d<5p<6s≈5d≈4f<6p<7s≈6d≈5f<7p**
***Бұл заңдылықты Клечковский былай тұжырымдады:**

## Клечковскийдің бірінші ережесі.
**Клечковскийдің бірінші ережесі.** Элемент атомының электрондары оның энергетикалық деңгейлері мен деңгейшелерінде бас және орбиталь квант сандары қосындысының (n + l) өсуі ретімен орналасады.
## Клечковскийдің екінші ережесі
**Клечковскийдің екінші ережесі.** Егер екі деңгейше ҥшін бас және орбиталь сандарының қосындысы (n + l) бірдей болса, онда электрон алдымен l– дің мәні кіші n – нің мәні ҥлкен деңгейшеде, одан соң n – нің мәні ҥлкен l –дің мәні кіші деңгейшеде орналасады.

## Дереккөздер
Үңгір ғибатханалар

**Үңгір ғибатханалар** 
Тарихи кезенге дейін өмір сүрген адамдар үшін үңгірлер тек қана баспана емес , құдайға сыйыну орны да болған. Орталық Америкада қмір сүрген Майя тайпасы «Үңгірлер о дүниенің қақпасы, сол себепті үңгірде жасалған рәсімдер арқылы ата бабалар рухынан жылдам хабар алуға болады» деп сенген. Солтүстік Жартышардағы жергілікті американдықтар да үңгірлерді киелі жер ретінді бағалаған. Ежелгі және Вудланд үнділері ең ержүрек дауынгерлерін «Мамонт» үңгірінің қараңғы түкрірінежіберетін болған.
Үңгір ғибадатханалар туралы ерекше мысалдар Үндістаннан табылады. Аджанта мен оның маңындағы Эллора үңгірі - Үндістандағы ең керемет сәулет орындардың бірі. Эллорадағы үңгірлердің барлығы тамаша сәулетік келбетке ие болғанымен, Үнді Кайласа ғибадатханасы- ең танымал үңгір болып табылады. 
 
## Дереккөздер
Үңгірдегі өнер туындылары

## '''Үңгірдегі өнер туындылары'''
Ежелгі үңгірлерді «өнер қазыналары» деп атауға болады. Ғибадатханалар, шіркеулер, қорғандар және үңгірдегі бейнелер үңгір өнерінің жарқын мысалдары. Үңгір өнеріне палеолиттік үңгір суреттері, Аджанта суреттері, Үндістанның Бимбетака үңгірлеріндегі бейнелер және т.б.  Ежелгі өркениеттердің суреттері жатады. 
Үңгір суреттері археологтарды қатты қызықтырады. Ұлы Ниа үңгірі   жыл бұрын ол жердеадамдар мекендегенін дәлелдейді. 
Палеолиттік үңгір өнері Батыс Еуропаның қаласында анықталған. Басқа танымал суреттер Солтүстік Испания мен Франциядағы Дордожне даласындағы үңгірлерде табылған. Бұл ескі үңгір өнері күшті Ласко суреттерін, Лоссельдегі сыртқы скульптураны және бірнеше жерден табылған «Венералар» деген атпен белгілі бірнеше шағын әйел мүсіндерін қамтиды. 
 
## Дереккөздер
Әуе шары

**Әуе шары** — ауадан жеңіл ұшу аппараты, газ қабықшаларында жасалған көтергіш күшті ұшу үшін пайдаланатын ( немесе қыздырылған ауаны) тығыздылығы қоршаған ортаның тығыздылығынан әлдеқайда төмен болып келеді ( Архимед заңы бойынша).

## Тарихы
Ыстық ауа суық ауадан жеңіл. Күннің ыстығында ауаның ағыны жоғары көтеріліп жатқанын көруге еболады, мысалы, күнге қызып кеткен асфальттың үстінен. Қыздырылған ауаның әсерімен аспанға көтерілуді ең бірінші Португалияда тұрған бразиялық Бартолемео де Гусман ойлапты.

Ол 1709 жылы ұшатын аппараттың үлгісін жасаған – астына шоқ салынған ыдыс ілінген шағын шар. Шар жердің бетінен 4 метрге көтерілген. Іс жүзінде әуееде ұшудың пайда болуына ағайынды француздар Жак Этьен мен Жозеф Мишель Монголфьелердің еңбегі сінді. Ағайындылардың алғашқы шарлары текше пішіндес болған. Олар тәжірбие жасауды 1780 жылы бастап, бір жылдан соң Аннон қалашығындағы базарда диамтері 10 мертлік шарды көрсетті. Ресми деректер бойынша, сол күні шар 500 м биіктікке көтеріліп, ауада 10 минут бойы тұрып, 2 шақырымдық қашықтықты ұшып өткен. 
### Алғашқы авиациялық рекордтар
Қыркүйек айында ағайындылар Франция королі XVI Людовикке Версальда жаңа шарды көрсетті. Сол жолғы ұшуда аппараттың «пайдалы жүгі» қой, тауық және үйрек – тарихтағы бірінші әуе жолаушылары болды. Француз физигі Жан Франсуы Пилатр де Розье және маркиз д’Арланд 1783 жылы 21 қарашада Парижде әуе шарымен бірінші болып ұшты. Ыдыстарда қыздырылған әртүрлі ауаның есебінен көтерілетін шарлар монгольфьер деп аталып кетті. 

Ағайынды Монголфьелередің отандасы Жак Шарль әуе шарының қабығын ауадан гөрі жеңіл газбен толтыруды ұсынды. Қабығы сутекпен толтырылған әуе шарымене Шарль 1783 жылы 27 тамызда бірінші рет ұшты. Алайда “шарьере” атауы қалыптаспай қалды, бірақ ауадан жееңіл газы бар аэростаттар бірте – бірте монголфьерлердің орнын басты. Мұндай аэростаттарда жұмыс газы ретеінде есутекті, гелийді, неонды пайдаланды. Әуе шарлары әлемдегі көзі қарақты елдердің назарын аударды. 

### Әуе шарларының алғашқы қолдану аясы
Ресейде, нақты айтқанда Мәскеу мен Петербургте әуе шарымен бірінші ұшуды 1803 жылы француз Ж.Гарнен жүзеге асырды. Алғашқы әуе шарлары негізінене көңіл көтереуге епайдаланылды. Дегенмен оларды ғылыми зерттеулереге: әртүрлі атмосфералық құбылыстарды зерттеуге тез арада қолдана бастады. 1849 жылы Италиямен соғыс кезінде австриялықтар бірінші рет әуе шарынан шағын бомбаларды тастады. Әскерилер әуе шарын барлау мен бақылау құралы ретінде жоғары бағалады. Қыздырылған ауаны пайдаланатын әуе шарының елеуелі кемшілігі бар – шарға байланған себетке отын қорын салып жүру қажет. XIX ғ. соңына қарай мұндай шарлар мүлде дерлік қолданылмады. Жылумен ұшатын әуе шарларының екінші өмірі XX ғ. аяғында басталды.

## Қызықты деректер
Бүгінде әлеменің көптеген қалаларында әуе шарларымен туристерді серуендетеді, әуе ешарларының фестивальдеері өткізіледі. Ресеейде еәуе шарларының фестивальдері Великие Лукиде, Оралда, Переславль–Залесскийде өтіп тұрады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Алғашқы әуе шары  
*Бірінші әуе шары қашан пайда болды? 
*Әуе шарлар тарихы  

Санат:Аэростаттар
Санат:Әуе кемелері
Санат:Авиация