open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Газсыздыратын ерітінділер

**Газсыздыратын ерітінділер** () — бөлімдер мен бөлімшелерде газсыздандыру жұмыстарын жүргізуге колданылатын ерітінділер. **N1** газсыздандыратын ерітінді — дихлоромин Б-ның 10% ерітіндісі немесе дихлорэтандагы 5%-ды гексахлормеламин ерітіндісі. N1 газсыздандыратын ерітінді ипритті, люизиттін азотты ипритін, сондай-ақ қаруды әскери техника мен көлікті газсыздандыру мен дезинфекииялағанда споралы, споралы емес бактериялардан залалсыздандыру үшін колданылады. N2 газсыздандыратын ерітінді сілтілік түрдегі затгардан тұрады. Ол жүйкеге әсер ететін улағыш заггардан залалсыздандыру үшін, сондай-ақ әскери техниканың тәттанбауы үшін N1 газсыздандыратын ерітіндінің кәмегімен газсыздандырылғаннан кейін тазалау үшін колданылады. Газсыздыратын ерітінділер минатарлы-пулеметті, артиллериялық газсыздандыру толымдарында, автогазсыздандыру машиналары мен басқа да газсыздандыратын кұралдарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сляб

нобай|
**Сляб** — слябингте жасалынатын тік төртбүрышты көлденең қимасы бар дайындама.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Құрастырылған баспақ-қайшы

**Құрастырылған баспақ-қайшы** *(Пресс-ножница комбинированная)* — жалпы қаңылтырды, түржиынды металды кесетін жетегі бар және тесікті тесетін баспағы бар негізгі механизмнен тұратын баспақ қайшы.

## Дереккөздер


Санат:Аспаптар
Ауданның қорғанысы

**Ауданның қорғанысы** (Оборона района) — АҚШ армиясының құрамалары мен бәлімдерінің қорғаныс кимылдарының бір түрі. Мәнісі — қарсыласты тоқтату және оның шабуылын тойтару мақсатында жергілікті жердің маңызды өңірлерін берік ұстап тұру. Әскердің атыс және ядролық қаруды барынша көп пайдалану мүмкіншілігіне, жергілікті жерді инженерлік тұрғыда тиянақты жабдыктауға, миналы жарылғыш бөгеттер жүйесін құруға және бір эшелонда негізгі күш пен қарудың кем дегенде 2/3 бөлігінің орналасуына негізделеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аумақтық әскерлер

**Аумақтық әскерлер** (Территориальиые войска) — қарулы күштердің аумақтық-милициялық жүйе негізінде жасақталатын және үйретілетін әскери бөлімдері мен кұрамалары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гречаники

**Гречаники** — қарақұмық ұнынан, ашытқы, сүт және жұмыртқадан дайындалатын Украина асханасының тағамы. Ашыған қамырдан ұзынша болып кесілген кесектерді тұмшапеште пісіреді. Ыстықтай күнбағыс майын жағып және қаймақ құйылып беріледі.

## Дереккөздер
Агродақылдық ландшафт

**Агродақылдық ландшафт** (Агрокультурный ландшафт; грек. agros — дала, егістік жер, лат. cultura — дақыл, нем. Landschaft — жердің жалпы кәрінісі) — табиғи өсімдіктері едәуір шамада ауылшаруашылық егістіктерімен және бақ дақылдарымен алмастырылған ландшафт.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Астрокомпас

**Астрокомпас** — арнайы құрылғы
(пеленгатор) арқылы аспан шырағын
үздіксіз бақылауды қамтамасыз ететін аспап.
Мүндай бақылау (мысалы, Күнді) арқылы өз
координаттары мен уақытты білген
жағдайда географиялық меридианның
бағытын анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Газсыздандыратын заттар

**Газсыздандыратын заттар** () — улағыш заттармен өзара белсенді араласып, оларды усыз құрамаларга айналдыратын химиялық құралдар. Газсыздандыру заттарын тотықтырғыш-хлорлау әрекеті бар (гипохлориттер, хлораминдер) және сілтілік (ащы сілтілер, сода, аммиак тұздар және баска) түрлерге деп бөледі. Еріткіш ретінде суды және баска әр түрлі органикалык сұйыктарды (дихлоэтан, трихлоэтан, бензин, және т.б.) пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Арак

thumb|192px|Арак
**Арақ** — Оңтүстік Азияда күріштен немесе пальма шырынынан дайындалатын арақ тәріздес спиртті күшті ішімдік.

## Дереккөздер

Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Санат:Жерорта теңізі асханасы
Санат:Бренди
Санат:Шығыс асханасы
Санат:Араб асханасы
Санат:Моңғол асханасы
Гурьев ботқасы

**Гурьев ботқасы** - XIX ғ. I жартысында Ресейдің қаржы министрі Д.А.Гурьев ойлап тапқан тамақ. Құрамына майда жарма, сүт және кілегей, тосап, бал, жемістер қағы, цукаттар кіреді. Алдымен майда жарма кілегей қосылып, ыстық сүтке бұқтырылады. Содан соң жарма үстіне тосап, бал, жаңғақ, цукат, жемістер қағын себеді. Гурьев ботқасының қабаты көп және оның құрамы күрделі болған сайын — тағам дәмдірек болады.

## Дереккөздер
Жомарт Бисенғалиұлы Мұсабаев

**Жомарт Бисенғалиұлы Мұсабаев** (туған жылы белгісіз, Маңғыстау ауданы Үштаған ауылы – 1993) – соғыс ардагері. 
*Механизаторлар даярлайтын ауыл шаруашылығы техникумын (1938),
*бухгалтерлер курсын (1940) бітірген. 
*1941 – 1944 жылдары әскерге алынып Оңтүстік-Батыс, Орталық және Беларусь, Сталинград майдандарына қатысқан. 
*1966 – 1983 жылдары Жамбыл облысы Талас, Мерке аудандарында Қаратау қаласы және Маңғыстау облысы партия комитетінде комиссия мүшесі, нұсқаушы, 
*1984 – 1988 жылдары Шевченко қалалық комитетінің әкімшілік комиссиясының жауапты хатшысы қызметтерін атқарған. Қызыл жұлдыз, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дұрыстау

**Дұрыстау, дәлдеу** (Выверка) — тетіктердің немесе олардың беттерінің өзара дұрыс орналасуын тексеру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Соғу

thumb|Соғу заводта Borsig, 1954 жылы
**Соғу** — дайындаманы соққыштың ұрғылауы арқылы берілген мөлшерге дейін өңдеп, соғылма жасауға арналған металдарды қысыммен өңдеу әдісінің бір түрі.

**Соғу** - жиіліктері жақын екі гармониялық тербелісті қабаттағанда пайда болатын тербеліс амплитудасының мерзімді езгеруі.
## Соғу түрлері
*Айналдыра соғу (Ковка ротационная) — айналдырықты немесе құрсаманы (бандаж) айналдыру процесінде дайындаманы соғатын жөне айналдырықпен салыстырғанда ілгерлемелі қозғалыс жасайтын соққышы бар машинада соғылманы өңдеу.
*Айналма соғу (Вальцовка) аймалмалы қалыптың әсерімен деформациялайтын ыстықтай металдарды қысудың бір әдісі.
*Баспақта соғу (Ковка на прессе) — деформациялаушы жылдамдығы 0,5—2 м/с болатын жабдықта дайындаманы соғып өндеу.
*Бөлігін шығарумен соғу(Ковка с высадкой) — дайындаманың шамалы бөлімінде оның биіктігін қысқарту есебінен көлденең қимасын үлкейтетін шөктіру операциясының бір түрі.
*Машиналы соғу (Ковка машинное) — ұсталық жұмыста машиналы жабдықты қолдану.
*Радиал соғу (Ковка радиальная) — дайындама бағытында қайтымды-ілгерілемелі козғалыс жасайтын сокқышы бар машинада соғылманы өндеу.
*Тоқпақта соғу (Ковка на молоте) — деформациялаушы жылдамдығы 6—9 м/с болатын жабдықта дайындаманы соғып өндеу.
*Төсенді қалыптарда соғу (Ковка в подкладных штампах) — арнайы төсенді аспапты қолданып, дайындаманы соғу.
*Ыссы соғу (Ковка горячая) - дайындаманы (0,5-0,6) Т6 (Г6—балқыту температурасы) температурасына дейін қыздырып алғаннан кейін соғу.
*Соғу машиналары (Машины ковочные) — күрделі пішінді тетіктерді еркін соғып жасау үшін қолданылатын машиналар.
*Соғу операциясы (Операция ковочная) — 
# бұл технологиялық процестің бір бөлігі; дайындаманы соғуға қажетті жабдық пен жұмыс қозғалысын қамтиды; 
# ұсталық соғу цехтарында қолданатын операциялар.
 
*Соғу температурасы (Температура ковочная) — металдарды қысыммен өңдегенде жоғарғы илемді қасиет жөне сапа беретін температуралық аралық.
*Соғудың термиялық режiмi (Режим ковки термический) —металл аз деформациялау кедергісіне ұшырайтын және жеткілікті илемділікті иемденетін температура аралығы.
*Соғудың технологиялық сұлбасы (Технологическая схема ковки) — соғудың технологиялық әрекеті көрсетілген сұлба.
*Соғушы соққыш (Боек ковочный) — әр түрлі құрылымы бар соғуға қолданылатын әмбебапты құрал.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Санат:Машина жасау
Санат:Механика
Протеиндер

**Протеиндер** — тек амиак қышқылдарының қалдықтарынан тұратын қарапайым ақуыздар. Оларға құрылымдық ақуыздар, биологиялық белсенді ақуыздар, оның ішінде ферменттер жатады. Кейде протеиндер деп барлық ақуыздарды атайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Аумақтық жалпы әскери бірлестік

**Аумақтық жалпы әскери бірлестік** (Территориальное общевойсковое объединение) — елдің және қарулы күштердің соғысқа дайындалуына байланысты белгіленген аумақта оперативтік міндеттер мен әскери әкімшілік қызметтерді орындау үшін құрылған әскери бөлім. Қазақстан Республикасының Қарулы Күштерінде аймақтық жалпы әскери бірлестікке әскери округтер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бутанолдар

**Бутанолдар** С4Н9ОН - изомерлі алифаттық спирттер тобы; мотор отынының құрауышы, антисептик, иісті заттар, еріткіштер ретінде қолданылады.Сивуха майының тән иiсiмен түссiз тұтқырланған сұйық. Органикалық ерiткiштермен араласады.  7, 6 г 100 г суда ашиды. Бутанолдың массасы бойынша азеотробы болатын 42, 5% олардан құрастырады 97, 7 C қайнайтын.

## Дереккөздер



Санат:Спирттер
Санат:Органикалық химия
Әскери эвакуация

**Әскери эвакуация** (Военная эвакуация) — жаралылар мен ауруларды, тұтқындарды, материалдык құралжабдықтарды, керек емес және жөңдеуді керек ететін әскери заттарды, олжаны тылға женелту, әскерді бұрын басып алған аудандарынан әкету.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дымқылдану

**Дымқылдану** (Сырение) бұйымның, заттың, дененің ылғал әсерінен өз құрамына сулы зат сіңіруі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Артиллериялық құрал-саймандық барлау

**Артиллериялық құрал-саймандық барлау** — әр түрлі табу және өлшеу аспаптары аркылы жүргізілетін артиллериялық барлаудың құрамдас бөлігі.

Қарсылас орналасқан объектілердің (нысана) координаттарын анықтап, өз артиллериясының атысын
қамтамасыз етеді, сондай-ақ фотограмметриялық жұмыстар өткізеді.

Артилерийская инструментальная разведка (АИР) оптикалық, дыбыстық, радиолокациялық және радиотехникалық барлау болып бөлінеді. Осыған сәйкес жүргізетін бөлімшелер тағайындалады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Азаматтық газтұмылдырық

thumb
**  Азаматтық газтұмылдырық **— адамның тыныс мүшелерін, терісін, беті мен көзін ауада бу, тұман, тозаң түрінде кездесетін улы және радиоактивті заттардан, ауру туғызатын микробтар мен улы заттардан корғауға арналған құрал. Азаматтық газтұмылдырық газтұмылдырық қорабынан, бет бөлігінен (шлем маска) және сумкадан тұрады. Сондай-ақ, противогаз кешеніне дымқылданбайтын үлбірлі қорапша кіреді. Қорап сыртқы зақымданған ауаны сүзуге арналған. Зақымданған ауа ең алдымен дымқылдандырмайтын сүзгі арқылы етеді, мұнда тозаң мен түтін бөлшектері сүзіліп калады, сонан соң улы заттарды ұстап қалатын арнаулы сорғыш (арнаулы химиялық реагентті активтелген көмір) арқылы өтеді. Газтұмылдырықтың бет бөлігі бетті корғауға және газтұмылдырық қорабында тазарған ауаны тыныс мүшелеріне жіберуге арналған. Ол көз әйнегі, клапанды қорабы бар резиналы-шлем маскадан тұрады. Бет бөлігінін клапанды қорабы дем алу және дем шығару кезіндегі ауа ағынын бөліп тұруға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ойпаң

**Ойпаң** — барлық жағынан тұйықталған, көбінесе тектоникалық процестердің нәтижесінде пайда болған жер бетіндегі ойпауыт. Көлденеңі ондаған және жүздеген (кейде мындаған) км-ге дейін жетеді. Ойпаңды ағынсыз және ағынды деп ажыратады. Мұхит түбіндегі тар және терең ойпаңдар, әдетте, тереңсулық науалар деп аталады.
## Дереккөздер


Депрессия

Санат:География және геодезия
Профаг

thumb|250px|Профагтың қалыптасуы
**Профаг** — қалыпты бактериофагтардың жасырын түрі. Әдетте қалыпты фаг геномдары профаг жағдайына өткенде ДНҚ белгілі бір бөлігіне онымен бірге енеді. Бұл фаг геномының арнайы аймағымен қадағаланады. Кейде бактериофаг хромосомаға косылмайды да, одан бөлек, тұйық ДНҚ түрінде бактерия торшасы ішінде өмір сүреді.

## Дереккөздер


Санат:Бактериофагтар
Аумақтық жарылыс

**Аумақтық жарылыс** (Объемный взрыв). Аумақтық жарылыс кезінде жарылыстық өзгеріс аэрозольдік "жанғыш-тотықтырғыш" қоспасында өтеді. Жанғыш ретінде сұйытылған кәмірсутекті отындар (этилен немесе пропилен, метан, пропшінитрат және басқа тотықтар), тотықтындырғыш ретінде — ауа оттегі қолданылуы мүмкін. Аумақтық жарылысты оқ-дәрі іске қосылғанда пайда болып, едоуір аумақты алатын аэрозольді бұлтты детонация процесін коздыру детонаторлармен атқарылады. Кейінгі кезде қоспалардың түзілуі мен олардың детонациясын детонаторларды қолданусыз біртұтас процесс ретінде жүргізетін оқ-дәрілер жасалуда. Жою күшін бұлт жарылғанда пайда болатын детонациялық және ауалық соққы толқыңдар құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Діріл

**Діріл** (Вибрация) — скалярлық шамамен сипатталатын нүктенің немесе механикалық жүйенің қозғалысынан туындайтын тербеліс.

## Автомобильдің діріл акустиқасы
Автомобильдің діріл акустиқасы - автомобильдегі шуылдың қалыптасу ерекшелігін оқып зерттейтін ғылыми пэн.
## Діріл әсерін зертте
Діріл әсерін зерттеу- пайдалану үрдісінде пайда болатын немесе жасанды қоздырылатын дірілдерді талдау негізінде объектінің (заттың) күйін оқып зерттеу.

## Дірілден қорғау
Дірілден қорғау- адамдарды, механизмдерді және аспаптарды дірілдің зиянды әсерінен корғап,оны азайтуға арналған әдістер мен құралдың жиынтығы.
## Дірілге беріктік
Дірілге беріктік- діріл пайда болған жағдайларда объектінің беріктікті сақтау қабілеті.
## Діріл жылдамдығы
Діріл жылдамдығы – діріл әсерінен нүктенің немесе жүйенің қозғалысының жылдамдығы.
## Діріл әсерін зерттейтін қондырғы
Діріл әсерін зерттейтін қондырғы- машина мен тораптарды діріл әсеріне сынап зерттеу кондырғысы.
## Дірілге шыдамдылық
Дірілге шыдамдылық -діріл пайда болған жағдайларда объектінің (заттың) белгілі бір қасиеттерді сақтау қабілеті.
## Діріл үдеуі
Діріл үдеуі - діріл әсерінен нүктенің немесе жүйенің қозғалысының үдеуі
## Дірілге орнықтылық
Дірілге орнықтылық - машиналар мен құрылымдардың берілген режим ауқымында шамадан аспайтындай тербеліс жасап жұмысатқару қабілеті.

## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Перуза Мұханбеткәрімқызы Темірәлиева

**Темірәлиева Перуза Мұханбеткәрімқызы** (1939 жылы туған, Форт-Шевченко) – педагог. Гурьев педогогикалық институтын бітірген (1963). 1963 – 1971 жылдары Шахта орта мектебінде мұғалім, Маңғыстау ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1971 – 1977 жылдары Маңғыстау ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Бейнеу ауданы партия комитетінің хатшысы, 1977 – 1988 жылдары облысы партия комитетінің кадр жөніндегі нұсқаушысы, жалпы бөлімнің сектор меңгерушісі, 1988 – 2006 жылдары №13 М.Әуезов атындағы мектепте оқу ісінің меңгерушісі болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970), «Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1971) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Артиллериялық мұнаралық қондырғы

**Артиллериялық мұнаралық қондырғы**  — сауытпен қорғалған кемелік немесе жағалық артиллериялық қондырғы.

Бұл қондырғылар кеме палубаларының ойығына кондырылады және бір, екі, үш, төрт зеңбіректі болып келеді.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бутендер

**Бутендер**, сондай-ақ **бутилендер** деп те аталатын, формуласы C4H8 болатын алкендер тобына жататын көмірсутектер. «Бутендер» - изомерлер тобы. Бутендер — шикі мұнай құрамында өте аз мөлшерде болатын, өнеркәсіптік тұрғыдан тікелей бөліп алуға жеткіліксіз концентрацияда кездесетін түссіз газдар. Сондықтан бутенді каталитикалық крекинг арқылы, яғни шикі мұнайды айдау кезінде қалған ұзын тізбекті көмірсутектерді ыдырату нәтижесінде алады. Крекинг процесі көптеген өнімдердің қоспасын түзеді, ал бутен осы қоспадан фракциялық айдау арқылы бөлініп алынады.

Бутендер мұнай өңдеу кезінде түзілетін C4-фракциялар — раффинаттардың негізгі құрамдас бөліктерінің бірі болып табылады. Құрамында бутадиен бар раффинаттар канцерогендік және мутагендік қасиетке ие деп есептеледі. Олар әрі қарай өңдеу үшін шикізат ретінде (мысалы, алкилдеу қондырғыларында) немесе өнеркәсіптік отын ретінде пайдаланылуы мүмкін. Кей жағдайларда оларды өндірістік емес мақсатта сұйытылған мұнай газына (LPG) араластырады, алайда бұл, әдетте, тыйым салынған.

## Изомерлер
Бутеннің 4 изомері бар. Олардың барлығының формуласы бірдей, бірақ структурасы мен екілік байланыстың позициясы әртүрлі:

## Дереккөздер

Санат:Алкендер
Азимут бойынша жылжу

**Азимут бойынша жылжу** - компас арқылы жергілікті жерде берілген азимут бойынша керекті бағытты таба білу, жылжу, осы бағытты ұстау және белгіленген пунктке шығу. Азимут бойынша ілгерілей алудың жергілікті жерде, әсіресе, бейтаныс жерде, сондай-ақ көрінім шектеулі жағдайда адаспау үшін маңызы зор. Ол үшін метрлік қашықтықтарды жұп адымға ауыстырады (орта бойлы адамның әрбір жұп адымы 1,5 м деп қабылданады).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үйкеліс коэффициенті

\mu = \frac{F}{N_{normal}+N_{adhesion}}.
**Үйкеліс коэффициенті** (Коэффициент трения) — 1) металдарды қысыммен өңдегенде сыртқы күштің үйкеліс күшіне қатынасымен анықталатын коэффициент; 2) ең үлкен үйкеліс күшінің нормаль қысымына қатынасы. Жанасып тұрған денелердің материалына, оның физикалық қасиеттеріне тәуелді және эксперимент арқылы анықталатын шама.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Физика
Құрастырылған қанықтыру

**Құрастырылған қанықтыру** *(Насыщение комбинированное)* — металдың (бұйымның) беткі қабатын бірнеше элементпен диффузиялық қанықтырудан тұратын химиятермиялық өңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Проферменттер

**Проферменттер** — белсенділігі жоқ, бастама ферменттер. Көптеген протеолиз ферменттері проферменттер сатысынан өтеді. Мысалы, пепсин — пепсиноген, трипсин — трипсиноген. Бұл ферменттер өздері түзілетін торшалар мен тканьдардың бүтіндігін сақтауға қатынасады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Темір баба

**Темір баба** – қорым. Ол Оңтүстік Маңғыстаудағы Кендірлі шығанағының жағасында орналасқан. Оғыз заманының өкілі Темір баба әулие осында жерленген; осыған байланысты қорым да осылай аталып кеткен. Темір баба қорымының жанында суы минералды бұлақ көзі бар; ол қоршалып, әуізделіп күтімге алынған. Бұлақтың айналасында жыңғыл, Темір баба бұталар өседі. 1972 – 1973 жылы туған Темір баба жерінде барлау ұңғымасы қазылды. Қорымның оңтүстік мүйісі де Темір баба атымен аталады.

## Дереккөздер
Нұритден Ермұқанұлы Мұхамбетжанов

**Нұритден Ермұқанұлы Мұхамбетжанов** (1926 қазіргі Атырау облысы Теңіз ауданы – 1994, Шетпе ауылы) - Қазақ КСР-інің еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Ұлы Отан соғысының ардагері 

Орта білім алғаннан кейін 1965 жылы Мәскеу қаласындағы Е. Вахтангов атындағы театр училищесінде сырттай оқып, оны 1969 жылы бітірді де, режиссер мамандығын алды.

Атырау облысының Теңіз ауданы мәдениет бөлімінің аға инспекторы, Мәдениет үйінің директоры, автоклуб меңгерушісі, Маңғыстау ауданында халық театрының режиссері (1964 – 1986) болып қызмет атқарған. Ол 70-ке жуық ірілі-ұсақты драмалық шығарманы сахнаға қойды; өзі Жанас (Ә.Тәжібаев, «*Бөлтірік бөрік астында*»), Бекен (Қ.Мұхамеджанов, «*Бөлтірік бөрік астында*»), Базарбай (Ғ.Мүсірепов, «Қыз Жібек»), Ақылбек (Б.Жәкиев, «Әке тағдыры»), т.б. бейнелерді сомдаған. Нұридтен Мұхамбетжанов 2-дәрежелі Отан соғысы орденінің және бірнеше медальдардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:1926 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Атырау облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Әскери экономика

**Әскери экономика** (Военная экономика) — мемлекеттің әскери кажеттерін қамтамасыз етуге арналған халық шаруашылығының арнайы саласы (ерекше түрі). Әскери экономика халық шаруашылығының бір саласы ретінде материалдықтехникалық базадан, еңбек ресурстарынан және әскери кажеттілікті өтеуге жұмсалатын әскери қаржыдан тұрады. Әскери экономика құрылымы жағынан қорғаныс өнеркәсібі саласына жатқызылады. Әскери экономика соғыс кезіңде де, бейбіт кезенде де өмір сүре береді. Ол елдің жалпы экономикалық күш-қуатымен тығыз байланысты, азаматтық экономикамен тығыз карым-қатынаста болады. Өзіне тән ерекшелігі — ол не өндіріс күштеріне, не тұтыну заттарына кызмет етпейді. Әскери өнімдер ҚК құрылымында қарулы күрес жүргізуге дайындалуға және жүргізуге жұмсалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бутил

**Бутил** С4Н9 — бутанның бір валентті радикалынан тұратын атомдық топша.

## Дереккөздер



Санат:Көмірсутектер
Санат:Органикалық химия
Артиллериялық полигон

**Артиллериялық полигон**  —  Артиллериялық қару-жарақ пен техниканың үлгілері мен кешендерін сынауға (өңдеуге), өскердің жауынгерлік дайындық шараларын өткізуге және әскери өнер саласындағы зерттеулерді жүргізуге арналған аймақ.

Жабдықталуы артиллериялық полигонның түріне байланысты болып, кұрамына атыс позициялары, нысаналары, қалқандар, сауытты плиталар, бақылау мұнаралары, өлшегіш және есептегіш кешендер, баллистикалық жолдар және басқалар кіруі мүмкін.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Полигондар
Санат:Артиллерия
Ацидофильді сусындар

**Ацидофильді сусындар** — пастерленген сүттен ацидофильді таяқшамен (басқа да сүт қышқылды бактериялар қосылуы мүмкін) ашыту прқылы  алынатын сүтқышқылды өнім. Қант және хош иісті заттар (ванилин, корица) қосылуы мүмкін. Ацидофильді сусындарға ацидофильді және ацидофильді ашыткы сүті, ацидофилин жатады. Оның майлы, майлы тәтті, бал, майсыз, майсыз тәтті түрі өндіріледі. Консистенциясы сәл созылғыш. Ацидофильді ашытқы сүті пастерленген сүтті ацидофильді таяқша мен сүт ашытқыларымен ашытып өндіріледі. Дәмі өткір, қышқыл, сәл спирт татымды болады. Ацидофилин — шикі немесе майсызданған сүтті ацидофильді таяқшамен, сүт қышқылды стрептококпен және айран ашытқысымен ашытып алынады. Майлы, майлы тәтгі, майсызданған, майсызданған тәтті болып өндіріледі. Консистенциясы тығыз ұйытынды болып табылады, ал шайқағанда кішкене газ түзілген біртекті сұйық масса. Дәмі мен иісі сүт қышқылды. Ацидофильді сусындардың майлы, майсыз, тәтті және қантсыз түрлері өндіріледі. Сарысуы бөлінген, ащы, көгерген, өткір қышқыл, жемді, сірке қышқылды және басқа бөгде дәм мен иісті ацидофильді сусындар саудаға жіберілмейді.
## Дереккөздер
Ойпаңдық шалғындар

**Ойпаңдық шалғындар** – көбінесе ылғалсүйгіш өсімдіктерден (гигрофиттер мен мезофиттер) тұратын, грунт сулары жер бетіне жақын өңірлердегі шалғындар. Негізінен, өзенаралық ойпауыттарда, сайлар мен жыралардың түптерінде кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтар

**Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтар** карсыластың адам күштерін және қорғаныс ғимараттарын қиратуға арналған қару түрлері. Құрамына жанғыш газдар (пропан, пропадиен, металацетилен), сондай-ақ әр түрлі сұйық жанармай түрлерінің буы кіретін жарылғыпшен жарақталады. Бомба корпусы бұзылған кезде ауада диаметрі 15 м, биіктігі 2,5 м тез арада жарылатын (секундтың оннан бір бөлігінен бірнеше секундқа дейінгі аралықта) қою аэрозоль бұлты пайда болды. Бұлттың бүкіл аумағында 20-30 кг/см2 артық кысымды қуатты жарыльтс болады. Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтартың адам күші мен қорғаныс ғимараттарын зақымдау әсері жарықшақты және фуғасты бомбаларға қарағанда ондаған есе күшті. Газ қоспаларының бұлты әр түрлі инженерлік ғимараттарға еніп, оларды іштен жарады. Жарылыс болған жерде жанған заттармен уланған, оттегі азайған атмосфера қосымша зақымдау факторы болып табылады. Аумақтық жарылыс жасайтын қару-жарақтартың зақымдаушы факторларьғаан қорғану әдістері — паналау ғимараттары, сондай-ақ жарылыс болған жерден кашық орналаскан жырасайлар мен шұңқырлар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Айтмағанбет Құдайбергенов

**Айтмағанбет Құдайбергенов** (*[[1930]], [[Маңғыстау ауданы]], Қызық  ауылы – [[1980]], сонда*) – жазушы. 
*Қазақ  мемлекеттік университетін (*қазіргі ҚазҰУ*) бітірген соң орта мектеп директоры, ауданы оқу бөлімінің инспекторы болып жұмыс істеген. 
**«Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз»), «Пионер» (қазіргі «Ақ желкен»)*,  тағы басқа мерзімді басылымдарда (*«Балықшының баласы», «Махаббат сарайы», «Қуанышты қайдан іздейді?», «Мұғалімнің қызыл сиясы», «Ер кезегі үшке дейін», «Төтенше комиссардың төрт аптасы»,  тағы басқа * ) әңгіме, драма, повестері жарияланған. 1956 жылы Маңғыстау ауданы халық театрын ұйымдастыру жұмысына қатысты. Құдайбергеновтың 2 томдық шығармалар жинағы (2007) Алматы қаласындағы *«Нұрлы әлем»* баспасынан жарық көрді. 
## Дереккөздер
Бутилацетат

**Бутилацетат** СН3СООС4Н9 - бутил спиртімен сірке қышқылының күрделі эфирі; полимерді ерітуші, тамақ эссенциясынын құрам бөлігі ретінде және парфюмерияда қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Карбон қышқылдарының күрделі эфирлері
Санат:Еріткіштер
Санат:Ацетаттар
Әскери экономика және тыл теориясы

**Әскери экономика және тыл теориясы** (Теория военной экономики и тыла) — қарулы күштердің қызметі мен оның мемлекетті қорғауына керекті жеткілікті материалдық каражатжабдықты жинақтау және тылдағы халықты, әскери объектілерді кәрғау тәсілдерін, өткен соғыстардың тәжірибесін жинақтау мен азаматтық қорғаныс істерін дамыту жолдарын қарастыратын ілім.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аумақтық қорғаныс

**Аумақтық қорғаныс** (Территориальная оборона) — ұшақтармен немесе ракеталармен үлкен географиялык кеңістікті қорғау.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Астронавигациялық жүйе

**Астронавигациялық жүйе**
(Астронавигационная система) — ұшуды
басқарудың автономды жүйесі. Онда
ракетаның жер үстіндегі орнын және
басқару командаларында өз координаталарын өзгертуін (есептеу-шешу құрылғылары көмегімен) анықтау үшін астрономиялық аспаптар қолданылады. Аспан
денелерін бақылаудың қолданылатын
құралдарына байланысты астронавигациялық жүйе көзбен бақылайтын, фото-электрлік және инфрақызыл жүйелер
болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әбубәкір Күзембайұлы Құдайбергенов

**Әбубәкір Күзембайұлы Құдайбергенов** (*[[1937]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], Таушық  ауылы*) – педагог. 
**«Халық ағарту ісінің үздігі»* (1981). 
*1961 – 1977 жылдары Таушықта мектеп директоры, аудандық әдістемелік кабинеттің меңгерушісі
*1977 – 97 жылдары Маңғыстау аудандық атқару  комитетінде, әкім аппаратында қызмет атқарды. 
**«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* (1970) медалінің иегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Құрғақ қорамаға құю

**Құрғақ қорамаға құю** *(Отлив всухую)* — алдын ала құрғатылған қорамаға құю. Бұл жауапкершілігі жоғары тетіктер дайындамасын құюда қажет болады. Құйманың өзіндік құны жоғары, жасау уақыты ұзарады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аққыштық кернеуі

**Аққыштық кернеуі** (*Напряжение текучести*) —
# үлгідегі деформацияның кернеуге тәуелсіз, едәуір өсетін кезіне сәйкес кернеудің мәні; 
# түсірілген күш үлкеймей дайындама белгілі мөлшерге ұзарғандағы кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бутиллитий

250 px|thumb

**Бутиллитий** С4Н9П - элементорганикалық қосылыс, ауада өздігінен жанады, көксағыз және т.б. өндіруде өршіткінің құрам бөлігі ретінде колданылады.

## Дереккөздер



Санат:Органикалық химия
Аумақтық полициялық жүйе

**Аумақтық полициялық жүйе** (Территориально-полицейская система) — қарулы күштердің бөлімдері мен құрамаларында бейбіт уақытта аз ғана әскери қызметші кадрлары болатын құрылым жүйесімен жасақталуы. Жұмылдыру кезінде жергілікті жерде есепте тұрған әскери қызметшілердің үйретілген тобын шақыру арқылы соғыс жағдайындағы штатқа дейін толықтырылады. Бұл топтар мерзімді әскери қызметті жыл сайын қысқа мерзімді жаттығу жиындарында өткереді. Аумақтық полициялық жүйе қазірде бірқатар мемлекеттерде бар. Кеңес Армиясында ол кадрлық жүйемен қатар 1923 ж. енгізілді, ал 1934-1939 ж. аралығында КСРО-на соғыс қаупі төнуіне байланысты армия түгелдей кадрлық жүйеге көшірілді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери электр станциялары

**Әскери электр станциялары** (Войсковые электростанции) — әр түрлі әскер түрлері бәлімдері мен бөлімшелерінің табельдік жылжымалы электр станциялары. Әскери электр станциялары ракеталық, артиллериялық және басқа қаруларды, әр түрлі
инженерлік қару-жарақтарды, ағаштақтай зауыттарын, басқару құралдарын, әр түрлі радиотехникалық және басқа әскери объектілерді электр энергиясымен жабдықтау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Процессинг

**Процессинг** — трансляция мен транскрипцияның алғашқы туындыларын қызмет ете алатын молекуларға айналдыратын реакциялар жиынтығы. Процессинг кезінде РНҚ алғашқы туындыларының екі шетіндегі азот негіздерінің артық тізбектері кесіліп тасталады. Эукариот торшаларында процессинг ерекше түрі — сплайсинг табылған, мұндайда кодталған мәліметі жоқ (интрондар) РНҚ молекула-туындысының белгілі бір жерлері кесіліп алынады, ал генетикалық мәлімет таситын (экзондар) жерлері бір-бірімен жалғанып РНҚ-ң жетік түрін жасайды. Процессингке алғашында полипротеин-туындысы түрінде түзілетін басқа да ақуыздар ұшырайды. Бұл жағдай олардан активті ақуыз алу үшін қажет.
 
### Жалған агглютинация
**Жалған агглютинация** — бактериялардың, эритроциттердің, лейкоциттердің т. б. жүзінді бөлшектердің жабысып, тұнуы. Бірақ мұндай агглютинация антиген мен антиденелердің арнайы байланысынан емес, тұздар концентрациясының, рН, температураныц өзгеруінен немесе басқа факторлардың әсерінен туады.

### Жалған вириондар
**Жалған вириондар** — өз нуклеин қышқылының орнына торшаның нуклеин қышқылын енгізіп алған вириондар. Олардың жануарлар жұқпалы аурулардағы орны белгісіз. Дегенмен кейбір жануарлар вирустары тобында (мысалы полиомавирустар) жалған вириондар саны көбірек болады.
 
### Жалған түрлер
**Жалған түрлер** — бір вирустың нуклеин қышқылы мен екінші туыстас вирустың ақуыз қабығынан тұратын вириондар. Олар аралас зақымданған торшаларда пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай әсіресе сыртқы ақуыздарың кодтайтын бір немесе бірнеше гендерін жоғалтқан ақау вирустардың биологиялық қасиеттерін сақтауға көмектеседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Сұлтанбек Құдайбергенов

**Сұлтанбек Құдайбергенов** (*[[1978]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Қосбұлақ ауылы]]*) – ақын, журналист. 
*2002 – 2007 жылдары Маңғыстау телерадиокомпаниясында тілші-редактор
* *«Үш қиян»* газетінің бас редакторы қызметтерін атқарған. Өлеңдері   республикалық, облыстық баспасөздерде жарияланып, Маңғыстау шығармашыл жастарының *«Жыр керуен»* (2002) жинағына енген. *«Бану-көктем»* (2007) жыр жинағының авторы. Халықаралық *«Каспий-достық теңізі»* фестивалінің лауреаты, Халықаралық *«Шабыт»* фестивалі арнаулы сыйлығының иегері
*халық батыры Сүйінғара Үргенішбайұлының 250 жылдығына арналған   республикалық   ақындар мүшәйрасының жеңімпазы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Беріктік шегінің кернеуі

**Беріктік шегінің кернеуі** (*Напряжение предела прочности*) — 
# үлгі төтеп бере алатын ең үлкен күштің үлгінің көлденең қимасының бастапқы (күш түсірілмеген кездегі) ауданына қатынасы;
# ең үлкен күштің дайындаманың бастапқы көлденең қимасының ауданына қатынасы арқылы табылатын кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Нұрнияз Мұханов

**Нұрнияз Мұханов** (1948 жылы 27 маусымда Ақтөбе облысы Байғанин ауданында туған) — Маңғыстау облыстық музыкалы драма театрының директоры. Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1987). Құрмет орденінің иегері (2007). Маңғыстау облысының құрметті азаматы (2017).

## Толығырақ
* Нұрнияз Мұханов 1948 жылы 27 маусымда Ақтөбе облысы Байғанин ауданында дүниеге келген.
* Алматы қаласындағы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының опера студиясын және Шымкент қаласындағы мәдениет институтын бітірген. 
* Еңбек жолын Маңғыстау облысы халық шығармалық әдістемелік орталықтың директоры (1973), облыстық қуыршақ театры директорының орынбасары, Қарақия ауданы мәдениет бөлімінің меңгерушісі (1989 – 1990), облыс филармонияның директоры (1990 – 1995), облыс мәдениет басқармасының бастығы (1995 – 2005) болды. 
* 2006 жылдан Маңғыстау облыстық музыкалы драма театрының директоры  
* Ол *«Жастар» халық ансамблін, «Кең жайлау», «Ақ желкен» үгіт бригадаларын, «Алтыбақан», «Маңғыстау маржандары», «Ақжарма»* ансамблі секілді өнер ұжымдарын ұйымдастыру жұмысына елеулі үлес қосты. Бүкілодақтық халық шығарм. фестивальдарының лауреаты.

## Марапаттары
* 1986 - КСРОның үздік мәдениет қызметкері
* 1987 - Қазақ КСРнің Еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (құрметті атағы);
* 2000 - Қазақстан Республикасының Мәдениет қайраткері атағы берілді.
* 2001 - "Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі
* 2007 - ҚР Президентінің жарлығымен "Құрмет ордені" мен марапатталды
* 2008 - "Астанаға 10 жыл" медалі
* 2011 - "Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 20 жыл" медалі
* 2015 - Қарақия ауданының құрметті азаматы
* 2016 - "Қазақстан Республикасы тәуелсіздігіне 25 жыл" медалі
* 2017 - Нұрмұхан Жантөрин атындағы медалінің иегері.
* Қазақстан Республикасының тұңғыш президентінің жеке алғыс хаттарымен марапатталған.
* 2017 — Маңғыстау облысының құрметті азаматы (құрметті атағы)

Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары
Артиллериялық снарядтар

**Артиллериялық снарядтар**  — зеңбіректердің оқ-дәрілері. 

Ұрыста әр түрлі міндеттерді орындау үшін әр түрлі зеңбіректер мен артиллерия түрлері ғана емес, снарядтар мен миналардың да түр-түрі болуы керек. Бұлар негізгі және арнайы мақсаттағы снарядтар болып екі топка бөлінеді.

Негізгі мақсаттағы снарядтарға:

* жарыкшақты,

* жарықшакты-фугасты,

* фугастық,

* сауытбұзғыш,

* бетонбұзғыш,

* жандырғыш,

* кумулятивтік снарядтар жатады.

Жарықшақты, жарыкшақты-фугасты, фугастық снарядтар, гранаттар деп аталады. Арнайы мақсаттағы снарядтарға түтінді, жарықтандырғыш және басқалар кіреді. Әскерлерді үйрету үшін қосымша мақсаттағы Артиллериялық снарядтар қолданылады: оқу, тәжірибелік, т.б.

Артиллериялық снарядтар ұшу қашықтығы бастапқы жылдамдығыньщ жоғарылығына, снарядтың сырт бітіміне, ұшу барысындағы тұрақтылығына және басқа да әсерлерге байланысты.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Пул

**Пул** — вирусологиялық зерттеулерге арналған біртектес организмдердің (мысалы кенелер, масалар), немесе олардың ішкі ағзаларының кесінділерінің, тіпті торшалары мен оның құрамындағы заттардың бір топ жинағы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бұрау кернеуі

**Бұрау кернеуі** (*Напряжение кручения*) — 
# сырықтың көлденең қимасында бұралу кезінде пайда болатын кернеу; 
# дайындаманың осінде нөлге тең болатын, ал бұрау осінен ең үлкен аралықтағы талшықта максималды болатын жанама кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғалым Теміртасов

**Теміртасов Ғалым** (1931 жылы туған, Теңіз ауданы Өлеңді ауылы) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1959), тарих ғылым кандидаты Гурьев облысының ауданы газеттерінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, редактор, облысы «Коммунистік еңбек» газетінің бөлім меңгерушісі болып жұмыс жасаған. 1973 жылдан Маңғыстауда, облысы телевизия және радиохабар жөніндегі комитеттің аға редакторы, бас редакторы, комитет төрағасының радиохабар жөніндегі орынбасары, комитет төрағасы, облысы партия комитеті партия архивінің меңгерушісі болды. Гурьев және Маңғыстау облыстарының тарихын зерттеп, көптеген ғылыми кітапшалар шығарған. Республика баспаларынан «Ықпалды күш», «Кадрлар – өзекті мәселе», «Депутат – халық қызметшісі», «Дербестік және жауапкершілік», т.б. кітаптары мен кітапшалары жарық көрді. Көркем очерктері «Асқан асу», «Халық көзі қырағы», «Дала дауылпаздары», «Октябрь нұры» атты жинақтарға еніп, өзі «Теңіз тарландары» деген очерктер жинағын құрастырып шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аумалы салмақ

**Аумалы салмақ** (Критическая масса) — тізбекті ядролық жарылыс болуы мүмкін ядролық жарылғыш заттардың неғұрлым аз мөлшері. Аумалы салмақтың мөлшері үнемі бір көлемде болмайды, ол заряд нысанына, оның кұрамындағы заттардың тазалығына және бомбаның құрынымдық ерекшеліктеріне байланысты. Қолданғанға дейін ядролық бомба жарылып кетпес үшін, бомбадағы бөлінгіш заттар бірнеше бөліктерге болінеді, әр бөліктің салмағы аумалы салмақтан кіші (жеңіл) болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Газсыздандыру машинасы

**Газсыздандыру машинасы** () — әскери техниканы, киім-кешекті, корғаныш құралдары мен жергілікті жердің өңірлерін газсыздандыруды, дезинфекциялауды механикаландыру құралы. Арнайы жабдықталған газсыздандыру машинасы әдетте, атомобиль шассиіне орнатылады. Газсыздандыру машинасы ретінде автомобильдік құю және автогазсыздандыру станциялары, жуу-бейтараптандыру машинасы, сонымен қатар, халык шаруашылыгындағы су құятын, су шашатын және тозаңдыратын кұралдар қолданылады. Газсыздандыру материалы ретінде ерітінділер, булы газ қоспалары және баскалар пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Биіктік тұтқасы

thumb|Биіктік тұтқасы арқылы Ұшақ қозғалысы
**Биіктік тұтқасы** —ұшу аппаратының бойлай ұшу бағытын басқаруға, яғни жоғарылы-төменді маневр жасауға арналған көлденең тұтқа. Жылжымайтын артқы тіреуіштің көлденең бөлігіне — стабилизаторға бекітіледі. Дыбыстан жылдам реактивтік ұшақтардың көпшілігінде жок, бұларда оның қызметін басқарылатын стабилизатор атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Авиацияның аэродромдық маневрі

**  Авиацияның аэродромдық маневрі **— авиациялық бөлімдердің (құрамалардың) негізгі орналасқан аэродромын ауыстыру, сондай-ақ уақытша орналасу аэродромын пайдалану, қалыптасқан жағдайда қажетті күштерді топтастыру  үшін ұрыс қимылдары (жаттығулар)  барысында авиацияның ұйымдасқан түрде орын ауыстыруы.

## Дереккөздер


{{wikify

Санат:Әскери іс
Агроценоз типі

**Агроценоз типі** (Тип агроценоза) — агроценоздарды дақылдар құрамының, оларды тіршілік ету жағдайларының ұқсастығы және жақындығы, өсірілуі және пайдаланылуы бойынша біріктіру. Типтер алынатын өнімнің сипаты (сүректі, техникалық, азық-түліктік типтер класы) бойынша немесе өсіру әдістері мен мақсаттары (жақсарту, санитариялық, сәндік типтер топтары) бойынша топтар мен кластарға топтастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Газсыздандырушы, дезактивациялаушы, дезинфекциялаушы заттар

**Газсыздандырушы, дезактивациялаушы, дезинфекциялаушы заттар** () — жерді, аумақты, ғимараттарды, техниканы, киімдерді зарарсыздандыруға арналған заттар. Радиоактивті заттармен зақымдану кезінде — дезактивация, улағыш заттардын тамшы-сұйығына — газсыздандыру, ауру туғызатын микробтар мен уларға — дезинфекция, ауру микробтарын тарататын насекомдар мен кенелер, жәндіктерге — дезинсекция жасалады. Бұл жұмыстардың барлығы заттарды, ерітінділерді көп жұмсауды, ұзақ уакытты талап етеді. Сондықтан бұл жұмыстар АҚ күштері мен құралдары әрекет ететін жерлерде кажет болған жағдайда ғана бірінші кезекте жүргізіледі. Жерді, техниканы, ғимараттарды зарасыздандырған кезде сілтілі, кышкылды-хлорлы сипаттағы өндіріс калдықтарының өнімдері, сондай-ақ әр түрлі үстіңгі беттерді дезактивациялау үшін пайдаланылатын құрамында беттік-активті зат бар қалдықтар пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әбдіхалық Темірханов

**Әбдіхалық Темірханов** (1933, Сығынды, Түпқараған ауданы, Маңғышлақ облысы, Қазақ КСР, КСРО – 2001, Маңғыстау ауданы, Маңғыстау облысы, Қазақстан) – шопан, Қазақстанның мал шаруашылығына еңбек сіңірген мастері (1974).

## Өмірбаяны
1946 – 2000 жылдары Маңғыстау өңірінде мал басын көбейтіп, ауыл шаруашылығының дамуына айтарлықтай өз үлесін қосты. 

## Марапаттары
*«Құрмет белгісі» (1968) ордені. 
*Октябрь революциясы (1970) ордені
*Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасы.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданында туғандар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Аумалы сан

**Аумалы сан** () — салыстырмалы жылдамдықты, яғни ұшу жылдамдығының дыбыс жылдамдығына (340 м/сек. немесе 1224 км/сағ.) катысын білдіретін көрсеткіш. 

Ұшу санын көтеру дыбысқа дейінгі жылдамдықты жоғарғы дыбыстық жылдамдыққа көтереді. Ұшу жылдамдығын екі есе дыбыстық жылдамдыққа арттырған ұшақ М = 2 санымен ұшады.

## Дереккөздер


Санат:Аэродинамикалық құбылыстар
Бұрандалы

250 px|thumb

**Бұрандалы**  - газ, бу, сұйық заттар жүретін құбырдағы қажетіне қарай ашылып, жабылып тұратын тетік.Қазiргi құрыштан жасалған бекiткiш клапан қолмен басқарылатын. 
Бекiткiш клапандар USS Kitty Hawkтiң авиатасымалдаушысында бiраз өзi ыстық және жауапты орындарда бекiтiледi 
…және теңiзшiлерге арматураның ақаулығын жоюға жедел бауыр баспау.Демек, бекiткiш клапан - оның жабатын элементi клапанның түрiнде жұмыс ортасының ағынының өстерiн параллель жылысуға конструктивтi iстелiнген тиек арматурасы

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Артиллериялық топ

**Артиллериялық топ**  — ұрыс кезінде жалпы әскери бөлімдердің (құрамалар мен бірлестіктердің) мүддесіндегі міндеттерді орындау үшін бөлінген және жалпы басқару арқылы біріккен артиллериялық бөлімшелер мен кұрамалар.

Артиллериялық топ жалпы әскери бөлімдер, құрамалар немесе командалық бірлестіктер командирлеріне бағынады.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Әскери эпидемиология

**Әскери эпидемиология** (Военная эпидемиология) — әскери медицинаның бөлімі. Әскери эпидемиология әскерді жұқпалы аурудан қорғаудың теориясы мен практикасын, жүкпалы аурулардың шығуы мен таралу заңдарын зерттейді. Әскерлерді эпидемиялық аурулардан сақтаудың ғылыми жүйесін тапқан медицина кызметкерлері бейбіт уакытта және соғыс кезінде әскер құрамаларының ішінде түрлі профилактикалык жұмыстар жүргізеді. Әскерлердің тазалық сақтамауы түрлі жұқпалы аурулардың шығуына себеп болады, сондықтан бейбіт уакытта әскерлерді орналастыруда жұқпалы ауруларға, эпидемияға қарсы ерекше шаралар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ең басты кернеу

**Ең басты кернеу** (*Главные напряжения*) — 1) нүктедегі кернеулі күйдің үш бас алаңдарындағы тік кернеулер; 2) s1,, s2 — басты бағыты бар алаңға әсер етуші тік (нормальды) кернеу (жанама кернеулердің мөлшері нөлге тең).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Пурин негіздері

**Пурин негіздері** — табиғи кұрамдар тобы (аденин, гуанин және кіші пурин негіздері) пуриннің гетероциклді азот негіздерінің туындысы. Рибозамен, не дезоксирибозамен байланыскан Пурин негіздері нуклеозидтердің, сонымен бірге нуклеин қышкылдарының нуклеотидтерінің (нуклеозидтердің фосфорлы эфирі) кұрамына кіреді. ДНҚ-ғы пурин негіздері саны ондағы пиримидин негіздерінің санымен бірдей. Ал РНҚ- да бұлар көбірек.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Газтұмылдырық

**Газтұмылдырық** - адамның тыныс мүшелерін, беті мен көзін улағыш және радиоактивтік заттардың зақымдауынан, зиянды бу, газ, түтін және баскаларынан корғаныш үшін қолданылатын жеке құрал.

## Дереккөздер


Санат:Жеке қорғаныс заттары
Құйылған құрылым

[thumb|200px|[Кристаллит]]
**Құйылған құрылым** *(Структура литая)* — дайындаманың бет жағы салыстырмалы кішкентай кристалитпен, тереңірек жағы ұзартылған бағана тәрізді дендеритті кристалмен, ал ортасы тең осьті дендритпен сипатталатын құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Автоматты қару

** Автоматты қару ** — ату кезінде жанған дәріден бөлінетеін газдың күшімен автоматты түрде қайта оқталып, үздіксіз атылатын атыс қаруы. Оның құрылысы мен оқ шығаруы дәрі газының күшін пайдалануға негізделген. Автоматты қарудан үздіксіз де, жекелеп те атуға болады. Автоматты қару өте шапшаң атылатындықтан, атыс жиілігін арттыра отырып, жылдам козғалатын нысаналарды жоюға мүмкіндік береді. Автоматты қарудың бірнеше түрі бар: тапанша, автомат (тапанша-пулемет), автоматвинтовка (карабин), өздігінен оқталатын винтовка, қол пулеметі, станокты пулемет, ірі калибрлі пулемет, автомат-зеңбірек, т.б.

## Дереккөздер


{{wikify

Санат:Әскери іс
Асығыс құрылған қорғаныс

**Асығыс құрылған қорғаныс**
(Поспешно занятая оборона) — шабуылға
шыққан кезде өзінен күші артық қарсылас
шабуылына тойтарыс беру кезінде,
қарама-қарсы ұрыс нәтижесіз болғанда,
ал қорғаныста өз күшімен белгілі бір
шепті бүзып өткен қарсыласты тоқтату
үшін немесе кейін шегінгенде әскерлердің
бір бөлігінің күшімен негізгі күшті
соққыдан аман алып қалу үшін қолданылатын қорғаныс. Бұл қорғаныстың
басты ұйымдастырылуы, тұрақтылығы
түбегейлі дайындықсыз болғандықтан,
беріктігі нашар, атыс күші әлсіз, басқарылуы да мықты бола алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жанама кернеу

**Жанама кернеу** (*Напряжение касательное*) — 
# 1 — берілген қимадағы толық кернеу векторының қима жазықтығына проекциясы; 
# **f** — кернеу векторының алаң жазықтығына проекциясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Антропоген

[thumb|[Фауна, Оңтүстік Америка, ленивец мегатерий және глиптодон]]
**Антропоген** - Геологиялық кезеңдердің ең соңғы (қазіргі) кезеңі болып есептелетін төрттік кезеңнің синонимі. Антропоген кезеңі адамдардың пайда бола бастауымен сипатталады, оның жалпы ұзақтығы 2-2.5 млн жылдар шамасы делінеді.

## Дереккөздер


Антропогендік жүйе

Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Құдайназар

**Құдайназар** – Солтүстік Үстірттегі Қызылтастың  оңтүстік-шығысында 52 км жердегі беті тегіс екі қырат.  

* Ортасын табаны сортаңды көлдеу ой бөліп жатыр. 
* Солтүстік-батыс шеті Жолбаян құдығынан, солтүстігіндегі Төлеп құдығына дейін 26 км-ге созылған. 
* Бас жағының ені 8 км, барған сайын сүйірлене түсіп, ұшында 200 сажынға дейін жіңішкереді. 
**Екінші қырат* біріншісінен енділеу әрі 4 км-ге ұзын. П.В. Алексеевтің жазуынша жер атауы ертеде осында тұрған әулие адам атымен қойылған. 
* Шежіреде атау батырдың тұңғыш немересі Мәмбетниязұлының дүниеге келуіне байланысты қойылған, екіншісі – осы Құдайназар қонысы болған соң аталған деген деректер береді.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Қыраттар
Гальваносоққылы теңіз минасы

**Гальваносоққылы теңіз минасы** () — мина корпусынан шығыңкы қалпақша кемеге тигенде гальваносоқкылы жарғышы іске қосылатын түйіспелі мина.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Жаншу кернеуі

**Жаншу кернеуі** (*Напряжение смятия*) — 1) жаншу кезінде пайда болатын кернеу; 2) сайманмен кішкентай жанасу алаңы бар тетік құрылымында үлкен сығу күшінен пайда болатын кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Рабдовирустар

**Рабдовирустар** — құрамында РНҚ бар таяқша пішінді вирустар тұқымдастығы. Вириондардың ұзындығы 175 нм, көлденеңі 70 нм. РНҚ сыңар тізбекті, сырты липопротеид қабығына оралған, 
негативті, м. с, 4000000, оралымды қосжіпті нуклеокапсидтің құрамына кіреді. Торшаның цитоплазмасында өсіп-өнеді. 
Рабдовирустарға екі туыстық жатады: везикуловирустар 
(омыртқалылар мен омыртқасыздарды зақымдайды) және 
лиссавирустар (құтыру ауруының қоздырғыштары) 
рабдовирустарға бұлардан басқа бір топ өсімдік вирустары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Рабдовирустар
Санат:РНҚ вирустары
Иілу кернеуі

**Иілу кернеуі** (*Напряжение изгиба*) —
# иілу кезінде пайда болатын кернеу; 
# ию процесін орындағанда дайындаманың дөңес жағында созылу, ал ойыстық жағында қысылу кернеулерінің пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ауру туғызатын бактериялар

**Ауру туғызатын бактериялар** (Болезнетворные бактерии) — көбінесе бір жасушалы болып келетін, тек микроскоппен ғана көруге болатын белок текті ұсақ организмдер. 

Ауру туғызатын бактериялар қарапайым, өте тез бөліну жолымен көбейеді, бірақ олардың көпшілігі күн сәулесі, дезинфекциялағыш ерітінділер әсерінен, сондай-ақ қайнатқан кезде тез өледі. Төменгі температураға және суыққа төзімді, өзінің ауру туғызғыштығын толық сақтайды. **Ауру туғызатын бактериялар** оба, тырысқақ, түйнеме, күйдіргі және т.б. ауруларды туғызады.

## Дереккөздер
Артиллериялық топтастыру

**Артиллериялық топтастыру**  — ұрыстағы міндеттерді орындауға арналған артиллерияның құрылуы мен (алғы шепте және терендікте) орналасуы.

Артиллериялык топтастыру негізін бөлімдер мен кұрамалардың артиллериялық топтары немесе жеке артиллериялық бөлімдер (бөлімшелер) құрайды.

## Тағы қараңыз
Артиллерия

## Дереккөздер


Санат:Артиллерия
Құрылым бірлігі

**Құрылым бірлігі** *(Сборочная единица)* — екі немесе бірнеше құрама тетіктердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Окклюзия шебі

**Окклюзия шебі** ( - жабылу) — циклондар дамуының соңғы кезеңі. Тез жылжитын салқын шеп жылы шетіті қуып жеткенде шептер қабысады да, жылы ауа тропосфераның жоғары жағына қарай ығыстырыльш шығарылады. Нәтижесінде екі шептегі салқын ауа массалары қосылып кетеді. Циклон біртіндеп салқын ауаға толады да, ақыр соңында күшін жояды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қалдық кернеу

**Қалдық кернеу** (*Напряжение остаточное*) —

# сыртқы күштер әсерін алып тастағаннан кейін сақталатын кернеу; 
# дайындаманың көлемінде деформация бірдей болмағанда пайда болатын кернеу.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бүріккіш

**Бүріккіш** - сұйықтарды шашыратуға арналған аспап.Iшкi жану қозғаушы қолданылатын форсункалар (үшiн жанармай және жүздiк және мыңдаған атмосфералар үшiн бiрнеше атмосфералар дизел) отынның арқасында биiк қысымының шашыратуларын жүзеге асырады. Автокөлiктердi жуғыштар үшiн форсункалардағы 100-200  қысымды қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия