open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Компьютерлік сауатсыздықты жою

**Компьютерлік сауатсыздықты жою** (*Ликвидация компьютерной безграмотности*) — компьютерлік сауатсыздықты жою үшін мектептегі білім беруді, жаңа оқу бағдарламаларын жасауды, педагогтар мен мүғалімдердің біліктілігін көтеруді, мектептерді есептеуіш техникамен, арнайы бағдарламалау жүйелері және үйрету бағдарламаларымен жасақтауды түбірінен өзгертіп, мемлекеттік саясат дәрежесіне көтеру. Қазақстан Республикасында ол үшін арнайы қаулылар қабылданған.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Ликвидация компьютерной безграмотности - Gazeta.kz
*Ликвидация компьютерной безграмотности / Средняя ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гравелит

**Гравелит** — керіштелген гравий.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Өкпе сурфактанты

**Өкпе сурфактанты**— с. беткі қабын, өкпедегі альвеолалардың ішкі бетіп тыстап жататын суда ерімейтін және бір-біріне жабыспайтын жұқа (10— 20 ммк) қабық. Мүндай сурфактанттың қабығы жетілмеген тұсы алғашқы дем алуда баланың өкпесі керіліп созылмай калады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Компьютерлік сауаттылық

**Компьютерлік сауаттылық** (*Компьютерная грамотность; computer literacy*) — практикалық жұмыстарда компьютерді қолдану біліктілігі. Қазіргі кезде іскерлік пен білім салаларында міндеттілікке айналды; белгілі бір саладағы мәселелерді шашу жолында компьютерді қолдану үшін керекті мүмкіндіктер мен білімдер жиыны. Компьютерді пайдалана отырып, мәліметтер оқу, жазу, есептеу, сурет салу және де ақпарат іздеу жолдары.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*КОМПЬЮТЕРНАЯ ГРАМОТНОСТЬ
*Компьютерная грамотность www.aleksjournal.com Дневник начинающего ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көгеру

**Көгеру** () — қанның іркіліп тоқтап қалуы, қанға оттегінің жетіспей, ауыз шырышты қабықтарының көгеріп, көк реңдеуіне согады. Жүрек-күре тамыр, дем алу жүйелері қызметі меңдегенде, ауыз шырышты дабығының көгерген жерлері айқыпдала түседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Геоморфологиялық деңгейлер

**Геоморфологиялық деңгейлер** — тегістелген беттер. Жер қыртысының көтерілген бөлікшелерінде оларға экзогендік процестер ықпал етуі нәтижесінде пайда болады. Сынықты таужыныстардың қозғалысқа келуі мен бедердің өзгеруі арқылы білінеді; мұхит деңгейі — абразиялық-аккумуляциялық платформа, эрозиялық пенеплен деңгейі, қар шекарасының деңгейі, тау шыңдары орналасқан бет деңгейі болып сараланады. Геоморфологиялық деңгейлерді зерттеу — эндогендік жоне экзогендік процестердің өзара әрекетін танымдаудың негізгі әрекеті.

## Қосымша
Геоморфологиялық деңгейлер - 1) ұзақ уақыт тектоникалық тұрақтану немесе денудация процестерімен орны толтырылатын олсіз өрлеу қоз- ғалыстарының жағдайында қалыптасқан, қазіргі немесе бұрынгы тегіс беттердің деңгейлері. Басым экзогендік процестердің сипатына байланысты Геоморфологиялық деңгейлерді биіктігі бойынша анық ерекшеленген негізгі 4 бөлікке (планеталық) бөледі, олар: абразиялық-аккумуляциялық платформа (шамамен, мұхит деңгейіне сәйкес келеді); эрозиялық пенепленнің деңгейі; қар шегінің деңгейі; таулардың төбе беттерінің деңгейі. "Геоморфологиялық деңгейлер" ұғымын орыс географы К.К. Марков енгізді (1948 ж.); 2) "тегістелу беттері" деген ұғымды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сцинтиграфия

**Сцинтиграфия** — изотопты қанға жіберу арқылы дененің не дене мүшесінің ішкі құрылысын көрсететін суретті шығару әдісі. Бұл дұрыс диагностика жүргізуге қолайлы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Компьютерлік технология

**Компьютерлік технология** (*Компьютерная технология; computer technology*) — компьютерлік өңдеу базасындагы ақпараттық технология.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тіс түбірі

thumb
Тіс түбірі. Тістің жақ сүйек ұяшығына орналасқан бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Гравий

**Гравий**
(фр: gravier – *болбыр*) — ірілігі 2-10 мм жұмырланған қиыршық сынықтардан тұратын болбыр шөгінді тау жынысы. 
*Тасқиыршықтардың басым ірілігіне қарай гравий:
**ірі (5—10 мм)
**орта (2,5-5 мм) 
**ұсақ (2-2,5 мм) болады. 
*Тасқиыршықтардың аралығында олардан ұсақ түйірлер болуы мүмкін. 
*Түзіліміне қарай гравий: 
**өзендік
**көлдік
**мұздықтық 
және тағы басқа  болып сараланады.

## Дереккөздер



File:Gravel on a beach in Thirasia, Santorini, Greece.jpg|Гравий (4 см)
File:Gravel small stones.jpg|Гравий  5-15 миллиметр.
File:Gravel_small.jpg|Гравий 


Санат:Геология
Гравийлі-малтатасты шөгінділер

**Гравийлі-малтатасты шөгінділер** — ірі түйірлі шөгінділер, негізінен жұмырланған гравий (1—10 мм) және тасмалта (10-100 мм) өлшемді сынықтардан тұрады. Континенттік, жағалаулық және теңіз терригендік, вулканогендік-терригендік шөгінділер арасында кең таралған. Қазіргі теңіздерде, қайраңдарда, су асты  қыраттарында, бүғаздарда 1-2 км тереңдіктерде дамыған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Компьютерлік фанат

**Компьютерлік фанат** (*Компьютерный фанат; geek*) — компьютер туралы өте көп нөрсе білетін адам.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Компьютерный фанат
*Geek - Wikipedia, the free encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тыныс алу аналептиктері

**Тыныс алу аналептиктері** — тыныс алуға көмек беретін дәрілік заттар (мысалы, лобелин, цититон).

## Дереккөздер


Санат:Дәрілік заттар
Санат:Пульмонология
Ұжымдық иммунитет

**Ұжымдық иммунитет** — ұжымда өтетін иммунологиялық процестер, олардың індеттік дамуына және өршуіне қатынасы. Ұжымдағы иммунологиялық жағдай ондағы иммунитет дәрежесін, яғни ауыруға төзімсіздікті көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Модульдік программалау жүйесі

**Модульдік программалау жүйесі** (*Система модульного программирования; system of modular programming*) — программалық модульдерді жинақтау мен сақтауға және осы модульдерден программа құрастыру процесін басқаруға арналған программалау жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сьера белгісі

**Сьера белгісі** — төстің жанындағы теріде [жатқан тиынды екінші тиынның қырымен тықылдатып жасағанда, өкпе мен жүректі тыңдап, тықылдатып көргенде, кеуденің артқы қабырғасыпың бір жағын тыңдағанда іштің кебуі; өкпеге ауа жіберіп спонтандық емдеу белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Өкпе сцинтиграфиясы

**Өкпе сцинтиграфиясы**— нуклеидті қанға жіберу арқылы өкпедегі ауа тазартуды (ауа тазартқыш сцинтиграфиясы) және регион арлы нерфузияны (перфузпялы сцинтиграфиясы) тексеру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Төс артындагы кеңістік

**Төс артындагы кеңістік** (син: ретростернальдық кеңістік) — төс пен жүрек тамырлары арасындағы болбыр дәнекер ұлпа және май жасушаларымен толған аралық.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ауқым

**Ауқым** (Диапазон; ) — берілген шектерде жатқан спектрдің бір бөлігі. L-, S, С-, Кu және Кa әріптерімен "band" терминінің үйлесімділігі жер үстілік және ғарыштық телекоммуниканиялық қызметтерді атқаратын, қысқа жиілік жолағын көрсету мақсатында қолданылады. Логарифмдік масштаб ось жиілігі бойынша тек С диапазонына дейін сақталады, ал әрі қарай жиілік жолағының шекаралары ауытқиды және АУҚ олар радиобайланыс регламентіндегі
анықталған түрлі қызметтерге сай келмейді.

## Дереккөздер

Санат:Электроника
Ауқымды айнымалы

**Ауқымды айнымалы** (Глобальная переменная; global variable) — программалау тілдерінде — әсері өзі анықталған блокта ғана емес, оның барлық ішкі блоктарына да тарайтын айнымалы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айналы өкпе

**Айналы өкпе** — екі өкпенің симметриялы (үш бөлікті немесе екі бөлікті) құрылысын сипаттайтын дамудың сирек кездесетін ауытқуы.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Компьютермен диалог режімінде қатынасу

**Компьютермен диалог режімінде қатынасу** (*Общение с компьютером в диалоговом режиме; interactive computing*) — бағдарламаны орындау процесінде компьютерге жаңа ақпаратты енгізу. Компьютерді білім беруге пайдалану кезінде бұл бағдарламаның оқушылар жауабына назар аударуына мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Interactive computing - Wikipedia, the free encyclopedia

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Талькоз

**Талькоз** —
# тальк тозаңымен әрдайым дем алғанда қозатын пневмокониоз; 
# жара бетіне немесе сары сулы қабыққа қолғаппен талькты тигізгеннен асқынған хирургиялық операция; созылмалы түрде қабынған тканьдер де дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Балықжай

**Балықжай** (Сажалка) — әуіттен, өзеннен, көлден ауланған балықты уақытша ұстауға ыңғайластырылған, ауданы аса үлкен емес табиғи немесе жасанды түрде жарақтандырылған суқойма. Балықжайдағы балықты қажеттілігі бойынша оңтайлы уақытта үлестіру (сату) үшін аулайды.

## Дереккөздер


thumb|250pxl|Балық

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ауқымды атау

**Ауқымды атау** (Глобальное имя; global name) — 1) ауқымды айнымалының атауы; 2) қараңыз: Ауқымды символдық атау.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гравитация

[thumb|200px|[бүкіл әлемдік тартылыс заңы.]]
**Гравитация**(*[[латын тілі|латынша]]: gravitas— ауырлық*) — материяның кез келген түрлері арасындағы тартылыс күш әсері. Егер бұл өзара әрекеттестік біршама босаң болып, денелер баяу (жарық жылдамдығымен салыстырғанда) қoзғалатын болса, Ньютoнның бүкіл әлемдік тартылыс заңы қолданылады. Жалпы жағдайда А.Эйнштейін шығарған жалпы салыстырмалылық теориясы қолданылады.

Гравитация - массасы бар кез келген денелер арасында болатын өзара тартылыс.

## Дереккөздер


Санат:Гравитация
Санат:Физика
Ауқымды бұғаттау

**Ауқымды бұғаттау** (Глобальная блокировка; global lock) — тізбектік пайдаланылатын ресурстарды қорғау мақсатымен жеке тәуелсіз программаларға қолданылатын тежеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды РНҚ

**Иммунды РНҚ** — антигенмен қоздырылған макрофагтар мен лимфоидты ағзалардың сығындысы. Малдарға немесе лимфоциттер өсіндісіне енгізгенде иммундық жауап туғыза алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Кеңірдек тарамы анастомозы

**Кеңірдек тарамы анастомозы** — кеңірдек тарамдарының ең соңына немесе жанына қосылуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ауқымды ақпараттың сервері

**Ауқымды ақпараттың сервері** (Сервер глобальной информации; wide area Information server) — Интернет желісі бойынша үлестірілген құрылымсыз ақпаратқа қатынас құруға мүмкіндік беретін құрылғы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпедегі жетіспеушілік

**Өкпедегі жетіспеушілік** — улкен күре тамырдағы қанды әдеттегі газбен қамтамасыз етпеу әсерінен өкпедегі тыныс алу жүйесінің бұзылуы, бұл иммунитеттің қызмет ететін мүмкіндігінің төмендеуіне әкеледі.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Танталды түйреуіш

**Танталды түйреуіш**— биологиялық жағынан инертті, өте кішкентай тұтқа түріндегі танталдан жасалынған, сормай қайтаратын тігіс материалы, жартылай автоматты тігетін ақпаратпен механикалық хирургиялық тігісті тану үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гравитациялық вариометрлер

**Гравитациялық вариометрлер**
 — ауырлық күші градиенттерінің көлбеу бағыттағы мөлшерін анықтайтын аспап; анықтау нәтижесіне өлшем алынған нүктенің жербедер ерекшелігі қатты әсер етеді, сондықтан зерттеу қорытындыларына осы заңдылыққа орай әдейі есептеліп шығарылған нақтылы түзетулер енгізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Конвейер (Pipe)

**Конвейер** (*Pipe*) екі бағдарлама арасындағы байланыс тәсілі. Мұнда бір программаның шығысының жұмыс нәтижесі бірден екінші бағдарламаның кірісіне беріледі. Көбінесе көпмақсатты операциялық жүйелерде қолданылады. Жартылай MSDOS-та да іске асқан.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*pipe

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жақ (анатомия)

нобай|Жоғарғы жақ сүйек
нобай|Төменгі жақ сүйек
**Жақ сүйектер** — бас сүйектің бет бөлігіндегі жұп сүйектер, жоғарғы мен төменгі болып бөлінеді.
## Жоғарғы жақ
**Жоғарғы жақ** - беттің ортасын алып жататын жұп сүйек. Жоғарғы жақтың әрбір жартысында сегіз тістің ұялары орналасқан, сондай-ак онда кеңсірік қуысы бар.
## Төменгі жақ
**Төменгі жақ**. Бет сүйегін самай сүйегімен жалғастырушы дара сүйек. Пішіні тага тәріздес. Жақта он алты тіс ұясы бар.
## Тіссіз жақ
Бұл - кариес, этиологиясы әр қилы пародонт ауруларынан, жарақаттардан, остеомиелиттер, жаңақұрылымдар (қатерлі, қатерсіз ісіктер) әсерінен болады. Сонымен бірге тіссіз жак - дамудың ауытқу салдарынан да, туа бітуі де мүмкін.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Жақ сүйектер KazMedic сайтында

Санат:Бассүйек
Санат:Стоматология
Ауқымды желі

200px|thumb|right**Ауқымды желі** (Глобальная сеть; GAN — global area network немесе WAN — wide area network) — жүздеген және мындаған километрлік аумақты қамтитын халықаралық, мемлекетаралық, республикалық немесе салалық компьютер желілері. Кез келген компьютерді, олардың орналасқан географиялық мекен-жайына қарамастан, бір-бірімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Ауқымды желі көбінесе жергілікті және аймақтық есептеу желілерін біріктіру нәтижесінде құрылады.
Ауқымды есептеу желісі (Глобальная вычислительная сеть) — бір- бірінен алыс орналасқан жергілікті желілер мен жеке компьютерлерді байланыстыратын есептеу желісі. 
Ауқымды есептеу желілері негізгі үш құрауыштан тұрады: 
*а) желінің түйіні ретінде қарастырылатын жергілікті есептеу желілері; 
*ә) жергілікті есептеу желілерін байланыстыратын арналар; 
*б) байланыс арналарына қатынас құруға мүмкіндік беретін жабдықтар мен программалар.
Мысалы, Internet торабы — түрлі-түрлі хаттамалармен жұмыс істейтін, әр түрлі есептеу машиналарын байланыстыратын, мәліметтерді тасығыштардың (телефон сымдары, оптикалық талшық, жер серігінің арналары және радио-модемдер сияқты) барлық түрлерімен тасымалдайтын компьютерлік желілердің бірлестігі. Ең көп тараған қызмет көрсету түрлері: электрондық пошта (E-mail), желілік жаңалықтар немесе телемәслихат (Usenet), тарату тізімдері (Maillists), бүкіл әлемдік өрмек (WWW— World Wide Web), файлдар жеткізу (FTP — File Transfer Protocol), қашықтан қатынас құру (Telnet) жөне т.б.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Электроника
Зейтц симптомы

**Зейтц симптомы** (син.: Зейтц өзгерісі) аускультацинaлық феномен, бронхтық деп алудың  немесе дем шығарудың соңындағы амфоралық дем алуда ірі күлбірек бөртпелі демді сырылдың алмауы,  ауа мен сұйығы бар қуыс болған кезде байқалады.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Тіс сауыты

**Тіс сауыты** () — белгілі бір беткі аймақты жабатын бекітілген микропротез аз инвазивті әдістермен (пломбалар, инлейлер) емдеуге келмейтін тіс ақауларын қалпына келтіру және тістердің пішінін, орнын (айналдыру, дистопия) және түсін өзгерту үшін қолданылады.

Орнатылған сауыттың түсі әртүрлі жарықтандыру жағдайларында да тістің табиғи түсіне сәйкес келуі керек. Пішіні үш өлшемде де анатомиялық тұрғыдан дұрыс болуы керек, яғни сауыттан тіске ауысу көрінбеуі керек. Сауыттың айналасындағы қызыл иек оның шеттеріне еркін сыятын және сау болуы керек (ашық қызғылт және тіс тазалау немесе жіппен тазалау кезінде қан кетпеуі тиіс).

Стоматологияда тістің ауыздағы көрініп тұрған бөлігін атайды.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Гравитациялық жер асты суы

**Гравитациялық жер асты суы**— таужыныстардағы қуыс-жарықшақтарды толтырып тұратын,ықпал жасамайтын, ауырлық күшінің (грунт сулары) немесе гидродинамикалық тегеуріннің (арынды сулар) әсерімен қӨзғала алатын тамшылы-сұйық су.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Монитордың ажырату қабілеттілігі

**Монитордың ажырату қабілеттілігі** (*Разрешающая способность монитора; allowing ability of monitor*). Бейнемониторлар, әдетте, мәтіндік және графиктік режімде жұмыс істей алады. Мәтіндік режімде монитор экранында таңбалық генератормен қалыптастырылатын ASCII-нің кеңейтілген жинағының символдары тұрады (жалған графиканың символдарын пайдалану арқылы құрастырылған қарапайым суреттер, гистограммалар, жиектер болуы мүмкін). Графиктік режімде экранда жеке мозаикалық элементтерден — пиксельдерден (pixel — picture element) қалыптастырылған айтарлықтай күрделі кескіндер және қаріптері мен мөлшері әр түрлі әріптердің жазбалары шығарылады. Монитордың ажырату қабілеттілігі бәрінен бұрын графиктік режім үшін аса қажет және ол пиксельдің мөлшерімен байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гравитациялық қатпарлар

**Гравитациялық қатпарлар** -төсеніш рөлін атқаратын тау жынысы қабаттарының бірте-бірте көтерілуінен қалыптасқан еңістіктер бетімен ауырлық күші әсерінен жылжыған шөгінді тау жынысытарда пайда болатын қатпар түрі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тардье дақтары

**Тардье дақтары** — висцеральды сірі қабық пен эпикардқа ұсақ нүктелі күңгірт қызыл қан құйылу; организмде көмір қышқылы шамадан тыс шоғырланып, оттектің жетіспеуінен өлген адамды сойғанда білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Облигатты анаэробтар

**Облигатты анаэробтар** — қоршаған ортада бос оттегі жоқ кезде қырылып қалатын анаэробтар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Тегістегіш мотор

**Тегістегіш мотор**. Екі жағындағы ұштыққа бекітілген аспаптар арқылы жасанды тістерді, протездерді өңдеуге, тегістеуге, жылтыратуға арналған тіс техникалық қондырғы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Конвейерлендіру

**Конвейерлендіру** (*Конвейеризация*) — процессордың (процессордың) бірнеше ішкі құрылғының бірбіріне тәуелсіз және қатарласа жұмыс істеу мүмкіндігі. Процессордың өнімділігін арттырады. К. 286 және 386 процес сорларда қолданылған. Жадқа конвейерлік қатынас құруда алдыңғы команда орындалып жатқан сәтте келесі орын далмақшы команданың адресі көрсетіледі. Сондықтан жадты алдын ала адрестеуге және мәліметтерді алдыңғы команда орындалып бітуі бойынша тасымал данатындай етіп дайындап қоюға болады. Осы арқылы адрестеуге кететін уақыт қысқартылады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*КОНВЕЙЕРИЗАЦИЯ

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ауқымды объект

**Ауқымды объект** (Глобальный объект; global object, global) — программаның барлық блогына қатынас құру жарияланған объект. 
## Ауқымды символ
Ауқымды символ (Глобальный символ; global character) — айнымалының ауқымды SEl-i. 
### Ауқымды символдық атау
Ауқымды символдық атау (Глобальное символическое имя; global symbolic name) — бір модульде ауқымды деп және олар анықталмаған немесе ішкі деп танылмаған баска модульдерде сыртқы сілтемелер ретінде хабарланған символдық атау.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды құрама

**Иммунды құрама** — антиген-антидене реакцияларының өнімі. Олардың әрекеттесуі нәтижесінде антидене молекулаларында конформациялық өзгерістер пайда болады. Иммунды құрама құралуы көптеген аурулардың даму кезінде маңызы үлкен.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Тахипноэ

**Тахипноэ** — ентігу, ентігіп жиі тыныстау.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гравитациялық қoзғалыстар (орын ауыстырулар)

**Гравитациялық қoзғалыстар (орын ауыстырулар)** - борпылдақ тау жынысы шоғырларының өздерінің ауырлық күші әсерінен қoзғалу процесі. Гравитациялық қoзғалыстар планетамыздың барлық аймақтарында, кез келген өңірде (жер бетінде, су түбінде және тағы басқа)  көрініс беруі ықтимал, сондықтан да олар экзогендік процестер ішіндегі ең маңызды мұжу агенттерінің бірінен саналады. Біршама құрғақ борпылдақ тау жынысытардың өз орнынан қoзғала бастауы үшін сол тау жынысытардың жылжу еңістігі 3-5°-тан кем болмауы керек, ал ылгал тау жынысытар шоғыры еңістіктің бұдан да аз мөлшерінде жылжып кетуі мүмкін. 
*Гравитациялық қoзғалыс түрлері: 
#"*опырылымдар*" мен "*сусымалар*"(құрғақ тау жынысы түйірлері мен кесектерінің өз төсенішімен ілінісін кенет жоғалтуы немесе таянышынан айырылып қалуы нәтижесінде қопарыла құлауы); 
#"*қoзғалмалы тасшақпа жамылғылары мен ағымдары*" (тасшақпалар шоғыры орналасқан баурай еңістігі табиғи еңістік бұрышынан көбірек болған жағдайда жаңағы шоғырлардың төмен қарай жылжи бастауы); 
#"*жылжымалар*" (барынша ылғалданған немесе сумен қаныққан массалардың сырғанауы; жерүсті және суасты тауларына тән баурайлар өңірінен де көрініс беруі мүмкін); 
#"*сырғыма қoзғалыстар*" (өсімдікті топырақ жамылғысы астындағы аз-кем ылғалданған грунттардың сығыла ағуы нәтижесінде пайда болатын азын-аулақ қoзғалыстар; Бұл қoзғалыстар көзге көрінбейді); 
#"*қорысты қoзғалыстар*" (қатты ылғалдануы нәтижесінде аққыштық шегінен айырылған өсімдікті топырақ жамылғысы массаларының жаппай жылжи бастауы; Бұл массалардың ылғалдану дорежесі өте жоғары болса да, қорысты қoзғалыстар байырғы су ағысының қасиетгерін иелене қоймайды);
#"*тасбалшық ағындары немесе сел тасқындары*"(тау жынысы кесектерімен және түйірлеріменқаныққан лай ағындары).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Зиверта-Картагенер ауруның белгісі

**Зиверта-Картагенер ауруның белгісі** (син.: Зиверт-Картаганердің үш тағаны)—кеңірдек тамыр ауруының пансинуситпен және ішкі мүшелeрінің ірі орналасуымен сипаттайтын ауру.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Аккумуляциялық терраса

**Аккумуляциялық терраса** - бір аккумуляция циклінің түзілімдерінен тұрады, оның тереңдігі кейінгі тілінімдерден артық. Аккумуляциялық террасалар өзен, теңіз, көл, кам түрлеріне бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Факулътативті анаэробтар

**Факулътативті анаэробтар** — қоршаған ортада бос оттегі жоқ болса да, бар болса да тіршілік етіп, көбеюге қабілетті анаэробтар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ауқымды тиімдеу

**Ауқымды тиімдеу** (Глобальная оптимизация; global optimisation) — программалауда — артық есептеулерді жою үшін (циклдерді біріктіру, цикл денесінен инвариант™ операцияларды шығарып тастау жөне т.б.) программа командаларының тағайыңдалған орындалу барысын қайта реттеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды организм

**Иммунды организм** — бөтен генетикалық информация белгілері бар антигендердің (бактериялар мен вирустарды қоса) әрекетіне төзімді адам мен жануарлар организмі. Иммунды организмнің ауруға қарсы тұра алушылығы иммунитеттің торшадағы және қандағы факторларымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Жұмыс регистрі

**Жұмыс регистрі** (Рабочий регистр; working register) — мәлімет тек программалық командалармен ғана өзгеретін регистр.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Талықсу

**Талықсу** () немесе **есеңгіреу**. Жүйке жүйесінің тез арада шектен тыс қатты тітіркенуінен тыныс алу, зат алмасу және қан айналысының бұзылуы, организмнің қызметінің қауырт төмендеп, нашарлауы. 
## Жарақат әсерінен талықсу
Жақ-бет маңы тканьдерінің зақымданып, нерв жүйесінің тіршілік процестерін реттеп, үйлестіретін қызметінің бұзылуынан болады. Адамның түсі қашып, мұздай тер шығып, дене қызуы мен қан қысымы төмендейді. Науқас есінен танбаса да дел-сал болып, тынысы тарылыпу бұлшық еттер серпілісі әлсірейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ауқымды тұжырымдамалық схема

**Ауқымды тұжырымдамалық схема** (Глобальная концептуальная схема; the global conceptual schema) — әр түрлі мәліметтер базасыңдағы мәліметтер типтерінің арасындағы байланыстары берілген және қорытулар жасалған үлестірілген мәліметтер базасының құрамына кіретін мәліметтер базасының тұжырымдамалы схемасының мәліметтерін жалпы тілде сипаттаудың астастырылған ұсынылуы; мәліметтердің логикалық біртұтас жиынтығы ретіңдегі үлестірілген мәліметтер базасының толық сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Апт жікқабаты

**Апт жікқабаты**, апт - бор жүйесінің төменгі бөліміне қатысты төменнен санағанда бесінші жікқабаты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Геоморфологиялық профиль

**Геоморфологиялық профиль (кескін)** - тік жазықтықтағы қимада жер бетінің белгілі бір телімінің графикалық бейнесі. Оның жоғарғы сызығы жер бетінің дол гипсометриялық жағдайын көрсетеді, ал бұл сызықтың астында геологиялық құрылыс (геологиялық қима) беріледі. Геоморфологиялық профиль әдетте, тік масштабы көлбеу масштабтан 5-10 есе үлкейтіліп көрсетіледі, ол бедер пішіндерінің ерекшеліктері мен қалыңдығы аз төрттік түзілімдерді қамтуға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Жұмыс режімі

**Жұмыс режімі** (Режим работы; mode, operation) — құрылғыны немесе жүйені іске қосқан кезде пайдаланушымен тағайындалатын олардың жұмыс істеу тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпе ауруынан иммунологиялық сақтандыру

**Өкпе  ауруынан иммунологиялық сақтандыру** — аурудың ұзаққа созылған және қайталайтын өкпе қабынуынан сақтану үшін алдын- ала жасалынатын шаралар, өкпедегі іріңді ісікке қарсы алдын-ала сақтану үшін қолданылатын микробтар, тыныс жолдарының демікпесі бар ауру демікпеден бұрынғы күйінде денені ерекше бір түршіктіру және алдын-ала сақтану үшін шаралар қолдану кіреді.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ақсай жiкқабаты

**Ақсай жiкқабаты** - жоғарғы кембрийдің төменгі жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ауыстыру

**Ауыстыру** (Перемещение; relocation) — 1) жаңа адрестен бастап мәліметтерді негізгі жадқа орналастыру; 2) программаның негізгі жадтағы тұрған орны өзгерген кезде ауысатын адрестік тұрақтыға жаңа мәндер телу. 
## Режимі
Ауыстыру режімі (Режим замены; overtype mode) —
*1) терілген бұрынғы симводдарды жаңа символдармен алмастыруды жүзеге асыру. Бұл режімді орнату үшін INSEPT пернесін басу керек, ал Word программасында терезенің төменгі бөлігіндегі қалып-күй жолындағы ЗАМ (заменить) индикаторын екі рет басу қажет; 
*2) экрандық редакторларда — пернетақтадан енгізілетін таңба меңзермен нұсқалатын таңбаның орнын алмастыратын режім;
*3) ауыстырылатын буферді пайдаланатын мәліметтер алмасу режімі. Бұл режімде буфер сегменттері пайдаланушының жұмыс аймағына айналады және керісінше болады. Буферлер мен жұмыс аймағының арасында ешқандай жөнелту болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Монтаж

**Монтаж** кино өнерінде, киноэпизод пен жалпы фильм тұтастығын қамтамасыз ету мақсатында кинофильм кадрларын құрастыру тәсілі. Монтаждау кезінде фильм мазмұны, бейнелеу құралдарының орнында қолданылуы, ішкі ырғақ ескеріліп отырады. Монтаж - фильмнің идеялық-көркемдік қасиетін ашудағы ең қажетті элементтерінің бірі. Режиссер монтаж арқылы өтіп жатқан оқиғаның әрбір эпизодтарындағы мазмұнды көрінісін көрнекілендіріп отырады. Дыбыссыз кинодағы Монтаждың рөлі зор. Ол көп жағдайда дыбыс ролін атқарады. Кино өнерінде дыбыстың пайда болуына байланысты монтаждау тәсілдері арқылы бейне мен сөздің, музыка мен шудың үйлесімділігі сияқты жаңа проблемелар шешілетін болды. Монтаждық үлгіні дамытып, оны жетілдіру саласында Д.Вертов, А.П. Довженко, Л.В. Кулешов, В.И. Пудовкин, С.М. Эйзенштейн, С.И. Юткевич сынды кино қайраткерлерінің шығармашылығы тәжірибесі үлкен роль атқарды. Қазақстан кинематографиясындағы монтаждың үлгілері Ш.Айманов пен О.Әбішев, т.б. шығармашығынан көрініс тапты.

## Дереккөздер


Санат:Кино
Санат:Компьютерлік мәдениет
Геоморфологиялық цикл

**Геоморфологиялық цикл** - ағымында бедердің белгілі бір заңдылықты дамуы байқалатын кезең: көтерілу — контраст бедер — пенеплен — денудациялық бедер — педиплен, педимент.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Ақтарылма таужыныс

**Ақтарылма тау жынысы** - эффузиялық тау жынысы терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Градация

**Градация**
 — қалыптасу жағдайы ұқсас таужыныстардың әр қилы литологиялық түрлерін біріктіретін парагенетикалық ассоциация, геологиялық формацияның жекелеген бөлшегі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жұмыстық (аралық) жад

**Жұмыстық (аралық) жад** (Рабочая (промежуточная) память; working (intermediate) storage) — 1) мәліметтердің уақытша жинағын орналастыруға арналған компьютер жадының бөлігі; 2) мәліметтерді уақытша Сақтауға арналған жад — буфер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпенің саркоидты ангииті

**Өкпенің саркоидты ангииті**—(син: жансызданған саркоидты терінің талаурап ісуі) — саркоидты әсері бар өкпенің қан тамырларының жансызданып өзгеруін сипаттайтын сирек ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Дене температурасы

**Дене температурасы** — дененің түрлі бөлігінде жылылық әр түрлі болады. Дененің сыртында жылылық өте төмен, ал ішкі ағзаларда жоғары болады. Түрлі жануарлардың орташа дене жылылығы да әр түрлі болады. Мыс: тік ішек арқылы өлшегендө жылқыда—38, сиырда—39, қойда —40, ешкіде—40, қоянда —39, теңіз шошқасында —39, шошқада —39,5, итте —38,5, мысықта—39, тауықта—41,5, үйректе—41,5, көгершінде — 41,1, адамда —37,1, қолтық жылылығы—36,5 С тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қалақша

**Қалақша**. Пломбалық заттарды өзара араластыру үшін металл және пластмассадан жасалған стоматологиялық аспап.
* **Қалақша** - калақты доңғалақтың бөлігі, жұмыс сұйығы немесе газдың жылжу мөлшерінің қозғалу сәтін тікелей өзгертеді.
** **Жазық қалақша** -  жазық орташа беткі қалақты доңғалақтың қалағы.
** **Кеңістіктік қалақша** - орташа кеңістік бетті калақты доңғалақтың қалағы.
** **Радиалды қалақша** - қалақты доңғалақтың ось бұрылысы арқылы өтетін орташа бетті жазық қалақ.
** **Бұрылатын қалақша** - қалақты доңғалақтың айналымы кезіндегі бұруға болатын қалақты доңғалақтың қалағы.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Транспорт
Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Оттегі ингаляторы

**Оттегі ингаляторы** — таза оттегі мен дем алуға немесе тиісті құрамның оттегіге бай арнаулы берілісті қамтамасыз ететін оттегі терапиясына арналған аппарат.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жұмыс тобы

**Жұмыс тобы** (Рабочая группа; workgroup) — компьютерлік байланыс құралдарымен біріктірілген және бір ортақ жоба бойынша жұмыс жасайтын кызметкерлер ұжымы. Ж.т. үшін мәліметтерге бірлесіп қатынас құру тән: 1) ортақ жобамен (мысалы, бір журналды басып шығару немесе бір ұшақтың дайындамасы) жұмыс істейтін және осы желіде файлдарды, мәліметтер базасын және т.б. бөліп алатын жергілікті есептеу желісін пайдаланушылар тобы. Топтың жұмысы топтық программалық жасақтаманың көмегімен үйлестіріледі; 2) Windows NT- да Жұмыс тобы ортақ айрықша атпен біріктірілген әкімшілік жасақтамасы бір компьютердің әкімшілігіне ұқсас компьютерлер тобы болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұмыстық цикл

**Жұмыстық цикл** (Рабочий цикл; operational cycle) — операциялардың толық аяқталған тізбегінің орындалу шегіндегі ең аз тұрақты уақыт аралығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қосалқы ақпарат

**Қосалқы ақпарат**(*Вспомогательная информация; housekeeping information*) — жүйеде сақталатын, міндетті емес мәліметтер. Олардың қатарына жүйенің программалық модулінің бастапқы тілдегі мөтіні, жүйенің мүмкіндіктерін сипаттайтын мәтіндер, демонстрациялық мысалдар және басқа мәліметгер жатады.

## Ішкі сілтемелер
*Ақпарат

## Сыртқы сілтемелер
*Информация
*Information

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Балық өту имараттары

**Балық өту имараттары**  — өзен су тораптарының құрамында балықтарды бөгеттен өткізіп жіберу үшін немесе табиғи кедерілерден (сарқырамалар, табалдырықтар көне т.б.) орағыта өткізу үшін салынатын имараттар. Балык өткізу имараттарының негізгі түрлері балықөтпелер мен балықөрлетпелер. Балықөтпелер (науалар немесе шағын каналдар) бойымен балық өз бетімен өте алатындай тұрақты су ағысы касалады. Балықөрлетпелерде балық коғарғы бъефке көтергіш механизмдер арқылы немесе шлюздеумен өткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Алап

**Алап** — 
# геоморфологияда: беткі жазықтығы бір орталыққа қарай ылдиланатын, яғни суағарлар жүйесі қарама-қарсы бағытталған құрлықтар өңірінің ауқымды аймағы;
# тектоникада: құрылысы синклинорий пішініне сәйкес келетін мейлінше ірі сопақша құрылым. Көп ретте синеклиза және ойпат терминдерінің синонимі ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геоморфология
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Морфологиялық синтез

**Морфологиялық синтез** (*Морфологический синтез; morphological synthesis*) — сөздік форма мен оған қосып жазылған морфологиялық ақпарат негізінде табиғи немесе кәсіптік тілдің нақты сөздік формасын құру.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Соңғы тыныс

**Соңғы тыныс**— түншыққандағы соңғы дем алу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Иммундық жауап

**Иммундық жауап** (Иммунологиялық реактивтік) — иммунды реакциялар. Бөтен антигендердің әрекетіне қарсы пайда болады. Иммундық жүйе антигенмен қарым-қатынасқа түскенде әр-түрлі иммундық жауап бере алады: қанмен бірге айналатын ерекше антиденелердің пайда болуы, осы антигенмен өзгеше байланысқа түсетін Т-лимфоциттер санының көбеюі, ұзақ өмір сүретін Т және В лимфоциттердіц «иммундық есте сақталуының», иммундық төзімділіктің, аллергияның пайда болуы. Организм антигенмен алғаш және кейін кездесуіне сай біріншілік және екіншілік иммундық жауап береді. Біріншілік Иммундық жауап— антидене түзегін плазмалық торшалардың саны біршама бәсеңдеу көбеюуімен, иммуноглобулин жинақталуымен және олардың қанда пайда болуымен сипатталады. Антиген енгеннен кейін алғашында ИГМ антиденесі пайда болады, ал бірнеше күн өткен соц ИГМ-ның орнына ИГО антиденелері жинақтала бастайды. Екіншілік Иммундық жауап антигенмен екінші рет қайталап кездескенде пайда болады. Біріншілік жауапқа қарағанда жасырын мерзімі қысқа, көбею уақыты жедел және антиденелер титрі жоғары болады. Екіншілік жауап кезінде ИГМ мен ИГО антиденелері (ИГО басымырақ) пайда болады. Екіншілік иммундық жауап антигеннің бірінші енгенінен кейін және иммундық есте сақтау құралған соң көптеген айлардан немесе жылдардан кейін пайда болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Конвертор

**Конвертор** (*Конвертер, преобразователь; convertеr*)
*сигналдар деңгейін түрлендіруге, мәліметтерді жеткізу жылдамдығын және бір тасуыштан екінші тасуышқа өтуін өзгертуге арналған құрылғы; 
*мәліметтерді бір пішімнен басқа пішімге түрлендіруді жүзеге асыратын бағдарлама.
## Дереккөздер

## Сілтемелер:
*Конвертер физических величин

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гравитациялық тартылыс

**Гравитациялық тартылыс** - материяның кез келген түрлері арасындағы әмбебап өзара орекеттестік. Бұл әрекеттестік біршама әлсіз болса және денелер баяу  жарықтың жылдамдығымен салыстырғанда) қoзғалыста болса, Ньютoнның бүкіләлемдік тартылыс заңына қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Физика
Жұмысшы топ

**Жұмысшы топ** (Рабочая группа; workgroup) — жұмыс тобы — бірлесіп жұмыс істеу және олардың жүйелік ресурстарын қарап шығуды жеңілдету үшін топтастырылған есептеу машиналары жинағы. Әрбір жұмысшы топтың өзіндік атауы болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ауыстырып қосқыш

right
**Ауыстырып қосқыш** (переключатель; switch) - есепті шешу алгоритмдерінің баламалы тармақтарын тандауға автоматты түрде немесе программашы тапсырмасы бойынша қосылған, кейде іске қосылмаған қалпында алынған схема элементі.

##### Ауыстырып қосқыш түрлері
* *Жарықты аяқпен ауыстырып қосқыш* - жүргізушінің аяғының астында орналасқаан фарлардың жақын қашықтыққа және алыс кашықтықка арналған шамдарын ажыратып косқыш.
* *Іске қосу ауыстырып қосқышы* - көлік құралының қозғалтқышын ісқае косуда біртіндеп аккумуляторға параллельді жалғауда ауыстырылып қосқыш.
* *Фараларды ауыстырып қосқыш* - көліктің рулдік бағанында орналасып, алыс және жақын қашықтыққа арналған шамын ауыстырып қосқыш құрал.
* *Жарықтың орталық ауыстырып қосқышы* - габаритті жарық, кіші фара, фараның алыс қашықтықтағы жарығының және т.б. қоректендіру тізбектерін әр-түрлі үйлесімділікте қосатын көп позициялы ауыстырып қосқыш - әдетте үш позициялы болады.
* *Тізбектің ауыстырып қосқышы* - бір жұлдыздан тізбекті екінші жұлдызшага *«[[дерайер]]»* типіндегі велосипедті беріліс қорабында ауыстыруға арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Электроника
Санат:Көлік бөлшектері
Жұп жақшалар

**Жұп жақшалар** (Парные скобки) жарасымды ретпен бірнеше терезе орналастыруыңызға немесе, керісінше, бірінің ұстіне бірін лактырып орналастыруыңызға да болады. Қалауыңызша, үстел бетіне экран бетін толық алып тұратын бір ғана терезе қалдырып, артығын алып тастауыңызға да болады. Windows интерфейсін пайданушылар туралы мағлұматты компьютер қосылғаннан кейін монитор экранында пайда болатын жұп жақшалар мен мәселелер тақтасы береді. Пайдаланушы бір түсті бетгі немесе кейбір суреті бар графикалық объектілер орналасқан бетті көреді — осы бет жұп жақшалар болып саналады. Экранның бір шетін бойлай мәселелер тақтасы орналасады. Жұп жақшаларда программаларға, құжаттарға, әр түрлі желілік құрылғыларға және т.б. сәйкес бірнеше графикалық объектілер орналасуы мүмкін. Әрбір графикалық объектінің атауы бар жарлығы болады. Пайдаланушы өзінің талғамына қарай таңбашалардың құрамын, олардың сыртқы түрін, орналасуын, мөлшерін, түсін өзгертуіне болады. Мәселелер тақтасы жұп жақшаларда әр түрлі жағдайда орналасуы мүмкін немесе тышқанның меңзерін экранный сөйкес шекарасына жақындатқанда ғана пайда болуы мүмкін. Жұп жақшаларда мынандай таңбашалар болады: менің компьютерім, компьютердің техникалық және басқа да параметрлері мен құрылғыларын қарап шығуды, оларды баптауды жөне файлдар мен қорапшаларға қатынас құруды жасақтайтын таңбаша; қоржын, файлдар немесе қорапшаларды аластау, оларды қалпына келтіру немесе қоржынды тазалағаннан кейін оларды жою үшін пайдаланылатын таңбаша. Жұп жақшаларда сонымен қатар Microsoft Word программасы мен сығылған диск жарлығы болуы мүмкін, дата мен уақыт қосымшасы Қасиеттер: дата/ уақыт диалогтық терезе орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алап сыйымдылығы

**Алап сыйымдылығы** - дүниежүзілік мұхит өңіріндегі немесе оның жекелеген алабындағы су мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тіс ұяшығынан қан ағу

**Тіс ұяшығынан қан ағу**. Стоматологиялық тәжірибеде астыңғы азу тісті жұлғаннан кейін гранулема немесе кистаны тазарту кезінде астыңғы альвеолалық артерия зақымданғанда жиі байқалады. Тіс ұяшығынан қан ағуды тігіп немесе тампон қойып тоқтатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Геономия

**Геономия** — планета қойнауында өтіп жататын эндогендік (ішкі) процестер табиғатын зерттейтін жаңа ғылыми сала; зерттеу әдістері геологиялық, геофизикалық және геохимиялық зерттеулерді ұштастыра жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Жұмыс үстелінің терезесі

**Жұмыс үстелінің терезесі** (Окно рабочего стола; desktop window) — Windows қолданбалы программаларының терезелері үшін негізгі болып саналатын, экран бетін толық жауып түратын жүйелік терезе.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ауыстырып қосқыш схема

**Ауыстырып қосқыш схема** (Переключательная схема; the switching circuit) — анықталған бірнеше орнықты қалып-күйлердің бірін қабылдайтын электрондық схема.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұмыс істеу қабілеті

**Жұмыс істеу қабілеті** (Работоспособность; capacity for work) — жүйенің берілген жұмысты техникалық құжаттаманың талаптарына сәйкес орындауы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алғашқы таужыныс

**Алғашқы тау жынысы** - магма балқымасынан енді ғана қалыптасқан, яғни өзгерістерге ұшырап үлгермеген магмалық тау жынысытарға қатысты қолданылатын атау.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тигель әдісі

**Тигель әдісі** — өкпені алып тастағанда кеңірдек тарамдарын өңдеу тәсілі, оның шырышты қабықтарың қырғанда және күйдіргенде екі циркулярлық жібек жіппен таңады және де екі жағын қатты тартып байлайды. ол жоғарғы жағын жансызданбау үшін ақырына жеткізбей тартып оайлайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Масштабтау

**Масштабтау** (Масштабирование; zoom) — берілген шамаларды жөне оларды түрлендіру нәтижелерін белгілі бір ауқымнан шығармай көрсету тәсілі. Бейнені немесе оның бөлігін үлкейте немесе кішірейте отырып көрсету тәсілі де осылай аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұптық

**Жұптық** (Четность) — қате тексеру процедурасы. Әрбір тасымалданатын екілік мәліметгер тобында «1» саны әр уақытта не жұп, не тақ болуы керек.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жұптық бит

**Жұптық бит** (Бит четности; parity bit) — топтағы биттердің (акпарлардың) жалпы саны (хаттаманың талабына карай) жұп немесе тақ болатындай ету үшін топқа қосылатын қосымша ақпар.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ингаляторий

250 px|thumb

**Ингаляторий** — дәрілік заттардың аэрозолын тыныс жолдарына мөлшермен енгізуге арналган аппараттармен жабдықталған мекен-жай.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жұптық буферлеу

**Жұптық буферлеу** (Буферизация двойная; double buffering) — әрбір сыртқы арнаға екіден буфер белуге негізделген буферлеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ауыстырып қосу

**Ауыстырып қосу** (Коммутация; switching) — тұрақты емес, уақытша жалғастырулар жасау жолымен құрылғылардың белгілі бір жиынының екі немесе бірнеше құрылғыларының арасында байланыс орнату.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті

**Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті** — халықтың көші-қоны саласында басшылықты жүзеге асыратын Қазақстан Республикасы Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің ведомствосы.

## Тарихы
1997 жылы ҚР Көші-қон және демография жөніндегі агенттігі құрылды. 2004 жылы агенттік ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің Көші-қон жөніндегі комитеті болып ұйымдастырылды. 2010 жылы комитет таратылып, 2013 жылы қайта құрылды. 2014 жылы ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігінің Еңбек, әлеуметтік қорғау және көші-қон комитеті болып өзгертіліп, 2017 жылы ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігіне берілді. 2022 жылы Көші-қон комитеті министрлік құрамында қайтадан құрылды.

## Міндеттері
# Өз құзыреті шегінде халықтың көші-қоны және босқындар саласындағы мемлекеттік саясатты қалыптастыруға және іске асыруға қатысу

## Құрылымы
Комитеттің 4 басқармаcы бар (2023 жылға):
# Этникалық көші-қон басқармасы
# Еңбек көші-қон басқармасы
# Сыртқы көші-қон және босқындар басқармасы
# Ішкі көші-қон және еңбек ұтқырлығы басқармасы

## Басшылары
# Зауытбек Тұрысбеков (1997-1999)
# Алтыншаш Жағанова (1999-2004)
# Жазбек Әбдиев (2004-2008)
# Қабылсаят Әбішев (2009-2010)
# Саламат Аманбаев (2013-2014)
# Ақмәди Сарбасов (2014-2019)
# Ербол Нұрғалиев (2019-2022)
# Асқарбек Ертаев (2023-2024)
# Әсет Шонов (2024-2026)
# Эльдар Күзембаев (2026-)

## Дереккөздер

К
Консоль

**Консоль** (*CON; Consoll*) 
*MS-DOS жүйесі командаларындағы консоль деген түйінді сөз, ол пернелік тақта мен дисплейден түратын шалғай құрылғы үғымын білдіреді; 
*монитор мен пернетақтадан түратын терминал. Көп пайдаланушылар жүйесінде Консоль терминалдың синонимі болып табылады, бірақ Консоль термині есептеу машинасының операциялық жүйесінде пернетақта мен дисплейді көрсету үшін пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алғашқы шашырау жиексәулелерi

*'Алғашқы шашырау жиексәулелерi* — кен орнын қоршай орна- ласқан кенсыйыстырушы белдемдердің кентүзілу процесі кезінде бірқатар химиялық элементтермен баюы. Алғашқы шашырау жиексәулесіне ара-қатынастылығына байланысты олар *сингенетикалық* және *эпигенетикалық* болып келеді. Бүлардың алғашқысы магмалық және шөгінді таужыныстарға, ал екіншісі пегматитгі және постмагмалық (гидротермалдық) кен орындарына тән. Сингенетикалық жиексәулелерде элементтердің таралуы кен денелеріне жақындаған сайын бірте-бірте өсетін болса, эпигенетикалық түрінде біршама күрделі болып өзіндік геохимиялық белдемділік байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жұптық қате

**Жұптық қате** (Ошибка четности; parity error) — санды сақтау немесе жұптыққа бақылау жасау арқылы жеткізу процесінде байқалатын сандағы қате.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүгірмелі таспа

**Жүгірмелі таспа** (Бегущая лента; streaming tape) — магниттік таспадағы сақтауыш құрылғы. Таспаның қозғалу және тоқталу уақыты ұзақ жөне ол үлкен жылдамдықпен қозғалады ("баста-тоқта" құрылғысымен салыстырғанда).
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алдан жiкқабаты

**Алдан жiкқабаты** - кембрий жүйесінің төменгі бөліміне қатысты төменгі жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ауыстырып қосылатын желі

**Ауыстырып қосылатын желі** (Коммутируемая сеть;, switched network) — шақыратын және шақырылатын жақтардың арасын жалғастыру мәліметтерді жеткізудің алдында тағайындалатын және мәліметтерді жеткізу аяқталғаннан кейін тоқтатылатын мәліметтерді жеткізу желісі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүгірткі

**Жүгірткі** (Бегунок, ползунок; Scroll box) — 1) айналдыру жолағында орналасқан кішігірім төртбүрыш. Оны жүгірткі көмегімен жылжыта отырып, файлдың (мәтіннің) әр түрлі бөліктерін дисплей бетіне шығаруга болады; 2) экран терезесінің шет (оң жақта жөне ең төменгі қатарда) жағында орналасқан, жұмыс алабындагы көлемді бейнелерді, мәтінді көру мақсатында оларды оңга, солға (жоғары, темен) жылжытуға арналған бағытгауыш батырмалар арасында орналасқан төртбұрышты батырма (И). Олар экрандагы кескін (бейне, мәтін) тек жүмыс аймағындагы көру алабына сыймай кеткенде ғана пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ксеростомия

**Ксеростомия ( - құрғақ +  - ауыз) (ауыздың құрғауы)**. Сілекей безінің ауруға шалдығуы (түрлі созылмалы инфекциялар, нейро-эндокрин жүйесінің бұзылуы) сілекейдің аз бөлініп ауыздың құрғауына әкеледі. Бұл жағдайда ауыз іші қызарып, атрофияға ұшырайды, сілекей қоюлана түседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Өкпе ангиомалары

**Өкпе ангиомалары** — жаңадан пайда болған қан тамырлары ісіктерінің жиналған тобы. Бүған жататындар: аигиоэндотелиома, жіңішке қан тамырлы және кавернозды гемапглома.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жұптық қатынас

**Жұптық қатынас** (Парное отно-шение; n-ary relation) — п жүптығы бар мәліметтердің жазба құжаттық моделінің қатынасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Іш кепкендегі дыбыс

** Іш кепкендегі дыбыс**  Резеңке допты, кеңірдекті және көмекейді шерткенде шығатын дыбыс м. д. кеңірдектен көмекші қуыстың кеңтарлығына байлапысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ауытқу

**Ауытқу** (мәселелер шешуді ауыстыру, свопинг) файлы (Файл подкачки (выгрузки задач, свопинга); swapping file) — ауытқу (свопинг) кезінде виртуаль жадтың беттерін немесе сегменттерін, сондай-ақ мәселелерді шешу тіркестерін орналастыруға арналған файл.

**Ауытқу** - 
# дене айналғанда оның радиалдық өлшемдерінің өлшену айырмашылығы;
# тербеліс, тербелу шамасының кезендік минимумы және максимумы айырмашылық нәтижесінде екі гармониялық тербелудің жақын жиілігі мен қосылуы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ұрт

thumb|150px|Қыздың оң жақ беті
**Ұрт**. Сырты төрімен, ішкі беті шырышты қабықтың кілегейімен көмкеріліп, ауыз ішінің екі бүйірін алып жатады. Ұрттың кілегей қабатында май бездері орналасқан (Фардайса бездері). Олар шоғырланып орналасқандықтан сары болып көрінеді.

Ұрт (щека); (лат. bucca — ұрт) — ауыз қуысының бүйір қабырғасын түзетін етті-терілі мүше. Ұрт сырты терімен қапталған, оның орталық қабығын ұрт бұлшықеті құрайды. Ұрттың ішкі бетін көпқабатты жалпақ эпителиймен қапталған кілегейлі қабық астарлайды. Кілегейлі қабығында ұрт бездері орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Иммунды аффиндік хромотография

**Иммунды аффиндік хромотография** — аффиндік хроматографияның бір түрі. Мұнда антидене қолданылады. Кейінгі кезде иммунды хромотографияға моноклональдық антиденелер пайдаланып жүр. Бұл жағдайда өте таза антигендерді көп мөлшерде алуға болады. Бұл әдіс антигеннің құрылысын талдау үшін де қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология