open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абсорбент

**Абсорбент** ( — сіңіру) :

* газдар немесе сұйық ортадағы (ерітіндідегі) заттарды өзінің барлық массасымен сіңіруге, соруға қабілетті сұйық немесе қатты зат.
* бойына судан, ауадан иондар мен молекулаларды сорып алатын сұйық немесе кеуекті қатты зат.

## Биологияда

# Адам мен жануарлардың дене құрылысындағы сіңіргіш құрылымдарға: жасушалардың биологиялық жарғақтары (мембраналары), арнайы (жасушалар микробүрлері) және жалпы органеллалар (лизосомалар т.б.); 
# Өсімдіктер организмдерінде — тамырдын, сабақтың, жапырақтың беткей жаткан жасушаларының плазмолеммалары жатады.

## Химияда

Әр абсорбент белгілі бір заттарды ғана (*мысалы, су, сұйық зат, қышқылдардың, сілтілердің сулы ерітінділері*) белгілі мөлшерде сіңіре алады. Мұндай қасиет газ қоспаларын бөлуде және тазалауда немесе дайын өнім алуда қолданылады. Абсорбент қаныққан буының қысымы төмен, қайнау температурасы жоғары, ал өзі арзан болуы керек.

## Тау-кен ісінде
**Абсорбент** (лат. absorbens— сіңіргіш зат) — абсорбент, көлемді сіңіргіш зат — бойына cудан, ауадан иондар мен молекулаларды сорып алатын сұйық немесе кеуекті қатты зат..
## Медицинада
Сорбенттер мен энтеросорбенттер әртүрлі аурулардың алдын-алу және емдеуде қолданылады. Атеросклероздың және жүректің ишемиялық ауруының дамуын болдырмайды. Тамақтанудың жедел улануымен, әртүрлі улармен, есірткі мен есірткі заттарымен улану, алкогольдік тамақтанудың шамадан тыс артуы, нашақорлық пен алкоголизмнен туындаған симптомдарды, бүйректің, бауырдың, ұйқы безінің, асқазан-ішек жолдарының, аллергиялық және иммундық тәуелді ауруларды емдеуде тиімді ( бронх демікпесі, ревматизм, тамақ аллергиясы, склероз, псориаз).

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Ылғалдану қалыбы

**Ылғалдану қалыбы** — топыракты ылғалдандыру үшін әр гектарға берілетін су көлемі текшеметрмен өлшенеді (м3/га). Оны кейде суармалау мөлшері деп те атайды. Суармалы егістің түрлеріне, климаттық, агротехникалық жөне басқа жағдайларға байланыстыра есептелініп анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Физули

**Мұхаммед Сүлейманұлы Физули** (1494 – 1556) — әзірбайжан ақыны. Әзірбайжан, парсы, араб тілдерінде жазған.

Шығармалары қолжазба күйінде тарап, XIX-ғасырда қазіргі Әзірбайжан, Түркия, Ирак және Орта Азия елдерінде бірнеше рет жарияланған. Бізге жеткені 11 қасида мен бір өлеңнен тұратын (барлығы 450 бәйіт) араб тіліндегі жинағына.

Физулидің поэтикалық мұрасынан елеулі орын алатыны — лирикалары мен қасидалары. Физули туындылары қазақ оқырмандарына кептен таныс. Оның мұрасының шырқау шыңы — «Ләйлі-Мәжнүн» дастанын Абайдың немере інісі, қазақтың көрнекті ақыны Шәкәрім Құдайбердіұлы қазақ тіліне аударған. Абай Физулиді езіне ұстаз санаған. Ақынның шығыс поэзиясы классиктерімен, соның ішінде Физули туындыларымен танысуы медреседе оқып жүрген кезінде басталған. Осы кезеңде жазған «Физули, Шәмси, Сәйхали» өлеңінде шығыс классиктерін тілге алып сиынады, олардан медет тілейді.

## Дереккөздер


Санат:1494 жылы туғандар
Санат:1556 жылы қайтыс болғандар
Санат:Кербалада туғандар
Санат:Кербалада қайтыс болғандар
Санат:Әзербайжан әдебиеті
Санат:Әзербайжан ақындары
Санат:XVI ғасырдағы араб ақындағы
Санат:Парсы ақындары
Санат:Түркі ақындары
Санат:Мұхаммед Физули
Сергиополь тас жолы

**Сергиополь тас жолы** - 1830-1920 ж. Семей қаласы мен бұрынғы Сергиополь (қазіргі Аягөз) қ. арасындағы почта-қатынас жолы. Семейдің оңтүстігіне қарай 350 шақырымдық қашықтықты алып жатты. **Сергиополь тас жолы** бойына патша әкімшілігінің қазақ даласындағы қызметін атқарған *Улы көл, Арқалық, Ащы көл, Жартас, Қызыл мола, Арқат, Әлжанадыр, Ұзынбұлақ, Еңірекей* почта бекеттері орналасты. Оларда әр жылдары сауда-саттық жәрмеңкелер ұйымдастырылып, құн, жесір, жер дауларына байланысты мәселелер шешілді.

*Ырғызбай* ұрпақтары талай рет Семей-Аякөз аралығында осы жолмен қатынап, әкімдік- шаруашылық, сауда қызметтеріне араласты. Абай мен оның балалары да **Сергиополь тас жолы** арқылы талай рет Семейге, одан әрі Ресей қалаларына сапар шекті. Сергиополь тас жолы орыс патша әкімшілігі тұсында маңызды әскери-стратегиялық қызмет атқарды. Орыс жиһанкездері П. П. Семенов-ТяньШанский, Г. Н. Потанин, қазақ ғалымы Ш. Ш. Уәлиханов Азияға саяхат жасағанда да осы Жолмен өтті.
## Дереккөздер


Санат:Автожолдар
Метаморфизм дәрежесі

**Метаморфизм дәрежесі** - метаморфизм сатысына не метаморфизм фациясына орайлас ұғым; төмен, орта және жоғары дәрежелі метаморфизм болып жіктеледі: төмен дәрежелі метаморфизмге жасыл тақтатастар фациясы, орта дәрежелі метаморфизмге эпидот-амфиболитті және амфиболитгі фациялар, ал жоғары дәрежелі метаморфизмге гранулитті және эклогитті фациялар сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Саудайы-ай, сауды алмадың-ау, сырқауды алып

**«Саудайы-ай, сауды алмадың-ау, сырқауды алып»**- Абайдың 1896 ж. шығарған өлеңі. Көлемі 4тармақтан тұратын біршумақ. Ақын бірнеше рет үйленсе де басы бақты әйелге кездесе алмай қойған ауылдасы Дүйсенқұл деген кісі тағы бір жолы Жақып дегеннің күйеуден қайтып келіп отырған ауру қызына қосылғанын естігенде айтқан. «Саудайы» - араб сөзі, аңғал, абайсыз деген мағынаны білдіреді. Абай осы сөз арқылы ақылдасының апалақтаған аңғалдығын ескерте отырып, оның жар таңдау сияқты аса маңызды өмірлік мәселеге ұшқары қарайтынын үлкен мін санаған. Сондықтан да мұны жай ғана кемшілік демей, Дүйсенқұлдың ұшып-қонып жүріп, сырқау әйелге ұрынған ұшқалақтығын барша жұрт қамасақ етіп: «Ала жаздай көгалды бір көрмедің, Сары жұртқа қондың бір ірге аударып», Деп, ащы тілмен өлтіре әжуалайды, Дуйсенқұлды И. А. Крыловтың шырылдауық шегірткесіне ұқсатады. Осы екі жолдан өлеңді табан астында, ауызша шығаруға әбден машықтанған тілі шешен, ойы жүйрік ақынның шеберлігі айқын көрінеді. Өткір тіл, көркем сурет, терең мағына қатар табылады. Өлең 11-14 буынды қара өлең ұйқасымен шығарылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында жарияланды. Басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды.	
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Хорн өрнегі

**Хорн өрнегі** (Хорновское выражение; horn clause) — «егер В1 және В2 және ... Вп  А» түрінде жазылатын айтылымдарды есептеу сөйлемі. Өрнекті зерттеуші Хорнның атымен аталған. Пролог тілі кұрылмасының негізі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Уджамаа

**УДЖАМАА** - кооперативтік экономика, африкандық социализм - крестьяндық утопиялық социализм элементтері басым марксистік емес социалистік ілім аясында модернизация мен даму ұғымдарының бірігуі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қоғам
Саз балшық араластыру

**Саз балшық араластыру**  — мелиорациялық әдістің бір түрі; кұм-құмайтты топыраққа немесе шымтезекке саз балшық қосып араластыру арқылы топырақтың құрамы мен физикалық қасиетін жақсарту.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Трахилипарит

**Трахилипарит** - минералдық және химиялык құрамы трахиттер мен
липариттердің аралыгына сәйкес келетін эффузиялық тау жынысы; санидин — 50%, кварц—20%, плагиоклаз — 15%, биотит — 10%;
диопсидтің, апатиттің, сфеннің және
кенді минералдың азын-аулақ мөлшерлерін кіріктіруі ықтимал.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Каспий аймағы

right|thumb
**Каспий аймағы** - Ресейді, Қазақстанды, Әзірбайжанды, Түркіменстанды және Иранды қамтитын аймақ. Каспий аймағы - тарихи бәсекелестік пен тарихи әріптестік аймағы. Әр уақытта осында орналасқан мемлекеттердің қайшылығы және өзара сауда байланыстары аймағы болды. Ол ұлы Жібек жолының бойында орналасты. ХӀХ-XX ғасыр басында бұл жердегі ықпал аймағы және отарлық иеліктер үшін ірі державалар бәсекелесті. XX ғасыр бойына, кеңестік кезеңде, Каспий аймағы аса көңіл аудармады, өйткені араларында саяси-құқықтық мәселелер Каспий аймағындағы жағдайды 1921 жылы және 1940 жылы үкіметаралық келісімдермен тиімді реттеген - КСРО мен Иранның иелігінде болды. 1991 жылы Каспий аймағының қазіргі саяси картасы қалыптасты. Кавказ және Орталық Азия елдерімен тығыз байланысты Каспий аймағы әлемнің көптеген елдерінің геосаяси мүдделері тоқайласқан жер болды. Жүз жыл бұрынғыдай ол аса ыңғайлы географиялық орналасуымен, бай көмірсутекті қорымен, ерекше биологиялық ресурстарымен, ең бастысы, бекіре балықтың әлемдік байлығымен, дамуы бүкіл аймаққа әсер ететін көлік жолдарының тоғысуымен тоғышар көздерді өзіне тартуда. Ол - Солтүстік пен Оңтүстіктің - Ресей мен Парсы шығанағының арасындағы батыста - Еуропаның, шығыста - Оңтүстік-шығыс елдердің нарығын мұнай мен газбен қамтамасыз етіп отырған аса маңызды стратегиялық түйін. Кеңес Одағының ыдырауы, әлемдік экономикалық шаруашылықтың жаңа жүйесі ретінде ғаламданудың пайда болуы, халықаралық қатынастар құрылымындағы салмақты құрылымдық өзгерістердің болуы әлемдегі аймақтың жағдайын, мәнін түбегейлі өзгертті. Каспий аймағының қалыптасуы бастапқы кезеңнен өтуде. Бұл аймақ елдері і өз мемлекеттілігін дамыту, шаруашы¬лық негіздерін қайта құру, қоғамды демократизациялау үстінде. Бұл процестердің барлығы әртүрлі қарқынмен, әркелкі қағидаттарға сүйеніп жүзеге асырылуда. Тәуелсіздігін алған Каспий аймағы елдері халықаралық қауымдас¬тық тарапынан мойындалып, әрқайсысы сыртқы әлеммен саяси, экономикалық және басқа да салаларда қарым-қатынас орнатудың өзіндік жүйесін орнатты. Жаңа тәуелсіз мемлекеттердің егемендігі посткеңестік кеңістіктегі аймақтық жағдайды түбірімен өзгертті де, халықаралық қатынастарды қайта құруға әкеп соқтырып, Каспий аймағының тари¬хи жаңа даму кезеңіне жол салды. Сондай-ақ Иран, Түркия және Ресей өздерінің аймақтық саясатын қалыптастыра бастады. Алайда, геосаяси вакуум орны тез толтырылған жоқ, өйткені Кас¬пий аймағы елдері де, Батыс та үстемдік етуге талаптарын әлі нақтыламады. Мемлекеттердің әрқайсысының назарын аударып, мүдделерін шоғырландырған, геосаяси жағдайдың тұрақсыздығымен күрестің маңызды экономикалық құралы - аса көлемді мұнай мен газ ресурстары. Каспий аймағы - инвестициялық мүдделер аймағы, сонымен қатар, экономикалық және саяси қайшылықтардың да ортасы. Қайшылықтар, ең алдымен, Каспий теңізінің құқықтық мәртебесін анықтауда кездеседі. Осы жолда Ресей, Әзірбайжан, Қазақстан арасында "түбін бөлеміз, су ортақ" формуласымен бір¬шама қадамдар жасалды. Каспий аймағының даму болашағы осы аймақтағы мемлекеттердің өзара байланыстарының күшеюіне, ортақ мүддедегі мәселелердің шешімін табуда бірлесіп қимылдауына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Метаморфогендік гранитоидты

**Метаморфогендік гранитоидты** — заттық құрамының тұрақты жағдайында бастапқы таужыныстардың метаморфтық өзгерісі нәтижесінде қалыптасқан гранитоидер. Метаморфогендік гранитоидты тереңге батумен байланысты аймақтық метаморфизм мен ультраметаморфизмнің эпидот-амфиболиттік, амфиболиттік және гранулиттік фацияларында пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ылғалдылық индексі

**Ылғалдылық индексі** — климат ылғалдылығының lm = (100s - 60d)/n формуласымен өрнектелетін сандық сипаттамасы; мұндағы lm — ылғалдылық индексі; s — жауын-шашын нормасы; жиынтық буланудан асып түсетін айларға қатысты жауын-шашын мен жиынтық буланудың айлық айырмашылықтарының қосындысы;  d — ылғалдың жетіспеушілігі және n — жиынтық буланудың айлық шамаларының қосындысы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Оразбек Серікбаев

**Оразбек Серікбаев** (1962 жылы дүниеге келген) - суретші.

Қондырғылы кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол *«Қараңғы түнде тау қалғып»* (1991, кенеп, майлы бояу, Абайдың Семейдегі мемлекеттік әдеби-мемориал. қорық-музейінің қоры) суретін салған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қыс (кітап)

**«Қыс» («3има»)** - «Балауса» баспасынан 1992 ж. орыс тілінде жарық көрген суретті кітапша. Абай өлеңі «Жыл мезгілдері» деген айдармен басылған. Өлеңді аударған - Вс.Рождественский. Суретші М.Әлин қысқы дала көріністері мен көркем безендірген бұл кітапша мектеп жасына дейінгі балаларға арналған. Көлемі 1,5 б. т., 35 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Садыра ағындысы

**Садыра ағындысы**  — мал қорадан шыққан органикалық заттары мол ақаба сулар. Егістік суарарда оларды 1:5, 1:7, 1:10 қатынаста таза сумен араластырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Машиналар

**"Машиналар"** - XIX ғасырдың соңғы ширегінде АҚШ-та, Англияда, Германияда пайда болған жартылай астыртын бюрократиялық ұйымдар. Олардың құрамына бірте-бірте партияның бүкіл ішкі өмірі, үміткерлерді ұсыну, сайлау кампанияларын жүргізу, мемлекеттік қызметтер мен жоғары лауазымдарды бөлісу бойынша тәуелді болып қалған кәсіби саясаткерлер, сая¬си лауазымнан дәмелі ықпалды тұлғалар кірді. "Машиналар" көбіне парламентарийлерден де, партияның ресми лидерлерінен де асқақтатылды. "Маши¬налар" феномені алғаш рет М.Острогорскийдің еңбегінде, М.Вебердің "Саясат әуестік әрі кәсіп ретінде" деген еңбегінде зерттелген. Бүгінгі күні АҚШ және басқа да англо-саксондық елдерде "машиналар" деп шынайы билігі бейресми сипаттағы саяси артиялардың аппаратын атау қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси банкроттық

**Саяси банкроттық** - мемлекеттің билік құрушы тобының, саяси партия, жеке саяси қайраткерлер қызметінің құлдырауы, олардың өздерінің берген уәделерін орындауға қабілетсіздігі, ол үкіметтік және парламенттік дағдарысқа, саясаттың түбірімен өзгеруіне алып келуі мүмкін. Ал банкротқа үшыраган саяси қайраткерлерді бүқара халықтың сеніміне ие басқа түлғалар ауыстырады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қуандық Сабырбайқызы

**Қуандық Сабырбайқызы** (1843; Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы - 1928; сол жерде) – ақын, әнші, домбырашы. Шыққан тегі Найман ішінде Сыбанның 17 ақыны шыққан ақындар әулетінде дүниеге келген. Айтыс өнерінің шебері  Сабырбай Ақтайлақұлы қызын жас күнінен сөз өнеріне баулып өсірген. Қуандық  шаршы топта жыр додасына түсіп, әншілік, ақындық өнерімен ел құрметіне бөленген. Қара өлеңге ете жүйрік болған.

Абайдың Қуандықпен көздесуі оның жан дүниесінде үлкен серпіліс туғызған. Талантты ақын қыз Абай назарына ілігіп, тіл табысқан. Қуандық ақындық дәстүр бойынша өткір тілмен міней сөйлеп, Абаймен айтысуға дейін барған. Көлемі 2–3 шумақтан аспайтын бұл сөз қағысулары зілсіз әзілмен бір-біріне сәлем жолдау ғана. Екі жастың жарасқан көңілін байқаған Сабырбай ақын оларға өлеңмен басу айтқан. Ел аузындағы естеліктерге қарағанда, Абай Қуандыққа үйленбекші де болған. Бірақ Абайдың ата-анасы Ділдәға құда тұсіп, сөз байласып қойғандықтан, оның бұл тілегі орындалмаған. Қуандық ақын замандасының өлеңдері мен әндерін халық арасына таратуға көп еңбек сіңірген. Қуандықтың Абай шығармаларын сақтап, насихаттаудағы еңбегіне М. О. Әуезов жоғары баға берген. Абайдың Сабырбаймен және оның қызы Қуандықпен көздесуі туралы М. Әуезов орыстың белгілі жазушысы П. Кузнецовқа жазған хатында айтқан. Қуандықтың Абай және әкесі Сабырбаймен, т. б. ақындармен айтыстары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының орталық ғылыми кітапханасы қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Айтыс ақындары
Хостмодуль

**Хостмодуль** (Hostmodule) - ақпараттық есептеу процестерін және осы процестердің есептеу желісімен өзара әрекетін сипаттайтын есептеу желісі құрылымының логикалық элементі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Саяси бақылау

**Саяси бақылау** - *[француз, controle - тексеру]* - саяси жүйедегі формальды және формальды емес үрдістер жиынтығы, олардың көмегімен бүзылуы жүйенің қызметіне теріс әсер ететін нақты мінез-құлық үлгісі қамта¬масыз етіледі; мемлекет пен басқа ин- ституттардың жеке тұлға мінез-құлқын реттеу мақсатында оған ықпал ету тәсілдерінің жүйесі. Сан алуан "үлгілер" мен шектеулер қатарында құндылықтар, ережелер, әкімгершілік нүсқаулар, саяси шешімдер, дәстүр, т.б. бар. Саяси бақылау саяси өмірді ұйымдастыруды, саясат субъектілерінің мінез-құлқын сәйкестендіруді қамтамасыз етеді. Саяси бақылау арқылы әлеуметтік-саяси үрдістерді немесе жүйелерді басқарудағы кері байланыс қағидаты жүзеге асырылады. *Саяси бақылау екі мақсатты көздейді:* 
:1) саяси жүйенің түрақтылығына қол жеткізу және оны қолдау; 
:2) оның позитивті дамуын қамтамасыз ету.

Саяси бақылаудың қалыптасуы саяси қоғамның дамуымен байланысты. Әлеуметтік-саяси қатынастардың дамуы күрделенген сайын саяси бақылау құрылымдары да күрделене түседі, оның тетіктері жетілдіріледі, арнайы институттар пайда болады. Саяси бақылауды саяси жүйенің барлық институттары белгілі бір деңгейде орындап отырады. Саяси бақылаудың икемділігі, оның тетіктерінің өзгеруі - демократияның алғышарттары. Қатаң, барлық саланы қамтитын саяси бақылау авториталық және тоталитарлық жүйелерге тән. Ол конформизмді туындатып, әлеуметтік-саяси тоқыраушылыққа үшыратады. Әлсіз, тиімсіз саяси бақылау саяси емес мінез-құлықтың өсуіне, саяси жүйенің ыдырауына алып келеді.

**[[Э.О.Росс]] саяси бақылаудың үш деңгейін көрсетеді:** қарапайым; қоғамдық пікір; саяси институттар.

Саяси бақылау позитивті және теріс санкциялар арқылы жүзеге асырылады. Санкциялар сипатына қарай формальды және формальды емес деп бөлінеді. Формальды саяси бақылау мемлекеттік мекемелер, саяси ұйымдар, билік құрылымдары және институттармен жүзеге асырылады. Олар қолданатын санкциялар алдын ала белгілі. Формальды емес саяси бақылау - саяси үрдіске қатысушылардың күтпеген реакциясы.

Саяси бақылау әлеуметтік бақылау түрі ретінде жеке түлғаны саяси әлеуметтендіру және саяси тәрбиелеу құралы қызметін атқарады. Әлеуметтік бақылау теориясының негізін қалаушылардың бірі - **[[Р.А. Лапьер]] бақылаудың үш түрін көрсетеді:** физикалық санкция, экономикалық санкция; әкімгершілік санкция.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Метаморфогендік гранит түзілу

**Метаморфогендік гранит түзілу** — бастапқы таужыныстардың балқымай метаморфогендік өзгерісінен гранитоидтердің қалыптасу процесі. Бұл процесте қүрамы (Н20, С02, аздап N8 мен К-ден басқасы) өзгермейді, тек метаморфталған кешеннің ішінде ғана диффузияға байланысты қайта таралу болады. Метаморфогендік гранитоидтердің минералдық парагенезисі бастапқы жыныстардың құрамы мен метаморфизм дәрежесіне байланысты. Бұл процесте су мен көмір қышқылы жылжымалы, қалған петрогендік құрам бөліктер салғырт болады. Температураның жоғарылауына орай су азаяды, көмір қышқылы өседі, натрийдің мөлшері төмендейді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ормантану

**Ормантану** (*Лесоведение*) — орман туралы ілім, оның құрылымын, экологиясын, биологиясын, өсуін, атмосферамен байланысын, гидрологиялық режімін, жануарлар әлемімен байланысын зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ырғыма қозғалу

**Ырғыма қозғалу** — 1) өзен арнасындағы түптік тасындылардың ағыс күшімен ырғи қозғалуы (*тасымалдануы*); 2) желмен тасымалданатын құм немесе қар түйіршіктерінің ырғи қозғалуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Макендондық Филипп II

**Филипп II** (; 382—336 б. з. б. жж)— 
Б. з. д. 359 жыл басқарған ежелгі Македония патшасы, Еуропа жұрты Александр Македонский деп атап кеткен Ескендірдің әкесі. Ф. ірі мемл. қайраткері, қолбасшы әрі дипломат болған. Македонияны біртұтас мемлекетке біріктірген. Парсыларға қарсы соғыста өлген. Одан соң патшалық таққа 20 жасар баласы Ескендір Зұлқарнайын отырған. Өткен тарихты жетік білген Абай езінің «Ескендір» дастаның да бұл туралы «Филипп елді, Ескендір патша болды» деген дерек келтіреді.
Екінші Филипптің әкесі үшінші Аминта патша болған. Ал анасы Эвридика  Македонияның солтүстік шығысын ұзақ уақыт басқарған Линкестидтер тегінен шыққан. 
Екінше Филипп  б.з.б 382 жылы Македонияның астанасы Пелла қаласында дүниеге келеді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін көршілес ирилиялықтар мен фракиялықтардың қысымы әсерінен Македония әлсірей бастайды. Оны көрген Грекия да Македонияға қарай ұмтылды. Қиын жағдайда билікке келген екінші Филиптің ағасы екінші Александр иллириялықтармен келісім жасасты. Сол шарт бойынша екінші Филипп иллириялықтарға кепілге берілді.

Бір жылдан кейін  б.з.б 369 жылы екінші Александр фивылықтармен келісімге отырып, оларға ақсүйектердің отыз баласын және бауырын кепілдікке жібереді. Екінші Филипп 368 - 365 жылдары кепілдікте болды. Плутархтың мәліметтері бойынша ол Фивыда он жылдай болады. Фивыда ол гректердің әскери өнерімен, әсери қолбасшылықтарымен танысып, мәдени жетістікрінен хабардар болған. Ол Фивыда болғанда ағалары тақты бірінен кейін бірі ауыстырып отырған. Соңғы ағасы үшінші Пердик б.з.б. 359 жылы Македонияға басып кірген илириялықтармен шайқаста қаза табады. Таққа оның баласы Аминта отырғызылды. Бірақ Аминта әлі де жас болатын. Екінші Филипп оның қамқоршысы деп есептелді. Филипп жауынгерлердің сеніміне ие болып, таққа отырады. Бұл кезде оның жасы жиырма үште болатын.
## Дереккөздер


Санат:Сирия билеушілері
Санат:Македония патшалары
Санат:Б. з. д. 382 жыл
Санат:Б. з. д. 336 жыл
Сағалық теңіз кемері

**Сағалық теңіз кемері** - сағалық үлескінің төменгі шекарасынан (теңіз етегі), өзен суының теңіз режіміне әсері тым әлсіз, бірақ судың тұздылығы тез өзгеретін аймаққа дейінгі кеңістік. Өтіп жатқан процестердің сипатына әрі пландағы типтік көріністеріне байланысты ірі өзендердің атыраулары төмендегідей типтерге жіктеледі: 
# бірсалалы (Риони, Амур жоне ірі өзендердің салалары); 
# шүңғыма тәрізді (эстуарий — Обь, Енисей, Хатанга, Днепр); 
# аралды (Дон, Печора, Яна, Индигирка, Нева); 
# ескек тәрізді (Кура, Орал); 
# көпсалалы (Еділ, Лена, Әмудария); 
# қоршалған (Кубань, Днестр, Батыс Двина).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жарлық (заңнама)

**Жарлық** - мемлекеттік биліктің жоғарғы органы, президенті, премьер-министрі қабылдайтың, қаулы, заң түріндегі актілердің бірі.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Билік
Орманның ағындыға реттеуші әсері

**Орманның ағындыға реттеуші әсері** (*Регулирующее влияние леса на сток*) — орман алабы топырақтың су сіңіру қасиетін арттырады, жер беті суының топырақ қабаты суына үдемелі түрде құйылуына, сонымен қатар өзен, арна суларының режіміне де әсерін тигізеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Серікбай би

**Серікбай би** (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры әрі биі. Найман руынан шыққан.

Ол Құдайберген деген ұлына Абайдың Ділдәден туған Райхан деген қызын айттырған. Райхан бірнеше жылдан кейін қайтыс болады. Абай құдалығымды одан әрі жалғастырамын деп, өзінің туысы Ақбердінің Қарындаш деген қызын Құдайбергенге бергізеді. Серікбай би мешіт-медресе салғызып, балаларын оқытқан. Көзі ашық, көкірегі ояу салауатты кісі болған. Абайдың баласы Әбдірахман қайтыс болғанда арнайы келіп, ақынға көңіл айтқан. Абай мен Серікбай би туралы керей Тышқанбай немересі Ырыздықбайдың (Соц. Еңбек Ері) естеліктері Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал музейінде сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ батырлары
Каста

**Каста** - әлеуметтік тұрғыда: қоғамдық өмірдің едәуір күрделі құбылысы, оны барынша "оқшаулық өлшемдеріне құрылған қатаң иерархиялық қоғамдық бөлінудің" мінсіз типін іздеушілер тым қарабайландырып жіберді. Макс Вебердің еңбектерінде бұл термин мәртебеге қарай этностық бөлінудің синонимі ретінде пайдаланылып, мәртебелік бөлінуді коммерциялық топтар мен базарға қарама-қарсы қоятын континуумның екінші шетінде тұрды. Тегінде, Андре Бетеиль берген анықтама неғұрлым түсініліктілеу секілді, ол кастаны "энтогамдық, тектік табандық және ерекше өмір салты және болатын, кейде дәстүрлі кәсіптік бағдарды көздейтін, әдетте тазалық пен кірқожалықтық ұғымдарына негізделген иерархиялық жүйедегі белгілі бір азды-көпті ритуалдық статуспен байланысты шағын және анық қобайланған адамдар тобы" деп бейнелейді ("Caste, class and power", 1965). Касталық тәртіп Үндістан индустарының өмірін айқындайды және варнаның: брахмандар, кшатрилар, вайшья, шудра және жоламайтындар деп аталатын бес бөлімшесіне негізделеді. Әрбір варнаның ішінде бір кәсіппен ғана айналысатын, бір немесе бірнеше ауылды мекендейтін толып жатқан джатилар болады. Олар әлеуметтік жағдайы тумысына қарай айқындалатын қоғамда азын-аулақ әлеуметтік сырғымалыққа мүмкіндік береді. Касталардың арасындағы және оның ішіндегі басты бөлуші шек ықыластық ережелері көмегімен жүреді. Олар ас дайындап ішудің, некеге түрудың қауымдық және жалпы әлеуметтік ықпалдастықтың кез келген пошымына қатысты болады. Каста деген терминді АҚШ-тағы ақ нәсілдер мен қара нәсілдер арасындағы шекті нобайлауға пайдаланатын авторлар жөнінде қолданылатын лақап. Мұндай неғұрлым жарияланымдар - У. Ллойт Уорнердің "Американдық каста мен тап" атты еңбегі. Саяси тұрғыда: Үнді діни көзқарастары мен рәсімдері арқылы өзара байланысты адамдар топтары. Алғаш рет біздің дәуірімізге дейінгі 200-жылдар мен біздің дәуіріміздегі 200-жылдар аралығында Ману заңдарында тұжырымдалған каста жүйесі кең мағынасында функциялық қызмет атқарады. Касталық негізгі төрт топ (varnas) атқаратын әлеуметтік қызметіне қарай ажыратылатын. Брахмандар (Brahmins) - білім беру, ағарту ісімен, кшатрия (kshatriyas) - өндірістік және әскери іспен, вайшия (vaishyas) - саудамен, шудра (shudras) - қоқыс жинаумен бай¬ланысты. Касталар кіші кастаға 

Санат:Саясат
Трахитоидтік бітім

**Трахитоидтік бітім** - толық
кристаллы таужыныстың параллель бітімінің түрі; онда ұзын призмалы далашпаттар субпараллель орналасады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Сағалық процестер

**Сағалық процестер**  қ. *Атыраулық процестер*.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Шибан

**Сибан (Шибан)** (моңғ. *Шибан*) - Шыңғыс ханның немересі, Жошының бесінші ұлы.

Оның нақты өмірі мен қоғамдық қызметі туралы дерек жоқ. Сибан жөнінде Абай "Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы»деген тарихи еңбегінде: *«Жошының Сибан яки Шибан деген баласының тұқымынан бір белгілі Шайбақ деген хан»* шыққандығы жайлы дерек келтіреді. Ақын **Сибанның** кім болғанын жазбаған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Әшірхан Телғозиев

**Әшірхан Телғозиев** (1938 жылы туған) - композитор, музыка зерттеуші. 1976 жылы Қазақ радиосының фольклорлық экспедициясын басқарып, Семей облы ауылдарын аралап, халық әндері мен Абайдың муз. шығармаларын жазып алды. Абайдың «Білектей арқасында өрген бұрым...», «Жүректе көп қазына бар, бәрі жақсы...», «Өмірден тепкі жесем жазығым жоқ...» деген елеңдеріне ән-романстар жазды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан музыкатанушылары
Санат:1938 жылы туғандар
Қыстырма сөз

**Қыстырма сөз** - сөйлеушінің не жазушының айтылған ойға әртүрлі көзқарасын, сезімін білдіретін моральдық мәні бар сөздер. Қыстырма сөз бір сөзден де, бірнеше сөзден де тұратыны белгілі. Кей реттерде сөйлем түріндегі қыстырма сөз кездеседі. Бір қызықты жай - Абай поэзиясында да, прозасында да қыстырма сөз өте аз ұшырасады. Әдетте, мәдениетті сөйлеу, жазу дәстүрінде қыстырма сөзді көп қолдана бермеген де дұрыс. Тілдің эстетикасын өте терең ұғынған және халық тілінің байлығын еркін игерген Абай Қыстырма сөзді орыңды-орынсыз көп пайдаланудың қисынсыздығын жақсы білген. Тағы бір қызық жай - Абай шығармаларында қыстырма сөз «біл» сөзінің қатысуымен жұмсалып отырады:* «Кім біледі, Сен кәпір, Баяңдыдан сендің бе? Әлде айналып, кім білер, Боталы түйе секілді Қорадан шықпай өлдің бе», «Ақынды кісі мен ақылсыз кісінің, менің білуімше, бір белгілі парқын кердім», «Мен білемін, қайтейін. Мұндай асыл тумайды», «...Әзіде білмей ме. Көп сөйлеп созбайын».* Әдеттегідей, А. туыңдыларындағы Қыстырма сөз айтылған ойына автордың сенімін, күдігін, жорамалын т.б. көзқарасын аңғартады.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сағаттың шықылдағы емес ермек-

**«Сағаттың шықылдағы емес ермек»**- Абайдың 1896 ж. жазған елеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Абайдың философ. лирика жанрына жататын өлеңі. Өтер өмір, мәңгілік және адам тағдыры жайлы толғаныстарға толы бұл өлеңінде Абай сағатты, оның шықылдағын өмірдің тоқтаусыз, толассыз етіп жатқанын білдіретін, әрдайым біркелкі жылжып отыратын уақыт елшеуіші. Осы сияқты минут, сағат, күн, ай, жыл деп қандай өлшемдердің қай-қайсысымен өлшенсе де уақыт үнемі ілгері жылжи береді, шегінбейді, барған сайын ұзара түседі. Уақыттың үздіксіз зымырап етіп жатуы заманның бірқалыпта тұрмайтынын, өзгеріп отыратынын, еткен өмірдің айналып келмейтінін, еткен шақтың қайта оралмайтынын танытады. Мәңгілік тұрғысынан алғанда бір адамның өмірі - бір минут, қас қағым уақыт қана дерлік. «Бір минут бір кісінің өміріне ұқсас» дейді Абай. Уақыттың, өмірдің үздіксіз етіп жататыны, заманның ауысуы дүние-болмыстың айнымас, мызғымас заңдылығы деген тұжырым жасай отырып, ақын адам баласы өмірдің тұрлауы жоқ деп шарасыздығына бой алдырмауы керек деп түйеді. «Өткен ерім белгісі - осы сыбдыр, Көңідді күнде сыңдыр, әлде тыңдар, Ақыл анық байқаған қылығыңды, Қу шыққансың қағасың босқа бұлдыр...» - деп, түкке тұрғысыз ұсақ қулық, енбес іске уақыт кетірмей, ақылмен ойлап, баянды, көңіл толарлықтай іспен айналысу ләзім екенін аңғартады. Өзінің жасы ұлғайғанын, өмірдің ерін тауысуға жақындап қалғанын ойына алған ақынның кеңілі діншілдік наным, имандылық сезім арқылы жұбаныш, тыныштық тапқандай болады: «Күн жиылып ай болды, он екі жыл, Жыл жиылып, қартайтып қылғаны - бұл, Сүйенген, сенген дәурен жалған болса, Жалғаны жоқ бір тәңірім, кеңшілік қыл...» Бұдан біз «Сағаттың шықылдағы емес ермек» атты елеңінде ақынның филос. ой-толғамы нақтылы сезім әсерлерімен, ұлғайған шағындағы көңіл күйінің бір керіндісімен ұштасып келетінін кереміз. Өлең 11 буынды қара елең үлгісінде жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбай ұғылының елеңі» атты жинақта жарияланды. Басылымдарында бірғана текстол. өзгеріс бар. Тек Мүрсейіт қолжазбаларында 2- шумақтың 3-жолы «Махаббат жоқ, тұрлау жоқ, келді, кетті» делінсе, жинақтарда бұл жол «Тыянақ жоқ, тұрлау жоқ, келді, кетті» деп алынған. Туынды ағылшын, араб, азербайжан, қарақалпақ, қырғыз, орыс, езбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.	
## Өлең

Сағаттың шықылдағы емес ермек,

Һәмишә өмір өтпек ол білдірмек.

Бір минут бір кісінің өміріне ұқсас,

Өтті, өлді, тағдыр жоқ қайта келмек.

Сағаттың өзі ұры шықылдаған,

Өмірді білдірмеген, күнде ұрлаған.

Тиянақ жоқ, тұрлау жоқ, келді, кетті,

Қайта айналмас, бұрылмас бұлдыр заман.

Өткен өмір белгісі осы сыбдыр,

Көңілді күнде сындыр, әлде тындыр.

Ақыл анық байқаған қылығыңды,

Қу шыққансып қағасың босқа бұлдыр.

Күн жиылып ай болды, он екі ай жыл,

Жыл жиылып, қартайып қылғаны бұл.

Сүйенген, сенген дәурен жалған болса,

Жалғаны жоқ бір тәңірім, кеңшілік қыл.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Абай шығармалары
Метаморфтық белдем

**Метаморфтық белдем** - жер қыртысы қойнауларының әр түрлі деңгейлеріне тән қысым мен температура жағдайында түрліше өзгерген таужыныстармен сипатталатын аймақтық метаморфизм белдемдері. Жер кыртысының қимасы әдетте эпибелдем, мезобелдем және катабелдем болып жіктеледі. Эпибелдем — жер қыртысының біршама төмен дәрежелі температуралармен және бағдарлы қысым мөлшерлерінің едәуір биік көрсеткіштерімен сипатталатын ең жоғарғы қабатын біріктіреді; мезобелдем — гидростатикалық қысым мен температураның біршама жоғарғы мөлшерімен сипатталатын жер кыртысының ортаңғы деңгейінен көрініс береді; катабелдем — жер қыртысының өте жоғары температуралармен және гидростатикалық қысым жағдайының биік дәрежесімен ерекшеленетін төменгі қабатына сәйкес келеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Саяси басшылық

**Саяси басшылық**
:1) Саяси салада жүзеге асырылатын стратегиялық және тактикалық жоспарларды орындауға, саяси үрдістерді бір орталықтан басқаруға бағытталған қоғамдық қызмет түрі. Саяси тәжірибеде саяси шешімдерді қабылдау мен жүзеге асыруға байланысты саяси басшылықты реттеуші-басқарушылық деп анықтайды. Саяси басшылықты жүзеге асырушы субъектілер тұрғысынан оны *жеке, элитарлық-корпоративтік және институционалдық* деп бөледі.
* Жеке саяси басшылық* саяси шешімдерді қабылдау мен орындау үрдісіне белсенді ықпал етуге тырысатын саяси көшбасшы немесе жеке азамат арқылы жүзеге асырылады.
*Элитарлық-корпоративтік саяси басшылық* - ортақ саяси мүдделері бар саяси элита, әлеуметтік және әлеуметтік-корпоративтік топтар қызметі. 
*Институционалдық саяси басшылық* сан алуан саяси ұйымдар мен мекемелер арқылы жүзеге асырылады.
:2) Тікелей немесе сатылы құрылымдар арқылы саяси қызметті ұйымдастыруға, бағыттауға және түзетуге, стратегия мен тактиканы дайындауға құзырлары бар адамдар тобы немесе органдар жүйесі.

## Дереккөздер


## Сілтеме
* Логистика және басшылық

Санат:Саясат
Нифонт Иванович Долгополов

**Иванович Долгополов** (1857- 1922) - халықшыл-революционер. Харьков университетінің медицина факультетінде оқыған, 1878 жылы студенттердің толқуына белсене қатысқаны үшін қамауға алынып, полицияның ашықтан-ашық бақылауыңда болатын шартпен Батыс Сібірге жер аударылған. 1880 жылы ол Тобыл губерниясының Қорған қаласына келіп емдеу қызметімен айналысуға тыйым салынуына қарамастан, қала тұрғындарына тегін дәрігерлік көмек көрсетеді. 1882 жылы Қорғаннан қуылған ол 1884 жылы маусым айыңда Семейге келіп, полицияның ашық бақылауыңда жер аударылу мерзімі біткенге дейін болады. Абай онымен Семейдегі айдауда болған (1884-86 жылы) кезеңінде өте жақын танысты. Олардың достық байланысын Абай замандастарының белгілі естеліктері, олардың өмірбаянын алғаш зерттеушілер, соңдай-ақ Семей облысы архив басқармасының қорындағы деректер дәлелдейді. 1885 жылы жазында ауырып қалған ол Семей генерал-губернаторынан Абай аулына барып емделіп қайтуға рұқсат сұрайды: 

«Менің денсаулығым қатты бұзылды... Жоғары мәртебелі Сізден осыған байланысты Шыңғыс болысына - Өскенбаев Құнанбай аулына баруыма... рұқсат беруіңізді сұраймын, 1885 жылғы 4 маусым Н. Долгополов» (ҚР ОМА, 15-қор, 2-тізім, 88-іс, 69- парақ). 

Абайдың Долгополовпен және басқа орыстың саяси жер аударылғандарымен достығы, ақынның дүниетанымының революция-демократтар идеясы рухында қалыптасуына игі әсер етті. М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясындағы Абайдың досы, саяси жер аударылған Федор Иванович Павловтың тарихи прототипі - Долгополовтың бейнесі.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Карта түрлері

**Топырақ Картасы**– топырақ түрлерінің жер бетінде таралуын, олардың қасиеттері мен ерекшеліктерін бейнелейтін карталар. Т. к-ның – жалпы, топырақ-мелиоративтік және топырақ-эрозиялық түрлері болады.

**Топырақ-мелиорация картасы** — топырақ картасы, топырақтың мелиорациялық ерекшеліктері (су өткізгіштігі, жер бетіндегі тастар, құм, құрамындағы тұздар және т.б.) жөніндегі қосымша мағлұматтар түсірілген карта. Мелиорациялық шараларды жүргізудің ең негізгі құжаты болып табылатын бұл картаны топырақ зерттеуші мамандар жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Тізімдер
Трахиттік құрылым

**Трахиттік құрылым** - порфирлі таужыныстың арқауының құрылымы.
Т.к. калишпаттың субпараллель микролиттерінен тұрады, аралығында аздап
шыны болуы мүмкін.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Ыстық бұлақтар

thumb|'''Ыстық бұлақтар'''
**Ыстық бүлақтар** — ыстық қайнар, ыстық термальды су көздері (булақтар), температурасы 50—90°С. Негізінен таулы аудандарда таралған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Долқун Ясенов

**Долқун Ясенов** (1938 жылы туған) - ұйғыр ақыны. I. Жансүгіров атындағы әдеби сыйлықтың лауреаты.

Долқун Абай лирикаларын ұйғыр тіліне аударып, 1972 жылы «*Жазушы*» баспасынан «*Көзімнің қарасы*» («Көзімниң қаричуғи») деген атпен жеке жинақ етіп шығарды.

1987 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрген «Абай» атты жинақта да Долқун ұйғыр тіліне тәржімалаған Абайдың 60-қа тарта өлеңі мен «*Ескендір*», «*Масғұт*» поэмалары бар.

## Дереккөздер


Санат:Ұйғыр ақындары
Хост-компьютер

**Хост-компьютер** (Қожайын деген ұғым) (Хост-компьютер (буквально хозяин); host) — 1) желідегі басқа компьютерлер (клиенттер) пайдалана алатын программалар мен файлдарды сақтайтын орталық компьютер; 2) желі жүйесімен (мысалы, Интернет желісімен) тікелей байланысқан, өзіндік жеке адресі бар компьютер. Тұтынушылар үшін бұл адрес ішкі мазмұны сандармен кескінделетін домен аты (domain name) түрінде болады. Желідегі қызмет ету компаниясының, яғни провайдердің (service provider) компьютері және де желімен тұрақты байланыстағы компьютерлер (permanent connection) Хост-компьютер рөлін атқарады. Терілетін терминалдық байланыстағы компьютерлер (dial-in terminal connection) сол Хост-компьютермен жалғасқан терминал ретінде жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәдениаралық коммуникация

**Мәдениаралық коммуникация** - мәдениаралық өзара ықпалдасу негізінде субъектілер (жеке тұлғалар, әлеуметтік топтар, қауымдастықтар, мәдениеттер, өркениеттер) арасындағы байланыстар негізінде пайда болған құндылықтармен және құндылықты ұстанымдармен өзара алмасу процесі. Кейде мәдениаралық коммуникация жайлы сөз еткенде "мәдениеттер диалоги" және "өркениеттер диалогы" ұғымдарын қолданады. 1990- шы жылдарда мәдениаралық коммуникация мәселелері индивидуалистік, ұжымдық және коммунитарлық мәдени бағдарлар аясында қарастырыла бастады. Мәдениаралық коммуникация барысында әртүрлі мәдениет өкілдері осы мәдениетке тән ерекшеліктерді ескере отырып, әлеуметтік қарым-қатынастарда түсініспеушілік пен ыңғайсыздық жағдайларын төмендетуге көп септігін тигізеді. Кейбір әлеуметтанушылар ұжымдық және индивидуалистік құндылықтардан ең жақсыларын біріктіруге үміттене отырып, жеке тұлғаның шексіз еркіндігі мәдениеттің әлеуметтік бұйымын бүлдірмеуі үшін қоғам игілігіне индивиду алдылық құқық пен ұжымдық құқықты тепе-теңдестіруге тиісті коммунитаризм тұжырымдамасын жасауға тырысады. Осылайша, мәдениеттер өзара ықпалдасуы мен диалогы идеяларынан туындаған мәдениаралық коммуникация мәселесі уақыт өте келе тұлғааралық мәдени коммуникация деңгейіне өтті. Мәдениаралық коммуникация мәселесі жаһанданудың өзара әріптестік пен өзара түсіністік аспектісінде бүгінгі таңда аса өзекті болып отыр. Ықпалдастық процестер әлемді өзара байланысты, біртұтас етуде. Мәдениаралық коммуникация дағдыларын халықаралық менеджмент және маркетинг саласында, БАҚ қызметінде, трансұлттық корпорациялар және трансұлттық саясат, сондай-ақ мәдениаралық коммуникация зерттеулеріне түрткі болған - мәдениет саласында қолдануға болады. Мәдениеттер диалогы, өркениеттер диалогы негізінде жатқан мәдениаралық коммуникация идеяларын халықаралық ұйымдар (мысалы, [Сурет:[ЮНЕСКО]]), саяси көшбасшылар, мемлекет басшылары, үкіметтік емес ұйымдар көп қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Блокада

**Блокада**  - [франц. *blockade* - қоршау, бекітіп тастау] - 
#әдейі ұйымдастырылған талаптарды мойындауға мәжбүр ету үшін бір мемлекеттің немесе оның бір бөлігін сыртпен байланысын тоқтатуға (саяси, экономикалық, әскери, дипломатиялық) бағытталған күштеп жүргізілетін шаралар жүйесі;
# жаудың қарсыласын басып тастау үшін, сырттан қосымша әскери күшті, техниканы, әскерге керекті заттарды келтіруге шек қою не толық тыйым салу; 
# бір мемлекеттің экономикасына зиян келтіруге шаруашылығын оқшаулатуға бағытталған экономикалық Блокада жер үсті, теңіз үсті, әуе жолы арқылы болып бөлінеді. Блокада кезінде нейтралды мемлекеттер Блокадада тұрған мемлекеттермен еркін сауда жүргізе алмайды. 1918-1920 жж. империалистік мемлекеттер қарулы интервенциямен жас Совет республикасына Блокада жүргізді. II дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ соғыс жарияламай, заңсыз КНДР, Куба, ДРВ, Никаруга теңіз жағалары мен порттарына Блокада жариялады. Қазіргі халықаралық құқықта, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің санкциясынсыз орындалған, кез келген Блокада агрессия түрінде қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Блокадалар
Ысырма

thumb|300px|Ысырма
**Ысырма** — құбырдан аққан сұйықты тоқтату, ағызу үшін және сол жердегі сұйық ағысын реттеуге, сонымен қатар құбырдағы сұйықтықтың артық тегеурінін кемітуге арналған тетік. Оның параллельді және сына тәрізді екі түрі бар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кашмир мәселесі

right|thumb
**Кашмир мәселесі** - 1947 жылы тамызда тәуелсіз екі мемлекет құрылуына байланысты туындаған қақтығыс. Кашмирдің басым мұсылман бөлігі Пәкістанға қосылып, ал индуистік бөлігі Үндістанды қолдады. Екі ортада қарулы қақтығыстар өршіп, екі ел басшылары БҰҰ-на шағымданды. БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесі 5 елден ара ағайындық комиссия құрды. 1949 жылы 1-қаңтарда соғыс қимылдары тоқтатылып, 27 шілдеде шекара сызығы белгіленді. Батыс және Солтүстік Батыс Кашмир Пәкістанға, ал қалған көпшілік бөлік Үндістанға бағындырылды. 1952 жылы шілдеде Кашмир билеушісі мен Үндістан үкіметі арасында "Дели келісімі" жасалды, өлке Джамму және Кашмир штаты деген атпен Үндістан құрамына енгізілді, бұл шешімді жаңа штаттың ұйысу жиналысы 1956 жылы17 қарашада қабылданған конституциямен бекітті. Осыған байланысты Үндістан бұл мәселе біржола шешімін тапты деп есептеді. Пәкістан, керісінше, Джамму және Кашмирде референдум жүргізуді талап етті. Осыдан кейін Кашмир мәселесі БҰҰ-да 1955, 1960, 1962, 1963 жылы бірнеше мәрте көтерілді. Үнді-Пәкістан кездесулерінде талқыланып, ешқандай нәтижеге қол жеткізе алмады. Екі ел арасында 1965 жылы туған кезекті қарулы қақтығыс КСРО мен басқа де елдердің белсенді араласуымен тоқтатылды. Ташкент кездесуінде (4-10 қаңтар 1966 жылы) екі ел басшылары Үнді-Пәкістан қатынастарын реттеуге жол ашатын декларацияға қол қойды. Бірақ Кашмир мәселесі әлі де толық шешімін тапқан жоқ. 2001 жылы Үндістан мен Пәкістан елдері ядролық державаға айналып, Кашмир екі ел арасындағы ғана емес, Азия құрлығындағы ең бір қауіпті аймақтардың біріне айналды. 2002 жылы көктемде Үндістан мен Пәкістан арасында Кашмир мәселесінің ушыққан кезекті жанжалы басталып, арты қарулы қақтығысқа үласты. Әлемдік деңгейдегі аса үлкен соғысқа жол бермеу үшін Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаев екі ел басшыларын Азиядағы өзара ынтымақтастық пен сенім шаралары кеңесіне қатысуға, келіссөз жүргізуге шақырды. Бұл шақыруды екі ел басшысы да қабыл алып, 2002 жылы 3 маусымда Алматыға келді. 4 маусымда өткен саммит кезінде олар өздерінің ядролық қаруын бірінші болып қолданбайтындықтары жөнінде мәлімдеме жасады.

## Дереккөздер


Санат:Кашмир
Санат:Саясат
Метаморфтық дифференциация

**Метаморфтық дифференциация** — метаморфизм кезінде басында біркелкі құрамды тау жынысытың әркелкі құрамды минералдық ассоциацияларға айналу процестері. Метаморфтық дифференциацияның себептері: тау жынысы қатты күйін сақтап, ондағы химиялык құрамбөліктердің ион, атом, молекула күйінде қуыстық ерітінділер арқылы тасымалдануы және бағытталған қысымның әсерінен минералдардың механикалык касиеттері бойынша қайта таралуы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қуанбаңдар жастыққа...

«Қуанбаңдар жастыққа...» - Абайдың 1901 ж. жазған өлеңі. Көлемі 20 жол. Жастарға ғибрат айтуға бағытталған бұл өлеңін Абай Ысқақ Махмутов деген татардың немерелеріне арнап шығарған деген дерек бар. Ысқақ Абай аулымен араласып тұрған. Өленде Абай шығармашылығына тән адамгершілік, имандылық, сабырлылық пен кемелді ой мәселөлері сөз болады. Егер Абай «Сабырсыз, арсыз, еріншек» өлеңінде қазақ аулындағы жалқаулық пен арсыздықты, мақтаншақтық пен парықсыздықты, еріншектік пен арамтамақтықты ашына әшкерелесе, бұл өлеңінде астарлы мысқылмен қатар өнегелі ғибрат, ақыл-кеңес мол. Арзан күлкі мен пәтуасыз боссөзге ермей, шын байлықты бағалай білудің қажеттігі алға тартылады. Маңдай теріңді төгіп тапқан тиыныңды «сал да сақта қап- шыққа» дей отырып, «сақтықта қорлық жоқ» деген халық қағидасын уағыздайды. Бұл бір жағынан Абайдың өмірден алған өз сабағы. Оны «Елу бесте біз дағы, Сенісер адамтаптық па?» деп ақынның өзі де сөздіреді. Шығармада Абайдың гуманистік идеясы, имандылық нысанасы көрінеді. Өлеңнің алғашқы 2 тармағы ұйқасады да одан әрі жеке шумақтарға белінбей -а, -а, -б, -а, -а, -а үлгісінде еріледі. Өлең 7, 8 буынды жүйеде жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Қунанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлеңнің әр жылдардағы басылымдарында бірен-саран айырмашылықтар бар. 1954 жылғы жинақта өлеңнің 2-жолы «Өлерме күлкі, мастыққа» делінеді, ал басқа жинақтарда бұл жол «Елірме...» деп басталады. 1939, 1945, 1954, 1986 жылғы басылымдарда 17-жол «Арсыз-құмар болғандар» болып, ал өзге жинақтарда «Арыз құмар болғандар» түрінде берілген. Сондай-ақ, 14-жол 1939, 1945 жылғы жинақтарда «Қорлық жуымас сақтыққа» делінсе, кейінгі басылымдарда 1909 ж. жинақ пен Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Қорлық жүрмес сақтыққа» деп түзетілген. Өлең ағылшын, башқүрт, белорус, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, тұрікмен, украин, ұйғыр тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Тремадок жікқабаты, тремадок

**Тремадок жікқабаты, тремадок** — ордовик жүйесінің ең төменгі
жікқабаты.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Май Түні

**Май Түні** - Абайдың күйі.

Бұл күйді 1923 жылы Ғ. Сармурзин Абайдың Ақылбайдан туған немересі Исрайылдан, ал Исрайыл Абайдың өзінен үйренген. 
Исрайылдың айтуынша, Абай бұл күйін жайлаудағы түнгі сауық-сайранда отырып шығарыпты.

## Күйдің сипаттамасы
Күй табиғат сұлулығын бейнелеген, 2 белімнен тұратын лирикалық туынды. Музыкалық әуені Абай әндерімен сарындас, жазғы жайлаудың түнгі көрінісін, жастардың кеңілді сауық-сайранын елестетеді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Орографиялық жауын-шашын

**Орографиялық жауын-шашын** (*Орографические осадки*) — жер бедері әсерінен пайда болған бұлттардан жауған жауын (*мысалы, ауаның тау беткейімен жоғары көтерілуі барысында пайда болады*). Орографиялык кедергілер (*үстірт, тау*) көбінесе конвективті немесе шептік жауын-шашынды күшейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сабалық шығын

**Сабалық шығын**  — сабалық кезендегі орташа су шығыны. Бұл кезендегі ең төменгі су шығыны минимал су шығыны деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси басымдықтар

**Саяси басымдықтар** - бірінші кезекте, бірінші орында көңіл бөлуді, күш жүмсауды қажетсінетін мәселе. Бірінші мәнге ие құбылыс. Саяси мағынада "приоритет" XX ғ. 20 жж. бастап саяси шешімдерді анықтау және жүзеге асыру барысындағы басты бағытты көрсету үшін қолданылуда. Бүл ұғым жалпы адамзаттық құндылықтар таптық құндылықтардан басым идеясының мойындалуьша байланысты XX г. 80 жж. кеңінен танымал бола бастады. Олардың қатарына адам өмірін қорғау, өркениетті дамыту, қоршаған ортаны қорғау, аштыққа қарсы күрес, дау-жанжалдарды саяси реттеу жатады. Осы мақсаттардың басымдығы "саясатты адамиландыру" ұғымымен қамтылады.

Қазіргі кезеңде саяси үрдіс жаһандануда, мемлекеттік ұйым, әлеуметтік топ, жеке индивид үшін құқықтық кеңістікті қамтамасыз етуде түтастықтың (адамзат) жеке бөліктен (тар ұлттық мүдделер) басым екендігі мойындалуда.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Орографиялық қар шегі

**Орографиялық қар шегі** (*Орографическая снеговая граница*) — тау шатқалдарында, қуыстарда, шұңқырларда сақталған қар мен мұздақ қар (фирн) дақтарының төменгі шекарасы. Бұл қар мен мұздақ қар дақтары жыл он екі ай бойы тау жоталарының көлеңке (*күннен таса*), теріскей беткейлерінде, климаттық қар шегінен төмен орналасады. Мысалы, Солтүстік Оралдың күн түспейтін терең шұңқырларында (*қар*) мұздықтар теңіз деңгейінен *500—1000* метрлік биіктіктерде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәдени бірегейлік

**Мәдени бірегейлік** - жаһандану, ықпалдасу процестері, біртұтас әлемдік нарықтың орнау, еркін тауар, капитал айналымы, ақпарат таралымы жағдайында этникалық мәдениеттердің болуымен байланысты туындайтын мәселелер. Жаһандану теоретиктері жақын болашақта сапалы түрде жаңа адамның және қауымдастықтың ғаламдық түрінің - мегақоғам, мегамәдениет, суперэтностың пайда болуы жайлы аз айтып жүрген жоқ. Алайда, жаһандану, Интернет және өзге де жаңа ақпарат құралдары жаңа адамды, яғни, этностан және жетекші әркениеттен, сондай-ақ тарихы мен мәдениеті сан ғасырдан басталатын ірі этностардан тыс адамды қалыптастыруға қабілеті жоқ. Мәдениеттер ықпалдасуы әртүрлі мәдениет аясында, мысалы, Батыс пен Шығыс (ислам әлемі, Қытай, Үндістан) мәдениеттерінде тәрбиеленген адамдардың өзара түсінісуін талап етеді. Міне, сондықтан да біртұтас мәдениеттің қалыптасуы, этностардың жалпыпланеталық суперэтносқа немесе "мегақоғамға" айналуы аса күрделі әрі күмән туғызады. Халықаралық байланыстардың, әсіресе, экономикалық қатынастардың күшеюіне орай, жаһандануды жақтаушылар, біріншіден, халықаралық қатынастардағы экономикалық факторды жөнсіз асқақтатады, екіншіден, жаһанданудың қарама-қайшылықты сипатын көзден таса қалдырып отыр. Жаһандану этникалық мәдениеттердің өзара ықпалдасуын және әрекеттесуін қарастырғанымен, ол мәдениеттер әркелкілігін жойып, бірегейлендіре алмайды. Этникалық сезім және этникалық ерекшелікті сақтап қалуға талпыну әрбір халықтың санасына сіңген. Адамзат баласының, жалпымәдени құндылықтардың және бағдарлардың бірлігіне қарамай, әсіресе, жетекші өркениеттер мен ірі этностарда этникалық мәдениеттердің ерекшелігін, бірегейлігін сақтап калуға негізгі алғышарттар жетерлік.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Насриддин шах

**Насриддин Шах** (1831-1896) - Қажар әулетінен шыққан Иран патшасы. Тақ үшін таласқан Бабизм кетерілісін басып, оған қатысушыларды аяусыз жазалаған. Европаға саяхат жасап, еліне келгеннен кейін мемлекеттік аппараты жүйесінде реформалар жүргізген, дін қазыналарын жойған. Шейиттер бұған қарсы бас көтерген. Кісі қолынан қаза тапқан.Насреддин өз әулетінің ұлы шахы болған. Оның атақты танымал болғаны сонша ол туралы кітаптар жазылып, кинолар түсірілген. Солардың бірі "Шаһ Сарайының құпиялары" атты сериал еді. 

## Дереккөздер


Санат:Қажар әулеті
Санат:1831 жылы туғандар
Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Санат:Парсы тұлғалары