open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қос күрек тістілер

**Қос күрек тістілер** () – қалталы жануарлара жататын, отряд тармағы болып есептеледі. Бұлардың көпшілігі өсімдіктектес азықтармен қоректенеді. Күрек тістері ұзынша, жоғарғы жағының әрбір жартысында 1—3, ал төменгісінде 1 күрек тісі болады. Өсімдіктектес азықтармен қоректенуіне байланысты азу тістерінің үстіңгі жағы моқалдау келеді. Артқы аяқтарының екінші және үшінші саусақтары бірігіп кеткен. 

Екі күрек тістілер Австралияда және оған жақын жатқан аралдарда тараған. Олардың ішінде ағаштарды мекендейтіндері: қалталы тиіндер (Petaurus), қалталы қарақас (Dгоmісіа), қалталы аюлар (Рһаsсоtагсіdае). Қалталы көртышқандар жер астында індерде тіршілік етеді. Бұлар сыртқы түріне қарағанда суырларға ұқсайды. Екі күрек тістілерге кенгурулар да (Масгороdіdае) жатады. Олардың алдыңғы аяқтары қысқа, артқы аяқтары өте ұзын, мықты келеді және құйрығы жақсы жетілген. Бұлардың кейбір түрлері ашық далалы жерді мекендейді. Біраз ғана түрі таулы жерлерді мекендейді. Кейбір түрлері орманда кездеседі. Олар тіршілігінің көпшілігін ағашта өткізеді. Кенгурулардың терісі жұмсақ, жылы келеді. Оларды терісі үшін аулайды.

## Дереккөздер


Санат:Қалталылар
Виктор Тихонович Попов

## Попов Виктор Тихонович
Попов Виктор Тихонович (т.ж.б. - 1981) - актер, қазақстанның еңб. сің. артисі (1960). 1949 жылдан батыс Қазақстан обл. орыс драма театрында актер болып қызмет істеп, көптеген рольдер орындаған.

## Попов Владимир Яковлевич
Попов Владимир Яковлевич (5.11.1936 ж.т., Батыс Қазақстан обл. бұрынғы Чапаев ауданы) - актер, Қазақстанның еңб.сің. артисі (1975). Орал қалалық театр студиясын бітірген (1963). 1963 жылдан Батыс Қазақстан обл. орыс драма театрының актері.

## Дереккөз
Қазақ мәдениеті
Жоғарғы сатыдағы аңдар

**Жоғарғы сатыдағы аңдар.**Қазір барлық материкте кездесетін жер бетінде кеңінен тараған, әр түрлі тіршілік жағдайында кездесетін жоғарғы сатыдағы сүтқоректілер. 
Өзіне тән маңызды белгілері мынандай: 
*Біріншіден, алдыңғы мидың күмбезі жақсы жетілген және ми сыңарлары бірімен-бірі сүйелді дене арқылы байланысқан. 
*Екіншіден, плацента әрқашанда пайда болады, ұрпағы өз бетінше емшек еме алатындай болып туады. 
*Үшіншіден, қалталы сүйектері болмайды.
*Төртіншіден, қынабы әрқашанда жұпсыз  болады. 
*Бесіншіден, олардың көпшілігінде сүт тістері мен нағыз тісінен басқалары тісеп отырады.
Осы заманда тіршілік ететін плацентті сүт қоректілердің 18 отряды белгілі.
## Тағы қараңыз
*Төменгі сатыдағы аңдар

## Дереккөздер


Санат:Сүтқоректілер
Аӊ тәрізді кесірткелер

thumb| **Аӊ тәрізді кесірткелерден** (Тһеrоmоrрһа) сүтқоректілердің алғашқы өкілдері шыққан. 
Аң тәрізділер тас көмір дәуірінің соңында пайда болып, перм дәуірінде көбейіп алуан түрі тіршілік еткен. Отряд болып бөлінген, қарапайым құрылысты пеликозаврлар (Реlусоsаurіа) котилозаврларға өте жақын болған.
Өйткені екеуінің де омыртқалары екі жағынан ойылыңқы және кұрсақ қабырғалары сақталған. Тістері альвеолда
орналасқан. Басқа рептилилерде болмайтын, самай сүйектерінде ояздары болған. Сырт пішіні кесірткелерге
ұқсас, дене ұзындығы 1−2 м
болатын организмдер.
Перм дәуірінің орта кезінде пеликозаврлардың орнына олардан гөрі жақсы дамыған, аңтістілер (Theriodontia)
пайда болған. Олардыӊ тістері азу, күрек тістерге жіктелген, екінші реттегі сүйекті таңдай қалыптасқан. Шүйде
сүйегі екіге бөлінген, төменгі жағы негізінен тістер бекитін сүйекке айналған. Шынтақтары артына қарай иілсе,
тізелері денесінің алдына қарай иілген. Мұның өзі аяқтарын құрсағының астына жинап алуға мүмкіндік туғызады.
Басқа рептилилерде мұндай ерекшелік кездеспейді. Сөйтіп, қаӊқасында сүтқоректілерге ұқсас көптеген белгілер
пайда болған.
Аң тәрізділердің көпшілігі жыртқыш, мысалы
иносгранцевия
(Inostransevia alexandrovi). Ал, кейбір түрлері
өсімдіктермен және жануар тектес азықтармен қоректенген. Циногнатус (Cynognathus) деген түрлерінің денесінде
бірнеше прогрессивті белгілер болған.
Триас дәуірінде аңтістілер көп тараған, бірақ жыртқыш ди-
нозаврлар оларды қырып жіберген. 
## Дереккөздер

Санат: Омыртқалылар
Жак Фейдер

**Жак Фейдер** (шын тегі  -Фредерикс) (2.7.1888,Брюссель маңы,Искель- 24.5.1948, Швейцария,Пранжен)-француз кинорежиссері. 1908 жылдан әуелі театр, одан кейін кино актері ретінде белгілі болды. Режиссерлік қызметін 1916 жылы бастады. Оның «Кренкебиль» және «Тереза Ракен» (1922-1925) сияқты А.Франс пен Э.Золяның шығармасы бойынша қойған таңдаулы дыбыссыз фильмдері француз кино өнерінің ұлттық ерекшілігі мен реалистік бағытын айқындады. 1929-1933 жылдары АҚШ-та қызмет етті. Буржуазия дүниедегі жалғыздықтың ащы азабын тартқан адамның трагедиялық хал-жайы мен тұрлаусыз өмірі Фейдер фильмдерінің ( «Мимоза»пансионы» және т.б., 1934-1935) негізгі тақырыбына айналды.Екінші дүние жүзіндегі соғыс жылдары Швейцарияда болып, тек 1945 жылы ғана туған еліне оралды. Соңғы қойған фильмі- «Мақадам»(1946). Бірқатар фильмдерінің басты ролін зайыбы Ф.Розе орындады. «Кино-біздің мамандығымыз» атты кітаптың (1944,Роземен бірлесін жазған) авторы.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Адель Кутуй

**Кутуй Адель** (шын аты-жөні — **Адельша Нұрмухамедович Кутуев**) (28. 09. 1903, Татарск Канадай деревнясы, қазіргі Пенза облысы — 16. 06. 1945, Польша) - татар совет жазушысы, публицист. 1943 жылдая КОКП мүшесi. Самар университетінің тарих-филол. факультетiнде, Қазан пед. институтында оқыды. Шығармалары 1923 жылдан бастап жарияланды. Алғашқы «Зымырайды кундер» атты өлеңдер жинағында (1925) футуризмнің әсері болды. Кутуй басты шығармаларын реалистік тұрғыда жазды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Кутуй «Рустемнің бастан кешкендері» повесiн (1945), т. б. шығармалар жазды, Ол 2 орден, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар

Санат:Жазушылар
Санат:Татар ақындары
Санат:Татар жазушылары
Мұрақ

**Мұрақ** — Жай уақытта киюге қолайсыз. Мұрақ жайында мақал-мәтелдер көп. «Хандар киер мұрақты, қараша киер құрақты», «Қалмақ абзалы — мұрақ, көрпе абзалы құрақ», — дейді. Мұраққа қарап халқы мансапты адамды айырады. Мұрақ қалпағын елбасы, төрелер киген. Мұрақты оюлап, өрнектеп, әртүрлі алтын-кемістелген жіптермен тігеді. Ою-өрнек жібіне қарай мұрақтар жылтырып көрінеді. Мұрақты шошақ қалпақтың сыртынан киген. Мұрақты көбіне иесі әртүрлі жиын, ас, ғұрыптық шараларда, жиналыс, той-томалақ, сән-салтанатқа киеді. (Б. Кәмалашұлы. Қазақтың байырғы салт-дәстүрлері. Өлгий, 2005).

## Дереккөздер
Федотов Павел Васильевич

**Федотов Павел Васильевич**(2.10.1914 жылы Пенза облысы)- қазақстандық эпидемиолог,микробиолог және гигиенист, медициналық ғылми докторы (1973). Орта Азия мемлекет университетінің медицина факультетін бітірді (1939). Ташкент консерв комбинатында аға бактериолог (1939-1941), Совет Армиясы қатарында болды (1941-1947), Қырғыз эпидемиология, микробиология және гигиена институтында микробиолог (1948-1966), Қырғыз педиатрия және акушерлік институтында дәрігер, 1975 жылдан КСРО медицина ғылым академиясының Тағам институтының қазақ филиалында Тағам технологиясы және химия лабороториясының меңгерушісі. Ол- 80-ге жуық ғылми еңбектің авторы.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том
Станислав Кутшеба

**Кутшеба (Kutvzeba) Станислав** (15. 11. 1876, Краков  — 07. 01. 1946 сонда) — поляк тарихшысы. Ягеллон (Краков) yниверситетінің заң факультетiн бiтiрдi (1898). 1908 жылдан осы yниверситеттің поляк правосы тарихының профессоры. Бiлiмдер академиясының корр. мүшесi (1914), толық мүшесi (1918), бас секретары (1926), президентi (1939) болып сайланды. Кутшебаның еңбентерi негiзiнен поляк мемлекетi мeн правосына арналды: «Польшаның мемлекеттік және қоғамдық құрылысы тарихының очеркі», 1-4-т., 1905-1920 жылдары.  Ол қазіргі тарих пен ағымдағы саясат мәселелерімен де («Жаңарған Польша», 1921; «Бiздiң шетелдiк саясатымыз», 1923) шұғылданған. 
## Дереккөздер

Санат:1876 жылы туғандар
Санат:1946 жылы қайтыс болғандар
Константин Петрович Феоктистов

**Феоктистов Константин Петрович**(7.2.1926 жылы Воронеж қаласы)- КСРО-ның ұшқыш-космонавы, Совет Одағының Батыры (19.10.1964). Тех.ғылми докторы  (1966). 1941-1942 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1949 жылы Мәскеу жоғары тех. училищесін бітірген. 1964 жылдан космонавтар қатарында. Ол 1964 жылы 12 қазанда В.М.Комаров және Б.Б.Егоровпен бірге көп кісілік  «Восход»космос кораблімен космосқа ұшты. Ленин орденімен, 2 рет Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

thumb|Константин Феоктистов ,1 шілде 1965.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том
Кірпілер тұқымдасы

**Кірпілер тұқымдасы (Егіпасеіdае)** денесі инелі түктермен қапталған, қауіп төнгенде жиырылып, домаланып қалатын өзіндік ерекшеліктері бар жануарлар. 
## Таралуы
*орманды, 
*далалы
*шөлді зоналарға тараған. 
Басқа жәндік жемділерден ерекшелігі — кірпілер қысқа қарай ұзақ ұйқыра кетеді. 
## Қорегі
Негізінен жәндіктермен, моллюскалармен, рептилилермен, кейде құстардың жұмыртқаларымен және балапандарымен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Зоология
Санат:Омыртқалылар
Фёдор Фёдорович Федоровский

thumb|Файл тақырыбы

**Федоровский Федор Федорович**(26.12.1883, Чернигов-7.9.1955, Мәскеу)-совет театр суретшісі, КСРО халық суретшісі(1951), КСРО Көркем-сурет академиясының толық мүшесі (1947) әрі вице-президенті (1947-1953). 1907 жылы Строганов училищесін (К.А.Коровин мен М.А.Врубельдің шәкірті) бітірді. С.И.Зимин операсын театрында жұмыс істеді. 1912-1913 жылдары С.П.Дягилевтің шетелдергі (Париж және Лондонда) Орыс маусымы спектакільдерін көркемдеді. 1921-1941 жылдары және 1947-1953 жылдары Үлкен театрдың бас суретшісі болды. Ол Ж.Бизенің «Кармен» (1907,1920), А.Г.Рубинштейннің «Демон» (1909,екеуі де С.И.Зимин театры), М.П.Мусоргскийдің «Борис Годунов» (1927,1948), А.П.Бородиннің «Князь Игорь» (1934,1944), И.И.Дзержинскийдің «Тынық Дон» (1936, бәрі Үлкен театрда),  М.И.Глинканың «Иван Сусасин» (1939, Ленинградтың С.М.Киров атындағы опера және балет театры) т.б. опералық спектакльдердің декорация эскизін жасады. КСРО мемлекет сыйлығының лауреаты (1941,1943,1949,1950,1951). Ленин орденімен және басқа 2 орденмен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Федорович Борис Александрович

**Федорович Борис Александрович**(30.7.1902 жылы Варшава)- совет ғылми докторы (1953), профессор (1956). 1944 жылдан КОКП мүшесі. Таврия (қазіргі Симферополь) университетін бітірген. Негізінен КСРО-ның оңтүстік бөлігінің және Орталық  Азияның рельеф қалыптасу процестерін зерттеу, территорияны игеруге байланысты аудандау, геоморфология картаға түсіру (1:4 000 000 масштабы КСРО геоморфология картасының редакторы және авторларының бірі, 1960) мәселелерімен айналысқан.1952 жылы ғылми-көпшілікке арналған «Лик пустыни» кітабы үшін КСРО мемлекеттік сыйлығын алды. Ф.Ленин ордені, Қызыл Жұлдыз орденімен және медальдармен марапатталған. Б.А.Федорович басқаруымен және тікелей қатынасуымен «Природное районирование Северного Казахстана»(1960), «Казахстан» (1969) монографиялары шығарылды.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Иван Семенович Кутяков

**Купри
**Кутяков Иван Семенович''' ( 06 (18). 01. 1897, Самара губ., Красная Речка с., қазіргі Куйбышев обл.  — 23. 09. 1942)  — сов. әскери қайраткері, Азамат соғысына қатысушы. Кедей шаруа семьясында туған. 1917 жылдан Компартия мүшесі. 1916 жылы патша армиясына шақырылып, майданға жiберiлдi. 1917 жылы шілде оқиғаларынан кейін рота комитетiнiң председателі Кутяков Петроградта қамауға алынып, румын майданына жiберiлдi. 1923 жылы Жұмысшы-Шаруа Қызыл Армиясы бас штабының әскери академиясын бiтiрдi. Әсиери-тарихи еңбектердiң авторы. 3 рет Қызыл Ту орденiмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1897 жылы туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Федосеев Виктор Семенович

**Федосеев Виктор Семенович** (10.10.1918 жылы Куйбышев облысы)- Қазақстандық микробиолог. Мал дәрігерлік ғылми докторы (1966),профессор(1966). 1951 жылдан КОКП мүшесі. Әскери мал-дәрігерлік академияны бітіріп (1946), Дубовский-3 жылқы заводында әскери мал дәрігері (1946-1948) болды. Куйбышев облысы Подбельский ауданында бас мал дәрігері (1948-1950), аудандық а.ш. бөлімінің бастығы (1950-1951), Қазан мал дәрігерлік институтында аспирант,доцент (1951-1956), Семей зоотех-мал дәрігерлік институтында микробиология кафедрасының меңгерушісі (1957-1959), ректордың ғылым жөніндегі орынбасары (1959-1974), 1975 жылдан кафедра меңгерушісі. Малдың туберкулез ауруын анықтау және туберкулезге қарсы шаралар жөнінде 50-ден астам ғылми еңбек жариялады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том
Мүкітістілер

**Мүкті тістілер (Edentata).** Оңтүстік Америкада тісі шала жетілген азғана сүтқоректілер бар. Олардың тістері мүлдем болмайды, немесе эмалы мен түбі болмайды және түрлі топтарға жіктелмеген. Ми сыңарлары кіші, қатпарлары болмайды. Коракоидалары жауырынымен кейінірек бірігіп кетеді. 

## Тұқымдастары
Біздің заманымызға дейін бұлардың үш тұқымдасы сақталған. 

**[[Еріншектер]]** немесе **[[Жалқауаң]]** (Bradypodidae) ағашты жердімекендейтінтүн жануары. Уақытының көпшілігін ағаштың бұтағына арқасын төмен қаратып, ілініп тұрып өткізеді. Олар өсімдік жапырағымен қоректенеді. Оңтүстік және Орталық Американың тропикалық ормандарын мекендейді. 

**[[Құмырсқажегіштер]]** (Myrmecophagidae) құмырсқамен және термиттермен қоректенеді. Бұлардың тұмсығы және тілі өте ұзын болады. Тілінде желім сияқты шырыны болады, тістері болмайды. Бұлар тек кана Оңтүстік және Орталық Америкада тараған. 

**[[Сауытты аң|Сауыттылар]]**дың (Dasypodidae) денесі тері тектес сүйекті сауытпен қапталған, сондықтан оларды сауытты мүкі тістілер деп атайды. Сүйекті сауытының үстінде мүйізді қалқандары болады. Сауыттылардың әрбір қалқаны бірімен-бірі қосылып кетпей, қозгалғыш қабілетін сақтаған. Осы қалқандары арқылы жауларынан пассивті қорғанады. Олар шөлді жерлерді мекендеп, аралас азықтармен қоректенеді. Оңтүстік және Орталық Америкада және Солтүстік Американың оңтүстігіне тараған.


File:Nine-banded_Armadillo.jpg|*Dasypus novemcinctus*
File:Bradypus.jpg|*Bradypus variegatus*
File:DirkvdM_tamandua.jpg|*Tamandua mexicana*
File:Myresluger2.jpg|*Myrmecophaga tridactyla*


## Дереккөздер


Санат:Мүкітістілер
Тийт Куузик

**Купри
**Куузик Тийт** (**Дийтрих Янович''') (11. 09. 1911 жылы туған, Пярну — 1990) — эстoн совет әншiсi (баритон), КСРО халық артисi (1954). 1938 жылы Таллин консерваториясын (проф. А. Ардердiң қласы бойынша) бiтiрдi. 1940-1941 жылдары Вена Халық операсының, 1944 жылдан «Эстония» опера және балет театрының әншiсi. 1947 жылдан Таллин консерваториясының профессоры. Орындаған басты партиялары: Онегин (Чайковскийдің «Евгений Онегинiнде» ),  т. б. 5-сайланған Эст. КСР Жоғ. Советің депутаты. КСРО (1950, 1952) және Эст. КСР (1967) Мем. сыйлықтарының лауреаты. Ленин орденiмен және шетелдік 2 орденмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Шошқа обасы

**Шошқа обасы**-шошқаның вирус арқылы таралатын жұқпалы індеті. Шошқа обасының вирусы барлық органдар мен тканьдерде, лимфа түйінінде, сүйек кемігінде,көк бауырда, ішектін кілегей қабығында өніп-өседі. Шошқа обасы еметін жас торайларда жіті өтеді. Ауру 3-7 күнге созылады, жіті өтетін түрінде дене температурасы 41,5-42°С-қа дейін көтеріледі. 1-2 күннен кейін шошқа жемнен қалады, денесі дірілдейді, жата береді, көзі қызарып,ісінеді, орнынан әрең қозғалады, салқын орын іздейді, кейде бауырының астында сарғылт сұйыққа толы күлдірек пайда болады, біраздан кейін тұтасып қоңыр даққа айналады. Жүрек қызметі нашарлап, мұрнынан қан кетеді, артқы аяқтары салданады,  7-10 күнде өледі.  Ауру білінісімен ауру шошқаны бөлек күтеді, шошқа қораны 2-3%-тік күйдірігіш натр ерітіндісімен дезифекциялайды. Шаруашылыққа карантин қойылады. 

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Жануарлар аурулары
Отто Вильгельмович Куусинен

**Отто Вильгельмович Куусинен** (04. 10. 1881, Финляндия, Лаукаа с.  — 17. 05. 1964, Москва) — Компартия мен совет мемлекетінің, халықар. коммунистік және жұмысшы қозғалысының қайраткері, Соц. Еңбвк Epi (1961). КСРО ғылым академиясының академигі (1958). 1904 жылдан Компартия мүшесі. Тiгiншi семьясында туған, Гельсингфорс университетінің тарих-филос, факультетiн бiтiрдi (1905). 1904 жылы Финляндия с.-д. партиясына кiрiп, оның солшыл қанатын басқарды.  5 рет Ленин орденiмен және медальдармен марапатталған. Қызыл алаңға Кремль қабырғасына жерленген.

## Дереккөздер


Санат:1881 жылы туғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Неодарвинизм

**Неодарвинизм**-19 ғасырдың 80-90 жылдары генетика дамуының алғашқы кезеңінде неміс биологы А.Вейсман құрған революциялық концепция. Ол сұрыптау процесі тіршілігі >, потенциалды > ұрық плазмасында яғни клетка ішінде өтеді деп жорамалдаған . Тұқым қуатын затты детерминанттар деп атап қосылған аталық пен аналық жыныс клеткаларындағы детерминанттар күресі нәтижесінде жаңа форма түзіледі. Сөйтіп Неодарвинизм дарвиндік табиғи сұрыптауға детерминанттардың жарамсызын айырушы деген ғана маңыз беріп, жаңа пайда болған белгілердің тұқым қууын жоққа шығарған.
Сейітхан Нұрмұханбетұлы Темірбаев

**Темірбаев Сейітхан Нұрмұханбетұлы** (1922 жылы Қостанай облысында, Таран ауданында дүниеге келген) — Совет Одағының Батыры (31.5.1945). КОКП мүшесі.

Қызыл Армияға 1941 жылы шақырылды. Сталинград шайқасынан кейін ол взводқа, ротаға командир  болды, Харьков, Донбасс, Одесса, Белоруссия, Польшаны азат етуге қатысты. 1945 жылы 25 сәуірде оның ротасы Берлин-Шпандау каналынан қарсы жағалауға бірінші болып өтті. Осы ұрыста асқан ерлік пен батырлық көрсетті.

1950 жылы Алматы жоғары партия мектебін бітіріп, партия,совет,кәсіподақ органдарында қызмет істеді. Қостанайда тұрады, «Энергосбыт» басқармасында бөлім бастығы.Ол Ленин орденімен, Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз,1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, медальдармен марапатталды.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ұшатын тиін

**Ұшатын тиіндер** Қанатты тышқан (Рtегmуіdае) тұқымдасына жататын сүтқоректілер. **Қанатты тышқан (Рtегmуіdае)** негізінен тропиктік зоналарға тараған. 
## Қазақстанда таралуы
Бізде ұшатын тиін (Рtегmуs vоtоs) деген бір ғана түрі Еуропа мен Сібірдің ормандарын мекендейді. Күндіз ағаш қуыстарына жасырынып, түнге қарай шығатын түн жануары. Алдыңғы және артқы аяқтарының арасында болатын тері жарғағының көмегімен ұшатын тиіндер ағаштан-ағашқа секіріп, қалықтай “ұшып”, 10 м-дей жерге барып түседі. Бұлар сирек кездесетін, кәсіптік маңызы жоқ жануарлар.
## Тағы қараңыз
*Ұшатын сүтқоректілер
*Тиіндер 
*Тиінтәрізділер 

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Зоология
Санат:Омыртқалылар
Өтеміс қажы

**Өтеміс қажы** (толық аты-жөні: Өтеміс қажы Маулана Мұхаммед Дусти,туған-өлген жылдары белгісіз) — 16 ғасырдағы Хиуа тарихшысы, «Шыңғыснама» атты тарихи хрониканың авторы. Ол өзбектің Хорезмді билеушісі (1515-1525) Ілбарсханның (Ильбарс) қол астында қызмет атқарды, қыпшақ даласында билік құрған Шыңғысханның ұрпақтары тарихи шығармалардан кейбір хандардың есімін кездестіргенмен, олардың билік құрған кездегі жағдайларын анықтай алмады. Дегенмен үздіксіз іздену нәтижесінде ол «Шыңғыснаманы» жазып шықты. Бұл шығарманың екі нұсқасы бар. Толық нұсқасы Стамбулда, толық емес данасы Ташкентте сақтаулы. Екінші нұсқасындағы хрониканың, жылнаманың  Тоқтамыс жайын баяндайтын тарауы бізге жетпеген. Ол Хорезмнен Еділ бойына, онан әрі Каспий теңізі жағалауынан оңтүстікке қарай саяхат жасаған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тарихшылар
Қазақстандағы алғашқы темір жолдар

## Алғышарттары
Қазақстанда өнеркәсіптің дами бастауы, өндірілген шикізаттарды тасып әкету үшін темір жолдар салу ауадай қажет болатын. Орыс фабриканттары Ресейді шығыстағы шет аймақтармен байланыстыратын темір жолдар салуды патша үкіметінен 19 ғасырдың 60 -70 жылдарының 
өзінде – ақ сұраған болатын. Ташкенттен шыққан түйе керуені Орынборға 100 күн дегенде әрең жететін. Мұндай жағдай сауда – саттық пен өнеркәсіптің жедел дамуына көп кедергі келтірді.
## Темір жолдардың салына бастауы
19 ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында темір жол магистральдары салына бастады. 1891 – 1893 жылдары ұзындығы 369 км Покровская слобода – Орал темір жол желісі тартылды.

1894 жылдан бастап Челябі мен Омбы арасында темір жол қатынасы орнады. 1901 – 1905 жылдары Орынбор – Ташкент темір жолы салынды. Оның ұзындығы 1668 км – ді құрады. Сөйтіп 1905 жылы Қазақстан аумағындағы темір жол желісінің жалпы ұзындығы 2000 километрге жуық болды.
## Қазақтардың темір жол құрылыстарына қатысуы
Сол кездері қазақ халқының арасында темір жол құрылысында жұмыс істеп, табыс тауып қайту кіңінен өрістеді. Орынбор – Ташкент темір жолын салуға 40 мыңға жуық қазақ қатысты. Маусымдық жұмыстарда істегендердің көпшілігі кейін темір жол бойында жұмысқа орналасып, қазақтың кәсіби жұмысшы тобының қатарын қалыптастырды. Кейде қазақтар өздерінің туған өлкесінен тыс жерлерге де барып жұмыс істеді. Мәселен, 1895 жылы Семей облысы Павлодар уезінің 2 мыңға жуық қазағы Тайга бекетіндегі темір жол құрылысында еңбек еткен. Тап сол жылы 2,5 мыңға тарта қазақ Ачинскіге таяу жерде темір жолдың Орта Сібір учаскесінің құрылысында жұмыс істеді.
## Темір жолдардың маңызы
Қазақстаннан темір жолдар арқылы ауыл шаруашылық шикізаттары тасылды. Қазақстанның оңтүстік аймақтарынан мақта, жеміс – жидектер жөнелтіліп жатты. Қазақстанға темір жолдар арқылы егіншілікке қажетті машиналар мен еңбек құралдары жеткізілді. Сондай – ақ, көп мөлшерде ағаш бөренелер, құрылыс материалдары, мануфактура өнімдері, қант және шай әкелінді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Петр Николаевич Федосеев

**Федосеев Петр Николаевич**(22.8.1908 жылы Горький облысы)-совет философы , қоғам қайраткері. Академик (1960,1946 корр. мүше), КСРО ҒА Президиум мүшесі.  1939 жылдан КОКП мүшесі. 1930 жылы Горькийдың пед. институтын бітірді. 1936-1941 жылдары КСРО ҒА философия институтының ғылми қызметкері.1941-1955 жылдары КОКП ОК аппаратында жұмыс істеді. Сондай-ақ «Большевик», « Партийная жизнь» журналдарының бас редакторы, КОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясы диалект.материализм кафедрасының меңгерушісі болды. 1955-1962 жылдары КСРО ҒА философия институтының директоры. 1959-1962 жылдары экономика, философия, право ғылымдары бөлімінің академик-секретары. 1962-1967 жылдары және 1971 жылдан КСРО ғылым академиясының вице-президенті. 1967-1973 жыладры КОКП ОК жанындағы марксизм-ленинизм институтының директоры.ВХР ғылым академиясының құрметті мүшесі, Болгар, Чехословак және Герман Демократиялық Республикалар ҒА-ларының шетелдік мүшесі. «Философская энциклопедия» басылымы және «Вопросы философии» журналы редакциаяларында коллегия мүшесі.Ол екі рет Ленин орденімен және басқа орден,медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Ер-тоқым

**Ер-тоқым** — салт атқа мініп жүруге лайықталған жабдықтардың бір түрі. Адамның атқа мініп-түсуі мен атқа ер салу мұқтаждығы қашан басталғаны белгісіз. Қазақстан жеріндегі жартастар бетінде ер-тоқымды ат суреті кезігеді. Соның ішінде, тура сызықты суреттер, бедер сызықты суреттер бар. Бұл ертедегі адамдардың да ер-тоқымды пайдаланғанынан дерек береді. Ер-тоқымды көне заман көшпелілерінің дамытқан өнер туындысының бірі деуге болады. Өйткені көшпелі тұрмыс, жорық, шабуыл- ат үстіндегі қимылдың барлығы ер-тоқым, тұрман-жабдықтарын тамаша толықтырған. Бұл жабдықтар екі жаққа да (атқа да, адамға да) қолайлылық тудыру мақсатында жасалған. Әсіресе, атқа жайлы болу жағы басты шарт болған. Қазақ халқы осы тұрғыдан, « Алтында ерің атқа тисе, алтынын ал да отқа жақ»,- деп, тұжырады. Соңғы кездегі қалыптасқан атаулар- қалмақ ер, қырғыз ер, қазақ ер, орыс ер. Ал, біздің айтайық деп отырғанымыз-қазақ ері. Қазақ ері негізгі қаңқасының жасалуы жағынан-ойма ер, құранды ер, ақбас ер, ашамай болып бөлінеді. Жабдықталуы жағынан қыз-келіншек ері, еркек ері деп жіктеледі.

## Ер-тоқымның түрлері
* Қазақ ері — «құранды» және «қаламақы» ер болып екі түрге бөлінеді.

* Құранды ер — ұсақ бөлшектерден құрастырылады да, тыныштық жағдайда, сәнге жасалады. 

* Қалмақы ердің алды-арты тұтас, жалпақ болады да, отыруға орнықты, қозғалысқа шыдамды келеді. Мұндай ер алыс жолға жорыққа және жаугершілік жағдайларға арналады.

## Ер-тоқымның тұрмандары
Ер-тоқымды ат арқасына бекітетін тұрман дар: салт атты жолаушы өрге шыққанда, өрден төмен түскенде, желгенде, шапқанда, ер-тоқым ат арқасынан ілгері не кейін кетпеу немесе ауып түсіп қалмас үшін қызмет етеді. Аттың омырауынан өткізетін қайыстан жасалған бұйымды өмілдірік: ылдиға жүретін аттың, ер-тоқымы шоқтығына кетпеу үшін, ердің артын құйрық түбімен жалғастырып тартып тұратын «құйысқан», арқадағы ер-тоқым оңға немесе солға аумау үшін аттың бауырын ала көлденең келтіріп, тартып байлайтынды тартпа тас-айыл және шап-айыл дейді. Ердің артқы жағына қоржын немесе аң, құс сияқты шағын жүкті байлайтын бөктергі, қанжыға деп аталатын қайыс тағылады. Сондай-ақ тебінгенде өкше мен үзеңгі ат қабырғасына қатты соқпас үшін тоқымның үзеңгімен таралғы тұсына қайыс тігеді. Оны «тебінгі» деп атайды. Ер аттың арқасына батпас үшін оның астына «терлік» және «жона» қалың киізден жасалып, былғары немесе терімен қапталатын «тоқым» салынады. Ерге отырғанда аяқты тірейтінді «үзеңгі», «үзеңгіні» ерге жалғастыратын қайысты «таралғы» деп атайды.

Санат:Ат әбзелдері
Асқар Біләл Утешев

**Утешев Асқар Біләл** (30 қаңтар, 1934 жыл, Астрахань облысы, Зеленга ауданы) - қазақ-кеңес биохимигі, мединициналық ғылыми  дәрігері (1971). Алматы медициналық институтын (1957) бітірді. Арал- Теңіз оба ауруына қарсы күрес ст-ның дәрігері (1958), Алматы медициналық институтының аспиранты (1958-1961), осы институттың биохимия кафедрасының ассистенті (1961-1963), Қаз. КСРО ғылым академиясының  Эксперименттік биология институтының радио-биология лабораториясының аға ғылми қызметкері (1963), 1965-1969 жылдары докторантурада оқыды, 1970 жылдан Қазақтың онкология және радиология ғылми-зерттеу институтының биохимия лабораториясының меңгерушісі. Оның 50-ден астам ғылми еңбектері жарық көрді. Ол Мәскеуде (1961), Ленинградта (1973), Алматыда (1968,1970) өткен Бүкіл одақтық симпозиумдарға қатысты.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том
Санат:Қазақтар
Жырым

thumb|right|300px|Жырым. Суретін салған Ж.Шәйкен
**Жырым** – ат әбзелдерінің қайыстан жалпақ етіп өрілген, тоғаға немесе айылбасқа киілетін қысқа бөлігінің атауы. 

## Жырым түрлері
Жырымның түрлері көп. Жүгеннің сағалдырығы мен желкелігінің ұшын әдейі таспалап тіліп жырым жасайды. Оның жалпақтығы бір жарым-екі елі болады. Ал ердің мінер жақ қапталына бекітілетін ұзындығы екі-үш қарыстай, ені үш елі жырымның жартысын ғана таспалап өріледі. Оның басы ер қапталына таспамен бекітіледі. Жырымның ұшын тартылған айылдың тоғасынан өткізген соң тілін қалаған жерінен өткізіп бекітеді. Яғни, жырымның қолданыстық маңызы бір-бірінен өрілген таспаның қалыңдығыныңдай мөлшерде жылжыта отырып, қайыстан жасалған әбзел бөлігінің ұзындығын реттеп отыруға өте қолайлы болып келетіндігінде.
Кейбір өңірлерде өрілмеген, арнайы тесіп жасалған қайыс әбзелдің ұшын жырым деп атау кездеседі. Жырым тартуға арналып тілінгенінің жалпақтығы бір елідей, ал айылбасқа бекітілетіндері екі елідей болады. Сонымен бірге жырымның өрілген түрі де кездеседі. 

## Жырым түрлерінің ерекшеліктері
Айыл алақанына қарағанда жырым қымта сүйірлеу келеді де, екі қабат қайыстан не таспадан өріліп жасалады. Қайыстан жасалған жырымға өткір қуысқұлақпен ұрып ойып көз (тесік) шығарылады. Көз аралары екі-үш еліден артық болмайды. Өріп жасалған жырымның таспа арасы көз міндетін өтейді. Бірақ байқаусызда доға тілі таспаны қиып, істен шығара беретіндіктен, жырым оқыралып өріліп, таспа арасына арнайы көз қалдырылып отырылғаны көбірек кезігеді. Жырымның бұл түрі мықты болады. Айыл тұрманда жырым тек айылға тән айтылмайды. Ердің артқы қапталындағы екі шеттікке бекітілген құйысқанның екі ұшы да жырым. Өмілдіріктің, үзеңгі баудың, жүген желкелігінің, тағы басқа айыл басталатын ұштар түгелдей жырым деп аталады. 

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Бабалықұлы Ж. Ер тоқым // Ер қанаты. Жинақ. Құраст.: Ж.Аупбаев. Алматы: Қайнар, 1987. 259-278 бб.; 
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995; 
* Шоқпарұлы Д. Теріден жасалатын бұйымдарды құрастыру технологиясы. Алматы: Кітап, 2005;  
* ҚӘТС. Алматы: Арыс, 2007.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қолөнер
Александр Ильич Тюменев

**Тюменев Александр Ильич** (12(24).8.1880, Петербург- 1.6.1959, Ленинград)- ежелгі заманды зерттеген совет тарихшысы. КСРО ҒА академігі (1932). Петербург университетінің тарих факультетін бітірген (1904). Ленинград мемлекет университетінің профессоры (1921-1923). Ол көне заман қоғамдарының тарихы жөнінен алғашқы маркстік еңбектер жазды.  Соңғы жылдары Пилос таблицасы негізінде Микен қоғамының әлеуметтік құрылсын зерттеп, жерге жеке меншіктің және құл иеленушілік болғанын көрсетті. Ол Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы 11 том
Колиентерит

**Колиентерит** — аш ішектің шырышты қабатының қабатының қабынуымен сипатталатын жалпы инфекциялық ауру. Бұл аурумен көбінесе емшек жасындағы балалар, әсіресе шала туған және қолдан тамақтандырылатын балалар ауырады. Қоздырғышы — ішек таяқшасының О26, О66, О111 штаммдары.
## Эпидемиологиясы
#Ауру көзі-ауру адам-және қоздырғыш тасымалдаушы.
#Таралу жолы-қарым-қатынас(су, тамақ, ойыншықтар, ыдыс-аяқ, лас қол, шыбын-шіркейлер арқылы).
#Сезімталдық-1 жасқа дейінгі балалар.
#Маусымдылық-жыл бойы.
#Иммунитет-тұрақсыз, микробтың әр шаммына бөлек.

## Клиникалық белгілері
Жасырын кезеңі 1-22 күнге созылады, орта есеппен 3-6 күн. Ауру жедел басталып дене қызуы көтеріледі, улану белгілері пайда болады, баланың көңіл-күйі бұзылып, тамаққа тәбеті төмендейді, жүрегі айнып құсады, жылап мазасызданады. Баланың іші күніне 5-20 рет сұйық сары, кейде көк-жасыл түсті шырышы аралас көбіктеніп өтеді. Ауыр түрлерінде эксикоз және токсикоз дамиды. Диагноз қою дизентерияда сияқты.

## Емдеу
Ішектің инфекциялық ауруларын емдеу принциптері. Ауырған балалар ауруханада емделеді.
#Оларға төсек режимі, тыныштық тағайындалады.
#Диета-10-12 сағат тамақ бермей, әртүрлі сұйық сусындарды молынан ішкізу керек: қайнаған су, шай, физиологиялық және Рингер ерітінділері, суға пісірілген күріш, ұсақ жармадан жасалынған ботқалар беруге болады, сонан кейін баланың жасына сәйкес тамақ беріледі.
#Антибактериальды терапия-левомицетин, канамицин, полимиксин, гентамицин, ампициллин т.б. Сульфаниламид препараттары-сульгин, фталазол, фуразолидон т.б.
#Эксикоз және токсикозға қарсы баланың көк тамырына әр түрлі ерітінділер құйылады: 5% глюкоза ерітіндісі, физиологиялық және Рингер ерітінділері, полигюкин т.б. Сонымен қатар сусындар көп мөлшерде ішкізіледі.
#Ас қорытуды көтеру үшін әртүрлі ферменттік препараттар:фестал, панзинорм, мексаза және т.б. беріледі.
#Витаминдер комплексі.
#Биологиялық препараттар: лактобактерин, колибактерин, бифидумбактериндер.
#Симптомдық терапия.

## Күтімі
#Палатаны жиі желдетіп тазалық сақттау.
#Әрбір үлкен дәреттен кейін ішек аузын жылы сумен жуып, құрғатып, стерильденген сұйық маймен майлау.
#Сұйықтықты жеткілікті ішкізу.
#Ауру ошағында эпидемияға қарсы шараларды өткізу.

## Ішек инфекциялық  ауруларының алдын алу.
#Ауру адамды оңашалау.
#СЭС-ке №58 форма бойынша хабар беру.
#Ауру адаммен қарым-қатынаста болған адамдардың денеқызуын,дәретін 7 күн тексеру, клиникалық бақылау өткізу, үлкен дәретін бактериологиялық анализге тексеру.
#Ауру ошағында дезинфекция жүргізу.
#Санитарлық-ағарту жұмысын жүргізу.
#Балаларды тазалық сақтауға баулу, шыбындармен күресу.
#Бала бақша, балалар үйі, тамақ өнеркәсіптерінің жұмысшыларын уақтылы тексеріп тұру.

Санат:Аурулар
Плещеев Алексей

**Плещеев Алексей Николаевич** (4.12.1825, Кострома,- 8.10.1893, Париж, Москвада жерленген) – орыс ақыны. Дворян Отбасында туған. Юнкерлер мектебінде, Петербург университетінде оқыды. М. В. Петрашевский үйірмесіне қатысқаны үшін (1849) каторгалық жұмысқа жіберіліп, кейіннен Орынбор өлкесіне жер аударылды. Әдеби шығармасы 1844 жылдан жарияланды. Алғашқы өлеңдер жинағы 1846 жылда шықты. Қуғыннан оралғаннан кейін (1858) «Современник», «Отечественные записки» журналында қызмет істеді. 1860 жылдардағы революция жағдайдың әсерімен Плещеев өлеңдерінде әлеуметтік, гуманистік идея басым жырланды. Бірқатар өлеңдері («Достардың шақыруына», «Қорқынышсыз һәм күдіксіз, алға!» т.б.) революциялық жырға айналды. Плещеев поэзиясын Н.А. Добролюбов, Н.Г. Чернышевский т.б. тәуір бағалады. Плещеевтің махаббат, табиғат лирикаларына композиторлар (П.И. Чайковский, М.П. Мусоргский т.б.) музыка жазды. Жазушы Н. Анов «Ақмешіт» романында (1952, қазақ тілінде 1954) Плещеев өмірін суреттеді.

## Дереккөздер

Санат:1825 жылы туғандар
Санат:1893 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Ақындар
Алтерация

**Әлтерация** (лат. *alterare* — бүліну) — жасушалардың, жасуша аралық заттардың, нерв аяқшаларының, қан тамырларының дистрофиялық, некробиоздық немесе некроздық бүлінулерімен сипатталады. Бірінші әлтерация зақымдаушы қоздырғыштың тікелей әсерінен дамиды. Бұл кезде жасушаның сыртқы қабығы бүлінуімен қатар митохондрийлардың мембраналары зақымданады. Мембраналардың иондық насостарының қызметтері нашарлайды; жасуша мембраналарының өткізгіштігі жоғарлайды.

Осылармен қабынудың негізгі белгілері қызару, ісіну мен ауыру сезімін түсіндіруге болады.

Алғашқы әлтерацияның нәтижесінде қан жасушалары (тромбоциттер, эозинофилдер, нейтрофилдер, базофилдер, моноциттер, лимфоциттер) және тін базофилдері (мес жасушалары) іштеріндегі белсенді заттарын, түйіршіктерін сыртқа шығарады. Осыдан жасуша аралық кеңістіктерде биологиялық белсенді заттар көбейеді. Бұл заттарды қабынудың дәнекерлері (медиаторлары) деп атайды. Олар айналасындағы сау жасушалардың бүлінуіне әкеледі. Сонымен, бірінші әлтерация қабыну шақыратын қоздырғыштың тікелей әсерінен пайда болады. Ал, екінші әлтерация тіндерге лизосомалық ферменттердің және биологиялық белсенді заттардың (қабыну медиаторларының немесе дәнекерлерінің) әсерлерінен дамиды.

Қазір көптеген қабыну дамуына қатысатын биологиялық белсенді заттар зерттелген. Оларды: жасушалардан пайда болатын (жасушалық) дәнекерлер және қан плазмасында болатын (гуморалдық) - медиаторлар деп екі топқа бөледі.  Жасушалық медиаторларға гистамин, серотонин, лизосомалық ферменттер,катиондық нәруыздар, лимфокиндер, простагландиндер, циклдік нуклеотидтер жатады. Қан плазмасында калликреинкининді, комплемент және қан ұю жүйесіне қатысатын заттар болады және олар әсерленеді, қабыну дамуына дәнекерлер болады.
Санат:Биология
Плевако Федор

**Плевако Федор Никифорович** *(1842-1908)* – орыстың буржуазияшыл юрисі, белшілі сот шешені. Ірі қылмыс істеріне *(процестерге)* қатысқан. Бірінші орыс революциясынан кейін *(1905-07)* Плевако үшінші Мемлекет думанға «17 октябрь Одағы» партиясынан сайланған *(ірі сауда - өнеркәсіп буржуазияланған ірі помещиктердің контррев. партиясы)*. Октябристердің парламенттік фракциясы жасаған программасының жобасы туралы айта келіа, В.И. Ленин былай деп жазды: «Үшінші Думаның қарсаңында әр түрлі партиялардың думалық тактика жайында көптеген мәжілістері болды. Октябристер Москва мәжілісінде 17 октябрь Одағының парламенттік фракциясының программа жобасын жасап шығарды, ал олардың шешені Плевако мырза, Москвадағы банкетте «орыс либерал- конституциялық партиясының туып көтерді» 

## Дереккөздер

Санат:1842 жылы туғандар
Санат:1908 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Плацентаның төмен орнығуы, клиникалық белгілері, диагностикасы, дәрігердің тактикасы.

**Плацентаның төмен орнығуы** – плацентаның орнығуының ауытқуы. Әдетте плацента жатырдың алдыңғы немесе артқы қабырғасына, ішкі жатыр мойын тесігінен 5-7 см жоғары орнығады.
Плацентаның төмен орнығуында плацента жатырдың төменгі полюсінде орнығып, оның ішкі мойын тесігін жартылай немесе толық жауып жатады.

*Плацентаның төмен орнығуының екі түрі бар:*
1.	Толық төмен орнығуы
2.	Жартылай төмен орнығуы

*Клиникалық белгілері*
Бұл ауытқудың ең белгісі – жатырдан қанның кетуі; әйелде ешқандай ауру сезімі болмайды, көбінесе жүктіліктің екінші жартысында, 27-28- апталарында кездеседі.Раисова А.Т. акушерия және гинекология.- Алматы, 2006.== Дереккөздер ==
Антонов Ан-3

**Ан-3** —  турбовиннті ТВД-20 қозғалтқышпен жабдықталған Ан-2 ұшағының үлгісі.
 
ТВД-20 қозғалтқышы Омбы моторжасаушы ЗЖБсімен жобаланған.Ұшақ кішігірім сириялармен Омбы "Полет" бірлестігімен 2000-2009 жылдар арсасында жасалынды .

## Тарихы

1950 жылдары Ан-2 ұшағына турбовиннті  қозғалтқышты орнату идеясы пайда болды, бірақ сол жылдары жарамды қозғалтқыш болған жоқ. 1960 Омбы моторжасаушы  ЗЖБсінде, А. Глушенков жобалаушы басшылығымен ГТД-10 (ТВД-10) қозғалтқыштары пайда болып, ал 1967жылда ТВД-10А қозғалтқышымен Ан-3 жобасы дайын болды. Бірақ бір қатар себептерден жұмыстар аяқталған жоқ. 1978 жылы Ан-3 жобасы өз жалғасы тауып, 1980 жылы өзінің алғаш ұшуын жасады.

## Ұшу техникалық сипаттамасы
* Қанат қарқыны (м)   
** Үстінгі қанат қарқыны — 18,176
** Астыңғы қанат қарқыны — 14,200
* Ұшақ ұзындығы (м) — 13,965
* Биіктігі (м) — 4,930
* Ортақ қанат ауданы (м²) — 71,51
** Үстінгі қанат  ауданы — 43,55
** Астыңғы қанат ауданы — 27,96
* Крейсерлік жылдамдығы (км/сағ) — 470—530
* Крейсерлік биіктігі (м) — 8000
* Эксплуатациялық шегі (м) — 9400
* Максималды қону массасы (кг) — 5650
* Бос ұшақ массасы (кг) — 3615
* Толық ұшақ массасы (кг) — 5800
* Максималды жанармай массасы (кг) — 5500
* Максималды жүктеме (т) — 7,5
* Ұшу алыстығы (км): 1140 - 1000 м биіктікте
** 7,5 т жүкпен  — 1050
** 5,0 т жұкпен  — 2000
** макс. жанармай қоры — 1271
* Керекті ұшып-қону жолағы (м) — 140
* Қозғалтқыш типі — ТВД-20
* Қозғалтқыш қуаты, кВт (э.л.с.) — 1375
* Экипаж — 1 — 2

## Қолданушылары

* Полярные авиалинии — 4 бір.
* Ресей ТЖМ — 3 бір.
* "Авиалифт ДВ" Әуежелісі — 2 бір.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Модернизация Ан-2 в Ан-3 и другие варианты модернизации Ан-2 
* Ан-3  на сайте Avia.ru
* Ан-3Т на сайте ГП "Антонов"
* Назад к "кукурузникам"

## Әдебиет

* Бипланы, трипланы, гидросамолёты / Пер. с ағылш. Т.Горошковой. — М.: АСТ, 2001. — С. 50.
* Заярин В. Турбовинтовой наследник Ан-2 // Авиация и Время. — 2004. — № 4. — С. 4-13.
* Удалов В. Возрождение Ан-3 // Крылья Родины. — 2000. — № 9. — С. 17.
* Якубович Н. В. Все самолёты О. К. Антонова. — М.: АСТ, «Астрель», 2001. — С. 23-27.

Санат:Ұшақтар
Санат:КСРО ұшақтары
Санат: Украина ұшақтары
Тышқандар тұқымдасы

thumb|Үй тышқаны
**Тышқандар тұқымдасы (Мигісіае).** Тышқандар — көбінесе інде тіршілік ететін, кеңінен тараған кемірушілер. Бұлар негізінен өсімдіктермен, кейбір түрлері ұсақ жәндіктермен  қоректенеді. Тышқандар — тез жетілетін, өсімтал жануарлар. Қоректік азық мол болып, қолайлы жағдай туса, кейбір түрлері жыл бойы көбейе береді.
***Тышқан тұқымдастарынан** біздің елімізде егеуқйрықтар кездеседі. Бұл топтың негізгі өкілдері сүр егеуқұйрық немесе қаптесерлер. Бұлар — көбінесе құрылыстарда, адам мекендейтін жерлерде болады. Тышқандардың көптеген түрі барлық жерлерде кездеседі. 
*Үй тышқаны  
*Дала тышқаны  
*Орман тышқаны т.б. 
Орман тышқандары ағаштың себілген тұқымын тасып, өскінін жойып, зиянын тигізеді. Егіс тышқаны — басқа тышқандардан азу тісінің құрылысындағы ерекшелігімен және құйрығының қысқа болуымен ажыратылады. Бұлар — астық шаруашылырының зиянкестері.
*Арктикада лемминге деген бір түрі кездөседі. Олардың кейбіреулері кыс-қа қарай түсін аққа өзгертеді. Шөлді жерлерде құм тышқан-дары кездеседі. Бұлардың басқаларына қарағанда ірі, сүйретілген ұзын құйрығы болады.
## Тағы қараңыз
*Тышқандар

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Ішек дисбактериозы

***Ішек дисбактериозы*** - деп ішектегі қалыпты микрофлораның құрамының өзгерісін  айтады.  Ол әртүрлі қолайсыз жағдайларда организмнің әлсіреуінде немесе антибиотиктерді бақылаусыз және ретсіз көп қолданғанда дамиды. Осы кезде тоқ ішекте ашу, шіру процесстері күшейіп, перистальтикасы жоғарылайды, іш өту болады, К витаминінің түзілуі нашарлайды. Ішек дисбактериозын емдеу үшін И.И.Мечников сүт қышқылының бактерияларын ұсынған. Бұл бактериялар адамның ішегіне бейімделіп, өсіп-өніп, басқа бактериялардың өсуін тежейді. Сүт қышқылы айран, сүт, қымыз т.с.с. тағамдарда болады.
Бауыр организмде ішкі ортаның тұрақтылығын сақтап тұруға бағытталған көптеген өте маңызды қызметтер атқарады.
Бауыр аурулары жиі қабынумен (гепатит), бауыр жасушаларында зат алмасудың бірінші бұзылыстары нәтижесінде дамитын дистрофиялармен (гепатоздар), осылардың нәтижесінде бауырда дөнекер тіннің көптеп өсуімен (цирроз), өспе өсуімен, өт өндірілу мен өттің ішекке шығарылуьгның бұзылыстарымен көрінеді. 

Бауырдың өзіндік бүліністерінің себепкер ықпалдары болып табылатын факторлар:

1. бактериялар мен вирустар (вирустық гепатиттер А, В, С, Д, Е энтеровирустар, туберкулез, мерез, іш сүзегі ж. б. қоздырғыштары);

2. қарапайым жануарлар мен құрттар (амеба, лямблийлер, эхинококтар, аскарида т. б.);

3. экзогендік, эндогендік улы өнімдер, дәрі-дәрмектер (сынап, фосфор, сулфаниламидтер, антибиотиктер, алкогөл, тіннің ыдырау өнімдері ж. б.).

4. өт жолдарының қабынуынан, тас байлануынан т. б. жағдайлардан дамитын өттің іркіліп қалуы;

5. аллергиялық серпілістер (вакцина, емдік сары су, тағамдық немесе дәрілік аллергендер организмге енгенде);

6. тағамдық факторлар (нәруыздық, витаминдік ашығулар, тым майлы тағам ж. б.);

7. өспелер (гепатома);

8. физикалық әсерлер (иондағыш сәулелер, жарақат ж. б.)

 

**Сарғыштық** (*icterus*) — өт нілдерінің жиналуынан терінің, шырышты қабықтардың, көз ағының сарғыш түске боялуымен көрінетін синдром.

Даму жолдарына қарай сарғыштықтың үш түрін бөледі:

1. Бауырлық — бауыр жасушаларының бірінші бүлінулерінен өт өндірілуі мен оның ішекке шығарылуының бұзылуынан, өт ұзақ мерзімде бауырда жиналып қалуынан немесе өт түзілуге қажетті ферменттердің гендік ақаулары болуы нәтижелерінде дамиды;

2. Механикалық немесе бауыр асты сарғыштық — жалпы өт өзегінің ішінен бітеліп немесе сыртынан қысылып қалғанында дамиды;

3. Гемолиздік немесе бауыр үсті сарғыштық — эритроциттердің артық ыдырауынан өт нілдерінң түзілуі көбейуден дамиды.
Санат:Биология
Құлақты итбалықтар тұқымдасы

**Құлақты итбалықтар тұқымдасы** () – Бұлардың құлақ қалқанының нұсқасы ғана бар. Артқы аяғының ескегі алға карай иіліп, құрлықта қозғалуына мүмкіндік береді. Шошақ тістері жақсы жетілген. 

## Бұл тұқымдасқа жататындар
*теңіз арыстандары, 
*сивучтар 
*теңіз мысықтары. 
Бұл түрлерінің барлығы да туар кезінде жер бетіне шығады.

## Дереккөздер

Санат:Құлақты итбалықтар
Санат:Теңіз сүтқоректілері
Қырмызы тон

**Қазақ халқының ұлттық киімі** - қыз- келіншектерге арнап қызыл масатыдан тігілетін қаптал шапан. Оның жаға-жеңіне құндыз ұстап, екі өңірі мен жеңінің ұшын алтын немесе күміс зермен (*кейде екеуін де араластырып*) кестелейді. Қырмызы тон ерте кезде ұзатылатын қыздарға арнап тігіліп, жаңа түскен келіннің басты жасауларының бірі болып есептелген. Қырмызы Тонды қамзолдың немесе қималы шапанның сыртынан киеді. Осы кездегі екі өңірі мен жең ұшына өрнек салып, жаға-жеңіне құндыз ұстап тігілетін ұлттық шапандардың үлгісі қырмызы тоннан алынған. Қырмызы тонның алдыңғы екі өңірін жиектей өңіржиек салынады. Ерте кезде оны сол шапан тігілетін матаның өзінен (жалпақтығын 10-12 см етіп) ұзыншалап қиып алып, алтын, күміс зермен кестелген. Кесте өрнегі көрнекті болып, өңіржиек тырысып тұрмауы үшін оған қатты матадан (кеңептен) астар салып, кесте жібін сол астарға өткізе тігеді. Қазіргі қазақтың ұлттық шапандарының екі өңіріне өрнек салу осы өңіржиектен алынған. Кейде өңіржиекті алтын, күміс теңгелердің арасын үзбелеп, шашбау сияқты етіп жасайды да, оны шапанның немесе камзолдың өңіріне қадап қояды.
Тайшон көтерілісі

**ТАЙШОН КӨТЕРІЛІСІ** — Вьетнамдағы шаруалардың антифеод. соғысы (1771—1802). Орт. Вьетнамдағы Тай-шон («Батыс таулары») деген жер-дің атымен аталған. Т. к-не шаруалардыд едәуір бөлігі мен қала тұрғындары қатысты. Т. к-не ағайынды Нгуендер: Ван Няк, Ван Хюэ және Ван Лы басшылық жасады. Феод. билеуші Нгуендер (1776) мен Чинейлерді (Триндер) (1788) жеқгеннеп кеиін бү-кіл Вьетнамдағы өкімет органдары тү-гел дерлік тайшондықтардың қолына көшті, олар өздерінің жеке әулетін құрды (1788). Алайда Нгуендер тобы Т. к-н басын (1802), тайшон әулетін құлатты.
## Дереккөздер
Херта Куусинен

**Куусинен (Kuusinen) Херта** (14. 02. 1904, Луханка қауымы, Орта Финляндия, — 14. 03. 1974) — Финляндияның қоғам қайраткері, 1930 жылдан Финляндия компартиясының (ФКП) мушесi. 1934-1939 жылдары түрмеге жабылды. 1939 жылдан ФКП ОК мүшесі. 1941-1944 жылдары түрмелер мен тұтқын лагерлеріне отырды. 1944 жыллан ФКП ОК Саяси Бюросының мүшесi. 1944 жылы октябрьден Финляндия халқының демокр. одағы (ФХДО) Аткомының мүшесi. 1951-1958 жылдары ФХДО-ның бас секретары, 1958 жыллан вице- председатель. 1945 жылдан парламенг депутаты. Куусинен - Финляндия халықар. демокр. және жұмысшы қозғалысы мәселелері жөнiндегi мақалалардың авторы. 
## Дереккөздер

Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Кәзекей

Астары бар, жағасы кең ойылған, жеңсіз, етегі мен жағасы тастармен, оқа, күміс тиындармен (*сөлкебай*) әшекейленетін әйелдердің жеңіл, жұқа киімі. Жағасы кеңірек ойылады да, жеңсіз болады. Аса ұзын емес, белден сәл ғана төмен түсіп тұрады. Көбінісе барқыттан тігіледі. Оны астарлағанымен арасына жүн, мақта салынбай ықшамдап тігіледі. Өңірі, жаға-жиегі және омырауы түрлі түсті зер жіптермен кестеленеді немесе ою-өрнек салынады. Қыз-келіншектердің денесіне қонымды болып, тұлғасын ажарландырып тұрады. Кейбір түрік тілдерін зерттеушілер (*Н. К. Дмитриев т. б.*)«кезекей» сөзі башқұрт, татар тілдерінен енген дейді. Қазақ тілінде **кәзекей**, **кежекей** деп те қатар қолданыла береді. 

## Дереккөздер
Тайынты

**Тайынты** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Қалба жотасының солтүстік беткейінен басталып, Ертіс өзеніне сол жағынан қүяды. 

## Гидрографикасы
¥зындығы 60 км, су жиналатын алабы 1000 км2. Аңғары тар, терең, тік шатқалды. Қар суымен қоректенеді. Ағыны қатты. Жылдық орташа су шығыны Жоғарғы Тайынты елді мекені тұсында 2,05 м3/сек, сағасында 5,22 м3/сек. Ауыл шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Жоғарғы Тайынты

**Жоғарғы Тайынты** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы, Тарғын ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қасым Қайсенов кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 97 км-дей жерде, Қалба тауының солтүстік беткейімен ағатын Тайынты өзенінің жағасында орналасқан. Теңіз деңгейінен 1300 м биіктікте, Өскемен - Зайсан тас жолы бойында орналасқан. 

## Халқы

Машина-трактор жөндейтін шеберхана, мектеп, балалар бақшасы, кітапхана, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы елді мекендері
Теңбіл марал

**Теңбіл марал** () – бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректі.

Теңбіл марал өмір бойы теңбіл түсті болады. Олар Қиыр Шығыстың оңтүстік бөлігіндегі ормандарда мекендейді. Бүл соңғы екі маралдың өсіп жетілмеген жас мүйіздерінен **(панто) пантокрин** деп аталатын бағалы дәрі жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Такахаси

**ТАКАХАСИ** Көрәкиё (20. 8. 1854—26. 2. 1936) — Жапонияның финансисі және саяси қаііраткері. АКШ-та оқы-ған. 19 т-дың 90 жылдарынан бастап ең ірі жапон банкілерін басқарды. 1913—14 және 1918—21 ж. фпнанс министрі. 1921—25 ж. Сэйюкай партиясы-ның баспшсы. 1921—22 ж. премьер-ми-ппстр, ал 1927, 1931—36 ж. фпнанс ми-нистрі. Токиодаіы тоңкеріс жасаупш-лар бүлігі кезінде қаіітыс болды.

 
## Дереккөздер
Қуыс мүйізділер тұқымдасы

**Қуыс мүйізділер тұқымдасы (Саvісогnіа).** Бұлардың маңдай сүйегі өсіндісінің сыртын қаптап тұратын қуыс мүйізі болады. Мүйізі эпидермистің малыгагий қабатынан пайда болған, ол бұтақтанбайды және жасына қарай ауысып
отырады. Тек қана Американың айыр мүйізді бөкенінің (Апtilсарга) мүйізі екі айыр болады да жыл сайын түлеп отырады. Мүйіз басым көпшілігінде еркектерінде ғана болады. Жоғарғы жағында шошақ тісі болмайды. 
*Бұлардың жабайы түрі Оңтүстік Америка мен Австралиядан басқа барлық жерде кездеседі. Көптеген түрлері қолда өсіріліп, олардан үй жануарларының көптеген жаңа түрлері шығарылады. 
## Түрлері
*Бөкен
*Жабайы ешкілер мен қойлар
*Қодас, буйвол т.б

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Зоология