open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақжайық ауданы

**Ақжайық ауданы** — Батыс Қазақстан облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік бірлік. 1997 жылға дейін "Чапаев ауданы" деп аталып, Тайпақ ауданымен біріккен кезде қазіргі атауы берілді. Жерінің аумағы 25,7 мың км2. Орталығы — Чапаев ауылы.

## Географиялық орны, климаты
Аудан батысында облыстың Жаңақала, Казталов, солтүстігінде Тасқала, Бәйтерек, Теректі, шығысында Сырым, Қаратөбе және Атырау облысының Қызылқоға аудандарымен, оңтүстігінде Атырау облысының Индер ауданымен шектеседі.

Аудан Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігін алып жатыр. Климаты аса құбылмалы. Орташа ауа температурасы қаңтарда — 13-14°С, шілдеде 23-24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200-250 мм. Ақжайық ауданының жерін Жайық өзені жарып ағады.

## Тарихы
**Ақжайық ауданы** 1928 жылы Ілбішін ауданы болып құрылды. 1939 жылы Чапаев ауданы болып өзгертілді. 1997 жылы 7 мамырда таратылған Тайпақ ауданының аумағы қосылып, Ақжайық ауданы болып қайта аталды.

### Ақжайық ауданы (1977-1997)
Ақжайық ауданы 1977 жылы 15 ақпанда Чапаев, Тайпақ аудандарының бір бөлігінен құрылды. Орталығы Ақжайық ауылы болды. Халқы — 21868 адам (1979). 1986 жылғы мәлімет бойынша ауданның 9 ауылдық кеңесі болды (Ақжайық, Аңқаты, Восход, Еңбек, Есенсай, Қурайлысай, Октябрь, Фурманов, Шағатай). 1988 жылы Ақжайық ауданы таратылып, ауылдық кеңестері Чапаев және Тайпақ аудандарына қосылды. 1992 жылы 6 шілдеде Чапаев ауданының шығыс бөлігінен қайтадан құрылды. 1997 жылы 7 мамырда қайта таратылып, аумағы түгелдей Теректі ауданына қосылды.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Ақжайық ауданының жері шөлейтті белдемге жатады. Топырағы негізінен қызғылт қоңыр, сортаң болып келеді. Өсімдіктерден: селеу, бетеге, еркек шөп, көкпек, жусан т.б. өседі. Жануарлардан: негізінен қасқыр, шиебөрі, түлкі, суыр, бөкен, елік, жабайы шошқа, құстан: қаршыға, құр, үкі, қаз, үйрек, тырна т.б. мекендейді.

## Шаруашылығы
Ауданда май және нан зауыттары, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, жол жөндеу учаскесі, астық қабылдау пункті, тамақ комбинаты, орман шаруашылық кәсіпорны жұмыс істейді. Ауыл шаруашылық жерінің ауданы 12,8 мың га (1997), оның ішінде егістік — 14%, шабындық — 11%, жайылым — 72%. Суармалы дәнді дақылдар, картоп, көкөніс және бақша дақылдарын өсіру дамыған. Аудан тұрғындары мүйізді ірі қара, қой, ешкі, шошқа, жылқы, түйе өсірумен айналысады. Аудан жері арқылы Орал — Атырау, Чапаев — Жаңақала, Чапаев — Фурманов автомобиль жолы өтеді. Музыка, спорт мектебі, кәсіптік-техника учильище, кітапханалар, мәдениет үйлері, кинотеатрлар, аурухана т.б. бар. 1931 жылдан қазақ, орыс тілдерінде аудандық “Еңбек”, “Труд” газеттері шығады.

## Халқы

Тұрғыны 40574 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар (95,76%), орыстар (3,42%), басқалары (0,82%). Тұрғындарының орташа тығыздығы 1 км2-ге 1,8 адамнан келеді.

2023 жылдың қаңтарында тұрғындар саны 36073 адамды (18390 ер адам және 17647 әйел адам) құрады.

## Әкімшілік бөлінісі
center|300px
Аудандағы 45 елді мекен 18 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы
Бөрлі ауданы

**Бөрлі ауданы** — Батыс Қазақстан облысының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы - Ақсай. Бөрлі ауданы 1935 жылдың 30 маусымында құрылған, қазіргі шекарасы бойынша 1965 жылы қалыптасты. Аудан аумағы 5 556 шаршы километр алаңды алып жатыр.

## Географиялық орны, жер бедері, климаты
Аудан шығысында Шыңғырлау, оңтүстігінде Сырым, батысында Теректі, Бәйтерек аудандарымен және солтүстігінде Жайық өзенінің бойымен Ресей Федерациясының Орынбор облысымен шектеседі. Аудан жері өзен, сай-жыралармен тілімденген, қыратты, көтеріңкі жазық. Климаты тым континенттік. Жазы ыстық, қысы суық. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –15°С, шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 – 250 мм. Аймақтың жері шөлейт белдемде жатыр. Аудан аумағынан Жайық, Елек, Шыңғырлау өзендері ағып өтеді. Жері негізінен қоңыр және сортаң топырақты.  Өсімдік негізінен өзен жайылмаларында өседі. Ағаштардан емен, шегіршін, терек, ырғай, т.б. бар. Жануарлардан түлкі, қарсақ, қабан; құстардан дуадақ, безгелдек кездеседі. 

## Халқы

Аудан тұрғындарының саны 2019 жылы 56 086 адамды құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар 70,90%, орыстар 19,09%, украиндар 5,33%, татарлар 1,74%, беларустер 0,70%, немістер 0,34%, мордвалар 0,29%, башқұрттар 0,21%, өзбектер 0,18%, басқалары 1,22%.

## Әкімшілік бөлінісі
center|300px
28 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 13 ауылдық округке біріктілген:

## Ірі елді мекендері

## Жол торабы
Бөрілі ауданы арқылы Саратов – Елек (Илецк) темір жолы, Ақсай – Жымпиты – Шыңғырлау автомобиль жолы өтеді. Аудан орталығынан облыс орталығына дейінгі арақашықтық 120 км. Темір жол ұзындығы 85 км, ол облыс жолдары ұзындығының 17,1 % құрайды. Автомобиль жолдарының ұзындығы 465 км, оның ішінде 240 км қатты жабындымен, 220 км қиыршық тас жабындымен және 5 км топырақ жабындымен жабылған.

## Пайдалы қазбалар
Кен байлықтарынан мұнай, газ (Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны), табиғи құрылыс материалдары кездеседі. Аудан аумағында пайдалы қазбалардың 10 кен орны белгілі, олардың біреуі  - мұнай-газ, қалғаны - құрылыс материал. Кен орны қорының мөлшері, өнімділігі және қызмет мерзімі бойынша бірегей болып табылады.

## Шаруашылығы
Негізінен астық өсіру мен мал шаруашылығымен шұғылданады. Ауыл шаруашылығына пайдаланатын жері 553,2 мың га, оның ішінде егістігі 86,3 мың га, жайылым 56,2 мың га, шабындық 9,7 мың га.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданы
Жаңақала ауданы

**Жаңақала ауданы** — Батыс Қазақстан облысының оңтүстігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан 1930 жылы құрылған, аумағы 20,8 мың шаршы км. Орталығы - Жаңақала ауылы.

## Географиялық орны
Батысында Бөкей Ордасы, солтүстігінде Казталов, шығысында Ақжайық ауданы, оңтүстігінде Атырау облысының Индер, Исатай, Құрманғазы аудандарымен шектеседі. Аудан аумағы Каспий маңы ойпатында орналасқан. Жердің беті негізінен тегіс, Каспий жағында оңтүстікке қарай болмашы төмендейді. Аумағы жер бедеріне қарай солтүстік, оңтүстік бөліктерге бөлінеді. Солтүстік бетте жер бедері негізінен тегіс, оңтүстік жағы құмды, құмайтты келеді. Көшпелі құмдардың ауданы көбіне 2 шаршы км дейінгі көлемді құрайды. Шағылдардың биіктігі шамамен 3-6 метр. Ірі өзендер: Қараөзен - ұзындығы 70 км, Сарыөзен - ұзындығы 60 км, Көшім - жалпы ұзындығы - 90 км, Мұқыр - ұзындығы 25 км. Топырағы ашық, сұрғылт топырақты, сортаң, сорлы, боз топырақты болып келеді. Өсімдіктер, негізінен бидайық, ақселеу, сүттеген араласқан сұрғылт жусан шөптерінен тұрады.

## Шаруашылығы
Шаруашылықтардың негізгі бағыты - мал шаруашылығы. Аудан - мал шаруашылығы бағытындағы жартылай шөлейтті III ауыл шаруашылық аймағына жатады (облыстың оңтүстік бөлігі). Бұл аймақ азықтық-жемдік дақылдар, күздік қара бидай мен арпа өсіре отырып, топырақ қорғау жүйесімен айналысады. Көкөніс-бақша өнімдері ішкі қажеттілік және оларды базарларға өткізіп сату үшін өсіріледі. Етті ірі қара, етті-майлы қой тұқымдары, түйе, табынды жылқы шаруашылығы мал шаруашылығы өнімдерін өндірудегі басымды бағыттар болып табылады. Ауданда асыл тұқымды Еділбай қойының Бірліктік типі және Көшім тұқымдас асыл тұқымды жылқы малдары өсіріледі.

## Халқы

Тұрғындар саны - 24 029 (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар - 98,03%, басқалары - 1,97%.

## Ауылдық округтер
22 елді мекен 9 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Аудан басшылары
# Сатқали Сапаров (1972-1976)
# Әділғазы Нұр­ға­лиев (1976-1991)
# Төлеген Мерғалиев (1992-2010)
# Лавр Хайретдинов (2011-2017)
# Наурызбай Қарағойшин (2017-2021)
# Дархан Закарин (2021-2023)
# Алпамыс Көшкінбаев (2023-)

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы
Жәнібек ауданы

**Жәнібек ауданы** — Батыс Қазақстан облысының батысында орналасқан әкімшілік бөлік.

## Географиялық орны
Шығысында Казталов, оңтүстігінде Бөкейордасы аудандарымен, батысында Ресейдің Волгоград (Паллас ауданы) , солтүстігінде Саратов облыстарымен (Новоузен ауданы) шектеседі. Аудан орталығы - Жәнібек ауылы. Аудан 1922 жылы құрылған. Аудан аумағы 8,2 мың шаршы шақырым.

## Халқы

Халқының саны 2019 жылы 16 147 адамды құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар — 98,09%, орыстар — 1,46%.

## Әкімшілік бөлінісі
center|300px
18 елді мекен 9 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Шаруашылығы
Шаруашылығының негізгі бағыты мал шаруашылығы болып табылса, соның ішінде етті мал және етті-жүнді қой шаруашылығы. Мал шаруашылығымен қатар тауар өнімдерінің белгілі бөлігін егін шаруашылығы бағытындағы өнімдер құрайды.

### Инфрақұрылымы
Ауданда 17 жалпы білім беретін мектеп, олардың 10 жалпы орта білім беретін, 2 негізгі және 5 бастауыш мектеп жұмыс жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Жәнібек ауданы
Бәйтерек ауданы

**Бәйтерек ауданы** — Батыс Қазақстан облысының солтүстік бөлігіндегі әкімшілік бөлініс.

## Географиялық орны, жер бедері
Аудан облыстың солтүстік бөлігінде орналасқан, 1939 жылы құрылды, 1997 жылы аудан құрамына Приурал ауданы енді. Аумақ бедері оңтүстігінде өзен, сайлар және құрғақ аңғарлар кесіп өтетін және солтүстігінде 100 және одан аса метр биіктікті құрайтын толқынды жондары бар (Үлкен Сырт сілемінің суайрығы) ойпатты жазықтан тұрады. Орталығы – Перемётное ауылы. Ауданның жалпы көлемі -  7,4 мың шаршы шақырым. Солтүстігінде Ресеймен, батысында Тасқала, оңтүстігінде Ақжайық аудандарымен, оңтүстік-шығысында Теректі ауданымен және Орал қаласымен шектеседі.

## Халқы

Тұрғындар саны 57762 адам (2019).
Ұлттық құрамы: қазақтар (58,71%), орыстар (34,88%), украиндар (1,91%), татарлар (1,48%),  басқалары (3,02%).

2020 жылдың басында тұрғындар саны 58595 адамды (29245 ер адам және 29350 әйел адам) құрады.

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 68 елді мекен 22 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Су жүйесі, топырағы
Ауданның негізгі табиғи су ресурстары Шаған саласымен (116 км) Орал өзені (184 км), Көшім (48км), Ембулатовка (99 км) Рубежка (82 км), Быковка (90 км) және сондай-ақ Киров бөгені мен Орал-Көшім суландыру жүйесі және негізінен ауданның солтүстік бөлігінде орналасқан 99 әуіт пен апандар болып табылады. Топырағы саз бен саздақтан тұрады, кей жерлерінде құм және сор топырақ кездеседі. Солтүстігінде жері қара топырақты.

## Шаруашылығы
Шаруашылықтағы негізгі бағыт - егін шаруашылығы. Егін шаруашылығымен қатар, негізінен ет-сүт бағытындағы мал шарушалығы дамыған.

Бәйтерек ауданы I ауылшарушылық аумаққа жатады. Бұл аумақта дәнді, майлы дақылдар, жемшөптер, қартоп және көкөніс, жеміс-жидек, екпе ағаштары жинақталған. Мұнда сүтті мал шаруашылығы, шошқа және құс өсіру және ет-жүнді қой шаруашылығы жақсы дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы
Казталов ауданы

**Казталов ауданы** — Батыс Қазақстан облысының батысында орналасқан әкімшілік-аймақтық бөлік. Алғаш 1928 жылы құрылған. Кейін (1997 жылы) Жалпақтал (бұрынғы Фурманов) ауданы таратылып, оның негізінде Казталов ауданы бұрынғы аумағын кеңейтіп қайта құрылды. Жерінің аумағы 18,6 мың км2. Орталығы – Казталовка ауылы.

## Географиялық орны, жер бедері
Шығысында Ақжайық, Тасқала, оңтүстігінде Жаңақала, Бөкейорда, батысында Жәнібек аудандарымен, солтүстігінде Ресейдің Саратов облысы, Алғай ауданымен шектеседі. Аудан жері жазық. Каспий теңізінің Солтүстік бөлігін қамтиды. Ең биік жері ауданның батысында (абсолюттік биіктігі 42 м). Жер қойнауынан құрылыс материалдары өндіріледі.

## Халқы

Халқының саны 2019 жылы 29 129 адамды құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар — 98,78%, басқалары — 1,22%.

## Әкімшілік бөлінісі
center|300px
47 елді мекен 16 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Климаты, өсімідігі мен жануарлар дүниесі
Климаты тым континенттік: қысы суық, жазы ыстық, қуаң. Ауданның орташа температурасы қаңтарда –13 – 13,50С, шілдеде 240С. Жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері 200 – 250 мм. Аудан жерімен Қараөзен, Сарыөзен, Ащыөзек, Жайықтың Көшім тармағы және олардың салалары ағып өтеді. Ірі көлдері: Мерекекөл, Қаракөл, Сарышығанақ, Балықты Сарқыл. Жері, негізінен, қызыл қоңыр, қоңыр, сортаң, сор топырақты. Онда боз, жусан, бетеге, еркек шөп, өзен жайылымдарында және көлдерді жағалай қамыс, құрақ аралас шалғынды шөптер өседі. Жабайы аңдардан қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, доңыз, ақбөкен, борсық, сарышұнақ, аламан тышқаны, өзендерде шортан, алабұға, сазан, т.б. балықтар кездеседі. Құстардан қаз, үйрек, аққу мекендейді.

## Шаруашылығы, инфрақұрылымы
Аудан етті-сүтті мал, қой, жылқы және астық өсіруге маманданған. Ауыл шаруашылығына жарамды жері 1,78 млн. га, оның ішінде егістігі 25,7 мың га, шабындығы 200,9 мың га, жайылымы 1,47 млн. га-ны құрайды. Аудан аумағындағы бұрынғы (1997 жылға дейінгі) 2 ұжымшар, 14 кеңшар, 2 бордақылау бірлестіктері 30-дан астам шаруа қожалықтарына қайта біріктірілген. Жалпы білім беретін 54 мектеп, оның ішінде 25 орта, 6 орталау, 23 бастауыш, 1 кәсіптік-тех. мектептер бар. 2 мәдениет үйі, 37 кітапхана, 39 клуб, 4 кинотеатр, 2 музей жұмыс істейді. Емдеу орындарынан ауданы аурухана мен 2 емхана, 14 фельдшер-акушерлік пункт бар. Аудан жерімен Жәнібек – Казталовка, Жалпақтал – Чапаев – Казталовка, Жалпақтал – Талдыбұлақ автомобиль жолдары өтеді.

## Әйгілі тұрғындар мен тумалар
* Қайырғазы Имашев
* Ыбырай Сауанов

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы
Тасқала ауданы

**Тасқала ауданы** — Батыс Қазақстан облысының солтүстік-батысында орналасқан әкімшілік бөлініс. Тасқала ауданы 1933 жылы 8 қараша айында құрылып, "Каменка ауданы" деп аталған, 1993 жылдан қазіргі атауын иеленді. Ауданның аумағы - 8 068 км².

## Географиялық орны
Аудан солтүстігінде Ресей Федерациясының Саратов облысы аумағымен, батысында Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек, оңтүстігінде Ақжайық, шығысында Казталов аудандарымен шектесіп жатыр. Ауданның орталығы Тасқала, облыс орталығы Орал қаласынан 80 шақырым жерде орналасқан.
Аудан Қазақстан мен Орталық Азияны Ресейдің еуропалық бөлігімен жалғайтын темір жол және Орал – Тасқала – РФ  бойында орналасқан.

## Жер бедері
Ауданның жалпы жер қыртысы тегіс. Ең биік төбесі Ешкітау (Ичка), теңіз деңгейінен  биіктігі 259 метр. Бұл облыстағы ең биік нүкте.
Ауданның гидрографиялық жүйесінде  Деркөл, 1-Шежін, 2-Шежін шағын өзендері бар.
Аудан арқылы Шежін, Мереке, Қазақстан, Қосшы ауылдық округтері аумағынан өтетін, Киров су қоймасынан өз бастауын алатын Жайықбай каналы өтеді.

Шежін ауылдық округінің аумағында Бірқазан мемлекеттік қорығы бар. Онда табиғатта сирек кездесетін су құстары мен жыртқыш аңдар мекендейді.

## Гидронимдер
Шажа – Батыс Қазақстан облысындағы өзен. Шажа – "таудың шынар басын мекендейтін, дауысы ащы құс" (ҚТТС, 10Т, 86). Бұл сөздің шаж еліктеуіш сөзінен жасалып тұрғанын байқау қиын емес (шаж+а). Шажа гидрониміне қарап, шажа құсы тек тау басын емес, өзен бойында да мекендеуі мүмкін екенін көреміз. Атау сол құстың бар екенін білдіріп тұр.

## Білім саласы
Тасқала ауданының жалпы орта білім беру жүйесі өте жоғары деңгейде. Тасқала ауданының оқушылары әртүрлі деңгейдегі білім сайыстарына қатысып жоғары орындарды иеленіп келеді. Аудан ҰБТ нәтижелері бойынша алдыңғы қатарларда тұрақты орналасып келеді. Аудан білімінің деңгейін көтеруде 2005 жылы негізі қаланған "Сәулет" мектеп-лицейінің үлесі зор. Сәулет лицейі облыс орталығының алпауыттарынан қалыспай айтарлықтай бәсеке көрсетеді, лицейдің әсіресе жаратылыстану пәндері бойынша жетістіктері зор.

## Пайдалы қазбалары
Құрылыс материалдары жасақталған - ақ балшық, құм және гравиі бар,  ауданда 5 пайдалы кен орындары және күйдірілген, отқа тұрақты селикат тасын дайындауға арналған цемент қоспасына бай тас шығару шикі заты бар 3 кен орны ашылған.

Зерттеу барысында анықталған өндіріс әйнегіне жарамды кварц құмы, тау тектес өндіріске пайдалы шебін қорлары анықталған. Сонымен қатар аудан аумағында көгілдір газбен   мұнай қоры орналасқан жер анықталды.

## Халқы

Халқының саны 2019 жылы 16 701 адамды құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар — 88,96%, орыстар – 8,68%, басқалары — 2,35%.

## Әкімшілік бөлінісі
28 елді мекен 9 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы
Теректі ауданы

**Теректі ауданы** — Батыс Қазақстан облысының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан аудан. Аудан Батыс Қазақстан облысы құрамында 1933 жылы құрылды. Әкімшілік орталығы - Теректі ауылы, Орал қаласынан 46 км жерде орналасқан. Ауданның аумағы - 8,0 мың шаршы км., Батыс Қазақстан аумағының 5.6 % бөлігін құрайды.

## Географиялық орны, топырағы
Аудан Жайық өзенінің сол жағалауында орналасқан. Аудан солтүстігінде Жайық өзенімен, батысында Бәйтерек ауданымен және Орал қаласымен, шығысында Бөрлі, Сырым және оңтүстігінде Ақжайық аудандарымен шектеседі. Топырақ - климат қорын және ауыл шаруашылығының бәсекеге төтеп беретін жағдайын есепке ала отырып аудан аумағы екі табиғаттық - экономикалық кеңістікке бөлінген: ауыл шаруашылық кеңістік - далалық дәнді дақылдық - мал шаруашылығы (ауданның солтүстік бөлігі,онда бонитет балы 20 дан 36 ға дейін қара - каштанды және каштанды топырақ таралған); ауылшаруашылдық кеңістік - сырталды, малшаруашылық - дәнді дақылдар аумағы (ауданның оңтүстік бөлігі, онда бонитет балы 16 дан 28 ге дейін болатын ақшыл - каштанды топырақ таралған).

Аудан аумағында Батыс Қазақстан облысындағы ең үлкен Шалқар көлі (360 ш.км.) орналасқан.

## Халқы

Халқының саны 2019 жылы 38 086 адамды құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар — 81,85%, орыстар – 12,31%, басқалары — 5,84%.

## Әкімшілік бөлінісі
49 елді мекен 15 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы
Шыңғырлау ауданы

**Шыңғырлау ауданы** — Батыс Қазақстан облысының солтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік бөлініс. Орталығы – Шыңғырлау ауылы, Орал қаласына дейінгі қашықтығы – 225 км. Аудан 1928 жылы құрылған. Аумағы 7,2 мың шаршы км тең.

## Географиялық орны, жер бедері
thumb|left|300px|Торыатбас
Оңтүстігінде Қаратөбе, батысында Сырым, Бөрлі ауданы, солтүстігінде Ресейдің Орынбор облысы, шығысында Ақтөбе облысы Қобда ауданымен шектеседі. Аудан аумағының жер бедері тегіс. Ең ірі өзендер: Елек, Шыңғырлау, Ащы, Шилі, олардың жалпы ұзындығы 350 км. Тұщы және тұзды көлдер: Сұлукөл, Қонақай, Соркөл (278 шаршы км). Аудан аумағында дәнді-жусан шөптері бар қара топырақты жерлер басым.

## Халқы

Халқының саны 2019 жылы 14 744 адамды құрады. Ұлттық құрамы: қазақтар — 85,54%, орыстар – 7,40%, басқалары — 7,06%.

## Әкімшілік бөлінісі
center|300px
25 елді мекен 8 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Шаруашылығы
Шаруашылықтардың негізгі бағыты – астық бағытындағы дала шаруашылығы болып табылады. Дала шаруашылығымен қатар ет-сүт бағытындағы ірі қара шаруашылығы дамыған.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы
Безгелдек

**Безгелдек** () — дуадақтар тұқымдасының ішіндегі ең ұсақ өкілі (салмағы 600-900г). Жоны - беделі қоңыр, бауыры - ақ. Аталығының қара мойнында екі ақ мойнақ бар. Түрлі түске боялған дуадақтың ұшуы таңқаларлықтай: екпінді жылдам әуелеп ұшудан кейін, қанаттарын жылдам қағып, түзу сызықпен шарықтайды, қанаттары осы кезде сылдырлаған дыбыс шығарады. Безгелдек тек тың жерге қоныстанады, тек соңғы жылдарда ғана анда-санда егіс даласынан кездестіруге болоды. Еуразия даласында орныққан. Қазақстанның батыс бөліктерінде көп мөлшерде, ал қалған аумақта кездейсоқ кездеседі. Жұптасып тіршілік етеді, бұйығы және сақ. Мамырда аналығы 3-5-тен 7-11-ге дейін жасыл түсті жұмыртқаларын салады, бір ай шамасында басып шығарады. Балапандары тамызда ұша бастайды. Балапандары жәндіктермен, бунақденелілермен, ересектері дән және өсімдіктің жас бұтақтарымен және өсімдік өркендерімен қоректенеді. Қазақстанда тың жерді игеруге байланысты безгелдек те дуадақ сияқты 50-60-шы жылдары жоғала бастады, сондықтан 1978 жылы Қазақстанның Қызыл қітабына енгізілді. Соңғы 5 жылда саны біртіндеп қайтадан қалпына келтіріліп жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Дуадақтар
Альпі қашқаргүлі

**Альпі қашқаргүлі** , Альпі астрасы () – астралылар тұқымдасының қашқаргүл туысына жататын күрделі гүлді көпжылдық шөптесінді өсімдік. 

Тамыр сабағы жуан, бұтарлы, түк басқан сабағының кейбірі 20 см-ге дейін бойлап, тік өседі. Түбіріне жақын тұстағы жапырақтары сопақша, шеті бүтін, ұзындығы 2-10 см, ені - 4-15 мм, сабақ жапырақтары өте майда әрі жіңішке. Гүлдері ірі бүршікке топтасқан - көк-күлгін, орта түсі - сары. Жемісі түкті, сопақ. Бағалы дәрілік өсімдік. астра теңіз деңгейінен 300m де 3800m аралығында өседі гүлдеу мерізімі негізінен көктемнің соңы мен жаздың басы аралығында, Ол негізінен тау жоталарында, тау етегінде, таулардың шөптесін беттерінде, биік таулы ормандарда өседі. тау астрасы бал араларын, құстармен көбелектерді өзіне еліктіріп тұрады.

## Дереккөздер

Санат:Астра
Санат:Күрделігүлділер
Корей тілі

thumb|300px|right|"Хангуко"(한국어) және "Чосоно" (조선어)

**Корей тілі** ( хангуко/чосонмаль) — КХДР мен Корея Республикасының мемлекеттік тілі. 78 миллионға жуық адам сөйлейді. Қытай, Жапония, АҚШ, Ресей, Қазақстан, Өзбекстан елдерінде таралған.Солтүстік Кореяда "чосонмаль" (조선말) немесе "чосоно"(조선어), ал Оңтүстік Кореяда "хангунмаль/хангуго" (한국말/한국어) немесе "куго" (국어, мемлекеттік тіл) деген атаулары қолданылады.

Кореядан тыс жерде бұл тіл Жілін болып табылатын Қытай, бірақ басты түрде Яньбянь префектурасы, Чанбай ауданында гілыми тіл екені белгіленді. Оны сахалиндегі корейлер Япониядан солтүстіктегі Орал аралы өзге бір мекендегі Сахалин жерінде, ал Солтүстік Азиядағы Коре-сарамдер жаттығуда пайдаланады. Бұл тілдің қатарасына кіргеніне көптеген түйіккен сөздері бар, Чеджу бет тілі (джеджуан) тұрғындағы, корей аралы болып табылатын Чеджу аралы бетті отырық корей тілдік туысты құрамын қалыптастырып отыр. Дегенмен, джеджуан болып табылатын бет тілі мен корей тілі айналыс болмайды. Корей тілінің бастағы отанының қазіргі Маньжурияда орналасқаны оқи болады. Тілдің шыққан қоғамының иерархиясы, тілге әсер етіп, тіл сұхбат деңгейлерін, қайратушылықты көрсететін мадарылды айналып өткізеді, бұл да бірнеше бағдарламаның формальдылығын көрсетеді.

Бұған қатар, заманауи корей тілі корей шрифтімен жазылады (한글; Ханғыл Нам Кореяда, 조선글; Чосунгул Солтүстік Кореяда), бұл 15 ғасыр бойынша бұл мақсатта дайындалған жүйе, өзге 20 ғасырға дейін бас шрифт бола бастағандықтан. Жазу үдерінде 24 негізгі әріптер (jamo) және негізгі әріптер жасалатын 27 бүтін әріптер қолданылады. Корей тілі тарихи мәтіндерде тіпті жатқан кезде, ол тек сөилеу тілі болып қалды.

21 ғасырдың басында келді, корей мәдениетінің аспекттері басқа елдерге глобализация және мәдени экспорттық бағдарламалардың көмегімен таралып жаттардан. Сондықтан, корей тілін үйретуге деген қызығушылық (шетелде оқу кезінде) дипломатиялық бастар арқасы запас жерге арналғандықтан жатсы көрінеді.

## Тіл шоғыры
Корей тілі туыстық тегі жөнінен ешқандай тілдік топқа қосылмайды. Грамматикалық құрылысы жағынан жалғамалы тіл. Кейбір ғалымдар лексикалық, фонетикалық және морфологиялық, синтаксистік ұқсастығына қарап, Корей тілін Алтай тілдері (түркі, моңғол, тұңғыс-маньчжур тілдері) шоғырына қосып жүр. Корей тілі солтүстік-шығыс, солтүстік-батыс, орталық, оңтүстік-шығыс, оңтүстік-батыс және чеджудо (аралдың атымен аталған) диалектілеріне бөлінеді. Әдеби тілі орталық диалекті негізінде қалыптасқан.

## Грамматикасы

Корей тілінде 40 фонема бар. Екі дауыссыз қатар келмейді. Дауыстылар үндестігі басым. Сөз табы 5 топқа бөлінеді. Етістіктің жақтық, сандық және род категориялары жоқ. КХДР-де корей жазуы, Корея Республикасында аралас қытай-корей жазуы қолданылып жүр.

thumb|500px|Корей тілінің әлем бойынша тарауы. Қызыл – ана тілі, қызғылт сары – ресми тіл, жасыл – азшылық тілі.Ұлттық жазуы "хангыль" (한글 - корей жазуы) деп аталады.

## Дереккөздер

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тілдер
Ақтоғай ауданы

**Ақтоғай ауданы**
* Ақтоғай ауданы — Қарағанды облысының оңтүстігіндегі әкімшілік бірлік
* Ақтоғай ауданы — Павлодар облысының солтүстігіндегі әкімшілік бірлік
Мұнайлы ауданы

**Мұнайлы ауданы** — Маңғыстау облысының батысында орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Маңғыстау ауылы, облыс орталығынан қашықтығы 20 км. Аудан көлемі 4 922 км2.

## Тарихы
Қазақ ССР Жоғарғы Советі Президумының 1980 жылғы 17 қазандағы № 593-Х санды Жарлығымен Мұнайлы ауданы алғаш рет орталығы Маңғышлақ поселкесі болып құрылды. 1988 жылы саяси қоғамдық ахуалдарға байланысты Мұнайлы ауданы қысқартылып, елді мекендері Шевченко және Форт-Шевченко қалаларына қосылды.

Аудан Қазақстан Республикасы Президентінің 2007 жылғы 4 маусымдағы «Маңғыстау облысының әкімшілік-аумақтық құрамына өзгертулер енгізу туралы» №338 санды жарлығына сәйкес екінші рет құрылды. Құрамына Ақтау қаласына қарасты Маңғыстау, Баянды, Қызылтөбе ауылдық округтері енгізілді. Сол жылы жаңадан Дәулет, Атамекен, Басқұдық ауылдық округтері, 2011 жылы Батыр ауылдық округі құрылды.

## Географиясы және климаты
Аудан Маңғыстау облысының орталығы Ақтау қаласынан 16 шақырым қашықтықта орналасқан. Мұнайлы ауданы солтүстігінде Түпқараған, Маңғыстау аудандарымен, батысында Ақтау қаласымен, оңтүстігінде Қарақия ауданымен шектеседі.

Мұнайлы ауданының орналасқан жері теңіз жағасынан 20-23 шақырым қашықтықта орналасқан, жері тастақ, төңірегі тегістік, жазық дала. Ауданның климаттық жағдайы цельси температурасымен есептеген кезде қуаң, континенттік, жазы ыстық, қысы суық. Қаңтардың орташа температурасы – 4-9ºС. Солтүстігінде - 10ºС, кейде - 15ºС дейінгі аязды күндер болады. Шілденің орташа температурасы +24-38ºС аралығында.

Аудан көлемі негізінен шөл-шөлейт аймақ зонасына жататындықтан ылғалы аз, жері ащы, сорлы жерлерге тән өсімдіктер өседі. Аудан аумағындағы жануарлар дүниесінде негізінен кемірушілер, бауырымен жорғалаушылардың үлесі басым.

## Халқы
Мұнайлы ауданы шоғырланған халықтың көпшілігін, яғни 80 пайызы алыс-жақын шет елдерден көшіп келген қандастар құрайды.

## Әкімшілік бөлінісі
Ауданның 7 ауылдық округінде 8 ауыл бар:

## Әкімдері
* Оспан Қазақбаев (2007-2010)
* Елубай Әбілов (2010-2015)
* Нұрлан Тәжібаев (2015-2018)
* Рахат Елтизаров (2018-2022)
* Ержан Күмісқалиев (2022-2024)
* Қанат Құлжанов (2024 ж. бастап)

## Дереккөздер

Санат:Мұнайлы ауданы
Абитуриент

**Абитуриент** (лат. abituriens (abiturientis) — кетейін деген адам немесе лат. abiturus — кетуі қажет адам)— жоғары және арнаулы орта оқу орнына түсуші талапкер
## Дереккөздер


Санат:Жоғарғы оқу орындарына түсу
Жамбыл Мұхитұлы Көкеев

**Жамбыл Мұхитұлы Көкеев** - Қазақстан футболшысы, жартылай қорғаушы. 1988 жылы қыркүйектің 20-сы күні Алматы қаласында дүниеге келген.

Қазақстан құрамасында 20 ойын өткізіп 1 доп соққан. 2006 жылы Астана-1964 сапында Қазақстан чемпионы атанды.

## Қызықты жайттар
* Жамбыл Қазақстан құрамасында өнер көрсеткен ең жас ойыншы рекордының иесі. Туылғанына 17 жас, 4 ай, 27 күн болғанда. 2006 жылы ақпанның 14-і күні Иордания құрамасымен болған ойында алғашқы кездесуін өткізген.

## Қазақстан құрамасында өткізген ойындары

## Жетістіктері

### Командалық

*Қазақстан Чемпионы: 2006, 2011, 2012
*Қазақстан кубогы: 2010, 2013, 2014

### Жеке

* Қазақстанның ең жас футболшысы: 2008

## Сілтемелер

Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Алматы ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:Қайсар ФК ойыншылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Ойыл

**Ойыл**
* Ойыл (өзен) - Ақтөбе облысындағы өзен. 
* Ойыл (ауыл) - Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл, аудан орталығы.
Jay-Z

**Шон Кори Картэр** (1969, 4 желтоқсанында туған), **Джей-Зи** атымен атақты американ рэпер және кәсіпкер. Дүниеде қаржылықты ең сәтті хип-хоп әртісі болып саналады. 2009 жылында дәулеті $150 миллионнан астам есептелген. Джей-Зи өз мансап замаңында дүние бойы 40 миллион альбом сатқан және де 10 Грэмми марапатына ие болған.

Джей-Зи The 40/40 Club спорт барының иелерінің бірі және Rocawear киім фирмасының қалаушысы. Бұдан бұрын Def Jam Recordings дыбыс жазу компаниясының президенты болған. Джей-Зи  **Roc-A-Fella Recordс**-тің үш қалаушылардың бірі және 2008 жылында ашылған Roc Nation компаниясының орнатушысы.

## Дискография

### Студиялық альбомдар

* *Reasonable Doubt* (1996)
* *In My Lifetime, Vol. 1* (1997)
* *Vol. 2... Hard Knock Life* (1998)
* *Vol. 3... Life and Times of S. Carter* (1999)
* *The Dynasty: Roc La Familia* (2000)
* *The Blueprint* (2001)
* *The Blueprint<sup>2</sup>: The Gift & the Curse* (2002)
* *The Black Album* (2003)
* *Kingdom Come* (2006)
* *American Gangster* (2007)
* *The Blueprint 3* (2009)
* *Magna Carta Holy Grail* (2013)
* *4:44* (2017)

### Бірлескен альбомдар

* 2002 — *The Best of Both Worlds* (Ар Келли-мен бірге)

* 2004 — *Unfinished Business* (Ар Келли-мен бірге)

* 2004 — *Collision Course* (Linkin Park-пен бірге)

* 2011 — *Watch the Throne* (Канье Уэст-пен бірге)

* 2018 — *Everything Is Love* (Бейонсе-мен бірге)

## Фильмдер тізімі

Санат:АҚШ рэпперлері
Мұрат Әзімбекұлы Тілешев

**Мұрат Әзімбекұлы Тілешев** — Қазақстан футболшысы. Қазақстан құрамасының экс-шабуылшысы. 1980 жылы сәуірдің 12-сі күні Тараз қаласында дүниеге келген. Қазіргі күні "Шахтер" (Қарағанды) клубының спорттық директоры.

## Карьерасы
1998 жылы "Тараз" клубында кәсіпқой карьерасын бастады. 2000 жылы "Шахтерға", сосын Астананың "Жеңіс" клубына ауысып, Қазақстан чемпионы атанды. 

2001 жылғы маусымда қайтадан "Шахтерға" оралды.

2003 жылы "Ертіске" ауысып, үш маусым ойнады. Осы аралықта, яғни 2004 жылы Қазақстан Ұлттық құрамасына шақыртылды. Чемпионаттағы өте нәтижелі ойындарына қарамастан (2008, 2009 жылдары Қазақстан чемпионатының үздік мергені атанды), 2008 жылы құрамаға Бернд Шторк бас бапкер боп келген соң Мұрат құрамаға мүлде шақырылған жоқ. 

Кейін де бірнеше рет клуб ауыстырды. 2010 жылы "Ақтөбе" сапында жүріп, өзінің Қазақстан чемпионатындағы 130-шы голын соқты.

2016 жылы "Ақтөбе" сапында ойнап карьерасын аяқтады. 18 жылдық карьерасында Қазақстан чемпионаттарында 148 гол соқты. Бұл Нұрбол Жұмасқалиевтен кейінгі екінші көрсеткіш.

## Статистикасы

## Жетістіктері

* Қазақстан Чемпионы: 2003, 2006, 2009
*Қазақстан Кубогының иегері : 2001
*Қазақстан Супер Кубогының иегері : 2010
*Достастық Кубогының финалисті : 2009, 2010
* Қазақстан Премьер Лигасының бомбардирі : 2005, 2008, 2009 

## Сілтемелер

* Профилі (fannet.org)

Санат:1980 жылы туғандар
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Ақтөбе ФК ойыншылары
Санат:Жеңіс ФК ойыншылары
Санат:Ертіс ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Қарағанды ФК ойыншылары
Санат:Тараз ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Қазақстан Премьер Лигасы

Футболдан **Қазақстан Премьер Лигасы (ҚПЛ)** — Қазақстан футболының ең жоғарғы дивизионы. 2010 жылдан бастап турнирде 12 команда өнер көрсетеді. Әр маусымның соңында ең төменгі орын алған 2 команда бірінші дивизионға кетеді, ал олардың орнына ол жақтағы ең жоғарғы орын алған 2 команда келеді. Және де 2008 жылдан бастап қосалқы құрамдар турнирі өткізілуде.

Лига 1992 жылы құрылды. Маусымы: көктем мен күз мезгілдері. Басқарушы — Қазақстан Футбол Федерациясы. 2008 жылдың ақпанында Қазақстанның Футбол Федерациясы жоғарғы лигаға бірнеше өзгерістер жасады. Және де 2008 жылдан бастап Қазақстанның жоғарғы лигасы — Қазақстан Премьер Лигасы деп аталатын болды.

## Жеңімпаздар

## Сұрмергендер

## Барлық жүлдегерлер тізімі ''(1992-2021)''

## Статистика

## Сілтемелер
* Қазақстан футболының жаңалықтары — Chempionat.kz
* Қазақстан Премьер Лигасының жаңалықтары — Sports.kz

Санат:Алфавит бойынша футбол турнирлері
Санат:Футболдан Қазақстан чемпионаты
Футболдан Қазақстан Кубогы

**Футболдан Қазақстан Кубогы** - Қазақстанның Футбол Федерациясы ұйымдастыруымен болатын жыл сайынғы Қазақстан футбол клубтары сарапқа салатын турнир. Жеңімпаз атанған команда келесі жылдың басында Қазақстан чемпионына қарсы суперкубокта кездеседі және Еуропа Лигасына жолдама алады.

## Финалдар

## Бомбардирлер
* 1. Андрей Финонченко — 23
* 1. Мұрат Тілешев — 21
* 3. Олег Литвиненко — 20
* 3. Нүркен Мазбаев — 20
* 5. Владимир Логинов — 17

*(2014 жылдың 1 қаңтар айына қарай өзгертілген)*

## Дәйексөз
* (1) Шымкенттің СКИФ-Ордабасы және Ордабасы командалары 2 команда, бір-біріне қатысы жоқ.



Санат:Еуропа елдері

Санат:Футболдан Қазақстан Кубогы
Санат:Алфавит бойынша футбол турнирлері
Футболдан Қазақстан бірінші лигасы

**Қазақстан бірінші Лигасы** — Қазақстан футболының деңгейіне қарай екінші дивизионы.

## Сипаттамасы
2010 жылдан бастап турнирде 18 команда өнер көрсетеді. Әр маусымның соңында ең жоғарғы орын алған 2 команда Премьер Лигасына жолдама алады, ал олардың орнына ол жақтағы ең төменгі орын алған 2 команда келеді. 2002 жылы турнир Жоғарғы Лига болып аталды, 2003 жылдан бастап Бірінші Лига. 2003-2007 жылдар аралығында бірінші лига Оңтүстік-Батыс, Солтүстік-Шығыс боп 2 топқа бөлінді. 

Қатысушы командалар саны бірнеше рет өзгертіліп тұрды. 2002 жылы - 7 команда, 2003 - 23 команда, 2004-2005 - 26 команда, 2006-2007 - 27 команда, 2008-2009 - 14 команда, 2010 - 18 команда.
## Жеңімпаздар

## Сұрмергендер

## Сілтемелер


Санат:Еуропа елдері


Санат:Қазақстандағы футбол
Санат:Футболдан Қазақстан бірінші лигасы
Теңіз (көл, Қорғалжын ауданы)

**Теңіз** – Теңіз-Қорғалжын алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданының оңтүстік-батысында. Көл ойыстың батыс бөлігіндегі тектоникалық қазаншұңқырда жатыр. Солтүстік және Орталық Қазақстандағы ірі тұзды су қоймаларының бірі, теңіз деңгейінен 304,4 м биіктікте орналасқан. Көл үлкен батыс бөліктен және солтүстік-шығыстағы шығанақты бөлігінен тұрады.

## Гидрографикасы
Теңізге құятын өзен суларының азаюына байланысты ауданы кейінгі жылдары 1161,5 км2 дейін кішірейді (бұрын 1590,0 км2 болатын), ұзындығы 74,4 км, ені 32 км (бұрын 40,2 км). Жағалау сызығы 488,0 км. Су жиналатын алабы 94900 км2. Негізгі бөлігінің тереңдігі солтүстігінде 6,75 м (бұрын 8 м), шығанағында 3 м. Көл түбі жайпақ, тегіс, негізінен қоймалжың сұрғылт қара түсті, емдік қасиеті бар тұнбадан тұрады. Солтүстік-шығыс бөлігінде балдыр өседі. Желтоқсанда қатады, мұзының қалыңдығы 1 м-ге жетеді, сәуірде ериді. Су деңгейі көктемде 0,5 м-ге көтеріледі, қазанда төмендейді. Көлде жыл бойы су болады. Теңізге Нұра, Құланөтпес өзендері, Еспесай, Үлкен және Кіші Тобылғысай, тағыда басқа жылғалар құяды.

## Жағалау сипаты, балықтары мен құстары
Көлдің батыс жағалауы аласа төбешікті, басқа жағы жатық, түйетайлы, жазыққа ұласады. Жағасы гипсті саздан түзілген, батыс жағасы тастақты. Шығыс жағалауы шығанақтармен қатты тілімделген, мұнда үлкенді-кішілі 70 арал бар. Көлге су құстары ұя салады (жылына 50 мың жұпқа дейін), оның ішінде кәдімгі қоқиқаз (21 мың басқа дейін) бар. Суында мөңке, оңғақ, нәлім, алабұға, торта, шортан, аққайран сияқты балықтар мекендейді. Көл суы ашқылтым. Суы көп жылдары солтүстік-шығыстағы шығанағының тұздылығы 2,9%, суы аз жылдары 18,2% болады. Теңіз Қорғалжын мемлекеттік қорығының құрамына кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2008

**Футболдан Қазақстан Супер Кубогы  2008** — 2008 жылдың 2 наурызында Қазақстан чемпионы Ақтөбе мен Қазақстан Кубогының иегері Тобыл командалары арасында өтті. Матч Алматыдағы Орталық стадионда өтті. Бұл матчты 12 мың жанкүйер тамашалады.

## Матч

### Детальдар



### Құрамы

## Сілтемелер
* Қазақстан Супер Кубогы 2008 , сайт kff.kz

Санат:Футболдан Қазақстан Суперкубогы
Санат:Ақтөбе ФК ойындары
Санат:Тобыл ФК ойындары
Санат:2008 жылғы футбол
Футболдан Қазақстан Суперкубогы 2010

**Футболдан Қазақстан Супер Кубогы 2010** — 2010 жылдың 14 наурызында Қазақстан чемпионы Ақтөбе мен Қазақстан Кубогының иегері Атырау командалары арасында өтті. Матч Астанадағы жаңа стадион Астана Аренада өтті. Бұл матчты 8 мың жанкүйер тамашалады.

## Матч



## Сілтемелер
* Қазақстан Супер Кубогы 2010 , сайт kff.kz

Санат:Футболдан Қазақстан Суперкубогы
Санат:2010 жылғы футбол
Санат:Ақтөбе ФК ойындары
Санат:Атырау ФК ойындары
Қазақстан жастар футбол құрамасы (21)

**Футболдан 21 жасқа дейінгі Қазақстан Жастар құрамасы** — Футболдан халықаралық матчтарда өнер көрсетіп жүрген Қазақстан жастар құрамасы. Қазақстан футбол федерациясының бақылауында.

## Қысқаша тарихы
Футболдан 1996 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына іріктеу кезеңінде 23 жасқа дейінгі Қазақстан құрамасы болып құрылды. Сол іріктеу кезеңінде құрама екінші біліктілік раундына дейін жетті.

1999 жылы құрама 2000 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының іріктеу кезеңіне қатысты.

2002 жылы Қазақстан УЕФА құрамына қабылданды. Ассоциацияның ауысуына байланысты Қазақстан құрамасы 23 жасқа дейін 21 жасқа дейін Қазақстан құрамасы болып қайта даярланды және 2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының іріктеу турнирлеріне қатыспады.

2004 жылы құрама алғаш рет 21 жасқа дейінгі Еуропа чемпионатының іріктеу кезеңіне қатысты. Онда құрама 7 команда арасында 7 орын алды. УЕФА-ға ауысқан сәттен бастап Қазақстан Еуропа жастар чемпионаты мен жазғы Олимпиада ойындарының финалдық кезеңіне әлі шыққан жоқ.

## Ірі турнирлерде

### [[Футболдан жастар арасындағы Еуропа чемпионаты|Еуропа чемпионаты (21)]]

О — ойындар, Ж — жеңістер, Т — тең түскен ойындар, Ұ — ұтылыстар, СД — соғылған доптар, ЖД — жіберілген доптар, Ұ — ұпайлар

## Сілтемелер
* Қазақстан U-21 

Санат:Қазақстан ұлттық құрамалары
Қазақстан футбол клубтары

**Қазақстан футбол клубтары** — Қазақстанның футбол клубтары

## '''[[Қазақстан Премьер Лигасы]]'''
*Ақжайық (Орал)
* Ақтөбе (Ақтобе)
* Астана (Астана)
*Атырау (Атырау)
*Жетісу (Талдықорған)
*Ертіс (Павлодар)
*Қайрат (Алматы)
*Оқжетпес (Көкшетау)
*Ордабасы (Шымкент)
*Тараз (Тараз)
*Тобыл (Қостанай)
* Шахтер (Қарағанды)

## [[Футболдан Қазақстан бірінші лигасы|Қазақстан бірінші Лигасы]]
*Ақтөбе-Жас (Ақтобе)
*Ақ бұлақ (Талғар)
* Асбест (Жетіқара)
*Астана (Астана)
* Болат-АМТ (Теміртау)
*Восток (Өскемен)
*Гефест (Қарағанды)
* Екібастұз (Екібастұз)
*Каспий (Ақтау)
*Қазақмыс (Сәтбаев)
*Қайсар (Қызылорда)
*Қызылжар (Петропавл)
* Лашын (Тараз)
* Спартак (Семей)
* Сұңқар (Қаскелең)
*Цесна (Алматы)
*ЦСКА (Алматы)
* Іле-Сәулет (Алматы облысы)
Қазақстанның футбол стадиондары

Қазақстан футбол стадиондарының тізімі:

### Географиялық орны

## Тағы қараңыз
*Қазақстан Премьер Лигасы
*Футболдан Қазақстан бірінші лигасы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан спорт кешендері
Санат:Қазақстанның футбол стадиондары
Санат:Қазақстан стадиондары
Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда

Бұл бет Қазақстан клубтарының Еуропа турнирлерінде қалай ойнағандығы жайында баяндайды. Ол Қазақстанның Футбол Федерациясы 2002 жылы УЕФАның 52-нші мүшесі болған кезден басталды. 

## "Тұңғыш" анықтауыштары
2007 жылы "Тобыл" ТМД елдерінің ішінде ең бірінші және ең соңғы болып Интертото Кубогының жеңімпазы атанған.

2009/10 жылғы маусымда "Ақтөбе" бірінші болып УЕФА клубтық турнирлерінің (дәлірек айтқанда, УЕФА кубогының) плей-офф кезеңіне дейін жетіп, "Вердер" клубынан ұтылып қалды.

2013/14 жылғы маусымда Қарағандының "Шахтері" қазақстандық клубтар арасында бірінші болып УЕФА Еуропа Лигасының топтық турниріне жолдама алса, 2015/16 жылғы маусымда "Астана-2009" клубы бірінші болып УЕФА Чемпиондар Лигасының топтық турниріне жолдама алды.

2017/18 жылғы маусымда "Астана-2009" клубы бірінші болып көктемдік плей-оффтарға жетті, УЕФА Еуропа Лигасының 1/16 финалында ойнады.

## [[УЕФА Чемпиондар Лигасы]]

## [[УЕФА Еуропа Лигасы|УЕФА Кубогы]] / [[УЕФА Еуропа Лигасы|Еуропа Лигасы]]

## [[Интертото Кубогы]]

## [[УЕФА Конференция Лигасы|УЕФА Конференциялары лигасы]]

## Клубтардың статистикасы
**3 қараша 2025**

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы футбол
Санат:Қазақстан футбол клубтары еурокубоктарда
Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев

**Мұхамбет Жұманазарұлы Көпеев** (15 қараша 1949, Рудник кенті, Жезқазған облысы) - қазақстандық мемлекеттік қайраткер, Сенат (2005-2011), Мәжіліс төрағасының орынбасары (1999-2004), төтенше жағдайлар министрі (2004-2005).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері
Салидат Зекенқызы Қайырбекова

**Салидат Зекенқызы Қайырбекова** (1961 жыл 1 тамыз, Қарағанды облысы — 2016 жыл 3 шілде, Астана)  — мемлекет және қоғам қайраткері, ҚР Денсаулық сақтау министрі.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

1984 жылы Қарағанды мемлекеттік медицина институтын «емдеу ісі» мамандығы бойынша бітірген.

2002 жылы Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетін «құқықтану» мамандығы бойынша бітірген.

2001–2006 жылдары – Қазақ мемлекеттік медицина академиясының қоғамдық денсаулық және денсаулық сақтауды басқару кафедрасының ізденушісі.

1984–1998 жылдары Қарағанды облысының медицина ұйымдарында дәрігер-невропатолог, Қарағанды көп бағдарлы емдеу-диагностикалық бірлестігі бас дәрігерінің орынбасары болып жұмыс істеді.

1998–2001 жылдары – Қарағанды облыстық денсаулық сақтау басқармасының медициналық көмекті ұйымдастыру бөлімінің бастығы, Қарағанды облыстық еңбек, жұмыспен қамту және халықты әлеуметтік қорғау басқармасының № 5 медициналық-әлеуметтік сараптама комиссиясының төрайымы.

2001–2004 жылдары Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің бөлім бастығы, басқарма бастығы, Емдеу-профилактикалық жұмыс департаменті директорының орынбасары, Министрліктің Аппарат басшысы қызметін атқарды.

2004–2006 жылдары Қазақ мемлекеттік медицина академиясының проректоры болды.

2006–2008 жылдары – Қазақстан Республикасының Президенті Әкімшілігінің әлеуметтік-экономикалық талдау бөлімінің бас сарапшысы, бас инспекторы, әлеуметтік-экономикалық мониторинг бөлімінің сектор меңгерушісі.

2008 жылғы 4-желтоқсаннан бастап Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық қызмет көрсету саласындағы бақылау комитетінің төрайымы.

2009 жылғы 5-қазаннан бастап Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі Медициналық қызметке ақы төлеу комитетінің төрайымы.
Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен 2010 жылғы 23 сәуірінде Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау вице-министрі болып тағайындалды.

Мемлекеттік және қоғамдық қызметтегі еңбегі, елдің әлеуметтік – экономиялық және мәдени дамуына, халықтар арасындағы достық пен ынтымақтастықты нығайтуға қосқан елеулі үлесі үшін 2009 жылында Қазақстан Республикасы мемлекеттік «Құрмет» орденімен марапатталды.

Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен 2010 жылғы 7 қазанда Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау министрі болып тағайындалды.

2014 жылдың тамызынан - 2015 жылғы 9 қазанға дейін - Қазақстан Республикасының Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму бірінші вице-министрі.
2015 жылғы 13 қазанда Салидат Қайырбекова «Ұлттық медицина холдингі» АҚ басқарма төрайымы қызметіне тағайындалды.
Медицина ғылымдарының докторы.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау министрлері
Санат:Инсульттан қайтыс болғандар
Қазақстанның ең үздік футболшылары

Қазақстанның ең үздік футболшылары - Қазақстанның ең үздік футболшысы атағы 1992 жылдан бері өткізіліп келеді. Бұл жүлде Қазақстанның журналистері, жаттықтырушылары, Премьер Лигада өнер көрсететін командалардың капитандарың дауыс беруі арқылы жеңімпазды белгілейді. Бұл жүлде 2 версия бойынша тағайындалады. Біріншісі - Футбол Федерециясы (1992-2005, 2008), екіншісі - GOAL журналының (1999 жылдан бері) версиясы бойынша.

## Жеңімпаздар

Санат:Қазақстандағы футбол
Санат:Қазақстанның ең үздік футболшылары
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Санат:Қазақстан футболшылары
Азат Мәлікұлы Нұрғалиев

**Азат Маликұлы Нұрғалиев** — Қазақстан футболшысы, жартылай қорғаушы. 1986 жылы маусымның 30 жұлдызында Шымкент қаласында дүниеге келген. Екі дүркін әлем Қазақстан чемпионы және үш дүркін Қазақстан Кубогының иегері (әр жүлде әртүрлі футбол құрамасында).

## Биография

### Клубта
Шымкент футболының шәкірті. Бірінші жаттықтырушысы Юрий Цалин болған. 2004 жылы Азат өзінің алғашқы "Ордабасы" клубымен кәсіби келісімшартына отырды. 2004 жылы 15 сәуірде Қызылорда қаласында жергілікті "Қайсар" клубына қарсы дебют жасады.  

Бірақ 2006 жылы жас ойыншыларға лимит енгізді және Нұрғалиев Қостанайдан келген "Тобыл" командасының жаттықтырушысы Дмитрий Огайға ауысты. Бұл командада бес жыл қатарынан өнер көрсетіп, Ең үздік жетістіктерге қол жеткізді, алғаш рет ел чемпионы және Кубок иегері атанды.

2011 жылы туған "Ордабасы" командасына қайтып оралып, сол жылы командамен бірге Қазақстанның екінші Кубогын жеңіп алды.

2012 жылдың қаңтар айында талдықорғандық "Жетісу" клубымен келісімшартқа отырды.

2016 жылдың маусым айында Грузия мен Қытай арасындағы жолдастық кездесулерде Азат соққан екі голдан кейін елордалық "Астанамен" маусым соңына дейін жалға алынды. Осы клуб үшін чемпионаттың 11 ойынын және Кубок ойынын өткізді. Онда ол 6 гол соғып, командаға "алтын дубль" жасауға көмектесті. Еурокубоктардың ойынында 10 ойыннан 4 матчта ойнады. Бірақ "Астана" қаржылық себептермен жалдау шартын ұзартпады.

2017 жылдың ақпан айында футболшы туған "Ордабасы" клубына оралып, чемпионаттың бірінші матчында "Астанаға" гол соғып, оның командасы чемпионды жеңді (3-0). Команда капитаны болып, чемпионатта 28 ойын өткізіп, 5 гол соқты.

Бірақ 2018 жылдың 9 қаңтарында Нұрғалиев қаржылық себептерден өз клубымен келісім-шартты бұзды. 17 қаңтар күні Қостанайлық "Тобылмен" бір жылға келісім-шартқа қол қойды. Команда капитаны болып сайланған Азат маусымда 28 ойын өткізіп, 8 гол соқты (5 ассист) және клубтың үздік бомбардирі болды. Нұрғалиев өз жолдастармен бірге "Тоболға" Қазақстан чемпионатының қола медальдарын ұтып, УЕФА Еуропа Лигасына қатысу құқығын иеленуге көмектесті.

### Ұлттық құрамада
Қазақстан ұлттық құрамасындағы Бернд Шторк басшылығымен 2009 жылғы 1 сәуірде ӘЧ-2010 іріктеу турнирінің Белоруссия құрамасымен (1-5) матчында дебютті ойынын өткізді. Бірақ алғашқы голын Қырғызстан құрамасымен жолдастық ойында (7-1) 2014 жылдың 5 қыркүйегінде ғана соқты. 2017 жылдың соңына дейін барлығы 38 ойын өткізіп, үш гол соқты.

## Жетістіктері
; «Тобыл»

* Қазақстан чемпионы: 2010
* Қазақстан чемпионатының күміс жүлдегері (2): 2007, 2008
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері (2): 2006, 2018
* Қазақстан кубогы: 2007
* Интертото кубогы: 2007

; «Ордабасы»

* Қазақстан кубогы: 2011
* Қазақстан чемпионатының қола жүлдегері: 2017

; «Астана»

* Қазақстан чемпионы: 2016
* Қазақстан кубогы: 2016

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* «Тобол» ФК сайтындағы профиль 

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Сұңқар ФК ойыншылары
Санат:Тұран Түркістан ФК ойыншылары
Ділназ Мұратқызы Ахмадиева

**Ділназ Мұратқызы Ахмадиева** (20 қараша 1980, Алматы) — қазақстандық әнші, актриса. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2012).

## Өмірбаяны
1980 жылы 20 қарашада Алматы қаласында туған.

Әкесі - Ахмадиев Мұрат Абдуреимұлы, ҚР Халық әртісі, Қазақстан Республикасы Парламентінің Мәжілісінің депутаты. Анасы - Әшімова Ризвангүл Магаметқызы, актриса, телеарна дикторы болып жұмыс істеген.

1997 жылы лицейді, 2002 жылы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің ағылшын тілі факультетін аудармашы-референт мамандығы бойынша бітірген.

Орыс, қазақ, ұйғыр, ағылшын және испан (сөздікпен) тілдерін біледі.

1997-2007 жылдары - «Мемлекеттік республикалық ұйғыр театры» РКҚК солист-вокалисі.

2004 жылы қазақстандық «Көшпенділер» жобасында (Хоши рөлін сомдады) түсірілімнен кейін Голливудта актер шеберлігі курстарында оқиды (АҚШ).

«Әлем халықтарының билері» сольдік би жобасына (1990), жас орындаушылардың Халықаралық «Новая волна» фестиваліне (Юрмала, 2002) қатысқан. Жас орындаушылардың республикалық «Алмалы-98» конкурсында Гран-при жүлдесін (1998), «Медивайв» визуалдық өнер фестиваліне ұйғыр театры труппасы құрамында қатысып, Гран-при иеленген (1999). Қазақ әндерінің «Золотой диск» фестивалі сыйлығының (2000), ұлттық «А-1» сыйлығының (2001), «7 Нот» журналы сыйлығының (2000), Қазақстан Жастар сыйлығының (2003), «Ильхам» сыйлығының (2005) лауреаты.

Бүгінгі күнде жеке мансабымен айналысуда.

## Дискография
* 2001 — Может однажды
* 2002 — Wapadarim
* 2005 — Золотой
* 2005 — Между нами зима
* 2007 — Моё сердце
* 2010 — Любовью задеты
* 2014 — Думай обо мне
* 2015 — Коз алдымда
* 2016 — Strength in my soul

## Фильмография
* 2005 — Көшпенділер — *Хоча*
* 2009 — Москва, я люблю тебя!

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша актрисалар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстан киноактрисалары