Linux

**Linux** —  Linux негізіндегі UNIX-ұқсас операциялық жүйелер отбасы, құрамына GNU жобасының түрлі утилиталары мен бағдарламалары және басқа компоненттері енуі мүмкін. Linux ядросы сияқты, бұл жүйелер де еркін және ашық бағдарламалық қамтамасыз етуді әзірлеу моделіне сәйкес жасалып, таратылады. Linux жүйелері негізінен тегін таратылады және түрлі дистрибутивтер түрінде қол жетімді болады. Олар орнатуға дайын, қолдау және жаңарту ыңғайлылығымен ерекшеленеді және жүйелік әрі қолданбалы компоненттердің, соның ішінде еркін және коммерциялық бағдарламалық жасақтаманың өзіндік жиынтығына ие.

## Қысқаша
нобай|солға|Линус Торвальдс
Windows амалдық жүйесі және SCO Unix, Solaris немесе DOS сияқты  коммерциялық АЖ басқа, Linux (Линукс) амалдық жүйесі де бар.
Linux АЖ ашық жүйелер стандарттарын қолдайды және Unix, DOS, MS Windows жүйелерімен  бірге қолданыла алады. Бастапқы мәтіндермен қоса, жүйенің барлық құрамдас бөліктері еркін көшіруге және саны шектеусіз пайдаланушылар үшін орнатып пайдалануға берілетін рұқсатпен бірге таратылады.

Linux басқаруымен сан алуан, кәдімгі дербес компьютерле мен ноутбуктардан бастап, көп процессорлы өнеркәсіп серверлері, кластерлік есептеуіш кешендер, PDA және  IBM компаниясы шығаратын қол сағаттарына дейінгі электронды жүйелер жұмыс істейді. Linux – қауіпсіз жүйе. Linux-ке лайықталған вирусқа қарсы бағдарламалардың барлығы серверлік болып табылады және Windows-машиналарда тіршілік ететін Windows-вирустарын аулауға арналған.
## Тарихы

## Линукс логотипі
Линукс амалдық жүйесінің ресми логотипі және тұмары - Tux (*Такс* болып оқылады, бірақ, көбіне *Тукс* деп те атайды) пингвині болып табылады. 1996 жылы, Ларри Ивинг (Larry Ewing) GIMP редакторында жасап шығарды.

## Қазіргі кездегі жағдайы

## Linux дистрибутивтар

## Терминология

**Free Software** – еркін бағдарламалық қамтама (ЕБҚ), оны еркін қолданып және таратуға рұқсат ететін еркін лицензиялардың біреуі аясында таратылады.

**Open Source** – бастапқы кодтары ашық бағдарламалық қамтама не ашық бағдарламалық қамтама. Маңызды ескерту: ашық – тегін дегені емес. Ашық пен еркін арасында айырмашылығы аз, тек керек кезінде оны ол туралы жеке айтамыз.

**GNU/Linux** – Linux ядросына негізделген операциялық жүйенің атауы. Көбінесе осы сөз тіркесінің бірінші бөлігі айтылмайды, тек Linux (Линукс) деп айтылады. GNU/Linux құрамасы – ядро, командалық өндеуші және бағдарламалық қамтаманың жинағы.

**Дистрибутив** – бағдарламалық қамтаманың (операциялық жүйелер де) таратылу түрі, құрамында осы операциялық жүйенің орнатқышы мен минималды бағдарламалар жинағы болады. Linux дистрибутивтерінің мысалдары: Ubuntu, Debian, Slackware, openSUSE, Archlinux, т.б.

**Консоль (командалық жол)** – негізі, ол – операциялық жүйенің мәтіндік көрінісі, түрі. Мәтіндік командаларды енгізу-шығару құралы. GNU/Linux жүйелерінде командалық жол деп көбінесе Bash командалық өңдеуші және оның графикалық кеңейтуі (Xterm, Gnome-terminal) аталады. «Терминал» ұғымына ұқсас болып келеді. 

**[[Root]]** (суперпайдаланушы) – GNU/Linux жүйелерінде шектеусіз әкімшілік құқығы бар пайдаланушысы. 

**[[GUI]]** (ағылш. «graphical user interface») – пайдаланушының графикалық интерфейсі. Яғни, терезелер, панельдер, батырмалар мен т.с.с.

**Window Manager** – терезелердің орналасуын мен олардың әрекеттерін басқарады. Мысалы, Compiz – графикалық эффектілерді ұсынады.

**Desktop Environment** – жұмыс үстелінің ортасы, негізгі үші түрі бар: KDE, GNOME, XFCE. Құрамында бағдарламалар жинағы болуы мүмкін. Мысалы, мәтіндік редактор ретінде Gnome ішінде gedit, ал KDE ішінде Kwrite болып келеді. Олар жай ғана бағдарламалар жинағы емес, өзара тығыз байланыстырылған болады, мысалы, медиаплейерде ойнап жатқа өлең атын жедел хабарламалармен алмасу бағдарламасы көрсете алады.

**Десте** – бағдарламалық қамтама файлы, құрамында бағдарламаның өзі, қосымша мәліметтер болады (лицензия мәтіні, мысалға). Десте атауы әдетте стандартты болады, бағдарлама аты, нұсқасы, архитектурасы көрсетіледі. Сонымен қатар, Linux әлемінде қолданатын дестелер түріне сәйкес дистрибутивтер екі үлкен топқа бөлінеді. Ең көп таралғандары deb және rpm дестелер түрлері. Алайда, кейбір дистрибутивтер өздік пішімдердегі дестелерді қолданады.

**Дестелер менеджері** – БҚ дестелерін басқаруға арналған бағдарлама. Бағдарлама дестелерін іздеу, орнату, өшіру, жаңарту мен т.с.с. әрекеттерді орындайды Мысалы: dpkg, rpm. Archlinux үшін дестелер менеджері – pacman.

**Репозиторий** – БҚ дестелері орналасатын жер. Ол интернеттегі серверде, жергілікті компьютерде, не компакт-дисктерде орналасуы мүмкін. Репозиторийден дестелер менеджері дестелер туралы ақпаратты оқып, оларды жүктеп ала алады.

**Бастапқы код** – бағдарламаның «шикі» түрі, яғни, бағдарламалау тілінде жазылған код файлдары мен қосымша құрама (суреттер, құжаттама, т.с.с.). Бағдарлама осы түрінде пайдасыз, қолдану үшін оны «жинау» керек, бұл үрдіс компиляция деп аталады.

**Скрипт** – командалық өңдеуші орындайтын командалар жазылған файл. Мысалы, командалар тізімін қайта-қайта тере бермеу үшін оны скриптке жинауға болады.

## Әдебиет
* Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007 ж.

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Амалдық жүйелер
Санат:Қазақша бағдарламалық өнімдер