open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Батпақкөл (Батыс Қазақстан облысы)

**Батпақкөл** – Бұлдырты, Жымпиты өзендері алабындағы көл.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы Шағырлой (Коминтерн) ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 11 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 28,4 м биіктікте. Аумағы 7,36 км2, ұзындығы 5,7 км, ені 2,7 км. Көлге Шұбаршық өзені құяды. 

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы көлдері
Батпақ тасбақасы

**Батпақ тасбақасы** немесе **Саз тасбақасы**  () – тұщы су тасбақалары тұқымдасына жатады.

## Таралуы
Еуропадан шыққан түр болғандықтан, тек солтүстік-батыс Қазақстанды мекендейді. Ол Еділдің атырауынан Ырғыз су қоймасы мен Сырдария сағасына дейін таралған. Жайық өзенінің сағасынан Қазақстанның солтүстік шекарасына дейін тіршілік етеді. Соңғы кезде саз тасбақасы Қостанай облысының кейбір өзендері мен көлдерінде кездесіп жүр. Ағысы жай тұщы  су қоймаларын мекендейді. Өзендер,көлдер және шалшық сулардың тыныш және тұңғиық жерлерін таңдайды. Паналайтын жері-су қоймасының  түбіндегі лай, әрі сол жерде қыстайды.

## Биологиялық сипаттамасы
Сауытының түсі жасыл көк, біртегіс, сарғыш дақтары, сызықтары болады, ұзындығы 25 см. Басында, мойнында, аяғында да ұсақ сары дақтары бар. Құйрығының ұзындығы сауытының жартысындай болады. Суда жақсы жүзеді әрі сүңги алады, қауіп төнген кезде су түбіндегі лайға тығылады, кейде құрлыққа да шығады. Батпақ тасбақасы су, құрлық жәндіктерімен, кейде өсімдіктермен де қоректенеді. Ол 6 – 8 жылда жыныстық жағынан жетіледі. Жылына 2 – 3 рет су түбіне шағын шұңқыр қазып, жұмыртқасын (5 – 10) сонда салады. 2 – 3 айдан соң ұрпағы жұмыртқадан шығып, батпақ арасында қыстайды, келесі жылы көктемде жер бетіне шығады. Батпақ тасбақасы кейбір елдерде тағам ретінде пайдаланылады. Зиянды жәндіктермен қоректеніп пайда келтіреді.

Бұл тасбақа жазда су түбінде болғанда,өкпесіне ауа толтыру үшін су бетіне шығады, сөйтіп тек тұмсығының ұшын ғана судан шығарады. Жазда, шуақты күнде су  бетіндегі ағаш пен томарға шығады,егер қауіп төне қалса, суға түсіп кетеді. Су қоймалары қатып қалса, түбінде қыстаушы тасбақалар қырылып қалады. Қысқы ұйқыдан сәуірде оянады. Негізгі қорегі - су жәндіктері, ұсақ балықтар мен шаянтәрізділерді де жейді, тіпті өсімдіктермен де қоректенеді (асқазанындағы қорегінің 15% өсімдік қалдықтары болған). Аналығы мамырда, содан кейін маусым-шілдеде күнге жақсы қыздырынатын құрғақ жерден 12см тереңдіктегі шұңқыр қазып,10 жұмыртқа салады. Жұмыртқаларды көміп, сауытымен топырақты нығыздап, аналығы суға оралады. Келесі жұмыртқа салғанша, бұл жерге келмейді. Инкубациялық уақыты 60 күннен 110 күнге дейін созылады. Ұсақ тасбақалар жұмыртқадан тамыздың аяғы мен қыркүйектің басында шығады.

## Дереккөздер


## Сілтеме
* Герпетофауна Волжского бассейна
* Черепахи.ру

Санат:Тасбақалар
Батпақты (өзен, Жайық алабы)

**Батпақты** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерінде. 

## Бастауы
Ақшат тауының солтүстік беткейінен басталып, Қосөткел ауылынының тұсында Қобда өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 57 км, су жиналатын алабы 555 км2. Жағалауы жайпақ. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Су деңгейі көктемде көтеріледі, қуаңшылық жылдары өзен қарасуға бөлініп қалады. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Батпақ (сор)

**Батпақ** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы сор. Аралсор көлінің шығысында, ендік бағытта 40 км-ге созылған. Теңіз деңгейінен 16 м биіктікте орналасқан. Қар, жауын-шашынның әсерінен шалшық көлдерге айналып, мамырдың ортасынан бастап тартылып, батпақты сорға айналады. Жер бедерінде сораң шөптер, жағалауында қамыс, құрақ өскен. Батпақ соры шабындыққа және жыл бойғы жайылымға пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Батпақ (тау)

**Батпақ** – Тарбағатай жотасының солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1307 м. Оңтүстік-батысынан Аягөз өзені ағып өтеді. Солтүстігінде Биесыймас, оңтүстігінде Қарашатпақ таулары орналасқан. 

## Өсімдігі
Тауалды жонды-қырқалы беткейіндегі қара топырағында боз, селеу, бетеге, бұталы өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Батпақты (өзен, Ойыл алабы)

**Батпақты** – Ойыл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Бесқұдық ауылының батысынан алып, Қиыл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 51 км. Су жиналатын алабы 912 км2. Жағалауы жазық, арнасы құмды келген. 73 саласы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы өзендері
Санат:Ойыл су алабы
Баттауық

**Баттауық ** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы. Оның жұмыр баттауық  немесе тышқанқұйрық баттауығы (І. сylіndrіca) деген бір түрі Қазақстанның барлық аудандарында кездеседі. Биіктігі 30 – 125 см, жатаған өркенді өсімдік. Сабағы түксіз, майда болады. Түбіндегі жапырақтары қалың таспа тәрізді жалпақ, ал сабақ бойындағы жапырақтары жіңішке түтік пішінді келеді, тілшесі өте қысқа. Гүлшоғыры күміс сияқты жылтыр, ұзындығы 5 – 10 см. Сәуір – мамыр айларында гүлдейді. Баттауық  – сәндік өсімдік; жылтыр ақ масақтары гүлшоғыр жасау үшін пайдаланылады. Шөлді аймақтарда гүлдегенге дейін мал азығы үшін жиналады. Сабағын әр түрлі өрме заттар жасауға қолданады. 

## Дереккөздер

## Сілтеме
*Wydział Nauk Biologicznych  

Санат:Астық тұқымдасы
Батырша

**Батырша ** – Павлодар облысы Баянауыл ауданы Майқайың кентінен солтүстік-шығысқа қарай 38 км жерде орналасқан көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 6,8 км2, теңіз деңгейінен 138,0 м биіктікте. Ұзындығы 3,5 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 10,2 км. Көл жағалауы төбелі жазықты келген. Суының ең жоғары деңгейі сәуірде, төменгісі қазан айында, су деңгейі жылына 0,6 м-ге ауытқып отырады. Қарашада суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Суы тұзды, сілтілі және кермек. Көл мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Батыс Қалба алтынды белдеуі

**Батыс Қалба алтынды белдеуі** – негізінен алтын кені тараған Алтай металлогения аймағының бір бөлігі; Зайсаннан Семейге дейін солтүстік-батыс бағытта 600 км-ге созылып, ені 150 км-ден 190 км-ге дейін жететін ірі геологиялық құрылым. Ол бірқатар өндірістік маңызы бар алтын кен орындарын (Ақжол, Бақыршық, Большевик, Васильев, Суздаль, Жанан, Жұмба, Құлынжон, Миялы, Еспе, т.б.) біріктіреді. 

## Геологиялық құрылымы, құрамы
Тектоникалық тұрғыдан белдеу – тас көмірдің жанартаутекті-терригенді жыныстарынан тұратын синклинорий болып табылады. Шөгінді-жанартаутекті девон жыныстары белдеу ішінде, Шар өзенін бойлай қалыптасқан горст-антиклинорийде тараған. Осы антиклинорий мен кейбір терең жарылымдар бойында, ультрабазиттер, ал белдеудің өн бойында кіші интрузивтер мен дайкалар (гранит, гранит-порфир]], диорит, диорит-порфирит, диабаз, т.б.) кездеседі. Алтын, негізінен, кварц желілерінде және шашыранды сеппе түрде таралған сульфидтік минералдармен бірге жаншылу, уатылу белдемдерінде шоғырланған.

## Алтынды қайраңдары
Батыс Қалба алтынды белдеуі  ірі алтын кен орындарымен қатар (жалпы саны 100-ден астам) алтынды қайраңдарға да бай. Жанама, Қызылсу, Шар, Лайлы, Бөкі, Құлынжон өзендерінде алтын 19 ғасырдың басынан жуылып алынған. Салмағы 0,9-2 кг болатын жоғары сапалы (905-940 сынамалы) саф алтындар жиі кездескен. Ең үлкен (салмағы 6,5 кг) саф алтын 1912 жылы Жұмба кен орнында табылған. Батыс Қалба алтынды белдеуінде 1925-1994 жылдары алтынды «Алтайзолото» тресі өндірген. Трест 1986-1994 жылдары жылына мемлекетке 1,5-3,4 т алтын тапсырып отырған. 1995 жылдан алтын кентастарын шығару және өңдеу жұмыстарын бірқатар кәсіпорындар жүргізеді.

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Батпақшағыл

**Батпақшағыл** – Батпақ көлінің оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 257 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 5 км, енді жері 1,5 км-ге созылып жатыр. Оңтүстігінен Көкпекті өзені ағып өтеді.

## Өсімдігі
Сортаңды топырағында бұйырғын, сұр жусан, қара жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі.  

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Батпақшөп

**Батпақшөп ** () – сабынкөктер тұқымдасына жататын жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда далалық және таулы аймақтарда, жайылмалы шалғындарда өсетін 1 түрі – су Батпақшөп (L. aquatіca) бар. Биіктігі 2 – 11 см. Жіңішке жайылған көп бұтақтары болады. Жапырақтары ұзынша, шеті бүтін. Тостағанша жапырақтары қоңырау тәрізді, бес тісті. Күлтесі ақ немесе қызғылт түсті, бес қалақты. Аталығы төртеу, аналық мойны қысқа. Гүлдері ұсақ, бір-бірден жетіледі. Сәуір – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – екі қақпалы қорапша. Тұқымы ұсақ, қоңыр түсті. 

## Дереккөздер


## Сілтеме
'''Батпақшөп'''

Санат:Сабынкөктер
Батыс сібір артезиан алабы

**Батыс сібір артезиан алабы ** – Сарыарқадан Солтүстік Мұзды мұхитқа, Орал тауынан Енисей өзеніне дейін 3 млн. км2-ге жуық жерді алып жатқан дүние жүзіндегі ең үлкен артезиан алабы. Жалпы қалыңдығы 3 км-ден астам мезо-кайнозой шөгінділеріндегі минералдануы 1 – 3-тен 10 – 12 г/л-ге дейін өзгеретін ондаған сулы қабаттар бар. Практикалық мәні зор сулы қабаттар бор дәуірінің құмы мен құмтастарында. Бұл қабаттар Батыс сібір артезиан алабының орта шенінде 1200 – 2000 м тереңдікте, ал Қазақстандық, Алтай тауы, Енисей жағында жер бетіне жақын орналасқан. Алаптың шетінен ортасына қарай судың минералдануы 1 – 2-ден 20 – 30 г/л-ге дейін өседі, су арыны да осы бағытта артады, кейбір ұңғымалардан 30 – 40 м биіктікке дейін су атқылайды. Батыс сібір артезиан алабының Қазақстанды қамтитын Ертіс бойындағы бөлігінде сулы қабаттардан қазылған әр ұңғыма тәулігіне 3500 – 4300 м3=3 су береді. Бұл су елді мекендерді, кәсіпорындарды сумен қамтамасыз етуге, жер суғаруға кеңінен пайдаланылады. Оңтүстік жағындағы 2000 – 2500 м тереңдіктегі артезиан суының температурасы 55 – 80°С, алаптың орта шенінде 65 – 95°С. Бұл жылы су қалалар мен ауылдарға, парник шаруашылықтарына жылу беруге пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Батыс Сібір жазығы

300px|thumb|right|Батыс Сібір жазығы

**Батыс сібір жазығы** , Батыс Сібір ойпаты — дүние жүзіндегі аса ірі жазықтардың бірі. Аумағы 3 млн. км2-ге жуық. Солтүстігінде Солтүстік Мұзды мұхиттың Кара теңіз жағалауынан бастап, оңтүстігінде Сарыарқа мен Алтай тауларының етегіне дейінгі аралықты қамтиды. Батысында Орал тауларынан бастап, шығысында Орта Сібір қыратты тауларына дейін созылып жатыр. Жазықтың солтүстігіндегі мореналық төбелер мен қырқалар аралығында кең аңғарлар кездеседі. Олар оңтүстікте аласа жалдарға ұласады. Жазықтың абсолюттік биіктігі 50 м-ден (солт-нде) 300 м-ге дейін (оңт-нде) өзгереді. Батыс Сібір жазығына Васюган жазығы, Барабы жазығы, Есіл жазығы, Ертіс жазығы, Құлынды даласы енеді. Жазық Батыс Сібір плитасының жас эпигерциндік платформасынан қалыптасқан. Платформаны құрлықтық және теңіздік қалың шөгінділер жауып жатыр. Бұл шөгінділер ірі мұнай және газ кен орындарына бай. Оңтүстігінде (Қазақстан аумағында) жазықтың көпшілік бөлігі қалыңд. 500 – 1200 м болатын мезозой-кайнозой кезеңінің шөгінділерінен түзілген. Өзен аңғарлары төрттік кезеңнің қиыршықты, малтатасты аллювий қабатынан тұрады. Батыс Сібір жазығының климаты тым континенттік. Қаңтарда ауаның орташа температурасы –16 – 28°С, шілдеде 4°С-тан (Солтүстік Тундра белдемінде) 22°С-қа дейін (оңтүстігнде орманды-далалы белдемде) өзгереді. Солтүстігінде жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 200 мм, оңтүстігіндегі далалық белдемде 600 мм-ге дейін жетеді. Батыс Сбір жазығында 2000-нан астам өзен бар. Олардың ірілерінде (Об, Енисей, Ертіс, т.б.) кеме қатынайды. Көлдер де көп. Өзенаралық ірі аңғарларында Чаны, Үбі (Ресейде), Сілетітеңіз, Теке, Шағалалытеңіз, Қызылқақ, Қалибек көлдері (Қазақстанда) орналасқан. Олардың көбінің суы ащы. Жазықтың солт-ндегі тундралық және орманды тундралық белдемде шыршалы-қылқанды орман өседі. Оңтүстігіндегі қара және қызыл қоңыр топырақты орманды-далалы және далалық белдемінің көпшілік бөлігі егін танаптары үшін жыртылған.

Санат:Сібір
Батыс Торғай никельді аймағы

[thumb|[Никель]]
**Батыс Торғай никельді аймағы** - Торғай ойысының батыс кемерінде (Қостанай облысында) орналасқан кобальт-никельді кенді өңір. 

## Геологиялық құрылымы
Бұл аймақ Орал антиклинорийлік жарылымын субмеридиандық белдеу түрінде бойлай орналасқан силур-девондық Тобыл-Аққарға гипербазит кешенді интрузивтік үгілу қабаттарымен генетикалық байланысты.

## Сипаты, құрамы
1959 жылы бұл аймақта кобальт-никель кендерінің бар екені анықталып, 1984 жылға дейін іздеу, барлау жұмыстары жүргізілді. Мұндағы Шевченко, Құндыбай және Подольское ірі кен орындары габбро-гипербазитті массивте орналасқан. Жітіқара, Аққарға және Милютин кен орындары Аққарға-Жітіқара белдеуінің массивтерімен байланысты. Бұл кен орындары темір-марганец-кобальт-никель кендері формациясына жатады да, үш минералдық кентас түрінен тұрады: 1) асболан-гидрогематитті; 2) керолит-нонтронит-охралы; 3) никель-кобальт-меланитті. Үгілу қабатындағы металдар мөлшері Ғе(13 - 33%), Nі(0,1 - 0,66%), Co(0,06 - 0,35%). Батыс Торғай никельді аймағындағы силикатты кобальт-никель кенінің жалпы қоры 100 млн. тонна. Кентас қабаттары жер бетіне жақын орналасқандықтан оларды ашық әдіспен өндіруге болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Батыс Үстірт кемері

[thumb|[Үстірт]]
**Батыс Үстірт кемері** — Үстірт жазығының тік құлама жарлармен шектелген батыс жиегі. 

## Орналасқан жері
Оңтүстігіндегі Қарынжарық сорынан (Маңғыстау облысында) солтүстігіндегі Желтауға (Атырау облысында) дейін 900 км-ге созылған.

## Сипаттамасы
Кемерінің биіктігі 60-220 м. Беткі қабаты неогендік әктастан, гипстен түзілген, олардың астындағы қабаттар палеоген мен мезозойдың көлбеу қыртыс шөгінділерінен тұрады. Беткейлерінің әр түрлі пішіндері эрозиялық және денудациялық процестердің нәтижесінде пайда болған. Гипс пен әктастың шаймалануынан карстық құбылыс кең тараған. 

## Климаты
Бұл өңірдің климаты континенттік. Қаңтар айының орташа температурасы солтүстігінде - 10°С, оңтүстігінде - 4°С. Шілденің орташа температурасы 27°С, кейде 47°С-қа дейін көтеріледі. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 130-200 мм.

## Гидрографиясы және топырақ құрамы
Кемер бойында суы кермек татитын бұлақтар жиі кездеседі. Жер асты суы 1-5 м тереңдікте. Тұрақты ағыны бар өзендер жоқ. Жер бетінде сортаң, сор және тұзды сор топырақ қалыптасқан. 

## Өсімдіктер пен жануарлар әлемі
Бұйырғын, көкбуын, баялыш, жусан, күйреуік, т.б. сораң шөптер мен бұталар (сексеуіл, жүзгін) өседі. Кемердің шың-қияларында Үстірт муфлоны, қарақұйрық, қарақал, жорға дуадақ, қарабауыр бұлдырық, бүркіт, жыланжегіш, т.б. жануарлар, құстар тіршілік етеді.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Баум тоғайы

thumb|300px|
**Баум тоғайы ** – мемлекеттік табиғат ескерткіштерінің бірі. ҚР Үкіметінің арнайы №1074 қаулысы бойынша 2006 жылдан республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тізбесіне енгізілді.  Алматы қаласының Түрксіб ауданына қарайды, аумағы 130 га. Баум тоғайы қазіргі кезде ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы заңға сәйкес Іле Алатауы ұлттық табиғи саябағының Ақсай бөлімшесінің қарамағына берілген. Тоғай 1868 ж. «Верный бағы» ретінде қолдан отырғызылған. Кейін Верный қаласының бас бағбаншысы Э.О.Баумның (1850 – 1921) тікелей басшылығымен бақ аумағы кеңейтіліп, көгалдандыру жұмыстары қайтадан жүргізілді. Сондықтан бағбанның құрметіне арнап баққа Баум есімі берілді. Баққа Мәскеу, Пенза, Ялта, Ташкент қалаларынан алуан түрлі жеміс ағаштары мен жалпақ және қылқан жапырақты ағаштарының көшеттері әкелініп отырғызылды. Алғашқы кезде тоғайда алманың 74, алмұрттың 49, қылқан жапырақты ағаштың 17, жалпақ жапырақты ағаштың 44, әр түрлі бұталардың 52 түрі болды. 1894 ж. Баум Баум тоғайын көгалдандыру жөнінде бағдарлама жасап, оны қалалық Думаға ұсынды. Бұл бағдарлама 1899 ж. толығымен жүзеге асып, тоғай Алматы қаласының жасыл желекті аймағына айналды. Осы күні Баум тоғайында 250 мыңдай әр түрлі ағаштар өсуде. Мұнда 2009 – 11 ж. арналған респ. Баум тоғайы  мемлекеттік табиғи ескерткішін қалпына келтіру және сақтау туралы іс-шаралар жоспары нақтыланып бекітілген. Баум тоғайының Алматы қаласының ауасын тазартуда рөлі мен қала тұрғындарының демалыс орны ретіндегі маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстан дендросаябақтары
Бауыршөп

thumb| alt=A.| '''''Бауыршөп'''''.
**Бауыршөп ** (Hepatіca) – сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразия мен Солтүстік Америкада кездесетін 6 түрі белгілі. Қазақстанда тау бөктерлері мен тасты беткейлерде өсетін 1 түрі – фальконер бауыршөбі (Н. falconerі) бар. Биіктігі 20 – 25 см. Сабағы тік жеке шығады. Жапырақтары етжеңді, 3 – 5 қалақты, сағағы ұзын болады. Гүлдері көкшіл, қызғылт түсті, дара жетіледі. Ерте көктемде қар ерісімен гүлдейді. Жемісі – ұзынша, түкті жаңғақша. Жаңғақшасында құмырсқаларды тартатын май болады. Тұқымын негізінен құмырсқалар таратады. Бауыршөпті әдемі гүлі үшін мәдени түрде көп өсіреді. 

## Дереккөздер

## Сілтеме
* Энциклопедии декоративных садовых растений
*  

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Батыс Қаратау жотасы

**Батыс Қаратау жотасы** – Маңғыстау тау сілемдерінің бірі. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай 130 км-ге созылып жатыр, ені 10 км-дей. Биік жері – Отпан тауы (532 м). 

## Геологиялық құрылымы
Пермь, триас кезеңдерінің метаморфтанған құмтасты, тақтатасты, конгломератты жыныстарынан түзілген. Олар төрттік кезеңде жиналған делювийлі-пролювийлі саздақты шөгінділермен жабылған. Жер қыртысының жаңа тектоникалық қозғалысы нәтижесінде көтеріліп жаңғырған. Қойнауында мұнай, газ, темір, мыс, көмір кендері бар. 

## Жер бедері
Таудың ұшар бастары қырлы, беткейлері жыра, сай, шатқалдармен тілімденген. 

## Өсімдігі
Құнарсыз сұр қоңыр топырағында жусан, тасбұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі. Тау етегінде тұщы бұлақтар бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Батыс Обаған боксит кен орны

**Батыс Обаған боксит кен орны** - Қостанай облысы Сарыкөл ауданында орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Батыс Обаған боксит кен орны Торғай ойпатының орталық бөлігіндегі төмен тас көмір шөгінділері мен триас эффузивтерінің тектоникалық жапсарын қамтитын белдемде орналасқан. Қалыңдығы 50 м-дей бокситті жыныстар төменгі тас көмірдің құмды-карбонатты-сазды шөгінділерінің үгілу бетіндегі эрозиялық-карстық шұңқырларды толтырған. Мұнда бірнеше боксит қабаты бар.

## Құрамы
Бокситтер минералогия құрамы жағынан гиббситті түрге жатады. Оның тасты, борпылдақ, сазды түрлері бар. Бокситтегі алюминий тотығының орташа мөлшері 44,7%, кремний тотығы 8,6%; кремнийлік модулі 5,5. Бокситтен алюминий тотығын Байер және қақтап пісіру әдістерімен алуға болады. Батыс Обаған боксит кен орны кішігірім кендер қатарына жатады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Баялыш

**Баялыш **
(Salsola arbuscula) – алабұталар тұқымдасының сораң туысына жататын бұта. Қазақстанда Каспий, Арал теңіздері маңында, Маңғыстауда, Бетпақдалада, Қызылқұмда, Мойынқұмда, Қаратауда кездеседі. Биіктігі 40 – 100 см. Ақшыл сұр қабықты, ретсіз бұтақтанған сабағы бар. Тықыр немесе қысқа қылтанақты жапырақтары кезектесіп орналасқан. Гүлшоғыры масақ тәріздес, қызғылт түсті келеді. Шілде – қыркүйек айларында гүлдейді. **Баялыш** шөлді аймақтарда мал азығы және отын ретінде пайдаланылады.
## Сілтеме
* ''Баялыш''
## Дереккөздер

	

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Арал теңізі
Баянауыл кенді ауданы

**Баянауыл кенді ауданы ** – Қазақстанның солтүстік-шығысындағы геологиялық тұрғыдан біртұтас құрылымдық-металлогендік белдем. Баянауыл кенді ауданы Жетісу (Жоңғар) Алатауы мен Балқаштың герциндік, Көкшетау қыраты мен Шыңғыстаудың және Тарбағатайдың каледондық құрылымдары түйіскен жерде орналасқан. Солт., шығысы мен оңт-нен терең жарылыстармен, батысынан Майқайың – Екібастұз антиклинорийімен шектелген. Ауданның гравитациялық өрісінің мәні әр түрлі болып келеді. Магнит өрісі тау жыныстарының күшті өзгеріске ұшырап ұнтақталған жерлерінде теріс мәнді (-1000 гаммаға дейін), гранит массивтері орналасқан орындарда теріс және оң мәнді (-100 гаммадан +100 гаммаға дейін), негізді және ультранегізді жыныстар аумағында тек оң мәнді (+100 гаммадан +600 гаммаға дейін) болады. Баянауыл кенді ауданы Майқайың – Екібастұз (жоғ. протерозой), Баянауыл, Александров (кембрий-төм. ордовик) антиклинорийлері, Ащысу (ордовик-силур), Қызылтау (силур-төм. девон) синклинорийлері және Майкүбі грабені сияқты құрылымдардан тұрады. Майқайың – Екібастұз антиклинорийі солтүстік-шығысқа, қалғандары ендік бағытқа, ал жарылыстар ендік және солт.-батыс бағытқа созылған. Протерозой жыныстарында ультранегізді интрузиялар, гранодиориттер тараған. Силур кезеңінің басынан жоғарғы палеозойдың аяғына дейінгі аралықта енген интрузиялар қышқыл және сілтілі құрамды болып келеді. Баянауыл кенді ауданының темір (Мырзашоқы, Сарытөбе) және қорғасын (Александров) кендері скарндермен байланысты. Серпентиниттердің үгілу қыртысында никель кендерінің белгілері байқалады. Ордовиктің порфириттерінде, жоғарғы палеозой граниттері мен силур құмтастары ішіндегі кварц желілерінде алтын (Найзатас), Баянауыл гранитінің кварцты грейзендерінде күміс, алтын, т.б. сирек кездесетін металл кендері бар. Баянауыл кенді ауданында флюорит, барит кендері де кездеседі. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Бәден

**Бәден** , анис () – шатыршагүлділер тұқымдасының балбырауын туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. 

Кавказда, Оңтүстік Еуропада, Жерорта теңізі жағалауларында өсетін 2 түрі кездеседі. Ал Қазақстанда 1 түрі кәдімгі Бәден (A. vulgare) бар. Оның биіктігі 60 – 75 см. Тамыры жуан, тік сабақты. Тамыр түбіндегі жапырақтары қысқа сағақты, ал сабақ ұшындағы жапырақтары сағақсыз болады. Ақ түсті гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырын құрайды. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Жемісі – қос тұқымды қорапша, сыртын жіп сияқты түк басқан. Бәденнің құрғақ жемісінің құрамында 2,2 – 3,2% эфир майы, 18 – 20% май, 17 – 20% белок болады. Майы сабын қайнатуда, жемісі тамақ өнеркәсібінде және парфюмерияда қолданылады. Ал күнжарасын ұсақ мал сүйсініп жейді.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Бәйбіше жотасы

**Бәйбіше** – Арал Қарақұмы мен Бетпақдала аралығындағы таулы жота. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25-27 км-ге созылған, абсолюттік биіктігі 254 м.  Оңтүстік-батыс беткейі тік жарқабақты. Шығыс беткейі еңіс, батыс және оңтүстік беткейлері сай-жырамен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Палеоген жыныстарынан тұратын тау үсті жазық, мүжілген.

## Топырағы, өсімдігі
Шөлді белдемнің бұл өңірі сұр, бозғылт сұр топырақты. Онда бұйырғын, тасбұйырғын, астық тұқымдас өсімдіктер мен ақ жусан өседі. Бәйбішетау  маңайы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Жалағаш ауданы таулары
Санат:Қармақшы ауданы таулары
Запырангүл

**Бәйшешек**, Запырангүл () – құртқашаштар тұқымдасына жататын көп жылдық тамыр түйнекті өсімдіктер. Еуразияда, Жерорта теңізінің жағалауларында өсетін 80-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда Іле, Жетісу (Жоңғар), Теріскей Алатауларында, Ұзынқара (Кетпен) жотасында, Қаратауда өседі. Запырангүлдің Алатау бәйшешегі (C. alatavіcus) және Корольков бәйшешегі (C. korolkovіі) деген түрлері бар. Биіктігі 10 – 30 см-дей. Тамыр түйнектері ұзынша немесе шар тәрізді домалақ болады. Шоғырланып біткен таспа жапырақтарының саны 6 – 9, ұзындығы 10 – 12 см. Сары немесе көкшіл түсті дара гүлінің гүл қоршауы қарапайым күлте жапырақшалардан тұрады. Гүл қоршауының ортасынан ұзындығы 10 см-дей түтік шығады да, гүлі сол түтіктің ұшында жетіледі. Аталығы үшеу, аталық жіптері қысқа болады. Аналығы біреу, ол 3 жеміс жапырағынан тұрады. Жемісі – үш ұялы, көп тұқымды қауашақ. Наурыз – мамыр айларында гүлдейді. Гүлдері түнге қарай және бұлтты күндері жабылып қалады. Оларды аралар немесе көбелектер тозаңдандырады. Запырангүлдер негізінен сәндік өсімдіктер.
thumb|left|upright|Миной фрескасындағы запырангүл жинаушылар, Санторини, шамамен б.з.д. 1650 ж.
thumb|left|upright|Ирандағы запырангүл алқаптары

## Табиғатта таралуы
Республикамыздың Шығыс Қазақстан, Алматы, Талдықорған облыстарының, жабайы өсетін бұталардың арасында өседі.

*Дәрілік шикізат* ретінде бәйшешектің жапырағы, тамыр – сабақтары және тамырдың өзі пайданылады.

## Химиялық құрамы
Дәрілік шикізатының құрамында сапониндер, эфир майлары, С дәреумені,глюкозидтер, флавондар және примевериндер бар. 

## Қоланылуы
Мал дәрігерлігі практикасында бәйшешектің тұнбасы зәр, тер шығаруды үдету үшін, сондай–ақ тыныс алу органдары қабыгнып ауырған малдың қақырығын түсіру үшін пайдаланады. Тұнба 1:10 қатынаста жасалып, бұзауға – 50 – 80 мл, қозыға — 10-15 мл мөлшерінде күніне 3 рет ішкізіледі.

Көктем кезіеде бәйшешектің жапырағы төлге дәреумендік шөпиретінде жемге қосып беріледі.

Бәйшешектің дәрілік шикізатының малға ешқандай зияны жоқ, дәлірек айтсақ ол улы емес. Сондықтан оның жапырағын дәрумендік – С дәрумені – қоры ретінде бұзаудың, қозының жегенінше беруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Құртқашаштар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Бәшек

thumb| alt=A.| '''''Бәшек'''''.
**Бәшек ** (Hymenolobus) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, далалы, таулы аймақтардың сор, сортаңды жерлерінде, өзен бойларында өсетін 1 түрі – жатаған Б-і (Н. procumbens) бар. Биікт. 2 – 27 см. Жапырақтары қанат не қауырсын бөлікті. Тостағанша жапырақтары бірдей, күлтесі ақ түсті. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршаққынша. Тұқымдары қоңыр түсті. 

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Беғазы (тау)

**Беғазы ** – Қаратал өзенінің сол жағындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерінде орналасқан. Ақтоғай ауылынан шығысқа қарай 27 км жерде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 4,5 км. Ең биік жері 1169 м.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі жайпақ, оңтүстік және батыс бөлігі сай-аңғарлармен тілімденген. Тас көмір жүйесінің ортаңғы бөлім кезеңінің тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, селеу, бетеге, боз, қараған, арша, аңғарларда астық тұқымдас шалғындар өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Беде

thumb| alt=A.| '''''Беде'''''.
**Беде **(Тrіfolіum) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық кейде бір жылдық шөптесін өсімдіктер. Солт. жарты шардың қоңыржай белдеулерінде, сирек Оңт. Америка мен тропиктік Африкада кездесетін 200-ге жуық түрі белгілі. Республиканың барлық жерінде, шалғындықтарда, ойпаң жерлерде, өзен, жол бойларында, тау бөктерлерінде өседі. Жиі тараған түрі – қызылбас беде (Т. pratense). Оның биікт. 15 – 50 см-дей, сабағы жұмыр, тамыры жуан болады. Жапырағы күрделі, 5 – 9 жапырақшалары бар. Гүлі ұсақ қызыл, қызғылт, сары не ақ түсті, шар тәрізді домалақ немесе сопақша келген шашақ гүлшоғырға топталған. Жемісі – бұршақ, оның 1 – 2, кейде 3 – 6 дәні бар. Мамыр – тамыз айларында гүлдейді. Б-ні таза күйінде немесе еркек шөппен, бидайықпен, тарғақшөппен қосып себеді. Бұл жағдайда ол мол өнім береді әрі мал сүйсініп жейді. Б-нің құрамында протеин, каротин, витамин, азотсыз заттар, клетчатка, май, күл және фосфор көп болады, жылына 3 – 4 рет орылады. Б-нің топырақтың сортаңданбауына, эрозияға қарсы күресте тигізетін әсері зор, сонымен қатар гүлдеген кезінде одан жақсы бал жиналады.

## Дереккөздер

## Сілтеме
* ''Беде '' Энциклопедия декоративных садовых растений

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Бәбісек

**Бәбісек**, сасық көкек () – көкқарғатәрізділер отрядына жататын құс. 

Қазақстанның барлық жерінде дерлік кең таралған шөлді, далалы өңірде өзен-көлге, т.б. су маңына жақын жерлерді мекендейді. Дене тұрқы 25 – 28 см, салм. 70 г-дай. Тұмсығы жіңішке, ұзын, желпуіш тәрізді жазылатын айдары бар. Түсі алабажақ болғанымен, өте тартымды, бүйіріндегі көлденең жолақтар бозғылт қара түспен алмасып, бауыр жағы қызғылт сары түсті болып келеді. Бәбісек – жыл құсы, ақпанның аяғы, наурыздың басында ұшып келіп, тас арасына, үй шатырына ұялайды. Мекиені 3 – 12 жұмыртқасын 16 – 18 күн басады. Балапандарын аталығы жемдейді. Қарашаның басында жылы жаққа ұшып кетеді. Б. жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Етінің жағымсыз иісі бар. «Сасық көкек» деп аталуы осыған байланысты болу керек.

## Дереккөздер


## Сілтеме
* Бәбісектің әні 

Санат:Көкқарғатәрізділер
Баянжүрек

**Баянжүрек ** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының Қаратау  сілеміндегі оқшау тау. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданында орналасқан. Ұзындығы 12 – 15 км, ені 8 – 10 км. Абсолюттік биіктігі 2079 м. 

## Жер бедері
Тау беткейі қиыршықтасты жазық болып келеді. Тау қыртысы тақтатас, әктас және құмдақ шөгінділерінен түзілген. Баянжүрек тауы бөктерінен Бүйен өзенінің салалары бастау алады. 

## Өсімдігі
Боз, селеу, жусан, көде, т.б. шөптесіндер өскен беткейі мен жазық өңірі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Беде қоңыр көбелегі

**Беде қоңыр көбелегі** , зығыр қоңыр көбелегі () – қоңыр көбелектер тұқымдасына жататын ауыл шаруашылығы дақылдарының зиянкесі. Қазақстанның далалы және орманды-далалы белдемдерінде кездеседі. Қанатының жайғандағы ұзындығы 30 – 35 см-дей. Көбелек 600 – 700, кейде 1500 жұмыртқа салады. Оны жарып шыққан жұлдызқұрт жасыл не қызғылт сұр түсті (ұзындығы 21 – 40 мм). Беде, зығыр, соя, мақта, кендір, арахис, күнбағыс, темекі, көксағыз, т.б. дақылдардың жапырағын, тұқым бүрін, тұқымын жеп қоректенеді, топырақ арасында (2 – 5 см тереңдікте) қуыршаққа айналады. Одан шыққан көбелек мамыр айының басында (оңт. аудандарында) не аяғында (солт-те) ұша бастайды. Жылына 2 – 3 рет ұрпақ береді. Негізгі күрес шаралары: Б. қ. к. қуыршаққа айнала бастаған кезде егістікті қопсыту, оның шөбі алынғаннан кейін сүдігер жырту, тех. дақылдар мен бұршақты өсімдіктер себілген жерлерге инсектицид (хлорофос, метафос, т.б.) шашу.    

## Дереккөздер

## Сілтеме
Teasel Handles and Teasel Gigs in the Trowbridge Museum 

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Қоңыр көбелектер
Безсонов шыңы

**Безсонов шыңы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы Солтүстік Орта жотаның батыс бөлігіндегі шың. Биіктігі 3954 м. Шыңға академик А.И. Безсонов есімін берген (Қазақстан ғылым академиясының География секторының экспедициясы (1950–1952 жж.)).

## Жер бедері
Безсонов шыңының құзды массиві өзі аттас мұздықты 2 камераға бөледі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Жетісу Алатауы
Бекболат газ-мұнай кен орны

**Бекболат газ-мұнай кен орны** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы Боранқұл ауылының оңтүстік-шығысында 55 км жерде орналасқан. 1994 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Жоғары палеозойдың терригендік-карбонатты шөгінділері өнімді қабат болып саналады. 

## Жатыс сипаты
Мұнайлы алаң 2253 мың м2, пластың жалпы мұнайлы қалыңдығы 50 м, коллектордың кеуектігі 0,1, қаныққандығы 0,75, тығыздығы 0,78.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Бекетов бипаны

**Бекетов бипаны ** () – орамжапырақ тұқымдасы, бипан туысына жататын көп жылдық өсімдік. Орта Азия мен Қазақстанның өсімдік жамылғысын зерттеген орыс ботанигі А.Н. Бекетовтің құрметіне аталған. Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларының, Ұзынқара (Кетпен) тауының орта белдемдерінде, тасты, тастақты, сортаң жерінде өседі. Биіктігі 15 – 40 см. Негізгі сабағында жапырақ болмайды. Жапырағы сабақ түбіне шоқталып орналасқан, пішіні сопақша болады. Сабағы мен жапырағының сыртын түк басқан. Тостаған пішінді жапырақшаларының ұзындығы 9 – 11 мм, түсі қоңыр қызыл, желегінің ұзыдығы 20 – 23 мм, ол көкшіл немесе қызғылт түсті келеді. Бекетов бипаны тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Жемісі – бұршаққын, ұзындығы 4 – 8 см, ені 3 – 4 мм. Жемісі жас кезінде түкті, піскеннен кейін жалаң болады. Бекетов бипаны сирек кездесетін эндемик өсімдік, таралу аймағы жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. 

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бектауата

**Бектауата ** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау. 

## Этимологиясы
Бұл таудың атауын сөзбе-сөз аудару қиын. Көптеген аңыздардың бірі - қазақтар жоңғарлармен соғысқан ғасырларда өмір сүрген әулие Атабек туралы баяндайды. Бірде ол қуғыншылардан бас сауғалап, осы таудың ең үлкен үңгіріне тығылыпты. Ал Аллаһ тағала әулие қарияға үңгірдің ең түкпірінде тұщы су көзін ашыпты-мыс. Жау қаншама іздесе де, бұл үңгірді таба алмапты, өйткені ол таудың етегінде емес, биік жартасында екен. Мүмкін Бектауата - "Атабек тауы" деп аталуы осыдан болар. Қазақтың белгілі ғалымы Әлкей Марғұлан бұл сөзді "Бек тауы" деп түсіндірсе, топоном Еркебай Қойшыбаев оны ертедегі түрік сөзі "биік" сөзімен байланыстырады да, Бектауата деген топонимді түгелдей алғанда "қасиетті биік тау" деп тәржімалайды. Толып жатқан аңыздар бұл тауға, әсіресе әулие үңгіріне қажылық етіп келушілердің қатарын көбейтті. Балқаш өңірін зерттеушілердің бірі Н.И. Красовский 1868 жылы былай деп жазды: "Шамамен 600 фунт жерді алып жатқан алаңға жақын тұста бой көтерген Бектауата гранитті жартастары шоғырланған жер ең биік жер болып саналады. Гранитті құздар өсімдік атаулыдан ада, мүлде жалаң, айтарлықтай биіктікте су шайып жасаған үңгірлерді Карсон Керней ауылдарының тұрғындары қасиетті жер деп таниды. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданында, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде, ұсақ шоқылы-белесті жазықта орналасқан. Солтүстік-шығыстан оңтістік-батысқа қарай 7 км-ге созылып жатыр, ені 3 км, абсолюттік биіктігі 1213 м. Құбылтайөзек аңғары оны батысындағы Сарықұлжа (1082 м) тауынан бөліп тұрады.

## Жер бедері
Бектауатаның беткейлері тік, жалтыр тақыр тасты, төбесі үшкірлеу келген. Пьезооптикалық минералдардың ұсақ кен орындары мен табиғи үңгірлер бар. Олардың ішіндегі ең ірісі – Бектауата үңгірі.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңінің қызғылт граниттерінен түзілген.

## Өсімдігі
Беткейлерінде өте сирек бұта мен селдір шөп өседі, тауаралық аңғарларында көктерек, тал, түрлі бұта кездеседі. Олардың 45 сирек кездесетін болса, 8-і Қызыл кітапқа енгізілген. Некен-саяқ елік, арқар мекендейді.

## Галерея

Музей современного искусства, массив Бектау-Ата, Карагандинская область - июль 2017.jpg
"Музей современного искусства" на массиве Бектау-Ата, Карагандинская область - июль 2017.jpg
"Черепаха", смотрящая вдаль - массив Бектау-Ата, Карагандинская область, июль 2017.jpg
Бектауатадағы көл.jpg


Озерцо в урочище Бектау-Ата, Карагандинская область - июль 2017.jpg
Bektau Ata 004.jpg
Bektau Ata.jpg


## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Бектауата тиынтағы

**Бектауата тиынтығы** (*Hedysarum bectauatavicum*) – бұршақ тұқымдасы, тиынтық туысына жататын көп жылдық өсімдік. Орталық Қазақстанның Бектауата тауының тасты беткейлерінде, жартастардың қуысына жабыса өседі. Биіктігі 20 см, бұтақталған жер асты сабағы бар. Жапырақтары ұзын сағақты, 4 – 5-тен жұптаса орналасқан дөңгелек жапырақшалары болады. Гүлсағақтары жапыраққа тең немесе ұзындау келеді. Желегі қызғылт көк түсті, ұзындығы 15 мм. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жеміс бұршағы 2 – 3 бөлікке жіктелген, маржан тәрізді тізбектеліп орналасқан, әрбір бөлігі жалаңаш болады. Бектауата тиынтығ өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Бектауата үңгірі

**Бектауата үңгірі ** – Бектауата тауының оңтүстік-батыс беткейінде, Балқаш қаласынан солтүстікке қарай 60 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Үңгір биотитті гранит пен аплит тау жыныстарының жапсарындағы жіктің үгіліп, еріп бұзылуынан пайда болған. Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Ұзындығы 45 – 48 м-дей. Үңгірдің аузы тау етегінен 80 – 100 м биіктікте орналасқан, оған тас қорымы арқылы көтеріледі. Алдында ұзындығы 6 – 7 м, көлденең 4 – 5 м тегіс ашық алаң бар. Үңгірге кірер қуыстың биіктігі 3 м-дей, ені 1,5 м, одан әрі ені 2 – 2,5 м-ге дейін кеңейеді, табаны 15 – 16 м-ге дейін тегіс, одан әрі сәл көтеріңкі, сонан соң төмендейді. 29 м-ден әрі үңгір түбін тереңдігі 1,5 м-дей көлшік алып жатыр. Үңгір бірте-бірте жоғарылап, ені 1,5 м-ге дейін тарылады. Жоғарғы жағы мұржа тәрізді дөңгелек тар тесікке айналып жер бетіне шығады. Суы мөлдір, өте салқын, түбі лай. Су деңгейі бір қалыпта сақталады. Ертеректе Бектауата үңгірі ауру адамдар, бала көтермейтін әйелдер басына түнеп, құрбан шалып, құдайдан тілектерінің орындалуын сұрап жүретін орын болған. Кейін туристерді қызықтыратын мекенге айналған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Безгек масасы

thumb| alt=A.|Безгек масасы
**Безгек масасы** (Anopheles) – масалар отрядының қосқанаттылар тұқымдасына жататын бір туысы. Жер шарында Безгек масасының 360-тай түрі, ал Қазақстанда 6 түрі мекендейді, солардың ішінде көп тарағаны және безгек ауруын тарататыны кәдімгі Безгек масасы (A. maculіpennіs) және бояулы Безгек масасы (A. superpіctus). Дене тұрқы ұзынша келген, бас, кеуде және құрсақтан тұрады. Басында көздері мен 15 буыннан тұратын иісті және ауаның қозғалуы мен ылғалдылығын сезетін мұртшалары бар. Тұмсығы ұзын, адамдар мен жануарлардың қанын сорып қоректенуге бейімделген. Қуыршақтан ұшып шыққан масалар ауада шағылысып ұрықтанады. Ұрғашылары малдың, жабайы жануарлардың және адамның қанын сорып, ал аталықтары өсімдік шырынымен қоректенеді. Ұрғашылары жұмыртқаларын су бетіне тізбектеп салады, одан 2 – 4 күнде дернәсілдері шығады. Олар судағы балдырлармен, қарапайымдылармен қоректенеді. 14 – 18 күнде жұмыртқадан қанаттанған маса шығады. Безгек масасы бір жазда 2 – 6 рет ұрпақ бере алады. Қыста масаның ұрғашылары аңдардың інін, үңгірлерді, үйлердің төбесінде, қоймаларда, т.б. жылы жерлерді мекендейді. Безгек масасын жою үшін инсектицидтер қолданылады. Батпақты жерлер құрғатылады. Биологиялық әдіс – оның дернәсілімен, қуыршағымен қоректенетін балықтарды суға жіберу әдісі де қолданылады.

Санат:Қосқанаттылар
Безсонов мұздығы

**Безсонов мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік-батыс бөлігінде, Қора өзенінің бастауында орналасқан аңғарлық мұздық. Алғаш рет мұздықты 1909 жылы орыс топырақтанушысы А.И. Безсонов зерттеген. 1950 жылы Қазақстан ҒА География секторының экспедициясы мұздыққа топографафиялық түсірім жүргізді, мұздың еруін, қозғалыс процестерін бақылады. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3902 м, аумағы 12,6 км2, ұзындығы 6 км, көлемі 1,2 м3. Кең ауқымды фирндік (мұзқарлы) алаңнан құралған. Мұздық тілі 2937 м-ге дейін төмен түседі, фирн (мұзқар) сызығы 3420 м-ден өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Бектау бұғазы

**Бектау бұғазы ** – Арал теңізінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі бұғаз. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысының Арал ауданының жерінде. 

## Сипаты
Кезінде бұғаз батысындағы Биіктау аралын шығысындағы бірнеше ұсақ аралдан бөліп, Көшенбай және Алтынкөл шығанақтарын жалғастырған. Ұзындығы 6 км, ең енсіз жері 1 км-дей, тереңдігі 3 м-ге жуық болған. Арал теңізінің тартылуына байланысты бұғаз пішінін өзгертіп, сор далаға ұласып кеткен.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы бұғаздар
Санат:Арал теңізі бұғаздары
Бектемір

**Бектемір ** – Қызылқұмның солтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. 

Қызылорда облысы Жаңақорған ауданында. Тереңдігі 16 м, су шығымы 500 л/сағ. Құдық маңындағы тізбекті төбешіктердің теңіз деңгейінен биіктігі 200 м шамасында. Оңтүстігінде Әменшақ, Жоғары Мұсабай, Әліп құдықтары орналасқан. Бектемірдің айналасын сексеуіл тоғайы қоршаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Бектұрлы газ конденсат кен орны

**Бектұрлы газ конденсат кен орны** — Маңғыстау облысы Ақтау қаласының шығысында 80 км жерде орналасқан. Құрылым 1967–1968 жылдары аймақтық геологиялық-геофизикалық жұмыстар жүргізу кезінде анықталды.  

## Геологиялық құрылымы
Терең іздестіру бурғылауы 1973 жылы басталған. Осы жылы-ақ ортаңғы юра шөгінділерінде газконденсат жатындары анықталды, ал 1975 жылы төменгі юрада жаңа жатын ашылды. Құрылым ендікке жуық созылған броахиантиклин екені анықталды. Бат жікқабаты шөгінділерінің беті бойынша құрылымның өлшемдері 2x1 км, амплитудасы 15 м. Өнімділік ортаңғы юраның байос жікқабатының бір горизонтында, аален жікқабатының екі горизонтында және төменгі юраның бір горизонтында анықталған. Бір горизонттың жатыны мұнай-газ-конденсатты, өзге үш горизонттың жатындары мұнайлы.

## Жатыс сипаты
Мұнай иірімдерінің биіктігі 16 – 62 м, мұнай-газ конденсат иірімі 37 м. Коллекторлардың ашық кеуектігі 11 – 17%, өткізгіштігі 0,018 – 0,02 мкм2. Қабаттардың жалпы қалыңдығы 73 – 122 м, мұнайға қаныққан қалыңдығы 3,7 – 8,6 м, газдық фактор 91 – 145,2 м3/м3. 

## Құрамы
Мұнай тығыздығы 855 – 870 кг/м3, күкірттілігі 0,2%, жоғары парафинді (23 – 25%), шайырлар мөлшері 11,8%-ға, асфальтендер мөлшері 6,2%-ға жетеді.  Еріген газ құрамы жағынан ауыр, олар этан кіріктіруші болып келеді. Ауыр көмірсутектердің мөлшері 14%- дан 25%-ға дейін ауытқиды, газдың метандық құраушысы тереңдеген сайын 68%-дан 82,5%- ға дейін өседі. Газ құрамында 3-6%-ға дейін азот бар екендігі байқалады, көмірқышқыл газы жоқ. Жатынның режимі суарынды. Кен орны 1974 жылдан бері пайдаланылып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Бектібай

**Бектібай ** – Бәйбіше жотасының оңтүстігіндегі құдық. Қызылорда облысы Қармақшы ауданында орналасқан. Тереңдігі 6 м, су шығымы 500 л/сағ. Бектібайдың оңтүстігі-батысында Тарғыл тауы орналасқан. Құдық 180 м биіктікте, төбешікті, жалды жерде орналасқан.  

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Бекі (құдық)

**Бекі ** — Маңғыстау түбегіндегі құдық. 

## Сипаттамасы
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданында орналасқан. Тереңдігі 12 м, су шығымы 800 л/сағ. Құдық шамамен 250 м биіктікте жатыр. Бекі, Көктөрткіл тауының баурайында орналасқан. Құдықтың оңтүстігінде өзімен аттас елді мекен бар. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Белгітөбе

**Белгітөбе** – Қызылқұмның солтүстік-шығыс бөлігіндегі төбе. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Шиелі ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері, өсімдігі
Абсолюттiк биіктігі 225 м. Солтүстігінде Далақұдық, 2-Ұзынқұдық, Шекара құдықтары орналасқан. Батысында 10 км-де Өзбекстанмен шектеседі. Құмында ақ сексеуіл, жусан, жүзгін, еркек шөп, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қызылқұм
Санат:Шиелі ауданы таулары
Санат:Төбелер
Белдікгүлділер тұқымдасы

thumb| alt=A.| '''''Белдікгүлділер тұқымдасы'''''.
**Белдікгүлділер тұқымдасы ** (Loranthaceaе) – қос үйлі, көп жылдық өсімдіктер. Жер шарында кең тараған, 30 – 60 туысқа бірігетін 900-дей түрі белгілі. Бұлар қылқан жапырақты ағаштардың бұтақтары мен діңдерінде, кейде олардың тамырларына жабысып өсіп, паразиттік тіршілік етеді. Белдікгүлділер тұқымдасының 1 туысы Арцеутобиум (Arceuthobіum) және оның 1 түрі Арша арцеутобиумы (A. oxycedrі) Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньда өседі. Биіктігі 20 см. Бүйірінен қысыңқы сабағы болады. Қарама-қарсы орналасқан етті, мәңгі жасыл жапырағы кейде қабыршаққа айналып кетеді. Гүлдері негізінен қос жынысты, олар жапырақ қойнауларынан жетіліп, масақ тәрізді гүлшоғырын түзеді. Аналық гүлде гүл тұғыры аналық түйінімен кірігіп кеткен. Бос гүл қоршауы қарапайым тостағанша тәрізді жапырақшалардан, ал аналық гүл қоршауының жоғарғы жағы екі бөліктен тұрады. Тұқым сағағы мен тұқым бүршігі аналық түйінінде емес, ұрық қалтасында, ал аталықтары гүл қоршауы жапырақшаларының ішкі бетінде жетіледі. Аталығының да, аналығының да саны 2 – 5. Тамыз – қыркүйекте гүлдеп, жемістенеді. Жемісі алдамшы жидек тәрізді, түсі көкшіл болады. Жемісінен бөлінетін висцин деген кілегейлі зат арқылы өсімдіктің тұқымы ағаш қабығына жабысады. Ол зардаптаған өсімдік кеуіп қалады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Белдікгүлділер
Белинский боксит кен орны

**Белинский боксит кен орны** - Қостанай облысының Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. 1964 жылы ашылған.

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Ворошилов синклиналінің шығыс қанатындағы жоғарғы бордың сеноман шөгінділерінде, жанартаутекті жыныстар мен әктас жапсарында орналасқан. Бокситті жыныстардың орташа қалыңдығы 40 метрдей. Белинский боксит кен орнының төрт телімі («Солтүстік», «Оңтүстік», «Батыс», «Қарасор») бар.

## Құрамы
Құрамы әр түрлі, қабат, линза, ұя пішінді кен денелері әктастардағы карст шұңқырларында. Бокситтер минералдық құрамы жағынан гиббситті типке жатады. Оның тасты, борпылдақ, сазды түрлері бар. Негізгі құраушылары: Al2О3 – 41,80%, SіО2 – 8,34%, FeO – 22,10%, TіО2 – 0,61%, S – 0,23%; бокситтер Б-5 маркасына жатады.

1985–1986 жылдардан бастап Белинский боксит кен орны Павлодар алюминий зауытының өндірістік мұқтаждығы үшін игеріле бастаған.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Белқайың

**Белқайың ** – Жетісу Алатауының солтүстік-шығысындағы тау массиві.  

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы жерінде, Тастау өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2087 м. Тау батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Батыс беткейі өзен арналарымен тілімденген, етегі қорымтасты. 

## Геологиялық құрылымы
Көбінесе палеоген шөгінділерінен түзілген.

## Өсімдігі
Таудың қоңыр және шалғынды топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, бұталар, солтүстік-батыс беткейінде шыршалы орман өседі.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Белқопа (көл)

**Белқопа** – Ақтөбе облысы Ырғыз ауданындағы көл. 

## Гидрографикасы
Ауданы 14 км2. Ұзындығы 5,6 км, ені 4 км, тереңдігі 1-1,8 м. Ырғыз алабындағы Жоса өзенінің құяр сағасының оңтүстік-батысында 22 км жерде. Аумағы 15,2 км2. Су жиналатын алабы 274 км2. Көл көбіне қар суымен толысады. Қарашаның 1-онкүндігінде қатып, сәуірдің ортасында мұзы ериді.

## Жағалау сипаты
Көлге солтүстік-батыстан және оңтүстігінен кішігірім 9 өзен құяды. Жағасы жайпақ. Жазда жиі-жиі құрғап қалады. Көлдің тұщы суы мал суаруға пайдаланылады. 

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Ырғыз су алабы
Белқұдық (Ақтоғай ауданы, Қарағанды облысы)

**Белқұдық ** – Бетпақдаланың солтүстік-шығыс бөлігіндегі құдық. Қарағанды облысы  Ақтоғай ауданыннда орналасқан. 

Тереңдігі 2 м, су шығымы 360 л/сағ. Құдықтың маңайындағы шүйгін шөбі мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Бетпақдала
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) географиясы
Санат:Қазақстан құдықтары
Бекіре

**Бекіре** , қызыл балық () – бекіретәрізділер отрядына жататын ірі балық. Қазақстанда Каспий теңізінде, Еділ-Жайық өзендерінде тіршілік ететін 2 түр тармағы бар: кәдімгі бекіре (A.g. gueldenstaedtі) және парсы бекіресі (A.g. persіcus). Олардың дене тұрқы 2 м-ден астам, салмағы 10 – 30 кг, кейде 80 кг-ға жетеді. Бекіренің тұмсығы қысқа, доғал не сүйрік, мұртшалары тұмсығының ұшына жақын, жотасында 5 – 19, бүйірінде 24 – 30, ал бауырында 6 – 14 қырлы сүйектері болады. Бекіренің аталығы 7 – 8, аналығы 9 – 10 жылда жыныстық жағынан жетіледі. 50 жылға дейін тіршілік етеді. Өзенге көктемде шыққандары сол жылы, ал күзде өрістегендері келесі жылы көктемнің аяғы – жаздың бас кезінде өзеннің ағысы қатты, тасты, тығыз қиыршық құмды жерлеріне 0,1 – 1 млн-дай уылдырығын шашады да, теңізге қайтып оралады. Шабақтары ұзындығы 15 – 20 см-ге жеткенде теңізге шығады. Бекіренің шабақтары шаян тәрізділермен, құрттармен, ал ересектері моллюскілермен, балықтармен (бұзаубас, майшабақ, т.б) қоректенеді. *Бекіре* – еті дәмді, қара уылдырығы өте бағалы кәсіптік балық. Бекіре қортпа, арал бекіресі, шоқыр, сүйрікпен табиғи будан береді. Бекіре санын көбейту үшін шабақтары тоғандар мен питомниктерде қолдан өсіріледі.
 

## Дереккөздер</span>


Санат:Бекіретәрізділер
Бекіш

**Бекіш ** (Genіsta) – бұршақтар тұқымдасына жататын көп жылдық бұташық өсімдіктер туысы. Негізінен Жерорта теңізі жағалаулары мен Батыс Азияда кездесетін 75 түрі белгілі. Қазақстанда далалық аймақтардың орман, бұта арасында, құмды немесе әктасты топырақты жерлерде өсетін 1 түрі – бояулы бекіш (G. tіnctorіa) бар. Биіктігі 0,5 – 1,5 м. Сабағы тікенді. Жапырағы қарапайым не үш салалы. Гүлдері ашық сары түсті шашақ кейде ұзын сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршақ. Тұқымы қара қоңыр түсті, жылтыр, улы. Бекіштің гүлінің құрамынан бояу алынады. Онымен жүн және кенеп маталарды бояйды. Сондай-ақ цитизин алкалоиды бар, оны медицинада пайдаланады. Бекіш гүлдеген кезде өте әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі.
## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы