open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Туве Янссон

**Туве Янссон** (швед. Tove Jansson), (9 тамыз 1914 жыл – 27 маусым 2001 жыл) – атақты фин жазушысы, суретші. Мумилер туралы кітабымен дүние жүзіне танылған. Швед тілінде жазған. Муми-тролльдар туралы 8 повесть, әңгімелер жинағын, 4 суретті кітап шығарған. 2004 жылы Lumifilm фин кинокомпаниясы Туве Янссон туралы «Tove and Tooti in Europe» атты деректі фильм түсірген.

## Шығармалары
*«Мүсіншінің қызы» (1968) – автобиографиялық повесть 
*«Жазғы кітап» (1972) – повесть 
*«Тыңдауға қабілетті» (1971) – әңгімелер жинағы 
*«Күн қаласы» (1974) – роман 
*«Ойыншық үй» (1978) – әңгімелер жинағы 
*«Адал ойын» (1989) – әңгімелер жинағы 
*«Клараның хаты» (1991) – әңгімелер жинағы 
*«Аралдан келген хаттар» (1996) – повесть 
*«Жолдау» (1998) – әңгімелер жинағы 
*«Сұр жібек»(1971–1991) – әңгімелер жинағы.

## Дереккөздер

Санат:Финляндия жазушылары
Санат:Финляндия балалар жазушылары
Том Круз

**Том Круз** (, толық аты: Томас Круз Мэйпотер IV (ағыл. Thomas Cruise Mapother IV, 3 шілде 1962 жылы, Сиракузы, Нью-Йорк штаты, АҚШ) – америка актері, режиссер, продюсер, сценарийші. 

Актерлік мансабын 1981 жылы «Шексіз махаббат» фильмінде кішігірім рөлден бастайды. «Рискованный бизнес» (1983) блокбастер арқасында көпшілікке танымал болады. 2006 жылы Том Круз Кэти Холмске үйленеді. Сури атты қызы бар. 30-дан аса киноға түскен.

## Фильмография

### Актёр

## Дереккөздер

Санат:Құрметті Оскар сыйлығының иегерлері
Лив Тайлер

**Лив Тайлер** (, 1 шілде 1977 жылы), азан шақырып қойған аты Лив Рундгрен (ағылш. Liv Rundgren), – американ актрисасы, модель. 14 жасынан бастап модель болып жұмыс істеген. 1994 жылы Алисия Силверстаунмен бірге Aerosmith тобының Crazy әнінің бейнеклипіне түскен. Осыдан кейін бірден екі киноға түсуге шақырылған. Жиырма жасында бірнеше сәтті картиналарға түсіп үлгерген. «Армагеддон» және «Властелин колец» фильмдері оны көпшілікке танымал етеді. 2003 жылы британдық музыкант Ройстон Лэнгдонға күйеуге шығады. 2004 жылы Майло Уильям Лэнгдон атты ұлы дүниеге келеді. 2008 жылы Лив пен Ройстонның ажырасқаны жайлы ресми түрде мәлім болған.

## Түскен фильмдері:
*«Ускользающая красота» (1996), 
*«Поворот» (1997), 
*«Армагеддон» (1998), 
*«Онегин» (1999), 
*«Опустевший город» (2007), 
*«Мамаша» (2008), 
*«Супер» (2010), т.б.

## Дереккөздер
Джуд Лоу

**Дэвид Джуд Хейворт Лоу** (; 29 желтоқсан 1972 жылы, Лондон, Ұлыбритания) – британдық театр және кино актері. «Талантливый мистер Рипли», «Холодная гора», «Шерлок Холмс» фильмдерінен кейін танымал бола бастады. Әртүрлі номинациядағы «Оскар сыйлығы» және «Алтын глобус иегері». Театр сахнасында да көптеген рөлдерді сомдаған.

## Фильмдері:
*«Приключения Шерлока Холмса» (1991), 
*«Маршал» (1993), 
*«Уайльд» (1997), 
*«Искусственный разум» (2001),
*«Авиатор» (2004), 
*«Сыщик» (2007), 
*«Хранитель времени» (2011), т.б.

## Дереккөздер


Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Санат:Ұлыбритания актерлері
Кейт Хадсон

**Кейт Гэрри Хадсон** (; 19 сәуір 1979 жылы, Лос-Анджелес, АҚШ) – американ актрисасы.

1998 жылы алғаш рет «Река Рикошет» және Морган Фриманның «Пустынная тоска» фильмдерінде эпизодтық рөлдерді сомдаған. 2000 жылы түскен «Почти знаменит» фильміндегі рөлі үшін «Оскар» сыйлығын алған.

Кейттің бірінші некесінен Райдер Расселл Робинсон атты ұлы бар. Қазір ол Muse тобының мүшесі Мэттью Белламимен кездесіп жүр. Екеуінің бір баласы бар.

## Түскен фильмдері:
*«Печаль пустыни» (1998), 
*«200 сигарет» (1999), 
*«Сплетня» (2000), 
*«Развод» (2003), 
*«Золото дураков» (2008), 
*«Убийца внутри меня» (2011), т.б.

## Дереккөздер
Бұрыштық өлшеулер

**Бұрыштық өлшеулер**.Горизонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеу геодезия мен
ең жиі жүргізілетін жұмыстарга жатады. Бұрыштарды өлшейтін
негізгі аспапты теодолит деп атайды.
 
Олардың горизонталь
жазықтықтарының проекциялары а
және b. Кеңістіктегі АОВ горизонталь
бұрышты өлшеу дегеніміз сол бұрыш
қабыргалары OA және ОВ
проекцияларының (оа және оb)
арасындағы β бұрышын өлшеу болып
табылады. Демек, aob бұрышы АОВ
бұрышының жазық проекциясы.
Горизонталь аов бұрышын К'
горизонталь дөңгелегі бойынша
өлшеуге болады. К' дөңгелегі
градустық шкалаларга бөлінген, ал
центрі Р" және Рә тік
жазықтықгарының қиылысу сызығы арқылы-ОО'өтеді. Дөңгелектің
Р1 және Р2 жазықтықтармен қиылысу нүктелері а және b арқылы
еКі есеп алып, олардың айырмашылыгын тапсақ, ол олшенетін
горизонталь бұрышқа, немесе аов=β-ның мәніне тең болады.

Демек, горизонталь бұрышты өлшейтін аспаптың негізгі лимб
деп аталатын градустық және ұсақ бөліктері бар горизонталь
дөңгелектен жылжымалы визірлік вертикаль жазықтықтан тұрады.
Егер дөңгелектегі бөлшек цифрлары сағат тілінің айналу бағытымен
белгіленсе, β бұрышы лимбпен алынған екі есептің (а және b)
айырмасына тең болады, яғни Р=а-Ь.

Вертикаль бұрыштарды сызықтардың горизонталь
проекцияларынан жердегі сызықтардың бағыттарына дейін
есептегендегі бұрыштар V1 және v2 көлбеу бұрыштары болып
табылады. Вертикаль бұрыштарды градустың шкалаларға бөлінген
вертикаль дөңгелек арқылы өлшеуге болады. Бір аспаппен
горизонталь және вертикаль бұрыштарды өлшеу үшін, онда екі
жазықтық (дөңгелек) бар. Горизонталь және вертикаль бұрыштарды
өлшеуге колданылатын аспап не деп аталады?

## Дереккөздер


Санат:Геометриялық оптика
Карел Матей Чапек-Ход

**Карел Матей Чапек-Ход** (шын аты Матей Чапек; чех. Karel Matěj Čapek-Chod; 21 ақпан 1860, Таус – 3 қараша 1927 жыл, Прага) – чех жазушы-натуралисі. Ол шығармашылығын «Národní listy» атты газеттен бастайды. Оның барлық шығармаларынан әлеуметтік сарын байқалады. Романдары: «Кашпар Лен – кек алушы», «Турбина», «Антонин Вондрейц» және «Батыстық славян».

## Орыс тіліне аударылған шығармалары
*Новеллалары 
*Турбина 
*Каспар Лен – кек алушы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ярослав Сейферт

**Ярослав Сейферт** (чех. Jaroslav Seifert, 23 қыркүйек 1901 жыл, Прага – 10 қаңтар, 1986 жыл, сонда) – чех жазушысы және журналист. 1984 жылы Нобель сыйлығын иеленеді. 1920 жылдары – коммунист, чех авангард жетекшілерінің бірі, Деветсип тобының мүшесі. Журналистикамен айналысқан, 1949 жылдан бастап әдебиетке түбегейлі бет бұрады. 1968 жылы Чехословакия Жазушылар Одағының жетекшісі болып сайланады. «Ашық түсті киімде» («Svetlem odena», 1940), «Тас көпір» («Kamenny most», 1944), «Саздан жасалған дулыға» («Prilba hliny», 1945) сияқты жинақтарында ақын махаббат, сұлулық, чех тарихы жайында жазады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Карел Тейге

**Карел Тейге** (чех. Karel Teige, 13 желтоқсан 1900 жыл, Прага – 1 қазан 1951 жыл, сонда) – чех жазушысы, аудармашы, әдебиет сыншысы, публицист, суретші-графикашы, кітап безендіруші, өнер теоретигі, сондай-ақ сәулет өнерімен, суреттермен және киномен айналысқан. Шығыс еуропа авангардындағы ірі тұлға. Деветсил (1920-1930 жылдар) атты авангардтық көркемдік топтың негізін салушылардың бірі. 1934-1938 жылдары «Чех сюрреалисттер тобының» мүшесі. Француз тілінен Бодлер, Лотреамон, Верхарн, Аполлинер, Мальролардың, орыс тілінен И.Эринбургтің шығармаларын аударған. «Фильм» (1925), «Кеңес мәдениеті» (1927) атты кітаптардың, «Архипенко» (1923), «Маяковский» және орыс футуризмі (1936) туралы монографиялардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:13 желтоқсанда туғандар
Ян Заградничек

**Ян Заградничек** (чех. Jan Zahradníček; 1905 жыл 17 қаңтар - 1960 жыл 7 қазан) – чех халқының католиктік бағыттағы атақты ақындарының бірі. Ол алғаш рет христиан тақырыбында өлең жазады. 1930 жылы «Өлімнің азғыруы» («Pokušení smrti») атты тұңғыш өлеңдер жинағы басылып шығады. Сондай-ақ «Қайта оралу», «Тырналар», «Ыстық жаз» және «Күнге тағзым» атты кітаптары бар. 1940-1948 жылдары Брнодағы «Akord Revue» атты журналдың редакторы болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жазған патриоттық өлеңдері «Тулар», «Әулие Вацлав» атты жинақтарда басылып шығады. Брно қаласындағы тұрған үйіне ескерткіш тақта орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Богуслав Рейнек

**Богуслав Рейнек** (чех. Bohuslav Reynek, 31 мамыр 1892 жыл, Петрков – 28 қыркүйек 1971 жыл, Петрков) – чех ақыны, жазушы, суретші және аудармашы. 

Француз және неміс тілдерін жетік меңгерген. Оның поэзиясы христиан гуманизміне тұнып тұр. 1921-1940 жылдар аралығында 8 поэмалар жинағы жарық көреді. 1940 жылдың аяғы мен 1960 жылдардың ортасына дейін оның поэзиясын баспаға шығармайды. Тек 1964 жылдан бастап шыға бастады. 1969 жылы поэзиялар жинағы жарық көреді (Sníh na zápraží, Mráz v okně и Podzimní motýli).

## Дереккөздер

Санат:31 мамырда туғандар
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Петрковте туғандар
Санат:28 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Петрковте қайтыс болғандар
Санат:Чехия ақындары
Санат:Чехия графикашысы
Санат:Томаш Гарриг Масарик орденінің иегерлері
Карел Вацлав Райс

**Карел Вацлав Райс** (чех. Karel Václav Rais; 4 қаңтар 1859 жыл, Белоград – 8 маусым 1926 жыл, Прага) – чех жазушысы, реализм өкілі, балалар мен ересектерге арналған кітаптар мен поэмалардың авторы. Прагада тұрған кезінде Алоис Йирасек, Зикмунд Винтер, Игнат Херманн сияқты чех жазушыларымен араласады. «Zvon» атты беллетристік журналдың негізін салушылардың бірі.

## Шығармалары
*«Выминкаржалар», әңгімелер жинағы, 1891 
*«Калибтің қылмысы», роман, 1892 
*«Қараусыз қалған патриоттар», роман, 1893 
*«Күннің батуы», роман, 1896 
*«Адамдар арасында», әңгімелер жинағы, 1898 
*«Полупандар», роман, 1898 
*«Жақсылыққа», роман, 1899.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1859 жылы туғандар
Санат:1926 жылы қайтыс болғандар
Владимир Голан

**Владимир Голан** (чех. Vladimír Holan; 16 қыркүйек 1905 жыл, Прага – 31 наурыз 1980 жыл, сонда) – чех ақыны және аудармашы. Сюрреалистік өлеңдерден тұратын «Өлім триумфы» (1930) атты кітабы оны чех поэзиясының алдыңғы қатарына алып келеді. 1960 жылдардағы поэтикалық кітаптары – «Тарих» (1963), «Гамлетпен болған түн» поэмасы (1964), «Ауыру» (1965), «Ажал азабы» (1967), «Әтеш Асклепия» (1970) және т.б. Низами, Ронсар, Гонгор, Бодлер, Лермонтов, Ленау, Словацкий және Рилькенің өлеңдерін аударған. Өзінің өлеңдері еуропа тілдеріне аударылған. 1988 жылы оның он томдық шығармалар жинағы жарық көреді.

## Дереккөздер


Санат:Чехия ақындары
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Эль-Ашир-мин-Рамадан

**Эль-Ашир-мин-Рамадан қаласы** (Египет) – Египеттің шығысындағы Эш-Шаркия провинциясындағы қала. Халық саны 143 753 адам (2008 жылғы халық санағы бойынша). Елдегі жаңа қалалардың бірі. 1977 жылы президенттің бұйрығы №(249) бойынша салынады. Қаланы салудың басты мақсаты – шетел инвесторларын шақырып, елдегі жастарды жұмыспен қамтамасыз ету болатын. Сонымен қатар Каирдің жанындағы халық санын көбейту көзделді. Қаланың жалпы ауданы 94 760 акр.

2023 жылғы 1 сәуірге Эль-Ашир-мин-Рамадан халқының (тұрақты тұрғындарының) саны 167 215 адамды құрайды. Оның ішінде 6 жасқа дейінгі балалар - 16 722 адам, 7 жастан 17 жасқа дейінгі жасөспірімдер (оқушылар) - 19 731 адам, 18 жастан 29 жасқа дейінгі жастар - 20 066 адам, 30-60 жас аралығындағы ересектер - 71 902 адам, 60 жастан асқан қарттар - 36 453 адам, ал 80 жастан асқан Эль-Ашир-мин-Рамазан жүзжылдықтары - 2 341 адам.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Эль-Хавамедия

**Эль-Хавамедия қаласы** (Египет) – Нілдің солтүстік жағалауындағы Египет қаласы. 6 қазан провинциясының аудан орталығы. Ертеректе Гиза провинциясының құрамына кірген. Халық саны 113 128 адам (2008 жылғы халық санағы бойынша). Египеттегі қантты тазарту өнеркәсібінің орталығы болып табылады. Ауданға бірнеше ауыл-шаруашылық ауылдары кіреді. Олардың ішінде қаланың солтүстігіндегі Умм-Ханан және эш-Шейх-Осман секілді ірі ауылдар да кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Мит-Гамр

**Мит-Гамр қаласы** (Египет) – Египеттегі Дакахлия губернаторлығында орналасқан. Халық саны 110 549 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Губернаторлықтағы көлемі бойынша екінші қала. Бірінші орында Эль-Мансур қаласы.  Қалада 1963 жылы әлем бойынша алғашқы Ислам «Мит-Гамр Банкі» ашылды. Ол пайызсыз негізде жұмыс жасады. Қазіргі таңда қала Египеттегі алюминий шығаратын маңызды орталықтардың бірі. Жалпы алюминий өндірісінің 70%-ын шығарады.  Мит-Гамр 11 ауылды аймақты біріктіретін аудан болып табылады. Ауданның жалпы ауданы 346 км². Губернаторлықтың 10%-ын құрайды. Аймақта күріш, бидай және мақта өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Мысыр қалалары
Санат:Алфавит бойынша елді мекендер
Санат:Дакахлия губернаторлығындағы елді мекендер
Эдфу

**Эдфу (Идфу) қаласы** – Нілдің батыс жағалауындағы, Десна мен Асуан арасында орналасқан, шамамен 60 000 халқы бар Египет қаласы. Ежелгі Египетте Бехдет немесе Джеба деп атаған. Кезінде Египет астанасы болған. Гректер Аполлон деп атаған Хор Бехдет құдайдың культтік орталығы.  Осы құдайдың құрметіне үлкен ғибадатхана салынған. Оның ұзындығы 137 м, ал ені 79 м, биіктігі 36 м. Көлемі бойынша  Карнакадан кейінгі ең үлкен ғибадатхана. Құрылыс жұмыстары біздің заманымызға дейінгі 237 жылы ΙΙΙ Птоломей Эвергеттің кезінде басталып,  біздің заманымызға дейінгі 47 жылы ХΙΙ Птоломей Неос Дионистің кезінде аяқталды.  Француздық (1921-1933) және франк-поляктік (1936-1939) қазба жұмыстары кезінде көне қаланың жарты бөлігі мен некропол табылды. Эдфу— Птолемей Гора храмы және ежелгі Телл-Эдфу қонысы орналасқан жер. Эдфудан оңтүстікке қарай шамамен 5 км (3,1 миль) жерде ежелгі пирамидалардың қалдықтары орналасқан.

## Археологиялық зерттеулер
Батыс еуропалықтардың алғашқысы болып Идфу-ға Клод Сикар келді.

Француз (1921-1933) және француз-поляк (1936-1939) қазбалары ежелгі қала мен қорымның көп бөлігін ашты. Мұнда VI әулеттің көптеген мастабалары табылды, соның ішінде құдайға айналған иси, II НОМ билеушісі Джедкар Исеси мен Пепи I патшалары кезінде ол Вазир, судья, патша мұрағаттарының басқарушысы және «ұлы» болды.Оңтүстіктің ондықтары " және қайтыс болғаннан кейін жергілікті әулие ретінде құрметтелді. Бірінші өтпелі кезең мен Орта патшалық зиратының іздері де табылды.

## Дереккөздер

Санат:Қалалар
Маллави

**Маллави қаласы** (Египет) – Египеттегі Нілдің сол жағалауындағы Минья губернаторлығының қаласы. Халық саны 140 215 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Қалада ежелгі Египет заманынан көптеген ескерткіштер сақталып қалған. Маллавиден 15 км қашықтықта Туна Эль-Габаль некорполі орналасқан.  Онда көне үңгірлер, қабірлер мен ежелгі Египетте қасиетті деп санаған мысық, қаршыға және басқа да жануарлардың мумиялары табылған. Қазіргі таңда қала ауыл -шаруашылығының маңызды орталықтарының бірі.

## Дереккөздер

* The Coptic Orthdox Diocese of Mallawi
* Visits of the Holy Family: Mallawi, Egypt 

Санат:Қалалар
Бильбейс

**Бильбейс қаласы** – Египеттегі қала, ауданы бойынша эш-Шаркия провинциясындағы екінші қала. Халық саны 549 701 адам (2002 жылғы халық санағы бойынша). Жалпы ауданы 1230 км². Ауданда 8 ауылды аймақ, 48 ауыл және 381 шағын қоныстар бар. Кейбір мәліметтерге сүйенетін болсақ осы қалада Африка құрлығындағы алғашқы мешіт Садат Курейш мешіті салынған деп есептейді.

## Дереккөздер

*Gibb, Sir Hamilton (2006). *The Life of Saladin*. Oxford University Press. ISBN 978-0-86356-928-9.

Санат:Қалалар
Эль-Ариш

**Эль-Ариш қаласы** (Египет) –  Египеттегі Солтүстік Синай провинциясының  орталығы және ірі қалалардың бірі. Халық саны 141 595 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Қала Жерорта теңізінің жағалауында орналасқан. Қаланы негізгі туристік орталық десе болады. Жағалауы таза және көгілдір сулармен және ақ құмдарымен әйгілі. Сонымен қатар қалада Суэц каналы университетінің бірнеше факультеті бар.

## Дереккөздер

* Falling Rain Genomics, Inc. - Al `Arish, Egypt

Санат:Мысыр қалалары
Санат:Мысыр шипажайлары
Бенха

**Бенха қаласы** – Мысырдың Аль-Кальюбия провинциясының негізгі қаласы. Халық саны 136 мың адам (1992 жылғы халық санағы бойынша). Банхидің солтүстігінде бірнеше ежелгі қалалар бар. Соның бірі – біздің заманымызға дейінгі 1500 жылы ежелгі Мысырдың астанасы болған Атрибис қаласы. Бұл жерлерде қазба жұмыстары дұрыс жүргізілмеген, дегенмен жергілікті халық тұрғындары осы аймақтан көптеген күмістерді қазып тапқан. Қазіргі таңда қала электронды өндірістің орталығы. Кезінде қала  иіссу шығаруға қолданатын  раушан гүлдерді өсірумен аты шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Кафр-эш-Шейх

**Кафр-эш-Шейх қаласы** (Египет) – Египеттің негізгі қалаларының бірі. Халық саны 147 393 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Ежелгі Египетте Дамбильфон атпен белгілі болған. Кейін 1204 жылы Мароккодан көшіп келген шейх Талха Аби Саид Аль-Талманаси құрметіне Талха деп атала бастады. Ол қаладағы мазарда жерленген. Қазіргі атымен 1952 жылдан бері аталады. **Кафр-эш-Шейх** провинциясы құрылғанға дейін Гарбия провинциясының аймағы болған. Жалпы ауданы 425. 78 км². 39%-ті сауатсыздар. Жалпы ауданда 9 ауылды аймақ, 38 ауыл және 246 шағын қоныс бар.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Мерса-Матрух

**Мерса-Матрух қаласы** (Египет) – Жерорта теңізінің жағалауындағы Египет қаласы. Матрух провинциясының астанасы. Қала Птоломей заманынан бері Параитонион атымен белгілі. Ал византиялық кезеңде Параэтониум деп аталды. Қаладан 7 км қашықтықта жартастармен қоршалған шағын қойнау бар. Аңыз бойынша бұл жерде Клеопатра патшайым демалғанда ұнататын болған. Сондықтан да «Клеопатра ваннасы» деп аталады. Сонымен қатар қалада ΙΙ Рамзес салдырған ғибадатхана орындары мен Роммел әскери мұражай бар.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Кальюб

**Кальюб қаласы** (Египет) – Египеттегі Кальюбия губернаторлығында орналасқан қала. Халық саны 108 860 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Кальюб ауылшаруашылық ауданының сауда орталығы болып саналады. Осында Аль-Ахрам газетінің баспасы орналасқан. Газет өз басылымдарында ежелгі Гелиополяның мәліметтерін қолдану негізінде құрылған. 2006 жылы қалада үлкен теміржол апаты болды. Апаттан 58 адам қаза болған..

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Абу-Кебир

**Абу-Кебир қаласы** (Египет) – Мысырдағы Эш-Шаркия провинциясындағы қала. Провинция бойынша көлемі жағынан үшінші орында. Алдында Закзик және Бильбейс қалалары бар. Халық саны 106 050 адам (2008 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың негізі фатимидтердің кезінде қаланды. Қаланың байырғы тұрғындарына Хазиль тайпасы жатады. Олар осы аймақта егін шаруашылығымен айналысатын көшпенді тайпа болған. Аймақтың жалпы ауданы 1230 км². Ауданға 6 ауылды аймақ, 27 ауыл және 284 шағын қоныс кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мысыр қалалары
Ахмим

**Ахмим қаласы** (Египет) – Египеттегі Сохаг провинциясындағы қала. Ежелгі египеттіктер Хент-мин, ал копттар Хмин деп атаған. Халық саны 98 469 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Ежелгі гректер қаланы Хеммис және Панополис деп атаған. Қала тұрғындары Мин құдайға табынған. Мин керуен жолдарының құдайы болғандықтан, көшпенді тайпалар арасында жақсы таралған болатын. Қазба жұмыстары кезінде қаладан  көптеген қолжазбаларды тапты, соның ішінде Енохтың Кітабы болды. 1907 жылы Ахмимде 23 795 адам тұрды. Оның 1/3 копттар еді. Қалада бірнеше мешіт пен екі копт шіркеуі бар.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Гирга

**Гирга қаласы** (Мысыр) – Нілдің оң жақ жағалауындағы Египет қаласы. Сохаг губернаторлығының аудан орталығы. Халық саны 120 413 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қаланың бұлай аталуы жөнінде екі нұсқа бар: бірі – ΙΙ Рамзестің қарындасы Гиргионың құрметіне қойылды десе, екіншісі – Мэри Гиргис (Әулие Георгия ) атындағы монастырьға  байланысты қойылған дейді. Осы күнге дейін Гиргада копт шіркеуінің епископ кафедрасы бар. Қалаға жақын жерде Тинис атты көне қала бар. Көне Мысыр тарихшысы Манефонның айтуы бойынша, біздің заманымызға дейін 3100 жылы Тинис қаласында Мысырдың бірігуі болған. Қазіргі таңда Гирга Ніл алқабындағы ауылшаруашылық орталығы болып табылады. Қалада кондитер өнімдерін шығаратын және қант зауыты жұмыс істейді. Гирга әкімшілігінің ауданы 157,59 км².

## Дереккөздер

#Tour Egypt
#Мраморная стела в Гирге  - Brown University

Санат:Қалалар
Идку

**Идку қаласы** (Египет) – Египеттегі Бухейра губернаторлығының аудан орталығы. Қаланың халық саны 105 875 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Ал ауданның жалпы халық саны жарты миллион адам. Идкудің жанында табиғи газ бен мұнай өңдейтін өнеркәсіп орындары бар. Қала мата шығарудан мемлекетішілік үшінші орында.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Зифта

**Зифта** – Египеттегі Гарбия губернаторлығының аудан орталығы. Нілдің сол жақ жағалауында орналасқан. Халық саны 93 740 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). 

Нілдің қарама-қарсы жағасында Дакахля провинциясына жататын Мит-Гамр қаласы бар. Қалада 1881-1952 жылдары салынған Ніл бойындағы су бөгеттерінің бірі орналасқан. Ол су шығындарын бақылайды. Қаланың ауданы 410 км².  Санбат ауылында әулие Демьянның шіркеуі орналасқан. Ол Исламға дейін салынған болатын. Елде өсірілетін зығырдың 20%-ы осы аймақта шығады.

## Дереккөздер


Санат:Мысыр қалалары
Дисук

450px|нобай|Дисук.
**Дисук қаласы** (Египет) – Египет қаласы, Кафр-эш-Шейх ауданының орталығы. Бухейра, Александрия және Гарбия губернаторлықтарының шекарасында орналасқан. Халық саны 106 827 адам (2006 жылғы халық санағы бойынша). Аймақтың жалпы ауданы 300 км². Губернаторлықтың 7,9%-ін құрайды.  Қаланың бұрынғы аты Путо болған. Бір кездері Дисук Азиядан Египетке келген гиксос халқының астанасы болған. Кейін ХVΙΙΙ әулеттің перғауыны Ι Яхмос біздің заманымызға дейінгі 1550 жылы гиксостарды Египеттен оңтүстік Палестинаға дейін  қуады. Дисук қаласы ХΙΙ ғасырда өмір сүрген Ибрахим Аль-Курайши Ад-Дисукидің туған қаласы.

## Дереккөздер

* http://www.kafrtp.gov.eg/kafrinfo.aspx 
* http://www.capmas.gov.eg 

Санат:Қалалар
Жер бетін жазықтықта бейнелеу

**Жер бетін жазықтықта бейнелеу**.Жер бетінің немесе оның жеке бөлшектерінің кішірейтіліп,
арнаулы деректері толық көрсетіліп, жазықтық бетке кескінделуін
карта дейді. Ал, шағын аймақтың дәл осындай кескінін, яғни ірі
масштабтағы картаны план деп атайды. План мен карталардың
біздің халық шаруашылығымыздың қай саласында болсын
атқаратын рөлі зор. Жерге байланысты ғылыми және практикалық
жұмыстар ең алдымен карта арқылы сол территорияны жете зерттеу
яғни зерттеу объектісін белгілеп, жұретін маршруттарды,
солдарды, т.б. кағаз бетіне (планға) түсіру керек. Жергілікті жердің
территориясын зерттеп, көптеген жаңалықтар енгізіліп, бұрынғы
карта мен план толықтырылады.

Демек, барлық жүргізілген жұмыстар картадан, планнан
шығады және картаға (планға) түседі, картадан (планнан) басталады
да, картаман (планмен) аяқталады.

План мен картаның негізгі ерекшеліктері:

1. Планда жердің шағын аймақтары үлкен масштабпен алынса,
1:500, 1:1000, 1:2000, 1:5000 карталарда үлкен аймақтар ұсак
масштабпен 1:50000, 1:100000 алынады.

2. Картада меридиандар мен параллельдер міндетті түрде
сызылады, ал план бетінде тік бұрышы координаталык тордың
кескіні ғана болады.

3. Планда жердің дөңестігі ескерілмейді. Кескіндеу масштабы
планның барлық бағытында тұракты болса, картада ол тек
меридиандар мен параллельдер бағытында ғана сақталады.
Жер бетін план мен картадан басқа профиль деп атапатын
жердің вертикаль бағыттағы кесіндісі аркылы бейнелеп көрсетуге де
болады .

Жалпы алғанда, профиль көлденең кескіннің (қиманың) дербес(жеке) түрі болып есептелінеді. Жер қыртысының бетінен оның
терең қабаттарына дейінгі аралығының тік бағыттағы (вертикаль)
көрінісін қима немесе көлденең кесінді дейді.
Қималар әркашанда горизонталь және вертикаль масштабтарда
сызылады. Жол және әртүрлі кұрылыс салуда, сол жердің рельефі
мен геологиялык кұрылысы арасындағы байланысты анықтау қажет
болғанда, қиманың вертикаль масштабы горизонталь масштабпен
ондаған, кейде жүздеген есе үлкейтіліп (іріленіп) сызылады.
Мәселен, горизонталь масштаб 1:5000 болса, оның вертикаль
масштабы 1:500 болып келеді.

Қималар  геологияда маркшейдер және тау-кен ісінде
пайдалы қазбалардың орналасуын аныктауға, ізденіс және барлау,
сумен қамтамасыз ету жұмыстарын жобалауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
Билкас

**Билкас** – Египеттегі Дакахля губернаторлығындағы қала. Халық саны 95 001 (2007 жылғы халық санағы бойынша).

## Экономикасы
Жергілікті халықтың жартысы Жерорта теңізінің жағалауындағы Гамаса курортында жұмыс істейді. Кейбір тұрғындар Абу-Мади ауданындағы табиғи газды өңдеумен айналысады. Билкасда ауылшаруашылық өнімдерін шығару жақсы дамыған. Қалада бұрын князьдар мен көпестердің иелігінде болған көне сарайлар мен виллалар бар.

## Дереккөздер


Санат:Мысыр қалалары
Кафр-эд-Даввар

**Кафр-эд-Даввар қаласы** (Египет) – Египеттегі Бухейра губернаторлығындағы қала. Халық саны 267 370 адам (2005 жылғы халық санағы бойынша). Қала арқылы Нілдің  Махмудия саласы өтеді. 1882 жылы қала  маңында Ағылшын-Египет соғысы кезінде шайқастар болды. Египет әскерін Араби-паша басқарған болатын. Ол британ әскерінің Каирге қарай жылжуын 5 аптаға тоқтатты. **Кафр-эд-Даввар** 20 ғасырдың ортасында коммунистік қозғалыстың орталығы болды.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Бүкілқытайлық кәсіподақтар федерациясы

thumb|right|200px|
**ҚХР-ның Кәсіподақ ұйымы**. 1925 жылдың мамыр айында Гуанчжоуда өткен екінші бүкілқытайлық кәсіподақтар сьезінде құрылған.  1925-1927 жылдары Қытайдағы төңкеріс кезеңінде төңкерісшіл жұмысшы қозғалысының ұлғаюына едәуір ықпал тигізген. Төңкеріс жеңіліске ұшырағаннан кейін, біраз уақыт астыртын жұмыс жасай бастады. Сонсоң елдің төңкеріс және демократиялық күштеріне қарсы Гоминьдан үкіметімен байланысын тоқтатады. 1948 жылы Харбинде өткен алтыншы Бүкілқытайлық кәсіподақтар сьезінде қайта құрылады. ҚХР құрылу қарсаңында елдегі әлеуметтік қайта құруға жұмысшыларды жұмылдыруда өз үлестерін қосқан. 1996 жылы бұл федерация 21 миллион жұмысшы мен қызметкерді біріктірген. 2006 жылы мүше болғандар саны 169 миллион  адамға жеткен.

## Төрағалары:
*1-ші (1922.5 — 1925.5) 
*2-ші (1925.5 — 1926.5) (ресми құрылғаннан кейін) 
*3-ші(1926.5 — 1927.6) 
*4-ші (1927.6 — 1929.11) 
*5-ші (1929.11 — 1941.1) 
*6-ші (1948.8 — 1953.5) (құрметті) 
*7-ші (1953.5 — 1957.12) (құрметті) 
*8-ші(1957.12 — 1966.12) 
(1957.12 — 1958.5) 
(1958.8 — 1966.12) 
*9-ші (1978.10 — 1983.10)  
*10-ші (1983.10 — 1988.10)  
*11-ші (1988.10 — 1993.10) 
*12-ші (1993.10 — 1998.10)  
*13-ші (1998.10 — 2003.9) 
(1998.10 — 2002.12) 
(2002.12 — 2003.9) 
*14-ші (2003.10 —).

## Дереккөздер

Санат:Қытай кәсіподақтары
Бүкілқытайлық әйелдер федерациясы

**Бүкілқытайлық әйелдер федерациясы** – ҚХР-ның бұқаралық қоғамдық әйелдер ұйымы. 

1949 жылдың наурыз айында Бүкілқытайлық демократиялық әйелдер федерациясы деген атпен негізі қаланған. Қытай коммунистік партиясының қолдауымен және маркстік теорияға негізделе отырып құрылған. 1995 жылдың соңында әйелдер федерациясы өздерін қоғамдық ұйым деп атай бастады. Бұл федерация Қытай Халық Республикасындағы ірі қоғамдық әйелдер ұйымдарының ортақ атауы болып табылады. Қытайдың құрлық бөлігіндегі феминизмнің дамуы үшін негізгі құралдардың бірі болған.

## Дереккөздер


Санат:Қытай қоғамдық ұйымдары
Санат:Қытай саясаты
Санат:Әйелдер ұйымдары
Сілтілер

**Сілтілер** — сілтілік, сілтілік-жер металдардың және аммонийдің гидроксидтері. Сілтілерге суда жақсы еритін негіздер жатады. Электролиттік диссоциация кезінде сілтілер OH− анионын және метал катионын түзеді.

Сілтілерге мыналар жатады: Периодтық жүйенің Iа және IIа топшаларындағы (кальцийден бастап) металдардың гидроксидтері, мысалы, NaOH (күйдіргіш натр), KOH (күйдіргіш кали), Ba(OH)<sub>2</sub> (күйдіргіш барит). 

## Физикалық қасиеттері
Сілтілік металдардың гидроксидтері (күйдіргіш сілтілер) өз алдына бөлек қатты, ақ түсті, ылғал тартқыш заттар болып келеді. Сілтілер — суда жақсы еритін, күшті негіздер, олардың суда еру реакциясы әжептәуір жылу бөлінумен өтеді. Сілтінің күштілігі мен суда ерігіштігі периодтық жүйенің әрбір тобындағы катионның радиусы неғұрлым көбейсе, соғұрлым арта түседі. Ең күшті негіздер — IА тобында цезий гидроксиді және IIА тобында радий гидроксиді.
Бұдан басқа, күйдіргіш сілтілер этанол және метанолда ериді.

## Химиялық қасиеттері
Қатты күйінде барлық сілтілер H2O-ны ауадан сіңіріп алады, және де CO2-ні де (сондай-ақ ерітінді күйінде) ауадан сіңіріп алады (біртіндеп карбонаттарға айнала отыра). Сілтілер өндірісте кең қолданылады. Сілтілердің маңызды химиялық қасиеті — қышқылдармен реакция кезінде тұздар түзе алуы.

Реакция мысалдары:

NaOH + HCl → NaCl + H<sub>2</sub>O

## Алынуы
Сілтілік металдардың хлоридтерін электролиздеу арқылы немесе сілтілік металдардың оксидтеріне сумен әсер ету арқылы алады.

*
Ба Цзинь

**Ба Цзинь** (қыт. 巴金; туған кездегі есімі – *Ли Яотан*;  25 қараша 1904 жыл, Чэнду, Сычуань – 17 қазан 2005 жыл, Шаңхай) — қытай жазушысы, аудармашы. 1985-2005 жылдарда Қытай Жазушылар одағының мүшесі болған. Он миллион не одан да көп иероглифтермен 26 томдық еңбек жазған. Өзге тілдерден 10 томға жуық туындыларды аударған. 1904 жылы 25 қарашада Сычуань провинциясының Чэнду қаласында дүниеге келген. 1920 жылдың тамызында Чэндудағы Шет тілдер мектебіне қабылданады. 

Алғашқы мақаласы 1921 жылы лақап атпен жарияланады. 1923 жылы Нанкин Ұлттық университетіне түседі. 1927-1929 жылдары Францияда оқыған. 1934 жылы Жапонияға оқуға барады. 1957 жылдың шілде айында «Шоухо» әдеби журналының бас редакторы болып тағайындалады. 1979 жылы Қытай Жазушылар одағының вице-төрағасы, ал 1985 жылдан 2005 жылға (қайтыс болған) дейін сол одақтың төрағасы болған. 2003 жылы 25 қарашада Ба Цзиньге «Халық жазушысы» құрметті атағы берілді. Ба Цзинь 2005 жылы 17 қарашада Шанхай ауруханасында 100 жасында (қытай күнтізбесі бойынша 101) қайтыс болады.

## Дереккөздер

Санат:Қытай жазушылары
Те Нин

**Те Нин** – қытай жазушысы, прозашы. 2006 жылдан бастап Қытай Жазушылар одағының мүшесі. 1957 жылдың қыркүйегінде Бейжіңде дүниеге келген. Тегі Хэбэй провинциясының Баодин жерінен шыққан. 1975 жылы Баодиндегі мектепті тәмамдағаннан кейін Хэбэй провинциясындағы Бое уезіне ауылдық өмірді тану үшін жолға шығады. Ауыл өмірінің тәжірибесі оның «Несуразный хлопок» еңбегінде бейнеленеді. 1979 жылы Те Нин қалаға оралып, Қытай Өнер және әдебиет қауымдастығының Баодин бөлімшесіндегі проза бөлімінде редактор болып қызмет атқарады. 1984 жылы Хэбэй провинциясында әдебиетпен шұғылданады. 2006 жылы 12 қарашада XVII Қытай Жазушылар одағының сьезінде Те Нин төрағалар арасында бірінші әйел төрайым болып сайланады. 

Санат:Қытай жазушылары
Ван Фанси

**Ван Фанси** – қытай төңкерісшіл саяси қайраткері. 1907 жылы 16 наурызда Чжэцзян провинциясындағы Ханчжоу жерінде дүниеге келген. 

1925 жылы Қытай Коммунистік партиясының жасырын ұйымына кіреді. 1927 жылы Мәскеуге оқуға барады. Сол жерде Лев Троцкийдің жағына шығады. Қытайға қайта оралып, оппозициялық Троцкий ұйымын құрушы болады. Соның нәтижесінде партия қатарынан шығарылады. 1931-1937 жылдары қамауда болады. 1949 жылы халықаралық байланыс орнату үшін Гонконгқа, сонсоң Макаоға жіберіледі. 1975 жылы ол қайтадан көшуге мәжбүр болып, бұл жолы Лидсқа барады. 2002 жылы 30 желтоқсанда 95 жасында қайтыс болады.

## Дереккөздер


Санат:16 наурызда туғандар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:30 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бейжің университеті түлектері
Санат:Шығыс еңбекшілерінің Коммунистік университеті түлектері
Санат:Қытай революционерлері
Санат:Қытай троцкийшілері
Санат:Қытай жазушылары
Санат:Төртінші интернационалға қосылғандар
Санат:Чжэцзянде туғандар
Санат:Лидсте қайтыс болғандар
Масштабтар мен олардың дәлдігі

**Масштабтар мен олардың дәлдігі**.

Жер беті мен оның шағын аймақтары қағаз бетіне белгілі бір
масштаб аркылы кішірейтіліп кескінделеді.
Масштаб дегеніміз пландағы, картадағы сызықтың (кесіндінің)
өзіне сәйкес жер бетіндегі ұзындыгының горизонталь проекциясына
қатынасы. Масштаб сандық, сызықтық және көлденең болып
бірнеше түрге бөлінеді.

Егер план 1:1000 масштабында жасалса, онда жер бетіндегі
ұзындығы 1000 см-лік аракашықтық планға 1 см-лік кесінде түрінде
кескінделген болады. Мұндай масштаб сандық масштаб делінеді.
Мына төмендегі бірнеше сандық масштабтар 1:1000; 1:2000; 1:5000;
1:10000, т.б. ірісінен үсақтарына қарай қатармен жазылады.
Масштаб ірі болса, ол планда арнаулы деректер толық көрсетіледі.
Әр планның мақсатына лайықты өзіне сәйкес масштабы болады.
Егер сандык масштаб белгілі болса, сызықтың ұзындығын қағаз
бетіне не керісінше, пландағы кесінді арқылы оның жер бетіндегі
ұзындығын анықтауға болады. Бірінші мысал: жер бетіндегі
сызықтық проекциясы 275 м-ге тең делік. 1:5000 сандық масштабта
бұл қашықтық планға 275 : 5000,00. 055м5, 5 см-ге тең кесінді
болып кескінделеді. Екінші мысал: 1: 2000 масштабы пландағы
кесінді ұзындығы 6,5 см болса, онда жер бетіндегі ұзындығы 6,5 х
2000 1 3000 см 130м.
Іс жүзінде бұл есептерді қолдану ыңғайсыз болғандықтан,
сандық масштабтың орнына сызықтық, көбінесе көлденең масштаб
қолданалады. Сандық масштабтың қағаз бетінде график түрінде
бейнелеуін-сызықтық масштаб дейді.

Сызықтық масштаб бір түзудің бойын масштаб негізі деп
аталатын біріне-бірі тең бірнеше кесінділерге бөлгеннен шығады.
Масштаб негізгі әдетте 1 см-ге тең болып келеді . Сол
жақтағы шеткі негіз тең 10 бөлікке бөлінеді де, оның оң жақ үшы 0-
деп белгіленеді.
Сандық масштабтың да кемшілігі бар, ол сызықтық масштабпен
пайдаланғанда, оның 0-ден сол жақтағы негізінің үсақ
бөлшектерінің аралығын көз мөлшермен бағалаудан тұрады.
Сондықтан өте үлкен дәлдікті қажет ететін өлшеулер үшін көбіне
көлденең масштаб қолданылады. 1:5000 масштабына сэйкес келетін
көлденең масштаб 11 -суретте көрсетілген.

Түзу сызық жоғарыдағыдай «масштаб негізін» 2см-ге тең етіліп,
бірнеше бөліктерге бөлінеді. Оң жақтағы 0, 2, 4, 6, 8 нүктелерінен
перпендикуляр тұрғызылып, олар төменге түзу сызықтан бастап,
әрқайсысы 2 не 3 мм-ге тең 10 бөлікке бөлінеді. Бөлінген нүктелер
арқылы бастапқы түзу сызыққа параллель сызықтар жүргізіледі. Сол
жақтағы масштаб негізінің төменгі және жоғарғы қабырғалары «10-
ға бөлініп, масштабтың кіші негізі» алынады. Олар суреттегідей
қиғаш сызыкгармен қосылады. Осылай сызылған көлденең
масштабтың ең кіші бөлігі «bо» кесіндісі «ВО'» -ның 1/10 не, яғни
0,2 мм-ге тең. 0,2 мм-ге сәйкес келетін жер бетіндегі горизонталь
ұзындықты көлденең масштабтың дәлдігі дейді. Масштаб дәлдігі
мына формуламен анықталады:

***t = cb =А<sup>'</sup> О=a/m*n***

мұндағы а-масштаб негізі 2см; «-масштаб негізі бөліктерінің саны;
m-масштаб биіктігі бөліктерінің саны. Мысалы: 1:1000; 1:2000;
1:5000 масштабтарының графиктік дәлдіктері 0,2; 0,4; 1,0 м тең
болып келеді. Мұндай көлденең масштабтар топографиялық
транспортирлер мен металдан жасалған сызғыштарға қондырылады.
Оларды масштабтық сызғыштар дейді.

## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Пландар мен карталардың шартты белгілері

**Пландар мен карталардың шартты белгілері.**Жер бетін планға, картаға түсіру күрделі жұмыс, ол өте аса
дәлдікті қажет етеді және дәл аспаптарды пайдаланып, маман-
геодезистер, маркшейдерлер жасайды. План мен картаның мазмұны
толық, түсінікті және көрнекті болуы үшін пішіні, түрі
мүмкіндігінше жердегі заттарды бейнелейтін белгілер қолданылады.
Топографиялық картадагы шартты белгілер: карталарды түрлі-
түсті безендіруден, түсіндірме жазулардан, цифрлы белгілерден
тұратын бір тұтас жүйеден тұрады. Шартты белгілер мен олардың
түстері жердін әртүрлі объектілері, тектік түрлерін көрнектендіре
түседі. Ал, түсіндірме жазбалар мен цифрлык белгілеулер шартты
белгілерде кескінделетін объектілердің және ерекшеліктері туралы
мәліметгермен толықтырылады. Карталар мен пландардағы шартты
белгілер масштабты (контурлық), сызықтық, масштабтан тыс және
түсіндірме шартты белгілерге бөлінеді .

Контурлық белгілер орманның, шабындықтың және олардың
көлемін де білуге мүмкіндік береді. Объектілердің контурлары
нүктелік пунктирлермен немесе жіңішке тұтас сызықпен жер бетінің
белдерін және шын мәніндегі сұлбаға үұқсастығын сақтай отырып
белгіленеді.
Бейнелейтін заттардың көлемі кішкентай болып, оны масштаб
арқылы көрсету мүмкін болса, ондай заттар масштабтан тыс шартты
белгілермен көрсетіледі. Мәселен, жаңа өскен ағаштар, құдықтар,
километр бағаналары, т.б. заттардың мөлшері көрсетілмей тұрған
орындары белгіленеді, яғни масштабтан тыс шартты белгілер тиісті
объектінің сыртқы түрін еске салатын геометриялық фигуралар.
Өзендер, каналдар, жолдар, т.б. сызықтық объектілер де масштабтан
тыс шартты белгілермен кескінделеді. Олар объекті осін оның
табиги орнына сәйкес береді, ал олардың ені біршама ұлғайтылып
көрсетіледі.
Контурлық және масштабтан тыс белгілерді толықтыратын және
оларды түсіндіретін белгілерді түсіндіргіш шартты белгілер дейді.
Мәселен, өзендердің ағын жылдамдығы, көпірдің ұзындыгы мен
көтерімділігі, геодезиялык пункттердің, ормандағы ағаштардың
жанында жазылган сандар, т.б. түсіндіргіш белгілеріне жатады.
Елді-мекендердің, өзен-көлдердің, таулардың, т.б. аттары толық
жазылады. Қысқартьшған жазулар объектілердің маңызын немесе
қасиетін түсіндіреді. Мысалы: вкз-вокзал; ск-скважина; қ-құдық
деген мағынаны береді. Топографиялық карталардагы түрлі-түсті
бояулардың түсі кескінделетін объектілердің шын өзіне сәйкес
болып келеді; мәселен: ормандар-жасыл; су-көк, жер бедері-қоңыр,
темір жолдар, өнеркәсіптік, шаруашылық және әлеуметтік-мәдениет
объектілері-қара бояулармен боялады.

## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Жердің бедері және оны пландар мен карталарда бейнелеу

**Жердің бедері және оны пландар мен карталарда бейнелеу**   Жер бетіндегі таулардың, сайлардың, жота-ойпаттардың
жинагын жердің бедері дейді. Ал, жер бетіндегі әртүрлі құрылыстар,
жолдар, т.б. жиынтыгын геодезияда ситуация дейді.

Жер бедері ерекшеліктеріне байланысты мекен-жай, таулы,
және жазық болып бөлінеді: тау, қазаншұңқыр, жота, өзен, қайқы,
бел. Таудың ең биік жері-шың, ал тау табаны тау етегі деп аталады.

Жер бетінің бедері топографиялық карталар мен пландарда
горизонтальдар, шартты белгілер және биіктерді жазу арқылы
бейнеленеді.Құрлық бетіндегі абсолют биіктіктері бірдей 
нүктелерді біріктіретін қисық-тұйық сызықты горизонтальдар деп
аталады.

## Жер бедерінін түрлері
1) тау, төбе-айналадағы жазық кеңістікпен биік көрсетілген, күмбез,
конус тәрізді жер береді. Оның төбесі, беткейі және етегі болады

2) қазаншұңқыр-жер бетіндегі қазанга ұқсас ойпаң. Оның түбі,
бүйірлік беткейі, кернеуі болады

3) жота, тау-жотасы-бір бағытта созылып жатқан таудың, не
төбенің көтеріңкі беті. Ол екі жақты болып келеді, яғни екі
беткейден тұрады

4) өзек-екі таудың, жотаның арасындағы ылдилап созылып жатқан,
су жататын ойыс. Оның екі қабағы болады, өзек дами келе сайға
айналады. Озектің ең төменгі нүктелері арқылы жүргізілген
сызықты-су ағар (тальвет) деп атайды .

5) қайқы, бел-асу, тау жотасы қырқаларының бөліктері арасындағы
ойпаң. Олар тау жоталарының бір жағынан өтуге мүмкіндік
туғызады .

6) жыра-жауын мен қар суларының бұзу әрекеттерінен пайда болған
рельефтің ойық формасы. Жыралардың терендігі 10-15 м, ал
ұзындығы бірнеше километрге дейін жетеді. Жыралар
мен жарлардың тік бейнелері картада ұсақ, ирек сызықтармен
белгіленеді.

Рельефтің ерекше нүктелеріне таудың төбесі, шұңқырдың түбі,
жоталардың ең төменгі және жоғарғы нүктелері, т.б. жатады.
Горизонтальдарға перпендикуляр етіп жүргізілген кішкене
сызықшалар-бергштрихтар беткейдің бағытын көрсетеді. Тауды,
жотаны бейнелегенде бергштрихтар горизонталь бұрылысының
сыртынан, ал қазаншұңкырлар мен өзектерді бейнелегенде,
горизонталь бұрлысының ішінен қойылады . Карталарға
горизонтальдардың биіктігі өрлеу бағытына бағытталып жазылады.
Горизонтальдардың пландағы арақашықтығын салынды
(заложение) табан деп атайды. Егер горизонтальдар бір—біріне
жақын жатса, яғни салынды қысқа болса, беткейдің тік болғаны, ал
аралары бір-бірінен алые болса онда беткейдің жатық болғаны.
іргелес орнапасқан горизонтальдар биіктігінің айырмашылығын
(һ) қима биіктігі деп атайды. Рельефтің қима биіктіктері карта мен
пландардың масштабы мен рельефтің күрделілігіне тікелей
байланысты. Осыған орай әртүрлі масштабтағы карталар үшін
төмендегідей қима биіктіктер (һ) кабылданған.

Жер бедерінің халық шаруашылығының қай саласына болсын
тигізетін әсері өте зор. Әсіресе, тау-кен жұмыстарын ашык әдіспен
жүргізгенде, жер бедерінің ерекшеліктерін ескермеуге болмайды.
Инженер мамандар жер бедерінің (рельефтің) түрлерін айырып,
құрылыстарды жобалауда, кеніштерді салуда және де оларды дұрыс
та нәтижелі пайдалана білулері кажет.

## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Мекей Әбішұлы

**Әібшұлы Мекей** (1940 ж, Баян-Өлгей аймағы) - қазақ математигі. Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында дүниеге келген. 1959-1963 жж. Моңғолия Мемлекеттік Университетін математик мамандығымен тәмамдап, сол университетте мұғалімдікке қалған. 1970-1975 жж. М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде аспирантурада оқып математика ғылымының кандидаты дәрежесін, 1995 ж. осы университетте математика ғылымының докторы дәрежесін қорғаған. Моңғолия тарихындағы 3-ші математика ғылымының докторы болған адам. 1980 ж. доцент, 1996 ж. профессор атағын және 2004 ж. Моңғолия Ұлтық Ғылым академиясының академигі болған. Ол 1963 ж-дан бүгінге дейін 46 жыл Моңғолия Мемлекттік Университетне ұстаздық етіп келді. Математика саласындағы айналмалы теориясына қатысты еңбегімен танымал.
## Дереккөздер

Санат:Моңғолия қазақтары
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Дин Ни

**Дин Ни**  (1920, Шаньдун провинциясы, Қытай - 1998, Бейжің) – қытай жазушысы. Екінші дәрежелі Сталин сыйлығының (1952) лауреаты. 

1938-1942 жылдар аралығында Қытайдағы Ұлт-азаттық армиясының бөлімшесінде мәдени-ағартушылық жұмыс бағытында қызмет атқарады. 1942 жылы майданнан келген соң Яньань Лу Синь атындағы өнер академиясына түседі. 1942 жылы әдебиет және өнер жұмысшыларының конференциясында Мао Цзедун баяндамасынан кейін Дин Ни әдеби қызметін бастап кетеді. Ең атақты туындысы – «Седая девушка» пьесасы.

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Қытайда туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бейжіңде қайтыс болғандар
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Қытай жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:Қытай драматургтері
Санат:Соцреалист-жазушылар
Санат:XX ғасыр драматургтері
Измир

**Измир** ( екінші атауы Смирина, ) — Түркияның батысында, Измир шығанағының жағалауындағы қала. Измир кішкентай таулы төбешіктермен қоршалған. Халық саны (2005 жылы, 3,5 миллион адам) бойынша Түркиядағы үшінші орында тұрған және Ыстамбұлдан кейінгі екінші үлкен портты қала. Измир елінің әкімшілік орталығы, Жерорта теңізінің су алабындағы ең көне қала, Түркия Республикасының маңызды өнеркәсіп және мәдени орталығы. Измир (Смирина) – Гомердің отаны болып атануға үміткер қалалардың қатарында.
нобай|center|1000px|<center>Измирдің панорамасы

## Дереккөздер

Санат:Түркия қалалары
Газиантеп

**Газиантеп** (қала) (  ) — Газиантеп илінің әкімшілік орталығы, Түркияның оңтүстігінде, Тавр үстіртінің оңтүстік орналасқан. Халық саны бойынша Түркияда алтыншы орында тұрған қала (853 мың адам). Армян зұлматына дейін қала халқының көп бөлігін армяндар құраған.1921 жылдың 8 ақпанына дейін қала Антеп атауымен аталған. Мемлекеттің тәуелсіздігі үшін соғыста қала тұрғындарының көрсеткен ерлігіне қалаға гази (батыр) лауазымы берілген.

## Дереккөздер

Санат:Қалалар
Санат:Түркия
Санат:Түркия қалалары
Кония

**Кония** () – Анадолының орталығындағы Түркия қаласы. Конья илінің орталығы. Халық саны 742 690 мың адам (2000 жыл). XX ғасырдың басында қала халқының көбісі армяндар болатын, бірақ армян зұлматы саясатынан кейін армяндықтар қаладан аластатылады. Қаланың өркендеуі үшін 1925 жылы Ататүрік сопылар орденінің қызметіне тыйым салады. Руми мавзолейі 1927 жылы мұражай болып өзгертіледі. Көне мәдениетті жандандыру мақсатында 1957 жылы Коньяда айналатын диуаналардың (дериш) бірлестігі қайта құрылады. Әр жыл сайын желтоқсан айында диуаналар (дервиш) фестивалі өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қалалар
Санат:Түркия
Қайсері

**Қайсері** (;  Кесария;  Мажак) – Түркиядағы Эрджияс жанартауының етегіндегі қала. Қайсері илінің әкімшілік орталығы. Ежелгі заманда Кападок Кесареясы, Цезарея, Мазака, Евсевия атауларымен аталған. Кападок билеушілерінің резиденциясы, христиан дінін тарату орталығы болған. Каподокия рим провинциясына айналғаннан кейін қала Кесарея деп аталған. Валент императоры кезеңінде Каппадокия бірнеше провинцияларға бөлінгеннен кейін, Кесарея Cappadociae primae астанасы болады. 1080 жылы түрік-селжұқтары қаланы жаулап алады. 200 жыл шамасында Рум сұлтандығының құрамында болған. 1515 жылы Осман империясына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Түркия қалалары
Мерсин

**Мерсин** (; ) – Түркиядағы Мерсин шығанағының оңтүстік-шығыс жағалауындағы қала. Халық саны 850 000 адам. Мерсин провинциясының әкімшілік орталығы. Акдениз, Мезитли, Торослар, Енишехир атты төрт ауданға бөлінген. Қалада балық аулау, мұнай, цемент, тамақ және тоқыма мата шығару өнеркәсіптері дамыған. Ресей мемлекетімен бірлесіп АЭС құру жоспарланған. Мерсиндегі ең үлкен университет 1992 жылы 3 шілдеде құрылып, 11 факультеті, 100 астам профессор мен 18 000 шамасында тәлімгер білім алады.

## Дереккөздер


Санат:Түркия қалалары
Гао Синцзянь

оңға|200px
**Гао Синцзянь** () – қытай драматургі, прозашы, новеллашы, сыншы. Парижде тұрады. 2000 жылғы әдебиет аталымы бойынша Нобель сыйлығының иегері. 1940 жылы 4 қаңтарда Қытайдың Ганьчжоу жерінде дүниеге келген. «Күзгі гүлдер» әңгімесінің авторы.

## Дереккөздер


Санат:4 қаңтарда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Қытай)
Санат:Қытай жазушылары
Санат:Ганьчжоуда туғандар
Ван Чжэнь

**Ван Чжэнь** – ағаш литерді қолдана отырып, мәтін теруді ойлап тапқан әлемдегі ең бірінші адам. 

Қытайдағы Юань әулеті кезінде шенеунік болған. Ван Чжэнь сондай-ақ ауыл шаруашылығы бойынша көптеген еңбектер жазған, соның бірі – «Нун-шу» еңбегі. Бұл еңбекте 13 ғасырдың соңы мен 14 ғасырдың басындағы технология мен құрылғылар бейнеленген. 1290 жылы Шаньдун провинциясында дүниеге келген. 1333 жылы қайтыс болған.

## Дереккөздер


Санат:1271 жылы туғандар
Санат:Қытайда туғандар
Санат:Юань энциклопедистері
Санат:Қытай өнертапқыштары
Санат:Қытай жазушылары
Санат:Баспагерлер
Санат:Қытай агрономдары
Ескішаһар

**Ескішаһар** () – Түркияның солтүстік-батысында, Порсук өзенінің жағалауындағы қала. Халық саны 482 793 (2000 жылғы санақ нәтижесі). Анкараның батысынан 250 км және Ыстамбұлдың оңтүстік-шығысынан 350 км қашықтықта. Ескишехир атауы түрік тілінен аударғанда «көне қала» (eski – көне, şehir - қала) мағынасын береді. ХІV ғасырға дейін Ескишехир жас Осман мемлекетінің астанасы болған. Гректер Түркия әскерін талқандауға келген кезде (1921 жылдың көктемінде) Ескишехир әскери әрекеттердің орталығы болған. Гректердің бұл шайқаста жеңіске жеткендеріне қарамастан, түрік әскерлері қоршаудан шығып кетеді. 1922 жылдың жазында түрік әскерлері қалаға қайтып келеді. Қалада 880 000 тәлімгер білім алатын Анадолы университеті орналасқан. Түркиядағы ең үлкен университет болса, ал дүние жүзі бойынша 4 орынды иеленеді.

## Дереккөздер

Санат:Түркия қалалары
Диярбақыр

**Диярбақыр** (, күрт тілінде Amed) – Түркияның оңтүстік-шығысында, Тигр өзенінің бойындағы тарихи қала және аудан. Диярбақыр илінің әкімшілік орталығы. Түрік Күрдстанының бейресми астанасы. Халық саны 601 140 адам (2008 жылғы санақ нәтижесі). Диярбақырдың 9 мың жылдық тарихы бар. Төрт ауданға бөлінген: Бағлар, Қаяпынар, Сұр және Йенишеһір.

## Дереккөздер

Санат:Түркия қалалары
Шанлыурфа

**Шанлыурфа** (қала) ( ) – Түркиядағы қала, Шанлыурфа илінің астанасы. Түркия және Сирия шекарасынан 80 км қашықтықта. Орта ғасырларда франктер қаланы Эдесса деп атаса, ал Сирия жазушылары Урха/Орхо деп атаған. Кейін қала Урфа атанды. Күрт тілінде қала атауы – Риха. Француз басқыншыларына қарсы азаттық үшін соғыста қала тұрғындарының көрсеткен ерлігіне Урфа атауына Шанлы (қазақша: даңқты) қосымша атауы жалғанады.

## Дереккөздер


Санат:Түркия қалалары
Үштаған

**Үштаған** — елді мекен атауы:
* Үштаған (Атырау облысы)
* Үштаған (Маңғыстау облысы)
Жаңаауыл

**Жаңаауыл** ұғымы келесі елді мекен атауларын білдіреді:

* Жаңаауыл – Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Қарағанды облысы Қарағанды қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Жаңаауыл – Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Павлодар облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданындағы ауыл.
* Жаңаауыл – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы ауыл.