open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шәймерден Бейсенбайұлы Бектұрғанов

**Шәймерден Бейсенбайұлы Бектұрғанов** (1896, бұрынғы Ақмола губерниясы, Петропавл уезі, Мамлют ауылы – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Қарауыл руынан шыққан.

1911 жылы Белое селосындағы 2 сыныптық мектепті бітірген. 1-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Азамат соғысы кезінде партизан жасағының құрамында ақтарға қарсы күресті. 1919 – 23 жылдары Мамлютка селолық кеңесінің төрағасы және болыстық атқару коммитетінің хатшысы, 1923 – 25 жылдары Төңкеріс ауданында болыстық коммитеттің хатшысы, Петропавл уездік партия коммитеті ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі болды. 1925 – 26 жылдары Мәскеуде партия қызметкерлерін даярлайтын курста оқып, 1926 жылы Петропавлда, 1927 – 28 жылдары Ақмолада уездік партия коммитетінің хатшысы, 1928 – 29 жылдары Сырдария губерниясы коммитетінде бөлім меңгерушісі, 1929 – 30 жылдары Адай және Қарқаралы округтік коммитеттерінде жауапты хатшы қызметтерін атқарды. 1930 – 31 жылдары марксизм-ленинизм курсының тыңдаушысы, 1931 – 33 жылдары ххМәскеуъъде Қызыл профессура институтында оқыды. 1933 – 34 жылдары Алматы Жоғары коммунистік ауыл шарушылығы мектебінің ректоры, 1934 – 37 жылдары КСРО Жоғарғы соты Қазақ бөлімінің төрағасы, Қазақ КСР-і Жоғарғы сотының төрағасы, Қазақ АКСР-і әділет халық комиссарының орынбасары болды. 1937 жылы желтоқсанда тұтқындалып, ату жазасына кесілді. 1964 жылы желтоқсанда ақталды. 

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Сотының төрағалары
Серік Рәпілбекұлы Оспанов

**Серік Рәпілбекұлы Оспанов** (1949 жылы туған, Луговой ауылы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылым докторы, Қазақстан Ауыл шыруашылығы ғылымының академиясының *корреспондент-мүшесі*. Дулат тайпасы Сиқым руынан шыққан.
***1972 жылы** Алматы зоотехлы-мал дәрігерлік институтытын, 
***1975 жылы** Қазақстан Ғылым Академиясы жанындағы Мал шаруашылығы институтының аспирантурасын бітірген. 
***1975 – 1992 жылы** осы ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім бастығы қызметтерінде болған. 
***1992 жылдан** Қазақстан Ғылым Академиясы Қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары. 
## Ғылыми еңбектер
60-тан аса ғылыми еңбектің авторы. Ауыл шаруашылығы малдарын жемшөппен қамтамасыз ету және жемшөп жасау технологиясы бойынша ірі маман болып есептеледі. 
## Сілтемелер
* Ауыл шаруашылығы
* Технология
* Мал шаруашылығы
## Дереккөздер


	

Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары

Санат:1949 жылы туғандар
Семей мұғалімдер семинариясы

**Семей мұғалімдер семинариясы** — Қазақстандағы алғашқы арнаулы орта оқу орындарының бірі. 

1903 жылғы 1 шілдеде үш негізгі және бір даярлық класы бар жеті жылдық оқу орны болып ашылды. Оның дайындық класына алғаш Семей, Кереку, Өскемен, Қарқаралы, Ақмола уездерінен 24 бала қабылданды. Кейіннен Тобыл, Барнауыл, Жетісу аймақтарынан да жастар тартыла бастады. Семинарияның алғашқы директоры болып Петербург университетінің түлегі А.И. Белый тағайындалды. Семинария іргетасының бекуіне жоғары білімді педагогтар — ағайынды Белослюдовтар, Н.Я. Коншин, И.Я. Малахов, В.Н. Попов, ерлі-зайыпты Нұрғали, Нәзипа Құлжановтар, Ә.Сәттаев, т.б. зор үлес қосты. 

1922 жылы семинария негізінде орысша және қазақша екі педагогикалық техникум ашылып, 1937 жылы педагогикалық. училищелер болып өзгерді. 1953 жылы екі училище біріктіріліп, К.Д. Ушинский атындағы орыс-қазақ педагогика училищесі болды. 1957 — 63 жылдары уақытша жабылып, Семейдегі Н.П. Крупская атындағы педагогикалық институттың бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлау факультеті ретінде жұмыс істеді. 1963 жылғы педагогикалық училище болып қайта бөлініп шықты. 1967 жылы М.Әуезовтің есімі берілді. 

1992 жылғы 22 мамырда педагогикалық колледжге айналды. Қазір колледждің күндізгі және сырттай оқу бөлімінде 5 мамандық (бастауыш сынып, шағын комплектілі бастауыш мектеп, музыка, ағылшын тілі, информатика пәні мұғалімдері) бойынша 1500 оқушы білім алуда. Онда озық үлгідегі технологиялық-компьютерлік құралдармен жабдықталған 4 информатика кабинеті, спорт және салтанат залдары, жазғы стадион, 63 мың дана оқу құралдары бар кітапхана, жақсы жабдықталған жатақхана мен асхана жұмыс істейді. Оқу орнын бір ғасыр ішінде 45 мыңнан астам мамандар бітіріп шыққан. Олардың арасында Әуезов, Қ.Сәтбаев, Ә.Марғұлан, Ж.Аймауытов, Ә.Нұршайықов, А.Құдайбердиев, Ғ.Сармұрзин, Ш.Айманов, т.б. бар. 

Әуезовтің “Еңлік — Кебек” пьесасы осы оқу орнының қабырғасында дүниеге келген. Сондай-ақ 1918 жылы Әуезов пен Аймауытов семинарияда оқып жүріп, “Абай” атты қолжазба журнал шығарған, осында қазақ топырағындағы алғашқы студент-жастардың футбол командасы “Ярыш” құрылған. Студенттер Семейдегі А.В. Луначарский атынд. клубта жастардың ойын-сауық кештерін ұйымдастырып, Абай шығармалары мен халық әндерін, күйлерін насихаттаған (ұйымдастырушылары семинария оқытушылары, ерлі-зайыпты Құлжановтар).

## Тағы қараңыз
* М.О. Әуезов атындағы педагогикалық колледжі

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан оқу орындары
Санат:Мұғалімдер семинариялары
Санат:1903 жылы пайда болғандар
Санат:Семей оқу орындары
Идиш

thumb|right|Идиш тілінің диалекттері
**Идиш** — Еуропада (соның ішінде ТМД-да), Америкада, Оңтүстік Африкада және Израильда тұратын еврейлердің бір бөлігінің тілі. Идишта 4 млн-дай еврей сөйлейді.

1-дүниежүзілік соғысқа дейін идиш тілінде 11 – 12 млн-дай адам сөйлеген. Бұл тіл 12 – 13 ғасырларда қалыптаса бастады. Ол көне еврей тілі мен неміс диалектілерінің және семит, славян тілдерінің кірігуінен пайда болды. Идиш шартты түрде поляк, украин, литва-белорус диалектілеріне бөлінеді. Идиш тілінде 21 дауыссыз, 5 дауысты, 3 дифтонг дыбыс, зат есімінің үш род категориясы, 4 түрлі септік жалғауы бар. Жазуы көне еврей әліпбиіне негізделген. Оңнан солға қарай жазылады. Бас әріп қолданылмайды. Лексикасында неміс және славян, т.б. тілдерден енген сөздер жиі ұшырайды. Зат есімнің қай род екені белгілілік артиклімен, сын есімге жіктеу есімдігінің тіркесіп келуі арқылы беріледі.

## Тағы қараңыз
*Еврейлер
*Дүние жүзі тілдері

## Сілтемелер


Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер
Санат:Батыс герман тілдері
Семейтау

**Семейтау** – Сарыарқаның қиыр шығыс бөлігіндегі шоқылы аласа тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Семей қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстікке қарай доғаша иіліп жатыр. Ұзындығы 45 км, ең биік жері – Қарақұс тауы (606 м). Семейтау Шаған, Мырзабек, Мұқыр өзендерінің суайрығы саналады. Батысында бірнеше шағын тұзды көлдер (Қарабастұз, Балықтыкөл, Шұға) орналасқан. Баурайында бірнеше бұлақ бар.

## Геологиялық құрылымы
Жоғары пермь мен төменгі триастың гранит, сиенит, гранодиоритті жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде бетеге, жусан және бұта өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Әулие қыз бейіті

thumb|Қыз мүсіні**ӘУЛИЕ ҚЫЗ БЕЙІТІ**— 18 ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Жорға ауылынан батысқа қарай 3 км жерде. Әулие қыздың кім екені жайлы дерек жоқ, бірақ ол жерленген бейіт орналасқан тұстың жоғары жағынан 5 шипалы бұлақ ағып шығып, жылға құрайды (қ. Әулиебұлақ). **Әулие қыз бейіті** жылғаның оң жағасына шикі кірпіштен тік бұрышты шаршы үлгіде (8,36м 8,63 м) тұрғызылған. Оңтүстік-шығыс жағындағы қабырғадан ішке кіретін ойық қалдырылған. Осы жағына жалғастырылып қоршау салынған. Қоршаудың Солтүстік-батыс бөлігі қираған, қабір орны да сақталмаған. Бейіт ішінде “ақтық” байланған қураған ағаш бар. Әулие қыз бейітін жергілікті тұрғындар киелі орын ретінде қастерлейді.
## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Николай Ильич Беляев

**Николай Ильич Беляев** (13.2.1903 Уфа губерниясы–1966, Мәскеу қаласы) – саяси қайраткер, Қазақстан Компартиясы ОК-нің 1-хатшысы (1957 – 60).

## Өмірбаяны
* 1925 жылы Мәскеу халық шаруашылығы институтын бітірген. 1925 – 1943 жылдары Батыс Сібірдегі жергілікті партия, кеңес органдарында басшы қызметтер атқарды. 
* 1943 – 1955 жылдары Алтай өлкелік партия комитетінің бірінші хатшысы қызметінде болды.  
* 1955 – 1957 жылдары КОКП Орталық Комитетінің хатшысы және РКФСР жөніндегі бюро басшысының орынбасары қызметтерін атқарды. 
* 1957 – 1960 жылдары Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшысы қызметінде жұмыс істеді. Қарағандыда екі кокс батареясы және екі домна, Соколов – Сарыбай тау-кен байыту комбинаты, Бұқтырма СЭС-і, және басқа өндіріс нысандары дүниеге келді.
* 1957 – 1959 жылдары Қазақстанға сырттан жарты миллионға жуық адам әкелінді. Өндіріс пен құрылысты басқару жүйесі өзгерді. Осы мақсатта 9 экономикалық аудан құрылды. Әр экономикалық ауданда халық шаруашылығы кеңесі құрылды. Қазақстан бойынша Қазақстандық халық шаруашылығы кеңесі пайда болды. Тың өлкесін құру жұмыстары аяқталды, бірақ бұл реформа өзін ақтамады. Шаруашылық механизмі әкімшілік басқару әдеттерінен экономикалық ынталандыру жолына түсе бастады. Репрессиялық аппарат бәсеңдеді, халықтың тұрмысы біршама жақсарды. Интернационализм үгіт-насихаты бұрын-соңды болмаған деңгейге жетіп, қазақ мектептері көптеп жабылды.
* 1960 жылы Ақмола және Теміртаудағы оқиғалардан кейін жұмыстан босатылып, зейнеткерлікке шыққан.

## Марапаттары
* 2 рет Ленин
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордендерімен
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Калтасы ауданында туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КОКП ОК хатшылары
Санат:Қазақстан Компартиясы ОК бірінші хатшылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Семей филармониясы

**Семей филармониясы**, Семейдің Әміре Қашаубаев атындағы қалалық филармониясы — мәдениет ұжымы. 

Ол бұрынғы Семей облысы концерттік-эстрадалық бюросы (1945 — 66) және одан кейін Семей облысы мемлекеттік филармониясы (1966 — 91) деген атпен белгілі өнер ұжымы негізінде қайта құрылып, қазіргі атымен көпшілік қауымға мәдени қызмет көрсетіп келеді. Оның 7 тұрақты шығармашылық бөлімі (“Ән өзегі” фольклорлық ансамблі, *“Семей сазы”* эстрадалық жастар ансамблі, лекториялық топ, балалар ұжымы, т.б.) жұмыс істеді.

Филармония қарамағындағы ұжымдарға кезінде әнші М.Әшекеев, сондай-ақ мәдениет қызметкерлері Б.Үдербаева, Р.Байдалина, Э.Степанова, т.б. көркемдік жетекші ретінде басшылық жасады. 

1975 — 82 ж. филармонияның көркемдік жағын Г.Егеубаева, ал 1982 жылдан Н.Құсайынов басқарды. 1975 ж. филармонияның *“Әсем”* деп аталатын халық аспаптар ансамблі Францияда өткен Кеңес мәдениеті күндеріне қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Семей мәдениеті
Санат:Шығыс Қазақстан облысы мекемелері
Санат:Қазақстан музыкалық ұжымдары
Асан Оспанов

**Асан Оспанов** (18 мамыр 1961 жылы туған, Жамбыл қаласы) – ғалым, технология ғылымының докторы, профессор Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтын бітірген (1983). 1983 – 2001 жылы институтта аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 2001 – 03 жылы Алматы технология унститутінде «Тамақ өндірісінің технологиялары ғылыми-зерттеу институтының» директоры мен «Тамақ инженериясы» кафедрасының меңгерушісі, механикаландыру ғылыми-өндірістік орталығының директоры қызметтерін атқарды. Астық дақылдарын және олардың өнімдерін сепарациялаудың жаңа әдістерін зерттеу бағытында 70-тен астам ғыл. еңбектері, соның ішінде «Астық дақылдары қоспаларын өзіндік сұрыпталу әдісімен вибрациялық сепарациялау» тақырыбындағы монографиясы, 9 өнертапқыштық авторлық куәліктері мен патенттері жарияланған. Қазіргі кезде «Ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру ғылыми-зерттеу институтының» директоры.
## Сілтемелер
* Ғалымдар
* Жамбыл
* Механика
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақстан ғалымдары
Әулие Лаврентий өзені

**Әулие Лаврентий өзені** (Saіnt Lawrence Rіver) — Солтүстік Америка құрлығындағы, Канада мен АҚШ елдері аралығы арқылы ағатын өзен. Ұлы көлдер жүйесінен бастау алып, Әулие Лаврентий бұғазына құяды. Ұзындығы 1200 км, Ұлы көлдер жүйесімен қоса есептегенде ұзындығы 3350 км болады. Квебек қаласынан бастап ұзындығы 400 км, ені 50 км болатын эстуарий (теңізге қарай кеңитін, бір тармақты терең атырау) құрайды. Алабының ауданы 1290 мың км². Негізгі салалары — Оттава, Ришелье өзендері. Жылдық орташа ағыны 14 мың м3/с.  Желтоқсан — сәуір айларында мұз құрсауында жатады. Әулие Лаврентий өзені — АҚШ пен Канаданың ішкі аудандарын Атлант мұхитымен жалғастыратын өте маңызды су жолы. Онтарио көлінен Монреаль қаласының аралығындағы бөлігінде бірнеше гидроторапты каскадтар салынған. өзен бойындағы негізгі қалалар мен порттар: Кингстон, Корнуолл, Монреаль, Квебек. өзен суы өнеркәсіп қалдықтарымен ластанған.
## Дереккөздер


Санат:Канада өзендері
Санат:АҚШ өзендері
Қарабас (Абай облысы)

**Қарабас** (2011 жылға дейін – *Семёновка*) — Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл, Қарабас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бесқарағай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 33 км жерде, қарағайлы-қайыңды орманның оңтүстік-шығыс іргесінде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланған. 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты ұжымшар орталығына айналды. 1961-96 жылдары ұжымшар негізінде құрылған сүт өндіретін кеңшардың орталығы болды. 1996 жылы  Семеновкада кеңшар негізінде көптеген шаруа қожалықтары құрылды. Семеновкада арқылы Семей — Павлодар автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы — Семей.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы елді мекендері
Семестр

**Семестр** (латынша *semestrіs* — **алты айлық**) — жоғары және арнаулы орта оқу орындарындағы оқу жылының жартысы. 

Семестр әрбір оқу орнының оқыту мерзіміне орай белгіленеді. Мәселен, медициналық жоғары оқу орнында оқу мерзімі 6 жыл болса, ол 12 семестрге бөлінеді. Студенттер мен оқушылардың жарты жылдық білімдері семестр біткенде емтихан мен сынақ арқылы қорытындыланады.

Санат:Білім
Санат:Уақыт өлшеу
Шалқар (қала)

**Шалқар** — Ақтөбе облысындағы қала, Шалқар ауданының орталығы (1932 жылдан), темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Ақтөбе қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 363 км-дей жерде, Шалқар көлінің жағасында орналасқан.

## Халқы
* 25,4 мың адам (2006); 
* 27,3 мың адам (2013).
* 27 953 адам (2019)

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 27833 адамды (13981 ер адам және 13852 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1870 жылы қаланған. 1921 жылға дейін Шалқар ауылы, 1922 жылы уезд, 1924 жылы аудан орталығы, 1932 жылы Ақтөбе облысы құрылғанда қайтадан аудан орталығы болды.

## Өнеркәсібі
Қаланың өнеркәсіп саласында «Көктас-Ақтөбе», «Жаңа дәуір», «Алай» минералды су құю цехтары, «Ақтөбе-Жаңатас» қиыршықтас зауыты, «Локомотив депосы» шеберханасы, ауданы электр, жылу қуатын, су өндіретін кәсіпорындар бар. Олар 2 ЖШС-ге, ІК және 2 акционерлік қоғамға біріктірілген.

## Инфрақұрылымы
Әлеуметтік-мәдени және денсаулық сақтау салалары бойынша Шалқарда жалпы білім беретін 9 мектеп, музыка, спорт мектептері, кәсіптік-техникалық мектеп, мешіт, тарихи-өлкетану музейі, кітапхана, мәдениет үйі, ауданы аурухана мен емхана, 2 отбасылық дәрігерлік амбулатория, дәріхана, «Ақниет» ЖШС-і, «Ақбөбек» сауықтыру орталығы тағы басқа мекемелер бар. Қала арқылы Орынбор-Ташкент темір жолы өтеді.

## Галерея

Shalkar Myrzaghyl Shymanuly street.jpg|М. Шұманұлы көшесі
Chelkar depot, 1907.jpg|Шалқар станциясындағы паровоз депосы. 1907 жыл
Chelkar railway station, 1907.jpg|Шалқар станциясындағы жолаушылар ғимараты. 1907 жыл
Shalkar Mamedova street.jpg|М. Мəметова көшесі
Shalkar new mosque.jpg|Қаладағы жаңа мешіт
Шалқар 13.07.2008.jpg |Шалқар
Шалқар IMG 20220612 153023.jpg|Шалқар
Шалқар IMG 20220612 192805.jpg|Шалқар
Шалқар IMG 20220612 153047.jpg|Шалқар


## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы елді мекендері
Санат:Шалқар
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Семилово

**Семилово** — Есіл алабындағы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданында, Пресновка ауылынан солтүстікке қарай 6 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 9,4 км2, ұзындығы 5,4 км, енді жері 2,5 км, жағалау сызығы 15,2 км, терең жері 1,5 м. Көл суының көлемі 400 мың м3.

## Жағалау сипаты
Көл қазаншұңқыры көне Суери өзенінің аңғарында жатыр. Жағалауларының биіктігі 1-4 м. Суының минералдылығы өте жоғары. Жаз айларында түбіне ас тұзы ретінде пайдалануға болатын тұз қабыршақтары шөгеді. Жағалаулары ашық, көлдің шығысы мен оңтүстік жағалауларында құрақ өседі. Көлде үйрек, шағала, сұр тырна, т.б. құстар мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Александр Викторович Беляков

**Александр Викторович Беляков** (1967) – әскери дирижер, полковник (2004), ҚР-інің еңбек сіңірген қайраткері (2005). 1990 жылы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының әскери дирижерлік бөлімін бітірген. Сол жылдан бұрынғы Орта Азия әскери округіне қарасты Алматы қаласындағы И.В. Конев атындағы жоғары әскери командалық училищесінің (кейіннен Алматы әскери гарнизонының) дирижер бастығы болды; 1994 жылдан ҚР Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігі қарамағындағы оркестрінің дирижер бастығы ретінде жұмыс істейді. 2001 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында педагог қызметпен де (2006 жылдан аға оқытушы, 2007 жылдан доценті) айналысады. Алматы және Астана қалаларында өткізілген 6-әскери парадтың оркестріне дирижерлік еткен. Гастрольдік сапармен Тайваньда (1997 – 98, 2000 – 01) болған. Азия және Тынық мұхиты аймағы әскери музыка қауымдастығының Үрлемелі оркестр жетекшілері ассоциациясының мүшесі (ІMS; 1998 жылдан). Ресейдің Ұлы Петр ордені (2005) және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Семинар

thumb|right|200px|
**Семинар** — практикалық оқу сабақтарының бір түрі. 

Тақырыпты не курс тарауын тереңдете ұғынуға арналады. Семинарда шәкірттер оқытушының жетекшілігімен дайындаған баяндамаларын, рефераттарын ұжым болып талқылайды. Талқылау барысында оқушылар ғылым саласының әдістемесін меңгереді, өз алдына жұмыс істеуге және оны ауызша не жазбаша баяндауға, өз қорытындыларын дәлел-уәжбен қорғауға, пікір таластыруға машықтанады. Ертедегі Грек, Рим мектептерінен бастау алған бұл оқыту түрі қазіргі оқу орындарында да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Білім беру
Владиллен Александрович Козлов

**Владиллен Александрович Козлов** (27.10.1934 жылы туған, Ресей, Владимир облысы Судогда ауданы Мошок селосы) – техника ғылымының докторы (1990), профессор (1991). 

*1958 - Мәскеу химия-технология институтын бітірген. 
*1958-1970 - Үлбі металлургия зауытында (Өскемен қаласы) шебер, бөлім бастығы, цех технологы, зерттеуші-инженер, лаборатория жетекшісі, 
*1971-2001 - Металлургия және кен байыту институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 
*2001 жылдан Қазақстанның Минералдық шикізатты кешенді пайдалану ғылыми орталағында лаборатория жетекшісі. 

Козловтың негізгі ғылыми еңбектері марганецтің қатысымен титан-магнетиттерден ванадийді бөліп алуға арналған. 

Козловқа ванадий өндірісінде экстракциялық технологияны жасап, енгізгені үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1988) және Қазақстан Мемлекеттік сыйл. (2001) берілді.

## Дереккөздер


Санат:27 қазанда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Судогда ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу химия-технологиялық институты түлектері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Семенов-Тян-Шанский шыңы

**Семенов-Тян-Шанский шыңы** – Жетісу Алатауының солтүстік сілемінің орталық жотасындағы Кіші Басқан тауындағы шың. Қазақстан (Жетісу облысы) мен Қытай шекарасында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі - 4560 метр. Шың басының пішіні пирамида тәрізді. Оның солтүстік беткейінде Абай шыңы жатыр.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қытай шыңдары
Санат:Қазақстан шыңдары
Семинария

**Семинария** (латынша *semіnarіum* — **ұя, орда**) — христиан діни қызметкерлерін және бастауыш, жартылай мектептерге мұғалім даярлайтын кәсіби оқу орындарының бір түрі. 

Семинария Батыс Еуропада 16 ғасырдың 2-жартысында ашыла бастады. Ал Ресейде (Санкт-Петербург) 1725 ж. славян, грек, латын тілдерінде Александр Невский діни]семинариясы ашылды. Олардың саны Ресейде біртіндеп өсіп, 1740 ж. 17-ге, 19 — 20 ғасырларда 58-ге жетті. Діни семинарияға негізінен діндарлардың балалары алынатын болды. Онда оқу мерзімі 6 жылдық болып белгіленді. Оқушыларға классик. гимназия көлемінде жалпы біліммен қоса психология, педагогика, философия тарихы пәндері бойынша да білім берілді. Мұғалімдер семинариясы алғаш Францияның Реймс қаласында 1684 ж., Германияның Галле қаласында 1695 ж. ашылды. Олар И.Песталоццидің идеясындағы элементарлық педагогика негізінде ашылып, бастауыш мектеп мұғалімдерін өндірістік типтегі оқытуға (есеп шығара білу, сурет сала білу, шығарма жаза білу) үйретуді басты принцип етіп ұстанды. Ресейде (Санкт-Петербург) 1786 ж. тұңғыш халық училищесі ашылды. Сол үлгіде Мәскеу, Қазан университеттері жанынан гимназиялар ашылып, әрі бастауыш мектептерге мұғалімдер, әрі университеттерге студенттер даярлады. Мұғалімдер семинариясының алғашқы жобасын К.Ушинский 1861 ж. жасады. 1870 ж. тұңғыш “Мұғалімдер семинариясының ережесі” қабылданды. Осы жоба бойынша қалалық және селолық семинариялар ашыла бастады. Ресей оқу ағарту комиссариаты 1875 ж. бекіткен “Мұғалімдер семинариясының әдістемелік нұсқауын” арнаулы орта оқу орындары Қазан төңкерісіне дейін қолданып келді. Ол ереже бойынша үздік оқушыларға стипендия тағайындалды, жоғары оқу орнына емтихансыз қабылданды, ал жалпы семинария түлектері жолдамамен жіберілген бастауыш мектепте 4 жыл мұғалім болуға тиіс болды. 

1920 — 30 ж. Кеңестік жоғары оқу орындарына түскен жастардың көбі, тіпті 1930 — 50 ж. аралығындағы әдістемеші ғалымдардың көпшілігі семинаристер еді.

Санат:Діни семинариялар
Санат:Ресейдегі православие
Рубёжинское

**Рубёжинское** — Батыс Қазақстан облысының Бәйтерек ауданындағы ауыл, Рубёжин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Перемётное ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 81 км жерде, Жайықтың оң жағалық аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1689 адам (835 ер адам және 854 әйел адам) болса, 2009 жылы 1649 адамды (823 ер адам және 826 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1482 адамды (737 ер адам және 745 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1959 жылы 16 кәсіптік-техникалық мектептің құрылуына байланысты қаланған. 1997 жылдан Рубежинскоеде және округке қарасты Шолпан ауылында  шаруа қожалықтары құрылды.

## Ауыл көшелері
* Абай (Ленин) көшесі
* Азаттық (Некрасовский переулок) көшесі
* Ақкент (Подстанция) көшесі
* Ақсарай (Овражный переулок) көшесі
* Әлия Молдағұлова (Суворовский переулок) көшесі
* Бейбітшілік (Мирная) көшесі
* Береке (Зерновой переулок) көшесі
* Жайық (Набережная) көшесі
* Жастар (Молодёжная) көшесі
* Исатай батыр (Кировский переулок) көшесі
* Қадыр Мырза Әли (Сельповский переулок) көшесі
* Құлагер (Уральный переулок) көшесі
* Махамбет Өтемісұлы (Пугачёвский переулок) көшесі
* Мәншүк Мәметова (Почтовый переулок) көшесі
* Овражная көшесі
* Өркен (Лесной переулок) көшесі
* Сарайшық (Ситников) көшесі
* Хиуаз Доспанова (Чапаевский переулок) көшесі
* Шаңырақ (Садовый переулок) көшесі
* Шолпан шағын ауданы

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Әумесерлік

thumb|ӘУМЕСЕРЛІККЕ ШАЛДЫҚҚАН ҚҰСТАР

**ӘУМЕСЕРЛІК**, психологияда — адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетіндегі теріс қылық. Өз іс-әрекетіне сын көзімен қарай алмаушылықтан, ақыл-ойдың таяздығынан, білімсіздіктен болады. Әумесерлік мәселенің байыбына бара алмау, істі тыңғылықты орындай алмау сияқты келеңсіз зардаптарға соқтырады. Оның зардабын шектеу үшін әдептілік ережелерін адамдардың күнделікті іс-әрекетінің өлшеміне айналдыру қажет.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Шалқар (Қарасай ауданы)

**Шалқар** — Алматы облысы Қарасай ауданы, Жандосов ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан батысқа қарай 4 км-дей, округ орталығы Жандосов ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км-дей жерде, Қаскелең өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1996 жылға дейін “Плодоягодное” деп аталған. 1958-1997 жылдары  О. Жандосов атындағы жеміс-жүзім өсіретін Алмалы ғылыми-өндірістік бірлестігінің бөлімшесі болды. Оның негізінде Шалқарда ӨК және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Семиполка

**Семиполка** — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл, Семиполь ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Сергеев қаласынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1308 адам (649 ер адам және 659 әйел адам) болса, 2009 жылы 928 адамды (446 ер адам және 482 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесін 1895 жылы Украинадан қоныс аударған шаруалар қалады. 30-жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты құрылған ұжымшардың, 1957 жылы оның негізінде құрылған астық кеңшарының орталығы болды. 1996 жылы кеңшар негізінде ұжымдық кәсіпорын ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы елді мекендері
Шалқар (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Шалқар** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Лобанов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылының оңтүстік-шығысына қарай 27 км-дей жерде, Шалқар көлінің шығыс жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 866 адам (439 ер адам және 428 әйел адам) болса, 2009 жылы 696 адамды (344 ер адам және 352 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1977-97 жылдары Көкшетау облысы Арықбалық ауданының мамандандырылған шаруашылық бірлестігінің орталығы болды. Оның негізінде 1996 жылы ауылда “Шалқар” ЖШС-і ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
Семиттер

thumb|right|200px|«Сим, Хам және Иафет», Джеймс Тиссо
**Семиттер** — семит-хамит тілдік шоғырының семит тобына жататын араб, еврей халықтарының және өлі семит тілдерінде (арамей, ежелгі еврей, угарит, ассирия, сабей, миней) сөйлеген көне халықтардың жалпылама атауы. 

Семит тілінде сөйлейтін халықтардың ішінде ең көп таралғаны: арабтар мен еврейлер.

Санат:Семит халықтары
Жетіжар

**Жетіжар** (2013 жылға дейін - *Семиярка*) — Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл, Жетіжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бесқарағай ауылынан батысқа қарай 80 км-дей жерде, Ертіс өзенінің оң жағасында орналасқан. 

   

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланған. 30-жылдардың басында ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты құрылған ұжымшардың орталығына айналды. 1996 жылдан ұжымшар негізінде құрылған шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы елді мекендері
Әш-Шузур әз-Заһабия

**«Әш-Шузур әз-Заһабия»** (“Түркі тілі туралы жазылған алтын тізбе”) — мәмлүк қыпшақтарының тілі туралы жазылған грамматикалық анықтама. Авторы — Молла ибн Мұхаммед Салих. Түпнұсқа 17 ғасырдың басында (1619 жылы ш.) Мысырда жазылған (қолжазбасы Ыстанбұлда сақтаулы), оны 1949 жылы Бесим Аталай жеке кітап түрінде Анкара қаласында бастырып шығарды.

Анықтамалық бес бөлімнен тұрады:
* 1) іс-қимылды білдіретін сөздер (олар граммат. тұлғаларына қарай 8 тарауға бөлінген);
* 2) есім сөздер; 
* 3) есімдіктер мен сан есімдердің жасалу тәсілдері;
* 4) қыпшақ, араб тілдеріне ортақ сөздер;
* 5) Осман түріктерінің тілінен алынған сөйлемдер мен сөз тіркестері.

1615 жылы Мысырды түріктер жаулап алған соң мәмлүк қыпшақтары тілінің үстемдігі жойылып, оның есесіне Осман түріктерінің тілі бел ала бастады. Сондықтан «Әш-Шузур әз-Заһабия» Мысырда жазылған қыпшақ тілі туралы ежелгі еңбектердің соңғысы болып есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қыпшақтар
Шалқар (Қорғалжын ауданы)

**Шалқар** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл, Қызылсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қорғалжын ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 24 км жерде, Шалқар көлінің оңтүстік жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы “Қорғалжын” астық кеңшарының ұйымдасуына байланысты қаланған. Кеңшар негізінде Шалқарда “Иманов және К” ұжымдық серіктестігі жұмыс істейді. Шалқар арқылы Астана — Қорғалжын — Баршын автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы елді мекендері
Әшім Дүңшіұлы

**Әшім Дүңшіұлы** (1896 жыл ҚХР, Іле аймағының Күнес ауданы — 1962 жыл сонда) – күйші, сазгер. Әкесі Дүңші ағаштан түйін түйген шебер болған, домбыра да шерткен, Найман тайпасының Қызай руынан шыққан..

## Өмірбаян
Әшім домбыра тартуды жас кезінен үйренеді. Шығыс Түркістанға  аты әйгілі күйші атанады. Шыңжаңның көп жерін, Қытайдың ішкі өлкелерін аралап, өнер көрсетеді. өзі де “Ақерке”, “Ақ толқын”, “Таң бұлбұлы”, “Сыбызғы үні”, “Аққу келді”, “Күй қайтарма”, “Арман-ай”, т.б. күйлер шығарған. 350-ден астам халық күйлерін тарта білген. 60-тан астам төл шығармасын Іле халық баспасы “Әшім күйлері” деген атпен басып шығарған (1981).

## Дереккөздер


Санат:1896 жылы туғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қытай қазақтары
Семсерқұйрықтылар

**Семсерқұйрықтылар** () – буынаяқтылар типіне жататын класс. Қазба қалдықтары силур кезеңіне тән қабаттардан табылған. Палеозойда кең тараған. Семсерқұйрықтылар қазіргі кезде құрып кетуге жақын, саны аз. Семсерқұйрықтылардың тропикалық және субтропикалық теңіздерде кездесетін 5 түрі бар. Бұлардың дене тұрқы 50 — 90 см. Денесі жалпақ, баскеуде мен құрсақ бөлімі біріккен, сегменттері қозғалмалы, құрсағы ұзын семсер тәрізді өсіндімен бітеді. Баскеуде бөлімі үлкен арқа қалқанымен жабылған, онда екі жұп көздері бар. Аузының алдында үш бунақты қос хелицерасы (жәндіктердің қорегін шайнап жейтін алдыңғы 1-жұп аяғы), ал 5 жұп жүру аяқтары ауыз жанында орналасқан. Құрсағындағы 6-жұп аяқтары жапырақ тәрізді, тек 1-жұбы қорғаныш тақтасына айналып, желбезек қақпақшасы деп аталады. Ауыз тесігі хитинді кутикуламен көмкерілген өңешке, ол қарынға жалғасады. Қорытылмаған қоректік заттар артқы ішектен аналь тесігі арқылы сыртқа шығарылады. Зәр шығару мүшесі қос коксальды безден тұрады. Желбезектерімен тыныс алады. Қан айналу жүйесі жақсы дамыған. Жүректің артқы жағы тұйық, ал алдыңғы жағынан қолқа және оның екі бүйірінен 4 қос артерия кетеді. Жүйке жүйесі ми ганглиясынан, жұтқыншақ маңындағы жүйке түйіндерін жалғастыратын бойлық салалардың бір бөлігі (коннективадан) мен құрсақ жүйке тізбегінен құралған. Екі жұп көздерінің 1-жұбы — қарапайым көзшелер, ал екінші жұбы — күрделі көздері көзшелердің жанында орналасқан. С. — дара жыныстылар. Эмбрионалды дамуы метаморфоз жолымен өтеді. Жұмыртқадан шыққан дернәсілдің сегменттері толық, бірақ құрсағы жетілмеген, құрсағында аяғы болмайды. Дернәсіл құрылымы жағынан трилобиттерге өте ұқсас, сондықтан трилобитті дернәсіл деп аталады. С. моллюскалармен, су түбіндегі омыртқасыздармен, балдырлармен қоректенеді. Кәсіптік маңызы бар.

## Дереккөздер

Санат:Хелицералылар
Иезуиттер

thumb|right|Иезуиттер орнаменті
**Иезуиттер** – Парижде құрылған католик монахтарының ордені (1534).

Рим папасы Павел ІІІ оны “Иисус қоғамы” деген атпен 1540 жылы бекіткен. Иезуиттер ордені – бір орталықтан басқарылатын, қатал тәртіпке негізделген, басшыларға сөзсіз бас июді талап ететін діни ұйым. Олар басқа монахтарша монастырларда тұрмайды, қайта қоғамдық өмірдің барлық салаларына белсене араласуды көздейді.

## Сілтемелер


Санат:Дін
Өзбек сұлтан

**Өзбек сұлтан** (т.-ө. ж. б.) – Ташкент өңірінің билеушісі. Шайбани әулетінен тараған, Абдолла ІІ ханның немере інісі. Хафиз Таныштың “Шараф наме-и шахи” және Мукимидің “Зафарнама” еңбектерінде ол туралы деректер айтылады. 

1588 ж. Ташкент өңірінде Өзбек сұлтанға қарсы көтеріліс басталды. Көтерілісшілерге Ақназар ханның ұлдары Мұңғытай, Дінмұхамед, Жанәлі сұлтандар көмекке келді. Көтерілісшілер қазақ сұлтаны Жанәліні хан деп жариялап, 30 мың адамдық қол жинады. Көтерілісшілер Өзбек сұлтан билеп отырған Ташкентті қоршап алды. Өзбек сұлтан Гераттағы Абдолла ханнан көмек сұрайды. Ташкентті қоршау бір айға дейін созылды. Бір айдан соң көмек келіп жетіп, Өзбек сұлтан қоршауды бұзып шығып, қарсыластарын тықсырып тастайды. Бірақ көтеріліс ұзақ уақытқа дейін басылмады. Өзбек сұлтан Абдолла ІІ ханмен бақталас еді. Сондықтан қазақ ханы Тәуекел хан 1598 ж. Мауераннахрды бағындыру үшін соғысқа аттанғанда, Өзбек сұлтан ағасы Абдоллаға емес, Тәуекел ханға қолдау көрсетті. Осы соғыстың нәтижесінде Қазақ хандығы жеңіске жетіп, 1598 ж. жасалған келісімшарт бойынша Ташкент өңірі Қазақ хандығының құрамына енді. 

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Рубай

**Рубай**, рубаят, рубаи, төрттаған (араб. төрттік) — Шығыс поэзиясында кең таралған лирикалық өлең түрі. Араб, парсы және түркі халықтарының ауыз әдебиетінде мол ұшырасады. Рубай төрт тармақтан тұрады, ұйқасы — ааба немесе абаб, кейде ұйқасқан әр жолдан кейін бір сөз қайталанып отырады (редиор). Рубай мазмұнға құрылып, аяқталған бір ойды білдіреді. Рубайды парсы-тәжік әдебиетінде 9 — 10 ғасырларда Ханзале, Рудаки, т.б. ақындар қолданған. Омар Хайям Рубайдың тамаша үлгілерін жасаса, Руми, Хафиз, Жәми, Хакани, Бедиль сияқты сөз шеберлері оны одан әрі дамытты. Түркі жазба ескерткіштерінде рубай Ж.Баласағұнның “Құтты білік” дастанында (11 ғ.) ұшырасады. Қазақ әдебиетінде С.Мұқанов рубай жанрында “Өмірбая-ным”, “Егделік”, “Табиғат тақырыбына”, “Көрікті көріністер” атты бірнеше туындылар жазды. І.Шаңғытбаев, М.Әлімбаев, Қ.Мырзалиев шығармашылықтарында да рубайлар кездеседі.

## Дереккөздер:
Семсершөп

**Семсершөп** (Cladium) — қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау жотасындағы тау өзендері мен су қоймаларының жағалауларында кездесетін 1 түрі — кәдімгі семсершөп (С. marіscus) бар. Оның биіктігі 1,5 метрдей. Тамыры жуан, таспа жапырақтары ұзын, ұшына қарай үшбұрыштанып, жиегі ара тісті үшкір, семсер тәрізді болады, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған. Гүлі қос жынысты, тығыздалған масақтардан жиналып, шоқ-шоқ болып, сыпыртқы гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді, маусым — шілде айларында гүлдеп, жеміс береді. Жемісі — қою қоңыр түсті жаңғақша, олар су арқылы таралады. Кәдімгі С. — өте сирек кездесетін өсімдік, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 

Санат:Қияқөлеңдер
Сему

**Сему**, **атрофия** (грекше atropheo — ашығу, сему) — организмдегі белгілі бір орган немесе тін қызметінің бұзылуынан олардың көлемінің кішіреюі. Семудің физиологиялық және патологиялық түрлері бар. 
*Физиологиялық сему адамның жасына байланысты. Мысалы, жаңа туған нәрестелерде — кіндік қан тамырларының семуінен кіндігі түседі; жасөспірімдерде 13 — 15 жас аралығында айырша бездің (тимус) қызметінің тоқтауына байланысты ол семіп қалады. Ал қарт адамдардың терісі жұқарып, әжім пайда болады; сүйектері жұқарып, морт сынғыш келеді; ішкі секреция бездерінің қызметтері төмендейді. 
*Патологиялық cему белгілі бір аурудың салдарынан дамиды. Оның 2 түрі бар: 1) жалпы cему қатерлі ісіктердің, жүйке және эндокрин жүйелері ауруларының, аштықтың салдарынан болады. Бұл кезде ағза өз салмағының 40 — 50%-ын жоғалтып, адам көтерем болып қалады. Тері асты торларында, шарбыда, шажырқайда май қоры мүлдем жойылып, тері жұқарып, қатпарланып, қоңырқай тартады. Ішкі органдардың көлемі кішірейеді, ауру адамда тек тері мен сүйек қана қалғандай көрінеді. 
*Ішінара cему жеке органдардың қан тамырлары қысылып қалғанда, ағзаның тропик. қызметтері (тамақтануы) бұзылғанда, жекелеген органдар өз жұмысын толық атқара алмаған жағдайда дамиды. Мысалы, гипертония, атеросклероз ауруларында қан тамырларындағы өзгерістерге байланысты бүйрекке қан келуі азайып, олардың көлемі кішірейіп, бүрісіп қалады. Соның нәтижесінде бүйректің жұмысы бұзылады. Жұлынның қозғалтушы нейрондарының қабынуынан, адамның аяқ-қол бұлшық еттері семіп қалады. Семудің клиникалық маңызы оның қай органда, қаншалықты дәрежеде дамуына байланысты. Сему процесі ұзаққа созылмаса, оны тудырушы себептерді тез анықтап, дер кезінде ем жасалса, ағза өзінің қалыпты жағдайына түседі. Мысалы, ғарышкерлердің ғарышқа ұшу кезіндегі әрекетсіздік, салмақсыздықтан қаңқа бұлшық еттерінің семуі — Жерге қонғаннан кейін күнделікті жаттығулардан соң толық қалпына келеді. Кей жағдайда, семуді тудырушы себептер ұзаққа созылып, процесс қайтымсыз түр алса, органдардың қызметі мүлдем тоқтайды. Егер несеп ағарға тас толып, бітеліп қалса, бүйрек несептің жиналуына байланысты бірте-бірте кеңейіп, бүйрек тіні семе бастайды. Бұл кезде операция жасап, тасты алып тастамаса, бүйрек өз қызметін мүлдем тоқтатып, іші несепке толы қалтаға айналады.

Санат:Медицина
Санат:Аурулар
Шалқар газеті

**Шалқар** газеті  — Қазақстандағы төте жазумен шығатын жалғыз басылым. 1976 жылдың желтоқсан айынан бастап шет елдерде тұратын қазақтармен байланыс орнату мақсатында “Біздің Отан” деген атпен шыға бастаған. Газет негізінен қазақтар ең көп шоғырланған Қытай Халық Республикасындағы қандастарға арналғандықтан солар қолданып жүрген төте жазумен (араб графикасы негізінде) шығарылып, айына 2 рет жарық көрді. Газет А3 форматта 4 бет болып, әлемнің 30-ға жуық еліне 40 мың тиражбен тарады. Бұл газет Мәскеудегі “Отан” қоғамының Қазақстандағы бөлімшесінің атынан шықты. 1990 жылы “Отан” қоғамының қазақстандық бөлімшесі “Қазақстан” қоғамы болып қайта құрылды да, осыған байланысты “Біздің Отан” газеті қазіргі атына өзгертіліп, көлемін кеңейтіп, апталық газетке айналды. 1976 — 86 жылы газеттің алғашқы редакторы, белгілі журналист Мұса Дінішов болды. 1986 — 96 жылы газетке Уақап Қыдырханұлы, 1996 — 98 жылы Әділғазы Қайырбеков редактор болды. Газет 1999 — 2000 жылы жабылып, 2000 жылдан “Шалқар-2” деген атпен қайта шықты. Қазіргі редакторы — Жаңыл Әпетова. “Шалқар” газеті өз беттерінде шет елдегі қазақ диаспорасының мәселелері, оралмандар жағдайы, көші-қон, әдебиет, мәдениет, дін, тарих және этнография, тағы басқа тақырыптарды көтеріп отырады. А3 форматпен 6 бет болып, аптасына бір рет жарық көреді. 

## Сілтемелер
*Алаш
*Ұлан
*Караван

## Дереккөздер



Сурет:Шалқар.jpeg|Шалқар газетінің 1995 жылғы басылымы
Сурет:Шалқар-2.jpeg|Шалқар-2 газетінің 2003 жылғы басылымы
Сурет:Біздің Отан газетінің 1988 дылғы басылымы


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Араб графикасындағы газеттер
Санат:Дыбысталған мақалалар
Питер Пауль Рубенс

thumb| Питер Пауль Рубенс  (Автопортрет)
**Питер Пауль Рубенс** (28.6.1577, Германия, Зиген — 30.5.1640, Антверпен) — фламанд кескіндемешісі. Фландриядан көшіп келген заңгер отбасында дүниеге келген. 1599 ж. Антверпенге қоныс аударып, осы қалада жан-жақты гуманитарлық білім алды. Кескіндеме бойынша Т.Верхахт (1591), А. ван Норт (1591 — 94 ж. ш.) және В.Веннустан (1594 — 98 ж. ш.) сабақ алған. Рубенстің көптеген кескіндемелік шығармаларында аллегориялық, мифологиялық және діни сюжеттерге негізделген Италияның ұлы суретшілерінің шығармашылығы мен фламанд ұлттық өнерінің озық үлгілері ғажайып үндестік тауып, сындарлы сынымен өзара астасып жатты. Рубенс сонымен қатар ерте заман (“Венера мен Адонис”, 1615; “Жер мен су одағы”, 1615 ж. ш.; “Айна алдындағы Венера”, 1616), аңшылық (“Диананың аңшылықтан оралуы”, “Қабан аулау”, 1618 — 20 ж. ш.), табиғат (“Тас тасушылар”, 1620 ж. ш.; “Кемпірқосақ”, 1632 — 35 ж. ш.; “Орақшылардың оралуы”, 1635 — 40 ж. ш.) және шаруалар мейрамы (“Кермесса”, 1635 — 36 ж. ш.) тақырыбындағы көріністер, портреттер де (Мария Медичидің 1622 — 25 ж. ш., “Инфант Изабелланың күтушілері” 1625 ж. ш., балаларымен отырған Елена Фоурменс 1636 ж. ш., т.б.) салды. Рубенс дүниежүзілік кескіндеменің ғана емес, сызба суреттер салудың да асқан шебері болды. Оның осы салада жасаған көптеген этюдтері, композициялары, портреттері, 300-ге тарта суреттері сақталған. Бұлардың көпшілігі Вена, Париж (Лувр), Санкт-Петербург (Эрмитаж), Флоренция, Виндзор, Дрезден, т.б. қалалардың мұражайларында сақтаулы.
 

## Дереккөздер:


Санат:Тұлғалар
Иеліктен шығару

**Иеліктен шығару** – бір адамға тиесілі жерді‚ мүлікті‚ бағалы қағаздарды екінші адамның меншіктенуіне беру. Шарт бойынша беріледі‚ ақыға немесе тегін берілуі мүмкін‚ сондай-ақ, ерікті түрде немесе мәжбүрлеу тәртібімен берілуі мүмкін.

## Тағы қараңыз
*Иелік

## Сілтемелер


Санат:Құқық
Ішкі шаруашылық бақылау

[thumb| alt=A.| ''[Бақылау*.]]
[[Сурет:Traffic Monitoring.JPG|thumb| alt=A.| *Бақылау*.]]

*'Ішкі шаруашылық бақылау''', шаруашылық ішіндегі бақылау – кәсіпорынның, оның бөлімшелерінің нәтижелі жұмыс істеуін, жекелеген қызметтерді, олардың атқарымын дамыту жөнінде ұсыныстар қалыптастыру мақсатымен жүргізілетін ішкі бақылау. Ішкі шаруашылық бақылау барысында өндірістің сақтық қорлары анықталады, еншілес компанияларға қатысты консалтинг орындалады. Ішкі шаруашылық бақылау немесе ішкі бақылау үшін ұйымның өзі немесе оның бөлімшелерінің бірі жауап береді. Ішкі шаруашылық бақылауда экономика субъектінің ішінде ұйымдастырылған қадағалау мен тексеру қамтылады. Онда: заң талаптарының сақталуы, құжаттарда шаруашылық өмір фактілерінің дәл де толық қамтылуы, бухгалтерлік есеп-қисаптың уақтылы және дәл жасалуы, қателер мен бұрмалаушылыққа жол бермеу шаралары, бұйрықтар мен өкімдердің орындалуы, ұйым мүлкінің сақталуын қамтамасыз ету тексеріледі. Ішкі шаруашылық бақылау үш топқа бөлінеді. Олар: ішкі ведомстволық қаржы бақылауы, фирманың ішкі бақылауы, тексеру комиссияларының қызметі (тексеру жүргізу).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Шағалалы (Шағалалы ауылдық округі)

**Шағалалы** (2018 жылға дейін — *Чаглинка*) — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл, Шағалалы ауылдық округi орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылының солтүстігінде 30 км жерде, Шағалалы өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Бұрын ұжымшар орталығы, 1967 жылдан астық кеңшарының орталық болып келді, мұнда Көкшетау ғылыми-зерттеу институты, Зеренді кеңшар-техникумы орналасты. Кеңшар негізінде 1996 жылы “Шағалалы” ЖШС-і құрылды. Шағалалының шығыс жағынан (4 км) Атбасар — Көкшетау автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Шалқар-Қарашатау

**Шалқар-Қарашатау** – Торғай алабындағы ағынсыз көл.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданы жерінде орналасқан. Қарашатаудан 6 км оңтүстік-батыста, Құмқұдық елді мекенінен 7 км оңтүстік-батыста. Теңіз деңгейінен биіктігі 239,0 м. 

## Гидрографикасы, сипаты
Ауданы 18,5 км2. Ұзындығы 12,5 км, ең енді жері 2,2 км. Жағалауы көбінесе жайпақ. Қар, жаңбыр суымен толығады. Жауын-шашын аз жылдары тартылып қалады. Суы ащы. Шаруашылық маңызы шамалы.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Рубидий

**Рубидий** (лат. *Rubіdіum*; **Rb**) — элементтердің периодтық жүйесінің І тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 37, атомдық массасы 85,47, сілтілік металдарға жатады. Күмістей ақ, жұмсақ металл; тығыздығы 1,525 г/см³, балқу t 38,9 °С, кайнау t 703 °С. Кристалдық торы кубты, көлемді орталықтандырылған. Тұрақты бір изотопы ⁸⁵Rb және әлсіз радиоактивті изотопы ⁸⁷Rb (Т=4,8•10¹⁰ жыл) бар. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 1,5102%. Шашыранды элемент, көптеген тау жыныстарының құрамында кездеседі. Рубидийді 1861 ж. Р.Бунзен (1811 — 99) мен Г.Кирхгоф (1824 — 87) ашқан. 

Тотығу дәрежесі +1, химиялық активтігі жоғары. Рубидий оттегіде тұтанып жанады, оттек жеткіліксіз болғанда Rb2O-ге, ал оттек жеткілікті болғанда Rb2O2-ге айналады. Су, галоген және сұйытылған минералды қышқылдармен әрекеттескенде қопарылыс береді. Тұздары (RbCl, RbF, RbBr, RbІ, Rb2SO4, Rb2CO3, т.б.) суда жақсы ериді. Рубидийді вакуумда тұздарынан тотықсыздандыру арқылы алады. Оны инертті ортада ампулада сақтайды. Рубидий фотоэлемент жасауда, құймалары вакуум шамдарында газ сіңіргіш ретінде қолданылады.

Жер қыртысындағы рубидийдің құрамы 7,8⋅10-3% құрайды, бұл никель, мыс және мырыштың жиынтық құрамына тең. Жер қыртысының таралуы бойынша рубидий шамамен 20-шы орында, бірақ табиғатта ол шашыраңқы күйде, рубий — типтік шашыраңқы элемент. Рубидийдің өз минералдары белгісіз. Рубидий басқа сілтілік элементтермен бірге кездеседі, ол әрдайым калиймен бірге жүреді. Солтүстік Америкада, Оңтүстік Африка мен Ресейде табылған көптеген тау жыныстары мен минералдарында табылған, бірақ оның концентрациясы өте төмен. Тек лепидолиттердің құрамында бірнеше артық рубидия бар, кейде 0,2%, ал кейде 1-3 % дейін (Rb2О-ға қайта есептегенде).

Рубидий күміс-ақ жұмсақ кристалдарды құрайды, жаңа кесілген металл жылтыр. Бринель бойынша қаттылығы 0,2 МН / м² (0,02 кгс/мм²).

Кристалдық тор рубидия кубтық көлемді-орталықтанған, а = 5,71 Å (бөлме температурасында).
Атом радиусы 2,48 Å, ион радиусы Rb+ 1,49 Å.

Тығыздығы 1,525 г / см³ (0 °C), балқу температурасы 38,9 °C, қайнау температурасы 703 °C.

Меншікті жылу сыйымдылығы 335,2 Дж/(кг·К) [0,08 кал/(г·°С)], сызықтық кеңейтудің термиялық коэффициенті 9,0⋅10-5 K−1 (0-38 °C кезінде), серпімділік модулі 2,4 ГН/м² (240 кгс / мм²), меншікті көлемді электр кедергісі 11,29⋅10-6 ом·см (20 °C кезінде); парамагнитен рубидийі.

Санат:Химиялық элементтер
Өзбек Ақжолұлы

**Өзбек  Ақжолұлы**  (1871, қазіргі Т.Рысқұлов аудыны Ақыртөбе өңірі – 1934, сонда) – жыршы, ақын. Ауыл молдасынан оқып сауатын ашқан. Жасынан жыр-термелер айтып, бірсыпыра ақындармен (Үсібәлі, Балқыбек, т.б.) айтысқан. Шығыс әдебиетінің әйгілі шығармаларын жатқа айтып, *«Мың бір түннің»* оқиғалары негізінде бірнеше дастандар жазған. Ол шығармаларында үстем тап өкілдерін, дін иелерін сынайды (*«Зәредей жазым болып жолдан тайса, Тозаққа қожа, молда, ишан кетер»*, т.б.). Өзбекттің ел аузынан жазып алынған дастан-жырларында ар, парыз, қайырымдылық, кедейлерге қамқорлық мәселелері сөз болады.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Сілтемелер
* Жыр
* Ақын
* Дастан
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Шалқар калий тұзы кен орны

**Шалқар калий тұзы кен орны** - Орал қаласынан оңтүстікке қарай 100 км жерде, Шалқар көлінің жағасында орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Шалқар құрылымы тұзбен кептелген алып тұз күмбезі болып табылады. Оның пішіні эллипс тәрізді, меридиан бағытында 35 км-ге, ендік бағытта 25 км-ге созылған.

## Жатыс сипаты
Кен орны біршама жазық, оңтүстікке еңістеліп, солтүстікте күрт үзіледі. Қат-қабат 270-350 м тереңдікте ангидрит-гипс тау жыныстарымен көмкерілген. Тұз үсті қат-қабатында үш шоғыр ерекшеленеді: төменгі гипс (75-140 м), орталығы ангидрит (20-90 м), жоғарғы гипс (20-60 м). Шалқар калий тұзы кен орнының қимасы екі қабаттан тұрады: төменгі галит белдемі (1000 м шамасында) және калийлі (өнімді) белдем (200 м). Мұнда жоғары сапалы сильвинит (30-70%), карналлит, кизерит пен бишофит бар. Қоры 1 млрд т шамасындағы кешенді кен орны.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Шалқар құмы

**Шалқар құмы** – Нарын құмының орталық бөлігіндегі құмды алқап.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан (Жаңақала ауданы) және Атырау (Құрманғазы ауданы) облыстары жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстігінде Теректіқұм, Жаманқұм, оңтүстігінде (Құрманғазы ауданында) Қосдәулет құмды өңірі жатыр. Жер бедері ұялы-төбелі шағылдардан тұрады. Орта шенінде Ибраш, Шалқар, тағы басқа қоныстар мен қыстаулар орналасқан. Құмды шағылдар аралығында грунт суы жер бетіне жақын жатыр (5 — 8 м). Бұл жерлер шұратты келеді. 

## Өсімдігі
Негізінен жусан, еркекшөп, сораң шөптер өседі. Жыл бойы жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы құмдары
Санат:Батыс Қазақстан облысы құмдары
Шалқар минералды суы

**Шалқар минералды суы** — Шалқар қаласының маңында жоғарғы палеоген сулы қабатынан алынатын шипалы су. 1961 жылы барланып, 1962 жылдан пайдаланылып келеді. Тереңдігі 60 — 100 м, қалыңдығы 35 — 150 м. Суы арынды; ұңғымадан 2 — 8 м жоғары атқылайды. Арынды су деңгейін 0,5 — 6,6 м-ге төмендеткенде өнімділігі 35 — 1300 м3-қа жетеді. Минералдылығы 2,3 г/л, құрамы гидрокарбонатты хлорлы натрийлі. Су құрамы (мг/л): кремний қышқылы — 32,3, бром — 15, фтор — 1, барий — 2, бор қышқылы — 6,6, бұдан басқа еріген газда азот, күкіртсутек, көмір қышқылы, аргон бар. Шипалы судың тәуліктік қоры 432 м3, ауыз суы ретінде ішуге жарамдысы 3080 м3. Шипалық қасиеті жағынан Арменияның Арзни курортының суына ұқсас. Шалқар минералды суы ас қорыту, зат алмасуды қалпына келтіру үшін қолданылады. 

## Сілтемелер
*Алмарасан
*Су
*Табиғи су
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан минералды сулары
Ақоба қыраты

**Ақоба** – Батырша көлінің солтүстік-батысындағы қырат. 

## Географиялық орны, жер бедері
Павлодар облысы Баянауыл ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 175 м. Беткейі жайпаңдау, оңтүстігі мен батысы жазық келген. Жанынан автомобиль жолы өтеді. 

## Өсімдігі, жануарлары
Баурайындағы бозғылт топырағында жұлдызшөп, боз, селеу, т.б. шөптесіндер өседі. Жануарлардан тиын, сарышұнақ, орман тышқаны, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Мэлс Өзбеков

**Мэлс Өзбеков** 1938 жылы 2 қыркүйекте Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы, Көкдөнен ауылында (бұрынғы Луговой ауданы, Калинин ауылында туған. 1995 жылы қайтыс болған. Сазгер, өнер қайраткері.  1962 жылы П.И. Чайковский атындағы Алматы музыка училищесінің дирижер бөлімін бітірген. Тұрар Рысқұлов ауданы мәдениет үйінің көркемдік жетекшісі, өзінің туған ауылында автоклуб меңгерушісі қызметтерін атқарған. Оның «Жазылбекшілер маршы», «Ақтамақ қарлығаштар», «Келші айым», «Құланда», «Асыл арманым», «Арман гүлім»,«Тобылғы сай», «Әкем-әнім»  әндері халық арасында кең тараған.

Ономастикалық комиссия шешімімен кіндік қаны тамған Жамбыл облысы, Тұрар Рысқұлов ауданы Көкдөнен ауылында бір көше мен аудандық Мәдениет үйі Мэлс Өзбековтың атымен аталады.

## Дереккөздер

	

Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Санат:Өнер қайраткерлері