open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бұрышты жалбыз

**Бұрышты жалбыз** немесе **кермек жалбыз** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын өткір хош иісі бар көпжылдық шөптесін өсімдік. Негізінен оны дәмдеуіш ретінде қолданады. Еуропа мен Азияда өседі, Солтүстік Америка табиғатына бейімделген. Жап-жасыл жапырақтарын шыбық тәріздес етіп тегіс кеседі және ақшыл қызыл лаванда гүлдерінің ұзақ сақталған гүлшоғырымен қоса  кептіреді. Бұрышты мятаның майын тәтті пісірімдерге және шайнамалы резеңкелерге (сағыз), тіс пасталарына, дәрі-дәрмектерге хош иіс беру үшін қолданады. Майдың құрамында ұзақ жылдар бойы тыныштандыратын дәрілердің құрамына қосылып келе жатқан ментол болады.

## Ботаникалық сипаттамасы
Бұрышты жалбыз – көпжылдық шөптесін өсімдік.Тамырсабағы көлбеу өсіп, оның шашақты тамырлары болады. Тамырсабағынан көптеген жас өркендер пайда болады.Олардың кейбіреулері жерге тереңдей түсіп тамырсабаққа айналады, ал кейбіреулері жердің бетіне шығып тарамдалған сабаққа айналады.Олардан бірнеше тік өскен сабақтар пайда болады.

Сабақтары төрт қырлы, ұзындығы 100см дейін, жалаңаш, сирек түктері кездеседі. Жапырақтары қалың салынған, бұтақтары мен жапырақтары супротивті орналасқан. Жапырақ пішіні - сопақ жұмыртқа немесе қандауыр пішінді болады. Жапырақтарының  ұшы үшкірленген, шеті ара тәрізді,сағағы қысқа. Жапырақтардың үсті жалаңаш, тек қана жапырақтың астыңғы жағынан, негізгі жүйкенің бойында сирек кездесетін түктері болады. Лупамен қарағанда, жапырақтың бетінен жылтыраған (сары) эфир майлы бездерін байқауға болады.

Гүлдері ұсақ, , сабақтарының ұштарында шоғырланып масақты гүл шоғырын түзеді. Гүлінің тостағаншалары бір-бірімен кірігіп кетіп, түкке айналып, 5-тісті болады. Күлтелері  де бірімен бірі біріккен, воронка тәрізді. Шілде айынан қыркүйек айына дейін гүлдейді.  Жемісі – жоқ. Жапырақтың үстіңгі жағы қанық-жасыл, ал астыңғы жағы бозғылт-жасыл. Өзіне тән өткір жұпар иісті, дәмі кұйдіргіш, мұздатқыш қасиеті бар. Гүлдері қызыл-күлгін түсті

## Химиялық құрамы
Бұрышты жалбыз жапырағының химиялық құрамында әсер етуші заттар- эфир майлары (негізгі компоненті моноциклді терпен туындысы – ментол (40-70%),ментон (10-25%), пулегон, ментофуран және оның сірке, валериан қышқылдарымен  эфирлері, пинен, лимонен), сонымен қатар терпендер бар: L - лимонен, α - фелландрен,α -,β- пинендер. Бұрыш жалбыз жапырағының  химиялық құрамында ілеспелі заттары: флавоноидтар, каротиндер,  тритерпен  қосылыстары, геспередин, бетаин, урсол және олеанол қышқылдары да бар.

## Қолдануы
Кептірілген дәрілік өсімдік шикізатының медициналық қолданылуы: Медицинада қолданылуы:тұндырмасы өт айдау үшін, ас қорытуды жақсартуға, асқазан-ішек спазмдарында,лоқсуда, жүрек айнығанда және антисептикалық, тынышдандыратын дәрі ретінде қолданылады. 

Препараттар: бұрыш жалбыз жапырағы көптеген асқазанға, өт айдауға, тыныштандыруға арналған жинақтар тұндырмалар құрамына кіреді, комплексті препараттарына-корвалол, валокордин, пектусин, меновазин, бороментол дәрілері жатады. Сонымен қатар бас сақинасына қарсы қарындаштар, жағылмаларда, мұрын бітелгенде тамызатын тамшы құрамына, ингаляциялық құрамдарда кездеседі.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Еріндігүлділер
Қоңырот

## Қоңырот

Қоңырот (bluegrass) (Роа) астық дақылдары тұқымдасының ған бір немесе көпжылдық жіңішке жапырақты шөптерінің ішіндегі кең тараған түрі (Роасеае, или Gramineae). Шабындықтар мен жайылымдарда өседі және мал жеміне ретінде  пайдаланылады. Бір қалыпты және салқын климатты аймақтарда шамамен 250 түрі кездеседі. АҚШ-да  50-ден аса түрі кездеседі. Бұл дақылды өсімдіктердің гүлшоғырында  ұсақ қылтанақсыз масақтар болады. жіңішке жапырақтарының төбесі пішіні жағынан қайыққа ұқсайды. Солтүстік Америкадағы бұл өсімдіктің ең танымал  түрі – шабындық қоңыроты (P. pratensis). Оның   жапырақтары көкшіл-жасыл түсті, оны солтүстік Америкада жайылымдар мен көгал алаңдарына арнайы егеді. Қоңыроттың осы түрі шабындықтармен жолдың екі жағында жиі кездеседі. Техас қоңыроты, (P. arachnifera), қой шөбі (P.fendleriana) мен жазықтық қоңыроты (P. arida) — АҚШ-дағы маңызды жем шөптері болып табылады. Біржылдық қоңырот (P. annua) — бұл аса үлкен емес ашық жасыл түсті өсімдік, ол көгал алаңына түссе арамшөп деп саналады.
Нага тауы

## Нага тауы

Нага тауы (Naga Hills), Үндістанның солтүстік-шығысындағы  және Мьянменің (Бирма) солтүстік-батысындағы таулы аудан. Аракан тау жүйесінің солтүстік жалғасы болып табылады. Шекарадағы Сарамати тауының биіктігі 3826м-ге дейін жетеді. Тау қалың орманмен көмкерілген, муссонды (желді) жауындар ағыл-тегіл жауынды әкеледі. Бұл аймақты нага халқынан құралған тайпа мекендейді және олар шағын үйшікте өмір сүреді.
Нагпур

**Нагпур** (Nagpur) — халқының саны 2 051 320 адам болатын (2001) Үндістанның МАХАРАШТРА штатының солтүстік-шығысындағы қала. Үндістанның географиялық орталығындағы Нагари өзенінің жағалауында орналасқан. 18 ғасырда гонд билеушісінің ықпалына қаланған. МАРАТХ конфедерациясының астанасы болған. 19 ғасырда ағылшындар қол астында болған. Өнеркәсіп өнімдеріне текстильді бұйымдар мен темір өнімдері, транспорттық құрылғылар, фармацевтік дәрі-дәрмектер жатады. Сондай-ақ мақта өсіріп, өндіреді және апельсин өсіріп жинайды. Қала орталығында бұрынғы ағылшын форты дамып келеді. Қала білім мен мәдениет орталығы болып саналады.

Санат:Үндістан қалалары
Наг-Хаммади

## Наг-Хаммади

Наг-Хаммади (Nag Hammadi), Ніл өзенінің бойындағы Жоғарғы Мысырда орналасқан қала. 1945 жылы өзеннің шығыс жағалауында, көне қаланың маңында 53 гностикалық мәтіннен тұратын (қасиетті діни мәтіндер мен оларға берілген түсініктемелер) 13 қолжазба кітабы табылған. Мәтіндер 2 немесе 3 ғасырлардағы копт тілінде жазылған және олар 4 ғасырда көшірілген. Онда Иисус Христостың өмірі сипатталған және оның қайта тірілуге қатысты ойлары жазылған, АПОКАЛИПСИС жорамалдары мен теологиялық трактаттар берілген. Бұл мәтіндер гностиктердің өзі жазып қалдырған бізге жеткен жалғыз құжат болып табылады. Демек, ГНОСТИЦИЗМ туралы негізгі білімнің қайнар көзі болып саналады.
Наксос

Наксос (Naxos) Грекиядағы КИКЛАД архипелагының ең ірі аралы. Халқының саны 14 838 адам (1991), айналасының ұзындығы 35 км, ені 26 км, ауданы 420 шаршы км. Бірдей аталатын астанасы мен бас айлағы аралдың батыс жағалауында ежелде және ортағасырларда астанасы болып келген орынға орналасқан.  Ежелден Наксос шарап өндіруімен, Дионис ғибадатымен танымал болды.   Б.д.д 7-6 ғасырларда мүсін жасайтын ақ түсті мәрмәр шығарылды. Б.д.д 490 жылы Парсылықтар, б.д.д 471 жылы афиналықтар жаулап алды. 1207-1566 жылдары Наксосты Венеция герцогтері, одан соң түріктер биледі. 1830 жылы Грекия корольдігіне қосылды. Бұл жерден Микендер қонысының қираған үйінділері табылды. Аралда ақ шарап, цитрус тұқымдасты жемістер өндіріледі, зімпара шығарылады.
Санат:Грекия аралдары
Накхонратчасима

## Накхонратчасима

Накхонратчасима (Корат) (Nakhon Ratchasima) Тайландтың солтүстік-шығысындағы халқының саны 181 400 адам (1999) болатын қала. Бұл қала аймақтың траспорттық, сауда, қаржылық және әкімшілік орталығы. 1960-70 жылдары Вьетнам соғысы кезінде АҚШ әскери ұшақтары ретінде пайдаланылған Тайланд әскери әуе күштері базасының құрылысы біткеннен кейін қала тез өркендеді. Қала маңында қалпына келтірілген 11 ғасырлық кхмер ғибадатханалары, көз тартарлық тамаша туристік аймақтар бар.
Санат:Тайланд қалалары
Нагаленд

## Нагаленд

Нагаленд (Nagaland), халқы 1 988 636 адамды құрайтын (2001) Үндістанның солтүстік-шығысындағы штат. Мьянма (Бирма) және МАНИПУР,  АССАМ, АРУНАЧАЛ-ПРАДЕШ штаттарымен шектеседі. Аумағы: 16579 шаршы км. Әкімшілік орталығы - КОХИМА. Штаттың азғантай бөлігі ғана жазық, қалған бөліктері Аракан тау жүйесінің солтүстігі болып жалғасатын таулармен көмкерілген. 1819 жылдан бастап 1826 жылға дейін ағылшындар оның таулы аймақтарын жаулап ала бастаған кезде Мьянманың бақылауында болған.   1963 жылы нага халқы мекендеген аумағы тәуелсіз Үндістан қарамағындағы штат мәртебесіне ие болады. Әртүрлі диалектілерде сөйлейтін және әртүрлі дәстүр-салты бар  20-дан аса ірі нага тайпасы мекендейді. Нагалендтің 2/3 бөлігі – христиандар, ал қалған үлкен бөлігін үндістер мен мұсылмандар құрайды. Негізгі экономикасы -ауылшаруашылығы болып саналады. Мәдени дәнді дақылдардың ішінде негізгілері – күріш, тары, қант құрағы, картоп және темекі өнімдері.
Санат:Үндістан штаттары
Нагасаки

— халқының саны 423 163 адам болатын (2000) Жапонияның Кюсю аралының батысында орналасқан қала. Аталмыш қала Ураками өзенінің жағалауындағы теңіз айлағы және сауда орталығы болып саналады. Ал Ураками өзені Нагасаки айлағына келіп құяды. 1639-1859 жылдары шетел саудасы үшін ашылған жалғыз жапон айлағы болған еді. 1639 жылы португал және ағылшын көпестері (саудагерлері) қуылып шыққаннан кейін, айлаққа тек голландықтар, қытайлықтар, корейліктерге ғана кіруге рұқсат етілді. 19 ғасырда  ресейлік тынық мұхит флотының (1903 жылға дейін) қысқы тұрағына айналды. 20 ғасырда маңызды кеме жасау  орталығына айналады. 1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нагасакиге АҚШ екінші атом бомбасын тастайды, 39 000 адам қайтыс болады, 25 000 адам жараланады.  Қаладағы ғимараттардың шамамен 40 пайызы талқандалды. Кейін Нагасаки қайтадан қаланып, АТОМ ҚАРУЫНА тыйым салу қозғалысының орталығына айналды.

## Сыртқы сілтемелер
* 
* Официальный сайт 
* Nagasaki Atomic Bomb Museum
Сатуға салынатын салық

## Сатуға салынатын салық

Сатуға салынатын салық (sales tax), сатылатын тауарлар мен қызметтерге салынатын салық жиынтығы. Өндіріске байланысты, ерекше тауарларды сатып алуға, сатуға немесе тұтынуға қойылатын салық, акцизді салық ретінде танымал. Дегенмен акцизді салықтар ерте дәуірден қолданылып келе жатса да, сатуға арналған жалпы салық - бұл салыстырмалы түрде алғанда кейін пайда болған жаңа түрі. Сату салықтары ad valorem («адвалерлі»)  (құнына сәйкес) салық болып табылады. Яғни салық мөлшері салық салынатын тауардың ақшалай құнына сәйкес қойылады.олар іскери белсенділігінің деңгейіне қарай жіктеледі, сол деңгейлеріне орай, яғни өндірілу деңгейіне сай көтерме немесе жекелей сату салықтары анықталады. АҚШ штаттары мен Канада провинцияларындағы бюджеттің маңызды бөлігі осы салықтың арқасында жиналады екен. Сатуға салынатын салықтың тағы бір нұсқасы – ҮСТЕМЕ ҚҰНҒА САЛЫНАТЫН САЛЫҚ – Батыс Еуропа елдерінде кеңінен қолданылады. Сатуға салынатын салықтың үлкен бөлігі тұтынушыға келеді, тіпті  олар тауар өндірісіне немесе көтерме саудаға салынатын болса да, шығындардың бір бөлігі не болмаса барлығы жоғары баға түрінде тұтынушыдан алынады. Осыдан барып, сатуға салынатын салықты  регрессивті налог деп санайды. Күнделікті өмірге қажетті азық-түлік, киім немесе дәрі-дәрмек сияқты тауарларға қойылатын салық алынып тасталады немесе өте төменгі төлем қойылады. Қараңыз: табыс салығы; ПРОГРЕССИВТІ САЛЫҚ.
Налшық

**Налшық** (, ) – халқының саны 234 700 адам болатын (1999) Ресейдің оңтүстік-батысындағы курорттық қала, Қабарда-Балқария Республикасының астанасы. Кавказ тауының бөктерінде, Нальчик өзенінің бойында орналасқан. 1818 жылы қорған ретінде негізі қаланғанмен, кейін 1917 жылғы Орыс төңкерісінен кейін өзінің мәнін арттырды. Альпинисттерге арналған әйгілі курортымен танымал. Бұл жерде университеттер мен зерттеу институттары орналасқан. Өндірістік кәсіпорындары әр алуан, олардың қатарында машина жасау және гидрометаллургия да бар.

## Дереккөздер

Санат:Ресей қалалары
Санат:Қабарда-Балқария
Санат:Қабарда-Балқария қалалары
Намиб

**Намиб** (, ) — Атланд мұхитының жағалауындағы шөл дала, негізінен Намибияда орналасқан. Бұл жерде жауын өте аз жауады. Шөл даланың ұзындығы шамамен 1300 км, ені 50-160 км. Жазықтықтың беткі қабаты негізінен тегіс жазық, әртүрлі типті құм түрлерінен қабатталған. Жазықтықтың оңтүстік бөлігін тегіс құм алып жатыр. Шығыс бөлігін, яғни Ішкі Намибте көптеген антилопа табындары кездеседі. Жағалаудағы аймақта теңіз құстарының алуан түрлері мекендейді. Оның ішінде фламинго, бірқазан, пингвиндер жиі кездеседі. Құм даланың үстінен Уолфиш-Бей қаласы мен Оңтүстік Африка Республикасыды байланыстыратын теміржол кесіп өтеді.

## Сыртқы сілтемелер

* Гобабеб — исследовательная станция, изучающая пустынную среду и её особенности 
* Фотогалерея пустынных краевидов 
* Сердце пустыни — В мире науки № 8, тамыз 2003
* Сайт о стране Намибия
Нанкин

**Нанкин** ( – оңтүстік астанасы) — шығыс қытайдағы қала, Цзянсу провинциясы орталығы, халқы 2 388 915 адамнан құралады (1999). Янцзы өзенінің оң жағалауында Шанхайдан солтүстік-батысқа қарай орналасқан. Бұл жер мыңдаған жылдар бойы адам мекендеген орын болған. Қазіргі қаланың негізін астана салу үшін 1368 жылы Мин әулеті қалаған. 1842 жылы Опиум соғысы кезінде ағылшындар жаулап алды. 1853-64 жылдары Тайпин көтерілісі кезінде қатты қирады. 1899 жылы Нанкин ашық айлаққа айналды. 1928 жылдан бастап 1937 жылға дейін Гоминьдан партиясының астанасы болды. Одан кейін жапондықтар жаулап алды. 1937-45 жылдардағы қытай-жапон соғысында Нанкин қырғынның орны болды. 1944 жылы коммунистік әскерлер иеленді. 1952 жылы провинцияның әкімшілік орналығы болды. қазір бұл айлақ университеттері мен колледждері бар ірі өндірістік, транспорттық орталық болып саналады. Оның маңында көз тартарлық  Сунь Ятсен мен император Мин кесенесі бар.

*
Санат:Қытай қалалары

Санат:Миллионер қалалар
Нант

**Нант** ( , , ) — Халқының саны 270 251 адам (1999). Францияның солтүстік-батысындағы қала. Луара өзенінің маңына, Тур қаласының батысына орналасқан. Бұл атауды Римдік Галлия тайпасы жаулап алғанға дейін осы жерді мекендеген галль тайпасынан тарайтын намнеттер атап кеткен. Гунн, Норман өкілдері мен Бретан герцогтары бұл аймақты 1499 жылға дейін, яғни Францияға қарамағына өткенге дейін иеленді. 1598 жылы Генрих ІV  Нанттық Эдикт келісіміне қол қойғаннан кейін - Нант Франция королінің қол астына ауысады. Ұлы Француз төңкерісі кезінде қала халқы өлім жазасынан қатты жапа шекті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алады, одақтастардың бомбамен атқылауынан қала қатты күйрейді. 1944 жылы американдық армия жаулап алады. Соғыстан кейін қайта қалпына келіп, ірі экономикалық орталыққа айналады. Нант қаласында ірі өндірістік кәсіпорындар мен судоверфтер бар. Қаланың мақтанышы – қамал, кафедральды шіркеу, университеті мен өнер мұражайы.

## Дереккөздер

Санат:Франция қалалары
Накхонситхаммарат

[thumb|[Ват-Пхра-Махатхат-Ворамахавихан]]
**Накхонситхаммарат** () — Тайландтың оңтүстігіндегі МАЛАККАС түбегінің шығыс жағалауында орналасқан халқының саны 105 176 адам (1999) болатын қала. 1000 жылдан астам уақыт бұрын негізі қаланған, Тайландтағы ежелгі қалалардың бірі – қорған қала. 20 ғасырдың басына дейін түбектің орталық бөлігін билеген қуатты Пигор мемлекетінің астанасы болды. Бұл қала аймақтың сауда орталығы болды. Ват Махатхуду ғибадатхана кешені бар. Қала НЬЕЛЛО техникасымен жасалған күміс бұйымдарымен әйгілі.

## Сыртқы сілтемелер
Наланда

**Наланда** — Үндістанның Бихар штатының солтүстігіндегі буддалық ғибадат орталығы. Оны университет деп жиі атайды. Дәстүр бойынша оның негізін салу кезеңі будда заманымен (б.д.д 6-5ғғ) сәйкес келеді деп есептелгенімен, археологиялық қазбалар оның іргетасын 5 ғасыр деп белгілейді. Ғибадатханада бірнеше мыңдаған ұстаздар мен шәкірттер тұрады. Оларға логикадан, грамматикадан, астрономия мен медицинадан дәріс оқылады. 7 ғасырдың соңында Наланданың жарқын бейнесін қытай табынушылары:   СЮАНЬ ЦЗАН және ИЦЗИН жасады. Наланданың гүлденуі діни ескерткіштің орталығы болған кезде (12 ғасыр) өріс алды. Шамамен 1200 жылы мұсылмандар қоныстанған уақытта тоналған, бұл кез жөнделіп болмаған кезі болса керек.
Санат:Үндістан мұражайлары
Наньнин

right|thumb|250px|Наньниндегі көше
**Наньнин**, ( 1913—45 бастап Юннин) (Nanning; Nan-ning; (1913—45) Yungning) — Қытайдың оңтүстігіндегі қала. Гуанси-Чжуан автономдық ауданның орталығы, халқының саны шамамен 984 061 адам (1999). Юцзян өзенінің солтүстік жағалауында орналасқан. 318 жылы қаланған округ үкіметінің резиденциясы болған. СУН әулеті заманындағы шекаралық префектура болды, оны кейіннен Мин мен Цин әулеттері сәтті басқарды. Бұл қала 1907 жылы шетелдік саудаға жол ашты. Жапон-қытай соғысы (1937-45) кезінде жапондықтардың қол астына өтті. Дегенмен, азғантай уақыт бойы АҚШ-тың әскери-әуе базасы болды. Үндіқытайдағы француздарға қарсы соғыс кезеңінде және Вьетнам соғысы жылдары коммунистік күштің базасы болды. Бұрын тек сауда және әкімшілік орталығы болған бұл қала енді өнеркәсіп орталығы атанды.

Санат:Қытай қалалары
Наньчан

thumb|right|
**Наньчан** () — Оңтүстік-Шығыс Қытайдың Цзянси провинциясының орталығы. Халқының саны 11 264 739 адам (1999). Бұл ескі қала қамалмен қоршалған, Ганьцзян өзенінің оң жағалауында орналасқан. 201 жылы қаланған. 959 жылы ТАН әулеті билік құрып тұрған кезде қала оңтүстік астана болды. Монғолдар билеген дәуірдің соңына қарай Мин әулетінің негізін салушылар мен жергілікті феодалдардың  арасындағы қанды шайқастың орнына айналды. 16 ғасырдың басында бұл жерде Мин үкіметіне қарсы көтеріліс болып өтті. Нанчань ТАЙПЫ көтерілісінен жапа шекті. 1927 жылы қытай коммунистік партиясының төңкерісі ұйымдастырылған жерге айналды. 1949 жылдан бастап өндірістік қала деп танылады, ондағы өндірілетін өнімдердің қатарына текстиль өнімдері, күріш ұны, автокөлік бөлшектері кіреді.

## Галерея

Сурет:Pavilion of Prince Teng 1.jpg|Тэнван павильоны
Сурет:Nanchang Railway Station, 2004.jpg|Орталық вокзал


## Сілтемелер
* http://www.nc.gov.cn/.

Санат:Қытай қалалары

Санат:Миллионер қалалар
Насер

thumb|300px|
**На́сер** (, *Асуан су қоймасы*), (Нубия көлі) (Nasser, Lake; Lake Nubia) — Оңтүстік Египет пен Солтүстік Судандағы көл. Ұзындығы 480 км. Бұл көл 1960 жылы Асуан бөгеті құрылысынан соң, жыл сайынғы Нілден ағатын суды бақылау, көл айдынын толтыру мақсатында пайда болды. Бөгеттің ылди жағында егін шаруашылығының суарылатын жеріне шамамен 1250 км² қосымша су жіберіледі. Алқапты су басқанда көптеген археологиялық ескерткіштер, Суданда Нубия деп аталатын көлде Абу Симбел сияқты ескерткіштер табылған.

Санат:Мысыр географиясы
Санат:Ніл
Санат:Шекаралық көлдер
Мұрагер

## Мұрагер

Мұрагер (heir)- иесі қайтыс болған соң,  мал-мүліктің мұрагері болу немесе мұраны алуға құқысының болуы. Егер өсиет қалдырылмаса, негізгі заңға сүйене отырып, заң құзіреті мұраны өзіне өткізу тәртібін анықтайды. Мал-мүлік иесінің тікелей немесе болжам жасайтын мұрагері болады. Тікелей мұрагердің құқығы бойынша егер алдын-ала өсиет жасалмаған жағдайда, онда заңның күші жойылып, мұра өзінде қалады. Болжам жасалған мұрагері, егер өте жақын туыстары болса, мыс., Англияда монархтың тікелей мұрагері – үлкен ұлы болады. Егер монархта ұл болмаса, онда оның үлкен қызы қосымша мұрагер болады.
Наст Тамас

## Наст Тамас

Наст Тамас (Nast, Thomas) (1840 жыл, 27 қыркүйек, Ландау, Баден, Германия – 1902 жыл 7 желтоқсан, Гуаякиль, Эквадор), немістен шыққан америкалық саяси карикатурист. Алты жасында АҚШ-қа келіп, 1862 жылдан 1886-шы жылға дейін Харперс Уикли үшін карикатурист (келемеждеуші) болып жұмыс істеген. Оның  карикатурасы Азаматтық соғыс кезінде солтүстіктегі жұмысқа демеу болған, А.Линкольн оны «біздің ұйымдастырушы агентіміз» деп атаған. Оның көптеген карикатурасының ішіндегі ең өткірі, 1870 жылы У.М.Твиданың нью-иорктік саяси машинасына шабуылы болса, тергеушілігінің бірі Твидті әшкерелеуі және оны Испанияда қамауға алуы болды. Республикалық партияға (піл) және демократиялық партияға (есек) және көпке танымал Санта Клаус бейнесін салған эмблема жасап шығарады. Брокер үйінің дағдарысқа ұшырауына байланысты бәрінен айырылып, АҚШ-тағы Эквадорда консул қызметін атқарып, сонда қайтыс болады.
Жәндіктердің жалпы құрылысы

## Жәндіктердің жалпы құрылысы

Жәндіктердің жалпы құрылысы. Жәндіктердің дене бітімі - басы, кеудесі және құрсақ бөлімдерінен тұрады. Бас бөлігінде: ауыз қуысы мен сезімтал рецепторы бар антенна орналасқан. Ауыз қуысы жақтың жоғарғы тісі мен еріннің жоғарғы жағында орналасқан жұпты өткір максилл немесе лабрумнан тұрады. Максилдің екінші жұбы төменгі ерін немесе лабрумда орналасқан. Жәндіктердің үлкендерінің көзі күрделі болып, бірнеше майда көзшелерден тұрады. Алдыңғы арқа тұсында екі қанаты болады. Аяқтары жеке бөліктерге бөлінген, табан тұсында тырнағы болады, сондай-ақ жәндіктің жұмсақ жабысқақ бөлігі ұстап қалуға мүмкіншілік береді. Кейбір жәндіктерде мысалы, тарақандардың құрсағының төменгі жағында екі жұп церк болады. Құрсағының, тыныстауының кішкене саңылауы арқылы ішкі ағзаға оттек кіріп, көмірқышқыл газы шығарылады. Еркегінің ұрығы ұрғашысының жатырында сақталады. Жұмыртқа аналық безден шығып, жұмыртқалық арқылы өтіп, сонан соң сақталған ұрық ұрықтандырылады. Ұрғашысында жұмыртқа орыны болады.
Санат:Жәндіктер
Ұлттық географиялық қоғамдастық

**Ұлттық географиялық қоғамдастық** () — Вашингтонда көрнекті зерттеушілер мен ғалымдар «географиялық білімді тарату мен кеңейту үшін» кішкентай топ болып, 1888 жылы құрылған америкалық ғылыми қоғамдастық. 21 ғасырдың алдында шамамен тоғыз миллион мүше саналған.  Р.Э.Пири, Р.Берда, отбасылық Лики, Жак Ив Кусто, Дж.Гудолл мен Д.Фассиді қосқанда, шамамен 7000 ірі ғылыми жоба мен экспедиция қолдау көрсетеді. Көптеген кітаптарда, атластар мен ғылыми мерзімдік баспаларда мақалалар шығып, сондай-ақ жүздеген көгілдір экранда деректі фильмдер беріледі. Нэшнл Джеографик журналы – географиялық, археологиялық, антропологиялық ай сайынғы журналда, көш басында тұрған өзінің репродуцияланған түрлі-түсті суреттері және атақты суасты әлемінің суреттері, стратосфера түрлері мен аңдардың табиғи ортадағы тіршілігі беріледі. Сондай-ақ, өзінің әлеуметтік және мәдени аспектідегі салмақты жарияланымдары танымалдылығын көрсетті. Сондай-ақ қараңыз: Г.Гросвенор.

Санат:Ұлттық географиялық қоғамдастық
Ұлттық қарыз

## Ұлттық қарыз

Ұлттық қарыз (мемлекеттік қарыз) (national debt public debt), жекелей, бағалы қағаз арқылы инвесторларға арнайы шығарылатын үкіметтің жалпы қарызы. Ұлттық қарыз әр кезде әр түрлі боп өседі, үкіметте бюджеттік тапшылық пайда болғанда, мемлекеттік шығын бір жылдың ішінде мемлекеттік кірістен көбейген жағдайда туындайды. Бұл қарызды қаржыландыру үшін мемлекет бағалы қағаз, облигация немесе қазыналық вексель шығара алады. Ұлттық қарыздың деңгейі бір елден екінші елге 10% ішкі жалпы өнім деңгейіне шейін, оның екі еселенуі арқылы түрленеді. Мемлекеттік қарызды шеттен алып пайдалану экономика үшін инфляциалға әсер етіп, қолданысты, инвистицияны және жұмысбастылықты ретке келтіру үшін рециссия кезінде жиі пайдаланылады. Сондай-ақ қараңыз: қаржылық тапшылық: Д.М.Кейнс.
Нашвилл

thumb|450px|right|Нашвилл орталығы
**Нашвилл** (Нэшвилл) () — АҚШ-тың Теннеса штатының астанасы. Қазір 545 524 адам (2000ж.). Камберленд өзенінде орналасқан. 1779 жылы Нашборо болып, 1784 жылы Нашвилл қаласы болып құрылған. 1806 жылы «қала» статусын алып, 1843 жылы штаттың астанасы болады. 1864 жылғы Азаматтық соғыс кезінде шығыстықтар басып алған.  Соңғы ірі шайқас 1864 жылы қаланың төңірегінде болады. Қаржы және сауда орталықтары аяқ-киім, киім, әйнек, дөңгелек өндірумен айналысады. Негізгі өнеркәсіп саласының ішінде – полиграфия мен баспа ісі, дыбыс жазу да бар. Кантри музыкасымен айналысатын «АҚШ Сприленд» саябағы мен атақты Кантри музыка залы бар. Онда көптеген университеттер, соның ішінде Вандербильт және Фиска бар.

## Сілтемелер

* Ресми сайт

Санат:АҚШ қалалары
Санат:Теннесси
Нджамена

thumb|Нджамена жолы.
**Нджамена** (, ), 1973 жылға дейін **Форт-Лами** () — Чад елінің астанасы, Шари-Багирми префектурасының әкімшілік орталығы. Қазіргі таңда қалада 993 495 адам (2009) бар. Шари өзенінің оң қапталында орналасқан, оған Логон өзені құяды.

1900 жылы Форт-Лами ретінде құрылып, 1960 жылы Чадо тәуелсіздік алмай тұрғанда кішкене елді мекен болып қалған. 1973 жылы оның аты Нажамену болып өзгерген.

1960 жылы басталған Азаматтық соғыс кезінде 1980—81 жылдары дивизия әскері болады. Базарда негізінен мақта, мүйізді ірі қара мал мен балық сатылады. Қалада Чада университеті бар (1971).

## Сыртқы сілтемелер

* Map of N'Djamena 

Санат:Чад қалалары
Неаполь

**Неаполь** (Naples; ; ) — Италияның оңтүстік бөлігіндегі қала. 993 386 тұрғыны бар (2001 жылғы санақ). Астанасы Кампании. Римнен бастап оңтүстік шығысқа қарай Неаполитанды шығанақтың солтүстік жағалауында орналасқан. Біздің дәуірімізге дейін 600 жыл бұрын көне грек отарлары негізін қалаған. Біздің дәуірімізге дейін 4 ғасырда римляндар басып алған. Византиялық империяның құрамына кіріп, сарациндер билігінде болды. 11 ғасырда Сицилиядағы норманндықтардың билеушілерімен басып алынды. 19 ғасырда қос Сицилия корольдығының және неаполитанды корольдығының астанасы болды. 1860 жылғы жорық кезінде Дж.Гарибальди әскері Неапольда тұрақтады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жойқын атыстан кейін кеңес одағы мен Гармания тарапынан жапа шекті. Кейінірек қайта қалпына келтірілгенімен, 1980 жылғы жер сілкінісінен кейін зардап шекті. Неаполь – қаржы, мәдениет орталығы дамыған, ірі кемежай тұрағы мен кәсіпорны жетілген қала. Оның тарихи мәдениеті ретінде ортағасырлық құлыпты, шіркеуді, университеттерді айтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Италия қалалары
Натал

## Натал

**Натал** (Natal) - қазіргі таңда 735 500 адамнан (2002) тұратын Бразилияның солтүстік-шығысындағы теңіз порты және қаласы. Атлант мұхитының жағалауындағы Потенги өзенінің сағағасына жақын орналасқан. Фортты 1597 жылы партугалдықтар салған. 1611 жылы Натал қала статусын алады. Риу-Гранда-ду-Норти штатының әкімшілігі мен сауда орталығы, сондай-ақ жанданған порт пен әскери-теңіз базасы бар. Наталға жақын Теңіз зерттеу институты мен Баррейра-ду-Инферну зымыран базасы орналасқан.
Санат:Бразилия қалалары
Санат:1597 жылы құрылған елді мекендер
Натрий хлориді

thumb|натрий хлориді
**Натрий хлориді** (NaCl, *ас тұзы*) — натрий мен хлор иондарынан құралған бейорганикалық орта тұз, табиғатта ақ кристалл түрінде кездеседі. Өзге де натрий тұздарының белгісі ретінде денсаулық үшін қажет; қан мен басқа да физиологиялық сұйықтықтар оны араластыру ерітіндісі болып табылады.

## Қолданылуы
Натрий хлориді – химия өнеркәсібінде кеңінен қолданылатын заттек. Ол хлорды, каусти содасын және сабын, хлорлы ағартқыш, глазурлар мен керамикалық бұйымдар жасау үшін, ал өзге тұрмыстық-өнеркәсіптік салаларда тағамдарды консервілеу, теріні тазарту, қыста жолды мұздан тазарту, суды жұмсарту үшін пайдаланылады. Натрий хлориді өнеркәсіптегі көптеген тағамдарды, яғни минералды су, ауыз шаятын сұйықтық және ас тұзының құрамының сапасы үшін аса қажет. Тұз теңіз суынан және тұзды құрғақ көлдерден алынады. 

## Сондай-ақ қараңыз

* Галит

* Тас тұзы

## Сыртқы сілтемелер

* Физико-химические свойства хлорида натрия
* Ассоциация производителей соли 
* Институт соли 

Санат:Хлоридтер
Санат:Натрий қосылыстары
Санат:Тұздар
Зәулім үйлер

**Зәулім үйлер** (skyscraper), өте биік көп қабатты ғимарат. Бұрын 10-20 қабатты ғимараттарды осылай атаған болатын, ал қазіргі кезде бұл термин 40-50 қабаттан тұратын өте биік ғимаратқа байланысты қолданылады. Ең алғашқы мұндай ғимарат Каст-Айрон-Билдинг деп аталады, оны 1848 жылы Нью-Йоркте Джеймс Богардус (1800-1847 жылдар) салған. Бұл ғимараттың жоғарғы қабаты мен төбесі берік болуы үшін қаңқасы темірден жасалады. Бессемер тәсілін жетілдіре отырып, болатты өндіру барысында зәулім ғимараттар салуға мүмкіндік туды. Уильям Ле Барон Дженнидің (1832-1907 жылдар) жобасы бойынша Чикагодағы «Home Insurance Co.» серіктестігінің ғимараты салынды (1884-85 жылдар). Ол қаңқасы болаттан салынған ең алғашқы биік ғимарат болды. Зәулім ғимарат кессон немесе тіреулі фундаментке тірелетін жер асты бөлігінен тұрады, жер үстіндегі бөлігі бағанадан, бөренеден жасалған фермадан және төбеге дейін көтерілетін қабырғалардан тұрады. Зәулім ғимарат күшті жел мен сейсмикалық толқындарға берік болуы үшін құбырлар қиғашынан байланыстырылып құрылды. Фазлур Хан (1928-82 жылдар) ұсынған құбырлардың бір-бірімен байланысып жасалған бір бөлігі және кластерге жинақталып болаттан соғылған жіңішке құбыр құрылымы берік тіректі көрсетеді. Мұндай құрылым әлемдегі ең биік зәулімдерді (мысалы, Сирз-Тауэр) салу үшін қолданылған. Зәулім ғимараттардың архитектурасы мен оның безендірілуі бірнеше кезеңнен өтті. Л.Салливан тік сызықты жоспарласа, «McKim, Mead, & White» (Ч.Ф.Мак-Ким, С.Уайт) неоклассицизм бағытын ұстанды. Негізінен зәулім ғимараттардың дизайнына халықаралық стиль тән. Алғашында ғимараттар коммерциялық құрылым үшін салынса, кейінірек тұрғын үй ретінде қолданысқа беріле бастады.
Небраска

**Небраска** () — АҚШ-тың Батысындағы орталық штат. Тұрғыны 17 111 263 адам (2000 жылғы санақ бойынша). Оңтүстік Дакота, Айово, Миссури, Канзас, Колорадо, Вайомингпен шекараласады. Миссури өзені оның шығыс жақтағы шекарасы болып табылады. Норт-Платт және Чаут-Платт өзендері Небраскінің оңтүстік-батыс жағына құйып, соның негізінде Плат өзенін жасайды. 8000 жыл бұрын бұл аймақта тайпалар қоныстанған. Шығысында ПАУНА, ЮТА, ОМАХА тайпалары тұрды, ал батысында СИУ, АРАПАХО, КОМАНЧИ тайпалары мекендеді. 1803 жылы АҚШ Франциядан Луизиананы сатып алған кезде, осы жерлерді иеленді. Льюиса мен Кларка сияқты зерттеушілер Небраскаға экспедиция жүргізген кезде Миссисипия жағынан зерттеулер жүргізіп қайтты. 1854 жылғы Канзас-Небраска Актісі бойынша оның аумағы белгіленді. 1867 жылы Небраска АҚШ-тағы 37 штат болды. Бұл жерде халық өсімі жақсы дамыды. Алайда индияндардың қарсылығын басып тастағаннан кейін, шекараның сыртына қоныстану басталды. 20 ғасырдың басында қысқа мерзім ішінде Популистік қозғалыс ықпал етті. 1937 жылы бұл елде жалғыз ғана бір палаталы заң шығаратын жиналыс жасалды. Штаттың біраз бөлігі ауылшаруышылығымен айналысады. Тамақ өнеркәсібі мен машина жасау өндірісі бар. Линкольнды Қосқан кезде пайдалы қазбасы – мұнай. Омаха қаласы олардың мәдени және өнеркәсіп орталығы болып табылады.

## Сілтемелер
* Nebraska state government

*
Невада

**Невада** (, ) — АҚШ-тың батысындағы штаты. Тұрғын саны 2,723,322 адамға тең (2011). Солтүстік-батысында Орегонмен, солтүстік-шығысында Айдахомен, батысында Калифорниямен, оңтүстік-шығыста Аризонамен, шығысында Ютамен шектеседі. Аумағы — 286 368 км. Астанасы – Карсон-Сити, ең ірі қаласы — Лас-Вегас.

Бұл жерді тұрғындар 20 000 жыл бұрын мекендеген, ал бұдан бұрынғы мекендеушілердің үңгірлері мен тасқа қашалған өнерлері қалды. Штат АҚШ құрамына 1864 жылы енді.

## Тарихы
Тұрақты тайпалардың арасында – шошондар мен пайюттер бар. XVIII ғасырда бұл жерде испан миссионерлері болған.

1820 жылы осы жерге саудагерлер аң терісін сатуға келеді. Ал 1843-1845 жылдары ғана осы мекенді картаға түсіру қолға алынған. Оны Джон Фремонт пен Кит Карсон жүргізеді. 1848 жылы АҚШ Невада аумағын Мексикадан күштеп тартып алады.

1859 жылы Вирджи–Ситиға жақын Комсток күміс желісі ашылғаннан кейін, бұл мекен 1850-61 жылдары Юта Аумағына кірді. 1861 жылы осы мекен Неваданың аумағы ретінде танылады.

Ал 1864-36 жылдары АҚШ-тың штаты болды. Үлкен депрессия уақытында экономикасы дами бастады, оның дамуына кен ісінің заңдастырылуының маңызы болды. Гувер-Дам бөгетінің құрылысы штаттың оңтүстігіндегі экономиканың дамуына ықпал етті.

1950 жылы штатта бас ядролық полигондар орналастырылды. Экономика саласында ауылшаруашылығы мен пайдалы қазбалар табыс көзі болап табылады. Лас-Вегас, Рино, Тахо көлдері туризмнің орталығы ретінде белгілі.

## Ең ірі қаласы




## Сыртқы сілтемелер
* Official state website 
* State Tourism website
* Nevada state symbols 
* Secretary of State of Nevada 
* Nevada Classifieds
* US Census Bureau 
* County Maps of Nevada 
* Forgotten Nevada – Ghost Towns and Mining Camps of Nevada

Санат:АҚШ штаттары
Санат:Невада
Негев

## Негев

Негев (Negev; Ha Negev), Израильдің оңтүстігіндегі шөл дала. Ол Синайлық үкімет пен Иордандық рифті ойыс аралығымен шектелген. Ауданы 12 200 км² қамтиды. Библиялық кезеңде малшылықпен айналысса, ал Рим империясы кезінде бұл өңір астық сарайы болды. 7 ғасырда Палестинаны арабтар жаулап алғаннан кейін, бұл өңір қараусыз қалды. Сонымен, 1200 жылдай бұл өңірді БЕДУИНДАР мекендегенімен, оның тұрғындары сирек кездесті. 1943 жылы осы жерді қайта қалпына келтіру үшін алғашында үш ауылды (КИБУЦ) жөндеуден бастады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін (жылдар) және осы өңірдегі жерді суару бағдарламасы басталғаннан кейін жаңа тұрғындар пайда болды. Бұл өңір Палестина бөлінген уақытта 1948 жылы Израильға беріледі. 1948-46 жылдары Негев шөл даласы египет пен израиль әскерлерінің қырғын қақтығысқан майданына айналды. Қазіргі уақытта бұл өңірде  Изриль құрған бірнеше елді мекен және Эйлат кемежай қаласы бар. Оның Израиль жақтан шығатын жолы Қызыл теңізге қарайды. Негізгі әкімшілік орталығы Беэр Шева болып табылады. Өңірде астық, жеміс-жидек өндіріледі және поташ, бром мен мырыш сияқты минералды ресурстар бар.
Недж

**Недж** (Nejd; Najd, ), Сауд Арабиясында Арабия түбегінің орталығында орналасқан облыс. Хиджаз тауынан төменірек орналасқан жартасты таулы өлке. Мұнда ел астанасы Эр-Рияд орналасқан. Неджде классикалық араб поэзиясы, сондай-ақ Сауд Арабиясының пайда болуына себепкер болған әртүрлі діни және саяси қозғалыстар дүниеге келді. 1905-1932 жылдары Неджді Ибн Сауд биледі, ал Хиджазбен қосылғаннан кейін тәуелсіз Сауд Аравия корольдығының бір бөлігі болды.
Санат:Сауд Арабиясы
Ральф Нейдер

**Ральф Нейдер** (; 27 ақпан 1934 жыл, Уинстед, Коннектикут) — америкалық заңгер және тұтынушы құқығының қорғаушысы.

Ливан иммигранттарының баласы. Принстон және Гарвард университеттерінде оқыды.

1963 жылы Хартфорд, Коннектикутта заң жағынан өтіп жүрген іс-тәжірибесін тастап, Вашингтонға автостоппен кетеді. Осы жерде қоғамдық жұмыстарға қатыса бастайды. Оның қауіпті мәшинелер жөніндегі жобасы бестселлерге түсті.

Әртүрлі саладағы өнеркәсіп пен бизнесті үкіметтің реттеп отыруы туралы заң жобаларына ықпал жасады. Кәсіби қауіпсіздік пен денсаулық бойынша Басқару ұйымында ақпараттың еркіндігі туралы Заңның қабылдануында қозғаушы күш болды.

Нейдер АҚШ президенттігіне өзін бірнеше рет ұсынып көрген: 1996 және 2000 жылдары Жасылдар партиясының атынан, 2004 жылы Реформалар партиясының атынан және 2008 жылы тәуелсіз кандидат болып.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ саясаткерлері
Санат:АҚШ Демократиялық партиясының мүшелері
Санат:АҚШ Жасылдар партиясы мүшелері
Санат:АҚШ Реформалар партиясы мүшелері
Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (1996)
Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2000)
Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2004)
Санат:АҚШ президенттігіне үміткерлер (2008)
Небраска университеті

## Небраска университеті

Небраска университеті (Nebraska, University of) Линкольн, Омаха, Керни қалаларында кампусы бар АҚШ-тағы университет. Land-grant (қалаған жердегі колледж) мәртебесіндегі бұл оқу орны 1869 жылы университет ретінде құрылды. Линкольн кампусында 9 колледж жұмыс жасайды. Санамалап айтқанда, архитектуралық, заң, адам ресурсы мен отбасы туралы ілім колледжі. Ғылымның көптеген саласы бойынша докторлық, магистрлік, бакалавр дәрежесін дайындайды. Омаха кампусында университеттің медициналық орталығы бар. Керни кампусында тек бакалавр дәрежесі бойынша оқытылады. Университет мына салалар бойынша зерттеулер жүргізеді: компьтер ғылымы, биохимия, азық-түлік өнеркәсіп технологиясы, ауылшаруашылық.
Нейлон

## Нейлон

Нейлон (neylon), талшық пішінде дайындалған әдетте жоғарғы МОЛЕКУЛАЛЫҚ САЛМАҚТАҒЫ полиамидтен тұратын синтетикалық пластикалық материал. 1930 жылы Дюпон жасап шығарды. Мұнай, көмір, су, ауа сияқты құрауыштардан алынып, химиялық жолмен өндірілген талшықтар ПОЛИМЕР саласындағы зерттеулерге жағдай жасады, соның нәтижесінде синтетикалық материалдардың жылдам өсуіне алып келді. Ол талшық, жіп, қыл, тоқыма жіпті өндіру үшін парақ, тоқыма мата, арқан түрінде дайындалады. Көпке дейін аса тозбайды, химикаттар мен жылу тез әсер етеді. Сырт киім мен трикотажды өндіру үшін жіп түріндегісі жақсы дамыған. Сондай-ақ, У.Х.Карозерсті қараңыз.
Негрлер театры

## Негрлер театры

Негрлер театры (black theatre), АҚШ-тағы театр. Қаранәсілді авторлардың афроамерикандықтар туралы және солар үшін жазған пьесасы. Ең алғаш танымал болған пьесаны қаранәсілді американдық Король Шотавей Джеймс Браун жазған (1823 жылы). Азаматтық соғыстан кейін негрлердің сауығы МЕНЕСТРЕЙЛЕРІ ұйымдастырылды. 1900 жылы афроамерикандықтардың өздері жазған, сомдаған, сахналаған  мюзиклдар пайда болды. Ең алғашқы шынайы түрде, ізденіспен келген пьесаны драматург Анджелина У.Гримке Рахиль жазған (1916 жылы). 1920, 1930, 1940 жылдардағы Гарлем қайта өрлеу дәуірінен кейінгі уақытта негірлер театры гүлдене бастады. Осы жылдары негірлер театры мен драматургиясы берік болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін негірлер театры мейлінше өзінің мифологиясын бекітті, нәсілдік көзқарасты жойып, драматургияны жалпы ортаға енгізуге тырысты, белсенді түрде дамыды. Оның негізін салушылардың бірі А.Барака. Ол 1965 жылы негірлер өнерінің репертуарлы Театрын салды. 1980-1990 жылдары екі афроамерикандық Чарльз Фуллер мен О.Уилсон сияқты драматургтер Пулитцеров сыйақысын алды.
Санат:Театр
Уилли Нельсон

**Уилли Нельсон** (Nelson, Willie) (30 сәуір 1933 жыл, Форт-Уорт, Тexac штаты, АҚШ), американдық кантри-әнші әрі әндердің авторы.

Гитара тартуды атасынан үйренеді, 10 жасында жергілікті мерекелерде өнерін көрсетеді. Диск-жокей болып қызмет еткеннен кейін, 1961 жылы Теннеси штатындағы Нэшвилге көшеді, кантри, ритм-энд-блюз және поп-музыкалардың орындаушыларына арнап көптеген хиттер жазады, оның ішінде:
* «Hello Wаlls»,
* «Night Life» және
* «Crazy» тәрізді әндер бар. 
Техасқа оралған соң хитқа айналған
* «Red Headed stranger» (1975) албомын, артынша
* «Wanted: The Outlaws» альбомын шығарады, соңғы альбомы кантри стиліндегі кез келген бұрынғы альбомдардан жақсы сатылды;
* X.Кармайкл мен И.Берлиннің әндері бар Star-dust (1978) альбомы да жарық көрді.

Нельсон Уэйлон Дженнингті (1937 жылы туған) қоса алғанда, кемінде 75 өзге әншілермен ән жазды. 1980 жылдары фермерлерге ақша жинау үшін жыл сайын өтетін Farm Aid фестивалін ұйымдастырды. Кейінгі альбомдарының ішінде сыншылардың ойынан шыққан «Teatro» (1998) альбомы бар.

## Дереккөздер


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Техаста туғандар
Санат:АҚШ әншілері
Санат:АҚШ сазгерлері
Немеров Говард

## Немеров Говард

Немеров Говард (Nemerov, Howard) (1 наурыз 1920 жыл, Нью-Йорк —
5 шілде, 1991 жыл, Юниверсити Сити, Сент-Луис маңы, Миссури шт.), американдық ақын. Гарвард университетінде оқыды, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде пилот болды, кейін Беннингтонды қоса алғанда, әртүрлі колледждерге сабақ бере бастады. Ирониямен және өзін-өзі кемсіткен тапқырлықпен жазылған өлеңдерінде көбіне табиғат сипатталады; өлеңдері бірнеше кітап болып басылып шықты, олар: «Образ и закон» (1947 ) жинағымен басталады, «Собрание стихотворений» жинағы да енеді (1977 жыл Пулитцеров сыйлығы, Ұлттық кітап сыйлығы). Прозалық шығармалары «Игра Возвращения домой» (1957) және «Товар мечтаний и другие Истории» (1960). АҚШ-та лауреат ақын атанды (1988-90). Әпкесі Д.ЭРБУС танымал фотосуретші болған.
Неміс овчаркасы

## Неміс овчаркасы
thumb
Неміс овчаркасы (эльзалық) (German shepherd; Alsatian), Германияда малшылар мен фермерлерге көмек ретінде берілген қызметтік иттердің тегі. Денесі мықты, шоқтығының биіктігі 58—64 см, салмағы 34—43 кг. Жүні қара немесе қара қуқыл-сарғылт түсті сұр. Мұрты қалың әрі ұзын, түгі қысқа, қалың, ақ немесе ашық сұр түстен қара түске дейін өзгеруі мүмкін. Ақылымен, қырағылығымен және иесіне берілгендігімен ерекшеленеді. Күзеттегі иттер ретінде, зағиптарды жетелеу үшін, сондай-ақ полиция және әскери жұмыстарда пайдаланылады.

## Интеллект
Неміс овчаркалары арнайы олардың ақылдылығы үшін өсірілді. Қарауылшы иттер ретінде үретін тұқымдар тізімінде Стэнли Корен бұл тұқымды екінші орынға қойған. Олардың күшімен үйлескенде, бұл қасиет тұқымды полиция, күзет және іздестіру-құтқару иттері ретінде қалаулы етеді, себебі олар әртүрлі тапсырмаларды тез меңгеруге және басқа тұқымдардан гөрі нұсқауларды жақсы түсінуге қабілетті. 
 
## Темперамент
Неміс овчаркалары – орташа белсенді иттер, тұқым стандарттарында олар өздеріне сенімді деп сипатталады. Тұқым үйренуге дайындығымен және мақсатқа ұмтылушылықпен ерекшеленеді. Олар қызығушылық танытады, бұл оларды керемет күзетші иттер және іздестіру миссияларына жарамды етеді. Олар отбасылары мен аумақтарын шамадан тыс қорғаушы бола алады, әсіресе дұрыс социализацияланбаған жағдайда. Олар бейтаныс адамдармен дереу дос болуға бейім емес.  Неміс овчаркалары өте ақылды және тыңдағыш, сондай-ақ қожайындарын қорғайды. Бірақ дұрыс онтогенез болмаған жағдайда, овчарка қызметке және көрмелерге қатысуға жіберілмеуі мүмкін.

## Пайдалану
Неміс овчаркалары жұмысшы иттер ретінде танымал таңдау болып табылады. Оларды үйрету оңай және тапсырмаларды орындау мен нұсқауларды орындауға жақсы екендерімен танымал. Олар әсіресе полиция жұмыстары үшін танымал, олар қылмыскерлерді ізін суытпай іздеуге, мазасыз аудандарда патрульдеуге және күдіктілерді анықтауға және ұстауға пайдаланылады. Сонымен қатар, мыңдаған неміс овчаркалары әскери күштермен пайдаланылды. Бұл әскери жұмысшы иттер (MWD) әдетте барлау қызметіне үйретіледі және олар жаулардың немесе минаның немесе басқа қауіптің бар екендігін ескертуге қолданылды. Неміс овчаркалары сондай-ақ әскери топтармен ұшақтардан парашютпен секіруге немесе танкіге қарсы қару ретінде үйретілген. Екінші дүниежүзілік соғыста олар пошташы иттер, құтқару иттері және жеке күзетші иттер ретінде пайдаланылды.
## Ескертпелер
Нерви Пьер Луиджи

## Нерви Пьер Луиджи

Нерви Пьер Луиджи (Nervi, Pier Luigi) (21 маусым 1891 жыл, Сондрио, Италия — 9 қаңтар 1979 жыл, Рим), итальяндық инженер және құрылыс жұмыстарының мердігері. Бетонға бірыңғай жеңілдік пен беріктік беретін болат торының бірыңғай бөлінуімен бекітілетін, қою бетоннан алынған армоцементті ойлап тапқаны үшін дүниежүзіне танымал болды. Нервидің алғашқы маңызды жобаларының біріне Италиядағы ұшақтұрақтардың (1935-41) бір тобы жатады, ол өте үлкен ұшу жолы бар бетон жиынтығы. Ғимараттарды жобалаудан басқа, қалыңдығы небәрі 0,5 дюйм болатын армоцементті қабаты бар, желкенді қайықтар құрылысында табысқа жетті. Армоцемент оның Туринде (1949—50) жобаланған көрме кешенінде аса маңызды болған. Бұл алдын ала дайындалған гофрленген цилиндр аркасы болды, биіктігі 93 м. М.БРЕЙЕРМЕН бірге (1950) ЮНЕСКО-ның Париждегі штаб-пәтерінің жобасын әзірлеген, алғашқы италяндық зәулім ғимаратты, Миландағы (1955—59) Пирелли-Билдингті жобалауға атсалысқан. Эстетика мәселелері ол үшін бірінші кезекте болмаса да, оның жұмыстарының көпшілігі керемет айқын қуатымен ерекшеленеді.
Ежелгі дәуірдегі Қазақстан

**Ежелгі дәуірдегі Қазақстан** – тарих ғылымындағы археологиялық кезеңделуге сәйкес Қазақстан тарихындағы ең алғашқы кезең. Адамзат тарихының ең ұзаққа созылған кезеңі. Бұл кезеңделу еңбек құралдарының жасалу материалына және қоғамдық өзгерістерге негізделген.

## Ежелгі дәуір кезеңделуі
### [[Тас дәуірі]] (б.з.б. 2,6 млн жыл – б.з.б. 3 мыңжылдық)
Адамзат тарихының ең ұзаққа созылған кезеңі.

#### [[Палеолит]] (Ежелгі тас дәуірі)
**[[Ерте палеолит]]** (б.з.б. 2,6 млн – б.з.б. 140 мың жыл)

* Алғашқы адамдардың Қазақстан аумағына келуі (Қаратау жотасы, Маңғыстау)

**Орта палеолит ([[Мустье мәдениеті|Мустье]] кезеңі)** (б.з.б. 140 мың – б.з.б. 40 мың жыл)

* Неандерталь адамдар өмір сүреді.
* Отты қолдануды үйрену, алғашқы діни нанымдардың пайда болды.

**Кейінгі палеолит** (б.з.б. 40 мың – б.з.б. 12 мың жыл)

* «Саналы адам» «*Homo* *Sapiens»* қалыптасты
* Рулық қауым пайда болды

#### [[Мезолит]] (Орта тас дәуірі) (б.з.б. 12 мың – б.з.б. 5 мың жыл)

* Мұз басу дәуірі аяқталды
* Микролиттердің (ұсақ тас құралдар) шығады
* Садақ пен жебенің пайда болуы
* Жануарлар қолға үйретіле басталды және алғашқы егіншілік белгілері

#### [[Неолит]] (Жаңа тас дәуірі) (б.з.б. 5 мың – б.з.б. 3 мың жыл)

* **«Неолиттік төңкеріс».** Тұтынушы шаруашылықтан (аңшылық, терімшілік) өндіруші шаруашылыққа (мал шаруашылығы, егіншілік) өту.
* Кыш құмыралар (керамика) жасау, тоқымашылықтың шығуы.

#### [[Энеолит]] (Мыс-тас дәуірі)''' (б.з.б. 3000 – 1800 жылдар)

* Адамзаттың алғашқы металды (мысты) игеруі.
* **[[Ботай мәдениеті]].** Жылқыны ең алғаш қолға үйрету кезеңі.

### [[Қола дәуірі]] (б.з.б. XVIII – VIII ғасырлар)
Металлургияның дамуы және андронов мәдениетінің үстемдігі.

#### Ерте қола кезеңі (Нұра кезеңі) б.з.б. XVIII – XVI ғғ.

#### Орта қола кезеңі (Атасу кезеңі) б.з.б. XVI – XII ғғ.
Андронов мәдениетінің гүлденуі

#### Кейінгі қола кезеңі (Беғазы-Дәндібай мәдениеті) б.з.б. XII – VIII ғғ.
Көшпелі мал шаруашылығына ауысу процесінің басталуы, ірі тас кесенелердің салынуы.

### Ерте темір дәуірі (б.з.б. VIII ғасыр – б.з. VI ғасыр)
Көшпелі өркениеттің қалыптасуы және алғашқы мемлекеттік бірлестіктер.

#### Сақ дәуірі (б.з.б. VIII – III ғасырлар)

* «Аң стилі» өнерінің дамуы.
* Сақ тайпалық одақтары (тиграхауда, парадарайя, хаумаварга сақтары).

#### Ғұн-Сармат кезеңі (б.з.б. III ғасыр – б.з. V ғасыр)

* **Ғұндар.** Ұлы Даланың бірігуі, Халықтардың ұлы қоныс аударуының басталуы.
* **Үйсіндер (Жетісу).** Мемлекеттік құрылымның дамуы (б.з.б. III ғ. – б.з. V ғ.).
* **Қаңлылар (Оңтүстік Қазақстан).** Ұлы Жібек жолын бақылау (б.з.б. III ғ. – б.з. V ғ.).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Археологиялық дәуірлер
Нейтра Рихард Йозеф

## Нейтра Рихард Йозеф

Нейтра Рихард Йозеф (Neutra, Richard (Joseph)) (8 сәуір, 1892 жыл. Вена, Австрия – 16 сәуір, 1970, Вупперталь, Германия), тегі австриялық американ архитекторы. Вена мен Цюрихеда білім алған 1923 жылы АҚШ-қа көшіп келеді. Оның жұмыстарының ішіндегі ең сәтті орындалғаны Ло-Анджелестегі Ловелл-Хаус (1927-29 жылдар) деп аталады. Терезелердің молдығы және балконның кабельмен ұсталып тұруы жұмыстың ерекшелігін көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін оның атақты жұмыстары дүниеге келді. Айталық, Палм-Спрингстегі Кауфман-Дезерт-Хаус (1946-47 жылдар), Калифорния штатында Санта-Барбарадағы Тремейн-Хаус (1947-48 жылдар). Нейтра өзінің жасаған сәнді үйлері арқылы АҚШ-та ИНТЕРНАЦИОНАЛ СТИЛІНДЕГІ үлгіні көрсетіп үгіт жүргізді. Ландшафтпен қоршалған үйлерінің есік алды патио немесе галереямен жабылған. Айналасы пейзажбен қамтылғандықтан, осының өзі үйдің бір бөлшегі ретінде көрінеді. Оның пікірінше, архитектура өнерінде адам үйлесілімділікке табиғат арқылы немесе өзі біліп келуі керек. Әсіресе үй арқылы оның иесі көрініп тұруы керек деген. Оның кейінгі жұмыстарына шіркеулер, тұрғын үйлер, ғимараттар, мәдени орталықтар кіреді. Оның көптеген еңбектеріне Дизайн арқылы тірілу (1954 жыл) сияқты кітаптар кіреді.
NEC

НЕК (NEC Corp.), Жапониядағы компьютер, электроника және телекоммуникациялық құралдар өндіретін ең басты өндіруші. Nippon Electric
Company, Ltd. (1983 жылдан бастап ресми атауы NEC Corp.) 1899 жылы АҚШ-тың «ВЕСТЕРН ЭЛЕКТРИК» компаниясының қаражатына құрылған. NEC шетелдік компаниямен бірлесе жұмыс істейтін Жапониядағы алғашқы фирма болды. Жапондық басым телекоммуникациялық компания ретінде NEC ұялы телефон, талшықтық-оптикалық желілер, телефон коммутаторларының жеке бөлімшелерін, байланыстың қысқатолқынды, сандық және серіктес жүйелерін әзірлеуге өз үлесін қосты. Үлкен компьютерді құрастырғаннан басқа, NEC дербес компьютерді (ДК) өндірушілердің алғашқысы болды. 1997 жылы NEC дербес компьютерлерді (ДК) өндіретін өзінің солтүстік-американдық бөлімін Zenith Data Systems және Packard Bell компанияларымен біріктіріп, Packard Bell-NEC, Inc. компаниясын құрды.

## Дереккөздер

Санат:Технология компаниялары
Санат:Алфавит бойынша компаниялар
Тобыл (қала)

**Тобыл** — Қостанай облысындағы қала, Қостанай ауданы және Тобыл қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы Қостанай қаласынан шығысқа қарай 5 км жерде, Тобыл өзенінің оң жағалауындағы орманды дала белдемінде орналасқан. Іргесі 1863 жылы қаланған.

## Кәсіпорындары
Тобылда арнайы машина жасау зауыты, құрылыс материалдарын өндіретін кәсіпорын, машина-трактор жөндеу шеберханасы, Тобыл орман шаруашылық кәсіпорны, сыра зауыты, наубайхана, т.б. кәсіпорындар, өндірістік кооперативтер мен серіктестіктер бар. Тобыл арқылы Қостанай–Меңдіқара–Петропавловск автомобиль жолы өтеді.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 20117 адамды (9637 ер адам және 10480 әйел адам) құраса, 2009 жылы 22908 адам (10826 ер адам және 12082 әйел адам) болды.

## Инфрақұрылымы

### Денсаулық
* Орталық аудандық ауруханасы

### Білім
* Нұржан Наушабаев атындағы мектеп
* Островский атындағы нөмірі бірінші мектеп
* Тобыл №2 орта мектеп
* Тобыл мектеп-гимназия
* Тобыл ауылшаруашылық колледжі
* Тобыл музыкалық мектеп

### Спорт және мәдениет
* БЖСМ (балалар-жастар спорт мектебі)
* "Алтын дән" мәдениет үйі
* "Тоболдық" стадионы

### Ғибадатханалар
* Маңдай батыр мешіті
* Православиелік храм

## Көлік
Қала жанынан халықаралық және қалааралық автожолдары өтеді (AH7 Азиялық маршруты (Екатеринбург–Карачи). Облыс орталығы - Қостанай қаласымен "Қостанай–Тобыл" автожолы арқылы байланысады. Қала ішінде қоғамдық көліктер - 106, 102, 116 автобус маршруттары жүреді.

## Туғандар
* Климова, Александра Ивановна (1921–2005) — театр және кино әртісі, Кеңес Одағының халық әртісі.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы елді мекендері
AH7 Азиялық маршруты

AH7 маршруты — маршруттың Орал және Үнді мұхиты байланысқан бірі.

Осы маршрут Екатеринбург қаласынан басталады. Жеті мемлекеттердің аумағында созылып жатады. Олар: Ресей, Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Ауғанстан және Пәкістан. Карачи қаласында аяқталады.

Санат:Қазақстан жолдары