open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Forbes

**Forbes** (, оқылуы *Форбс*) — АҚШ-тың баспасөз, әрі медиа компаниясы. Оның маңдай-алды баспасы болып екі аптада бір шығатын *Forbes magazine* (Форбс журналы) болып табылады. Форбстың бизнес саласындағы негізгі бәсекелестері — Fortune, Business Week деген журналдар. Журнал негізінен тізімдері арқылы, соның ішінде ең бай америкалықтар тізімі (The Forbes 400) және миллиардерлер тiзiмi, кеңінен танылды. Форбс журналының ұраны — «Капиталист құралы» («The Capitalist Tool»).

[нобай|190px|5-ші даңғылдағы Forbes ғимараты, [Нью-Йорк]]

Компания негізін Берти Чарлз Форбс 1917 жылы қалағаннан кейін 1954 жылы қайтыс болғанға дейін бас редактор болып істеген.

## Дереккөздер

Санат:Бизнес журналдары
Санат:Америкалық журналдар
Санат:Forbes
Чичак

360px|thumb|Қазар қағандығы

**Чичак** (қазарша: *Чичак* — шешек, ромейше: *Tzitzak*; шоқындырудан соң — *Eirēnē*) (? — 752) — қазар ханзадасы, қазар қағанының қызы (Феофан Тәубешінің деректері бойынша) немесе сіңлісі (Никифор деректеріне қарағанда). 732 жылы Ромей империясының императоры Леон III Исаур өз ұлы Константинды (келешекте Константин V императоры) бұған үйлендірді. Екі әулетті қосқан себебі Араб халифаларына қарсы бірлескен қазар-ромей күресі. 

Ханзаданың алыс сапары Константинополиске (қазіргі Истанбұл қаласы) әкелді, келісімен шоқындырылып Киелі бітікті оқып білді. 

Үйлену тойында кіиген кіим үлгісі ромей императорының нөкерлер арасында жоғары әлей алды, сол кезден бері рәсімдік ер кіимі *цицакион* деп атала бастады.

749 жылы Леон деп аталған ұлын тапты (Леон IV Қазар императоры, тақта 775—780), ол ататегі бойынша Қазар деген лақап атымен белгілі.
  

Санат:Қазарлар
Санат:Ромей ханшалары
Лувр

**Лувр** () — Францияның Париж қаласындағы ұлттық өнер мұражайы. Мұражай Париждің орталығында, Сенаның оң жағалауында, Риволи көшесінде, I аймағында орналасқан.

2018 жылы Луврға келушілер саны 10 миллион адамнан асты, бұл — рекордтық көрсеткіш. Мұражай ғимараты — ежелгі патша сарайы (*Palais du Louvre*). Лувр — Францияның Капетиндер әулетінен бүгінгі күнге дейін созылған бай тарихы бар әлемдегі ең көне мұражайлардың бірі.

Ғимарат қазіргі Лувр сарайын құру үшін бірнеше рет кеңейтілді. 1682 жылы XIV Луи өз резиденциясы ретінде Версаль сарайын таңдады да, Лувр негізінен корольдік коллекция болып қалды. Француз төңкерісі кезінде Құрылтай жиналысы Луврды ұлт жауһарларын көрсететін мұражай ретінде пайдалану керек деп шешті.

Мұражай 1793 жылғы 10 тамызда 537 картинадан тұратын көрмемен ашылды, жұмыстардың көпшілігі корольдік және тәркіленген шіркеу мүлкі болды. Ғимараттың құрылымдық проблемаларына байланысты мұражай 1796 жылдан 1801 жылға дейін жабық болды. Наполеон Бонапарт билігі кезінде коллекция ұлғайып, мұражай *Наполеон мұражайы* деп аталды, бірақ Наполеон тақтан кеткеннен кейін оның әскерлері тәркілеп алған көптеген жұмыстарды бастапқы иелеріне қайтарды. Коллекция XVIII Луи және X Шарль тұсында одан әрі ұлғайып, Екінші Француз империясы кезінде мұражай 20,000 дана жинады. Холдингтер Үшінші республикадан бері қайырымдылық пен өсиет арқылы тұрақты өсті. Коллекция сегіз кураторлық бөлімге бөлінген: Мысыр көне заттары; Таяу Шығыс көне ескерткіштері; грек, этруск және рим көне ескерткіштері; Ислам өнері; мүсін; сәндік өнер; суреттер; сызбалар және тағы басқа.

Луврдағы ең танымал өнер туындысы — Леонардо да Винчидің *[[Мона Лиза]]сы*. Басқа картиналар арасында Рембрандт, Джамбаттиста Питтони, Караваджо, Питер Пауль Рубенс, Тициан және Эжен Делакруа туындылары бар.

## Қосымша ақпарат

## Дереккөздер

Санат:Париж көркем-өнер мұражайлары

Санат:1792 жылы пайда болған мұражайлар
Қыз көші

**Қыз көші (салт).** Құда аттандырар кәдесі жасалғаннан кейін ұзатылған қыз шешесі, жеңгесі, жас іні, сіңлілермен бірге көлікке отырып жолға шығады. Қыз артта қалғандарға қарамауы керек. Құдалар алға түседі. Одан кейін шаңырақ түйе (қыз көші) жүреді. Тойшы жігіттер көш соңынан әсем киініп ән-күймен ереді. Былайша айтқанда көште ерекше салтанатты жарасымдылық болады. Қыз ауылынан бір көш жер шыққанша мұны «қыз көші» деп атайды. Одан әрі асқаннан кейін «келіншек көші» дейді. Келіншек көшінің келе жатқанын білетін жолдағы ауыл қыз-келіншектері, жастары «келіншек көшін» тоқтатып «түйемұрындық» алып, батасын беріп, «жол болсын» айтып шығарып салады. 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Шаңхай

**Шаңхай** (, қытайша - теңіз жағасындағы қала), экономикалық орталықтарының бірі, жол торабы. Халықтың саны 24 млн болып саналады. Мәшине жасау, қара металлургия, химия, жеңіл және тамақ өнеркәсіп орындары шоғырланған. Қытай ғылым академиясының филиалы, жоғарғы оқу орындары, көптеген музейлер, театрлар бар. Елдегі ең ежелгі қалалардың бірі. 
Ол ескі мен жаңаның ,ол көне мен су жаңаның, шығыс пен батыстың, Еуропа мен Азияның аралас-құралас кейпіне енген ерекше қала. Оны әлемнің сегізінші кереметіне теңейтіндер, Шығыстың Нью-Йоркі немесе Шығыстың Парижі, Азияның Венециясы, Қытайдың Чикагосы деп атайтындар жетерлік.

## Дереккөздер


Санат:Қытай қалалары
Санат:Миллионер қалалар
Берлин

оңға|320px|thumb|Берлин, Кызыл ратуша, Сенат орыны
оңға|280px|thumb|Сол жакта атақты Гумбольдт университеті
**Берлин** ( , ) — Германия астанасы. Берлин қаласы Шпрее өзенінің сол жағалауында орналасқан. Орта ғасырларда Берлин Бранденбургтің маңызды сауда орталығына айналды. 1486 жылы Гогенцоллерндердің резиденциясына айналды. 1871 жылы ол Герман империясының астанасына айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан соң Берлин керемет көркейіп, көріктене түсті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол қатты қирады. 1961 жылы Берлин қабырғасы тұрғызылып, қала Шығыс және Батыс бөліктерге бөлінді. 1991 жылы Бундестагтың шешімімен Берлин Германия Федеративтік Республикасының астанасына айналды.

Қалада шамамен 3,8 млн халық тұрады. Олардың төрт жүз мыңнан астамы 182 елден келген шетелдік азаматтар. Берлин Германиядағы ең үлкен қала. Ол 892 км² аумақты алып жатыр. Екінші дүниежүзілік соғыста қирап қалған қала адам танымастай өзгерді. Берлинде газет-журнал басатын жаңа технологиямен жабдықталған 10 баспахана бар. Қала Еуропадағы маңызды қаржы және сауда орталықтарының бірі.

Қаладағы төрт университетте жүз мыңнан астам студент оқиды. Сондай-ақ әртүрлі мамандар дайындайтын он институт, 50–ден астам ғылыми-зерттеу институттары бар, онда 50 мың адам жұмыс істейді. Жалпы Германия мәдениетке ерекше көңіл бөледі. Қалада 200-ден астам жекеменшік сурет галереясы, 150 театр бар. Бірқатар филармониялық оркестр жұмыс істейді. Қалада жыл бойы түрлі мәдени шаралар өтеді. Мысалы, ақпан айында халықаралық кинофестиваль, мамырда театр фестивалін өткізу ежелгі дәстүр. Ал маусым айында халықаралық әдеби фестиваль өткізіледі. Берлинде қонақ үйлер мен мейрамханалар көп. Қала Еуропадағы танымал туристік бағыттардың бірі саналады. Берлин Германияның 16 федералдық жерінің бірі (қала-жер мәртебесіне ие). Мұнда федералдық билік органдары – Бундестаг, Бундесрат және федералдық үкімет орналасқан; қаланың басты нышандарына Бранденбург қақпасы мен Рейхстаг ғимараты жатады.

## Галерея

File:View from the bridge, Berlin, Germany (6048949834).jpg|Берлин кафедрал соборы Шпрее озен жагасында
Сурет:Berlin Reichstagsgebaeude dk1199.jpg|Рейхстаг
File:Berlin Brandenburger Tor Abend.jpg|Бранденбург қақпасы
Сурет:Berlin - Friedrichstadt Palast3.jpg|Фридрихштадт Сарайы

.

## Дереккөздер

Санат:Еуропа елордалары
Санат:Германия қалалары
Санат:Көшірілген елордалар
Санат:Берлин
Санат:Германияның миллонер қалалары
Саратов

**Сарытау** (, ) — Ресейдің еуропалық бөлігіндегі оңтүстік-шығысындағы ірі қалаларының бірі, Сарытау облысының әкімшілік орталығы. Еділ өзенінің оң жағында орналасып, Волгоград мен Самара қалалары аралығының қақ ортасында тұр. 

Алтын орда кезінде сауда қаласы болған. 1590 жылдан бері орыс шекарасындағы бекініс. 18 ғ. екінші сатында балық пен тұз саудасының ірі орталығы, 19 ғ. бастап астық саудасы. 1780 ж. бастап гөбернелік орталық. 1909 ж. университет құрылды.

Санат:Ресей қалалары
Ульяновск

**Ульяновск**, *Сімбір* (; ; ; ) — Ресейдегі қала Ульяновск облысының орталығы. 

*Сімбір* (не *Сінбір*) — бұл жерде тұрған еділ бұлғарлары бегінің есімі.

Санат: Ресей қалалары
Санат:Еділ бойындағы қалалар
Зөя

**Зөя** (; ; ) - Еділ өзенінің оң жағындағы сала. Ағыны Татарстан мен Ульяновск облысында өтеді, Ұзындығы 375 км.

Санат:Татарстан өзендері
Зеңгір-көл

**Зеңгір-көл** (; ) — Сарытау облысындағы көл. Еділ өзенінің сол жағында, Шумейка кентінің қасында. Көлемі 500 x 250 м. 

Санат:Ресей көлдері
Якутск

**Якутск** (; ) — Саха Республикасының елордасы. Шығыс Сібірдегі ең ірі қала.

## Сыртқы сілтемелер

*Flickr photos tagged Yakutsk
*Some photos of Yakutsk 

Санат:Саха қалалары
Ижевск

thumb
**Ижевск**, кейде **Ижау** (; ; ) — Ұдмұрт Республикасының елордасы. Халық саны – 616,3 мың адам (2025). Қала аумағы — 31 560 га.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Ресей қалалары
Ақеділ

**Ақеділ** (; ; ) — Башқұртстандағы өзен, Шолман өзенінің ең үлкен (сол жақтағы) саласы. Бұл сала Иір-емел тауының шығыс жағындағы орналасқан батпақтарынан басталып 1430 км дейін созылады. Су жиналатын алабы 142 мың км2. Оңтүстік Оралдағы Оралтау жотасының батысынан басталады. Жоғарғы жағының жағасы жайпақ, батпақты, орта ағысында өзеннің аңғары күрт тарылып, кей жері тік жар болып келеді. Өзеннің жағалауында орман өседі. Оң саласы Нигуш және Уфа өзендері қосылғаннан кейін, арнасы бірте-бірте кеңейіп, жазықтық өзеніне айналады. Көп жерінде оң жағасы көтеріңкі келеді. Негізінен қар суымен толығады. Жылдық орташа ағыны Бирск қаласының тұсында 846 м3/с. Қараша айының ортасында қатып, сәуірде мұзы ериді. Уфа қаласынан Мәскеуге дейінгі аралықта тұрақты су көлігі қатынайды.

Санат:Башқұртстан өзендері
Санат:Татарстан өзендері
Мирней

**Мирней** (; ) - қала, Саха Республикасы Мирней ұлысының (ауданының) әкімшілік орталы.  Якутск қаласынан 1207 км аралығында орналасқан. Жұрты 39,4 мың адам (2005).
## Дереккөздер


Санат:Саха Республикасы қалалары
Өлөне

**Лена**  (; ) — Солтүстік-Шығыс Сібірдің ең ірі өзені. Көбінесе Саха Республикасы өңірінде ағады, Лаптевтер теңізіне құйылады. Өзен ұзындығы 4400 км (әлемде 10-шы орын). Су жиналатын алабы 2,49 млн. км². 

## Географиясы
Лена өзені Сибирьдің оңтүстік-шығысында орналасқан Байкал тауларынан басталады. Солтүстікке қарай ағады. Рельеф тұрғысынан әр түрлі жерлерден ағады: таулардан, жазықтардан, тундрадан, тайгадан және батпақты жерлерден.

Өзеннің тереңдігі әртүрлі. Оның тереңдігі кейбір жерлерде 100 метрден астам.

Алабы негізінен Орта Сібір таулы үстіртінде, 500-ден астам ұсақ өзендерден тұрады. Орта ағысында аңғары 30 км-ге дейін жайылып, жағалауы батпақты келеді. Жайылмасында көптеген шағын көлдер бар. Еріген қар суы мен жаңбыр суынан толығады. Су тасығанда өзен деңгейі орта ағысында 10 — 15 м, төм. жағында 18 м-ге көтеріледі. Орташа жылдық су ағымы сағасында 17 000 м3/с. Лена және оның салалары Киренга, Вилюй, Олёкма, Алдан кеме қатынасына пайдаланылады. Усть-Куттен сағасына дейін кеме тұрақты жүреді. Басты айлақтары: Булун, Якутск, Олёкминск, Ленск, т.б. Вилюй, Мамакан СЭС-тері жұмыс істейді.

Лаптев теңізіне құяды. Оның сағасында көптеген кішкентай аудандар бар және ол көптеген кішкентай өзендерге бөлінеді.

Лена өзенінің бассейні 2 490 000 шаршы километрді құрайды. Ол көптеген кішкентай өзендерді, көлдерді және батпақты жерлерді қамтиды.

## Басты салалары

* **Вилюй:** Лена өзенінің ең ірі саласы. Ол Вилюй тауларынан басталып, Лена өзеніне шамамен 2650 километр (1647 миля) ағып құяды. Вилюй өзенінің бассейні шамамен 454 000 шаршы километрді құрайды.
* '''Алдан:''' Лена өзенінің екінші ірі саласы. Ол Становой тауларынан басталып, Лена өзеніне шамамен 1450 километр (901 миля) ағып құяды. Алдан өзенінің бассейні шамамен 729 000 шаршы километрді  құрайды.
* **Оленек**: Лена өзенінің сол жақ жағасындағы ірі саласы. Ол Оленек тауларынан басталып, Лена өзеніне шамамен 2250 километр (1398 миля) ағып құяды. Оленек өзенінің бассейні шамамен 217 000 шаршы километрді  құрайды.
* **Чона**: Лена өзенінің оң жақ жағасындағы ірі саласы. Ол Становой тауларынан басталып, Лена өзеніне шамамен 800 километр (497 миля) ағып құяды. Чона өзенінің бассейні шамамен 45 000 шаршы километрді  құрайды.

## Галерея

Сурет:1959_CPA_2383.jpg|alt=Почтовая марка СССР:  Сибирь. Река Лена
Сурет:Lena_River_near_Yakutsk_(synchroswimr).jpg
Сурет:Lensk_(reportage_21-06-2014)_09.JPG
Сурет:Lena_2007_(synchroswimr).jpg
Сурет:Лена_в_районе_Табагинского_мыса_(2).JPG
Сурет:Река_Лена_в_районе_Нижнего_Бестяха.JPG
Сурет:Паромная_переправа_Мохсоголлох-Качикатцы_02.JPG
Сурет:Паромная_переправа_Мохсоголлох-Качикатцы_03.JPG
Сурет:Закат_на_Лене.JPG
Сурет:Wonder_stone_lena_river.jpg
Сурет:Snow_mountain_lena_river.jpg
Сурет:Lena_river_great_trip.jpg
Сурет:River_lena_in_russia.jpg
Сурет:Lena_great_river.jpg
Сурет:Lena_russian_river.jpg
Сурет:Lena_river.jpg


## Дереккөздер


## Сілтемелер

* http://geosfera.info/evropa/russia/624-reka-lena-bolshaya-reka-sibiri-reka-v-rossii.html  

Санат:Ресей өзендері
Санат:Саха Республикасы өзендері
Ленскей

**Ленскей** (; ) — Ресей Федерациясындағы қала (1963), Саха Республикасы Ленскей ұлысының әкімшілік орталығы. Халық саны 24,6 мың адам (2005). 1940 жж. бұрын Мұқтуя () деп аталған.

## Сыртқы сілтемелер
* Ленскей қаласының ресми торабы
* Ленскей қаласының суреттері мен видеолары

Санат:Саха Республикасы қалалары
Шолман

**Шолман** (; )  (удмурт тілінде кам – өзен, ағыс) – Еділ өзенінің Ресейдегі ең ірі сол жақ саласы. 

## Сипаттама
Ұзындығы 1805 км, су жиналатын алабы 507 мың км². Бастауын Жоғасыр Кама қыратынан алады. Бұл жердегі өзеннің арнасы ирек келген, Вишера сағасынан төменде суы мол өзенге айналады. Каманың ағын суын Кама, Воткин бөгеттері және Нижнекамск СЭС-і реттеп отырады, ал одан жоғарыда ірі бөгендер салынған. Кама ірі Куйбышев бөгеніне құяды. Төм. ағысында аңғары 15 км-ге жетеді, арнасы осы тұста 450 – 500 м-ді құрайды. Шолман Ұдмұртиядағы Кулиги қаласы төңірегінде аға басталып 1805 км дейін созылады.

Набережные Челны қаласы маңындағы жылдық орташа су ағымы 2940 м3/с. Қар, жаңбыр, жер асты суымен толығады. Қараша айының басынан сәуірге дейін мұз құрсауында болады. Өзеннен Керчевский елді мекеніне дейін ағаш ағызылады. Одан төменде тұрақты кеме қатынасы бар. Кама өңірінде Волга-Кама қорығы орналасқан

## Салалары
Басты салалары: Вишера, Чусовая, Белая (сол салалары), Вятка (оң саласы). . 

## Порттар
Өзен бойындағы негізгі қалалары мен порттары: Соликамск, Березники, Пермь, Краснокамск, Сарапул, Набережные Челны, Чистополь.

## Көрме


Image:W W Chusovaya Kama crossing.png|Шұсабай мен Шұлман қиылысы
Image:Kama bridge.JPG|Пермь қаласы мен Шұлман өзенінің суреті
Image:Kama yelabuga.jpg|Алабұға қаласы төңірегіндегі көрінісі.


## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Башқұртстан өзендері
Санат:Пермь өлкесі өзендері
Санат:Татарстан өзендері
Санат:Удмуртия өзендері
Нұқрат

**Нұқрат** (, , , ) &nbsp;— Ресейдің Еуропалық бөлігіндегі өзен, Шолман өзенінің оң жақтағы ең ірі саласы. Ұзындығы — 1314 км, су жиналатын алабы - 129 000 км².

## Географиясы
Удмуртияның солтүстігіндегі Жоғарғы Кама биігінен басталып, Мамадыш қаласынан 17 км төменнен Кама өзеніне құлайды. Вятка үшін кенеттен өзен ағысының құбылуы (солтүстіктен оңтүстік-батысқа, содан соң оңтүстік-шығысқа) үйреншікті. 

## Салалары
Ірі салалары: оң жағынан - Белая, Кобра, Летка, Великая, Молома, Пижма, Шошма; сол жағынан — Чепца, Быстрица, Воя, Кильмезь.

## Су көздері
Негізінен қар суымен толығады.

Санат:Киров облысы өзендері
Санат:Татарстан өзендері
Санат:Удмуртия өзендері
Ли Мён Бак

**Ли Мёң Бак** (, ; 19 желтоқсан 1941 ж.) — Оңтүстік Корея саясаткері мен президенті.

1971 жылы Ли Мёң Бак кішкене ғана ауданы 42 м² пәтер сатып алып содан бері тұрмысқа жайлы тұрғын үйде тұрған.

1977 жылы 35 жасында Ли Мёң Бак атқарушы директор болып тағайындалып Оңтүстік Кореядағы ең жас атқарушы директор атанады. Бірақ ол бұрынғыдай қатты жұмыс істей береді.

1988 жылы 47 жасында «Хёндэ Констракшен» директорлар кеңесінің төрағасы сайланады.

«Хёндэ» комапаниясындағы 27-жылдық мансабынан кейін саясатпен айналысуға бел буады.

Фирма басшысы ретінде оның табысты басшы дәлелі ретінде ол комапанияға келгенде компанияда 98 адам жұмыс істесе, 1992 жылы Ли директорлар кеңесі төрағалығынан кеткенде фирмада 168 мың адам жұмыс істеп жатқан.

## Дереккөздер


Санат:Оңтүстiк Корея президенттерi
Санат:1941 жылы туғандар
Вахтанг Константинович Кикабидзе

**Вахтанг Константинович Кикабидзе** (), немесе **Буба Кикабидзе** ретінде белгілі (; 19 шілде 1938 жыл, Тбилиси – 15 қаңтар 2023 жыл, Тбилиси) — кеңестік және грузиялық әнші, ән авторы, актёр, кинорежиссёр, сценарист, саясаткер, Грузин КСР халық әртісі (1980), Украинаның еңбек сіңірген әртісі (2013), КСРО мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978), Грузия парламенті VII шақырылымының депутаты (2020–2023).

## Өмірбаяны

Вахтанг Кикабидзе 1938 жылғы 19 шілдеде Тбилисиде дүниеге келген. Грузияның халық әртісі. Орыс және грузин тілінде бірнеше ән авторы әрі орындаушысы, солардың арасында — «Мои года» («Жылдарым»). Кикабидзенің режиссерлік жұмыстары — «Будь здоров, дорогой» («Аман болшы, қадірлім», 1981) және «Мужчины и все остальные» («Еркектер мен қалғандар», 1985). 

## Дереккөздер

Санат:Грузия саясаткерлері
Санат:Грузия депутаттары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Достық орденінің (Ресей) иегерлері
Бүлу

**Бүлу** (; ) — Саха Республикасы өңірімен ағатын өзен, Өлөне өзенінің сол жақтағы ең ірі саласы. Ұзындығы — 2650 км (Өлөне өзенінің ең ұзын саласы).

Санат:Краснояр өлкесі өзендері
Санат:Саха Республикасы өзендері
Георгий Данелия

**Георгий Николаевич Данелия **(*гүржінше* გიორგი დანელია, орысша Гео́ргий Никола́евич Дане́лия), (25 тамыз 1930 ж.) — гүржін текті кеңес кинорежиссёрі және сценарий жазушысы. КСРО Халық әртісі (1989). «Золотой Овен» (Алтын Торпақ) марапатының иегері (1994). "Я шагаю по Москве", "Настя", "33", "Мимино", "Кин-дза-дза", тағы басқа кеңес кинематографының әйгілі филмдерінің режиссері еді.

## Дереккөздер

Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Грузия режиссёрлері
Санат:КСРО режиссёрлері
Санат:КСРО сценарийшілері
Санат:Грузия сценарийшілері
Санат:КСРО халық әртістері
Әсиф Әли Зардари

thumb|right|Зардари, Әсіф Әлі
**Зардари, Әсіф Әлі** () 
(22 шілде 1955 ж.) - Пәкістан саясаткері, Пәкістанның 10-шы президенті (2008 жылының қыркүйектің 9-ынан бастап), Пәкістан халық партиясының төралқасының мүшесі. 

Синд провинциясында бай отбасында дүниеге келген. 

2007 жылында лаңкестік акті болғанынан қаза тапқан Пәкістан саясаткері - Бенәзир Бһуттоның күйеуі.

Санат:26 шілдеде туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Навабшахта туғандар
Санат:Исмоили Самони орденінің иегерлері
Санат:1 сыныпты Түрік Республикасы орденінің иегерлері
Санат:Пәкістан президенттері
Санат:XXI ғасыр саясаткерлері
Санат:Пәкістан миллиардерлері
Геннадий Николаевич Трошев

**Геннадий Николаевич Трошев** (14 наурыз 1947, Берлин, Германия — 14 қыркүйек 2008, Пермь, Ресей) — Ресей әскери қызметкері, Ресей Федерациясының Батыры, генерал-полковник. 

## Өмірбаяны
* Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның кеңес аумағына кіретін Берлин қаласында кеңес әскери қызметкерінің отбасында туған. 
* Балалық кезін Шешен-Ингуш АКСР-дың бас қаласы Грозныйда өткізді.
* 1990-2000-шы жылдарында Солтүстік Кавказдағы соғыстарында қатысты.

## Дереккөздер

Санат:14 наурызда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Берлинде туғандар
Санат:14 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:2008 жылы қайтыс болғандар
Санат:Пермьде қайтыс болғандар
Санат:Ресей Федерациясы батырлары
Санат:4 дәрежелі Отан алдындағы қызметі үшін орденінің иегерлері
Санат:Әскери қызметі үшін орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:КСРО Қарулы Күштері қатарында Отанға қалтқысыз қызметі үшін орденінің иегерлері
Санат:Жуков медалінің иегерлері
Санат:Әуе апатынан қайтыс болғандар
Санат:Бірінші шешен соғысына қатысушылар
Санат:Екінші шешен соғысына қатысушылар
Санат:КСРО мемуаршылары
Санат:Краснодарда жерленгендер
Санат:Нальчиктің құрметті азаматтары
Пантелеймон Александрович Кулиш

**Пантелеймон Александрович Кулиш** (*украинша* Пантелеймо́н Олекса́ндрович Кулі́ш) (7 тамыз 1819 — 14 ақпан 1897) — украин жазушысы, ақын, этнограф, аударушы, сыншы, редактор.

Бұрынғы Чернигов губерниясының Воронеж деген жерінде туған - қазір бұл жер Украинаның Сумы облысының Шостков ауданына қарайды. 

Әкесі - Александр Андреевич казак атамандарының ұрпағы еді, егін егетін бай адам еді, шешесі Катерина - казак жүзбасы Иван Гладкойдың қызы еді. Кулиштің "рухани кіндік шешесі" - Ульяна Мужиловская еді.

1841 жылына дейін Кулиш бірнеше жыл Киев университетінде дәрістеріне баратын болады. Кулиштің ата-бабалары казак атамандары болса да, оған қарамастан оның ресми дворян әулетінен шыққанын көрсететін құжаттары болмаған еді, сондықтан Кулиш университетте оқуға құқығы болмағандықтан оқи алмайды.

Мектептердің бақылаушысы - М.Юзефскийдің арқасында Кулиш Луцк қаласындағы дворян училищесінде жұмыс істеуге бастайды. 1845 жылында "Современник" журналы Кулиштің "Чорна рада" (*Қара одақ*) романын басып жарияланды.

1847 жылы қаңтардың 22-сінде Пантелеймон Кулиш 18-жасар Александра Михайловна Белозерскаяға үйленеді, тойында Кулиштің досы - атақты ақын Тарас Шевченко куә ретінде болды. 1847 жылы Петербург Академиясы Кулишті Батыс Еуропаға жолдайды, соған Кулиш әйелімен баратын болады.

Пантелеймон Кулиш украин әліппесінің нұсқаларының бірінің авторы.

## Дереккөздер

Санат:1819 жылы туғандар
Санат:1897 жылы қайтыс болғандар
Санат:Украина жазушылары
Санат:Украин ақындары
Санат:Украина этнографтары
Сәмедбек Садықбекұлы Мехмандаров

**Сәмедбек Садықбекұлы Мехмандаров** () (16 қазан, 1855, Ленкоран — 1931, Баку) — ресей патша әскерінің артиллериясының (зеңбірек әскерінің) генералы, Әзірбайжан Демократикалық Республикасының және кеңес мемлекетінің әскери қызметкері.

## Өмірбаяны
* Қарабақтағы ақсүйектер, бектер тегінен шыққан. 1855 жылы қазанның 16-сында Ленкоранда туған. 
* Бастауыш білімін Баку қаласындағы гимназия мектебінде алған. 
* Әскери қызметін 1873 жылы қыркүйектің 1-інде Санкт-Петербургта 2-ші Константин әскери училищесінде юнкер болып басталған. 
* Осы училищесін бітірген соң 1875 жылында прапорщик болып 1-ші Түркістан артиллериялық (зеңбірек) бригадасына жолдаған еді, соңда 3-ші батареясының тауда соғысатын взводтың басшысы еді.

## Дереккөздер

Санат:Ленкоранда туғандар
Санат:Бакуде қайтыс болғандар
Санат:Әзербайжан генералдары
Санат:Әзербайжан қорғаныс министрлері
Санат:Қылышты I дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Қылышты II дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Қылышты II дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Қылышты III дәрежелі Әулие Станислав орденінің иегерлері
Санат:Артиллерия генералдары (Ресей империясы)
Санат:Орта Азия жорықтарының қатысушылары
Санат:Қытай жорығының (1900-1901) қатысушылары
Санат:Орыс-жапон соғысы қатысушылары
Санат:Порт-Артур қорғанысы қатысушылары
Санат:Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар
Лактоферрин

**Лактоферрин** - жан-жануарлардың гендiк жүйесiн бiртiндеп жетiлдiру арқылы адамның өсiп-қалыптасуына аса қажеттi материал.
Табиғатта лактоферрин ананың сүтiнде ғана кездеседi екен. Ол – дүниеге жаңа келген сәбилердiң организміндегі қорғаныстық қабiлетiн қалыптастыратын шешушi элемент екендiгi белгiлi.

Лактоферрин адам баласы дүниеге келген сәттен бастап организмнің бактериялар мен түрлi вирустардан, терiнiң қышымасынан, ауа райының өзгерiстерiнен, түрлi жараның өршуiнен сақтандырады. Жалпы, алғашқы кезеңдегi адам организмінің қорғаныс қабiлетiн қалыптастыра отырып, жан мен дененi түрлi табиғат құбылыстарына, қоршаған ортаның ауытқуларына қарсы тұруға әзiрлейдi. Бұған қоса, лактоферрин адамның организміндегі iсiк жасушаларын да жойып жiберетiндей керемет қабiлетке ие. Лактоферриннiң 1 грамы дүниежүзiлiк дәрi-дәрмек нарығында 3 мың АҚШ долларына бағаланады. Жалпы, жылына дүниежүзiнде лактоферринге деген сұранымды қанағаттандыру үшiн 6 миллиард АҚШ доллары қажет екендiгiн ғылымдар есептеп те қойды.

Қазiргi кезеңде балаларды бiрыңғай ана сүтiмен қоректендiру мүмкiн еместiгi байқалды. Оның себебi көп. Ең қорқыныштысы кейбiр елдерде ана сүтiмен бiрге балаларға ВИЧ, «В» гепатитiнiң вирустарының жұғатыны байқалуда. Не iстеу керек? Ананың сүтiн айырбастайтын табиғи лактоферриндi көбiрек өндiру қажет. Ол әрi дәрi, әрi тамақ ретiнде жас организмнің өсiп-жетiлуiне көмектеседi. Осы жерде үй жануарлары сиыр мен ешкi өзара «жарысқа» түсетiн секiлдi. Ғалымдар әуелгiде лактоферриндi сиырдан алу үшiн оған гендiк жүйемен «түзетулер» енгiзiп көрген. Бiрақ, сиырдың сүтiндегi ақуыз барлық сәбилерге бiрдей жарамды еместiгi анықталынған. Бұдан кейiн, адамның генiн ешкiге енгiзу жөнiндегi батыл идеялар жүзеге асырылады. Мiне, осылайша ешкi сүтiнде аса бағалы әрi адамға өте пайдалы белок пайда болды. Жалпы, қай халық болмасын, ешкi сүтiнiң маңызды, пайдалы екендiгiн ертеден пайымдаған. Ендi мiне, гендiк жүйесi өзгертiлiнген ешкiнiң сүтiнен лактоферрин шығарылуда. Бұл үшiн адамның ДНК (тұқым қуалау кодының ұзақ мерзiмдiк молекуласы) жүйесiнiң бiр жапырағы бөлiнiп алынады. Ресей Ғылым академиясының биология институтының ғалымдары одан лактоферриннiң генiн бөлектеп, оны ешкiнiң генiне орналастырған. Қазiргi уақытта ресейлiк ғалымдар осындай 8 бағыт бойынша генетикалық құрылымдар жасаудың жолдарын қарастыруда. Бұл жерде шешек-ата тұқымының өсiмталдығы, сиырға қарағанда икемдiлiгi мен төзiмдiлiгi, тез өсiп-өнетiнi жетекшi орын алады. Оған қоса, ешкiлер жылына екi рет лақтайды. Әр маусымда бiр ешкi шамамен мың литр сүт бередi. Сиырларға аусыл, буруцуллез, туберкулез, құтырма секiлдi аурулар үйiрсек келедi. Бұл жағынан алғанда ешкi малы мұндай ауруларға қарсы тұратын мықты иммунитеттi бойларына қалыптастырған. Олар сиыр секiлдi мәпелеп бағуды, күндiз-түнi қарап, күтiм жасауды талап етпейдi.

## Дереккөздер


Санат:Сүт
Санат:Адам ақуыздары
Эбзеев, Борис

thumb|Борис Эбзеев
**Эбзеев, Борис Cафарович**, (1950 ж. ақпанның 25-і) - Қарашай-Шеркеш Республикасының президенті. Қырғызстандағы Джанги - жер деген жерінде дүниеге келген. Ұлты - қарашай.

Қарашай қаласындағы №3 мектебін бітірген.
1972 жылы Саратов қаласындағы заң университетін бітірген. Заңгер. 
1991 - 2008 жылдарында Ресей Конституцилық сотында жұмыс істеген.
2008 жылынан бастап Қарашай-Шеркеш республикасының президенті болып істейді.

Санат:Қарашай-Шеркеш республикасының президенттері
Асқар (Башқұртстан)

**Асқар** (, ) - Ресей Федерациясында, Башқұртстанда орналасқан елді мекен. Әбзәліл ауданының орталығы.
## Сыртқы сілтемелер
* Аскар «Генеалогия и Архивы» порталында

## Дереккөздер


Санат:Башқұртстан елді мекендері
Пуазейль заңы

**Пуазейль  заңы** бойынша сұйық стационар аққанда құбырдан ағып өтетін сұйық көлемі оның тұтқырлығы неғұрлым аз, радиусы көп болса соғұрлым көп болады және қысым градиентіне пропорционал. Газдардың  ағысын сұйықтың ағысы деп қарастыруға  болады, бірақ газдардың тұтқырлық коэффициенті едәуір аз және олардың сығылғыштығы есепке  алынуға тиіс. Температура жоғарылағанда, сұйықтардағыдай газдардың тұтқырлығы кемімейді, керісінше аздап артады. Мысалы, су буы үшін температура 00 С-тан 1500 С-қа көтерілгенде тұтқырлық коэффициенті 86*10-6  пуаздан 89*10-6 пуазға дейін кемиді.
## Қорытылуы
Енді горизонталь орналасқан құбырдан 1секунд . Ағып өтетеін сұйық көлемінің V неге тәуелді екенін табайық. Ол үшін сұйық ішінен радиусы r қалыңдығы dr цилиндр формалы қабатты ойша бөліп алайық. Бұл қабаттың қима ауданы ds= 2prdr. Қабат жұқа болғандықтан оның барлық бөліктері  бірдей жылдамдықпен қозғалады. 1секунд ішінде бұл қабаттағы сұйық көлемі (өзімен бірге ағып шығатын су) dV=vds= v2prdr өрнекті соңына қойсақ: thumb
*dV=π*(P<sub>1</sub>-P<sub>2</sub>)/(2ηl)*(R<sup>2</sup>-r<sup>2</sup>)rdr<br />*
барлық қимадан ағып өтетін сұйық көлемін табу үшін барлық аудан бойынша интегралдаймыз:
:  V = \int_0^R dV = \pi \frac{P_1-P_2}{2\eta l} * \int_0^R (R^2-r^2)rdr = \frac{\pi R^4}{8 \eta} * \frac{P_1-P_2}{l}

Санат:Тұтқырлық
Дүниежүзілік жүрек күні

**24 Қыркүйек** - Бұл атаулы күн 2001 жылдан бастап Дүниежүзілік жүрек федерациясының бастамасымен Жүрек ауруларының қауіптілігін насихаттау мақсатында атап өтіледі.

Санат:Атаулы күндер
Барыс

**Барыс** сөзі келесі мағыналарда қолданылуы мүмкін:

* Барыс — Орталық Азиядағы тауларда, Солтүстік Үндістан, Пәкістан, Байкал, Тибет өңірлерін мекендейтін мысық тұқымдас жануар. 
* Барыс (шайбалы хоккей) — Астана қаласының кәсіпқой хоккей клубы.
* Барыс ордені — Қазақстан Республикасының ордені.
* Барыс жылы — сиыр жылынан кейін, қоян жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 3-жылы.
* Барыс аңғары — Шаға қойнауының оңтүстік-шығысындағы Қаратаудың аңғар сайы.
Ұлан

**Ұлан** - сөзi қазақтарда кеңінен қолданылатын сөз. Ол келесі мағыналарда қолданылуы мүмкін:

**Елді мекендер:**

* Ұлан – Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл.
* Ұлан – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл.
* Ұлан – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Ұлан (газет)
* Ұлан (Гвардия)
* Ұлан (өзен) 
* Ұлан, ұлан желі

Сонымен қатар:
* кең деген мағынада "ұлан ғайыр", "ұлан байтақ" тіркестерімен;
* азамат деген мағынада "халқының ұланы", "жас ұлан" тіркестерімен;
* жауынгер, сарбаз деген де мағынасы бар.
Адам есімі ретінде де жиі кездеседі (*Ұлан*, *Жасұлан*, т.б.). 
Бұл сөз моңғолдарда да кездесіп тұрады (мысалы Моңғолия астанасы - Ұлан батыр қаласы).
Қазақстандағы жемқорлық

Қазақстан әлі сыбайласқан жемқорлық деңгейі өте жоғары елдер қатарында. Бұл әлем елдеріндегі сыбайласқан жемқорлық деңгейін анықтайтын Transparency Іnternatіonal ұйымының 2008 жылғы қорытынды есебінде көрсетілген.
Қазақстан 2008 жылғы рейтинг бойынша 151-орыннан 145-орынға шықты (Бұрынғы кеңес елдері арасынан парақорлықтан тазалығы жағынан Грузия (67-орын), Армения (108) мен Украина (134) ғана Қазақстанның алдында тұр). thumb
Қазақстанда зерттеулер 1999 жылдан бастап жүргізіле бастады. Егер сол кездегі елдегі сыбайласқан жемқорлық деңгейін (кестені қараңыз) алсаңыз, 2008 жылғы көрсеткіштен айырмашылығы аз. Қазақстанда сәл ілгерілеу болғанымен, индекс (2,2-2,8 балл) әлі төмен. Сыбайласқан жемқорлықтан арылған мемлекетте индекс 10 балды көрсетеді. Сол себептен, Қазақстан ең құрығанда 5 балл алуға ұмтылуы керек. Ал индексі 3 балға дейінгі кез келген елде сыбайласқан жемқорлық деңгейі өте жоғары болып есептеледі.
## Қазақстанда жемқорлық деңгейі өте жоғары салалар
* Білім беру саласы. Бұл бағытта ешкімді жауапқа тартпайды. 
* Денсаулық сақтау саласында да заңнама реттелмеген. Сыбайласқан жемқорлық болмаса да, өз қызметін пайдалану фактілері көп. 
* Пәтер иелері кооперативтеріне қатысты да шағым жиі түседі. 
* Соттардағы және кедендегі сыбайласқан жемқорлық деңгейі де әлі жоғары.

Санат:Қазақстандағы қылмыс
Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов

**Тұрсын Икрамұлы Сұлтанов** (7 мамыр 1940 жылы туған, Алматы облысы Қарасай ауданы Шамалған ауылы) – ғалым, тарих ғылымдарының докторы, профессор.

## Өмірбаяны
* 1967 жылы Ленинград  мемлекеттік университетінің (қазіргі Санкт-Петербург) Шығыс факультетін (Таяу Шығыс елдері тарихы кафедрасы) бітірді.
* 1970 жылы КСРО ғылым академиясының Шығыстану институты Лениград бөлімшесінің аспирантурасын бітірген. 

* 1970 – 74 жылдары Қазақ КСР-і ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтында ғылыми қызметкер

* 1974 – 97 жылдары Ресей ғылым академиясының шығыстану институтында (Санкт-Петербург) жұмыс істеді. 

* 1997 жылдан Санкт-Петербург мемлекеттік университеті шығыс факультетінің Орталық Азия мен Кавказ кафедрасының меңгерушісі. 
## Ғылыми еңбектері
Ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты Орталық Азияның ортағасырлық тарихы мен деректану мәселелері. Орталық Азияның (Шығыс Түркістан, Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, т.б.) тарихы, мәдениет тарихы мен дерекнамасы жөніндегі 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, олардың 16-сы монографиялар.  Бірнеше кітабы жапон, түрік және неміс тілдеріне аударылған.

## Марапаттары
Санкт-Петербург университетінің “Ең үздік ғылыми еңбектері үшін” сыйлығына ие болған (2000, 2004).

## Дереккөздер


Санат:7 мамырда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Қарасай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Аудан

**Аудан** () – жергілікті бірлік.

## Қазақстан аудандары
Қазақстанда 160 аудан бар.

Аудандар 1923—1929 ж.ж. Ресей империясындағы ояздар мен болыстардың орнына жасалды.

## Басқа елдер
Аудан тағы Әзірбайжан,  Беларусь, Грузия, Латвия, Литва, Молдова және Украинада да жергілікті бірлік болып танылады.

Ауданның шетелдердегі аналогы АҚШта аймақ графтық Польшада повяттар, Испанияда провинциялар және Грекияның номдар. В Рессей Империясында және Кенес үкіметінің бірінші жылдары (1927 жылға дейін) аудандардың орнында ояздар болды.

## ҚазССР аудандары

## Қосымшa
**Аудан** — 1) қандай да бір өзара байланысты белгілерінің немесе құбылыстарының жиынтығы бойынша ерекшеленетін аумақ; 2) әдетте генезистің ортақтығымен және географиялық қабықтың құрамбөліктерімен, сондай-ақ ландшафт немесе қоғамдық өндіріс элементтерінің өзара байланыстылығымен сипатталатын тұтас аумақ. Бұл сипаттары оны көрші аумақтан ерекшелеп тұрады. "Аудан" ұғымы — географиядағы ең негізгі ұғым, ол кейбір әдістемелік және әдіснамалық әдістердің (Аудандау), ғылыми бағыттардың (Аудантану) бастауы болып табылады және барлық географиялық пәндерде, сондай-ақ аудан тусінігі косымша сипат алатын басқа да ғылымдарда пайдаланылады. Экономикалық аудан.

## АУДАНДАР МАСШТАБЫ
картадағы шексіз кіші фигура ауданының эллипсоидтегі (шардағы) сәйкес фигура ауданына қатынасы.

## АУДАНДАУ
зерттелетін аумақты кем дегенде екі критерийге — бөлінетін аумақтық ұяшықтың ерекшелік өлшеміне және оларды қанықтыратын өзара байланыстардың өлшеміне — сай келетін таксондарға бөлетін әдіс. Ауданды жеке және жалпы деп бөледі. Жеке ауданда аумақтың тек жеке элементтері, ал жалпы ауданда интегралдық элементтер ескеріледі.

## АУДАНДАУ КАРТАЛАРЫ
аудандаудың мақсатты бағытына сәйкес аумактың бөлінуін бір немесе бірнеше белгілерінің (табиғи немесе әлеуметтік-экономикалық) жиынтығы бойынша бейнелейтін карталар аудандық карталар объекгілер мен құбылыстардың орналасуын көрсететін карталармен салыстырғанда жинақтаушы карталар болып саналады.

## АУДАННЫҢ ЖЕЛ РЕЖIМI - әр аудандағы жер бедерінің әсерінен желдің бағыты мен жылдамдығының және олардың биіктік бойынша өзгерулерінің сипаты.

## АУДАНТАНУ
қандай да бір елдің аудандарын географиялық зерттеумен және сипаттаумен айналысатын елтану ғылымының бөлігі.

## АУДАНТҮЗІЛУ
жоғары қарқынды ішкі өзара байланыстары мен өзара әрекеттері бар ландшафт элементтерінің (табиғи аудантүзілу) немесе қоғамдық ұдайы өндіріс элементтерінің (экономикалык аудантүзілу) тұрақты кеңістіктік тіркестерінің пайда болу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Әкімшілік бөліну
Дублин

**Дублин** ( ;  — *Балэ-Аха-Клиэх*  немесе  (Дувьлинь)) — Ирландия астанасы. Лиффи өзені Ирланд теңізіндегі Дублин бұғазына құятын жерінде орналасқан. Ирландия аралында және Ирландия Республикасындағы ең үлкен қала, аумағы 115 км². Ирландияның Ирланд теңізіндегі бас порты. Мемлекеттін саяси, экономикалық және мәдениеттік орталығы. 505,739 (2006) тұрғыны бар, қала аймағымен қосқанда — 1,2 млн-дай.

## Дереккөздер

Санат:Ирландия қалалары
Санат:Еуропа елордалары
Санат:Дублин
Дели

**Дели** (; ; ) — Үндістан астанасы, Мумбаидан кейінгі екінші мегаполис. Делиде халық өте тығыз. Ауылдық жерлерден келген жұмыс қолдарын есептемегенде, ресми түрде 15 миллион адам өмір сүріп жатыр. Аумағы 1484 шаршы шақырым болатын Үндістанның астанасы Дели қаласы Инд пен Ганг өзендері суарып жатқан алып алқапқа орналасқан. Бұл жерде қаншама қала тұрғызылып, қаншасы жермен-жексен жоқ болды дейсің. Ел аузындағы аңыз бойынша, қазіргі Дели бұрынғы жеті қаланың орнын алып жатыр. Солардың бірі біздің дәуірімізге дейінгі ХІІ ғасырда салынған Махабхарата үнді эпопеясында баяндалады. 1192 жылы ауған легионы басып алып, осы өңірде сұлтанат құрған. Сұлтанатты 1398 жылы Ақсақ Темір келіп шапты. Оның Бабыр сұлтан бастаған ұрпақтары бірнеше ғасыр бойы үстемдік жүргізді. Сөйтіп, Ганг өзенінің саласы Жамуна өзенінің жағалауына салынған Агра бекінісіне ту тігіп, 1526 жылы Ұлы Моғолстан мемлекеті құрылды. Әндіжаннан шыққан Бабырдың ұрпақтары – Ғумайын, Әкбар, Жаһангер, Жақан осы өңірге биліктерін жүргізді. Әлемдегі жеті кереметтің бірі – Тәж Махалды салдырған Жақан шах 1638 жылы ескі Делидің іргетасын қалатып, үлкен шаһарға айналдырды. Бүгінгі күнге дейін сол күйінде сақталған ескі Делидің қорғандары әлемдік тарихи мұраға жатады. XVІІ-XІX ғасырлардағы ескі Дели Үндістандағы мұсылман орталығы болған. 1911 жылы сол кезде әмірін жүргізіп тұрған ағылшын үкіметі Үндістан астанасын Калькуттадан Делиге көшіреді. Сол кезде ағылшын мәнеріндегі Жаңа Дели бой көтер­ген. Қызыл құмнан жасалған күйдірілген кірпіштен салынған сол кездегі үйлер қазірге дейін қаланың көркін кіргізіп тұр. 
## Транспорт
15 миллионнан астам тұрғыны бар Делидің көшелеріндегі автокөліктер 5 миллионнан асады. Үш аяқты авторикшалар негізінен адам тасымалдауға арналған. Газбен жүретін болған соң ба, жолақысы арзан, егер міне қалсаңыз, есеп таблосына қарап төлейсіз, әдетте 50 рупийден артық болмауы тиіс. Велорикша, ат арба, есек арба, өгіз, түйе жеккен арбалар жүк машиналарымен араласып, онсыз да тар жолды одан сайын тарылтады. Тротуар көп жерлерде жоқ, сондықтан кей кездерде қоқыс төгілген жерлермен жүруге де тура келеді. Үндістанның заңы бойынша жол қозғалысы бізге керісінше, көліктер жолдың сол жағымен жүреді. Сондықтан көшелерден жаяу өткенде алдымен оң жағыңызға қарап алыңыз, содан кейін солды байқайсыз. 
## Тiл
Дели халқының 90 пайызы хинди және урду тілінде сөйлейді, ал шетелдіктермен түсінісу үшін көзі ашықтары ағылшын тілін қолданады. Соңғы жылдарда бұл өңірге, әсіресе Агра қаласындағы Тәж Махал мазарына бұрынғы Кеңес Одағынан орыс тілді туристер көптеп келетін болғандықтан, саудамен айналысатындар оларға тауарларын өткізу үшін орыс тілін шала-шарпы үйренген. Тауардың бағасын орысша айтуға шамалары бар.

Санат:Үндістан қалалары
Санат:Миллионер қалалар
Санат:Көшірілген елордалар
Өтеген (Жамбыл облысы)

**Өтеген** — Жамбыл облысы, Қордай ауданындағы ауыл, Қарасу ауылдық округі құрамында. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қордай ауылынан шығысқа қарай 22 км жерде, ақ жусан, баялыш, т.б. эфемероидті шөптесін өскен тау алдының сұр, бозғылт қоңыр топырақты аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1992 жылға дейін "Кеңес" деп аталып келді. 1953 – 97 жылдары қызылша өсіретін «Искра Ленина» ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде Өтегенде 1997 жылдан ЖШС және шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орталау мектеп, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы елді мекендері
Көк Орда

**Көк Орда** — Алтын Орданың шығыс бөлігі, қазіргі Қазақстан жерінде орналасқан. Орда Еженнен бастап тәуелсіз болған. 1380 ж. Көк орда ханы Тоқтамыс Бату ханның ұрпағы қалмағансоң  Алтын орда тағына отырды.

## Ескертулер

## Орда-Ежен әулеті
Көк Орда хандары:
* Орда-Ежен хан, Жошы хан ұлы, 1242—1251
* Күң Киран-хан, Орда Ежен-ханның ұлы, 1251—1288
* Қоныша-хан, Сартақтай-оғлан  ұлы, Орда Ежен-ханның немересі, 1288—1302
* Баян-хан, Қоныша-хан ұлы,  1302—1309
* Сасы Бұқа-хан, Баян-хан ұлы, 1309—1310
* Ерзен-хан, Сасы Бұқа-хан ұлы, 1310—1321
* Мүбарак Хожа-хан, Ерзен-хан ұлы, 1321—1345
* Шымтай-хан, Ерзен-хан ұлы, 1345—1361
* Химтай-хан, Шымтай-хан ұлы, 1361

## Тоқай-Темір әулеті
Көк орда хандары
* Кара Нохой Алп Атгучу-хан, Саси-оғлан ұлы, Тоғаншар-оғанның немересі, Бай Темір-оғлан шөбересі, Туға Темір-оғұл шөбшегі, Жошы неменесі, 1361—1363 жж. 
* Тоглук Тимур-хан, Саси-оглан ұлы, Тоғаншар-огланның немересі, Бай Темір-оглан шөбересі, Туға Темір-оғұл шөбшегі, Жошы неменесі, 1363—1366 жж.
* Орыс-хан, Бадақұл-оған ұлы, Темір Қожа-оған ненмересі, Кен Темір-оған шөбересі, Тоға Темір-оғыл шөбшегі,  Жошы неменесі,  1366—1378 жж.,  1374—1375 жж. Жошы ұлысының ханы 
* Тохтогу-хан, Орыс-хан ұлы, 1378 ж.
* Темір Мәлік-хан, Орыс-хан ұлы,  1378—1379 жж.
* Барақ-хан, Коюрчак-оғлан ұлы, Кұтлық Бұғы-оғлан немересі, Орыс-хан шөбересі, 1423—1428,  1423—1426 жж. Жошы Ұлысының ханы

## Шибан әулеті
Көк орда хандары:
* Жұмадик хан, Сопы сұлтан ұлы, Баба сұлтан немересі, Сүйіншібек сұлтан шөбересі, Сүйінші Темір-султан шөпшегі, Меңгу Темір-хан неменесі, Бадакул-оглана, ұлы Жошы Бұға-оглан, ұлы Данийал Баһадур-оглан, ұлы Шибан-огул, ұлы Жошы-огул, Көк Орда ханы 1425—1428
* Әбілхайыр Убайдұлла хан, Дәулет Шейх-оглан ұлы, Ибраһим сұлтан ұлы, Болат сұлтан ұлы, Меңгу Темір хан ұлы,Бадакул-оглана ұлы, Жошы Бұға-оглан ұлы, Данийал Баһадур-оглан ұлы, Шибан огула ұлы, Жошы огула ұлы, хан Көк Орды 1428—1468

* Едігер хан, Темір Шейх сұлтан ұлы, Тоғлуқ Қажы сұлтан немересі, Арабшах хан шөбересі, Пулад-сұлтан шөпшегі, Менгу Тимур-хан неменесі, одан арғы аталары: Бадакул-оглан, Джучи Буга-оглан, Данийал Бахадур-оглан, Шибан-огул, Джучи-огул, 1458—1468
* Берке-хан, Едігер хан ұлы, 1468 — 1469
* Илак-хан,  Едігер хан ұлы, 1469 — 1484
* Имнак-хан, Едігер хана ұлы, 1484 
* Әбіл-Мансұр Ильбарс-хан, Берке-хан ұлы,  — 1511, Хорезм ханы 1511—1538

## Сілтемелер
* Улусы первых Джучидов. Проблема терминов Ак-Орда и Кок-Орда 

Санат:Қазақстан тарихы
Джун Ри

**Джун Ри** алғашқы ұстаздық жолын 1962 жылы Вашингтонда бастаған. Оның шеберлігі мен үздік оқыту әдістемесінің арқасында Америкада бұл спорт түрі кеңінен танымал болды. 1976 жылы АҚШ өз тәуелсіздігінің 200 жылдығын тойлаған кезде, Джун Риге шығыс жекпе-жегінен «ғасыр адамы» атағын береді. Ол көп жылдар бойы АҚШ-нда білім беру жөніндегі Президент Кеңесінің құрамында қызмет атқарды.

Ри 1932 жылы 7 қаңтарда Кореяда, Жапон басқыншылығы кезеңінде дүниеге келді. 

Ол жауынгерлік өнермен жаттығуды 1945 жылы 13 жасында әкесінен хабарсыз бастады. Ри Нам Тэ Хидің қол астында жауынгерлік өнерді үйренді және Чун До Кванды бітірді. Корей армиясының офицері бола тұра, ол 1956 жылы Оңтүстік-Батыс Техас штатындағы колледжге барды, кейін инженерлік дәреже алу үшін Остиндегі Техас университетіне оралды.

## Сыртқы сілтемелер
* Jhoon Rhee Institute of Tae Kwon Do 
* Jhoon Rhee commercial

Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша тхэквондошылар
Санат:Корея Республикасының тхэквондошылары
Қар

thumb|Қар жауып тұр
**Қар** — атмосферадан түсетін әр түрлі пішінді ұлпа мұз кристалдары түріндегі жауын-шашын. Су буының сублимациясы нәтижесінде өте шағын (0,1 — 0,2 мм) криссталдар үлкейіп қар жұлдызшаларына айналады. Атмосферадағы турбуленттік қозғалыстың салдарынан ауадағы қардың жеке жұлдызшалары бір-бірімен ұйыса бірігеді, яғни жерге жапалақ қар (диам. 8 -10 мм) жауады. Ауа температурасы 0°С-тан төмендегенде бұлттардан жауады. Қоңыржай ендіктерден бастап солтүстіктің және оңтүстіктің жоғары ендіктеріне қарай жайласқан аймақтарда қардың көп түсуінен Жердің қар жамылғысы пайда болады. Қазақстан аймағында қар, қазан-қараша айларынан бастап (қиыр оңтүстігіндегі жазық өңірлерін қоспағанда) түседі; Қар жамылғысының қалыңдығы солтүстік облыстарда 25-30 см, оңтүстігіндегі жазық жерлерінде 10 см-дей; Жетісу (Жоңғар) Алатауында және Алтайдың батыс беткейінде 60 см-ге жетеді. Өскемен, Петропавл, Қостанай қалаларының төңірегінде қар 150-165 күндей (республикадағы ең ұзақ мерзім), Қызылорда, Шымкент атыраптарында 49-61 күндей (ең қысқа мерзімі) жатады.

[left|thumb|235px|Қар жұлдызшалары, [Wilson Bentley, 1902]]

## Сілтемелер


Санат:Ауа райы
Санат:Жауын-шашын
Санат:Су күйлері
Санат:Атмосфералық құбылыстар
Союз-А (ғарыш кемесі)

**Союз-А** ғарыш кемесі — Кеңес Одағының Ай бағдарламасының жобаланған бастапқы қадамдарының бірі.
Сергей Королевтың жобасы бойынша, экипажы екі адамнан тұратын Союз A-B-C Ай кешені Жер төңірегіндегі орбитада құрастырылып, содан кейін Айға қарай сапар шегуге тиіс болатын. Құрамдас бөліктерді Жер орбитасына жеткізуге өзінің тиімділігін көрсете алған Р-7 зымыранын қолдану көзделді. Союз-A 7K ғарыштық кемесімен бірге кешеннің құрамында Союз-B 9K үдеткіші және Союз-С 11К жанармай сақтағышы болуға тиіс болды. 

7К бөлімі Айдың жанынан оның бетінен 1000-20000 шақырым қашықтықта ұшып өткен кезде оны зерттеу үшін камералар мен датчиктермен жабдықталуға тиіс болды. Жалпы ұшу уақыты 7-8 күн болуға тиіс болды.

Бұл ғарыш кемесі тек жоба күйінде ғана қалды. Айға ұшырылған жоқ.

## External links

Санат:КСРО ғарыштануы
Санат:Союз бағдарламасы
Санат:Кеңес Одағының Ай бағдарламасы
Крит

**Крит** () — Жерорта теңізіның шығыс бөлігіндегі арал, Грекияға қарайды. Ұзындығы 260 км, ені 12 – 55 км, ауданы 8,3 мың км². Солт. жағалауы жиі тілімделген, оңт. жағасы тік жарлы. Жері таулы келеді. Батысында Лефка, орталығында Ида (‘’2456 м’’), шығысында Дикти (‘’2148 м’’) массивтері жатыр. Бұлар көбіне әктастан, тақтатастан түзілген; карст құбылысы байқалады. Жер сілкінулер жиі болып тұрады. Климаты жерортатеңіздік. Емен, қарағай, кипарис, шалғын өседі. Аралда темір кентасы мен қоңыр көмір кен орындары бар. Басты қалалары мен порттары: Ираклион, Ханья.

Санат:Грекия аралдары
Санат:Жерорта теңізі аралдары
Санат:Крит
Санат:Эгей өркениеті
Санат:Грекия перифериялары
Қашыр

**Қашыр**, **мул** - әңгі мен биенің буданы. Қашырлар Оңтүстік Еуропа, Солтүстік және Оңтүстік Америка, Африка және Орта Азияда өсіріледі. Қашыр есек пен жылқыға қарағанда ұзақ (40 — 60 ж.) өмір сүреді, шаруа-шылыққа 30 — 40 ж. пайда-лануға болады. Қашыр күтім талғамайды, инфекциялар, анемия, пироплазмоз, т.б. есек пен жылқы ауруларына көп шалдықпайды. Қашырдың биесі мен әңгіден ұрпақ болмайды. Жүк қашырының шоқтығына дейінгі биіктігі 118 — 140 см, ол жұмыс көліктерінің бәрінен де күшті. Жүк артатын қашырдың салмағы 300—400 кг, ал жегілетін қашырдың — 400—600 кг. Мініс қашығы жүк жылқысының биесі мен хамандан және пуастусс есегінің әңгісінен алынады, биік таулы аймақтарда салт мінуге төзімді.

Санат:Жылқылар
Санат:Тақтұяқтылар
Санат:Будандар
Ағаш төсек

**Ағаш төсек** - жатып тынығуға арналған жайлы жиһаз. Ел арасында "төсек ағаш", " төсағаш", "кереует", ал кейбір көркемдік ерекшеліктеріне қарай "сырлытөсек", "күмістелген төсек", "сүйектелген төсек", "оюлы төсек" деп аталады. Бетіне салынған ою-өрнек әр түрлі болғанымен, бәрінің сыртқы пішіні ұқсас. Қайқылау келген екі басы жатуға ыңғайлы жалпақ арқалығымен бірге бөлек дайындалып, төрт аяғы сүйек, күміс, әр түрлі тастар, көксауыр былғары, қызғылт, күрең, сары, жасыл, қоңыр бояулармен өте әсем көркемделетін екі бетімен тұтасады. Қақ ағаштың түзу тақтайларынан құрастырылады. Ағаш төсек пішіні ұсталардың шеберлігіне, көркемдік талғамына, қолданылатын құрама материалдарына қарай, әрі Қазақстан аймақтарындағы ағаш шабу өнерінің жергілікті дәстүрлеріне сай түрліше жасалуы мүмкін. Ағаш төсек кейде cәндеп көрпе-төсек те жиналады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Ронан Китинг

thumb|right|Китиң, Ронан

**Ронан Китиң** (, 1977 наурыздың 3, Дублин, Ирландия) — ирландиялық поп әнші.

## Өмірбаян

Ронан Патрик Джон Китиң 1977 наурыздың 3 туып Дублин қаласының түбіндегі Бейсайд деген шағын елді мекенде өскен.

Ронан Эдинбургтың онтүстігіндегі Сэм Александр Кёртис деген жергілікті диск-жокейдің жамағайыны.

Оның шешесі Мэри 1998 ақпанның 2 кеуденің қатерлі ісігінен қайтқан; Ронан және оның жанұясы сол кезден қатерлі ісікке шипаның табуына көмек ету үшін «Мэри Китиң қайырымдылық қорыны» құрған.

Ронан 1998 сәуірдің 30 Невис аралында Ивонн Коннолли (1974 ж.) деген ирландиялық модельмен үйленген. Олардың үш баласы бар - Джек (1999, наурыздың 15), Мисси ретінде танымал Мэри (2001, ақпанның 18) және Эли (2005, қыркүйектің 7).

## Сілтемелер
* http://www.celebritybazar.com/ronan_keating/ 

Санат:3 наурызда туғандар
Санат:Баритондар
Санат:Ирландия әншілері
Санат:Ivor Novello Awards сыйлығының иегерлері
Санат:The Voice телешоуы тәлімгерлері
Санат:ФАО-ның ерікті елшілері
Санат:Фингал графтығында туғандар
Гаутама Будда

**Гаутама Будда** немесе **Будда Шакьямуни** (санскр. गौतमबुद्धः सिद्धार्थ शाक्यमुनि) — аңызға әйгілі үнді діни ағартушысы, рухани ұстазы б. з. д. 563 дан б. з. д. 483 жылдарға дейін өмір сүрген. Көненің жеті буддһасының бірі. 

Туғанда ата-анасы *Сиддхаттха Готама* (пали); *Сиддхартха Гаутама* (санскрит) — «Готамы ұрпағы» деген ат берген, («мақсатына жететін» деген мағынада), кейіннен Будда («Оянған, Жеткен») деген есіммен белгілі болды. Оны **Сакьямуни** депте атайды, немесе **Шакьямуни** — «Сакья әулетінің ғұламасы» (Сакья тибет буддһа ағымымен шатастырмаңыз) немесе **Татха́гата** (, «Барыпкелген»). Гәутама Махавираның құрдасы.

Орта ғасырларда Буддһа кейіңгі үнді Пураналарында ( мысалға Бхагавата-пурана) Балараманың, орнына Вишну құдайының аватары.

[thumb|left|''Будданың қола мүсiнi. [Лаос, 17 ғасыр.'']]

## Сыртқы сілтемелер

* Жизнь Будды, индийского царевича, достигшего духовного просветления 
* Жизнь Сиддхартхи Гаутамы (Шакьямуни Будды)
* A sketch of the Buddha’s Life 
* Будда Гаутама, и Его учение 

Санат:Философия
Санат:Дін
Санат:Буддизм
Санат:Діни қайраткерлер
Санат:Буддизм тұлғалары