open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Судың физикалық-химиялық қасиеттері

**Судың физикалық химиялық қасиеттері** - оның сілтілік қышқылдық және  тотығу-тотықсыздану жағдайларынан туындайды. Судың сілтілік-кышқылдық ерекшелігі оның сутектік көрсеткішімен (рН) анықталады. Бұл  көрсеткіш сан жағынан температурасы 22°С 1 дм3 таза судағы сутек иондары концентрациясының теріс таңбамен алынатын логарифміне тең.
cH+ = cH- = (10-14)1/2 = 10−7 моль. 
Бұдан pH = -lg c H+ = 7 және OH = pH = -lg c OH+ = 7. 
Ерітінді реакциясында қарай 
*pH = 7 = pOH - бейтарап реакция
*pH > 7 > pOH - сілітілік реакция көрсетеді.
Судың тотығу -  тотықсыздану потенциалы (Eh) әр элементтің валенттілігінің өзгеруімен байланысты. Ол арнайы аспаптармен(потенциометрлер) өлешенеді. Табиғи сулардың құрамын зерттегенде pH пен Eh-тың нақты шамасын білудің маңызы зор.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жалаң символ

**Жалаң символ** *(Холостой символ; idlt character)* — ешқандай мәліметтер берілмейтіндігі туралы хабарлама бере отырып, желі бойынша жіберілетін бос операция коды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Механика
Санат:Терминология
Псиломелан

**Псиломелан** — mMnO • MnO 2 • nН2О . Формуласы дұрыс белгіленбеген. Грекше псилос — қасқа , мелас — қара деген сөз («шыны қара бас»  десе де болады).

Химиялық құрамы тұрақсыз. МnО және МnO2 ара қатыстары әр мелшерде, орта есеппен МnО 2 60—80%, МnО 8—25%, Н2О 4—6% болады. Қоспалары: Ғе2 О3 , Аl2 О 3 , SiО2 , СаО, MgO, ВаО, К2О, Na2 О, СоО тағы басқа. Сирек те болса 1—8% тунгомелен (WО3)кездеседі.

Қаттылығы 4—6, меншікті салмағы 4,4—4,7. Түсі қара, қара сұр. Дағы қызғылт қара; жылтырлығы металл тәрізді.
Жымдастығы болмайды. Сингониясы ромбылық; көпшілігі аморфтық .

**Кристалдық бейнесі.** Әдетте кристалы срітіндіден жиналған іркінді формаларда қабат-қабат зоналы құрылыста немесе жұқа кристалдық агрегаттарда байқалады. Кристалл түрі тек шлифтерде микроскоппен анықталынады. Сонымен қатар оның кристалдары шар тәрізді домалақ түрде де таралған (оолиттер және конкрециялар). Дендрит түрінде құрылғандары да көп кездеседі.

**Жаратылысы.** Псиломелан ең алдымен экзогендік жағдайларда: марганец руда кендерініц тотықтану зоналарында және
шыққан тегі шөгінді кендерде пайда болады. Сонымен қатар оныд гидротермалық генезисі марганец рудаларында шамалы
минерал ретінде кездеседі.

Тотықтану зоналарында марганец сулы тотықтары қуыстарда іркіліп жиналған формалар түрінде және тығыз массалар
түрінде пайда болады.

Марганецтің шөгінді кендерінде псиломелан тығыз руда қабаттар немесе оолиттер түрінде және қабаттасқан құрылысты,
шар тәрізді конкрецияларда кездеседі.

Шығу тегі — гидротермалық рудаларда псиломелан көпшілігінде баритпен және кварцпен бірлесіп минералдардыд акырғы желілері есебінде байқалады.

Табиғи өзгеріске ұшырау әсерінен псиломелан тотықтанады, сусызданады, сөйтіл онан суы аз вернадит, суы жоқ пиролюзит
пайда болады.

Псиломелан пиролюзитпен және марганецтің басқа минералдарымен қатар ферромарганецті қорытып алуда қара темір
металлургиясына пайдаланылатын басты руда болып табылады.

Марганеці аз рудалар, темір рудаларынан шойын қорытқан кезде шихта есебінде қолданылады.

КСРО-дегі псиломеланы бар марганецтің шөгінді кендері Закавказьедегі Чиатурада (Грузия) және Украинадағы Никопольскіде кездеседі. Орталық Қазақтанның көп кендерінің (Жезді, Қаражал ) марганецқа қапақтарында псиломелан браунитті рудаларының тотықтану және сусыздану жағдайында пайда болады. Марганец кендері қайда болса, псиломелан соның тотығу зонасында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Марганец минералдары
Хатт жікқабаты

**Хатт жікқабаты** – жоғарғы палеогеннің, яғни палеоген жүйесінің олигоцен бөлімінің ең жоғарғы жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тули хан

**Тули**, Тули-хан Нибу Ше (610 – 639) – бірінші Шығыс Түрік қағандығының билеушісі (634 – 39). 

Қағандықта 608 – 19 жылы билік жүргізген Шиби Дучидің (Шиби-хан Дучи) ұлы. Ағасы Хели Дучи (Хйели-хан Дучи) 620 – 34 жылы билік еткен тұста ол ел басқару ісіне тартылды. Ер жеткен кезінде қағандықтың шығыс бөлігін басқарды. Қол астындағы халықтан заңсыз салық жинауды күшейтті. Ағасының заңсыз салық жинауды тоқтатуын талап еткен әміріне құлақ аспады. Керісінше өз ағасына қарсы күрес жүргізіп, оны биліктен тайдырып, өзін қағандық билеушісі етіп жариялады. Ол өз билігін нығайту мақсатында Қытай императорымен тығыз байланыс орнатып, онымен жақсы қарым-қатынаста болды. Тули 29 жасында ауыр науқастан дүние салған.

## Дереккөздер

Санат:610 жылы туғандар
Санат:639 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қағандар
Мәліметтерді тізбекшелі ұйымдастыру

**Мәліметтерді тізбекшелі ұйымдастыру** (орыс. *цепочечная организация данных*; ағылш. *data chaining*) — жазбалары бір-біріне байланысты болатындай етіп мәліметтер файлын ұйымдастыру. Бір жазбаның өзі екі не одан да көп тізбекшеге жатады. Тізбекшелі ұйымдастыру әр түрлі тізбектегі мәліметтерге қатынас кұруға мүмкіндік береді. Мәліметтер базасының желілік жүйесінің қызмет етуі мәліметтерді осылай ұйымдастырудың мысалы бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жалаң таңба

**Жалаң таңба** *(Холостой знак; character)* — уақытша сирету үшін байланыс желісі бойынша берілетін хабарға үстемеленетін (қосымша берілетін) таңба. Ол басылымға шықпайды және қабылдау терминалында бейнеленбейді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Анри де Тулуз-Лотрек

thumb
**Анри Мари Раймон де Тулуз-Лотрек-Монфа** графы () Анри Мари Раймон де (24 қараша 1864, Алби – 9 қыркүйек 1901, Мальроме, Жиронда, Бордо маңы) – француз графикашы-суретшісі, кескіндемеші, постимпрессионизм өкілі, 19 ғасырдағы айтулы суретшілердің бірі. 

Әуесқой суретші, ақсүйек отбасында дүниеге келген Тулуз-Лотрек негізінен Париж қаласында (1881 жылдан) тұрып, әуелі Л.Боннан (1883), одан кейін Ф.Кормоннан (1884 жылдан) дәріс алған. Импрессионизм, постимпрессионизм, “модерн” ағымдары, суретші Э.Дега және жапон гравюрасы ықпалында болды. Бастапқы шығармашылығы кезеңінде спорттық сюжетке негізделген картиналар салумен қатар портрет жанрына да (Э.Бернар портреті, 1885, Лондон қаласындағы Тейт галереясы) бой ұрды. Оның қылқаламынан туған туындыларының негізгі тақырыбы цирк, мюзик-холл, кабаре мен эстрада өмірі сюжетіне негізделген. Кескіндемеші жалаң, сыртқы сұлулыққа ден қоймай, көбіне сахна шымылдығы сыртындағы алуан сырлы өмір дүниесін есте қаларлықтай етіп, бояу тілімен жарқын бейнелер жасауға ұмтылды; әрі өз кейіпкерлеріне гротескілік экспрессия бере отырып, имперссионистер қалыптастырған тәсілден өзгеше өзіне тән стильді іздестіруге талпыныс жасады. Ол қарапайым адамдар өмірі мен тұрмысын өз шығарм-на өзек етті. Тулуз-Лотрек – “Фернандо циркі” (1888), “Мулен-де-ла-Галеттегі бал” (1889), “Мулен-Ружде” (1892, үшеуі де Чикаго қаласындағы Өнер интернатында), “Өз сүйіктіммен” (1891, Бостон қаласындағы Сән өнері мұражайы), “Мулен-Руждегі би” (1892, Прага қаласындағы Ұлттық галерея), “Әнші Иветт Гильбер” (1894, Мәскеу қаласындағы Бейнелеу өнері мұражайы), “Де Мулен көшесіндегі салонда” (1894), “Модашы қыз” (1900, екеуі де Альбидегі Тулуз-Лотрек мұражайында) картиналарын салған. Кескіндемелік туындыларымен қатар ғажайып суреттер мен литографиялар, жарнамалық плакаттар мен театр афишаларын жасауда зор шеберлік танытқан Тулуз-Лотрек шығармашылығы кейінгі экспрессионистер шабытының бастау көзіне айналды. 1922 жылы суретші мұрагерлері Тулуз-Лотректің 600-ге тарта туындысын туған қаласына тарту етті; кейін осы картиналар үшін суретшінің туған Альби қаласында Тулуз-Лотрек мұражайы ашылды.

## Дереккөздер

Санат:Франция суретшілері
Джордж Кеннан

[thumb|right|200px|]Джордж Кеннан. 1885 ж.](https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A1%D1%83%D1%80%D0%B5%D1%82:George_Kennan_1885.jpg)
**Джордж Кеннан** (16.2. 1845, АҚШ, Огайо штаты, Норуолк қаласы – 10.5.1924, сонда) – американ саяхатшысы, зерттеуші, публицист. 

1865 – 68 ж. Орыс-Америка телеграф қоғамының тапсырмасымен Солт.-шығыс Азияны Беринг бұғазына дейін аралап, 1870 – 71 ж. Кавказдың шығыс бөлігінде, 1885 – 86 ж. Сібір мен Ресейдің солтүстік-шығыс аймақтарында, Семейде болып, орыс революционерлерінің жер аударылған орындары мен  түрмелеріне зерттеу жұмыстарын жүргізді. Кейін Кубада, Мартиникада, Жапонияда репортер болған. 1870 жылы Нью-Йоркте Кеннанның “Сібірдегі көшпелі өмір” аталатын кітабы жарыққа шықты. Еңбек Америкада 20 реттен астам қайта басылып, бірнеше тілдерге аударылды. Америка журналдарында Сібір халықтары туралы мақалалары жарық көріп, кәсіпқой журналист ретінде де танылды. Кеннан Семей қаласының өмірімен, ондағы жер аударылып келген орыс революционерлерімен жақын танысып, Ресей үкіметінің саясатына сын пікірлер жазды. *“Сібір және жер аудару”* (1891) деген еңбегінде Семей кітапханасы туралы, Абайдың сол кітапханада жиі болатынын, Льюис, Милль, Дрепер шығармаларының орыс тіліндегі аудармасын оқитынын, ағылшын философиясына тереңірек үңілетінін А.Леонтьев деген жер аударылып келген орыс азаматынан естігенін баяндайды. Кеннанның бұл кітабы барлық Еуропа тілдеріне аударылды, Ресейде бірнеше рет жарық көрді. Кеннанның Ресей империясының отарлау саясатын әшкерелеген еңбектері әлі күнге өз құндылығын жоғалтқан жоқ.

## Дереккөздер


Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:1845 жылы туғандар
Санат:Огайода туғандар
Санат:10 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1924 жылы қайтыс болғандар
Санат:АҚШ журналистері
Санат:АҚШ саяхатшылары
Санат:АҚШ жазушылары
Санат:АҚШ мемуаршылары
Жеода

**Жеода** — ішкі өңірі көбінесе қуыс болып келетін (бұл жеодаларда жамырай өскен кристалл друзалары жиі ұшырасады), әр түрлі жәндік бездері бөліп шығарған заттар есебінен қалыптасатын біршама ірі кесек түзілімдер. Кейбір кварцты және халцедонды жеодалардың ішкі құрылыс ерекшеліктерін зерттеу нәтижелері олардың көбінесе түрпітерілі жәндіктер калдығы есебінен қалыптасып, аз-мұз өзгерістерге ұшыраған түзілімдер екендігін көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Гудпасчер синдромы

**Гудпасчер синдромы** (*тұқым қуалаудағы өкпе мен бүйрек ауруларының жинақты белгісі*) — өкпедегі қан өзгерісімен гломерул бүйрек ісінуінің үйлесуі (геморрагиялық иптерстициальды өкпенің қабынуы бүйректің ісінуімен үйлеседі. Өкпеден қан кеткенде, қан түкіргенде, бүйректің бұзылуы қан тамырларындағы ісікпен араласқанда, протеинурияда және бүйректе жетіснеушілік болғанда пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Тулун әулеті

**Тулун әулеті** – Мысырды 868 – 905 жылы билеген түркі текті әулеттің негізін қалаушы Бағдат халифатын билеген Аббас әулетінің Египетке жіберген өкілі – Ахмед ибн Тулун болды. Ол 868 – 84 жылы Мысырды билеп, елді Бағдат халифатынан бөліп алды. Тулун әулеті тұсында Мысыр тәуелсіз мемлекетке айналып, өзіне Сирияны бағындырды. Тулун әулетінен шыққан билеушілер салықты жеңілдету арқылы Мысыр халқының қолдауына ие болды әрі ел экономикасының көтерілуіне ықпал етті. Астанасы қазіргі Каир қаласына таяу жерде орналасқан Катай қаласы болды. Дегенмен, 903 жылы Арабия түбегінен келген карматтардан күйрей жеңілген Тулун әулеті 905 жылы Аббас әулетіне қайтадан бағынуға мәжбүр болды.

## Сілтеме


Санат:905 жылы таратылғандар
Санат:868 жылы құрылғандар
Санат:Ислам тарихы
Санат:Мұсылман әулеттері
Санат:Түркі әулеттері
Санат:Мысыр тарихы
Жалаң үйлесім

**Жалаң үйлесім** *(комбинация) (Холостая комбинация; idle pattern)* есептеу желілерінде — мәліметтерді жеткізу желісінің жүктелмейтіндігін көрсететін 15 не одан да көп бірліктің тізбегі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Медиастиноскопия

**Медиастиноскопия** — трансцервикальды медиастинотомия арқылы енгізілген медиастиноскоп  көмегімен алдыңғы көкірек қуысын (ең алдымен оның лимфа түйіндерін) эндоскопиялық зерттеу тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтерді тіркеу

**Мәліметтерді тіркеу** (регистрация данных; data logging) — жүйенің берілген нақты нүктесі арқылы өтетін өзара  әрекеттердің нәтижелері мен барлық мәліметтердің жазбасын қамтитын процедура. Бұл нүкте, әдетте, мәліметтерді уақытша сақтауға қызмет ететін кейбір құрылғыдан (мысалы клавиатурадан немесе дисплейден) келетін мәліметтер шинасында немесе байланыс арнасында тандап алынады. Егер жүйе істен шықса немесе алынған нәтижелер дұрыс болмаса, онда істен шыққанға дейінгі болған жағдайды қайта қалпына келтіруге болады. Мәліметтерді жедел тіркеу журналдары әдетте архивке енбейді, бірақ қандай да бір тапсырманы орындағаннан кейін тағы да пайдалануға болады. Дене жаттығулар тіркеуіштің үлгіcі: odrive.info 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бэр заңы

**Бэр заңы** — меридиан  және субмеридиан бағытында ағатын өзендер жағасының шайылып, жарқабақтану себебін түсіндіретін қағида. Бэр заңы бойынша, Солтүстік жарты шарда өзендердің оң жағасы, ал Оңтүстік жарты шарда сол жағасының шайылып жемірілуі байқалады.

Бұл заңдылықты 1857 жылы орыс жаратылыстанушысы К.М. Бэр ұсынды. Бұл құбылыс Жер өз осінен айналғанда осыған байланысты су жөне ауа массалары қозғалысынан Кориолис күшінің өсерінен болады деп түсіндіріледі, Кориолис күші Солтустік жарты шарда қозғалыстың негізгі бағытынан оңға, ал Оңтүстік жарты шарда солға бағытталады.

Кориолис күшінің шамасы экваторға карай кеми отырып, экваторда нөлге тең болады, ал полюстерге қарай ең үлкен шамаға жетеді. Бэр заңының осері ағынды су массасына тура пропорционал. Сондықтан ол ірі өзен аңғарларында анық байқалады. Өзен жағасының шайылып жемірілуі өзен орналасқан жер бедерінің еңістігіне, аңғарының геологиялық имаратына және т.б. байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық заңдар
Санат:Гидрография
Санат:Геофизика
Буынның жартылай таюы

**Буынның жартылай таюы**. Буын тайса да ұршық басының жартылай орнында сақталып қалуы. Мысалы, жақ сүйегінің шықшыт буыны алға қарай жартылай буыннан шығады. Оған себеп ревматизм, артрит, подагра, эпилипсия аурулары бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Домарацкий диаграммалары

**Домарацкий диаграммалары** — метаморфтық таужыныстардың бастапқы табиғатын анықтауға арналған петрохимиялық диаграммалар. Домарацкий диаграммаларында метаморфизмнің қарқыны ескеріліп,бастапқы таужыныстың құрамы салғырт кұрамбөліктердің қатынасы бойынша анықталады. Домарацкий диаграммаларының бес түрі бар. Олар барицентрлік координаталарда жасалған,осьтерге петрогендік элементтер тотықтарының мөлшері (масса %) мен олардың қосындысы көрсетілген. Диаграммада магмалық ультранегізді, негізді, орта,қышқыл және сілтілі таужыныстардың,шөгінді таужыныстардың және анық емес жыныстардың өрістері көрсетілген.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Қайтадан кристалдану

**Қайтадан кристалдану** -
нақтылы минерал кристалдарының
кристалдану жағдайларындағы өзгерістер
(термодинамикалық өзгерістер, кристалдану ортасына тән кұрам өзгерісі және
т.б.) әсерінен, олардың құрамы мен құрылысын өзгертпей-ақ қайтадан түзілуі. Бұл
процесс заттың газ, сұйық және қатты
түрлерінің бәрінде болуы мүмкін. Қайтадан кристалдану
барысында кристалл бұрынғы қоспаларынан арылуы, өзінің мөлшері мен сырт
пішінін өзгертуі ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Хемогендік керіш

**Хемогендік керіш** – ерітіндінің температурасы мен конңентраңиясының өзгеруінен тұнған керіштеуші зат.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді ұйымдастыру

**Мәліметтерді ұйымдастыру** (организация данных; data organization) — белгілі бір келісімдерге сәйкес мәліметтерді ұсыну және оларды басқару. Мәліметтерді ұйымдастыру логикалық және физикалық болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Юрий Богданович Туманян

**Юрий Богданович ТУМАНЯН** (1.2.1936 жылы туған, Ташкент қаласы) – архитектор.

Ташкент политехникалық институтының архитекторлық факультетін (1961) бітірген. 1961 – 65 жылы Қазақстан қала құрылысын жобалау институтында архитектор, аға архитектор, шеберхана жетекшісі, бас архитектор, 1965 – 67 жылы Қазақ политехникалық институтында (қазіргі ҰТУ) аға оқытушы, 1967 – 75 жылы Алматы қала құрылысын жобалау институтында бас архитектор болып қызмет атқарды.

Оның жобасымен Алматы қаласында Қыздар Мемлекеттік педагогикалық интернаты (1962, арх. В.В. Бирюковпен бірге), бұрынғы хореогр. училищесінің (1976) және Республика алаңындағы ғимараттар (1980, архитектор Р.Сейдалин, А.Қапанов, М.П. Павлов, Қ.Монтақаев, инженер-конструктор Қ.Нұрмақовпен бірге; КСРО Мемлекеттік сыйлығы, 1982) салынды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бекет нөлі

**Бекет нөлі** - берілген нүктедегі өзен, көл, теңіз деңгейі биіктігінің өлшенуі басталатын шартты деңгей

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кешегі Оспан ағасы

**Кешегі оспан ағасы**	- Абайдың 1895 ж.
жазған өлеңі. Көлемі 18 тармақтан тұратын бір шумақ.
Інісі Оспан қайтыс болғанда шығарған топтамасына кіреді.

Сүйікті баласы* Әбдірахман* өліп, аза шөккен ақын осыдан 2-3 жыл бұрын қайтқан інісін еске алып, «адамзаттың» жомарты, досына жаз, жауына аяз болып, әрқашан әділдік таразысын тең ұстаған кешегі Оспанды да алған жоқ па еді бұл өлім» деп, өзіне-өзі сабыр айтады.

Өлең композициялық құрылысы, жазылу түрі, айтпақ тұжырымы жағынан ақынның *Әбдірахман* қазасына арнаған топтамасына енетін: «Арғы атасы қажы еді...», «Кешегі өткен ер Әбіш», «Бермегенкүлға кайтесің ірген..» «Жылағанды тоқтатып...» жұбату жырларын еске тұсіреді. Бұлардың барлығында да әрісі Мүхамбет Расулдан бастап, бөрісі Оспанға дейінгі дүниеден өткен белгілі адамдардың асыл қасиеттерін атай отырып: «Оны да алды бұл елім, сабырлық қылсаң керек-ті» деген жазмышқа еріксіз кенген дәрменсіз пенденің жұбанышын білдірген. Өлең 7-8 буынды, -а, -ә, -б, -ә түріндегі шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. Алғаш рет Абай шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілді. Аздаған текстологиялық өзгерістерге ұшыраған. Өлеңнің 8-жолы 1933 жылғы басылымда «Алысқанын демепті», 1939 жылғы жинақта «Алысқанды демепті» болса, қалған басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары бойынша «Алысқанды демепті» түрінде алынған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мәліметтерді ұсыну

**Мәліметтерді ұсыну** (представление данных; data representation) — файлда немесе мәліметтер базасында пәндік саладағы объектілерді, олардың қасиеттерін және объектілер арасындағы қатынастарды бейнелеу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Зүбаржат

**Зүбаржат** — минерал, берилдің мөлдір түрі; Cr3+ (2%-ға дейін) қоспасымен қанық жасыл түске боялған. 1-класты асыл тас; массасы 5 караттан артық мінсіз кристалдары көлемі осындай алмастардан қымбат. Жасанды зүбаржат кванттық электроникада қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Дентобронхиальды синдромы

**Дентобронхиальды синдромы** — сұйық зат диатезінен және көбіне сүт тістердегі сүйек шірігінен балаларда дамитын тыныс жолдарының қабынып, қызарып созылмалы түрде ауруы; сүйек шірігін емдогеннен кейін жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтерді ұсыну жүйесі

**Мәліметтерді ұсыну жүйесі** (система представления данных; system of representation of the data) — компьютердің берілген типінде қабылданған таңбалар жүйесі мен компьютердің жадындағы және одан тысқары ақпараттың ұсынылу ережелері.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тұман патша

**Тұман патша** (туған жылы белгісіз – біздің заманымыздан бұрын 209) – ғұндар билеушісі біздің заманымыздан бұрын 225 – 209). Ол Қытайдағы ұсақ патшалықтардың өзара қырқысы кезінде ғұндарға билік жүргізуге қол жеткізді. Сол тұста юечжи тайпасы күшейіп, көршілес тайпаларға өз ықпалын жүргізе бастаған еді. Соған орай Тумынь өзінің мұрагер ұлы Модэні юечжилерге аманатқа беріп, олармен бейбіт қарым-қатынаста болуға келісті. Бірақ көп ұзамай Тумынь уәдесін бұзып, юечжилерге шабуыл жасады. Оның мұндай шабуыл жасауға баруы Модэнің көзін жойып, өзінің Яньчжы есімді екінші әйелінен туған ұлын мұрагер етуді көздеуінен туындаған еді. Алайда аманаттағы Модэ юечжилардан қашып құтылып, әкесінің иелігіне келді. Тумынь оған 10 мың әскерден тұратын жасақты басқаруды тапсырды. Көп ұзамай әкесіне кектенген Модэ Тумыньды өлтіріп, билікті өз қолына алды.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Б. з. д. 209 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ғұндар
Санат:Билеушілер
Зырян мұзбасуы

**Зырян мұзбасуы** (Енисейдің саласы Зырянка өзені бойынша) — Орта Сібірдегі бірінші соңғы төрттік мұзбасуы, Шығыс Еуропа жазығындағы валдай мұзбасуымен салғастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қайталама керіш

**Қайталама керіш** — ерітіндіден
тұнған минералдардың (кальцит, доломит, сидерит, опал, темір оксидтері, гипс,
апатит және т.б.) таужыныстағы бос калған қуыстарды толтыруынан, не бастапқы
керіш пен сынықтардың орнына жаңа
минералдардың дамуымен пайда болған
керіш.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жалған ақпарат

**Жалған ақпарат** *(Ложная информация; false information)* — объектінің сипаттамалары мен белгілері дұрыс емес әрі қате бейнеленген ақпарат, не нақтылы жоқ объект туралы ақпарат.

Жалған ақпарат (Дезинформация; дез... және лат. informatio — түсіндіру, баяндау) — қарсыласты жаңылдыру мақсатында өз әскерлері (күштері), олардың топтастырылуы, құрамы, қаружарағы, ұрысқа қабілеттілігі, ұрыс кимылдарының жоспары және т.б. жөнінде әдейі жалған ақпарат таратудан түратын оперативтік (стратегиялық) бүркеніш тәсілі. Жалған ақпарат тарату үшін түрлі байланыс құралдары, баспасөз, радиохабарлар, теледидар және т.б. қолданылады. Жалған ақпарат тарату ашық қыр көрсету, ұқсаттыру (елестету), жасыру әрекеттерімен кешенді жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Әскери іс
Мәліметтерді үлестіре өңдеу

**Мәліметтерді үлестіре өңдеу** (распределенная обработка данных; distributed data processing) — 1) бірнеше пайдаланушының программалары бір ортақ мәліметтерге қатынас құра алатын мәліметтер өңдеудің бір түрі; 2) әр жерде орналасқан және есептеу желісі арқылы байланысқан тәуелсіз есептеу машиналарымен ақпарат өңдеу. Мәліметтерді үлестіре өңдеудің мысалы ретінде жергілікті есептеу торабын келтіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Файлдар мен каталогтарды ентаңбалау

**Файлдар мен каталогтарды ентаңбалау** (Отметка файлов и каталогов; files and directories marking) — көшірмесін алу, тасымалдау немесе жою мақсатымен файлдың немесе каталогтың біреуін немесе тобын ерекшелеу, файлдарды басқару жүйесімен атқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жартылай сауыт

нобай
**Жартылай сауыт**. Көпірлі протез немесе шендеуіш аппарат құрамына тірек ретінде кіретін, алдыңғы тістерді жабатын, тіске отырғызғанда ерін жағынан басқа, қалған үш жағын қаптаған жасанды тіс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жалауша

**Жалауша** *(Флажок; flag)* — белгілі бір шарттың орындалуын айғақтайтын, сол туралы куәлік беретін индикатор.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Птигматит

**Птигматит**(*грекше  ptigma — қатпар*) — мигматиттің морфологиялық түрі. Онда гранит құрамды лейкосомдар иректелген желі пішінді болып, сыйыстырушы таужыныстардың бітімдері мен жатыс пішіндеріне сәйкес келмей, көлденең  жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көрсетімдік деңгей

**Көрсетімдік деңгей** () — OSI моделінің 6-деңгейі. Бұл деңгейде мәліметтердің көрсетім функциялары (шарт таңбалау, бөліп белгілеу, құрылымдандыру) жүзеге асырылады, қолданбалы деңгейден немесе деңгейге сұратулар қабылданады немесе жіберіледі, тезбектердің немесе файлдардың пішімі (форматы) тексеріледі, мәліметтерді әрбір нақты есептеу машинасының ішкі сандар пішіміне түрлендіру жұмысы және мәліметтерді рұқсатсыз пайдаланудан қорғау үшін оларды шарттаңбалау процесі (ал мәліметтер қабылдау кезінде кері шарттаңбалау) жүргізіледі. Сонымен қатар, Көрсетімдік деңгейге файлдар пішімін түрлендіру міндеттері жүктеледі.

## Хаттамалар
Келесідей хаттамалар (протоколдар) Көрсетімдік деңгейге қатысы бар:
* Apple Filing Protocol (AFP);
* Independent Computing Architecture (ICA), Citrix жүйесінің негізгі хаттамасы;
* Lightweight Presentation Protocol (LPP);
* NetWare Core Protocol (NCP);
* Network Data Representation (NDR);
* Telnet (қашықтан терминалға қол жеткізу хаттамасы);
* Tox, Tox хаттамасы кейде көрсетімдік және қолданбалы деңгейдің бөлігі ретінде қарастырылады;
* eXternal Data Representation (XDR);
* X.25 Packet Assembler/Disassembler Protocol (PAD).

## Дереккөздер

Санат:Желілік протоколдар
Санат:Көрсетімдік деңгейдегі протоколдар
Қайталамалы супергендік кендену белдемділігі

**Қайталамалы супергендік кендену белдемділігі** - кен
орындарының жоғарғы бөліктерінде жер
бетіндік процестер әсерінен кен құрамының өзгеруі, терендеген сайын сілтісіздену,
тотығып молыққан және бастапқы
кендердің бір-бірімен алмасуы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кешегі өткен ер Әбіш

**«Кешегі өткен ер әбіш»**	- Абайдың 1895 ж. жазған өлеңі. Көлемі 18 жол.

Жарық дүниенің көп қызығын көре алмай, өмірі ерте үзілген ұлы *Әбдірахманды* есіне алып, егіле жылап жазылған жыр. Өлең жолдарында Әбдірахманның елден ерек қадыр-қасиеті барынша қамтылған. Жүрегі жылы, туысы бөлек, өнері жұрттан асқан, ғылымға көңілі зерек, жетім-жесір, ғаріптерге жақсылық жасауға бейіл, ата-анасының дәулеті емес, өзінің еңбегіне сенген, боямасыз ақ көңіл ардақ адам болғандығы шыншылдықпен суреттелген. Соның негізінде ақын аяулы ұлы *Әбдірахманның* поэтикалық портретін, кісілік келбетін үлкен шеберлікпен айшықтаған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мәліметтерді цифрлық жеткізу

**Мәліметтерді цифрлық жеткізу** (цифровая передача данных; digital transmission data) — цифрлық мәліметтерді беру үшін оларды жеткізу кезінде мәндердің шекті жиынын қабылдайтын үздікті сигналдарды пайдалану. Гальваникалық байланысы бар жүйелерде дискрет шамаларды (әдетте, 0 мен 1-ді) ұсыну үшін айырмашылығы бар кернеу (немесе ток) мәндері пайдаланылады. Мәліметтерді цифрлық жеткізуге қателіктер коэффициентінің өте төменгі мәндері мен едәуір жоғарғы жылдамдықтары тән. Қателіктердің қосынды ықтималдығын аса төменгі деңгейде сақтай отырып, әлсіз сигналдарды қайта өндіруге болады. Цифрлық жеткізуде тек логикалық нөлдер мен бірліктер пайдаланылатындықтан, бірнеше сигнал көздерінен алынатын сигналдарды цифрлық әдіспен жеңіл түрде тығыздауға болады. Цифрлық мәліметтерді айнымалы ток желісі бойынша да беруге болады. Мұндай желілер сигналдың тұрақты құраушысын өткізбейді. Сондықтан мұнда мәліметтерді жеткізудің басқа әдістері пайдаланылады. Айнымалы ток желісі бойынша мәліметтер аналогтық сигналдар көмегімен беріледі. Цифрлық сигналдар түрлендіргіш деп аталатын құрылғының көмегі арқылы аналогтық түрге өзгереді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көркемдік идея

**Көркемдік идея.** Абайдың орасан зор ақындық қуат-күші өз шығармаларында қазақ өмірінің ең маңызды әлеуметтік мәселелерін көтере білуінен, қоғамның алдыңғы қатарлы өкілдерінің ой-арманын, түбегейлі мүддесін терең ұғып, сөзіне білетіндігінен айрықша айқын көрінеді. 

Ақынның «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым...», «Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек...» , «Алыстан сермеп...», «Ғылым таппай мақтанба...», «Болыс болдым, мінеки...» секілді таңдаулы көркем туындыларының қайсысын алсақ та оларға идеялық арқау болатын келелі мәселелер - білімге, адал еңбекке, әділеттілікке шақыру, надандықты, артта қалу кесепатын айыптау, алауыздық пен керіс-тартысты, өкімет билігін теріс пайдалануды әшкерелеу екені бірден байқалады. Және осы идеялар ақын шығармалары тақырыбының ең басты күрделі мәселелеріне жалғасып, солармен тұтасып, халықтың тағдыры, бүгінгісі мен келешегі, поэзияның өмірдегі алатын орны туралы ойларымен сабақтас өріледі. Өйткені Абай поэзиясының басты тақырыптары, идеялық нысанасы ұлы ақынның әлеуметтік прогресс үшін, халықты өнер-білімге жеткізу үшін күресу мақсатынан туады. Халықтың ауыр тағдырын, өмір-тұрмысын ерекше шеберлікпен, нанымды көрсете отырып, Абай халықты қоғамдық асыл мұраттарға жетуге ынталандырады. Абай поэзиясының идеялық құндылығы алдымен айналадағы өмір, болмысты, қоғамдық құбылыстарды мейлінше кең қамтып, нақтылы бейнелеуінен, ел тағдырына, өміріне қатысты ең маңызды әлеуметтік мәселелерді халықтық мүдде, озат арман-мақсаттар тұрғысынан толғай білуінен танылады. Әрине, поэзиялық шығармадағы ой-пікір ақын көзімен көріп білген, өз көңілімен сезінген өмірдегі нақтылы жағдайлардан алған әсерлер түрінде туған идея болып келеді. Жалпылама жағдайға қатысты қорытынды - түйін, ақыл-кеңес, насихат болса да, ақынның көңіл күйіне сабақтастырыла айтылады. Яғни поэзиядағы идея шығарманың көркемдік қасиетімен тығыз байланысты болса, ал көркемдіктің, ақындық шеберліктің өзі озат идеялылықпен ұштасып жатады. Ақынның шығармаларының қай-қайсысында да өмір шындығы әр қырынан көрінетінін, алынған тақырып, айтылған ой, идея ақынның көңіл күйі, жан сезімі әр түрлі нақтылы көркемдік шешімін табатынын ескеру керек. Шынайылық тұрғысынан да, идеялылығы тұрғысынан да әр поэзиялық шығармаға әр түрлі өлшеммен келіп, жанрлық, тақырыптық, композициялық өзгешелігіне сәйкес талап қойсақ болады. Ал енді Абай шығармашылығын тұтас алып қарап, оның танымдық мәні, шыншылдық қасиеті, идеялық құндылығы неде дегенде, жеке шығармаларға тән сипат – белгілерге ғана емес, барлық шығармаларына ортақ ең басты өзгешеліктерге назар аударған жөн. Бұл орайда ақын поэзиясының қоғам өмірімен, халықтық ұлттық ой-санасымен тығыз байланысы, тамырластығы және оның өмір құбылыстарын биік адамгершілік идеалдары тұрғысынан шебер бейнелеуге негізделген зор танымдық, көркемдік, тәрбиелік мәні алдымен айтылуға тиіс. Ақын бүкіл бір тарихи дәуірдің тынысын айқын аңғартып, аса маңызды әлеуметтік мәселелерді терең толғайды. Осы кең мағынасында Абайдың барлық шығармасынан заман шындығын, сан алуан өмір құбылыстарының кескін-бейнесін айқын көре аламыз.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Алъвеола аралығы

**Алъвеола аралығы** — альвеолалардың эпителий қабаттарынан, мембраналардан, қан тарататын капиллярлардан, альвеолаларды шырмап жатқан икемді ретикулярлық және коллагенді талшықтардан тұратын көршілес өкпе альвеолаларының арасындағы қабырға.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүсіп Алшынбайұлы

**Жүсіп Алшынбайұлы** (1820 – өлген жылы белгісіз) — Абайдың қайын атасы, бәйбішесі Ділдәның әкесі, би. Әйтеке - Шаншар елінің болысы. Алшынбай Тіленшіұлының баласы. Арғын ішінде - Қаракесек, Шаншар. 1868 жылы Омбыға келетін орыс патшасы Владимир Александровичті қарсы алған қазақтардың ішінде Жүсіп те болған.
## Ұрпақтары
* Жүсіптен: Доскей, Қыдыр, Надыр, Сләмбек, Мүсілім деген ұлдары, Ділдә, Ділан, Күміс деген қыздары тарайды. 
* Әлі Асқарұлы Жүсіпов (1928–1976) - суретші-кескіңдемеші.

## Дереккөздер

Санат:1820 жылы туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Абай энциклопедиясы
Қайтқан су

**Қайтқан су** — суармалы аумақтардан жер асты немесе жер үсті ағынымен келіп жиналатын жер асты және жер үсті суы, немесе өнеркәсіп орындарының, тұрмыстық сумен жабдықтау қондырғыларының, коммуналдық кәсіпорындарының және т.б. пайдаланғаннан кейін ағызып жіберетін сарқынды суы. Қайтқан су 
#тастанды, яғни жер үсті ағынының суы; 
#дренаждық су, яғни дренаждық жүйе арқылы
ағызылатын немесе жер бедерінің ойпаң шұңқырларында сыналанып шығатын жер асты суы болып екіге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Судың химиялық құрамын талдау

**Судың химиялық құрамын талдау** — суда еріген заттардың химиялық құрамын анықтау. Мүндай заттар негізінен 2 топқа бөлінеді: 
*макро 
*микроэлементтер. 
Макроэлементтерге су құрамында басқаларына қарағанда көбірек мөлшерде болатын құрамбөліктер жатады:
С1-, SO2, НСО-3, Ca2+,Mg2+ кейде Fe2+, H2SO3 және нитрат-ион. 
Қалған барлық иондар мен коллоидтер микроэлементтерге жатады.
Табиғи сулардың химиялық құрамын жалпы талдағанда аталған элементтермен қатар олардың физикалық қасиеттері, температурасы, рН, ең көп тараған газдар (С02, H2S, 02) және еріген органикалық заттар анықталады. 
Судың жалпы химиялық талдауы 
*толық
*арнайы
*қысқартылған 
*далалық болып төрт түрге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пумпелиит

**Пумпелиит** — силикаттар класына жататын минерал. 
*Химиялық формуласы: Са2(Мg, Ғе, Мn, Аl) (Аl, Ғе, Ті)2[SiO4][Si2O7](OН)2 
*Сингониясы — *моноклиндік, кристалдары талшық, тақта, призма, агрегаттары радиал-сәулелі, табақ тәрізді*. 
*Түсі — жасыл, көгілдір, қоңыр, қаттылығы — 6, меншікті салмағы — 3,26. 
*Пумпелиит  базальттар мен спилиттердің  адамшатастарында, скарндарда, тақтатастарда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жалған графикалар символы

**Жалған графикалар символы** *(Символ псевдографики; symbol the pseudo-diagrams)* — мәтіндік режімде графикалық бейнелерді құруға пайдаланылатын таңба. Осындай таңбалардың көмегімен принтерде немесе дисплей экранында әр түрлі жақтаулар, қарапайым фигуралар, штрихтар және т.б. бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тунгус метеориті

thumb

**Тунгус метеориті** – планетаралық кеңістіктен Ресей жеріне келіп түскен метеорлық дененің қалдығы. 1908 жылы 30-маусымда, жергілікті уақыт бойынша таңертеңгі сағат 7-де Красноярск өлкесінде байқалған, метеориттің құлап түсуін елестететін, (бірақ одан өзінің масштабы жағынан үлкен болып келген) өте сирек кездесетін табиғи құбылыс. Аспанда Оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай қозғалған өте жарық болид бірнеше секунд бойы көрінді. Ол Шығыс Сібірдің радиусы 800 км-ге дейінгі аумағында байқалды. Болидтің қозғалған жолында қуатты тозаң ізі бірнеше сағат бойы сақталып тұрды. Қопарылыс әсері 1000 км-ден астам қашықтыққа сезіліп, қатты гүрсіл естілді. Шаң көтеріліп, үйлер селкілдеп, терезе әйнектері сынды. Иркутскіде, сондай-ақ Батыс Еуропаның бірқатар жерлерінде орналасқан сейсмографтарсейсмикалық толқынды тіркеді. Осы құбылыстың эпицентрін алғаш рет 1927 жылы кеңес минералогы Л.А. Кулик зерттеді. Ол эпицентр маңындағы радиусы 15 – 30 км жердегі ағаштардың радиал бағыт бойынша құлап түскенін анықтады. Қопарылыс кезінде шамамен 1023 – 1024 эрг энергия бөлініп шыққандығы есептеліп табылды. 1938 – 39 жылы құлаған ағаштардың орталығы бөлігіне аэрофототүсіру жүргізілді. Тунгус метеоритін жер атмосферасына ғарыштық жылдамдықпен енген шағын комета деп есептейтін жорамал бар.

## Сілтеме

* Quasi Three-Dimensional Modeling of Tunguska Comet Impact (1908) Dr. Andrei E. Zlobin, Paper of 2007 Planetary Defense Conference.
* Discovery of probably Tunguska meteorites at the bottom of Khushmo river's shoal Dr. Andrei E. Zlobin, Paper 1304.8070 in arXiv.org (PDF)
* Tunguska similar impacts and origin of life Dr. Andrei E. Zlobin, article in electronic journal "Modern scientific researches and innovations." – желтоқсан 2013. - № 12.

Санат:Метеориттер
Мәліметтерді шырқау

**Мәліметтерді шифрлау** (шифрование данных; enciphering, encryption) — шифрленген мәтін алу мақсатында жеке символдары бойынша орындалатын мәліметтерді алгоритмдік (криптографиялық) түрлендіру әдісі. Шифрлеу жене шифрден шығару әдістерін зерттейтін ғылым криптография деп аталады. Компьютерлердің шығуына байланысты бұл ертеден келе жатқан ғылым саласы тез дами бастады. Жалпы қабылданған стандарт IBM фирмасының DES (data encryption standard — мәліме ттерді шифрлеу стандарты) стандарты болып табылады; бұл стандарт бойынша хабар беруші мен қабылдаушының кілттері бірдей болуы керек. Блок бойынша шифрлеу — әрбір берілетін блок тәуелсіз түрде шифрленетін әдіс. Ағым бойынша шифрлеу — әрбір белгі бір-бірінен тәуелсіз түрде шифрленетін мәліметтер шифрлеу әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Абай (кітап)

**«Абай»** - қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1935 ж. жарық көрген зерттеу еңбектері. Авторы - Ғ. Тоғжанов. Кітап Қазандағы «Кәмил Жақып» баспаханасынан латын алфавитімен жарық көрген. Автор өз зерттеуін шағын 10 тақырыпқа және қорытынды бөлімге бөліп, Абайдың ақындық жолына, ол өскен уақыт пен ортаға, ақынның жекелеген көзқарастарына, оған шығыс және орыс әдебиетінің ықпалы тақырыптарына шолу жасауды ниет еткен. 

Автор Абай шығармалары туралы кезінде келелі пікір айтқан А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, I. Жансүгіров, Т. Рысқұлов тұжырымдарын теріске шығаруға күш салып, әділ төрелік тізгінін әміршілдік-әкімшілік нұсқауларға ұстатып, елеулі қателіктерге ұрынған. Абайды байшыл-феодалшыл ақын ретінде көрсетіп, оның әйел теңдігіне, кедейлерге көзқарасы керітартпа діншілдік талаптардан аса алмады, ұлт ақыны емес, ұлтшылдық пиғылы басым болды деп айыптайды. Абай ақындығының қалыптасу жолындағы Шығыс классиктері шығармаларының маңызын теріске шығарып, оның шыншылдық сара жолын белгілеп берген орыс әдебиеті ғана деген сыңаржақ тұжырымға ұрынады. Күнбе-күнгі тұрмыстық көріністерді ғана сынап, үлкен әлеуеттік мәселелерді, жалпыхалықтық тақырыптарды көтере алмады, көп өлеңі қысқа үгіт, өсиет түріндегі нәрселер ғана деген қате тұжырымдар жасайды. 

Дегенмен кітап соңында «Абай-	самородок, қарадан оқымай шыққан талант» деп мойындауға мәжбүр болады, оның шыншылдық, қазақ поэзиясындағы жаңашылдық қызметін, аудармашылық шеберлігін жақсы жағынан атап өтеді. Кітап соңында қосымша ретінде автордың «Ескі әдебиет мұраларын пайдалану жайында» деген мақаласы берілген. Кітап көлемі 10,5 б. т., 8000 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қақталу құрышы

**Қақталу құрышы** — негізінен
шөлдер мен шөлейттердегі жартастар мен
тау жынысы ашылымдарының беткі жазықтығында пайда болатын қоңыр қошқыл
немесе қара түсті жалтырауық жұқа (0,5-
5 мм) қабықша. Ылғал тапшы аймақтардағы тау жынысытардың ылғалдану және
қақталу процестерінің алма-кезек ауысуынан қалыптасатын Қақталу құрышы негізінен темір
және марганец тотықтарынан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дөңес аңғар

**Дөңес аңғар** — айналасындағы аумақтан биік жатады. Су ағынының минералдылығы біршама шөл алқаптарда пайда болады. Тұнған тұз құмды цементтеп тастайды, ал аңғардан тыс жердегі құм бос қопсық күйде қалады. Мыс., Сырдария аңғары. Синонимі: ақар.
## Тағы қараңыз
*аңғар
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Ваал мұздық аралығы

**Ваал мұздық аралығы***(Нидерланддағы Рейн өзенінің саласы — [[Ваал өзені]]нің атынан шыққан)* — Дунай — гюнц альпілік стратиграфиялық нобайдағы жылыну дәуірі кезінде Нидерланд аумағында қалыптасқан климаттық жылыну дөуірі. 1 300 000 и 900 000 жылдар аралығында.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Тунгустар

**Тунгустар**, тұнғыстар – эвенкі халықтарының бұрынғы атауы. Эвенкілер Батыс Сібірдегі шағын халықтардың бірі. Бұрын тұңғыстар деген жалпы атпен белгілі болған. Олар Енисейдің сол жағалауының батысын, тундраны, Охот теңізінің Оңтүстік-шығысы мен Амурдың оңтүстігіндегі алқаптарды және Саха Республикасының солтүстік аймақтарын мекендейді. Жалпы саны 30 мың адам (2000). Кейбір тобы Қытайдың солтүстік-батысында тұрады. Тілі – тұңғыс-маньчжур тілдерінің тұңғыс тармағына жатады. Діні – православиелік, бір бөлігі – шамандық. Негізгі кәсібі – мал өсіру, егіншілік.

## Сілтеме

	

Санат:Халықтар
Премедикация

**Премедикация** ( - алдын ала +  - емдеу)— ем жасар алдында, ауру адамның нерв жүйесін дәрі беріп (триоксазин, седуксен, амидопирин т. б.) тыныштандыратын, үрей, қорқыныш сезімдерден арылтатын амал.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Ока мұзбасуы

**Ока мұзбасуы** (*Ока* өзені бойынша) — Шығыс Еуропа жазығындағы бастапқы төрттік мұзбасуы. Батыс Еуропадағы Миндель, Эльстер және Полыпадағы Краков мұзбасуларына сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жербөгет

[right|thumb| alt=A.|250 px|["Жербөгет"]]

**Жербөгет** — өзен арнасын бөгеп, су қоймасын жасауға арналған гидротехникалык құрылыс. Жербөгет әр түрлі мақсаттарға пайдаланылатын су тораптарының құрамына кіреді және гидромелиорациялық құрылыстарда жиі колданылады. Жербөгет  материалдары (мысалы, топырақ, грунт) жақын маңайдан табылуының мүмкіндігі мол болуы себепті кеңінен таралған. Тағы бір ерекшелігі — кез келген климаттық және геологиялық жағдайға қарамастан, жербөгетке қатысты жұмыс процесін үздіксіз жүргізе беруге болады. Топырақты үйінді бөгеттер үшін су сүзілуіне қарсы техникалық шаралар қолданады. Жербөгеттер биіктігіне сөйкес: аласа (арыны 15 м-ден кем) жербөгет , жоғары биіктікті жербөгет  болып бөлінеді. Жербөгетті жобалау жөне тұргызу кезінде мына талаптар ескерілуі тиіс:

* бөгеттің жоғарғы жөне төменгі беткейлерінің еңістігі кұрылыстың тұрақтылығын қамтамасыз етуі;

* бөгет жақтаулары толқынның, мұздың жөне атмосфераның әсеріне қарсы тұратын қаптаулармен жабдықталуы;

* бөгеттің кәріз құрылғылары сүзіліп шыққан суды басқа жаққа бүрып әкетуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Игнимбрит

**Игнимбрит** (лат. *ignis* – от, *imber* – нөсер) — 

1) әдетте қышқыл не орта құрамды жанартаулық тау жынысы. Жанартау шынылары мен туфтардың бөлшектерінің балқып бітісуінен пайда болған; 

2) Құрылымы мен бітімі ингимбриттік геологиялық денелер; жатыс нысаны лавалық жамылғыға ұқсас, аумағы ондаған мың шаршы км-ге жетеді.

## Игнимбриттік құрылым
Игнимбриттерге тән құрылым; онда жанартаулық шынының майда сынықтары бір-біріне жабысып, минерал түйірлерін айналып өтіп, тау жынысықа жолақты- ағынды бітімдес болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пуш-интегратор

**Пуш-интегратор** — таужыныстар мен кендердің минералдық құрамының мөлшерін микроскоппен анықтау үшін қолданылатын косымша аспап. Ол тастілімді біркелкі жылжытқанда әр минералға келетін нүктелердің санын есептеуге негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жалған дербес жұмыс

**Жалған дербес жұмыс** *(Псевдоавтономная работа; pseudo offline operation)* — орталық процессордың қатысуымен сыртқы құрылғылардың арасындағы мәліметтер алмасу.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Хлоридті су

**Хлоридті су** — аниондардың ішінен хлорион басым болып келетін табиғи су.
Хлоридті сулар - химиялық құрамында хлоридті иондар басым болатын табиғи сулар. Бұлар ең алдымен Дүниежүзілік мұхит, теңіздер, көлтабандар сулары. Көптеген материктік көлдердің сулары, шөлдер мен шөлейттердегі барынша минералданған жер асты сулары осындай. Табиғи сулардағы хлоридтердің бастапқы негіздері магмалық жыныстар болып табылады, бұл жыныстардың құрамында хлорлы минералдар, тұзды шөгінділер, негізінен галит болады. Табиғи суларға хлоридтердің едәуір мөлшері атмосфера арқылы, сортаң топырақтардан, жанартаулық шығарындылардан, сондай- ақ өнеркәсіптік және шаруашылық-тұрмыстық ақаба сулардан түседі. Хлоридтер жақсы еритіндіктен және су организмдерінің тұтынуына келмейтіңдіктен олардың миграциялық қасиеттері көп. Өзен суларында және тұщы көлдердің суында хлоридті иондардың концентрациясы бір текше дециметрде миллиграмның үлестерінен ондаған және жүздеген миллиграмға дейінгі аралықта болады. Теңіз және жер асты суларында олар едәуір көп, осының әсерінен қанық ерітінділер болуы мүмкін. Хлоридті сулардың құрамында натрий хлориді басым, ал кальций мен магний хлориді қанық ертнділерде ғана болады. Кей уақытта кездесетін тұщы Х.с., әдетте, гидрохимиялық ауытқу деп қарастырылады және шығу тегін бір мәнде түсіндіруге келе бермейді. Суы хлоридтік класқа жататын өзендер өте сирек, олар дала және шөлейт өңірлерде болады. Бұл өзендердің суының минералдануы 1 г/л- ден жоғары. Табиғи суларда хлоридтердің көп болуынан олардың дәмдік сапалары нашарлайды, ауыз су ретінде пайдалануға жарай қоймайды, көптеген техникалық және шаруашылық мақсаттарға, сондай- ақ жер суармалау тұрғысында шектеулі шамада ғана пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қалқан тәрізді жанартау

**Қалқан тәрізді жанартау** -
сұйық лаваның бірнеше дүркін төгілуі
нәтижесінде жаралған орталық жанартау.
Жайпақ қалқан пішінді, беткейлерінің
еңістігі жоғарғы бөлігінде — 3-6°. Оның төбесінде жайпақ табақ тәрізді, қабырғалары қия кратер орналасады. Кратер түбінде көл сияқты
сұйык лава болады. 
Қалқан тәрізді жанартау исланд типі
және гавай типі болып сараланады.
ауа ағындарына араласа жылжитын тау жынысы немесе минерал түйірлері. Ағын сулы
алаптар түбіндегі тау жынысы түйірлері
өздерінің мөлшерлік көрсеткіштері тұрғысынан механикалық іріктелу процесіне
ұшырайды; ең ұсақ түйіршіктер ағын
күшімен су алабы өңірінен аласталады, ең
ірі кесектер алғашқы орныннан қозғалмайды, ал орта мөлшерлі түйірлер су
ағынына ілесіп басқа аймақтарда қайтадан
шөгеді. Қалқан тәрізді жанартау және домалама кесектер осы
түрлердің соңғысына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді шифрлау стандарты

right|thumb
**Мәліметтерді шифрлау стандарты** (стандарт шифрования данных; data encryption standard (DES) — мемлекеттік құпияларға жатпайтын мәліметтерді жасырын шифрлау үшін IBM фирмасы дайындаған, АҚШ-тың ұлттық стандарты болып қабылданған шифрлау тәсілі. Ол 5 жыл сайын қайта қаралып отырылады. Оның негізі ретінде 56 биттік түйінді сөз қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жалған қолданбалы программа

**Жалған қолданбалы программа** *(Псевдоприкладная программа; pseudoapplication program)* — операциялық жүйені жөндеуге арналған программа.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тістерді егеп тазалау

**Тістерді егеп тазалау** — тісжегі қуысын ашып, кеңітіп, шірік тканьдерден тазартып, пломба қоюға қуысты дайындауға бағытталған, бор машинаның көмегімен атқарылатын, емдік іс-әрекет.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Уәди

[|150px|thumb|Вади шөлі [Негев (Израиль)]]
**Уәди** () — Солтүстік Африка мен Араб түбегі шөлдеріндегі құрғақ беткейлері тік немесе мезгіл-мезгіл ағын суға толатын аңғарлардың арабша аты. Ұзындығы жүздеген шақырымға созылады. Мұндай құрғақ аңғарлар Қазақстанның Қызылорда облысында және Орталық Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Күймешені қайтару

**Күймешені қайтару** (*Возврат каретки; carricege return*) — дисплей курсорының немесе басу құрылғысы күймешесінің жолдағы бастапқы немесе белгіленген аралық орынға кері қозғалуы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дренаждау базисі

**Дренаждау базисі** - табиғи жолмен (мыс., жыралар жүйесімен) немесе жасанды шаралардың нәтижесінде (ашық каналдар, жер асты қазындыларымен сорғыту және т.б.) құрғатылатын жерлерден судың ағып келіп құйылатын алаптың деңгейі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Жалған программалық секция

**Жалған программалық секция** *(Фиктивная программная секция; fictitious program section)* — мәліметтерді өңдеу операциясы анықталмайтын программалық секция. Ол басқа программалық секцияларға динамикалық түрде бөлінетін жадтың үлестерін сипаттайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Америка мемлекеттері одағы

**Америка мемлекеттері одағы** - Боготода (Колумбия) 1948 жылы құрлықтағы бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтау, мемлекеттердің әлеуметтік, мәдени және экономикалық дамуындағы ынтымақтастыққа ықпал жасау мақсатында құрылған. ¥йымның жарғысында оған мүше елдердің толық дербестігі, даулы мәселелерді бірлесіп, бейбіт жолмен реттеу, бір-бірінің ішкі ісіне араласпау, т.с.с басқа да мәселелер қарастырылған. "Америкадағы бейбітшілікке қауіп төнген жағдайда" бірлесіп әрекет ету жөніндегі шешім ұйым мүшелерінің көпшілік (2/3) дауысымен қабылданды. АҚШ, Канада, т.б. бастаған барлығы 35 ел мүшесі болып табылады. Сонымен қатар, Жапония, Германия, Франция, Ресей, Израиль, Испания, Италия сияқты елдер түрақты бақылаушылары болып тіркелген.

## Сілтеме
* Ресми сайт 

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Олвинит

**Олвинит** — оливиннен тұратын ультранегізді интрузиялық тау жынысы. Дуниттен айырмашылыгы — құрамында акцессор минерал ретінде хромиттің орнына магнетит болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Суқайтарымдылық

**Суқайтарымдылық** - сумен қаныққан тау жыныстарының өз бойынан гравитациялық су массаларын бөліп шығару мүмкіндігі. Суқайтарымдылық коэффициенті шартты тау жынысы бөлшегінен босап шыға алатын су мөлшерінің сол бөлшектің көлеміне қатынасы арқылы өрнектеледі, ал суқайтарымдылықтың меншікті салмағы 1 м3 тау жынысы құрамынан алынатын су шоғырының жалпы мөлшерімен (литрмен өлшенеді) анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология