Болмыс (философия)

**Болмыс** (, ) – аса терең және кең мағыналы пәлсапалық ұғым. 

Болмыс – бұл барболу немесе шындық күйі, бейболмыс және жоқтыққа қарама-қайшы күй. Болмысты жиі мәнмен () салыстырады: мән – бұл қандай да бір нысанның негізгі ерекшеліктері немесе қасиеттері, оларды сол нысанның бар-жоғы туралы білмей-ақ түсінуге болады. 

Ең қарапайым мағынасы барболу, тіршілік үшін өмір сүру, ғұмыр кешу дегенді білдіреді. 

Адамға қатысты болмыс – бұл оның барлық әрекеттері, күнделікті істері, биологиялық ағза ретіндегі және қоршаған ортамен әрекеттесу кезінде менталдық деңгейдегі жеке тұлға ретіндегі іс-әрекеті. Адамның кім екені, оның қандай болғаны немесе қандай бола алатыны жалпы болмысты түсінуге жатады. Табиғаттағы болмыс – бұл заттардың, физикалық және нақты нысандардың, сондай-ақ табиғи күштердің (стихиялардың), гравитацияның және физикалық заңдардың болуы.

Болмыс ұғымы – философиядағы негізгі түсініктердің бірі. Болмыс – онтологияның зерттеу пәні. Нақтырақ мағынада, М. Хайдеггердің іргелі онтологиясына тән тар мағынада «болмыс» ұғымы заттың мәнінен бөлек, оның бар болу аспектісін белгілейді. Егер мәнді «Зат деген не?» деген сұрақ анықтаса, болмысты «Заттың бар болуы нені білдіреді?» деген сұрақ ашады.

Болмыс ұғымы философия тарихында ұзақ уақыт бойы талқыланып келеді және ежелгі философияда, соның ішінде Ежелгі Грекиядағы сократқа дейінгі философияда, Ежелгі Үндістандағы индуизм мен буддистік философияда және Ежелгі Қытайдағы даосизмде маңызды рөл атқарды. Ол логика, математика, эпистемология, ақыл-ой философиясы, тіл философиясы және экзистенциализм сияқты салаларда өзекті болып табылады.

Ойшылдар бұл ұғымды пәлсапаның бастауы мен негізі деп білген. Болмысты зерттейтін пәлсапа тармағы  — онтология деп аталады.

## Анықтамасы және оған қатысты ұғымдар
Сөздіктерде болмыс шынайы болу күйі ретінде анықталады, ал «өмір сүру» болмысқа ие болу немесе шынайылықта қатысу ретінде қарастырылады. Болмыс нақты заттарды қиялдағы заттардан ажыратып, жеке заттарға да, шынайылықтың тұтастығына да қатысты болуы мүмкін.

«Болмыс», «шынайылық», «өзектілік» терминдері «болмыстың» синонимдері ретінде жиі қолданылады, бірақ болмыстың нақты анықтамасы және оның осы ұғымдармен байланысы даулы. Метафизик Алексиус Майнонгтың (1853-1920) пікірінше, барлық заттар болмысқа ие, бірақ олардың бәрі өмір сүрмейді. Ол Санта-Клаус сияқты мүмкін болатын нысандардың болуы, бірақ олардың жоқтығын дәлелдейді. Онтолог Такаши Ягисава (20 ғасыр – қазіргі) болмысты шынайылықтан ажыратады; ол «шынайылықты» барлық заттарға бірдей қатысы бар іргелі ұғым деп қарастырып, болмысты бір заттың өзі орналасқан әлеммен байланысын көрсететін салыстырмалы ұғым деп сипаттайды. Философ Готлоб Фреге (1848–1925) бойынша,  өзектілік болмысқа қарағанда тар ұғым, себебі тек нақты заттар ғана өзгеріс жасай немесе өзгеріске ұшырай алады, ал сандар мен жиындар сияқты нақты емес заттар болса, өзгермейді. Эдмунд Гуссерль (1859–1938) сияқты кейбір философтар үшін болмыс элементарлы ұғым болып табылады, яғни оны басқа ұғымдар арқылы анықтау шеңберлікке әкелмейінше мүмкін емес. Бұл болмысты сипаттау немесе оның табиғатын мағыналы түрде талқылау қиын немесе мүмкін емес екенін білдіруі мүмкін.

Болмыс шынайылықтың жоқтығын білдіретін болмыссыздықпен қарама-қайшы келеді. Нысандарды өмір сүретін және өмір сүрмейтін деп бөлу мүмкіндігі талас тудырады. Бұл айырмашылық кейде айдаһарлар мен жалғыз мүйіздер сияқты ойдан шығарылған заттарды елестету мүмкіндігін түсіндіру үшін қолданылады, бірақ өмір сүрмейтін заттар ұғымы әдетте қабылданбайды; кейбір философтар бұл ұғымды қайшылықты деп санайды. Тығыз байланысты ұғымдар — «ештеңе жоқтық» және «болмау». Болмыс көбінесе санадан тәуелсіз шынайылықпен байланыстырылады, бірақ бұл ұстаным жалпы қабылданбайды, өйткені санаға тәуелді болмыс түрлері де болуы мүмкін, мысалы, адамның санасында идеяның өмір сүруі. Кейбір идеалистердің айтуынша, бұл бүкіл шынайылыққа қатысты болуы мүмкін.

## Бар болатын нысандардың түрлері
Бар болатын нысандардың түрлеріне қатысты көптеген талқылаулар әртүрлі түрлердің анықтамаларына, белгілі бір типтегі нысандардың бар болуы немесе болмауына, әртүрлі типтегі нысандардың бір-бірімен қандай қатынаста екендігіне және кейбір түрлердің басқаларынан неғұрлым негізгі болып табылатындығына байланысты. Мысалы, жанның бар немесе жоқ екендігі туралы сұрақтар, абстрактілі, ойдан шығарылған және әмбебап нысандардың бар болуы немесе болмауы туралы талқылаулар және шын әлемнен басқа мүмкін әлемдер мен нысандардың бар немесе жоқ екендігі туралы пікірталастар бар. Бұл талқылаулар бүкіл шындықтың негізін құрайтын ең негізгі зат немесе құраушылар мен нысандардың ең жалпы ерекшеліктерін қамтиды.

### Дара және жалпы
Дара болмыс пен жалпы болмыс арасында айырмашылық бар. Бірегей болмыс - жеке тұлғалардың болуы.  Мысалы, "Абай Құнанбайұлы бар" деген сөйлем бір нақты адамның бар екенін білдіреді. Жалпы болмыс жалпы ұғымдарға, қасиеттерге немесе әмбебаптарға қатысты. Мысалы, "саясаткерлер бар" деген сөйлем белгілі бір саясаткерге сілтеме жасамай, "саясаткер" жалпы ұғымының мысалдары бар екенін көрсетеді.

Дара және жалпы болмыс бір-бірімен тығыз байланысты және кейбір философтар біреуін екіншісінің ерекше жағдайы ретінде түсіндіруге тырысты. Мысалы, Фреге бойынша, жалпы болмыс дара болмыстан гөрі негізгі болып табылады. Бұл позицияны қолдайтын бір дәлел – сингулярлы болмысты жалпы болмыс тұрғысынан көрсетуге болады. Мысалы, «Абай Құнанбайұлы бар» деген сөйлемді «Абай Құнанбайұлымен бірдей тұлғалар бар» деп көрсетуге болады, мұнда «Абай Құнанбайұлымен бірдей болу» деген сөз жалпы ұғым ретінде түсініледі. Философ Виллард Ван Орман Куайн (1908–2000) сингулярлы болмысқа басымдық беріп, жалпы болмысты дара болмыспен көрсетуге болатынын дәлелдей отырып, басқа ұстанымды қорғайды.

Осыған байланысты мәселе - жалпы болмыс жекелеген болмыссыз мүмкін бе дегенді білдіреді. Философ Генри С. Леонардтың (1905–1967) пікірінше, қасиет жалпы болмысқа тек оны іске асыратын кем дегенде бір нақты объект болған жағдайда ғана ие болады. Ал философ Николас Решер (1928–2024) болса, шын мәнінде ешқандай нақты үлгілері жоқ қасиеттер де өмір сүре алады деп есептейді, мысалы, «бірмүйізді болу» қасиеті сияқты. Бұл сұрақтың әмбебаптардың өмір сүруіне қатысты ұзақ философиялық дәстүрі бар. Платоншылар пікірінше, әмбебаптар жалпы болмысқа нақты объектілерге тәуелсіз түрде, Платондық формалар ретінде ие.Бұл көзқарасқа сәйкес, қызыл түсті заттардың әмбебаптығы қызыл заттардың бар немесе жоқтығына тәуелсіз өмір сүреді. Аристотелизм де әмбебаптардың болуын қабылдайды, бірақ олардың бар болуы оларды тудыратын ерекшеліктерге байланысты және олар өздігінен өмір сүре алмайды дейді. Бұл көзқарас бойынша кеңістікте және уақытта жоқ әмбебап жоқ. Номиналистер пікірінше, тек нақты объектілер ғана болмысқа ие, ал әмбебаптар жоқ.

### Нақтылы және абстрактылы
Онтологияда нақты және абстрактылы объектілер арасындағы маңызды айырмашылық бар. Көптеген нақты объектілер, мысалы, тастар, өсімдіктер және адамдар, күнделікті өмірде кездеседі. Олар кеңістікте және уақыт ішінде бар және бір-біріне әсер ете алады, мысалы, тас өсімдікке түсіп, оны зақымдағанда немесе өсімдік тасты жарып өсетін кезде. Абстрактылы объектілер, мысалы, сандар, жиындар және түрлер , кеңістік пен уақыттағы орынға ие емес және себеп-салдарлық күшке ие емес. Нақты және абстрактылы объектілер арасындағы айырмашылық кейде болмыстың  ең жалпы бөлінуі ретінде қарастырылады.

Нақты объектілердің бар екендігі туралы кеңінен келісілген болса да, абстрактылы объектілер туралы пікірлер әр түрлі. Платон сияқты реалисттер абстрактылы объектілердің тәуелсіз өмір сүретінін қабылдайды. Кейбір реалисттер абстрактылы объектілер нақты объектілер сияқты өмір сүру режиміне ие деп санайды; басқалары олардың басқа тәсілмен бар екендігін айтады. Антиреалисттер абстрактылы объектілердің өмір сүрмейтінін айтады, бұл көзқарас көбінесе болмыс кеңістік пен уақытта орналасуды немесе себеп-салдарлық әрекеттесуді талап етеді деген идеямен үйлеседі.

### Мүмкін, шартты және қажет
Тағы бір айырмашылық жай ғана мүмкін, шартты және қажетті тіршілік арасында. Егер бар болудың мәні қажеті бар болса, ол міндетті түрде бар болуы керек немесе бар болмауы мүмкін емес. Бұл қажетті бар болудың мәнін жаңадан құру немесе жою мүмкін еместігін білдіреді. Бар, бірақ болмай қалуы мүмкін бар болу мәні шартты болып табылады; тек мүмкін болатын мәндер әлі жоқ, бірақ бар бола алады.

Телефондар, таяқтар және гүлдер сияқты кәдімгі тәжірибеде кездесетін нысандардың көпшілігі шартты түрде өмір сүреді. Телефондардың шартты бар болуы олардың қазіргі уақытта бар болғанымен, бұрын болмағандығынан көрінеді, яғни олардың болуы міндетті емес. Кез келген бар болу мәнінің қажеттілігі бар ма, бұл ашық сұрақ. Кейбір номиналистердің пікірінше, барлық нақты нысандардың бар болуы шартты болса, ал барлық абстрактілі нысандардың бар болуы қажет болуында.

Кейбір теоретиктердің пікірінше, ғаламның түсіндірмелік негізі ретінде бір немесе бірнеше қажетті тіршілік иелері қажет. Мысалы, философтар Авиценна (980–1037) және Томас Аквиндік (1225–1274) Құдайдың қажетті тіршілік иесі екенін айтады. Барух Спиноза (1632–1677) сияқты бірнеше философтар Құдай мен әлемді бір нәрсе деп санайды және барлық болмыстардың барлығына біртұтас және ұтымды түсініктеме беру үшін қажетті тіршілік бар екенін айтады.

Мүмкін болу ғана сипатына ие заттардың бар болуы туралы көптеген академиялық пікірталастар бар. Актуализм бойынша тек қана шынайы заттар ғана бар бола алады; оған шартты және қажетті заттар кіреді, бірақ мүмкін болу ғана сипатына ие заттар кірмейді. Поссибилистер бұл пікірмен келіспейді және шынайы заттармен қатар тек мүмкін болу сипатына ие заттардың де бар екенін айтады. Мысалы, метафизик Дэвид Льюис (1941–2001) мүмкін болу сипатына ие заттар шынайы заттар сияқты бар болады деп, мүмкін және қажеттілікті қамтитын мәлімдемелердің неге ақиқат екенін дәлелдеу үшін бұл көзқарасты ұстанады. Оның айтуынша, мүмкін болу сипатына ие заттар мүмкін әлемдерде бар болады, ал шынайы заттар шынайы әлемде бар. Льюис "шынайы" мен "мүмкін" әлемдер арасындағы жалғыз айырмашылық – бұл сөйлеп тұрған адамның орналасуы деп есептейді; "шынайы" ұғымы сөйлеп тұрған адамның әлеміне қатысты айтылады, дәл сол сияқты "осы жерде" және "қазір" ұғымдары сөйлеп тұрған адамның кеңістік пен уақыттағы орналасуына қатысты қолданылады.

### Физикалық және психикалық
Физикалық деңгейде бар нысандарға күнделікті өмірде кездесетін заттар, мысалы, тастар, ағаштар және адам денелері, сондай-ақ заманауи физикада талқыланатын электрондар мен протондар жатады. Физикалық нысандарды бақылауға және өлшеуге болады; олардың массасы және кеңістік пен уақыттағы орналасуы бар. Психикалық нысандар, мысалы, түйсіну, қуаныш пен ауырсыну тәжірибелері, сенімдер, тілектер және эмоциялар сана саласына жатады; олар негізінен саналы тәжірибелермен байланысты, бірақ сонымен қатар бейсаналық күйді, мысалы, бейсаналық сенімдер, тілектер және естеліктерді де қамтиды.

Ақыл мен дене мәселесі физикалық және психикалық нысандардың онтологиялық мәртебесі мен олардың арасындағы байланысты қарастырады және бұл метафизика мен сана философиясының жиі талқылайтын тақырыбы болып табылады. Материалистердің пікірінше, ең негізгі деңгейде тек физикалық нысандардар бар. Материалистер психикалық нысандарды физикалық үдерістермен, мысалы, мидың күйі немесе нейрондық белсенділік үлгілері ретінде түсіндіреді. Қазіргі философияда азшылықты құрайтын идеализм материяны негізгі ретінде қабылдамай, сананы ең негізгі шындық ретінде көреді. Рене Декарт (1596–1650) сияқты дуалистер ең негізгі деңгейде физикалық және психикалық объектілердің екеуі де бар деп есептейді. Олар бір-бірімен бірнеше тәсілдермен байланысқанын, бірақ бірін екіншісіне толықтай айналдыру мүмкін емес екенін айтады.
## Тұжырымдаманың пайда болу тарихы

### Батыс философиясы болмыс туралы
Батыс философиясы барлық болмыстың іргелі алғы бастамасына негізделген ұтымды түсініктемелер беру арқылы ғалам туралы бұрынғы мифологиялық көзқарастарды ауыстыруды мақсат еткен пресократиялық философтардан бастау алды. Болмыс және жоқтық ұғымдары өзінің шығу тегін ежелгі грек философы Парменидтің пайымдауларына байланыстырады. Парменид алғаш рет әрбір бар нәрсенің болмыс деген қырына назар аударады. Бар нәрсе және оның бар болуы — бұл болмыс деп аталады. Жоқтық, «ештеңе» (яғни, бар емес нәрсе) жоқ. Осылайша, Парменидтің бірінші тезисі былай естіледі: «*Болмыс бар, ал жоқтық мүлдем жоқ*». Осы тезистен болмыстың біртұтас, қозғалмайтын, бөліктері жоқ, бірегей, мәңгілік, игілік екендігі, ол пайда болмайтын және жойылмайтын нәрсе екені шығады, өйткені керісінше болған жағдайда, болмыстан бөлек тағы бір нәрсенің, яғни жоқтықтың бар екенін мойындауға тура келеді, ал бұл Парменидтің ойынша, мүмкін емес.

Парменид сондай-ақ «ойлау мен болмыс — бір және бірдей» және «ой мен ой бағытталған нәрсе — бір және бірдей» деп есептейді. Жоқтық болмағандықтан, оны ойлауға да болмайды дегенді білдіреді. Ойлауға болатынның бәрі — болмыс.

Демокриттің болмысты түсінуі Парменидтің көзқарасынан кейбір аспектілері бойынша ерекшеленеді. Демокрит болмыстан бөлек жоқтықтың бар екенін мойындайды, оны атомдардың арасындағы бос кеңістік деп есептейді. Әлем құрылымының атомистік тұжырымдамасына сүйене отырып, Демокрит болмысты қатты, бөлінбейтін, тұрақты атомдардан тұрады деп түсінеді. Оның ойынша, болмыс тұрақты және адамның субъективті түйсінуіне тәуелсіз. Демек, атомдарға тән тұрақтылық, уақыт бойынша үздіксіздік, өзгермейтіндік сияқты қасиеттер оның ілімінде болмыстың өзіне тән сипаттарымен сәйкес келеді. Болмысты атомдардың жиынтығы ретінде қарастыру Демокриттің ұстазы Левкиппке де тән болған, ол да жоқтықты атомдар арасындағы бос кеңістік деп түсінген. Сонымен қатар, Демокрит шынайы шынайылық тек атомдар мен бос кеңістік деп атап көрсеткен, ал адамның сезімдік түйсінуіне тәуелді нәрселер шын мәнінде жоқ, өйткені олар субъективті.

Кейбіреулер, мысалы, Фалес (б.з.д. 624–545 жж.) пен Гераклит (б.з.д. 540–480 жж.) су мен от сияқты нақты түп негіздерді болмыстың алғы бастамасы деп санаған. Анаксимандр (б.з.д. 610–545 жж.) бұл ұстанымға қарсы шығып, болмыстың бастауы адамның сезімдік қабылдауынан тыс жатқан абстрактілі түп негіздерде болуы керек деп сенді.

Платон (б.з.д. 428/427–348/347 жж.) әртүрлі болмыстың түрлері әртүрлі дәрежеде бар деп тұжырымдады және көлеңкелер мен бейнелердің нақты материалдық заттарға қарағанда әлсізірек болмысы бар деп санады. Ол өзгермейтін платондық формаларды ең жоғары болмыс түрі деп атады және материалдық заттарды платондық формалардың кемелсіз және уақытша көшірмелері ретінде қарастырды.

Аристотельдің (б.з.д. 384–322 жж.) болмыс туралы ілімі оның «Метафизикасында» берілген. Атап айтқанда, ол болмысты потенциалдық (мүмкіндік) және өзекті (шынайылық) деп бөлді. Ол Платонның формалар материядан өзгеше деген идеясын қабылдады, бірақ ол формалардың болмыстың жоғары түрі бар деген пікірге қарсы шықты. Оның орнына ол формалар материясыз өмір сүре алмайды деп сенді. Ол: «болмыс әр түрлі жолдармен айтылады» деп мәлімдеді және болмыстың әртүрлі түрлерінің әртүрлі өмір сүру режимдері бар екенін зерттеді. Мысалы, ол субстанция мен олардың кездейсоқ қасиеттерін, сондай-ақ потенциал мен өзектіліктің арасын ажыратты. Аристотель Платонның жеке заттардың (сенсорлық болмыс) өмір сүруімен байланысы жоқ табиғаттан тыс және тәуелсіз нәпселер ретіндегі идеялар туралы ілімін жоққа шығарып, болмыстың әртүрлі деңгейлерін (сенсорлық-нақтыланғаннан жалпыәлемдікке дейін) ажырату ұсынысын алға тартты.

Аристотель жоқ болу категориясына таза логикалық мағына берді. Ол үшін жоқ болу айырмашылыққа, яғни басқа нәрседе бар нәрседе белгілі бір предикаттың болмауына келіп тіреледі. Бұл ғылыми теориялардың барлық аксиомалары немесе принциптері не бар немесе не болуы мүмкін екенін ғана айта отырып, растаушы ұсыныстар болуы керек дегенді білдіреді. Әрбір заттың бар болуы оның өзіндік мәнімен анықталады. Заттар арасындағы қатынастар тек заттардың қасиеттерінің көрінісі ретінде түсіндіріледі. Қасиеттер өзіндік мәнімен анықталады.

Плотин (б. з. 204–270 ж.) сияқты неоплатонисттер шынайылықтың иерархиялық құрылымы бар екенін айтты. Олар барлық болмыс үшін жауапты «Біртұтас» немесе «Жақсылық» деп аталатын трансценденттік болмыс бар деп сенді. Одан интеллект пайда болады, ол өз кезегінде жан мен материалдық дүниені тудырады.

Ортағасырлық философияда Кентерберилік Ансельм (б.з. 1033–1109) құдай ұғымынан Құдайдың бар екендігін шығаруға бағытталған ықпалды онтологиялық дәлелді тұжырымдады. Ансельм Құдайды ең ұлы жаратылыс деп анықтады. Ол оның ой-санасынан тыс жерде болмаған болмыстың ең ұлы болмыс болмайтынын дәлелдеп, оны Құдай бар деген қорытындыға әкелді.

Томас Аквиндік (б.з.д. 1224–1274) заттың мәні мен оның болмысын  ажыратты. Оның ойынша, заттың мәні оның іргелі сипатын құрайды. Ол объектінің бар-жоғын білмесе де, объектінің не екенін түсінуге және оның мәнін түсінуге болатынын айтты. Ол осы бақылауынан болмысты заттың сипатының құрамына кірмейді және оны жеке қасиет деп түсіну керек деген тұжырым жасады. Аквиндік де жоқтан жарату мәселесін қарастырып, жаңа нәрселерді шынымен жаратуға құдіреті тек Құдайдың ғана екенін айтты. Бұл идеялар кейінірек метафизик Готфрид Вильгельм Лейбництің (1646–1716) жаратылыс теориясына шабыт берді; Лейбництің айтуынша, жаратылыс дегеніміз - мүмкін болатын объектілерге нақты болмыс беру.

Философтар Дэвид Юм (1711–1776) және Иммануил Кант (1724–1804) болмыстың қасиет ретінде қаралу идеясын жоққа шығарды. Юмның пікірінше, нәрселер қасиеттер жиынтығы болып табылады. Ол болмыс қасиет емес деді, себебі болмыстың әсері осы жиынтықталған қасиеттерден бөлек көрінбейді. Кант онтологиялық дәлелді сынау барысында ұқсас тұжырымға келді; оның ойынша, бұл дәлел сәтсіздікке ұшырайды, себебі қандай да бір ұғымның анықтамасынан сол ұғым сипаттайтын болмыстардың бар-жоғын шығарып алу мүмкін емес. Кант болмыс нәрсенің ұғымына ештеңе қоспайды, тек осы ұғымның жүзеге асырылғанын көрсетеді деді. Философ Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің (1770–1831) айтуынша, таза болмыс не таза жоқтық жоқ, тек үнемі өзгеріс, «болу» ғана бар.

Философ және психолог Франц Брентано (1838–1917) Канттың сынымен және оның болмыс нақты предикат емес деген ұстанымымен келісті. Брентано бұл идеяны өзінің пайымдау теориясын дамыту үшін пайдаланды, ол бойынша барлық пайымдаулар экзистенциалды пайымдаулар болып табылады; олар бір нәрсенің бар екенін растайды немесе жоққа шығарады. Ол «кейбір зебралар жолақты» деген пайымдаулар «жолақты зебра бар» деген логикалық формаға ие болса, «барлық зебралар жолақты» деген пайымдаулар «жолақсыз зебра жоқ» деген логикалық формаға ие болады деп тұжырымдады.

Готлоб Фреге (1848–1925) және Бертранд Рассел (1872–1970) болмыстың тұрақты қасиет емес екендігі туралы идеяны нақтылауды мақсат етті. Олар даралардың тұрақты бірінші ретті қасиеттері мен басқа қасиеттердің екінші ретті қасиеттерін ажыратты. Олардың көзқарасы бойынша болмыс «инстанцияланудың» екінші ретті қасиеті болып табылады. Рассел бұл ойды одан әрі дамыта отырып, «арыстандар бар» деген сияқты жалпы сөйлемдер ең негізгі деңгейінде жеке объектілер туралы екенін атап өтті, яғни, арыстан болып табылатын бір жеке объект бар деп тұжырымдады.

Уиллард Ван Орман Куайн (1908–2000) Фреге мен Расселдің болмысты екінші ретті қасиет ретінде қабылдауын қолдады. Ол болмысты формальды логикадағы квантификация рөлімен тығыз байланыстырды. Бұл идеяны ғылыми теорияларға қолданып, теорияда белгілі бір объектілерге қатысты квантификация болса, онда ол объектілердің болмысы бар деп есептелетінін айтты. Мысалы, биологиядағы теория «генетикалық әртүрлілігі бар популяциялар бар» деп мәлімдесе, ол теория генетикалық әртүрлілігі бар популяциялардың болмысын мойындайды. Алексиус Майнонг (1853–1920) екінші ретті теориялардың ықпалды сыншысы болды және болмыс – жеке объектілердің қасиеті деген, бірақ барлық объектілерде бұл қасиет бола бермейді деген балама көзқарасты ұсынды.

### Шығыс философиясы
Шығыс философиясындағы көптеген мектептер болмыс мәселесі мен оның салдарларын талқылайды. Мысалы, ежелгі индуисттік Самкья мектебі метафизикалық дуализмді тұжырымдаған, оған сәйкес болмыстың екі түрі таза сана (Пуруша) және материя (Пракрити). Самхья ғаламның көрінісін осы екі негізінің өзара әрекеттесуі деп түсіндіреді. Веда философы Ади Шанкара (шамамен 700–750 жж.) өзінің Адвайта-Веданта мектебінде басқа көзқарасты дамытты. Шанкара құдайлықты (брахманды) түпкілікті шынайылық және жалғыз бар нәрсе деп анықтау арқылы метафизикалық монизмді қорғады. Бұл көзқарасқа сәйкес, көптеген ерекше болмыстардан тұратын ғалам бар деу елес (Майя). Түпкілікті шынайылықтың маңызды белгілері Сатчитананда ретінде сипатталады, яғни болмысты, сананы және бақытты білдіреді.

Буддистік философиядағы орталық доктрина «болмыстың үш белгісі» деп аталады, олар анитья (тұрақты емес), анатта (тұрақты өзімнің болмауы) және дукха (азап). Анитья - бұл барлық болмыстың өзгеріске ұшырайтыны, яғни бәрі бір кезде өзгереді және мәңгілік ештеңе болмайды деген ілім. Анатта адамдарға қатысты ұқсас күйді, адамдардың тұрақты өздігі немесе бөлек "Мен" болмайтынын айту арқылы білдіреді. Анитья мен анатта туралы надандық адамдарды азап шеккізетін тәуелділіктерді қалыптастыруға итермелейтіндіктен, дуккханың басты себебі ретінде қарастырылады.

Қытай философиясының көптеген мектептеріндегі орталық идея, мысалы, Лао-цзының  (б.з.б. 6 ғ.) даосизмі, дао деп аталатын негізгі қағида барлық болмыстың қайнар көзі болып табылады. Бұл термин көбінесе «жол» деп аударылады және әлемнің табиғи тәртібін басқаратын ғарыштық күш ретінде түсініледі. Қытай метафизиктері дао болмыстың нысаны ма, әлде болмыстың қайнар көзі ретінде ол болмыссызға жатады ма деп пікірталастар жүргізген.
Болмыс ұғымы араб-парсы философиясында орталық рөл атқарды. Ислам философтары Авиценна (б.з. 980-1037 ж.) және Әл-Ғазали (1058-1111 ж.) болмыс пен өзіндік мәннің арақатынасын талқылап, болмыстың өзіндік мәні оның өмір сүруінен бұрын болғанын айтты. Заттың пайда болуы үшін өзіндік мәнді тудырудың қосымша қадамы қажет. Философ Молла Садра (б.з. 1571-1636) өзіндік мәннің болмыстан басымдығын жоққа шығарып, өзіндік мән тек болмысты түсінуге көмектесетін ақыл-ойда қолданылатын ұғым деп санады. Болмыс, керісінше, оның көзқарасы бойынша бүкіл шынайылықты қамтиды.

## Болмыстың негізгі түрлері

### Заттар (материя), үрдістер болмысы
Тарихи тұрғыдан келгенде адам қызметінің, өмір тіршілігінің негізі – табиғат заттары мен табиғи үрдістер. Бірінші табиғат  ол адамзатқа дейін пайда болған, адамдардың санасынан тысқары және тәуелсіз өмір сүреді. Ол теңіздер, мұхит, ормандар, ауа, жер, т.б. Кейін адам Жер табиғатына қуатты да кең әрекет етуші болып табылады. Бұрын табиғатта өмір сүрмеген, адамдар өндірген заттардың, үрдітердің, жай-күйлердің тұтас дүниесі пайда болды. К. Маркс оны «Екінші табиғат» деп атады. «Екінші табиғатқа» жататындар: үйлер, материалдық заттар, адам ойлап  шығарған өсімдіктер және тірі организмдер (табиғатта кездеспейтін). Ол жасанды табиғат. Қазіргі заманда «екінші табиғат», өзі «бірінші табиғаттың» туындысы болса да, басымды болды.

### Адам болмысы
Адам болмысы екіге бөлінеді: Адам тікелей жанды, нақты кісі ретінде өмір сүреді. Оның үстіне адамның өмір сүруінің табиғи алғышарты - оның денесінің өмір сүруі. Яғни адам, ең алдымен, «сүйек пен еттен жаралған пенде». Сонда адам денесі – табиғат бөлшегі. Денесінің  болуы адамды шектеулі, өткінші жан иесі етеді. Ерте заманнан адамдар өз өмірлерінің ұзақтығының ұлғаю мұмкіндіктерін іздестірген. Ағылшын биологтарының айтуынша, барлық жағдайлар жасалса, адам денесі бір мың жыл өмір сүре алады. Өмір ұлғаю үшін не керек? Біріншіден, адам денесінің тіршілігін қамтамасыз ету қажет. Екіншіден, адамның ең алғашқы құқығы өз өмірін сақтаумен, адамзаттың аман-есендігімен байланысты. Үшіншіден, жаңа организм ретінде адамдар тұқым қуалаушылық заңдарына бағынады, мұны жойып жіберуге немесе жоққа шығаруға олар дәрменсіз. Төртіншіден, философия адамның денесі және оның ынтызарлығы, қуаныш – реніші, психикалық жай – күйі, ойы, мінез – құлқы, ерік жігері, іс – әрекеті, бір сөзбен айтқанда, арасындағы байланысты үнемі іздестіреді. 

### Рухани болмыс
Рухани болмыс сана мен санасыздық процестерін қамтиды. Рухани болмысты шартты түрде екі үлкен топқа: жеке кісілердің өмірлік қызмет – тіршілігінен бөліп алуға келмейтін (дербестенген руханилық) және кісіден тысқары өмір сүретін, басқаша айтқанда, объективтендірілген (дербестенген емес) руханилыққа бөлуге болады. 

Бірінші жағдайда адам сананың көмегімен сыртқы дүние туралы ойлайды, оның бейнесін туғызады (санасыздық процестер, тіл мен сана, тіл мен ойдың байланысы). Екінші жағдайға жататындар – кітаптар, сызбалар, жобалар, ескерткіштер, идеялар, ойлар, музыка, т.б.

### Әлеуметтік болмыс
Әлеуметтік болмыс та екіге бөлінеді: тарих процесінде жекеленген адам болмысына және қоғам болмысына. Жеке адам тек қана қоғамда өмір сүре алады. Ол бір ұлтқа, тапқа кіреді, бір мемлекетте тұрады, тарихи процестерге қатысады. Қоғамдық болмыс  жағдайлары мен мүдделері арасындағы қайшылықтар туады. Қоғам неғұрлым жоғары дамыған сайын ондағы алуан саладағы прогресті жоғарылату қарқыны бұқараның, таптардың, жеке адамдардың жоғары саналылығына, әлеуметтік белсенділігіне, яғни субъективтік факторларға тікелей байланыстығын байқаймыз.

## Дәйеккөздер
Санат:Философия