open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Z3 компьютері

Конрад Цузенің **Z3** компьютері — ең алғашқы бағдарламалы, толығымен аутоматикалы есептеу машинасы. Осы есептеу машинасының қасиеттері (шартты тармақтау қасиетімен бірге) компьютердің нақты не екенін анықтау мақсатына қолданылған. Z3 есептеу машинасында 2000 реле болған, тактілік жиілігі ~5&ndash;10&nbsp;һерцке, ал сөз ұзындығы 22&nbsp;битке тең болған. Есептеулер екілік жылжымалы үтірдің қолданылуымен жүргізілген.

Есептеу машинасы 1941 жылы бітірілді. 1941 жылғы мамырдың 12-сінде ол  DVL (Deutsche Versuchsanstalt für Luftfahrt, яғни Алмания авиациялық тәжірибе институты) ғалымдардының алдында көрсетілді. Бұл есептеу машинасы 1944 жылы Берлиннің бомбылауы кезінде қирады. Сақталған жобалар бойынша 1960 жылдары Zuse KG компаниясы жұмыс істейтін сондай екінші машина жасап шығарды, ол қазір Неміс мұражайында сақтаулы тұр. 1998 жылы Z3-тің Түринг талаптарына сай келетіні дәлелденді.

Z3-ті Үшінші Рейхте Алмания авиациялық тәжірибе институты аэродинамикалық есептеулер жүргізу үшін қолданды..

## Z3-тің басқа ерте компьютерлермен салыстырылуы

Цузенің Z3-інің тиімді есептеуіш құрылғы болып шығуының себебі көбінесе онда екілік жүйенің қолданылуымен түсіндіріледі. Сандардың екілік жүйесін содан шамамен 3 ғасыр бұрын Лейбниц ойлап шығарған болатын. Ағылшын математигі Буль кейінірек оны өзінің алгебрасын дамыту үшін қолданды. 1937 жылы Массачусетс технологиялық институтында жұмыс істейтін Клод Шаннон Буль алгебрасын электронды релелермен байланыстыру туралы тың мақала жазды. Соған қарамастан Цузе (ол Шаннонның еңбегі туралы бідмеген болатын) осы ойларды бірге құрастырып, бағдарламамен жұмыс істейтін Z3 есептеу машинасын құрастырды.
		 	
«Бағдарламалы» компьютердің алғашқы түрі 1830-шы жылдары Бәббидж ұсынған «аналитикалық машина» болатын.
		 	
ENIAC компьютері АҚШ-та Z3-тен 5 жылдан кейін жасалды. ENIAC-та релелердің орнына электронды шамдар қолданылды. Z3-те релелер қолданылды, ал электронды лампылар қолдану туралы ұсынысқа қаржы бөлінбеді. ENIAC-та ондық санақ жүйесі, ал Z3-те екілік санақ жүйесі қолданылды. 1948 жылға дейін ENIAC-ты бағдарламалау үшін оның ішкі құрылымын өзгертіп отыру керек болатын. Ал Z3 бағдарламаларды таспадан оқыды (іс жүзінде — тесіктер жасалған целлулоид таспадан). Бүгінгі компьютерлер электронды лампы немесе релелерге емес, транзисторларға негізделген.

Z3 бағдарламаны сақтау үшін сыртқы таспаға мұқтаж болған. Қазіргі компьютерлердегідей ішкі компьютерлдік жады 1948-1949 жылдары ғана пайда болды. Ал Конрад Цузе сонау 1936 жылы ішкі жадыны патенттемек болған еді, бірақ оның патент талабы қабылданбады.

## Тағы қараңыз
*Атанасофф-Берри компьютері
*«Colossus» компьютері
*ENIAC
*Harvard Mark I

## Сілтемелер




## Сыртқы сілтемелер
*Берлин Техникалық университетіндегі Z3 беті 
*Konrad Zuse?s Legacy: Z1 мен Z3 компьютерлерінің архитектурасы (PDF)

Санат:Екінші Дүниежүзілік соғыс кезіндегі Алмания техникасы
Санат:Электромеханикалық компьютерлер
Санат:Алғашқы компьютерлер
КТ819Г

thumb|250px|КТ819Г транзисторы
**КТ819Г** — Өткізгіштігі n-p-n түріне жататын биөрісті транзистор, қасиеттері бойынша АҚШ-та қолданылатын 2N6110 транзисторына сәйкес келеді. Жоғары жиілікті, жоғары қуатты транзисторларға жатады. Көбінесе радио-телеқабылдағыштардың дыбыс күшейткіштерінің соңғы каскадтарында өзінің n-p-n өткізгішті серіктесі КТ816Г-мен бірге қолданылған. Жоғары техникалық қасиеттерінің арқасында КСРО радиоөнеркәсібінде кең тараған.

## Сыртқы сілтемелер
* Техникалық сипаттамалары
* Корпусының және электрлік қасиеттерінің сипаттамалары

Санат:Транзисторлар
Релелік қорғаныс

**Релелік қорғаныс** — электр автоматикасының негізгі түрі болып табылады. Онсыз қазіргі энергетикалық жүйелердің сенімді жұмысы мүмкін емес. Ол энергожүйенің бүкіл бөліктерінің күй-жағдайын және жұмыс жүргісін тынымсыз тексереді және, пайда болған ақаулық пен қалыпсыз жұмысқа орай әрекет етеді. Бұзылған жер болса қорғаныс мұны табады да жүйеден ажыратады. Бос жүріс пайда болғанда қорғаныс оны анықтайды да, бұзылудың сипаттамасына байланысты, бос жүрісті қалпына келтіру үшін қажетті іс-әрекет жасайды немесе кезекші қызметкерлерге белгі береді.

## Мақсаттары
Қазіргі электр жүйелердегі релелік қорғаныс электрлік автоматикамен тығыз байланыста. Бұл автоматика жүргіні қалпына келтіру мен тұтынушыларды қоректендіру үшін арналған.

Релелік қорғаныс келесі негізгі талаптарға сай келуі тиіс:
* Талғаулық.
* Әрекет тездігі.
* Сезгіштік.
* Сенімділік.

## 220 кВ-ті желілер қорғанысы
ЭҚЕ-дегі релелік қорғаныс бөлімі, яғни 3.4.115-ші параграф бойынша — «үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін параллель желілердегі фаза аралық қысқа тұйықталуға және жермен қысқа тұйықталуға қарсы негізгі қорғаныс ретінде ДФҚ-ты пайдаланған жөн». ЭҚЕ-дегі 3.4.115-ші бөлім бойынша — «үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін параллель желілердегі фаза аралық қысқа тұйықталуға қарсы, қосалқы қорғаныс ретінде үш сатылы қорғаныс қойылуы тиіс және жермен қысқа тұйықталуға қарсы нөлдік тізбекті сатылы токтық қорғаныс қойған жөн».

Үзындығы 120 км және кернеуі 220 кВ екі жақтан қоректенетін желілер қорғанысының тізімі.
* Негізгі: ДФЗ-201 түрлі, фаза-аралық қысқа тұйықталуға және жермен қысқа тұйықталуға қарсы дифференциалды-фазалық қорғаныс.
* Қосалқы: Фаза-аралық қысқа тұйықталуға қарсы дистанциялық қорғаныс. КЗ-15 түрлі нөлдік тізбекті сатылы токтық қорғаныс.
* Токкесер.
* «АПВ» автоматикасы.

## Дамуы
Энергетика саласындағы бағдарлама ЖЭЖ-нің болашақта әрі қарай дамуын алдын ала ескереді. Жоғары және өте жоғары кернеулі электр энергияны тарату желілерінің, жоғары қуатты электр станцияларының пайдаланылуы, негізгі және үлестіру тораптарының қарқынды дамуы басқару мәселесін қиындатты.

Осыған байланысты релелік қорғаныс техникасы тоқтаусыз даму мен жетілдіруде. Үлкен қашықтықты ЭТЖ-не, ірі генераторларға, трансформаторлар мен энергоблоктарға жаңа қорғаныстар жасалынып, пайдалануға беріліп жатыр. Пайдалану сенімділігі артық та оңайлау — жартылай өткізгішті дифференциалды-фазалық қорғаныстың жаңа түрлері құрастырылуда.

Санат:Электротехника
Шаһада

**Шаһада** () — Исламда иман келтіру. Бұл Исламның бес парыздарының бірі болып, ал шаһаданы мойындайтын адам мұсылман болып саналады.
*Исламдық діни нанымдағы бірінші және ең маңызды ереже. Шаһада алғашқы мұсылмандардың басқа адамдардан, ең алдымен көп Құдайға сиынатын пұтқа табынушылардан ерекшеленуі және намаздық азан шақыру түрінде пайда болды. Ұрыс кезінде шаһада жауынгерлік ұран ретінде пайдаланылды. Осыдан келіп, алғашқыда шаһада ұранын айта жүріп Ислам жауларына қарсы соғыста қаза тапқан жауынгер, кейін дін жолында азап шегуші мағынасындағы шайт (араб. шахид) болу ұғымы пайда болған.
*Қандай да бір істі куәландыру үшін айтылатын куагер дәлелі. Шаһада шындыққа сай келуі үшін өте тура болуы қажет, басқаша айтқанда, егер ол біреудің тапсырмасы немесе өсиеті болмаса, басқа біреудің сөзі түрінде айтылмауы қажет. Шаһаданы толық құқылы екі еркек немесе төрт әйел ғана бере алады. Бас еркі жоқ адамның шаһадасы әйелдің шаһадасына тең деп саналады. Басқа діндегілердің шаһадасы, бір мазһабтың көзқарасы бойынша - егер ол дін мәселесіне қатыссыз болса, мұсылманның шаһадасына теңестіріледі, бірақ ол өз дінінің қағидасы бойынша ант беруі қажет. Ал басқа бір мазһабтың көзқарасы бойынша, басқа діндегілердің шаһадасы мүлде қабылданбайды. Егер алдын ала сөз байласу арқылы жалған шаһада берілсе, ондайлар ант бұзғандық болып саналып, ауыр жазаға тартылады. Шаһада тәртібін Әбу Иусуф егжей-тегжейлі түсіндіріп берді (VIII ғасыр). Шаһада ақиқатты анықтаудың маңызды тәсілдерінің бірі ретінде қазіргі кезде сот ісін шариғат жолымен жүргізетін елдерде қолданылса.
*Дін үшін азап шегіп, жан қию.

**Шаһада өрнегі:** «Ла иллаһа ил аллаһ, Мұхаммад расұлұллаһ», () немесе «Аллаһдан басқа тәңір жоқ, Мұхаммед Аллаһның елшісі». Мұсылмандар Құдайдың бар екеніне сеніп, оның жалғыздығын мойындайды. Құдайдан басқа құдай жоқ және оның серіктері жоқ деп мойындайды. Мұхаммед пайғамбар — оның соңғы пайғамбары деп санайды.

## Шаһадат шарттары

* **Әл-ʿИлм** (): Шаһадат мағынасын түсіну және білу
* **Әл-Яқиин** () еш күдіксіз нық сеніммен сену 
* **Әл-Ихлаас** () Ниеттің тазалығы, ширкке қарсы болу
* **Әс-Сидық** () Шаһадатты айтқандағы шыншылдық
* **Әл-Махаббат** () Шаһадатты айтудағы махаббат, оны айтудағы разылық
* **Әл-Инқиад** () Жалғыз Аллаһ Тағаланың ризалығы үшін деген ниет орындалу
* **Әл-Қабул** () Қабыл ету, қабыл етпеуге қарсы келу

## Тағы қараңыз
* Кәлимә

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Бес парыз
Санат:Ислам
Ораза

[нобай|оңға|310px|[Ифтар|Ауызашардағы ер мұсылмандар, Ирак]]
[нобай|оңға|Ауызашардан кейін [құрма (пальма)|құрма жеу — сүннет]]
**Ораза** (, «ураза» – *күндік*;  «ас-саум» – *өз нәпсісін тыю, жаманнан алыстау*) — тәуліктің күндізгі уақытында ауыз бекіту, исламның негізгі бес парызының үшіншісі. Ораза ұстаған мұсылман таң атқаннан күн батқанға дейін ниетін бекітіп, ішіп-жеуден, басқа да оразаны бұзатын нәрселерден аулақ болады. Мұсылмандар оразаны рамазан айында ұстайды.

## Шығу тегі
Ауыз бекіту түсінігі, басқа түрде болса да, исламнан басқа дінде де, соның ішінде христиандық, конфуцишілдік, индуизм, иудаизм, даосизмде кездеседі. Құрандағы ақпаратқа сай, Алла былай деді:

## Құранда айтылуы
Ораза ұстау Құранда айтылған. әл-Бақара сүресінің 2:184 жолында Алла сапардағы, не сырқаған мұсылманның ауызды кейін ғана бекітуге рұқсатын берді. 185 жолда Құранның адамзатқа Рамазан айында берілгені хабарланады.

Ораза таң атқаннан күн батқанға дейін жалғасады. Құрандағы ақпарат бойынша Алла былай деді: «Таңнан, қара жіптен ақ жіп (қараңғылықтан сәуле) ажыратылғанға дейін ішіңдер, жеңдер, сосын оразаны кешке дейін ұстаңдар» (Бақара сүресі, 187-аят). Бұл күн мен түннің арасындағы шекараны сипаттайды деген түсінік көп таралған.

## Парыздығы

Ораза — Исламның бес парызының біреуі. Бұған, мұсылмандардың түсінігінше, Құран мен сүннет дәлел. Құрандағы ақпаратқа сай, Алла былай деді: «Ей, иман еткендер! Сендерге бұрынғыларға парыз етілгендей ораза парыз етілді» (Бақара, 2/185). Мұхаммед пайғамбар былай дейді: «Ислам бес нәрседен тұрады: Алладан басқа Құдай жоқ екеніне, Мұхаммедтің Алланың құлы және Елшісі екеніне куәлік ету, намаз оқу, зекет беру, Рамазан оразасын ұстау, шамасы келгендерге қажылықка бару» (Бухари, Имам, 34).

## Шарттары
Ораза ұстағаннан бұрын ниет таңдау — міндет.

### Жалпы шарттары
Ауыз бекіткеннен бастап ауыз ашқанға дейін мұсылманның былай күндері рұқсат берілген бірнеше әрекетті істеуіне тыйым салынады, олардың қатарына ішу, жеу, жыныстық қатынасқа түсу жатады. Бұл тыйымдар мұсылманға әдетте салынатын ереже үстінен жүреді.

Егер адам науқас болса, екіқабат болса, етеккірі келсе, бала емізіп жүрсе немесе саяхаттап жүрсе, оразадан босатылады. Бұзылған немесе өткізіп алынған ораза күндері мүмкіндік пайда болғанда, келесі Рамазан айына дейін өтеледі.

Ораза мына бес шартқа келетін адамға міндетті саналады:
#Мұсылман болса;
#Өз-өзіне жауап бере алатын (яғни кәмелет жасынан асқан) болса;
#Ораза тұта алатын жағдайда болса;
#Тұрақты бір жерде болса (яғни саяхаттап жүрмеген болса);
#Науқас, жарақаттан қатты ауыру, бала емізу немесе екіқабат болу сияқты оразаны қиындататын кедергілерсіз болса.

## Тағы қараңыз
* Оразаның түрлері
* Оразаның уақыты мен Рамазан айының анықталу жолы
* Рамазан айының анықталуы
* Оразаны бұзбайтын жағдайлар
* Ораза ұстай алмайтындардың жағдайы
* Кәффарат түрлері

## Дереккөздер

Санат:Бес парыз
*
Санат:Ислам терминдері
Санат:Рамазан
Электр энергетикасы

thumb|300px|Швециядағы Лунд қаласының маңындағы қуат желілері
**Электр энергетикасы** — энергетиканың басты құрастырушысы, оның басты міндеті — электр энергиясының тұтынушыларын электрлік энергиямен жабдықтау үшін электр энергиясын тиімді жолмен өндіру, тарату және үлестіру.

Бұл сала кез келген елдің әлеуметтік және эконономикалық дамуының маңызды бөлігі, себебі электр энергиясының энергияның басқа тасымалдаушыларынан көрі бірқатар ерекшеліктері бар: үлкен қашықтыққа таратудың, тұтынушылар арасында үлестірудің және энергияның басқа түрлеріне (механикалық, жылулық, химиялық, жарықтық және басқа да…) түрлендірудің салыстырмалы жеңілдігі. 

Электрлік энергияның маңызды өзгешілігі — оны бір уақытта өндіріп, сол уақытта тұтынуға болаты.

## Электр энергиясының негізгі өндірушілері

I. Жылу электрлік станциясы (ЖЭС):
:# Конденсациялық электрлік станциясы (КЭС);
:# Жылумен жабдықтау электрлік станциясы (ЖЖЭС);
:# Атомдық электрлік станциясы (АЭС).

II. Су электрлік станциясы (СЭС):
:# су жинаушы электрлік стансасы (СЖЭС).

Электр тарату желілері (ЭТЖ) арқылы бір-бірімен және тұтынушылармен біріктірілген электрлік станциялар электрлік жүйелерді құрайды.

Санат:Энергетика
Желілік бейімдеуіш

**Желілік бейімдеуіш** () — компьютерді желіге қосатын құрылғы. Бұл құрылғы сондай-ақ *желілік тақта* немесе *желілік тілдесу тақтасы* (NIC) деп те аталады.

Компьютерге орнатылған желілік тақта желіге қосылым орнатуға мүмкіндік береді. Басқа желілік тақталардың көмегімен басқа компьютерлермен арада бөлек, тұрақты жұмыс істейтін қосылым қамтамасыз етіледі. Желілік тақталардың көпшілігі желінің белгілі бір тұрпатына арналған, бірақ олардың кейбіреулері бірнеше желіге қызмет көрсете алады. Желінің ең кең тараған тұрпаты – Ethernet; бұл компьютерлердің өзара әрекеттесуінің желілік стандарты, онда коаксиалды сым немесе өрілген қос сым пайдаланылады. 

Санат:Компьютерлік техника
Килобайт

**Килобайт** (КБ) () — дерек көлемін өлшеу бірлігі, 1024 байтқа тең.

## Тағы қараңыз
* Гигабайт (ГБ);
* Мегабайт (MБ)

Санат:Ақпараттану
Санат:Ақпараттық өлшем бірліктері
Детекторлы қабылдағыш

[right|frame|'''Ең қарапайым детекторлы қабылдағыштың сұлбасы.'''<br /> Ол L1 орамасы және C1 сыйымдылығы өзгертілмелі конденсатордан тұратын [тербелмелі контурға жалғанған антенна мен жерқосқыштан, детектор қызметін атқаратын VD1 диодынан, C2 коденсаторы мен BF1 құлаққабынан тұратын төменгі жиіліктер сүзгіден және құлаққаптың өзінен тұрады.]]
**Детекторлы қабылдағыш** — радиоқабылдағыштың ең қарапайым түрі. Ол антенна және жерқосқышқа жалғанған тербелмелі контурдан, амплитуда арқылы модуляцияланған сигналды демодуляциялайтын диодты детектордан тұрады. 1920—30 жж. дейін диодты детекторлардың орнына жартылай өткізгіш кристалды детекторлар қолданылған. Дыбыс жиілігіндегі электр сигналын кедергісі бірнеше мың омды құрайтын құлаққап арқылы тыңдауға болады.

Тіпті қуатты деген радиобекеттердің хабарларын қабылдау үшін детекторлы қабылдағышқа ұзындығы бірнеше метрден кем болмайтын антенна және сапалы жерқосқыш қажет. Бұндай радиоқабылдағыштың жалғыз маңызды артықшылығы —оның жұмыс істеуі үшін қуат көзі керек емес және оны дайындау оңай.

## Тағы қараңыз
* Тікелей күшейту радиоқабылдағышы
* Рефлексті радиоқабылдағыш
* Тікелей түрлендіру радиоқабылдағышы
* Супергетеродинді радиоқабылдағыш
* Регенеративті радиоқабылдағыш

Санат:Радиоқабылдағыштар
Санат:Радиотехника
Гигабайт

**Гигабайт** (ГБ) () — дерек көлемін өлшеу бірлігі, 1024 мегабайтқа тең.

## Тағы қараңыз
* Килобайт (KБ);
* Мегабайт (MБ).

Санат:Ақпараттану
Санат:Ақпараттық өлшем бірліктері
Мегабайт

**Мегабайт** (МБ) () — дерек көлемін өлшеу бірлігі,  байтқа тең.

## Тағы қараңыз
* Гигабайт (ГБ);
* Килобайт (КБ).

Санат:Ақпараттану
Санат:Ақпараттық өлшем бірліктері
Уильям Гершель

**Уильям Гершель** (, ) (1738&nbsp;ж. қарашаның 15, Ганновер — 1822 ж. тамыздың 25, Лондон маңындағы Слау елді мекені)&nbsp;— 18 ғ. британ астрономы (жұлдызшысы), оптигі және сазгері.

1783&nbsp;ж. наурыздың 13-інде Уран ғаламшарын телескоппенен тауып ашты. 1789&nbsp;ж. қыркүйектің Қоңырқайдың Мимас деген серігін, Уранның Титания менен Оберон серіктерін ашты. 
## Өмірбаяны
Кедей сазгердың баласы. Каролина Гершельдің ағасы, Джон Гершельдің әкесі. Әскери оркестріне гобойшы болып қызметке түсті. 1755&nbsp;ж. полктың құрамында Ганноверден сол кеpде одақтас болған Ұлыбританияға жіберілді. 1757&nbsp;ж. әскери қызметінен кетіп, тек ән-күймен айналысуға басталды.

Органшы болып істеген, Галифакстағы мектепте ән-күйден дәріс берген, кейін Бат деген ірі қалаға көшкен, оңда қоғамдық концерттерін жүргізген. Ән-күй теориясын зерттеп, математиканы оқуға басталды, ал математиканы оқып, өзіне оптика менен астрономиямен айналысуға жол ашты. Нәтижесінде жұлдызшы болып кетті.

1773&nbsp;ж. үлкен телескопты сатып алуға қаражаты болмағандықтан, көбейтетін айналарын өзі жасап, телескоптарды қолдан жасауға бастайды. Оларды өзі пайдаланып, сатып жүруші еді де.

1783&nbsp;ж. Уранды ашқаннан кейін, ғаламшарға Георг III-нің атын берген, бірақ ғаламшардың бұл атауы кең таратылмай, атауы Уран болып кеткен. Астрономияны сүйіп, ганноверлықтарға қамқор болушы да Ұлыбританияның патшасы Гершельге Патша Жұлдызшысы шенін беріп, оған бөлек зертханасын салуына қаржы берген.

1782 ж. бастап сіңлісі Каролинамен бірге телескоптарын жақсартып, жұлдыздарды зерттеген еді.

Телескоптарын жақсартып, айналарын диаметрін көбейтіп Һершел 1789&nbsp;ж. өз кезіне сай ең үлкен телескопты жасай алды (негізгі фокустық қашықтығы 12 метр еді). Сол телескоппен жұмыс істеп, ьір ай ішінде-ақ, Гершель Қоңырқайдың Мимас пенен Энцелад деген серіктерін ашты. Кейін Гершель Уранның Титания және Оберон деген серіктерін ашты.
## Зерттеулер және үлесі
Зерттеулерінде, Гершель ғаламшарлардың серіктерін «аққан жұлдыздар» атап, «астероид» сөзін ғылымда алғаш рет пайдаланған еді. Жұлдыздардың жүйелерін тауып ашқан да Гершель еді.

Ал физикаға Гершельдің қосқан үлесі&nbsp;— инфрақызыл сәулесін ашылуы.

Гершельдің есімінде Айдағы, Қызылжұлдыздағы және Мимастағы кратерлер (шұңқырлар) атаған.

Санат:15 қарашада туғандар
Санат:1738 жылы туғандар
Санат:Ганноверде туғандар
Санат:25 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1822 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлыбритания астрономдары
Санат:Ұлыбритания сазгерлері
Санат:Ганновер тұлғалары
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:Петербург ғылым академиясының құрметті түшелері
Санат:Күн жүйесі ғаламшарларының серіктерін алғаш ашушылар
Санат:Әуесқой астрономдар
Санат:Галактикаларды алғашқы ашушылар
Санат:Пруссия ғылым академиясының мүшелері
Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:Леопольдиндер мүшелері
Санат:Рыцарлық мәртебемен марапатталған сазгерлер
Санат:Корольдік астрономиялық қоғамның президенттері
Мәуереннаһр

[thumb|upright|'''[Мәуереннаһр** (''Transoxiana''),<br />[[Хорасан]] (''Chorasа'') оңтүстікте,<br />[[Хорезм]] (''Choresmien'') батысында.]]
[[Сурет:CMOC Treasures of Ancient China exhibit - tri-coloured figurine of a foreigner.jpg|thumb|upright|Қытайлық «сан-цай»: [[Тан әулеті]]не (б.з. 618-907) соғдылық монах бейнеленген керамикалық мүсінше]]
**Мәуереннаһр** ( — ''Ma Wara' un-Nahr'', дәлме-дәл — «өзен әр жағы»), немесе **Трансоксиана** () немесе **Фараруд*' (; — *Farārud'') — Әмудария мен Сырдария өзендерінің аралығындағы жерлер.

«Мәуереннаһр» атауы 7-8 ғасырлардағы арабтардың Орталық Азияға жорықтарынан кейін пайда болды. Араб қолбасшысы Құтайба ибн Муслим 710 – 712 ж. Бұхара мен Самарқанды, 714 ж. Шаш (Ташкент) пен Фарабты (Отырар) алып, ислам дінін, араб тілін енгізді. IX-X ғасырларда Мәуереннаһр ирандық Самани әулеті (892 – 999) құрған мемлекет құрамында болды. X ғасырдың аяғынан бастап Қарахандар қолына түпкілікті көшіп, кейін мұнда Батыс Қарахан қағанаты құрылды. 12-ғасырда Хорезм шаһтарына бағынып, 13-ғасырда Моңғол империясының, 14-ғасырдың 70-жылдарынан бастап Әмір Темір мемлекетінің құрамында болды. 16-ғасырда Мұхаммед Шайбанидің Орта Азияға жорығынан кейін көшпелі өзбек мемлекетінің қол астына өтті. 16 ғасырдың аяғында қазақ ханы Тәуекел Әндіжанды, Ташкент пен Ферғананы басып алып, Мауереннаһрдың солтүстік бөлігін Қазақ хандығының құрамына қосты. 17-ғасырдың 2-жартысынан бастап мұнда Бұхара, Хиуа және Қоқан сияқты Орталық Азия хандықтары құрылды. Мәуереннаһрдың Самарқан, Бұхара, Хожант сияқты қалалары Орталық Азиядағы ірі сауда және мәдениет орталықтары болды. Мәуереннаһрдан ғылым мен мәдениетке үлкен үлес қосқан Әбу Әли ибн Сина, Бұхари, Рудаки, Ұлықбек, т.б. шықты.

Қазір бұл жерлер Өзбекстан (соның ішінде Қарақалпақстан да), Қазақстан, Түрікменстан және Тәжікстанның жерлерінің бөліктеріне сәйкес.

## Дереккөздер

Санат:Мауереннаһр
Зүлфікар Әли Бһутто

**Бһутто, Зүлфікар-Әли**(05.01.1928 - 04.04.1978), - Пәкістанның саясатшысы, премьер-министрі және президенті болған. 

## Өмірбаяны
1928 жылы қантардың 5-ші жұлдызынды Ларнакада (сол кезде Ұлыбританияға қараған Үндістан еді, қазір - Пәкістанның жері) бай мұсылман отбасында туған. Үндістанда, АҚШ-та менен Ұлыбританияда білім алған, Калифорниядағы менен Оксфордтағы университеттерін тамамдаған.

1957 жылында БҰҰ-дағы Пәкістанның өкілдігінде істеді, 1963 жылында Пәкістанның сыртқы істер министрі болып тағайындалды. Осы орында Кашмир жөнінде үнді-пәкістандық дауын шешкісі келді, бірақ бұл ісі сәтсіз өтті. Президент Айюб-ханды 1965 жылында Ташкент декларациясына қол қойғаны үшін сынады. 1966 жылы сыртқы істер министрі орнынан кетіп, 1967 жылында оппозициялық Пәкістан халық партиясын құрды. Бһуттоның ұраны: «Ислам — дініміз, демократия — биліктің қалпымыз, социализм — экономикалық жүйеміз». Бһутто батыл өзгерістерінің жақтанушысы еді, демократияны қалпына келтіріп, ислам социализмді орнатқысы келді. 1968–1969 жылдары абақтыға қамалаған еді. 1970 жылы Пәкістан халық партиясы мемлекеттің батыс бөлігінде дауыстарының көпшілігін алды, бірақ шығыс бөлігінде Авами лиг партиясы дауыстарын көпшілігін алып, жалпы мемлекетте сайлауын жеңді. Авами лиг Шығыс Пәкістанның аутономиясы үшін күрескен. Нәтижесінде сол кездегі Пәкістанның президенті Аға Мұхаммад Яхья-хан сайлауларын ақиқат еместігін жарияланды. Бұл себептен азаматтық соғыс басталды. Ақырында Шығыс Пәкістанда тәуелсіз Бангладеш мемлекеті ұйымдастырылды.

Яхья-хан орнынан кетті. 1971 жылы желтоқсанның 21-інде Бһутто президент болып кетті. Яхья-ханмен күресінде көмегі үшін генерал Зия үл-Хақ құрғақ әскерлерін штабының басшысының орнын алады.

Британ Достастығының Бангладештың тәуелсіздігін мойындады. Бһутто Пәкістанның Достастығынан шыққаны туралы жарияланды. 1972 жылының шілде айында Бһутто Индира Гандименен келісті. Келісім бойынша, Үндістан өз әскерлерін шекарадан бұрып жіберетін болды.

1973 жылында Пәкістанның Атазаңы өзгертілді. Өзгерістен кейін, мемлекетте жоғарғы билігі премьер-министрдың қолына түсетін болды. 1973 - 1977 жылдары Бһутто премьер-министр болып істеді. Осы орында Бһутто әлеуметтік өзгерістерін жүргізіп, байлар мен кедейлердің арасындағы айырмашылығын кішейтуін тырысқан, мемлекетте демократиялық тәртібін орнатқан еді.

1977 жылының төңкерісінен кейін, орнынан кетіп, абақтыға түсті. Билікке Зия-үл-Хақ келді. Бһуттоны соттап, 1979 жылы сәуірдің 4-інде өлтіріп жазаланды.
Бһуттоның жазалануына қарсы дүниежүзілік қоғам шықты, мысалы АҚШ-тың басшысы Джимми Картер, КСРО-ның басшылары, БҰҰ, тағы басқа мемлекеттер менен ұйымдар Пәкістанның жаңа орнатылған үкіметін Бһуттоны өлтіріп жазаламауға өтінген еді. Бірақ өтініштері сәтсіз қалды.

## Дереккөздер

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Пәкістан премьер-министрлері
Санат:Пәкістан саясаткерлері
Адыр қазқанаты

**Адыр қазқанаты** () – сұңғыла тұқымдасына жататын көп жылдық шөп тамырлы өсімдік.

Құнарлы топырақ пен күн нұры жеткілікті болғанда ғана қаулап өседі. Сондықтан көбіндe күнгей беттерде болады, сабақ биіктігі 20—35 см, гүлі сабақтың екі жағына алмакезек орналасады да, тізіліп ұшқан қаздың қанатындай көрінеді. Бұл өсімдікті дүниежүзілік өсімдік деуге болады, негізінен адырлы жердің бәрінде болады.

Мамыр, маусым айларында қызыл немесе қызыл күлгін реңді гүл ашады, шілде, тамыз айларында жемістенеді.

### Емдік ролы
Cуықты айдайды, құрт өлтіреді. Ревматизімге, несеп жолына тас байлануға, несеп қысылғанға пайдалы. Шиқанға сырттай да істетіледі.

Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Аплит

**Аплит** (грекше – қарапайым, жай) лейкократты (ашық түсті) шомбал, ұсақ түйірлі дайкалық жыныс. Түсі қызғылттан аққа дейін болады. Аплиттер, негізінен, сиалдық минералдардан (калишпаттан, плагиоклаздан, кварцтан, нефилиннен) тұрады. Олар құрамына қарай габбо-аплит, диорит-аплит, гранит-аплит, сиенит-аплит болып ажыратылады. Олардың ішінде ең кең тарағаны – гранит-аплит аплит ұшпалы құраушыларынан айырылған қалдық магмалардың кристалдануынан түзіледі. Ол керамика өндірісінде қолданылады.

Санат:Геология
Санат:Тау жыныстары
Антифриз

**Антифриз** (  – қарсы,  – қату) – автомобильдің салқындау жүйесіне құйылатын арнайы сұйық. Ол этиленгликольдің сумен қоспасы, аса төмен температура болмайынша қатпайды. 40 және 65 маркалы (қату температурасы тиісінше— 40оС және — 650С) антифризді «Жигули», «Нива» және «Москвич — 2140» автомобильдерінен басқа барлық автомобильдерге жылдың суық мерзімдерінде пайдалануға болады. «Жигули», «Нива» және «Москвич-2140» автомобильдерінде ТОСОЛ-А қойытылған сұйығын сумен араластыру нә тижесінде алынатын ТОСОЛ-А40 және ТОСОЛ-А65 антифриздері (40 және 65 маркалы антифриздерді ығыстырып келеді) пайдаланылады. Олардың қату температура сұйық пен судың проценттік (көлемі бойынша) қатынасына (650С температура үшін — 65:35 және 40оС температура үшін— 56:44) байланысты.
Заводта «Жигули», «Нива» және «Москвич-2140» автомобильдерінің салқындату жүйесіне.— 40оС-қа дейінгі температурада двигательдің қалыпты жұмысын қамтамасыз ететін ТОСОЛ-А40 антифризі құрылады. Еліміздің солтүстік аудандарында ТОСОЛ-А65 антифризін қолдануға болады. ТОС ОЛ антифриздерін, 40 және 65 маркалы антифриздері сияқты жазда сумен араластырмай-ақ, жыл бойы пайдаланады. Жаз мезгілінде булану салдарынан сұйық мөлшері азаяды. Дистилляцияланған суды қосу арқылы оны бұрынғы деңгейге дейін көтереді. Екі жылда бір рет немесе 60.000 км жүргеннен кейін суыту жүйесіндегі ТОС ОЛ жаңасымен алмастырыл ады. Антифриздер улы, сондықтан олармен жұмыс барысында мұқият болу қажет.

## Тағы қараңыз
* Тосол

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Санат:Іштен жану қозғалтқышы
Санат:Аутохимия
Принтер

200px|thumb|Лазерлі принтер картриджінің сызбанұсқасы
**Принтер** () — мәтін мен кескіндерді қағазға немесе басқа да басып шығарылатын арқауларға шығаруға арналған құрылғы, ЭЕМ-ның ақпарат басып шығаруға арналған перифериялық құрылғыларының бір түрі. Баспа таңбаларын басу әдістеріне қарай Принтерлер матрицалық, сия құюшы ағыстық, (струйный), лазерлік, жарықаласыдиодтық, жылулық, сублимац., т.б. болып бөлінеді. Принтердің негізгі техникалық сипаттамаларына оның айыру қабілеті, басу жылдамдығы, материалдардың шығындылығы, фото басу мүмкіндігі, т.б. жатады. Айыру қабілеті бір дюймге келетін нүктелер санымен (қысқаша dpі) анықталады. Ағыстық П-лерде бұл шама 600 dpі-ден 4800 dpі-ге дейін, кейбір модельдерде одан да жоғары болады. Лазерлік, жарықаласыдиодтық принтерлердің айыру қабілеті әдетте 600 — 1200 dpі болады. Шығындылығы мен басу жылдамдығы жағынан лазерлік және жарықаласыдиодтық принтерлер ағыстық принтерлерден тиімдірек. Матрицалық принтерлердің шығындылығы аз болғанымен, басу сапасы, жылдамдығы жағынан жоғарыда айтылған принтерлерден нашар.
нобай|оңға|Epson Fx-85

## Әдебиет
* Қазақстан Республикасында ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы бойынша халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту жөніндегі оқу-әдістемелік құрал 2007 ж.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:ЭЕМ
Мұхаммед Зия-үл-Хақ

**Зия-үл-Хақ, Мұхаммед (1924 - 1988)**, - Пәкістанның әскери және саяси қайраткері, Пәкістанның президенті болған, генерал. 

1924 жылы тамыздың 12-ісінде Джаланджар қаласында туған (қазір бұл қала Үндістанға қарайды). 1955 жылы Кветтадағы штаб колледжін бітірген.

1964 жылы подполковник атағына жетіп, Кветтаға штаб инструкторы болып тағайындалып жіберіледі.

Шығыс Пәкістанның бөлініп, Бангладеш тәуелсіз мемлекеті құрылғаннан кейін, президент Яхья-хан орнынан кетеді. Оның билігін құлатуында Зия-үл-Хақ та қатысады. Зүлфікар-Әли Бһутто премьер-министр болған кезінде, Зия-үл-Хақ құрғақ әскерлерін штабының басшысы еді.

1977 жылы шілденің 5-інде Зүлфікар-Әли Бһуттоны билігінен құлатты. Қазанның 1-інде генерал қазанның 18-інде өтетін парламентқа сайлауын болдырмады.

Зия-уль-Хақтың айтуынша оның төңкерістің мақсаты - "еркін және әділ сайлауын өткізу еді", ал шынында генерал Пәкістанның Атазаңының күшін жойды.

Зия-уль-Хақ Исламшіл саясатшы болып, мемлекеттің қылмыс құқығын шариғат жолына аудару тырысты. Салық алыну және банк ісі салаларында Ислам тәртіптерін орнатты. Қиын ішкі және сыртқы саяси жағдайына түсіп, Зия-уль-Хақ жергілікті сүнни мұсылмандарының қолдауына сүйінді. 1977 - 1979 жылдары "шариғаттандыру" үдерісі басталды.

Шиға мұсылмандар президенттің саясатына қарсы шыққан. Осындай жағдайда Зия-уль-Хақ басқарған үкімет шиға мұсылмандарға қарсы қысым бастады. Шиғаларды "мұсылмандар емес" деп, олардың құқтарын бұзуы басталды. Енді оппозицияда жүрген шиғаларды Иранның үкіметі қолдай бастады.

1984 жылының желтоқсан айында Зия-уль-Хақ мемлекетті Ислам республикасына айналдыру жөнінде референдум өткізді.

1985 жылының желтоқсанның 30-ында Зия-уль-Хақ әскери жағдайын болдырмап, кейбір түзетулермен 1973 жылындағы Атазаңын қайтарды. Түзетулер президенттің билігін кеңейткен. Оппозиция Зия-уль-Хаққа күрес ашты. Оппозицияны Зүлфікар-Әли Бһутто ұйымдастырған Пәкістан халық партиясы жетелеген. Ал бұл партияның жетекшісі Зүлфікар-Әлидің қызы - Бенәзир Бһутто еді.

Келесі екі жылдың ішінде Зия-уль-Хақ пен премьер-министр Жүнежо арасында қайшылықтар туды.

1988 жылы мамырдың  29-ында Зия-уль-Хақ парламент пен министрлер кабинетін тарқатты, Жүнежоны орнынан алып тастады.

1988 жылы тамыздың17-сінде  Зия-уль-Хак  Тейпур Тамевали полигонына ұшты. Полигонда американдық М-1 «Абрамс» танкінің сынауы өткен. Сынаудан кейін президент С - 130 - "Геркулес" ұшағымен Исламабадқа ұшып қайтты. Ұшағының артында пәкістандық генерал Аслам Бегтың ұшағы ұшты. Жолда ұшақ апатқа ұшырап, жерге құлады. "Геркулес"-тың бортында болған бар 37 адам, соның ішінде Зия-уль-Хақ та қаза тапты. Он күндік азалау жарияланды. Сенат басшысы Гүләм Ысқақ Хан уақытша президент болып кетті. Ол Зия-уль-Хақты өлтіргендерді тауып, жазалануы туралы айтты. Сол үшін арнайы комиссия ұйымдастырылды. Комиссияның басшысы Аббас Мирза болып кетті. Бірақ Зия-уль-Хақтың өлімі апат па еді, лаңкестік акт па еді, саяси өлтіруі ма еді әлі анық емес. Зия-уль-Хақты біреу өлтірген болса, олар әлі де табыла алмаған.

## Дереккөздер

Санат:1924 жылы туғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Пәкістан саясаткерлері
Санат:Пәкістан президенттері
Болатбек Баянұлы Қуандықов

**Болатбек Баянұлы Қуандықов** (14 сәуір 1969, Қызылорда облысы Қармақшы ауданы «III Интернационал» ұжымшары) - Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі Тұтынушылар құқығын қорғау агенттігінің басшысы. Экономика ғылымдарының кандидаты (2004).

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекеттік басқару академиясының экономикалық жоспарлау факультетін бітірген (1994), экономист.
* 1986-1987 жылдары - ҚЖБ ағаш шебері. 
* 1992 жылдан «Адам-Ата» АҚ, «Лидер» кооперативтік бірлестігінде бухгалтер-ревизор. 
* 1993 жылдан - ҚР Ұлттық банкінің Қызылорда облыстық басқармасының экономисі, аға экономисі, бөлім бастығы, басқарма бастығы. 
* 1996 жылдан - ҚР Ұлттық банкі Қызылорда облыстық басқармасында бастық. 
* 1999 жылдан - Қызылорда облысы әкімінің орынбасары.
* 2000 жылдан - бірінші орынбасары. 
* 2004 жылдың ақпан айынан - ҚР Бюджеттік жоспарлау және экономика департаментінің директоры.
* 2004 жылдың қараша айынан - ҚР төтенше жағдайлар жөніндегі вице-министрі.
* 2008 жылдың наурыз айынан - ҚР Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы.
* 2008 жылдың мамыр айынан бері - Қызылорда облысының әкімі.
* 2013 жылдың 13 қарашасынан  Қазақстан Денсаулық сақтау министрлігі Тұтынушылар құқығын қорғау агенттігінің басшысы.
          
## Ғылыми еңбектері
* Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Аймақтық агроөнеркәсіп өндірісін дамытуды басқару».
* «Агроөнеркәсіптік өндірісін дамытуды басқару» монографиясының авторы.

## Марапаттары
* Құрмет ордені
* «Астанаға 10 жыл» медалі
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» медалі (2011)

## Отбасы
* Үйленген. Жұбайы - Қуандықова Анар (1971 ж.т.), «ИЦА» АҚ маманы. 
* Қыздары - Қуандықова Гүлсара (1992 ж.т.), Қуандықова Айсара (2001 ж.т.); 
* ұлы - Қуандықов Самат (1994 ж.т.), Қуандықов Нұрсат (2007 ж.т.).

## Дереккөздер

Санат:14 ақпанда туғандар
Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қызылорда облысының әкімдері
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Мұхаммед Хан Жүнежо

'''Жүнежо, Мұхаммед Хан (урду/синдше:محمد خان جونیجو )
( 18 тамыз, 1932, Синд провинциясы, Тарпаркар, Синдри - 16 наурыз, 1993, Исламабад) - Пәкістанның саясатшысы, Пәкістанның он бірінші премьер-министрі.

## Өмірбаяны
* Карачидағы Saint Patrick's жоғарғы мектебін бітірген.
* Ұлыбританияда Кембриджде ауыл шаруашылығы бойынша дипломын алды.
* 1953 жылы жасы жиырма бірден бастап, саяси қайраткер болып істеген.
* 1962 жылы Сандгхардың өкілі ретінде Батыс Пәкістан Провинциялар Ассамблеясының мүшесі болып сайланады.
* 1963 жылының шілде айында Батыс Пәкістанның Денсаулық, Байланыс, Теміржол салаларының бақылаушы министрі ретінде тағайындалады. 
* 1985 жылында генерал Мұхаммед Зия-үл-Хақтың бұйрығымен премьер-министр болып тағайындалды. Премьер-министр ретінде, Жүнежо Ауғанстанның Кеңес оккупациясын бітістіру жөнінде Женева келісіміне қол қойған. Өзінің Судзуки мәшинесін өзі айдаған еді және өзі басқарған министрлерді шетелде өңдейтін Мерседестерден Пәкістанда жиналатын Судзукиларға отырғызды.
* 1988 жылының сәуір айында Жүнежоның Зия-үл-Хақпен арасында қайшылықтар туылып, мамырдың 29-ында Жүнежо орнынан алынған.
* 1990 жылы Жүнежо Ұлттық Ассамблеясының мүшесі болып тағайындалды.
* Бірақ үш жылдан кейін қатты ауырып, қайтыс болды. 1993 жылында қайтыс болған Мұхаммед Хан Жүнежоны Хан Сахаб Дін Мұхаммад деген жерде жерленген, бұл Синдриге жақын жер.

## Дереккөздер

Санат:18 тамызда туғандар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:16 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Исламабадта қайтыс болғандар
Санат:Пәкістан премьер-министрлері
Санат:Пәкістан саясаткерлері
Санат:Пәкістан денсаулық сақтау министрлері
Санат:Пәкістан байланыс министрлері
Гүләм Ысқақ Хан

**Гүләм Ысқақ Хан**  () 
(1915 қаңтардың 20-сы&nbsp;— 2006 қазанның 27-сі) — 1988 жылы тамыздың 17-інен бастап 1993 жылы шілденің 18-іне дейін Пәкістанның президенті болған.

## Өмірбаяны
Гүләм Ысқақ Хан 1915 жылы қаңтардың 20-сы Ысмайыл Һел деген жерінде Банну ауданында Солтүстік-Батыс провинциясында туған. Ұлты&nbsp;— пұштун. Пәкістанның тәуелсіздігіне дейін суару жобаларында жұмыс істеген, кейін Батыс Пәкістанның қаржы министрлігінде жұмыс істеп, қаржы министрі болып кетті.

1985 жылында Пәкістанның Сенатының төрағасы болып тағайындалды. Мұхаммед Зия-үл-Хақтың өлімінен кейін президент болып кетті, ал 1988 жылының желтоқсан айында президент болып ресми сайланған. 1993 жылына дейін Пәкістанның мемлекет басшысы еді.

Гүләм Ысқақ Хан президент болған кезінде, Пәкістанның үкіметін Бенәзир Бһутто және Наваз Шариф басқарған еді. Екеуінің де басқарған министрлер кабинеті Гүләм Ысқақ Ханмен тарқатып кетті.

1993 жылында президенттік сайлауында Фарух Легариге жеңілді.

Демалысқа кеткеннен кейін, Гүләм Ысқақ Хан саясаттан бет бұрды және Гүләм Ысқақ Ханның БАҚ-пен қатынастары болмаған.

2006 қазанның 27-сінде өкпенің қабынуынан қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Пәкістан саясаткерлері
Санат:Пәкістан президенттері
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Яхья-хан

**Аға Мұхаммед Яхья-хан**(1917, қаңтардың 4-і – 1980, тамыздың 10-ы) - Пәкістанның үшінші президенті. Президент Аюб-ханнан кейін, 1969 мен 1971 жылдары арасында Пәкістанның президенті болып істеген. Әли Яхья деген бір ұлы және Ясмин Хан деген бір қызы бар.

1917 жылы Чакуа деген жерінде Шиға мұсылмандар отбасында дүниеге келген. Ұлты - қызылбаш, ата-бабалары Иранның Нәдір шаһ кезіндегі әскери басшылары еді, Нәдір шаһтың жақын туыстары еді.

Нәдір шаһ өлтірілгеннен кейін, оның отбасы мүшелері әр тарапқа қашқан. Солардың арасында Яхья-ханның ата-бабалары да еді. Мүмкін, Яхья-хан Нәдір шаһтың тікелей ұрпағы деген болжам бар.

Яхья-хан Пенджаб универститетін бітірген. Кейін, британ әскеріне аттанып, ң-ші дивизиясында Үндістанда, Ирақта, Италияда, Солтүстік Африкада қызмет етті.

Әскер басшысы еді.

1951-52 жылдары Кашмирде қызмет етті. 1954-57 жылдарында Пәкістан әскерін жақсарту жұмысын жүргізеді. 1958 - 1962жылдары Әскердің Бас Штабының башысының қызметкері атқарды, 1962 - 1965 жылдары дивизияның басшысы еді. 1965 жылы үнді-пәкістан соғысына қолбасшы ретінде қатысқан.

Әйгілі болып, әскердің де, жұрттың қолдауымен президент болып сайланды. 1969 жылының наурыз айның 26-сында, президент Аюб-хан кетіп, орнына Яхья-хан келді. Бірақ Шығыс Пәкістанның мәселесін шеше алмай, бенгалдар арасында Пәкістан үкіметіне наразыны туғызды. Нәтижесінде, 1971 жылы Үндістанмен соғысында жеңіліп, Пәкістан бенгалдармен де қақтығыстарда жеңілді. Шығыс Пәкістанда Бангладеш деген мемлекет пайда болды. Сол себептен Яхья-хан орнынан кетті. 

1980 жылының тамыздың 10-ында шаһтың тұқымы Яхья-хан дүние салды.

Санат:Пәкістан саясаткерлері
Санат:Пәкістан президенттері
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:1980 жылы қайтыс болғандар
Пәкістан халық партиясы

**Пәкістан халық партиясы** (урду پاکستان پیپلز پارٹی; ағылшын Pakistan Peoples Party) — Пәкістанның саяси партияларының бірі.

## Тарихы мен мақсаты

Пәкістан халық партиясыны 1967 жылында Зүлфікар Әли Бһутто ұйымдастырды. Партияның үраны: «Ислам — дініміз, демократия — биліктің қалпымыз, социализм — экономикалық жүйеміз». Мақсаты - Пәкістанда демократиялық және әлеуметтік өзгерістерін жүргізу, байлар менен кедейлердің арасында айырмашылығын кішейту, исләмнан бет бұрмай оны дін ретінде сақтау, бірақ мемлекетті зайырлы жолымен жүргізіп, Батыстан да, КСРО-дан да елге пайдалы болатын кейбір тәртіптерін орнату, Пәкістанды дамытып, қарапайым халқын қамын ойлайтын экономикалық саясатын жүргізу. Пәкістан халық партиясы әлеуметтік әділетінде негізденген тапсыз қоғамын орнатқысы келді. Сыртқы саясатында партия бейтарап саясатын таңдап, негізінде діндес мұсылман елдерімен тығыз байланыстары үшін шыққан.

1970 жылындағы сайлауында Пәкістан халық партиясы жеңеді, ал 1971 жылында билікке келеді. 1977 жылындағы әскери төңкерісінен кейін, оппозициялық партиясы болып, Зия-үл-Хаққа қарсы шыққаны үшін Пәкістанда нақты заңсыз болып табылады. 1988 жылында  Пәкістан халық партиясы қайтадан билігіне келеді. Екі жылдан кейін Пәкістан халық партиясы құрастырған министрлер кабинеті Гүләм Ысқақ Ханмен тарқайды. 1996 жылындағы сайлауында тағы жеңіп, жаңадан билікке келеді. 
Қазір Пәкістан халық партиясы демократиялық оппозициялық саяси күш болып табылады, Первез Мұшаррафқа оппозициясында тұр.

## Жетекшілері
* 1967—1979 Зүлфікар Әли Бһутто
* 1979—1983 Нусрат Бегум Бһутто
* 1983—2007 Бенәзир Бһутто
* с 2007 Билауал Бһутто Зардари мен Әсіф Әлі Бһутто

Зүлфікар Әли Бһутто - Пәкістанның президенті, премьер-министрі болған. 1977 жылында тұтқынға алынып, 1979 жылында өлтіріп жазаланған еді.
Бенәзир Бһутто - екі рет премьер-министр болған. 2007 жылы желтоқсанның 27-інде саяси өлтіруінің - лаңкестік актінің құрбаны болған.

Санат:Пәкістан саяси партиялары
Муджибур Рахман

**Муджибур Рахман** (17.03.1920 - 15.08.1975) - Баңладештің бірінші президенті мен премьер-министрі.

1920 жылының наурыздың 17-сінде мұсылман отбасында Тонгипара деген бенгал ауылында туған. Жас кезінен Пәкістанның тәуелсіздігі үшін күрескен. 1947 жылында Дакканың университетіне түсіп, құқықты оқыған. 1949 жылында "Авами лиг" партиясының ұйымдастыруына үлес қосты. 1953 жылында провинциялық заң қабылдайтын маслихатының мүшесі болып сайланған. 1958 жылы Пәкістанда билікке Аюб-хан келді, сол кезінде Муджибур Рахман абақтыға екі рет түскен еді.

Алпысыншы жылдарында Муджибур Рахман Баңладештің тәуелсіздігі үшін күресінің жетекшісі болып кетті.

1970 жылындағы парламентқа сайлауында Шығыс Пәкістанда "Авами лиг" жеңеді, ал жалпы Пәкістан бойынша Бһуттоның Пәкістан халық партиясы жеңсе де, "Авами лиг" сайлаушылардың дауыстарының көпшілігін алды. Бірақ президент Яхья хан өткен сайлаудың нәтижелерін болдырмап, парламент сессиясын ашылуына жол бермеді. Осындай жағдайда, Пәкістанда азаматтық соғысы басталды. Муджибур Рахман тұтқынға алынып, туған Баңладештен (сол кезде Шығыс Пәкістаннан) Батыс Пәкістанға айдалған еді. Бірақ Баңладештің тәуелсіздігі жарияланып, Яхья-ханның орнынынан кеткеннен кейін, Муджибур Рахманды босатады,
ол Баңладешке оралып, Баңладештің премьер-министрі болып қалады. 1972 жылының ақпан айында Баңладештің президенті болып сайланады. 

1975 жылы сәуірдің 15-інде өлтірілді.

## Дереккөздер

Санат:17 наурызда туғандар
Санат:1920 жылы туғандар
Санат:15 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:Бангладеш президенттері
Санат:Бангладеш премьер-министрлері
Санат:Бангладеш революционерлері
Санат:Өлтірілген президенттер
Халықаралық ана тіл күні

[thumb|right|250px|[Дакка университеті кампусындағы 
1952 ж. ақпанның 21 баңла тілі құрбандарына қойылған 
Шәһит күмбезі (не Құрбандар ескерткіші)]]
**Ана тілінің халықаралық күні** (; ; 
) — әр алуан тіл мен мәдениетті сақтау үшін ақпанның 21 өткізіледі. 
UNESCO Бас ассамблеясының 30-шы сессиясінің шешімімен 1999 ж. қараша айында ұйымдастырылған.

Ақпанның 21 Баңладеште *Тіл қозғалысы күні* не *Тіл құрбандары күні* деп өткізіледі. Бұл күнде 1952 ж. Шығыс Пәкістанда баңла тілін ресми деңгейге көтеруді жақтаушылар мен пәкістан полициясы арасындағы арпалыс қантөгіске ұшырады.

Санат:Халықаралық күндер
Санат:БҰҰ-ның халықаралық күндері
Санат:ЮНЕСКО-ның халықаралық күндері
Санат:Тілдер
Шейх Хасина

**Хасина Шайһ Уазед**(1947ж.), — Бангладештің премьер-министрі (1996 - 2001 жж.), "Авами лиг" партиясының жетекшісі.

Гопалгонж деген жерде дүниеге келген. Бангладештің бірінші президенті, "ұлттың атасы" саналанатын Шайһ Муджибур Рахманның қызы. 1969 жылында Даккада болған студенттердің наразы білдіретін көтерілісте қатысқан. Бангладештің тәуелсіздігі үшін соғыс кезінде1971 жылында Пәкістан оккупациялық әскерімен тұтқынға алынған еді. 1975 жылында әкесі Муджибур Рахманды және оның 20 туысқандарын өлтірген кезінде, Хасина Германияда жүрген еді. 1981 жылында "Авами лиг" партиясының жетекшісі болып кетті. Баңладешке оралып, сол кезде мемлекетті билеген Эршадқа оппозициясында болды. 1991 жылы Эршадтың кеткеннен кейін өткен сайлауда Халеда Зия Бегумның партиясына жеңілді. 1996 жылында сайлауын "Авами лиг" партиясы жеңді, Хасина Шайһ Уазед Бангладештің премьер-министрі болып кетті.

Хасина Шайһ Уазед премьер-министр болған кезде Үндістанмен қарым-қатынастарын жақсартып, Ганг суларын бөліну мәселесін шешілген. Бірақ экономикалық дамытуының темпі төмендеп кеткен. 2001 жылында өткен сайлауда жеңіліп, орнынан кетті.
## Дереккөздер

Санат:Бангладеш премьер-министрлері
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:1947 жылы туғандар
Авами лиг партиясы

**Бангладеш Авами лиг** (&nbsp;— *Бангладеш Халық партиясы*; )&nbsp;— Бангладештің саяси партияларының бірі,

Бас пәтері — Бангладештің елордасы Дакка қаласында, Бонгобонду даңғылында (Bongobondhu Avenue) орналасқан. Авами лиг партиясының қазіргі жетекшісі — Муджибур Рахманның қызы, Хасина Шайһ Уазед.

Идеологиясы — орташыл, сол саяси күштеріне жақын, либерал партиясы, секуляристтер (дінді мемлекеттен айыртып, діншілдіктен қашықтанып, зайырлы мемлекет үшін шығады). Ресми түсі&nbsp;— жасыл.

## Тарихы
1949 ж. маусымның 23-інде *All Pakistan Awami Muslim League* деген атымен ұйымдастырылған. Бангладештің тәуелсіздігі жариялағаннан дейін Пәкістанның Шығыс Пәкістанда бөліну үшін күрес өткізетін қозғалыс, кейін партия еді.

Партияның негізін қалаған — шайһ Муджибур Рахман, кейін ол Бангладеш Халық Республикасының бірінші президенті болып кетеді. Партия баңла халқының азаты үшін шығып, Бангладештің Пәкістаннан тәуелсіздігі үшін күрескен, Пәкістанда күшті болып саналайтын Ислам діншілдерден бас тартып, ұлттық тәуелсіз зайырлы мемлекетті құру.

## Негізгі мақсаттары
Авами лигтің тағы бір мақсаты — елде социализмге жақын ұстанымдарының негізінде әлеуметтік әділ қоғамын орнату еді. Әрине, 1949 жылынан бастап, партияның кейбір мақсаттары заманға қарай өзгерген, бірақ негізгі ұстанымдары әлі күнге сақтаған. Одан қарамастан, қазір Авами лиг партиясы, сол күштерге жақын болса да, социализмге жақын ұстанымдарына емес, либерализмге жақын ұстанымдарына сүйінеді. Қалай болса да, партия Бангладеште демократиялық өзгерістер үшін шығады және өзіні халықтың қамын ойлайтын саяси күш ретінде саналайды.

Санат:Бангладеш саяси партиялары
Халеда Зия Бегум

**Халеда Зия Бегум**(бенгалша খালেদা জিয়া; 1945 ж. тамыздың 15-інде), - Баңладеш премьер-министрі (1991 - 1996; 2001 - 2006 жж.), ұлтшылдар партиясының жетекшісі.

Баңладештің солтүстік-батыс бөлігінде Динаджпур деген жерінде кәсіпкердің отбасында дүниеге келген. 1960 жылы генерал Зияур Рахманға тұрмысқа шықты.
Кейін Зияур Рахман Баңладештің президенті болып кетті және Баңладеш Ұлтшыл партиясын ұйымдастырды. Зияур Рахманды 1981 жылында өлтірді. 1983 жылы Халеда Зия Бегум күйеуі негізін қалаған партиясын жетекшісі болып кетті. "Авами лиг" партиясымен бірге, Хуссейн Мұхаммед Эршадқа қарсы күрескен.

1991 жылында сайлауында жеңіп, Баңладештің премьер-министрі болып кетті. Үндістанмен қарым-қатынастарын бұзып, Ганг суының бөліну мәселесін туғызды.
Керісінше, Пәкістанмен қарым-қатынастарын жақсартты. Білім беру саласына көбірек қаржыны беріп, міндетті бастауыш білім алу туралы заң қабылданып, қыздарға арналған 10-сынып мектептерін ашылуына үлес қосты. Эршадтың диктатурасынан кейін демократиялық өзгерістерін өткізді.

1996 жылында "Авами лиг" партиясына жеңіліп, орнынан кетті. 1999 жылында "Авами лиг" құрастырған үкіметіне қарсы саяси ереуілін ұйымдастырды. 2001 жылы өткен сайлауында жеңіп, қайтадын премьер-министр болып кетті.

Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:Бангладеш премьер-министрлері
Әбу Садат Мұхаммед Сайем

**Әбу Садат Мұхаммед Сайем**, - (1916 наурыздың 29-і – 1997 шілденің 8-і) - Баңладештің бірінші әділет министрі және бесінші президенті (1975 қарашаның 6-сы - 1977 сәуірдің 21-і)

Әбу Садат Мұхаммед Сайем Рангпур деген жерінде туған. Рангпурдағы Зилла мектебінде, кейін Carmichaelin колледжінде оқыған. Калькуттаның Presidency колледжінде және заң университетінде оқыған.

Калькуттада заңгер, кейін сотшы болып істеген. 1947 жылы Пәкістанның тәуелсіздігі жариялағаннан кейін, Даккаға кетті. Шығыс Пәкістанда Жоғарғы Сотында істеген. 1962 жылының шілде айының 3-інде жоғары соттың басшысы болып тпғайындалды. 1970 жылында сайлау комиссисында істеген.

1972 жылының желтоқсанның 12-сінде Баңладештің бірінші әділет министрі болып тағайындалды. 1975 жылының қараша айының 6-ншы жұлдызында болған әскери төңкерістен кейін президент болып кетті. 1977 жылы орнынан кетіп, билігін Зияур Рахманға берді.

1997 шілденің 8-інде Даккада қайтыс болған.

Санат:1916 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бангладеш саясаткерлері
Санат:Бангладеш президенттері
Зияур Рахман

**Зияур Рахман**(** ) (*[[1931]] қаңтардың 19-ы - [[1981]] мамырдың 30-ы*) - Баңладеш президенті (1977 - 1981). 
*Генерал-майор.
*1931 жылы қаңтардың 19-ында Богра қаласында дүниеге келген. 
*1953 -  1971 жылдарында Пәкістан әскерінде қызмет етті. 
*Тәуелсіздік үшін күресіне қатысқан.
*1977 жылының сәуірінде президент Сайемның кеткеннен кейін Зияур Рахман Бангладештің президенті болып кетті, біржолы Қарулы күштердің штабының бас басшысы, құрғақ әскерінің штабының басшысы  және қаржы мен ішкі істер министрі болып кетті. 
*1978 жылында президент болып сайланып, үкімет басшысы болып кетті. Генерал Мансұрды орнынан алып, төменірек орнына ауыстырды. 
*1981 жылының мамырдың 29-ында Зияур Рахман Читтагонг қаласына барған еді.
*Мамырдың 30-ына қарағанда, түнде Мансұр өзіне қарайтын күштерін көтеріп, президент қонған резиденциясына шабуыл жасап, Зияур Рахманды өлтірді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар