open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қуа

**Қуа** (Кува, Құба. ) — Орта Азиядағы ең көне қалалардың бірі, 1929 жылдан Өзбекстанның Ферғана облысы Қуа ауданының әкімшілік орталығы.
Қала халқының саны 38 600 адамды құрайды.

## Географиялық орны
Ферғана облысының солтүстік-шығыс бөлігінде, облыс орталығы Ферғана қаласынан 20 шақырым жерде орналасқан. Теміржол стансасынан 4 км жерде. Қала жанында Қарқилан су қоймасы орналасқан. Қала атауы өзбектер мен қырғыздарға белгілі түркі тайпаларының «қуа» атауынан шыққан.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Қуа — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 51-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 5-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 184-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Палванташ (14 км), Асака (19 км), Сарытас (20 км, Қырғызстан), Шаһрихан (20 км), Боз (21 км), Мархамат (22 км), Ташлақ (23 км), Қуасай (25 км), Әндіжан (28 км), Ферғана (28 км), Марғылан (29 км), Қызылқия (30 км, Қырғызстан), Найман (32 км, Қырғызстан), Жазжауан (32 км), Бұлақбасы (38 км), Құйғанжар (42 км), Хаққұлабат (43 км), Қожабат (44 км).

## Тарихы
10 ғасырдағы араб деректерінде ежелгі Қуа қаласы туралы айтылады, оның орнында қазір Қуа қаласы орналасқан. Ежелгі қала қабырғалар мен мұнаралармен қоршалған цитадель, рабат және шахристаннан тұрды. Қала Ферғана аңғары мен Қашқарды байланыстыратын керуен жолында орналасқан.
Қуа қаласы 13 ғасырдың басында моңғол шапқыншылығының нәтижесінде жойылды. Ортағасырлық қаланың қирандылары қалды. 1956-1958 жылдар аралығында қала қабырғаларының сыртында Будда мен түрлі будда құдайларының мүсіндері бар будда храмы табылды. Цитадельден қосалқы құрылыстар мен тұрғын үйлердің қалдықтары, тұрмыстық заттар және басқа да жәдігерлер табылды. Бұл будда храмы 7-8 ғасырларға жатады.

Көптеген тарихшылар Қуаны Альфраганус деген атпен Еуропаға әйгілі болған ортағасырлық астроном және математик Ахмад әл-Фарғанидің туған жері деп санайды. Бүгінгі таңда 1998 жылы ашылған мемориалдық кешен ежелгі шахристан қалдықтары мен археологиялық қазбалардың фрагменттерімен іргелес орналасқан. Мемориалдық алаңдарға ортағасырлық қоныстың қазбалары кіреді.

Бұрын Федченко деген атпен белгілі болған Қуа 1974 жылы қала мәртебесін алған.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қуаның кәсіпорындары жиһаз, ұн, нан өнімдері және иірілген жіп шығарады, сонымен қатар мақта тазалау және консервілеу зауыты бар. Кеңес Одағы кезінде жиһаз фабрикасының ашылуы қаланың қарқынды дамуына түрткі болды.

Сондай-ақ халыққа аудандық орталық аурухана, қалалық аурухана, стоматологиялық емхана, арнайы сауықтыру орталығы, ана мен баланы оңалту орталығы, дәріханалар және басқа да емдеу мекемелері қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Ферғана облысы қалалары
Жайық деген жанды су (терме)

**Жайық деген жанды су** – Ақтан Керейұлының термесі. 

## Тарихы

## Мәтіні
Жайық деген жанды су,Көзі қара қанды су.Біздің жүрген жеріміз Күнде базар, күнде су.Мен сүргіннің сойымын,Арқалы жерде шапқандай.Ойпаң жерде сортақ бар,Жабыдан туған қорқақ бар.«Сөйле!» десең, жыршыңызАлдарында жортақтар.Туған айға ат берген.Ақ қағазға хат берген.Екі ерін, тіл, таңдай.Сөйлесін деп жақ берген.Шықпай отыр домбырам,Сырылдап мұның қақпағы.Айтқан сөзге түсінбесАдамның мисыз ақымағы.Домбырам отыр қағылып,Он екі перне, екі ішекБауырына тағылып,Қоянға қосқан тазыдайБүктетіліп жазылып.Тыңдасаңыз сөзімдіОсы араға келгенің,Әдептен құр қалмассыңҮлкенге сәлем бергенің.Түрлі - түрлі өлең бар,Айта берсек, өнер бар.Түсінетін адамғаРетін айттым терменің.Ұядағы балапанҰшатын күні болғанда,Қанаты әбден толғанда,Істейді о да көргенін.Жолдас болсаң жақсымен,Дұшпаныңды жеңгенің.Адамдықтың белгісі -Біріңе бірің сенгенің.Құлағынды сал, жігіттер,Жарлымын деп мұғайма,Жеті мүшең сау болса,Құдайдың сол бергені.

## Орындаушылар

* Сәуле Жанпейісова
* Айгүл Елшібаева 
* Дәмегүл Ізбасарова 
* Сәрсенбай Рахманбердиев
* Өмірқұл Айниязов

## Дереккөздер

Санат:Жырлар
Санат:Қазақ өнері
Қуасай

**Қуасай** () — Өзбекстанның шығысындағы Ферғана облысындағы қала.

## Географиялық орны
Қала атауындағы «соя» сөзі «тау өзені» немесе «тау бұлағы» дегенді білдіреді. Қала солтүстік-шығысында Алай тауларының шағын шыңдарымен қоршалған. Қаланы Сырдарияның бір саласы Исфайрамсай өзені мен Қуасай каналы басып өтеді. Қала Ферғана және Қуа аудандарымен, Ферғана қаласымен, Қырғызстанмен шектеседі. Ферғанадан Ташкентке дейін – 356 шақырым, Қырғызстанмен шекараға дейін – 3 шақырым.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Қуасай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 58-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 6-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 12 524-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Қызылқия (15 км, Қырғызстан), Ферғана (15 км), Сарытас (23 км, Қырғызстан), Қуа (25 км), Ташлақ (25 км), Марғылан (27 км), Қадамжай (27 км, Қырғызстан), Найман (32 км, Қырғызстан), Палванташ (36 км), Мархамат (38 км), Тыныштық (39 км), Боз (42 км), Асака (43 км), Жазжауан (44 км), Шаһрихан (45 км), Әндіжан (50 км), Науқат (55 км, Қырғызстан).

## Тарихы
Қуасай елді мекені туралы алғашқы дерек 14 ғасырға жатады. Ол бұрын Қуасай өзенінің бойындағы ауыл болған. Ұзақ уақыт жұмысшылар қонысы болды. Қвасай 1954 жылы қала мәртебесін алды. Қалада өзбектермен қатар тәжіктер, орыстар, қырғыздар, корейлер, татарлар тұрады.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада бес ірі өнеркәсіптік кәсіпорын жұмыс істейді: Алеста Гласс, ДП, Кварц ОАО, UKG United Cement Group (Кувасайцемент)
Кувасой Шынысы, АЖ, Электрокышлок құрылыс бетон бұйымдарын бақылау пункті цемент, шифер, құрылыс шыны, консерві, шыны, темірбетон бұйымдары шығарылады.
Қалада шағын бизнес, шағын кәсіпорындар және басқа да бизнес түрлері орналасқан. 

Сонымен қатар орталық ауруханалар, емханалар, дәріхана және басқа да медициналық мекемелер орналасқан. Қуасайда мешіттер мен шіркеулер де бар. Мәдениет сарайы, 29 орта мектеп, үш кәсіптік колледж бар, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет және демалыс саябағы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ферғана облысы қалалары
Қоңырбайтөбе қалашығы

**Қоңырбайтөбе қалашығы** (VIII-X ғғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Төрткүл ауылының батыс жағына қарай 4 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын алған.

## Сипаты
Ескерткіш шығыстан батысқа қарай созылып жатқан, дұрыс емес төртбұрышты төбе жасайды. Көлемі – 240х220х160х120 м, биіктігі 8-10 м. Айналасында, 1 км қашықтықта, биіктігі 1-1,5 м болатын ортағасырлық құрылыс қалдықтары төбе күйінде сақталып қалған. Қала орнының солтүстік және солтүстік-батыс бағытында, 700 м қашықтықта, қыстау орналасқан. Қазіргі кезде қалажұрт егістік алқабының ортасында қалған.
Қала орнының беткі бөлігінен сырсыз қыш ыдыс бөліктері алынған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Шөкетөбе қалашығы

**Шөкетөбе қалашығы** (IX-XII ғғ.) – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Сарыкемер ауылынан батысқа қарай 3,5 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Қалашықты 1978 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы ашып зерттеді. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсіріп, координаттарын алған.
Қала орнының айналасында жиде ағаштары қоршай өскен. Ескерткіш өлшемі 280х230 м болатын тік төртбұрыш жасайды. Шығыс бөлігінде биіктігі 4,5 м болатыг қамал төбе күйінде сақталған. Қамал айналасын биіктігі 0,3 м, ені 3 м болатын үйінді топырақ дуалмен қоршалған.
Ескерткіштің шығыс шекарасының бойымен арық өтіп жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Риштан

**Риштан** () — қала, Өзбекстанның Ферғана облысы Риштан ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық орны
Риштан қаласы оңтүстік Ферғана алқабында, Алай жотасының етегінде теңіз деңгейінен 482 метр биіктікте, Сох өзенінің оң жағалауында, Қырғыз Республикасымен шекаралас жерде орналасқан. Ферғанадан 50 шақырым, Қоқаннан 40 шақырым, Ташкенттен 270 шақырым жерде. Ең жақын теміржол стансасы Бағдад қаладан солтүстікке қарай 12 км жерде.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Риштан — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 60-шы орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 7-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 13 190-шы орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Бағдат (12 км), Ибрат (24 км), Тыныштық (26 км), Үшкөпір (27 км), Қоқан (35 км), Даңғара (38 км), Йайпан (39 км), Марғылан (40 км), Шорсу (41 км), Ферғана (43 км), Рауан (44 км), Қадамжай (45 км, Қырғызстан), Ташлақ (45 км), Айдаркен (46 км, Қырғызстан), Жазжауан (50 км), Баткен (51 км, Қырғызстан), Бесарық (57 км), Жамашой (57 км), Қуасай (58 км).

## Тарихы
Риштанның шығу тегі 9-10 ғасырларға жатады. Сол кездің өзінде Жібек жолындағы бұл қоныс саудагерлерді ерекше керамикалық бұйымдарымен қызықтырған. Аты аңызға айналған керуен жолының (Таяу Шығыстан Қытайға дейін) бүкіл жолында Риштан өнімдері тұрақты сұранысқа және лайықты атақ-даңққа ие болды. Кейін осында қыдырған дервиштер бас қосатын атақты Қаландархана орналасқан. 12 ғасырдағы ұлы ислам ұстазы Бурхануддин Марғинани Риштаннан шыққан.

1934 жылы Кеңестік партия жетекшісі В.Куйбышевтің құрметіне Куйбышев ауылы деп аталды. 1958 жылы 8 мамырда қала үлгісіндегі елді мекен мәртебесін алды. Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының 1977 жылғы 24 қарашадағы жарлығымен Куйбышев ауылы бұрынғы Риштан атауына қайтарылып, қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Риштон Өзбекстандағы ең әйгілі және ең көне керамикалық орталықтардың бірі болып табылады. Тереңдігі 1-1,5 метр және қалыңдығы 0,5-1,5 метр болатын тамаша сапалы қызыл-сары саздың кен орны бүкіл Риштон ауданының дерлік астында жатыр.

Қазір қалада 20-дан астам тоқыма фабрикасы, көркем керамика фабрикасы, жүздеген шағын жеке керамикалық шеберхана, 3 мыңнан астам жеке қолөнершілер, Өзбекстан Көркемсурет академиясында «Усто Абдулло» кәсіпорны жұмыс істейді. Ауданда диқан базарлары мен өнім базарлары да бар.

Алты жалпы білім беретін мектеп, екі кәсіптік лицей, бір лицей бар. Мемлекеттік және әкімшілік мекемелері, екі мәдениет үйі, бір орталық стадион, бір орталық аурухана, екі емхана және басқа да медициналық мекемелер, бірнеше сауда және мәдени қызмет көрсету орындары халыққа қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Ферғана облысы қалалары
Илья Викторович Мерц

**Илья Викторович Мерц** – қазақстандық археолог, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты. Қазақстан мен іргелес елдердің ерте темір дәуірін зерттеу мәселелеріне бағытталған. 

## Білімі
2009 жылы Алтай мемлекеттік университетінің (Барнауыл, Ресей Федерациясы)  тарих факультетінде «Тарих» мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. 

2011 жылы аталған университеттің «Тарих» мамандығы бойынша магистратурасын тәмамдады.

2017 жылы Алтай мемлекеттік университетінің диссертациялық кеңесінде **«Ерте қола дәуіріндегі Шығыс Қазақстан халқының мәдениеті»** тақырыбында «07.00.06 – Археология» мамандығы бойынша тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертация қорғады. Ғылыми жетекшілері – т.ғ.д. С.П. Грушин, т.ғ.д. Ю.Ф. Кирюшин. 

## Қызметі
2009 жылдан бастап Павлодар қаласындағы С. Торайғыров атындағы университеттің А.Х. Марғұлан атындағы Біріккен археологиялық ғылыми-зерттеу орталығында (бұрынғы С. Торайғыров атындағы ПМУ) жұмыс істейді. Лаборанттан бастап аға ғылыми қызметкерге дейінгі жолдан өтті.

2021 жылдан бастап  А.Х. Марғұлан атындағы Археология институтында жұмыс істейді.

## Ғылыми еңбектері
Солтүстік-Шығыс, Шығыс және Орталық Қазақстан аумағындағы археологиялық отрядтарға жетекшілік етеді. Ресейдің Алтай өлкесінде және Моңғолияның Ховд аймағында Алтай мемлекеттік университетінің археологиялық экспедицияларына қатысты.

### Жобалары

* Ресейдің Федералдық мақсатты бағдарламасы «Ресейдің инновациялық ғылымы мен педагогикалық кадрлары» (жоба № 200901.1-301-072-016);
* Мемлекеттік келісімшарт № П1140 «Энеолит және ерте қола дәуіріндегі Алтай халқының тіршілік ету және өндірістік жүйесі (б.з.д. IV мыңжылдықтың 2-жартысы – б.з.д. II мыңжылдықтың басы)»;
* РФГНФ жобасы (№ 10-01-60706е/Т) «Алтайдың Обь өңіріндегі Телеутский Взвоз-I жерлеу-жоралғылық кешенін кешенді зерттеу»;
* Жоба № 2013-220-04-129 «Сібірдің ежелгі қоныстануы: Солтүстік Азия аумағындағы мәдениеттердің қалыптасуы мен дамуы».

* «Ғылыми зерттеулердің гранттық қаржыландыруы» 2012–2014 жж.: «Қазақстан Ертісінің оң жағалауының ерте қола дәуірі: этномәдени байланыстар» және «Энеолит пен ерте қола дәуірінің мәдени-шаруашылық кешендері: Борлы 4 қонысы (Солтүстік-Шығыс Қазақстан)»;
* «Ғылыми зерттеулердің гранттық қаржыландыруы» 2015–2017 жж.: «Қазақстан Ертісінің сол жағалауының ерте қола дәуірі: этномәдени байланыстар» және «Неолит – қола дәуірінің археологиялық ескерткіштерінің хронологиясы (Солтүстік-Шығыс және Шығыс Қазақстан)» 4018/ГФ4;
* «Ғылыми зерттеулердің гранттық қаржыландыруы» 2018–2020 жж.: АР05133498 «Жоғарғы Ертіс өңірінің ерте қола дәуірі»;
* BR11765630 «Қазақ далаларындағы мәдениеттану: археологиялық деректер негізінде материалдық және рухани мұра сабақтастығын зерттеу мәселелеріндегі жаңа парадигмалар».

## Дереккөздер

Санат:Археологтар
Санат:Тарихшылар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Тыныштық (қала)

**Тыныштық** () — Өзбекстанның Ферғана облысы Алтыарық ауданындағы қала. Қала тұрғындары: 13 470 адамды құрайды.

## Географиялық орны
Тыныштық қаласы Ферғана қаласынан батысқа қарай 25 шақырым жерде, Марғылан-Қоқан темір жолының бойында орналасқан. Шекаралас жатқан Алтыарық ауылымен бірге шағын агломерацияны құрайды.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Тыныштық — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 133-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 11-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 22 695-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Марғылан (14 км), Ташлақ (20 км), Ферғана (23 км), Жазжауан (25 км), Риштан (26 км), Бағдат (28 км), Ибрат (35 км), Боз (39 км), Қуасай (39 км), Қадамжай (41 км, Қырғызстан), Үшкөпір (42 км), Жамашой (43 км), Қуа (44 км), Тасбұлақ (49 км), Шаһрихан (50 км), Ақтас (51 км), Қоқан (52 км), Балықшы (52 км), Қызылқия (54 км, Қырғызстан).

## Тарихы
Тыныштық 1941 жылы Ванновский (орыс генералының аты) деген атпен құрылған. 1963-1974 жылдар аралығында бұл елді мекен өзбек ақыны және қоғам қайраткері, осы ауданның тумасы Хамза Хакимзаде Ниязидің құрметіне Хамза Хакимзаде деп өзгертілді. 1974 жылы бұл атау Хамза болып қысқартылып, елді мекен қалашыққа айналды. 2012 жылы қала атауы «бейбіт» деген мағынаны білдіретін Тыныштық деп өзгертілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада мұнай өңдеу зауыттары, минералды су зауыттары, май булау стансасы, мұнай және астық жеткізу кәсіпорны, автокөлік кәсіпорындары, құрылыс компаниялары, сауда нүктелері, мәдениет ошақтары, қызмет көрсету орталықтары қызмет етеді. Сондай-ақ дарынды балаларға арналған гимназия, кәсіптік лицей, кітапхана, мәдениет үйі, стадион бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Ферғана облысы қалалары
Президенттік саябақ

**Президенттік саябақ** — Қазақстандағы ең үлкен саябақ. Жалпы ауданы шамамен 830 мың м² құрайды.

Ол Астана қаласында, Есіл өзенінің бойында орналасқан. Өзеннің ар жағында Ақорда ғимаратын көре аламыз. Саябақтың ішінде Бейбітшілік және келісім сарайы тұрғызылған. Батысында өзен ақса, шығысында саябақ Тәуелсіздік даңғылымен, ал солтүстігінде Байтұрсынов көшесімен шектелген.

Саябақта көптеген жасанды ағындар, субұрқақтар мен гүлзарлар бар. Ал биіктіктен қарағанда, ландшафтында Самұрық құсының бейнесін көруге болады.

Президенттік саябақ Триатлон-паркпен және кейбір басқа жасыл аймақтармен инфрақұрылымдық деңгейде біріктірілген.

Presidential Park 02.jpg
Presidential Park 04.jpg
Presidential Park 03.jpg 
Presidential Park Nur-Sultan.jpg
Presidential Park 07.jpg
Presidential Park 09.jpg
Presidential Park 11.jpg

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті саябағы (Алматы)

Санат:Астана саябақтары
Күркіреуік (бұлақ)

**Күркіреуік** — Атырау облысы, Индер ауданындағы бұлақ. Индер тауы бөктерінен шығып, Индер көліне құятын тұзды бұлақ. Атау бұлақ суының күркіреп, ағуына, дыбысталуына байланысты қойылған. Орысша атауы Газовый ручей.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Индер ауданы географиясы
Қазыбай (құдық)

**Қазыбай** — Атырау облысы, Махамбет ауданындағы құдық. Қазыбай деген кісі иеленген жердегі құдық мағынасында. Сонымен қатар  Махамбет ауданында Қазыбай қыстауы бар. Топоним кісі атымен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Махамбет ауданы географиясы
Көтермекөл (өзек)

**Көтермекөл** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы өзек. Көтерме (суы тасыған, көтерілетін) көл (зат есім, георафиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған атау.

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы географиясы
Қарағайбұлақ (Құрманғазы ауданы)

**Қарағайбұлақ** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы бұлақ. Құрманғазы ауданындағы ертеде бір байдың мекені болған жер. Қарағай (зат есім) + бұлақ (зат есім, георафиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған біріккен тұлғалы гидроним. Бойында қарағай өскен бұлақ.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары 
Санат:Атырау облысы
Санат:Құрманғазы ауданы
Қаражанқұдық

**Қаражанқұдық** — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы құдық. Қаражан атты кісі қазған (иеленген) құдык.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Қарамысықкөл (Атырау облысы)

**Қарамысықкөл** — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы көл, сай. Қара (сын есім) + мысық көл (зат есім, географиялық термин) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы атау.

## Дереккөздер

Санат:Қызылқоға ауданы көлдері
Қаратал (құдық)

**Қаратал** — Атырау облысы, Махамбет ауданындағы құдық, жер. Қара (сын есім) тал (зат есім, географиялық термин) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы атау.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Қартжайық

**Қартжайық** — Жайық өзенінің Каспий теңізіне қосылған негізгі сағасының тарихи атауы, қазіргі теңіз карталарында Урало-Каспийский канал.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы каналдары
Қасқыр (өзек)

**Қасқыр** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы өзек. Қалың шоқты қамысын жыртқыш аңдар еркін ұялаған орын болғандығына байланысты аталуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы географиясы
Йайпан

**Йайпан** () — қала, Өзбекстанның Ферғана облысы Өзбекстан ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық орны
Йайпан қаласы оңтүстік Ферғана алқабында, аттас теміржол стансасынанн 12 км қашықтықта (Қоқан-Қанибадам желісінде) орналасқан. Қаланы бірнеше облыстық маңызы бар жолдардың қиылысы кесіп өтеді.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Йайпан — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 105-ші орында және өз аймағында (Ферғана облысы) 9-шы орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 17 529-шы орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Шорсу (10 км), Бесарық (19 км), Қоқан (20 км), Даңғара (24 км), Үшкөпір (27 км), Исфара (32 км, Тәжікстан), Ибрат (34 км), Канибадам (35 км, Тәжікстан), Бағдат (35 км), Баткен (36 км, Қырғызстан), Риштан (39 км), Шураб (44 км, Тәжікстан), Шайдон (49 км, Тәжікстан), Рауан (51 км), Пап (60 км), Тыныштық (63 км), Айдаркен (65 км, Қырғызстан), Жамашой (76 км), Адрасман (76 км, Тәжікстан).

## Тарихы
Қаланың этимологиясына қатысты бірнеше теориялар бар. Бірі бойынша, қала атауы «төгілген су» (түрікше йай — «төгілу», санскритше панд — «су») тіркесінен шыққан. Басқа бір теория бұл сөздің юэбань тайпасынан шыққанын айтады. Ең кең тараған теория, Яйпан сөзі түркі-моңғол тілдерінде «жазық» немесе «жазықтық» дегенді білдіреді.
1958 жылы Йайпан ауылы қала үлгісіндегі елді мекен мәртебесін алды. Қала мәртебесі 1975 жылы берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада жеңіл өнеркәсіп (мақта және тігін фабрикалары) және шағын бизнес (жөндеу, құрылыс, қызмет көрсету және сауда) дамыған. Жергілікті тұрғындар бос уақытын саябақ пен стадионда өткізеді.
Қалада сауда, мәдениет және қызмет көрсету орталықтары, төрт жалпы білім беретін мектеп, музыка мектебі, аудандық орталық кітапхана, клуб, мәдениет үйі орналасқан.

## Дереккөздер

 
Санат:Ферғана облысы қалалары
Сілеті меңгірі

**Сілеті меңгірі** – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Ерейментау ауданы, Майлан ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан.

## Сипаты
2006 жылы Көкшетау университетінің археологиялық экспедициясының барлау тобы ашып зерттеген (В.В. Варфоломеев).
Биіктігі 0,85 м, ені 0,65 м, қалыңдығы 0,1-0,15 м болатын гранитті мүсін. Жалпақ тегіс қырымен шығысқа қаратылған. Меңгірдің шығысында 3х4 көлемді, сопақша пішінді гранит тастардан қаланған қоршау бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ақмола облысы
Санат:Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Ақмырза III қорымы

**Ақмырза III қорымы** (қола дәуірі) – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Ерейментау ауданы, Веренка ауылынан солтүстікке қарай 3 км жерде, Ақмырза өзенінің оң жағалауында, Еркіншілік–Майлан тас жолынан шығысқа қарай 700 м жерде орналасқан.

## Сипаты
2006 жылы Көкшетау университетінің археологиялық экспедициясының барлау тобы зерттеген (В.В. Варфоломеев).
Ескерткіш еңістеу келген алаңда 7/8х5/6 м өлшемдегі үш тас қоршаудан тұрады. Қоршаулардың қабырғаларының ені 0,8 м болатын шағын тастармен қоршалған. Қоршаулардың айналасында, әсіресе оңтүстік-шығыс жақтан шағын тас қаландылар орналасқан. Тас қаландының өлшемдері 3/4х2/3 м. Биіктігі бойынша қоршаулар мен тас қаландылар жер деңгейінен аспайды және шабындық пен өсімдіктер арасында нашар көрінеді.
Қоршаулардың пішіні мен сыртқы көрінісіне қарағанда ескерткіш қола дәуірінің беғазы-дәндібай мәдениетіне ұқсас келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ақмола облысы
Санат:Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Қайсар Арена

**Қайсар Арена** — Қызылордада орналасқан футбол стадионы. Сыйымдылығы 11 мың адам. "Қайсар" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді. УЕФА-ның IV категориясына сай салынған.

## Тарихы
Стадионның құрылысы 2023 жылы басталды. 2025 жылы пайдалануға берілді. 

2025 жылғы Қазақстан кубогының финалы 4 қазан күні осы стадионда өтіп, "Тобыл" және "Ордабасы" клубтары күш сынасты. Бұл стадион тарихындағы тұңғыш ресми ойын саналды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* "Қайсар Арена" стадионы UEFA-ның ең жоғарғы санатына ие болды
*Профилі

Санат:Стадиондар
Санат:Қазақстан стадиондары
Қолқұдық (Атырау облысы)

**Қолқұдық** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы қыстау және жыра атауы. «Қол» сөзінің түркі тілдеріндегі бір мағынасы —  өзеннің тармағы екенін ескерсек, жыра аты осымен байланысты. Ал құдыққа байланысты қолмен суаратын құдық мағынасында шаруашылықтан туған топоним деуге болады. Қолқұдық атауы екі сөздің бірігуі  қол (зат есім) + құдық (зат есім) арқылы жасалған.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы қыстаулары
Қоңыркөл (Атырау облысы)

**Қоңыркөл** — Атырау облысы, Жылыой ауданындағы көл. Қоңыр (сын есім) + көл (зат есім, географиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған атау.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы көлдері
Құдық (Атырау облысы)

**Құдық** — Атырау облысы, Мақат ауданындағы құдық. Жердің су шығатын қабатына дейін қазылып су шыққан жер, тік шұңқыр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Қызылбұлақ (Атырау облысы)

**Қызылбұлақ** — Атырау облысы, Индер ауданындағы бұлақ. Индер тауы бөктерінен шығып, Индер көліне құятын тұзды бұлақ. Бұлақтың маңайындағы сай Қызылсаз аталуына қарағанда, шыққан жеріндегі топырақтың және суының түсіне байланысты атау. Орысша Кровавый ручей деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Индер ауданы географиясы
Қызылкөл (Атырау облысы)

**Қызылкөл** — Атырау облысы, Жылыой ауданындағы өзек. Е.Қойшыбаев сөздігінде «қызылкөл» деп жазда кеуіп қалатын суы аз, тайыз көлдер аталады.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы географиясы
Қырыққұдық (Атырау облысы)

**Қырыққұдық** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы құм. Индер ауданындағы жер атауы да Қырыққұдық деп аталады. Қырық (сан есім) және құдық (зат есім) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы атау. Мағынасы көп құдығы бар, суы мол жер.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы құмдары
Санат:Құрманғазы ауданы географиясы
Жолбасшы қорымы

**Жолбасшы қорымы** (ерте темір дәуірі, орта ғасыр) – Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Ерейментау ауданы, Жолбасшы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,4 км жерде орналасқан.

## Сипаты
2009 жылы В.Ф. Зайберт жетекшілік еткен Көкшетау археологиялық экспедициясының барлау тобы ашып, зерттеген.
Қорым аласа жотаның үстінде орналасқан және 1 оба мен 5 топырақ қабірден тұрады. Жерлеу құрылымының диаметрі 6 м, биіктігі 0,3 м. Үйме топырақтан және орта өлшемдегі тастармен қаланған. Обаның маңайында солтүстік-батыс-оңтүстік-шығыс тізбегі бойынша бағытталған 5 топырақ қабірлер орналасқан. Топырақ қабірлер 2х0,7 м өлшемдегі тікбұрышты пішінде келген, орталық бөлігінде 0,3 м тереңдігі бар шұңқырлар анықталған. Жерлеулер орташа өлшемдегі тастармен жабылған.
Ескерткіш солтүстік-шығыс Сарыарқа өңірін ерте темір дәуірі мен ортағасырларда мекендеген тұрғындардың мәдениетіне ұқсас келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Ақмола облысы
Санат:Ақмола облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Майкөл (Атырау облысы)

**Майкөл** — Атырау облысы, Қызылқоға ауданындағы өзеннің, ауылдың аты. Е.Қойшыбаев сөздігінде Қазақстанның солтүстігінде аттас көлдің атауын «Әулиекөл» деп түсіндірген.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы өзендері
Майкөмген (құдық)

**Майкөмген** — Атырау облысы, Жылыой ауданындағы құдық, Мақат ауданындағы мұнай кеніші. Май сөзі бұл атауда «мұнай» мағынасында, көмген (етістік, есімше тұлғасы) сөздерінен жасалған біріккен тұлғалы атау. Мұнай көзі мағынасында.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Халықаралық атомдық уақыт

**Халықаралық атомдық уақыт** (, *TAI*) – атомдар мен молекулалардағы электромагниттік толқындардың таралу қасиеттеріне негізделген уақыт өлшеу стандарты.

1967 жылы өткізілген Өлшемдер мен салмақтар жөніндегі жалпы конференцияда цезий-133 элементінің 9 192 631 770 рет сәулелену периоды 1 секундқа тең деп шешілген болатын.

Мұндай тәсілмен өлшенген уақыттың тәулік ішінде, тіпті ғасыр ішінде ауытқулары болмайды. Алайда 1970-шы жылдары келесідей кемшілігі анықталды: Жердің түрлі аймақтарында орналасқан атом сағаттары гравитацияның әсерінен сәл болса да, түрліше уақыт көрсетеді.

Осы себеппен халықаралық атомдық уақытты 450-ге жуық атом сағатының көрсеткіштерін орташа мәнге келтіру арқылы белгілеген дұрыс деп шешілді.

Азаматтық қолданысқа ыңғайлы дүниежүзілік үйлестірілген уақыт (UTC) халықаралық атомдық уақыттың негізінде өлшенеді. Бірақ айырмашылығы бірнеше секундты құрайды. 2017 жылғы есептеу бойынша, TAI стандарты UTC стандартынан 37 секунд алда келеді.
## Дереккөздер

Санат:Уақыт
Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев

**Садырбай Тоқпанұлы Қожабаев** (23 сәуір 1929, №9 Майқамыс ауылдық кеңесі, Бөрілітөбе ауданы, Талдықорған облысы, Қазақ КСР) — педагог, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазақстанның жоғары мектеп қайраткері. 1961–1969 жылдары Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университеті) ректоры

## Өмірбаяны
Қожабаев Садырбай Тоқпанұлы 1929 жылы 23 сәуірде Талдықорған облысының Бөрілітөбе ауданындағы №9 Майқамыс ауылдық кеңесінде шаруа отбасында дүниеге келген. Әкесі Тоқпан (1894 ж.т.) Октябрь революциясына дейін байлардың жалшысы болған, кейін Түрксіб теміржол басқармасында жұмыс істеген. Анасы Күлсін (1910 ж.т.) үй шаруашылығымен айналысқан.

1937 жылы Түрксіб теміржолы бойындағы №12 бастауыш мектепке қабылданды. 

1946 жылы Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының тарих факультетіне оқуға түсіп, оны 1949 жылы үздік аяқтады.

1949–1952 жылдары Қызылордадағы Н.В.Гоголь атындағы мұғалімдер институтында марксизм-ленинизм негіздері кафедрасының оқытушысы болып еңбек етті.

1952 жылы Қазақстан КСР Оқу министрлігінің жолдамасымен Гурьев мұғалімдер институтына жұмысқа жіберілді. Мұнда оқытушы, кафедра меңгерушісі, сырттай оқу бөлімінің проректоры, институт директорының оқу-ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды.

1956–1962 жылдары кафедра меңгерушісі болды. 1957 жылы Л.Е.Файнмен бірге «Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» еңбегін жариялады.

1961–1969 жылдары Гурьев педагогикалық институтының ректоры болды. Оның басқаруымен институттың оқу-материалдық базасы нығайып, жаңа факультеттер мен кафедралар ашылды, ғылыми кадрлар даярлау ісі жолға қойылды. 

1969 жылдан бастап Целиноград педагогикалық институтында тарих кафедрасының доценті болып қызмет атқарды.

1965 жылы «Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.

## Негізгі еңбектері
«Из истории борьбы за установление и восстановление Советской власти в Гурьевской области» (1957, Л.Е.Файнмен бірге)

«Борьба трудящихся прикаспийских районов Казахстана за победу Советской власти, 1914–1920 гг.». Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Алма-Ата, 1965. 

15-тен астам ғылыми-әдістемелік еңбектер

## Марапаттары мен атақтары
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1961)
* Бірқатар медальдар мен Құрмет грамоталары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Пітнақ

**Пітнақ** () — қала, Өзбекстанның Хорезм облысы Топыраққала ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық орны
Әмудария өзенінің сол жағалауында, облыс орталығы Үргеніш қаласынан 90 км жерде орналасқан.
Қаланы кең суару каналы кесіп өтеді.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Пітнақ — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 43-орында және өз аймағында (Хорезм облысы) 4-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 10 582-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Газошақ (8 км, Түрікменстан), Хазарасп (23 км), Төрткөл (46 км), Ханқа (53 км), Үргеніш (67 км), Беруни (71 км), Бостан (76 км), Хиуа (81 км), Жаңабазар (85 км), Гүрлен (103 км).

## Тарихы
Бұл жерде елді мекен ерте заманнан бері бар: оның айналасындағы төбелердегі бірнеше мәдени қабаттар зерттелген. 16 ғасырдан бастап аты «таз жер» немесе «кіші жер» деп аударылатын Пітнақ Хиуа хандығына қарады. 1873 жылы бұл өлке Ресей империясына қосылып, 1920 жылдардың басында бұл жерде большевиктерге қарсы халық көтерілісі басталды. Кеңес үкіметі кезінде ауылға Дружба деген жаңа атау берілді, ол 1990 жылдардың басына дейін сақталды. 

1998 жылы қала Пітнақ деп өзгертілді. Әкімшілік жағынан Хорезм облысының Хазарасп ауданына қарады. 2020 жылы қала жаңадан құрылған Топыраққала ауданының әкімшілік орталығы болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Пітнақ қаласында алты өнеркәсіптік кәсіпорын, 16 құрылыс компаниясы, жеті көлік және байланыс компаниясы, жеті сауда және тұрмыстық қызмет көрсету компаниясы, 200 шағын және орта бизнес, екі бірлескен кәсіпорын, Хорезм автомобиль өндірісі бірлестігі, Тұямуын су электр станциясы, Тұямуын-Үргеніш су электр станциясы, Тұямуын-Үргеніш су тазарту зауыты және басқа да ірі кәсіпорындар орналасқан. 

Қалада ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдейтін зауыттар мен ірі цехтар бар. Қалада 19 жалпы білім беретін мектеп, мектеп-интернат, кәсіптік лицей, мәдениет үйі, кітапхана бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Хорезм облысы қалалары
Самұрат мешіті

**Самұрат мешіті** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Әйтеке би ауданы, Жабасақ ауы­лы­нан оң­тү­стік-шы­ғы­сқа қа­рай 192 м жерде орналасқан.

## Зерттелуі, деректер
Солтүстік Арал маңының халықтық мемориалды, культтік сәулет өнерінің үлкен тобын мақсат-бағдарлы зерттеу ҚазКСР Мәдениет министрлігінің (1979-1980 жж.), Тарих және мәдениет ескерткіштерін қорғау қоғамының (1983-1984 жж.) және ҚазКСР ҒА Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтының С.Е. Әжіғали жетекшілігімен өткізілген экспедициялардың бірнеше маусымы барысында жүзеге асырылды. 1998 жылы Ақтөбе облысының шығыс аудандарында фронталды этномәдени зерттеу бойынша экспедиция өткізілді.
Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде бірқатар жаңа тарих және мәдениет ескерткіштері анықталды және зерттелді. Олардың көп бөлігі Әйтеке би (бұрынғы Қарабұтақ және Комсомол аудандарының аумағы) және ішінара Ырғыз аудандарында орналасқан.
Әйтеке би ауданындағы ең ірі және ең маңызды архитектуралық нысан Жабасақ ауылындағы Самұрат мешіті болып табылады. Жергілікті мешіт имамы Ж. Кеңесбайұлының айтуынша, ол болыс басшысы болған Самұраттың бұйрығымен 1904 жылы жергілікті шеберлермен салынған. Осында сақталған терең шұңқырлар кірпіштің осы жерде күйдірілгендігін көрсетеді. Қазіргі кезде ескерткіш апатты жағдайда.

## Сипаты
Мешіттің жоспары тіктөртбұрышты (13,57х21,60 м), бірқабатты, биік төбеде негізінен күйдірілген кірпіштерден қаланған. Оның ішкі құрылымы бірнеше бөлмелерден тұрады, қаңылтырмен жабылған бөренелік-итарқалық 4 еңісті шатыры бар. Құрылыстың қасбетінде көп терезе және бірнеше кірер саңылаулар бар. Қабырғалардың жоғарғы жағында бірнеше қатар безендіріліп қаланған кірпіштерден тұратын карниз бар. Ғимарат сырты және іші сыланған және әктелген, ішкі бөлігі ішінара боялған.
Кейбір ақпарат берушілер мешітті "Самұраттың көк мешіті" деп атады, өйткені бастапқыда оның төбесі темір қаңылтырмен жабылып, жасыл түске боялды-мыс.
Мешіттің имамы Бұқарада медресе бітірген Мұқантай ақын (жағалбайлы-біліс руынан) болды. Оның кезінде балаларды Қадырмен деген молда оқытты. Содан кейін мұнда келесі молдалар қызмет етті: Досан, Кенжеғұл, Алмағанбет және т.б.
Ғимарат қатты қираған, әсіресе оның солтүстік-батыс қасбеті. Революциядан кейін мұнда дүкен, дүкен қоймасы орналасты; ескерткіш ұзақ уақыт бойы қараусыз болды, шұғыл жөндеу және қалпына келтіру жұмыстарын қажет етеді.

## Әдебиеттер
* Ажигали С.Е. Памятники Северного Приаралья//История и культура Арало-Каспия. Сб. ст. Вып. 1/ Под общ. ред. С. Ажигали. Алматы: Құс жолы, 2001. С. 150-183. 
* Ажигали С.Е. Ахитектура кочевников – феномен истории икультупы Евразии (памятники Аральско-Каспийского регона). Алматы: Гылым, 2002. 654 с.
* Ажигали С.Е. Выдающиеся памятники архитектуры Актюбинской области: Фотовыставка: Научно-информационное издание. Алматы-Актобе: Өнер; 20015. 52 с.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Әйтеке би ауданы
Ақжонас (ауыл)

**Ақжонас** — Атырау облысы, Құрманғазы ауданындағы ауыл. Атау жайлы екі болжам қалыптасқан. Біріншісі, қалмақ қызы Ақжүністің аты бертін келе Ақжонас болып өзгерген деген болжам. Екінші болжам атаудың мағынасымен байланысты. Мысалы, М.Қожанұлы бұл сөз моңғолдың «эхе», «аға» және «чинос» немесе «жонас» - қасқыр сөздерінен шыққан, сондықтан «аға қасқыр», «үлкен қасқыр» деген мағына береді деп санайды.

## Дереккөздер

Санат:Құрманғазы ауданы елді мекендері
Шәкен ишан мешіті

**Шәкен ишан мешіті** – Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Алға ауданы, Маржанбұлақ ауы­лы­нан ба­тыс­қа қа­рай 27 км жерде, Қарақобда өзенінің маңында, Ақтөбе–Орал тас жолының оң жағында орналасқан.

## Тарихи деректер
Ескерткіш Ақтөбе облысында кең тараған ұзына бойы салынған кейінгі мұнаралы мешіттердің (құлтас руының Дүйсенбі ахун мешіті, Ойыл ауылындағы, Темір қаласындағы мешіттер түріне жатады.
Мешіт 1902-1904 жылдары Шәкен ишанның (Шәймерден Әбжанұлы) жетекшілігімен Қазан мешіттерінің жобасы бойынша татар шеберімен салынды. Шәймерден Әбжанұлы Хорезмде білім алды. Мешітте ол ауылдың және көрші ауыл балаларына білім берді. Қуғын-сүргін жылдары Шәкен ишан халық жауы деп танылып, мешіт астық қоймасы, соғыс кезінде қашқан кісілерді қамау орны да болды. Азаншының мұнарасындағы айшығы 1928 жылы күшпен құлатылған. Шәкен ишан 82 жасында дүниеден өткен.

## Сипаты
Мешіт өз сәулетімен назар аудартады. Бұл бірқабатты, үш бөлмеге бөлінген, тас блоктардан және күйдірілген кірпіштерден салынған ғимарат. Мешіт жоспары тіктөртбұрышты, өлшемі – 10,0х24,0 м, ось бойынша батыстан шығысқа созылған. Ғимарат қабырғасы қалың – 1,0 м және биіктігі –3,5 м, жергілікті әктас-құмтастан өрілген. Арқалық бөренемен жабылған төбесі 1990 жылы қиратылған. Шығыс қасбетінде биіктігі 9 м мұнара орналасқан. 
Қарама-қарсы бетінде михраб абсидасы орын алады. Оңтүстік және солтүстік қабырғаларында 10, мұнарада екі терезе ойықтары бар. Мұнара астында оңтүстік және солтүстік қабырғаларында есіктер орналасқан. Мешіттің қабырғалары қалың, қатал қысқа лайықталып салынған. 1990 жылдың басында мешіттің бір қабырғасы қираған. Қазіргі таңда қайта қалпына келтіруді қажет етеді.
Ескерткіштің архитектуралық мәнімен қоса, мұсылмандар үшін үлкен рухани құндылығы бар.

## Әдебиеттер
* Ажигали С.Е. Ахитектура кочевников – феномен истории икультупы Евразии (памятники Аральско-Каспийского регона). Алматы: Гылым, 2002. 654 с.
* Ильясова Р. Ел иесі, жер киесі. Ақтөбе: А-Полиграфия, 2016. 248 б.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы сәулеті
Санат:Ақтөбе облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Алға ауданы
Padlet тақтасы

**Padlet тақтасы** — бұл онлайн-құрал. Ол виртуалды ақ тақта сияқты жұмыс істейді. Мұнда қолданушылар мәтін, сурет, бейне, сілтеме, құжат секілді материалдарын орналастырып, ортақ жұмыс жасай алады.

## Негізгі мүмкіндіктері
Бірнеше адам бір уақытта бір тақтада жұмыс істей алады (коллаборативті орта); мәтін, сурет, бейне, аудио, құжат, сілтемелерді жүктеп қоюға болады; тақтаны түрлі үлгілерде (жолдар, кесте, уақыт шкаласы, карта) жасауға мүмкіндік береді; әр қолданушы өзінің ойымен бөлісіп, пікір қалдыра алады; смартфон, планшет, компьютер арқылы қолжетімді.

## Қолдану салалары
Білім беруде мұғалімдер оқушылардан жауап жинауға, топтық жұмыс ұйымдастыруға, идея алмасуға пайдаланады; жобалық жұмыста ортақ идея тақтасын құру; конференциялар, семинарларда пікірлер мен ұсыныстарды жинақтау.

## Дереккөздер

Санат: Жаңа технологиялар
Miro тақтасы

Miro (2019 жылға дейін — RealtimeBoard) — таратылған командалардың бірлесіп жұмыс істеуіне арналған онлайн-платформа (оның ішінде жекелеген қызметкерлердің қашықтықтан жұмыс істеуінде), интерактивті онлайн-тақта. Стартапты Пермьде 2011 жылы Андрей Хусид пен Олег Шардин құрды.

## Дереккөздер

Санат: Интерактивті тақта
Jamboard тақтасы

Jamboard (/d ¡æmbː (r)d/) тақтасы — Google-дің интерактивті тақтасы. Бұл интерактивті тақта сенсорлық 55 дюймдік 4K дисплеймен жабдықталған. Jamboard-тың айрықша сипаттамасы — әр түрлі платформаларды қолдау арқылы қашықтан жұмыс істегенде де командалық жұмыстың өнімділігі.

## Дереккөздер

Санат: Интерактивті тақта
Сақиналы құрылымдар

**Сақиналы құрылымдар** (, ) — Жердің және басқа планеталық денелердің тасты қабығындағы сақина, дөңгелек немесе сопақ пішінді жоспардағы геологиялық түзілімдер.
нобай|оңға|200px|Сахари Рихаттың сақина құрылымы     
Сақиналы құрылымдар жаратылысына қарай екі түрге бөлінеді: плутонды, яғни магма əсерінен қалыптасқан интрузиялық шоғырлар немесе денудациялық əсерінен қашаланған жанартаулар  жəне жасынтастардың (метеориттердің) жер бетіне құлауы əсерінен пайда болған құрылымдар. 1966 ж. Г.З.Попованың “Қазақстанның қатпарлы аймақтарының шеңберлі жəне сызықты морфоқұрылымдары” (“Кольцевые и линейные морфоструктуры казахстанской складчатой страны”) деген монографиясы жарыққа шықты. Бұл еңбекте Сарыарқа территориясындағы дөңгелек немесе сопақ пішінді интрузиялық құрылымдарға алғашқы рет талдау берілген. Жанартаутекті сақиналы құрылымдарды көне римдіктердің жерасты құдіретінің атына ұқсас “Плутон” деп атап кеткен. Қазіргі кезде Орталық Қазақстан аумағында Бурабай, Машанск, Сарысу, Екібастұз жəне т.б. жанартаутекті сақиналы морфоқұрылымдар анықталған. Олар бір-бірінен геологиялық құрылыстарымен, морфометриялық жəне морфологиялық көрсеткіштерімен жер бетінде айқын ажыратылады.

Жер бетіндегі 5000-нан астам сақиналы құрылымдарды ғалымдар метеориттік кратерлерге жатқызады. 
Қазіргі уақыттағы мəліметтер бойынша, шамамен 150 жуық метеориттік кратерлер толық белгіленген. Олар жер бетінде əркелкі таралған. Солтүстік Америкада олардың саны – 62, Еуропада – 30, Азияда – 26, Африкада – 16, Аустралияда – 8, Оңтүстік Америкада – 5. ТМД аумағында əр түрлі сақталған 29 метеориттік кратер зерттелген. Қазақстанда белгілі космогендік сақиналы құрылымдарға Балқаш көлінің солтүстік-батысында Баяулысай жəне Алтай өзеннің аралығында орналасқан Шұнақ жəне Солтүстік Арал маңындағы Жаманшын метеориттік құрылымдары жатады.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Тізебүккен (бұлақ)

**Тізебүккен** — Орталық Қазақстан, Жуантөбенің Бетпақдала жақ бөктеріндегі бұлақ. Бұл бұлаққа керуеншілер талығып жетіп, түйелердің бұйдасын тартып, тізесін бүктіреді. Тізе бүккен мал мен жан бұлақтан қанып ішіп, дамыл алады. Міне, осыдан бұлақ Тізебүккен аталған. Бұл аңызда атаудың мағынасы халық өмірі мен географиялық ортаның шындығына сай келіп тұр.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бұлақтары
Educaplay платформасы

**Educaplay платформасы** — интерактивті білім беру материалдарын жасауға арналған онлайн платформа. Платформа мұғалімдерге, студенттерге және ата-аналарға өз тапсырмаларын жасауға, сондай-ақ дайын материалдарды пайдалануға мүмкіндік береді, бұл оқу процесін жекелендірілген және интерактивті етеді.

## Негізгі мүмкіндіктері
Интерактивті жаттығулар жасау: сөзжұмбақтар, сәйкестендіру ойындары, тестілеу (викториналар), аудио сұрақтар, бос орындарды толтыру т.б. мүмкіндіктері мол онлайн платформа.

## Қолдану ортасы
Жоғары оқу орындарында, колледжде, мектепте, онлайн курстарда, тіл үйрету курстары және т.б. білім беру бағыттары.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым және технология
Дмитрий Челядник

**Дмитрий Челядник** (; 23 сәуір 1992) — молдовалық футболшы, қақпашы.

## Жетістіктері
**«Шериф»**

* Молдова чемпионы **(4)**: 2019, 2020/21, 2021/22, 2022/23
* Молдова кубогы: 2018/19, 2021/22, 2022/23
** Финалист **(1)**: 2020/21
* Суперкубок 
** Финалист **(2)**: 2019, 2022

**«Дачия»**

* Молдова кубогы:
** Финалист **(1)**: 2014/15

## Дереккөздер

Санат:Молдова футболшылары
Санат:Дачия Кишинев ФК ойыншылары
Санат:Шериф ФК ойыншылары
Санат:Петрокуб ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:Молдова Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Странджа кубогы

**Странджа кубогы** – Болгарияда жыл сайын өтетін әуесқой бокстан халықаралық турнир. Еуропадағы ең көне халықаралық бокс жарысы. Алғашқы турнир 1950 жылы София қаласындағы «Юнак» стадионында өткен. Еуропадағы ең ірі әуесқой бокс турнирі  **әлем чемпионатының шағын үлгісі** болып саналады. 

Турнир өз тарихында әлемнің көптеген үздік былғары қолғап шеберлерін қабылдады және қазіргі таңда Еуропа, әлем чемпионаттары мен Олимпиада ойындарына дайындық кезеңі ретінде маңызды рөл атқарады.  

Негізгі жүлде — «Странджа кубогы» — турнирдің барлық салмақ дәрежелеріндегі нәтижелер бойынша ең үздік боксшыға табысталады. 

## Тарихы

## Қазақстан құрамасы
Қазақстан боксшылары турнирге 1994 жылдан бері қатысып келеді. Осы уақыт аралығында 12 алтын, 16 күміс және 28 қола медаль жеңіп алған. Алайда, әлі күнге дейін бірде-бір қазақстандық спортшы бұл турнирдің екі дүркін чемпионы атанған жоқ.

## Дереккөздер
LearningApps интерактивті оқыту сервисі

LearningApps — шағын, жалпыға қол жетімді интерактивті модульдер (бұдан әрі — жаттығулар) арқылы оқыту мен оқытуды қолдау үшін құрылған. Бұл жаттығулар онлайн режимінде жасалады және болашақта білім беру процесінде қолданыла алады. Мұндай жаттығуларды жасау үшін сайтта бірнеше шаблондар ұсынылады (жіктеу жаттығулары, бірнеше таңдау сынақтары және т.б.). 

## Негізгі мүмкіндіктері
LearningApps — бұл әр түрлі пәндер бойынша интерактивті оқу-әдістемелік қосымшалар жасауға мүмкіндік беретін білім беру мекемелеріндегі білім беру процесіне қолдау үшін арналған сервис. Білім алушыларға арналған интерактивті тапсырмалар құруға арналған бұл сервистің мүмкіндіктерін жоғары оқу орындарында, колледжде, мектепте қолдануға болады.

## Дереккөздер

https://learningapps.org/ 

Санат: Компьютерлік техника
Бұлақбасы

**Бұлақбасы** () — қала типтес елді мекен, Өзбекстанның Әндіжан облысы Бұлақбасы ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық орны
Әндіжан облысының оңтүстігінде, Ферғана алқабының шетінде орналасқан. Әндіжан қаласынан оңтүстікке қарай 30 шақырым жерде (ең жақын теміржол стансасы) және Қырғызстанмен шекарадан 2-3 шақырым жерде жазық жерде орналасқан.

## Тарихы
Бұлақбасы басқа елге жақын орналасқандықтан этникалық құрамы аралас: өзбектер басым, сонымен бірге қырғыздар бар. Ауыл егістіктермен және көптеген ауылдармен қоршалған.
Ауыл атауын «өзен көзі» немесе «көктем басы» деп аударуға болады. Бұлақбашы - бау-бақша, мақта өсіру және мал шаруашылығы (суару каналдарының арқасында) дамыған ауыл шаруашылығы орталығы. 

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Бұлақбасында екі құрылыс мекемесі, мақта-мата комбинаты, жібек комбинаты, екі тігін фабрикасы, автомобиль зауыты, екі оқу және сауда ұйымы, электр желілері бөлімі, жол құрылысы бөлімі, үш банк мекемесі, коммуналдық шаруашылық бөлімі, үш базар, бес жалпы білім беретін мектеп, алты балабақша, кинотеатр, аурухана орналасқан.
Сондай-ақ емханалар мен қызмет көрсету орталықтары бар.

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы елді мекендері
Хиггс бозоны

Хиггс бозоны және CERN тәжірибелері

Хиггс бозоны — элементар бөлшек, Стандартты модельдің маңызды бөлігі. Бұл бөлшек 1964 жылы британдық физик Питер Хиггс және басқа бірнеше ғалымдар тарапынан болжаған. Хиггс бозоны материяның массасын түсіндіретін Хиггс өрісінің кванттық қозуы болып табылады.

Тарихы

1960-жылдары физиктер элементар бөлшектердің неге массаға ие болатынын түсіндіруге тырысты. Питер Хиггс ұсынған теория бойынша, бүкіл ғарышты біртұтас Хиггс өрісі толтырады, ал бөлшектер осы өріспен әрекеттескенде масса алады.
Бұл идея кейін Стандартты модельге енгізілді, бірақ ұзақ уақыт бойы тәжірибелік дәлел табылмады.

CERN тәжірибелері

Хиггс бозонын іздеу үшін Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы (CERN) 2008 жылы Үлкен адрон коллайдерін (LHC) іске қосты. Бұл – әлемдегі ең ірі және қуатты бөлшек үдеткіші.
2012 жылы 4 шілдеде CERN ғалымдары жаңа бөлшектің ашылғанын хабарлады, оның қасиеттері Хиггс бозонына сәйкес келеді. Бұл жаңалық физика тарихындағы ең үлкен жетістіктердің бірі саналады.

Маңызы

Хиггс бозонының ашылуы Стандартты модельдің соңғы жетіспеген бөлігін растады. Ол элементар бөлшектердің неге массаға ие болатынын түсіндіруге мүмкіндік берді.
Бұл жаңалық сонымен қатар жаңа физикалық теорияларға, мысалы, суперсимметрия және қара материя зерттеулеріне жол ашты.

Физикалық сипаттамалары
	•	Массасы: шамамен 125 ГэВ/c²
	•	Өмір сүру уақыты: өте қысқа, шамамен 10⁻²² секунд
	•	Ыдырау өнімдері: фотондар, бозондар және фермиондар
	•	Өндірілетін жағдай: тек жоғары энергиялы соқтығыстар кезінде (мысалы, LHC-де)

Қызықты деректер
	•	Хиггс бозоны жиі «Құдай бөлшегі» деп аталады, бірақ бұл атау ғылыми емес, медиадағы атау.
	•	2013 жылы Питер Хиггс және Франсуа Энглер осы жаңалық үшін Нобель сыйлығын алды.

⸻

Қараңыз:
	•	Стандартты модель
	•	Үлкен адрон коллайдері
	•	Питер Хиггс
	•	Элементар бөлшектер
Палванташ

**Палванташ** () — Мархамат ауданында (Өзбекстан, Әндіжан облысы) Оңтүстік Ферғана каналының жағасында орналасқан қалалық үлгідегі елді мекен.

Облыс орталығынан 30 шақырым жерде таудың арасында орналасқан, ең жақын теміржол стансасы Асака қаласында (15 км). Халқы 6700-ден асады (2003ж.), негізінен өзбектер, сонымен қатар татарлар, орыстар, қырғыздар, тәжіктер және басқа ұлттар бар. 

Ол 1940 жылы кеншілер қалашығы Сифатиде мұнай кен орнының ашылуынан кейін құрылды. Мұнда аяқ киім фабрикасы, екі жалпы білім беретін мектеп, кәсіптік-техникалық училище, медициналық санитарлық бөлім, Палвонташ санаторийі бар. Мұнай шөл даладан алынады.

## Дереккөздер

Санат:Әндіжан облысы елді мекендері