open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жусандала (қамал орны)

**Жусандала** – көне қамал орны. Қызылорда облысы, Қармақшы ауданының орталығынан оңтүстік-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. 1946 жылы ғалым Н.И. Суворов қамал орнынан археология заттар жинады. Ошақ орындары мен көмбелерден алынған бұйымдардың ішінде арпа, тары секілді дәнді дақылдардың барлығы анықталды.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Қамал орнындары
Жұбан күмбезі

**Жұбан күмбезі** – Атырау облысындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Атырау облысы, Жылыой ауданы Құлсары қаласынан солтүстікке қарай 90 км жерде, Жем өзенінің солтүстігінде биік төбе басында орналасқан. 

## Кезеңі, авторлары
Күмбез 1880-1898 жылдары салынған, шеберлер – Шанен Бекбаев, ағайынды Ұңғалбай, Мұңалбай, Өмірбай, Итбай, Иманбай Қаражүсіповтер тұрғызған. 

## Тарихи деректер мен аңыздар
Кесене осы аймақта танымал молда Жұбанға арнап тұрғызылған. Сақталып қалған кішігірім мәліметтер бойынша, Жұбан адай руынан шығып, аймақтағы ең бай адамдардың бірі болған. Жұбан кесенесінің құрылысы аңыздармен оралған. Солардың бірі бойынша, өзінің әлсіздігі мен қайтарымсыз өлімі жақындағанын сезіп, ең әдемі және берік кесене тұрғызу үшін өңірдің ең үздік шеберін шақыртқан. Жұбан адамдардың есінде мәңгілік қалуды қалаған екен, ал оның қабірі осы жерлердің өзіндік символы болады деп сенген.
Шебер Қаражүсіповтер өз істерінің ең үздігі деп танылып, Жұбанға берген уәделерін орындайды. Маңғыстауда әдемілігі мен беріктігі бойынша бұл кесенеге тең келер жерлеу ғимараттары жоқ. 
Аңыздың тағы бір нұсқасы бойынша кесенені тұрғызған шебер - сәулетші Нұғман. Бұл сәулетшінің кім екені туралы толық ақпарат жоқ, алайда оның еңбегі сол заманғы есеп бойыша өте жоғары бағаланған: 20 мың рубль, 10 жылқы, 122 қой, бір пұт шәй және 15 пұт қант.
1985 жылы Жұбан кесенесі атыраулық мамандардың күшімен толығымен қалпына келтірілді. Ғимараттың алғашқы бояуын қалпына келтіру сәтсіздікке ұшырады, себебі бұрынғы маңғыстаулық шеберлердің сыры жоғалтылған. Аз уақыт ішінде барлық дерлік жаңа бояулар бұзылып кетті, ал тұпнұсқалық безендіру сол баяғыдай жарқын және қанық күйінде сақталған.

## Кесене сипаты
Кесене – әдеттегі «маңғыстаулық» стильде орындалған ерекше көрікті ғимарат. Бұл – 20 м-лік жазық биікте орналасқан әктастан жасалған бір камералы күмбезді құрылыс (5,85x6,75 м). Кіреберіс оңтүстікке қарап тұр. Кесене биіктігі - 9,95 метр. Құрылыс шеге, ағаш пайдаланылмай, тек сол маңайдағы таулы жерден алынған ұлутастардан салынған. Дулыға пішінді әдемі күмбезі биік барабанға (мойындық) орнатылған. Іші-сырты қазақ халқының ұлттық ою-өрнектерімен әшекейленген, ұлутастар бір-біріне бұралып біріктірілген. Ескерткіш композициялық екі бөлімнен тұрады - шаршы тәріздес алып негіз және оның үстіне салынған дулыға тәріздес күмбезді барабан. Барлық төрт қабырғаның жоғарғы жағы жалпақ рельефті ою-өрнектермен безендірілген. Жерлеу камерасында бес жерлеу орны сақталған, соның ішінде Жұбан қабіріне қойылған құлпытас бар.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Атырау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:1898 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар
Жұбату

**Жұбату**– азалы адамға көңіл айту рәсімі; тұрмыс-салт жырларының бір түрі. Азалы адамды жұбату – ертеден келе жатқан ізгі дәстүр. Жұбату қалыптасқан белгілі композициялық жүйемен айтылады. Жұбату жырларында нақылға, мақал-мәтелге айналып кеткен өлең жолдары көп кездеседі. Тақырып өзегі – өмір, тұрмыс тәжірибесінен қорытылған аталы сөз, ақыл, өсиет. Айтушы алдымен “Қанаты бүтін сұңқар жоқ, тұяғы бүтін тұлпар жоқ” екенін айтып алады да, “Тозбасты ұста соқпайды, өлместі құдай жаратпайды” деп, табиғаттың бұлжымайтын қатал заңын еске алады. Осыдан кейін “Жетпесті қума, келмеске жылама”, “Өлгеннің соңынан өлмек жоқ, өлгенге қайтып келмек жоқ” деген түйін айтады. “Ат тұяғын тай басар”, “Арғымақтың тұяғы тасты басса кетілер, сазды басса жетілер” деп жоқтың орны бармен толатынын, жеткіншек жас ұрпақпен жетілетінін айтады. “Арты қайырлы болсын, қалғанына өмір берсін” деген тілек білдіреді. Жұбату батырлар жырында, лиро-эпостық, халықтық дастандарда көп ұшырайды. Мысалы, “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” жырындағы Ханымның Тайлақты, Тазшаның Ханымды Жұбатуы, т.б. 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне байланысты туған халық жырларында да Жұбату мол. Жеке халық ақындарының шығармаларында да Жұбату өлеңдері бар.

## Сілтеме


Санат:Салт-дәстүрлер
Жұлдыздық карта

thumb|300px|Жұлдыздық Карта
## Жұлдыздық Карта
**Жұлдыздық Карта** – жұлдызды аспанның не оның бір бөлігінің картасы. Барлық аспанды не оның бір бөлігін қамтитын, аспанның іргелес жатқан учаскелерінің Жұлдыздық карталарының жиынтығын жұлдыздық атлас деп атайды. Жұлдыздық карта жұлдызды аспан нысандарын (планеталар, құйрықты жұлдыздар, айнымалы жұлдыздар, т.б.) іздеу, аспанның берілген нүктесіне телескопты бағыттау, т.б. кезінде қолданылады. Жұлдыздық карта, көбінесе, аспан координаттарының экваторлық жүйесінде координаттық тормен қоса беріледі. Жалпы шолу Жұлдыздық картасы, әдетте, аспанның Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлары үшін (жеке-жеке) стереография проекциямен беріледі. Аспанның экваторлық белдеуін бейнелеу үшін цилиндрлік проекция, полярлық аймағы үшін азимуттық проекция, ал олардың аралығы үшін конустық проекция қолданылады. Жұлдыздық карта сурет түріндегі Жұлдыздық карта және фотографиялық Жұлдыздық карта болып ажыратылады. 

## Қысқаша тарихы
Жұлдыздық картаның ертедегі нұсқасы 13 ғасырға жатады. Адамдар оған дейін глобусты қолданған. Алғашқы жұлдыздық атласты неміс астрономы И.Байер құрастырған (1603). Мұндай жұлдыздық атластарды 17 – 19 ғасырларда поляк астрономы Я.Гевелий (1690), ағылшын астрономы Дж.Флемстид (1729), неміс астрономдары И.Э. Боде (1782), Ф.Аргеландер (1843), Э.Хейс (1872) құрастырды. Тұңғыш орыс Жұлдыздық картасы Петр І-нің нұсқауымен 1699 жылы құрастырылды. 20 ғасырда орыс астрономы А.А. Михайловтың, чех астрономы А.Бечварждың, т.б. құрастырған жұлдыздық атластары кең қолданылды. 1887 жылы Халықаралық астрономия конгресс фотографиялық “Аспан картасын” құрастыру жөнінде шешім қабылдады. Оны орындауға дүние жүзінің 21 обсерваториясы қатысты (бірақ жұмыс аяқталмай қалды). Онда аспанның 15-жұлдыздық шамаға дейінгі жұлдыздары қамтылды. 1954 – 67 жылы АҚШ-та Ұлттық географиялық қоғам мен Паломар обсерваториясының қатысуымен фотографиялық атлас (21-жұлдыздық шамаға дейінгі жұлдыздар қамтылған) жасалды. 20 ғасырда градустық тор түсіріліп, фотографиядан репродукция жасалған Жұлдыздық карта (И.Пализа, М.Вольф, Г.Ференберг, т.б.) басылып шықты. Қазіргі кезде аспанмен алғашқы таныстыруға арналған, тек жай көзге көрінетін жұлдыздарды қамтитын жұлдыздық атластар мен Жұлдыздық карталар басылып шығып тұрады (Жұлдызды аспан картасын қ.).

## Сілтеме


Санат: Астрономия
Санат:Карталар
Жұлдызшы

**Жұлдызшы**– *ежелгі [[дәуір|дәуірлер]] мен орта ғасырларда [[аспан]] денелерінің қозғалыстарын бақылаумен шұғылданған адам, астроном.* Ежелгі Мысырда (Египет), Вавилонда, Үндістанда, Грекияда Жұлдызшы аспан құбылыстарын бақылап, күнтізбе есебін жүргізіп отырған. Орта ғасырларда араб елдері мен Орталық Азияның Жұлдызшылары астрономияның кейбір заңдылықтарын ашқан. Ежелгі түркі тайпаларында да Жұлдызшылар болған. Қазақ тіліндегі көптеген жұлдыз атаулары (Жетіқарақшы, Үркер, Темірқазық, Босаға, Таразы, т.б.) бізге ежелгі түркілер дәуірінен жеткен. Жұлдызшылар жыл мезгілдерін, мал төлдету, бие байлау, күзем алу, жайлауға, күзеуге, қыстауға көшу мерзімдерін, т.б. көпшілікке жариялап отырған. Соңғы жылдары археологтар Орталық Қазақстандағы Жанғабыл өзенінің бойынан 8 – 10 ғасырларда жерленген Жұлдызшының зиратын тапты. Онда қабірге мәйітпен бірге “жұлдызтас” – метеорит салынған. Зират үстіне оба үйіліп, жанына граниттен шабылған тас мүсін қойылған. Бұдан Жұлдызшылардың көшпелілер өмірінде елеулі рөл атқарғандығын көреміз. Жұлдызшылардың кейбіреуі астрологиямен де айналысқан. Дәстүрлі қазақ қоғамының астрологтары “Нұждұм”, “Талиғынама” деп аталған араб және парсы тілдеріндегі бал ашу кітапшаларын пайдаланған. 

## Сілтеме


Санат: Астрономия
Төлеген Әлтайұлы Жұмабеков

**Жұмабеков Төлеген Әлтайұлы** (13.8.1938 жылы туған, Түркістан облысы, Түркістан ауданы, Ащысай ауылы) – ғалым, медицина ғылым докторы (1991), профессор (1993). 
## Биографиясы
Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан. Басқа дерек бойынша Ысты руынан шыққан.

1964 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), Мәскеу педиатрия ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1970) бітірген. 1964 – 67 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданы, Энгельс учаскелік ауруханасының бас дәрігері, ауданның бас хирургі (1967) болып жұмыс істеді. 1970 – 88 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтының балалар хирургиясы кафедрасының ассистенті, доценті, 1988 жылдан Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің Дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тының балалар анестезиологиясы-реаниматологиясы және хирургиясы кафедрасының меңгерушісі. Жұмабековтің негізгі ғылыми еңбектері балалар анестезиологиясы мен реаниматологиясын зерттеуге арналған. Ол балалардың басы жарылып, миы зақымданған кезде және ауыр жарақаттан кейін бүйректің қалыпты жағдайда қызмет атқаруын интенсивті терапиямен емдеудің ұтымды тәсілдерін ұсынды. Балалардың өкпе ауруын емдегенде, олардың қанын ультракүлгін сәуледен өткізіп, өздеріне қайта құюдың тиімді екенін дәлелдеді. Жұмабеков республикадағы балалар анестезиологиясы мен реаниматологиясы дамуына елеулі үлес қосты.

## Наградалары
Қазақстан Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1999).

## Шығармалар
* Реанимация и интенсивная терапия. В кн.: Тяжелая черепно-мозговая травма у детей, Л., 1982 (соавт.); 
* Применение реинфузии ультрафиолетом облученной собственной крови в детской пульмонологической практике (Материалы 2-го Международного конгресса пульмонологов Центральной Азии), А., 1996.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Жұлдыздық уақыт

**Жұлдыздық Уақыт** – астрономияда қолданылатын уақыт есебі. Онда тәуліктің ұзақтығы қозғалмайтын жұлдыздар жүйесімен салыстырғандағы Жердің өз осінен айналу периодына тең деп қабылданған. 24 жұлдыздық сағат 23 сағ 56 мин 4,091 с орташа күн уақытына тең.

## Сілтеме


Санат: Астрометрия
Санат:Астрономиядағы уақыт
Кеңес Нарымбайұлы Жұмабеков

**Кеңес Нарымбайұлы Жұмабеков** (29 қараша 1948, Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданы Майшұңқыр ауылы) – актер, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1996). 

## Өмірбаяны
* Қазақ драма театры жанындағы студияны бітірген (1968). 

* Сол кезден бастап Қарағанды драма театрының сахнасында өнер көрсетеді. Осы театрда тұңғыш ойнаған рөлі – Б.Жәкиевтің “Әке тағдыры” спектакліндегі Жеңісбек (1968). Жұмабеков комедиялық және драмалық рөлдерді шебер сомдауымен ерекшеленді. Олардың қатарында Қозы мен Жантық (Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлуында”), Жапал, Нарша (М.Әуезовтің “Еңлік – Кебегі” мен “Қарагөзінде”), Жан (О.Бөкеевтің “Құлыным меніңінде”), Ғани (А.Сатаевтың “Жас қайраты елімніңінде”; “Жігер” шығармасы жастар фестивалінің сыйлығы, 1980), Жан, Райымов (Б.Мұқайдың “Сергелдеңге салған серілері” мен “Дүние кезегінде”), Ақжігіт (М.Кәрімнің “Ай тұтылған түнінде”), Борис Григорьевич (А.Н. Островскийдің “Найзағайында”), Малькольм (У.Шекспирдің “Макбетінде”), т.б. бар. 

## Шығармалары
* Жұмабеков драматург ретінде де танымал. “Замана неткен тар едің” (Абайдың 150 жылдығына арналған республика байқаудың арнайы жүлдесі, 1995), “Қаз дауысты Қазыбек”, “Ата парызы” пьесалары Қарағанды, Батыс Қазақстан облысы театрларында қойылды.
## Марапаттары

* С.Жүнісовтің “Өліара” спектакліндегі Ленин рөлі үшін Жұмабековке Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді (1986). 
* Абайдың 150 жылдығына арналған республика байқаудың арнайы жүлдесі, 1995.

## Дереккөздер


Санат:29 қарашада туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Теректі ауданында туғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Абдолла Жұмағалиев

**Абдолла Жұмағалиев** (03.04.1915, Батыс Қазақстан облысы, Сырым ауданы, Жосалы ауылы – 1941, 26 қазан) - ақын.

* 1934 – 36 жылдары Орал педагогика институтында (қазіргі Батыс Қазақстан мемлекет университеті)
* 1936 – 38 жылы ҚазПИ-де (қазіргі АлМУ) оқыған. 
* 1938 – 39 жылдары Қызылорда сауда техникумында оқытушы
* 1939 – 41 жылдары Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында редактор болған. 
* 1941 жылы шілдеде әскерге шақырылып, Ұлы Отан соғысында ерлікпен қаза тапты (1941, 26 қазан).

## Ол туралы
Жұмағалиевтың ерлігіне арнап Қ.Аманжолов «Ақын өлімі туралы аңыз» поэмасын жазды (1943).

## Шығармашылығы
Жұмағалиевтың алғашқы өлеңі 
* “Біздің еңбек” альманағында (Орал, 1934) жарық көрген. 
1936 – 41 жылдары шығармалары республикалық баспасөзде үнемі жарияланып тұрды. 
* “Токиодағы дауыс”
* “Шығыс қызы”
* “Асан туралы аңыз” атты поэмаларында жастық шақ, адамгершілік, достық, бақыт, Отан тақырыбын көтеріңкі шабытпен жырлады. 
Шет ел әдебиетінен Байрон, Лермонтов, Низами, Тоқтағұл шығармаларын қазақ тіліне аударды. Кейін ақынның әдеби мұралары 
* “Таңдамалы өлеңдер” (1945)
* “Өшпес жалын” (1962)
* “Өлмес өмір дастаны” (1985) атты жинақтарында жарияланды.

## Жазған шығармаларынан
Абдолла:

 «Өлсем ұмыт болмай ма дүние деген, 
 Мәңгі айрылысып қалмай ма о да мүлдем. 
 Жанжал, шумен алысқан қайран басым, 
 Бір қуыста қалмай ма үңгірлеген...» 

- дейді. Бұл шумақ Абайдың«Өлсем орным қара жер сыз болмай ма?..» деп келетін өлеңін еске тұсіреді. Және бір мысал:

 «Қызыл шырай, қыз дүние қалар артта, 
 Мөрін басып ақырғы мәңгі шартқа. 
 Мен кетермін, келмеспін енді айналып, 
 Басымдағы сырымды жаздым хатқа...» 

(«Келер ұрпаққа») шумағының соңғы екі тармағындағы түйін Абайдың:

 «Өтті ластап демеңіз жүрген жолын, 
 Келді күн , келер ұрпақ заманаға!..»

- деген кемел ойына үндеседі.

## Дереккөздер


Санат:3 сәуірде туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Сырым ауданында туғандар
Санат:26 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Қазақстан ақындары
Хамза Жұматов

**Хамза Жұматов** (15 қазан 1912, Ақбеттау ауылы, Баянауыл ауданы, Семей облысы – 26 мамыр 1972, Алматы) – ғалым, вирусолог-эпидемиолог, медицина ғылымдарының докторы (1954), профессор (1959), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1960).

## Өмірбаяны
1912 жылы 15 қазанда Ақбеттауда Жұмат Досқараұлы отбасында дүниеге келген, алты жылдан кейін бауыры – Ғаббас (1918-2018) дүниеге келді, Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушы, Брест бекінісін қорғауға қатысқан. Орта жүздегі Арғын тайпасының Сүйіндік руының Айдабол руынан шыққан.

Қазақ медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1937). 1937 – 44 жылдары Алматы мемл. медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университетті) дәрігер-ординатор, аспирант, ассистент, доцент болды. 1944 – 47 жылдары Бүкілодақтық эксперименттік медицина институтында аға ғылым қызметкер, КСРО Медицина Ғылым Академиясының Вирусология институтының докторанты, 1947 – 50 жылы осы академияның Эксперименттік медицина институтында (Ленинград) аға ғылым қызметкер, 1951 – 72 жылы ҚазКСР Денсаулық сақтау министірінің Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар институтында (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) ғылыми жетекші және Қазақстан Ғылым Академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі болды. 1961 жылдан өмірінің соңына дейін КСРО Министрлер Кеңесі жанындағы Жоғары аттестациялық комиссиясының (ЖАК) мүшесі болды. Негізгі ғылыми еңбектері вирустардың молекулалық биологиясы мәселелерін зерттеуге арналған. Жұматовтың жетекшілігімен тұмау вирустарының штаммдары бөлініп алынып, жеке зерттелді. Ол тұмау вирустарынан, полиомиелит ауруларынан вакцина егу арқылы сақтанудың әдістерін ұсынды. Жұматов тұмау вирусын, адам және жануарларда ауру тудыратын вирустардың рибонуклеин қышқылдарын, жұқпалы гепатит ауруын, өсімдіктердің вирустық кеселдерін зерттеді. Жұматов 1-Халықаралық жұқпалы аурулары патологиясы конгресінде (Франция, Лион, 1956) француз тілінде, 1-Халықаралық Африка – Азия дәрігерлерінің конгресінде (Мысыр, Каир, 1964) баяндамалар жасады. Қазақстан Мемлекет сыйлығының лауреаты (1974). 2 рет «Құрмет Белгісі» орденімен және медальдермен марапатталған. Жұматовқа Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығында ескерткіш тақта орнатылған.

## Шығармалар
* Инфекционный гепатит, А.-А., 1962;
* Инфекционные рибонуклеиновые кислоты вирусов животных и человека, А.-А., 1967;
* Молекулярная биология миксовируса гриппа, А.-А., 1972.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Жұмбақ айтыс

**Жұмбақ Айтыс**– *[[айтыс]] жанрының бір түрі.* Онда табиғат құбылыстары, адам, жан-жануар, қоғам тіршілігіндегі көріністерді жұмбақтау арқылы өнер бәсекесіне түскен әріптестер бір-бірінің ақыл-парасаты мен ой-түсінігін сынап, сөзден тосып, тізе бүктіруді көздейді. Жұмбақ айтыстың ең алғашқы түрі – қыз бен жігіт қайымдасуларында бір-біріне тосыннан сұрақ қойып, оған қолма-қол жауап қайыруды өзара мақсат еткендіктен, көбінесе олардың жауаптасулары барынша жинақы, терең мағыналы болып келеді. Қайым айтыстарының бір топ үлгілерінде (аты-жөні мәлімсіз көптеген қыз бен жігіт қайымдасулары, “Ұлбике мен Күдері қожа айтысы”, тағы басқа) қойылатын бір-екі ауыз жұмбақ айтыс тағдырын үзілді-кесілді шеше алмайды, көбінесе, қарсыласын оқыстан тосып тоқтатудың көп тәсілдерінің бірі ғана.

Қыз бен жігіт қайымдасуларының енді бір тобында (“Қыз Болық пен Елентай айтысы”, “Есенбике мен Жылқышы айтысы”, “Ақдама мен Асан айтысы”, “Айқын қыз бен Жарылқасын қожа айтысы”, “Жүсіпбек қожа мен Шөкей қыз айтысы”, тағы басқа) айтыстың тоқтамды түйіні жұмбақ шешімдеріне келіп тіреледі. Мұнда жұмбақты қыз жағы бастап, жігіт шешуімен шектеледі де, ақыры қыздың дәстүрлі жол беруімен (жүзік, сақина, түйме, орамал – бір тоғыз) аяқталады. Жұмбақ арқылы айтысу ақындар айтысында кемелденіп, өзінің шырқау шыңына жеткен. Бұлардың бірсыпырасы (“Рахметжан мен Ыбырайдың айтысы”, тағы басқа) ғылым-білім, өнердің пайдасын паш етсе, енді бір тобы (“Нұржан мен Сапарғалидың айтысы”, тағы басқа) деректі заттар мен өмірдегі жаңалықтарды жұмбақ етеді.

“Әсет пен Ырысжанның жұмбақ айтысы” – әлеум.-қоғамдық маңызы, көркемдік сипаты жағынан шоқтығы биік шығарманың бірі. Мұндағы төрт жұмбақтың үшеуі адам, табиғат, тіршілік сырларын бейнелесе, ал қалған біреуі қазақ даласындағы ел билеуші әкімдердің жауыздық, зұлымдықтарын әшкерелеуге арналған. Ел билеуші әкімдерді аллегориялық тәсілмен суреттеу “Қожахмет пен Әбубәкір Кердерінің айтысында” да бар.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жұмыр

**Жұмыр**, жұмыршақ – 1) дәстүрлі қазақ қоғамындағы мал қарнының ішіне сарымсақ, бұрыш, сәбіз, күріш, майлы ет турап салып, аузын түйреп сақтайтын тағам түрі. Жұмырды қарын, бүйен, кейде жылқының түп қарнынан жасаған. Оны күн ұзарған мезгілге сақтап, наурыз көжесіне қосып асатын болған; 2) алтын, күміс, ағаш, сүйек, тас, мүйізден жасалған заттарды айшықтап әшекейлеудің бір түрі. 

## Сілтеме


Санат:Салт-дәстүрлер
Батбат кесірткелер

**Жұмырбас кесірткелер** () – ешкіемерлер тұқымдасының бір туысы. 

Батыс және Орталық Азияның құмды жерлерінде мекендейтін 30-дай түрі белгілі. 

Денесі жалпақ, басы жұмыр, артына қарай иілген құйрығы бар. Денесінің ұзындығы 25 см-дей. Денесі бірыңғай ұсақ қабыршақтармен жабылған. Аяқтары жақсы дамыған. Жұмырбас кесірткелерде алқым (тамақ) қапшықтары болмайды. Түсі өзі тіршілік ететін топырақ түстес болып келеді. Жұмырбас кесірткелердің барлық түрі жұмыртқа (1–7-ден) салып көбейеді, тек тибеттік түрі ғана баласын  тірі туады. 

Ұсақ жәндіктерді, олардың дернәсілдерін, т.б. омыртқасыздарды, сондай-ақ, шырынды өсімдіктерді де жейді. Жұмырбас кесірткенің Қазақстанның шөл және шөлейтті аймақтарында таралған 7 түрі бар, оның ішінде өте жиі кездесетін түрі – батбат кесіртке, ал сирек кездесетін жұмырбас шұбар кесіртке (P. versіcolor) мен Зайсан жұмырбас кесірткесі (P. melanurus) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген (1996).

## Дереккөздер

Санат:Ешкіемерлер
Санат:1825 жылы зерттелген жануарлар
Жұмысшы

**Жұмысшы**– кәсіпорынның (фирманың, мекеменің, т.б.) материалдық құндылықтар жасаумен және өндірістік қызметтер көрсетумен, жүк тасымалдаумен тікелей айналысатын жұмыскері. Өндірістік процеске қатысу сипатына қарай негізгі Жұмысшы және көмекші Жұмысшы болып бөлінеді. 

## Сілтеме


Санат: Экономика, Қоғам
Евгений Нүриұлы Жұманов

**Евгений Нуриұлы Жұманов** (9 шілде 1964 жылы туған, Павлодар қаласы) – актер. 

## Өмірбаяны
* Шығармашылық қызметі Павлодар орыс драма театры сахнасынан басталған (1986). Алғашқы ойнаған рөлдері: Ромео (У.Шекспирдің “Ромео мен Джульеттасында”), Федотик (А.П. Чеховтың “Апалы-сіңлілі үшеуінде”). 

* 1988 – 89 жылдары Орал орыс драма театрында актер.

* 1989 – 96 жылдары Республика орыс драма театрында өнер көрсетті. 

* 1996 жылдан Республика орыс балалар мен жасөспірімдер театрының актері. 
## Рөлдері

* Калигула (А.Камюдің “Калигуласында”, Қазақстан Мемлекет сыйлығы, 1993)

* Тихон (А.Островскийдің “Найзағайында”)

* Клод Фроло (В.Гюгоның “Париж Құдай – Ана соборында”)

* Жорден (М.Булгаковтың “Жармес Жорденінде”)

* Сольери (А.С. Пушкиннің “Моцарт пен Сольериінде”)

* Хосе (П.Мерименің “Карменінде”), т.б. рөлдер көпшілік көңілінен шықты. 

* “Тоғысқан тағдырлар” теледидарлық сериалында Шамиль Байжанов рөлін сомдады (1995 – 2000). 

## Дереккөздер

Санат:9 шілдеде туғандар
Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Павлодарда туғандар
Санат:Қазақстан тележүргізушілері
Санат:XX ғасыр тележүргізушілері
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:XXI ғасыр театр режиссерлері
Жұмысшы жастар театры

**Жұмысшы жастар театры** – КСРО-да 1920 – 30 жылдары жұмыс істеген әуесқой театрлардың жиынтық атауы. 

Алғаш 1925 жылдары Санкт-Петербургте Коммунистік ағарту үйі жанындағы театр үйірмесі негізінде (1928 жылы кәсіби театрға айналды) пайда болды. 1927 жылы Мәскеуде Орталық жұмысшы жастар театры (қазіргі Ленком театры) құрылды. 1930 жылы КСРО-дағы Жұмысшы жастар театрларының саны 70-ке жетті. Аудандық, зауыттық, колхоздық, совхоздық, пионерлік т.б. болып, салалық әр түрлі Жұмысшы жастар театрылары ұйымдасты. Олардың репертуарынан жас драматургтардың өзекті тақырыпты қозғағанымен, көбінесе, үстірт жазылған пьесалары орын алды. 20 ғасырдың 30-жылдары Жұмысшы жастар театрыларының көпшілігі жабылып қалды, ал кейбіреулері кәсіби театрға айналды.

Қазақстанда Жұмысшы жастар театры Алматыда (1927 – 28), Риддерде (1930 – 33), Қарағандыда (1932 – 34) құрылды. Бұларды ұйымдастыруға актерлер К.Қармысов, С.Телғараев, Қ.Бадыров елеулі еңбек сіңірді. Жұмысшы жастар театрылары М.Әуезовтің “Қарагөзін”, А.Тоқмағамбетовтың “Екі заңын”, Н.В. Гогольдің “Үйленуін”, Б.Майлиннің “Талтаңбайдың тәртібі” мен “Майданын”, Ж.Шаниннің “Арқалық батырын”, т.б. қойды. К.Байсейітова, Ә.Үмбетбаев, О.Жұмағұлов, Ж.Өгізбаев, Р.Қойшыбаева, М.Сүртібаев, Ж.Шашкина, С.Жүнісов, З.Көшкімбаев, Ә.Шәймерденов сынды белгілі сахна шеберлері өздерінің шығармашылық жолын осы театрларда ойнаудан бастаған.

## Дереккөздер

Санат:КСРО мәдениеті
Санат:Театр
Базарбай Сағадиұлы Жұманиязов

**Базарбай Сағадиұлы Жұманиязов** (1936 жылы 1 қараша БҚО Бөкей ордасы ауданы - 2015 жылы 17 тамыз Алматы) — көрнекті композитор, музыка педагогы, профессор. Қазақстанның халық әртісі (1990). Қазақстанның еңбегі сіңген өнер қайраткері (1983). Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегері (1970).

## Толығырақ
* Базарбай Сағадиұлы Жұманиязов 1936 жылы 1 қараша БҚО Бөкей ордасы ауданында дүниеге келген.
* 1965 жылы Қазақ ұлттық консерваториясын Қазақ ССРнің халық артисі, КСРО мемлекеттік сыйлығының иегері, профессор Евгений Брусиловскийдің классын бітірген.
* 1964 – 65 жылдары “Қазақфильм” киностудиясында музыкалық редактор
* 1965 – 66 жылдары “Мектеп” баспасы музыка редакциясының меңгерушісі болған. 
* 1966 – 98 жылдары Алматы консерваториясында дәріс берді (1997 жылдан профессор). 
* 1973 – 84 жылдары Қазақстан композиторлар одағы төрағасының орынбасары, КСРО Композиторлар одағы басқармасының мүшесі
* 1984 – 87 жылдары Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театрының директоры 
* 1991 – 98 жылдары Қазақстан композиторлар одағының 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 
* 1998 жылдан дербес зейнеткер.

## Шығармашылығы
* “Махамбет” операсы (1990)
* “Жер” (1967),
* “Отан туралы кантата” (1972)
* “Мерекелік шеру” (1980)
* “Достық” (1980)
*  “Кең-байтақ отаным менің” (1988) кантаталары
* “Халқым туралы поэма” (1969)
* “Кек әні” (1978) вокальды-симф. поэмалары
* “Дала” (1976) симф. картинасы
* “Қуаныш” (1980) симфониялық күйі, симфониялық оркестрге арналған екі сюитасы (1985, 1987)
* “Айтыс” (1972) атты вокальды-хореографикалық композициясы
* “1731 жыл” атты поэма-симфониясы (1987), көптеген ән-романстары қазіргі заманғы отандық кәсіби музыканың дамуына қосылған елеулі үлес болып саналады, сондай-ақ ол бірнеше спектакльдер мен кинофильмдерге музыка жазған. Жұманиязов шығармалары жоғары көркемдігімен, ұлттық үн бояуымен ерекшеленеді.

## Марапататры
* 1970 жылы Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының лауреаты
* 1983 жылы Қазақ ССРнің еңбегі сіңген өнер қайраткері құрметті атағы
* 1986 жылы СССРдің "Халықтар Достығы" Ордені
* 1987 жылдан профессор
* 1990 жылы Қазақ ССРнің халық артисі құрметті атағы
* 1999 жылы тәуелсіз Қазақстанның жоғарғы мемлекеттік нагарадасы Парасат ордені мен марапатталды.
* Орал қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:5 наурызда туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:Қазақстан музыка педагогтары
Санат:Қазақстан академиялық музыканттары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақфильм тұлғалары
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Опера сазгерлері
Жұмысшы Табы

**Жұмысшы Табы**, *[[пролетариат]] – [[индустрия|индустриялық]] қоғамның әлеуметтік тобы, ол көбінесе, дене еңбегімен айналысатын жалдамалы адамдарды қамтиды.* 19 ғасырдың орта шенінен бастап Еуропада өнеркәсіптік пролетариат пайда болды, Жұмыс табының кәсіподақтары мен саяси партиялары, халықар. бірлестіктері қалыптасты. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап дамыған индустриялы елдерде ғылыми-техникалық прогреске, қызмет көрсету саласының ұлғаюына, т.б. байланысты Жұмыс табының саны біршама азайды (белсенді халықтың 50%-нан кем), Жұмыс табының тұрмыс деңгейі, мәдени дамуы, т.б. бойынша басқа әлеум. топтармен ара жігі жойылды; түрлі әлеуметтік-кәсіптік жіктерді қамтитын Жұмыс табының өзінің де құрамы өзгерді. КСРО-да, басқа да бұрынғы социолистік елдерде Жұмыс табы. қоғамның гегемоны, басқарушы күші деп жарияланды, бірақ тоталитарлық жүйе жағдайында ол өз мүдделерін білдіру және қорғау мүмкіндігінен мүлдем айырылды.

## Сілтеме


Санат: Қоғам
Жұмысшы Және Солдат Депутаттарының Кеңестері

**Жұмысшы Және Солдат Депутаттарының Кеңестері**– Ресей империясындағы жұмысшылар мен солдаттардың 1917 жылы Ақпан төңкерісі кезінде пайда болған бұқаралық саяси сайламалы ұйымдары. 1905 – 07 жылғы көтеріліс тәжірибесі негізінде құрылған Жұмысшы және солдат депутаттарының кеңестері 1917 жылғы Қазан төңкерісі қарсаңында большевиктік төңкерісті әзірлеу орталығына айналды. 1917 жылы 3(16) – 24 маусымда (7 шілде) Санкт-Петербургте Жұмысшы және солдат депутаттарының кеңестерінің Бүкілресейлік 1-съезі өтті. Съезге шешуші дауыспен 822 делегат, кеңесші дауыспен 268 делегат қатысты. Делегаттар құрамында 105 большевик, 285 эсер, 248 меньшевик, 32 интернационалист меньшевик, 10 “Объединение” тобындағы меньшевик болды. Күн тәртібінде Уақытша үкіметке көзқарас, соғыс, Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына әзірлену туралы, ұлт, жер, азық-түлік мәселелері қаралды. Съезд өзінің шешімдерінде Уақытша үкіметті қолдау позициясын ұстанды. Съезд 320 адамнан (оның 242-сі эсер, меньшевик, 58-і большевик) кеңестердің Бүкілресейлік Орталық Атқару комитетін (БОАК) сайлады. 1917 жылы 25 қазан (7 қараша) мен 27 қазан (9 қараша) аралығында Санкт-Петербургте жергілікті өкімет билігі іс жүзінде кеңестердің қолына өткен кезде Смольныйда Жұмысшы және солдат депутаттарының кеңестерінің 2-съезі өтті. Съезге 402 кеңестен келген 649 делегаттың 390-ы большевик, 160-ы эсер, 72-сі меньшевик, т.б. болды. Меньшевиктер, оңшыл эсерлер мен бундшылар большевиктік төңкерісті мойындаудан бас тартып, съезд ашылғаннан кейін одан кетіп қалды. 26 қазан күні кеңестер съезі В.И. Ленин жазған “Жұмысшыларға, солдаттарға және шаруаларға” деген үндеуін қабылдап, бүкіл өкімет билігінің кеңестер қолына көшкендігін жариялады. Съездегі негізгі мәселелер: Кеңес үкіметін құру, “Бітім туралы” және “Жер туралы” декреттерді қабылдау болды. Съезде Кеңес үкіметінің алғашқы декреттері – “Бітім туралы” декреті, “Жер туралы” декреті қабылданды және елді басқару үшін тұңғыш Кеңес үкіметін – Халық Комиссарлары Кеңесін құрды. Оның төрағасы болып В.И. Ленин сайланды. Съезд БОАК-тің құрамын 101 адамнан сайлады, оған 62 большевик, 29 солшыл эсер, т.б. кірді. Съездің 2-мәжілісінде жергілікті жерлерде өкімет билігінің кеңестерге көшкендігі; земствоның тұтқындалған мүшелерін босату; майданда өлім жазасын жою; бұрынғы Уақытша үкіметтің басшысы А.Ф. Керенскийді дереу тұтқынға алу; революцияға қарсы бас көтерушілермен күресу; армияда уақытша революциялық комитеттер құру туралы қаулылар, казак-орыстарға Кеңес өкіметі жағына шығуға және темір жолшыларға темір жол бойында тәртіп сақтауға шақырған үндеулер қабылданды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Жұмысшы және солдат депутаттарының кеңестері Шаруалар депутаттарының кеңестерімен бірігіп, біртұтас Жұмысшы, солдат және шаруа депутаттарының кеңестеріне айналды.

## Сілтеме


Санат:Ресей саяси ұйымдары
Жұп сан

**Жұп Сан**– 2-ге қалдықсыз бөлінетін бүтін сан. Кез келген Жұп санды 2m түрінде өрнектеуге болады, мұндағы m – бүтін сан.

Егер **m** тіпті болса, онда ол түрінде ұсынылады m = 2 k, егер тақ болса, онда түрінде m = 2 k + 1, онда k \in \mathbb Z.

## Сілтеме


Санат:Сандар теориясы
Жұптылық

**Жұптылық** – *микробөлшектер ([[Молекула|молекулалар]], [[Атом|атомдар]], [[атом]] ядролары, элементар бөлшектер) күйлері толқындық [[функция|функцияларының]] () айналық шағылуға (кеңістіктік инверсияға) қарағандағы [[симметрия|симметриялық]] қасиеттерін бейнелейтін кванттық механикалық сипаттамасы.* Күшті және электрмагниттік өзара әсерлерден болатын процестерде Жұптылықтың сақталу заңы орындалады. Ал әлсіз өзара әсерден болатын (мысалы, ядроның бета-ыдырауы, т.б.) процестерде Жұптылықтың сақталу заңы орындалмайды (орындалса да жуық түрде). Л.Д. Ландау жүйенің барлық бөлшектері антибөлшектермен ауыстырылған кезде жүретін айналық шағылуды комбинациялық инверсия деп атады. Егер кеңістікте айналу шағылуы орындалса, онда не Жұптылықтың сақталу заңы дәл орындалады, не комбинациялық инверсия кезіндегі инварианттылық сақталады. Бұл мәселе топтар теориясының әдісімен дәлелденеді. Жұптылықтың сақталу заңы орындалғанда Жұптылық +1-ге не –1-ге тең мән алады. Кванттық теорияда Жұптылық микробөлшектердің негізгі және қозған күйлерін сипаттайтын шама болып есептеледі. Айналық шағылуға қатысты нақты (реал) кеңістіктің симметриясы туралы мәселе Жұптылық ұғымымен тығыз байланысты. 

## Сілтеме


Санат: Химия, Физика
Жұт

**ЖҰТ** – ауа райының аса қолайсыз құбылыстары (қуаңшылық, жерді көк мұз басуы, тағы да басқа) салдарынан белгілі бір аймақ тұрғындарының экономикалық күйзеліске ұшырауы. Қазақ халқы Жұтты “жеті ағайынды” дейді. Олар: Жұтты, құрғақшылық, өрт, індет, сел (көшкін, топан су), зілзала, боран (бұрқасын, дауыл). “Жұт жетеу, содырмен сегіз, салақпен тоғыз, олақпен он” деген мақал арқылы халық табиғат апатының зардабы адамның өзіне байланысты екенін аңғартқан. Ауа райының өзгеріп, Жұтқа әкеп соқтыратын атмосфералық процестердің бірі – антициклондар мен арктикалық құрғақ ауа массаларының белгілі бір аймаққа ұзақ уақыт ықпал етуі. Ғылыми зерттеулерге қарағанда, бұл құбылыс Жер шары аумағында әрбір 11 – 12 жыл немесе 80 – 90 жыл өткен сайын қайталанып, Күн белсенділігінің минимумы кезеңіне сәйкес келуі мүмкін. Ондай жылдары жауын-шашын мөлшері мүлде азайып, дамылсыз аңызақ жел соғады, ауа температурасы бірнеше градусқа көтеріледі, нәтижесінде климаттың континенттігі күрт артады, мұның салдарынан өсімдіктер тез қурап кетеді. Атмосфералық циркуляция кезінде ауа массаларының бағыты мен полюстері кейде қалыпты жағдайынан ауытқып отырады; оның салдарынан жылы аймақтар қатты суынып, суық өңірлердің ауа райы жұмсарады. Мұндай процестер әрбір 8 – 13 жылда қайталанып отыруы ықтимал. Бұл жағдай, әсіресе, жылы аудандардың мал шаруашылығына үнемі қауіп туғызады. Кейде атмосфералық жауын-шашын (жаңбыр, қарлы жаңбыр) кезінде ауа температурасының тез суынуымен жер бетін көк мұз басады. Бұл құбылыс, көбінесе, шағын аймақтарды қамтиды және, негізінен, жергілікті атмосфералық циркуляцияға байланысты болады. 19 ғасырда қазақ даласында 20 ірі Жұт тіркелген. Есепшілер дерегі бойынша, олар 10 – 12 жылда қайталанып отырған. Олардың ішінде ең ірісі – 1879/80 жылдары өткен “ұлы қоян жұты” кесірінен қазақ даласындағы малдың шамамен 48 пайызы шығынға ұшыраған. Торғай облысында 1850 жылғы Жұтта 257425, 1855/56 жылғы Жұтта 126797, 1879/80 жылғы Жұтта 1071 384 мал қырылған. Сол 1879/80 жылғы Жұтта Сырдария облысы тұрғындары малының 56 пайызынан айырылса, 1892 жылғы Жұтта Қазалы уезі тұрғындары жылқысының 90 пайызы, қойының 80 пайызы, түйесінің 60 пайызы өлген. 1891/92 жылғы “кіші қоян жұтынан” Торғайдағы малдың 36 пайызы қырылған. 20 ғасырдың басында “доңыз жұты” (1902/03 және 1911/12 жылдардағы), “қой жұты” (1919/20 жылдары) іспетті кесапатты Жұттар болған. Жұт зардабы орта есеппен 8 – 10 жылдан соң ғана қалыпқа келетін болған. Жұт жылдары халық көлденең ауруға шалдыққан. Бұл жағдайды ескерген ел ақсақалдары қыс кезінде малға беретін шөп, пішен қорын жазда жинақтау ісін ұйымдастырған. Дөңбек сүйреткімен қар мен мұзды аршып, малды тебінге шығарған. Дәстүрлі қазақ қоғамында Жұт кезінде Құдайдың табиғаттың тосын құбылыстарынан, қуаңшылықтан құтқаруы үшін тасаттық берілген, жадытаспен күн жайлатып, жауын шақырған, су іздеп жаңа қонысқа көшкен.
## Сілтемелер
* Ауа райы
* Құрғақшылық
*Қуаңшылық
* Антициклон
* Жауын-шашын
* Мал
* Атмосферадағы айналым
* Жел
* Жылқы
* Қой
* Түйе

## Дереккөздер



Санат:Қоғам
Жүздік

## Қысқаша сипаттама
**Жүздік** – Түркі қағанаты кезінен орныққан әскери бөлімше атауы. Түркілер әскерінің құрылымы ондық, Жүздік, мыңдық, он мыңдық (Шыңғыс хан заманынан бастап – түмен), яғни он оқ жүйесінен тұрған. Жасақтың ең аз тобы – ондық. Бұлар үнемі алдыңғы шепте барлаушылық қызмет атқарған. Ал Жүздіктер белгілі аумақты, ұрымтал жерді, елді мекенді қорғаған. Ондаған Жүздік мыңдық деп, ал бірнеше мыңдық қосын аталған. Ал бірнеше қосыннан қол құралған. Жүздік – осы қалың қолдың тірегі саналатын негізгі әскери бөлімше. Алтын Орда кезеңінде Жүздік әскери бөлімше бірлігі ретінде түркілерден Русь князьдігіне ауысты. Осы жүйе Қазақ хандығы жасақтарының құрылымының да негізіне алынған. 16 – 18 ғасырларда Украинада әкімшілік-территориясы әскери бөлік те Жүздік деп аталды. Казак-орыс атты әскерлері де Жүздікке бөлінді.

## Сілтемелер
*Түркі қағанаты
*Шыңғыс хан
*түмен
*Алтын Орда
*Қазақ хандығы
*Казактар

## Дереккөздер
Жүз Елу Бірінші Атқыштар Бригадасы

## Қысқаша мәлімет
**Жүз елу бірінші атқыштар бригадасы** – Ұлы Отан соғысына қатынасқан қазақстандық әскери құрама. 1941 жылдың аяғында Қостанай қаласында жасақталған. 1942 жылы 17 шілдеден бастап майданға кіріп, жаудың Демянск тобын (Солтүстік-Батыс майдан) негізгі күштерімен байланыстырып тұрған “Рамушев дәлізін” жоюға қатынасты. 1942 жылы қыркүйекте Ловать өзені, Ильмен қаласы мен Старая Русса аралығында қорғаныс ұрыстарын жүргізді. 1943 жылы қыркүйекте осы шепте тағы 2 бригадамен қосылып, 150-атқыштар дивизиясы деп аталды. Дивизия Ресейдің солтүстік.-батыс аудандарын, Латвияны, Польшаны азат етуге, Берлинді алуға қатынасты. Рейхстагқа ту тіккені үшін “берлиндік” деген құрметті атақ пен 2-дәрежелі Кутузов орденіне ие болды.

## Сілтемелер
*Ұлы Отан соғысы
*Ресей
*Латвия
*Польша
*Берлин
## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Жүзік

## Қысқаша сипаттама

**Жүзік** — соғу, қалыптау, ширату , сәндеу арқылы  жасалып, сәндік үшін саусаққа салынатын әшекейлі сақина. Палеолит дәуірінде сүйектен, неолит дәуірінде тастан, қола дәуірінде металдан жасалған. Ежелгі Египетте (Мысыр) мөрлі Жүзік салу кең таралып, оның көзінде оюлап салынған сурет не жазу болған; адамдар қол қою орнына мөрлі Жүзіктің таңбасын басқан. Мөрлі Жүзік бұдан кейін эгейліктерде, гректерде, этрустарда, римдіктерде де қолданылған. Мұндай Жүзіктердің көзіне көбінесе тас (гауhар, лағыл, жақұт, құбыл тас, т.б.) орнатылған. Қазіргі Қазақстан аумағында да Жүзік жасаудың ежелгі замандардан бастау алатынына олардың археол. қазбалардан табылған үлгілері дәлел бола алады. *Жүзіктің* жасалуы сақинадан күрделірек. Қазақ халқы асыл тастардан көз қондырылғанын Жүзік, тасы жоқ, тек алтын, күмістің өзінен ғана көз шығарғанын сақина, көзі жоқ шығыр түріндегісін балдақ деп атайды. Жасалу мәнеріне қарай немесе көздеріндегі тастардың атымен алтын *Жүзік*, күміс *Жүзік* деп, сақиналар құсмұрын, түйетабан, жүрекше, т.б. болып аталған. Ер мен әйелдің *жүзік*, балдақ ауысуы шын сүйіспеншіліктің белгісі саналған. Қазақ халқының дәстүрінде көзіне асыл тас орнатылған (кейде жазулы) алтын, күміс Жүзіктерді қыз-келіншектер, сал-серілер салса, ал жігіттер балдақ салған. Ертеректе хан, би, болыстардың мөр, қолтаңба орнына қолданатын *Жүзіктері* болды. Сондай-ақ, мөрлі *Жүзікке* оймыштай салынған дұға, ру таңбасы да бейнеленген. Мұндай Жүзіктерді келін түсіргенде қыздың шешесіне тарту ретінде сыйлайтындықтан “құдағи жүзік” деп атаған. Жасалған материалы мен түр-түсіне қарай *Жүзіктер*: құдағи *Жүзік*, күмбезді *Жүзік*, шытыралы *Жүзік*, бағдарлы *Жүзік*, лажылы *Жүзік*, көзді *Жүзік* деп аталады.

## Сілтемелер
*Сақина
*Гауhар
*Лағыл
*Жақұт
*Құбыл тас

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Жүзінші Қазақ Ұлттық атқыштар бригадасы

[нобай|240px|Астананың [Қазақстан Республикасы қарулы күштерінің әскери-тарихи мұражайы|әскери-тарихи мұражайындағы стенд]]
**Жүзінші Қазақ Ұлттық атқыштар бригадасы** — Ұлы Отан соғысына қатынасқан қазақстандық әскери құрама. 

1941 жылдың аяғында Алматы қаласында құрылған. Тұңғыш командирі подполковник В.Е. Шевцов, әскери комиссары аға саяси жетекші С.Бәйішев болды. Немістермен алғашқы ұрысқа 1942 жылғы 25 қарашада Оленино түбінде қатынасып, 2 желтоқсанға дейінгі ауыр шайқастарда 9 село мен ауылды азат етіп, жаудың Сталинградқа жібермекші болған ірі күшін тежеп тұрды. 

1943 жылғы қаңтарда Великие Луки үшін болған шайқастарда жаудың қарсы шабуылын тойтарды. Күзде Невель қаласын алуға қатынасып, Большой Иван мен Қаратай көлдері аралығында аса қиын қорғаныс ұрыстарын жүргізді. Бригада құрамынан '''Мәншік Мәметова''', Сақтаған Бәйішев, Әбілқайыр Баймолдин, Асқар Закарин, Иманбек Сулейменов, Егемқұл Тасанбаев, Қ.Шарипов, т.б. Кеңес Одағының Батырлары, командирлер мен саяси жетекшілер өсіп жетілді. 

1943 жылы желтоқсанда бұл бригада 31-бригадамен бірге 1-ші атқыштар дивизиясына біріктірілді. Дивизия соғыса отырып, Брест қаласы мен Польша арқылы Висмар портына дейін жетіп, жауынгерлік ерлігі үшін Қызыл Ту орденімен марапатталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Жүз Бірінші Қазақ Ұлттық Атқыштар Бригадасы

Санат:Ұлы Отан соғысы
Жүзбасы

## Жалпы анықтама
**Жүзбасы**, жүзбегі – түркі халықтарында орта ғасырларда қолданылған әскери лауазым; жасақтағы жүз сарбаздың басшысы. Соғыс кезінде әрбір шаңырақтан 1 жауынгер алынатын болғандықтан бейбіт уақытта Жүзбасы жүз үйді басқарған. Осы себептен кейіннен (19 ғ-дың ортасы) Жүзбасы лауазымы әкімшілік сипатқа ие болып, оған жүз үй немесе жүз жауынгер шығара алатындай мөлшердегі халық бағынған. Бұл лауазым түркілерден славяндарға ауысып, 16 ғасырдан бастап казак-орыс жасақтарында да Жүзбасы(сотник) шені болып, ол тек 1917 ж. Қазан төңкерісінен кейін жойылған.

## Сілтемелер
*Жүзбегі
*Түркі халықтары
*Сарбаз
*Казак-орыс
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Жүз Бесінші Атты Әскер Дивизиясы

## Жалпы сипаттама
**Жүз бесінші атты әскер дивизиясы** – Ұлы Отан соғысына қатынасқан қазақстандық әскери құрама. 1941 жылы желтоқсан айында Жамбыл қаласында жасақталған. Майдандағы алғашқы шайқастарынан кейін, 1942 жылы Мәскеу түбінде толықтырылып, 6 гвардиялық әуе десанты дивизиясы болып қайта құрылды. 1942 – 43 жылы қыс айларында Старая Русса қаласы түбіндегі шайқастарға, Курск шайқасы (1943 жылы жаз – күз айлары) кезінде Белгород-Харьков бағытындағы шабуылдарға қатынасты.

## Сілтемелер
*Белгород
*Ұлы Отан соғысы
*Курск Шайқасы
*желтоқсан
## Дереккөздер


Санат:Ұлы Отан соғысы
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Атты әскерлер
Жүйек

## Қысқаша мәлімет
**Жүйек** – көкөніс дақылдарын өсіру үшін арнайы қолдан жасалған топырақ жоталары. Жүйектің биіктігі 15 – 70 см, ені 90 – 105 см, ұзындығы әр түрлі болады. Оны арнаулы құралдармен немесе күрекпен жасайды. Жүйек жасағанда аралықтарында ені 35 – 50 см ор түзіледі. Ордан ығыстырылған топырақтан Жүйекте құнарлы, тез жылынатын қопсыңқы қабат пайда болады. Жүйек көбіне жер асты суы топырақтың беткі қабатына жақын, өте ылғалды, су нашар сіңетін топырақтарда қолданылады. Жүйек топырақтың шектен тыс ылғалдылығының зиянды әсерін кемітіп, ауа, жылу алмасуын жақсартады. Қазақстанның солтүстік, солтүстік-батыс аймақтарында және оңтүстік суармалы аудандарында көкөніс дақылдары, көбінесе, Жүйекке егіледі.

## Дереккөздер


Санат:Көкөністер
Жүкаяқ

## Қысқаша мәлімет
**Жүкаяқ**– дәстүрлі қазақ қоғамында қолданылған, сандықтың астына қойылатын жиһаз. Ағаштан жасалады, төрт аяғы болады. Жүқаяқтың беті металмен қапталып, әр түрлі өрнектермен әшекейленген. 

## Сілтемелер
*Қазақ
*Қоғам
*Жиһаз

## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Юнус пайғамбар

**Жүніс**, Сахиб әл-хут, Зу-н-нун, Юнус – пайғамбар. Құранда «Жүніс» -
деген атпен төрт жерде, «Зұнұн» деген
атпен екі жерде айтылады. Оның бабасы
Жақыптың (а.с.)-ұлы - Бенямин. Аллаһ
оны Ирактағы Нынуай деген жердегі елге
Пайғамбар етіп жіберген. Бұтқа табынатын
осынау кауымды Аллаһтың бірлігін мойындауға үндеғен.

Айтқанына көнбеген қауымға өкпелеп, Жүніс
(а.с.) Аллаһтың рұқсатынсыз, елден безіп
кетеді. Пайғамбарын ренжітіп жіберген
соң, Құдайдың қаһарынан қорқып оның
қауымы тәубеге келеді. Астамшылық жасағандар малдарьіның төлдерін енелерінен
айырып, жұпыны киім киіп, Тәңірден тілек
тілейді. Аллаһ Тағала бұл тілекті қабылдап,
төбелерінен төнгелі тұрған қара түнекті
айықтырып жібереді.

Елден шыққан соң Жүніс бір теңіздің жағасына келеді де бір кемеге отырды. Кеме
керемет толқынға тап болады. Мұны, іштерінде бір күнәһар жан бар дегенге жорып,
кемедегілер бір адамды теңізге тастамақ
болады. Тасталған жеребе Жүніске шығады
да, ол суға лақтырылады. Аллаһтың әмірімен оны бір нән балық жұтады. Құрсақта
жатып, Жүніс тәубе үйіріл, күнәсіне кешірім
сұрайды. Нән балық оны үш күннен соң
жағаға шығарып тастанды.

Ашығып, әлсіреген Жүністің қасында асқабақ
ағашы пайда бола қалады. Жүніс қоректеніп,
күш жинайды. Сонан соң еліне оралады.
Пайғамбарын қадірлей білмеген қауым
енді оны сағынып, күтіп жүреді екен. Жүніс
(а.с.) өмірінің соңына дейін осы қауымын
тура жолға жетелеп, қызмет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Пайғамбарлар
Әбділда Жүргенбаев

## Қысқаша мәлімет
**Жүргенбаев Әбділда**(1914, Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы – 6.4.1986, сонда) – ақын, жыршы. Нартай Бекежановтың концерттік бригадасында (1938 – 48) өнер көрсеткен. Әр жылдарда өткен (1943, 1946) республикалық ақындар айтысына қатысып, Үмбетәлі Кәрібаев, Есдәулет Қандеков, Кенен Әзірбаев, Рахмет Мәзқожаев, Құлжабай Төлеуовтәрізді белгілі ақындармен айтысқан. Жүргенбаевтан “Көрұғлы” дастанының көне нұсқасы, “Қобыланды батыр”, “Алпамыс батыр” эпостарының кейбір нұсқалары жазылып алынған. Халық мұраларын жинауға қатысып, Әдебиет және өнер институтына “Байбатша”, “Атымтай жомарт”, “Шәкір-Шәкірат”, т.б. дастандарды тапсырған. Шығармалары әр жылдары “Пернедегі термелер” (1965), “Айтыс” (1966) жинақтарында жарық көрген. Сыр өңірінің 20-дан астам ән-термесі Жүргенбаевтың орындауында күйтабаққа жазылып, нотаға түсірілген.
## Сілтемелер
*Қызылорда облысы
*Нартай Бекежанов
*Есдәулет Қандеков
*Үмбетәлі Кәрібаев
*Кенен Әзірбаев

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Қазақ ақындары
Жүсіп

**Жүсіп** сөзінің келесі мағыналары бар:
* Жүсіп пайғамбар
* Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы
Жүсіпбек Басығараұлы

**Жүсіпбек Басығараұлы**, Жүсіпбек Басығарин (туған жылы белгісіз, Қызылорда облысы, Сұлутөбе қонысы – 1920, Ташкент) – ақын, аудармашы.

“Қыз балаларға” (1913), “Бозбалаларға” (1914), “Жас әйелдерге” (1914) атты дидактикалық өлеңдері “Айқап” журналында, “Ақымақтарға” (1913), “Өлең-жыр” (1914), “Интеллигент” (1914), т.б. өлеңдері “Қазақ” газетінде, “Жазушыларға” (1917), “Отағасы” (1917), “Неғып жатыр?” (1917) өлеңдері “Алаш” газетінде жарияланған. Жүсіпбек Басығараұлының публицистикалық мақалалары өте көп. Жүсіпбек Басығараұлы Нысанбай жыраудан "Кенесары - Наурызбай" жырын жазып алып, 1923 жылы Мәскеудегі Күн Шығыс баспасынан шығарған. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығаринның құрастыруымен "Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)" кітабы басылып шыққан. "Тазша батаның қырық өтірігі" аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинау ісіне де елеулі үлес қосқан. Нысанбай жыраудан “Кенесары – Наурызбай” жырын жазып алған. Бұл жыр 1923 жылы Мәскеудегі Күншығыс баспасынан Н.Төреқұловтың алғы сөзімен жарыққа шыққан. 1926 жылы Мәскеуден Жүсіпбек Басығараұлының құрастыруымен “Тазша (өтірік сөздер, өлеңдер)” кітабы басылып шыққан. “Тазша баланың қырық өтірігі” аталатын қазақ ертегісі тұңғыш рет осы жинақта жарияланған. Төреқұлов, Х.Досмұхамедов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай, Сұлтанбек Қожанов, Ғ.Мұратбаев, т.б. қоғам қайраткерлері Жүсіпбек Басығараұлының шығармашылық еңбегін жоғары бағалап, оған қолдау көрсетіп отырған. Ақынның әдеби мұрасы арнайы зерттелмеген.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:1920 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Жыланбас

thumb| alt=A.| ''Жыланбас''.

**Жыланбас** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Еуразияда 45 түрі, Солтүстік Америкада 1 түрі кездеседі. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Күнгей Алатаулары, Тянь-Шаньның батысында өсетін 22 түрі бар. Олардың арасындағы – Голоскоков жыланбасы (D. goloskokovіі), Павлов жыланбасы (D. pavlovіі), Қаратау жыланбасы (D. karatavіense) – республика жерінде сирек кездесетін эндемик түрлер. Соңғысы өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Бұлардың биіктігі 5 – 60 см. Тамыры жуан, көп түрінің сабағы бұтақтанған. Ірі гүлдері қос жынысты, аталығы 4, аналығы – біреу. Түтікше тәрізді, бес тісті тостағанша жапырақшасында 15 жүйкесі анық көрінеді. Күлтесі – көгілдір, көк, күлгін, ақшыл сары түсті. Мамыр – шілде айларында гүлдейді. Жемісі – жаңғақша. **Жыланбастың** гүлі өте әдемі болғандықтан, негізінен, әсемдік өсімдіктер болып саналады. Арасында мал азықтық, бал алатын түрлері де кездеседі. 
Ал кейбір түрлерінің құрамында эфир майы бар, мысалы, **киікотгүлді Жыланбас** пен **руйш Жыланбасы**.

## Сілтемелер
*
## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жылан жылы

нобай
**Жылан жылы** — ұлу жылынан кейін, жылқы жылынан бұрын келетін мүшел есебінің 6-шы жылы. Азия халықтарының (қазақ, өзбек, түркімен, қырғыз, татар, башқұрт, әзірбайжан, моңғол, черкес, қытай, жапон, т.б.) көпшілігінің күнтізбелерінде қолданылады. 12 жылда бір рет қайталанып отырады. Григориан күнтізбесі бойынша жылан жылы 2001 жылдың 22 наурызы мен 2002 жылдың 21 наурыз аралығына келді және ол 2013 – 2014, 2025 – 2026, 2037 – 2038, т. б. жылдары қайталанады.

## Дереккөздер


Санат:Мүшел жылдар