open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Керосинка

thumb|Керосинді шам
**Керосин шам** — шағын ғана жарық көзі. Бірақ оның жарығы кезінде тұтас ауылды, бүкіл елді жарықтандырып, адамзат өркениетінің бір кезеңін алға сүйреген болатын.

Керосин шамының тарихы XIX ғасырдың ортасына қарай бастау алады. 1853 жылы поляк ғалымы Игнаций Лукасевич мұнайдан бөлініп алынған жаңа сұйықтық — керосинді (керосене) жарық көзі ретінде қолдануға болатынын дәлелдейді. Бұл — электрден бұрын, бірақ майшамнан кейінгі үлкен техникалық серпіліс еді.

Бұған дейін халық шыраққа, балауыз шамға, тіпті жануар майын пайдаланып, жарық шығаруға тырысқан болатын. Алайда олардың жарығы әлсіз, түтіні көп, ал қолдану мерзімі қысқа болды. Керосин шам болса, жарқын, ұзақ жанады, үнемді әрі қарапайым.

Керосин шамның құрылымы өте қарапайым: төменгі бөлігінде сұйық күйдегі керосин құйылады. Оған матадан немесе арнайы материалдан жасалған фитиль батырылады. Шамның үстіңгі бөлігіндегі әйнек колба желден қорғап, жалынның тұрақты жануына мүмкіндік береді.

Фитиль арқылы керосин жоғары тартылып, от берілгенде жану процесі басталады. Бұл — сол кездегі ең тиімді жарық көзі болды. Шамды бұрап қою арқылы жарықтың деңгейін де реттеуге болатын — бұл да өз уақыты үшін үлкен жаңалық.

**Керосинка.**  Оның бірнеше — білтелі, екі түтікті, бір және екі конфорлы;түрі бар. Білте ретінде ені жалпақ мақта-мата пайдаланылады. Кейбір керосинкалардың конфоркасы қозғалмайтындай немесе бір мезгілде екі астро қоюға болатындай жазылмалы етіп жасалады. **Керосинка** жанып тұрған кезде май құятын тесігі жабық болуы тиіс, ыс-жалын шықпас үшін білтенің күйген жерін қиып тастап отырады. **Керосинканы** жағу үшін алдымен білтені тұтандырып, 2—3 минут қыздырады да, содан кейін жалынды ретке еліреді. Керосин біткенше жағудың қажеті жоқ, өйткені білте бүлінеді. Керосинканы өшіру үшін жалынды барынша басу қажет.

## Тағы қараңыз
* Керосин

## Дереккөздер

Санат:Жарық көздері
Санат:Тұрмыс
Лиственит

150px|thumb|Лиственит
**Лиственит** — карбонатты-кварцты гидротермалық-метаморфтық тау жынысы; ультранегізді тау жыныстардың өзгерістері нәтижесінде қалыптасады; бұл тау жыныспен көбіне алтын кенорындары байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Метаморфтық тау жыныстары
Кеспе

**Кеспе** — бидай ұнына жұмыртқа және басқа қажетті заттар қосып иленген қамырды жіңішкелеп кесіп, қайнаған суға қайнатып пісірілген тағам. Балқан мен Жапонияға дейінгі барлық елдердің ұлттык тағамының құрамына кіреді. Дайындаудың жылдамдығы мен жеңілдігі, кепкен түрінде жақсы сақталатындығы оны әртүрлі тағамдарда қолдануға мүм-кіндік береді. Кеспенің басты технологиялық ерекшелігі — ол жайылған қамырдай дайындалуы.

## Тағы қараңыз
* Қамыр

## Дереккөздер


Санат:Қазақ асханасы
Карбонатты таужыныс

**Карбонатты тау жынысы** - кальций, магний, темір карбонаттарынан тұратын тау жынысытар. Шөгінді карбонатты тау жынысы тар (әктас, доломит, әксаз, бор), метаморфогенді *карбонатты тау жынысытар* (мәрмәр) және магматогенді *карбонатты тау жынысытар* (карбонатит) болып сараланады. Құрамының жартысынан карбонатты минералдардан тұратын иегінді тау жынысытар. *Карбонатты тау жынысы* іиегінді құрамында молынан таралған (орта есеппен оның құрамының 20-25 пайызы),олар әдетте әктастар (негізінен кальцит минералынан тұратын *Карбонатты тау жынысы*), доломиттер негізінен доломит минералынан тұратын *Карбонатты тау жынысы*) және осы екі тау жынысытардың әр түрлі қатынастағы қосындылары (доломитті әктастар, әкті доломиттер) түрінде ұшырасады. *Карбонатты тау жынысытардың* өзге түрлері (сидериттер, магнезиттер, анкериттер) сирек кездеседі. Өзінің жаралу тегі жағынан *Карбонатты тау жынысы* хемогендік, органогендік және сынықты тау жынысы болуы ықтимал. Әктас — доломит тізбегіне қарасты *Карбонатты тау жынысы* жарықшақты жинауыштар рөлін атқаруы өте жиі байқалатын құбылыс.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Карелия мұзбасуы

**Бұл геологияға қатысты тақырып. Ресей құрамындағы республика жайында мына мақаланы көріңіз: [[Карелия Республикасы]].
*

**Карелия мұзбасуы** (Карелия бойынша) — Шығыс Еуропа жазығындағы **соңғы төрттік** мұзбасуы, кейде валдай мұзбасуының бір сатысы саналады.

## Карелиялық қатпарлық
Протерозой эонына тән қатпарлық; бүгінгі күннен шамамен 1600-1850 млн жыл бұрын аяқталған болса керек.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Карлар

**Карлар** — қырқалар мен көтерілімдер жүйесі, әр түрлі бағытта тарамдалған атыздармен — астаушалармен бөлінеді. Ерігіш тау жыныстары бетінде аққан су сорғаламалары (атмосфералық, өзен, кейде көл мен теңіз толқындары) әрекетінен пайда болады. Карст дамуының бастапқы сатысына тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Карлинг

**Карлинг** *([[неміс тілі|немісше]]: Karling)* — пирамида пішінді, көбінесе үш қырлы шың, кеңейген карлар мен цирктердің бірнешеуінің артқы қабырғаларының қиылысуы нәтижесінде жаралады. Биік тауларда дамығын. Мысалы, Альпідегі Маттерхорн тауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Геодезия
Карбонаттарды танымалдау әдістері

**Карбонаттарды танымалдау әдістері** — дала жағдайында 5%-дық тұз қышқылымен, лабораториялық жағдайда иммерсиялық, бояу, рентген-құрылымдық, химиялык, термиялық әдістермен ажырату.

## Карбонатты керіш
Карбонатты таужыныстардағы органикалық қалдықтарды, оолиттерді, сферолиттерді бір-бірімен біріктіретін зат. Құрамы жағынан ол кальцитті, кейде доломитті, сидеритті, саздыкарбонатты болады. Басқа шөгінді таужыныстардан айырмашылығы — карбонатты таужыныстарда керіштену кеуекті және крустификациялық болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Килька, шабақ балық

thumb|right|250px|Килька
**Килька, шабақ балық** — майшабақтар тұқымдасына жататын кәсіптік майда балық; ұзындығы 17 см-ге дейін. Негізгілері: хамса тәрізді килька — дене тұрқы — 15,5 см, массасы — 26,4; балдырлармен, балық уылдырығымен қоректенеді. Өздері жыртқыш балықтарға жем болады. Етінен консерві жасалады, тұздалады, кептіріледі; Каспий килькасы — дене тұрқы —10—11 см, массасы — 50 г; балық уылдырығын, ұсақ су жәндіктерін қорек етеді; ездері жыртқыш балықтарға жем болады. Тұздалған етінің майлылығы — 14—21 %, консерві жасалады.

## Тағы қараңыз
* Жыланбас балық
* Жұмыр ақ балық
* Балық
* Кальмар
* Итбалық
* Жылтыр тұқы
* Жылан балықтар
## Дереккөздер</span>


Санат:Майшабақтәрізділер
Киіз үй сүйегі

thumb|200px|right
thumb|200px|Қырғыз киіз үй

left
**Киіз үй сүйегі** - киіз үйдің қаң-қасы — кереге, уық, шаңырақ, сықырлауық.
## Тағы қараңыз
*Киіз үйдің сыртқы әбзелдері
*Киіз
## Дереккөздер</span>


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Мәдениет
Санат:Киіз үй
Топтық (топталған) сутартқы

**Топтық (топталған) сутартқы** — бірнеше пайдалану  ұңғымаларынан  тұратын және көптеген тұтынушыларды сумен қамтамасыз ететін сутартқы.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Киіз үйдің сыртқы әбзелдері

[нобай|оңға|Қазақ киіз үйінің оң жақ босағасының көрінісі ([басқұр, кереге, ши)]]
**Киіз үйдің сыртқы әбзелдері** — күн сәулесін түсірмеу және су өткізбеу, жылу сақтау және т.б. қызметтер атқаратын әбзел — туырлық, үзік, түндік, киіз есік. Үйдің сыртқы әбзелдерін бір-бірімен байланыстыру үшін — бау-құрлар (таңғыш, бас арқан, белдеу, шалма, желбау, басқұр, туырлық бау, үзік бау), шаңырақты көтеруге арнаулы бақан қолданылады. Керегенің ішінен түрлі түспен боялған шилер тоқылады.

Сурет:Montage d'une yourte murs.jpg|Кигіз үй тігу
Сурет:Kyrgyzská jurta, Song-köl.jpg|Қырғыз киіз үй
Сурет:Stamp of Kyrgyzstan 009.jpg|


## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Киіз үй сүйегі
*Киіз

Санат:Киіз үй
Санат:Мәдениет
Клерлеу, тазарту

**Клерлеу, тазарту**  (Клеровка) - қант өндірісінде аралық өнімдерді тазарту.

## Тағы қараңыз
*Қант

## Дереккөздер</span>
Козинактар

**Козинактар** - қант-сірне қою шырынына күнжіт, бадам және жаңғақтар қосып қайнатылатын тәтті тағам.

## Тағы қараңыз
*Қант

## Дереккөздер</span>


Санат:Кондитер өнімдері
Маар

[thumb|right|175px|Үш Маар [Даун (Германия)]]
**Маар**— лава атқыланбай газ қопарылысы ғана болған жанартау әрекетінен пайда болған шұңғылша не цилиндр бітімдес ойыстар; ылғалды климат жағдайында Маарлар суға толып, маар көлдері деп аталатын көлдер пайда болады. Маар диаметрі 200-3200 м, тереңдігі 150-400 м аралыгында болып келеді. Маарлар жанартау әрекетінің өте қарқынды өткен жалғыз ғана қопарылысы нәтижесінде калыптасатын болса керек.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кока

thumb|right|250px
**Кока** — жапырақтарынан кокаин алынатын тропиктік бұта; кокаин бұтасы — кокаинден туыстас, қалың жапырақтарынан кокаин өндірілетін Оңтүстік Америкада өсетін бұта.
## Тағы қараңыз
*Кокаин

## Дереккөздер</span>
Топырақ суы, ылғалы

**Топырақ суы, ылғалы** -топырақ қабатында (аэрация зонасы) молекулалық тартьлыс күшінің әсерімен түйіршіктерге жабысып тұратын су (ылғал). Ол топырақтағы  кеуектер мен қуыстарды  грунт сулары сияқты толық толтырмайды, өйткені қуыстардың едәуір бөлігі су  буы мен ауаның үлесіне тиеді. Т.е. — өсімдіктердің өніп-өсуіне қажет негізгі су көзі. Құм  топырақтар салмағының 4—10%-ын, құмайт, құмды саздар-Ол тұрақталған шеткі аймақтың не қатпарлы атыраптың орталық  массивтеріңдегі  немесе оның жақтауы мен қатпарлы атыраптың аумағындағы синхронды қозғалысты бейнелейді.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Толеит

**Толеит** — 1 негізді плагиоклаздан ,пироксеннен,мүйізалдамыштан, кейде оливиннен тұратын базальт немесе долерит түрлері; құрамы кварцты–калий - шпатты  гранофирлерге  сәйкес келетін жанартау шыныларының жекелеген түйірлерін кіріктіреді; 2. Кремний  қостотығымен (SіО2) қаныққан (тіпті аса қаныққан) базальт түрлерінің бүгінгі петрологиялық әдебиетте өте жиі ұшырасатын атауы; сілтілі (немесе оливинді) базальт деген атауға қарама-қарсы мағынада колданылады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Кокаин

thumb|right|250px
thumb|right|250px
**Кокаин**— **кокаин** бұталарының жапырақтарында болатын алкалоид; медицинада қолданылады. Есірткілік қасиеті бар.

## Тағы қараңыз
*Кока

## Дереккөздер</span>


Санат:Есірткілер
Санат:Психостимуляторлар
Санат:Карбон қышқылдарының күрделі эфирлері
Литораль

thumb|220px|Литораль
**Литораль** (лат. жағалық, жағалау) — теңіздер мен мұхиттардағы толысу кезеңі кезіндегі су басатын, ал бұған керісінше жағдайда құрғап қалатын жағалау бөлігі. Литораль ені 1, кейде 10 км-ге дейін жететін түрлі өсімдіктері жағалауды тұтаса басып кететін аумақ. Ол судың ең жоғарғы көтерілуі мен ең төменгі қайтуы деңгейлерінің арасында орналасады, Кейде Л. ұғымы кеңірек қарастырылады, яғни ол: супралиторальдар мен сублиторальдар деп бөлінеді. Көлдерге қатысты — түптік өсімдіктер өсетін белдем ұғымына келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Кокос

нобай|alt=Кокос|Кокос
thumb|right|250px|Кокос ағашы
thumb|left|250px|Кокос
thumb|right|250px|Кокос
thumb|left|250px|Маймыл кокос жеп отырған
**Кокос**— кокос пальмасының шырынды жемісі; қабығынан ор түрлі токарлық бұйымдар жасалады, талшықтарынан төсеніштер тоқылады арқан есіледі; кокостың ұлпасынан тамақтық және техникалық кокос майы алынады; кеспеген жаңғақтарының шырыны — кокос сүті — шол қандыратын сусын.

## Тағы қараңыз
*Банан
*Киви жемісі
## Дереккөздер</span>


Санат:Пальмалар
Майбалық минералды суы

**Майбалық минералды суы** — Ақмола облысындағы "Бурабай" курортының солтүстік-шығысында 8 км жердегі көл шарасындағы минералды су. Суының терендігі — 7 м, балшық қабаты қалыңдығы — 2 м-дей. Хлоридті-сульфатты судың минералдылығы — 10—16 г/л, "ерекше" қасиеті мен минералы жоқ бальнеологиялық топқа жатады. Бұл су "Бурабай" курортында асқазан ауруларын емдеуге пайдаланылады. Балшығы: сульфатты, минералдылығы — жоғары, ерітіндісі — хлоридті натрийлі-магнийлі, минералдылығы — (мг/л). Құраушыларының мөлшері (мг/л): күкірт-сутек — 50-60, бром 1,6, йод — 1,3.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан минералды сулары
Керогаз

**Керогаз.** **Пілтесі асбест** немесе **мақта-матадан** жасалған, бір немесе екі конторлы **керогаздар** болады.

### Асбест пілтелі керогаз
Керосин шығыны сағатына—180—190 г., 4 литр суды қайнату үшін 30—35 минут қажет. Резерзуарының сыйымдылығы 0,75 л. 
### Пілтесі мақта
Пілтесі мақта - матадан жасалған керогаздың қуаты асбест білтелі керогазға қарағанда екі есеге жуық төмен. Керосин шығыны — сағатына 80 г., 4 л суды
қайнату үшін —55 минут жұмсалады. Резервуарының сыйымдылығы —1 л. Керогазды жағу кезінде нұсқауда көрсетілген ережелерді қатаң сақтау керек. Керосиннің орнына бензин немесе басқа жанармай қолдануға, жұмыс істеп тұрған кезде оған керосин құюға, үрлеп өшіруге, жанып тұрған керогазды бір орнынан екінші орынға қозғауға болмайды.

## Тағы қараңыз
*Газ

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Максималды ағын

[thumb|[Неккар өзені]]
**Максималды ағын** — өзен тасығанда пайда болатын су көлемінің табиғи құбылысы.
Кейде бұған қатысты: "Өте көп су шығыны" деген шартты аталым қолданылады. Оның су тасқыны кезіндегі көлемін есептеуде көктемгі қар, күзгі мұздың еруінен, қатты нөсер жауыннан пайда болатын суға сәйкес жүргізілетін мелиоративтік жүйенің құрылыстарын жобалағанда және оны пайдалану кезіндегі су тасқынының деңгейі мен негізгі көрсеткіштерін міндетті түрде есепке алу өте қажет. Осы көрсеткіштерді ескере отырып, гидротехникалық құрылыстардың негізгі көрсеткіштері мен өлшемдерін анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мал шаруашылық ағындылары

[thumb|[Сиырлар]]
**Мал шаруашылық ағындылары** - Өзен, көл аңғарларына орналасқан көптеген мал фермалары суқоймаларды ластайтын негіздер болып табылады. Малдарды суаруды жеңілдету үшін, әдетте, мал фермаларын су көздерінің жағасына немесе жақын жерге орналастырады. Сұйық қалдықтар көп жинайтын орын болмаған жағдайда, бұл қалдықтар
жаңбыр суымен оңай жуылып, су көздерін ластайды. Кішігірім өзендерде, фермадан
төмен орналасқан алқапта табиғат қорғау шаралары болмаған жағдайда су лайланып
иістенеді және балық қырылады. Мал шаруашылық қалдықтары, олардың
құрамында ауру қоздырғыш ішек құртының жұмыртқалары (гельминттер) және
патогендік микроорганизмдердің болуымен де қауіпті. Әсіресе, шошқа кешендерінің қалдықтары аса қатерлі болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Топырақ пен таужыныстың жылу тендестігі

**Топырақ пен таужыныстың  жылу  тендестігі** – энергия  сақталу заңына негізделген,атмосфера-топырақ-литосфера  жүйесіндегі топыраққа немесе таужынысқа түсетін жылу энергиясының кірісі мен шығысын салыстыру.Жылу  теңдестігінің элементтері  тәуліктік және жылдық өзгеріске түседі. Шамасы мен таңбасы бойынша олар уақыт ағымында және жергілікті географиялық  ендік пен бойлыққа байланысты айтарлықтай өзгеріп отырады. Жылу теңдестігінің ең маңызды құрамдас бөлігі радиациялық тендестік (R), содан кейін — конденсация мен булану кезінде пайда болатын жылу (L), атмосфера мен оның астындағы бет арасындағы турбуленттік жылу алмасу (Р),жылу тасымалдау немесе автокция (А), сонымен қатар астындағы бетке,яғни топыраққа кететін жылу (Ф). Астыңғы беттің жьлу тендестігінің тендеуі: R + L + Р + А + Ф = 0.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Малталар

thumb|Малталар
**Малталар** — аққан сумен немесе теңіз, көл толқындарымен мүжіліп, жұмырланған, өлшемі 10—100 мм аралығындағы тау жынысы сынықтары. Қазіргі заманғы және ертедегі шөкпе кабаттарда
жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Толтырушы керіш

**Толтырушы керіш** - кеуектік керіштің түрі; онда бастапқы керіш шала не түгел шайылып, орнына жаңа керіш пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Толық су алмасу уақыты

**Толық су алмасу уақыты** - артезиан алабының қалыптасу барысында таужыныстардағы жер асты суларының толық алмасатын уақыт аралығы.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Толықкристалды таужыныс

**Толықкристалды тау жынысы** - құрамына шыны тектес заттарды кіріктірмейтін, түгелімен кристаллы заттардан тұратын тау жынысы; кұрамбөліктері тек қана микроскоппен көрінетін өте ұсақ кристаллы түрлері де ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Толысу желісі

**Толысу желісі** — жер қыртысындағы (тау жыныстардағы) жарық қуыстарының минералдық заттармен бірте-бірте бітеліп кептелуі нәтижесінде қалыптасатын желі.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы терминдері
Кола

**Кола** () – құлқайырлар тұқымдасына жататын тропиктік Африкада өсетін ағаш түрі; кейбір түрлерінің жемістері медицинада, сондай-ақ ликер және кока-кола сусынын жасауда қолданылады.

## Кока-кола

Кока-кола — сергітетін алкогольсіз сусын, көптеген елдерде кеңінен тараған; The Coca-Cola Company компаниясының өнімі; 200-2010 жылдар арасындағы әлемдегі ең үздік бренд болып саналады.

«Кока-кола» сусыны 1886 жылдың 8 майда (Джоржия штаты, АҚШ) Атлантада ойлап тапқан.

## Дереккөздер

Санат:Құлқайырлар
Кольеретка

**Кольеретка**— шөлмектің негізгі цилиндрлік бөлігіне емес, "мойны мен иығының" жалғаспағына жапсырылатын, ішіндегі сұйықтықтың сапасына қатысты қайсыбір анықтама беретін қосымша затбелгі. **Кольеретканың** болуының өзі-ақ өнімнің сапасы жоғары екенін көрсетеді. Қатардағы өнімдерде **Кольеретка** болмайды. Негізгі жапсырмасы болмайтын, тек **Кольеретка** ғана жапсырылатын өнімдер де кездеседі.

## Дереккөздер
Кольраби

thumb|right|250px|Кольраби
**Кольраби** — шаршыгүлділер тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдік туысы; көкөніс өсімдігі. Тағамға етті жуан сабағы пайдаланылады. Өнімділігі гектарынан 100 ц және одан жоғары болады.

## Тағы қараңыз
*Сәбіз
*Картоп
*Пияз
*Қияр
## Дереккөздер</span>


Санат:Орамжапырақтар
Компостер

**Компостер**— бақылау немесе тіркеу кезінде құжаттарға (мысалы, темір жол билеттеріне, чектерге) белгі соғатын қысқаш тәрізді аспап немесе аппарат.

## Дереккөздер</span>
Компот

thumb|right|250px|Алма компоты
**Компот** () — сұйық десерт тағамы; аздап қант салынған суға қайнатылған жас немесе кепкен жемістердің қоспасы. **Компот** дайындауға жеміс-жидектің барлық түрі пайдаланылады. Жуылып, тазаланған жеміс-жидектерге қантты шырын құйылып дайындалады.

Компотты кептірілген, консервіленген және жаңа жиналған жеміс пен жидектен әзірлеуге болады. 

###### Жаңа жиналған алма мен [[алмұрт]]тан жасалған компот
Тазартылған алманың әрқайсысын 6—8 бөлікке бөліп, өзегін алып тастау керек. Алма қарайып кетпеуі үшін қайнатқанға дейін аздап лимон қышқылы қосылған салқын суға салып қойған жөн. Ішінде қанты бар кастрөлге 2 стақан ыстық су құйып, оған туралған алманы салып, жұмсарғанша 10—15 минут (алма сұрпына қарай) қайнатады. Егер компот піскен антоновка алмасынан дайындалса, оны қайнауына жеткізсе болады. 500 г алмаға: 3/4 стақан қант қажет.
Жаңа жиналған алмұрттан жасалатын компотта осы әдіспен дайындалады, бірақ қантты (алмұрттың тәттілігіне қарай) азайтуға болады. 

###### Жаңа жиналған өріктен жасалған компот
Өрікті салқын сумен жуып, сүйегінен ажыратады. Кастрөлге қант салып, 2 стақан ыстық су құйып араластырып, үстіне өрікті салып, қайнату керек. 500 г өрікке: 3 л стақан қант қажет. 

###### Жаңа жиналған алма мен шиеден жасалған компот
Шиені салқын сумен жуып, сүйегінен ажыратыл, табақшаға салады. Шиенің сүйегіне су құйып қайнатып, елекпен немесе дәкемен сүзеді. Алынған шырынға қант сеуіп араластырып, үстіне тазартылып кесілген алма салады. Алма жұмсарғанша 10 минут баяу қайнатады да, үстіне шиені қосып, қайта қыздырады. 300 г алма мен 200 г шиеге: 3Д стақан қант қажет. 

###### Жаңа жиналған алма мен өріктен жасалған компот
Кастрөлге қант үстіне 2 стақан ыстық су құйып араластырады да, тазартылып, кесілген алма қосып, жұмсарғанша 10 минут баяу қайнатады. Сосын оған сүйегінен тазартылған өрік салып, қайтадан қайнату керек. 300 г алма мен 200 г өрікке: стақан қант қажет.

Тоңазытылған жеміс пен жидекті де компот дайындау үшін (алдын ала пісірмей-ақ) пайдалануға болады, қант пен судан өзінше бөлек шәрбат жасау керек 500—700 г жеміске 3/4 стақан қант және 2 стақан су құйып, шәрбат  суығаннан кейін үстіне жеміс салады. Жеміс қағынан жасалған компот. Қақты жуып,
ұзақ қайнатуды керек ететін неғұрлым қатты алма мен алмұртты іріктеп алып, үстіне салқын су құйып, 15—20 минутт баяу қайнатады. Сонан соң қант, ваниль немесе лимон ұнтағын, қалған жемісті қосып, тағы да 5—6 минут қайнатады. 200—300 г кептірілген жеміске: 1 стақан қант, 4 стақан су, ваниль мен лимон қабығының үгіндісі дәміне қарай қосылады. Қара өріктен жасалған компот. Қара өрікті жуып, үстіне ыстық су құйып, қант салып, 10—15 минут қайнатады. 200—300 г қара өрікке: 3/ І стақан қант, 3 стақан су керек.

## Тағы қараңыз
*Алма
*Өрік
*Шие

## Дереккөздер


Санат:Орыс асханасы
Санат:Алкоголсіз сусындар
Кондитер өнеркәсібі

**Кондитер өнеркәсібі**- жете механикаландырылған, автоматтандырылған кәсіпорындары бар тамақ өнеркәсібінің ірі саласы; кондитер өнімдерін шығарады.

## Тағы қараңыз
*Кондитер өнімдерін жіктеу
*Кондитерлік майлар
## Дереккөздер</span>


Санат:Өнеркәсіп
Кондитерлік майлар

**Кондитерлік майлар** (Кондитерские жиры) — ор түрлі майлардың қоспасынан дайындалатын майлар; құрамды бөліктері табиғи майлар немесе майлардың өңделген түрлері болуы ; мүмкін. **Кондитерлік майлар** печеньеге, вафлиге, сергіткіш салмаларға, шоколадты өнімдерге арналған, кәмпиттерге арналған қатты майлар болып бөлінеді. Бүл майлардың құрамында фосфатидтер мен анти тотықтырғыштар және т.б. болады. Барлық кондитер майлары (печеньеге арналғанынан басқасы) түсі ақтан ашық сарыға дейін өзгереді, кейде сұрғылт немесе қоңырқай ) түсті болады. Печеньеге арналған майдың түсі сарыдан сұрғылтта дейін өзгереді. Сұйық кондитер майларының түсі ашық сарыдан ашық қоңырға дейін болады.

## Тағы қараңыз
*Кондитер өнімдерін жіктеу
*Кондитер өнеркәсібі
## Дереккөздер</span>
Кондиция

**Кондиция** — тауардың, материалдың, өнімнің және т.б. белгілі бір нормаға сай болуы, сапасы.

**Кондиция** — кендегі пайдалы заттың өнеркәсіпте қолдануға тиімді не тиімсіз екенін анықтайтын шекті сапасы немесе технология жағынан кедергі келтірмейтін (мыс., кен кесектерінің ірілігі) шекті шама көрсеткіштер..

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Консерві өнеркәсібі

**Консерві өнеркәсібі**- өсімдік және жануар тектес өнімдерді (жемістерді, көкөністерді, сүтті, етті, балықты) өндейтін тамақ өнеркәсібінің саласы. **Консервілер** (герметикалық ыдыстағы жартылай фабрикаттар мен дайын азықтар) шығарады.
## Тағы қараңыз
*Консервілер
*Алматы жеміс консервілеу зауыты
*Консервілеу тәсілдері
*Консервілеу

## Дереккөздер</span>


Санат:Өнеркәсіп
Консервілер

нобай
**Консервілер** — сақтаған кезде бұзылып кетпес үшін термикалық, химиялық немесе басқаша өңдеуден өткізілген азық-түлік өнімі. Консервілер төмендегідей болып жіктелінеді: 
* балаларға және диетикалық жалпы консервілер: асарлық, түстік, табиғи, көкөніс маринадтары, көкөніс шырындары, көкөністі; 
* томатты консервілерлер: томат шырыны, томат езбесі, томат пастасы, томат соусы; 
* жеміс консервілері: компоттар, повидлолар, тосаптар, джемдер; 
* табиғи жеміс-жидек шырындары: жүзім, жемістер.

## Тағы қараңыз
*Консерві өнеркәсібі
*Алматы жеміс консервілеу зауыты
*Консервілеу
*Консервілеу тәсілдері

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Консервілеу тәсілдері

**Консервілеу тәсілдері** Тамақ өнімдерін консервілеудің бірқатар тәсілдері бар.
* **Пастерлеу** — ферменттердің әсерінен өтетін биохимиялық процесті тоқтату мақсатында өнімдегі ашытқы, зеңдерді, бактерияларды жою үшін өнімді қажетті уақыт бойы 75-100° С аралығындағы температурада өңдеу. Өнімдегі бүл микроорганизмдер 100° С-та жойылады. Джемді, тосапты, кейбір жеміс шырындарын, көкөніс және жеміс маринадтарын, ұзақ сақталмайтын кейбір балық консервілерін де пастерлейді.
* **Зарарсыздандыру** — өнімді ұзақ уақыт сақтау үшін 100° С-тан жоғары температурада, барлық микрофлораны жоюға қажетті уақыт бойы өңдеу.
* **Кептіру** — микроорганизмдер тіршілік ететін ылғалдылықты азайту процесі. Кептіру өнімнің түріне байланысты, микроорганизмдер тіршілік ете алмайтын ылғалдылыққа дейін 40 — 240° С температурада жүргізіледі. Жеміс-жидекті, етті, балықты, сүтті, саңырауқұлақтарды, жұмыртқаны және т.б. өнімдерді кептіреді.
## Тағы қараңыз
*Консервілер
*Алматы жеміс консервілеу зауыты
*Консерві өнеркәсібі
*Консервілеу

## Дереккөздер</span>


Санат:Өнеркәсіп
Борис Андреевич Ненахов

**Борис Андреевич Ненахов** *(1928-71)* - суретші.

Графика саласында жұмыс істеді. Ол «Абай Құнанбаевтың туғанына 125 жыл» атты альбомға «Түбінде баянды еңбек егін салған» өлеңі бойынша (1971, түрлі-тұсті, линогравюра; Қазақстан ұлттық кітапханасының қоры) сурет салды.

## Дереккөздер

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Не іздейсің, көңлім, не іздейсің?...

**«Не іздейсің, көңлім, не іздейсің?...»** - Абайдың 1892 ж. жазған өлеңі.

4 тармақты, 8 шумақтан тұрады. Ақын адам баласының шын мақтауға іңкәр көңіл-күйін, көптен алғыс алуды, елге жақсылық жасауды тіршілігінің мәні деп тұсінетін гуманист жанның өз арымен сырласуын өлең ернегіне тұсірген. Мақтаудың өзі сатылып, «екі сөзді тәңірі атқандар» деңгелекше шыр айналып, тарысы піскенніңтауығы болған заманда адам қадірін кім білмек. *«Сатып алма, сөз сатса, Ол асылды аңдамас»*, *«Мен - мақтанның қҰлы емес, Шын ақылға зорлық жоқ. Антұрған көп пүл емес, Өлім барда қорлық жоқ»* деп ақын ар алдындағы берік сертін, кісілік парасатын білдіреді. «Өмір, дұние дегенің, Ағып жатқан су екен. Жақсы-жаман көргенің, Ойлай берсең, у екен» деген ақын түйінінің астарында көңіл көзі көреген, өзі емес өзгенің болашағын ойлаған адамның жүрегін өкініш уы өртеп, аққан судай өмірден опықжеумен өтетіні, ойлы адамның көңілі іздегенін таппақ емес деген ишара жатыр. Ақынның бұл өлеңіне композитор М. Маңғытаев арнайы ән-романс шығарған.

Өлеңнің алғашқы шумағы 11 буынды, қалған шумақтары 7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген *«Қазақ ақыны ИбраҺим Қунанбай ұғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланды. Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер ұшырасады. Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасында 4-шумақтың 1-жолы «Мақтан - жел сөз жанға қас», 5-шумақтың 1-жолы «Журттың бәрі сөз сатса» болса, барлық басылымдарда бұлжолдар Мүрсейіттің 1905, 1907 жылғы қолжазбаларына, 1909 жылғы жинаққа сүйеніп, «Мақтау - жел сөз жанға қас», «Жұрттың бәрі сөз сатқан» болып алынған.

Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Нимец Иван Иванович

**Нимец Иван Иванович** (1938 ж. т.) - суретші.

Монументті енер саласында жұмыс істейді. 1968 ж. К. С. Федоридимен бірге Абайдың мемллекеттік әдеби-мемориалды музейінде көрме үйымдастырды. Осы көрме үшін ол «Абай» (металл, шекіме), «Абай оқыған медресе» (қағаз, ернек, акварель) суреттерін салды (екеуі де автордыңжеке қорында).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Антонина Тимофеевна Никитина

**Антонина Тимофеевна Никитина** (1902-1990) - суретші.

Көркем керамика саласында жұмыс істеген. Алматы керамик. станциясының (қазіргі Алматы экспериментальді керкем керамик. заводы) негізін қалаушылардың бірі. Ол Абай портреті салынған сәндік қумыра мен табақша (керкем сурет, оймыштау)  жасады.
## Дереккөздер
Владимир Александрович Новиков

**Владимир Александрович Новиков** (1937 ж. т.) - композитор. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері.

Ол Абайдың *«Қараңғы түнде тау қалғып»*, *«Көңіл құсы құйқылжыр шартарапқа»*, *«Татьянаның сөзі»* әндерін өңдеген. Сондай-ақ *«Домбыраға қол соқпа»*, *«Махаббат, достық қылуға»*,* «Абайдан»* вокалдық триптихтері, скрипка, бас, виолончель және фортепиано үшін жазған әндері бар.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Новоселов

**Новоселов**  - тергеуші.

1884 ж. 26 қазанда Үзікбай Бөрібайұлының Ибраһим Құнанбаевтың үстінен жазған арыздарын тексерген. Новоселовтың бұл істі тексеруіне И. Қүнанбаев қарсылық білдірген соң, істі тексеру Семей уөзінің соты П. Е. Маковецкийге тапсырылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Новроцский

**Новроцский**
1903 ж. көкшетаулық Шаймерден Қосшығұл Ұлының жазған арызына байланысты Абайға мүсылман фундаментализмі бойынша күдік келтіріп, оныңқыстауына, балалары Мағауия мен Турағулдың үйлеріне тінту - Нворороцкийдің басшылығыменжүргізілген. Ол Абайға  мінездеме жазып, арызда жазылған күдіктің негізсіз екенін анықтаған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Өзеннің дамуы

**Өзеннің дамуы**  - өзеннің барлық ирелендерін қоса есептегендегі нақты ұзындығы мен оның бастауы және сағасын қосатын түзу сызық ұзындығының қатынасы. Бұл сипаттама өзен ағатын жер бедерінің ойқы-шойқылық дәрежесі мен иректік дәрежесін көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Изотермия

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Еуропаның жарты жылдық изотермасы"]]

**Изотермия** — метеорологияда: 1) атмосфераның белгілі бір қабатындағы биіктікке байланысты ауа температурасының өзгермеуі; 2) белгілі бір атмосфералық процестердегі температураның (мыс., **изотермия**лық кеңею кезіндегі) тұрақтылығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Силицийсізденген пегматит

**Силицийсізденген пегматит** — гранит-пегматиттік балқыманың ультранегізді не карбонатты жыныстарға кіріп силицийсізденуінен пайда болған пегматигтің түрі. Бұл процесте кремнезем мен сілтілер қапталдық жыныстарға кетіп, балқыманың құрамы көп өзгереді. Ультранегізді жыныстардағы силицийсізденген пегматитпен корундтың, изумрудтың кендері кездеседі. 

## Дереккөздер


Санат:Геология
Нұрғазы

**Нүрғазы** -Абайдың өміріне қастандық жасаушы топтың адамы.

1898 ж. Муқыр сайлауында Нүрғазы ақынға қамшысын ала ұмтылғанда Уәйіс Сопин Абайды өз денесімен қорғаштап, соққыны тигізбей, аман алып қалған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Тұлғалар
Инерциялық ағыс

**Инерциялық ағыс** — қозғалыс тудырушы күштер тоқтағаннан кейін байқалатын су қозғалысы. Инерциялық ағыс Кориолис күші мен ортаға тартқыш күштер теңдеуіне байланысты су бөлшектері полюстерде — 12 сағаттық кезеңмен шеңберлене қозғалса, ал 30 градус ендікте — 24 сағаттық кезеңмен, сондай-ақ экваторда айналу кезеңі шексіз болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нүрғали Қошқарбайулы

*'Нүрғали Қошқарбайулы* Семей қаласында турып, қымызхана устаған кісі.

Нүрғалидың үйі мен қымызханасына Абай балаларымен, жақын- дарымен келіпжүрген.

Біржолы Абай қымызхана алдында қасына әнші, домбырашы Әлмағанбет ҚапсәлемҰлы мен скрипкашы Тұсіпжанды алып суреткетұскен. Бұл суреттіңтупнүсқасын Нүрғалидың келіні Көшенқызы Бижамал Абайдың мемл. әдеби-мемориал. музейіне тапсырды. Ақынның бұл сирек фотосы музей экспӨзициясына уздіксіз қойылып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Инесүзгі

**Инесүзгі** (**) - су ағыншасының көмегімен гидравликалық тәсілмен грунтқа батыруға мүмкіндік беретін, төменгі жағына арнайы сүзгі мен сүйір ұштық жалғанған құбырлар тізбегінен тұратын құдық. Инесүзгі грунт сулары деңгейін төмендету және кен орындарында ашылатын сулы тау жыныстарды құрғату үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нұрғаным Бердіқожақызы

**Нұрғаным Бердіқожақызы** (т. ж. б. - 1911) - Құнанбайдың кіші әйелі.

Абайдың баласы Ақылбайды бауырына салып тәрбиелеген. Абай әкесі Құнанбай қазасынан кейін Ақылбайды бөлек шығарып, Нүрғанымды өз қолына алған.

#### Шығармалар
Нүрғанымның «Колхоз жыры», «Еңбек», «Меке» атты жыр жинақтары жарық көрген. Нүрғанымның шығармашылық еңбегінің бір саласы - Абай шығармаларын халыққа кеңінен насихаттау болды. Ол 1916 ж. Орынбор қаласында өз қаражатымен Ұлы ақынның бурын баспа жүзін көрмеген: «Жазды күні қылтиған бір жауқазын...»., «Ата-анаға көз қуаныш...», «Құр айғай бақырған...», «Белгілі сөз өлді-өлді...», «Күшік асырап ит еттім...», «Тайға міндік...», «Жарқ етпес қара көңлім не қылса да...» атты өлеңдері мен бірінші қара сөзін жинақтап, «Абай термесі» деген атпен Орынборда жеке кітап етіп бастырып шығарды.

Павлодар қаласында орыс тілінде шығып тұрған «Степной пахарь» газетінің 1922 ж. 29 қазандағы санында жарияланған «Біздің ақындарымыз және әдебиет» мақаласында орыс оқырмандарын Абай шығармаларымен таныстырып, ақын өлеңдеріне талдау жасады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Инжектор-қоспалағыш

**Инжектор-қоспалағыш** — сұйықтықтарды қоспалауға арналған ағыншалық сорғы; мысалы, мұнай өнімдерінің дистилаттарын үздіксіз тазалағанда, тазаланушы дистилатқа реагенттер — күкірт қышқылы, сілтілер және т.б. қоспалау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нүри Зәки

**Нүри Зәки** (1921 ж. т.) - татардың көрнекті ақыны.

Революциядан бұрынғы және совет дәуіріндегі қазақ әдебиетімен жақсы таныс. Еліміздегі бауырлас әдебиеттерді насихаттау ісіне едәуір еңбек сіңіріп келе жатқан ол қазақтың 20-дан астам ақынының өлеңдерін қурастырып, өзі татар тіліне тәржімелеген.

Жинақ «Қазақстан ақындары» деп аталады. Нүри Абайдың«Жүрек - теңіз, қызықтың бәрі - асыл тас», «Буынсыз тілің» өлеңдерін тәржімелеген. «Қазақстан ақындарының» соңғы беттерінде берілген қысқаша өмірбаян мәліметтерінде Абайды «Қазақтың жаңа әдебиетінің негізін қалаған, дүние жүзілік әдебиеттің байлығын меңгеріп, Александр Сергеевич Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. А. Крылов т. б. классиктерді қазақ тіліне өте шебер тәржімелеген Ұлы ақын» деп бағалаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Татар ақындары
Білімдіден шыққан сөз

«**Білімдіден шыққан сөз**...» — Абайдың 1889 жылы жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 8 шумақтан тұрады. Тақырыбы мен идеясы жағынан бұл туынды ақынның «Көзінен басқа ойы жоқ...», «Өзгеге, көңілім, тоярсың...», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін...», «Алыстан сермеп...», «Біреуден біреу артылса...», «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы...», «Біреудің кісісі өлсе, қаралы ол.]..» секілді өлеңдерімен үндес, сарындас. Шығармада айтушы мен тыңдаушы, ақыл мен ақылсыздық, жақсы мен жаман, білімді мен білімсіз арасындағы айырмашылық анық, айқын әрі көркем суреттеледі. 

## Өлең мағынасы
Білімдіден шыққан ақыл сөз көкірегі бітеу, кеңілі қараңғы тасыр адамға емес, көкірегінде көзі бар талапты адамға кез болғанда ғана одан пайда болатынын толғай отырып, ақын жақсы мен жаманның бойына, мінез-құлқына тән басты-басты бірнеше белгілерді көрсетеді. Ақын жаманға тән мынадай ерекшеліктерді атайды: түзу сөзге сенбеу, тыңдауға, ұғуға құлқы, ынтасы жоқ, бойкүйез, бірақ тыңдауға құмарсып, ұққыш жансып бекер шабыну, ақыл, ойында байлам жоқ, айтшыл да тойшыл, қызшыл да қызықшыл болып, біресе ыржаң, біресе қылжаң қағу. Мұндай жан үшін ақыл да бір, денедегі арам бөз де бір. Қулық, сұмдық не есек, иә болмаса сұлу қыз, батыр мен барымташы жайы айтылған қысыр, қыңыр сөз болмаса, жаманның жабық көкірегіне білімнің, ақылдың сөзі ене алмайтыны шыншылдықпен суретті де, бейнелі баяндалады. Мұндай ит мінезге ақын сөз парқын білетін талапты адамның қасиеттерін қарама-қарсы қояды. Жақсы деген жанның көкірегінде білімдіден шыққан сездің нұрын керіп, сырын тани алатын кез болатынын, жүрегі сезімді, көңілі сергек келетінін бірде бейнелеп, бірде пернелеп айту арқылы ұлы ақын өз шығармасының мазмұнын байытып, ажарын аша түседі. Абайдың ақындық-азаматтық талабы, эстетикалық нысанасы тұрғысынан келгенде, терең айтылған білім сөзін көңілінің көзі ашық, ойы сергек жақсының шын көңіл беріп, жаны еріп ұғуы ғибратты іс қана емес, үлкен ғанибет болып табылады. Өлеңнің 1-шумағы 7 буыңды қара өлең үлгісімен, қалған шумақтары ғаруз үлгісімен жазылған. 

## Жарық керген жылы
Алғаш 1909 ж. С.-Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Туындыда аздаған текстол. өзгеріс кездеседі. Басылымдарда өлеңнің 7-шумағының 3-жолы «Дертті ішіне ем көріп» деп берілсе, Мұрсейіт қолжазбаларында бұл жол «Жаралы ішке ем керіп» делінген. Өлең ағылшын, араб, азербайжан, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған. Ж. Дәдебаев.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Сильвинит

**Сильвинит** — эвапориттер тобына жататын сильвин мен галиттен тұратын шөгінді тау жынысы
*Қосиа ретінде ангидрит, карбонаттар, сазды минералдар кездеседі. 
*Түсі — ақ, сүттей ақ, қызыл-қоңыр. Сүттей ақ түсі газ бен сұйықтың көптеген көпіршіктеріне байланысты. 
*Сильвин, галит және сазды минералдар қабатшаларының алмасып келуінен сильвиниттің бітімі жұқа қабатты болады. 
*Сильвинит тыңайтқыш ретінде, химия өнеркәсібінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Санат:Калий тыңайтқыштары
Инспекциялық бақылау

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Инспекциялық бақылау"]]

**Инспекциялық бақылау**— жаңадан салынып жатқан құрылыстарды және оның бөліктерін **инспекциялық бақылау**шылардың ішінара тексеруі, сонымен қатар мелиорациялық жұмыстардың белгіленген жоспары мен құрылыс нормалары мен ережелерінің талаптары бойынша тексеру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Символ индекстері

**Символ индекстері**- жақтың не қабырғаның символын көрсеткіш сандар. Әр индекс берілген кристаллографиялық ось бойынша бірлік жақтың параметрінің осы ось бойынша баска бір жактың параметріне катынасын көрсетеді. *Параметрлер қатынасының тиімділік заңы* бойынша символ индекстеріде бүтін қарапайым сандар болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Инфильтрация

**Инфильтрация** - судың жер бетінен топырақ пен түпнегіз тау жыныстарға сіңуі. Түскен жауын-шашыннан буланумен және беттік ағындымен кеткен мөлшерін шегергеннен қалатын шамамен өлшенеді.

Инфильтрация- жеке адамдардың жоғарыға қарай бағытталған тік мобильділік процесі барысында мәртебесі бойынша әлдеқайда жоғары әлеуметтік қабатқа (стратқа) өтуі.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Симметрия осі

**Симметрия осі**— кристаллографияда: симметриялы затты нақтылы бұрышқа бұрганда оның ұқсас бөлшектерінің орны ауысатын, бірақ өз мүсінінің айналдырганға дейінгі кескін-кейпі еш өзгеріссіз сақталынатын шартты тузу сызық.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Симметрия түрі

**Симметрия түрі**— кристалл көпжақтылардың симметрия элементтерінің мүмкін жиынтығы. 
*Симметрия түрінің жалпы саны — 32. 
*Бірінші рет симметрия элементтерінің жиынтығын 1830 жылы  *[[Гассел]]* жасады. 1867 жылы Гадолин мүмкін болатын барлық кристаллографиялық топтарды және олардың белгілерін математикалық жолмен шығарып, симметрияның 32 түріне толық сипаттама берді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Иірім аймағы

**Иірім аймағы** — турбулентті ағынның кез келген кедергіден асып-ағып өткен кездегі арна қабырғасынан өтпелі ағыншаның бөлініп шығуы. Бұл жағдайда көп иірімді А аймағы пайда болады. А аймағын иірім аймағы, қалған бөлігін — өтпелі ағынша, ал иірім аймағынан өтпелі ағыншаны бөліп тұратын а, Ь, с, сі бетін — бөлу беті деп атайды. Бөлу беті онша айқын білінбейді; ол тұрақсыз болады, кейде жергілікті қисық бетті болып жеке иірімшелерге айналу арқылы өтпелі ағыншамен бірге ағып кетеді де, бөлу беті қайтадан пайда болып, келесі уакыт мезетінде қайтадан жоғалады, бұл құбылыс осылайша қайталанып отырады. Бөліну беті ауданында тұрақты су иірімінің пайда болуынан өтпелі ағыншаға қайта іліккен жылдамдық лүпілі су қысымының артуына әкеледі. Су иірімі аймағында кайталама ағын пайда болады.

## Иірімдену

**Иірімдену** — су қоймалардың жеке бөлікшелеріне немесе арналық тасқындарда екі ағыстың қосылуы нәтижесінде судың жағаның шығыңқы тұсын айнала ағуы және арнаның кенеттен ұлғаюы кезінде дамитын судың айналып ағуы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Нұрлы аспанға тырысып...

**«Нұрлы аспанға тырысып...»**  — Абай Құнанбайұлының 1899 ж. жазған өлеңі.

Тіршілік атаулының күн нұрына ұмтылып, өсу, толысу, құлдырау, құру кезеңін бастан кешіретіні секілді, адам ғұмырының да алаңсыз гүлдеп-көктеп жайқалар шағын, еш пендені менсінбес кердең көңілдің, ақыл-парасат толыса дәні толған масақтай иілімпаз келетінін, алайда «әсте өлмесін білгендей қылық қылған «пенденің» өлмек үшін туғанын»: «Адамзат - бүгін адам, ертең топырақ, Бүгінгі өмір жарқылдап алдар бірақ. Ертең өзің қайдасың, білемісің, Өлмек үшін туғансың, ойла, шырақ» деп еске салады. Тумақ бар жерде өлмек бар екенін сезген пенде, өзінен кейінгіге мұра боларлық іс қалдырғанда ғана ғұмырын ұзартпақ дегенді меңзейді. Өлең 11 буынды қара өлең үлгісімен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланған.

Туынды басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 3-жолы «Дәні толық, басы ауыр егіндей-ақ» делінсе, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы басылымға сәйкес «Дәні толық, басы үлкен егіндей-ақ» болып берілген. Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, үйғыр т. б. тілдерге аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Мұратбек Атайбекұлы Нұрлыбаев

**Мұратбек Атайбекұлы Нұрлыбаев** (1937 ж. т.) - суретші.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Кескіндеме өнері саласында жұмыс істейді. Ол «Абай әні» атты сурет (1970, кенеп, майлы бояу)"Донецк облысындағы көркем сурет музейі" суретін салды (1970, қатты қағаз, майлы бояу, автордың жеке қоры).

Суретте Абай болған жерлердегі көктем керінісі, бүр жарған ағаштар және ұлттық киім киген бір топ салт атты жастар бейнеленген.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «Күркеде» тұратын ғалым 

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Каверна

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Каверна"]]

**Каверна** *([[латын тілі|латынша]]: caverna — қуыс)* — тау жыныстардағы пішіні әр түрлі (пішінсіз дөңгелек), мөлшері 1 мм-ден артық бос кеңістік.

Каверна кеуектен ірі, үңгірден кішірек болып келеді. Құрамы карбонатты кристалды тау жыныстарда (кейде әркелкі шөгінділер арасында) кездеседі. Каверна қалыптасуына қарай алғашқы және кейінгі болып бөлінеді. 
# тереңнен жоғары көтерілген магманың суып қатаю ерекшеліктерімен байланысты; 
# судың еріткіштік қабілетіне орай, әсіресе карбонатты шөгінділерде (әктастарда) байқалады. Тау жыныстардың өткізгіштігі мен беріктігін анықтауда кавернаны зерттеудің маңызы өте зор.

Тау жыныстардың қуыстылық өлшемі ретінде қуыстар көлемінің олардың жалпы көлеміне қатынасы алынады. Мұны кейде қуыстылық коэффициенті деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Санат:Геодезия
Сирек элементтер

**Сирек элементтер**- Жер қыртысында біршама сирек ұшырасады деп есептелетін элементтер. 
*Сирек ұшырасу себептері: 
**жер қыртысы құрамыңда өте аз мөлшерде болуы; 
**өте сиреген күйде таралуы; 
**қазіргі технологиялық мүмкіндіктер тұсында ажыратып алудың қиындығы *сирек элементтер*  деп шартты түрде сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Нағымбек Жәлеләддинұлы Нұрмүхамедов

**Нағымбек Жәлеләддинұлы Нұрмүхамедов** (1924-1986) - көрнекті суретші

Кескіндеме саласында жұмыс істеді. ҚазССР-інің еңбек сіңірген енер қайраткері, халық суретшісі. Оның «Абай Құнанбаев»  атты портретінде (1971, майлы бояу, кенеп, Қазақстан көркемсурет көрмөлері дирекциясының қоры) ақынның рухани жан дұниесі, мінез ерекшелігі шынайы көріністапқан. ҚазССР-інің Ш. Ш. Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлығы лауреаты.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Каменский су құбыры

**Каменский су құбыры**— Батыс Қазақстан облысындағы Зеленый, Ақжайық, Тасқала аудандарының жерін қамтиды. Жүйе Балаган жер асты суы көзінен басталады. Мұнда 12 ұңғыма су шығаруда. Жалпы ұзындығы — 538,8 км. Құбыр суы 988 мың га егістікті суарумен бірге 43 елді мекенді ауыз сумен қамтамасыз етеді. Тәулігіне 14,3 мың м3 су береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Котлет

thumb|250px|Қой котлеті
thumb|250px|Орыс котлеттері
**Котлет**— еттен, балықтан, үй құстарының, сондай-ақ аң мен еті жете жарамды жабайы құстардың етінен, ет тартқыштан өткізіп, пияз қосып, қуырып, бұқтырып, су буына пісіретін тағам. **Котлеттер** қоспасыз таза, жаншылған және туралған еттен жасалған болып бөлінеді. Қоспасыз таза және жаншылған котлет жасау үшін мал ұшасының ең жұмсақ еті, сондай-ақ үй құсының және аң мен жабайы құстың төс еті қолайлы. Туралған еттен котлет жасағанда ірі қара мен қойдың, шошқа ұшасының және құстың жілік етін пайдаланады. Әдетте, балық консервілерін сүйегі аз балықтардың (нәлім, жайын және басқа балықтардың жон еті) етінен жасайды. Көкөніс котлеттерін піскен картоптан, қырыққабат пен сәбізден немесе асханалық қызылшадан, жарма котлеттерін — пісірілген күріштен, соктен, ұнтақ және арпа жармасынан дайындайды. Қоспасыз таза, жаншылған және туралған еттен жасалған котлеттерге қуырылған немесе қайнатылып пісірілген картоптан, картоп езбенен, көк бұршақтан, макарондардан, сусымалы ботқадан гарнир әзірлейді және көкөністердің ор түрінен құралған гарнирлерді де қосып береді. Ал балық котлеттеріне гарнир қайнатылып пісірілген картоптан, езбеден, буға пісірілген күріштен жасалады. Көкөніс пен жарма котлеттерін дастарқанға гарнирсіз қояды, бірақ соус немесе сары май қосып береді. Жармадан жасалған котлеттерді тәтті тағам ретінде де пайдаланады, ол үшін оған ваниль қосып, көкөністерден жасалған тәтті соустар, кисель мен қайнатпа қосып ұсынады.

## Тағы қараңыз
*Ет
*Ет тағамдар
## Дереккөздер</span>


Санат:Ет тағамдар
Скарн қалыптасуы

**Скарн қалыптасуы** - әр түрлі тау жынысытарға (*көбінесе әктастар мен доломиттер*) құрамына темір, магний, кальций, кремний, алюминий және тағы басқа элементтерді, сол сияқты ұшпа заттарды (*[[су]], [[көмір қышқылы]], [[фтор]], [[бор]] және тағы басқа*) мол кіріктірген жоғары температуралы ерітінділердің тигізген әсерінен жаңа минералдар мен тау жынысы түрлерінің калыптасу процесі; 
**температура мен қысымның өзгеруімен және температура төмендеуімен орайлас сілтілі  ерітінділердің бірте-бірте кышқылдануы жағдайында жүзеге асады деп есептеледі. 
*Саяз (*1 км-ден 3-4 км-ге дейін*) және орташа терең (*3—4 км-ден 15—16 км-ге дейін*) қойнаулардың магмалық даму сатысы кезінде (*температура мөлшері 1000-650°С аралығында*) магнийлі скарндар қалыптасса, магма әрекетінен кейінгі саты жағдайында (*температура мөлшері 800-400°С аралығында*) әкті скарндар  қалыптасады; 
**терең қойнаулардың (*15-16 км-ден 30 км-ге дейін*) магмалык даму сатысында да (*температура мөлшері 1000—650°С аралығында, одан да жоғары*), магма әрекетінен кейінгі сатыда да тек қана магнийлі скарндар калыптаспақ.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Скарндану

**Скарндану** — карбонатты, кейде силикатты таужыныстардың көбінесе саяз тереңдіктерде, некен-саяқ терең қойнауларда жоғары температуралы метасоматоз процесіне ұшырауынан скарндардың түзілуі. 
*Скарн қалыптасуы процесінен айырмашылығы — *жаңадан қалыптасқан [[минерал]] түрлерінің аздығы*. 

## Дереккөздер


Санат:Геология
Скарнды кен орындары

**Скарнды кен орындары**- кендері негізінен анартас пен пироксеннен тұратын, амфибол мен хлоритті қоспа түрінде кіріктіретін, жоғары температура жағдайында қалыптасатын желілі метасоматитті немесе жапсарлы-метаморфты таужыныстан тұратын скарндар көлемінде немесе жапсарларында шоғырланған кен орындары.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Канал трассасын таңдау

**Канал трассасын таңдау**— пайдалану мақсатына байланысты канал трассасының бағытын тиімді есептеудің бір бөлігін таңдау. Су жүргізгіш каналды трассалау кезінде елді мекенді тікелей кесіп өтпей, айналып өту және санитариялық аймақты басып өтпеу қажеттігі есепке алынады. Жер суландыратын каналды жер беті бедерінің жоғары белгісімен трассалау қажет болса, жер құрғатқыш каналды, бұған керісінше, өте төменгі жер бедерімен, яғни ойпаң, ескі арнамен жүргізеді. Энергетикалық каналдың трассасын жүргізу кезінде, каналдағы энергияның барлық жиынтық шамасы аз болуы шарт және пайдалану шығыны да төмен болуы тиіс. Трассаны таңдау кезінде, жер жағдайына, бедерге байланысты, басынан бастап, соңына дейін мүмкін болатын нұсқасын бірнеше белгілейді. Содан кейін орташа еңістігін есептеп шығарады. Егер каналдағы су жылдамдығы қабылданған еңістікте мүмкін болатын жылдамдықтан жоғары болса, онда каналды бірнеше телімге бөліп, ең қолайлы жер жағдайына байланысты тік құламалар құрылысының тезағарын жасайды. Каналды трассалау қолайсыз инженерлік-геологиялық және топографиялық жағдайдан қашықтау тұста жүргізілуі тиіс, өйткені олардан өту үшін қосымша туннель немесе құбыр, науа арқылы су тасымалдаушы гидротехникалық құрылыс жүргізуге тура келер еді, қолайсыз инженерлік-геологиялық жағдайға: тау жыныстардың тектоникалық бұзылу аймағы, карсты жыныстар, грунт, жер асты суларының жақын орналасуы және канал деңгейінің жоғары болуы, кездесетін грунттың жоғарғы коэффициенті, сүзілуі және т.б. Қолайсыз топографиялық жағдайларға: ойлы-қырлы және сел жүретін жерлер жатады. Канал трассасының тікедей көктеп өтуіне елді мекендер, өндіріс мекемелері, инженерлік құрылыстар, құнарлы суармалы жер, кен орындары, су тұтынушылардың орналасуы және т.б. көп кедергі болады. Канал трассасын таңдау кезінде, оның орналасуын және жартылай қазынды, жартылай үйінді түріндегі құрылыс ретінде жүргізген дұрыс. Каналдың қима өлшемін, ұзына бойғы пішінін және канал трассасын бірнеше нұсқамен салыстыра отырып, түбегейлі шешім қабылдағаннан кейін және гидротехникалық құрылыс жұмыстарын толығымен механикаландыруды қамтамасыз еткен жағдайда барып ең тиімді нұсқасын тандап алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы