open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тұрмыс (журнал)

**“Тұрмыс”** – қолжазба журнал. 1905 жылы Уфа қаласындағы “Ғалия” медресесінде оқитын қазақ шәкірттері шығарған. Оның не бары бір саны таратылған. “Тұрмысты” дайындап көбейткен әрі авторы – ақын Мақыш Қалтаев. Журналда бұқараны мәдениетке шақыру, қазақ тұрмысы жайында материалдар жазылған.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Әдебиет
Санат:Тарих
Өлеңті (Ақмола облысы)

**Өлеңті** — Ақмола облысы Ерейментау ауданындағы ауыл, Өлеңті ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан шығысқа қарай 40 км-дей жерде, Өлеңті өзенінің сол аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1961 – 1997 жылдары өзімен аттас қой өсіретін кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Өлеңтіде және округке қарасты Қоржынкөл, Өлеңті темір жол бекеттерінде ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Ауыл арқылы Астана – Ерейментау – Екібастұз – Павлодар темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Зелёный Бор (Ақмола облысы)

**Зелёный Бор** — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Зеленобор ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Щучинск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде, Үлкен Шабақты көлінінің шығысындағы шоқ қарағай өскен орманды-таулы өңірде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы Щучье құс фабрикасы негізінде қаланды. 1994 жылдан акционерлік қоғам және бірнеше серіктестіктер құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кинотеатр, аурухана, емхана, тұрмыстық қызмет  көрсету комбинаты, т.б. бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Құлмат Өмірәлиев

thumb|Құлмат Өмірәлиев
***Құлмат Өмірәлиев*** (10.11. 1930, Қазығұрт ауданы – 25.5. 1985, Алматы)– тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1970). 

Шымкенттегі мұғалімдер институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген соң (1951) орта мектепте қазақ тілі мен әдебиеті пәндерінен мұғалім, оқу бөлімінің меңгерушісі болып істеді. 
* 1953 – 57 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педогогикалық институтының филология факультетінде; 
* 1957 – 60 жылдары осы институттың қазақ тілі кафедрасының аспирантурасында оқыды; 
* 1960 – 62 жылдары «Қазақстан мектебі» журналының редакциясында бөлім меңгерушісі; 
* 1972 жылдан өмірінің соңғы күндеріне дейін Қазақстан Ғылыми академиясының ауылы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының түркітану және тіл тарихы бөлімінде аға ғылыми қызметкер болып істеді;
* Алматы қаласында Кеңесбаевтың жетекшілігімен «XV – XІX ғасырлардағы қазақ поэзиясының тілі» деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Өмірәлиев қазақ тілінің грамматикасы, тіл тарихы, емле, қазақ поэзиясының тілі, көне дәуір ескерткіштері, текстология, этимология, қазақ тілі мен әдебиеті мәселелеріне қоса қоғамтану мәселелеріне де батыл қалам тартқан ғалым. Ол Абайға дейінгі қазақ поэзиясының алыбы Дулат Бабатайұлын бүгінгі таным төріне шығарған зерттеуші. Осы еңбегі ескеріліп Аягөз қаласының бір көшесіне ‘’’Құлмат Өмірәлиев’’’ есімін беру ұйғарылған. 

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:10 қарашада туғандар

Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:25 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Гавриил Адрианович Тихов

**Гавриил Адрианович Тихов** (19 сәуір 1875, Беларусь, Минск облысы, Смолевичи ауылы – 25 қаңтар 1960, Алматы қаласы) – астроном, Қазақстан ғылым академиясының академигі (1946).

1897 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген. 1906–1941 жылдары Пульков обсерваториясында қызмет істеген. 1947–1960 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Астроботаника бөлімін басқарды.

Негізгі ғылыми еңбектері астрономия мен спектрофотометрияға арналған. 
200-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Жетістіктері:

* Ленин ордені;
* Еңбек Қызыл Ту ордені.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан астрономдары
Санат:1875 жылы туғандар
Санат:1960 жылы қайтыс болғандар
Тұтас орта механикасы

**Тұтас орта механикасы** – механиканың газдардың, сұйықтықтардың, плазманың, деформацияланатын қатты денелердің қозғалысын және тепе-теңдігін зерттейтін бөлімі. 

Ол гидроаэромеханикаға, газодинамикаға, пластик. теорияларға, т.б. ажыратылады. Тұтас орта механикасында заттың молекулалық құрылысы ескерілмей, оның барлық қасиеттері (тығыздығы, механикалық кернеуі, бөлшектердің жылдамдықтары, т.б.) көлемі бойынша үздіксіз таралған тұтас орта ретінде қарастырылады. Мұндай жуықтаулар Тұтас орта механикасына жоғары математиканың үздіксіз функциялар аппаратын қолдануға мүмкіндік береді. Тұтас орта механикасында кез келген ортаны қарастырғанда механиканың негізгі заңдарына сүйеніп қорытылатын ортаның қозғалыс теңдеуі мен осы ортаның тепе-теңдік шарты, ортаның үзіліссіздік теңдеуі (массаның сақталу заңына негізделген), энергияның сақталу заңы негіз етіп алынады. Әрбір нақты ортаның ерекшеліктері ерекшеліктері олардың күй теңдеулеріне немесе берілген орта үшін кернеу мен деформацияның немесе ортаның деформациялану жылдамдықтарының байланысуын белгілейтін реологиялық теңдеулерде ескеріледі. Ортаның қасиеті температураға және басқа да физикалық-химиялық параметрлерге тәуелді. Әрбір нақты есепті шешкенде бастапқы және шекаралық шарттар берілуі тиіс. Олар ортаның ерекшеліктеріне тәуелді.Тұтас орта механикасы физика мен техниканың әр түрлі салаларында пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Механикалық қозғалыс
Барлыбай күмбезі

[thumb|[күмбез]]
**Барлыбай күмбезі** — 20 ғасырдың басынан сақталған дәстүрлі сәулет өнері ескерткіші. Жыланшықтүрме қыратындағы (Қостанай облысы Амангелді ауданы) Сарыторғай өзінің Терісбұтақ саласы жағалауының оң жақ бетінде тұрғызылған. Ғимараттың іргесі тең шаршы пішінді, өлшемі — 6,23x6,21 м, қабырғаларының биіктігі 2,50 м. Оның алдыңғы қасбетіндегі есік ойығының өлшемі — 1,87x0,70 м. Төрт қабырғасының жоғарғы жағына мәнерленген шаршы тақта кірпішпен бұғаттама берілген. Алдыңғы қасбетіндегі есік ойығына сәйкес, оның екі жағына екі ойық мәнерлеп өрілген. Құрылысқа күйдірілген қызыл кірпіш пайдаланылған. Уақыт пен ауа райының құбылыстары әсерінен ғимараттың бүрмелі күмбезі мүлдем опырылып құлаған.

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Сәулет өнері
Саңырау (Ру)

**Саңырау** — Ұлы жүз құрамындағы шанышқылы тайпасынан тарайтын ру бірлестігі. Шанышқылыдан айрылмас, одан үш ата тарайды: саңырау, дарқан, бектау. Саңыраудан 13 ата: бесбай, құрбақа, елеукер, жауқашты, тоқымбай, қаратұқым, жұдырық, сәрке, сасбақа, қаламыш, жантеке, жаулы, көкмойын ұрпақтары өрбиді. Саңырау – ұраны “Айрылмас”. 

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат: Тарих
Санат:Қазақ рулары
Хлориттену

**Хлориттену** — амфибол, пироксен, биотит, эпидот, т.б. түсті минералдарды хлоритпен алмастыру процесі. Хлориттенуге ультранегізді, негізді кейде орта қышқыл және қышқыл тау жыныстары ұшырайды. Хлориттенген тау жыныстары аймақтық метаморфтану (жасыл тақтатастар), автометаморфтану (спилиттер) және гидротермалды ерітінділер әсерінен қалыптасады. Алдыңғы екеуінде түзілген тау жыныстары үлкен аумақты, ал соңғысындағы түзілімдер жарылыс белдемдерін бойлай шағын алаңдарды алып жатады. Хлориттену — шағын тереңдіктерде өтетін метаморфтану нәтижесі. Хлориттену кейде скарн түзілу процесімен қатар жүреді немесе магнийлі тау жыныстарының (серпентиниттер, т.б.) жапсарлық өзгеру белдемінің бірі ретінде де байқалады. Хлориттену көбінесе кентас өзгерістерінің бірі болып саналады және гидротермалдық кентасты ерітінділер әсерімен тығыз байланысты. Хлориттену — кентас іздеудің бір белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Постимпрессионизм

**Постимпрессионизм** (латын тілінде *post* — кейін және импрессионизм) — бейнелеу өнері тарихында импрессионизм негізінде пайда болған ағым. Постимпрессионизм өнерде XIX ғасырдың аяғында көрініс беріп, XX ғасырда кең етек алды. Атаулары ұқсас болғанымен, постимпрессионизм импрессионизмнің тікелей жалғасы болып табылмайды. Бұл көркемдік әдістің өкілдері П. Сезанн, П. Гоген, Э.Мунк В. ван Гог, А. ле Тулуз-Лотрек өз шығармаларында табиғат пен болмыстың ішкі тынысын бейнелеуді көздеді. Постимпрессионистер шығармалары адам ойының терең түкпірлеріне бойлай еніп, олардың рухани әлемін нақты әрі тұжырымды тәсілдермен айқын аша білу жетістігімен ерекшеленді. Олар дүниені қаз-қалпында дәл ұқсата көшіруден бас тартып, бейнелеу тәсілдерінің дәстүрлі құралдарын шығармашылықпен пайдаланды. Постимпрессионизм өзінен кейінгі прогресшіл бейнелеу өнеріне әсер етіп келеді. Сонымен бірге, постимпрессионизмнен тәлім алған кей суретшілер оның болмыс пен дүниені танудағы әдіс-тәсілдерін теріс түсініп, жалаң түр қуалаушылыққа келіп ұрынды.

## Дереккөздер

Санат:Постимпрессионизм
Макросоциология

**Макросоциология** (грекше *makros* — үлкен) — социология ғылымының күрделі әлеуметтік процестерді зерделеуге, ірі әлеуметтік топтар мен жүйелерді талдауға бағытталған зерттеу бағыты. Макросоциология микросоциологияға қатысты мәселелер мен теориялық қорытуларға қарағанда әлеуметтік процестер мен қоғамдық өмірді біртұтас түрде қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Байтұрсын Есжанұлы Өмірбеков

**Байтұрсын Есжанұлы Өмірбеков** (14.9.1946 жылы туған, қазіргі Алматы облысы Ескелді ауданы Талды ауылы) – графикашы-суретші, ҚР-ның еңбек сіңірген қайраткері (1999).

* 1969 жылы ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітіргеннен кейін осы институттың бейнелеу өнері кафедрасының ассистенті (1969 – 71), аға оқытушысы (1972 – 74), көркемсурет-графика факультетінің деканы (1974 – 78)
* Алматы театр және көркемсурет институтының оқу және ғылыми жұмыстары бойынша проректоры (1978 – 87), кафедра меңгерушісі (1990 – 92)
* Қазақстан көркемсурет академиясының графикикалық дизайн кафедрасының меңгерушісі (1992–94) қызметтерін атқарған.
* 1994 жылдан Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайының директоры.

Өмірбеков кескіндеме, графика және мүсін (Қайрат Рысқұлбеков, Жамбыл облысының Мойынқұм ауданындағы еңбек ерлері мен Оңтүстік Қазақстан облысының Абайбазар ауданындағы алғашқы коммунарларына қойылған ескерткіштердің) саласы бойынша еңбектердің, бейнелеу өнері мәселелері жайлы кітаптардың (“Түр-түс әлемінде“, 1986; “Түр-түстердің тілдегі көрінісі”, 1992, екеуі де Ә.Қайдаровпен бірге; “Кеңістіктегі түр-түс” оқу құралы, 1990), мақалалардың, мәдени көркем жобалардың авторы.

Халықаралық өнертанушылар ассоциациясының мүшесі (2002).

## Дереккөздер


Санат:14 қыркүйекте туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Ескелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық педагогика университеті декандары
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары
Санат:Халықаралық өнертанушылар ассоциациясы мүшелері
Сүртісу

**Сүртісу**, *Күремөзен*, *Кеңсаз* – Сарысу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақмола облысының Қорғалжын, Ұлытау облысының Жаңаарқа аудандары жерімен ағады. Ұзындығы 104 км, су жиналатын алабы 6300 км2. 

## Бастауы
Аймысық, Суықбастау (602 м) тауларындағы бұлақтардан басталып, Қызылжар кентіне жетпей Сарысуға құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы көбіне тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Көп жылдық орташа су ағымы 57 темір жол айырмасы тұсында 3,10 м3/с. Алабы жайылымға, шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері 
Санат:Қорғалжын ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Есіркеп Өмірбеков

‘’’Есіркеп Өмірбеков’’’ (1920, Түркістан облысы, Сарыөзен болысы, Қаратау ауылы – 2001, Созақ ауданы Шолаққорған кенті) – шежіреші, ауыз әдебиетін жинаушы, өлкетанушы.

## Еңбек жолы
* 1930 ж. ауылдағы қызыл отаудан сауат ашады.
* 1939 ж. Шолаққорғандағы жеті жылдық мектепті бітіреді.
* 1941 ж. Түркістан педагогикалық училищесінде оқиды.
* 1956 ж. Қазақстан Компартиясы ОК жанындағы партия мектебінде, 1959 ж. жоғары партия мектебінде оқиды.
* 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында жұмысшы болып істейді,
* Созақ ауданы «Социалистік шаруа» газетінің редакциясында әдеби қызметкер, редактор болады.
* 1952 ж. Созақ аудандық партия комитетінің Созақ зонасы бойынша хатшысы.
* 1959 ж. Энгельс атындағы кеңшардың партия хатшысы қызметін атқарады.
* 1959 ж. «Молшылық үшін» газетінің редакторы болды
* 1964 ж. Созақ аудандық кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, халықтық бақылау комитетінің төрағасы болды.

## Шығармашылығы
Ол Созақ елінің өткені мен бүгініне қатысты тарихи деректерді жинаумен қатар өлең, поэмалар, очерктер жазды; Созақ өңірінің ақындары, домбырашылары, шешендері, бұрынғы билері, ел тағдырына із қалдырған тарихи адамдары, т.б.  туралы аңыздар мен әңгімелер жинады. Ол Созақ өңірінің жиырмаға жуық (Құлыншақ, Шәді, Санбай, Айтжан, Тайжан, Бәйдібек, Мүсірәлі, Мәлік, Байсақал, т.б.) ақындарының әдеби мұрасы жөнінде, сондай-ақ Қаратау атырабына белгілі күйшілер хақында аса қызықты мағлұмат топтаған. Солардың қатарында Сүгір, Бапыш, Жаппас, Төлеген, т.б. жиырмадан астам күйші домбырашылар туралы деректері, Абақ, Жаманқара, Сейділда, Кәрібай тәрізді батырлар турасындағы қызғылықты мағлұматтары бір төбе.

Созақ елінің тарихы, табиғаты, өсімдігі, жан-жануарлар дүниесі, шаруашылығы жөнінде танымдық мәні зор деректері де мол. «Дәулет пен сәулет» (1968), «Шежірелі өлке» (2002), «Бабалар соқпағы» (2003), " Өмір керуені" (2015) атты кітаптары шыққан.

## Дереккөздер

Санат:1920 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шолаққорғанда қайтыс болғандар
Санат:Шежірешілер
Санат:Қазақстан фольклоршылары
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Санат:Түркістан индустриалды-педагогикалық колледжі түлектері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Санат:Түркістан облысы редакторлары
Төремұрат Тайлыбекұлы

**Төремұрат Тайлыбекұлы** (1821, қазіргі Атырау облысы Жылыой ауданы – 1863, Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы) – белгілі батыр. 
*Кіші жүздің таз руының жастабан тармағынан шыққан. Өтен, Нарынбай батырлардың үзеңгілес серігі болып, Ресей отаршыларына, түрікпен аламандарына қарсы соғыстарда ержүректігімен аты шыққан. Қаһармандығы үшін таз руының ұранына айналған. 
*Палуан, мерген, домбырашы ретінде де қадірленген. Түрмеден қашып шыққан ұлы күйші Құрманғазыны паналатып, қамқорлық көрсетеді. 
*Біреуге айттырылып қойылған, сүйген қызы Данай сұлуға үйленгені үшін елден қудаланып, Хиуа жұртына кетуге мәжбүр болған. Түрікпен аламандарымен соғысып, Күйкен тауы маңында қаза тапқан. Бейіті сол жерде. 
*Сүйінғара батыр Төремұраттың жерленген жеріне мазар тұрғызды. 
*Төремұратқа Құрманғазы “Төремұрат”, “Тас астау, тас дере”, “Төремұраттың ақ арғымағы”, т.б. күйлерін арнаған. 
*Халық ақындары шығармаларында Төремұрат есімі жиі кездеседі.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Тұтас спектр

right|thumb|200px|Спектр
**Тұтас спектр**, үздіксіз спектр – қызған қатты денелер мен сұйықтықтар шығаратын оптикалық спектр.  Тұтас спектрді бір-бірімен үнемі әсерлесіп отыратын молекула және атомдық иондар жиыны шығарады. Газдарға қарағанда қатты және сұйық денелерде молекулалар өзара күшті әсерлеседі. Соның салдарынан заттың энергет. деңгейлері (немесе осы деңгейлердің біреуі) үздіксіз өзгеріске ұшырайды. Сөйтіп, екі күй арасындағы энергетикалық ауысу кезінде зат тұтас спектр  шығарады.
## Дереккөздер



Санат:Физика
Тұрсынқұл Өмірзақ

нобай|Тұрсынқұл Өмірзақ
**Тұрсынқұл Өмірзақ** (10.10. 1948 ж.туылған [Өзбекстан Республикасы, Самарқанд облысы, Пайарық ауданы) – ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1989), профессор (1991). 1965–67 жж. мектеп мұғалімі. 1967-1972 жж. В.В.Куйбышев атындағы Самарқанд ауыл шаруашылығы институтының студенті. 1972–96 жж. Шымкент қаласындағы Қазақ қаракөл ғылыми-зерттеу  институтында аспирант (1972-1975), ғалым хатшы (1975-1977), "Генетика және селекция" бөлімінің меңгерушісі (1977-1992), "Қаракөл" ғылыми-өндірістік бірлестіктің және институттың ғылым жөніндегі 1-ші орынбасары (1992-1996) болып еңбек етті. 1996-2009 жылдары А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің "Биология" кафедрасының профессоры. 2009 жылдан бері М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің "Биология" және "Биотехнология" кафедраларының профессоры. 250-ге жуық ғылыми еңбектердің авторы. ҚР Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі. Ғылыми еңбектерінің негізгі бөлігі қаракөл қойының генетикасы мен селекциясына арналған. Сонымен қатар  этология, психогенетика, антропогенетика, биотехнология бойынша ғылыми, оқу-әдістемелік еңбектері бар. АҚШ және Қытай елдерінде ғылыми-практикалық тәжірибеден өткен.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан ғалымдары
Ткаченко

**Ткаченко** Артем Михайлович (1930 жылы туған, Украина, Луганский облысы Краснодон қаласы) – техника ғылымының докторы (1992), профессор (1994). Донецк политехникалық институтын бітірген (1953). 1953 жылдан Қазақстан Ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында аға инжинер, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарды. 110-нан астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы.

## Дереккөздер
Перлит

**Перлит** (нем. perle — меруерт) — жанартаулық шыныдан тұратын қышқыл эффузиялық тау жынысы. Хим. құрамында: SіO2 — 65 — 75%, Al2O3 — 10 — 15%, аз мөлшерде Fe2O3, CaO, MgO, SO2, т.б. қоспалар, 3 — 6%-дай байланысқан су болады. Бітімі перлиттік, сынығы домалақ пішінді қабықшаларға, шарларға бөлінеді, жылтырлығы эмаль, інжу,жібек, балауыз, шыны тәрізді. Түсі сұр, сарғылт, көгілдір, меруертке ұқсас; тығызд. 1,3 — 1,6 г/см3. Перлитті 850 — 1200oС-қа дейін қыздырғанда құрамындағы су буланып, ісінеді, қуыстар пайда болады. Көлемі 10 — 20 есе ұлғайып, кеуекті жеңіл материалға айналады. Осы қасиетіне байланысты Перлитті бетонға жеңіл толтырмалар ретінде, отқа төзімді цементтерге, бояуларға, пластмассаларға, асфальтқа қосады; жылу өткізбейтін бұйымдар жасауда, химия, мұнай өңдеу, тамақ, дәрі-дәрмек, шыны өндірісінде қолданады. Қазақстанда Семейтау аймағының қышқыл эффузияларында кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Баянауыл

**Баянауыл** — Павлодар облысындағы ауыл, Баянауыл ауданының (1928 жылдан) және Баянауыл ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Павлодар қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 210 км жерде, Баянауыл тауының оңтүстік-шығыс бөктеріндегі Сабындыкөл жағасында орналасқан. Табиғаты аса сұлу жер, тауындағы қарағайлы орманында қайың, қандыағаш, мойыл, тағы басқа аралас келеді. Орман ішінде жидек, таңқурай, қарақат, саңырауқұлақ өседі. Ең жақын темір жол бекеті – Екібастұз (135 км). 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1826 жылы қаланған, 1833-1868 жылы Баянауыл сыртқы округінің әкімшілік орталығы болды. Баянауылдың Қарқаралы мен Павлодар қалалары аралығында орналасуы оның экономикалық маңызын күшейтті. Мұнда үлкен жәрмеңкелер өткізіліп тұрды. 

## Кәсіпорындары
3 көмір өңдірісі, алтын өңдірісі және әк өңдірісітері жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
3 орта мектеп, 4 балабақша, Жаяу Мұса өнер мектебі, Ertis колледжі, Сұлтанмахмұт Торайғыров мәдениет үйі, Қаныш Сәтбаев мұражайы, аудандық аурухана, аудандық кітапхана, 2 диспансер, санитарлық - эпидемиологикалық станциясы, баспахана бар. Тұрғындары облыс орталығына және Екібастұз қаласына, елді мекендерге автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Өлеңті (Батыс Қазақстан облысы)

**Өлеңті** — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы, Жымпиты ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жымпиты ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде, Өлеңті өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1653 адам (822 ер адам және 831 әйел адам) болса, 2009 жылы 1042 адамды (544 ер адам және 498 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 957 адамды (494 ер адам және 463 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961-1997 жылдары қой өсіретін кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Өлеңтіде шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Сырым ауданы елді мекендері
Алан Уайлдер

**Алан Чарлз Уайлдер** (ағылшынша *Alan Charles Wilder*) - британиялық сазгер, музыкант, дыбыс продюсері. 1959 жылы 1 маусымда Батыс Лондонның Хаммерсит кентінде туған. 

## Өмірбаяны
1982-1995 жылдары әйгілі британдық Depeche Mode тобының мүшесі болған. 1986 жылдан өзінің жеке Recoil атты жобасында қызмет етеді. Фортепиано, флейта, дауылпаздарда ойнай алады. Ажырасқан. Бұрынғы жұбайы: Хепсиба Сесса (Hepzibah Sessa). Балалары: Пэрис (1997), Стэнли Дюк (2001) Уайлдерлер.

Санат:Музыкатану
Лев Давыдович Ландау

**Ландау Лев Давыдович**  [*9(22).1.1908, [[Баку]] — 1.4. 1968, [[Мәскеу]]*] — орыс ғалымы, КСРО ұлттық академиясының академигі (1946). Ленинград (*қазіргі [[Санкт-Петербург]]*) университетін бітірген (1927). 1932 жылдан Харьковтегі Украина физика-техникалық институтында, 1937 жылдан КСРО ұлттық академиясының Физикалық проблемалар институтында, 1947 жылдан Мәскеу мемлекеттік университетінде (МГУ-дің) ғылыми-педагогикалық жұмыстармен айналысты. 1926 ж. екі атомды молекулалар спектрінің  қарқындылығы туралы өзінің ең алғашқы ғылыми жұмысын жариялады. 1927 ж. тығыздық матрицасы ұғымын тұңғыш рет ғылыми айналымға енгізді. Ол металдың электрондық диамагнетизм теориясын (1930), антиферромагнетизм теориясын (1936), екінші текті фазалық ауысудың жалпы теориясын (1937), Ю.Б. Румермен біріге отырып, ғарыштық сәулелердегі электрон нөсерінің каскадтық теориясын (1938), сұйық гелийдің асқын аққыштық теориясын (1941), электрондық плазманың тербеліс теориясын (1946), В.Л. Гинзбургпен бірге асқын өткізгіштің жартылай феноменол. теориясын (1950), жоғары энергиялы бөлшектердің өзара соқтығысуы кезіндегі бөлшектердің тасқындап туу теориясын (1953), А.А. Абрикосовпен, т.б. бірлесе отырып кванттық электрдинамика негіздерін (1954 —1955), комбинациялық жұптылықтың жаңа принципін және екі құраушылы (компонентті) нейтрино теориясын (1956), Ферми сұйықтығының теориясын (1956 — 1959), т.б. жасады. Ландау Л.Д көптеген физик-теоретиктердің (И.Я. Померанчук, А.Б. Мигдал, И.М. Лившиц, А.А. Абрикосов, Е.М. Лифшиц, И.М. Халатников, т.б.) мектебін құруына ықпалын тигізді. Ресей ұлттық академиясының Теориялық физика институты Ландаудың есімімен аталады. *КСРО Мемлекеттік сыйлығы* (1946, 1949, 1953) *[[Нобель сыйлығы]]* (1962) және *[[Лениндік сыйлық]]*(1962), лауреаты болды, *[[Социалистік Еңбек Ері]]* (1954). 3 мәрте *[[Ленин ордені]]мен*, т.б. орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер<span>


Санат:22 қаңтарда туғандар
Санат:КСРО теориялық физиктері
Санат:КСРО Нобель лауреаттары
Кризистік күй

**Кризистік күй** — екі фазалы жүйенің физикалық қасиеттері бірдей болып, олардың арасындағы фазалар айырмашылығы түгелдей жойылатын тепе-теңдіктің шекті күйі. Күй диаграммасында фазалардың тепе-теңдік қисығында шекті нүктелер – кризистік нүктелер сәйкес келеді. Гиббстің *фазалық ережесі бойынша*, кризистік нүкте таза заттың екі фазасының тепе-теңдігі кезінде оқшауланған, ал екі құраушысы бар ерітінділерде ол нүктелер кризистік қисық құрайды. Жүйенің  сәйкес параметрлері – кризистік қысым (рк), кризистік көлем (Vк), кризистік концентрация (хк), т.б. деп аталады. Сондай-ақ, фазалық ауысу жылуы мен фазааралық беттік керілуі азаяды және *кризистік нүкте*де нөлге айналады..
Кризистік күй — параметрлері кризистікке (pk,Vk,Tk) тең болатын күй. Төменгі температураларда (Tk) изотермалардыі иілмелі учаскесі болады, ол әуелі монотонды төмен түседі, содан кейін монотонды жоғары көтеріліп, тағы да монотонды төмен түседі. Ван-дер-Ваальс теңдеуі берілген р және Т кезінде Vm көлемге қатысты үшінші дәрежелі теңдеу болып табылады; демек, оның үш заттық не бір заттық және екі жорамал түбірі болуы тиіс, әрі заттық оң түбірлердің ғана физикалық мағынасы болады. Соңдықтан бірінші жағдайға изотермалар төменгі температураларға сәйкес келеді (газ көлемінің V1,V2 және V3 мәндері қысымның бір ғана р1 мәніне келеді), ал екінші жағдайға - изотермалар жоғары температураларға сәйкес келеді.

## Дереккөздер

Санат:Психология
Өмірді сақтандыру

нобай|Alt=A.|Өмірді сақтандыру

**Өмірді сақтандыру** – жеке басты сақтандырудың (өзіндік сақтандырудың) кіші саласы. Оның жіктелімдік белгісі – сақтандырылушы белгілі бір жасқа жеткенде, қайтыс болған жағдайда немесе сақтандыру шарты аяқталғанда сақтандырушы сақтандыру талаптарында белгіленген ақшалай соманы төлеуі. Өмірді сақтандыруда негізінен тек межелі жасқа жеткенде және қайтыс болғанда ғана төлем төлеу міндеттемесі көзделеді. Сақтандыру шартында аталмыш екі тәуекел біріктіріліп, сақтандырылушы еңбек ету қабілетінен айрылғанда төлем төлеу міндеттемесімен толықтырылуы мүмкін. Межелі жасқа жеткенде немесе еңбек ету қабілетінен айрылғанда сақтандырылушыға сақтандыру қамсыздандырмасы төленеді, ал қайтыс болған жағдайда пайда алушыға төленеді. Өмірді сақтандыру шарттары кемінде бір жыл мерзімге жасалады.

## Сілтемелер
* Медицина  
* Қазақстан Республикасы  
* Қоғам
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Евгений Викторович Яровенко

**Евгений Викторович Яровенко** (17 тамыз 1963 жылы туған, Жамбыл облысы Қаратау қаласы) – футболшы, футбол жаттықтырушысы, қорғаныс шебінде ойнаған. КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1989 жылы).

## Карьерасы

### Футболшы
1987 жылы қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясын бітірген. Футбол ойнауды 1975 жылы Қаратау қаласында балалар командасынан бастаған. Кейіннен “Фосфорит” (Қаратау), “Химик” (Тараз), “Қайрат” (Алматы), “Днепр” (Днепропетровск), “Ротор” (Волгоград), “Нива” (Тернополь), “Понту” (Хельсинки, Финляндия), “Сарыере” (Түркия), “Металлург” (Запорожье) командаларында ойнады. КСРО чемпионатында 173 ойынға қатысып, 14 гол соққан. КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (1989 жылы) және кубогының иегері (1989 жылы). КСРО құрама командасы сапында Олимпиада чемпионы (1988 жылы, Сеул, Оңтүстік Корея).

КСРО-ның ең үздік 33 футболшыларының қатарында болған (1987 жылы).

### Бапкер
1997 – 2006 жылы “Кривбас” (Кривой Рог, Украина) командасының бапкері, 2006 жылы Яровенко “Есіл-Богатырь” (Петропавловск) командасының аға жаттықтырушысы болды. 2007 жылы Қазақстан жастар құрамасын жаттықтырды

## Жетістіктері
### Командалық
* Олимпиада чемпионы: 1988.
* КСРО кубогы: 1989.

### Жеке
* КСРО чемпионатындағы үздік-33: 1987 .
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Статистикасы

Санат:17 тамызда туғандар
Санат:КСРО футболшылары
Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Санат:КСРО Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан Олимпиада чемпиондары
Санат:Қазақстан футбол жаттықтырушылары
Санат:Тараз ФК жаттықтырушылары
Санат:Қызылжар ФК жаттықтырушылары
Санат:1988 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:КСРО-ның Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Тұтастық

**Тұтастық** – объектінің ішкі бірлігі, оның қоршаған ортадан даралануы, сондай-ақ осындай қасиеттерге ие объектінің өзі.
Философия тарихында Тұтастық ұғымын түсіндірудің екі бағыты бар: Тұтастық объектінің барлық қасиеттерінің, қырларының және байланыстарының танымдылығы ретінде жан-жақты қамтылуы және Тұтастық  объектінің ішкі құрылымын, яғни оның ерекшелігін, өзгешелігін анықтайтын нәрсе ретінде түсіндіріледі. 
## Дереккөздер



Санат:Философия
Қосарал

**Қосарал** – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі аралдар тобы. Олар бірімен-бірі тіркес солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан құмқайрақтардан тұрады. Солтүстігіндегі бөлігінің ұзындығы 13,0 км, екіншісінің ұзындығы 4,0 км. Теңіз суы тартылып Қосарал аралдары жағалаулық құмды өңірге айналды. 

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі аралдары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы аралдар
Өркенді

**Өркенді** — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл, Ынтымақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстікке қарай 15 км-дей жерде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1957 жылы құрылған «Победа» мақта кеңшарының орталығы болып, 2001 жылға дейін Победа ауыл аталып келді. Кеңшар негізінде ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. 

## Инфрақұрылымы
Өркенде орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Жарма (өзен)

**Жарма өзені** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысының Жарма ауданы жерімен ағып өтеді. 

## Бастауы
Қандығатай тауының оңтүстік етегіндегі бұлақтардан басталып, Шар өзеніне жетпей, Ақбұзау ауылының батысында тартылып қалады. 

## Гидрологиясы
Өзен арнасы жоғарғы ағысында тар, жағасы тік жар, орта, төменгі ағыстарында арнасы кең, жағасы жайпақ, жайылмасында құрақ, қамыс, шалғын өседі. Жылдық орташа су ағыны Қапанбұлақ темір жол стансасы тұсында 0,7 м3/с. Өзен жағалауында Жарма, Жаңғызтөбе темір жол стансалары орналасқан. 

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы өзендері
Райхан Өскенбаева

**Райхан Өскенбаева** (1940 ж.туған) – ауыл шаруашылығы маманы. Қазақ КСР Жоғарғы  Ке¬ңесінің депутаты (1981). Бұрынғы Келес ауданы Келес кеңшарында механизатор болып жұмыс істеген.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Хлориттер

thumb|Хлорит
**Хлориттер** (chloros — жасыл) — марганецтің, магнийдің, алюминийдің, хромның, никельдің сулы алюмосиликаттарына жататын, слюдаға ұқсас минералдар тобы. Құраушыларының мөлшері әр түрлі. Хлориттерде изоморфтық алмасулар (Sі мен Mg-дің Al-ге, Mg-дің Mn2+, Cr, Nі, Lі, т.б.) кең тараған. Хлориттердің қабатты кристалдық торы алтылық координациядағы Mg, Fe, Al-мен біріккен SіO4 пен AlO4 тетраэдрлерінен тұрады. Хлориттер моноклиндік, триклиндік сингонияларда кристалданады, жымдастығы жетілген, пішіні жіңішке қалақша, пластинка түріндегі бөліктерге оңай ажырайды, минералдық агрегаттары қабыршақты, сферолитті, жасырын кристалды болып келеді. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 2 — 3, тығыздығы 2,6 — 3,3 г/см3. Түсі жасыл, солғын қызыл, қара қоңыр, қара. Хлориттерге корундофиллит, шериданит, клинохлор, пеннин, тальк-хлорит (магнийлі хлориттер), рипидолит, пикнохлорит, диабантит (магнийлі-темірлі хлориттер), псевдотюрингит, дафнит, брунсвигит (темірлі хлориттер), тюрингит, шамозит, делессит минералдары жатады. Хлориттер негізді атпа тау жыныстарында, ежелгі метаморфтық тақтатастарда, гнейстерде, гидротермалдық түзілімдерде, шөгінді тау жыныстарында ұшырасады. Темірлі, никельді хлориттер — осы металдардың кентастары болып саналады. Темірлі-магнийлі хлориттер — гидротермалдық кендердің серігі және пьезокварц, қалайы, мыс, қорғасын, мырыш кендерін іздеу белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Макрофагтар

[thumb|[Макрофагтар]]
[thumb|[Макрофагтар]]
**Макрофагтар** (макро және грекше *phagos* — обыр) — жануарлар организміндегі мезенхим туыстас клеткалар. Организмге жаттекті және токсинді бактерияларды, өлген клеткалардың қалдықтарын және басқа да бөлшектерді белсенді түрде қармап алып, қорыта алады. Макрофагтар терминін алғаш рет орыс ғалымы И.И. Мечников (1845 — 1916) енгізді (1892). Макрофагтарға қандағы моноциттер, дәнекер тініндегі гистиоциттер, қан капиллярындағы эндотелий клеткалары, бауырдағы купфер клеткасы, альвеол қабырғасындағы өкпе макрофагтары, ішек қабырғасындағы перитонеальді макрофагтар жатады. Сүтқоректілерде макрофагтар сүйек кемігінде жетіледі.

Макрофагтар (гистиоцит, моноцит, мононуклеарлы фагоцитоз жасаитын торша, а-торшасы) — ұзақ өмір сүретін фагоцитоздық қасиеті бар жекеленген торшалар. Жілік майынан шығады, қанда және барлық ағзаларында кездеседі. Торша сыртында арнайы рецепторлары бар. Миграцияға, фагоцитозға, пиноцитозға бейім. Торшадан тыс уыттылыгы бар.

## Дереккөздер


Санат:Жануарлар жасушалары
Джавахарлал Неру

thumb| alt=A.| ''Джавахарлал Неру'' (1920)
**Джавахарлал Неру** ( Javāharlāl Nehrū; **Пандит** (*Ғалым*) **Неру** лақап атымен белгілі) (14 қараша 1889&nbsp;— 27 мамыр 1964) — Үндістанның бірінші премьер-министрі.

## Тағы қараңыз
*Индира Ганди
*Махатма Ганди

## Дереккөздер


Санат:14 қарашада туғандар
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Аллахабадта туғандар
Санат:27 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Санат:Нью-Делиде қайтыс болғандар
Санат:Үндістанда жерленгендер
Санат:Тринити-колледж (Кембридж) түлектері
Санат:Кембридж университеті түлектері
Санат:Бхарат Ратна иегерлері
Санат:О. Р. Тамбо компаньондары күміс орденінің иегерлері
Санат:Хэрроу түлектері
Санат:Үндістан премьер-министрлері
Санат:Үндістан қаржы минситрлері
Санат:Үндістан қорғаныс министрлері
Санат:Үндістан сыртқы істер министрлері
Санат:Үндістан социалистері
Санат:Үндістан революционерлері
Санат:Үндістан филателистері
Санат:Үнді ұлттық конгресі мүшелері
Санат:Антиколониалистер
Санат:Неру-Ганди әулеті
Санат:Жүрек-тамыр жүйесі ауруларынан қайтыс болғандар
Якбун

**«Якбун»** – облыстағы күрділер ассоциациясы. 1992 жылы қаңтарда құрылған. Төрағасы – А.И. Сулайманов. Облыстың 4 ауданында бөлімшелері бар. Қазақстан күрділерінің «Барбанг» Ассоциациясымен байланыс орнатқан. Ассоциация жанында «Бархудон» атты көркемөнерпаздық бишілер ансамблі құрылған. Бұл ансамбль облысы көлемінде барлық мәдени іс-шараларға белсене атсалысады. Ассоциация облыстағы күрділердің ұлттық салт-дәстүрін, мәдениетін насихаттаумен бірге, күрді жастарының ана тілін меңгеруіне де ерекше мән береді. «Якбун» ұйымы Сарысу, Талас, Шу аудандарындағы күрді балаларының ана тілінде орта мектептерде білім алуына түрлі көмек көрсетуде.
## Сілтемелер


Санат:Қоғам
Санат:Ассоциациялар
Төретай

**Төретай** – Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы қыратты жон.  

## Географиялық орны
Балқаш көліндегі Жылтың, Жетімтүбек түбектерінен  солтүстікке қарай 30 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15-17 км-ге созылып жатыр, ені 2-3 км. Ең биік жері – Тесіктас тауы (616 м), оңтүстігінде Итбас тауы (612 м). 

## Геологиялық құрылымы
Кембрийдің эффузиялық шөгінділерінен (интруздық құмтасты габбро, яшма, диабаз, алеврит, т.б.) түзілген.

## Өсімдігі
Нашар дамыған бозғылт қоңыр топырағында баялыш, сұр жусан, қара жусан, т.б. шөлейт өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Баянбай батыр

**Баянбай батыр** (шамамен 1709 - 1767) – Абылай ордасының белгілі қолбасыларының бірі.

Шыққан тегі Орта жүз Найман тайпасының Бағаналы руы.

Талқы, Күркілдек, Ебі, Еміл, Айдынсу, тағы басқа жерлерде болған соғыстарға қатысқан. Қазақ - жоңғар, Қазақ-Қытай қарым-қатынасы Қазақ хандығының беделді тұлғасы ретінде араласқан. Баянбай батыр бейнесі Бұқар жырау, Үмбетей жырау, Жанұзақ жырау, тағы басқа жыраулардың туындыларында сомдалған.

## Дереккөздер

Санат:1709 жылы туғандар
Санат:1767 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қолбасшылар
Санат:Қазақ хандығы қолбасылары
Санат:Қазақ батырлары
Бармақ Мұхаммедқалиұлы

**Бармақ Мұхаммедқалиұлы** (1703, Солтүстік Қазақстан облысы Целинный ауданы — өлген жылы белгісіз, Орынбор облысы Ақбұлақ ауданы) — батыр, қолбасы. 

Руы — Уақ.

Бармақ 1723 — 1758 жылы Еділ-Жайыққа батыстан шабуылдаған қалмақ шапқыншылығына, Маңғыстауды басып алған түрікпендерге, шығыстан баса-көктеп қазақ жеріне ішкерілей енген жоңғар басқыншыларына қарсы күрестерде Кіші жүз жасағына Балта, Бөгенбай батырлармен бірге қолбасылық еткен. Әбілқайыр ханның Ресей империясының қол астына өту туралы шешіміне наразылық танытқан. Бармақтың ерліктерін кезінде қазақ ақын-жыраулары жырға қосқан. Бізге жеткен “Бармақ батыр” қиссасының алғашқы нұсқасын Дәстем Қарабасұлы жырлаған. Бармақ батырдың ұрпақтары Ресейдің Орынбор облысы Ақбұлақ ауданында, Ақтөбе қаласы мен облысында өмір сүріп жатыр.

## Дереккөздер


Санат:1703 жылы туғандар
Санат:Ғабит Мүсірепов ауданында туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Орынбор облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Саңырақ батыр Тоқтыбайұлы

**Саңырық Тоқтыбайұлы** (1691 – өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры. Ұлы жүз, Ошақты руының Тасжүрек атасынан шыққан, шешесі жағынан Кіші жүз Тайлақ батырға немере жиен. Қожаберген жыраудың “Елім-ай” дастанында Саңырақ есімі де аталады. Ә.Диваев мәліметтерінде де Саңырақ есімі кездеседі. Зерттеушілердің пікірінше, Саңырақ 18 ғасырда болған негізгі қазақ-жоңғар соғыстарының барлығына қатысқан. Ол Бұланты, Қарасиыр шайқастарында қазақ қолының алғашқы жеңістеріне үлес қосты. Аңырақай шайқасында садақшыларға жетекшілік еткен. Ұрпақтары Жамбыл облысының Талас, Сарысу аудандарында тұрады.

## Дереккөздер



Санат: Тарих
Санат: Қазақ батырлары
Октан

**Октан** — көмірсутек және алкан болып табылатын химиялық зат, химиялық формуласы C8H18, қысқартылған құрылымдық формуласы CH3(CH2)6CH3. Октанның көптеген құрылымдық изомерлері бар, олар көміртек тізбегіндегі бұтақталу орны бойынша ерекшеленеді. Сол изомерлердің бірі, 2,2,4-триметилпентан (көбінесе изооктан деп аталады), октан саны шкаласында стандартты мәндердің бірі ретінде қолданылады.

Октан — бензин және мұнай құрамына кіреді. Октан иіссіз, түссіз сұйықтық болып табылады. Молекулалық салмағы төмен қысқа тізбекті алкандар сияқты, ол айналымды, оңай тұтитын және улы зат болып табылады. Октан гептанға қарағанда 1,2–2 есе улы.

## Изомерия
Октанның 23 изомері бар, олардың 8-де стереоцентр бар, ал 3-де екі стереоцентр бар.

## Өндірісі және қолданылуы
Мұнай химиясында октандар әдетте жеке қосылыстар ретінде ажыратылмайды немесе тазартылмайды. Октандар белгілі бір қайнату фракцияларының құрамдасы болып табылады. Мұндай фракцияларға жетудің жалпы жолы — изобутан мен 1-бутен арасындағы алкилеу реакциясы, нәтижесінде изооктан түзіледі. Октан әдетте бояулар мен желімдерде еріткіш ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Алкандар
Қостанай облыстық филармониясы

**Қостанай облыстық филармониясы**, Е.Өмірзақов атындағы Қостанай облыстық филармониясы – концерттік шығармашылық ұжым. 1944 жылы құрылған. 1980 ж. Қазақстанның халық артісі Е.Өмірзақовтың есімі берілді. Филармонияның құрамында Орыс ұлт-аспаптар оркестрі, “Ақжелең” ұлттық фольклорлық ансамблі, “Костанайские зори” би ансамблі, “Славян әндері” ансамблі, “Сахара сазы” музыкалық ән-би ансамблі, үрмелі аспаптар квинтеті, эстрада және джаз музыкасы оркестрі, балалар мен жасөспірімдерге арналған музыка, абонемент, “Тамаша” сатиралық театры, балаларға арналған музыкалық театр, “Акция” және “Дискотека” осы заманғы музыка ансамблі, “Обозрение” цирк клубы, “Ақ бидай” эстрадалық ансамблі, ардагерлер хоры бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Мәдениет
Санат:Филармония
Санат:Өнер
Санат:Қостанай
Қосарық - Баян

**Қосарық - Баян** – Жаңадария өзенінің оң жағалық аңғарындағы арық. 19 ғасырдың басында салынған. Баян атты қыз сол жердегі бір жігітке ғашық болыпты. Қыздың әкесі талас тудырған жерден арық қазып берсең, қызымды беремін, – деп шарт қояды. Жігіт арықты ұрымтал жерден қазып (сағасын алып) бір сағадан екі жарманы бөлектеп, бірін ғашығы Баян ауылына, екіншісін өз ауылына бұрыпты. Арықтың қазылуына себепкер болған Баянның және жігіттің арықтары бірігіп, ел оны Қосарық - Баян деп атап кетті. Каналдың ізі қазіргі уақытқа дейін байқалады.
## Сілтемелер
Қазақ Энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:география
Зелинский Николай Дмитриевич

[thumb| alt=A.| ''[Зелинский*.]]*'Зелинский Николай Дмитриевич*', [25.1.(6.2.).1861, [[Молдова]], Тирасполь қаласы – 31.7.1953, [[Ресей]], [[Мәскеу қаласы]]] – орыс ғалымы, [[КСРО ҒА]]-ның академигі (1929), [[органикалық катализ]] ілімінің негізін қалаушылардың бірі.

== Өмірбаяны ==

[[Новороссийск]] университетін (Одесса) бітірген (1884). 1885 – 93 жылдары [[Германия]]дағы Лейпциг, Геттинген университтерінде білімін жетілдірді. 1893 – 1953 жылдары Мәскеу университетінде профессор болды. 1911 – 17 жылдары [[Санкт-Петербург]]те Ресей Қаржы министрлігінің орта химия лабораториясының директоры қызметін атқарған. 1935 жылы КСРО ғылым академиясының [[Органикалық химия]] институтын ұйымдастыруға қатысып, лабораторияны басқарды. Бұл институт 1953 жылдан бастап Зелинский атымен аталады.

== Зерттеулері ==

Зерттеулері органикикалық химияның салалары – алициклдік қосылыстар химиясы, гетероциклдер химиясы, [[органикалық катализ]], [[белок]] және [[амин қышқылдары]] химиясын қамтиды. Тиофен туындыларының изомериясын зерттеп, оның гомологтар қатарын жасады (1887). Қаныққан [[алифаттық дикарбон қышқылдары]]ның [[стереометрия]]сын зерттеп, олардан [[цикл]]дік бес және алтымүшелік кетондарды алу әдістерін ашып, циклопентан және циклогексанның көптеген гомологтарын алды (1891 – 1900). Сақинасында 3-тен 9-ға дейін көміртегі атомдары болатын көптеген көмірсутектерді синтездеді (1901 – 07). Бұл әдіс мұнай және [[мұнай]] фракцияларының құрамын модельдеуге негіз болды. [[Платина]] және [[палладий]]дің циклогександы және ароматты көмірсутектерге әсерін, гидрогендеу және дегидрогендеу реакцияларының идеал қайтымдылығының температураға тәуелділігіне негізделген дегидрогендік катализ құбылысын ашты. [[Сурет:GP-5 Gasmask nva.jpg|thumb| alt=A.| *Противогаз''.]]Улы газдан қорғану үшін активті көмірді қолдануды ұсынып, инженер А. Кумантпен бірге газдан қорғағыштың (противогаз) құрылымын ойлап тапты (1916). Мұнайды катализдік және пирогенетикалық ароматтау процестерін жүзеге асырды (1931 – 37). Социал Еңбек Ері (1945), Лениндік (1934) және КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1942, 1946, 1948) лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1861 жылы туғандар
Санат:1953 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО химиктері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Ілібай кесенесі

**Ілібай (Қуандық) кесенесі** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың бас кезіндегі сәулет ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Талас ауданы Сейілбек ауылының шетінде орналасқан. 

## Сипаты
Кесенеге 1936 жылы А.Н. Бернштам зерттеу жүргізген.
Біркамералы күмбезді монументалды Талас-Шу аймағына тән дәстүрлі мәдени сәулет өнері ірі көлемді күйдірілген кірпіштен салынған. Қабырғаларының тек оңтүстік-батыс жағы, биік, терең қуысты бетше босағаның қалдықтары сақталған. Соңғы жылдары бетше босағаның бұрыштарындағы екі ауқымды мұнаралар қирады. Ескерткіш туралы тарихи мағлұматтар анықталмаған.
Алғашында биік сферикалық күмбезделген бетше босағалы-күмбезді кесене болды деуге болады. Бүйір жақтық қабырғалардың жармасында орналасқан бетше босағаның бұрыштық мұнаралары айтарлықтай алға қарай жылжытылған. Бағытталған қабырғаның бір бөлігі интерьердің жақтарынан үш биік П-тәрізді жиектеліп ұшталған қуыспен сәнделген. Қабырғалардың жоғарғы бұрыштарында кішкене күмбез дабылының арқалық желкендерінің сынықтары сақталған. Ғимараттың қасбеті мен интерьері сыланған, қабырғадағы жазулар табылмаған.  

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Қостанай су құбыры

**Қостанай су құбыры** – Қостанай облысының елді мекендерін сумен қамтамасыз етуге арналған, Тобыл өзенінен бастау алатын жүйелі су құбыры ұзындығы 1380 километр, су ағымы тәулігіне 65,8 мың м3. Меңдіқара, Қостанай, Федоров және Сарыкөл аудандарының 40-тан астам елді мекендері мен осы аудандардағы кәсіпорындарды сумен қамтамасыз етеді.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Қазақстан су құбырлары
Хлор қосылыстары

**Хлор қосылыстары** — құрамында басқа атомдармен химиялық байланысқан хлор атомы бар заттар. Хлор қосылыстарына хлордың сутекпен (қ. Тұз қышқылы, Хлор қышқылдары), оттекпен, металдармен түзген қосылыстарын жатқызуға болады. Оттекті хлор қосылыстарына: хлордың І, ІV, ІҚ, VІІ валентті оксидтері жатады. Сl2О — қошқыл сары түсті, қолайсыз иісті газ, тыныс жолдарын зақымдайды, оңай сұйылып, сумен жеңіл әрекеттеседі. СlО2 — жасыл сары, 10С-та сұйылатын газ. Жылу әсеріне тұрақсыз, қопарылғыш, суда жақсы еріп, онымен нашар, сілтімен жақсы әрекеттеседі. СlО3 — қошқыл қызыл түсті сұйықтық, органикалық заттармен араласса қопарылыс береді. Сумен әрекеттесіп, екі түрлі қышқыл береді. Сl2О7 — түссіз сұйықтық, сумен әрекеттеседі. Бұлардан басқа металдармен — хлориттер, хлораттар және органикалық хлор қосылыстары (хлорбензол, хлорацетон, хлороформ, төрт хлорлы көміртек, т.б.) бар. Хлор қосылыстары көбінесе матаны ағарту және ауыз суды залалсыздандыру үшін қолданылады.
## Дереккөздер

Санат:Химия
Коньяк

**Коньяк** (Франциядағы Коньяк қаласы атауымен аталған) – уытты спирттік ішімдік. Ол, негізінен, құрғақ ақ жүзім шараптарын айдау арқылы алынады да, емен бөшкелер мен цистерналарда бабына келгенше сақталады. Баптау кезінде 65 – 70% күші бар коньяк спирті ашытқы заттармен қосылысқа түсіп, Коньяк өзіне тән түске, дәмге, иіске ие болады. Осы кезде ауадағы оттек әсерінен тотығу процесі басталады. Коньяк дайындау барысында оның күштілігін азайту үшін дистилденген немесе артезиан суы пайдаланылады.Коньяк спиртінің бапталуына қарай 3 – 5 жылдық (сақталған жылдары жұлдыз арқылы белгіленеді) Коньяктар жасалады. Әлемде Коньяк шығару Францияның Шаранта департаментінде (орталығы – Коньяк қаласы) жақсы дамыған. 
Жоғары сапалы Коньяк, сондай-ақ, Арменияда, Грузияда, Молдовада, Әзірбайжанда, Украинада, Солтүстік Кавказда дайындалады. Алматы ликер-арақ комбинатында (қазіргі “Бахус” АҚ) 1967 жылдан бері “Қазақстан” (3, 4, 5 жұлдызды) Коньягі шығарылып келеді. 
“Коньяк” атауы Францияның тауарлық белгісі болғандықтан, кейінгі жылдары басқа елдерде шығарылатын мұндай спирттік ішімдікке, көбінесе, бренди атауы қолданылып жүр.
## Пайдаланылған әдебеттер
"Қазақ Энциклопедиясы," 11 - том

Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Кризистік қысым

*Кризистік қысым* – заттың ('немесе зат қоспасының') кризистік күйдегі қысымы. Кризистік қысымнан төмен қысымдағы жүйе 'тепе-тең' екі фазаға – ұйықтық пен буға ажырайды. Ал kризистік қысым мен кризистік температурада сұйықтық пен будың арасындағы айырмашылық жойылып, зат бір фазалы үйге көшеді. Кризистік қысым заттың тұрақтысы болып есептеледі..

## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Онтогенез

**Онтогонез**(грек. on – табыс септігінің жалғауы, ontos – нағыз, нақты және генез) – организмнің жеке дара дамуы. Онтогенез ұрық болып түзілуінен бастап, тіршілігінің соңына дейінгі барлық өзгерістердің жиынтығы. Онтогенез терминін неміс биологы Э.Геккель үсынған (1866). Онтогенез барысында дамып келе жатқан организмнің жеке мүшелері өсіп, жіктеледі және бірігеді. Осы күнгі көзқарастар бойынша Онтогенезге бастау болатын жасушаның ішінде организмнің одан әрі дамуын анықтайтын белгілі бір тұқым қуалаушылық бағдарламасы – код түріндегі мағлұмат сақталады. Бұл бағдарлама бойынша Онтогенез барысында ұрықтың әрбір жасушасындағы ядро мен цитоплазманың әсерлесуі; сондай-ақ, ұрықтың әр түрлі жасушалары мен жасуша кешендерінің өзара әрекеттесулері жүзеге асады. Тұқым қуалау аппараты өзіндік ақуыз молекулаларының синтезделуін кодтау (белгілеу) арқылы морфогенетикалық процестердің жалпы бағытын ғана анықтайды, ал олардың нақтылы жүзеге асырылуы белгілі дәрежеде (тұқым қуалаушылық нормасы шеңберінде) сыртқы факторлардың әсеріне тәуелді болады. Организмдердің әр түрлі топтарында Онтогенездің тұқым қуалаушылық бағдарламасының мүлтіксіз орындалу деңгейі мен оның реттелу шегінің мүмкіндігі мол.
## Реттелу кезеңдері
Жануарларда Онтогенез процесін реттеуде жүйке және эндокрин жүйелері маңызды рөл атқарады. Олардың Онтогенезінде мынадай кезеңдер бар: ұрыққа дейінгі кезең (ол гаметогенез бен ұрықтанудан тұрады); эмбрионалдық кезең – жануарлар организмінің ұрықтанғаннан бастап (зигота), ұрықтың туғанға немесе жұмыртқадан шыққанға дейінгі даму, өсу, қалыптасу мерзімі; постэмбрионалдық кезең – жануарлардың туғаннан кейінгі өсу, есею, ұрпақ қалдыру, қартаю сатыларынан тұрады. Жануарлар Онтогенезінің: дернәсілдік, жұмыртқа салу және құрсақтық типтері бар.
thumb|left
## Сатылары
Жоғары сатылы өсімдіктердің Онтогенезі төрт сатыдан тұрады: эмбрионалдық, ювенилдік, толықсып көбею және қартайып, тіршілігін тоқтату. Онтогенез барысында өсімдік жасушаларының, ұлпалары мен органдарының құрылымдық және функционалдық жетілуі жүріп, әр түрлі бөліктерінің арасындағы байланыстар күрделілене түсіп, өсімдік организмі біртұтас жүйе ретінде қалпына келмейтін өзгерістерге ұшырайды. Онтогенез сатыларының ретімен жүруін фитогормондар және өсімдік органдарының арасында толассыз жүріп жататын метаболиттер алмасу механизмі қамтамасыз етеді.
## Сілтемелер
* Гаметогенез
* Эмбрион
* Овогенез
## Дереккөздер


Санат:Онтогенез
Қосасар

**Қосасар** – Қармақшы ауданындағы жер. Тұрмағамбет ауылынан 4 км жерде, Қурайлы және Мәдениет каналдары аралығында орналасқан. Екі белестен (асардан) тұрады. Белестердің орта тұсында өзімен аттас артезиан құдығы орналасқан. Батысында Жосалы даласы жатыр. Заманымыздан бұрынғы 4 және заманымыздың 1-ғасырларда болған Қосқорған ұғымындағы ежелгі шағын қаланың орны сақталған.
## Сілтемелер
Қазақ Энциклопедиясы III том 12 тарау

Санат:География