open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аталық із бастаушы

Аталық із бастаушы (родоначальник) - бір тұқым ішінде өнімдік қасиеттері өзіне тән ерекше дамыған және ол қасиеттерін ұрпақтарына толық дарытқан аталық мал (айғыр, бұқа, қошқар, т.б.). Мұндай мал саналы сұрыптау мен жұп тандау нәтижесінде туады. А.і.б. құру мал тұқымының алғашқы кезеңінде де, кейінгі жетлдіру кезеңіңде де жүргізілетін, таза тұқым өсірудің жоғары дәрежелі, күрделі түрі. Ол әдетте шаруашылыққа пайдалы қасиеттері ерекше жақсы жетілген еркек тұқым малды іріктеп алып, оның ұрпағының сапасын тексеруден басталады. Осы жолмен таңдап алған аталық малдың ізін қалыптастыру үшін бір жағдайда оны дене бітімі мен өнімі өзіне ұқсас туыстас емес аналық малмен, екінші жағдайда өзіне жақын туыстастарымен шағылыстырады. Егер жоғарыда айтылған туыстас малды шағыстырудан туған төлдердің басым көпшілігіңде а.і.б. тән ерекше өнімдік
қасиеттер сакталса, атасына ұқсас қасиеттерін ұрпағына толық бере алатын бірнеше еркек тұқым алынса, аталық із толық құрылды деп саналады. Таза тұқым өсіруде туыстас малдарды
лажсыз шағыстыруға жол бермеу үшін бір тұқым ішінде туыстық қатынасы жоқ 5-6 а.і.б. қажет.
 == Дереккөздер ==
 Мал шаруашылығы:
Ата-енелік жұп

Ата-енелік жұп (родительские пары) - жақсы ұрпақ алу ушін шағылыстыруға тандап алған аталық пен аналық мал. А.- е.ж. тандау - мал тұқымын асылдандыру тәсілдерінің бірі. Себебі, ұрпақтың сапасы ата-енесінің нәсілдік қасиеттерінің үйлесімділігіне байланысты. Мал тұқымын асылдаңдыру тәжірибесінде а.-е.ж. таңдаудың біртекті және әртекті деп аталатын екі түрі қолданылады. Біртекті жұп тандауда ұнамды
өнімдік қасиеттері ұқсас малдар шағылыстырылады. Нәтижесінде ата-ененің ұнамды өнімдік қасиеттері ұрпақтан
ұрпаққа бекітіліп, одан әрі жетіледі. Әртекті жұп тандағанда өнімдік қасиеттеріңде тегінде айырмашылықтары бар малдар шағылыстырылады. Мұндағы мақсат — енесіне тән кемшілікті жою, не ата-енесінің әрқайсысына тән әртүрлі ұнамды қасиеттерін келесі ұрпақта үйлесімді біріктіру. Шаруашылықта өсірілетін малдың өнім сапасына байланысты жұп таңдаудың
екі түрі де қатар немесе уақытша, біреуінің жиі не сирек  қолданылыуы мүмкін.
## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Әуке

Әуке (подгрудок) - мүйізді ірі қара малдың мойны мен
төсі тұтасқан тұсы. Әуке терісі мол, май қабаты жақсы жетілген. Сиыр малы семіргенде әукесіне май жинайды. Мамандар сиырдың әукесі арқылы оның қондылық (семіздік) дәрежесін анықтайды. Етті бағыттағы сиыр тұқымдарының әукесі сүтті
бағыттыларға қарағанда жалпақ, көлемді келеді.

## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Балапан шығару

Балапан шығару (выводимость яиц) - жұмыртқалар қайықшаларға көлденеңінен біркелкі етіліп жайғастырылады. Инкубатор шкафының сол және оң жақ жартылары бір мезгілде толтырылады.  Балапандарды іріктеп шығаратын шкафтағы жұмыстар, жұмырткалар санынан 70 пайыз балапан шыққан кезде жоғары қабаттан
басталады. Барлық балапандар іріктелгеннен кейін, қалған жұмыртқаларды (өлгендерді) аластайды да, шкафтар мен жабдықтар тазаланып, дезинфекцияланады. Ұрық тіршілігінің әр түрлі кезеңінде әр түрлі сыртқы жағдайлар қажет. Инкубациялық шкафта температура
37 6°С дымқыл термометрді 28,0-20, желдеткіш тесіктерінің ашылу шамасы 25-30 мм, қайықшалардың тәулігіне айналу саны -12-24. Ұрықтың дамуын қадағалау үшін инкубациялаудың 2, 6, 16 және 19 күндері жұмыртқаны жарып көреді. Нәтижесін жүмыс дәптеріне жазады, жасы әр түрлі ұрықтардың суреттерін салыстыра келе, эмбриондардың дамуы туралы қорытынды жасайды. Балапандардың жаппай шығуы 21-күннің алғашкы жартысында басталып, 22-күні балапан шығару аяқталады.
## Дереккөздер
  Құс шаруашылығы:
Бал жинау

**Бал жинау** (медосбор) - бір бал ара үйірінің бір маусымда
гүл шірнесі мен тозаңынан жинайтын бал. Ара бал сауытына өз салмағының жартысындай шірне жинауы мүмкін. Жұмыскер ара жинаған шірнесін ұядағы жас араларға қалдырып, қайта
жинауға ұшып кетеді. Жас аралар шірнені тор көзшелерге қояды, ұяны желдетіп, артық ылғалды жояды. Араның сілекей безі шірнедегі қант құрамын өзгертіп, оны балға айналдырады.
Көзшелер балға толғаннан кейін ара оларды балауызымен желімдейді. Бүл балдың ұзақ сақталуын қамтамасыз етеді. Б.ж. өнімділігі ара үйірінің күйіне, ауа-райына, өсімдіктердің 
ерекшеліктеріне  және олардың омартаға алыс-жақындығына байланысты. Қазақстан жағдайында әр ұядан орта есеппен жылына 15 кг-ға дейін, жекелеген атақты бал ара өсірушілер -180 кг-ға дейін бал жинайды. 
## Дереккөздер
 Ауыл шаруашылығы:
Басым қандылық

Басым қандылық (препотентность) - тұқымдық малдың өзіндік ерекшеліктері мен ұнамды өнімдік қасиеттерін ұрпағына толық та тұрақты беру қабілеті. Мұндай қасиетке, әсіресе, асыл тұқымдық аталық мал ие болуы керек. Сонда ғана табынның өнімдік және тұқымдық қасиеттерін ұрпақтан ұрпаққа тұрақты жақсартып отыруға мүмкіңдік туады. Басым қандылық ғылыми және белгілі бір мақсатты негізде үзбей жүргізілген мал
тұқымын асылдандыру жұмыстары арқылы қалыптастырылады. Селекциялық сұрыптау тәжірибесінде тұқымдық малдың басым
қандылық дәрежесін анықтаудың әр түрлі тәсілдері қалыптасқан.
## Дереккөздер
Ә.Байжұманұлы,  К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6

Санат:Мал шаруашылығы
Белоктік зат

Белоктік зат (белковое вещество) - Аминқышқылдарының көп тізбекті, яғни полипептидтік қосындылары. Мал организміндегі зат алмасуына құрылымдық қосындылар, яғни
аминқышқылдарын жеткізудің негізгі көзі болып табылады. Б.з. құрылыстық бағалылығы аминқышқылдық кұрамына байланысты болады - құрамында зат алмасуында орны
толықтырылмайтын, яғни ауыспайтын аминқышқылдары неғұрлым көп болса, соғұрлым б.з. биологаялық құңдылығы, яғни құнарлылығы жоғары болады. Бұл тұрғыдан, ауыспайтын
аминқышқылдарына қаныққан жануар тектес азықтар б.з. құнарлылығы әрдайым өсімдік тектес жемшөп б.з жоғары тұрады. Өсімдік жемшөпті ашытқылау (дрожжевание) секілді
биологиялық өңдеуден өткізгеңде өсімдік пен жануар аралығындағы ашытқылар денесінің б.з. байытылған б.з. құнарлылығы өседі. Мұндай биологиялық өндеуді күйісті мал
жеген жемшөп месқарындағы микробиологиялық өңдеуде де өтеді - қарын химусының 1 миллилитрінде миллиардтап есептелінетін бактериялар мен миллиондап есептелінетін
карапайымдылар денесінің биологиялық түрғыдан құнарлы б.з. ішекте қорытылып, ыдырайды да малды жеген жемшөбінде болмаған аминқышқылдарымен қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Бие

**Бие** - құлындаған ұрғашы жылқы. Бие жасына қарай құнажын бие, дөнежін бие, бесті бие; айғырдан шығуына қарай буаз бие (құрсағында төлі бар), қысыр бие, ту бие (құлын тастаған немесе құлыны өліп қалған), тұмса бие (бірінші рет құлындаған бие), қулық бие (бірінші рет құлындаған бие), кіші қулық бие (тайында айғырдан шығып, құнажынында құлындаған бие), сақа бие (көп құлындаған бие); түр-түсіне қарай боз бие, тор бие, жирен бие, күйіне қарай бас мама бие (ұрпағы көп өрбіген көксе бие), мама бие (сүті мол, қонды бие), ақтандыр (сүтсіз) бие, көбең бие (қыстан арықтап шыққан яки, көп мініліп титықтағанда жайылымға жіберілген, бойына ет бітіп, қоңдана бастаған бие), иісіншек бие (сауар алдында құлынына жақындап, тез исініп құлынын емізіп жібереді немесе сүті ағып кетеді), мәнерсіз бие (сүті аз бие), нәкүс бие (сүті аз, шабан), саба бие (көп құлындаған қарны үлкен), қасаба бие (жеті-сегіз жастағы бие), семіз бие, тебеген бие (маңына жан жолатпайтын), асау бие (сауылып үйретілмеген бие) т.б. аталады. Ал төрт жас және одан жоғары жастағы құлын тастаған биені сойтал бие деп атайды. Мал баққан қазақ үшін ұрғашы малдың төл тастауы әжептеуір шығын болып есептелінді. Ана тілімізде біреудің іске қырсыздығына байланысты кейігенде айтылатын сойталдай деген теңеу сөз осы жайтқа байланысты қалыптасты.

Бие құлынын 10 ай көтереді. «Құлын жатырына, бала нағашысына тартады» дегендей, жүйрік болар құлын табатын бие қубас, қамыс құлақ келеді. Оның құйрық- жалы сұйық, тұрқы ұзын, шоқтығы биік, бауыры жазық, қарынсау келеді. Еркек құлын табатын бие төсқалдағына дейін ісініп желіндейді.

## Дереккөздер


Санат:Жылқылар
Биязылау жүнді қой

Биязылау жүнді қой (полутонкорунная овца) - жүні түбіттен біршама жуан біркелкі диаметрі 25-36 мкм аралық қылшықтан тұратын қой. Б.ж.қ. тұқымдарының көпшілігінің еттілік қасиеті жақсы жетілген. Б.ж.қ. тұқымдары, негізінен, қысқа және ұзын жүнді деп екі топқа бөлінеді. Қысқа
жүнділердің жүнінің ұзындығы - 6-10 см, ал ұзын жүнділерінікі- 12-25 см. Б.ж.қ. алғашқыда Англияда шығарылған (қ. Линкольн қойы, Гемпшир қой, Ромни марш қойы). Қазіргі уақытта б.ж.қ. Аргентина, Жаңа Зеландия, Австралия, Ресейде кең тараған, Қазақстанда да өсіріледі. (қ. Акжайық қойы, Қазақгың етті-жүнді қойы, Қазақтың кроссбред жүнді қойы, Дегерес қойы, Цигай қойы).
 == Дереккөздер ==
   Мал шаруашылығы:
Бота

thumb|alt=A.|'''Бота'''
**Бота**, ботақан, көшек () — түйенің бір жасқа дейінгі төлі.

Отықпаған 1-2 айлық ботаны ботақан деп те  атайды. Б.-ың шыққан тегіне, енесінен туғандағы дене ерекшеліктеріне, туған мерзіміне, асырауына т.б. ерекшеліктеріне қарай тіркеме атаулары көп. Жаңа туған б. өте нәзік болады, өз бетімен ауыздана да, аяқтана да алмайды. Б.-ны ауыздандыру үшін оны бауырынан көтеріп, ене сүтін тойғанынша емізеді. Енесінің сүті аз болып, б. жарымаса, әбден оттыққанша енесін саумайды. Ботаны туысымен жылы қорада жабулап ұстайды. Б.-лы түйелерді күн әбден жылынғанша ауыл арасынан ұзатпайды. Б. әбден ширап, ойнақтауға жараған уақытта ғана енесімен өріске жіберіледі. Б.-ың жақсы өсуі үшін енесін суалтпайды. Б.
енесін бір жылға дейін еме береді.

Бота түйенің түріне қарай төрт топқа бөлінеді. *үлек бота*, таза үлек пен аруанадан туған, *айыр бота*, бура мен інгеннен туған, *нар бота*, нарға тартқан, *қоспақ бота*, інген мен біртуардың бурасынан туған.

## Ботада болатын мінез атаулары
*Заржақ бота. Енесін емсе де, ембесе де үнемі боздап жүретін бота.
*Тіленшік бота. Жасынан енесі өліп, сүтпен асырап өсірген бота, үнемі адамның жанынан кетпей, қайта-қайта сүт ішкісі келе беретіні.
*Еміншек бота. Буаз кезінде енесі жұмысқа көбірек мініліп, желіндемей боталаған түйенің ботасы. Мұндай боталар сүтке қанша тойса да, адамның жанынан шықпайды.
*Құтымсыз бота. Енесін еміп қойып, тартынып жетекке жүрмейді. 

## Дереккөздер
* 

Санат:Түйелер
Бұғы мүйізі

Бұғы мүйізі (панты) - өсіп келе жатқан бұғы мүйізіне адамзаттың
аса қызығуы әлде қашаннан басталған, оның құрамында ерте кезеннен бастап адамдар тарапынан бағаланған және дәрігерлік тәжірибеде нәтижелі дәрі, оның ішінде өте жақсы белгілі пантокринді пайдаланған. Бұл зат жүрек-тамырлар жүйесіне және ішек - асқазан жұмыстарына жақсы
әсерін тигізеді, шаршаудың дәрежесін төмендетеді, ағзаның жалпы жайын жоғарылатады, әр түрлі дене және асқазан жараларының жазылуын
тездетеді. Жыныстық қабілетті жоғарылатады. Бұғылар мүйізінің негізінен емдік қасиеті - оның құрамында еркек жыныс гормондарының бар екендігі. Экспортқа шығарылатын өнім. 
## Дереккөздер
. 
Аң шаруашылығы:
Бұзаулау

**Бұзаулау** (отел) - қалыпты жағдайда өткен буаздық
мерзімінің аяғында сиырдың бұзау тууы. Сиыр б.-ы жеңіл өтіп, бұзауы ширақ туып, тез аяқтанып кету үшін бұзау сиырды дұрыс азықтандырып, күту қажет. Буаздықтың соңына қарай
жедел өсіп, дамитын ұрықты жақсы қоректендіріп, жетілдіру үшін б.-ың соңғы 45-60 күнінде сиырды саумай, суалтады. Суалтылған сиыр рационында сапалы пішен мөлшерін, құнарлы жемді азайтады, аумақты шырын азықты шектейді.
Б-на 8-10 күн қалғаңда сиырды алдын-ала тазартылып, қалың етіп құрғақ сабан төселенген б.а-йтын орнына ауыстырады. Сиыр тынышсызданып, көздері аларып, ыңыранып, артына жиі бұрылып қарай беретін толғақ белгілері байқалғанда, оның сарпайын, бөксесін марганцовка ертіндісімен жуады, мазасын алмайды. Дұрыс даярланған, дені сау сиыр ешбір қиындықсыз, еш көмексіз-ақ өздігімен б.-ды. Сиырдың б.-ы қиындап, созылса (жарты сағаттан асса) немесе бұзау теріс келсе жәрдемге мал дәрігерін шақыртады. Туған бұзаудың тұмсығын, көзін, аузын шаранадан тазартып, сүртіп, кіндігі үзілмесе, түбінен 10-12 см ұзындықта таза қайшымен кеседі де, ішінде қалған қанды сыдырта сығып тастап, байлап, кіңдік ұшын йодқа батырып алады. Бұзауды енесіне жалатады. Б.-лаған сиырды шөл қысатындықтан таза жылы суға бидай кебегін, болса зығыр күнжарасын араластырып ішкізеді де, алдына сапалы жұмсақ пішен салып
қояды. Жаңа туған бұзауды қоректендіріп, резистенттігін арттыру үшін ене уызына қанықтырып, сиырды б.-лағаннан кейін бір жарым сағат өткенде сауады.

## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Бұзау терісі

Бұзау терісі (опоек) - мүйізді ірі қара малдың бір жасқа
дейін сойылған төлінің терісі, былғары шығаруға қолданылатын майда шикізаттардың бір түрі. Бұзау терісі өлі туған бұзау терісі, еметін бұзау терісі және отыққан бұзау терісі деп үшке
бөлінеді. Өлі туған бұзау терісінің салмағы есепке алынбайды, тек галантереялық былғары жасауға пайдаланылады. Еметін бұзау терісінің де салмағы есепке алынбайды, жынысына қарай бөлінбейді, аяқ киімнің үстінгі бетінің былғарысын жасау үшін
қолданылады. Отыққан бұзау терісінің жаңа сойылған кездегі салмағы 10 кг жуық, ауданы 60-150 дм2, қалыңдығы 1,5-3 мм. Бұл теріні де аяқ киімнің үстіңгі бетінің былғарысын жасауға
пайдаланады. Жоғарғы сортты жистин алу үшін бұзаудың бес терісі осы бағалы шикізат болып табылады.
## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Бұйрагүл (завиток)

Бұйрагүл (завиток) - жаңа туған қаракөл қозылар жүнінің иірлігі (иректілігі) мен түрлі типті және формадағы бұйрасының пайда болуы тек қана қаракөл тұқымына тән сипатта болады. Бұйралардың типі және формасы төмендегіше бөлінеді: 1 - толқын бұйра (қаламша), (формалары: жарты шеңбер немесе түтікше, жайпақ немесе қабырға); 2 - ірі бұршақ гүлді (формасына қарай бөлінбейді); 3 - жалма (бір және екі жақты); 4 - сақина; 5 - бұршақ гүл; 6 - моншақ гүл; 7 - бұйрасыз, тықыр жылтыр жүнді (ласы) және 8 - формасы бұзылған (деформированные). Құндылығына қарай (қалаулысы) бұйра гүлдерді бағалы (толқын бұйралы, орташа жалпақтықтағы жалша, бағалығы аздау), (ірі бұршақ гүлді, жалпақ және жіңішке жалша), бағасы аз (сақина, бұршақ гүл), кемістігі бар (моншақ гүл, бұйрасыз, тықыр жылтыр жүнді және формасы бұзылған).
## Дереккөздер
Ә.Байжұманұлы, К.Бекболатұлы. Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6
санат:Мал шаруашылығы
Емізу кезеңі

**Емізу кезеңі** (подсосный период) - төлдің енесінің сүтімен қоректенетін шағы. Е.к.-нің ұзақтығы малдың түріне байланысты. Мысалы, торай - 2 ай, қозы - 4 ай, бұзау - 6-7 ай, құлын - 7-8 ай, бота - 12 айға дейін енесін емеді. Арнайы ажыратпаса қысыр енесін құлын, бота арда, тай тайлақ шағында да еме береді. Е.к. төл өміршеңдігіне, өсіп-жетілуіне ықпалы күшті. Туғаннан кейінгі уақытта төлдің жаңа сыртқы ортаға бейімделушілігі ең алдымен дұрыс қоректеніп, қоректік заттарды жақсы игеруіне тәуелді келеді. Ол үшін жаңа туған төлді енесінің алғашқы күндердегі сүті-уызымен уыздандырудың маңызы зор. Өйткені уыз ақуызында жылдам ұйыйтын казеиннен гөрі жеңіл ыдырап, қорытылатын альбумин мен глобулиндер фракциясы басым болады. Гамма-глобулиндермен төлге ене организмінен сыртқы ортаның түрлі қолайсыз жағдайлары мен ауруларға қарсы тұрушылық, яғни резистенттік пен иммундық қасиеттер беріледі. Өмірінің алғашқы кезеңінде төлдің негізгі қорегі - ене сүті болып табылады. Оны басқа қорек көздерімен біртіндеп, төлдің өсіп-жетілуін тежемейтіндей жағдайда, алмастырады.
## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Еттік балапан

Еттік балапан (бройлер) - арнайы етке өсірілген жылдам жетілгіш етті тұқым балапаңдар. (қ. Балапан еті). Е.б. құстың тез жетілгіш етті тұқымдарын (кросстарын) бір-бірімен үйлесімді шағылыстыру арқылы шығарылады. Оларды торда өсіргенде - 50-55, ал еденде өсіргенде -70-75 тәулік жеделдете бордақылап, түбегейлі қауырсыны жетілмей тұрғанда етке сояды.
## Дереккөздер
  Мал шаруашылығы:
Ешкі терісі

Ешкі терісі (лак, козлина) - былғарылық майда шикізаттың бір түрі. Е.т.-нің қыртыс қабаты тері қалындығының 2/3 құрайды. Е.т.-нде май бездері қой терісіне қарағанда азырақ болатындықтан, емізікше қабатында бос
қуыстар көп болмайды, ал торлы қабаты берік, мықты болады. Өзеңді құрайтын талшықтар тобы берік және жуандау келіп, бір-бірімен ілінісе және көлбей орналасқандықтан, былғарыға әрі беріктік, әрі жұмсақгық қасиет береді. Е.т. былғарылық шикізат ретінде өте жоғары бағаланады, одан жеңіл аяқ киімге арналған өте әсем былғары - шевро дайындалады. Е.т.-нің сапасына малдың тұқымы, жасы, сою мерзімі, дайындалуы ж.б. себептер әсер етеді. Е.т.-н ылғалдап тұздап немесе кептіріп сақтайды.

## Дереккөздер
 Мал шаруашылығы:
Жемдеу

**Жемдеу** — малға азық жегізу. Малды ж.-ді алдындағы ақыр не науаға қажетті жемшөп салып, ал жұмыс аттарына тұмсығына арнайы жем салынған дорба іліп азықтандыруға болады. Мал азығының желінуі мен қорытылуын арттыру үшін ж.-ге дейін алдын ала дайындаудан өткізіп, өндеуге болады. 

Пішен, сабан, сүрлем, жүгері собығы, күнбағыс күн қағары секілді ірі және көлемді жемшөпті, бүтін дәнді ұсақтау, турау, қыздыру, буландыру, араластыру түріндегі техникалық-физикалық өндеу тәсілдері малдың оларды
шаинап, жұтуына жұмсалатын энергиясын үнемдеп, желінуін жеңілдетсе, әкпен, сілті ерітінділерімен химиялық тәсілмен өңдеу желінген азық қорытылымын жоғарылатады, ал жемшөпті не олардың қоспасын ашытқылау түріндегі
биологиялық өндеу тәсілі азық құрамын аминқышқылдары және витаминдермен байытады.

## Дереккөздер
<Ә.Байжұманұлы,  К.Бекболатұлы . Мал шаруашылығы сөздігі. Алматы-2011. ISBN 978-601-7254-21-6

Мал шаруашылығы:
Қазақстандағы ислам

Қазақстандағы Ислам
    Ислам – Қазақстанда кең таралған дін.
    Бағыт – Сунниялық
    Мазхаб (мұсылмандық құқықтық мектеп) – Абу Ханиф имамның мектебі
    Уәкілетті орган – Қазақстандағы мұсылмандардың рухани басқару (ҚМРБ)
Тарихы
Оңтүстік Қазақстаннан бастап, Қазақстан жерінде исламның таралуы бірнеше ғасырлар аралығына созылды. X ғасырдың соңында ислам Жетісу мен Сырдария өзендерінің отырықшы елдерінде таратыла бастады. Мысалы, Ислам Қарахан Империясында кең тараған. Қазіргі уақытта қазақтардың көбісі өздерін мұсылман деп санайды және діни ғұрыптардың кейбірін сақтайды. Мысалы, мұсылман ғұрыптары бойынша қазақтардың көбісі жерленеді. Қазіргі кезде Қазақстанда 5000 мешіт бар, ал КСРО уақытында 63 ғана болған. Қазіргі уақытта діншіл адамдардың саны көбейді, соның ішінде де мұсылмандар саны. 
моңғол Империясының кеңейтілуіне байланысты исламның таралуы ақырындады, себебі түріктер мен моңғолдардың діні - тәңір болған. Бірақ келесі ғасырларда ислам қайтадан көбейе бастады. Солай Алтын Орданың хандары Берке (1255-1266) мен Өзбек (1312-1340) Исламды қабылдады. Исламмен бірге исламмен келісетін кейбір түрік дәстүрлері де сақталды. Мысалы ұлдарға Айдарды киюге болады және балаға 40 күн болғанда оның шашын алады. Көбінесе қазақтар «Тәңір» сөзін «Алланың» синонимі ретінде қолданылады.
Мәдениет (айрық)

**Мәдениет** ( *“маданият” – қала, қалалық*)  келесі мағыналарды беруі мүмкін:
* Мәдениет — белгілі бір халықтың қол жеткізген табыстары мен шығармашылығының жиынтығы; 
* Мәдениет — адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі қызметі мен өзіндік ерекшеліктері (палеолит мәдениеті, крит-микен мәдениеті, т.б.); 
* Мәдениет — адамдық әрекеттің белгілі бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті, т.б.); 
* Агромәдениет (дәнді өсімдіктер мәдениеті, цитрустық мәдениет, т.б.).
* Мәдениет телеарнасы - 2011-2014 жылдары Қазақстандағы мәдени-танымдық бағытта хабар таратқан алғашқы арна.

## Елді мекен атаулары
### Абай облысы
* Мәдениет — Аягөз ауданындағы ауыл.

### Ақмола облысы
* Мәдениет — Бурабай ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Сандықтау ауданындағы ауыл.

### Алматы облысы
* ''Мәдениет'' — Қарасай ауданындағы таратылған ауыл.

### Атырау облысы
* ''Мәдениет'' — Қызылқоға ауданындағы таратылған ауыл.

### Қызылорда облысы
* Мәдениет — Жалағаш ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Қазалы ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Мәдениет — Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Келес ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Сарыағаш ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Ордабасы ауданындағы ауыл.

### Солтүстік Қазақстан облысы
* Мәдениет — Есіл ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Тайынша ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл.

### Қырғызстан
* Мәдениет — Баткен облысы Лейлек ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Ош облысы Араван ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Ош облысы Қарасу ауданы Жуас ауылдық округіндегі ауыл.
* Мәдениет — Ош облысы Қарасу ауданы Шарқ ауылдық округіндегі ауыл.
* Мәдениет — Талас облысы Бақайата ауданындағы ауыл.
* Мәдениет — Шу облысы Шу ауданындағы ауыл.
Бақылау аспабы

**Бақылау аспабы** — кеніш респираторы және оның жеке бөлшектерінің саңлаусыз тығыз жабылуын және олардың сенімділігін тексеруге арналған аспаптар (монометр, реометр және т. б.) жиынтығы..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Ешкі шаруашылығы

Ешкі шаруашылығы (козоводство) - мал шаруашылығының бір саласы. Ешкіні ет, сүт, түбіт, жүн, тері өндіру үшін өсіреді. Е., әсіресе лақ, серке еті дәмді, сіңімді келеді. Түбіті мен жүнінен жеңіл, әрі берік орамал, қолғап, басқа да
киімдер тоқылады. Терісінен жоғары сапалы шевро, замш, лайка былғарысы жасалады. Сүйегі, мүйізі, тұяғынан желім жасайды, ішегінен музыкалық аспаптарға ішек иіреді. Ешкі сүті емшектегі балаға жұғымды, одан қаймақ, май, ірімшік, құрт, айран, т.б. тағамдар дайындалады. Ешкі өсімтал келеді, екісінің бірі егізден, үштен лақтайды. Ешкі тұқымын асылдандыру, күтімі мен азықтандыруын дұрыс ұйымдастыру арқылы оның өнімділігін арттырады. Ешкі жылына бір рет кырқылып, бес айға дейін сауылады.
## Дереккөздер

  Мал шаруашылығы:
Жампоз

**Жампоз** (лучшая особь чистокровного двухгорбового верблюда) - ата-енесі таза тұқымды айыр түйенің тұлғасы сұлу да сымбатты, мінезді, жүріске шыдамды да мықты ең тәуір мақтаулысының ортақ атауы. 

Мысалы: Жампоз атан - құс тұмсықты, шудалары шұбатылған, тік, тең өркешті, ұзақ жолда табаны тозбайтын, қолтығы терлемейтін мықты және мыңқ етпес шыдамды атан. Сондай-ақ Жампоз бура мен Жампоз інгеннен туған, дене бітімі көзге ерекше сұлу көрінетін тік, тең қос өркешті, құс тұмсық барынша сүйкімді бота.

## Дереккөздер

Санат:Түйелер
Жиектеп жару

**Жиектеп жару** — жобалау шегінен тыс жатқан биік тау жыныстарының тұтастығы мейілінше аз бұзылып қазба беттерінің тегістігін қамтамасыз ететін көмкерме шпурларды (ұңғыларды) оқтау және оны жару тәсілі. Жиектеп жарудың негізгі ерекшеліктері: ұңғылар мен шпурларды жақын орналастыру, жарылғыш заттардың патрондарын бір-бірінен алшақ орналастыру, патрондардың диаметрі шпур (ұңғы) диаметрінен кіші болуы, қазба қабырғасын қорғайтын жағында саңылау қалдыру..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Жинақтау горизонты

**Жинақтау горизонты** — карьердегі жартылай тұрақты ұсақтағыш жабдықтардың орналасқан горизонты. Карьер тереңдігі 80—100 м астам болып, кен мен тасты жыныстарды қазып алуға циклді-ағынды технологияны қолдану кезінде тиісінше карьерлік аралас транспортты ұйымдастырып жинақтау горизонттарын пайдаланады. Олардың ара қашықтығы 60—80 м болады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Жинақтау столы

**Жинақтау столы** — гравитациялық әдіспен байытуда қолданылатын көлбеу орнатылып, ілгерінді-кейінді қозғалысқа келтірілетін жазық беті бар байыту аппараты. Ол ірілігі 2— 3 мм-ден аспайтын кенді байытуда қолданылады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Газдың жиналуы

**Газдың жиналуы** — кеніш ауасындағы қай газдың болмасын (немесе бір жерге жиналған газдың) мөлшері, оның шамасы көлемдік процентпен немесе г/м3 арқылы белгіленеді..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Копер

**Копер** — шахта оқпанының үстіне орналасқан бағыттаушы дөңгелекті ұстап тұратын инженерлік құрылыс. Копердің станогіне көтерілетін жүктің ыдысын бағыттайтын бастауыш бекітіледі. Темірден жасалған бұл құрылыстың биіктігі 60 м дейін болады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Коронды разряд

**Коронды разряд** — өте жоғары электр кернеуінде ток өткізетін сымнан электрондар бөлінуі нәтижесінде ауа молекулаларының ионданып ток өткізуі..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Қазанша қуыс

**Қазанша қуыс** — шпур немесе ұңғының бір бөлігін жару арқылы қазанша тәріздес, көбіне кез келген пішінде болатын кеңейтілген қуыс. Қазанша қуыс жарылғыш заттарды шоғырландырып орналастыру мақсатымен жасалынады. Кейде отпен бұрғылау барысында терең ұңғы бөлігінің диаметрі біркелкі кеңейтіліген жері де қазанша қуыс деп атала береді..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Бағара

**БАҒАРА** - қолдан суарылмай, жаңбыр суымен өскен дақыл, жемістерге қатысты айтылатын атау.

**Бағара** - сөзінің төркіні парсының богар сөзінен шыққан, орыс тіліне де «богарное земледелие» болып енген. 

Халық тәжірибесінде сусыз жерлерде топырақ қыртысының дымқылымен дақылдар өсіру жолдары болған. Яғни көктемгі жаңбыр суымен өсіп жетіліп, күзге дейін пісіп үлгеретін немесе ертерек пісетін бақша дақылдарын пайдаланды. Осындай жолмен алынған өнімге бағара  сөзін қосып айтады. Мысалы, *бағара қауын, бағара қарбыз, бағара егін* және т.б. 

## Дереккөздер


Санат: лексика
Қауіпсіздік коэффициенті

**Қауіпсіздік коэффициенті** — объект астындағы жер қойнауында кен денесінің орналасу тереңдігінің сол кен қабатының қалыңдығына қатынасы. Қауіпсіздік коэффициенті арқылы кейбір объектілер үшін жер асты жұмыстар әсерінің қауіпсіз тереңдігін анықтайды.
.
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Бүйір керме коэффициенті

**Бүйір керме коэффициенті** — толтырма массивінің бүйір қабырғаларын қысып, оларға әсер ететін сыртқы күшті бағалайтын коэффициент. Сыртқы күштің әсерімен толтырма массивінде пайда болатын бүйір күштің шамасы сыртқы күшті осы бағыттағы бүйір керме күшіне көбейткенге тең..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Өзгерімділік коэффициенті

**Өзгерімділік коэффициенті** — өзгерімділік коэффициент орташа шаршылық ауытқудың арифметикалық орташаға бөліндісі. .
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Бағбан

**Бағбан** - бау-бақша күтуші, баптаушы адам. 

Бағбан баудағы жеміс ағаштарын уақытында суарып, түбін қопсытып, арам шөптерден тазалап, көктем және күз мезгілінде артық бұтақтарын кесіп сиретіп, ағаштың дүрыс өсіп қалыптасуына көңіл бөледі .

Жеміс ағаштарының өнімі осы бағбанның күтіміне байланысты. Бағбанның ағаш бұтақтарын кесуге, көктем мен күзде әртүрлі ағаш бұтақтарын бір- біріне будандастыруда, жеміс ағаштарының сапасын арттыруда қолданатын бағбан пышақ, өткір қайшы, қолара, кетпен-шот, тырма сияқты құралдары болады. Қазақы ұғымда бағбанды бақбек, бақпан деп атау да кездеседі. Бағбандық кәсіп көбінесе бау-бақша өсіруге қолайлы Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс өңірлерінде кең тарады 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Қалама бекітпе

**Қалама бекітпе** — жер асты тәсілімен тазалап қазып алу барысында төбені ретімен құлату үшін қолданылатын бір-бірінен белгілі қашықтықта орналастырылған немесе дайындық қазбаларында штректерді сақтау мақсатымен пайдаланылатын қалама тәріздес бекітпелер..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Шахтаның (кеніштің, карьердің) сумолдылық коэффициенті

**Шахтаның (кеніштің, карьердің) сумолдылық коэффициенті** — тартып шығарылған су көлемінін сол уақыт ішінде өндірілген пайдалы қазынды көлеміне қатынасы. Сондықтан шахтаның сумолдылық коэффициенті (м3/т) болып өлшенеді. Шахтаның сыбағалы сумолдылық коэффициенті кені алынған бөлік бойынша — тартып шығарылған су мөлшерінің кені алынған бөліктің ауданына қатынасы (м3/ч не 1000 м2).
Бадынақ

**Бадынақ** - жүгерінің немесе арпаның қауызынан тазартылып қуырылған дәндері. 

Қуырғаннан кейін ерекше үлкеюіне байланысты *бадынақ* деп аталды. Еларасында мұны баданақ деп те атайды.

## Қолданылуы

Баданақты, көбінесе,егіншілікпен айналысатын өңірлерде жасайды. Қауызынантазартылған жүгеріні немесе бидайды загана деп аталатынағаштан жасалған електе қауызын үшырып тазартыпалады да, түзды суға шайып, мата үстіне жайып кептіріп,әбден қыздырылған үлкен қазанда қуырады. Қуырылған бидайдың немесе жүгерінің көлемі үлкейіп, жарылып піседі. Дәмі тіл үйіретін қытырлақ баданаққа балалар өте құмар болады. Бидай мен жүгерінің көздің көргіштік қасиетін күшейтетінін жақсы білген дәстүрлі ортада қарт аналар немерелеріне «көзің нұрлы болсын» деп жүгеріні, бидайды қуырып, баданақ жасап берген

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Кен бетін ашу коэффициенті

**Кен бетін ашу коэффициенті** — кен орнын ашық тәсілмен қазып алуда пайдалы қазындының бір өлшеміне келетін ашылған бос жыныс мөлшері. Кен бетін ашу  коэффициенті былай анықталады: салмақпен берілсе — т/т, көлеммен — м3/м3. Кейде бір тонна пайдалы қазындыға келетін ашылған жыныстың мөлшері көлеммен берілген жағдайда (м3/т) болады. Әдетте кен бетін ашу  коэффициент көлем көрсеткішімен пайдаланады. Кен бетін ашу  коэффициенті мынадай негізгі түрлерге бөлінеді: шекті — ашық тәсілмен қазып алудың тиімділігі жағынан ең сарқылған мүмкіндігі. Кен бетін ашу  коэффициентінің осы мөлшерімен ашық жұмыстыц тереңдік шекарасы белгіленеді. Әдетте бұл шекара ашық және жер асты тәсілдермен алынған пайдалы қазындыны бір тоннасының өзіндік құндары тең екенін көрсетеді. Орта — карьердің соңғы пішіні аясындағы алынған бос жыныстың жалпы көлемі сол пішіндегі пайдалы қазындының көлеміне қатынасы. Егер бұл қатынас геологиялық барлау жұмыстарының материалдарына негізделген болса, онда мұны геологиялық ашу коэффициенті деп те атайды. Одан басқа: күнделікті, қабатты, эксплуатациялық, бастапқы, жоспарлы ашу коэффициенті болып бөлінеді. Олардың атқаратын қызметтері әр түрлі.
.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Оқтау коэффициенті

**Оқтау коэффициенті** — шпурды, ұңғыны, камераны жарылғыш (атылғыш) заттармен толтыру дәрежесін сипаттайтын атаусыз шама. Камераның (шпурдың, ұңғының) жарылғыш заттармен оқталған көлемінін оның оқталуға тиісті көлеміне қатысымен анықталады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Костер

**Костер** — үшбұрышты, тікбұрышты және шаршы тор тәрізді ағаштан (металдан) қаланған бекітпе конструкциясы. Олардың ішіндегі қуыстар бос жыныстармен толтырылады немесе ашық қалдырылады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Шығарылған көлемнің (санның) коэффициенті

**Шығарылған көлемнің (санның) коэффициенті** — қазып алынған пайдалы қазындылардың және олармен араласқан бос жыныстар көлемі Д (т, м3) қосындысының қатынасы есептен шығарылған қордың көлеміне Б (т, м3) қатынасымен анықталады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Бекітпені пайдалану коэффициенті

**Бекітпені пайдалану коэффициенті** — тау-кен техникалық жағдайына қарай бекітпені тиімді пайдалануды сипаттайтын көрсеткіш. Бекітпені пайдалану коэффициенті оның нақтылы атқарып тұрған жұмыс шамасының бекітпенің ең жоғарғы шекті көтеру қабілетіне қатынасымен анықталады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Шпурларды пайдалану коэффициенті

**Шпурларды пайдалану коэффициенті** — тазалап алу және үңгірлеп жүру жұмыстарында шпурларды жару әсерінің тиімділігін сипаттайтын көрсеткіш. Бұл көрсеткіш жарғанда пайда болған үңгір ұзындығының бұрғыланған шпур ұзындығына қатынасымен анықталады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Кинематикалық энергия коэффициенті

**Кинематикалық энергия коэффициенті** — жер асты қазбасының әр жеріндегі көлденең қиманың өзгеруіне байланысты ауа жүру жылдамдығының біркелкі болмай бөлінуін есепке алатын коэффициент..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Ауа алмасуының еселік коэффициенті

**Ауа алмасуының еселік коэффициенті** — уақыт бірлігі ішінде қазбаға берілетін немесе одан шығарылатын ауа көлемінің қазба көлеміне қатынасы..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Тау жынысының қаттылық коэффициенті

**Тау жынысының қаттылық коэффициенті** — қазу барысында тау жыныстарының салыстырмалық кедергісін сипаттайтын шама. Әдетте тау жыныстарының қаттылығын оның бір бағыт бойымен қысқандағы беріктік шегін 100-ге бөлгенге тең етіп алады. Тау жыныстарының қаттылығын көрсететін шкаланы проф. М. М. Протодьяконов ұсынды..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Құрал-сайман жұмысының машиналық уақыт коэффициенті

**Құрал-сайман жұмысының машиналық уақыт коэффициенті** — құрал-сайманның (машинаның) өнімді жұмыс уақытының сменалық уақытына қатынасы. Жер асты қазбаларындағы үңгубеттерде және карьерлерде құрал-сайман жұмысының машиналық уақыт коэффициенті ең жоғарғы шамасы 0,7—0,8-нен аспайды. .
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Пульпаның толу коэффициенті

**Пульпаның толу коэффициенті** — чандарға, зумпфтарға және басқаларға салынған зат көлемі жабдықтардың толық көлемінен аз болуы тиіс. Сонда асып төгілу болмайды. Ол үйінді зат көлемінің ыдыстың геометриялық көлеміне қатынасымен анықталады..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Жүк тасқынының біркелкі болмауының коэффициенті

**Жүк тасқынының біркелкі болмауының коэффициенті** — жүк тасқыны шамасының тұрақсыздығын сипаттайтын сандық көрсеткіш. Белгілі бір уақыт ішіндегі жүк тасқынының ең жоғарғы көрсеткішінің оның ауысым бойынша орта көрсеткішіне қатынасымен анықталады..

## Дереккөздер


Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Алмастыру коэффициенті

**Алмастыру коэффициенті** — ауасы ластанған қазба бөлігіне жұмыс істеуге қауіпсіз болу үшін қандай көлемде таза ауа беру керектігін көрсететін атаусыз коэффициент. .
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Асыра бұрғылау

**Асыра бұрғылау** — үңгубет табанынан төмен түсіре бұрғыланған терендіктің кертпештің табанымен жүргізілген ең төменгі кедергі сызығының ұзындығына қатынасы..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Қабырға жыныстарын қоса қопару коэффициенті

**Қабырға жыныстарын қоса қопару коэффициенті** — бос жыныстар бөлігіндегі үңгубет ауданының жалпы үңгубет ауданына қатынасы..
## Дереккөздер

Санат: Физика
Санат: Терминология
Санат: Металлургия
Санат: Тау-кен ісі
Санат: Химия
Балапан (айрық)

**Балапан** келесі мағыналарды беруі мүмкін: 
*Балапан — құстың балапаны.
*Балапан еті — жеті айға жетпеген балапан еті.
*Балапанды баулу — ұядан әкелінген балапанды алғашқы 2-3 күнде ұшып кете алмайтындай торда ұстайды.
*Balapan (телеарна) — Қазақстанның бірінші балалар арнасы.
*Балапан (журнал) — Омбыда 1916-1918 жылдары шығып тұрған қолжазба әдеби журнал.

## Географиялық атаулар
*Балапан ауылы — Ертістің оң жағалауындағы жон, ШҚО Бесқарағай ауданында.
*Балапан (ауыл) — Башқұртстандағы елді мекен.
*Балапан — ядролық полигон. Семей полигонының бір бөлігі.

## Фамилия
*Жұмахан Балапанов — агроном, экономикалық ғылымдарының докторы.
*Ерлан Балапанов — экономика ғылымдарының кандидаты. 
*Тұрсын Балапанов — еңбек ардагері.
KÓKSHE (телеарна)

**KÓKSHE** — Ақмола облысының жергілікті телеарнасы. «Қазақстан» РТРК» АҚ Ақмола облыстық филиалы 1999 жылдың 21 қыркүйегінде Ақмола облысының орталығы Астана қаласынан Көкшетауға ауысқаннан кейін құрылды. Алғашқы эфир 1999 жылдың 4 қазанында шықты. Құрылған күннен бастап 2004 жылдың күзіне дейін филиал ғимарат жалдап келген. Ал қазіргі кезде «Қазақстан» РТРК» АҚ АОФ-ның қала орталығында орналасқан екі қабатты жеке ғимараты бар.

нобай|оңға|Облыстық телеарна ғимараты

Облыстық филиал бүгінгі күн талабына сай жұмыс жасауда. Қолда бар мүмкіндіктерді барынша тиімді пайдалана отырып, ұжым шығармашылық ізденіс үстінде қызмет істеуде. Сондай ізденістер, ерінбей еңбек етудің арқасында арнаның көрермендерінің саны арта түсті. Ал спутниктік сандық жүйеге көшу таралым аймағының кеңеюіне байланысы арта түсті.

Бүгінде ұжымда 78 қызметкер бар, олардың орташа жасы 24-25, бұл негізгі мақсаттарды: аймақтық деңгейдегі мемлекеттік саясаты насихаттау, шығармашылықты жаңа сатыға көтеріп аудиторияны кеңейтуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Филиалды техникалық қамтамасыз ету негізгі міндеттердің бірі.

Арнаның жеке таратылым уақыты 14 сағат. Таратылым рейтінгі бүгінгі күні жоғары, оны облыс тұрғындарының хабарласуы, телефон шалуы, түрлі бағдарламаларға белсенді қатысуы дәлелдеп отыр. Сонымен бірге жарнамалық қызметке жүгінгендер санының артуы да осыған дәлел. Тұрғындардың жоғары қызығушылығын танытатын хабарлар арасында «Ақмола ақпарат» ақпараттық бағдарламасы, «Өзекті мәселе», «Қалайсың, қайран ауылым?», «Не детские вопросы»,«Живой родник», «Мы научились», «Қайықта», «Армысың, Ақмола!», «Бір бала» телехабарлары бар.

Өткен маусымдарда республикалық, облыстық байқауларда талай мәрте жүлделерге ие болған талантты журналистер Мадина Смағұлованың «Леди совершенство», «Музыкальное путешествие», Гәкку Асылбекқызының «Жағажайдағы сырласу», «Тарихыңды таны», Жанат Жанұзақтың «Ақынның - сөзі аманат», «Арқаның ән бесігі», «Күй құдіреті», Әсем Қаматайқызының «Ата көрген», «Той түлеткен Астана!» сияқты хабарлар көрермендердің ыстық ықыласына бөленді.

Ал биылғы маусымда Наталья Анфимованың «Не детские вопросы», Наталья Дементьеваның «Живой родник». «Благодарю тебя, учитель!», Ақерке Ерболаттың «Армысың, Ақмола!», Гәкку Асылбекқызының «Ана - өмірдің шырағы», Бағлан Иманғазиновтың «Теле-хи-хи-ха», Бибінұр Көкірованың «Мың алғыс саған, ұстазым!», Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған, барлық журналистер мен режиссерлер ат салысып отырған тележурнал, т.б. тың хабарлар көрермендер көңілінен шығуда.

## Дереккөздер


## Сiлтемелер
* http://kokshetautv.kz 
* http://kokshetautv.kz/kz/category/channel 
* http://kokshetautv.kz/kz/news 
* http://kokshetautv.kz/kz/programs/index/programs 
* http://kokshetautv.kz/kz/programs/live 

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Қазақстан телеарналары
OŃTÚSTIK (телеарна)

**«OŃTÚSTIK» телеарнасы** — Түркістан облыстық және Шымкент қалалық мемлекеттік телеарнасы. Түрлі-түсті теледидар ретінде 1990 жылы кезіндегі телерадиокомитеттің құрамында құрылды. Алғашқы хабарын 1990 жылғы қараша айының 5-ші жұлдызында 4 камералық ЖТС (жылжымалы телестанция) арқылы тікелей эфирге таратты.

нобай|оңға|Телеарна ғимараты

Қазіргі филиал орналасқан ғимарат 1964 жылы қалалық партия комитеті мен кеңес органдары үшін кеңес үлгісінде салынған еді. Қайтадан телекешенге бейімдеп құрылыс жұмыстарының жүргізілуі нәтижесінде бүгінгі таңда екі студия ашылған. Жаңалықтар студиясы, көлемі 55 шаршы метр және хабарларға бейімделген үлкен студия, көлемі 120 шаршы метр Телекешен заманға сай техникалармен жабдықталған. Соңғы үлкен жетістік телеарнаның еншісіне спутниктік қондырғысы бар 4 камералы шағын жылжымалы теледидарлық станция берілді.
 
«Қазақстан-Шымкент» телеарнасы қазіргі таңда жылжымалы теледидарлық станция арқылы облысымыздың кез келген жерінен тікелей эфирде хабар таратуға толық мүмкіншілігі бар. Тәулігіне 14 сағат эфирге шығуда. Телеарнаның 14 сағаттық бағдарламасы барлық аудандарға таратылып көрсетіледі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://shymkenttv.kz
* http://shymkenttv.kz/kz/category/channel 
* http://shymkenttv.kz/kz/news
* http://shymkenttv.kz/kz/programs/index/programs
* http://shymkenttv.kz/kz/programs/live
http://shymkenttv.kz/kz/channel/collective

Санат:Қазақстан телеарналары
Қысқы Универсиада 2009

** Қысқы Универсиада 2009**,  XXIV Қысқы Универсиада Қытайдағы Харбин қаласында өтті.

## Командалық есеп

## Сыртқы сілтемелер
*Official web site of Harbin 2009 

Санат:Универсиада
Санат:Қысқы Универсиада
QYZYLORDA (телеарна)

**QYZYLORDA** — Қызылорда облысындағы жергілікті телеарна. 1991 жылдың 30 сәуірінде ашылды. Дәл осы күні алғаш рет 30 минуттық хабармен эфирге шықты. Ертесіне, 1 мамыр күні қаланың орталық алаңындағы мерекелік демонстрациядан 45 минуттық тікелей репортаж жасады.

нобай|оңға|Облыстық телеарна ғимараты
 
Телеарна ашылуының басы-қасында сол кезде облыстық радионы ұзақ жылдар басқарған, «КСРО-ның құрметті радисі», алғашқы төраға Жақсылық Бекқожаев, журналистер Баян Исламбаева, Айткүл Шалғынбаева, инженерлер Бақытжан Шөкенов, Марат Шалабаев, Жәнібек Жұманов, Юрий Ефановтар жүрді. Алғашқы режиссер қызметін Хұсейін Әмір-Темір атқарса, тұңғыш диктор Айгүл Оразова болды.
 
Теледидардың алғашқы жабдығы *«Останкино»* телеорталығынан әкелінген «Кадр» 3 ПМ маркалы бейнемагнитофоны болды. Одан кейін 1991 жылдың соңына таман АСБ, Ленинград қаласынан ПТС әкелінді.
 
Жаңадан ашылған телеарнаның хабар тарату ауқымы, материалдық базасы жыл өткен сайын ұлғая берді. Хабар тарату ауқымы он жылдың көлемінде 5 сағатқа, 2004 жылдан бастап 14 сағатқа көбейді. 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап телеарна хабарлары 1 сағат көлемінде  «Кателко» спутниктік жүйесі арқылы тартыла бастады.

2009 жылдың 28 тамызынан бастап *«Қазақстан-Қызылорда»* телеарнасы республикада алғашқылардың бірі болып облыс аумағына тәулігіне 14 сағат көлемінде хабар таратуға көшті.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://kyzylordatv.kz 
* http://kyzylordatv.kz/kz/category/channel 
* http://kyzylordatv.kz/kz/news 
* http://kyzylordatv.kz/kz/programs/index/programs 
* http://kyzylordatv.kz/kz/programs/live 

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Қазақстан телеарналары
QOSTANAI (телеарна)

**«Qostanai» телеарнасы** — РТРК «Қазақстан» АҚ меншігінде орналасқан, Қазақстан медиа нарығында 1991 жылдан бері қызмет атқаратын телевизиялық арна. Телеарна облыстың 98 % аумағын және облыс қалаларын 100 % қамтиды. Ақпарат тарату үшін ЦЭТВ (барлық РТС арналары) және ОТАУ ТВ арналарын пайдаланады.

### Иесі
«Qostanai» телеарнасының құқық иесі — РТРК «Қазақстан» АҚ.

### Тарихы
1991 жылдан бері медиа нарықта жұмыс істеп келе жатқан «Qostanai» телеарнасы облыстың негізгі елді мекендерін ақпаратпен қамтамасыз етеді. Бүгінгі күні телеарна облыс аумағының 98 % және қалалардың 100 % ақпараттық қажеттіліктерін қанағаттандырады.

### Қамту аумағы
«Qostanai» телеарнасы ақпараттық тарату аумағы ретінде ЦЭТВ (барлық РТС арналары) және ОТАУ ТВ арналарын пайдаланады.

### Бағдарламалық бағыттары
«Qostanai» телеарнасы ақпараттық және ойын-сауықтық бағыттарды ұстанады, кең аудиторияның сұранысын қанағаттандырады. Эфирде мемлекеттік және орыс тілдерінде ақпараттық бағдарламалар көрсетіледі. Сонымен қатар, ақпараттық-сараптамалық, әлеуметтік-қоғамдық, танымдық және мәдени бағдарламалар да ұсынылады. Көрермендердің негізгі қызығушылығы музыкалық, ойын-сауықтық және рухани-өнегелік жобаларға бағытталған.

### Тарату уақыты
Телеарна күніне 14 сағат таратылады. Өз бағдарламаларының үлесі 54 % құрайды. Бағдарламалар 70 % қазақ тілінде, 30 % орыс тілінде көрсетіледі.

### Бағдарламалар
* «ARQA AQPARAT»
* «АРТА AQPARAT»
* «Бірінші студия»
* «Первая студия»
* «Елбесік»
* «Регион 10»
* «Агробизнес»
* «Білгенге маржан»
* «ЭтноӘлем»
* «Ақсұлу»
* «Мой почерк»
* «Менің қолтаңбам»
* «Ел мүддесі»
* «Диалог»
* «Талант Time»
* «Тобыл тынысы»
* «Тема»
* «Тақырып»
* «Субботний вечер»
* «Сенбілік кеш»
* «Дарын»
* «Силуэт»
* «Сымбат»
* «Дабыл»
* «Жить»
* «Халық мұрасы»
* «36.6»

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://qostanaitv.kz/kz
*  
* https://qostanaitv.kz/kz/news
*  
* https://qostanaitv.kz/kz/live 

Санат:Қазақстан телеарналары
AQTÓBE (телеарна)

**«AQTÒBE»** – ірі аймақтық телекомпания. Ақтөбе облысы бойынша 100% аудиториямен қамтылған. Телеарна 1960 жылдан бастау алады.Бүгінгі таңда мекеме бірнеше студиялардан, ASB аппараттық және студиялық блоктан, эфирлік және жаңалықтар бағдарламасын басқару бөлмесінен, 170 м² үлкен студияға арналған арнайы жарықтандыруы бар энергетикалық бөлімнен, сызықты емес қондырғылардан тұратын заманауи технологиялық кешеннен құралған.

2015 жылдан бері телекомпания SDI форматында хабар таратып, Full HD форматында жұмыс істейді. 2015 жылы Cinegy технологиясы, қашықтан басқару блогы бар роботты PTZ камералары іске қосылды.  Хабар тарату тәулігіне 14 сағат жүргізіледі.
 	
Телеарна күніне 3 рет тікелей эфирде жедел жаңалықтар таратады. Сондай-ақ қоғамдық-саяси, ғылыми-танымдық, музыкалық-сауықтыру бағдарламалар көрсетіледі. Бүгінгі таңда телекомпания өз өнімінен 36 бағдарлама дайындап, эфирге шығарады.
 	
HD форматындағы Iveco микроавтобусына негізделген мобильді теледидар станциясы телекөпірлерден, спорттық және концерттік іс-шаралардан тікелей трансляцияға мүмкіндік береді. Мемлекеттік тілде телерадио хабарларын тарату жалпы хабар көлемінің 80 пайызын құрайды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* https://aqtobetv.kz/kz
* https://aqtobetv.kz/kz/videos 
* https://aqtobetv.kz/kz/projects 
* https://aqtobetv.kz/kz/news

Санат:Қазақстан телеарналары
ERTIS (телеарна)

нобай|оңға|Облыстық телеарна ғимараты
**ERTIS** — Павлодар облысының жергілікті телеарнасы. Қазақ КСР Министрлер Кеңесі 1961 жылғы 28 ақпанда Павлодарда телеорталық құрылысын салу туралы шешім қабылдады. Осы жылдың көктем айында ғимараттың құрылысы басталып, мұнараны монтаждау басталды. 1965 жылы 7 қарашада Павлодар телестудиясы тұңғыш рет бірінші бағдарламасын эфирге шығара бастады.

## Тарихы
thumb|right|300px
1961 жылы 28 ақпанда Павлодар қаласында телеарна өз жұмысын бастады.

1966 жылға дейін студия аптасына екі мәрте хабар берсе, 66 -жылдың 1-қаңтарынан хабар көлемі ұлғая түсті. 1970 жылы Павлодар телестудиясында бірінші жылжымалы телестанция пайда болды. Тәулігіне 5 сағат хабар таратылды. Фильмотека мен жеке мұрағат жасалды.
 
1971 жылы Павлодар радиотелеорталығы Қазақстан КСР-де бірінші болып бейнежазу аппаратурасын пайдалануға енгізді. 1975 жылдың қаңтарынан бастап Тереңкөл ауданының “Октябрь” және “Лебяжі” кеңшарларында ретрансляторлар іске қосылды. Ал маусым айында республикалық телевидение хабарлары техникалық сынақтан өткізілді. 70-жылдары Мәскеу, одан сәл кейін Алматы хабарлары экранға шықты. Басты бейнелеу құралдары-ақ және қара түсті кино мен фотосуреттер болды.
 
1979 жылы Қазақ КСР-де бірінші рет Павлодарда біртіндеп түрлі-түсті телехабарлар беруге көшу жүзеге асты. 1983 жылы қажетті жабдықтар толық жеткізілді. Түсті телевидениені бүкіл Павлодар облысы көре бастады. 80-жылдың бас кезінен-ақ студияның өндірістік алаңдары кеңейтілді. Егер бұрын тікелей трансляциялар аумағы небәрі 100 шаршы метрлік кіші студиядан беріліп келсе, 1980 жылы алаңының көлемі бұрынғыдан үш есе үлкен жаңа павилион салынды. Елге белгілі (үлкен) шығармашылық ұжымдарды жазуға мүмкіндік туды. Тіпті сол жылдары студияның өзінде балалар хоры болды. Павлодар студиясы республикада ең мықтылар қатарында аталды, онда еңбек ететін журналистерге республикалық маңызы зор жауапты хабарлар жүктелді.
 
1983 жылы студия толығымен түрлі-түске көшті. Ал 1987 жылы телеорталық «Перспектива» түрлі-түсті жабдығының жаңа түріне ие болды.
 
1990 жылы студия өзінің 25 жылдық мерейтойын атап өтті. 90-жылдардың бас кезінде студияны техникалық қайта жарақтау жүзеге асырылды. Сапалы бейнетүсірілім жасау, эфирге материалды жедел беру үшін портативті аппаратура пайда болды. 90-жылдардың аяғы мен 2000 жылдың басында телевидение компьютерленді, оның техникалық мүмкіндігі кеңейтілді, шығарылған өнім сапасы артты.
 
2002 жылы Павлодар телестудиясында цифрлық (сандық) телевидениеге көшті. 
 
Студия павильонын жарақтандырып, қайта безендіру жүргізілді. 2008 жылғы қыркүйектен бастап жалпы алаңы 300 шаршы метрлік телевидениенің үлкен студиясындағы арнайы жарықтандыру құралдары өзгертілді.

## Бағдарламалар
*«Туған тіл - байлығым»
*«Айтарым бар...»
*«Ауыл және адамдар»
*«Өндірісті өлке»  

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* http://pavlodartv.kz 
* http://pavlodartv.kz/kz/category/channel 
* http://pavlodartv.kz/kz/news 
* http://pavlodartv.kz/kz/programs/index/programs 
* http://pavlodartv.kz/kz/programs/live 

Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Қазақстан телеарналары