Элефсин

**Элефсин** (көне грек. Ἐλευσίς, Ἐλευσῖνος) немесе **Элефсис** (көне грек.: Ἐλευσίς ή Ελευσίνα) — Афина агломерациясындағы қала маңы қаласы және муниципалитет. Ол теңіз деңгейінен 5 метр биіктікте, Афинадан 20 шақырым солтүстік-батыста орналасқан. Қала Грекияның Батыс Аттика аймақтық бірлігіне жатады. Қала Триасион жазығында, Сароник шығанағының солтүстік шетінде орналасқан. Элефсиннің солтүстігінде Мандра мен Магула, ал солтүстік-шығысында Аспропиргос орналасқан.

Бұл қала Элефсин мистерияларының орталығы әрі Эсхилдің туған жері. Қазіргі таңда Элефсин ірі өнеркәсіп орталығы болып саналады: мұнда Грекиядағы ең үлкен мұнай өңдеу зауыты, үлкен теңіз порты бар (Аттикада көлемі жағынан Пирей портынан кейін екінші орында). Қалада әскери аэродром орналасқан. Элефсинде Археологиялық мұражай бар. Сондай-ақ Аттика аймағындағы ең көне өнер фестивалі — Эсхилия фестивалі өткізіледі. 2016 жылғы 11 қарашада Элефсин 2021 жылға Еуропаның Мәдени Астанасы деп жарияланды, бірақ COVID-19 пандемиясына байланысты бұл мәртебе 2023 жылы күшіне енді.

## Этимологиясы
**Элефсин** атауы алғаш рет Элефсиндік Деметраға арналған Орфей әнұранында кездеседі: «Δήμητρος Ελευσινίας, θυμίαμα στύρακα». Сондай-ақ Александриялық Гесихий Элефсиннің көне атауы **Сесара (Σαισάρια)** болғанын хабарлайды. Сесара — Элефсинге алғаш рет Деметра келген кезде қала патшасы болған Келейдің мифтік қызы және Элефсистің алғашқы қоныстанушысы Элефсиннің немересі.

## Тарихы
### Антикалық кезең

Элефсин ежелгі Аттиканың демі (әкімшілік бөлігі) болды, ол Гиппофонтида филасына тиесілі еді. Оның даңқы Деметра мен Персефонаға табынудың басты орталығы болғанымен, сондай-ақ осы құдайларға арналып өткізілген мистериялармен байланысты. Бұл ғұрыптар Элефсиния деп аталып, пұтқа табынушылықтың құлағанына дейін грек мистерияларының ішіндегі ең қасиеттісі болып саналды.

Элефсин теңізден сәл қашықтау биіктікте, Саламин аралына қарсы орналасқан еді. Оның жағдайында үш табиғи артықшылық болды: біріншіден, ол Афинадан Коринф мойнағына баратын жол бойында тұрды; екіншіден, өте құнарлы жазықта орналасқан; үшіншіден, Аттика жағалауы үш жағынан қоршап, ал оңтүстігін Саламин аралы бекітіп тұрған кең шығанақтың басында орналасқан. Қаланың өзі ең көне замандардан бері белгілі.

Элефсин жағалауындағы үңгірлер грек әлемінде мифологиялық орынға айналған. Сол үңгірлердің бірінде Персефонаны тікелей Аидтың өзі ұрлаған деген аңыз бар, ал үңгір Тартарға апаратын қақпа деп есептелген. Осы ұрлау болған жерде Аид пен Персефонаға арналған қасиетті орын (Плутонион) орналасқан еді.

Рарий жазығы да  Артемидаға арналған Гомердің әнұранында аталады; ол қала маңында болған сияқты, бірақ нақты орналасқан жері анықталмаған.

#### Мифология және прото-тарих
Бұл атау, шамасы, Деметраның келуімен (ἔλευσις) байланысты шыққан, дегенмен кейбіреулер оны есімімен аталған қаһарман — Элефсистен таратады. Элефсис бастапқыда Аттика он екі тәуелсіз мемлекетке бөлінген кезде солардың бірі болған деп есептеледі.

Роберто Калассо ежелгі дәуірдегі қасиетті-қала мен Аттиканың билік ордасы арасындағы қатынастың бастауын сипаттай отырып «Афина жаңа ғана Афина болған кезде, ол он үш миль қашықтықта салынған басқа қала — Элефсиспен қақтығысқа түсті», — деп жазған. «Бұл соғыс, әдетте, мифтік деп аталады, өйткені оның нақты күні жоқ. Ол теологиялық соғыс еді, себебі Афина Афина құдайына тиесілі болса, Элефсис Посейдонға тиесілі еді. Екі қаланың негізін қалаушы патшалары — Еумолп пен Эрехтей — екеуі де сол соғыста қаза тапты».

Элефсис патшасы Еумолп пен Афина патшасы Эрехтейдің билігі кезінде екі мемлекет арасында соғыс болды, онда элефсиндіктер жеңіліске ұшырады. Осыдан кейін олар Афинаның үстемдігін мойындауға келісті, бірақ құпия ғұрыптарды (мистерияларды) өткізу ісінде дербестікті сақтап қалды, бұл іспен әрі қарай да өздері айналысатын болды.

Кейін Элефсис Аттиканың деміне айналды, бірақ оның қасиетті сипатына байланысты полис (πόλις) атағын сақтауға және өз ақшасын соғуға рұқсат етілді, ал мұндай артықшылық Аттикада Афинадан басқа ешбір қалада болмаған. Элефсистің тарихы — Афинаның тарихының бір бөлігі. Жылына бір рет ұлы Элефсин шеруі Афинадан Элефсиске дейін Қасиетті жол бойымен өтетін.

#### Элефсин мистериялары
Элефсин — Элефсин мистерияларының, яғни Деметра мен Персефонаға арналған мистериялардың орталығы болды. Олар б.з.д. 600 жылдан бастап-ақ грек тілді дүниеде кеңінен танымал болып, Рим империясы дәуірінде де көптеген қатысушыларды тартты, бірақ б.з. IV ғасырдың ортасы мен соңына қарай құлдырады. Бұл мистериялар бастау рәсімінен өткендер үшін өлімнен кейінгі өмірге үміт бар деген сенімге негізделген еді. Мұндай сенім алғашқы таныстыру рәсімінде қалыптасты: үміткерлерге түрлі нәрселер, соның ішінде бидай масағындағы өмір дәні көрсетілді.

Мистериялардың негізгі мифі — Деметраның өзінің Аид ұрлаған қызы Персефонаны іздеуі болатын. Дәл осы жерде Деметра Критте ұрлап әкеткен қарақшыларға кемпір кейпінде келіп, бір ескі құдыққа тоқтайды. Сол жерде жергілікті патша Келейдің және патшайымы Метанираның төрт қызы — Каллидика, Клейсидика, Демо және Каллифоя — оны кездестіріп, сарайға апарып, Келей пен Метанираның ұлы Демофонтты емізуге береді.

Деметра Демофонтты өсіріп, оған нәр мен амброзия жағып, түнде отқа салып, оған өлмес өмір сыйламақ болды. Бірақ мұны біліп қойған Метанира ашуланып, оны қорлады. Сол кезде Деметра ренжіп, жасырын кейпінен шығып, бар салтанатымен көрініп, Метанираға өзіне арнап ғибадатхана салуды бұйырды. Таңертең бұл жайлы білген Келей азаматтарға Деметраға арнап сәнді қасиетті орын салуды тапсырды. Деметра сол ғибадатханада отырып алды, ал дүниенің тағдыры Зевске дұға етіп, әлемді қайтадан азық-түлік беруге мәжбүрлеу үшін жалбарынды.

Антик дәуірінде әйгілі болған және Рим кезеңінде көшірілген Ұлы Элефсиндік рельеф — табылған ең үлкен әрі ең маңызды құрбандықтық (адалдық) рельеф болып саналады және ол б.з.д. 440–430 жылдарға жатады. Ол Элефсин құдайларын бейнелейтін құпия ғұрып көрінісін көрсетеді. Сол жақта — пеплос киген және сол қолында скипетр ұстаған Деметра Элефсин патшасы Келейдің ұлы Триптолемның қолына бидай масақтарын ұсынып тұр, бұл арқылы адамзатқа егіншілік сыйламақ. Оң жақта — хитон мен жамылғы киген және қолында алау ұстаған Персефона оң қолымен Триптолемді жарылқап тұр. Түпнұсқа мәрмәр рельеф Деметраның қасиетті орнынан, Элефсин мистериялары өткізілген жерден табылды. Рим дәуірінен қалған бірнеше көшірмелері де сақталған.

#### Классикалық Грек және Рим тарихи кезеңі
Грек-парсы соғыстары кезінде, б.з.д. 484 жылы, ежелгі Деметра ғибадатханасын парсылар өртеп жіберді; оны қайта салуға әрекет Периклдің билік жүргізуі кезінде ғана жасалды. Пелопоннес соғысынан кейін «Отыз тиранның» билігі құлатылғанда, олар алдын ала бекініп алған Элефсинге шегінді, бірақ онда ұзақ уақыт ұстала алмады.

Элефсин қаласы мен оның маңы Кифисос өзенінің тасқындарына ұшырайтын. Бұл өзен жылдың көп бөлігінде дерлік құрғақ болғанымен, кейде соншалықты көтеріліп, жазықтың үлкен бөлігін су басып кететін. Демосфен (б.з.д. 384–322 жж.) Элефсиндегі тасқындарға сілтеме жасаған.

Паусаний (шамамен 110 – шамамен 180 жж.) бізге Элефсис жайлы тек қысқаша сипаттама қалдырған:Элефсиндіктерде Триптолемге арналған ғибадатхана, Артемида Пропилеяға арналған тағы бір ғибадатхана және Әке Посейдонға арналған үшінші ғибадатхана бар. Сондай-ақ Каллихорум деп аталатын құдық бар, онда Элефсин әйелдері алғаш рет би ұйымдастырып, құдайдың құрметіне ән салған. Олар Рарий жазығында алғаш рет бидай егілген және алғашқы егін алынған дейді, сондықтан осы жазықтың арпасы құрбандыққа арналған торт жасауға пайдаланылған. Сол жерде Триптолемның «астық бастыру алаңы» мен құрбандық үстелін көрсетеді. Ал Деметра ғибадатханасының (Хиерумның) қабырғалары ішіндегі нәрселерді түсім маған сипаттауға тыйым салды.Рим дәуірінде Элефсис үлкен гүлденуге қол жеткізді, өйткені оның мистерияларына қабылдану римдік ақсүйектер арасында сәнге айналды.

Шамамен 125 жылы Адриан император мистерияларға қабылданды және Афинада қыстап жатқан кезінде болған тасқынға байланысты жазықтағы өзен бойына бөгеттер салдырды.

Дәл осы императордың арқасында Элефсис шамамен 160 ж. аяқталған акведук арқылы сапалы сумен қамтамасыз етілген болуы мүмкін. Бұл тек ауызсу қажеттілігін қанағаттандырып қана қоймай, қоғамдық субұрқақтар мен моншалар салуға да мүмкіндік берді. Ол Парнита тауларындағы бұлақтардан бастау алып, негізінен жерасты туннельдері арқылы жүргізілген. Акведук Триасий жазығын кесіп өтіп, Элефсистің шетіне жеткенде күрт оңтүстікке бұрылды. Ең жақсы сақталған қалдықтары бүгінгі Димитрос көшесінің шығыс жағында көрінеді.

Элефсис 396 ж. Аларих I-нің шабуылында қирады және содан бері тарих сахнасынан жоғалды.

### Сәулет ескерткіштері
Телестерион, яғни Деметра ғибадатханасы, бүкіл Грекияда ең үлкені болды, және Страбонның сипаттауынша, ол театрдағыдай көп адамды сыйдыра алатын. Бұл ғимаратты бастапқыда Афинадағы Парфенонның сәулетшісі Иктин жобалаған; бірақ оны аяқтауға көптеген жылдар қажет болды, және оның құрылысына қатысқан бірнеше сәулетшінің есімдері сақталған.

Өзінің ұзақ тарихында бұл ғибадатхана бірнеше рет қайта салынды. Бүгінгі күні көрініп тұрған құрылыстың көп бөлігі Классикалық дәуірге (б.з.д. V ғ.) жатады. Оның 12 бағанды портигі шамамен б.з.д. 318 жылы Деметрий Фалерліктің тұсында сәулетші Филоның жобасымен қосылды. Дайын болғаннан кейін ол мәрмәрдан жасалған грек сәулетінің төрт ең керемет үлгісінің бірі болып саналды. Рим дәуірінде де (б.з. II ғ.) өзгерістер енгізілді.

Көне Қасиетті жолды  Кифисос өзенінен өткізген рим көпірі Деметра қасиетті орнынан шамамен 1 км жерде көрінеді. Көпір өте жақсы сақталған және ежелгі көпір құрылысының тамаша үлгісі болып табылады. Ол ортасында ұзындығы 30 м негізгі көпірден тұрады, 4 аркасы бар және екі жағынан ұзындығы 10 м еңісті кіреберістері бар.

Қасиетті жол — Афинадан Деметра ғибадатханасына апаратын басты жол болды, сондай-ақ жыл сайын Ұлы мистерияларды тойлау кезінде қасиетті заттарды Элефсиске алып келетін шеру дәл осы жолмен жүретін. Оның бағыты кейбір жерлерде әлі де көрінеді және археологиялық қазбалардың арқасында дәл анықталған; ол қазіргі қаладағы аттас көшеден оңтүстікке қарай бірнеше метр қашықтықта қатарласа өткен. Жолдың бойында ежелгі дәуірдің әртүрлі кезеңдеріне жататын зираттар бар, ал қола дәуіріне жататын қабірлер оның б.з.д. 1600 жылы-ақ болғанын дәлелдейді. Эллинистік және әсіресе римдік дәуірлерде бұл жол байлық пен әлеуметтік беделді көрсету үшін пайдаланылды: оның бойына қымбат құлыптас ескерткіштер қойылды. Жол кем дегенде б.з. VI ғасырына дейін қолданылған.

### Ортағасырлық кезең
Византиялық дәуірдің жазушылары Элефсисті «кішігірім ауыл» деп атағаны айқын байқалады, ал Осман үстемдігі басталар алдында бұл аймақ соғыстар, шапқыншылықтар мен тұтқындар салдарынан қаңырап қалған. Осы кезеңде мұнда арнауттар қоныстанды. Осман билігі кезінде Еуропалық саяхатшылар Элефсисті аз ғана тұрғыны бар, бірақ көптеген көне қирандылары сақталған жер ретінде сипаттады.

### Заманауи дәүір

1829 жылы, Грек тәуелсіздік соғысынан кейін, Элефсинде шамамен 250 тұрғыны бар шағын қоныс болды. XIX ғасырдың соңына қарай Элефсин түбегейлі өзгерді: жаңа саудагер қоныстанушылар жаңа ғимараттар салып, қала көркейе бастады. Сондай-ақ сол кезеңде Элефсин жаңа Грек мемлекетінің басты өнеркәсіп орталықтарының біріне айналды: мұнда TITAN цемент зауыты, Charilaou сабын фабрикасы, сондай-ақ Botrys және Kronos спирт зауыттары ашылды.

Ауылда әлі де арнаут тілі қолданылады, ал жергілікті халық өз диалектін ауылдық арнауттардан «асыл» әрі «жетілген» деп санайды. 1922 жылғы Кіші Азия қасіретінен кейін көптеген грек отбасылары Элефсинге қоныстанып, Жоғарғы Элефсин қонысын құрды, нәтижесінде жалпы халық саны екі есеге артты және өңір мәдени әрі экономикалық тұрғыдан байи түсті.

Грекияны Ось алпауыттары басып алған жылдары (1941–1945) қалада, зауыттарда және әскери әуежайда күшті қарсыласу қозғалысы дамыды. Бұл әуежайда кезінде 80-эскадрилья орналасқан болатын, оған RAF құрамында Роальд Даль қызметке жіберілген еді.Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Грекияның барлық аймақтарынан жұмысшылар Элефсинге келіп, өңірдегі өнеркәсіп орындарында еңбек етті. Алайда өнеркәсіптік қызмет бейберекет дамып, көне ескерткіштердің үстіне және тұрғын аудандардың іргесіне орналаса бастады.

Қоршаған ортаның ластануы үлкен деңгейге жетті. XX ғасырда орнықты даму дәуірінде археологиялық жаңалықтар мен өнеркәсіптің қалыптасуы қазіргі Элефсистің бейнесін қалыптастырды. 1962 жылы рим дәуіріне жататын абыздардың үлкен үйі табылды. Азаматтардың күресінің арқасында ластану біртіндеп азайды.

Бүгінде қала Афинаның шеткі ауданына айналды, ол А6 автомагистралі және Грекияның №8 ұлттық жолы арқылы астанаға қосылған. Элефсис қазір ірі өнеркәсіптік аймақ болып табылады және Грекиядағы шикі мұнайдың негізгі бөлігі осында импортталып, өңделеді. Ең ірі мұнай өңдеу зауыты қаланың батыс бөлігінде орналасқан, дәл жанында ұлы трагик ақын Эсхил құрметіне жыл сайын өткізілетін Эсхилия фестивалі өтеді.

Мұнда Элефсис кеме жасау зауыты орналасқан. Қаладан бірнеше шақырым шығыста әскери әуежай бар. Элефсин әуе алаңы 1941 жылғы Грекия шайқасы кезінде британ әскерін эвакуациялауда шешуші рөл атқарды, бұл жайлы Роальд Даль өзінің «Going Solo» атты естелігінде баяндаған. Элефсинде Panelefsiniakos F.C. футбол клубы мен Panelefsiniakos B.C. баскетбол клубы бар.

## Дереккөздер

Санат:Грекия қалалары