Амстердам

**Амстердам** ( ) — Нидерландтың ең ірі қаласы, әрі астанасы. Қала аты Амстел өзенінің бойында орналасқанына бөгенге қатысты аталған.

Қала негізі 12 ғ. кішкене балық аулаушылар елді-мекені ретінде пайда болып, бүгінгі таңда 172 ұлттарды қамтитын 857,713 тұрғыны бар Нидерландтың ірі қаласы (қала маңы тұрғындарымен қоса - 4.768 млн). Нидерланд Алтын дәуірі кезінде Әлемнің ірі сауда кемежайы, қаржы және гауһар орталығы болған.

Амстердам әуежайы Еуропадағы 4-ші ірі әуежай болып табылады.

ABN Amro, Akzo Nobel, Heineken International, ING Group, Ahold, TomTom, Delta Lloyd Group және Philips т.б. сияқты көптеген нидерланд ірі корпорациялары мен банктерінің бас-кеңселері осы қалада орналасқан.

## Этимология
1170 және 1173 жылдардағы су тасқынынан кейін Амстель өзенінің маңында тұратын жергілікті халық өзенге көпір және бөгет салып, ауылды «Аместелдамме» (сөзбе-сөз «Амстелдегі бөгет») деп атады. Атаудың ең ерте белгілі қолданылуы 1275 жылғы 27 қазандағы құжатта, ол ауыл тұрғындарын граф Флорис V-ге көпір ақысын төлеуден босатылды. Бұл құжатта «Аместеллдамм маңында тұратын адамдар», яғни Амстелдегі бөгеттің қасында айтылған. 1327 жылға қарай ауылдың атауы «Амстердам» болып өзгертілді.

## Географиялық орналасуы
Амстердам Нидерландының солтүстік-батысында, Солтүстік Голландия провинциясында, Амстель өзенінің сағасында, IJsselmeer шығанағының жағасында орналасқан. Қала орталығынан ағып жатқан Амстель өзені арналар мен арналар желісін құрайды; Сонымен қатар, қала Солтүстік теңізге Нордси каналы арқылы және Амстердам-Рейн каналы арқылы Рейн өзеніне жалғасады, теңіз деңгейінен 2 м төмен биіктікте. Амстердам - ​​жоғары урбанизацияланған қала: оның жалпы ауданы 219,4 шаршы км, халықтың тығыздығы 1 шаршы км-ге 4457 адам. Саябақтар мен қорықтар қала аумағының 12%-ын құрайды. Амстердамның қарқынды урбанизациясы қаланың табиғи ландшафты мен жер бедерінің пішінін іс жүзінде жойды.

## Климат
Амстердам теңіздің үлкен әсері бар қалыпты климаттық белдеуде орналасқан. Қалада солтүстік-батыс желдері басым, бұрқасын мен дауыл жиі болып тұрады.

Қыста суық ауа массалары Скандинавиядан және Шығыс Еуропадан қозғалғанда, температура 0 ° C-тан сирек түседі; Қалада жаз көбінесе ыстық емес, жылы болады. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 760 мм, оның көп бөлігі наурыз-қазан айларында түседі.

## Әңгіме
13 ғасырдың басында Амстердам балықшылар ауылы болды, ол Амстел помещиктеріне тиесілі болды. Қала туралы алғашқы деректі дерек 1275 жылдың 27 қазанынан басталады. Қала өзінің өмір сүруіне аймақты су тасқынынан қорғайтын бөгетпен байланысты болды. Қаланың шығу тегі оның атында жазылған (сөзбе-сөз — «Амстель өзеніндегі бөгет»). 15 ғасырда Амстердам Нидерландыдағы ең ірі сауда қаласына айналды.

Сексен жылдық соғыс кезінде Амстердамның ең ірі бәсекелес порты Антверпенді испандықтар басып алды (1585), бұл Антверпен саудагерлері мен қолөнершілерінің және көптеген еврейлердің Амстердамға испандық инквизициядан қашып кетуіне әкелді. 14-15 ғасырларда қала сауда орталығына айналды. 16 ғасырда еврей көпестер Антверпеннен Амстердамға алмас кесу техникасын әкелді. 1960 жылдары Амстердам еуропалық хиппи қозғалысының орталығына айналды. «Прово» мен «кабутер» құрметті азаматтарды қорқыныштан діріл етті.

## Ту мен Елтаңба
Амстердамның елтаңбасында үш Әулие Эндрю кресті бейнеленген (бірақ Әулие Николай ғажайып жұмысшы қаланың қамқоршысы болып саналады), бұл кресттер де тудың ажырамас бөлігі болып табылады. Әулие Эндрюдің үш кресті қаланың үш қасиетін білдіреді: батылдық, беріктік және мейірімділік. Қаланың ұраны - Хельдхафтиг, Вастбераден, Бармхартиг («Ерлік, батыл, жанашыр») - Екінші дүниежүзілік соғыста көрсеткен ерлігі үшін 1947 жылы патшайым Вильгельмина сыйға тартты. Халықтық дәстүр де осы үш айқышты осы қалаға үш қауіппен байланыстырады: су, өрт және індет.

Елтаңбада кресттерден басқа Австрия империясының тәжі бар. 1489 жылы Максимилиан I оның қызметтері мен несиелері үшін алғыс ретінде Амстердамға өз елтаңбасын корольдік тәжмен безендіру құқығын берді, ол 1508 жылы Максимилиан I Қасиетті Рим императоры ретінде тәж кигеннен кейін императорлық тәжмен ауыстырылды. . 17 ғасырда ол қайтадан Рудольф II тәжімен ауыстырылды. Елтаңбада арыстандар Нидерланды республика болған 16 ғасырда пайда болды.

## Экономика

### Қаржы
Амстердам Нидерландының қаржылық астанасы болып табылады. Ол банктер мен корпорациялардың саны жағынан Лондон, Париж, Франкфурт және Барселонадан кейінгі Еуропадағы ең ірі қалалардың бірі. Амстердамда Netherlands Bank, ABN AMRO, Akzo Nobel, Heineken, ING Groep, Ahold, TNT Express, TomTom, Delta Lloyd Group, VimpelCom Ltd және Philips сияқты ұйымдардың бас кеңселері орналасқан. Қаланың тарихи орталығында әлі де кейбір компаниялардың кеңселері бар, бірақ олардың көпшілігі оңтүстік шетінде орналасқан.

Амстердам қор биржасы әлемдегі ең көне және Еуропадағы ең үлкендердің бірі болып табылады. Қала орталығындағы Дам алаңының жанында орналасқан.

### Өнеркәсіп
Амстердам және оның маңындағы аудандарда электр және машина жасау өнеркәсібінің кәсіпорындары орналасқан. Әсіресе дамығандары: ұшақ жасау, кеме жасау, химия және ағаш өңдеу өнеркәсібі, мұнай өңдеу. Сонымен қатар, қала гауһар тас кесетін және саудалайтын орталық болып табылады.

Нидерланды астанасы өзінің жеңіл өнеркәсібімен танымал. Еліміздегі сала айналымының 50%-ға жуығы осында шоғырланған. Азық-түлік өндірісі кофе, темекі, какао, кокос майы, картоп, астық және қант қызылшасын өңдеуге негізделген.

### Туризм
Амстердам Еуропадағы ең танымал туристік бағыттардың бірі болып табылады, оған жыл сайын 4,63 миллионнан астам халықаралық келушілер келеді (2009 ж.). Қонақ үйлердің үштен екісі қала орталығында орналасқан. Төрт және бес жұлдызды қонақ үйлер барлық төсек орындарының шамамен 42% құрайды. Туристердің басым бөлігі (74%) Еуропаның басқа елдерінен келеді. Еуропалық емес елдерден келген қонақтардың ішінде ең көп үлесті АҚШ азаматтары құрайды (туристердің жалпы санынан 14%).

## Көлік
Амстердамда көптеген адамдар велосипедтерді пайдаланады. 2019 жылы қалада 880 мыңнан астам велосипед болған. Сондықтан Амстердамда адамдардан гөрі велосипедтер көп. Күн сайын адамдардың 63%-ы велосипедті негізгі көлік ретінде пайдаланады. Кейбір қала тұрғындарының екі немесе одан да көп велосипедтері бар (Нидерландыда орта есеппен бір адамға 1,3 велосипедтен келеді). Орта есеппен Амстердамның әрбір тұрғыны жылына шамамен 900 шақырымды велосипедпен жүреді. Олардың танымалдылығы қозғалыс жеңілдігімен, Амстердамның салыстырмалы түрде шағын аумағымен, арнайы жолдардың көптігімен, тегіс жер бедерімен және автокөлікті пайдаланудың салыстырмалы ыңғайсыздығымен анықталады. Түрлі мәліметтер бойынша қалада жылына 80-нен 120 мыңға дейін велосипед ұрланады.

## Ғылым және білім
Амстердам аумағында екі университет бар: Амстердам университеті және еркін университет.

Амстердам университеті 1632 жылы Білім лицейі ретінде құрылды және бастапқыда екі факультетті қамтиды: экономика және философия. 1877 жылы лицейге университет атағы берілді. Қазіргі уақытта университет жеті факультетке бөлінген: гуманитарлық, әлеуметтік ғылымдар, жаратылыстану ғылымдары, экономика және бизнес факультеті, заң факультеті, медицина факультеті және одан бөлек стоматология факультеті. Мұнда 25 мыңнан астам студент білім алады.

Еркін университет 1880 жылы протестанттық қауымның қаражатымен құрылған. 20 ғасырдың 60-жылдарына дейін бұл университетте тек протестанттық сенімдегі студенттер ғана оқыды. Университет құрамында 13 факультет және 11 ғылыми-зерттеу институты бар.

Қалада жастар аудиториясына арналған «Немо» (1997 жылы негізі қаланған) үлкен ғылыми мұражайы бар. Мұражайға билет сатып алу арқылы келушілер физика, химия, биология және басқа да ғылымдардың негізгі заңдарымен еркін ойын түрінде таныса алады.

Амстердам қоғамдық кітапханасы Еуропадағы ең үлкен кітапхана болып табылады.

## Сәулеті мен көрікті орындары
Амстердамның тарихи орталығы жақсы сақталған ортағасырлық ғимараттардың көптігімен ерекшеленеді: шіркеулер, тұрғын үйлер және сауда үйлері. Арналардың үлкен және кең желісінің арқасында көптеген ғимараттар (Канал үйін қараңыз) жаппай ағаш тіректерге тіреледі; уақыт өте келе кейбіреулер шіріп, үйлер көрші ғимараттардың қолдауының арқасында жойылудан сақтай отырып, «билей бастайды. Кейбір қасбеттерде көлденең сәулелерді көруге болады. Шкивтер мен арқандар жүйесін пайдалана отырып, бұл арқалықтар жүктерді теңіз және өзен кемелерінің бүйірлерінен тікелей шатырлардағы сақтау орындарына көтеру үшін пайдаланылды. Қабықтардың мүсіндік безендірілуі көбінесе үй иесінің кәсібін білдіретін әшекейлермен (құралдар, наубайшылардың, балықшылардың, тігіншілердің және т. .

Елорданың орталық көшесі — Дамрак, онда мәдениет ошақтары, көптеген дәмханалар, қолөнер шеберханалары мен мұражайлар орналасқан. Дамрак пен Рокин көшелерінің қиылысында тарихи Даму алаңы орналасқан. Алаңның батыс бөлігінде ең көрнекті сәулет нысандарының бірі — 200 жылдан астам голланд монархтарының резиденциясы болған Король сарайы орналасқан. Жақын жерде Мадам Тюссо орналасқан. Сарайдың шығыс жағында 1956 жылы голланд халқының нацизмге қарсы күресте көрсеткен құрбандықтарын еске алуға арналған Ұлттық ескерткіш орнатылған.

Амстердамдағы еврей халқының тарихын астананың бұрынғы «Ұлы синагогасында» орналасқан еврей тарихи мұражайы баяндайды.

Сондай-ақ Амстердамның ортағасырлық мұнаралары — осы күнге дейін тамаша жағдайда сақталған Монета мұнарасы, Шрейерсторен және Монтельбансторен, сондай-ақ 1488 жылы салынған Салмақ палатасының ғимараты қызықты. 

Заманауи архитектуралық көрнекті орындарға 1921 жылы салынған эклектикалық Тушинский театры (қазіргі кинотеатр) жатады.

Амстердамдағы каналдарда көптеген үй қайықтары бар. Әдетте, бұл «Демалыс үйлері», яғни иелері тек Нидерландыдан ғана емес, демалыс немесе мереке күндері келетін үйлер. Амстердам жұмсақ препараттарды рұқсат етілген қолдануына байланысты жастар арасында өте танымал, бірақ тек арнайы мекемелерде - «кофе-дүкендерде», сондай-ақ жезөкшелер терезелер мен есіктерде өздерін көрсететін қызыл жарық ауданы Де Уолленге байланысты. , дүкен терезелері ретінде стильдендірілген және әдетте қызыл шаммен жарықтандырылған.

Амстердамда үлкен хайуанаттар бағы - Artis Zoo орналасқан. Хайуанаттар бағында жануарлардың 750-ден астам түрі мен өсімдіктердің 300-ден астам түрі бар.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Amsterdam.nl - city government website 
* I amsterdam - халықаралық Амстердам порталы
* Illustrated Google map of Amsterdam
* Амстердамда видео тур

Санат:Еуропа елордалары
Санат:Амстердам
Санат:Нидерланд қалалары