open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұсталық штампылау өндірісі

**Ұсталық штампылау өндірісі** — машина жасау өндірісінің саласы. Өңделетін металдың агрегаттық күйіне байланысты штампылау процесі металды *ыстық күйінде* және *суық күйінде* штампылау болып бөлінеді. Сондай-ақ *металды қыздырып штампылау* кеңінен қолданылады. Ұсталық штампылау өндірісінде қыздырылған дайындамаларды арнаулы штамптарда өңдеу арқылы штампталған соғылмалар алынады. Штамп — екі бөліктен тұратын белгілі арналары, қуыстары тетікке ұқсас металл қалып. Ондай қалыптар сапасы өте жоғары болат маркаларынан жасалып, соққыға, үйкеліске, ыстыққа шыдамды келеді. Штамптың төменгі бөлігі тоқпақтың шаботына орнатылады, ал екінші жартысында алдын ала жасалған бір немесе екі тесік арқылы төменгі бөлігінің үстіңгі бетіндегі саусақ тектес бағыттаушыға киістірілгеннен кейін жаншу процесінің бас кезінде қалып бөліктері қиыстырыла бастайды. Штамп жартыларының арасындағы қуыстарға металл жайылып, оны толтырады. Сыртқы күш әсерінен қатты жаншылғаннан соң соғу күші тоқтатылады. Материал көлемі штамптың ішкі кеңістігінің көлемінен кем болса, дайындаманың немесе тетіктің толық кескіні жасалмай, жарамсыз өнімге айналады. Ұсталық штампылау өндірісінде болат және түсті металл қорытпаларын ғана өңдеуге болады. Өйткені шойын сияқты морт материалдар өңдеу барысында сыртқы күштер әсерінен бөлшектеніп кетеді. Соғу арқылы өңдеу үшін дайындаманың соғылғыштық қабілетін арттыру мақсатында оларды арнайы пеште қыздырады. Ұсталық штампылау тоқпақтары құрама бөліктерінің массасы 630—25000 кг, оның бу-ауалы түрі кеңінен қолданылады. Бу-ауалы штампылау тоқпағының тұғыры және төсі жалпы іргетасқа орналасады. Тұғырдың тағандары төспен бұрандама және серіппе арқылы жалғанады. Штамптың жоғарғы бөлігінде бекітілген аспалы балға, саңылауды реттейтін құрылғысы бар таған бағыттаушылары арқылы қозғалады. Штампылау тоқпақтары басқышты-автоматтандырылған түрінде жұмыс істейді. Егер басқыш басылмаса, онда аспалы балға штамп бөліктерінің аралығында 200—300 мм саңылау қалдырып, қайта үдемелі қозғалыс жасайды. Басқышты басқанда аспалы балғаның қайта-қайта бұлғауы артып, штамптың үстіңгі бөлігі дайындаманы қысады. Машиналарда соғылмалы штампылау әдетте 3—5 соққанда дайын болады. Соңғы соғылғанда штамптың екі бөлігі қапталады. Құламалы бөліктерінің салмағы 1000 кг болғанда жасалатын соғылманың орташа массасы 0,5—2 кг, ал 10000 кг болғанда 40—100 кг. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Өндіріс
Санат: Техника
Михаил Афанасьевич Булгаков

**Михаил Афанасьевич Булгаков ** ( 3 (15) мамыр 1891, Украина, Киев — 10 наурыз 1940, Ресей, Мәскеу) — орыс жазушысы. Киев университетінің медицина факультетін бітірген. 1919 жылға дейін Смоленск губерниясында дәрігерлік қызметте болып, онан кейін әдебиетке бет бұрған. 1920 — 22 жылы “На канунг” (Берлин) газетімен байланыста болды. 

Алғашқы сатиралық жинақтарында оның суреткерлік дарыны байқалды. Булгаковтың “Ақ гвардия” романының стиліне поэтикалық қуат пен нәзік психологизм тән. Осы романның ізімен “Турбиндер күні” пьесасын жазды (1925). Мұнда орыс зиялы қауымының революцияны қабылдамаған белгілі бір бөлігінің терең драмалық тағдырлары суреттеледі. “Қашу” пьесасында (1928) ақ гвардияшылар мен ақ эмигранттардың ішкі күйзелісі, шет елдегі өмірі бейнеленген. Булгаковтың “Зойканың пәтері” (1926), “Қан қызыл арал” (1928), “Мольер” (1936), “Соңғы күндер” (Пушкин туралы, 1940) атты үздік пьесалары жарық көрген. “Мольер мырзаның өмірі” (1933) романында суретші және билік тақырыбы көрініс тапқан. “Мастер және Маргарита” (1940) романы аса күрделі тарихи кезеңді қамти отырып, өнерге адалдық пен тазалықты биік танымда суреттеп берген.

Санат:Орыс жазушылары
Санат:Киевте туғандар
Булучжень

**Булучжень**, Булужін (туған жылы белгісіз — 414) — Жужандар хандығының билеушісі (414), Хулюйдің немере інісі. Ол Хулюйге Шули мен Уди-нән деген жужандық ақсүйектерді қарсы айдап салып, солардың көмегімен билікті өз қолына алды. Булучжень мемлекет ісін жүргізуді Шулиге тапсырды. Хандықтың қолбасшысы Чылохыу өзінің қарсыласы Датанмен бірігіп қастандық әрекетін ұйымдастырмақшы деген желсөзге еріп, оны тұтқындау жөнінде бұйрық берді. Соның нәтижесінде Чылохыу өзіне-өзі қол салып өлді. Бұдан кейін Булучжень Датанды жазалауға кірісті. Бірақ Датан оған өзінің әскерімен қарсы тұрып, Булучженьді қолға түсіріп өлтірді. Булучженьнің өлімінен соң таққа Датан отырды.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Жужандар
Монтмориллонит

**Монтмориллонит** (Францияның Вьенна департаментіндегі Монтморийон қаласының атынан шыққан) – силикаттар класының минералы. Химиялық құрамы: (Na, K, Ca) (Al, Fe, Mg) [(Sі, Al)4O10] (OH)2*nH2O. Минералдың құрылымы үш қабатты пакеттен (текшеден) тұрады. Оның екі қабаты кремний-оттекті тетраэдрден құралған, олардың арасындағы алюминий катиондарынан тұратын үшінші октаэдрлі қабаты кристалдың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Пакет (текше) араларын су молекулалары Ca2+, Mg2+, Na+, K+, т.б. алмасу катиондары толтырады. Алюминийдің Fe3+, Cr3+, Ca2+, Mg2+, Zn2+, Cu2+, Lі+, т.б. катиондарымен алмасуынан Монтмориллониттің нонтронит, керолит, хризоколла, бейделлит, сапонит, т.б. көптеген түрлері түзіледі. Монтмориллонит жасырын кристалды, топырақ тәрізді, тығыз массалы агрегаттар құрайды және ұсақ қабыршақтар түрінде кездеседі. Магмалық жыныстардың, олардың туфтарының, кальцийлі, темірлі шөгінді жыныстардың жер бетінде, құрғақ климат жағдайында, сілтілік ортада үгілуінен, сазды жыныстардың шайылып екінші жерге тұнуынан пайда болады. Түсі ақшыл сұр, көкшіл ақ, қызғылт, кейде жасыл; Моос шкаласы бойынша қатт. 1 – 2,5; тығыздығы 1,8 г/см3. Кавказ таулары, Қырым түбегі, Түрікменстан, АҚШ, Жапония, Франция, т.б. елдерде Монтмориллониттің бірнеше кендері бар. Мұнай өнімдерін тазарту, сабын қайнату, резина, қағаз, құрылыс материалдарын, тамақ өнімдерін тазарту, т.б. үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Алюминий минералдары
Санат:Магний минералдары
Санат:Натрий минералдары
Санат:Кальций минералдары
Санат:Силикат минералдар
Буль алгебрасы

**Буль алгебрасы**, буль торы — ішінара реттелген жиынның арнаулы түрі. Егер жиынның ең үлкен элементі 1 (Буль алгебрасының бірлігі), ең кіші элементі 0 (Буль алгебрасының нөлі) болса және әрбір х элементі мен оның толықтыру элементі Сх: sup {x, Cx}=1, іnf {x, Cx}=0 қатынастарын қанағаттандырса, онда Буль алгебрасы дистрибутивтік тор деп аталады. Sup және іnf операциялары әдетте  \/  таңбаларымен, кейде  /\  таңбаларымен белгіленеді. Мұнан олардың жиын теориясындағы бірігу және қиылысу операцияларымен ұқсастығы көрінеді. Сх кейде –х  болып жазылады. Буль алгебрасында кез келген элементтің толықтыруы біреу-ақ болады. Буль алгебрасының аксиомаларында “жиын”, “оқиға” және “пікір” ұғымдарының арасындағы ұқсастық бейнеленген. Буль алгебрасында С, ,  сияқты негізгі операциялардан басқа операциялар да анықталған болуы мүмкін. Солардың ішінде төмендегідей симметриялық айырма операциясы ерекше маңызды: х+2у=(хСу)(уСх). Бұл ху, |x-у| деп те жазылады. Кез келген Буль алгебрасы +2 (“қосу”) және  (“көбейту”) операциялары орындалатын бірлігі бар буль сақинасы болып табылады. Буль алгебрасы ағылшын математигі Дж. Бульдің (1815 — 1864) еңбектерінде (1847, 1854) символикалық логиканың аппараты ретінде пайда болды. Кейіннен ол математиканың әр түрлі саласында (ықтималдық теориясы, топология, функционалдық талдау, т.б.) кеңінен қолданылды.

## Пайдаланылған әдебиет
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Алгебра
Санат:Математикалық талдау
Бөгесін

**Бөгесін** (*Запруда*) — өзен арнасындағы немесе аңғарындағы ағысты бөгейтін жасанды имарат. Көбінесе тау көшкіндерінің, қапталдағы тау шатқалдарынан шыққан ысырынды конустарының өзен арнасын бөгеуі нәтижесінде пайда болады.

**Бөгесін** — өзен арнасының қосымша тармақтарын бөгеу арқылы негізгі арнадағы су мөлшерін реттеуге арналған гидротехникалық құрылыс. Бөгесін су бөгендерін салу үшін және негізгі өзен арнасын тасқын судан бұздырмау үшін қолданылады. Топырақтан, тас үйінділерден тұрғызылады. Кейде тау көшкіндерінің қапталдағы тау шатқалдарынан шыққан ысырынды конустарының үйілуі нәтижесінде және өзге де табиғи кедергілердің өзен арнасын бөгеуінен пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бумеранг

нобай|Бумеранг
**Бумеранг** () — лақтырып ататын ағаш гүрзінің бір түрі. Алғаш рет Ежелгі Мысырда, Оңтүстік Үндістанда, Оңтүстік-шығыс Азияда соғыс және аңшылық құралы ретінде пайдаланылған. Аустралиялық жергілікті тайпаларда қайтып оралатын бумеранг кең тараған. Бұл Бумерангтар имек пластина түрінде, астынғы беті тегіс, үстіңгі беті дөңес болып жасалынады.

Бумеранг әртүрлі материалдардан жасалған қару болуы мүмкін, олардың арасында: ағаш, алюминий, пластик, картон және т.б. Бумерангтың өлшемі шамамен 50 сантиметрді құрайды және оның құрылымының ортаңғы бөлігінде қисық сызығы бар, ол доғал бұрыш түрінде және әр түрлі қисық жүздерден тұрады, әр түрлі бумеранг пішіндері пайда болады: V, W және, жұлдыз тәрізді көптеген жүздері бар кейбір қарулар.

Бумеранг шайқаста және аң аулауда пайдаланылды, сондықтан бумерангтың негізгі функциялары жауды есеңгіретіп, қудалау, сондай-ақ ұсақ жануарларды өлтіру.

Санат:Серіппелі қарулар
Санат:Суық қарулар
Монументті өнер

**Монументті өнер**, пластикалық өнердің шығармаларын нақты архитектуралық орта үшін кеңістік-идеялық жағынан толықтыру мақсатымен жасалады. Монументті өнердің бірнеше түрі бар; ескерткіштер (көшеде, алаңда қойылатын), монументтер (ірі тарихи оқиғаларға байланысты қойылатын), мүсінді – архитектуралық ансамбльдер, т.б. Бұл өнерге өте қатты, төзімді материалдар: гранит, қола, мрамор, т.б. қолданылады. Қазақстан жеріндегі Монументті өнер қола дәуірінен (Алматы облысы Там-ғалы шатқалындағы, Маңғыстау түбегіндегі, Балқаш жағалауындағы және Оңтүстік Қазақстандағы тас таңбалар-петроглифтер) басталады. Қожа Ахмет Иасауи кесенесіндегі сырлы сурет көріністері мен қабырғаларының мозаика қалауы – орта ғасырлардағы Қазақстан Монументті өнерінің жоғары деңгейін танытады. Монументті өнер КСРО тұсында біршама дамыды. Осы жылдары 28 панфиловшы-гвардияшылар атындағы паркте монументтік Даңқ мемориалы (1975) тұрғызылды. Тарихи тақырып Монументті өнер түрлерінде көрініс тапты. Олар: Алматы қаласындағы А. Иманов (1947) және Ә.Жангелдин ескерткіштері (1975). Облыс орталықтарындағы алаңдар мен парктердегі тарих, мәдениет, өнер қайраткерлеріне орнатылған ескерткіштер: Жамбыл бюсті (1971), Абай ескерткіші (1960), Т.Рысқұлов (1979), М.Әуезов (1981) ескерткіштері болды. Монументті өнер мен архитектураның әдемі үйлескен түрі – барельеф (бедерлі мүсін). Әсіресе Қазақстан Жазушылар одағы ғимаратындағы “*Кітаптар кейіпкерлері*” (1985) көлемі мен композициясы жағынан ерекше көзге түседі. Қазіргі кездегі Монументті өнерге дәстүрлі өнермен қатар, оның жаңа түрлері мен жанрларын (портреттік ескерткіштер, витраждар, сграффито, түс кілем, қабырға өрнектері, т.б.) дамыту, сонымен қатар бейнелеу пластикасын архитектура техтоникаға үйлестіру тән. Осындай эстетикалық бетбұрыстың негізгі шығармалары: “*Азат адам*” мозаикасы (1971), “*Медеу*” қонақ үйіндегі керамикалық панно (1970), т.б. Алматы қаласындағы оқушылар сарайының, “*Қазақстан*” қонақ үйінің ішкі және сыртқы қабырғаларының әшекейлері кешенді Монументті өнер туындылары болып саналады. Қазақтың мемл. академ. драма театрының ғимараты мен М.Әуезов ескерткіші (1981) архитектура мен мүсінді тұтастыру идеясымен салынған құрылысқа жатады. ҚР өұА ғимаратының жанындағы хауыз (1980) шағын пошымды мүсіндермен, табиғат көріністерімен әдемі үйлесім тапқан.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Бу машинасы

**Бу машинасы** — сығылған су буының потенциалдық энергиясын механикалық жұмысқа түрлендіретін алғашқы поршеньдік қозғалтқыш. Алғашқы әмбебап Бу машинасын 1784 жылы ағылшын өнертапқышы Джеймс Уатт ойлап шығарып, оған патент алды. XIX ғасырдың аяғына дейін Бу машинасы өнеркәсіп пен көлікте қолданылатын жалғыз қозғалтқыш болып келді. Бу машинасының дамуы фабрикалар мен зауыттар, электр станциялары, бу арбалар (паровоздар), кемелер мен локомобильдер,ауыл шаруашылығы мен жергілікті өнеркәсіп мұқтаждықтары үшін қажетті жетілдірілген орнықты (стационар) Бу машинасыларын жасау бағытында жүрді. Бу машинасының тарту сипаттамалары жоғары, үлкен жүктемелерге шыдас береді және реверстеледі (кері айналады), жұмыс жасауы сенімді, құрылымы қарапайым. XX ғасырдың басына қарай Бу машинасының қуаты 15 МВт, жылдылдық 1000 айналым/мин және пайдалы әсер коэффициенті 20–25%-ке жетті. Дегенмен, Бу машинасыларының тиімділігінің төмендігі (пайдалы әсер коэффициенті  20–25%) және бірлік қуатының шектеулілігі (15 МВт-қа дейін) олардың кеңінен қолданылуына мүмкіндік бермеді. Қазіргі кезде олар толығымен бу турбиналарымен ығыстырылған. Бу машинасы дүниежүзілік өнеркәсіп пен көлік құралдарының қазіргі деңгейге жету прогресінде ерекше рөл атқарды.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Бу машинасы
Үңгіртану

**Үңгіртану**, спелеология — үңгірлерді зерттейтін ғылым.

Ол үңгірлердің түзілуін, морфологиясын, микроклиматын, суын, өсімдіктерін, қазіргі және ежелгі үңгір фаунасын, адамдардың тас ғасырлардағы мәдени материалдық қалдықтарын, жартастарындағы суреттер мен бейнелерді, қазіргі уақытта пайдаланылуын зерттейді. 
## Үңгіртануының тарихы

Бұл ғылым саласы 20 ғасырдың 2-жартысында қалыптаса бастады. *Оның пайда болуы француз ғалымы Э.А. Мартель, австриялық ғалымдар А.Шмидль, Ф.Краус, А.Грунд, В.Кнебель есімдерімен байланысты.* Ірі үңгірлер көп жағдайда тау жыныстарының еруі нәтижесінде пайда болатындықтан, карст құбылысына жатады. Сондықтан Үңгіртану карсттану ғылымымен тығыз байланысты.

Үңгіртану карст үңгірлерімен қатар мору, дефляция, абразия, суффозия, тектоникалық күштер әрекеті (үңгір-жарықшақтар), лаваның ағуы мен қатуы, мұздақтардың еруі (мұздық гроттары), травертиннің шөгуі нәтижесінде түзілген, сондай-ақ адамдар үңгіп жасаған жасанды үңгірлерді де зерттейді.

Үңгіртану жер асты ландшафт құраушыларын зерттеумен айналысатындықтан, ол геология, минералогия, геоморфология, гидрогеология, гидрология, метеорология, климатология, ботаника, ландшафттану, зоология, палеонтология, археология, т.б. ғылымдармен тығыз байланысты. Үңгірлердің табанында жер асты бұлақтары, өзендер мен көлдер кездеседі. Үңгір қабырғалары, төбесі мен табанындағы минералдық түзілімдер ғылым үшін де, туризм үшін де қызық.

## Қазақстандағы спорт үңгіртануы

Үңгірлерді зерттеуде басты рөлді спелеолог-спортшылар (спелеотуристер) атқарады, өйткені олар үңгірдің терең қуыстарына ену үшін күрделі өрмелеуі мен төмен түсуі, су кедергілерінен (сифондардан) өтуі үшін арнайы құрал-жабдықтар мен аспаптарды пайдаланып, зерттеулер жүргізеді. Көптеген елдерде ғылыми және спорттық спелеол. қоғамдар, клубтар жұмыс істеп, ұлттық ұйымдарға бірігеді.

Үңгірлерді зерттеу археологиялық деректер мен ежелгі мәдениет ескерткіштері арқылы жүзеге асырылады. 
Мысалы, Қазақстанның Қаратау жотасындағы Қараүңгір тұрағында табылған мәдени жәдігерлер бойынша оны адамдар осыдан 7 мың жыл бұрын мекендегені анықталды. Қараүңгірден неолит адамдарының тас пен сүйектен жасалған қарулары, еңбек құралдары, әшекейлік бұйымдар табылды.

## Дереккөздер


Санат:Үңгіртану
Үңгіртас

**Үңгіртас** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Үңгіртас ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ұзынағаш ауылынан солтүстік-батысқа қарай 23 км-дей жерде, Жиренайғыр өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1960 — 1997 жылдары асыл тұқымды қой өсіретін “Қастек” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Үңгіртаста және округке қарасты Ақдала, Көкқайнар, Сарыбастау ауылдарында ӨК және шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

 

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Белең

**Белең**  — Көлбей, бір-бірімен созыла жалғасып жатқан дөңес, биіктеу жер. Ол жон, қырқа, жалдан аласалау келеді. Сарыарқада жиі кездеседі;

**Белең** - белгілі бір кезең. Қиын-қыстау уақыт, жағдай.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Айтбай Төлеұлы

**Айтбай Төлеұлы** (шамамен 1720–1790) — қазақ батыры, мемлекет қайраткері. Үйсін Төле бидің баласы.

Айтбай әкесі Төле бидің ел басқару ісінде басты көмекшілерінің бірі болған. 1739–1740 жылдары Ташкент уәлаятына Ресей және Қытай елшілері келгенде хан атағы Жолбарыста болғанымен қаланы Төле би билейтін. Ташкент қала-мемлекет саналатын. Ташкент уәлаяты әскерлерінің аға батыры болған. 1740–1750 жылдардағы қазақ-жоңғар, қазақ-қоқан, қазақ-бұхар, қазақ-хиуа қақтығыстарының бел ортасында жүрді. Ресей патшалығының, Боғда хандығының басқыншылық әрекеттеріне қарсы күресті, елшілік жұмыстармен айналысты.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Санат:Қазақ батырлары
Белес

**Белес** — жазық жердегі ұсақ шоқылар мен төбелердің тізбегі.

Белес (Вал) - геоморфологияда - енсіз, ұзын және аласа жер бедерінің пішіні. Толқын, өзен, мұздық, жанартау және сел әсерінен пайда болады. Жағалық, сағалық, мореналық, шеңберлі және селдік болып бөлінеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:География
Санат:География және геодезия

be-x-old:Вал

zh-yue:Wall
Ұстау (заң)

**Ұстау** — арнайы тәртіп заңдар мен ережелерде көзделеді. 
# әкімшілік құқықта — әкімшілік құқық бұзушылық туралы іс бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету шарасы, әкімшілік құқық бұзған адамды қысқа мерзімге (3 сағаттан аспайтын) мәжбүрлеп оқшаулау. 
# қылмыстық істе — қамауға алу түрінде бұлтартпау шарасын қолдану, ұсталған адамның қылмысқа қатыстылығын анықтау мақсатында қылмыс жасады деп сезіктенген адамға қолданылатын қысқа мерзімді мәжбүрлеу шарасы.
Ұстау құқығын анықтау органы мен тергеуші тек бас бостандығынан айыру түрінде жаза қолдануға болатын қылмысты жасады деп сезіктенген адамдарға ғана қатысты пайдалана алады. Прокурор сезікті адамға тиісті кепілдіктердің сақталуын, мұндай адамның заңда белгіленген тәртіп пен негіздемелер бойынша ғана ұсталуын қадағалайды. Кез келген ретте ұстаудың негіздемелерін, себептерін, күні мен сағатын, жылы мен айын, орнын, ұсталған адамның түсініктемесі мен толтырылған уақытын көрсете отырып, арнайы хаттама толтырылады. Анықтау органы мен тергеуші ұстаудың кез келген реті туралы заңда белгіленген мерзім ішінде прокурорға хабарлауға тиіс, ал прокурор ұсталған адамды заңда белгіленген мерзім ішінде қамауға алу немесе босату туралы санкция беруі керек. Ұстау мерзімі әдетте 72 сағаттан аспауға тиіс. Ұсталушы адам өзінің не үшін сезіктелгенін білуге, ұстаудың құқыққа сыйымдылығын прокурордың тексеруін талап етуге, түсініктеме беруге, дәлелдемелер тапсыруға, қайтарым мәлімдеуге, қузаухат жазуға хақылы. Егер қылмыс жасауға сезіктілігі расталмаса немесе қамауға алу түрінде шара қолдану қажеттігі болмаса немесе ұстаудың заңмен белгіленген мерзімі өтіп кетсе, онда ұсталушы адам босатылады. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Заң
Санат: Саясат
Айтбозым

**Айтбозым** — қазақ халқының құрамындағы ру.

Шежіре бойынша Ұлы жүздегі Сіргелі тайпасынан таратылады. Ұраны — Қурай, таңбасы — Сірге. Шежіре бойынша Үйсін, Ойсыл бір туады. Ойсыл Сіргелі деген лақап атымен белгілі. Одан Елбақ, Жаңабай, Жайдақ, Батыр, Шалдар, Байжігіт, Есентай, Уылдырық (Ақкеңірдек), Буылдырық (Қаракеңірдек), Тутамғалы, Қайшылы деген 11 ұл тараған. Айтбозым осының Елбақ бөлігінен тарап, үлкен руға айналған. Айтбозым — Сақалай, Топыш, Қалыбек, Жәнібек, Саспақ, Жарас аталарына бөлінеді. Айтбозым руының ежелгі қонысы — Ташкент маңы.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат:Қазақ рулары
Михайловка

**Миха́йловка** — топоним:

### 
* Михайловка — Абай облысы Бородулиха ауданындағы ауыл.
* Михайловка — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Михайловка — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы ауыл.
* Михайловка — Қостанай облысы Меңдіқара ауданындағы ауыл.
* Михайловка — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл.
* Михайловка — Солтүстік Қазақстан облысы Мамлют ауданындағы ауыл.
* Михайловка — Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл.
* Михайловка — Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы ауыл.

### 
* Михайловка — Башқұртстанның Архангел ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Аскин ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Аургазин ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Әбзелил ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Әлшеев ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Әлшеев ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Бакалин ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Бижбуляк ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Благовещен ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Буздяк ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Гафурий ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Давлекан ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Ермекеев ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Иглин ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Кармаскалин ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Куюргазин ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Мелеуз ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Мишкин ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Стерлитамак ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Федор ауданындағы ауыл
* Михайловка — Башқұртстанның Шаран ауданындағы ауыл
Микротыңайтқыш

**Микротыңайтқыш** – құрамында микроэлементтер (бор, мыс, кобальт, мырыш, т.б.) болатын бейнорганикалық қосылыстар. Микротыңайтқыштар алғаш шет елдерде және Ресейде 19 ғасырдың 2-жартысында қолданыла бастаған. Микротыңайтқышдың бор М-ы, мыс М-ы және құрамында екі және одан да көп микроэлементтер болатын полимикротыңайтқыш, т.б. түрлері бар. Микротыңайтқыш ретінде микроэлементтердің тұзы немесе өндіріс қалдықтары [қож (шлак), қоқыс (шлам)], фриттер, хелаттар алынады. Топырақта өсімдікке қажетті микроэлементтер жеткіліксіз болса оның өсуі, дамуы тежеледі, түсімнің сапасы кемиді, ауруға шалдығады. Бұл микроэлементтер ферменттер құрамына кіреді, биохимиялық реакцияны және нуклеин, амин қышқылдары, қант, крахмал, хлорофилл биосинтезін күшейтіп, дақылдың өнімінің артуына, сапасының жақсаруына әсер етеді. Микротыңайтқыштың қажеттілігі ауыл шауашылығындағы дақылдарының биологиялық ерекшелігіне және топырақ құрамындағы микроэлементтердің мөлшеріне байланысты анықталады. Микротыңайтқыштарды тұқым себер алдында, дәнмен бірге (0,5 – 5 кг/га), тамырдан тыс үстеме қоректендіру (0,1 – 0,05%-дық микроэлементтер ерітіндісімен бүрку), тұқымды себер алдында өңдеу (0,02 – 0,05%-дық ерітіндіде бөктіру) тәсілдері арқылы қолданады.
## Сілтемелер
* Бор  
* Мыс  
* Кобальт
## Дереккөздер


Санат:Биология
Иван Алексеевич Бунин

**Иван Алексеевич Бунин** (22.10.1870, Ресей, Воронеж — 8.11.1953, Франция, Париж) — орыс жазушысы. Нобель сыйлығының лауреаты (1933). Буниннің арғы тегі — Ресейге 15 ғасырда қызмет бабымен келген Литва ақсүйектерінен. Бунин әдеби қауымға 1887 жылы жарыққа шыққан алғашқы көркем дүниелерімен-ақ таныла бастаған. “Күзгі жапырақтар” жинағы үшін 1901 жылы Ресей Ғылым академиясының А.С. Пушкин атындағы сыйлығын алды. “Антонов алмасы” (1900), “Қарағайлар” (1901), “Жаңа жол” (1901) атты шығармалар жинағын да оқырман қауым жылы қабылдаған. Қазан төңкерісін қабылдай алмаған. Бунин Ресейден 1920 жылы шет елге қоныс аударды. Бұдан соңғы өмірі Францияда өтеді. Ауыр да азапты ғұмыр кешкен Бунин эммиграцияда жүріп те көп еңбектенеді. Өмірінің соңғы сәттерінде жазылған естеліктер мен мақалалары 1990 жылы Мәскеуде “Советский писатель” баспасынан “Окаянные дни” деген атпен жарық көрді. Кеңес өкіметін, большевиктер билігін өмір бойы мойындамай өткен Бунин кеңес жазушылары, кеңес қоғамы туралы өзінің шынайы ойларын аталмыш кітапта жан-жақты жазып қалдырған. Буниннің “Не пугай меня грозой” деген өлеңін Абай “Қорқытпа мені дауылдан” деген атпен қазақ тіліне аударған (1892 — 95). Жазушының “Антонов алмасы” жинағы Ғ. Қайырбеков аудармасымен қазақ тілінде (1960) жарық көрді.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Орыс ақындары
Бөгенбай үй тамы

**Бөгенбай Үйтамы** — 19 ғасырдағы архитектуралық ескерткіш, қазақ даласындағы мемориалдық құрылыстарының бірі. Шу өзенінің оң жағасында, Той өткелінен төмен қарай 43 км жерде. 1988 жылы Алматы архитектура және құрылыс институтының экспедициясы (жетекшісі Е. Бәйтенов) зерттеген. Үйтам шикі кірпіштен салынған, тікбұрышты (8,5 х 5,5 м), төбесі түйетайлы. Құрылыстың көлденең қабырғалары ұзын қабырғаларынан биіктеу, орта тұсы жоғары қарай үшбұрыштанып біткен, ішінен қарағанда оның әрқайсысының ортасында аркалы қуыс, жоғарғы жақтарында үшбұрышты ойық бар. Аркалы қуыс ұзын қабырғаларда да бар. Кіретін есік оңтүстік-шығыс бетінде. Ұзын арқалықты (өрлікті) ортадағы мәткелі бағана тіреп тұр. Бір басы арқалыққа, екінші басы ұзын қабырғаларға айқасқан төртқырлы (9х11 см) дөрекілеу өңделген шабақ-бөренелер темір шегелермен бекітілген. Шабақтардың үстіне сырғауылдарды көлденеңінен тастап, оның үстін қамыспен жапқанға ұқсайды.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Қазақстан ескерткіштері
Микрофагтар

**Микрофагтар** (микро... және ...фаг) – адам мен омыртқалы жануарлардың белсенділік қабілеті күшті түйіршікті лейкоциті. Бұған нейтрофильдер, эозинофильдер және базофильдер жатады. Бұлардың ішіндегі ең белсендісі полиморфты ядросы бар нейтрофильдер. Микрофагтардың фагоцитоздық нысандары дененің қабынған бөлігінде жиналып, оңай сіңіріліп кететін бактериялар болып есептелінеді. Бұл терминді 1892 ж. орыс ғалымы И.И. Мечников енгізген;
## Сілтемелер
* Бактерия  
* Нейтрофильд  
* Базофильд
## Дереккөздер


Санат:Биология
Монцонит

**Монцонит** (Италиядағы Монцони тауы атынан шыққан) — тереңде қалыптасқан ашық кристалды, сұр түсті, магмалық тау жынысы. Монцонит калийлі-натрийлі дала шпатынан (30 – 35%), плагиоклаздан (30 – 35%), түсті минералдардан (30 – 35%) тұрады. Монцониттегі калийлі-натрийлі дала шпаты көбіне орто-клаздан, плагиоклазды лабрадордан, түсті минералдары негізінен авгиттен, кейде қоңыр амфиболдан немесе биотиттен тұрады. Құрамы жағынан габбро мен сиенит арасынан орын алады. Монцониттегі плагиоклаз кристалдары ортоклазға қарағанда аса идиоморфты (дұрыс пішінді) болып келеді.

Ортоклаз басқа минералдардан әлдеқайда ірі және олардың аралығын белгілі пішінсіз түйіршіктер құрайды. Монцонит габбро мен сиенит массивтерінде, олармен алмаса келе кіші-гірім денелер (дайка, шток, т.б.) түзеді.

## Дереккөздер


Санат:География
Үкімет басшысы

**Үкімет басшысы** — мемлекеттегі жоғарғы алқалы органының атқарушы билігінің немесе оның өзін-өзі басқаратын бөлігінің басшысы.

Үкімет басшысы, конституциялық құқықта — мемлекеттік биліктің жоғары атқарушы органының жетекшісі: парламентарийлер басқаратын елдерде — премьер-министр, министрлер кеңесінің төрағасы, канцлер; үкімет басшысы жоқ президенттік республикаларда оның атқарымын орындаушы — президент. Парламентарийлік елдерде Үкімет басшысын қызметке мемлекет басшысы тағайындайды. Әдетте не парламент сайлауында жеңіске жеткен саяси партияның көшбасшысы, не үкімет одағын құрайтын партиялар көшбасшыларының бірі Үкімет басшысы болады.

## Дереккөздер

Санат:Үкімет басшылары
Санат:Титулдар
Санат:Лауазымдар
Санат:Мемлекет басшылары
Санат:Мемлекет
Санат:Мемлекеттік аппарат
Айтболат күмбезі

**Айтболат күмбезі**, Сарысу өзенінің құйылысына таяу, Айтболаттың Ақшиі деген жерде қыпшақ заманында (12-13 ғ.) тұрғызылған сәулетті күмбез. Кейін қирап, тек қабырғасы мен маңдай алдының кейбір сілемдері қалған. 19 ғасырдың орта кезінде Ш.Ш. Уәлиханов күмбездің өзі көрген қалпын қағазға сызып қалдырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Сәулет өнері
Санат:Тарих
Санат:Қарағанды облысы
Ұстын

**Ұстын** — қыстау-үйлердің төбесін жабу ісінде арқалық (бел ағаш) астына қойылатын тіреу. Ол арқалықтың ортасы немесе екі басына тіреледі. Ұстын ағаштан алуан үлгіде (жұмыр, төрт қырлы, бунақты, оймышты, т.б.) жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Үкі тағу

thumb|Үкі
thumb|Үкі қауырсыны

**Үкі Тағу** — 

1) әсемдік үшін үкінің үлпілдек жүнін тағу. Дәстүрлі қазақ қоғамында үкі қасиетті құс саналған. Сондықтан халық үкі қауырсындарын жас нәрестенің бас киіміне, бесігіне таққан. Қасиетті құс сәбиді жын-шайтаннан қорғайды, оның тыныш ұйықтауына септігін тигізеді деп сенген. Осыдан келіп, қыздар мен сері жігіттер бас киімдеріне, жас келіндер екі бұрымына сәндікке Үкі тағуды дәстүрге айналдырған. Үкі көбіне қыздардың бас киімдеріне (тақия, сәукеле, т.б.) тағылған. Қазақ сал-серілерінің арасында да үкі қауырсынын тағып, елден ерекшеленіп жүргендер де болған. Мысалы, Үкілі Ыбырай, т.б. Үкі қауырсынын халық бойтұмар ретінде көріп, бағалаған. 

2) Қызға құда түскенде оның айттырылған қалыңдық болғандығының белгісі ретінде берілетін кәделердің бірі. Қыздың ата-анасына мал немесе ақша беріліп, екі жақ құда болуға уәделеседі. Үкі тағу дәстүрі көбіне қыз бен жігіт бірін-бірі ұнатқанда жасалынады. Бастапқыда үкі қауырсыны бәле-жаладан келінге қорған болсын, ешқандай жамандықты жолатпасын деген ниетпен кәдеге қоса берілген.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Киім
Мензбир

**Мензбир** Михаил Александрович (4.11.1855, Тула қаласы – 10.10.1935, Мәскеу) – ғалым, биолог-эволюционист, зоогеограф.

Ресейдің (1896) және КСРО ҰА-ның академия (1929). Мәскеу университетін бітірген (1878). Н.А. Северцовтың шәкірті. Негізгі еңбектері орнитология, зоогеография және салыстырмалы анатомия мәселелеріне арналған. Мензбир палеоарктиканы зоогеографиялық аймақтарға (тундра, тайга, шоқ ормандар, дала, өзен-көл, теңіз жағалаулары мен аралдар, шөл аймақтары) және Түркістан өлкесін зоологиялық бөліктерге (1914) бөлді.

Қазақстан фаунасын зерттеген ғалымдар П.П. Сушкин мен Н.А. Зарудныйға ғылыми көмек көрсетті.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Моншақ

**Моншақ** — мойынға тағатын әшекей бұйым. Моншақ ұсақ, түрлі-түсті, пішіні әр түрлі (шар тәрізді, сопақша, қырлы) болады. Асыл тастардан, басқа да бағалы заттардан жасалынады. Моншақ сөзі екі түбірдің бірігуі арқылы жасалған. Сөздің алғашқы буыны “*мон*” көне түрік тіліндегі бойун (бойын), богін, “*[[Кодекс куманикус]]те*” кездесетін “*Мойын*” – дене мүшесінің атауы екендігі аңғарылады. Ал сөздің екінші сыңары жәй жасаушы жұрнақ қана емес. Көне түрік тілінде “*Чағ*”, “*Чек*” мағынасындағы сөздер қазіргі ұғымымызда байлау етістігі орнына жұмсалған, яғни Моншақ сөзінің әу бастағы алғашқы мағынасы “*мойынға байлау*” екендігі сөзсіз. Моншақтың сонау ерте замандарда қолданыста болғандығын қазба жұмыстары нәтижесінде табылған әшекей бұйымдары дәлелдейді. Моншақ неолит дәуірінде тастан және сүйектен, қола дәуірінде металдан, Ежелгі Египетте шыныдан, орта ғасырларда Венецияда, Русьте, Орта Азияда, т.б. жерлерде шыныдан, асыл тастардан жасалды.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Ғапар Айтиев

**Айтиев Ғапар** (15.9.1912, Қырғызстанның Ош облысы 1-Төлеукен селосы — 1984, Бішкек) — қырғыз суретшісі, Қырғыз Республикасының өнер қайраткері (1941), КСРО халық суретшісі (1971), КСРО Көркемсурет академиясының корреспондент мүшесі (1973).

1935 — 38 жылдары Мәскеу бейнелеу өнері техникумында Н.П.Крымовтан оқыған. Поэзиялық-эпикалық сипатта бейнеленген “Ұжымшар ауласы” (1946, Бішкектегі Қырғызстанның бейнелеу өнері мұражайы), “Ыстықкөлдегі шаңқай түс” (1954, Третьяков галереясы), “Ақшам” (1974) аталатын пейзаждық картиналары, “Замандастар портреттері” топтамасы (“Р.Чокоева— биші”, 1979) т. б. 120-дай бейнелеу өнері туыңдысы бар. Бірқатар театр спектакльдерін көркемдеді. Қырғызстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1967). 2 рет Ленин орденімен т.б. ордендермен марапатталған.

## Сілтемелер
*Қазақ энциклопедиясы, 1-том

Санат: Өнер
Санат:15 қыркүйекте туғандар
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Бішкекте қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Мензбир суыры

**Мензбир суыры**, **көк суыр** () – сүтқоректілер класы кемірушілер отрядының тиіндер тұқымдасына жататын ең кішкентай суыр. 

Қазақстанда Сайрам, Сарыайғыр, Бадам және Өгем өзендерінің таулы аңғарларында теңіз деңгейінен 2000–3400 метр альпі және субальпі шалғындарын мекендейді. Дене тұрқы 41–50 см, салмағы 2,6–4,6 кг. Арқа жотасы сарғыш қоңыр, бауыры ақшыл-сарғылт. Тұрақты індерінде 7–8 айға созылатын қысқы ұйқыдан наурыз – сәуір айларында оянады. Жыныстық жағынан үш жылда жетіледі. Жылына 1 рет көбейіп, 2 – 7-ден ұрпақ береді. Көктемде өсімдік тамырын, жуашығын, ал жазда өсімдіктердің бұтағымен, жапырағымен, гүлімен қоректенеді. Сондай-ақ жауын құрты, қоңыз, моллюскілермен де қоректенеді. Негізгі жаулары – түлкі, қасқыр, бүркіт және аю.

Мензбир Суырының саны жылдан жылға азаюда. 1940 жылы Қазақстанда 40–50 мыңдай Мензбир суыры болса, қазіргі саны 20–25 мыңнан аспайды. Мензбир Суыры – терісі бағалы аң, майының шипалық қасиеті бар. Аулауға тыйым салынған, Халықараралық табиғат қорғау Одағының және Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Суырлар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген сүтқоректілер
Моншақ, Буншақ, Пунчак

**Моншақ**, **Буншақ, Пунчак** (туған жылы белгісіз – 1669) – Еділ қалмақтарының билеушісі (1664 – 69), Қалмақ хандығының негізін салушы. Өзін Ресей патшасының боданымын деп есептеді. Ресейдің көмегіне сүйене отырып, башқұрттарға, солтүстік кавказ халықтарына, қазақтарға жиі-жиі жорық жасап тұрды;

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құсайын Айтқалиев

**Құсайын Айтқалиев** (1930 жылы Атырау облысы Махамбет ауданында туған — 23.6.2020) — қазақ тілі мен қазақ әдебиеті пәнінің ардагер мұғалімі. КСРОның халық мұғалімі (1980). Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі. Қазақ КСР Халыққа білім беру саласының құрметті қызметкері. Атырау облысының құрметті азаматы.

## Толығырақ
* Құсайын Айтқалиев 1930 жылы Атырау облысы Махамбет ауданында дүниеге келген.
* 1950 жылы Гурьев мұғалімдер институтын бітірген
* 1950 жылдан Бақсай ауданының Күлтай жетіжылдық мектебінде мұғалім.
* 1956—58 ж. осы ауданның Талқайраң жетіжылдық мектебінің директоры,
* 1958 - 1970 жылдары Махамбет ауданындағы Алға орта мектебінде директордың орынбасары, 1970-95 ж. директоры, 
* Айтқалиевтың ғылыми-тәжірибелік жұмыстары оқу ісін демократияландыру бағытында жүргізілді. Оқушыларға бағдарламалық біліммен қатар кәсіби білім беруді ұйымдастырды. Айтқалиев қазақ тілі мен әдебиеті пәнінен блок-сабақтар өткізу тәжірибесін қолдады. Мұндай жүйемен оқыту пән материалын алдын-ала ірілендірген мөлшерде тапсыру, алға жылдам жылжу принципін ұстанады. Оқу бағдарламасында құбылыстар, процестер, заңдылықтар бір-бірімен логикалық біте қайнасқан блок-блокқа топтастырылады. Блок жүйесімен өту басты мәселелерге тірек болатын ұғымдарға көңіл аударуды, оқу материалының себеп-салдар байланыстарын айқындауды қамтамасыз етеді. Айтқалиев облыста бірінші болып атаулы мектеп ұйымдастырды.

## Марапаттары
* 1970 жылы - КСРОның "Еңбектегі ерлігі үшін" медалі және "Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл мерекелік медалі"мен марапатталған.
* 1970 жылы - КСРОның жоғарғы мемлекеттік марапаты Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған
* 1980 жылы - КСРО Жоғарғы Кеңесінің жарлығымен КСРОның халық мұғалімі құрметті атағымен марапатталды
* 2005 жылы - ҚР Президентінің жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Парасат орденімен марапатталды.
* Қазақ ССРнің Еңбек сіңірген мұғалімі
* Қазақ ССРнің Халыққа білім беру саласының озық қызметкері және т.б көптеген медалдармен құрмет грамоталарымен марапатталған.
* Атырау облысының құрметті азаматы.

Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Атырау облысының құрметті азаматтары
Виссарион Григорьевич Белинский

thumb|right|200px|
**Виссарион Григорьевич Белинский** (11.6.1811, қазіргі Финляндия, Свеаборг қаласы — 7.6.1848, Санкт-Петербург) — орыс әдебиетшісі. 

Мәскеу университетінде оқыған (1829 — 32). 

*“Телескоп”* (1833), оның қосымшасы *"Молва”* (1836), *“Московский наблюдатель”* (1838), *“Отечественные записки”* (1839) журналдарында қызмет істеген. Студент кезінде “Дмитрий Калинин” драмасын жазған (1830).

* 1831 ж. *“Листок”* журналында Белинскийдің *“Орыс оқиғасы”* деген өлеңі мен А.С. Пушкиннің “Борис Годуновына” рецензиясы жарияланады. 
* 1833 ж. *“Телескопта”* француз журналдарынан аудармалары шығады. 
* 1833 ж. Н.В. Станюкевичтің үйірмесіне қатысып, Кант, Фихте, Шеллингтің философия жүйелерін зерттей бастайды, кейіннен М.А. Бакунинмен танысып, ол екеуі бірігіп Гегельді зерттейді. 
* 1834 ж. Белинскийдің тұңғыш көлемді мақаласы *“Әдеби қиялдар”* жарық көреді. Осы мақаласынан бастап әдебиет сыншысы ретінде таныла бастады.

Белиский В. — В.Г. Гоголь, М.Ю. Лермонтов, И.А. Гончаров, И.С. Тургенев, Ф.М. Достоевский, А.И. Герценнің, т.б. шығармаларының көркемдік, эстететикалық қуатын алғашқы болып таныды. А.С. Пушкиннің шығармаларын жан-жақты талдап, орыс әдебиетіндегі орнын айқындап берді. Оның негізгі шығармалары қазақ тіліне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:11 мамырда туғандар
Санат:1811 жылы туғандар
Санат:Финляндияда туғандар
Санат:7 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1848 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Ресей жазушылары
Менмендік

**Менмендік** – адам бойындағы жағымсыз қасиет.

Менмендік бойын жайлаған адам тек өзінің *түйсігіне, күйзелісіне, қызығушылығына* көңіл аударады. Менмендік адамның өзін басқадан артық санап, бақ пен байлықты көтере алмай, ақымақтық пен тәкәппарлыққа салынуынан көрінеді. Менмен адам өзімшіл болып, басқа адамдардың көзқарасымен, пікірімен санаспай, тек өз мүддесін ғана ойлайды. Менмендіктің шектен шыққан түрлері психикалық аурулардан да байқалады.

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
Бөгенбай Маянбайұлы

**Бөгенбай Маянбайұлы** (1630, Батыс Сібірдегі Шетқурай деген жерде (қазіргі Екатеринбург қаласының шетіндегі Шатрово қонысы – 1708, сонда) — қазақ батыры. Орта жүз Керей тайпасының Ашамайлы руынан.

Әз Тәуке заманында қазақ, қарақалпақ, ноғайдың біріккен әскерін басқарып, ордабасы сайланған (1668). Бөгенбай қазақ жерін жоңғар басқыншыларынан азат ету жолындағы бірқатар шайқастарды басынан кешіріп, Сібір татарларын Еділ бойы қалмақтарының шапқыншылығынан қорғауда үлкен үлес қосқан. Бөгенбай 1688 жылы көктемінде қалмақтардың шабуылына тойтарыс беріп, өзі осы соғыста жараланады. 

Бөгенбай батыр — Жанкісі жыраудың “Бөгенбай батыр” қиссасының бас кейіпкері.

## Дереккөздер

Санат:1630 жылы туғандар
Санат:Екатеринбургте туғандар
Санат:1780 жылы қайтыс болғандар
Санат:Екатеринбургте қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Бункер

**Бункер**(ағылш. Bunker) — 
# әскери терминологияда баспана деген ұғымды білдіреді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде кеңінен қолданылды; 
# кесек немесе сусымалы материалдарды қысқа мерзімге сақтауға және оларды өздігінен түсіруге арналған орын. Болаттан, темір-бетоннан, кейде ағаштан жасалынады. Ішіндегі сусымалы материалдарды төгу үшін Бункер, көбінесе, конус немесе пирамида тәрізденіп жасалынады; 
# автоматты жұмыс машиналарындағы коректендіргіш құрылғы; 
# теңіз кемелерінің  отын сақтауға арналған бөлігі.
# ұнтақ немесе кесек заттарды (мыс., астық, құм, көмір, кен, т. б.) сақтайтын қорап, шанақ..

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Санат:Физика
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Ұтыс

**Ұтыс** — мемлекеттік қарызхат облигацияларын ұстаушыларға табыс төлеу нысанын қарызхат. Ұтыс төленетін облигациялар таралым бойынша айқындалады. Белгілі бір қаржы құралын сатып алу бағасы мен оны сату сәтіндегі бағасының арасындағы айырма *[[капитал]] ұтысы* деп аталады. 
# ойында, бәйгеде, бәсекеде, жарыста (олимпияда), байқауда жеңіп шығу, осы жеңістің нәтижесінде алынған жүлде, олжа. 
# ұтыс облигацияларынан лотереяларға, салымдар бойынша ұтыс ойындарына қатысудан алынған заттай және ақшалай табыс түрі. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Экономика
Санат: Қаржы
Моңғол-алтай тау жүйесі

**Моңғол-алтай тау жүйесі** – Алтай тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігі; Моңғолия және Қытай жерінде. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 1000 км-ге созылған, ені 300 км-ге (солт.-батысында), 150 км-ге (оңтүстік-шығысында) дейін. Биіктігі 4204 м-ге дейін (Мунх-Хайрхан-Ула тауы). Негізінен палеозойдың кристалдық тақта тас, порфир, порфирит және граниттерінен түзілген. Тектоникалық аңғарлармен бөлінген параллель жоталардан тұрады. Жота шыңдары тегістелген, жұмырланған. Жазда ерімейтін қар мен мұздың ауд. 810 км2 (кей деректерде 300 км2-дей). Қарлар мен аспалы мұздықтар (ең ірісі – Потанин мұздығы) көп кездеседі. Оңтүстік-батыс беткейі ылғалды, орманды-шалғынды келеді. Етегі дала, ал жоғарғы бөлігін альпілік шалғын алып жатыр.

## Дереккөздер


Санат:География
Меновное

**Меновное** — Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қалалық әкімдігіне қарасты ауыл. Бұрынғы Меновный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Өскемен қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 8 км жерде, Ұлан өзенінің оң аңғарында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1997 жылға дейін Таврия ауданының көкөніс-сүт өндіру бағытындағы Ярославский кеңшарының және Өскемен мемлекеттік асыл тұқымды тәжірибе стансасының орталығы болып келді. Оның негізінде Меновнойда және Ахмер, Жаңа Ахмер, Ново-Троицкое, Ново-Явленка, Самсоновка ауылдарында ЖШС-тер, бірнеше шаруа қожалықтар жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен қалалық әкімдігі елді мекендері
Микрофлора

**Микрофлора** (микро... және флора) – белгілі бір ортада кездесетін микроорганизмдер жиынтығы. Олардың қатарында белгілі бір экологиялық факторға сәйкес, сол жерде тіршілік ететін жануарлар мен өсімдіктерге тән әр түрлі түрге жататын микроорганизмдер де бар. Табиғи жағдайда әр түрлі микроорганизмдер: бактериялар, актиномицеттер, микроскоппен көрінетін саңырауқұлақтар, балдырлар белгілі бір ортада тіршілік етеді. Солардың ішінде Жер шарының кез келген жерінде кездесетін топырақ Микрофлорасы. Олар топырақ құрылымын түзуде үлкен рөл атқарады. Топырақтың 1 граммында 10 миллионнан бірнеше миллиардқа дейін Микрофлоралар кездеседі. 3 – 5 га топырақта 3 – 5 т Микрофлора биомассасы жиналады. Микрофлораның ең көп таралған жері – су. Олардың мұндағы мөлшері әр түрлі факторларға байланысты өзгеріп отырады. Осыған байланысты судың Микрофлорасын бірнеше аймақтарға бөліп зерттейді (полисапрофты, мезасапрофты, т.б.). Микрофлоралардың тағы бір шоғырланған жері адам мен жануарлар денесі. Мысысалы, олар теріде, тыныс жолдарында, ауыз қуысында, күйіс қайтаратын малдардың таз қарынында да кездеседі. Олар қарын ішіндегі клетчатканы қантқа дейін ыдыратады. Сонымен бірге асқазан, ішектерде тіршілік етіп, ас қорытуға зиянын тигізбейтін Микрофлоралар да бар.
## Сілтемелер
* Флора  
* Асқазан  
* Микроорганизм
## Дереккөздер


Санат:Биология
Михраб

thumb|alt=A.| ''Михраб Ханской мечети в г. Касимов, Рязанская облысы, Ресей''

thumb|240px|Созақ мешітінің мехрабы

**Михраб**, әл-Михраб, Махариб (араб. KAohӘ – жиын өтетін жер, әміршілерді қабылдайтын орын, “күрес алаңы”) – мешіт қабырғасындағы Меккеге бағытталған қуыс белгі.

Мінажат етушілерге арналған бұл белгі құбыланы, намаздағы имамның орнын көрсетеді. Ислам тарихында алғаш Михраб қазіргідей қуыс емес, біртегіс болып, мешіттің солтүстік қабырғасына салынған. Құран Кәрімдегі: “Аспанға қарап, қыбла іздей бергеніңді көрдік. Өзің ұнататын тарапты қыбла етеміз. Енді жүзіңді Мәсжид әл-Харам жаққа бұр. Мүминдер, қай жерде жүрсеңдер де, жүздеріңді сол жаққа бұрыңдар” (Бақара сүресі, 144) деген аят түсірілгеннен кейін михраб бағыты әл-Ақса мешітінен әл-Харамға, яғни оңтүстікке ауыстырылды. 88 жылы (хижра бойынша) әл-Уалид ибн Абд-ул-Мәліктің нұсқауымен Мединедегі Мұхаммед пайғамбар (с.ғ.с.) мешіті толығымен жаңартылып, михраб қуыс үлгісінде салынды. Осы кезден бастап барлық мешіттерде михрабтар қуыс үлгісінде салынатын болды. Жартылай шеңбер немесе жарты ай түрінде, кейде төртбұрышты келіп, керегелері мен жақтаулары, маңдайшасы мен босағасы бедерлі нақыштармен, түрлі-түсті кірпіштермен көмкерілді. Түркістандағы Қожа Ахмет Иасауи мешітіндегі михрабтың жақтау керегелері араб жазуы аяттарымен, мозаикамен өрнектелген.Ол мешіттің намаздық бөлмесіндегі құбылаға қараған қабырғасынан ойып жасалады. Оның жобасы жарты ай, немесе жебеге ұқсас, кейде төрт бұрышты болып келеді. Михраб босағасы мен мандайшасыбедер-накыштармен(ағашқа, мәрмәрға, т.б. түсірілген) безендіріледі.

## Сілтемелер
* Мекке  
* Ислам  
* Түркістан
## Дереккөздер


Санат:Ислам сәулет өнері
Мен тұжырымдамасы

**"Мен" тұжырымдамасы** – адамның өзі жайлы біршама тұрақты, азды-көпті мәні бар түсініктерінің жүйесі. 

"Мен" тұжырымдамасы негізінде жеке адам өзгелермен қарым-қатынас жасап, өзіне деген көзқарасын қалыптастырады. Адам бойындағы “мендік” қасиет адамның іс-әрекеті мен әлеуметтік ортамен қарым-қатынас жасауы барысында қалыптасады. Кез келген адамның өз “менін” айыра алуы тұлғалық қасиеттің өзекті белгісі болып табылады. "Мен" тұжырымдамасы әлеуметтік өзара іс-қимылдың *алғышарты* мен *салдары* бола тұра, әлеуметтік тәжірибе барысында анықталады. 

Оны құрайтындар: 
* шынайы “мен” (осы шақтағы өзі туралы түсінік), 
* идеалдық “мен” (өзінің пікірі бойынша, субъектінің моральдық нормаларға бағдар алғанда қандай болуға тиіс екендігі), 
* серпінді “мен” (субъектінің қандай болғысы келетіндігі туралы ниеті), 
* фантастикалық “мен” (егер мүмкін болса, субъектінің қандай болуды армандайтындығы), т.б. 
"Мен" тұжырымдамасының қалыптасуы адамдар арасында қызмет алмасу жағдайында жүріп, оның барысында субъект “*басқа адамға айнадағыдай көрінеді*” және сол арқылы өз менінің бейнесін сақтап, айқындайды және түзетеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұжырымдама
Бурабай (кент)

**Бурабай** — Ақмола облысының Бурабай ауданындағы кент, Бурабай кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы — Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 90 км, аудан орталығы — Щучинск қаласынан 22 км жерде, Бурабай көлінің солтүстік-шығыс жағасында, қарағайлы-қайыңды орман өскен сұлу Көкшенің етегінде орналасқан. 

## Халқы
Тұрғыны:
* 6,5 мың адам (1998); 
* 5,8 мың адам (2012). 

## Тарихы
Іргесі 1910 жылы қымызбен емдеу шипажайының ашылуына байланысты қаланған. 1939 жылдан кент. Оның төңірегінде көптеген денсаулық сақтау мекемелері ұйымдастырылған. Мұнда Қазақстандағы ең ірі Бурабай шипажайы орналасқан. Одан басқа балалар санаторийі, әскери санаторий және демалыс үйі, медициналық жабдықтар жөндеу шеберханасы, орман шаруашылығына, жалпы білім беретін мектептер, музыкалық мектеп, мәдениет үйі, кинотеатр, табиғаттану музейі, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Ұтыс биі

**Ұтыс биі** — қазақтың халық биі. Музыкасы — халық күйі *“[[Қаражорға]]”*. Музакалық өлшемі 4/4. Ырғағы өте екпінді. Алғаш 1954 жылы Алматы қаласында өткен а. ш. слетінде Ж.Оразғалиев орындады. Бидің кәсіби сахналық түрін (М.Төлебаевтың *“[[Біржан — Сара]]”* операсына) балетмейстер Д.Т. Әбіров қойды. “Ұтыс биін” 1963 жылы Мәскеуде Съездер сарайында өткен қазақ өнер шеберлерінің концертінде 36 биші орындады. Көркемөнерпаздар ансамбльдерінің репертуарында “Ұтыс биінің” бірнеше нұсқалары бар.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Санат:Қазақ билері
Айтман күмбезі

**Айтман күмбезі** — сәулет өнері ескерткіші. Маңғыстау облысындағы Үстірттің оңтүстік-шығыс жағында Айтмансу құдығының басында Артық тамымен қатарлас орналасқан.

Айтман күмбезін Айтманұлы Жарылқасын деген азамат әкесі мен өзіне арнап 1897-98 жылдары халық шеберлері ағайынды Дүйсенбай мен Өмір Қаражүсіпұлдарына салдырған. Сәндік порталдарының үш жарты шарға бөлініп, парапеттерінің садақ бейнелі болуы, барабан цилиндрі мен оның күмбезінің шошақ келуі Айтман күмбезі тұлғасына жарасымды тұтастық берген. Күмбез ішіне кіретін есік алдыңғы жақтан шығарылған, ауа райының ашық кездерінде күнге сәулеленіп тұрады. Қабырғалары арасына ұсақ тастар толтырылып мықты болуы үшін көлденең байламдар салынған, екі қатар құрғақ жікпен қаланып, үстінен ылаймен бекітілген. Қабырғаның ішкі беті оюлармен әшекейленіп, ақ, қызыл, қоңыр, көк түстерге боялған. Ойынды қуыстарына қару-жарақ (мылтық, қорамсақ, қанжар, қайқы қылыш, найза) және үй жабдықтарының (дастарқан, самаурын, шәйнек, құман, домбыра) суреті салынып, өсімдік өрнегімен безендірілген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Сәулет өнері
Санат:Тарих