open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Досмұрат Қызылбиұлы Айтқұлов

**Досмұрат Қызылбиұлы Айтқұлов** (8.2.1958 , Түркістан облысы, Төле би ауданы, Көксаяқ ауылы) – инженер, техника ғылымдарының докторы (2002), профессор (2004), Халықаралық инженерлер (2006) және ҚР Ұлттық инженерлерлік (2008) академияларының мүшесі.

Қазақ химия-технология институтын бітірген (1982). Осы институтта кафедра инженері, ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент, декан (1983–97), «Балқаш» білім консорциумының атқарушы директоры (2003), «БГТИ» АҚ ректоры (2003–09), «ОҚТМИ» АҚ ректоры (2009) қызметтерін атқарады.

Ғылыми жұмысының бағыты – түсті металдардың тотықты, сульфидті және хлоридті қосылыстарының күрделі жүйелері бойынша физика-химия зерттеулер жүргізу. 
Айтқұлов 150-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 14 авторлық куәлік, 3 монография, 2 оқу құралының («Өзін бақылауға арналған физикалық химиядан сұрақтар мен есептер жинағы», Шымкент, 2003; «Охрана труда. Безопасность жизнедеятельности», Қарағанды, 2008) авторы.

## Шығармалары:
*Физико-химические основы и технология переработки бедных шлаков цветной металлургии хлоридной продувкой (1996); 
*Физико-химические закономерности получения и хлорирования оксохлоридов цветных металлов (2003); 
*Физико-химические закономерности хлоридовозгонки меди, цинка и свинца из поликомпонентных оксидных, сульфидных и оксидно-сульфидных систем (2004).

## Сыртқы сілтемелер
*Айткулов Досмурат Кызылбиевич  

## Дереккөздер


Санат:8 ақпанда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Халықаралық инженерлер академиясының академиктері
Санат:Қазақстан инженерлік академиясының академиктері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бұзұлұқ гуманитарлық-технологиялық университетінің ректорлары
Санат:Бұзұлұқ гуманитарлық-технологиялық университетінің профессорлары
Санат:Орталық Қазақстан технология және менеджмент институтының ректорлары
Ахун Азаматұлы Мырзабай

**Ахун Азаматұлы Мырзабай** (шамамен 1833, қазіргі  Жалағаш ауданы, Сырдарияның сол жағалауы – 1916) – діндар ғұлама, әулие, емші. 

Жетіру тайпасы Керейіт руынан шыққан.

Ауылда мұсылманша сауат ашып, Бұхарадағы Көкілташ медресесін бітірген (1854). Біраз жылдар Бируни қаласының маңындағы Тақтакөпір деген жерде ұстаздық құрған. Елге оралғаннан кейін мешіт ұстап, шәкірт тәрбиелеген. Өзімен тұстас белгілі кісілерге арнап төрттаған жырлар шығарған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:1833 жылы туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Әбіқұл Ибрагимов

**Әбіқұл Ибрагимов** (15.5. 1937 жылы туған, Мойынқұм ауданы Ерназар ауылы) – журналист.

## Өмірбаяны
* Қазақ мемлекет университетінің журналистика факультетін бітірген. 
* Еңбек жолын *«Лениншіл жас»* газетінде қызмет істеуден бастайды. 
* 1958 – 1967 жылы жастар газетінде тілші, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі
* 1967 – 1971 жылы Шу ауданы *«Шу өңірі»* газетінің редакторы
* 1971 – 1973 жылы *«Социалистік Қазақстан»* газетінде әдеби қызметкер
* 1973 – 1976 жылы *«Жетісу»* газетінде бөлім меңгерушісі.
* Алматы облысы радиохабарлар тарату комитетінің Бас редакторы, директоры қызметін атқарды. 
* 1985 – 1989 жылы *«Қайнар»* баспасында редактор болды.
* Ол соңғы жылдары «Қазақ батырлары» атты жекеменшік газетін шығарып келеді. Газет бетінде қазақ халқының өткен және бүгінгі өміріне байланысты өзекті мәселелер көтеріліп отырады.
## Шығармалары
* *«Нағыз қайнар»*
* *«Азамат ажары»*
* *«Ел шырайы»*
* *«Ақ пейіл»*
* *«Наз»*
* *«Жазым»* атты кітаптар жазды. 

## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақ батырларына
* Өңір шежіресі

Санат:15 мамырда туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Мойынқұм ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Тыва тілі

**Тыва тілі** (бұрынғы аты – **урянхай**, өзінің атауы – *тыва дыл*) — тыва халқының тілі. Тыва тілінде Ресей Федерациясы құрамындағы Тыва Республикасының байырғы тұрғындары, шамамен 240 мың адам сөйлейді (2002). Тыва тілі түркі тілдерінің ұйғыр тобына жатады, көне оғыз, көне ұйғыр, тофа, саха тілдеріне жақын. 

Орта, батыс, тоджы, оңтүстік-шығыс диалектілеріне жіктеледі, әдеби тілі орта диалекті негізінде қалыптасқан. Тыва тілінің жазуы 1930 жылдан латын, 1941 жылдан кирилл әліпбиіне негізделген. Тыва тілінде 24 дауысты, 22 дауыссыз фонема бар, орыс тіліндегі әріптерге қосымша ө, ү, ң әріптері қолданылады. Тыва тілінде түркі тілдерінің көбінен ерекшеленетін көмей және созылыңқы дауыстылар, моңғол тілі мен Тыва тіліне ортақ сөздер жиі ұшырайды. Тыва тілінде үндестік заңының, оның ішінде ерін үндестігінің әсері мол. Морфологиясы етістіктің шартты райының күрделі формасының қолданылуымен, келер шақтың -калак, -келек жұрнақтарының жиі қолданысымен ерекшеленеді. Қазіргі Тыва тілінде орыс тілінен енген кірме сөздер көп кездеседі.

Тыва тілі — басым көпшілігі Тывада және басқа керші аймақтарда (ТМД елдерінде барлығы — 206 924), сондай-ақ Монғолияда (26 мың) тұратын тывалардың әдеби, ұлттық, мемлекеттік тілі. Тыва әдеби тілі 1930 жылы қалыптасты. 1943 жылдан бері орыс графикасына негізделген әліпбиді қолдануда. Тофа (қарағас) тілі — Шығыс Саянды мекендейтін аз санды халықтың тува тіліне жақын сөйлеу тілі. Әдеби тілі де, төл әліпбиі де жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Түркі тілдері
Адам факторы

**Адам факторы** — адамның қарым-қабілетін, мүмкіндігі мен іс-әрекетін қоғамдық мүдделер тұрғысынан бағалауда кеңінен қолданылатын ұғым. Адамның болашаққа сенімін арттырып, өмірлік бет алысын айқындайтын және белсенділігін күшейтетін факторларға әлеум. қажеттілік артқан кезде, бұл ұғым туралы көзқарастар қайта байыпталды. Адам факторы үлкен істерді аяғына дейін жеткізуде, ұлы бастамаларды жалғастыруда, биік мақсаттарға ұмтылуда өмірлік позицияның шоқтығы ретінде қалыптасады. Адамдардың парасат деңгейі биік, еркі сергек, болмысы берік болып, түпкілікті ғылыми-техникалық дайындықпен бірге білімге құштарлық, жұмысқа іскерлік орныққанда, сондай-ақ, ұжымды адам қабілеті мен өндіріс процестерін қатар жетілдіре отырып басқара алатын сауатты, белсенді мамандар болғанда адам факторы қоғамдық та, материалдық та күшке айнала алады. Демек, адам факторы бірлесе еңбек ету мүмкіндігін жетілдіру арқылы қоғам мен жеке тұлғалар арасындағы өзара қарым-қатынасты жаңа дәрежеге көтеретін қабілет-қасиеттердің нысаналы жиынтығы болып табылады. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, I том

Санат:Қоғам
Арыстан Жантөрин

**Арыстан Жантөрин ** (туған жылы белгісіз — 8 шілде 1855, Елек өзенінің бойы, Суықсу деген жер) — Әбілқайыр ханның шөбересі, Айшуақтың немересі, Жантөре ханның баласы. 

Ресейдің отаршылдық саясатына көмектескен сұлтан. 

* Кіші жүзде хандық билік жойылып (1824), Кіші жүз жері үш территориялық аймаққа (Батыс, Орталық, Шығыс) бөлінгеннен кейін Жантөрин 1841 — 1855  жылы Орталық аймақты биледі.
* 1836 — 1838 жылғы Кіші жүз қазақтары ұлт-азаттық көтерілісі жетекшілерінің бірі Махамбет Өтемісұлы 1841 жылы ақталғаннан кейін Жантөриннің бақылауында болады.
* Жантөрин Есет Көтібарұлы бастаған Кіші жүз қазақтарының көтерілісін басуға да қатысқан. 1853 жылы көтерілісті басуға жазалаушы отрядты бастап шығады. 1855 жылы маусымда үлкен жазалаушы отрядты басқарған Жантөрин көтерілісшілерге қарсы тағы да аттанады. Есет Көтібарұлы бастаған көтерілісшілермен Жантөриннің жазалаушы отряды Елек өзенінің бойында, Суықсу деген жерде кездеседі. Есет Жантөринге елшілер жіберіп, кері қайтуы туралы ұсыныс жасайды. Арадағы келіссөз нәтижесіз болған соң, көтерілісшілер таңсәріде күтпеген жерден Жантөриннің қосынына шабуыл жасап, сұлтанды бірнеше билеушілермен қоса өлтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Төрелер
Мырзабай ахун ауылы

**Мырзабай ахун** — Қызылорда облысы Жалағаш ауданы, Мырзабай ахун ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жалағаш кентінен оңтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1412 адам (712 ер адам және 700 әйел адам) болса, 2009 жылы 1344 адамды (677 ер адам және 667 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1996 жылға дейін "Қазақстанның 20 жылдығы атындағы" ауыл деп аталған. 1956-1996 жылдары күріш өсіретін «Мәдениет» кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1996-1997 жылдары Мырзабай Ахун ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер
 

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Мақсұт Жарылқасынұлы Досжанов

**ДОСЖАНОВ Мақсұт Жарылқасынұлы** (1955 жылы туған, Қызылорда қаласы) –ғалым, техникалық ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкері. 

Жамбыл гидромелиорация құрылыс институтының Қызылорда бөлімшесін (1981), Мәскеу қаласындағы В.В. Куйбышев атындағы инженер-құрылыс институтының аспирантурасын (1990) бітірген. 1981 жылдан Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде ассистент, оқытушы, декан, проректор қызметтерін атқарып келді. Қазіргі кезде облыс технологиялық паркінің директоры. Ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты құрылыс механикасына арналған. Досжановтың 2 монографиясы, 3 оқу құралы және 50-ден астам ғылыми-әдістемелік мақаласы жарық көрген. «Үздік еңбегі үшін» медалімен марапатталған (1981).
## Дереккөздер

Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Жеке тұлға

**Жеке тұлға** – 
# әлеуметтік жағы, адамның бойындағы әлеуметтік сапалар; 
# белгілі бір әлеуметтік қоғамнын өкілі болатын, (ұлты, топ, ұжым т.б.) белгілі бір іс-әрекет түрімен айналысатын, қоршаған ортаға деген өзінің қатынасын мойындайтын және өзінің дара ерекшеліктері бар нақты адам. Ұлттық психика мен жеке адамның психикасының арақатысы диалектикалық ұқсастықпен жекеліктің айырмашылығымен сәйкес келеді. Жалпылық (ұлттық) және жекешелік (өзіндік) жеке адамның психологиялық кейпінде бірлікте болады. Бірақ олардың ара қатысы әр адамда әртүрлі. Жеке адамның қатынас кеңістігі неғұрлым кең болса, өмірдің барлық жағымен оның байланысы және қарым-қатынасы да әртүрлі болады ішкі дүниетанымы да бай және жеке адамның өз ұлтына тән әлеуметтік сапасы да жоғары болады.

Жеке тұлға белгілі бір тәртіппен экономикалық қызметке қатысушы және толық құқықты қызмет субъектісі ретінде әрекет етуші адам. Жеке тұлға өз атынан әрекет етеді және ұжымдық құрылым болып табылатын заңды тұлға сияқты фирма құруға мұқтаж емес. Сондай-ақ ол құқық қатынастарына қатысушы адамды (азаматты) білдіретін термин ретінде де қолданылады.

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі бойынша Жеке тұлға – ҚР немесе басқа мемлекеттің азаматы, сондай-ақ азаматтығы жоқ адам. Яғни *“жеке тұлға”* ұғымы *“[[азамат]]”* деген ұғымға тең мағынада қолданылады. Азамат (Жеке тұлға) – құқықтың жеке субъектісі, оның құқықтық қабілеті (құқыққа қабілеттілігі), яғни азаматтық міндет атқару қабілеті бар.

Азаматтық құқықтық қабілет туған сәтінен бастап туындайды және барлық азаматтарға бірдей деп танылады. Ол адамның нақты құқықтары мен міндеттерінің пайда болуының шарты мен алғышарты. Азаматтық кодекстің 18-бабына сәйкес азаматтың ҚР шегінде немесе одан тыс жерлерде мүлікті, соның ішінде шет ел валютасын меншіктенуге; мүлікті мұраға алып қалдыруға; республика аумағында еркін жүріп-тұруға және тұрғылықты жер таңдауға; республикадан тыс жерлерге еркін шығып кетуге және оның аумағына қайтып оралуға; дербес өзі немесе басқа азаматтармен және заңды тұлғалармен бірігіп заңды тұлғалар құруға; заң құжаттарында тыйым салынбаған кез келген мәміле жасасып, міндеттемелерге қатысуға; өнертабыстарға, ғылым, әдебиет және өнер шығармаларына, зияткерлік қызметтің өзге де туындыларына зияткерлік меншік құқығы болуға; басқа да мүліктік және жеке беймүліктік құқықтарды пайдалануға құқы бар.

Әрекет қабілеттілігі азамат кәмелетке, яғни 18 жасқа толғанда толық көлемде пайда болады. Әрекет қабілеттілігі азаматтың экономика қызметке қатысуын, атап айтқанда, жеке кәсіпкер ретінде қатысуын қамтамасыз етеді. Азамат өзінің міндеттемелері бойынша өзіне тиесілі барлық мүлкімен жауап береді. Жеке кәсіпкер несиегердің кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыруға байланысты талаптарын қанағаттандыруға дәрменсіз болса, ол соттың шешімімен дәрменсіз (банкрот) деп танылады. Шет елдің азаматтарына және азаматтығы жоқ адамдарға ұлттық құқықтық режим беріледі, олардың да Қазақстанның азаматтары сияқты өзіндік беймүліктік құқықтары болады.

## Дереккөздер
*Жеке тұлға
*Жеке тұлға туралы түсініктердің дамуы реферат 
*Жеке тұлға 

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Қоғам
Сұлтан Шайымұлы Мырзабеков

**Сұлтан Шайымұлы Мырзабеков** (17.1.1941, Алматы Түркістан облысы Түркістан қаласы – 13.6.2004, Алматы қалысы) – ғалым, ауыл шаруашылық ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987), Алматы малдәрігерлік-зоотехникалық институтын (АлматыҚазҰАУ) бітірген (1964). Осы институтта (1967 – 92), ҚР ауыл шаруашылық министрлігінде, Білім министрлігінде (1992 – 96), 1996 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ ұлттық аграрлық университетінде ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарған. Негізгі ғылыми бағыты – генетика және мал өсіру, биотехнология. *Мырзабеков* қазақтың етті-жүнді қойының және қазақтың оңтүстік мериносының мерке тұқымішілік түрін шығаруға қатысты. ҚР Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі (1995), РФ биология ғылымдарының докторы (1995), Сібір мал шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институтының құрметті профессоры (2003).  160-тан астам ғылыми еңбек жазған.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Сібір
*Білім министрлігі
*Зоотехника

Санат:Қазақстан ғалымдары
Хайролла Жамбайұлы Байшағыров

**Хайролла Жамбайұлы Байшағыров** (1949 жылы 18 ақпанда бұрынғы Көкшетау, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Тайынша қаласында дүниеге келген) – техника ғылымдарының докторы (2000), профессор (2001), Халықаралық Экология және қауіпсіздік ғылым академиясының академигі (2000). ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қарағанды мемлекеттік университетінде стажер-зерттеуші, аға оқытушы, доцент, деканның орынбасары (1972–2000) қызметтерін атқарды. 2001 жылдан Көкшетау мемлекеттік университетінде кафедра және лаборатория меңгерушісі. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – композиттер механикасы мәселелері. Оның жетекшілігімен диффузорлы шыны-пластикадан тұратын бірегей желді энергетикалық генератордың тәжірибелік үлгісі жасалды. Байшағыров 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.shet-audany.kz/index.php?lang=kaz&textid=179

## Дереккөздер</span>


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Тұлғалар
Ысқақ Ыбыраев ауылы

**Ысқақ Ыбыраев** (2001 жылға дейін — *Ленино*) — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл, Аютас ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сергеев қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1109 адам (566 ер адам және 543 әйел адам) болса, 2009 жылы 711 адамды (345 ер адам және 366 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1930 жылы Бастау ауылы ретінде құрылған. 1928–29 жылдары мұнда артель, 1930 жылы  “Мәдениет”, 1932 жылдан ұжымшар, кеңшар орталығы болды. 1996 жылы кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдасты. 

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы елді мекендері
Хадиша Есентұрқызы Мырзалиева

**Хадиша Есентұрқызы Мырзалиева** (1913, қазіргі Алматы Қызылорда қаласы) – акушер-гинеколог, медицина ғылымдарының докторы (1959), профессор (1960). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1964). Саратов медицина институтын бітірген (1936). 1951 – 59 жылдары Қазақстан Денсаулық сақтау министлігі жанындағы Ана мен баланы қорғау ғылыми-зерттеу институтының директоры, 1959 – 62 жылдары Қазақ мемлекеттік медицина институтының (АлматыҚазҰМУ) акушерлік-гинекологиялық кафедрасының меңгерушісі болды. 1962 жылдан Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында жұмыс істеді. *Мырзалиева* екіқабат әйелдердің жұқпалы ауруларын, олардың белгілері мен анықтау жолдарын зерттеген. Жүрегі мен қан тамырлары зақымданған әйелдің құрсақ көтеруі, босануы, сол кезеңдерде көрсетілетін дәрігерлік көмек мәселелерімен шұғылданған. 130-дан астам ғылыми еңбектің авторы, оның ішінде 4 монография бар.
## Дереккөздер


## Cілтемелер
*Саратов медицина институты
*Денсаулық сақтау министлігі

Санат:Қазақстан ғалымдары
Сүлеймен таулары

**Сүлеймен Таулары** – Иран таулы қыратының шығысындағы, Пәкістан жеріндегі тау жүйесі. Ұзындығы 600 км, ені 350 км-дей, орташа биіктігі 2000 – 2500 м. Ең биік жері Обашта-Цукай немесе Тахте-Сулейман (“Сүлейменнің тағы”, 3441 м) шыңы. Тау жоталары негізінен меридиан бағытында орналасқан, батысқа қарай ендік бағыттағы жоталар тармақталады. Оңтүстікке қарай тау жоталары төбесі тегістелген ауқымды таулы үстірттерге айналады. Жоталар аңғарлармен күшті тілімделген. Негізінен әктас пен құмтастан түзілген. Сүлеймен тауларына тропиктік құрғақ климат тән. Таудың батыс беткейі құрғақ шөлейтті, шығыс беткейі Үнді мұхитынан келетін муссондар әсерінен саванна, сирек ормандар белдеміне ауысады. Онда емен, пісте ағаштары, тау басына қарай арша басым өседі.

## Дереккөздер


Санат:География
Мәден Мырзахметов

**Мәден Мырзахметов** (13.1.1929, Жаңақорған ауданы, Қыраш елді мекені – 1992, сонда) – еңбек ардагері. Еңбек жолын ұжымшарда жұмысшы болудан бастады. 1957 жылы «Бірлік» кеңшарында шопан болды. Өзіне бекітілген әр 100 саулықтан 107-ден қозы алып, әр қойдан 2,5 кг-нан жүн қырықты. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1963). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен, Ленин орденімен марапатталған.

Қоңырат тайпасы Көтенші руынан шыққан.
## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Нақып Кенесарыұлы

**Нақып Кенесарыұлы** (1872, Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты Қараөзек темір жол стансасы – 1918, сонда) – айтыс ақыны. Ескіше сауатты, ауылда бала оқытып, молда болған. Ақындықты молдалықпен қатар ұстаған. Ол жайында Күдеріқожа материалдарында деректер келтіріледі. Нақыптың тек Қаңлы Жүсіппен айтысы ғана сақталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Борис Павлович Всеволодов

**Борис Павлович Всеволодов** (3.6.1909, Ресей, Мәскеу облысы Серпухов қ. – 8.2.1981, Алматы қ.) – ветеринария ғылым доктыры (1947ж.), профессор (1948ж.), Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғылым қайраткері (1979ж.).

Мәскеу зоовет. институтын бітірген (1930ж.). Бүкілодақтық гельминтология институтында аспирант, ғылым қызметкер (1932–1936ж.) болып істеді. 1937 жылдан Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Қазақ ұлттық агр. университеті) кафедра меңгерушісі болды. Оның ғылым жұмыстары негізінен гельминтоздар (өкпе нематодоздары, дикроцелиоз, ориентобильхарциоз, хасстелиозиоз, т.б.) патоморфологиясын зерттеу мәселесіне арналған. В. кезінде Алматы зоотех.-малдәрігерлік институтында екі мыңнан астам препарат қойылған патоанатом. музей ұйымдастырып ашты.

«Құрмет Белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:3 маусымда туғандар
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:Серпуховта туғандар
Санат:8 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Мәскеу зооветеринария институты түлектері
Санат:Бүкілодақтық гельминтология институты тұлғалары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Шайым Шайқыұлы Мырзабеков

**Шайым Шайқыұлы Мырзабеков** 1909, Аламесек болысының 3 ауылы, (қазіргі Жалағаш ауданы, Сәтбай ауылы) – 9.4. 1980, Жалағаш] – ұстаз, Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мұғалімі (1946). Аламесекте бұратаналарға арналған екі сыныптық орыс-қазақ мектебін, Қызылордадағы мұғалімдер даярлайтын курсты, Ташкент жұмысшы факультетін бітірген. Қазақ педагогикалық институтында (ҚазҰПУ) оқыған (1935). 1922 – 26 жылдары ТОЗ, артель, қосшы ұйымдарында сауатсыздықты жою мақсатында ашылған мектебінде сабақ берді. 1926 – 28 жылдары Өзбекстанның Қасен ауданында жауапты қызмет атқарған, 1931 – 32 жылдары Қармақшы ауаткомында нұсқаушы, кейін Өзбекстанның Митан ауаткомының ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, аудандық милиция бөлімінің бастығы болып істеді. Осы тұста ашаршылықтан ауып барған қазақ отбасыларына қол ұшын беріп, көмек көрсетті. 1933 – 35 жылдары Қармақшы аудандық жерге орналастыру бөлімінің жанындағы ұжымшарларға басшы кадрлар даярлайтын мектептің директоры және инспекторы болды. 1935 жылы «Қазқойшаруашылығы» тресінде кадр бөлімін басқарды. 1936 жылы Түркістан облысы Мырғалымсай мектебінде директор, 1938 – 41 жылдары Түркістан қалалық, 1942 – 50 жылдары Түлкібас, Бостандық аудандық оқу бөлімдерінің меңгерушісі, 1950 – 59 жылдары Алматы облысында «Дегерес», «Жанашар», 1959 – 60 жылдары Жалағаш жеті жылдық мектебінің, 1960 – 69 жылдары Шымкент облысындағы Ленгер, «Келте машат» мектептерінде директор қызметтерін атқарды.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Қасқыр Наметшаев

**Қасқыр Наметшаев**, Шаһнама (7.11.1917, қазіргі Қармақшы ауданы Қуаңдария ауылы – 17.5.1998, сонда) – еңбек ардагері. Қазақстанның еңбек сіңірген ауыл шаруашылық қызметкері (1973). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Тұрмағанбет мектебінде сауатын ашып (1926 – 27), Шымкент ауыл шаруашылық кадрларын даярлайтын мектепте оқыған (1953 – 56). 1930 – 33 жылдары Шымкентте, Өзбекстанда әртүрлі жұмыстар атқарған. 1950 – 51 жылдары Қармақшы май зауытының директоры, 1951 – 52 жылдары К. Маркс ұжымшарының төрағасы, 1956 – 57 жылдары сонда партия комитетінің хатшысы, 1957 – 60 жылдары Ленин кеңшарында жұмысшылар комитетінің төрағасы, 1960 – 63 жылдары «Октябрь» кеңшарында директордың орынбасары, 1963 – 80 жылдары Жосалы астық қабылдау кәсіпорнының директоры болды. Наметшаев «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған. Есімі Қазақстанның «Алтын кітабына» жазылған (1970). Қармақшы ауданының құрметті азаматы (1997).

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Шырын Нарымбаева

**Шырын Нарымбаева** (1922, Жаңақорған ауданы Қандыарал ауылы – 1983, сонда) – еңбек ардагері. Еңбек жолын Ақүйік аудандық кеңесіне қарасты «Бірлік» ұжымшарында диқан болып бастады. Алғашында бидай егіп, кейіннен мақта және жүгері дақылдарын егумен айналысты. Стахановшылар қозғалысына қатысып, мол өнім алған. Ақүйік аудандық кеңесінің төрайымы болып қызмет атқарған. 1951 – 55 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Тасжарғандар тұқымдасы

**Тасжарғандар тұқымдасы (Saxіfragaceae)** – қосжарнақты, бір не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Негізінен Солтүстік жарты шардың қоңыржай және салқын белдемдерінде, Оңтүстік жарты шардың қоңыржай белдемдері мен тропиктің таулы аймақтарында өсетін 30 туысы, 600-ден астам түрі белгілі.

Қазақстанда 6 туысы, 29 түрі өседі. Тасжарғандар тұқымдасының тамырсабақтары жуан, одан өте көп қосалқы тамырлар шығады. Биікт. 20 см-ден 1,5 м-ге дейін жетеді. Жапырақ тақтасы тегіс жиекті не саусақ тәрізді салаланған жай жапырақтар, өркенге кезектесе орналасады. Биік тауда өсетін түрлерінің жапырақ тақтасының үстіңгі беті ізбес бөледі. Қзбес жапырақ өңінің астында хлорофилі аз не мүлде болмайтын ұсақ клеткалар (гидатод) тобынан бөлінеді. Бұл Тасжарғандар тұқымдасының ерекше бір қасиеті болып саналады. Қрі гүлдері жеке-жеке орналасады, ұсақтары – шашақ, күрделішатырша гүлшоғырына топталған. Гүлдері қос жынысты, дара жыныстылары да бар, екі үйлі, дұрыс және бұрыс гүлділері де кездеседі. Жеке гүлінде 3 – 5 тостағанша жапырақша бар, кей түрінің күлтесі болмайды. Аталығы 3 – 10, аналығы 2 – 5 жемісжапырақшалы. Жемісі – қауашақ. Тұқымдары ұсақ (ұзындығы 0,5 мм), айналасын эндосперм (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа) қоршап жатады.

**Тасжарғандар тұқымдасы**ның жапырағында 23%, тамырсабағында 27% илік заттар болады. Жапырағы мен тамырларын тері илеуге былғары өндірісінде қолданады. Бөлмеде сәндік үшін өсіреді. Медицинада бүйректегі тасты түсіретін дәрі жасайды. Осы қасиеті және жартастардың жарықшақтарында өсетіндіктен “тасжарған” деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Тасжарғандар
Марат Шамұратұлы Хасанов

**Марат Шамұратұлы Хасанов** (29 қыркүйек 1941 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы) – философия ғылымдарының докторы (1988), профессор (1990).

## Өмірбаяны
* Мәскеу мемлекеттік университетін (1970) және аспирантурасын (1974) бітірген. 
* Батыс Қазақстан ауыл шаруашылығы институтында ассистент (1970–1971)
* ҚазҰУ-да ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі (1975–1995)
* Қазақстан Республикасы Мемлекеттік аттестациялық комитеті төрағасының орынбасары (1995–1997)
* Қазақстан Республикасы ғылым министрлігі-ғылым академиясында ғылыми кадрларды аттестациялау департаменті директорының орынбасары (1997-2000)
* ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі (2000–2003)
* Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі «Бөбек» ұлттық қорының «Адамның дамуы» институтының директоры (2003–2005) қызметтерін атқарды.
* 2005 жылдан ҚазҰУ-да профессор.
* 2001 жылдан «Еуразия» журналының бас редакторы.

## Ғылыми еңбектері
* 1987 жылы *«Целое и часть как категории материалистической концепции развития»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 
* 80-нен астам ғылыми жарияланымның, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:29 қыркүйекте туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Тасқала ауданында туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Мәделхан Нәлібаев

**Мәделхан Нәлібаев** (15.08. 1933 жыл, Сырдария ауданы Айдарлы ауылы – 11.01.2016 жыл,Қызылорда қаласыныңТасбөгет кенті) – инженер-гидротехник. Қазақстанның еңбек сіңірген гидротехнигі. Ташкент «ТИИИМСХ» ауыл шаруашылық суландыру институтын бітірген (1955 ж.). 1955 – 62 жылдары Шиелі суландыру жүйелері басқармасында жұмыс істеп, кейіннен су құрылыстарын жөндеу бөлімін басқарған. 1962 – 66 жылдары Қызылорда су торабы және каналдар басқармасының бастығы болды. 1966 – 68 жылдары Сырдария су құрылыстарын салу-жөндеу мекемесін ұйымдастырып, Сарысу өзені бойындағы Иір, Қонысбек, Балжарма су тоспаларын (бөгеттерін), Көксу каналын іске қосуға басшылық етті. 1968 – 94 жылдары Сырдария су жүйлері басқармасын басқарды. Нәлібаевтың «Су туралы толғаныс» (2001 ж.), «Су – өмір шежіресі» (2005 ж.), «Шежірелі Сыр бойы» (2010 ж.), «Қилы-қилы замаңдар-ай» (2013 ж.), «Сырдың шежіресі сыр шертеді» (2014 ж.) атты кітаптары жарық көрді. «Ерен еңбегі үшін» медалінің иегері. Сырдария ауд-ның құрметті азаматы.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Досмаханова Бибіраба

**ДОСМАХАНОВА Бибіраба** (1921 жылы туған, қазіргі Сырдария ауданы Айдарлы ауылы) – еңбек ардагері. Қызылорда педагогика институтын бітірген. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Жаңақорған ауданы атқару комитетінде, 1943 – 1947 ж. Қызылорда облысы атқару комитетінде қызмет атқарды, 1947 – 1949 ж. Алматы партия мектебінде тыңдаушы, 1949 – 1950 ж. Жалағаш ауданы партия комитетінің хатшысы, 1950 – 1953 ж. облыс атқару комитетінің төрағасы, 1953 – 1963 ж. Қызылорда қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1963 – 1971 ж. облыс мәдениет басқармасының бастығы, 1971 – 1981 ж. облысы мекемелерде жауапты қызметтер атқарған. Досмаханова бірнеше рет қалалық, облыстық, кеңестің депутаты болып сайланған. ҚазКСР Жоғарғы кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
Нәнсай

**Нәнсай** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Шиелі ауданы жерімен ағатын өзен. Ұзындығы 71 км. 

## Бастауы
Қаратаудың солтүстік-батыс етегінен басталып, Сырдария өзеніне жақындап барып, Мұстафа Шоқай ауылы маңында тартылады. 

## Гидрологиясы
Нәнсайдың оң жағы жарлы, сол жағының жайылмасы шабындық, жайылым. Нәнсай суы ақпан-сәуір аяғында молдау болады. Көксу өзені арнасы Нәнсайға құяды.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Құрақсу

**Құрақсу** — Жетісу облысы Ақсу ауданы, Матай ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін Құрақсу ауылдық округі орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жансүгіров ауылынан солтүстік-батысқа қарай 155 км жерде, Ақсу өзенінің оң жағалауында.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1963-1997 жылдары қой өсіретін өзімен аттас кеңшардың орталығы болып келген. Оның негізінде 1997 жылы Құрақсуда бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы елді мекендері
Неміс ұлттық-мәдени орталығы

**Неміс ұлттық-мәдени орталығы**, («Wіеdergeburt» мәдени орталығы), 1998 жылы 7 қазанында тіркелген. Орталық неміс ұлтының мәдениеті мен тілін қайта өркендету, әлеуметтік қорғау мәселелерімен айналысады. Облыс аумағында 195 таза неміс ұлтының өкілдері тіркелген (2006). Олардың басым бөлігі Қазалы, Шиелі аудандарында тұрады. 
1999 – 2001 ж. аралығында Тараз қаласында өткен неміс жастарының халықар. фестивалінде жүлделі 3-орынды иемденді.       

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Қазақстан мәдениет мекемелері
Әнес Нарымбетов

**Әнес Нарымбетов** (15.5. 1930, Қазалы ауданы Өркендеу ауылы) – ақын. Қазалы ауданы Өркендеу кеңшарында шаруа отбасында дүниеге келген. Болашақ ақынның балалық шағы соғыс алдындағы аштық-жоқшылық пен соғыс лаңы, соғыстан кейінгі тапшылыққа тұспа-тұс келеді. 1948 жылы қазақ орта мектебін бітіреді. 1956-1986 жж. машина жүргізуші, механик тағы басқа жұмыстар істеген. Дегенмен саналы ғұмырын жыр жазуға арнады. Нарымбетовтың «Қармақ» (1979), «Әупілдек» (1982), «Сапар сазы» (1986), «Қызғыш құс» (1990), «Қарлығаштар» атты жыр жинақтары жарық көрді.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Кәшке батыр Дәулетұлы

**Кәшке Дәулетұлы** (18 ғасыр) — қазақ батыры. Ұлы жүз құрамындағы Шапырашты тайпасының Есқожа руынан шыққан. *[[Қарасай батыр]]*дың ұрпағы. Қазіргі Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарақастек ауылында туып-өскен. Кәшке  батырдың *Ақымбек, Ыстамбек* есімді екі баласы болған. Ақымбектен *[[Сұраншы батыр]]*, Ыстамбектен *[[Саурық батыр]]* туған. Кәшке – *Жетісу* өңірін жоңғар шапқыншылары мен Қоқан хандығы басқыншыларынан азат ету үшін болған шайқаста ерлігімен көзге түскен батыр. Қазақстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шығысындағы халық арасында Кәшке  батырдың ерлігі, тапқырлығы туралы аңыз-әңгімелер сақталған. Кәшкенің батырлығы, әділдігі жайында *[[Жамбыл Жабаев]]* жырларында да кездеседі.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Константин Иванович Нигай

**Константин Иванович Нигай** (1913, Приморье өлкесі, Нижний Янчихе селосы,  – еңбек ардагері. Хабаровскідегі дене шынықтыру техникумын және Қызылорда агрономиялық техникумын бітірген. 1937 жылы Қазақстанға еріксіз қоныс аударылған. Алғашқыда мектепте дене шынықтыру мұғалімі болды. 1943 жылы ірі «Гигант» ұжымшарының мәдени-бұқаралық жұмыс жетекшісі қызметін атқарды. 1947 – 62 жылдары Шиелі ауданындағы «Гигант» (Бидайкөл а.) ұжымшарында төраға орынбасары, комсомол жастар егіс бригадасының бригадирі, кейін 1963 – 65 жылдары облыстың ауыл шаруашылық тәжірибе стансасының директоры қызметін атқарды. 1949 жылы Нигайдың бригадасы 20,9 га-ның әрқайсысынан 87,7 ц-ден күріш алды. 1950 жылы маусымда Нигайға Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. 1966 жылдан зейнеткерлікке шыққанша Сырдария ауданы Абай атындағы кеңшар директоры болды.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Тілепалды Ибраев

**Ибраев Тілепалды** (1928 жылы туған, Жуалы ауданы Рысбек батыр ауылы) – заңгер. Алматы мемлекет заң институтын 1948 жылы бітіріп, заңгерлік қызметін Гурьев облысы (*қазіргі [[Атырау]]*) прокурорының көмекшісі болудан бастаған. Гурьев қаласының прокуроры болды. 1955 жылдан Қызылорда облысы прокурорының орынбасары, облыстың прокуроры, 1962 – 1964 жылы Түркістан облысының прокуроры, Өлкелік прокуратураның жалпы бақылау бөлімінің бастығы болды. 1965 жылы Көкшетау облысының прокуроры, юстицияның 3-дәрежелі кеңесшісі (*генерал-майор*) дәрежесі беріледі. 1970 – 1977 жылы Талдықорған облысының, 1977 – 1984 жылы Жамбылоблысының прокуроры болып қызмет істеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ерденбек Ниетқалиев

**Ерденбек Ниетқалиев** (25.5.1914, Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданы Қамысты ауылы – 2.2.1945) – Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945). 

* Алматы малдәрігерлік институтын (қазіргі ҚазҰАУ-ті) бітірген соң (1936), Қызылорда облысына қызметке жіберіледі.
* 1939 жылы Қызыл Әскер қатарына шақырылды. Атты әскер дивизиясында эскадрон командирі болды. Польша жеріндегі Рарцебур қаласы маңындағы Рарцебур тас жолын қорғауда Ниетқалиев эскадроны ерекше ерлік көрсетті. Шайқас барысында жаудың 400 солдаты мен офицері, 3 ауыр зеңбірегі, 6 станокты пулеметі жойылып, 80 солдаты мен 5 офицері тұтқынға алынды. Осы шайқаста Ниетқалиев қазаға ұшырады. 
*Ленин, Қызыл Ту, Қызыл жұлдыз ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Москваны қорғағаны үшін» медальдарымен марапатталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысы кавалеристері
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО капитандары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Ерназар (Абай облысы)

**Ерназар** (2011 жылға дейін – *Сосновка*) — Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл, Ерназар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бесқарағай ауылынан солтүстікке қарай 77 км жерде, Құлынды жазығының оңтүстік-шығысында, қарағайлы орманның арасында орналасқан. 

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланды. 30-жылдары ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты ұжымшар орталығына айналды. 1972-96 жылы ұжымшар орталық болды. Сосновкада ұжымшар негізінде көптеген шаруа қожалықтары мен “Сосновка” ЖШС құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы елді мекендері
Портал

нобай|Портал
**Портал** ( — қақпа) — ғимараттың алдыңғы бетіне салтанатты сипат беру үшін қолданылатын архитектуралық элементтің бір түрі. Негізінен қоғамдық ғимараттарда жиі пайдаланылады. Портал көбіне шаршы үлгіде тұрғызылып, *фриз*, нақышты ою-өрнектермен безендіріледі. Роман, готика, сондай-ақ ежелгі орыс сәулет өнері үлгісімен тұрғызылған ғимараттарда перспективалық портал қолданылады. Таяу және Орта Шығыс елдерінде порталдың шаршыланып келген, бедерлі қуыстары бар өзіндік түрі қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Сұлтанмахмұт Жантөрин

**Сұлтанмахмұт Жантөрин** (*[[1837 жыл]] — шамамен, [[1882 жыл]]*) — сұлтан, этнограф, Арыстан Жантөриннің кіші інісі. 

* 1849 жылы қазақ балаларының алғашқы тобымен бірге Орынбор кадет корпусына оқуға қабылданып, 1857 жылы бітіріп шығады. 
* Орынбор қазақтарының облыс басқармасында қызмет істеген. 
* Жәңгір ханның Хадиша деген қызына үйленген. 
* 1869 жылы Торғай облысы басқармасының ерекше тапсырма бөлімінде кіші шенеунік қызметін атқарған. 
* 1876 жылы Санкт-Петербургте шығыстанушылардың дүниежүзілік конгресінің ашылуына байланысты көрмеге арнап қазақтардың материалдық мәдениеті туралы экспонаттар жинайды. Осы мақсатпен Торғай облысының біраз ауылдарын аралайды. Кейін қаражат тапшылығынан жинаған экспонаттарын белгіленген жеріне жеткізе алмайды. Жантөрин өзі жинаған қазақ әндері мен халық ауыз әдебиетінің көптеген үлгілерін жарыққа шығарды. 
* 1882 жылы Александр ІІІ-нің патша тағына отыруына орай Мәскеу мен Санкт-Петербургке барып қайтады.

## Дереккөздер

Санат:1837 жылы туғандар
Санат:1882 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Төрелер
Роман Платонович Новицкий

**Роман Платонович Новицкий**  (1887 – өлген жылы белгісіз) – қызметкер. 1905 – 06 жылдары Харбин қаласында, Қиыр Шығыс және Қытай темір жолында (1908 – 11) әскери теміржолшы курсында оқыды. 1911 – 18 жылдары Қазалы уезіндегі  стансаларда теміржолшы, аға диспетчер, вагон шаруашылығының бастығы, бригадир болып істеді. 1918 жылы Қазалы уездік атқару комитетінің төрағасы болып сайланды. 1919 жылы атаман Дутовтың әскерін талқандауға қатысқан. 1920 жылы Қазалы ревкомының алғашқы төрағасы болды. 1920 – 22 жылдары Қазақстандағы теміржолшылар жұмысшы-шаруа инспекциясын басқарды. 1922 – 57 жылдары Өзбекстан, Қазақстан Республикаларында прокуратура органдарында қызмет атқарды. Әр жылдары Сырдария облысы кеңесінің төрағасы, орынбасары, соттың алқа мүшесі, Түркістан Орталық атқару комитетінің мүшесі болып, Сырдария атқару комитетінде үгіт-насихат бөлімінде жұмыс істеді.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Манап Хасенов

**Манап Хасенов** (1 мамыр 1915, Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Бапақ ауылы – 26 қазан 1998) – филология ғылымдарының докторы (1972).

## Өмірбаяны
* ҚазПИ-ді (1948, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
* Осы оқу орнында доцент (1948–1954)
* 1955 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан ғылым академиясының әдебиет және өнер институтында ғылыми қызметтер атқарған.

## Ғылыми еңбектері
Ғылыми еңбектері қазақ әдебиетінің теориялық мәселелерін зерттеуге арналған. Көптеген оқулықтар мен кітаптардың:
* «Жазушы және өмір» (1958);
* «Ұнамды образ және типтендіру» (1966); 
* «Дәуір және жазушы» (1968); 
* «Иса Байзақовтың ақындығы мен стильдік ерекшелігі» (1976); тағы басқа) авторы.

## Дереккөздер


Санат:1 мамырда туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Бұқар жырау ауданында туғандар
Санат:26 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Әлмырза Әлиұлы Ноғайбаев

**Әлмырза Әлиұлы Ноғайбаев** (1947 жыл, Шиелі ауданы) – әнші, сазгер. Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері (1996 ж.). Алматы қаласындағы эстрада студиясын (қазіргі эстрада-цирк өнері колледжі) Ғ. Құрманғалиевтың әншілер класы бойынша бітірген (1967). 1967 жылы Қарағанды мемлекеттік филормониясының әншісі. 1997–2010  жылдары Шиелі ауданы Балаби аудандық мәдениет үйінің директоры. 1977 жылы «Жас дәурен» ансамблі құрамында Португалияда өткен Халықаралық фольклорлық фестивальға қатысты. 1998 жылы Ашғабадта өткен Азия және Қазақстан әнші-сазгерлері фестивалінде бас жүлде алды. Ноғайбаев 60-қа жуық ән жазған, оның ішінде «Думан», «Бір үзім нан», «Ләйләжан», «Қара мең», т.б. әндері кең тараған.   «Құрмет» орденімен, «Халық алғысы» медалімен марапатталған. Шиелі ауд-ның құрметті азаматы.

## Дереккөздер
Нияз Мұхаммедұлы

**Нияз Мұхаммедұлы** – 19 – 20-ғасырларда өмір сүрген белгілі би. Нияздың арғы бабалары Арқа өңірінен Сырға келіп қоныстанған. Олар негізінен Шиелі, Жаңақорған, Жөлек, Перовск маңында мекендеген. Нияздың қонысы Сұлутөбе, Жөлек қорғаны болған. 19-ғасырдың орта кезінде Сыр өңірінде бір жағынан қоқандықтар мен хиуалықтар, екінші жағынан Ресейдің әскерлері Ақмешіт қорғанын алып, Жөлек, Жаңақорған қамалдарын басып алу шараларын кеңінен жүргізді. Осынау қысылшаң шақта Нияз ел амандығын, ел бірлігін сақтауға баса күш жұмсады. 1853 жылы Ресей әскерлерінің әскери жорығына түйе беріп, керуен басы қызметін атқарған. Жаңақорған қорғанын алуға қатысқан. Нияз көбінесе Өткелбай Исаұлымен бірге жүріп, билікке араласқан. 1862 жылы Перовскіден Желөкке дейінгі пошта бекеттерінің жұмысын қадағалау Ниязға жүктелген. 1866 – 70 жылы Перовск ояз бастығының көмекшісі болған. Нияз есімі 1858, 1862, 1865, 1866 жылдардағы Ресей құжаттарында кездеседі. 1862 жылы Ниязды марапаттауға («Георгиевский» лентасы) ұсынса, 1866 жылы 28 көкектегі бір деректе оның пошта бекеттерін басқаратыны және хорунжий шені барлығы жазылған. Ақын Бұдабай Қабылұлы (1842 – 1912) бірнеше  өлеңін Ниязға арнаған. Нияздың балалары Сыздық, Абдолла, Бәкір кезінде білікті адамдар болған. Абдолла 1874 жылы Сарышығанақ болысын басқарып, 1895 жылы Сауран болысының биі, құрметті биі атанған. Сарышығанақтағы мектепті қамқорлыққа алған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Айнакөл (Ақмола облысы)

**Айнакөл** (2007 жылға дейін *Красноводское*) — Ақмола облысы Бұланды ауданы, Журавлёв ауылдық округі құрамындағы ауыл. Бұрынғы Айнакөл ауылдық округінің орталығы. Іргесі 1912 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Макинск қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 97 км-дей, Астана қаласынан солтүстік-батысқа қарай 133 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, дәрігерлік пункт, кітапхана бар. 2-дүниежүзілік соғыстың құрбандарына ескерткіш орнатылған. Ең жақын темір жол стансасы— Жалтыр (60 км).

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы елді мекендері
Хадиша Ермахашқызы Нұғманова

**Хадиша Ермахашқызы Нұғманова** (4.11.1936, Тереңөзек кенті) – ғалым, педагогика ғылымдарының кандидаты (1981), профессор (2000). КСРО, Қазақ КСР-і халық ағарту ісінің үздігі. Қызылорда пеагогикалық институтын бітірген (1957). 1958 – 67 жылдары орта мектептерде мұғалім, директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары, 1967 – 69 жылдары Қызылорда облыстық партия комитетінде нұсқаушы, 1969 жылдан Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде оқытушы, аға оқытушы, 1983 – 2003 жылдары педагогика және психология кафедрасының доценті, меңгерушісі, 2003 жылдан осы кафедраның профессоры болды. Негізгі ғылыми еңбектері қазақ мектебінде орыс тілін оқытудың әдістемесіне арналған. Нұғманованың «Болашақ мұғалімдердің кәсіби дайындығында халық педагогикасын пайдалану», «Жоғары оқу орындарында тәрбие жұмысын ұйымдастыру», «Сыр бойы ақын-жырауларының шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік ойлар» атты еңбектері жарық көрді. Бұлардан басқа 70-тен астам ғылыми еңбек жазған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Орама,орама шелпек

**Орама, орама шелпек** – буға пісірілетін ұлттық тағам. Дәстүрлі қазақ мәдениетінде орама ерекше бағаланады. Алдымен дөңгелете жайылған жұқа қамырдың бетіне май жағылады да, туралған сарымсақ, пияз себіліп, оны бала білегіндей етіп орайды. Содан соң буға қояды. Дайын болған соң бетіне ет салып дастарқанға әкеледі. 

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Құралай Сұлу мазары

**Құралай Сұлу мазары** — сәулет өнерінің ескерткіші. Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Кіші Қамқалы ауылында маңында орналасқан. Шамамен 18 ғасырдың басы мен 19 ғасырдың аяғында шикі кірпіштен салынған. Халық аңызы бойынша, мазарды салдырған  — Келден батыр. Құралай сұлу — әдеби көркем бейне, ақын И.Байзақовтың “Құралай сұлу” эпикалық поэмасының кейіпкері. Есігі шығыс жағында. Сақталған дуалдың биіктігі 2 — 3 м болады.

## Дереккөздер


Санат:Ескерткіштер
Елен Әбдуатұлы Әлімжан

**Елен Әбдуатұлы Әлімжан** (18 маусым 1945 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Көмекші ауылы) — жазушы, драматург, публицист. ҚазҰУ-ды бітірген (1968).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Еңбек жолы
Еңбек жолын Қазақ теледидарында бастаған. Жамбыл облысындағы "Еңбек туы" газетінің тілшісі, бөлім меңгерушісі (1970 - 76), облыстық партия комитетінің нұсқаушысы (1970-80), "Социалистік Қазақстан" (қазіргі "Егемен Қазақстан") газетінің Жамбыл облысы бойынша меншікті тілшісі (1980 - 91), Жамбыл облысының телерадиокомпаниясының төрағасы (1991 - 96), "Түркістан" газетінің бөлім меңгерушісі, Қазақ ұлттық энциклопедиясының жетекші маманы (1997 - 98), Жамбыл облыстық "Ақ жол" газетінің бөлім меңгерушісі, бас редакторының орынбасары (1998-2008), "Бауыржантану" ғылыми-зерттеу орталығында жетекші ғылыми қызметкер (2004-2007), Жамбыл облыстық ішкі саясат басқармасында және ақппараттық талдау орталығында (2008-2015) жауапты қызметтер атқарған.

"Ән сыры" атты алғашқы әңгімесі Қазақстан жас жазушыларының "Таңғы шық" атты жинағында (1964) жарық көрген. Одан кейін "Оралу" (1978), "Көріпкел" (2000), "Ақ періште - арманым!" (2016) атты повестер мен әңгімелер, "Тақталас" (2006), "Толық адам туралы" (2005), "Бауыржанның пырағы" (2010), "Адамгершіліктің ақ жолы" (2013) атты пьесалары мен публицистикалық жинақтары шықты. М.Әуезов атындағы академиялық драма театрында және облыстық театрларда (Жамбыл, Ақтөбе, Арқалық, Жетісай, Талдықорған), халық театрларында пьесалары қойылған. "Тақталас", "Бір қазаққа бір қатын?!..." комедиялары орыс тіліне аударылып, Жамбыл облыстық орыс драма театрында, "Жанұран" комедиясы қырғыз тіліне аударылып, Қырғыз телерадиокорпорациясының "Учур" театрында қойылған. "Айт күні" атты әңгімесі Анкарада жарық көрген түрік халықтары әдебиеті антологиясының қазақ әдебиеті томына енген. 
"Бауыржан Момышұлы" атты драмасы осы тұлғаның 100 жылдығына арналған республикалық драмалық шығармалар конкурсында бірінші орын (2010), "Әйелдер бір істі бастады..." атты водевилі Мәдениет министрлігі жариялаған "Тәуелсіздік толғауы" конкурсының комедия номинациясы бойынша екінші (2014) жүлделі орындарды иеленді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Драматургтер
Санат:Қазақстан драматургтері
Өкпекті

**Өкпекті**, *Өкпеті* — Тарбағатайдың солтүстік сілеміндегі оқшау тау.

## Геологиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы жерінде, Аягөз және Базар өзендері аралығында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2337 м. Тау батыстан шығысқа қарай 20 – 25 км-ге созылып жатыр. Ені 8 – 10 км. 

## Жер бедері
Өкпекті саздақты құмтастан және конгломераттан түзілген. Оңтүстік беткейі тік, тау етегінен Базар және Аягөз өзендері басталады. Солтүстік беткейі жатық, сай-жыралармен тілімделген. 

## Өсімдігі
Баурайында көде, бетеге, қараған, т.б. өседі.

## Дереккөздер
 
 
Санат:Тарбағатай ауданы таулары
Бахши

[thumb|[Шаман]]
**Бахши**, бағши — дәстүрлі қазақ қоғамындағы бақсының түрікмен, өзбек халықтары арасындағы атауы. Бахши көне түркі тілінің бақ, яғни көру, қарау сөзінен шыққан. Қазақ тіліндегі бақылау, кесел бағу, яғни, емдеу сөздерімен төркіндес. Қазақтарда бақсы, қырғыздарда бақшы, сахада ойууы, тува, хақас, алтайлықтарда қам, моңғол, буряттарда бөө, түрікмен, өзбек, ұйғырларда бахши, тағы басқа аталады. Бахши атауының түп-төркіні санскриттегі бхикшу, яғни ұстаз, білімдар сөзіне барып тіреледі деген де пікір бар. Бірақ бұл атаулардың тарихи-этимологиялық тамырының бірлігі олардың атқаратын қызметтері мен міндеттерінің де бірдейлігін білдіреді деген сөз емес. Түрікмен, қарақалпақ халқында жыршы, дастаншы болса, қазақ, қырғыз, тағы басқа халықтарда емші, сәуегей, тәуіп, көз байлаушы қызметін атқарған. Ал өзбектерде халық жыршысы, сонымен қатар емші, тәуіп мағынасында да айтылады(қазақша Бақсы);

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Халықтар
Шипажай

200px|right**Санаторий** (* — емдеймін, айықтырамын*) — науқасты негізінен табиғи шипалы емдермен (минералды су, емдік балшық, климат), физиотерапия, диета, емдік дене шынықтырумен және режиммен емдейтін емдеу-сауықтыру мекемесі. Санаторилар көрсететін қызмет түріне қарай: бір бағытты (белгілі бір ауруды ғана емдеу) және көп бағытты (бірнеше ауру түрін емдеу) болып бөлінеді. Санаториларде негізгі емдік факторлар: минералды су (тұз мөлш. 0,5 — 15,2 г/л), атап айтқанда, радон, йод, бром, темір, азот, кремний аралас ыстық су; шөгінді балшық, күкірт қышқылды балшық (сульфид); шипалы климат. Санаторида емделу мерзімі — әдетте 21 — 24 күнге созылады. Қазір Қазақстанда 100-ге жуық Санаторилар мен аурудың алдын алу мекемелері (профилакторийлар) бар.
## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Медицина
Санат:Шипажайлар
Яқұт Әл - Хамауи

**Яқұт әл-Хамауи** (1179- 1229) — энциклопедист-ғалым. Сирияда, кейін Бағдатта ғұмыр сүрген. Өмірінің біраз бөлігін саяхатта өткізген. 

Оның "Елдер тізімі" (Мужам ол-Бұлдан) атгы географиялық сөздігінде шығыс және батыс елдерін мекендеген халықтардың географиясы, тарихы, этнологиясы, лигнвистикасы және сипаттамалық географиясы, фольклоры мен әдебиеті, заттай және рухани мәдениетгері жөнінде қомақты мағлұматтар бар. Әсіресе, 13 ғасырдың бас кезіне дейінгі Түркістандағы көшпелі халықтардың өмірінен қызғылықгы мәліметтер келтірілген. Оңтүстік Қазақстан, Сырдария алабының тарихи географиясы жайлы ақпараттар беріледі. Мұндағы Отырар (Фараб), Сауран, Успаникет, Тараз, Испиджаб қалаларына сипаттама жасалынады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тасжеміс

**Тасжеміс** () – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда сазды далаларда, жайылымдарда, өзен жағаларында, құрғақ тұзды ойларда, жол жиегінде, үй маңында өсетін 1 түрі – сирия Тасжемісі (Е. syrіacum) бар. Оның биіктігі 4 – 25 см, сабақтары түбінен бастап тармақталған, сыртын қатты түк жапқан. Жапырақтары ұзынша, эллипс тәрізді, ұшына қарай қысқарып, үшкірленіп келеді. Шетінде қысқа, аса білінбейтін тістері бар не тегіс болады. Төменгі жапырақтары сағақты, ал қалғандарының сағағы болмайды. Тостағанша жапырақшалары қисайған, күлтелері таспа тәрізді, ақ түсті. Аталығы бос жатады, тісшелері болмайды, аналық аузы қос қалақты. Ұсақ гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған.

Сәуір айында гүлдеп, мамыр – маусымда жемісі піседі. Жемісі – қақырамайтын, екі тұқымды жаңғақша тәрізді бұршаққын. Оның ұзындығы 3 мм-дей, сабаққа жабысып жатады, сыртын тарам-тарам түк басқан. Тасжеміс  – мал азықтық шөп, көп жағдайда қойды семірту үшін беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Орамжапырақтар