open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жаңа ауыл

thumb|Жаңа ауыл
thumb|Жаңа ауыл мечеті
***Жаңа ауыл*** (қазіргі «Семей таңы») - газет, Семей губерниялық партия комитеті мен еңбекшілер депутаттары губерниялық Советінің органы. 1928 жылдан шыға бастаған. 

Газет 1940-1954 ж. Абайдың дүниетанымы мен қоғамдық қызметін ашып көрсету мақсатыңда бірқатар материалдар жариялады. Ә.Қасымбековтың «Абайдың ғылымды іздеуі» (1940, 11 қыркүйек), «Абайдың ұстаздық қызметі» (1940, 20 қыркүйек) және Толқынның «Абай және еңбек» (1940,25 қаңтар) деген мақапаларында Абайдың жас ұрпақты ғылым-білімге, еңбекке үндейтін өлеңдері сөз болады. С.Сейтхазиннің «Абай өлеңді қалай бағалады?» (1940,13 қазан), Исраилдің (Ақылбаевтың) «Абай және ән-күй» (1940, 20 қазан) атты материалдары ақынның өлең-жыр. Өнер туралы ойларын тұжырымдауға арналған. Зерттеуші ақындар Қ.Бекхожиннің «Абай-гуманист» (1954, 19 тамыз), О.Бекбосыновтың «Абай оқуға, білімге үндеген ақын» (1954, 26 тамыз) мақалаларында және «Біздің Абай» атты редакциялық материалда (1954, 5 қыркүйек) Абайдың әлеуметтік қызметі мен көзқарастарын зерттеу одан әрі тереңдей тұскен.

## Тағы қараңыз
Семей таңы
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Технологиялық процестер- автоматтық оңтайландыру жүйесі

Технологиялық процестер- автоматтық оңтайландыру жүйесі (Система автоматической оптимизации технологических процессов; system of automatic optimization of technological processes) — технологиялық процесстің оңтайлы режимін (белгілі бір мағынада) автоматты түрде анықтайтын жөне сүйемелдейтін басқару жүйесі.
## Дереккөздер</span>


Санат:Терминология
Бассейндік (бас) схема

**Бассейндік (бас) схема** — халықтың және экономика салаларының суға деген болашақтағы қажеттерін қанағаттандыру үшін, сондай-ақ суды қорғау және ұдайы молайту немесе оның зиянды әсерінен қорғау үшін жүзеге асыруға тиісті негізгі су шаруашылық және басқа да шараларды белгілейтін жобалау алдындағы құжат түріндегі өзен (көлдер, теңіздер) бассейнінің су ресурстарын кешенді пайдалану және корғау схемасы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Бехчета ауруы

**Бехчета ауруы** — қан тамырларының ерекше зақымдануынан болатын жүйелі көтеріңкі қозып ауруы. Тыныс алу органдарын рентген сәулесі арқылы зерттеуде жиналған көлеңкелі қабықтың білінуі мүмкін, өкпенің зақымдануы қан түкіруден, өкпеден қан кетуден білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтерді енгізу трафареті

right|thumb
**Мәліметтерді енгізу трафареті** (Трафарет ввода данных; data entry screen) — мәліметтерді енгізуге арналған орындары бар кесте немесе анкета түрінде дисплей экранына шығарылатын кескін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пайдалы қазбаны өңдеу

**Пайдалы қазбаны өцдеу** - пайдалы қазбаны байыту, металлургиялық бөлісімдер жасау немесе өндірістік игеру мақсатында алдын ала өндеу шаралары; сұрыптау, кептіру, уату, бөлшектеу және т.б. өндірістік процестер жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Стек шектеуіші

**Стек шектеуіші** *(Ограничитель стека; stack delimiter)* — стекті программалық-аппараттық іске асыру кезінде — стектің лық толуы орталық процессордың үзілуін шақыратын жұмыс процесінде ішіндегі бары стек ұзындығының өзгеруін шектейтін регистр.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жартылай ыдырау мерзімі

**Жартылай ыдырау мерзімі** ***(T1/2)*** — кез келген радиоактивті элементке тиесілі барша атомдардың тең жартысы ыдырауга кететін уақыт мөлшері; Ж.ы.м. белгілі бір изотоптың радиоактивті атомдарының саны екі есе азаятын уақыт аралыгы радиоактивті ядролардың ішкі қасиеттерімен анықталады, ол қоршаган орта көрсеткіштеріне (температура, қысым, заттың физикалық және химиялық жағдайы және т.б.) тәуелді емес.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Плевроцентез

**Плевроцентез** — плевралық қуысқа инені немесе троакарды енгізу арқылы кеуде қабырғасын тесу, диагностикалық немесе емдік мақсатпен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Кеңжолақты жеткізу

Кеңжолақты (көпарналы) жеткізу (широкополосная (многоканальная) передача; broadband) — 1)мәліметті (дыбысты, кескіңді) бір мезгілде әр түрлі жиілікті арналар арқылы жеткізу;белгілі бір жиілік ауқымында жеткізу жиілігін тығыздау және әрбір арнаның өткізу жолағын модуляциялау арқылы атқарылады; 2) жергілікті желілерде кеңейтілген өткізу жолағы 300 МГц және одан да жоғары физикалық аналогты мәлімет жеткізуші құрал.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Динамометаморфизм

**Динамометаморфизм** - тектоникалық күштер осерінен таужыныстар негізінен қүрылымдық, кейде минералдық өзгерістерге ұшырайтын, сол таужыныстардың қатпарлануымен сабақтаса өтетін процесс.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сірі қабық үйкелісінің шуылы

**Сірі қабық үйкелісінің шуылы **— сірі қабықтары сырқаттың әсерінен өзгеріске түскен плевра жапырақшаларының бір-бірімен үйкелісінен және сірі қабықтың қабынуы *(көбінесе, құрғақ түрінде)* кезінде демді ішке терең тартқанды көкірек қуысы үстінен естілетін шуыл.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көмекші регистр

**Көмекші регистр** (*Вспомогательный регистр; secondary register*) — операцияның жанама нәтижесін қабыл дайтын регистр.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стереотип

**Стереотип** *(Stereotype)* - 1) шаблон, штамп ретінде өзгермейтін, жалпы қабылданған үлгі; 2) сараптау жүйелерінде — пәндік саладағы абстрактыланған, жалпыланған объект түсінігі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Коффи-Антелав операциясы

**Коффи-Антелав операциясы** — хирургиялық операция, барлық сатылы бұлшық еттер мен келесі апиколиздің түйіскен жеріндегі I—III қабырғалардың артқы бөлімдернің резекциясымен бұғана үстіндегі кесінді арқылы эксплевралық ұштағы қиғаш торакопластика, үш жақтағы каверналарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Старттық бит

**Старттық бит** *(Стартовый бит; start bit)* — мәлімет жеткізудің "старт-тоқта" жүйелерінде — мәліметтерді берудің басын анықтайтын және жөнелтілген мәліметтерді синхрондауды қабылдайтын бит.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гидродинамикалық тосқауыл

**Гидродинамикалық тосқауыл** — тау жынысы қатының оның өрлеуі бойынша мұнай немесе газдың қозғалуына кедергі жасайтын жер асты
суының төмен қарай бағытталған сүзіліп ағу градиентінің көтеріңкі мөлшерімен сипатталатын аймағы. Мұндай градиенттің артуы өдетте қаттың өтімділігінің азаюымен байланысты. Гидродинамикалық тосқауыл мұнай мен газ шоғырларының пайда болуына мүмкіндік туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Санат:Гидрогеология
Мөлдір тастілім

**Мөлдір тастілім** - тау жыныстарының, минералдардың, қазба көмірлердің құрылыс және құрам ерекшеліктерін микроскоп арқылы зерттеу мақсатында олардың үлгілерінен алынатын өте жұқа тілінді. Мөлдір тастілімді дайындау үшін зерттелмек нысаннан алынған шағын таскертпенің алдын ала жалтыратып өңделген бір жақ жазықтығы байырғы шыны тақташасына жапсырылады да, оның екінші жағы мұқалмас материалдардан дайындалған айналмалы қайрақпен әбден жұқарып мөлдірленгенше егеледі. Тау жыныстары мен минералдардан дайындалған мөлдір тастілімдердің жұқалығы — 0,025-0,030 мм, ал қазба көмір тастілімдерінің көрсеткіші 0,005-0,035 мм аралығында.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді есепке алу

**Мәліметтерді есепке алу** (Учет данных) — жинаудан, қалыпқа келтіруден, жадқа жазудан және ақпаратқа мезгіл-мезгіл түзету енгізуден тұратын ақпараттық жүйенің негізгі қызметтерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бас тоған түрлері

**Бас тоған түрлері** - ашық ағын судан, суқоймадан (көл, бөген) немесе жер асты су көзінен су алуға және оны сутартқыштармен тасымалдап, пайдалануға арналған гидротехникалық имараттар мен жабдықтар кешені. Су кезі бойынша жер үсті бас тоғаны (өзендік, көлдік, , бөгендік) және жер асты сулары бас тоғаны, тұтынушыларға жеткізу тәсілі бойынша өздігінен ағатын және машина . күшімен су көтеретін (машинамен су , көтеру) бас тоғаны болып жіктеледі. Өзендегі бас тоғандар бөгетті және бөгетсіз (бір құлақты, реттеуші-шлюзді және онсыз, көпқұлақты, шпорлы), шөмішті болады. Жер асты суларындағы бас тоған тік (бұрғылау ұңғымасы немесе шахта құдықтары түріндегі), көлбеу (орлы, галереялы), аралас (мыс., шахта құдығы мен көлбеу ұңғымасы түріндегі сәулелік бас тоған) және ыза сулардың табиғи ызашықтарын шегендеу түрінде болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көмірлер петрологиясы

**Көмірлер петрологиясы** - қазба көмірлердің құрылысы мен жаралуы туралы ғылым. Көмірлер петрологиясы көмірлердің микроқұрамбөліктерін, ингредиентгерін, петрографиялық типтерін, олардың құрамын, химиялық және физикалық қасиеттерін, жаралуын, бітімдік және құрылымдық ерекшеліктерін зерттейді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жер ядросы

**Жер ядросы** — Жердің орталык неғұрлым терең геосферасы. Сыртқы ядро
мен субъядроға бөлінеді. Сыртқы ядро — сұйық,
субъядро — қатты деп топшыланады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Динамофлюидал бітім

**Динамофлюидал бітім** - қысымның әсерінен минерал түйірлері бір-біріне параллель бағдарланған динамометаморфтық таужыныстың бітімі.

## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Бастапқы су пайдалану

**Бастапқы су пайдалану** — арнайы рұқсат негізінде сутоғандарынан су алуды жүзеге асыратын заңды ұйымдар мен азаматтардың суды пайдалануы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Статикалық айнымалы

**Статикалық айнымалы** *(Статическая переменная; static variable)* — өзі анықталган блокқа қайта кіру кезінде мәнін сақтайтын айнымалы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жартымсыз кен

**Жартымсыз кен** - құрамындағы пайдалы құрамбөлік мөлшері мардымдылық мөлшерімен шамалас кен.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кеңейтілген бұрын болған әдіс

**Кеңейтілген бұрын болған әдіс** (метод расширенного предшествования) — бұрын болған әдістердің бір түрі. Оның мәні — бұрын болған қатынастың бірмәнсіздігін болдырмау үшін мәтіннің мағыналық бөлігін пайдалану.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Плеврэктомия

**Плеврэктомия** — хирургиялық операция плевраның созылмалы эмпиема кезінде іріңді қуыста қабырға маңы мен өкпе плеврасының учаскелерін алып тастау.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жаңа әдебиет

**Жаңа әдебиет** (қазіргі «Жұлдыз» журналы) - көркем әдебиет және сын журналы. Пролетариат және шаруа жазушылары Қазақ бірлестігінің (ҚазАПП) органы. 1928-1932 ж. шығып түрды. 20 жылдарда Абай және оның ақындығы туралы әдебиетшілер арасындағы тартысқа байланысты журналдың 1928 жылғы 3-5 санында С.Мұқановтың «*Әркім өзінше» ойлайды*» деген материалы жарияланған. Бұл мақаласында Мұқанов Ы. Мүстамбаевтың «*Қызыл Қазақстан*» журналыңда (1927,2-саны) жарияланған мақаласына жауап жазып, өзінің «*Абай-байшыл ақын*» деген түжырымын тағы да «*дәлелдеп*» шығады. Осыған байланысты журналдың сол жылғы 7-8 сандарыңца Ы. Мұстамбаевтың «*Абай*» деген көлемді мақаласы жарияланған. Бұл мақаласында автор Абай шығармаларына тек қана таптық тұрғыдан қарамау керектігін айтып, оның ақындық шеберлігін нақты мысалдармен дәлелдеуге әрекет жасайды. Ш.Тоқжігітовтың «*Лев Толстой*» (1928, 9-саны) деген мақаласында Абай мен Толстой көзқарастарының, дүние-танымының ұштасып жатқан тұстары сөз болады.»

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мәліметтерді жеткізу

**Мәліметтерді жеткізу** (Передача данных; data communications) — дербес компьютердің байланыс құралдарының көмегімен мәліметтерді жөнелту ісі.

## Дереккөздер


Компьютер желі

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шытынаған қышқұмыра шуылы

**Шытынаған қышқұмыра шуылы **— шытынаған жабық ыдысты (қыш құмыраны) тарсылдатқанда (шерткенде) естілетін дыбысты еске түсіретін, өкпе үстінен тырсылдатқанда естілетін дыбыс; кеңірдек тарамы мен сірі қабықтағы терең жарамен асқынған өкпеге ауа жіберіп емдеуде немесе тар кеңірдек тарамы мен іріңін түтік шығаратын өкпедегі үлкен шеткері жатқан қуыста байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Баяу инфекция

**Баяу инфекция** — инфекциялық патологияның өзгеше бір түрі. Оның ерекшеліктеріне вирустың организмде ұзақ сақталуы, аурудың жасырын мерзімінің ұзақтығы және сылбыр өтуі, алғашқы кездердегі клиникалық белгілерінің анықсыздығы жатады және міндетті түрде өліммен аяқталады. Ауру қоздырғышының туріне сай баяу инфекция екіге бөлінеді. Бірінші топқа ДНҚ және РНҚ-ды вирустар туғызатын 14 аурулар жатады. Олардың ішінде құтыру, СПИД, жасөспірімдердің склероздаушы панэнцефалиті, лимфоцитарлық хориоменингит т. б. бар. Екінші топқа приондар туғызатын трансмиссивті кеуекті энцефалопатиялар жатады. Олардың ішінде ең көп зерттелгендері куру, скрепи, Крейтцфельда-Якоб аурулары. Қалғандарының қоздырғыштары әзір белгісіз.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гидроксил

нобай|120px|
**Гидроксил (гидроксил тобы)** — су қалдығы, бір валентті радикал, атомдар тобы. Табиғи түзілімдер ішінде гидроксилдер су молекуласының, қаныққан тотықтардың, негіздердің және оттегін кіріктіретін қышқылдардың құрамында ұшырасады.

*Гидроксилсіздену* — гидратсыздану реакциясының жеке түрі; ол құрылымнан бөлінетін Н20 молекулаларының гидроксил топтарынан түзілуінен болады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Тип (определение)

**Тип** (Туре)
# қандай да бір заттың белгілі бір қасиеттерді иеленген пішіні;
# объектінің нақты жиыны, сипаттамасы;
# программалау тілдерінде — мөндер жөне оларға қолданылатын амалдар жиыны;
# жүйелеу бірлігі.

## Аралас тип
*Аралас тип* (жазба) (Комбинированный тип (запись); combined type) — өр түрлі типті аталған компоненттер тізбегімен берілген мөліметтер типі.
## Атап өту типі
*Атап өту типі* (Перечисляемый тип; enu-merated type) — өзіне берілген мөндерінің тізімімен анықталатын мәліметтер типі. Базалық тип (Базовый тип; base (fundamental) type) — программалау тілдерінің қүрамына кіретін, мәндерінің компонент немесе баска варианты болмайтын мөліметтер типі.
## Индекстелетін тип
*Индекстелетін тип* (жиым) (Индексируемый тип (массив); array type) — бір типті компоненттердің белгілі бір тобынан түратын күрделі тип.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пневмограф

**Пневмограф** — өкпе қимылын немесе кеуденің қозғалысын жазу үшін пайдаланылатын құрал. Пневмограф көкірекке қойылатын іші қуыс резеңкемен қапталған капсула. Бұл капсула резеңке түтігі арқылы жазу құралына жалғанады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көмірлердегі қабаттылық

**Көмірлердегі қабаттылық** - жекелеген көмір қабаттарын құрайтын көмір затының бастапқы әркелкілігі. Петрографиялық кұрамы, өсімдік материалы ұсақталуының әртүрлі дәрежесі мен сингенетикалық минерал құрамбөліктерінің әр түрлі құрамы бойынша білінеді. Көмірлердегі қабаттылық **макро** және **микро** қабаттылыққа бөлінеді. Көлбеу және жайпақ белесті типтері болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді жеткізу аппаратурасы

right|thumb
**Мәліметтерді жеткізу аппаратурасы** (Аппаратура передачи данных, Коммуникационное оборудование; data communications equipment) — 1) шалғайлық құрылғылар мен байланыс арнасы арасында сигналдарды түрлендіру мен кодтау ісін орындайтын мәліметтерді жеткізу станциясы құрамындағы құрылғы; 2) мәліметтерді жеткізу желісі интерфейсінде пайдаланылатын жабдықтардың жалпы атауы, мысалы модем, мультиплексор және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Техникалық жасақтама

**Техникалық жасақтама** (Техническое обеспечение; engineering support) — компьютер күрамына кіретін техникалык қүралдар жиьштыгы; ақпаратгық қүралдар кешені. Сондай-ақ осы қүралдар мен техникалық процестерге тиісті қүжаттама.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кеңтарататын желі

**Кеңтарататын желі** ("широковещательная" сеть; broadcasting network) — желінің бір бекетінен берілген сигналды оның басқа барлық бекеттері кабылдай алатын компьютер желісі (әдетте жергілікті желі).
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді жеткізу арнасы

**Мәліметтерді жеткізу арнасы** (Канал передачи данных; data link) — 1) электрондық машинаны терминалмен жалғастыратын физикалық орта мен аппаратура; 2) мәліметтерді бір құрылғыдан екінші құрылгыға жеткізуді ұйымдастыратын физикалық жалғастыру ортасы. Ол кез келген екі құрылғыны байланыстыра алады және ақпараттарды қабылдайды әрі жөнелтеді (мыс., принтер мен компьютер арасында немесе желідегі терминал мен негізгі компьютер арасында). Кейбір жағдайда мәліметтерді жеткізу арнасын тек байланыс желісі деп түсінбей, ақпараттарды қабылдайтын және бере алатын модем сияқты жабдық деп те қарастыруға болады. Мәліметтерді жеткізу арнасын құрайтын құрылғылар мәліметтерді жеткізу процесінің уақыт тәртібін белгілейтін хаттамага бағынады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кернинг

**Кернинг** (kern(ing) - мәтінді қабылдау (оқу) әсерін жақсарту үшін қатар орналасқан көршілес екі әріптің аралығын кішірейту (немесе үлкейту). Автоматты кернинг true туре төрізді немесе осыған ұқсас қарілтер үшін колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпепің дем шығаратын күші

**Өкпепің дем шығаратын күші**— демді сыртқа шығаруды жүзеге асыратып, бұлшық еттің барынша ширығуы кеаінде ауызбен және жабылған мұрынмен демді сыртқа шығару кезеңінің тыныс алу жолдарында ауа қысымын көрсететін сыртқы тыныс алу жағының көрсеткіші.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Пневмография

**Пневмография** — кеуде клеткасы немесе іш шеңберінің өзгеруіне орай тыныс алу қозғалыстарын графиктік түрде тіркеуге негізделген сыртқы тыныс алуды зерттеу тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Нығыздалған (қысылған) файл

**Нығыздалған (қысылған) файл** (*Упакованный (сжатый) файл; compressed file*) — ішіндегі мәліметтерінің көлемін кішірейту мақсатында арнайы утилиттер (программалар) арқылы нығыздалып жазылған файл. Нығыздалған файлдар иілгіш дискілер арқылы программалық жасақтамалардың көшірмесін алу (тарату) кезінде қолданылады. Мәліметтерді динамикалық түрде нығыздайтын жүйелер (*DoublSpace, Stacker*) бар, олар жұмыс істеу тәсілін өзгертпей-ақ, бұрынғы файл көлемін екі есеге дейін азайта алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пайдалы қазбаның саласы

**Пайдалы қазбаның саласы** -Пайдалы қазбаның минералдық, химиялық құрамын, құрылымдық және бітімдік ерекшеліктерін, технологиялық және физикалык қасиеттерін білдіретін ұғым.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жарық жанартау

**Жарық жанартау** — шығаратын каналы жарық түрінде болатын жанартау. Атқылау жарық бойымен түгелдей немесе оның жекелеген бөлікшелерінде орын алады. Атқылаудан кейін жарық жабылып қалып, оның қасынан жаңасы пайда болады. Одан төгілген материал алдыңғысын жауып қалады. Лава жабындарының ең үлкені базальт төгілгенде жаралады. Жекелеген жабындардың қалыңдығы — **5—15** м, кейде **100** м-ге жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Техникалық-экономикалық көрсеткіш

**Техникалық-экономикалық көрсеткіш**(Технико-экономический показатель; technique-economic index) — көсіпорьінның материалдық өндірістік базасы, еңбек қүрал-жабдықтары мен заттарын пайдалану, өндірісті үйымдастыру, өнімдерді өндіру шығыны сипатталатын шама. Көрсеткіштер жүйені ендіруден алынатын тиімділікті (акпаратты өңдеу мерзімін қысқартуды, қол еңбегінің көлемін азайтуды, басқару сапасын арттыруды, нөтижелердің дөлдігі мен дүрыстығын, материаддық қүралдардың үнемділігін) анықтауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Статикалық жад

**Статикалық жад** немесе **SRAM** () — ақпаратгы (қоректендіру кернеуі болып тұрса) ұзақ уақыт сақтауға мүмкіндігі бар жад. Статикалық жад ұяшықтары триггерлер негізінде жүзеге асырылады. Динамикалық жадқа қарағанда бұл ұяшықтар күрделі және кристалла көбірек орын алады. Бірақ оларды басқару жеңіл және қайта-қайта жаңартудың қажетгігі жоқ. SRAM жадына қатынас құру уақыты 15-25 не (ал DRAM жадына 60-100 не). Егер де SRAM жады жедел жад ретінде пайдаланылса, онда есептеу машиналарының шапшаңдығы жоғары болады және оның құны да өзгереді. Себебі, SRAM бағасы DRAM микросхемасынан әлдекайда қымбат. Сондықтан SRAM элементгері тек арнайы міндетгер орыңдау үшін (бүркеме-жад, BIOS параметрлерінің жады және т.б.) қолданылады. Сақталатын мәліметтер жоғалмау үшін микросхема аккумулятордан қоректеніп түруы керек. Статикалық жадтың түрлері — Async SRAM, Sync Burst SRAM, Pipelined Burst SRAM.
## Дереккөздер


нобай|солға|4-транзисторлы SRAM схемасы

Санат:Компьютерлік жад
Биссиноз

**Биссиноз** — (кәсіптік бронхорея, пневмокомиоз, мақта, зығыр, талшықты осімдіктер), луб немесе кендір шаңдарымен үнемі тыныстауға байланысты пайда болады, созылмалы бронхит және өкпе эмфиземасының дамуымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Бас канал

**Бас канал** — кұрғату және суармалау желісіндегі ашық бас сутартқыш. Құрғату желісінде Б.к. артық суды суқабылдағышқа жеткізуге арналған. Мұндай жағдайда бас каналға тасымалдаушы жинаушы каналдар, ашық және жабық коллекторлар, шектеуші каналдар және өзге де өткізуші элементгер құяды; жеке жағдайларда бас каналға реттеуші желінің элементтері енгізілуі мүмкін (1-і, 2-ші өзге де реттегі). Суармалау желісіндегі Б.к. өзендерден, бөгендерден тартылған суды суармалау алаптарына, елді мекендерге жеткізуге арналған. Бас каналдан үлкенді-кішілі арық, каналдар тартылады. Мыс., Үлкен Алматы каналы, Арыс-Түркістан каналы, Ертіс-Қарағанды каналы, Шиелі-Телікөл, Тасмұрын каналдары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өкпедегі қан тамырларының бітеліп қалуы

**Өкпедегі қан тамырларының бітеліп қалуы**— кіші күре тамыр жүйесінде кіші күре тамырларда, оң жақ жүрекшеде, жүректің қан қуысында немесе қанның үйып тығындалуы (эмульгирлі майға тамызатын сұйық дәрі, ауа көпіршіктері, ісінген клеткалар, паразиттер және т. т.).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Кох байқауы

250 px|thumb

**Кох байқауы** — туберкулез диагностикасы үшін ұсынылатын туберкулині бар тері астылық байқау.

## Кох реакциясы
Кох реакциясы— туберкулез жұқтырған организмнің өзгерген реакциясының көрінісі, туберкулездің тірі немесе өлген микобактериялары не сорпа культурасының концентрацияланған фильтраттарын тері астына некрозбен істегеннен соң болады.
## Кох триадасы

250 px|thumb
Кох триадасы — белгілі бір аурудың микроорганизмдердің үш шарты: а) микробқоздырғыш  барлық жағдайында табылуы тиіс, бірақ дені сау адамрда немесе басқа аурулар кезінде кездесуге тиіс микроқоздырғыш ауру организмнен таза культурасы в) микробтың таза культурасын
организмге енгізу сол ауруды туғызуға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтерді жеткізу жабдығы

**Мәліметтерді жеткізу жабдығы** (Оборудование передачи данных; data communication equipment) — компьютерді телефон желілеріне байланыстыра отырып, мәліметтерді басқа компьютерлерге жеткізуге арналған модем түріндегі жабдықтардың аппаратгық бөлігі; байланысты ұйымдастыру және оны үзуді, сондай-ақ мәліметтер жеткізу кезінде оларды басқаруды жасақтайтын құрылғылар.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердегі тасшемендер

**Көмірлердегі тасшемендер** - көлденең қимасы мм-ден ондаған см, ал
бойлық қимасы ондаған м минералдык жиырылымдар. Құрамы бойынша сульфидті, карбонатты және кремнийлі
пішіндері сфералық, сопақ немесе соларға жақын. Зерттеушілердің көпшілігі оларды шымтезек сатысында сырттан кірген ерітінділерден немесе шымтезек
ерітінділерінің эволюциясы нәтижесінде
жаралады деп санайды. Көмір қабаттарын
корреляциялау максатында және олардың
генезисін тануға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көп адресті машина

**Көп адресті машина** (*Многоадресная машина; multiaddress computer*) — көп адресті командалар жүйесі пайдаланылатын компьютер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді жеткізу блогы

**Мәліметтерді жеткізу блогы** (Блок передачи данных; data transmission block) — мәліметтерді жеткізу кезінде біртұтас бүтін ретінде қарастырылатын цифрлық мәліметтердің шектеулі мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ортогнатия

**Ортогнатия ( - дұрыс +  - жақ )**. Тістесудің физиологиялық түрі. Басқаша айтқанда төменгі тіс қатарын үстіңгі тіс қатары жауып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Көп аспектілі индекстеу

*Көп аспектілі индекстеу* (*Многоаспектное индексирование; multiple-aspect indexing*) — құжатты іздестіру амалы екі немесе одан көп логикалық бірліктерден түратын құжаттарды индекстеу өдісі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*многоаспектное индексирование

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Керу құрылғысы

**Керу құрылғысы** (устройство протяжки; devices of tracktor) — баспа құрылғысындағы басу кұрылғыларына арналған қағаздың үзіліссіз жолағын жылжытуға және жылжыту кезінде жоларалық шекараны нақты белгілеуге арналған құрылғы. Оның көмегімен осындай жылжыту жүзеге асатын техника берілістерді тартушы деп аталады. Әдетте, параллель жүмыс істейтін осындай қос құрылғы пайдаланылады; оның негізгі түйіндері жеңіл тізбелі немесе белбеулік щалма және оларға бекітілген (бүркеншіксіз шегелер немесе жүлдызшалар деп аталатын) ілгектер. Бұл ілгектер басып шығару құрылғыларына арналған қағаздардың екі шетінің бойымен ойылған ойықтарды қармайды. Керу құрылғысы, әдетте, түрақты тоқтың серверлік жетегімен немесе баспа құрылғысының электрондык схемасымен басқарылатын қадамдық қозғалтқышпен іске қосылады. Жоғары жылдамдықты басу құрылғыларында керу құрылғысының екі жұбы (терілетін жолдың үстінде және астында) пайдаланылады, алайда жылдамдығы аз құрылғыларда, әдетте, тек бір ғана тарту жұбы болады, мұнда қағаздың қажетті керілуі ілінісу есебінен жасалады. Құжатты басып шығаруға арналған құрылғыларда керу блоктары құжаттың үзілу шекарасы соңғы басылатын жолға жақын орналасуы үшін басылатын жолдың тікелей астында орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Техникалық-экономикалық негіздеу

**Техникалық-экономикалық негіздеу** — автоматтандырылған жүйені құру мен дамытудың техникалық- экономикалық мақсатқа пайдалылығы мен өндірістік-шаруашылық кажеттілігін негіздеуді қамтитын құжат.

## Дереккөздер

Санат:Жоба менеджменті
Кері аударғыш

**Кері аударғыш** (детранслятор, ретранслятор; decompiler) — кіріске программаны машиналық кодтан алатын және оған барабар программаны программалау тілінде беретін программа. Аударғыштың міндетін, кері міндетін орындайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Оттегіні пайдалану коэффициенті

**Оттегіні пайдалану коэффициенті** — тканьдер пайдаланатын оттегі бөлігі-  оның артериялық қандағы жалпы құрамға проценттік бөлігі(артериялық және веналық қандағы оттегі концентратының бір түрі).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көп бөлімді байланыс

**Көп бөлімді байланыс** (*Многопунктовая связь; multipoint connection*) мәліметтерді жеткізуге арналған екіден артық мәліметтер бекетінің арасында орнатылған байланыс.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Definition: multipoint connection

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дислокациялар

**Дислокациялар** - (лат. dislocatio - орын ауысу) — қаттарының бастапқы жатысының тектоникалық, магмалық не экзогендік процестерден бүзылуы;қатпарлық-пиликативтік және айырылымдық-дизьюнкциялық болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Пневмомедиастинум

нобай|
**Пневмомедиастинум** (*медиастинальді эмфизема, көкірек қуысы эмфиземасы*) — көкірек қуысы клетчаткасында ауаның немесе газдың болуы.

## Дереккөздер


Санат:Пульмонология
Пайдалы қазбалар геологиясы

**Пайдалы қазбалар геологиясы** — әр түрлі пайдалы қазба кендерінің Жер қыртысында қалыптасу жағдайы мен таралу зандылықтарын, олардың құрылыс ерекшеліктерін және кен денелерін кіріктіруші таужыныстармен өзара байланысын зерттейтін геологиялық ғылым саласы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Дисперсияландыру

**Дисперсияландыру** — ірі бөлшектердің ұсақталып уатылуы. Дисперсияландырудан түйір беттерінің ауданы өсіп, коллоидты және басқа дисперсиялық жүйелер (ұнтақтар, суспензиялар, эмульсиялар) пайда болады. Дисперсияландыру табиғатта мору процесінде болады.
## Дереккөздер


Санат:Коллоидты химия
Кеңірдек тарамындағы тесік

**Кеңірдек тарамындағы тесік** — кеудедегі терінің сыртынан (бронхторокальды терең жара), қабық қуысынан (кеңірдек тарамы мен сірі қабықтағы терең жара) қалған сірі қабық қуысы арқылы терінің сыртынан (кеңірдек тарамындағы, сірі қабықтағы, терідегі терең жара), кеңірдек тарамындағы псрилимфа түйіндерінде ыдыраусыз қуысынан (кеңірдек тарамындағы терең жара), ішкі мүшелердің (кеңірдек тарамы-өңештегі, кеңірдек тарамы — асқазандағы)—саңылауынан тыныс жүйесінің саңылауы хабарлайтын күшті аурудың жолы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Пневмометр

**Пневмометр** 
:1) кеуде клеткасының тыныс алу қозғалысы амплитудасын өлшеуге арналған прибор;
:2) маскаға жалғасқан сынапты монометр түрінде келетін дем алған мен дем шығарғанда жоғары тыныс жолдарындағы ауа қысымын өлшеуге арналған прибор.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Бас өзен

[thumb|200px|right|[Өзен]]
**Бас өзен** — тікелей мұхитқа, теңізге, көлге құятын немесе кейде кұм мен батпаққа сіңіп жоғалатын өзен. Өзен жүйесінің нақты өзендері арасындағы ең ұзыны және арнасының мөлшері үлкен өрі суы молдығымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көмірлерді зерттеу әдістері

**Көмірлерді зерттеу әдістері** -
зерттеу (петрографиялық, химиялық және
физикалык) мәселелеріне байланысты әр
түрлі сипаттар кешенінен тұрады. Көмір-
петрографиялык және кейде физикалық
зерттеулер деректері бойынша, техникалық және элементтік талдау нәтижелерімен бірге көмірлену дәрежесі мен көмірдің генетикалық типі анықталады. Қоңыр
және төменгі сатыдағы тас көмірлер үшін
жылу бөлгіштігі, жартылай кокстеу өнімдерінің шығымы мен құрамы анықталады.
Тас көмірлер үшін (газдыдан жұтаң бірігетіндерге дейін) — біріккіштігі, күмпиюі,
пластиметрлік көрсеткіштері, кокстік
қасиеттері сипатталады. Жұтаң көмір мен
антрациттер үшін — жылу бөлгіштік пен
электр өткізгіштік (антрациттерде) анықталады. Көмірлерді зерттеу әдістері
рентгеноскопия, инфрақызыл және ультракулгін спектрия, люминесценттік талдау, электрондық микроскопия, парамагнитті және ядролық-
магниттік резонанс, термография, тотығу
және гидрогендеу, т.б. Аталған химиялық
және физикалық әдістер көмір затының
молекулалық құрылымынан да мағлұмат
береді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Объектілік код

**Объектілік код** (*Объектный код;object code*) — машинамен тікелей орындалуға пайдаланылатын машиналык кодтағы программа. Программалаушының машиналық кодта жазған программасы Ассемблер тілінде http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%81%D1%81%D0%B5%D0%BC%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D1%80 жазылған және содан кейін аударылған программаға қарағанда тез жұмыс істейді, ал бұл программа, өз кезегінде, алдымен жоғары деңгейлі тілде жазылған программадан тез жұмыс істейді. Сонымен бірге микропроцессорды тікелей программалау арқылы жоғарғы деңгейдегі тілдермен қарастырылатын әрекеттерді жүзеге асыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Эхинококкоз

right|150px|thumb|Эхинококкоз
**Эхинококкоз** —*(синоним: гидратидті жіңішке таспа құрт, бір камералы жіңішке таспа құрт)* — ңестодоз тобына жататын гельмиптоз, әр түрлі мүшелерде жіңішке таспа құрттың дамуын тездететін личинкалар қоздырады.

## Дереккөздер


Санат:Таспа құрттар‎
Санат:Пульмонология
Жербедер

**Жербедер** (франц. relief, лат. relevo —
көтеремін) — құрлықтың, теңіздер мен
мұхиттар түбінің пішіні, мөлшері, шығу
тегі, жасы жоне даму тарихы жөнінен
алуан түрлі нысандарының жиынтығы.
Ауқымы жөнінен **планеталық** жербедер
нысандары (материктер, мұхит түбі),**меганысандар** (тау жуйелері, жазықтар,мұхит ойыстары), **макронысандар** (жоталар,тауаралық ойыстар), **мезонысандар**(төбелер, аңғарлар, сайлар), микронысандар (жырмалар, шалғынды ойпаңдар),**нанонысандар** (томарлар, төмпешіктер)болып сараланады.

## Жербедер қалыптастырушы процестер

**Жербедер қалыптастырушы процестер** — жербедерді қалыптастыратын процестер жиынтығы; **эндогендік** және **экзогендік** процестердің екеуі де қамтылады.

## Жербедер пішіндері

**Жербедер пішіндері** - жер бетінің жекелеген тегіссіздіктері, дөңестері — жербедердің *оң пішіндері*, ойыстары — жербедердің *теріс пішіндері*. Мөлшеріне қарай (мегабедер, макробедер, мезобедер,
микробедер, нанобедер), шығу тегіне
қарай (тектоникалық, жанартаулық, су-эрозиялық, мүздықтық, карстық, эолдық,
сөндай ор түрлі процестермен түзілген
полигенетикалық), жасына және
басқа нышандарына қарай сараланады.
Жербедер пішіндері әдетте өзара байланысты жербедер
типтеріне топтастырылады, ал жербедер
типтері жинақталып жер бедерін құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қоржын (себет)

**Қоржын (себет)** (*Корзина; Recycle bin*) — Windows ортасының жүйеге қызмет ету программасы немесе жүйелік бумасы деп те айтылады. Ол дискілердегі (магниттік, лазерлік) жойылуға тиісті қажет емес мәліметпен жұмыс істеуді жүзеге асырады. Қоржын программасының Менің компьютерім программасы тәріздес өзіндік терезесі бар, ол арқылы жойылуға дайындалған файлдар мазмұнын көру, оларды қайтадан жойылмаған бастапқы қалыпқа келтіру немесе жою әрекеттері орындалады. Бұл программа магниттік диск көлемінің 10 пайызға жуығын бос қалдыруды керек етеді, өйткені жойылуға тиіс мәліметтер уақытша біраз орын алып тұруы тиіс. Қоржындағы мәліметтер қажет етілмейтін болса, оны бірден тазалап, ішіндегі мәліметтерді біржолата қалпына келмейтін етіп жоюға болады.

## Ішкі сілтемелер
*Мәлімет жою

## Сыртқы сілтемелер
*[Recycle bin (computing)](http://en.wikipedia.org/wiki/Recycle_bin_(computing)) 
*[Корзина](http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%B7%D0%B8%D0%BD%D0%B0_(%D1%8D%D0%BB%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%82_%D0%B8%D0%BD%D1%82%D0%B5%D1%80%D1%84%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%B0)) 

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стереотиптік жағдай

**Стереотиптік жағдай** *(Стереотипная ситуация; stereotyped situation)* — сараптау жүйелерінде — берілген пән саласына тән ерекше қалып-күйлердің бірі (білімдер базасында Фрейм түрінде жиі ұсынылады).  
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Статикалық объект

**Статикалық объект*** (Статический объект; static object)*  — программаның орындалуы басталғанға дейін жарияланған объект.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көп даналы мәліметтер базасы

**Көп даналы мәліметтер базасы** (*Многоэкземплярная база данных; multiple copy database*) — есептеу желісінің бірнеше немесе барлық тораптарында көшірмесі алынған мәліметтер базасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қорды есептеудің статистикалық әдісі

**Қорды есептеудің статистикалық әдісі** - орташа статистикалық түрғыда анықталған кен өнімділігін кен орнының бүкіл ауданына немесе бір бөлігіне колдануға негізделген әдіс. Кен денесіндегі құрамбөліктер бірыңғай емес, ұялап таралған кен орындар үшін (қойтасты темір рудалары, жалбырлы фосфоритгер жоне т.б.), сондай-ақ қоры шамамен есептелетін кез-келген, әсіресе толық зерттелмеген кен орындар үшін қолданылады.
## Қордың толығу қарқындылығы көрсеткіші
мұнай(газ) қорының өнеркәсіптік санаты өсуінің белгілі-бір уақыт аралығындағы мұнай(газ) өндіруге қатынасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көмірлердің біріккіштігі

**Көмірлердің біріккіштігі** -
кокстегенде пластикалық күйден өткен
көмір түйірлерінің өзара біріккен біршама
монолиттер тузу қасиеті. Бұл процесс
бірігу деп аталады. Көмірлердің біріккіштігін тигельдік сынама
бойынша бағалауға, ал сандық көрсеткішін
пластиметриялық әдіс арқылы анықтауға
болады. Тас көмірлердің халықаралық
жіктемесінде Көмірлердің біріккіштігінің кокстелгіштіктен
айырмашылығы — жылдам қыздыру жағдайында анықталады. Біріккіштік ортаңғы
сатылы метаморфизмді тас көмірлер
алқабында максимал білінеді; ол көмір
затының қайта түзілуімен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Пайдалы қазбаларды байыту

**Пайдалы қазбаларды байыту** — кендегі пайдалы құрамбөлік мөлшерін көбейту, оны таза күйінде даралау, кендерден зиянды қоспаларды ажырату, көпбөлшекті кендегі әр түрлі құрамбөліктерді жіктеу сапасын бір қалыпқа келтіру және т.б. шараларды жүзеге асыру, яғни руданың (пайдалы қазбаның) сапасын арттыру мақсатында жүргізілетін өндірістік процестер.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Стратификацияланбаған тіл

**Стратификацияланбаған тіл** (орыс. *нестратифицированный язык*) — өзі үшін метатіл ретінде қолданылуы мүмкін тіл. Мысалы, ағылшын тілі, неміс тілі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Крамера симптомы

**Крамера симптомы** — артқы кокірек  лимфа түйіндері ұлғайған кезде III—IV кеуде  деңгейіндегі паравертебральдық маңайындағы дыбыстың доғалдануы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ортодентия

**Ортодентия** ( – дұрыс +  – тіс) — тіс-жақ ауытқуларын,тіс қатарының, тіс формасының өзгеруін зерттейтін және алдын алу, емдеу, түзету шараларын қамтитын ортопедиялық стоматологияның бір саласы.

Ортодонтия деформацияларды, яғни жарақаттан немесе аурудан туындаған зақымды қарастырмайды, керісінше генетикалық ақаулар сияқты даму ауытқуларын түзетеді. Ал деформацияны түзетумен ортопедиялық стоматология айналысады.

## Дереккөздер

Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Кері жобалау

**Кері жобалау** (обратное проектирование) — программада пайдаланылатын принциптерді анықтауға жасалынатын талдау. Басқа программада пайдаланылатын операцияларды орындау үшін кері жобалау программасын құрады. Ол белгілі бір стандартқа сәйкес жаңа программалар өндіреді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Объектілік модуль

**Объектілік модуль** (*Объектный модуль; object module*) — алғашқы модульді компиляциялаудың нәтижесі болып табылатын программалық модуль. Объектілік модуль байланыстар редакторы көмегімен басқа объектілік модульмен бірігуге дайын машиналық командалар тізбегі болып табылады Объектілік модуль берілген программалау жүйесі тілінің операторлары арқылы алғашқы модульде сипатталған әрекеттерді машиналық командалармен дәл жүзеге асырады. Әдетте, объектілік модуль салыстырмалы адрестерде орындалады және орын ауыстырушылық қасиеттерін иеленеді. Егер объектілік модуль байланыстарды редакциялауды қажет етпесе және жүктеу мен атқаруға дайын аяқталған программаны ұсынса, онда ол жүктейтін модуль болып табылады. Объектілік модульге аудару керек емес және олар байланыстар редакторы арқылы тікелей өңделетін болғандықтан, машина уақытын және компьютер жадын үнемдеу мақсатында онда көптеген бағыныңқы программалар мен басқа программаларда жиі пайдаланылатын программалық модульдер программалар кітапханаларында объектілік модуль түрінде сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кері код

**Кері код** (обратный код; back code) — 1) берілген екілік саннан барлық нөлдерді бірлікпен, ал барлық бірліктерді нөлмен алмастыру арқылы алынады; 2) тура кодты разряд-разряд бойынша терістеу арқылы алынған код.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кері тізбе

**Кері тізбе** (обратная цепь) — жасанды интеллект құру зерттеулерінде пайдаланылатын тәсіл. Бұл тәсілде мәселеге қол жеткізу үшін қажетті және одан соң олардың орындалу мүмкіндіктері зерттеліп, және т.б. Барлық қажетті информацияларды анықтағанға дейінгі қадамдар тізбектеліп талданады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қорымдану

**Қорымдану** — геологияда: шөгінділердің, тұнбалардың, жөндік және өсімдік қалдықтарының шөгінді (тұнба) материалдардың келесі қабатымен жаппайкөмкерілуі нәтижесінде олардың түзілім қалыптасуы ортасынан (су немесе ауа кеңістігінен) бірте-бірте шеттетілуі.  Қорымдану —түзілімнің қазындыға айналуының алғашқы сатысы,  палеонтологияда: организм қалдықтарының зерттелетін қабат  өңірінде ұшырасуын сипаттайтын белгілер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Дисгилденген су

**Дисгилденген су** - (лат. distillatio - тамшылап ағу) — ішінде еріген минералдық түздардан, органикалық заттардан және басқа да қоспалардан дистиляциялау (суды буландырып, қайтадан суға айналдыру) жолымен тазартылған су. Медицина саласында, лабораторияда т.б. қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Супервизор

**Супервизор, басқарушы программа, диспетчер** (*супервизор, диспетчер, управляющая программа; I supervisor*) — 1) дербес компьютер I құрылғыларын программалар арасында бөлуді басқаратын операциялық жүйе бөлігі; 2) операциялық жүйенің немесе оның негізгі ядросының ескі атауы; 3) программаның есептеуіш жүйе ресурстарын үлестіруді басқаратын бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көмірлердің генетикалық жіктемесі

**Көмірлердің генетикалық жіктемесі** — органикалық заттардың
көміржаралудың бірінші сатысында өтетін
түрлену процестерін ескеріп жасалған
жіктеме. Потанье (1908) барлық қазба
көмірлерді бастапқы материалы бойынша
гумиггерге, липтобиолиттерге және сапропелиттерге бөлген. Жемчужников (1935)
Потанье ережелерінің негізінде Көмірлердің генетикалық жіктемесінің
нұсқасын жасады, оны Гинзбург (1960,
1962) нақтылады. Бұл жіктемеде бастапқы
жапырақ және т.б. бөліктерінің заты,
бастапқы материал жиналған физикалық-
географиялық жағдайлар, ландшафт ерекшеліктері, өртаның физикалық-химиялық
(гидрохимиялық) және микробиологиялық ерекшеліктері мен оның нәтижесі —
өсімдік затының ыдырау процесі ескерілген. Бұл жіктемеде көмір топтары, оның
петрографиялық типтері бөлінген. Барлық бөліктемелерде қазба көмірлердің
құрылымы, олардың жылтырлығы мен
бітімі ескерілген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көп деңгейлі индекс

**Көп деңгейлі индекс** (*Многоуровневый индекс; multilevel index*) — екі немесе одан көп иерархия деңгейі бар теңгерілген бұтақтар түріндегі құрылым. Мұндай бұтақтардың түбірі жоғарғы деңгейдің индексі болады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Многоуровневые индексы
*Multi Level Indexes

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Стример

нобай|LTO стандарттағы стример және оның картриджі
**Стример** *(Streamer)* — тізбекті қатынас құру құрылғысы; қатқыл дискідегі мәліметтерді резервте сақтап қоюға арналған көлемді мәліметтер жинақтайтын магниттік таспадағы компьютерлік магнитофон. Көлемі үлкен мәліметтерді ұзақ уақыт сақтауға арналған магниттік таспадағы жинақтауыш құрылғы. Мәліметтер ағынын (stream — поток) оқу/жазу үздіксіз режімде жүргізілетіндіктен, сенімді әрі жылдам істейді деп есептеледі. Кемшілігі — мәліметтер жеткізу жылдамдыгының төмендігі. Сыйымдылығы — 20 Мбайттан 2 Гбайтқа дейін және одан да жоғары. Стримерлер — мәліметтерді магниттік таспада сақтауға арналған құрылғылар. Стримерлерге арналған магниттік таспалардың (картридж) көлемі жүздеген мегабайтқа жетеді.

## Артықшылықтары мен кемшіліктері
Деректерді магниттік таспада сақтау технологиясы компьютерлік технологияның дамуы кезінде айтарлықтай өзгерістерге ұшырады және әртүрлі кезеңдерде әртүрлі тұтынушылық қасиеттерімен сипатталды. Қазіргі заманғы таспалы дискілерді пайдалану келесі ерекшеліктерге ие.

Артықшылықтары:
*үлкен сыйымдылық;
*ақпараттық медианы сақтаудың төмен құны және кең шарттары;
*жұмыс тұрақтылығы;
*сенімділік;
*үлкен көлемді таспа кітапханасының қуаты аз.

Кемшіліктері:

кездейсоқ қол жетімділікке байланысты деректерге еркін қол жеткізудің төмен жылдамдығы (таспа қажетті жерге жылжуы керек);
жазу құрылғысының салыстырмалы түрде жоғары құны (таспа дискісі).

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жарықпен бұдырлау - минералогияда

**Жарықпен бұдырлау** - *[[минералогия]]да*: минералдарды анықтау әдістерінің бірі;
кейбір күміс кіріктіретін минералдардың (аргенит, пираргирит, прустит және т.б.) жылтыратып өңделген беткі жазықтыгының өте қарқынды жарық (мыс., вольттік доға) әсерінен бүдырлануына негізделген.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мұзбасу фазасы

**Мұзбасу фазасы** - өзінше мұзбасу дамуының белгілі бір кезеңі. Бірнеше мұзбасу фазасы бөлінеді: 

# *туындау* — жекелеген Фирн қарының бірігуінен мұздық туындайды; 
# *бастапқы* — қоректену еруден басым түсіп, мұздық үлғаяды; 
# *максимал* — мұздық өзінің шектік таралуына жетеді; 
# *шегіну* немесе *дегляциация* — еру қоректенуден басым түседі; 
# *ыдырау* және толық жойылу* — мұздық өзінің жылжуынан қалып, оқшауланған өлі мұз бөлікшелеріне ыдырайды.*

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ганис

**Ганистер** — коксты немесе металлургиялық пештердің ішкі өңірін қаптауға керекті отқа өте төзімді кірпіштер жасауға қолданылатын тақтатастар. Ферросилиций (Ғе мен Sі қоспасы) алу үшін де кеңінен қолданылады. Синонимі: күйместас.

Құрамында:

* **Кварц (SiO₂)** — 95%-ға дейін,

* **Қосымша минералдар** — серицит, каолинит, және басқалары.

## Қасиеттері және қолданылуы
Негізінен ұсақ кварц түйіршіктерінен тұрады. Аз мөлшерде дала шпаты, хлорит, слюда және басқа минералдар кездесуі мүмкін. Өте қатты және тығыз, сондықтан ол жоғары температура мен қысымға төзімді. Ганистер суды нашар өткізеді, бұл оны белгілі бір салаларда пайдалы етеді.Қышқылға төзімді құрылыс материалы ретінде пештердің ішкі қабатын қаптауға қолданылады.Төзімді тасты материал ретінде пайдалы. Кейбір жағдайларда керамикалық бұйымдар жасау үшін шикізат ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Супервизор блогы

**Супервизор блогы** *(Блок супервизора; supervisor request block)* — компьютерлердің бірыңғай жүйесіңде — тиісті қызмет ететін программаға үзу көзін талдау мен басқаруды беруді орындайтын супердидардың құрамды бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кері үйлесімділік

**Кері үйлесімділік** (обратная совместимость) — күрделі жүйенің өте қарапайым жүйемен жұмыс істеу қабілеттілігі. Егер мекемелік үлкен компьютер ықшам компьютер пайдаланған программамен жүмыс істей алатын болса, онда бұл программаның кері үйлесімділігі бар деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Супервизорлық программа

**Супервизорлық программа** *(Супевизорная программа; supervisory program)* — супервизор құрамына кіретін және оның бір қызметін орындайтын операциялық жүйенің басқарушы программасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Супервизорлық программалар кітапханасы

**Супервизорлық программалар кітапханасы** (Библиотека супервизорных программ; supervizor program library) — супердидар программасын сақтауға арналған кітапхана. Кітапханада басқарушы программа модулі, енгізу-шығаруды басқаратын ішкі программалар, енгізу-шығару жүйе құрылғыларында қателіктерді өңдейтін ішкі программалар орналастырылған.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кері шақыру

**Кері шақыру** (обратный вызов;call-back) - модемде — мәліметтерді рұқсатсыз алудан, беруден сақтану үшін қолданылатын әдіс. Модем келіп түскен шақыру сигналын үзіп тастап, жадында жазылып калған оның телефон нөмірі арқылы абонентке өзі телефон соғады; алғашқы жалғастыру ұсталып тұрғанда және қарсы абонент күту жағдайында болғанда абоненттердің екінші жалғастырылуын тағайындау.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мұзбасу циклі

**Мұзбасу циклі** — климаттың өзгерулеріне байланысты мұзбасудың пайда болуы, дамуы және жойылуы. Прогресті фазада мұзбасудың ауданы ұлғаяды, регрессиялық фазада кішірейіп, толық жойылуға дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кулътит

**Кулътит** — өкпені немесе оның бөліктерін орнына тұтқасын салып немесе кеңірдек тамырларын (бронх культінің тұсын) тігіп, операция жасау кеңірдек тарамдарының бұзылуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Көп машиналы жүйе

**Көп машиналы жүйе** (*Многомашинная система; multimachine system*) бірыңғай жұмысты орындау үшін машина аралық алмасу құралдарымен бірнеше компьютер біріктірілетін немесе сыртқы құрылғыларды бірлесе пайдаланатын есептеуіш жүйе.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Компьютерные сети. Многомашинные системы
*Многомашинная система

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Суперкеңарна

**Суперкеңарна, ақпараттық суперкеңарна** *(Супермашстраль, информационная супермагистраль; super-highway, information superhighway)* — кез келген пайдаланушының кез келген басқа пайдаланушымен, оның орналасу жағдайына тәуелсіз, ақпарат алмасуына мүмкіндік беретін жоғары жылдамдықты мәліметтерді жеткізу желісі. Есептеуіш техника мен теледидардың синтезделу принципіне негізделеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кері іздестіру

**Кері іздестіру** (обратный поиск) - мәтіндерді дайындау программаларындағы сөздерді іздестіру процесі, мұнда іздестіру мәтіннің соңынан басына қарай жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гастролиттер

**Гастролиттер** — жануарлар асқазанынан табылатын, олардың ас сіңіру органдарында болуына байланысты жұмырлана тегістелген тау жынысы немесе минерал түйіршіктері. 

Синонимі: асқазан тастары.

## Дереккөздер


Санат:Асқорыту жүйесі
Санат:Асқорыту жаратылысы