open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kazakhstan Airlines

**Kazakhstan Airlines** — 1991-1996 жылдар аралығында Қазақстанның ұлттық әуекомпаниясы қызметін атқарған. Чархи Дадри апатынан кейін 1996 жылы Air Kazakhstan ретінде қайта құрылған.
Kazakhstan Airlinesтың қазақша аты **Қазақстан Әуе Жолы**

## Тарихы
1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін «Аэрофлот» мемлекеттік әуе компаниясының қазақстандық бөлімшесі «Қазақстан әуе жолдары» болып өзгертілді , оның хабынан 1992 жылы Алматы халықаралық әуежайындағы тұрақты рейстер іске қосылды. 1996 жылы, яғни «Қазақстан әуе жолдары» іске қосылғаннан кейін 4 жыл өткен соң, олардың сатылымы күрт төмендеді. Себебі қарашаның 12-сі күні әуеде соқтығысқан қазақстандық әуе компаниясының ұшқыштарының бірі болып, ешкім аман қалмады.

## Флоты

Kazakhstan Airlines келесі әуе кемелерін мұраға алған:

* Антонов Ан-24
* Антонов Ан-26
* Антонов Ан-30
* Boeing 747SP
* Boeing 757-200
* Илюшин Ил-18
* Илюшин Ил-76
* Илюшин Ил-86
* Туполев Ту-134
* Туполев Ту-154
* Яковлев Як-40
* Яковлев Як-42

## Апаттар мен оқыс оқиғалар

Kazakhstan Airlines 1996 жылдың 12 қарашасында орын алған Чархи Дадри ұшақтар соқтығысуы оқиғасына қатысты. 349 адамның қаза табуына себеп болған бұл апат — авиация тарихындағы ең қанды оқиғалардың бірі болып саналады. Kazakhstan Airlines компаниясының Илюшин Ил-76 ұшағы, рейс 1907 ретінде, Saudi Arabian Airlines компаниясының Boeing 747-100B ұшағымен соқтығысты. Тергеу нәтижесінде рейс 1907 экипажының өздеріне берілген биіктіктен ерте түсіп кеткені анықталды. Бұл оқиға нашар даярлық пен ағылшын тілін жеткілікті деңгейде білмеу себебінен болды деп танылды. Осы жағдайдан кейін Қазақстан үкіметі Kazakhstan Airlines компаниясын банкрот деп жариялап, оның активтерін жаңадан құрылған Air Kazakhstan компаниясына берді.

Kazakhstan Airlines-ке тиесілі әуе кемелерімен болған тағы төрт оқиғада ұшақтар есептен шығарылды, бірақ бұл жағдайларда адам өлімі тіркелмеген:

* 1993 жылғы 16 қаңтарда Антонов Ан-24 (тіркеу нөмірі UN-46478) ұшағы бортында 19 жолаушы мен 4 экипаж мүшесі бар кезде Қостанай әуежайына апатты қонды. Ұшып келу кезінде сол жақ қозғалтқыш істен шықты. Ұшқыштар ұшақты ұшу-қону жолағымен дұрыс бағыттай алмады және қайталап айналу (go-around) маневрін жүзеге асырмады. Нәтижесінде ұшақ ұшу-қону жолағының шетінен 162 метр бұрын жерге соғылды.

* 1995 жылғы 21 қаңтарда Туполев Ту-154 (тіркеу нөмірі UN-85455) ұшағы Карачи халықаралық әуежайында ұшуға әрекет жасаған кезде ұшу-қону жолағынан асып кетті. Ұшақта 105 жолаушы және 5 экипаж мүшесі болған. Ұшақ жүктемесі нормадан 6 тоннаға артық болған.

* Сол жылдың 13 сәуірінде Яковлев Як-40 (тіркеу нөмірі UN-88181) ұшағы Тараз әуежайында қиғаш желмен қону кезінде ұшу-қону жолағынан шығып кетті. Бортта 28 жолаушы мен 3 экипаж мүшесі болған. Ұшақ бетон қоршауға соғылды.

* 1995 жылғы 1 қарашада Антонов Ан-24 (тіркеу нөмірі UN-47710) ұшағы Шымкент Халықаралық Әуежайына қону кезінде ұшу-қону жолағына дейін 1100 метр қашықтықтағы алқапқа апатты түрде қонды. Бұл жаттығу рейсі болатын және ұшақта 4 экипаж мүшесі болған.

## Тағы қараңыз
* Чархи Дадри ұшақтар соқтығысуы
* Air Kazakhstan

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әуе компаниялары
Санат:1996 жыл
Лоуренс Лессиг

**Лоуренс Лессиг** (; 3 маусым 1961) — Стенфорд (АҚШ) университетінде құқық саласының профессоры. Халыққа Лессиг авторлық құқық туралы заңға өзгеріс енгізуде, әсіресе Интернетке байланысты мәселелерде белсенділігімен танылған тұлға ретінде белгілі. 

Гарвард университетіне қарасты Едмонд Дж.Сафра атындағы Этика орталығы мен қорының директоры, әрі осы университет құрамындағы құқықтану мектебінің профессоры. Ол 1989 жылы Иель университетінің құқықтану мектебін тамамдағаннан кейін сот саласында қызмет еткен. 2002 жылы Creative Commons жобасының негізін қалап, АҚШ жоғарғы сотында қаралған Элдред пен Ашкрофт арасындағы істе негізгі кеңесші болған. Л.Лессиг “Код және кибер кеңістіктің басқа да заңдары” (1999), “Еркін мәдениет” (2004), “Ремикс” (2008) және әлемге кең танылған басқа да кітаптардың авторы.

## Дереккөздер
Қазақ тілінің әмбебап сөздігі

"Қазақ тілінің әмбебап сөздігі" - 15 томдық «Қазақ әдеби тілінің сөздігіне» енген, 92 300 сөз бен 57 856 сөз тіркесі – барлығы 150 156 лексикалық бірлік қамтылатын  және түрлі тақырыптағы, сан-алуан саладағы сөздіктердің қорын бір жерге жинақтайтын сөздіктер “агрегаторы”. «Қазақ тілінің әмбебап сөздігі» - "WikiBilim" қоғамдық қоры іске асырып жатқан көптеген жобалардың бірі.

Рухани азығын алдымен ана тілінен іздейтін, тегінен ажырамауды қалайтын көпшіліктің «Қазақ тілінің әмбебап сөздігінен» ұлттың төл сөздері жайлы мәлімет алып қана қоймай, сөздік құрамның негізін құрайтын кірме сөздердің мағынасы жайлы ақпарат алу мүмкіндігі артады. Ал сөздің грамматикалық, лексикалық белгісі қоса беріліп, сөз мәнін айқындау үшін баспа бетінде жарық көрген материалдардан мысалдар келтірілуі сөздік құнын арттырмаса, кемітпек емес.

Бұл онлайн үлгідегі сөздік болғандықтан, мұнда қолданушылармен кері байланыс орнатылып, талап пен тілектер ескерілетін, пікір алмасу, сұрақтар мен ұсыныстарға жауап беру мүмкіндігі бар. Сондықтан бұл сөздікті техникалық жағынан жетілдіріп, мазмұнын байытуға қалың көпшілік те атсалыса алады.

Жобаның ғылыми негізін қамтамасыз ету үшін А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының мамандары арасынан жасақталған ғылыми сараптама тобы құрылды.

Топ мүшелері:

1. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы Н.Уәлиұлы (топ жетекшісі)

2. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының докторы Р.Шойбеков

3. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты А.Фазылжанова

4. А.Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымдарының кандидаты Ж.Исаева 

## Дереккөздер
Веденовка

**Елді мекендер:**
;Қазақстан:
* Веденовка – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл.

;Ресей:
* Веденовка – Башқұртстанның Стрелитамак ауданындағы ауыл.
Қарабұлақ

**Қарабұлақ:**

## Елді мекендер
### Абай облысы
* Қарабұлақ – Аягөз ауданы, Ақшәулі ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* ''Қарабұлақ'' – Аягөз ауданы, Қосағаш ауылдық округі құрамындағы таратылған ауыл.
* ''Қарабұлақ'' – Аягөз ауданы, Майлин ауылдық округі құрамындағы таратылған ауыл.
* Қарабұлақ – Мақаншы ауданындағы ауыл.

### Ақмола облысы
* Қарабұлақ – Алға ауданындағы ауыл.
* Қарабұлақ – Бурабай ауданындағы ауыл.
* Қарабұлақ – Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.

### Ақтөбе облысы
* Қарабұлақ – Мәртөк ауданындағы ауыл.
* ''Қарабұлақ'' – Шалқар ауданындағы таратылған ауыл.

### Алматы облысы
* Қарабұлақ – Кеген ауданындағы ауыл.
* Қарабұлақ – Талғар ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Қарабұлақ – Алакөл ауданындағы ауыл.
* Қарабұлақ – Ескелді ауданындағы ауыл.

### Қарағанды облысы
* Қарабұлақ – Қарқаралы ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Қарабұлақ – Сайрам ауданындағы ауыл.
* Қарабұлақ – Созақ ауданындағы ауыл.

### Шығыс Қазақстан облысы
* Қарабұлақ – Зайсан ауданындағы ауыл.
* ''Қарабұлақ'' – Күршім ауданындағы таратылған ауыл.
Қатаркөл

**Қатаркөл**, *Қотыркөл* — Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл, Қатаркөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Щучинск қаласының шығысында 16 км, Бурабай шипажайы темір жол станциясынан 23 км қашықтықта, Қотыркөл көлінің оңтүстік-шығыс жағасында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы

Іргесі 1849 жылы қаланған. 1930 жылы мұнда Буденный атындағы ұжымшар ұйымдастырылған. Оның негізінде 1996 жылы бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Қотыркөлде кірпіш зауыты, малдәрігерлік-зоотехника колледжі, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы елді мекендері
Санат:Сібір казак әскерінің елді мекендері
ГОЭЛРО жоспары

thumb|Өскемен СЭС-ы ГОЭЛРО жоспарында бекітілген
**ГОЭЛРО жоспары** - елді электрлендіру негізінде КСРО халық шаруашылығын өркендетудің тұңғыш біртұтас мемлекеттік перспективалық жоспары.

## Тарихы
1917 жылы Октябрь революциясынан кейін В.И.Лениннің нұсқауы бойынша Ресейді электрлендіру жөнінде 21 ақпан 1920 жылы Мемлекеттік комиссия (**''Го**сударственная комиссия по **эл**ектрификации **Ро**ссии*, қысқаша ГОЭЛРО) құрылды. Комиссия жұмысына Г.М.Кржижановский (*Ресейдегі революция қозғалысының қайраткері, ғалым-энергетик'') бастаған 200-ден астам ірі ғалымдар мен мамандар қатысты.

## ГОЭЛРО жоспарының мақсаты
ГОЭЛРО жоспарында таяудағы 10 жылдың ішінде өнеркәсіп өндірісін қалпына келтіріп, оны 1913 жылғымен салыстырғанда шамамен 2 еседей арттыру, өнеркәсіптің жаңа прогрессшіл құрылымын жасау, жаңадан бірқатар өндіріс орындарын ашу көзделді. Жоспарда жалпы қуаты 1,5 - 1,75 млн. квт болатын 30 ірі электр станцияларын салу белгіленді. Бұл аудандық станциялардың жалпы қуаты жоспар бойынша 1913 жылмен салыстырғанда 10 еседей артуға тиіс болды. Сондай-ақ 10 су электр, 5 шымтезек электр станциясын салу белгіленді.

ГОЭЛРО жоспарын В.И.Ленин партияның екінші программасы деп бағалады. Советтердің Бүкіл Ресейлік 8 - съезінде бекітілді.

ГОЭЛРО жоспары елдің бұрынғы өнеркәісптік аудандарының электр энергетикалық базасын нығайтумен қатар, оны бұрын артта қалған ұлттық аудандарда дамытуды көздеді.

### ГОЭЛРО жоспарында Қазақстанда электр станцияларын салудың белгіленуі
Минералдық шикізаттары мол және экономикалық энергия ресурстары бар Қазақстанда өнеркәсіп өндірісін өркендетуге қолайлы жағдайлар болды.  
 

### Қазақстанның энергетика жүйесі

## Тағы қараңыз
* Бесжылдық
* Бұқтырма су электр стансасы
* Өскемен су электр станциясы
* Соғыстан кейінгі жылдардағы Қазақстан өнеркәсібінің дамуы (1946-1960)

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан энергетикасы
Санат:Экономика
Санат:Тарих
Санат:Су электр станциялары
Евгений Порфирьевич Антошкин

**Евгений Порфирьевич Антошкин** - Социалистік Еңбек Ері (1971), өндіріс озаты, Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатының экскаваторшылар бригадасының бригадирі. 1932 жылы Башқұрт АКСР (қазіргі Башқұртстан), Стерлибат ауданы, Борисовка ауылында туған.

## Еңбек жолдары
* Антошкин Е.П. жеке жоспар бойынша еңбек өнімділігін арттыру қозғалысын бастаушылардың бірі болды.
* 1953 жылдан КОКП мүшесі.
* 1970 жылы ол басқарған бригада 2 млн.800 мың м³, 1975 жылы 9 млн.47 мың т кен тиеді.
* 1971-1975 жылдары экскаватордың жобалық өнімділігін 66%-ке арттырды.

## Жетістігі
* Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1975).
* 8-сайлауда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты.

## Наградалары
* Ленин ордені
* Октябрь революциясы ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1971)
* Медальдар

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан кеншілері
Уикимедиа қоры

**«Уикимедиа Қоры»** (Wikimedia Foundation, Inc.) — әлемдегі барлық тілде ақпарат тарату және тегін мазмұн (контент) қалыптастыруға байланысты құрылған халықаралық коммерциялық емес ұйым. Сонымен қатар, «Уикимедиа Қоры» түрлі уики-жобалардың көмегімен  тегін, әрі  танымдық контентке қол жеткізу мақсатын көздейді. Әлем бойынша ең көп кірілетін 10 сайттың бірі болып табылатын ғаламдық Уикипедия - аталмыш қордың ірі жобаларының бірі.

Штаб-пәтері АҚШ-тың Калифорния штатындағы Сан-Франциско қаласында орналасқан. Қордың құрылуы ресми түрде 2003 жылы маусымның 20-сында, Уикипедия негізін қалаушылардың бірі Джимми Уейлс тарапынан жарияланған болатын.

## Уикимедиа қорына ең көп қайырымшылықтар
* Facebook - $1 млн 22.12.2018
* Павел Дуров (Вконтакте) - $1 млн  24.01.2012
* Google  - $2 млн 17.02.2010
* Google  - $0.5 млн 19.11.2011
* Amazon  - $1 млн  26.09.2018
* Крейг Ньюмарк  - $2,5 млн 11.09.2019

## Уикимедиа жобалары

[thumb|[2010 жылы 16 сәуірде  тіркелген Уикимедиа жобаларындағы барлық өңдеулер саны]]

## Дереккөздер


Санат:Уикипедия
Астрохимия

Астрохимия - (молекулалық астрофизика) жұлдызаралық ортадағы атомдар, молекулалар арасындағы химиялық реакцияларды, жұлдыздар мен планеталардың түзілу фазасын зерттейтін космохимия саласы.

Санат:Астрохимия
Қуаңшылық

thumb|Қуаңшылықтан тілімделген жер
**Қуаңшылық** - ауа температурасының күрт көтерілуі мен ылғалдың шұғыл азаюы әсерінен туатын күрделі метеорологиялық құбылыс. Ұзақтығы әр түрлі табиғи зонада түрліше болады.

## Қуаңшылық тудыратын факторлар
* Табиғи факторлар:
** жергілікті жердің географиялық орны (көл, теңіз, мұхиттардан алшақтығы), жер бедері
** климаты
** топырағы
** өсімдік жамылғысы
** құрғақ атмосфералық ауа
** жауын-шашын мөлшерінің аздығы немесе болмауы 
** желдің үнемі соғуы (жел эррозиясы).
* Адамдардың шаруашылық іс-әрекеті (антропогендік фактор).

## Қуаңшылық зардабы
* Егістік, жайылым және шабындықтың өнімі күрт кемиді;
* Өзен, бөгендер деңгейі төмендейді;
* СЭС қуаты кемиді;
* Өрт қаупі күшейеді;

* Топырақтың құрғап кетуінен эррозия құбылысы дамиды;

* Малдың өсуіне зор нұқсан келтіреді;
* Қуаңшылық аймақ тұрғындарын экономикалық күйзеліске ұшыратады.

### Қазақстандағы қуаңшылықтар
Ұлы Октябрь социалистік революциясынан дейін қуаңшылыққа қарсы қолданылатын агротехникалық шаралар кешені болмағандықтан, қуаңшылық аяғының  жұтқа айналған кезеңдері (әйгілі Қоян, Мешін, Жылан, 1880, 1892, т.б. жылдар) болды, мал өсіруге зор нұқсан келтіріп, елді қатты күйзелтті.

Қазақстанда 1950, 1957, 1961, 1965, 1967, 1968, 1974, 1977 жылдары және 1952, 1953, 1969 жылдары тамыз, 1977 жылы маусым, 1956, 1962, 1974 жылдары шілде, 1980 жылы мамыр айларында қуаңшылық болды. Кейбір жылдары қатарынан бірнеше айға созылды. 1955 жылы - 2 ай (мамыр, маусым), 1975 жылы - 3 ай (маусым, шілде, тамыз).

#### Қазақстандағы қуаңшылық себебі
Қазақстанға Иран, Ауғанстан аймақтарында қалыптасатын, қысымы өте жоғары, құрғақ және ыстық антициклон өтіп, жаз бойы сақталады. Сібірден келетін ылғалды салқын ауа жоғары қысымды антициклонды бұзып өте алмай тоқтап қалады. Осылардың салдарынан Қазақстан даласында қуаңшылық болып тұрады.
thumb|center|780px|Қазақстанның атмосфералық қуаңшылық картасы.

## Қуаңшылықпен күрес
Қуаңшылық әсерін кеміту үшін атмосфераның жер бетіне жақын қабатындағы ылғал мен жылу балансын реттеу мақсатында жерді арнайы агротехникалық әдіспен жырту, егістікті суару, қар тоқтату, ағаш алқабын жасау,  астық тұқымын  қолайлы уақытқа себу сияқты шаралар жүргізіледі. Қуаңшылық табиғаттың күрделі құбылысы, сондықтан көрсетілген шаралар кешенін қолдану қуаңшылықтың зиянды зардабын бәсеңдетуге септігін тигізеді.

## Дереккөздер


## Дереккөздер
* Агрономия негіздері (авторлар: Жаңабаев Қ., Арыстанғұлов С.) Астана - 2010. 352бет. ISBN 978-601-292-059-8

Санат:Табиғат
Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Экология
Ким Ман Сам

**Ким Ман Сам**(1883-1964) - Социалистік Еңбек Ері (1947), күріш өсірудің әйгілі шебері, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лаураеты (1947). 1883 жылы Ресейдің Қиыр Шығыс өлкесі, Уссури уезінде туған.

## Еңбек жолдары
* Қызылорда облысы, Шиелі ауданындағы "Авангард" колхозының күріш звеносының жетекшісі болды.
* 1929 жылдан колхозшы.
* 1937 жылдан КОКП мүшесі.
* 1940 жылы қажырлы еңбегі және озат агротехниканы қолдану нәтижесінде 18 га егістің әрқайсысынан 80 ц, 1942 жылы әр га-дан 150 ц, 1944 жылы 15 га егістен 152 ц, одан кейінгі жылдарда да күріштен жоғары өнім жинады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені
* "Құрмет Белгісі" ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1947)
* Медальдар

## Тағы қараңыз
* Қазақстанды жаңғыртудың кеңестік үлгісі

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қалмақстан

**Қалмақстан (Қалмақия) Республикасы** () — Ресей Федерациясының құрамына кіретін республика, Оңтүстік федералды округінің құрамына кіретін субъект.

Елордасы — Элиста қаласы. Еуропадағы жалғыз буддистік аймақ болып саналады.

Республика оңтүстігінде Дағыстанмен, оңтүстік-батысында Ставрополь өлкесімен, батысында Ростов облысымен, солтүстік-батысында Волгоград облысымен, шығысында Астрахан облысымен шектеседі.

## Географиясы
Ауданы - 76,100 км²

### Географиялық жағдай
Қалмақ Республикасы Ресейдің еуропалық бөлігінің төтенше оңтүстік-шығысында орналасқан. солтүстіктен оңтүстікке аумағында ұзындығы - батыстан шығысқа 458 км, - 423 км. Оның төтенше координаттары 41 ° 38 құрайды және 47 ° 34 'Е., 48 ° 15' және 44 ° 45 'солтүстік ендік.

Облыс дала, жартылай шөл және шөл аймағында орналасқан және 75,900 км² ауданды қамтиды, бұл Батыс Еуропадағы Бельгия, Дания, Швейцария және Нидерланды сияқты мемлекеттердің аумағынан үлкен.

Қалмақия аумағында үш табиғи-экономикалық аймақ: Батыс, Орталық және Шығыс аймақтар. Батыс аймақ Городовик пен Язалти аудандарының аумақтарын қамтиды, орталық аймақ Малодербетов, Сарпинский, Кетченеровский, Целинной, Прутнецкий және Ики-Бурул аудандарының аумақтарын қамтиды, ал Шығыс аймағы Октябрь, Юстинский, Яшкуль, Черноземельский және Лаганский аумақтарын қамтиды. Батыс аймағы топырақ-климаттық жағдайлар үшін ең қолайлы болып табылады.

Оңтүстіктен Қалмақия аумағы Кұмо-Мече депрессиясы мен Маныш және Қума өзендерімен шектеледі, оңтүстік-шығыс бөлігінде Каспий теңізі жууға болады, солтүстік-шығысында республиканың шекарасы солтүстік-шығысында Волга өзеніне, ал солтүстік-батыста Ерген тауы орналасқан. Республика аумағында Каспий маңы ойпатының солтүстік бөлігі Сарпин ойпаты деп аталады, ал оңтүстік бөлігінде қара жерлер бар. Республика аумағының басым бөлігін иемденіп отырған рельефтің басым түрі - жазықтық. Каспий жағалауы - бұл құмды, тайыз бухталармен кесілген.

## Тарихы
нобай|XX-ғасырға дейінгі қалмақ баспаналары

## Халқы

## Мәдениеті

## Экономикасы

## Дереккөздер


Санат:Ресей республикалары
Николаевка

**Қазақстан:**

* Николаевка – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Николаевка – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Николаевка – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы ауыл.
* Николаевка – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* ''Николаевка'' – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы таратылған ауыл.
* Николаевка – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл.
* ''Николаевка'' – Павлодар облысы Шарбақты ауданындағы таратылған ауыл.

**Башқұртстан:**

* Николаевка – Башқұртстанның Аургазин ауданындағы ауыл.
* Николаевка – Башқұртстанның Бакалин ауданындағы ауыл.
* Николаевка – Башқұртстанның Белорет ауданындағы ауыл.
* Николаевка – Башқұртстанның Кармаскалин ауданындағы ауыл.
* Николаевка – Башқұртстанның Миякин ауданындағы ауыл.

**Болгария:**
* Николаевка – Болгариядағы ауыл, Варна облысына қарасты Суворово қауымының құрамына кіреді.
Мал атаулары

**Мал атаулары** - төрт түліктің (жылқы, түйе, сиыр, қой-ешкі) жасына, жынысына, жұмысқа пайдаланылуына қарай халықтың малдарға қойған аттары. 

## Кіріспе
Мал көшпелі қазақ елінің тұрмысында ғасырлар бойы мінсе - көлік,  жесе - тамақ, ішсе - сусын, кисе - киім болды. Сондықтан өмір бойы етіне, сүтіне, терісіне, жүніне, күшіне қараған ел малды бағым-күтімін келістіріп, қастерлеген. Халықтың төрт түлікке байланысты тудырған мақал-мәтелдері мен ән-күйлері де, өлең- жырлары  мен аңыз-ертегілері  де, мысалдары мен қиссалары да көп. Ертедегі діни сенімдеріне орай қазақтар әр түліктің тәңірісі, иесі, қамқоршысы болады деп түсініп, түйені - Ойсылқара, жылқыны - Қамбарата, сиырды - Зеңгібаба, қойды - Шопаната, ешкіні - Шекшеката деп кие тұтқан.

## Мал атаулары
### Жылқыда

### Ірі қарада
* 1 жасқа толмаған төл - бұзау, баспақ, торпақ, одан үлкені - тайынша, тана;
* 1,5 - 2 жастағы ұрғашысы - қашар;
* 3 жасқа қарағаны - құнажын (құнажын сиыр, құнан өгіз);
* 4-ке қарағаны - дөнежін (дөнежін сиыр, дөнен өгіз);
* 5 жастан бастап сиыр, өгіз деп аталады.
* Жынысы жетілген еркек малды - бұқа, піштірілгенін - өгіз дейді. 
* Сиыр қоңы мен сүттілігіне т.б. қасиеттеріне қарай ту, тұмса, бітеу, тоқтаған, қашақ, бұзаулы, сауын сиыр болып бөлінеді. 
* Ірі қараның негізгі түстері: қара, қарала, ала, көк, қызыл, қоңыр, ақбас, тарғыл т.б.

### Түйеде
* 1 жасқа дейінгі төл - бота;
* 1 - 1,5 жастағысы - буыршын (ұрғашысы - бұзбаша) деп аталады;
* піштірілген еркек түйе - атан, қосөркешті еркек түйе - бура, сыңар өркештісі - үлек;
* қос өркешті (айыр) және сыңарөркешті (нар) түйелердің алғашқы ұрпағын - қоспақ (біртума), екінші ұрпағын - балқоспақ, үшінші ұрпағын - мырзақоспақ;
* тұңғыш ботайлайтынын - қаймалы, одан әрі боталай беретінін - інген, нардың ұрғашысын - аруана дейді.

### Қой түлігінде
* Қой түлігі негізінен қозы, саулық, еркек қой болып үш топқа бөлінеді. Оның жаңа туған төлі қозы деп аталады. 
* Туу мерзіміне қарай қозы: арамза, кейе, қауқа, күнтимес, көпей, бөдене деп аталады. Жетіле бастағандарын марқа, бағлан дейді. 
* Саулық: тұсақ, саулық, бойдақ қой. 
* Еркек қой: ісек, қошқар, азбан болып бөлінеді.
* Жасына қарай қой: тоқты, құнан қой, дөнен қой, ағауыз деп те аталады.

### Ешкіде
* 6 айға дейінгі төл - лақ, сол жылы лақтағаны - шыбыш;
* 2 жастағысы (тұңғыш лақтайтыны) - туша;
* піштірілген еркегі - серке;
* піштірілмегені - теке.

## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы
Патшалық аттың дебюті

**Патшалық аттың дебюті** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 2. Кg1-f3**

Ашық бастамаларға жатады.

## Негізгі нұсқалар
* **2...Кb8-с6**
* **2...Кg8-f6** (Орыс партиясы)
* **2...d7-d6** (Филидор қорғанысы)
* **2...Фd8-e7**
* **2...Фd8-f6**
* **2...f7-f6**
* **2...d7-d5** 
* **2...f7-f5** 

## Сілтемелер
* Chessgames.com

Санат:Ашық дебюттер
Ынталы

**Ынталы:**

* ''Ынталы'' – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы таратылған ауыл.
* Ынталы – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Павлодар облысы Тереңкөл ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Түркістан облысы Келес ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Түркістан облысы Қазығұрт ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл.
* Ынталы – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы ауыл.
Үш атттың дебюті

**Үш атттың дебюті** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Kg1-f3 Kb8-c6 <br> 3. Kb1-c3.** 

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Бұл дебют тiлектiң нәтижесiнде қара тайқақта «төрт атпен бастау» бұл дебют тiлектiң нәтижесiнде қара тайқақта «төрт атпен бастау». Қазiргi турнир тәжiрибесiнде сирек ұшырасады, өйткенi. ағы барлық нұсқаларда бiрнеше жақсы позицияларға жетедi.

Қазiргi турнир тәжiрибесiнде сирек ұшырасады, өйткенi. ағы барлық нұсқаларда бiрнеше жақсы позицияларға жетедi.

## Негізгі нұсқалар
* **3…Cf8-b4** .
* **3…d7-d6**.
** **4. d2-d4 Cc8-g4 5. Cf1-b5 e5:d4 6. Фd1:d4 Cg4:f3 7. g2:f3** .
* **3…g7-g6** .
* **3…Cf8-c5 4.Кf3:e5!** .

## Сілтемелер
* http://webchess.ru/content/20/

Санат:Ашық дебюттер
Латыш гамбиты

**Латыш гамбиты** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Kg1-f3 f7-f5**.

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

XVII ғасырдан белгiлi. Оны Дж. Греко тағы талдады. Бұл марадымсыздың садақасы XIX жүз жылдықта деп атал «екiншi қолда патшалық гамбит», бiрақ сияқты әдебиетке ригалық шахматшыларды толық зерттеуден кейiн К.Бетиньшемнiң бастауымен кiр (атауы 1937 жылда ФИДЕ бекiдi) «латыш гамбит».

Дебют үшiн абырой қатерлi қара ие болады, дегенмен оларға практикалық ойында үлкен кедергiлер құруға жиi лажы болды. Латыш гамбиттiң қазiргi турнир тәжiрибесiнде сирек ұшырасады.

## Негізгі нұсқалар
* **3. e4:f5**
* **3. d2-d4**
* **3. Cf1-c4**
* **3. Kf3:e5**

## Сілтемелер
* http://webchess.ru/content/4/
* [fr] Le gambit letton a large article (2 parts) by Dany Sénéchaud on Mieux jouer aux échecs

Санат:Ашық дебюттер
Қызылағаш

**Елді мекендер:**

* Қызылағаш – Абай облысы Жарма ауданындағы ауыл.
* Қызылағаш – Ақмола облысы Бурабай ауданындағы ауыл.
* Қызылағаш – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Қызылағаш – Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.
* Қызылағаш – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.
* Қызылағаш – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы ауыл.
* Қызылағаш – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл.
* Қызылағаш – Павлодар облысы Успен ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Қызылағаш – Қаратал алабындағы өзен.
Төрт аттың дебюті

**Төрт аттың дебюті** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 <br /> 2. Kg1-f3 Kb8-c6 <br /> 3. Kb1-c3 Kg8-f6.** 

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Ескi дебюттердiң бiрi. Алғашқы оның талдаулары (XVI ғасыр) Полерио қолжазбада ұшырасады. үлкен рөл оның әзiрлеуiнде ендiгәрi Л.Паульсен, А.Рубинштейн, Ф.Маршалл ойнады. Дебют Э.Ласкер, Х.Р.Капабланка, М.Ботвинник әлем чемпиондардың партияларындағы әлденеше ұшырасты. Симметриялық жүйелер, жетекшi тыныш аңысын аңдып ойнауларға қатар, өңделген өткiр жалғастары дебютте. Қазiргi уақытта дебюттiң сирек ұшырасады.

## Негізгі нұсқалар
* **4. Cf1-b5**
** **4…Cf8-b4**
** **4…Kc6-d4**
* **4. d2-d4 Сf8-b4**
** **5. d4-d5**
** **5. Кf3:e5!? **
*  **4. d2-d4 e5:d4 5. Kc3-d5**
** **5. ... Сf8-b4+**
** **5. ... Сf8-c5**
** **5. ... h7-h6**
** **5. ... Кf6:d5 6. e4:d5**
** **5. ... Кc6-b4**
** **5. ... Кf6:e4 6. Фd1-e2 f7-f5 7. Сc1-f4**
** **5. ... Кf6:e4 6. Фd1-e2 f7-f5 7. Кf3-g5! d4-d3! 8. c2:d3 Кc6-d4 9. Фe2-h5+ g7-g6 10. Фh5-h4 c7-c6! 11. d:e4 c:d5 12. e:d5 Фd8-a5+**
** **5. ... Кf6:e4 6. Фd1-e2 f7-f5 7. Кf3-g5! d4-d3! 8. c2:d3 Кc6-d4 9. Фe2-h5+ g7-g6 10. Фh5-h4 c7-c6! 11. d:e4 c:d5 12. e:d5 Сf8-g7**
** **5. ... Кf6:e4 6. Сf1-c4!?**
** **5. ... d7-d6 6. Кf3:d4 Сf8-e7!?**
** **5. ... d7-d6 6. Кf3:d4 Сf8-e7!? 7.Сc1-f4! Kf6:d5!? 8. e4:d5 Kc6:d4 9. Фd1:d4**
*  **4. d2-d4 e5:d4 5. Kf3:d4**
** **4. d2-d4 e5:d4 5. Kf3:d4 Сf8-b4 6. Кd4:c6 b7:c6 7. Сf1-d3 d7-d5 8. e4:d5 c6:d5 9. 0-0**
** **4. d2-d4 e5:d4 5. Kf3:d4 Сf8-b4 6. Кd4:c6 b7:c6 7. Сf1-d3 d7-d5 8. e4:d5 c6:d5 9. 0-0 0-0 10. Сc1-g5 c7-c6**

## Сілтемелер
* Төрт аттың дебюті webchess.ru сайтында 

Санат:Ашық дебюттер
Понциани дебюті

**Понциани дебюті** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 <br> 2. Kg1-f3 Kb8-c6 <br> 3. c2-c3.**

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Бұл дебют алғаш қайдан Д.Понциан XVIII ғасырдың италиялық теоретигiн зерттедi, және мұндай атауы пайда болды. Оны келесi жүз жылдықта дебют кейде тағы ата «ағылшын партиямен» Стаунтон говард атақты ағылшын шахматшысы жете зерттедi. Бұл басының негiзгi ойы - d2-d4 мықты пешканың орталығын жасау жолымен, дегенмен үшiншi жүрiс ақ фигураларды дамуды бөгелтедi және кiшiрек өлшем бойымен қара мүмкiндiк керек болса бастамашылықты өзiне алу теңестiруге рұқсат бередi. Понциани дебюттiң қазiргi турнир тәжiрибесiнде сирек ұшырасады.

## Негізгі нұсқалар
* **3...Kg8-f6**
* **3...d7-d5**

## Сілтемелер

* http://webchess.ru/content/8/

Санат:Ашық дебюттер
Шотландиялық гамбит

**Шотландиялық гамбит** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 <br /> 2. Kg1-f3 Kb8-c6 <br /> 3. d2-d4 e5:d4 <br /> 4. Cf1-c4.** 

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Бұл дебют сонау XIX ғасырда мағлұм болды. Марадымсыздың садақасымен ақ бастаманың дерелген басып алуларына ұмтылады. Гамбит маңызды рөлге самғаулар ойнаған өткiр фигуралы ойын бағытталды, және нұсқаларды дәл есептеу. Кейде «шотландық гамбитке» әкетедi және «Горинга гамбит».

## Негізгі нұсқалар
* **4…Kf6** .
* **4…Cc5 5. c3.**
** ** 5…Kf6** .
** **5…dc 6. Cf7+ Kpf7 7. Фd5+ Kpf8 8. Фc5+ Фe7 9. Фc3!**
** **5…-d3.**

## Сілтемелер
* http://webchess.ru/content/11/

Санат:Ашық дебюттер
Фёдор Кузьмич Сероштан

**Фёдор Кузьмич Сероштан** - Социалистік Еңбек Ері (1948), ауыл шаруашылығының озаты. 17 қараша 1901 жылы Ресейдің Ставпроль өлкесі, бұрынғы Александровский ауданы, Сұлтан селосында туған.

## Еңбек жолдары
* 1925-1931 жылдары - еңбекшілер депутаттары ауылдық Советі атқару комитетінің, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Холмогоровка (қазіргі Шаған) ауылында құрылған кредит серіктігінің председателі.
* 1931-1953 жылдары - Ленин атындағы колхоздың председателі. Ол басқарған колхоз 1947 жылы 3000 га егістіктің әр гектарынан орта есеппен 14 ц-ден, ал мұның 70 га-сының әр гектарынан 37,4 ц-ден астық жинаған.
* 1-сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің дептутаты болды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Меладьдар

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Трудовое

* ''Трудовое'' – Ақмола облысы Жақсы ауданындағы таратылған ауыл.
* Трудовое – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Трудовое – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Трудовое – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл.
* Трудовое – Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы ауыл.
* ''Трудовое'' – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы таратылған ауыл.
Атансор (ауыл)

**Атансор** — Ақмола облысы Біржан сал ауданы, Еңбекшілдер ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Степняк қаласының оңтүстік-шығысында 49 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 33 адам (17 ер адам және 16 әйел адам) болса, 2009 жылы 45 адамды (32 ер адам және 13 әйел адам) құрады.

## Кәсіпорындары
Ауыл жанында темір кенін өндіріп, оны өңдейтін «Өркен-Атансор» кәсіпорыны орналасқан. 2004 жылы ашылған кен орнында 656 адам жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданының таратылған елді мекендері
Атансор

**Елді мекен:**
* Атансор – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл.

**Көл:**
* Атансор – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы тұзды көл.
Екi жылқыларды қорғаныс

**Екi жылқыларды қорғаныс** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады: **1. e2-e4 e7-e5 2. Kg1-f3 Kb8-c6 3. Cf1-c4 Kg8-f6**.

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Дебюттiң алғашқы талдаулары (XVI ғасыр) Полерио қолжазбада ұшырасады. Порға бұнына дейiн екi жактан, бұл дебют үшiн арқасында сансыз мүмкiндiктерге гроссмейстерлердiң турнирлерiндегi жиi ұшырасады. Оны П.Морфи, В.Стейниц, А.Алехин табыспен қолданды тағы басқалар дебюттiң теориясына Зор салым Михаил Чигорин кiргiздi.

Қара жүрiстердiң бiрiншiлерiмен садақаларды алдында тоқтамай бастамашылықты өзiне алуға ұмтылуға «екi жылқыларды қорғанысқа», нұсқа көпшiлiгiнде. Күрделi екi жағы да өткiр позициялар жағдайлардың көпшiлiгiнде пайда болады. Қазiргi шеберлер де, шебер өткен де арналған сансыз талдаулар болған iс осы дебютке. Өңделген 20—25 жүрiстерге кейбiр нұсқалар.

## Негізгі нұсқалар
* **4. Kf3-g5** 
* **4. d2-d4** 
* **4. 0-0** 

## Сілтемелер
* http://www.bereg.ru/games/club/andy/ru/old/swed.htm 
* http://webchess.ru/content/17/
* http://www.youtube.com/watch?v=QYD9ryERaLY
* http://whychess.ru/657encyclopaedia.html 

Санат:Ашық дебюттер
Қайыңтоз

Орманда жүргенде қара киіммен байқаусызда қайың діңіне сүйкеніп қалған адамның киімінің әр жеріне бор тәрізді ақ зат жұғып қалады. Бұл қайыңның қабық жасушаларына жиналатын ақ түсті бояу заты - бетулин. Қайыңның бұл ақ түсті сыртқы қабыршағын **қайыңтоз** дейді. Қайыңтоз ағаш сүрегіне қорғаныш тонның қызметін атқарады. Ол қалаған кірпіш сияқты бір-біріне тығыз жабысқан жасушалардан тұрады. Олардың аралықтары қуыссыз жымдасып кеткен. Мұндай жасушаларды ботаника тілінде тозданған жасуша дейді. Ондай қайыңтоз су мен ауа өткізбейді.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Аюжидек

**Аюжидек** () – орыс ормандарында кездесетін өсімдік түрі. Ботаниктер мен орманшылар аюжидекті кемсітіп ағаш тектес өсімдіктердің ең төменгі тобы бұташықтарға жатқызады. Көбінесе 1,5 м-ден аспайтын жатаған бұтақтарының бөрікбасы күңгірт-жасыл барқыттан тігілген жастыққа ұқсайды. Кейде аюжидектің шағын тоғайлары бір-бірімен жалғасып көп жерді қамтиды. Қысқа бұтақтарының бойында сопақша келген ұсақ жапырақтар орналасады.

Мамыр айының алғашқы жылы күндері аюжидектің күңгірт-жасыл реңін, жаңа шыққан күлгін түсті гүлдері әшекейлейді. Құмыра тәрізденген гүлдері бұтақтың ұшында басын иіп тұрады. Гүлдердің құрылысы ерекше. Жеке гүлінің түбінде хош иісті шірне болады.

Бунақденелілер мен басқа жәндіктердің көмегінің арқасында тозаңданып, ұрықтанған өсімдікке енді сәннің қажеті жоқ. Кеше ғана көз қызықтыратын сәнді гүлдері солғын тартып солып қалады. Өсімдіктің ендігі қалған барлық күші түйін тастап, одан жеміс жасауға жұмсалады. Тамыз айында жемісі пісіп жетіледі.

Аюжидек қалың жапырағын түсірмейтін мәңгі жасыл бұташық. Бұл сыртқы құрылысы жағынан қызамықпен өте ұқсас. Екеуінің де әдемі сопақша келген қызыл түсті жемістерінің ішінде бестен тұқымы болады. Екеуі көбіне бірге өседі. Сондықтан қызамық пен аюжидекті шатастырып алу оп-оңай. Оның жемісінің ішінде үлкендігі бытыра оғындай ғана өте қатты сүйегі болады. Бұл екі жемісті дәмі арқылы айыруға болады. Қызамықтың жемісі шырынды және қышқылтым болса, аюжидектікі ұнның дәміне ұқсайды. Қызамықтың жапырақтары ұш жағы төмен қарап иіліп тұрады және бетінде қара нүктелері бар. Аюжидектің жапырағы иілмейді және бетінде қара нүктелері жоқ. Бір кезде аюжидек жемісін солтүстік халқы нанның орнына пайдаланыпты деген сөз бар. қазір оның шағын жемісі тағам ретінде ешкімді қызықтырмайды. Оның жапырағының құрамында эфир майлары, С дәрумені, илік заттар, арбутин және метиларбутин деген глюкозидтер, органикалық қышқылдардан - гал, хинна, эллага, урсол қышқылдары бар. Несеп жолдарының ауруын емдеу және дезинфекциялау үшін пайдаланады.
Жапырағын жылына екі рет - өсімдік әлі гүлдеп үлгермеген көктемде және жеміс толық піскен күз кезінде жинайды.

## Дереккөздер


Санат:Көкбұталар
Есенжол Залиұлы Залиев

**Есенжол Залиұлы Залиев** - Социалистік Еңбек Ері (1966), өндіріс озаты, көмір комбайны машинисі. 5 мамыр 1930 жылы Жезқазған облысы, Жаңаарқа ауданында туған.

Арғын тайпасы Қуандық руының Сайдалы бөлімінен шыққан.

**Зәлиев Есенжол** (1930-2003), көмір комбайнының машинисі, Соц. Еңбек Ері (1966), КСРО-нын құрметті шахтері (1962), ҚазКСР-інің еңбек сін. шахтері (1964). Еңбек жолын 1948 жылы *«Октябрь-көмір»* тресіндегі 44/45 шахтада бастады. 1950 жылы көмір комбайны машинистерінін курсын бітірді.
1950-54 жылы Кенес Армиясы қатарыңда бодды. 1954-1983 жылы *«Октябрь көмір»* тресінің №31-бис және «Қарағанды қөмір» өндірістік бірлестігінің *«Қарағанды»* шахталарында комбайншы, тазарту забойынын кен жұмысшысы қызмегін ажарды. 1984 жылдан *«Қарағанды»* шахтасында жиналған суды тегу кондырғысының слесарі. Трест шахталарында алғашқылардын бірі болып тәуліктік кешен енгізді. «Донбасс» көмір комбайнының өнімділігін айына 17,6 мың т-ға жеткізді. 8-сайд. КСРО Жоғ. Кенесінің депутаты, 1970-74 жылық СРО Жоғ. Кенесінің Ұлттар Кеңесі төрағасының орынбасары. Ленин және Еңбек Қызьш Ту ордеңдерімен марапаттадған.
## Еңбек жолдары
* Еңбек жолын Қарағанды көмір өнеркәсібінің №44/45 шахтасында электр-слесарлық жұмыстан бастаған.
* 1962 жылдан КОКП мүшесі.
* 1965 жылдан №35 шахтада көмір комбайнының машинисі болып жұмыс істейді.
* Жыл сайын көмір өндірудің жылдық жоспарын 102,6% орындаған.
* Еңбек өнімділігі жөніндегі тапсырманы 102% орындаған.
* 1966 жылы жоспардан тыс 5 мың т көмір өндірді.

## Жетістігі
* Өндіріс озаты.
* 8-сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1966)
* Медальдар

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Сотсыз сотқарлар

**Сотсыз сотқарлар** немесе орыстілді прокатта **1+1**, тікелей аудармасы «Қол тигізбейтінтер» () — шынайы өмірде болған оқиғаларға негізделген 2011 жылғы француз трагикомедиясы . Басты рөлдерде ұлттық «Сезар» премиясын алған Франсуа Клюзе мен Омар Си сомдады. Францияда тұңғыш рет 2011 жылдың 2 қарашасында шықты. 2012 жылдың қыркүйегінде Франция фильмді «Оскар» сыйлығын  «Шет тілдегі үздік фильм» номинциясы үшін ұсынды. Алайда ол шорт-лист тізіміне енбеді. Оған қарамастан кино  «Алтын глобус» және  BAFTA  сыйлықтарында осы номинацияны алды.

## Сюжеті
Парапланда ұшқан кезде апатқа ұшырағаннан кейін мүгедек боп қалған ақсүйек-паралитик Филипп, өзіне күтім жасауға жәрдем жасайтын көмекшіні іздейді. Үміткерлердің бірі болған қара нәсілді Дрисс есімді жігітке бұл жұмыстың керегі де жоқ - оған тек жазбаша жұмыстан бас тарту қағазы ғана қажет, өйткені соның арқасында ол жұмыссыздық бойынша берілетін жәрдемақыны алып тұрмақшы екен. Алайда, Филипп оны кенеттен жұмысқа қабылдайды және сол мезеттен бастап ол үшін жаңа өмір басталады.

## Рөлдерде
* Франсуа Клюзе — Филипп
* Омар Си — Дрисс
* Энн Ли Ну — Ивонна
* Одри Флеро — Магали
* Клотильда Молле — Марсель
* Альба Гайя Беллуджи — Элиза
* Сирил Менди — Адама
* Кристиан Амери — Альбер

## Саундтрек
# Людовико Эйнауди — «Fly»
# Earth, Wind & Fire — «September»
# Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «Des References…»
# Людовико Эйнауди — «Writing Poems»
# Джордж Бенсон — «The Ghetto»
# Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «L’Arbre Qui Chante»
# Earth, Wind & Fire — «You’re Goin' Miss Your Candyman»
# Омар Си, Франсуа Клюзе, Одри Флеро — «Blind Test»
# Earth, Wind & Fire — «Boogie Wonderland (FeatThe Emotions)»
# Людовико Эйнауди — «L’Origine Nascosta»
# Нина Симон — «Feeling Good»
# Людовико Эйнауди — «Cache-Cache»
# Angelicum De Milan — «Vivaldi: Concerto Pour Violons & Orchestre»
# Людовико Эйнауди — «Una Mattina»
# Vib Gyor — «Red Light»

## Сыртқы сілтемелер
*Фильмнің ресми сайты

## Дереккөздер


Санат:Франция фильмдері
Яуда Мұсағалиев

**Яуда Мұсағалиев** - Социалистік Еңбек Ері (1971), өнеркәсіп өндірісінің озаты. 1 қаңтар 1928 жылы Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы, Алғыр ауылында туған.

## Еңбек жолдары
* 1945-1948 жылдары - Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданы, А.А.Жданов атындағы колхозда колхозшы.
* 1948-1960 жылдары - Қарағанды көмір өндірістік бірлестігінің №64/83 шахтасында үйінді қопарғыш, люкші, электровоз машинисі, электр слесарь, көмір комбайны машинисі.
* 1956 жылы - КПСС мүшесі.
* 1960-1971 жылдары - №23 шахтада көмір комбайны машинисі, комплексті бригада бригадирі.
* 1974-1980 жылдары - "Михайловская" шахтасы комплексі бригадасының бригадирі, тазалау забойында кен жұмысшысы, электр слесарь.
* 1980 жылы - Т.Күзембаев атындағы шахтада электр слесарь.

## Жетістігі
* 9 - сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды.
* Қазақстан КОКП ОК-інің мүшесі (1971-1976).
* Өнеркәсіп өндірісінің озаты.
*
## Наградалары
* Ленин ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1971)
* Медальдар

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Итальян партиясы

**Итальян партиясы** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 <br /> 2. Kg1-f3 Kb8-c6 <br /> 3. Cf1-c4 Cf8-c5.** 

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Ең ежелгi шахматты дебюттердiң бiрi. Яғни, италиялыққа (қалай шамамен ««джок мас») Giuoco Piano тыныш басы сияқты естiледi. (Дамиано Педро негiзiнен) iс жүзiнде оны ойдағыдай қолданған италиялық шеберлердi талдау XVI ғасырда ендi пайда болды. Аужайда ақ мықты пешканың орталығын шапшаң жасалу c2-c3тердiң көмегiмен әдетте кiредi және d2-d4 және әлсiз тармаққа қорқытуларын жасау «f7». Дегенмен күрестiң табылған табысты тәсiлдерi қара болған iстерде бiртiндеп осы орыннан. C5 қара далаға қара пiл 3тен жүрiстен кейiн. … Сf8-c5 ) жиi ата «италиялық пiлмен» - қара басқа жүрiс жасай алады сонда басқа басы болады: мысалға 3. … Kf6 және екi жылқыларды қорғаныс әрi қарай барады.

## Негізгі нұсқалар
**4. d2-d3 d7-d6**
**5. Kb1-c3 Kg8-f6**
**6. 0-0 0-0**
**4. c2-c3 Kg8-f6!**
**5. d2-d4 e5:d4**
**6. c3:d4 Cc5-b4+**

## Сілтемелер
* http://webchess.ru/content/13/

Санат:Ашық дебюттер
Иван Федорович Сазонов

**Иван Федорович Сазонов** - Социалистік Еңбек Ері (1976), комбайншы. 13 сәуір 1938 жылы Көкшетау облысы (қазіргі Ақмола облысы), Келлер ауданы, Драгомировка аулында туған.

## Еңбек жолдары
* 1960 жылдан Келлер ауданы "Коммунизм жолы" колхозында комбайншы болып жұмыс істейді.
* 1972 жылдан КОКП мүшесі.
* 1976 жылдың егінін жинауда ол басқарған комбайншылар звеносы 7073 т астық  бастырып, міндеттемелерін асыра орындаған.

## Жетістігі
* Ауыл шаруашылығының озаты.
* 9-сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды.

## Наградалары
* 2 рет Ленин ордені
* Октябрь революциясы ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* "Құрмет Белгісі" ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1976)
* Медальдар

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жұмагүл Қошуаққызы Сәуірбаева

**Жұмагүл Қошуаққызы Сәуірбаева** - Социалистік Еңбек Ері (1979), мақта өсіруші. 24 наурыз 1945 жылы Шымкент облысы (қазіргі Түркістан облысы), Ильичёв ауданы, Киров ауылында туған.

## Еңбек жолдары
* Еңбек жолын 1962 жылы "Қызыл Жұлдыз" колхозында тракторшы болып бастаған.
* 1965 жылдан КОКП мүшесі.
* 1967-1970 жылдары Жетісай ауданының " Жетісай" совхозында тракторшы.
* 1970 жылдан осы совхоздың комплексті мақташылар бригадасының бригадирі.
* 1971 жылы артта қалған бригадаға жетекшілік етіп, оны алдыңғы қатарға шығарды. Ол басқарған бригада егілген мақта алқабының әр га-нан 50 ц-ден шиітті мақта жинап, тұрақты жоғары көрсеткіштерге жетті.
* 1983 жылы мақта алқабының әр га-нан 58 ц-ден өнім алған.

## Жетістігі
* Ауыл шаруашылығының озаты.
* 10 - сайлауда КСРО Жоғарғы Советінің депутаты болды.

## Марапаттары
* 2 рет Ленин ордені
* Еңбек Қызыл Ту ордені
* "Құрмет Белгісі" ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1979)
* Медальдар

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Үтір намазы

**Үтір намазы** ( рәкағат саны *тақ*) — Исламда Ишадан кейін түнгі уақытта оқылатын намаз түрі.

**Үтір намазы**. Үш рәкаттан тұратын үтір намазының оқылу тәртібі төмендегідей:
Алдымен Үтір намазына ниет етеді. Содан кейін қолын көтеріп, тәкбір айтып, қол байлап бастайды да, екі рәкаттан кейін отырып, «әт-Тахият» оқиды. Осыдан кейін тәкбір айтып, орнынан тұрып, үшінші рәкатта «Бисмиллаһ» пен «Фатиха» оқиды да, «әмин» деген соң, осыған жалғастырып аят немесе сүре оқиды. Осыдан кейін аяқта тұрып, қолдарын құлағының тұсына дейін көтеріп, «Аллаһу әкбар» деп, тәкбір айтады да, қайта қол байлап, аяқта тұрған бойы «Құныт» дұғасын оқиды. Содан кейін тәкбір айтып, рүкүғ пен сәждеге барып, ақырғы отырыс жасайды. Әдеттегідей «әт-Тахият», «Салауат» және «Раббана әтина» дұғасын оқып, екі жаққа сәлем береді. Мұның дәлелі: Хазіреті Айша былай дейді: «Аллаһ Елшісі (с.а.у.) үш рәкат үтірді оқитын. Үш рәкаттан кейін сәлем беретін». Басқа бір хадисте Аллаһ Елшісі (с.а.у.) былай дейді: «Ей, Құран иелеріі Үтірді оқыңдар. Өйткені Тағалаһ жалғыз. Тақ санды жақсы көреді» (Бухари, Дәвуат, 69). Үтір намазы Рамазанда ғана жамағатпен оқылады. «Құныт» дұғасын білмейтін адам «Раббана әтинә…» дұғасын оқи алады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Translation  of Sahih Bukhari, Book 16: Witr Prayer Hadith no 111,112
* The Status of Sunnah & Witr Prayers, The Time for Fajr & Maghrib and the Allowance of Combining Prayers  
* Clarification on the timing of Witr and Taraweeh prayers  
* The Witr Prayer 

Санат:намаз
Қара лагуна

**Black Lagoon** (, ) — манга және аниме жанрындағы сериал, премьерасы 2006 жылы сәуірдің 8-ші жұлдызында болды.  Манга 9 томнан тұрады және 2009 жылы аяқталды. Сериалдар саны - 24. OVA форматындағы бөлімдер саны - 5. Аниме режиссёрі — Сунао Катабути, авторы — Рэй Хироэ.

## Арқау
Сериалдың негізгі арқауы контрабандашы бандылар туралы әңгімелейді. Жас жапондық Рокуру Акодзима (Рок) басты кейіпкер аниме және манга.

## Рөлдерде

Өндіруші студия — Madhouse.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Ресми сайты
* ''Black Lagoon''  Бірінші мезгіл Anime News Network сайты
* ''Black Lagoon: The Second Barrage''  Екінші мезгіл Anime News Network сайты
* ''Black Lagoon: Roberta's Blood Trail''  Үшінші мезгіл (OVA) Anime News Network сайты

Санат:Аниме-сериалдар
Санат:Мангалар
Мектеп бағдарламасындағы қазақ әдебиеті пәнінің аудиохрестоматиясы

**Мектеп бағдарламасындағы  қазақ әдебиеті пәнінің аудиохрестоматиясы**

Техника мен технологияның дамуына байланысты адамдардың ақпарат тұтынуы мен дереккөзі жылдам өзгеріске түсуде. Ақпаратты аудио, видео, фото сияқты мәтіннен басқа форматтарда тарату қарқынды дамып жатқан бүгінгі күнде қағаз бетінен оқып алатын «кітаби мәдениеттің» орнын бірте-бірте ақпаратты тарату және қорыту жылдамдығы әлдеқайда тез «экрандық мәдениет» басып келеді.

Осы ақпараттық инновациялардан қалыс қалмаудың бастамасы ретінде WikiBilim қоғамдық қоры мектептегі қазақ әдебиеті пәнін оқыту бағдарламасындағы барлық авторлар мен олардың шығармаларын заман талабына сай аудионұсқада дайындап шығару жобасын бастады. Жоба Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі қазақ әдебиеті пәні бойынша бекіткен оқу бағдарламасында қамтылған авторлардың – 170-тен астам автордың 630-дан астам шығармасын қамтиды.

Аудиохрестоматияға енген барлық шығарманың аудионұсқасы пайдаланушылар үшін тегін және ашық.
Жобаның жүзеге асырылуына “Алтын қыран” халықаралық қайырымдылық қоры демеушілік көрсетті. Қазіргі күнде 100-ге жуық шығарманың аудионұсқасы дайындалды.

## Мақсаты
*Оқырмандарды қазақ әдебиеті классиктерінің еңбектерімен аудионұсқада таныстыру;
*Мектеп оқушыларын тыңдап танысқан шығарма авторының басқа да туындыларымен жақынырақ танысуына мүмкіндік туғызып, оларды өз тіліндегі көркемсөздің, терең ойдың қайнарымен сусындату;
*Мектеп мұғалімдеріне сабақ барысында ыңғайлы әрі пайдалы көмекші құрал дайындау;
*Қазақ жастарының арасында ұлттық, патриоттық сезімді қалыптастыру және насихаттау;
*Осы жобаның негізінде тың, жаңа идеялардың қалыптасуына септесу;
*Көру мүмкіндігі әлсіз немесе зағип жандарға қолдау көрсету. 

## Сыртқы сілтемелер
*http://wikibilim.kz/index.php/projects/audiobooks
Регель қызғалдағы

**Регель қызғалдағы** немесе **[[Грейг қызғалдағы]]** () – лалагүлдер тұқымдасы қызғалдақ туысына жататын өсімдік. 

## Өсетін жері
Қазақстанда Шу-Іле тауының аласа жоталары мен оның айналасындағы шөл далаларында ғана өсетін эндемик өсімдік. Регель қызғалдағы қолдан өсіруге оңай көнеді, бірақ құрғақ және күн жақсы түсетін топырақты қажет етеді. Бұл түр әсемдігі жағынан аса құнды емес, сондықтан ботаникалық бақтарда аз кездесетіндіктен ерекше түр ретінде сақталады. Әсемдік сапасы жоғары болмағанмен теориялық мәні бар. Азайып кетуіне байланысты қорғауды қажет етеді.

## Ботаникалық сипаты
* Регель қызғалдағының биіктігі бар болғаны 5-10 см ғана болатын шағын түр. 
* Пиязшығы жұмыртқа пішінді, оның сыртын қатты және қоңыр қабықша қаптап жатады, диаметрі 3 см. 
* Ұшы үшкірленіп келген сопақша, жалпақ қандауыр тәрізді, сырты тегіс және жасылдау келген немесе сұрғылт түсті жалғыз жапырағы бар. Ол жапырақ сабақты гүл жағынан қапсыра орап жатады.
* Гүлі кішкентай, ұзындығының бар болғаны 3 см ғана. Гүлінің ішкі жағы ақ, оның кішкене сары жолағы бар, сырты қызғылт қара-көк түсті. Гүл қоршауының екі есе қысқа аталығының тозаң қабы ашық жатады, ұзындығы 5-7. 
* Табиғатта сәуір айының аяғында, Ташкент ботаника бағында өсірілгендері наурыз айында гүлдейді.

## Дереккөздер

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстан флорасы
Көшек Ерубайұлы

**Көшек батыр Ерубайұлы** — 19 ғасырда өмір сүрген батыр, шешен, би. Тама тайпасының Дәулеткелді руынан. Әкесі Ерубай би Жолдыбайұлының үлкен ұлы. Жасынан тентектігімен танылып, Атбасар уезінің оязын сабаған атағымен батыр атанған. Арқадағы ағайындарының көбеюін дәлел қылып *Алшын-Жағалбайлы болысы* құрамынан Таманың Әліп бұтағын бөліп алу шығартқан. Сөйтіп ол болыстықтың атауын Қарақыз қойдыртып, Қосшығұл Тауасарұлына билік әперген.
Көшек үлкен дауларда әділ төрелік айтып, даудың түйінін шеше білген билердің бірі. Жағдай қиынға айналғанда астына мініп жүретін қызыл айғырды әкесі Ерубай биге жібереді екен. Оны Ерубай үйінде отырып біліп: "Әп, бәрекелді, Көшектің жаны қысылды-ау. Бармасам болмас" деп киімін кие бастайтын көрінеді.

Көшектің сүйегі Ерубай бидің қасына, Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Сарысу ауылдық округіне қарасты *Тасоба* ауылының маңына қойылған. Ұрпақтары арнайы темірден қоршау жасап қоршаған. Көшек батырдың атақты Ерден Сандыбайұлының ауылына барып, сол заманның батырлары Есенқабыл, Есенбекпен ерегісіп қалатындығы туралы жақсы бір аңыз әңгімелер баршылық. Баласы болыс Бегұлы Көшекұлы да уағында көп жылдар болыс болған.
Көшек батыр туралы деректер Сүлеймен Тәбірізұлының "Созақ өңірі", Пернебай Дүйсенбиннің "Үркердей болып көшкен жұрт" атты кітаптарында көптеп келтірілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Эванс гамбиті

**Эванс гамбиті** — шахматалық дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 e7-e5 <br /> 2. Kg1-f3 Kb8-c6 <br /> 3. Cf1-c4 Cf8-c5 <br /> 4. b2-b4.** 

Ашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Бұл гамбитi Эванс Дейвис, ағылшын еркегi, 1824 жылда ойлап табылған болды. Эванстың XIX ғасыр гамбитiн екiншi жартысында өте бол әйгiлi. Оны Морфи, Адольф Андерсен, Михаил Чигорин шабуыл еден жалтыр-жұлтыр шеберлерi табыспен қолданды. Бұл гамбит белгiлi Адольф Андерсеннiң аралығында ойналған «мәңгi партия» ойналған болды және 1852 жылда Берлинде Дюфрен Жан. Ласкер Эмануил ар жағында қорғаныстың жақсы жүйесiн қара ұсынды және шеберлердi тәжiрибеден исчез дебют дерлiк. Дегенмен бүгiн ол жаңа ой байытылған гроссмейстер деңгейiнде қайта қолданыла бастады.

## Негізгі нұсқалар
* **4…Cc5:b4** 
* **4…Сс5-b6** 

## Сілтемелер
* http://webchess.ru/content/14/
* http://webchess.ru/content/15/

Санат:Ашық дебюттер