open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геодезиялық сыртқы белгілердің типтері

**Геодезиялық сыртқы белгілердің типтері** - сыртқы геодезиялық белгілердің құрылысына қарай бөлінуі. Олар: турлар, пирамидалар, қарапайым және күрделі белгілер болып бөлінеді. Турлар жартасқа орнатылған тастан, кірпіштен немесе бетоннан салынған бағандар. Пирамидалардың биіктіктері 5 м-ден 10 м-ге дейін болады, егер бақылайтын белгі көрінбейтін болса, онда қарапайым белгі, кей кезде 15 м-ден — 50 м-ге дейін жететін күрделі пирамидалар тұрғызылады. Барлық пирамидаларда аспап орнатылатын және өлшеу жұмыстарын жүргізетін үстелше болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Армияның қорғаныс операциясы

**Армияның қорғаныс операциясы** (АҚО) — қарсыластың басым
күштерінің шабуылын тоқтату, оның әскерлерін шығынға ұшырату, маңызды шептерді (аудандарды) ұстап тұру, уақыт ұту және шабуылға көшуге жағдай жасау мақсатында жалпы әскери (танктік) армия әскерлерінің бірыңғай мәнді және жоспармен жүргізілетін, мақсаты, тапсырмасы, орны мен уақыты келісілген қорғаныс ұрыстарының, соққыларының және маневрлерінің жиынтығы. Сонымен қатар, армияның қорғаныс операциясысы қарсыластың басып кіруін тойтару, майданның негізгі күштерінің жазылуын қамтамасыз ету мен олардың шайқасқа ұйымдасқан түрде кіруі мақсатында жүргізілуі мүмкін. Армияның қорғаныс операциясы, әдетте, майданның қорғаныс операциясының бөлігі болып, майданның басқа әскерлерімен, ал теңіз жағалауындағы бағыттарда флот күштерімен өзара бірлікте атқарылады; жеке бағыттарда армия корғаныс операцияларын өз бетімен жүргізуі мүмкін. Қазіргі уакыттағы көзқарастар бойынша, армияның қорғаныс операциясына басты бағыттарға негізгі күштерді шоғырландыру, күш пен құралдарды терең эшелондандыру және оларды бытырата орналастыру, қорғаныс жүргізудің әр түрлі амалдарын қолдану, атыс, бөгеттер мен әскер маневрін кең қолдану, бір мезгілде бірнеше бағыттарда ұрыс іс-әрекеттерін жүргізу және белсеңділік тән. Қорғаныс шептері мен позицияларының жүйесінде: қамтамасыз ету алкабы, негізгі корғаныс алқабы (1-корғаныс шебі), кейде 2-қорғаныс алқабы (аралық шеп), әрқайсысы жеке-жеке позициялардан түратын армияның қорғаныс шептері, жеке аудандар мен тораптар корғанысы, сонымен бірге аралық және бөлік корғаныс шептері мен позициялары болуы мүмкін. Армияның қорғаныс операциясы кезінде қарсыласты атыспен жою атыс жүйесі арқылы жүзеге асырылады, оған қолдаушы ракеталық әскерлер мен авиацияның дайындалған атысты соққылары да едәуір үлес косады. Атысты жүйе инженерлік бөгеттер жүйесімен, ал ядролық қару қолданған кезде ядролық соққылармен де келісіліп ұйымдастырылады. Армияның қорғаныс операциясы қарсыластың жазылып, шабуылға жылжып келе жаткан оскерлеріне сокқы беруден немесе оның лап қоюын тойтарудан, ал кейде атысты қарсы дайындықтан басталуы мүмкін. Армияның қорғаныс операциясыға 1,2-эшелондағы қорғаныс іс- әрекеттері, армиялық қарсы соққы жүргізу, ракеталық әскер мен артиллерияның, авиацияның, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің, армияға бағынышты арнайы әскерлердің, армиялық резервтердің ұрыстык іс-әрекеттері кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Макрогеометрия

**Макрогеометрия**- объектілердің құралсыз көзбен көрінетін геометриялық параметрлері.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аллотропты темip

**Аллотропты темip** (Железо аллотропное) — темірдің кристалдық торының бір түрінен екінші түріне ауысуын айтады. 1392°С-тан темірдің балқу температурасына дейінгі (1539°С) аралықта жанына шоғырланған кубты тордың көлемге шоғырланған кубты түріне ауысуында байқауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Атыс алдындағы дайындық

**Атыс алдындағы дайындық** (Предварительная подготовка стрельбы) — артиллерияның ату міндеттерін сәтті орындауына бағытталған шаралардың жиынтығы. Атыс алдындағы дайындыққа мыналар енеді: нысананы барлау және қарсыластар орналаскан жерді зерттеу, құралдарды, қару мен өздерінің артиллериялық бөлімшелерінің бақылау пункттері (топографиялық дайындық) мен атыс позициясын айқындау, атыстың баллистикалық және метеорологиялық жағдайларын анықтау, дайыңдау (жағдайға қарай толық, қысқаша немесе көз мөлшерімен).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геодезиялық төртбұрыш

**Геодезиялық төртбұрыш** - геодезиялық тораптарды жасаудың бір әдісі; төбелері — түсіру пункттері болатын бір-біріне қабырғалас төртбұрыштарды құруға негізделген. Мұнда төртбұрыштың (квадраттың) барлық горизонталь бұрыштарын және катар орналасқан екі қабырғаны өлшесе жеткілікті.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Майүлестіргіш

**Майүлестіргіш** (*Маслораспределитель*) — майлайтын майды құбырсым арқылы үлестіріп отыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғарыш минасы

**Ғарыш минасы** — жарылғыш заттар таситын, әуе серігіне қарсы кару ретінде пайдаланылатын серік. Ол қарсылас серігінің орналасуына сәйкес айла жасай отырып, серікті құрту командасы бойынша жарылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Геодезиялық тірек торабы

**Геодезиялық тірек торабы** - жер бетінде бекітілген, пландық (х, у) және биіктік (Н) координаталары анықталғап нүктелер жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қоршаған ортаны жаңғырту

thumb

**Адамды қоршаған ортаны жаңғырту** (Воспроизводство среды окружающей человека) — қоғамдық өндірістің ерекше саласын (табиғи ресурстарды ұдайы өндірумен қатар) құрайтын және өмірлік орта параметрлерін биологиялық түр ретінде адамның өмір сүруі мен әлеуметтік-экономикалық тұрғыда ойдағыдай дамуы үшін қолайлы шекте сақтауға бағытталған шаралардың (экономикалық, технологиялық, ұйымдастырушылық және т.б.) кешені және олардың ғылыми тұрғыдан қамтамасыз етілуі.

Санат:Экология
Қажу қисығы

**Қажу қисығы** (*Кривая усталости*) — циклдің ең үлкен кернеуімен (деформациямен немесе амплитудамен) циклдік ұзақ тұрақтылық арасындағы байланысты сипаттайтын график.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кіші Калибрлі винтовка

right|thumb
**Кіші Калибрлі винтовка** (Малокалиберпая винтовка) — 5,6 мм-лік калибрлі винтовка. Ол атысқа үйрену және бұқаралық спортта, сондай-ак атуда жоғары көрсеткішке жету үшін қолданылады. Кіші Калибрлі винтовка КСРО кезінде ДОСААФ ұйымдарының атыс секцияларында жастарды атысқа үйрету үшін және спорттық бұқаралық шараларды өткізу  үшін қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Майұстағыш

**Майұстағыш** (*Маслоуловитель*) — майлайтын майды ұстап отыратын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Физикалық қасиеттер

**Физикалық қасиеттер** — қорытпалардың құрамы мен құрылысына байланысты болады. 

Физикалық қасиеттеріне металдар мен қорытпалардың балқу температурасы, тығыздығы, көлденең және көлемді үлғаю коэффициенті, электр-өткізгіштігі, жылуөткізгіштігі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық қасиеттер
Геожүйе

**Геожүйе**, географиялық жүйе - географиялық қабықтың өзара байланыстағы және өзара әрекеттес көптеген құрам бөліктерінен тұратын географиялық түзілім. Қазірге дейін барлық қалыптасқан анықтамалар бойынша геожүйе - әр текті элементтердің жүйелік қасиеттерінің (тұтастығы, өзара байланысы) көрінуі; осы анықтамалардың екінші бөлігі - жүйенің теографиялылықтың белгілері (жүйе элементтерінің немесе бөліктерінің аумақтық реттілігінің қатынастары; Жерге, жер бетіне, географиялық қабыққа, тағы да басқалары қатыстылығы) көрсетіледі. "Геожүйе" ұғымының 4 топтағы негізгі анықтамалары қалыптасқан термин: 1) табиғи географиялық түзілімдер үшін; 2) табиғаттың, халықтың ЭВМ шаруашьшықтың элементтерін бір уақытта бірдей қамтитын күрделі түзілім үшін; 3) табиғаттық және әлеуметтік-экономикалық түзілімдер үшін; 4) Геожүйе ғылымдарды қамтитын ғылымдарының барлық нысандарын белгілеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Өзендердің тарамдануы

**Өзендердің тарамдануы** – өзен арнасы мен аңғарының екі тармаққа бөлініп, одан әрі бірімен-бірі қосылмай, жеке аңғар мен арна жасап басқа өзенге құюы. Мысалы, Нұра өзенінің Сарқырама деген тармағы су мол жылдары Астана қаласынан төмен Есіл өзеніне барып құяды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Армияның моральдық рухы

**Армияның моральдық рухы** — әскерлердің саяси-моральдық жай-күйі, әр түрлі
санаттағы әскери кызметшілердің коғамдық көзқарасының қалыптасуына байланысты, олардың соғыс жөніндегі, соғыстың саяси мақсаты жөніндегі көзқарасы, саяси саналылығы. Армияның моральдык рухы қоғамдық және мемлекеттік құрылыстың өзгешелігіне қарай тұрақталады, әскерлердің ісі мен әрекетінде көрініс тауып, армия мен флоттың күші мен соғыска әзірлігін білдіреді. Армияның моральдық рухы сарбаздардың, матростардың, офицерлердің, генералдар мен адмиралдардың әскери-моральдық қасиеттері арқылы білінеді. Соғыста шешуші рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Темір қабаты

**Teміp қабаты**(Колоша металлургическая) — домна пешінде балқыған сұйық металдың негізгі бөлігі металлшойын қабаты. Ол меншікті салмағының жоғарьшығынан пештің төменгі бөлігіне жиналады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геокеңістіктік парадигма

**Геокеңістіктік парадигма** — географиядағы ғылыми білімді географиялаудың понаралық жалпы ғылымдық әдіснамасы. Қазірге дейін қалыптасқан және әлі де дамып келе жатқан әдіснамалық парадигмалармен бірге (кибернетикалық, ақпараттық, жүйелік-құрылымдық, тағы да басқалары) геоверсумның 9 сипаттамасы (тұтастық, зоналылық, пиклділік, гироскоптылық, геосфералардың орта симметриялылығы, шектілік, заттың полиморфизмі, геокеңіс- тік полиморфизмі, аймақтылық) мен 4 географиялық қағидасынан (геоториялық, кешендік, нақтылық, ғаламдылық) және карта қолданудан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Геодемография

**Геодемография** - белгілі бір аумақ бойынша геодемографиялық жағдайларды, яғни демографиялық процестер мен құрылымдар жиынтығының және әлеуметтік-экономикалық жағдайлар мен факторлардың арасындағы тарихи қалыптасқан катынастарды зерттеумен айналысатын халық географиясы мен демографияның тоғысқан тұсындағы ғылыми зерттеулер бағыты. Геодемографияның ең маңызды санаттарының қатарына халықтың жыныстық- жастық, әлеуметтік, кәсіптік құрылымдары, оның табиғи және механикалық қозғалыстары, жұмыспен қамтылуы және тағы да басқалары енеді. Геодемографияның негізгі міндетгері - аумақтық жоспарлаудың мақсаты үшін болжамдар мен ұсыныстар жасау.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс взводы

**Атыс взводы** (Огневой взвод) -
артиллериялық, минаатарлық батареялардың құрамына кіретін атыс және тактикалық бөлімшелер. Атыс взводының зеңбіректі, минаатарлы, танкіге қарсы жойғышты, өздігінен жүретін түрлері бар. Сондай-ақ, реактивті артиллерияның ұрыс машиналарының да атыс взводы болады. Құрамында 1-3 зеңбірек (минаатар, реактивтік артиллерияның ұрыс машинасы) бар. Ұрыста, әдетте, батарея құрамында немесе мотоатқыштар (жаяу әскер) бөлімшелеріне қосылып, солармен бірге әрекет етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қажу омрығы

**Қажу омрығы** (*Излом усталостный*) — 1) қажумен қирағанда пайда болатын металл (бұйымның) беті; 2) дайындама немесе бұйым қажып бұзылғанда пайда болатын бет.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғарыш туралы келісім

**Ғарыш туралы келісім** — мемлекеттердің Айды және т.б. аспан денелерін қоса алғандағы аспан кеңістігін зерттеу және оны пайдалану бойынша іс-әрекет кағидалары туралы 1967 жылықабылдаган келісімі. Допозитария елдер: 27.1 1967 жылы КСРО, АҚШ, Ұлыбритания кол қойса, сол күннен бастап кол қоюға ашық деп есептелді. Күшіне 10 қазанда енді, 2025 жылы басына карай онын мүшелері **117 мемлекетке көбейді**. Халықаралық бейбітшілік пен кауіпсіздікті қолдау мақсатында және өзара ынтымақтастық пен көмек көрсету қағидаларын ұстай отырып аспан кеністігі мен денелерін еркін зерттеуді белгілейді. Космос кеңістігі мен аспан денелерін иемденуге, Жердің айналасындагы орбитаға белгілі бір объектілердің жіберілуіне, оны Айға не болмаса басқа денелерге орнатуға тыйым салады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери қимылдар

## Әскери қимылдар ауданы
**Әскери қимылдар ауданы** — әр жақтың әскерлерінің (күштерінің) белгіленген бір топтастықтары әскери қимылдар жүргізетін әуе кеңістігімен қоса алынған әскери іс-қимылдар театры аймағының (акваториясының) бөлігі.
## Әскери қимылдар театры
**Әскери қимылдар театры**  — Қарулы Күштердің (құрлықтағы әскер, авиация, әскери-теңіз флоты т.б.) стратегиялық тобы орналасқан және стратегиялық масштабта соғыс қимылдары жасалуы мүмкін құрлықтың аумақты бөлігі мен онымен шектесетін теңіз немесе мұхит (жақын аралдарды қоса алғанда), сондай-ак әуе кеңістігі. Әскери қимылдар театрының шекарасы мен құрамын сол мемлекеттің (одақтас мемлекеттердің) әскери-саяси басшылығы белгілейді. Мысалы, АҚШ пен НАТО елдері Батыс Еуропаны 3 әскери қимылдар театрына (Солтүстік Еуропалық, Орталық Еуропа, Оңтүстік Еуропалық) бөледі. Тарихи жағдайларға байланысты 4 мұхит (Атлант, Тынық, Үнді, Солтүстік Мұзды мұхит) жеке-жеке әскери қимылдар театрына жатады. Әрбір әскери қимылдар театры белгілі бір әскери-саяси, әскери-экономикалық, физикалық-географиялық, және этнографиялық жағдайларға байланысты құрылады және әскери дайындықтар мен соғыс қимылдарын жүргізу үшін инженерлік құралдармен жабдықталады.
## Әскери қимылдар театрының сыйымдылығы
**Әскери қимылдар театрының сыйымдылығы** — әскер (күш) топтастығының жайылуы мен орналасуына, ал соғыс кезінде ұрыс қимылдарын жүргізуге болатындай әскери қимылдар театрының сыйымдылығы. Әскери қимылдар театрының сыйымдылығы оның мөлшері (ені, тереңдігі), географиялық жағдайы, жергілікті жер шарттары, әскери қимылдар жасау үшін ыңғайлылығы, қатынас жолдарының дамуы мен жағдайы арқылы анықталады.
## Әскери қимылдардың тәсілдері
**Әскери қимылдардың тәсілдері**  — жағдай шарттары мен қолданылатын қару түрлеріне байланысты операциядағы (ұрыстағы) міндеттерді орындау үшін әскерлер (күштер) мен құралдарды қолданудың амалы мен әдісі. Әскери қимылдардың әр түріне тән өз қимыл тәсілдері болады. Оларды операция жасауға шешім қабылдау кезінде қолбасшы анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қажуға кедергі

**Қажуға кедергі** (*Сопротивление усталости*) — материалдың қажуға қарсы тұру қабілеттілігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геокеңістіктік полиморфизм

**Геокеңістіктік полиморфизм** — жер бетінің кез келген нүктесінде заттардың әртектілігі, әр бетте құбылыстар мен денелердің біркелкі орналаспауы. Геокеңістік парадигмаға енетін геоверсумның ең маңызды 9 сипаттамасының бірі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кіші офицерлер

**Кіші офицерлер** (Младшие офицеры) — қарулы күштердің барлық түрлерінің кіші лейтенанттары, лейтенанттары, аға лейтенанттары, капитандары (әскери-теңіз флотында — капитанлейтенанттар).
## Тағы қараңыз
*Офицер
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қажуға сынау

**Қажуға сынау** (*Испытание на усталость*) — үлгінің берілген кернеуге қатысты, күйреуге дейінгі цикл санын анықтайтын сынау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геократостық кезеңдер

**Геократостық кезеңдер** - Жер тарихындағы тектоникалық көтерілімдердің әсерінен құрлық ауданы едоуір кеңейген кезеңдер. Геократостық кезеңдерге силурдың соңын, девонның едәуір бөлігін, таскөмірдің соңғы, пермді және триастың бастапқы кезеңдерін, неогеннің соңғы және төрттік кезеңдерін (қазіргі дәуірлерді қоса) жатқызады. Талассократостық кезендерге қарама-қарсы қойылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қажулық қисығы

**Қажулық қисығы** (*Кривая усталости*) — төзімділік пен жүктеменің цикл санының арасындағы қатынасты бейнелейтін қисық сызық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Темір-көміртек күйінің диаграммасы

thumb|Темір-көміртек күйінің диаграммасы
**Темір-көміртек күйінің диаграммасы** (Диаграмма состояния железо-углерод) — 
# көміртекті қорытпалардың көміртектің шоғырлануына байланысты фазалық өзгеру нүктелерін анықтау диаграммасы. Темір-көміртек күйінің диаграммасының екі түрі бар. Темір-көміртек күйінің диаграммасының темір, темір карбиді жүйесіндегі түрленулерді сипаттайтын түрі түрақсыз, темір-графит жүйесіндегі түрленулерді сипаттайтын түрі түрақты деп аталады. Темір-көміртек күйінің диаграммасының фазалары мен қүрылымын қүраушылары: феррит, аустенит, графит, цементит, перлит және ледебурит; 
# өр түрлі температурада (қысымда) темірдің фазалар күйінің тепетендігін көміртектің шоғырлануына байланысты етіп көрсететін диаграмма.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Геокешен

**Геокешен**, географиялық кешен — анық таксономиялық критерийі жоқ кез келген табиғат кешенінін кей кезде колданылатын атауы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қайрақша

**Қайрақша** (*Брусок* (*маш*) — төрт қырлы, үш қырлы немесе дөңгелек қималы ажарлағыш немесе жонғыш сопақтау тас.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғарыштық қарулану жүйесі

**Ғарыштық қарулану жүйесі** () — ғарыштың әр түрлі орбиталарында әскери серіктер немесе арнайы радиоэлектронды құралдары бар басқа да гарыштык ұшу құралдарының болуына негізделген ғарыштық күрес аппараты. Ғарыштық қарулану жүйесі  қандай мақсатка арналуына карай: **барлаушы, радионавигациялық, шабуыл, қорганыс зерттеу құралдары** және т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геометриялық түрдегі шартты теңдеулер

**Геометриялық түрдегі шартты теңдеулер** - триангуляцияны теңдестірудің коррелаттық әдісі кезіндегі бастапқы тендеулер. Олардың жалпы саны артық өлшеулер санына тең болады (бос дорежелер санына). Осы тендеулердің біразы Геометриялық түрдегі шартты теңдеулердің ең қарапайым түрінде жазылуы мүмкін: 1) фигуралар (үшбұрыштар) тендеулері; 2) горизонттар (бұрыштарды теңдестіруде ғана пайда болады) теңдеулері; 3) қосындылар мен айырма- шылықтар тендеулері; 4) дирекциондық бұрыштар (азимуттар) тендеулері. Шартты теңдеулерде белгісіздер ретінде тікелей өлшенген бұрыштар немесе бағыттар кіреді. Шартты түзетулер теңдеулерінің 0-ге тең сандары болады. Осындай қарапайым теңдеулер бірінші кезекте жазылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жануыш білеуше

**Жануыш білеуше** (*Брусок хонинговальный*) — жануыштың бір бөлігі болып табылатын қажақ қайрақша.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Меншікті потенциалдық энергия

**Меншікті потенциалдық энергия** (*Удельная потенциальная энергия*) — дененің көлем бірлігіне тиесілі потенциалдық энергиясы. Материалдың
энергия сыйымдылығын бағалайтын шама, ол
потенциялдық энергияның (U) көлемге (V)
қатынасымен анықталады: 
*: u =\frac{U}{V};
немесе
*:u = Uv - Uф,
мұндағы Uv - көлем өзгеруінің, ал
Uф - пішін өзгеруінің меншікті потенциялдық
энергиясы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Армияның шабуыл операциясы

**Армияның шабуыл операциясы** — жалпы әскери (танктік) армия әскерлерінің мақсаттары, тапсырмалары, орындары және уакыттары бойынша келісілген бірыңғай мәніспен және жоспармен қарсыластың қарсы тұрған топтастығын талқандау және оперативтік маңызы бар аудандарды (объектілерді) алу мақсатында жүргізетін ұрыстарының, соққылары мен маневрлерінің жиынтығы. Әдетте шабуыл операциясының барысында майданның басқа армияларымен, күштерімен және құралдарымен, ал теңіз жағалауындағы бағыттарда флот күштерімен өзара бірлікте жүргізіледі. Жеке операциялық бағыттарда армия операцияны өз бетімен жүргізуі мүмкін. Армияның шабуыл операциясына 1-ші және 2-ші эшелондағы әскерлердің, ракеталық әскерлердің және артиллерияның, авиацияның, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлерінің қол астындағы арнайы әскелердің және армиялық резервтердің ұрыстық іс-орекеггері кіреді. Армияның шабуыл операциясын жүргізу карсыласты атыспен жоюдан, оның әуе соққыларына тойтарыс беруден, әскерлердің корғанысты бұзып өтудегі, шабуылды дамытудағы, қарсыластың күші мен құралдарын жоюдағы және әскердің тағайындалған аудандарды (шептері) алудағы іс-әрекетгерінен тұрады. Армияның шабуыл операциясының барысында немесе аяғында армияға, әдетге, келесі операцияға тапсырма беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс дайындығы

**Атыс дайындығы** — атыс міндеттерін нәтижелі орындауға, атыс құралдарының дайындығын қамтамасыз ету мақсатында құрамаларда, бөлімдерде, бөлімшелерде жүргізілетін шаралар. Атыс дайындығының көлемі мен мазмұны әрбір қару түрінің ату ерекшелігіне, сонымен қатар берілген уақыт мөлшеріне байланысты болады. Атыс дайындығының жалпы шаралары: нысана координаталарын барлау және жасау операциялары; атыс құралдарының (атыс позициясының) орнының координаталарын анықтау; атыс дәлдігіне әсер ететін метеорологиялық жағдайларды есепке алу мақсатындағы метеорологиялық дайындық; баллистикалық дайындық; қару-жарақ пен оқ-дәрінің әрекет сенімділігін қамтамасыз ететін техникалық дайындық, сонымен қатар нақты нысана бойынша ату үшін негізгі құрылғылардың қондырғыларын анықтау болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геометриялық торап

## Анықтама
Геометриялық торап - түсіріс торабының нүктелер жүйесі; олардың планшеттегі орындары мензула мен кип- регельдің көмегімен, графикалық әдіспен тура және кері қиылыстыруларды тізбектеп қолданумен анықталады. Геометриялық торапты құру үшін негіз — геодезиялық пункттер. Геометриялық торапты құру триангуляцияға ұқсас, айырмашылығы — үшбұрыштар жүйесі планшегге графикалық әдіспен жасалады. Нүктелердің биіктіктері тригонометриялық нивелирлеумен, вертикаль бұрыштарды кипрегельмен өлшеу арқылы анықталады. Нүктелер арасындағы қашықтық планшеттен масштабты ескеріп алынады. Геометриялық торап нүкгелері биіктігінің ақырғы мәндері жуықтау әдісімен немесе полигон әдісімен теңдестіру арқылы, үйлеспеушілікті кабырғалар ұзындықтарына пропорционал етіп таратып барып табады. Шамалы жеке телімдерді түсіру кезінде Геометриялық торап геодезиялық негізсіз дамуы мүмкін. Мұндай жағдайда телімде өлшеуіш таспамен базисті өлшей- ді де, оны түсіру масштабымен планшетке салады, содан соң базистің шеткі нүкте- лерінен тура қиылыстырумен Геометриялық тораптың бірінші нүктесін анықтайды. Кейін осы нүктені және базистің екі нүктесін пайдаланып, торапты бүкіл түсірілетін телімде дамытады. Планшет бірінші нүктеде буссоль бойынша бағдарланады.

## Геометриялық тораптың дәлдігі
торап нүктелерінің пландық және биіктік координаталарының анықталу дәлдігі. Геометриялық торап триангуляцияға ұқсас болғанымен, ондағы үшбұрыштар тізбегі планшетте график түрінде анықталады, сондықтан олардыц пландық орындарының ең ақырғы мәндері полигондар тәсілімен тендестіріліп, дәлдігі жоғарылайды. Биіктік белгілерін анықтағаңда, вертикаль бұрыштар кипрегель арқылы дәлдікпен, ал нүктелер арасындағы арақашықтықтар планшеттің масштабына сәйкес 1:300 дәлдікпен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қабылдап таратушы

**Қабылдап таратушы** (Приемопередатчик) — бір ғана антеннаға бекітілген радиокабылдағыш пен радиотаратқыштан тұратын радиостанция. Қабылдап таратушы ультра қысқа толқынды радиостанцияларда, әсіресе радиокондырғының салмағы мен көлемін азайту керек болған жағдайларда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ғарыштық ұрыс құралдары

**Ғарыштық ұрыс құралдары** () — жаңа стратегиялық қарулар, олардың құрамына ұшқышты, ұшқышсыз ұшу аппаратары кіреді. Ол соғыс мақсатында ғарыш кеңістігінде ядролық кару тасушы ретінде колданылады, сондай-ақ барлау жүргізуге, ғарыштық ұшу аппараттарын, байланысты, басқару және радио аркылы қарсы әрекеттерін жоюға арналған. АҚШ-та ғарыштық ұрыс құралдары ретінде әр түрлі жасанды жер серіктері мен ғарыш кемелерін, онын ішінде ракетамен каруланған бомбалаушы серіктерді, ғарыштық үшкышты (гарышкерлері бар) бомбалаушыларды, әр түрлі мақсаттағы ракеталар мен арнайы әскери радиоэлектрондық аппараттармен жабдықталған езге де ұшу аппараттарын қолдануды ойластыруда. Олар үшкышты маневрлі ғарыш кемелері қарсыластын аумағын барлау, серіктерді орбитада тосып альш, жою міндеттерін орындауға кабілетті болуы тиіс деп есептейді. Америкалық әскери мамандар ғарыштық ұрыс құралдары аркылы казіргі техникалық құралдардын мүмкіндіктерінен бірнеше есе асып түсетін стратегиялық міндеттерді шешуге болады деп санайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зоман

**Зоман** — жалпы улы, жүйкені жансыздаңдыратын улағыш зат. Ол жазда жергілікті жерде бір сағаттан бір тәулікке дейін және одан да көп уақыт тұрып қалатын, камфораның әлсіз иісі бар түссіз немесе сарғыш түсті сұйықтық түрінде болады. Улылығы жөнінен зариннен кушті және булану кезінде тері арқылы адам ағзасына өту деңгейі жоғары. 3оманмен зақымдану белгілері мен одан қорғану амалдары заринмен бірдей.

## Дереккөздер


Санат:Фосфор қосылыстары
Санат:Органикалық заттар
Санат:Химиялық қарулар
Атыс дәлдігі

**Атыс дәлдігі** (*Меткость стрельбы*) — белгіленген нүктеден нысанаға түсудің орташа нүктесі мен жайылу нүктесінің орналасу дәлдігімен анықталады. Мұнда көздеген нүктеге түсудің орташа нүктесі неғүрлым жақын, ал оқтың (снарядтың) жайылуы неғүрлым аз болғаны жақсы. Нысанадағы көзделген нүктеден тию нүктесінің қашықтығы мыңның жартысынан аспағанда, ал жайылуы кестелік мөлшерден аспағанда атыс дәл деп есептеледі. Атыс дәлдігі қалыпты ұрысқа қаруды дәл кезеу, қару мен оқ-дәріні ұқыпты сақтау, атушының қаруды жетік меңгеруі арқылы қамтамасыз етіледі. Атыс дәлдігін жақсарту үшін атушы нысанаға дейінгі қашықтықты анықтай алуы, оқтың ұшуына әсер ететін метерологиялық жағдайларды білуі және соған сәйкес көздеуішті қоя білуі, атыс тәсілдерін дұрыс меңгеруі қажет. Мүлтіксіз көздеп көп атысы тура тиетін атқыш мерген атқыш деп есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзеннің су өткізгіштігі

**Өзеннің су өткізгіштігі**, *өзеннің сулылығы* – белгілі бір кезенде (он күнде, бір айда, маусымда, бір немесе бірнеше жыдда) өзеннің арнасымен ағып өткен судың орташа мөлшері. Әдетте, судың көп жылдық шығынының немесе жылдық ағынының көп жылдық орташа көлемінің шамасымен өлшенеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ғарыштық ұшу аппараттары

**Ғарыш аппараты** () — жартылай болсада, ғарыш кеңістігінде, яғни тығыз атмосфераның сыртымен ұшатын ұшу аппараттары (*100 километрден жоғары*). Ғарыш аппараттарының ұшуы белсенді (қозғалтқыштарымен жұмыс жасайтын) және енжар (тарткышсыз) болып бөлінеді. Белсенді ұшу енжар ұшудан озық болады, бірақ белсенді ұшуда кайталап ұшу беліктері болуы да мүыкін. Ғарыш аппараты ұшкышсыз да, ұшқышты да (ғарышкермен) болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Темірқорам

thumb|left|Темірқорам
thumb|Темірқорамда жұмыстар
**Темірқорам **(Кокиль) - көп мәрте пайдаланылатын металл қорама; күйма қорама пішінінің күрделілігіне қарай екі не одан да көп бөліктен қүралады. Ажырамалы және ажыратылмайтын түрлері болады. Темірқорамга қүю арқылы жедел суитындықтан қүймалардың үсақ түйіршікті қүрылымы, барынша тыгыздыгы, сондай-ақ өлшемдерінің дөлме-дәл болуы қамтамасыз етіледі. Сериялы және жаппай өндірісте қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғарыштық шабуылдан қорғану

**Ғарыштық шабуылдан қорғану** — әуе шабуылына қарсы корғаныстын құрамды бөлігі. Қарсыластың соғыс мақсатында (ядролық қару тасушы ретінде, барлау жүргізу мақсатында және т.б.) ұшу кеңістігінде қолданатын ғарыштык құралдарын жоюға арналған. Ғарыштық шабуылдан қорғанудың негізгі құралдары — арнаулы ғарыштық кемелер, серіктер — **жойғыштар және раксталар, радиоэлектрондық аппараттармен** жабдықталған басқа ұшу аппараттары.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Африкатану

**Африкатану** (  ) — Африка халықтарының мәдениет тарихын, фольклоры мен әдебиетін зерттеумен шұғылданатын гуманитарлық пәндердін жиынтығы. Лингвистикалық африкатану Африка құрлығындағы толып жатқан тілдерді зерттейді. Африка тілдерін зерттеуге 18 ғасырдан соны мен 19 ғасырдың басында А. Ф. Гіотт, X. Штейнталь, Р. К. Раек тағы басқалар Еуропа тіл ғалымдары көңіл бөлген. Казіргі Африка тіл білімі кенмағынада египтология мен жарым-жартылай семитологияны қоса қамтып, құрлықтағы барлық тілдерді зерттейді. Ал тар мақынада "Африка тіл білімі" Сахараның оңтүстігіндегі конгокордофон, нил-сахара, койсан тағы басқа Африка тілдерін зерттеумен шұғылданады.
19 ғасырдың сонында африкатану Бассе және Р. Бассе негізін салған бербертану ғылымы пайда болды. Казіргі бербертану берберливия тілдерін зерттейді.
Сомали, оромо, афер, бедауйе тағы басқа кіретін кушит тілдерін зерттеу 19 ғасыр 1-жартысынан басталды. Африка тілдерін зерттеу КСРО-да Н. В. Юшманов, П. С. Кузнецов, Д. А. Ольдерогге, И. Л. Снегиров есімдерімен байланысты. Еуропада Африка тілдерін зерттеу осы құрлықты отарлаумен байланысты туған. Онын ірі орталықтары 19 ғасыр бері Германияда, Ұлы Британияда, Францияда, Бельгияда, 20 ғасыр 2-жартысында АҚШ-та, Австрияда құрылган.
Африка тілдерін зерттеумен 20 ғасыр Африка ғалымдары айналыса бастады. 1930 жылы Кения, Танганьика, Уганда, Занзибарды қамтитын Аймакаралық комитет құрылған. Эфиопия тілдерін зерттейтін Академия ашылды. Орталык және Батые Африка тілдерінің көпшілігі университеттер мен Халық ағарту министрліктері жанындағы арнаулы орталықтарда (Камерун, Нигер, Нигерия, Мали, Того, Беним, Сенегал тағы басқа елдердегі) зерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Изосызықтар (Әскери іс)

**Изосызықтар** (Изолинии) -
карталар мен арнайы схемаларда бірдей мағыналы нүктелерді қосатын сызықтар; изобаттар — су бассейндерінің (мұхиттардың, теңіздердің және т.б.) бірдей тереңдіктегі жерлерін қосатын теңіз картасындағы сызықтар; изобарлар — синоптика картасында ауа қысымы бірдей жерлерді бір-бірімен қосатын сызықтар, изогипстер — абсолютті биіктігі бірдей жерлердін нүктелерін қосатын топографиялық картадағы сызықтар; изогондар — картадағы магнитгі меңзерлердің бірдей иілу нүктелерін косатын сызықтар; изоклиндер — картада бірдей магнитті бұрылу нүктелерін қосатын сызықтар және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс

be-x-old:Ізалінія
Имитациялық құралдар

**Имитациялық құралдар** (Имитационные средства) — соғыс техникасы улгілерінің жұмыс жасау және олардың жануының сыртқы көрінісін елестетуге, жазылу учаскелерін жасауға, әскерді бүркеуге және т.б. арналған аппаратуралар мен құрал-жабдықтар. Имитациялық құралдарға жалған құрылыстар, соғыс техникасының макеттері (сұлбалары), оқсыз ату, пиротехника, жарық және дыбыстық имитация, түтін салу, радиәэлектрондық және т.б. жабдықтар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зонд шар

thumb
**Зонд шар** (Шар-зонд)
ауа қабатын (атмосфераны) зерттейтін аспап. Ол сутек толтырылған резеңке шардан тұрады. Оған ауаның қысымын, температурасы мен ылғалдылығын жазып отыратын метеорограф бекітіледі. Белгілі бір биіктікте шар жарылып, метеорограф парашютпен жерге түседі. Зонд шартың көтерілу биіктігі — 40 км-гe дейін. Егер оған өз көрсеткіштерін автоматты түрде хабарлап отыратын радиәаспап ілінген болса, мұндай құрал радиозонд деп аталады.

## Дереккөздер
Қайрау, шарықтау

**Қайрау, шарықтау** (*Заточка*) — құралдық материал түпкілікті механикалық қасиеттерге ие болған соң тиісті геометриялық параметрлер мен кескіш жиектердің жасалуын немесе қалпына келтірілуін қамтамасыз ету мақсатында кескіш құралдың алдыңғы, артқы және өтпелі беттерін өндеу процесі. Қайрау әмбебап және арнайы қайрағыш білдектерде қажақ-алмас құралдардың көмегімен, сонымен қатар өндеудің электрохимиялық және электрофизикалық әдістерін қолдану арқылы жүзеге асырылады. Жону арқылы өңдеудің өнімділігі, өңделген беттердің кедір-бұдырлығы және құралдың тұрақтылығы Қайрау сапасына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Металдағы газ

**Металдағы газ** (*Газ металла*) — құйманың кристалдануы және қатаюы кезінде оның құрамындағы біртіндеп тысқа шыға бастайтын ауа, жанған органикалық отын газы, арнайы газдар атмосфералары (гелий, аргон, азот, сутек және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Иммундау

**Иммундау** (Иммунизация) әскерде жұқпалы ауруларға қарсы жүргізілетін белсенді санитариялық- профилактикалық шара. Иммундау  — бөлімдер мен бөлімшелердегі жеке құрамға бір немесе бірнеше жұқпалы ауруға қарсы жасанды түрде иммунитет жасау мақсатында профилактикалық егу жүргізу. Осы мақсатта арнайы егу дәрі-дәрмектері (вакцина, сарысу т.б.) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тензоөлшеу

**Тензоөлшеу** (Тензометрия) —қатты дене бетіндегі салыстырмалы үзаруды тәжірибемен анықтайтын әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ғылыми-зерттеу полигоны

**Ғылыми-зерттеу полигоны** — ракета, бомба, қарудын жаңа түрлері ғылыми тұрғыдан зерттеліп, сыналатын аумақ.

## Дереккөздер


.

Санат:Әскери іс
Император

**Император** (тарих.) Республикалық Римде қолбасшыға берілетін құрметті атақ. Кейін Рим империясы дәуірінде басқа мағынаға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аффективті

**Аффективті** (  )— субъектінің эмоциялық күй-жайын білдіретін септік.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Импульстік сәулелендіру

**Импульстік сәулелендіру** (Импульсное излучение) — импульс түрінде қысқа радиотолқынды электрмагнитті энергияны радиотехникалық қондырғылармен сәулелендіру. Әдетте, импульстердің өздеріне қарағанда уақыт аралығы үлкен. Импульстік сәулелендіру көбіне радиолокация мен радионавигацияда қашықтық координаттарын анықтау үшін, сонымен қатар радиобайланыста, телебасқару мен телеөлшемдер радиожелілерінде, көп арналы жүйелерде арналарды уақытша бөлу үшін қолданылады.

**Импульстік техника** (Импульсная техника) — импульстік ретпен жұмыс жасайтын радиоэлектрониканың саласы (электронды құрылғылар электр сигналдарының әсеріне үздіксіз емес, кейбір уақытта ғана түседі). Импульстік техника электр импульстерінің қалыптасуын, олардың өзгеруі мен өлшемдерін зерттеу мен қолдануды, сондай-ақ автоматика, телемеханика және есептеу техникасында, электр байланысы мен радиолокацияда, теледидар мен өлшеуіш техникада қолданылатын импіульстік жүйелердің жобалануы мен есептелуін қамтиды. Импульстік техника әскери техникада көп қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Арнайы мақсаттағы әскерлер

**Арнайы мақсаттағы әскерлер** — бірқатар мемлекеттердің қарулы күштеріндегі ерекше бөлімдер мен бөлімшелер. Олар диверсиялық-барлау және террорлық әрекеттер жасауға, шетелдік аймақта немесе қарсылас тылында көтеріліс, насихат және қопару қимылдарын ұйымдастыруға, психологиялық соғыс жүргізуге арналған; бейбіт уақытта да, әсіресе халықаралық жағдай шиеленіскен кезеңде пайдаланылады. Олардың қару-жарағында атыс қарулары, минаатарлар, жеңіл артиллериялық зеңбіректер және арнайы диверсиялық жабдықтар, үгіт-насихат жүргізуге арналған техникалық құралдар болады, жеке құрамы арнайы мектептерде даярланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Металдандырғыш

**Металдандырғыш** (*Металлизатор*) — металдандырылатын бұйымның физика-химиялық және механикалық қасиетгерін өзгерту үшін оның беткі қабатын металдармен немесе қорытпалармен жұқа қабатпен қаптау. Металдандырудын барлық түрлерімен металл қабаты жағылғанда қолданылатын жабдықтар түрлерінің жиынтыгы металдандырғыштар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дағдарыстағы тұрақтылық

**Дағдарыстағы тұрақтылық** — қарсылас жақтардың ешқайсысы бірінші болып ірі көлемде кару колдануға бармаған саяси қарым-қатынас күрт шиеленіскен жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Геоморфологиялық бірлік

**Геоморфологиялық бірлік** - 1) аудандау жұмысында физикалық-географиялық (геоморфологиялық) провинцияға теңдес ауқымды аймақтарды геоморфологиялық жіктеуде алынған типтік бөлімше; 2) геоморфологиялық ауданға сәйкес келетін геоморфологиялық аудандаудың ең бөлшекті бірлігі. Бұл орографиялық жағынан алғанда біртекті аудан, ол өзін қоршаған аудандардан бедердің генетикалық біртектілігімен ерекшеленеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Атыс жолағы

**Атыс жолағы** (*Полоса огня*) қорғаныста қарсыласты мотоатқыштар және танк бөлімшелерінің (роталарының, взводтарының) атысымен жою көзделген шектегі жергілікті жер алқабы. Оны атыс жүйесін ұйымдастыру кезінде батальон (рота, взвод) командирі тағайындайды.
Атыс жолағының оң және сол жақ шекаралары жергілікті жер заттарымен (бағыттарымен) белгіленеді. Атыс жолағының терендігі қолда бар атыс құралдарының нақты ату қашықтығымен, ені — қорғаныстағы тірек пунктінің немесе позицияның маңдайшеп мөлшерімен анықталады. Атысты көрші бөлімшелермен бірлесіп ұйымдастыру мақсатында атыс жолағымен қатар қосымша атқылау секторлары тағайындалады, ал көршілес бөлімшелер түйіскен жерлерде олардың атыс жолағы озара жабылады. Атыс жолағыында бақылау ұйымдастырылады, барлық атыс құралдары үшін міндеттер анықталады, бөлімшелердің атыс жолақтары мен шоғырланған атыс еңірлері, сонымен қатар бөлімшелердің, пулеметтердің, зеңбіректердің, танктердің және басқа атыс құралдарының негізгі және қосымша атыс секторлары тағайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дағдарысты тұрақтылық

**Дағдарысты тұрақтылық** () — екі жақтын дағдарыс кезінде стратегиялық ядролық шабуылды бірінші болып бастауды мейлінше қаламайтынын көрсететін жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Индикатор (Әскери іс)

thumb
**Индикатор** (лат. indicator корсеткіш) — бақылау объектісінің жайкүші мен барысын адамның қабылдауына неғұрлым ыңғайлы түрде бейнелейтін аспап (құрылғы). Индикаторлар көрсеткіштері көзге корінетін (жарық, меңзер, цифр арқылы), естілетін (қоңырау, сирена, шертпе дыбыстар), тактильді (иіс, теріге білінетін) болып бөлінеді. Әр түрлі үлгідегі индикаторлар әскери істе де қолданылады (мыс., радиоактивті индикатор , газанықтағыштар, газталдағыштар).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үнді жорығы

**Үнді жорығы** – Үндістанды отарлау жоспары. 1791 жылы Франция Үндістанды бірігіп жаулап алу мақсатымен Екатерина II-мен келіссөз жүргізеді. 

Аяқсыз қалған бұл келіссөз Екатерина қайтыс болғаннан кейін қайта жанданды. Жаңа патша Павел І Н.Бонапартпен келісе отырып, жорықтың нақты жоспарын жасайды. Ол бойынша екі мемлекет 35 мыңнан 70 мың әскер шығарып, француз әскері Каспий теңізі арқылы Қызылсу шығанағына түсетін болды да, орыс армиясы Астрахан, Гурьев (Атырау) арқылы Үстірт, Хиуа жолымен жолындағы елдерге қарулы күшін көрсете отырып, Моғол империясын қалпына келтіреміз деген желеумен Үндістанға аттануға тиіс болды. Сөйтіп, 1801 жылы 1 наурызда Дон әскерінің атаманы генерал Орловтың басшылығымен 40 казак полкі – 22507 адам 24 зеңбірекпен Еділден өтті. Астраханда оларға 500 адамдық қалмақ полкі мен жаяу әскер полкі қосылуға тиіс болды. Орыс армиясының қолбасшысы болып, кейіннен 1812 жылғы Отан соғысының батыры М.И. Платов тағайындалды. Әскер Гурьев қалашығына жақындаған кезде патша Павел І-нің қайтыс болғаны жайлы хабар келді. Жаңадан таққа отырған Александр І-нің бұйрығымен әскер кері қайтарылып, қазақ даласының батысы үлкен ойраннан аман қалды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Индукциялық теңіз минасы

thumb
**Индукциялық теңіз минасы** (Индукционная морская мина) — кеменің магниттік өрісінің кернеуі өзгергенде іске қосылатын индукциялық жарғышы бар түйіспесіз мина. Жарғыш
жүріп бара жатқан кеменің астында ғана іске қосылады. Кеменің магниттік өрісінің қабылдағышы ретінде индукциялық орауыш қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Геоморфологиялық зоналылық

**Геоморфологиялық зоналылық** - географиялық ендік бағытындағы зоналылықтың әсерінен бедер түзу процестері мен бедер пішіндері кешендерінің бөлінуі. Жер бетінде жылжудың ендік-зоналық таралуымен немесе морфологиялық вертикаль зоналылықпен, яғни таулардың биіктік белдеулеріне байланысты.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Инерциялық басқару

**Инерциялық басқару** (Инерционное управление) — баллистикалық ракетада қолданылатын басқару жүйесі. Ракетаның бөгде ақпараттарды қабылдамай нысананы аңдуына мүмкіндік жасай отырып, жылдамдатуды өлшеу жолымен берілген траекториядан ауытқуын айқындайды және дәлдейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңселмелі кулиса

**Теңселмелі кулиса** (Кулиса качающаяся) — қозгалмалы бағыттағыш қозгалмайтын оське қатысты теңселмелі қозғалыс жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дағдылы қару-жарақты тарату туралы келіссөздер

**Дағдылы қару-жарақты тарату туралы келіссөздер** () — қару-жарақты таратуды тоқтатуға бағытталған 1977-78 жылдардағы АҚШ пен КСРО арасындағы келіссөз.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Арнайы мақсаттағы десант

**Арнайы мақсаттағы десант** — қарсылас қорғанысына ішкерілей еніп диверсиялық және барлаушылық сипаттағы міндеттерді орындау үшін оперативтік бірлестіктің басшылығы қолданатын десант. Оның міндеттері: қарсыластың маңызды объектілерін өртеп жіберу, суға батыру, соғыс техникасының жаңа үлгілерін алу және т.б. Мүндай десанттың құрамы бөлімше, взвод, рота болуы мүмкін. Оларды түсіру үшін тікұшақтар, көліктік ұшақтар, жүзбелі танктер, су асты кемелері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дайындалған қорғаныс

**Дайындалған қорғаныс** — алдын ала инженерлік әдіспен толық жабдықталған, әскерлер орналаскан корғаныс. Дайындалған қорғаныстың қуатын ракеталық-ядролық қару және авиация мен артиллерия толықтыра түседі. Бөлімшелер, бөлімдер, құрамалар күшімен барлық ағыс әдістері қатар қолданыла отырып, қорғаныс жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Атыс жүйесі

**Атыс жүйесі** (*Система огня*) шабуылға шыққан қарсыласты жою үшін қорғаныс шебінде қойылған міндеттердің орындалуына, жердің ерекшеліктеріне, әскери-инженерлік бекіністерге байланысты барлық қару түрлерінен атуға дайындалу. Атыс жүйесі ядролық соққыны есепке алып құрылады және оны толықтырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қайтакристалдандыратын босаңдату

**Қайтакристалдандыратын босаңдату** (Отжиг рекристаллизационный) — 1) рекристаллизация босағасынан жоғары температурада немесе тең температурада илемді деформациямен беріктенген металды босаңдату; 2) деформацияланған металды термиялық өңдеген кездегі негізгі процесс. Қайта кристалдануда жаңа түйіршіктер пайда болып, кейін біртіндеп ұлғаяды. Қ.б. толық, толық емес және текстуралы болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Адамды төңіректейтін жануарлар

thumb
**Адамды төңіректейтін жануарлар** (синантропное животное; , syn —	бірге, antropos — адам) — адамды маңайлап мекендейтін жабайы жануар. Адамды төңіректейтін жануарлардың үйірсек түрлері де болады, мысалы, қалада қыстап шығатын жабайы үйректер. Мұндай жануарлар адамның қосымша қорегінсіз өмір сүре алмайды. Адамды төңіректейтін жануарларлар адамға жақын жерлерді мекендейтіндер (қарлығаш, сқр қарлығаш,қараторғай, т.б) және адам тұратын жерде қоректенетіндер (тарақандар, т.б) болып бөлінеді. Жеке дарақтары адамға жақын, ал негізгі белігі адамнан қашық тіршілік ететін түрлер — адамды аз төңіректейтін жануар (мысалы, қаладағы үйректер), адамға жақын аз уақыт мекендейтіндер — адамды уақытша төңіректейтін жануар (халық мекендейтін жер арқылы ұшып өтетін құстар, мысалы, самырыққұс) деп аталады. қ. Коңсыластыру

Санат:Жануарлар
Үлкен сәулет пішіндері

**Үлкен сәулет пішіндері** – діни-мемориалдық сәулет өнері ескерткіштерінің бір тобы. Үлкен сәулет пішіндері тобын Маңғыстау және Үстірттегі күмбез тамдар мен сағанатамдар құрайды. Олар бір-бірінен алуан түрлі пішіндерімен және әрлендіру әдістерімен, сырлы бояу түрлерімен, безендірілген ою-өрнектерімен ерекшеленеді. Күмбезтамдар тұрғызу уақытына қарай тасты өңдеу және қалау әдістері әрі безендіру дәстүрімен өзгешеленеді. Бұлардың ең ежелгілері 12 – 13 ғасырларға жатады. 18 – 19 ғасырлардағы саз балшықтан соққан кесенелерден басқа, Үлкен сәулет пішіндерінің жалпы пішіні мен құрылысынан және әр түрлі ою-өрнектермен сәнделген көркемдік түр-сипатынан Маңғыстау өңіріндегі дәстүрлі сәулет өнерінің өзіне тән ерекшеліктері байқалады. Мыс., сағанатам төрт қабырғалы, төбесі ашық, алдыңғы қабырғалары биік болып келеді. Оның кереге там, төртқұлақты там деген атаулары бар және ең әсем түрлерінің өзі бір-бірінен төрт бұрышынан шығарылған бағаналарымен, түрлі түсті бояу түрлерімен, безендірілген ою-өрнектерімен ерекшеленеді. Мыс., осындай сәулетті ескерткіштердің бірі – Омар мен Тұр күмбезі (Бейнеу ауданы) және Ескелді Меңдалыұлы Базардың сағанатам пішінді мазары (биіктігі 4 м-ге жуық; Қарақия ауданындағы Жолболды қорымы).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тербеліс мерзімі

**Тербеліс мерзімі**  (Период колебания) — белгілі бір уақытТербеліс ішінде нүктенің алғашқы жылдамдықпен алғашқы орнына қайтып келуі.

## Дереккөздер


Санат:Тербеліс теориясы
Атыс карточкасы

**Атыс карточкасы** (*Карточка огня*) — қорғаныста бөлімше (танк, қару) командирі құрастыратын кестелік құжат. Атыс карточкасына нысаналарға дейінгі бағдарлар мен қашықтық, бөлімше бекінісі мен ату жолағы, пулемет пен гранатаатқыштың, бөлімше мен майдан алдындағы көрші бекінісі мен олардың ату бағыттары, взводтың шоғырланған атыс өңірлері түсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери өнер тарихы

**Әскери өнер тарихы** — түрлі коғамдық-экономикалық құрылымдарда қарулы күрес тәсілдері мен түрлерін дамыту туралы әскери ғылым саласы. Әскери өнер тарихы қарулы күресті дамыту зандылықтарын айқындайды, стратегияны дамытуды, оперативтік өнер мен тактика мөселелерін және әскери техниканың оларға ықпалын зерттейді. Сонымен қатар әскери техниканың экономикамен, саясатпен, мемлекеттермен өзара байланыстылылығын анықтайды; соғыстардың тарихи тәжірибесін жинақтап, оның қазіргі жағдайда жаңа техника мен қарулы күштерді ұйымдастыру түрлерін ескере отырып, әскери қимылдарды дайындау мен жүргізуге ықпалын айқыңдайды.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дала поштасы

**Дала поштасы** - 
*1) Фельдъегерлік-пошталық байланысты қамтамасыз етуші арнайы қызмет. Қарулы күштердің құрылымдарын, мекемелерін өзара және оларды азаматтык ведомстволармен, ұйымдармен, сонымен катар ел тұрғындарымен пошталық байланысты атқаруға арналған. 
*2) Бейбіт уақытта мемлекеттің аймағынан тыс орналасқан Армияның, Әскери-теңіз флотының бөлімдері мен мекемелерінің шарты сандық, аты, ал соғыс кезінде ол барлық әскери бөлімдерге беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылу өткізгіштік

**Жылу өткізгіштік** — дененің температура айырмасы бар нүктелері арасында бір нүктеден екінші нүктеге жылу энергиясын жеткізу қасиеті; дененің температурасы жоғары жақтан температурасы төмен жағына қарай жылу өткізу қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Термодинамика
Өлшем салмақтары

**Өлшем салмақтары** - өлшеу нәтижелерінің салыстырмалы дәлдігін сипаттайтын және тең дәлдікті емес немесе әр текті шамаларды бірге өңдеуде пайдаланылатын қосымша сандар. Өлшем салмағын p оң санмен білдіру қабылданған, ол орташа квадраттық қателіктің m_i квадратына кері пропорционал болады: p_i = \frac{\mu^2}{m_i^2},
мұндағы \mu^2 — пропорционалдық коэффициенті.

Егер p_i = 1 болса, онда \mu = m_i болады. Демек, \mu шамасы саны жағынан салмағы бірге тең нәтиженің орташа квадраттық қателігіне тең болады. Сондықтан \mu шамасын қысқаша салмақ бірлігінің қателігі дейді. Салмақтарды белгілеу кезінде өлшеу нәтижесіне бірге тең салмақты қойып еркін таңдауға немесе \mu шамасын еркін белгілеуге болады. Бұл орайда бірге өңделетін шамалардың салмақтары есептеуге қолайлы сандар болуын басшылыққа алады. Салмақтармен есептеулер жүргізгенде барлық шамалар салмақтарды белгілеу кезіндегі олардың орташа квадраттық қателіктері көрсетілген өлшем бірліктерімен білдіріледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Арнайы өңдеу

**Арнайы өңдеу** — қарсыластың жаппай жою қаруы зардаптарын жою шараларының бірі. Арнайы өңдеуге жеке құрамды санитариялық өндеу, қару-жарақты, ұрыс техникасын, көліктерді, киім-кешекті, жабдықтарды, аяқ киім мен қорғаныс құралдарын дезактивациялау, газсыздандыру және дезинфекциялау кіреді. Арнайы өңдеу ішінара және толық болуы мүмкін. Бөлімшелерде арнайы өңдеуді ұйымдастыру және жүргізу тәртібі зақымдану түріне, қалыптасқан жағдайға, сонымен қатар колда бар өндеу құралдарына байланысты. Арнайы өңдеу тікелей бөлімнің бөлімшелерінде немесе арнайы өңдеу пункттерінде жүргізілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс