open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Теріс-Ащыбұлақ

**Теріс-Ащыбұлақ** — Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Қызыларық ауылдық округінің құрамындағы ауыл. 

## Тарихы
Теріс өзенін бөгеп үлкен су қоймасын салу қолға алынған сонау 1948 жылы өзен жағасына жұмысшы ауылы орнай бастайды. Алғаш құрылыс мамандары, жұмысшылар тұратын бірнеше барақтар бой көтереді. Су қоймасының құрылысы қарыштап, кең құлаш жайған 1950 жылдары бұл жерге жан-жақтан жұмысшылар ағылып келіп, алғашқы тұрғын үйлер салына бастайды. Сөйтіп, бұл елді мекен "Новостройка" аталады. 1962 жылы алып су қоймасының құрылысы аяқталып, оған "Теріс-Ащыбұлақ" су қоймасы деген атау берілген соң, оның іргесіндегі жұмысшы ауылы да сол атаумен аталады. 1963 жылы бұл ауылда республикалық мәндегі туберкулезден сауықтыру шипажайы ашылып 1995 жылға дейін жұмыс істеген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Қунақ тұқымдасы

250px|нобай|оңға|Қунақ тұқымдастар
**Қунақ тұқымдасы** немесе **Тау шымшықтар** () – торғайтәрізділер  құстар отрядына жататын 73 тұқымдастың бірі. Дене мөлшері алуан түрлі ( 7 – 100 г) үлкен құстар тобы. 

Қунақ тұқымдасының түрлерін мынандай ортақ белгілермен сипаттауға болады:
* дене бітімі мығым,
* басы үлкен, 
* мойны қысқа,
* тұмсығы – дәнжегіштер типті: конус пішінді үшкірқомақты болып келеді.

Доғалданған немесе үшкір қанатының ұзындығы – орташа. Қауырсындануы – қалың, жұмсақ немесе денеге тығыз жанасады, реңдерінің түсі айқын. Аталығы аналығынан ашық өңді, ал жас қунақтар аналықтарға ұқсас. Көптеген құс түрлері – тамаша сайрағыштар, оның үстіне аналық та жиі сайрайды. Жеке жұп түзіп ұялайды, ал жылдың қалған уақытында топ түзеді. Дәнжегіш, оған қоса көптеген қунақтар балапандарын өсімдіктердің тұқымымен қоректендіреді. Бірқатар түрлерде монофагия дамыған, яғни бір түрге жататын өсімдіктер тұқымымен қоректену басымырақ. Қоңыржай ендікте – жыл құстары және жылыстаушылар, тропиктік елдерде – отырықшы. Бұл құстар түрінің көпшілігі ағаш – бұталы өсімдіктерге байланысты, дегенмен тауда (және биік тауда) өмір сүретін түрлерінің де бірсыпыра топтары бар. Ұялары тостаған тәрізді аузы ашық, олардың орналасатын орындары аса алуан түрлі.

Мадагаскар, Аустралия және Жаңа Зеландиядан басқа жерлерде өте кең таралған. 

Тұқымдаста 43-67 туысқа топтастырылатын 243-270 түр және үш тұқым тармағы бар. Олар: 
* галапагостық немесе Дарвин қунақтары тұымдас тармақтары (4 туысқа жататын 14 түр, Галапагосс аралы),
* кардиналдық тұқымдас тармағы (12-31 туысқа жататын 110-132 түр, Солтүстік және Оңтүстік Америка) және
* нағыз қунақ тұқымдас тармағы (27 – 32 туысқа жататын 119 – 125 түр,  Африка және Еуразия). 

Қазақстанда тек қана нағыз қунақ тұқымдастар кездеседі. Олар – төменде аталатын  18 туыстастардың 32 өкілдері. Атап айтқанда 18 туыстастарға мыналар жатады:
* Қунақ туысы,
* Баққунақтар туысы,
* Жасылтуылжықтар туысы,
* Шымшықтар туысы,
* Пайыз туысы,
* Шоңайнақтар туысы,
* Тау қунақ туысы,
* Қызылқанат құралай туысы,
* Шөл суықторғайлар туысы,
* Құралайлар туысы,
* Қызыл қунақ туысы,
* Кезқұйрықтар туысы (урагустар),
* Орман қызыл қунақтар туысы,
* Қызылқунақтар туысы,
* Қайшыауыздар туысы,
* Ементұмсықтар туысы
* Арша ементұмсықтар туысы.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Қунақ

**Қунақ немесе құнақ ( Fringilla montifringilla )** – Қазақстандағы қунақ туысқа жататын екі өкілдің біреуі . Дене мөлшері де , пішіні де жаурауыққа ұқсас құс . Қунақтардың одан айырмашылығы реңінде ғана . Қунақ аталығының басы және жоны – жылтыр қара , белі және бауыры – ақ ; тамағы , бөтегесі , төсі және иығы – сары қызғылт . Дауысы жаурауықтың шақырған үніне өте ұқсас , алайда әуені әлдеқайда әлсіз  . Қунақтың дауысы қысқа құбылған үн , шиқылдау және шырылдау болып келеді . Жазда негізінде бунақденелілермен қоректеніп , балапандарын да солармен қоректендіреді . Қыста әр алуан тұқымдарды жейді . 
## Өмір сүру аумағы
Еуразияның бүкіл тайгасына кең таралған . Қазақстанда тайга өлкесі бар Алтайда ғана ұялайды  , оның есесіне қыста және күзгі ұшып өту кезінде Қазақстанның кез – келген жерлерінен дерлік кездестіруге болады . Оларды ішінара қазаннан наурызға дейін Алматы , Тараз , Шымкент қлалық тынымбақтардан және өзге оңтүстік қалалардан жиі көре аламыз . Мұндай кездерде олар жаурауықтар тобымен көбінесе бірге кездеседі . 
## Пайдалаылған әдебиет
К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Тау қунақтар туысы

**Тау қунақтар туысы ( Leucosticte )** – Қазақстандағы қунақ туысына жататын 18 туыстың біреуі . Дене мөлшері торғайдай ( 17 -35 г ) қунақ тұқымдас құстар , тау қунақтар туысына жататын құстардың дене бітімі – тығыз , қанаты – ұзын , үшкір , бастың жарты мөлшеріндей конус пішінді тұмсығы бар , жабын қауырсындарының реңінде сұр және қоңырқай реңктер басымырақ болады . Дәнмен қоректенеді , тіпті балапандарын да дәнмен қоректендіреді . Жануартекті азықтарды тек қана өсімдіктекті азықтармен қоспалап жейді . Биік таулардың ашық кеңістіктерінде мекендейді . Отырықшы - көшпенді құстар , сонымен бірге көшпенділігі негізінде жоғары сипатты немесе әр түрлі тәртіптегі жұптастарға орын ауыстырады . Өте қауымшыл құстар . Тіпті шоғырласып орнықпаған құс түрлері жеке жұп болып өмір сүреді , оңай жиналып , үлкен үйір түзеді . 
Орталық Азия , Сібір және Солтүстік Американың биік тауларында мекендейтін бірнеше түрлерден туыс түзіледі . Қазақстан тауларында 3 түрі – аршашыл , інжурең және бұлдыр қунақтар кездеседі . 
## Дереккөздер
К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Жердің сейсмикалық белдеулері

Литосфералық плиталардың шекаралары – бұл қозғалмалы аймақтар . Мұнда көптеген сөнбеген вулкандар ( жанартаулар ) шоғырланған және жер сілкіну жиі болып тұрады . Мұндай аймақтарды «сейсмикалық белдеулер» деп атайды . Олар 1000-даған километрге дейін созылып , құрлықтағы  , мұхит ортасындағы жоталардағы терең жарықтар зоналарымен және терең сулы науалармен тұспа-тұс келеді . Жер бетінде 800-ден астам сөнбеген жанартаулар бар . Олар құрлық бетіне және мұхиттың түбіне лава , күл , газ бен су буын көп мөлшерде атқылап шығарады . 
Литосфераның құрылысы мен даму тарихы жөніндегі білімнің пайдалы қазбалардың кен орындарын іздестіруге зор маңызы бар . Мысалы , плиталардың шекараларында рудалы қазбалар түзіледі деген жорамал айтылады . Мұнда қазбалар магмалық жыныстардың жер қыртысына енуінен түзіледі . 
## Пайдаланыған әдебиет
Материктер мен мұхиттар географиясы : Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық /В.А.Коринская , В.А. Щенев , И.В.Душина ; Алматы «Рауан» 1992 жыл.
Түктібай

**Түктібай** (1993 жылға дейін – *Гагарино*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Нұрлыкент ауылдық округінің құрамындағы ауыл.

## Тарихы
Колхоздастыру кезінде "Чкалов колхозы", одан кейін "Қызылкүншығыс ауылы" деп аталған. Ауыл деп аталғанымен халық сай-салада, төбе-төбеде тұрып келген. Тек 1958 жылы бытыраған халықтың басын қосып, көше тіліп топтастырған. 1961 жылы күзде ауыл аты Кеңес Одағының тұңғыш ғарышкері Гагарин атына ауыстырылған. 1990 жылы бұрынғы тарихи атауы -Түктібай қайтарылды. Бұл мекенде Түктібай батыр жоңғар-қалмақ басқыншыларына қарсы соғыста батырлығымен, ерлігімен көзге түскен және ауыл тұрғындарының көп бөлігі осы батыр ұрпағы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде.  

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Қунақ туысы

**Қунақ туысы** () – торғайтәрізділер құстар отрядына жататын қунақ тұқымдасы құстардың негізгі туысы. 

Қунақ туысы – шағын денелі (18 – 30 г.) құстар. Қунақтардың дене бітімі мығым, олар – үшкір қанатты және конус пішіндес түп жағы шығыңқы тұмсығы бар құстар. Аталығы және аналығының реңдері бірдей емес, жас қунақтар аналыққа ұқсас. Қунақ туысы Еуразияға кең таралған және үш түрден тұрады. Қазақстанда олардың екі түрі – * *[[Fringilla coelebs]]*&nbsp;және *[[Fringilla montifringilla]]*&nbsp;кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Таушымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Негізгі климаттық белдеулер

**Негізгі климаттық белдеулер**-  4 ауа массалары типтерінің орналасуына сәйкес келеді . Экватор аймағында экваторлық климаттық белдеу орналасқан . Бұл белдуде жыл бойы экваторлық ауа массалары , төмен атмосфералық қысым басым болады . Күн көкжиектен жоғары тұратындықтан , мұнда бүкіл жыл бойы ауаның температурасы жоғары болады . Өрлеген ауа ағындары басым болатындықтан , сондай – ақ пассаттармен  бірге ылғалды мұхит ауа массаларының келуі нәтижесінде экваторлық белдеуде жауын – шашын мол түседі . 
Тропикалық белдеулерде тропиктік ауа массалары , жоғарғы атмосфералық қысым , төмендеген ауа қозғалысы басым болып келеді . Жазда ауа массаларының температурасы өте жоғары , ал қыста -  салқынырақ болады . Тропикалық ауа массалары әдетте өте құрғақ болады . 10 – 12 км  биіктікте ауа экватор аумағынан тропиктерге келгенде ылғалы едәуір азаяды . Ауа төмендей  келе , қызады да , бұрынғыдан да құрғақ бола түседі . Жаңбыр – құрлықтағы жазықтарда ғана емес , тіпті мұхит үстінде де сирек кездесетін құбылыс . 
Қоңыржай белдеулерде қоңыр салқын ауа массалары мен батыс желдері басым болып келеді . Мұнда тропиктік белдеулерге қарағанда едәуір салқын . Жыл мезгілдері айқын байқалады . Жауын – шашынның жылдық мөлшері тұтас алғанда едәуір , бірақ олар әркелкі бөлінген . 
Материктердің батыс бөліктеріне жауын шашынның көп түсетіндігін картаға жасаған талдаудан көруге болады  .Оларды мұхиттан бұл жерлерге теңіздік ауа массалары әкеледі . Шығысқа қарай бағытталған ауа ылғалынан айрылатындықтан , материктердің ішкі бөліктеріне жауын – шашын аз түседі . Мұхиттардың әсеріне байланысты материктердің шығысына жауын – шашын көп түседі . 
## Дереккөздер
Материктер мен мұхиттар географиясы : Жалпы білім беретін мектептің 7-сыныбына арналған оқулық /В.А.Коринская , В.А. Щенев , И.В.Душина ; Алматы «Рауан» 1992 жыл.
Өтпелі климаттық белдеулер

**Өтпелі климаттық белдеулер** - негізгі белдеудің аралығына орналасқан . Негізгі белдеулер секілді, өтпелі белдеулердің де атаулары олардың географиялық орындарына байланысты қойылған. Субэкваторлық белдеу ( «суб» жұрнағын латын тілінен аударғанда «маңында» деген мағына береді) – экватор маңындағы, субтропиктік белдеу – тропик маңындағы белдеу деген сөз. Өтпелі белдеулерде ауа массалары жыл маусымдарына қарай өзгеріп отырады. Олар мұнда көршілес белдеулерден келеді. Сондықтан солтүстік жарты шардағы субэкваторлық белдеудің климаты жазда экваторлық белдеудің климатына, ал қыста – тропиктік белдеудің климатына ұқсас болып келеді. Субтропиктік бедеудің климаты жазда тропиктік белдеудің , ал қыста – қоңыржай белдеудің климатына ұқсас болып келеді . 
Картаға қараған уақытта, онда климаттық белдеулердің шекаралары қатаң түрде параллельдердің бойымен өтпестен , кейбір жерлерде бірде солтүстікке , бірде оңтүстікке қарай ауытқитындығын көруге болады . Себебі: жергілікті жердің климатына сонымен қатар жер бетінің сипаты – жер бедері, мұхиттар, құрлық, теңіз ағыстары, мұздық жамылғысы да зор әсер етеді 

## Дереккөздер

Санат:Климаттық аймақтар
Құрқылтай тұқымдастар

**Құрқылтай тұқымдастар** () – торғайлар отрядына жататын құстар.  

## Биологиялық сипаты
* Дене бітімі кішірек. Денесінің ұзындығы шамамен 120 мм, салмағы 20 г-дай.
* Бастары көбінесе сұр түсті, бастарындағы қара жолағы ерекше көзге түседі.
* Тұмсығы – жіңішке, үшкір, қалыпты ұзындықта.
* Қанаттары мен құйрықтары қара түсті, ақ жолақтары бар. Құйрығы дөңгеленіп біткен, құйрығы қанатынан қысқа, қауырсындары жұмсақ, қалың, қоңыр түсті, құрсақ тұсы ақ келеді.  
* Аяғы – қысқа , алайда табаны – мықты, жақсы дамыған артқы саусағы бар; тырнақтары – ілмектенген, тұтқыр.

## Қорегі, тіршілік сипаты
thumb|left|120px|Ұясы
Жәндіктер және қоңыздармен қоректенеді, алайда жылдың суық мезгілінде өсімдік тұқымдарын да жейді.

Бұл тұқымдасқа жататын құстардың көбі ұясын қолғап тәрізді етіп, қамыс немесе талдың бұтақтарына өсімдік талшықтары мен мамықтан салады. Бүйірінен аузы шығарылған жабық ұясы ерекше құрылым. Ұяға 5-10 ақ түсті жұмыртқа салады. Балапандары жұмыртқаны 14 күннен кейін жарып шығады.

## Таралу аймағы
Еуропа мен Азияда 51° солтүстік ендікке дейін тараған. Қазақстанда Еділ-Жайық аралығында, Елек өзен (Ақтөбе облысы), Талас, Шу өзнедері тоғайларында (Жамбыл облысы), Балқаш-Алакөл алабының қамысты-құрақты жерлері мен ормандарында, Іле, Талас Алатауларында мекендейді. Бұл тұқымдасқа жататын құстардың кейбір түрлері жыл құсы, кейбірі жыл бойы Жерорта теңізі аймағын тұрақты мекен етеді.

Еуразия, Африка және Солтүстік Америкада қоныстанатын құстардың тұқымдасында 4 туысқа жататын 10-125 түрі бар. Қазақстанда тұқымдастың негізгі туысына жататын 3 түрі кездеседі: кәдімгі құрқылтай (*Remiz pendulinus*), қарабас құрқылтай және қамысшыл құрқылтай (*Remiz macronyx*).

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Қазақстан фаунасы
Қамысшыл құрқылтай

**Қамысшыл құрылтай (Remiz macronyx)** –кәдімгі құрқылтайдан сәл ірі денелі (9-11 г) және басының, мойнының және бөтегесінің қара түсті болуымен ерекшеленетін құс. Шөл өзендері және көлдерінің жағасында қалың өскен қамыстарға қоныстанады. Қазақстанда Каспии аралы мен Арал маңынан бастап (Сырдарияның бүкіл аңғарын қоса) Балқаш –Алакөл қазаншұңқырына дейін орын тебеді. Оңтүстік Каспий маңының және Орта Азия ішкі суқоймаларының қоныстарында қыстайды, алайда ішінара Қазақстанның оңтүстігінде де қыстап жүр.
Сәуірде ұшып келеді. Құрқылтай жас қамыс өсіп жетілген кезде ұя салуға кірісіп, жоғарғы бөлігінің үштен бірін кіретін ауыз жасап (кіретін түтіктің болмауы да мүмкін), сопақтау келген жабық құрылысты оның сабағына бекітеді. Аналық ұшып келгенше аталық, ұя құрылысына кірісіп те кетеді, ал аналық келген соң жұмыс шапшаңдай түседі. Ұя біткенге дейін аналық жұмыртқалай бастайды. Салындыда 5-7 жұмыртқа болады. Жұмыртқаларды басу және балапандарды қоректендіреду зерттелмеген. Қазақстанның Сырдария атырабында  және Шымкент маңында қыстайды.
## Дереккөздер
К45 Құстар.Мектеп энциклопедиясы («Қазақстан жануарлары» сериясы ).Алматы : Атамұра , 2010 . – 352 бет ). Ковшарь А.Ф . Ковшарь В. А.
Тымаққа салу

**Тымаққа салу** –қазақ халқының ұлттық әдет – ғұрпы болып табылады  . Ел арасында « шала туып тымаққа салып өсірген » деген сөздер жиі естіледі . Халықта әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып бар . 
нобай|оңға|Ұлттық бас киім- тымақ
Оның себебі шала туған ұстауға , бесікке салуға келмейді , тымақ жылы әрі бөлеуге ыңғайлы болады . Және сәбидің  неше күні кем болса , сонша күн керегенің әр басына ілініп қойылатындықтан күн кереге басы арқылы есептеледі . Мысалы: 40 күн кем болса , керегенінің қырқыншы басынан кейін  бала тымақтан алынып , әдетте жаңа туған рәсімі жасала бастайды . Айталық , ат қою, бесікке салу т.б.( Егер бала қыста туса , онда үй қабырғасына бірнеше шеге қағылып ілінеді) .

**Тымаққа салу (салт).** Ел арасында «шала туып тымаққа салып өсірген екен» деген сөздер жиі естіледі. Халықта әдетте шала туған сәбиді осылай өсіретін ғұрып бар. Оның себебі шала туған сәби ұстауға, бесікке салуға келмейді, тымақ жылы, әрі бөлеуге, ұстауға ыңғайлы болады. Және сәбидің неше күні кем болса, сонша күн керегенің әр басына ілініп қойылатындықтан күн кереге басы арқылы есептеледі. Мысалы: қырық күні кем болса, керегенің қырқыншы басынан бала тымақтан алынып, әдетте жаңа туған баланың рәсімі жасала бастайды. Айталық, ат қою, бесікке салу т.б. (Егер бала қыста туса онда үй қабырғасына бірнеше шеге қағылып ілінеді).

## Дереккөздер

"Жеті қазына" ; Принт баспасы
Жақы

**Жақы** – ертеректе ауқатты адамдар киген, бұл күндері өте сирек кездесетін жағалы әрі асыл киімдердің бірі. Ол тек жылқы терісінен тігілетіндіктен құлын жақы, тай жақы, құнан жақы деп бөледі . Жақы тіктіру үшін жылқы ішінен қара, қоңыр (жылқы атауында торы) түсті мал таңдалып алынады да арнаулы күтімде ұсталып, түгі әбден жетіліп, жылтырағаннан кейін сойып, терісін еппен сыпырып алып, илейді . Жақы тігу үшін құлыншақ жалын арқасына, екі иығына келітіріп пішеді. Жылы болу үшін оған арасына жұқа мата салып, астарлайды. Жақыға басқа тері немесе мата қосылмайды. Тек өз терісінен құрастырылып тігіледі.   Жақы сәндікке де, жылылыққа да киіледі. Ол қазір ел арасынан кездесе бермейді. Алаш көсемі ардагер ақын, қайраткер Міржақып Дулатов киген тайжақы қазір Торғай қаласындағы А. Байтұрсынұлы мен М. Дулатов атындағы әдебиет музейінде сақтаулы тұр.
## Дереккөздер
"Жеті қазына" ; Принт баспасы

Санат:Киім
Қосбастау

**Қосбастау** — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Нұрлыкент ауылдық округінің құрамындағы темір жол айрығы.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 9 км-дей жерде, Түктібай ауылымен іргелес темір жолдың үстіңгі жағында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1922 жылы №111-ші разъезд болып іргесі қаланған. Оның қасында суы мол, арасы 15 метр болатын 2 бастау қатар тұр. Оны жұрт "Қосбастау" деп атайды. Ертеректе Түктібай бабаға әкесі еншісін бөліп берерде, ол: "Әке, еншімді әзір алмай қоя тұрайын. Бірінші өзіме лайық жер іздейін" деп үйінен шығып кетсе керек. Сонымен осы бұлақ басына келгенде Түктібай бұлақ басында өсіп тұрған 2 талды көріп, бұлақ суынан дәм татады. Қос бұлақ суы көздің жасындай мөлдір су екен. Одан торсығына су толтырып алып қатын-баласына беріп, әкесінен осы жерді сұрап алып қоныстанады. Разъездің "Қосбастау" атануы осыдан.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Құрт көже

**Құрт көже** – тағамдық қуаты мол жеңсік ас . Ол көбінесе  қыста дайындалады . Қазақтар мұны қыстың қымызы деп дәріптейді . Өйткені құрт көже әрі тамақ әрі сусын . 
## Әзірлеу әдісі
Құрт көжені әзірлеу үшін қажетті мөлшердегі  суға ұн сеуіп қайнатып алады .Суды онша суытпай құртты салып , қолмен езе бастайды . Езілген құрт белгілі бір уақыттан кейін қоюланып ашқылтым әдемі дәм енеді . Оған сөк немесе күріш қосып , қайтадан бір қайнатып алады . Ыстық көжеге май немесе шыдық қосып оның дәмін келтіре түседі . 
## Пайдалы тағам
Бұрын қыста далада  , сапарда жүретін , елден алыстағы малшылар мен жылқышылар құртты мол дайындап алатын болған . Көженің қызуы суыққа да бермейді . Құрт көжені езгеннен қалған ұсақ немесе жартылай бөлінгендерін малта деп атайды .  Жылқышылар қыста малтаны қалтасына салып жүріп тамақ әрі сусын есебінде қолданған . 
## Нақыл сөз
Батыр ақын Махамбеттің «Алты малта ас болмай , әр түйірі ат болмайды» деген сөзі малта қасиетін бейнелейтін сөз .

## Дереккөздер
"Жеті қазына" ; Принт баспасы

Санат:Ұлттық асханалар
Санат:Қазақ асханасы
Санат:Тағамдар
Тасбастау (Жамбыл облысы)

**Тасбастау** — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Жетітөбе ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Тау етегінде 2 тастың арасынан қайнап шығатын мөлдір бастау осы өңірдегі тұрғылықты халықты таза сумен нәрлендіріп отырғандықтан сол жердегі елді мекенді тұрғындар "Тасбастау" атап кеткен. XX ғасырдың басында переселендердің жаппай қоныстануына байланысты ауыл аты өзгеріп, 1991 жылға дейін "Благовещенка" селосы болып аталған. Сол жылы оған "Тасбастау ауылы" деген ежелгі атауы қайтарылды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 17 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Сәуір көтерілісі (Болгария)

**Сәуір көтерілісі** (1876 ) - Болгарияда 1876 жылы 18 сәуірден 23 мамырға дейін болған ұлт-азаттық және антифеодалдық көтеріліс. Негізгі қорғаушы күші шаруалар мен қолөнершілер болды. Оны сол кезде Джурджу қаласында болған *Болгар революциялық орталық комитеті* мен Болгарияның өз ішіндегі революциялық комитеттері әзірледі. Олар елді рев. 4 округқа бөліп, жаппай көтерілісті 1876ж. 1 майда бастамақ болды. Бірақ құпияның сақталмауынан, округтарға жасырын жиналысқа қатысушылардың бірінің опасыздығынан түрік өкіметі көтерлістің әзірленіп жатқанын біліп қойды. Сондықтан оны белгіленген мерзімнен бұрын бастауға ұйғарылды. Көтеріліс әсіресе оңтүстікте кең өріс алды. Оған Т. Каблешков, *Г. Бенковский* басшылық етті. Көтерілісшілерді  түрік әскерлері аяусыз талқандады. *Х.Ботев* Румыниядан жасақтап әкелген көтерілісшілердің соңғы отряды да жеңілді.

Болгарияның ірі буржуазиясы А. к-не қарсы болды. А. к жеңілгенімен, түрік феодалдарының Болгариядағы үстемдігі қатты әлсіреді. Мұның өзі болгар халқының ұйымдасып қимыл жасаған жағдайда жеңіске жететіне сенім туғызды. Көтеріліс халықаралық саяси жағдайдың шиеленісуіне, *Орыс - түрік соғысының* ( 1877-1878 )  тууына түрткі болды.Бұл соғыстың нәтижесінде Болгария түрік езгісінен азат етілді.
Санат:Болгария тарихы
Санат:1876 жыл
Теріс (ауыл)

**Теріс** — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Көкбастау ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде, Теріс өзенінің бойына орналасқан. Онда 8-ғасырда Абартшада деген арабтар салған қала болған. Қазақшасы - Теріс деген мағына береді. Мұнда 1899 жылы орыс тарихшылары болып, Абартшада қаласының орнын картаға түсірген. Қазір сол қаланың жартысы жер астында жатыр.

Бұл жерге 1880 жылы орыс шаруалары келіп қоныстанған. Алғашында ауыл "Суворов" деп аталған. 1950 жылдары ауыл "Теріс" деп аталып, тарихи атауы қайтарылған. Ауылдың оңтүстік бетіне 1986 жылы көше тігіліп, жаңа ауыл бой көтерді. Оны студенттік құрылыс отряды салған. Оны "Жаңа Теріс" деп атаған.

2004 жылы ол ауылдың негізін салған Ә.Қойбақовтың аты сол ауылға берілген. Теріс пен Ә.Қойбақов ауылдарын Аманбаев тас жолы бөліп жатыр.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Хофу

**Хофу** (жап.防府市 ) — Ямагути әкімшілік бөлінісінде орналасқан Жапонияның қаласы. Қаланың ауданы 188,59 км², тұрғыны 116 105 адам, халық тығыздығы 615,65 адам/км². Қаланың  1936 жылдың  25–тамызында қаланады.  Бұл қалада ірі Mazda зауыты орналасқан.

## Дереккөздер
http://www.gsi.go.jp/KOKUJYOHO/MENCHO-title.htm

## Сыртқы сілтемелер
http://www.city.hofu.yamaguchi.jp/Ресми сайты

Санат:Жапония қалалары
Ынтымақ (Жамбыл облысы)

**Ынтымақ** — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Шақпақ ауылдық округінің құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Ауылдық округ орталығы - Шақпақ ата ауылынан солтүстікке қарай 4-5 шақырым жерде. Кеңес үкіметі ыдырап, ел-жұрт жаңа қоғамға бейімделіп, бір ұжымға бірігіп жатқан кезде ауылға "Ынтымақ" деп ат қойылып, "Елдің ынтымағы, бірлігі болсын" деген ниеттен туған атау.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Көктас (Жамбыл облысы)

**Көктас** (2011 жылға дейін — *Юсуповка*) — Жамбыл облысы, Жуалы ауданы, Қарасаз ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Ауылдың бұрынғы атауы - Юсуповка. Юсупов Украинадан келген переселендердің бас көтерерлерінің бірі болғандықтан, бүгінде ауылдың атауын қайта қарау күн тәртібінде тұр.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан сотлүстікке қарай 5 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Тесіктас

**Тесіктас:**

* Тесіктас (тау) — Ерейментау тауларының шығыс сілемі, Қойтас тауының жалғасы.
* Тесіктас — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл.
Тесіктас (Жамбыл облысы)

**Тесіктас** — Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Қошқарата ауылдық округінің құрамындағы ауыл. Ауыл маңындағы үлкен жартаста табиғат құбылыстарынан болған - бір адам әрі-бері өтерліктей тесік бар. Осыған байланысты ауылға "Тесіктас" атауы берілген.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Абдулхақ Хамид Тархан

**Абду-л Хамид Тархан** - (1851-1937)  - түрік ақыны.
Көп жылдар дипломатиялық қызметінде болған. Екі өлеңдер жинағының, "Көр" атты элегиялық поэманың (1885, әйелінің өліміне арнап жазған), бірнеше романтикалық трагедиялар драмалардың авторы.
### Көрнекті еңбектері
* Үнді қыз - 1875 жыл
* Тарик - 1879 жыл
* Эшбер - 1880 жыл
Бұл шығармаларында Англияның Үндістандағы отарлау саясатына қарсы шығады, патриоттық пен азаттықты ардақтайды.

### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:1851 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркия ақындары
Абд әр-Раззақ Самарқанди

**Абдураззақ Самарқанди** (*Абдар-Раззақ Камал ад-Дин би Жалал ад-Дин Исхақ ас-Самарканди*; 1413–1482) — тарихшы.

Ғиратта туып, сонда қайтыс болған. Абдураззақ Самарқанди өмірінің көпшілігін Самарқандта өткізіп, білім алды. 1429 жылдан бастап Мауараннахр әмірі Шаһрухтың сарайында қызмет етті. 1441–1444 жылдары Үндістанда, 1446 жылы  Ғилянда елші болды. Шаһрух қайтыс болғаннан кейін оның мирасқорлары - Мырза Абду-л-Латифқа, Мырза Абдоллаға және Мырза Әбу-л-Қасымға қызмет етті. 1463 жылдан  бастап Шаһрухтың Ғираттағы  дәруіш мешітінде шайхы болды. Темір заманының тамаша өкілі ретінде Абдураззақ Самарқандиға атақты ақын, әрі уәзір Әлишер Науаи қамқорлық етті. Абдураззақ Самарқанди - "Матлаъи Саъдайн уа мажмаъи бахрайн" ("Бақытты екі жұлдыздың қосылған жері және екі теңізді түйіске жері") атты 2 томдық белгілі еңбектің авторы, 1467–1471 жылдары жазылған. Оның 1 томы Темірдің өліміне дейінгі (1404), 2 томы Әбу Сайдтың өліміне дейінгі (1469) тарихи оқиғаларды баяндайды, сондай-ақ монғолдар тарихын қамтиды. Шығармада Темір мен Темір әулетінің заманын зерттеу үшін өте құнды материал бар. Абдураззақ Самарқанди еңбегінен оның  Ғират тарихы жөнінде де кітап жазғаны байқалады. Бірақ ол бізге жетпеген.

## Дереккөздер

Санат:Орталық Азия тарихшылары
Карл Вильгельм Шееле

Швед химигі **Карл Вильгельм Шееле**  1742 жыл 9- желтоқсанда Швецияның құрамына кірген Помераниядағы Штральзундте дүниеге келеді . Әкесі сыраханада жұмыс жасаса , ал анасы астық сатумен айналысты . Шееле Штральзундтегі жеке меншік мектепте оқиды . Бірақ 1757 жылы Гетеборгке көшіп кетеді .  Карл отбасындағы 7-ші бала еді .  Ата- анасы қаржы жағынан қиналған соң , Карл жоғарғы оқу орнында оқи алмайды . Ол дәріханашының шәкірті бола жүріп , химиялық эксперимент жасаудың сырын ұғына біледі .  Гетеборгте сегіз жыл жұмыс жасаған соң , Карл Мальмаға көшіп келеді . Сөйтіп осында ол әрбір күннің батар уақытында химиялық лабораториялық жұмыстармен айналысып жүрді . Шееле тіпті Стокгольм дәріханасында  **(1768-1769)**, Упсала дәріханасында **(1770-1774)** және сөйтіп , **1775** жылы   Чёпинг дәріханасында жұмыс жасады . Мұнда ол өмірінің соңына дейін зерттеулермен айналысты . 
Король Фридрих II Шеелені Берлин университетінің химия кафедрасына жұмыс жасауға шақырады . Бірақ Карл бұдан бас тартады . Ол **1775** жылы өзінің химиядағы зертеулері мен еңбегінің арқасында Швед Король ғылыми Академиясының мүшесі атанды . Ол жоғарғы оқу орнында оқымай , осындай дәрежеге жеткен жалғыз ғалым еді . 
Шееленің химия аумағында ашқан жаңалықтары өте көп еді . Ол **1769** жылы фосфор алудың әдісін ұсынады. **1771**жылы  ерекше оттегі қоспасын алады . **1774** жылы Шееле Ю.Г.Ганмен бірге  марганецті еркін күйде бөліп алды . Хлор және барий оксидін алады .Хлорды зертеп , ол туралы тарихта бірнеше жаңалықтар қалдырады .  **1775** жылы мышьяк сутегін және мышьяк отттегін ашады .
**1777** жылы Карл Вильгельмнің  «Химический трактат о воздухе и огне» атты еңбегі жарыққа шығады 
**1778** жылы  Шееле екі жаңа металл – молибден және вольфрамды ашады . Өзінің «Исследования и заметки об эфире» (1782)  атты еңбегінде «эфир» терминіне анықтама береді. 
Сөйтіп 1786 жылы 21 мамырда өмірден озады  . 
## Дереккөздер
1.»Әйгілі химиктер өмірі». Неміс тілінен аударылған 1981жыл ;
2. Волков В.А., Вонский Е.В., Кузнецова Г.И.»Әлем химиктері» – М.: ВШ, 1991. 656 с.;
Фуад Гасан оглы Абдурахманов

**Фуад Ғасанұлы Әбдірахманов** (; 1915 — 1971) — мүсінші, Әзірбайжан КСР-нің халық суретшісі (1955), КСРО Көркемсурет академиясының корреспондент-мүшесі (1949), екі мәрте Сталин премиясының Лауреаты (1947, 1951), 1962 жылдан бастап КОКП мүшесі.

Ленинградтағы Көркемсурет академиясында М.Г.Манизерде оқыған (1935-40).  Абдурахманов Фуад Гасан оглыға 1946 ж. Кировабад қаласында орнатылған Низами ескерткішіне КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1947); бұл ескерткіш Бакуде де қойылды (1949).  

Мүсінші қолынаң шыққан Чойболса мен Сухэ-батор (мәрмәр, 1954, Ұланбатырдағы зиратта), жазушы С.Виргунның (1961, Баку), ақын Рудакидің (1964 Душанбе) ескерткіштері, 1960ж. Бакуде қойылған "Азаттық" (1950,гипс, КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды)  және "Шопан" (қола, 1951 Третьяков галереясы) статуялары Абдурахманов Фуад Гасан оглыдың моументалист ші екенін көрсетеді. Ол бірталай портреттік бюсттер де жасаған.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Әзербайжан мүсіншілері
Санат:Бакуде қайтыс болғандар
Күркіреусу өзені

**Күркіреусу** – Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы өзен.

## Бастауы
Қырғызстан жеріндегі Талас Алатауындағы Манас тауының етегінен басталып, шекара бойлай Аса өзеніне сол жағынан құяды.

## Атауының мағынасы
Теріс өзені жолындағы Кіші Қаратаудың көтерілуінен болған кедергіні қиып түскен. Су жарып аққан жота Маймақ бекетінің төңірегінде Күркіреусу өзенімен қосылған тұсында көтеріліп, оның биіктігі 300 метрден асады. Осы тұста өзен тау шатқалында күркіреген дыбыс шығарып аққандықтан ел оны "Күркіреусу" деп атап кеткен. Ш.Айтматов "Жәмила" повесінде Күркіреусу өзенін, Маймақ пен Шекерді тіл жеткісіз тамаша етіп суреттеген.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Ақсай (өзен, Жуалы ауданы)

**Ақсай өзені **- Жамбыл облысы, Жуалы ауданының аумағында ағатын өзен. Жуалы ауданының оңтүстік беті Қырғыз және Талас Алатауымен шектеседі. Тау алқабынан төмен қарай созылып жатқан кең алқап "Мыңбұлақ алқабы" деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы өзендері
Әбдірахман (Ауғанстан әмірі)

**Әбдірахман**  (1844-01.10.1901) -   - Ауғанстан әмірі (1880-1901).

Дост Мұхаммедтің немересі. 1878-80 ж. ІІ-ші ағылшын-ауған соғысынан кейін үкімет басына келді. Англия оны Ауғанстанның әмірі деп таныды, сол үшін Абдуррахман өзінің сыртқы саясатына ағылшын бақылауын қоюға келісті, бірақ британ резидентін Кабулға жіберуден бас тартты, ішкі басқару ісінде едәуір дербестігін сақтады. Ұлы мемлекеттердің арасындағы қайшылықтарды пайдаланып, Абдуррахман Ауғанстанды нығайтуға, оның тұтастығын қамтамасыз етуге ұмтылды. Жергілікті феодалдардың өз ара бөліну саясатына қарсы күресіп, бүкіл Ауғанстанды қол астына біріктірді.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Манук Хачатурович Абегян

**Манук Хачатурович Абегян ** (29.03.1865-25.09.1944)  -    -  армян кеңес әдебиет зерттеушісі, фольклорист, тіл маманы.

Армян КСР ғылым академиясының академигі (1943). Армян тілі мен әдебиеті туралы 250-дей еңбектің авторы.

### Аса ірі зерттеулері
* Жаңа армян әдеби тілінің синтаксисі - 1912
* Армян тілінің теориясы - 1931

### Әдебиет пен фольклор мәселелеріне арналған еңбектері
* Мовсес Хоренацидың "Армения тарихындағы" армянның халық мифтары - 1899 
* Армянның халық эпосы - 1908
* Армян өлеңінің өлшемі - 1933
* Армян әдебиетінің тарихы - 2 томдық, 1944-46

### Тарихи зерде
Армения ҒА Әдебиет институтын  Абегян Манук Хачатуровичтың есімімен аталған.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Армения тұлғалары
Қарынның құрылысы және астың қортылуы

нобай|асқазан
Қарын-құрсақ қуысында орналасқан, қап тәрізді ұлғайған ас қорту мүшесі. Қарынның пішіні мен мөлшері тұрақты емес. Қарынның қабырғасы 3 қабаттан (шарышты эпителиалды, бұлшықетті және дәнекер ұлпадан тұратын қабықшадан ) тұрады. Ішкі қабатта қарын сөлі бөлетін көп мөлшердегі бездер бар. Адам күніне 2-2,5 л қарын сөлін бөледі, қарында ас 4-11сағат аралығында қарын сөлінің әсерінен  яғни химиялық қортылуға ұшырайды.  қарын сөлінің құрамына шырыш, тұз қышқылы және ферменттер кіреді. шартсыз рефлекстік қарын сөлін бөлу орталығы мидың сопақша бөлігінде орналасқан. шартты рефлекторлық қарын сөлінің бөлінуі үлкен ми сыңарларының қатысуымен өтеді. Ішек-қарының ең басты гармондарының бірі-қарынның шарышты қабықшасы өндіретін гастрин, Гастрин қарын жасушаларының тұз қышқылын өндіруін реттейді.
Телпек сүйсін

**Телпек сүйсін** () – сүйсіндер тұқымдасының сүйсін туысына жататын көп жылдық шөп тектес өсімдік.

## Сипаты
* Сабағы қуыс.
* Тамыры жұмыртқаға ұқсас
* Жапырақтары көп. Төменгі жағындағы жапырақтары ұзын, эллипс тәрізді, ал жоғарлаған сайын жіңішкере береді.
* Гүлдерінің иісі бар, ішкі жапырақшалары ашық қызыл, "ерні" көк түсті болады.
* Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Өзендердің жағаларында, шабындықтарда, ормандардың шеттерінде, батпақты жерлерде өседі.

## Емдік қасиеті
* Дәрі жасау үшін сүйсіннің тамыр түйнегін маусым-шілде айларында сабағы сақталып тұрған кезде қазып, жинап алады. Сүйсіннің тек жас тамыр түйнектерін ғана жинайды. Оларды топырақтан жуып тазартып, қабығын аршиды да, бірнеше минут қайнап тұрған суға батырып алады. Тамыр түйнектер сонда ғана көктеп өсіп кетпейтін болады. Бұдан соң тамыр түйнектерді жіпке тізіп, іліп қойып кептіреді.
* Құрамында 50%-ке жуық кілегей, 27% крахмал және 1% қант бар.
* Сүйсіннен жасалған дәрілер асқазан, тоқ ішек, аш ішектер, қуық, бүйрек қабынғанда қолданады. Сонымен қатар іш өткенді, дизентерияны емдеу үшін де пайдаланады.
* Бұл өсімдіктен жасалған дәрілердің жыныстық әлсіздікті қалпына келтіретін қасиеті халық медицинасында өте жоғары бағаланады.

## Дәрін дайындау және қолдану тәсілі
* Кептірілген тамыр түйнекті ұнтақтап әуелі салқын суға араластырады, сонан соң үстіне қайнап тұрған ыстық су немесе ыстық сүт құяды да, қаймақ сықылды қоймалжың ерітінді жасап алып пайдаланады. Ол жасы ұлғайып, қартайған кісілердің, туберкулезбен ауырған адамдардың әл-қуатын тез қалпына келтіруге көмектеседі.
* Тұнбасы: 10 грамм тамыр түйнекті 1 стақан суға салып 15 минут қайнатады да, 2 ас қасықтан күніне 3 рет ішеді.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

Санат:Сүйсіндер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Дәрілік шүйгіншөп

**Дәрілік шүйгіншөп** () – ұшқаттар тұқымдасына жататын көп жылдық, шөп тектес өсімдік.

## Ботаникалық сипаттамасы
Дәрілік шүйгін шөп – биіктігі 40-60см , көп жылдық шөп тектес өсімдік. Оның тамыры қысқа, іші қуыс, топыраққа тік кетеді. Бұтақшалары көп болады. Тамырдан қауырсын тәріздес жапырақтар өсіп шығады. Сабағы тік, іші қуыс, оның төменгі жағындағы жапырақтарының сағақтары қысқа, ал ұш жағындағылары – отырмалы. Жапырақтары бір – біріне қарама – қарсы орналасқан , шеттері тегіс емес. Гүлдері – ұсақ , ашық  қызығлт түсті жағымды иісі бар. Олар өсімдік сабағының ұшында орналасады. Гүл тостағаншалары 5 қалақшадан , ал гүл тәжісі бес-бес гүл жапырақшаларынан тұрады. Өсімдік маусын – шілде айларында гүлдейді , ал жемісі немесе тұқымы тамыз – қыркүйек айларында піседі.
## Табиғатта таралуы.
Республикамыздың Алматы, Жамбыл, Шығыс Қазақстан , Талдықорған, Шымкент облыстары тауларының субальпілік және альпілік шалғындарында, қарағайлы ағаштардың арасында жиі өседі. Сондай – ақ, бұл өсімдік тау етектеріндегі жабайы бұталардың арасында, өзен жағалауларында, сазды – көкалды жерлерде кездесі.
Дәрілік шикізат ретінде гүлдеп біткеннен кейін, яғни күзде сабағы, жапырақтары қурай бастаған, ал гүл шоғыры қарайған кезде,тамыры қазып алынады. Топырақтан жапырақ сағақтарынан тазаланып, суық сумен жуылады да , 40 градустық жылулықта желдетіле отырып кептіріледі. Әбден кептірілген тамыр пышықпен 5 -8 см кесіліп, аузы жабылатын шыны ыдысқа салынып сақталады. Шүйгін шөп тамырының өзіне тән аздап сасықтау иісі болады. Жанадан қазып алынған тамыры ашық түсті. Бірақ кептіру барысында ол қара - қоңыр түске енеді.
## Химиялық құрамы.
Өсімдік тамырының құрамында эфир майлары , алма, құмырсқа, сірке қышқылдары , стеарил, изовалериан, пельметин қышқылдары , шайырлы, илі заттар, крахмал, қант бар екені ғылымда толығымен анықталды. Сондай – ақ, оның құрамында валериан , хатенин деген алкологидтар, сапониндер, гликозид – валерид  деген заттар бар.
## Қолданылуы
Халық емінде дәрілік шүйгін шөп ерте заманнан бері қолданылып келген.
Қазіргі мал дәрігерлігі практикасында шүйгін шөп тамырының тұнбалары мал жүрегінің жұмысын жақсарту, нерв жүйелері ауруларын емдеу үшін пайдаланылады. Оның тұнбасын ішкен малдың жүрек соғуы жақсарып, қан тамырлары кеңееді де, қан айналымы жақсарады.

Тұнба 1:10 қатынаста жасалады, яғни майдаланған 100 г тамыр қайнаған 1200 мл суға – 15 -20 мин тұндырылады да, жылқы мен ірі қараға – 250-600 мл , қойға - 50- 150мл , бұзауға – 60 -150 мл, қозыға -30-40мл мөлшерінде күніне 2 -3 рет ішкізіледі.
Спирттік тұнба жасау үшін 100 г  тамыр 70 градустық – 350-400мл этил спиртінде 5 күн ашытылып, ірі малға – 25 -30 мл ұсақ малға – 5- 10 мл күніне 3 рет ішкізіледі.
Жылқының ішегі түйіліп ауырғанда өлі тигенде 0,5 л шүйгін шөп тұнбасына 10 грамм эхтиол және 10 мл этилдік эфир араластырып, ішкізіледі. Ол сақа жылқыға – 250 -300 мл,құлын мен тайға 100-120мл күніне екі рет ішкізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Ұшқаттар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Халил Ғалеевич Абжалилов

**Халил Ғалеевич Абжалилов** (29.09.1896, Мустафино,Орынбор уезі, Ресей -18.03.1963, Қазан , РКФСР)   -   -  татар совет актері, КСРО халық артисі (1957).

1944 жылдан КОКП мүшесі. Сахналық қызметін 1916 ж. Орынборда театрдың драматикалық "Ширкат" ("Жолдастық")  труппасында  бастаған. Орынбор, Ташкент, Бұқар және Хиуа театрларын ұйымдастыруға қатысты. 1928 ж. бастап Татардың Ш.Камал атындағы академиялық драма театрында ойнады. Шекспир трагедиясынан Отелло, Король Лир, Гиззаттың "Тасқындарынан" Бектемір, Исанбет пьесасынан Насреддин қожа  рольдерін т.б. орындады. Абжалилов Халил Ғалеевич 1924-27 ж. өзбек киностудиясының  фильмдерінде түсті. Татар АССР-і Жоғары Советіің депутаты (2-4 шақырылуы) Абжалилов Халил Ғалеевич 3 орденмен марапатталған.

## Түсініктемелер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
Абдураззақ Абди Эфенди

**Абдураззақ  Абди Эфенди** - Abdürrezzak Abdi Efendi - (1835 ,Стамбул -1914,Стамбул) - түрік актері, Стамбулда туған.
Бастапқы кезде саудагер болады. 1873 жылдан бастап "Орта ойын" театрының спектакліне қатысып, көбінесе комедиялық рольдерін ойнаған. "Түрктің күлкілі үйі"("Хандеханен османи")  атанған театр труппасы (халық театры) ұйымдастырып басқарумен бірге, жаз айларында Стамбул төңірегіндегі тұрғындарға ойын-сауық көрсетумен шұғылдаған. 1890 ж.патша сарай театрына арнайы қызметке шақырылады. Кіші түрік революциясынан кейін (1908) халық театрына қайта келіп, өзінің шәкірттері Кел Хасан мен Нашит басқарған театр труппасында ойнайды. ("Отан" және "Ескі-құсқы сатушы Әбді" спектакльдері)
## Дереккөздер
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том

Санат:Түркия актерлары
Қызыларық

**Қызыларық ** — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Қызыларық ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бауыржан Момышұлы ауылынан шығысқа қарай 17 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Ауыл маңы табиғаты
**Шолақ бұлақ **- ауылдың күн батыс жағында терең сай бар, сол сайдың басында 2-3 жерден ботаның көзіндей мөлдіреп тұнық бастаулар жер астынан бұрқ-бұрқ етіп қайнап шығып жатады. Осынау бастаулардың суы сай табанымен төмен қарай құлдилай жүгіріп, бұлаққа айналады. Мұны таза бұлақ деп атаса да болар еді. Алайда жергілікті халық бас тауда, сонау алыстан емес, ауыл іргесінен басталатындықтан "Шолақ бұлақ" деп атапты. Бұлақ суы **Қызыларық**, Сұрым елді мекендерінің бау-бақшаларын нәрлендіріп, сол оңірге өмір сыйлап жатқан қасиетті су.

**Аққорған **- ауылдың оңтүстік жағындағы ескі ауылдың орны осылай аталады. Шын мәнінде бұл тарихи орынның бірі.

Өткен ғасырларда Ташкенттен шығысқа қарай Орта Азияға керуендер мен жүргіншілердің жүретін қосалқы жолының бірі осы жермен өтеді екен. Бұл жол Қаратау жотасынан асып барып, Әулиеата маңында "Жібек жолына" қосылған. "Аққорған" деген жерде жолаушылар тоқтап, көліктерін тынықтырып, өздері қонып, демалатын бекет болған көрінеді. Қауіпсіз болу үшін сол бекетті айналдыра ақ кірпіштен қорған салынған. Қорғанның орны мұндаға дейін сақталды. Кейін әскери ведомствоға қарайтын кеңшар осынау тарихи орынды тегістеп, егіс алқабына айнаалдырды.

**Жалғыз тал **- Аққорған маңындағы мекен. Бұл сол маңда өсіп тұрған діңінің жуандығына 5-6 адамның құшағы әрең жететін алып ағашқа байланысты аталған. Айдалада 2 ғасырдан астам өсіп тұр. 19 ғасырда Жанып деген елге белгілі кісі дүниеден қайтқанда жуындырған жеріне белгі ретінде қадаған бұтақтан өскен.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Абиоза

**Абиоза** - мал мен өсімдік өнімдерін температураның және түрлі антисептиктердің көмегімен консервілеу, содай-ақ ет пен балықты ыстау арқылы сақтау әдісі. 
Абиоза процесінде температура 120° С-қа жеткізілгенде микроорганизмдердің жасушалары, тіпті споралары да қырылады, соның нәтижесінде  косервіленген азық-түлік көпке дейін сақталады.  Абиоза кезінде адамға зиянсыз мөлшерде (%)  салицил (0,03-0,05), бензой (0,03),  сірке (0,15-0,2)  және бор қышқылдары, формальдегид  сияқты антисептиктер де қолданылады.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Азық-түлік өнеркәсібі
Турку

**Ту́рку** (, ) - Финляндиядағы  ірі өнеркәсіп орталығы және Балтика теңіздегі порт, Варсинайс-Суоми ( ) аймағының  әкімшілік орталығы.  Қала Аурайоки өзенінің жағасында орналасқан.
Экономикасында кеме жасау және жөдеу, мата тоқу, химия, мұнай айыру өнеркәсіптерінің үлесі басым.
Финляндияның мәдени орталығы. 1640 жылы елдегі бірінші университет және бірінші баспахана ашылған.

### Қаланың рәміздері

Сурет:Turku.lippu.svg|
Сурет:Turku.vaakuna.svg|

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Финляндия қалалары
Або бітім трактаты

thumb|250px|1747 жылғы Швеция мемлекеті шекарасы.
[thumb|250px|1721 және 1743 жылдары Ресей құрамына енген [Ескі Финляндия аймақтары]] 

**Або бітім трактаты**  (1743) - Ресей мен Швеция арасында 1743 ж. 28 маусымда Финлядияның Або қаласында (Турку қаласының шведше екінші аты) жасалған трактат.
Бұған сәйкес 1741-43ж. орыс-швед соғысы тоқтатылды.  Або бітім трактаты бойынша Швеция орыстардың соғысқа дейінгі жерлерін бұрынғы күйінде қалдыруға келісті. Ресей Кюменегор провинциясын, Саволак провинциясының бір бөлігін т.б. өзіне қосып алды. Кюмене өзені шекаралық шек болып есептелді.
## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Швеция халықаралық келісімдері
Санат:1743 жыл
Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:Ресей тарихы
Абрамцево

**Абрамцево** - Мәскеу облысының Сергиев-Пасад ауданындағы қоныс-жай. Халқы - 235 адам (2006ж.). Радонеж және Абрамцево теміржол платформалары бар.

1843-70 ж. Аксаковтардың мекені болған. С.Т.Аксаков өз шығармаларын осы арада жазды.

Мұнда Н.В.Гоголь, И.С.Тургенев, М.С.Щепкин келіп тұрған. Абрамцево 1870 ж. С.И.Мамонтовтың қолына көшті. 19 ғасырдың 70-90 ж. Абрамцево орыс мәдени өмірінің іргелі орталығына айналады. В.М.Васнецов, И.Е.Репин, В.Д. және Е.Д.Полленовтар, В.А.Серов, М.А.Врубель, К.А.Коровин, М.В.Нестеров т.б. суретшілер келіп жұмыс істеген. Кейін Абрамцевода ағаш ою  шеберханасы ашылады. Мұндағы әуесқойлар спектаклінде К.С.Станиславский т.б. көректі артисттер ойнаған. 1918 ж. Абрамцево мұражайы ұйымдастырылып, 1947 ж. КСРО ҒА қарауыа берілген.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Мәскеу облысы елді мекендері
Алексей Иванович Абрикосов

**Абрикосов Алексей Иванович** (18.01.1875, Мәскеу-09.04.1955, Мәскеу) - паталого-анатом.

1918 жылдан өміріің ақырғы күніндеріне дейін Мәскеу 1-ші медициалық институтының профессоры. КСРО Медицина ғылым академиясының қалыпты мүшесі және патологиялық морфология институтының директоры. Мәскеу паталог-анатомдары қоғамының құрметті төрағасы. Өкпе тіберкулезінде болатын бастапқы өзгерістердің анатомиялық мәнін анықтаған, ісіктің бір түрі - миоманың миобласттаң пайда болатынын ашқан. Көптеген морфологиялық еңбектер мен оқулықтардың авторы.

### Марапаттары
* "Орақ пен балға" медалы - 1945
* 2 Ленин ордені,  Еңбек Қызыл Ту ордені
* Социалисттік Еңбек Ері - 1945, 
* КСРО ғылым академиясының академигі - 1939, 
* КСРО медициналық ғылым академиясының толық мүшесі - 1944, 
* 1939 жылдаң КОКП мүшесі
* Сталин сыйлығының лауреаты - 1942.

## Дереккөздер
* Қазақ Совет энциклопедиясы/Бас редакторы М.Қ.Қаратаев - Алматы, 1972, 1 том
Абрскил

**"Абрскил"** - абхаз эпосы.

### Сюжеті
Аңызда Абрскил батырдың халықты шексіз сүйгендігі, әділет, бақыт үшін күрескені жырланады. Алғашқы рет халық үшін отты жаққан. Ол абхаз пұтқа құдайы Анцвыға бас имеген. Сондықтан оны жек көрген құдай періштелерді жіберіп, Абрскилді үнгірдегі темір діңгекке байлатып тастайды. Талай өжет адамдар халық қамқоры Абрскилді босатуға, тым болмаса түрін көруге үнгірге аттанады.

## Дереккөздер

Санат:Абхазия әдебиеті
Тарихи геохимия

**Тарихи геохимия** - Жер планетасы тарихындағы тау жыныстарының химиялық құрамының өзгеруін зерттейтін геохимияның саласы. 

Оның негізі 20 ғ-дың басында В.И. Вернадский мен А.Е. Ферсманның еңбектерінде баяндалды, ал 20-ғасырдың 2-жартысында оның қарқынды дамуына ядролық физиканың дамуы мен көптеген элементтердің изотоптарының ашылуы негіз болды. Тарихи геохимияның зерттейтін мәселелеріне: 
# Жер қыртысындағы элементтердің геологиялық кезеңдерде абсолют және салыстырмалы мөлшерлері өзгеруінің заңдылықтары мен себептерін (ғарыштық, радиотивтік, биогендік, т.б.) анықтау; 
# Жер энергиясы эволюциясының мәселелерін шешу; 
# геологиялық кезеңдердегі Жер бетіндегі климат өзгеруінің геохимиялық процестерге әсері; 
# адам тіршілігі мен еңбек әрекеттерінің геохимиялық процестерге тигізетін әсері жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Геохимия
Абсорбциялық микроскопия

**Абсорбциялық микроскопия** - ағза жасушаларының ішкі құрылымдары (бөліктері) түскен сәулені бойына таңдап сіңіретіндігін пайдаланып, сол жасушалардың құрылысын,  химиялық құрамын микроскоп арқылы зерттеу әдісі.
Ультра күлгін сәулені жасуша құрамындағы нуклеин қышқылдары мен басқа  да нуклеотидтерден, ақуыздардан, кейбір витаминдерден тұратын циклдік топтар, ал сәуленің көзге көрінетін бөліктерін пигменттер бойына сіңіреді. Микропрепаратқа спектрдің белгілі затқа сіңетін қысқа шегінен сәуле жіберіп, оның таралуын, бәсеңдеуін бақылау арқылы сол заттың жасуша ішінде таралып орналасуын байқауға болады. Жасуша құрылымына өтіп шыққан сәуле ағымының тоқырауына, бәсеңдеуіне қарай, сол сәулені сіңіретін заттың шоғырлануын анықтауға болады.

Санат:Цитология
Абхаз тілі

**Абхаз тілі** — Абхазия негізгі тұрғыны — абхаз халқының мемлекеттік тілі. Көбіне Абхазия мен Түркияда таралған, Қиыр Шығыстың кейбір елдерінде де (Сирия, Иордания, Ирак)  таралған. Туыс тілдері — абаз, адыгей (черкес) тілдері.

Ресейде 2010 жылдың санағының мәліметі бойынша 6786 адам абхаз тілінде сөйлейді.
Түркияда 1965 жылдың мәліметі бойынша 4563 адам туған тілім деп санайды және  7836 адам — екінші тілі ретінде қолданады.
Абхаз тілі Иберий-Кавказ тілдерінің бірі. Екі диалектіге бөлінеді: абжуй, бзыб. Әдеби тілі абжуй диалектісі негізінде қалыптасты. Тұңғыш абхаз алфавитін Абхаз тілінің фонетикалық ерекшеліктерін ескере отырып, орыс графикасы негізінде 1862 ж. П.К.Услар жасады. Абхаз тілінің алфавиті сараланып, төрт рет өзгерді (1926 ж., 1928 ж., 1938 ж., 1954 ж.).
Дауысты дыбыс аз, дауыссыздар 50 ден астам. Абхаз тілі - агглютинатив тіл.  Белгілілік категориясын білдіру үшін сөз алдына "а", белгісізділік категориясын білдіру үшін сөз аяғына "к" қосымшасы қосылады. Етіс формасы жоқ. Көсемше, есімше формасы жиі қолданылады.

## Алфавит

## Дереккөздер

Санат:Түркия тілдері
Санат:Абхаз тілі
Санат:Абхаз-адыгей тілдері
Санат:Абхазия тілдері
Бөгеті құмытысы

**Бөгеті құмытысы** () – ұсақ құмыты шыбындарына жатады. Сирек кездесетін түр, таралу аймағы шағын. Қазақстаннан сипатталып жазылған жеке типті туыстың өкілі. Солтүстік Тянь-Шаньның оңтүстік-шығыс сілемдерінде, Бөгеті және Торайғыр тауларында таралған. Орташа биіктіктегі таудың тасты далалы баурайларында тіршілік етеді. Дернәсілдері түйесіңірде (Atraphaxis pyrifolia, A. replicata, A. virgata) өсіп дамиды. Қуыршақтануы мен қыстап шығуы топырақта өтеді. Көктемдік және жазғцы мезгілде екі рет ұрпақ береді. Екінші ұрпағының ересегі шілденің бірінші жартысында ұшады. Ересегі 12-16 сағаттан артық тіршілік етпейді. Санының азаюына малды шектен тыс жаю мен дала өрттері қатты әсер етіп отыр.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.

Санат:Қосқанаттылар