open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кристалдар симметриясы

**Кристалдар симметриясы** – кристалл бөліктерінің симметрия жазықтығы, осі немесе нүктесі бойынша кеңістікте белгілі бір заңдылықпен қайталанып келуі. Симметрия жазықтығы деп кристалды айнадай тең екіге бөлетін жазықтықты айтады. Оны Р әрпімен белгілейді. Кристалдарда оның саны бір, екі, үш, төрт, бес, алты, жеті және тоғыз болуы мүмкін. Симметрия жазықтығының санын Р әрпінің алдына жазады. Кейбір кристалдарда симметрия жазықтығы болмайды. Кубта симметрия жазықтығы тоғыз болады. Симметрия орталығы деп кристалл ішінде өзінен екі жаққа бірдей қашықтықта қарама-қарсы орналасқан кристалл бөліктерін біріктіретін түзу сызық өтетін нүктені айтады. Оны С әрпімен белгілейді. Симметрия осі деп кристалды айналдырғанда оның бірдей бөліктерінің қайталанып келетін сызығын айтады. ‘’Оны: L2, L3, L4 және L6 деп белгілейді.’’ Симметрия остері бірнешеу болуы мүмкін. Олардың саны әріптің алдында жазылады. Егер кристалды белгілі бұрышқа айналдырғанда, оның бейнесі орта нүкте бойынша өз-өзіне айнадағыдай сәйкес келсе, онда бұл сызықты инверсиялық ось деп атайды. ‘’Оларды Lі, Lі2, Lі3, Lі4, Lі6 деп белгілейді. ‘’Әрбір кристалдық формада симметрия элементтерінің бірнеше түрлері болады. Оларды жазғанда: алдымен жоғарыдан төмен дәрежелі осьтер, одан кейін жазықтықтар, соңында симметрия орталығы көрсетіледі. Кристалдардың симметрия элементтері белгілі бір үйлесімде келеді. Осындай үйлесімдерді симметрия түрлері дейді. Олардың саны 32. Симметрияның осы 32 түрі элементтердің үйлестігіне, кристаллогр. тұрақтыларының сәйкестігіне және бұрыштарының бірдейлігіне қарай 7 жүйеге немесе сингонияға топтастырылады: триклиндік, моноклиндік, ромбылық, тригоналдық, тетрагондық, гексагондық және кубтық..

## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Новобаженов ауылдық округі

**Новобаженов ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Баженово, Бұлақ, Климентьевка, Новобаженово ауылдары кіреді. Орталығы – Новобаженово ауылы. Округ құрамында болған ''Талдықорған'' ауылы 2017 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Барқытбел ауылдық округі

**Барқытбел ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2011 жылға дейін *Новоандреевка ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Барқытбел, Батпақты, Благодатное, Некрасовка ауылдары кіреді. Орталығы – Барқытбел ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Балға (журнал)

**“Балға”** — сатиралық журнал. “Жаршы” журналының орнына 1932 жылы қаңтарда 1-нөмірі жарық көрді. Балға қоғам өміріндегі кемшіліктерді, шаруашылық салаларында орын алған қырсыздықтар мен бұра тартушылықты, адам бойындағы жағымсыз қылықтарды сын тезіне салуды мақсат етті. ҚазАПП тараған тұста жабылып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Никольск ауылдық округі

* Никольск ауылдық округі – Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Никольск ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.

Санат:Айрық беттер
Ақсай ауылдық округі (Іле ауданы)

**Ақсай ауылдық округі** — Алматы облысы Іле ауданындағы әкімшілік бірлік. 2024 жылға дейін *Междуреченск ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсай, Екпінді, Жауғашты ауылдары кіреді. Орталығы – Ақсай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы ауылдық округтері
Төртқұдық (Екібастұз қалалық әкімдігі)

**Төртқұдық** — Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Төртқұдық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Екібастұз қаласынан батысқа қарай 76 км-дей, Бозшакөл темір жол бекетінен 9 км жерде, Құлыбай тауының оңтүстігінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1984 жылы қаланған. Төртқұдықтан 6 км жерде Бозшакөл мыс кені орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Бастауыш білім

[thumb|[Мектеп]]
**Бастауыш білім** — білім беру жүйесінің алғашқы сатысында меңгертілетін дағдылар мен ұғымдардың жиынтық атауы. Бастауыш білім беру сатысында оқушы әріп танып, жаза білуге, дұрыс, жатық оқуға, өз ойын ауызша, жазбаша жеткізе білуге, мазмұндауға үйренеді. Қазан төңкерісіне дейін Бастауыш білім беру ісі Бастауыш халық училищелері арқылы жүргізілді. Кеңес үкіметі тұсында Бастауыш білім беру кезеңі әр түрлі болды (қара Сауатсыздықты жою, Білім беру). Орта мектепте Бастауыш білім көлемі 1—4 сынып оқушыларының жас ерекшеліктеріне сай (7 — 11 жас) жасалған бағдарлама мазмұнына сай қалыптасады. Бастауыш білім беру балаларды орта мектептің негізгі сатысына (5 — 9 сынып) көшірудің дайындық жұмысы ретінде жүргізіледі (қара Бастауыш мектеп). Бастауыш білім беру кезеңінде оқушы алғашқы ғылыми мәліметтерді ұғуға ынталанып, қажетті дағдыларды игереді, ойлау қабілеті мен танымы қалыптасады. Ана тілінің, математиканың, табиғаттану пәндерінің ғылыми негізін білуге, оны өмірге пайдаланудың алғашқы элементтерін алуға дағдыланады. Сондай-ақ, Бастауыш білім беру арқылы патриоттық, адамгершілік, дене, еңбек тәрбиесін бала бойына сіңіру көзделген.

## Сілтеме
Қазақ Энциклопедиясы 

Санат: Білім
Михаил Михайлович Иванов-Сокольский

**Иванов-Сокольский Михаил Михайлович** (1899-1984) - композитор, дирижер. ҚазССР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері. Ол Абайдың «Сұрғылт тұмандым бүркіп», «Желсіз түнде жарық ай», «Біреуден біреу артылса» деген әндерін өндеп, оларға фортепианолық сүйемел жазды. .
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бәдіз

thumb|
**Бәдіз** - тастан шауып, қашалып жасалған тас мүсін, өрнек, жазу. Орхон жазбаларында тас мүсіндерді бәдіз деп атаған. Тілшілер әдетте бұл сөзді “әшекей”, “өрнек”, “мүсін әшекейі”, “безендірілген ғимарат” деп түсіндіреді. Көне түркі тіліндегі бәдіз етістігі “көркемдеу”, “әшекейлеу” ғана емес, сонымен қатар “әшекейлі (яғни сәнді) ғимарат (құрылыс) орнату” деген де мағына берген. Ал “бәдізші” тек “суретші (оюшы)” ғана емес, сондай-ақ, “ұста”, “құрылысшы” дегенге де келеді. Көне жазбаларда “бедізін бедзетті” (“мүсінін мүсіндетті”), “бедізім үшін балбалдар алдым” деген тіркестер кездеседі. Негізінде түркі жазбаларының ауқымындағы бәдіз сөзі өлген ерлерді бейнелейтін тас мүсіндер және олардың жанына тізбектеле қойылатын кішірек тас бағаналарға (балбалдарға) қатысты айтылған.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Қазақстан тарихы
Науалы ауылдық округі

**Науалы ауылдық округі** – Абай облысы, Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Науалы, Малақ ауылдары кіреді. Орталығы – Науалы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Нарын ауылдық округі

* Нарын ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Нарын ауылдық округі – Атырау облысы Исатай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Тағы қараңыз
* Үлкен Нарын ауылдық округі
* Кіші Нарын ауылдық округі
Балғабек Қыдырбекұлы

right|thumb
нобай|оңға|Алматы қаласы, Д. Қонай көшесі, 135

**Балғабек Қыдырбекұлы** (15.4.1929, Алматы облысы Жамбыл ауданы Таран ауылы — 25.6.1995, Алматы) — журналист, жазушы.

Шапырашты руынан шыққан.

ҚазМУ-ді бітірген (1950). Қазіргі “Егемен Қазақстан” газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған (1960 — 73). 1983 — 1987 жылдары осы газеттің бас редакторы. Қазақстан журналистер одағы басқармасының төрағасы болды. Алғашқы фельетондар жинағы “Ешкімге айтпа” деген атпен 1962 жылы жарық көрген. “Шайтанның шатағы” (1966), “Қара сандық” (1969), “Маздаған шырақ” (1971), “Ұрының еншісі” (1972), “Ақпа құлақ” (1978), “Алатау” (1—2 кітап, 1986, 1991), “Ақымақтың миы” (1993), “Түгел сөздің түбі бір” (1993), “Қым-қиғаш жылдар” (1993), “Қайран Ораз” (1999), т.б. кітаптары жарық көрген. Балғабек Қыдырбекұлы өз шығармаларында халық тарихын, ірі тұлғалар бейнесін сомдаған. Қазыбек бек Тауасарұлының жазбалары деп саналатын қолжазбаны (“Түп тұқияннан өзіме дейін”) тауып, кітап етіп шығарды. Қаз КСР Жоғ. Кеңесінің екі мәрте (1983, 1990) депутаты болып сайланды. Еңбек Қызыл Ту, Халықтар Достығы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Миролюбов ауылдық округі

**Миролюбов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Миролюбовка, Раздольное ауылдары кіреді. Орталығы – Миролюбовка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Самар ауданы ауылдық округтері
Құрқұлақ

**Құрқұлақ** () — ағзада С витаминінің (аскорбин қышқылы) жетіспеуінен болатын ауру. 

Ауру көктем мен қыста көбірек байқалады. Күнделікті пайдаланатын тағам құрамында ұзақ уақыт (4 — 5 ай) С витамині өте аз не мүлдем болмаса адам құрқұлаққа шалдығады. С витаминінің жетіспеуі салдарынан қан азайып, адам иммунитеті төмендейді. Ауру белгісі: адам тез шаршайды, асқа тәбеті тартпайды, әлсіреп, басы айналады. Тіс босап, түсе бастайды, тістің түбі оңай жарақатталғыш және қанталағыш келеді. Соның салдарынан адамның тамақ ішуі мүлде қиындайды. Адамның бұлшық етімен тері астындағы клетчаткада, теріде, буындарда қан құйылуы басталады. Әсіресе, көп күш түсетіндіктен аяқтың қанталауы жиілейді. Науқастың құлақ қалқаны, мұрнының ұшы көгереді, адам денесі ісініп, өлі тінге айналуы, иістенуі басталады, әр түрлі жұқпалы ауруларға шалдығу күшейеді. Құрқұлаққа дер кезінде ем қолданбаса, науқастың өліп кетуі де мүмкін. С-гиповитаминозының, әсіресе, жас организмге тигізетін зияны көп. Баланың бойы баяу өседі, салмақ қосуы азайып, ми қабілеті баяу дамиды. Аурудан алдын ала сақтану үшін күнделікті тағамда витамин жеткілікті, әсіресе, С витамині кездесетін қымыз, көкөніс, шие-жидектер, тұздалған капуста, не аскорбин қышқылды препараттар мен құрамында ақуызы бар ет, сүт, жұмыртқа, балық тағамдары қажетті мөлшерде болуы шарт. Аскорбин қышқылды препараттарды қолдану арқылы емдейді.

## Тағы қараңыз
* Пеллагра

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Құрқұлақ
Санат:Гиповитаминоз
Миялы ауылдық округі (Алматы облысы)

**Миялы ауылдық округі** — Алматы облысы Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Миялы ауылы.  

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы ауылдық округтері
Кристаллогидраттар

**Кристаллогидраттар** – құрамына су молекулалары кіретін кристалдар. Термодинамикалық жағдайға байланысты зат өзіне судың бірнеше молекуласын қосып алып кристалдануы мүмкін. кристалогидраттың құрамындағы суды кристаллогидраттық су деп атайды. Көптеген кристалогидраттардағы катион төңірегіне су молекулаларының белгілі бір саны жиналып, кешенді ион түзеді. Тотияйынды қыздырса, тор бұзылып кристалл түссіз ұнтақ мыс сульфатына айналады. Кристалогидратдың құрамына кіретін зат пен кристалдық су молекулаларының арасындағы байланыс әр түрлі. Олардың көпшілігі құрамындағы суды тез жоғалтып, ‘’ұнтаққа айналады’’. Кейбіреулерінің құрамындағы суды бөлу үшін қатты қыздыру керек. ‘’Кейбір газ’’ тәрізді заттардың судағы ерітінділерін белгілі бір температураға дейін суытқанда да кристаллогидрат түзіледі..

## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Медеу ауылдық округі

**Медеу ауылдық округі** – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Медеу ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) ауылдық округтері
Бәдізші

**Бәдізші** - тастан қашап, қырнап, оймыштап түрлі бұйымдарды безендіруші, өрнектеуші шебер. Ертеден тас қалаушы, мүсін жасаушы арнайы шеберлер үй құрылысын әшекейлеуге де қатысқан. Құрылыс жұмыстары, тастан қашалатын ескерткіш-мүсіндер, күмбезді мазарлар мен сағана тамдар, балбалтас, құлпытас, бесіктас, қойтас, маматас, тағы басқа бәдізшілер қолымен жасалған. Диқандар ежелден қолданған шаңтас, тұлықтас, малатас, түйгіштас, диірмен-тас, салдауыр, тағы басқа көптеген бұйымдар, өндіріс құралдарын да бәдізшілер жасаған. Бәдізшінің құрал-саймандары: шойбалға, шапқы, шапқыбалға, қадаубас, емшекті балға, безеуіш, шекуіш, тісеуіш, сызғыш, тескіш, бұрғы, егеу, түрпі, қайрақ, зімпара, науысқы, тағы басқа. Қазіргі бәдізшілер автоген, электр ара, электр бұрғы, пневмоперфоратор, алмас диск, тағы басқа қуатты құрал-саймандарды қолданады. 

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Мәдениет
Квадраттық ауытқу

**Квадраттық ауытқу** (синонимдары: **ортаквадраттық ауытқу**) — ықтималдық теориясы мен статистикада кездейсоқ шама мәндерінің оның математикалық болжамына қатысты таралуын сипаттайтын маңызды көрсеткіш.

## Негізгі сипаттамалар

Кездейсоқ шама өлшем бірлігімен өлшенеді. Квадраттық ауытқу кезейсоқ шама дисперсиясының квадраттық түбіріне тең. 
**Ортаквадраттық ауытқу:**

: \sigma=\sqrt{\frac{1}{n}\sum_{i=1}^n\left(x_i-\bar{x}\right)^2}; 

**стандарттық ауытқу** :

: s=\sqrt{\frac{n}{n-1}\sigma^2}=\sqrt{\frac{1}{n-1}\sum_{i=1}^n\left(x_i-\bar{x}\right)^2};

мұндағы \sigma^2\,\! — кезейсоқ шама дисперсиясы; x_i\,\! — алынған *i*-ші элементі; n\,\! — таңдау көлемі; \bar{x}\,\! — таңдаудың арифметикалық ортасы:

\bar{x} = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^n x_i  =  \frac{1}{n} (x_1+\cdots+x_n).

## Үш сигма ережесі

**Үш сигма ережесі** (3\sigma\,\!) — шамамен қалыпты үлестірілетін кездейсоқ шаманың барлық мәндері \left[\bar{x}-3\sigma;\bar{x}+3\sigma\right] аралығында жатыр. Дәлірек айтса, 99,7 % сеніммен қалыпты үлестірілетін кездейсоқ шаманың мәндері көрсетілген аралықта жатыр (\bar{x} шамасы таңдау нәтижесі емес, ақиқат болған жағдайда).

Егер ақиқатшама \bar{x} беймәлім болса, онда \sigma орнына *s* пайдаланады. Осылайша, Үш сигма ережесі үш *s* ережесіне саяды.

## Әдебиет
# 

Санат:Ықтималдық теориясы
Николай Карпович Ившин

**Ившин Николай Карпович**  (18.12.1921 жылы туған, Ресей, Алтай республикасы, Курья вуд. Новофирцево селосы – 1993, Алматы қаласы) – геология-минералдық ғылыми докторы (1964), профессор (1969). Томск университеттін (1945) және аспирантурасын (1949) бітірген.

Қазақстан ғылым академиясының геология ғылымдар институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1950–52), ал 1952 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) оқытушы, лаборатория меңгерушісі, аға ғылыми қызметкер болды. Оның негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанның стратиграфиясы мен трилобиттер фаунасын зерттеуге арналған. Орталық Қазақстандағы кембрий кезеңінің жыныстарын 16 биостратиграфиялық қабатқа жіктеп, оны теориялық тұрғыдан негіздеді. Трилобиттердің осы кезге дейінгі ғылымға белгісіз жаңа 50 туысын, 120 түрін анықтады.

Қазақ КСР-і мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1982).

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Өскемен қалалық әкімдігі

**Өскемен қалалық әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы аумағындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы таратылған Меновный ауылдық округі құрамында болған елді мекендер енген.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Глубокое, шығысында Алтай аудандарымен шектессе, батысы мен оңтүстігінде Ұлан ауданымен шектеседі.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ахмер, Жаңа Ахмер, Меновное, Ново-Троицкое, Ново-Явленка, Прудхоз, Самсоновка ауылдары кіреді. Орталығы – Өскемен қаласы.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен
Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалық әкімдіктері
Мәдениет ауылдық округі

* Мәдениет ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Мәдениет ауылдық округі — Ақмола облысы Сандықтау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Мәдениет ауылдық округі – Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы әкімшілік бірлік.
Балғабек Қыдырбекұлы ауылы

**Балғабек Қыдырбекұлы ауылы** (1997 жылға дейін - *Таран*) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Таран ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылының солтүстігінде 15 км жерде, Ақсеңгір өзенінің оң жағалауында, тау алды жазығының қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан.

## Халқы

Тұрғындары негізінен мал шаруашылығымен айналысады. Аудан орталығымен және басқа ауылдармен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауылға белгілі қазақ журналисі, жазушы Балғабек Қыдырбекұлының есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Каталепсия

:**Каталепсия** (*грекше katalepsіs – тоқтап қалу*) – дененің немесе аяқ-қолдың қандай да бір қалыпта жансызданып, қимылсыз қатып қалуы; Каталепсия – жиі кездесетін психикалық аурудың ерекше бір түрі; қаласы Шизофрения.

## Дереккөздер:


Санат:Аурулар
Санат:Медицина
Эстон тілі

**Эстон тілі** () — эстон халқының тілі. Эстония республикасындағы ресми тіл. 

Ресей Федерациясының Ленинград, Псков, Омбы облыстарында, Грузияның Абхазия Автономиялық Республикасында, Швецияда, АҚШ пен Канадада эстон диаспорасы кездеседі. Эстон тілінде 1150 мыңдай адам сөйлейді (2001). Финн-угор тілдері шоғырының балтық-финн бұтағына жатады. 16 ғ-дан бастап солтүстік-эстон және оңтүстік-эстон диалектілері негізінде екі әдеби тілі қалыптасқан. Қазіргі Эстон тілі үш жергілікті (солтүстік-шығыс немесе жағалаулық, солтүстік-эстон, оңтүстік-эстон) ерекшелікке ажыратылады. Әдеби тілі солтүстік-эстон диалектісіне негізделген. Эстон тілінде 3 дауысты, 16 дауыссыз дыбыс бар. Онда дифтонг дыбыстар (қосарлы дауыстылар) жиі айтылады. Созылыңқы дауысты, дауыссыз дыбыстар үш сатыдан тұрады. Екпін сөздің бірінші буынына түседі. Эстон тілі морфологиясы құрылымы жағынан флективті-жалғамалы тілге жатады. Есім сөздер жекеше, көпше түрге бөлінеді, септеледі. Етістіктің жіктелетін және жіктелмейтін формалары бар. Сөйлемдегі сөздердің орналасу тәртібі еркін. Лексикасында латын, орыс, неміс, ағылшын тілдерінен енген сөздер кездеседі. Жазуы Латын әліпбиіне негізделген.   
## Дереккөздер

Санат:Эстон тілі
Санат:Еуропа одағының ресми тілдері
Санат:Эстония тілдері
Кеңестөбе (көне қала)

**Кеңестөбе** – төменгі және соңғы палеолит кезеңі қоныстарының орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Бәйдібек ауданы, Кеңестөбе ауылының қасындағы Сасық (Құрсан) өзенінің сол жағалауында және осы ауылдан солтүстікке қарай 4 км жерде, Ақмешіт әулие үңгірінен жоғары төбе үстінде орналасқан.  

## Сипаты
Кеңестөбені 1958 жылы Қазақстан ҒА-ның Тарих, археологиялық және этнологиялық институтының Қаратау экспедициясы зерттеген.
Кеңестөбе-І қонысынан зерттеу барысында бұл жерден бірнеше қаламша, өзек тас, пышақ, қырғыш, тескіш, т.б. заттар табылды. Көпшілігі ақ, қызғылт түсті жылтырақ шақпақтастан жасалған.
Кеңестөбе-ІІ қонысынан ақ, сұрғылт шақпақтастан жасалған, тот басып, жүзі мұқалған көне тас құралдары шыққан. Бұлар бұдан 200–100 мың жыл бұрын тастан жасалған құралдар. Төменгі палеолиттің ашель-мустьер кезеңіндегі тас құралдарға ұқсас.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Жарық күші

**Жарық күші** — *белгілі бір бағытта көрінетін [[сәуле]] көзінің жарқырауын сипаттайтын жарық [[шама]]<nowiki/>ларының бірі*. Ол — жарық көзінен элементар денелік бұрыштың ішімен тарайтын жарық ағынының сол денелік бұрышқа қатынасына тең.

I(\theta,\varphi)=\frac{\partial\Phi}{\partial\Omega}
Жарық күшінің бірліктердің халықаралық жүйесіндегі өлшеу бірлігі: кандела (кд). “*Жарық күші*” ұғымы жарық көзінің қашықтығы оның мөлшерімен салыстырғанда өте үлкен болған жағдайда қолданылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Фотометрия
Санат:Жарық
Санат:Физикалық шамалар
Владимир Иосифович Гершун

**Владимир Иосифович Гершун** (1938 ж.т., Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Боровское а.) – ветеринария ғылым доктыры (1983ж.), профессор (1985ж.). Троицк мемлекеттік ветеринария институтын (1961ж.) бітірген. 1960–1970ж. Қостанай облысы Меңдіқара ауданы мекемесінің эпизоотолог-дәрігері, директоры, Қостанай а. ш. институтының доценті, кафедра меңгерушісі (1970–1980ж.), 1994 жылдан ветеринария факультетінің деканы қызметтерін атқарады. 100-ден астам ғылыми мақала мен 6 монографияның авторы.
## Шығармалар
Домашние животные, М., 1991; Ветеринарная гигиена, А., 1994. 
## Дереккөздер



Өмірбаян
Қойгелді Аухадиев ауылдық округі

**Қойгелді Аухадиев ауылдық округі** — Абай облысы, Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Куйбышев ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Преображенка, Үкіліқыз, Черноярка ауылдары кіреді. Орталығы – Преображенка ауылы. Округ құрамында болған ''Кіші Бөкен'' ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы ауылдық округтері
Эсттер

**ЭСТТЕ** – көне тайпалар, эстондардың арғы ата-бабалары. Эстондар ұлттық атауын осы тайпадан алған. “Эсттер” термині алғаш рет Тациттің “Германия” деген еңбегінде кездеседі. Бұл автордың пайымдауынша Эсттер летто-литван халықтарының арғы тегі немесе Оңт.-Шығыс Балтық бойындағы “жақұтты жағалауды” мекендеген басқа тайпалардың аталары болса керек. Орыс жылнамаларында бұл тайпалар чудь, чухондықтар деп аталған. Негізгі тобы кейіннен эстондардың құрамына кірді. 17 ғ-дан бастап Эсттер сөзін “Эстондар” термині ығыстыра бастады. Эсттер  этнонимі 19 ғ-дың ортасынан бастап көне атау ретінде ғыл. айналымға енді.
## Дереккөздер
Қосағаш ауылдық округі

* Қосағаш ауылдық округі – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.
Байбөрілі асуы

**Байбөрілі асуы** – Алтайдағы Сарымсақты жотасының орта тұсында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2430 м. Шыңғыстай ауылы тұсынан Қарақаба өзенінің бастауына қарай осы асу арқылы салт атпен мамыр - қыркүйек айларында ғана өтуге болады.

## Дереккөздер
 

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Санат:Алтай таулары
Керімбай Исраил

**Керімбай Исраил** (1.8.1921 жылы туған, Тұрар Рысқұлов ауданы Қарақыстақ ауылы) – соғыс және еңбек ардагері. Меркі, Луговой (*қазіргі [[Тұрар Рысқұлов ауданы]]*) аудандық газеттерінде әдеби қызметкер, жауапты хатшы міндеттерін атқарады. 1941 жылы Қызыл Армия қатарына шақырылып, Сталинград шайқасына қатысты, танкіге қарсы қолданылатын зеңбіректің командирі ретінде 4 – Украина, 3 – Беларусь, 2 – Балтық майдандары құрамында соғысып, көптеген қалалар мен елді мекендерді жаудан босатысады. Соғыстан кейінгі жылдары облысы «Ақ жол» газетінде бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы, облыстық партия к-тінде нұсқаушы болып қызмет істейді. Керімбай «Еділ-Балтық арасында», «Өлең-өмір, өрелі – өмір», «Ардақты азаматтар» атты кітаптардың авторы. 1 – 2-дәрежелі Отан соғысы, 2-3-дәрежелі «Даңқ» ордендерімен, Қазақстан Республикасының «Құрмет» орденімен және медальдармен марапатталған, Тараз қаласының Құрметті азаматы. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Орта Азия тарихы

**Орта Азия тарихы**– Абд ул-Карим Бұхаридің шығармасы. Автор **1818 жылы** Стамбұлдағы Бұхар хандығы елшісінің жеке хатшысы қызметін атқарып, көптеген саяси оқиғалардан хабардар болып отырған. Сол жерде **түрік министрінің** өтінішімен Бұхардан Ресейге (1804), одан Стамбұлға (1807) келген сапары кезінде басып өткен елдері мен қалалары, соның ішінде Орталық Азия мен Шығыс Түркістан өңірі туралы еңбек жазды. Бұл еңбектің *3 нұсқасы* белгілі. **1873 жылы** шығарма Пәкстанда жарық көрді. **1876 жылы** француз шығыстанушысы Шарль Шефер француз тіліне аударып, Парижде *Орта Азия тарихы* деген атпен жариялады. *Абд-ул-Карим Бұхари еңбегі XVIII ғасырдың II жартысындағы* қазақ жүздерінің Орта Азия хандықтарымен қарым-қатынасы туралы маңызды тарихи мәліметтер береді. Қазақтар туралы мына тарауларда айтылады: *11-тарау – “Өзбек хандарының шежіресі туралы”, 12-тарау – “Шах Мурад-бей әмірдің ұлы Са’ид әмір Хайдар туралы әңгіме”, 13-тарау – “Үргеніш пен Хиуаның атақты билеушілері”, 14-тарау – “Мұхаммед Амин-бей туралы әңгіме”. Шығармада [[Хорезм аумағын]] мекендеген *этникалық топтар, тайпалар* туралы қызықты мәліметтер* бар. **XVIII ғасырда** хандықтың этникалық құрамы *өзбектерден, түрікмендерден, қазақтардан, қарақалпақтардан*, т.б. халықтардан тұрды. Автордың айтуынша, Илбарыс ханның (1728 – 40) 20 мың адамдық жасағы түрікмен, арал өзбектері мен қазақтардан тұрған. Бұл еңбекте қазақ халқы мен оның жері және ауа-райының ерекшеліктері сипатталған. *Қазақтардың Орта Азия хандықтары* аумағында орналасуы мен жекелеген аудандардағы рулық құрамы (шөмекей, табын, төртқара, байұлы және т.б. тайпалардың тармақтары) туралы да мәлімет бар. Шығарманың қалған қолжазбалары Британ мұражайында, *Тәжікстан ҒА қолжазбалар қорында “Хака’ик ал-умур” (“Істердің шынайы мәні”)* деген атпен сақтаулы.
нобай|Әбул Қасым ибн Хаукел сызған Орта Азия картасы Х ғасыр. Түркістан қаласындағы мұражайда

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Қоңыршәулі ауылдық округі

**Қоңыршәулі ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Таскескен, Үшбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Таскескен ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Балғалы

**Балғалы** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Ұлы жүздегі жалайыр тайпасынан таратылады. Жалайырдан Сырманақ — Ерғазы — Балғалы Қыстаулары Іле өзенінің оң жақ жағасы, Құмбасы, Құланбасы, Жуантөбе, Ақдала, Қаракөл, Аққаптал, Үшқызылжар, Жіңішке деген жерлерде орналасқан. Қапшағай, Арқарлы тауында қыстаған. Көктеу мен күзеулері — Малайсары тауындағы Жаманқұдық, Тасқұдықта болды. Жаз айларында Балғалы руы Жетісу (Жоңғар) Алатауының күреңкейіне шыққан. Мал шаруашылығымен, егіншілікпен айналысқан. Егін жайлары Іледен тартылған тоған жағаларында Қазамбай, Үшқызылжар жерлерінде. Балғалыдан Құлым, Шағыр, Өгіз, Нияз-Барақ аталары тарайды. Кейбір шежірелерде Балғалы Құлым, Құлымбет деп екіге бөлінеді. Балғалы руы өзбек, қарақалпақ халқының құрамында да кездеседі. Ұраны — Қабылан, таңбасы — тарақ.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Сарымолдаев ауылы

**Сарымолдаев** (1992 жылға дейін — *Кузьминка*) — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл, Сарымолдаев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Меркі ауылының шығыс іргесінде, сұлыбас, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен тау алдының қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1991 жылға дейін "Кузьминка" деп аталып келген. Іргесі 30-жылдары қаланды. 1936 – 97 жылдары қызылша өсіретін «Красный восток» ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Сарымолдаев ауылында және округке қарасты Екпінді, Ойтал ауылдарында «Жылыбұлақ» АҚ, «Ақарал», «Талдыбұлақ» ӨК-тері ұйымдастырылған.

Шерхан Мұртазаның "Қызыл жебе" романында ауылдың бұрынғы аты Маңырақ болғандығы жазылған.

## Инфрақұрылымы
2 орта, 1 орталау, 1 бастауыш мектеп, 1 мәдениет үйі, кітапханалар, 3 отбасылық-дәрігерлік амбулатория, 3 фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

Ауылда аудандық "Меркі тынысы" баспасы, аудандық сот мекемесі, жолаушылар тасымалдау кәсіпорыны, өрт сөндіру мекемесі, аудандық зейнетақы төлеу орталығы, бір мектеп-интернат,  "Болашақ" колледжі орналасқан.

Ауыл іргесінен Қызтоған өзені өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Оқыра

**Оқыра** – сиырдың инвазиялық созылмалы ауруы. Қоздырғышы – Hypoderma туысына жататын бөгелектердің (H. bovіs, H. lіneatum) дернәсілдері. Оқырамен сиыр, буйвол, қодас, зебу, жас мал ауырады. Жылқыда сирек кездеседі. Оқырамен ауырған малдың сүті, салмағы кемиді. Оқыра дернәсілі мал терісін тесіп, жарақаттайтындықтан, терісінің сапасы 30 – 50%-ға төмендейді.
## Аурудың жұғу жолдары
Ұрғашы бөгелек маусым – шілде айларында ұрықтанған соң 1 – 2 сағаттан кейін малға қонып 800 (H. bovіs), 450 (H. lіneatum) жұмыртқа салады. Бұдан 3 – 5 тәулікте дернәсіл дамиды да, ол мал терісін тесіп, тері астына енеді. Мұнда күрделі дамып, екі рет түлеп, көбінесе малдың арқа терісінің астында 3 – 5 ай мекендейді. Дернәсіл тұрған жер ісінеді, жұқарып, тесік пайда болады. Бұдан жерге түскен дернәсіл топыраққа еніп, 20 – 60 күнде ересек бөгелекке айналады. Бөгелектердің кейбір түрлері қой танауына, жылқы жалына, сауырына жұмыртқалап, пысқырық, телімсіз айналма, гастрофиез ауруларын туғызады. Тері астында пайда болған дернәсілді құрту үшін хлорофостың 2%-дық судағы ерітіндісі қолданылады. Оны 30˚С-қа дейін жылытып (ересек мал басына 350 мл, жас малға 200 – 250 мл), мал терісінің дернәсіл түскен жерін ысқылап жуады, емді 30 – 35 күнде қайталайды. Оқыраның алдын алу үшін бөгелек жаппай ұшқан кезде малды түнде жаю, түс кезінде қорада ұстау, хлорофостың 1%-дық немесе трихлорометафостың 3%-дық эмульсиясын мал терісіне 20 – 25 күн сайын бүрку керек.
## Ішкі сілтемелер
* Қоздырғыш	 
* Дернәсіл
## Дереккөздер


Санат:Жануарлар аурулары
Санат:Қосқанаттылар
Құйған ауылдық округі

* Құйған ауылдық округі – Алматы облысы Балқаш ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Құйған ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.   
* Құйған ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

Санат:Айрық беттер
Ядролық сақтандыру

**Ядролық сақтандыру** – ядролық нысанды пайдаланатын ұйымның азаматтық-құқықтық жауапкершілігін қамтамасыз ету. Мұнда ядролық оқиға салдарынан келтірілген зиян үшін сақтандыру төлемақысын төлеу міндеттемесі көзделеді. Ядролық нысан – ядролық қондырғы, радиациялық көз, ядролық материалдар мен радиоактивті заттарды сақтау орындары, бейбіт және қорғаныс мақсатында пайдаланылатын, активтілігі атом энергиясын пайдалану саласындағы белгіленген нормалар мен ережелерге тең немесе одан асып түсетін мөлшердегі ядролық материалдардың, радиактивті заттардың немесе радиоактивті қалдықтардың (ионданушы сәуле шығаратын) қоймалары болуы мүмкін. Ядролық оқиғаға – радиоактивтік әсері атом энергиясын пайдалану саласындағы нормалар мен ережелерде белгіленген шектен асып түсетін ядролық материалдарды, радиоактивті заттар мен радиоактивті қалдықтарды тасымалдау кезінде ядролық нысанда болатын белгілі бір оқиға немесе оқиғалар тізбегі жатады. Ядролық зиян – радиациялық әсермен не ядролық оқиға салдарынан туындайтын уытты, қопарылғыш немесе өзге де қауіпті әсерлермен азаматтардың өмірі мен денсаулығына, олардың мүлкіне, заңды тұлғалардың мүлкіне, қоршаған табиғи ортаға келтірілген зиян
. Пайдаланушы ұйымның келтірілген ядролық зиян үшін азаматтық құқықтық жауапкершілігін қаржы жөнінен қамтамасыз ету нысандары: Ядролық сақтандыру, мемлекеттік кепілдік, пайдаланушы ұйымның меншікті қаражаты. Ядролық сақтандыруды сақтандырудың осы түріне лицензиясы бар сақтандырушылар жүзеге асырады. Ядролық сақтандырудың неғұрлым экономикалық жағынан негізделген және барлық жерде қолданылатын нысаны – сақтандырушылар бірлестіктері (сақтандыру пулдары). Сақтанушы (пайдаланушы ұйым) мен сақтандырушы (немесе пул) арасындағы келісім ядролық сақтандыру шарты болып табылады. Сақтандырушы шарт бойынша жауапкершілігі сақтанушыға жүктелетін зиян келтірілген заңды және жеке тұлғаға осы зиянның ішінара немесе толық өтемақысын төлеуге міндеттенеді. Сақтандыру жарнасының шамасы сақтандыру сомасын, шарттың қолданылу мерзімін және сақтандырушы (сақтандыру пулы) нысанның техникалық күйін, ядролық, оның радиациялық қауіпсіздігінің қамтамасыз етілуін сараптаудың нәтижелеріне сүйене отырып және пайдаланатын ұйым орындайтын жұмыстардың көлемі мен сипатына қарай айқындайды.
## Дереккөздер:


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Құмкөл ауылдық округі

**Құмкөл ауылдық округі** – Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көкбастау, Қарғыба, Құмкөл, Қызылжұлдыз ауылдары кіреді. Орталығы – Құмкөл ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы ауылдық округтері
Петр Иванович Кеппен

**Петр Иванович Кеппен** (1793–1864) – Қазақстанды зерттеуші орыс ғалымы, Санкт-Петербург ғылым академиясының академигі (1843). Харьков университетін бітірген (1914). 1827 жылға дейін халық ағарту әкімш-нде қызмет істеді, кейін Ресей империясының Ішкі істер министрлігіне қызметке ауысты. 1837 жылдан оның ғылыми қызметі Санкт-Петербург ҒА-мен тығыз байланысты болды.

## Еңбектері
П.П.Семенов Тян-Шанскийдің редакциясымен жарық көрген *«Ресей империясының географиялық-статистикалық сөздігін»* (СПб., 1863–1883, 1–5-т.) даярлауға қатысты. Кеппен – қазақ халқы туралы, олардың бөлінуі, мекенжайы, саны туралы мәліметтер қамтылған «Тоғызыншы ревизия» аталатын ірі монографияның авторы. Құнды, хронологиялық *«Еуропалық Ресей бұратаналарының тарихына арналған материалдар көрсеткішін»* құрастырды. Онда қазақ халқының 1567–1809 жылдары тарихына қатысты маңызды оқиғалар баяндалады. Кеппен *«Библиографиялық беттер»* (1825–26) атты Ресейдегі алғашқы библиографиялық журналды шығарды, археология, филология саласына қатысты еңбектер жазды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Атырау (ойпат)

**Атырау(ойпат)** — ірі өзендердің көлге немесе теңізге құяр жерінде өзен шөгінділерінен пайда болатын, *тарамдар мен тармақтарға* тілімденген ойпат. Ол өзен ағыны, теңіз толқуы, желқума-желбөгет ағысы, судың толығуы мен қайтуы, т.б. құбылыстардың өзара күрделі әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасады. Атыраудың беті негізінен тегіс, ортасы дөңестеу болып келеді. Оның өсу жылдамдығы әр өзенде әр түрлі болады және жылына бірнеше метрден жүздеген метрге жетеді. Атырау пішіні үш бұрышты (Ніл, Іле өзендері), қалақ (Миссисипи өзені), доға  (Лена өзені), құстұмсық (Тибра өзені) болады, кейде бөлініп (Камчатка өзені) не ілгері (Еділ, Жайық өзендері) шығып тұрады. Амазона, Ганга өзендерінің атырауы 100000 км2, Еділ өзенінде13000 км2, Іленің Атырауы 5,0 мың км2-ге жетеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Құндызды ауылдық округі

* Құндызды ауылдық округі – Абай облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Құндызды ауылдық округі – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Құндызды ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік.
Қызылағаш ауылдық округі

* Қызылағаш ауылдық округі – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қызылағаш ауылдық округі – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қызылағаш ауылдық округі – Павлодар облысы Аққулы ауданындағы әкімшілік бірлік.
Коссович Каэтан Андреевич

**Коссович Каэтан Андреевич** (1815, Ресей, Полоцк қаласы – 26.1. 1883, Санкт-Петербург) – орыс шығыстанушысы. Санкт-Петербург университетінде санскрит, авеста және парсы тілдерінен сабақ берген, “Махабхарата” мен “Зент-Авестің” үзінділерін орыс тіліне алғаш аударып, түсіндіріп, жан-жақты талдады, сонымен бірге Ахемен әулетінің жазу-таңбаларын бастырып шығарды. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 11 - том

Санат:Тұлғалар
Санат:Беларустар
Бәйге

нобай
нобай
**Бәйге** — ұлттық спорт ойындарының бір түрі. Ат спортының бұл түрі түркі тектес басқа халықтарда да бар. Мысалы, Бәйге өзбектерде “пайга”, қырғыздарда “чабыш” деп аталады. Кейбір деректер бойынша, 15 ғ-дың 70-жылдарында Керей мен Жәнібек сұлтандар Қазақ хандығын құрғанда, Шу өзенінің жағасында, Тұлпарсаз деген жерде бәйге ұйымдастырған. Осы кезден бастап Бәйге қазақ халқының алқалы жиындарының (тойлардың, астардың, т.б.) ажырамас құрамдас бөлігіне айналған (қ. Сауын айту). 

Бұрын бәйгеге қосылған аттар түстік, күндік жерге, ұзақ қашықтықтарға шабатын (қ. Аламан бәйге). 1957 жылы Қазақстанда қабылданған ереже бойынша құнан бәйге 1200, 1500, 1600, 1800, 2000 м, дөнен бәйге 2400, 3000, 3200, 4000, 4800 м, ат бәйгесі 5000, 8000, 10000 м қашықтықтарда өткізіледі. Көбінесе, қашықтық төрешілер алқасының шешімі бойынша бәйгеалаң (ипподром) айналымының ұзындығына байланысты белгіленеді. Бәйгеге мал дәрігерінің қарауынан өткен аттар жіберіледі. Жарысқа қатысушылардың кеудесіне және арқасына нөмірлер тағылады; шабандоз жеңіл, ыңғайлы, белгісі бар ұлттық киім киеді. Аттың ер-тұрманында, шабандоздың киімінде адам жарақаттанатындай заттар болмауы тиіс. Бәйгеге қатысушы атын оздыру үшін өзі білетін, ережеде рұқсат етілген тәсілдердің бәрін қолдануына болады. Ал қатарласып келе жатқан атқа қамшысын тигізуге немесе қамшысын үйіріп басқа аттарды жасқауға, айқайлауға, ысқыруға, жарыс жолынан шығып кетуге, оның айналмаларынан төтелеп өтуге болмайды. 1-ші орын мәреге атының тұмсығы бірінші іліккен шабандозға, қалған орын аттардың келу ретіне қарай беріледі. Қазақ халқы Бәйге аттарын ерекше күтімге алған. Құлагер, Ақбақай, Маңмаңгер сияқты сәйгүліктерді ән-жырға қосқан.     
 
Бәйгеде жеңімпаздарды анықтау үшін қатысушылардың алған орындарына сәйкес, яғни бірінші орын  дағы – бір, екінші  орындағы  екі, үшінші орындағы үш,  т.с.с. ұпай алады. Егер жарыс аттары көп болып, бірнеше топқа бөлініп жіберілсе, онда орындар әрбір бәйгеге қатысушы шабандоздың көрсеткен уақыты бойынша анықталады. Егер сөреден бірдей уақытта өтсе, қай сәйгүліктің басы сәл ғана алда болса сол спортшының жеңіске жеткені бо-лып есептеледі. Топтан озған тұлпарлар туралы халқымыздың ауыз әдебиетінде, эпостық жырларында, мақал-мәтелдерінде көп айтылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ұлттық спорты
Квадраттық қалыңды

***Квадраттық қалыңды***, *m* модулі бойынша – *x2a* (mod m) салыстыруының шешімі болатын *а* саны, басқаша айтқанда, *х* қандай да бір бүтін сан болса, онда *x2–a* саны *m*-ге бөлінеді. Егер бұл салыстырудың шешімі болмаса, онда *а* саны *m* модулі бойынша *квадраттық қалыңды емес* деп аталады. Мысалы, егер m=11 болса, a=3 саны m модулі бойынша квадраттық қалыңды болады, өйткені x=5 және x=6 сандары x23 (mod 11) салыстыруының шешімдері. Ал a=2 саны m=11 модулі бойынша квадраттық қалыңды емес, өйткені x22 (mod 11) салыстыруын қанағаттандыратын х саны жоқ. Квадраттық қалыңды n дәрежелі қалыңдылардың n=2 болған жағдайдағы дербес түрі болып есептеледі. 
Егер *m* модулі *p* жай тақ санға тең болса, онда *1, 2, ... , p–1* сандарының арасында *квадраттық қалыңдылар* және  *квадраттық қалыңды еместер* болады. *р* жай модулі бойынша квадраттық қалыңдыны зерттеу үшін *[[Лежандр символы]]*  пайдаланылады. Егер а және р өзара жай сандар болса, онда а квадраттық қалыңды болғанда:  деп, ал а квадраттық қалыңды емес болғанда:  деп ұйғарылады. Бұл жағдайда квадраттық қалыңдының өзаралық заңы негізгі теорема болып есептеледі, басқаша айтқанда, егер р және q – жай тақ сандар болса, онда: .
Бұл заңдылықты *[[Л.Эйлер]]* ашқан (*шамамен 1772*), ал оның қазіргі тұжырымдамасын француз математигі *[[А.Лежандр]]* (*1752 – 1833*) берсе (*1798*), толық дәлелдемесін алғаш рет *[[К.Гаусс]]* (*1801*) берген. *[[Лежандр символының]]* қолайлы жалпыламасы *[[Якоби символы]]* болып есептеледі. Квадраттық қалыңдының өзаралық заңы алгебралық сандар теориясында кеңінен қолданылды.

Санат:Математика
Қызылкесік ауылдық округі

**Қызылкесік ауылдық округі** — Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Егіндібұлақ, Қызылкесік, Үштөбе ауылдары кіреді. Орталығы – Қызылкесік ауылы. Округ құрамында болған *Шетбоғас* ауылы 2014 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы ауылдық округтері
Бастауыш Мектеп журналы

**“Бастауыш Мектеп”** —  ғылыми-әдістемелік, педагогикалық журнал. Көлемі — 3 баспа табақ, шығу мерзімі — айына 1 рет, таралымы — 9000 дана (1998). Алғашқы кезде “Қазақстан мектебі” журналының қосымшасы ретінде шыққан 1994 жылдан дербес басылым. Басты мақсаты — жас ұрпаққа заман оқытушылардың мақалаларын жариялап талабына сай білім беру ісін жетілдіру, мұғалімдерге ғыл.-әдістемелік тұрғыдан көмек беру. Педагог ғалымдардың, тәжірибелі тұрады.

## Дереккөздер



Санат:Баспасөз
Санат:Журналдар
Жарық дүние

**Жарық дүние** — *қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы адам ғұмырының әр сәтінің қадір-қасиеті туралы ұғым*. Әр халықтың дүние жайындағы философия ойлары оның тыныс-тіршілігімен бірге қалыптаса келіп, сол халықтың мінез-құлқына, көзқарасына, өмір салтына ықпал ететіні табиғи құбылыс. Адамның ғаламмен қарым-қатынасын құрсақта жатқан кезден бастайтын қазақ дүниетанымындағы Жарық дүние ұғымы оның негізгі діліне (менталитетіне) айналған. Жарық дүние ұғымының мәні — адамның бүкіл өмірдің әрбір күнін ерекше қадірлеуі. Адамның көңіл күйіндегі мұндай ерекшелікті күнделікті өмірдегі күйбең тіршілікке үмітсіздікпен емес, әрбір күнге игілік тұрғысынан қарауынан аңғаруға болады.  Қазақ халқының дүниетанымындағы Жарық дүние ұғымы, яғни күнделікті өмірдің әр сәтін қастерлеу ерекше өмір философиясын дамытты. Мұның белгісі — қазақ дүниетанымындағы өмірдің мәні мен ғибраттылығы (өмір сапасы) дүние мүлікке, заттай байлыққа тірелмейтіндігі. Бұның тағы бір сыры — адамның өмірі, өмір уақыты ғалам уақытымен де байланысында. Жарық дүниенің әрбір күнін “*қайырлы таң*” деп қарсы алып, кешкісін батқан күнмен қимай қоштасып отырған халық ғалам уақытымен сырласа білген. Адам мен әлем біртұтастық байланыста болса, сол екі дүниені түсініп білетін білімнің түп тамыры Жарық дүние ұғымы. Табиғатпен мұндай үйлесімге жетуге терең пайымдау, тәжірибе керек екені сөзсіз, ол дәрежеге асқақ көңіл күй мен даналыққа ие халық қана жете алады.
 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ философиясы
Сатан

**Сатан** — қола дәуірінің қорымы. Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Талды а-нан солт.-батысқа қарай 4 км жерде, Талды өз-нің сол жағалауында. Диам. 12 — 18 м, биікт. 0,5 — 0,9 м3 топырақ оба мен бірнеше қоршаулардан тұрады. 1980 ж. ҚарМУ археол. экспед. (жетек. В.В. Евдокимов) 3 оба мен 3 қоршауды зерттеді. Мүрделер тас жәшіктер мен қарапайым қабірлерге жерленген. Қыш ыдыстар, қола және пасталы моншақтар мен тізбелер, алтындалған сақина сынығы, қола ине, жануарлар тістерінен және ұлы қабыршақтарынан жасалған алқалар, сырғалар, қола пышақ, сүйек жебелер, күрделі шашбау табылған. Қола тізбелер, үшбұрышты оюлы тілікше, жапырақ тәрізді салпыншақтар, тері негізге бекитін пасталы моншақтар сияқты барлығы 28 жеке бөліктен құралған шашбау құнды жәдігерлер қатарына жатады. Мұндағы ең маңызды, бірегей құбылыс — жауынгерлік арба қалдықтары. Ол 1-обаның қабіріне қойылған. Сақталған бөліктерінің ішінде ағаштан жасалған арба қорабының, іш жағынан терімен қапталған дөңгелектердің қалдықтары бар. Қыш ыдыстардың ерекшеліктеріне қарағанда қорымды алакөл мәдениетінің ерте сатысына жатқызуға болады (б.з.б. 16 ғ.).

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тарих
Этизм

**ЭТИЗМ** – этикалық негіздің адам мен қоғам өмірінде атқаратын рөлін асыра көрсететін дүниетанымдық және философиялық қағида. Этизм тұрғысынан алғанда, адам істес болатын барлық мәселелер өз мәніндегі этикалық мәселелер болып табылады. Сондықтан Этизм ерекше теория ретінде емес, дүние қатынастары ретінде қаралады. Этизм көп ретте индустриялық қоғамда сциентизм мен технократизмнің үстемдігіне қайтарылған жауап ретінде пайда болған. Алайда, ол сонымен бірге олардың айқын артықшылықтарын да теріске шығарады. Сондықтан Этизм этикалық редукционизм ретінде көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Философиялық теориялар
Мәтібұлақ ауылдық округі

**Мәтібұлақ ауылдық округі** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Еспе, Жайлау, Жартас, Қарабастау, Қызылтаң, Мәтібұлақ, Таңбалытас (Горный), Шилібастау ауылдары кіреді. Орталығы – Мәтібұлақ ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Майлин ауылдық округі

**Майлин ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Майлин, Ескі Майлин  ауылдары мен №18 темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Майлин ауылы. 2013 жылы округ құрамында болған ''Қарабұлақ'', ''Топар'' ауылдары таратылып, №18-темір жол айрығы Жарма ауданы Үшбиік ауылдық округінен Аягөз ауданына өтті.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Бәйгеалаң

thumb|
**Бәйгеалаң**, ипподром - ат спорты жарыстарын өткізетін арнайы жабдықталған алаң. Айналым жолының ұзындығы 1600 - 3000 м, ені 20 - 40 м, жол табаны гудрон, саз, құм араластырып жасалады. Жыртылып, тапталған немесе ыңғайлы қара жолдарда да бәйге шабыла береді. Айналма жолдың ортасында ат спортының басқа түрлеріне арналған және күнделікті жаттығу алаңдары бар. Бәйгеалаңда қарақшы (атты бәйгеге жіберетін жер) сызығына, белгілі бір арақашықтыққа және мәре сызығына белгілер қойылады. Қазақстанда Астана қаласындағы “Құлагер”, Алматы Бәйгеалңдарында республикалық, халықаралық жарыстар, мерекелік салтанаттар өткізіледі.

## Сыртқы сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Мәдениет
Мақаншы ауылдық округі

**Мақаншы ауылдық округі** – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Мақаншы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы ауылдық округтері
Этилацетат

**Этилацетат**, сірке қышқылының этил эфирі, CH3COOC2H5 – органикалық қосылыс, түссіз, ұнамды иісті ұшқыш сұйықтық, балқу t –82,4С, қайнау t –77,1С. Суда нашар ериді, этил спирті, эфир, хлороформ, т.б. көптеген органик. еріткіштермен кез келген мөлшерде араласады. Этизм концентрациялы күкірт қышқылы немесе басқа катализаторлар қатысында сірке қышқылы мен этил спиртін эфирлеу арқылы алынады: CH3COOH+HOCH2 CH3CH3COOC2H5+H2O. Ол нитроцеллюлоза, целлулоид және алкид, винил, поливинил, ацетат шайырларын, т.б. еріту үшін еріткіш ретінде және тамақ өнеркәсібінде қолданылады. Этизм – есірткі зат, оның буы организмінің кілегей қабығын тітіркендіреді. Ауадағы мөлш. 0,2 мг/л-ден аспауы керек. 
## Пайдаланған әдебиет


Санат:Тағам қоспалары
Санат:Ацетаттар
Санат:Еріткіштер
Санат:Күрделі эфирлер
Ядролық соққы

**Ядролық соққы** – қарсыластың нысандарын ракеталар, торпедолар жіберу, бомба тастау, артиллерия атысы арқылы ядролық оқ-дәрілермен зақымдау, т.б. ядролық соғыстағы ұрыс қимылдарының түрі. Ядролық соққы зақымдалатын нысандар саны мен сол үшін қолданылатын ядролық оқ-дәрілерге байланысты дара, топтық және жаппай болуы мүмкін.

## Дереккөздер:
Малеевск ауылдық округі

**Малеевск ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Богатырёво, Быково, Ландман, Путинцево ауылдары кіреді. Орталығы — Малеевск ауылы. Округ құрамында болған *[[Ново-Калиновск]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Құрлықтық беткей

**Құрлықтық беткей** - құрлық етегі мен қайраң арасындағы құрлықтың су асты бөлігі. Континенттік типтегі жер қыртысымен сипатталады. Құрлықтық беткейдің беті үлкен еңісімен (орта есеппен 4Ә, кейде 15 — 20Ә-тан 40Ә-қа дейін жетеді) және бедерінің қатты тілімденуімен ерекшеленеді. Беткейдің жоғары бөлігіне су асты жылжымалары және лай тасқындардың үлкен шөгінді массасы тән, ал беткейдің төменгі бөлігінде аккумуляция процестері басым болады. Органикалық заттардың өнімділігі жоғары болуына қарай құрлықтық беткейді ерекше батиалды белдемге жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:География
Осип Андреевич Игельстром

thumb|right|О. А. Игельстромның портреті (Д. Г. Левицкий)
**Осип Андреевич Игельстром**, *Отто барон* (1737 – 1812) – патшалық Ресейдің қазақ халқын отарлау әкімшілігінің өкілі, генерал-губернатор.

Генерал-поручик, барон, кейін жаяу әскер генералы болған. 1784 – 92 жылдары Сібір және Уфа губерниясының генерал-губернаторы, 1796 – 98 жылдары Орынбор әскери губернаторы болған. 1-орыс-түрік соғысына, Швециямен соғысқа қатысқан. 1792, 1793 жылары Ресей губернияларында бірқатар әкімшілік басқару қызметтерін атқарған. Кейін Ресейдің Польшада орналасқан әскерлеріне басшылыққа тағайындалған. Негізгі қызметі Орынбор өлкесін және Кіші жүз қазақтарын басқаруды реформалау ісімен тығыз байланысты болған. Игельстром – Сырым Датов бастаған ұлт-азаттық қозғалысты басып жаншушылардың бірі. Оның қазақ өлкесін басқаруының алғашқы кезеңінен-ақ Кіші жүз билеушісі Нұралы ханмен арадағы қатынасы шиеленіскен болатын. Ол Нұралы ханның халық алдында беделін түсіруге тырысып бақты, Екатерина II-нің қолдауына арқа сүйеп, Кіші жүздегі хан тұқымымен күрес жүргізді. Кейін Нұралы ханның билік басынан кетуіне де, Уфаға жер аударылуына да Игельстром себепші болған. Казак әскерлерін Айшуақ ханға қарсы пайдаланған. Кіші жүзде Ресейдің отаршыл саясатын жүзеге асыру, хандық билікті жою мақсатында жүргізген Игельстром реформасы сәтсіз аяқталды. 19 ғасырдың басынан Игельстром саяси аренадан кетті .

## Тағы қараңыз
*Игельстром реформасы

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Қызылқайрат

**Қызылқайрат** — Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл, Алатау ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Талғар қаласынан батысқа қарай 3 км-дей жерде, Іле Алатауының солтүстік баурайында, Талғар өзенінің сол жақ тармақтары бойында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1929 — 1997 жылдары көкөніс-сүт өндіретін өзімен аттас ұжымшардың орталығы болып келген. Оның негізінде Қазақстанда 1997 жылдан “Қызылқайрат” ӨК, “Алатау Агро, “Нұрсар Агро”, “Несіп” ЖШС, “Асқар”, т.б. ауыл шаруашылығы кәсіпорындары құрылды.

## Дереккөздер

 
Санат:Талғар ауданы елді мекендері