Днепр (қала)

**Днепр** () — Украинаның төртінші ең ірі қаласы, Днепропетровск облысы және Днепропетровск ауданының әкімшілік орталығы. Ол Украинаның шығыс бөлігінде, елорда Киевтен оңтүстік-шығысқа қарай 391 км қашықтықта, Днепр өзенінің бойында орналасқан. Днепрде шамамен 984,423 адам тұрады.

## Атауы
Днепр қаласының алғаш атауы, *Екатеринослав* Григорий Потёмкинның ұсынысымен II Екатерина құрметіне аталған еді. Қалаға бұл атау 1776—1796 және 1802—1926 жылдары берілген еді.

1796—1802 жылдары қала *Новороссийск* (орысшадан сөзбе-сөз аударғанда *Жаңаресей*) деп аталатын. Атын өзгерту император I Павелдің анасы императрица II Екатеринаның қызметі туралы кез келген ескертулерді жоюды қалауының бір бөлігі ретінде болды. I Павел өлтірілгеннен кейін император I Александр 1802 жылы қаланы бұрынғы атауына қайтарды.

## Географиялық жағдайы
Днепр қаласы Украинаның орталық бөлігінде орта Днепрдің екі жағалауында далалық аймақта орналасқан. Қаладағы Днепрдің биік оң жағалауының бөлігі Приднепр төбесінің жоталарында, негізінен бұлақтармен бөлінген төрт төбеде орналасқан. Оң жағалауының рельефі жалпы ұзындығы 120 км-ден асады, 15 шақты жыра, 40-тан астам сайлармен шамамен 5 мың гектар аумақты алып жатыр.

Сол жағалау бөлігі аласа, батысында созылған көлдермен жалғасады. Қала ішінде Орель (канал) және Самара өзендері Днепрге құяды.

## Климаты
Днепрдегі ең жылы ауа-райы маусым, тамыз, шілде айларында 28,4°С-қа дейін жетеді. Бұл ретте қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан, желтоқсан айларында -7°С дейін төмендейді.

Ең жауын-шашынды кезеңдері тамыз, қыркүйек, маусым болып табылады, онда ауа райы 4 күн бойы қолайсыз болып, 53,1 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Қараша, ақпан, желтоқсан айларында айлық жауын-шашын мөлшері 10,0 мм.

Днепрдегі жылдың ашық бөлігі шамамен 29 сәуірде басталып, 5,5 айға созылып, 12 қазанда аяқталады. Жылдың ең ашық айы шілде айы болып табылады, бұл уақытта аспан орта есеппен ашық немесе ала бұлтты. Жылдың бұлтты бөлігі шамамен 12 қазанда басталып, 6,5 айға созылып, 29 сәуірде аяқталады. Жылдың ең бұлтты айы қаңтар болып табылады, бұл уақытта аспан орташа немесе 70% бұлтты болады.

Жылдың қарлы бөлігі 4,5 айға, яғни 10 қарашадан 26 наурызға дейін созылады. Днепрде ең көп қар жауатын ай қаңтар, орташа қардың мөлшері 114 миллиметр.
Жылдың қарсыз кезеңі 7,5 айға, яғни 26 наурыздан 10 қарашаға дейін созылады.

## Тарихы
Қазіргі Днепр — Украинаның ең үлкен қалаларының бірі, оның орталық бөлігінде орналасқан. Қазіргі Днепр қаласы орналасқан аумақ ежелгі заманнан бері адамдар қоныстануы үшін өте қолайлы болып саналды. Бұл жерлерде адамның алғашқы іздерінің бірі, көптеген археологиялық қазбаларға сәйкес, тас дәуірінде болған аңшылардың тұрақтары болған. Қала аумағында және оның төңірегінде тас дәуірі (б.з.б. 40–16 мың жж.), неолит дәуіріндегі көшпенділер, киммерийлер, скифтер, сарматтардың (б.з.б. 2-мыңжылдық – 1-мыңжылдықтың басы) тұрақтары болды. 
нобай|солға|200px|Екатеринослав Бас пошта бөлімшесі, 1870 ж      
### Екатеринослав (1776–1797, 1802–1926)
1776 жылы II Екатерина жарлығымен Екатеринослав қаласы құрылды. Ол бастапқыда Кильчен өзенінде орналасқан. Алайда, географиялық жағдайдың нашарлығы қала орталығын Днепрдің ойпатына көшуге мәжбүр етті. II Екатерина жоспары бойынша Екатеринослав Ресей империясының үшінші астанасы болуы керек еді, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін қаланың дамуы тоқтап қалды. 1796 жылы император Павелдың жарлығымен қала Новороссийск деп аталды, бірақ 1802 жылы оның ескі атауы оған қайтарылды.

### Новороссийск (1797–1802)
Днепрдегі қала Павел I билігі кезінде (1796-1801) ұйымдастырған Екатерина мұрасынан «арылу» мақсатында Екатерина II қайтыс болғаннан кейін, 1797 жылы 22 желтоқсанда Новороссийск қаласы болып өзгертілді. Осы уақытқа дейін «Новороссия» атауы Ресей империясының билігінде шоғырланған Қара теңіз аймағының бүкіл кең аймағына беріле бастады.
Павел Екатеринослав губерниясы мен Таврия облысын бір Новороссийск губерниясына біріктіріп, Новороссийскіні осы губернияның және бүкіл облыстың орталығына айналдырды (1802 жылға дейін).
нобай|солға|200px|XX ғасырдың басындағы Екатеринославский даңғылы.
  
#### Сичеслав (бейресми, шамамен 1919)
1917 жылы қалаға революция келді. Қала жұртшылығының бір бөлігі, ең алдымен, тәуелсіз Украина мемлекетінің болашағын көрген Екатеринославты «Сичеслав» деп атай бастады. Бұл әңгіме көптеген аңыздарға толы болды. Екатеринославтың атын Сичеслав деп өзгерту туралы ресми шешім болмағандықтан «Сичеслав» атауының қашан пайда болғанын айту қиын.

Қала атауына төңкеріс пен азамат соғысы оқиғаларының куәгерлері мен қатысушыларының өздері әртүрлі дәлелдер келтіреді. 1919 жылы қыркүйекте Киевтің «Рада» газеті «Украина мұғалімдер қауымдастығы Катеринославты «Сичеслав» деп өзгертті» деп жазды.
Ал «Украина шетел энциклопедиясы» (1931) және «Енциклопедія українознавства» (1976) Гетман Скоропадскийдің кезіндегі Сичеслав, 1918 жылы Катеринославтың аты, деп дәлелдер келтіреді.
Кеңес дәуірінде «Сичеслав» есімі диаспорада қолданылды және Днепропетровскідегі украиндық бірегейліктің өзіндік ұраны және символы болып қала берді.
      
### Днепропетровск (1926–2016)
нобай|солға|200px|Днепропетровск облыстық кеңесінің үйі
1926 жылы қала Днепр өзенінің бойында орналасуына байланысты Днепропетровск деп аталды.

1941 жылғы 25 тамызда қаланы неміс әскерлері басып алып, кейін Украина Рейхскомиссариатының құрамына кірді. 1943 жылғы 25 қазанда Днепропетровск операциясы кезінде 3-Украин майданының әскерлерімен азат етілді. Соғыстан кейін қала қалпына келтіріліп, қайтадан КСРО-ның маңызды өнеркәсіптік және ғылыми орталықтарының біріне айналды. 1945 жылдың өзінде Шығысқа эвакуацияланған зауыттардың барлығы дерлік өндірісті қайта бастады.

Революцияға дейінгі және соғысқа дейінгі кәсіпорындарды кеңейту мен жаңғыртудан басқа Оңтүстік машина жасау зауыты (1944 жылдан салынған), Днепр машина жасау зауыты, Радиозавод (1945 жылдан), Приднепровская жылу электр станциясы (1952), ауыр пресс зауыты (1953–1955), шина зауыты (1956–1961), «Днепрянка» трикотаж фабрикасы, (1969), «Полимермаш» зауыты пайда болды.

1966 жылы Днепр өзені арқылы өтетін ең ұзын көпір №2 автомобиль көпірі («Жаңа көпір») пайдалануға берілді. 1960–1970 жылдары негізінен 9–12 қабатты жаңа тұрғын аудандары салынды. КСРО Президиумының 1976 жылғы 20 мамырдағы жарлығымен Днепропетровск Ленин орденімен марапатталды.

1987 жылға дейін бұл қалада зымыран өндірісінің орналасуына байланысты шетелдіктер үшін жабық болды. 1991 жылы қалада 1 миллионнан астам халық тұрды.
1995 жылдан қалада метро жүйесі жұмыс істей бастады.

2003 жылы Днепрдің ең танымал көпқабатты үйлері, "Towers" тұрғын үй кешені салынды. Қала орталығындағы бұл екі зәулім ғимарат украиналық зәулім ғимараттар тарихының бастапқы нүктесі болды. 2008 жылы қаланың бас стадионы «Днепр Арена» ашылды. Ол бұрынғы «Металлург» стадионының орнында салынған.

### Днепр (2016 жылдан бастап)
2016 жылғы 19 мамырда Украинаның Жоғарғы Кеңесі Днепропетровск қаласының атауын Днепрге өзгертуге шешім қабылдады.

Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде орыстар алғаш рет 11 наурызда Днепрге соққы берді. Балабақша мен көпқабатты үй маңындағы үш әуе шабуылы жасалды. 15 наурызда ресейлік зымырандары Днепр халықаралық әуежайына түсіп, ұшу-қону жолағын бұзып, терминалды зақымдады.
2022 жылдың күзінде Днепрдің маңызды инфрақұрылымдары ресейлік зымырандық шабуылдар кезінде зақымдалды.

## Рәміздері
нобай|оңға|150px|Байрағы
нобай|солға|100px|Елтаңбасы        
Тудың эскизі 2001 жылғы желтоқсанда Днепропетровск қаласының әкімшілігі өткізген байқаудан кейін бекітілді. Байқаудың ақтық кезеңінде 10 үлгі қатысып, С.С.Полюшкин құрастырған ту жеңімпаз атанды. Кейінірек тудың дизайны өзгерді, төменгі жағында Днепрдің стильдендірілген толқындары бар мата ақ түске боялды, ал матаның ортасындағы Елтаңба қарапайым болды.

2012 жылғы 18 сәуірде қала әкімінің №212-р өкімімен қала туының үлгілеріне байқау жарияланып 2012 жылғы 15 мамырда аяқталды. Днепрдің жаңа туы 2012 жылғы 5 желтоқсанда қалалық мәслихаттың кезекті сессиясында бекітілді.

Днепр қаласының символы саналатын Днепр өзенінің толқындары көк түспен бейнеленген. Қаланың елтаңбасы ресми рәміз ретінде тудың ортасында өз орнын алады. Негізгі фон ақ түс – ниет тазалығын және қаланың жарқын болашағын білдіреді.

Қалалық Кеңестің 2001 жылғы 6 қыркүйектегі шешімімен, Днепропетровск қаласының 225 жылдығын мерекелеуге орай, қаланың жаңа елтаңбасы бекітілді. Бекітудің алдында байқау өтіп, онда қала өміріндегі әртүрлі дәуірлердің рәміздеріне жүгінген 8 жоба іріктелді. Қалқан қызғылт, қызыл, сары және көк ленталары бар емен бұтақтарымен қоршалған және оның үстіне қалалық тәж салынған. Ресми сипаттамада: «Қалқан алаңында орналасқан рәміздер Днепропетровскінің зымыран-ғарыш өнеркәсібі мен металлургия орталығы ретіндегі қаһармандық өткені мен қазіргі маңызын байланыстырады».

## Халқы
2024 жылғы 1 мамырдағы жағдай бойынша Днепр халқының (тұрақты тұрғындары) саны 984,423 адамды құрады, оның ішінде: 
*6 жасқа дейінгі балалар – 98 319 адам, 
*7 мен 17 жас аралығындағы жасөспірімдер (мектеп оқушылары) – 116 285 адам, 
*18-29 жас аралығындағы жастар. – 118 008 адам, 
*30-дан 60 жасқа дейінгі ересектер – 423 425 адам, 
*60 жастан асқан қарттар – 214 604 адам, 
*80 жастан асқандар – 13 782 адам.

## Қаланың құрылымы мен әкімшілік бөлінісі
нобай|оңға|200px|Днепрдің аудандарға бөліну картасы
нобай|оңға|200px|Оң жағалаудағы заманауи ғимараттар
Әкімшілік жағынан Днепр сегіз ауданға бөлінеді. Олардың бесеуі өзеннің оң жағалауында орналасқан:     
*Орталық қаланың орталығында орналасқан. Солтүстіктен Днепр өзенімен, Новокодак, Чечеловский, Шевченко аудандарымен шектеседі. 2015 жылға дейін Кировский деп аталды. Халқы: 67,2 мың адам. Ауданы 10,4 км². 1932 жылы құрылған. Солтүстіктегі шекарасы өзен жағасымен шектеседі.
*Новокодак қаланың батысында, оң жағалауында орналасқан. Чечеловск және Орталық аудандармен көршілес орналасқан. 1940 жылы құрылған. Халқы 157,4 мың адам. Ауданы 109,28 км². 2015 жылға дейін Ленин ауданы деп аталды. Солтүстігіндегі шекарасы Днепр өзенінің жағасымен өтеді.
*Соборный Днепрдің оң жағалауында, қаланың шығыс бөлігінде орналасқан. Шевченко ауданымен шектеседі. Ол солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай ұзындығы шамамен 10 км жолақпен өтеді. 2015 жылға дейін ол Жовтневый деп аталды. 1936 жылы құрылған. Халық саны бойынша ең үлкені – 169,5 мың адам. Ауданы 44,1 км². Шығыстағы шекарасы Днепр өзенінің жағасымен өтеді. 
*Шевченко Днепр өзенінің оң жағалауында орналасқан. Ол солтүстіктен оңтүстікке қарай жолақпен өтеді. Қаланың Соборный, Орталық және Чечеловский аудандарымен шектеседі. 2015 жылға дейін Бабушкинский деп аталды. 1973 жылы құрылған. Халқы: 142,2 мың адам. Ауданы 31,45 км².
*Чечелевский қаланың оңтүстік-батысында орналасқан. Новокодак, Орталық, Шевченко аудандарымен іргелес. 2015 жылға дейін Красногвардейский деп аталды. 1898 жылы құрылған. Халқы: 120,6 мың адам. Ауданы 35,9 км².

Үш аудан сол жағалауда (Амур-Нижнепровск, Самара және Индустриалды ауданы) орналасқан. 
*Амур-Нижнепровск Днепр өзенінің сол жағалауында, қаланың солтүстігінде орналасқан. Оңтүстік бөлігінде өзенмен шектелген. Батысында Индустриалды және Самара аудандарымен шектеседі. 1918 жылы құрылған. Халқы 144,8 мың адам. Ауданы 71,6 км². Облыс Днепрдің оң жағалауымен Орталық, Амурский, Кайдак көпірлері арқылы жалғасады.
*Самара қаланың шығыс бөлігінде, сол жағалауда орналасқан. Индустриалды және Амур-Нижнепровск аудандарымен, батысында Днепр өзенімен шектеседі. 1977 жылы құрылған, ол Самара өзенінің атымен аталған (өзен аумақты екі бөлікке бөледі). Халқы 77,9 мың адам. Ауданы 66,8 км².
*Индустриалды Днепр өзенінің сол жағалауында, қаланың солтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Самара және Амур-Нижнепровский аудандарымен және Слобожанский ауылымен көршілес. 1969 жылы құрылған. Халқы 132,7 мың адам. Ауданы 32,6 км².

Днепропетровск де әдетте тұрғын аудандарға, шағын аудандарға, тарихи аймақтарға бөлінеді: Мандрыковка, Чечелевка, Парус, Тополь, Игрен және т.б.

## Экономикасы
нобай|оңға|200px|ПриватБанк бас кеңсесі     
Днепр - ірі өнеркәсіптік және экономикалық орталықтардың бірі, Украинаның металлургия орталығы. Әсіресе қара металлургия, металл өңдеу және машина жасау, сондай-ақ зымыран өнеркәсібі дамыған.

Украинаның ең ірі банкі ПриватБанктің бас кеңсесі Днепрде орналасқан, ол Игорь Коломойский мен Геннадий Боголюбовқа тиесілі Приват тобына кірген. Топқа тікелей немесе жанама түрде Украина мен әлемдегі 100-ден астам кәсіпорын кіреді.

Сыртқы экономикалық қызмет 130 елмен жүзеге асырылады. Днепрдің экспорттық-импорттық айналымы Украина тауар айналымының 7% құрайды. Қала негізінен металлургия, машина жасау, азық-түлік және химия өнімдерін экспорттайды, ал қалаға табиғи газ мен мұнай өнімдерін импорттайды.

Қала өнеркәсібінің негізін металлургиялық кешен құрайды.

Өнеркәсіптің негізгі кәсіпорындары «Днепр металлургиялық комбинаты», «Днепрококс» ашық акционерлік қоғамдары, «Коминмет» ауыр пресс зауыты, «Днепр құбыр зауыты», «Техникалық бұйымдар зауыты», «Нижнеднепр құбыр прокат зауыты» болып табылады.

## Транспорты
нобай|оңға|200px|Днепр трамвайы
нобай|оңға|200px|Днепр троллейбусы
нобай|оңға|200px|«Металлург» метро станциясы.         
Днепр қаласының автомобиль, теміржол, су көлігі жүйелері дамыған және халықаралық әуежайы бар. Қалалық көлік жүйесіне автобус, троллейбус, трамвай және метро кіреді.

Көлік маршруттардың ұзындығы:     
*трамвай 176,9 км;
*троллейбус 412,6 км;
*метро 7,9 км;
*автокөлік 2410 км.

Қалада екі теміржол вокзалы — Днепр-Басты және Днепр-Лоцманская (2017 жылға дейін Днепропетровск–Оңтүстік), халықаралық әуежай, өзен вокзалы және автовокзал бар.

Днепр трамвайы 1897 жылғы 14 (27) маусымда пайдалануға берілді. Қазіргі уақытта келесі вагондар жұмыс істейді: T3SU, Tatra t3dc1+T3DC2, Tatra T4D-MT+TB4D, Tatra T4DM, Tatra-South T6B5, 71-605, 71-605A, 71-608K, 71-608KM.

Кеңес заманында Днепропетровскіде үш трамвай депосы болған, қазір екі алаңы бар бір ғана №3 депо жұмыс істейді. Днепр трамвайында стандартты жол ені 1524 мм.
Қазіргі уақытта Днепрде 12 трамвай жолы бар.

1990 жылдардың аяғында, 2000 жылдардың басында қала өзінің трамвай өндірісін құрған — Оңтүстік машина жасау зауыты (UMZ) чех бөлшектерінен Tatra T6B5 вагондарын құрастыруды игерді.

Днепр троллейбусы 1947 жылғы 7 қарашада пайдалануға берілді. Қазіргі уақытта әртүрлі модификациядағы ЗиУ-682, ЗиУ-683Б, ЮМЗ Т1, ЮМЗ Т1Р, ЮМЗ Т2, ЮМЗ Т2М, Днепро Т103, Днепро Т203 троллейбустары пайдалануда. Қазіргі уақытта Днепропетровскіде 20 троллейбус бағыты жұмыс істейді. Екі депо бар: №1 және №2.
1990 жылдардың аяғында қала өзінің жеке троллейбус өндірісін құрды: Оңтүстік машина жасау зауыты (ЮМЗ) ЮМЗ Т1 және ЮМЗ Т2 троллейбустарын құрастыруды игерді, ал кейіннен зауыт Беларусьтің МАЗ зауытымен Днепро Т103 және Днепро Т203 троллейбустарын бірге құрастыруды игерді.

Автобус тасымалдау қызметі Днепр автовокзалында, Орталық автовокзалда қалааралық және қала маңындағы 11 бағытта тасымалдау қызметін көрсетеді. Днепрдің барлық автобустары үшін Орталық автовокзал маршруттың бастапқы нүктесі болып табылады.

Темір жол — Днепр маңызды темір жол торабы және Днепр темір жолының орталығы. Қала арқылы Донбасс–Батыс Украина, Киев–Қырым, Одесса–Николаев–Херсон–Мәскеу бағыттары өтеді.

Днепропетровск метросы Украинада Киев (1960) пен Харьковтан (1975) кейін үшінші орында. Днепр метрополитеніне 3 жолаушылар вагонынан тұратын 20-ға жуық құрам қызмет көрсетеді. Желіде "Метровагонмаш" зауыттары мен "Вагонмаш" ЖАҚ  шығарған вагондар жүреді.

Днепр халықаралық әуежайы қала орталығынан 11 км қашықтықта орналасқан және Киев, Вена, Тель-Авив, Бургас және Берлинге тұрақты рейстерді, сонымен қатар Анталия, Шарм-эль-Шейх, Афина, Никосия және Батумиге маусымдық рейстерді орындайды.

## Көрнекі орындары

## Жоғары оқу орындары
нобай|оңға|200px|Днепр мемлекеттік ішкі істер университетінобай|оңға|200px|Альфред Нобель университеті
*Олесь Гончар атындағы Днепр ұлттық университеті;   
*Днепр ұлттық темір жол көлігі университеті;
*Украинаның Ұлттық металлургиялық академиясы;      
*Днепр медициналық академиясы;
*Днепр мемлекеттік аграрлық-экономикалық университеті;
*Днепр гуманитарлық университеті;
*Днепр Альфред Нобель университеті;
*Днепр кеден және қаржы университеті;
*Днепр заң институты;
*М.Глинка атындағы Днепр музыкалық академиясы;
*Днепр аймақтық тұрақты басқару институты;
*Днепр мемлекеттік ішкі істер университеті;
*«Днепр политехникасы» ұлттық техникалық университеті;
*Украина Мемлекеттік химия-технологиялық университеті.

## Дереккөздер

Санат:Днепропетровск облысы қалалары
Санат:Украина облыс орталықтары
Санат:Украина қалалары