open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Арнайы теория

**Арнайы теория** - бір зерттеушінің іс-әрекетінің қорытындысын, білдіретін білім тәжірибеде тексерілген және шындықтың тар бөлігін бейнелейтін логикалық байланысты теориялық тұжырымдар жүйесі.

## Дереккөздер



Санат:Теориялар
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мультмәдени білім

**Мультмәдени білім** - білім беру саласындағы идея, процесс және инновациялық қозғалыс. Мультмәдени білім барлық адамдардың, соның  ішінде түрлі расалық, этникалық  және әлеуметтік таптардың, мектептік жүйесін, қоғамда бар және оқу сыныбының ұлттық құрылымындағы түрлі мәдениет пен топтарды өзгерту арқылы білім алуларына мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Гипотезаның ерекшелігі

**Гипотезаның ерекшелігі** - болжаудың өзгешелігін анықтау, берілген гипотезаға кіретін бір айнымалы немесе екі айнымалыға тән мағынаның саны; әр айнымалыдағы градациялардың санына тәуелді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Мутизм

**Мутизм** (- мылқау) - тіл аппараты сау бола тұра, тілдік қарым-қатынас жасаудан бас тарту. Көбіне ұялшақ, денсаулығы нашар, батыл емес адамдарда оларды қорқыту, реніш, жанжал, олардан қолдан келмейтінді талап етуден  болады. Кейде мутизм баламен қарым қатынас жасаудың қателігінен, оның өзіне тән ерекшеліктерін елемеуден болады. Мутизм психикалық аурулармен байланысты болса, онда психотерапиялық жолмен емделеді.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Орта тап

**Орта тап** - әлеуметтік стратификация жүйесіндегі негізгі әлеуметтік топтар: бай мен кедей ішінде аралық орын алатын қабаттар жиынтығы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өндіріс құралдары

**Өндіріс құралдары** - еңбек құралдары - өндіріс ғимараттары, машиналар, станоктар, құралжабдықтар мен еңбек заттарынын - шикізат, отын, материалдық игіліктерді өндіру барысында адамдар пайдаланатын көмекші материалдардың жиынтығы.

## Дереккөздер



Санат:Өндіріс
Пікірлер статистикасы

**Пікірлер статистикасы** - тұрғындардың қажеттілігін анықтау, олардың жағдайды бағалауы тұрғысынан хабардар болу жөніндегі ақпарат.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Әлеуметтік статус

**Әлеуметтік статус** — белгілі бір құқықтар мен міндеттерді анықтайтын адамның қоғамдағы орны.

**Әлеуметтік статус** (лат. status-күй, қалып, хал-жай) — адамның жеке басының әлеуметтік топта немесе тұтас бір қоғамда алатын орнын, жағдайын білдіретін ұғым.

## Дереккөздер



Әлеуметтiк статус

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тауарлардың кері импортының кедендік режимі

**Тауарлардың кері импортының кедендік режимі** (ағыл. *customs treatment (regime) of goods reimport*; нем. *Zollverfahren der Warenwiedereinfiihrf*; лат. *re*... қарама-қарсы әсер + *inportare* - тасу) - Бұрын Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан тауарлар экспортының кедендік режиміне сәйкес әкетілген тауарлар Кеден кодексінің 122-бабында белгіленген мерзімдерде,
тарифтік емес реттеу шараларын қолданбай, тауарлардың қауіпсіздігі жөніндегі талаптарды және экспорттық бақылау саласындағы шараларды қоспағанда, кедендік баждардан және салықтардан босатыла отырып, кері әкетілетін кездегі кедендік режим.

* Тауарлардың кері импортының кедендік режиміне тауарларды орналастыру үшін тауарлардың:

# Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан әкетілуі кезінде қазақстандық тауарлар мәртебесі болуы;
# әкету сәтінен бастап үш жылдың ішінде тауарлардың кері импортының кедендік режиміне мәлімделуі;
# тасымалдаудың, сактаудың немесе пайдаланудың (колданудың) қалыпты жағдайлары кезінде табиғи тозудың немесе табиғи кемудің салдарынан өзгеруді қоспағанда, олар өзгеріссіз жағдайда болуы тиіс;
# кеден органдары тарапынан бірдейлендірілген болуы тиіс.

* Тауарларды Қазақстан Республикасынан тысқары жерлерде кәсіпкерлік мақсаттарға пайдалану, сондай-ақ олармен ұсақ жөндеу операцияларын, техникалық қызмет көрсету және тауарларды қалыпты ұстау үшін қажетті басқа да операцияларды қоса алғанда, олардың сақталуын қамтамасыз ету үшін қажетті операциялар жасау, жөндеуге байланысты операциялар олардың әкетілген сәттегі құнымен салыстырғанда тауарлар құнының өсуіне әкелетін жағдайларды қоспағанда, тауарларды тауарлардың кері импортының кедендік режиміне орналастыруға кедергі келтірмейді.

Бұл ретте әкетілген күнгі құн мен әкелінген күнгі құнның арақатынасы тауарлардың кедендік декларациясында көрсетілетін статистикалық құнының негізінде айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әлеуметтік стереотип

**Әлеуметтік стереотип** - әлеуметтік объект немесе құбылыс туралы тұрақты, қарапайым түсінік. Оларға адамның өмір жағдайларының және бастапқы тәжірибесінің әсерімен қалыптасқан әдеттегі қатынасын білдіреді.

## Дереккөздер



Әлеуметтiк статус

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Спиритуализм

**Спиритуализм** - руханиды (психикалық) материалдықпен және рух санасын (жанды) алғашқы негізді ақиқатпен салыстыратын діни-идеологиялық ілім.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Стратификация

**Стратификация** - әлеуметтік престиж, мамындық, табыс, білім, билік құрылысына қатысу сияқты критерийлер негізіндегі әлеуметтік теңсіздігі және дифференциация.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Таңдау құрылымы

**Таңдау құрылымы** - объектінің белгілерінің пайыздық пропорциялары, оның негізінде тандамалы жиынтық құрастырылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тауарлардың кері экспорты режимі

**Тауарлардың кері экспорты режимі** (ағыл. *customs treatment (regime) of goods reexport*; нем. *Zollverfahren des Warenreexports m*) - Бұрын Қазақстан Республикасының аумағына әкелінген тауарлар кедендік әкелу баждарын және салықтарды төлеместен немесе төленген сомаларды кайтара отырып, экспорттық бақылау салаларындағы шараларды қоспағанда, тарифтік емес реттеу шараларын қолданбастан осы аумақтан әкетілетін кедендік режим.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Субъективті идеализм

**Субъективті идеализм** - объективті дүниені адамның таным іс-әрекетіне және таным құралдарынан тәуелсіз тіршілік ететін зат ретінде қарастыруға болмайтын философиялық бағыт.

## Дереккөздер



Санат:Саясат әлеуметтануы
Өкілдік сот

**Өкілдік сот** - бірқатар елдерде сот процесіне халық өкілі ретінде тағайындалған немесе таңдалған бір немесе бірнеше тұрақты судьялардың және алқа билерінің мемлекеттік соты.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ниет ету

**Ниет ету** - қандай да бір әрекетті не қызметті атқарудың қажеттігіне мүмкіндігі туралы ой. Жігермен  бекітілсе-ұмтылу болады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Еркін қойманың кедендік режимі

**Epкін қойманың кедендік режимі** (ағыл. *customs treatment (regime) of free bonded warehouse*; нем. *Zollverfahren derfreier Lagerhaus n*) - Тауарлар қауіпсіздігі жөніндегі талаптарды қоспағанда, шетелдік және қазақстандық тауарлар еркін қойма ретінде танылған тиісті үй-жайларда
(орындарда) кедендік баждар, салықтар алынбастан және тарифтік емес реттеу шаралары қолданбастан орналасатын және пайдаланылатын
кедендік режим.

Қазақстан Республикасының заң актілерінде көзделген тауарларды қоспағанда, қайта өндеуге арналған тауарларды, сондай-ақ олардың көмегімен тауарларды қайта өңдеу жөніндегі операциялар жүзеге асырылатын тауарларды еркін қойманың кедендік режиміне орналастыруға жол беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Суфражизм

thumb|right
**Суфражизм** - әйелдерге еркектермен тең сайлау құқықтарын алып берумен айналысатын әйелдер қозғалысы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ықпал аясы

**Ықпал аясы** - экономикалық және саясаттық ықпал мен басқа мемлекеттің бақылауында болған территория, мемлекет.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Схематизм

**Схематизм** - ой, теория, зат пен құбылыстың, графикалық бейненің жеңілдетілген, қысқартылған ауызша немесе жазбаша баяндама, мазмұндамасы, ол нақты құбылыс немесе зат туралы тек жалпы және үстіртін түсінік береді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Еркін кеден аймағының кедендік режимі

**Еркін кеден аймағының кедендік режимі** (ағыл. *customs regime of customs free zone*; нем. *Zollverfahren der freie Zollzone*; лат. *zone* - кеңiстiк) - Тауарлардың қауіпсіздігі жөніндегі талаптардан басқа, импортталатын тауарлардан акциз алуды қоспағанда, кедендік баждар, салықтар алынбастан, тарифтік емес реттеу шараларын қолданбастан шетелдік және қазақстандық тауарлар арнайы Экономикалық аймақтын тиімді аумақтық шекараларында орналасатын және пайдаланылатын кедендік режим.

Арнайы Экономикалық аймақ құру мақсаттарына қол жеткізу үшін қажетті тауарларды, Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген жағдайларды қоспағанда, арнайы Экономикалық аймақ аумағында еркін кеден аймағының кедендік режиміне орналастыруға рұқсат етіледі.

Арнайы Экономикалық аймақ құру мақсатына қол жеткізу үшін қажетті тауарлардың тізбесі Қазақстан Республикасының заң актілеріне сәйкес бекітілетін арнайы Экономикалық аймақ туралы ережемен белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Көңіл-күй

**Көңіл күйі**, *көңіл-күй* – адамның психикалық процестерге, барлық қызметіне, соның ішінде оқу материалын меңгеруге әсер ететін эмоционалдық жағдайы. Көңіл күйіне қарап адамдарды: шат, жайдары, көңілді, жылы жүзді, ызбарлы, ызалы, т.б. деп ажыратуға болады. Көтеріңкі көңіл адамға қуат бітіріп, бойын сергітеді, ал уайым-қайғы жүнжітіп, жабырқатып жібереді. 

Кейде адамның Көңіл күйі жалпы өмірге деген қатынасын сипаттайды. Мысалы, адамның қызметі жақсы, жұмыс істейтін ұжымы ынтымақты, отбасы жарасымды болса, мұндайда оның Көңіл күйі де көтеріңкі болады. Адамның денсаулық жағдайы, жүйке жүйесіндегі ерекшеліктері де көңілге әсер етеді. Тіршілік үшін маңызды да мәнді нәрсе көңілге ерекше із қалдырады. Егер көптен айналысып жүрген іс оңға басса, орындалса, онда, кісі шат-шадыман күйге түседі. Керісінше, кісі сәтсіздікке ұшырап, көздеген мақсатына жете алмаса, қиналып мазасызданады. Ерік-жігері күшті, рухани өмірінің мазмұны бай, ұстанған идеясына сенімі мол адамдар қандай ауыр жағдайларда да өздерін көтеріңкі, сергек ұстайды. К. к-н меңгере білу кімге болса да аса қажетті қасиет.

## Педагогикада
Өзінің  көңіл-күйін бақылап ұстау мұғалім үшін кәсіби маңызы бар басты қасиет және ол тәрбие мен өзін-өзі тәрбиелеудің басты міндеттері ретінде қаралады.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Саяси сценарий

**Саяси сценарий** - халықаралық қатынас, ұлттық сала әлеуметтік қатынастар және тағы сол үлкен жүйелер типтерінің альтернативті даму жолдарын анықтау мақсатымен саяси оқиғалардың тізбектілігін кұрастыру тәсілі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бастауыш кәсіби білім

**Бастауыш кәсіби білім**  (БКБ) - негізгі жалпы білім беру  базасында қоғамдық пайдалы қызметтің негізгі бағыттары бойынша білікті еңбек қызметкерлерін  (жұмысшылар, қызметшілер) даярлау мақсатын көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Кеден қоймасының кедендік режимі

**Кеден қоймасының кедендік режимі** (ағыл. *customs regime of customs warehouse*; нем. *Zollverfahren ties Zollugers n*) - Тауарлардың қауіпсіздігі жөніндегі талаптарды қоспағанда әкелінген тауарларды кедендік баждар, салықтар алмай және тарифтік емес реттеу шараларын қолданбай, кеден қоймасы мәртебесі бар арнайы үй-жайларда немесе орындарда кедендік бақылауда
сақтауға арналған кедендік режим.

Кеден қоймасының кедендік режиміне, тізбесін Қазақстан Республикасының Үкіметі белгілейтін тауарларды қоспағанда, кез келген тауарлар орналастырылуы мүмкін.

Басқа тауарларға зиян келтіруі мүмкін немесе сақтаудын ерекше жағдайларын талап ететін тауарлар мұндай тауарларды сақтаудын талаптарына сәйкес жабдықталған кеден қоймаларына орналастырылуы тиіс.

Тауарларды кеден қоймасында сақтаудың мерзімін тауарларды кеден қоймасына орналастырушы тұлға
белгілейді, бірақ ол тауарлар кеден қоймасының кедендік режиміне орналастырылған күннен бастап үш жылдан аспауы керек.

Сақтау, тұтыну және сату үшін шектеулі жарамдылық мерзімі бартауарлар өзге кедендік режимге мәлімделуі және аталған мерзімдер аяқталғанға дейінгі күнтізбелік алпыс күннен кешіктірілмей кеден қоймасынан әкетілуі тиіс.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бекітілмеген педагогикалық тәжірибе

**Бекітілмеген педагогикалық тәжірибе** - педагогикалық үрдіс барысында немесе оны басқаруда пайда болып, қалыптаскан, жазба түрінде қағазға  түспеген тәжірибе; кәсіби маңызы бар сапалар, технологиялық әдістер  мен тәсілдердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сциентизм

**Сциентизм** - қоғамның рухани өмірінде, мәдени жүйесінде ғылым рөлінің абсолютизациясы; мысал ретінде жаратылыс ғылымдары мен математика алынады.

**Сциентизм** (— ілім, ғылым) — ғылым мен оның жетістіктерінің тарихтағы прогрестің басты факторы, қоғамдық әлеуметтік проблемаларды шешудің құралы деп бағамдайтын дүниетаным. Ғылымның, ғылыми ілімдердің (ең алдымен жаратылыстану ғылымдарының, математиканың) мәдениет жүйесіндегі, қоғамның идеялық өміріндегі рөлін абсолюттендіру.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Жантану
Санат:Медицина
Үзіліссіз білім беру

**Үзіліссіз білім беру** — жеке тұлғаның шығармашылық мүмкіндігін дамытуды және оның рухани әлемін жан-жақты байытуды  қамтамасыз ететін сатылық және тұтас өмірлік үрдіс.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Үлгермеушілік

**Үлгермеушілік** (оқу) - оқушының білім беру мазмұнын оқу бағдарламасында көзделген деңгейден анағұрлым төмен деңгейде меңгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Үйрену

**Үйрену** - қандай да болсын  іс-әрекет алаңында мақсатқа қол жеткізудің, мәселені шешудің,  міндетті түрде тиімді орындаудың технологиясын меңгеру процесі, оқыту нәтижесінде білім, іскерлік және дағдыға ие болу.

**Үйрену** — адамның белгілі бір білім жүйелерін, тиісті қимыл-қозғалыстар мен амалдарды меңгере алуы. Адамның негізгі үйренетін нәрсесінің бірі — білім. Үйренудің адам және жануарларға ортақ негізгі үш түрі бар: сенсор, мотор, сенсомотор. Адамға тән үйренудің түрін когнитивтік үйрену деп атайды. Сенсорлық үйрену арқылы — білім, моторлық үйренумен — дағды қалыптасады. Бірнеше үйренудің қиысуы, мақсатқа сай әрекет ету, ойлаудың жоғарғы түрінің қалыптасуына мүмкіндік береді. Үйренулер — адамның білімді, үйренулер мен дағдыны меңгеру үрдісі және нәтижесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Психология
Жаңашыл

**Жаңашыл** - іс-әрекеттің қандай болсын бір саласына жаңа,  прогрессивті принциптер, идеялар енгізіп, жүзеге асырушы қызметкер.

## Жаңашылдық

Жаңашылдық – жаңашылдардың іс-әрекеті; бұл тәжірибені  алға жылжытушы, міндетті түрде прогрессивті жаңалықты енгізу.

## Жаңашыл педагогикалық тәжірибе

Жаңашыл педагогикалық тәжірибе - нәтижесінде педагогикалық процестің тиімділігінің біршама және тұрақты артуына қол  жеткізген, түбірінен жаңа идея немесе идеялар жүйесіне негізделген,  өз іс-әрекетін педагогтың жүйелі түрде қайта құрумен сипатталатын  озат педагогикалық тәжірибенің  көрінісінің жоғары дәрежесі.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Зерттеу пәнінің теориялық моделі

**Зерттеу пәнінің теориялық моделі** - зерттеудің пәндік жағын бейнелейтін, логикалық өзара байланысты абстрактілі түсініктердін жиынтығы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Дәстүрлік

**Дәстүрлік** - саяси сананың консервативті түрі. Ол билікті және мемлекетті корғайды. Сонымен қатар тәртіпті, заң сақтаушылықты, ұлттық бастауды, дәстүрдің сақталуын карастырады

## Дереккөздер



Дәстүрлі үстемдік

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Жаңа

**Жаңа** -

# жаңадан жасалған немесе жаңадан құрылған, бұрынғының орнына жақында ғана туған,  пайда болған, жаңада ашылған;  
# жақында ғана өткен немесе осы уақытқа қатысты;  
# жеткілікті танымал емес, аса белгілі емес.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Нүктелік зерттеу

**Нүктелік зерттеу** (бір реттік) - әлеуметтік құбылыстың күйі мен сандық сипаттамалары туралы зерттеу сәтінде алынған ақпарат.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тауарларды жоюдың кедендік режимі

**Тауарларды жоюдың кедендік режимі** (ағыл. *customs regime of goods destruction*;
нем. *Zollverfahren der Warenvemichtung*) - Кедендік баждарды және салықтарды төлеместен,сондай-ақ тарифтік емес реттеу шараларын қолданбастан шетелдік тауарлар кедендік бақылаумен жойылатын, оның ішінде пайдалану үшін жарамсыз қалыпқа келтірілетін кедендік режим.

Тауарларды жою тәсілін және оны жүргізу орнын негізге ала отырып, тауарларды іс жүзінде жою үшін кеден
органы белгілейтін мерзімдерде тауарлар кедендік бақылаумен жойылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Теориялық функция

**Теориялық функция** - әлеуметтік шындықты зерттеу негізінде осы ғылымның заңдары мен категорияларын жасау, қолда бар социологиялық білімді шоғырландыру, түсіндіру, толықтыру және байыту.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тауарлар транзитінің кедендік режимі

**Тауарлар транзитінің кедендік режимі** (ағыл. *customs regime of goods in transit*; нем. *Zollverfahren tier Warendurchfuhrf*; лат. *transitus* - өткел, өту) - Таулардың транзиті дегеніміз:

# шетелдік тауарлар Қазақстан Республикасының кедендік аумағы бойынша кедендік бақылаумен олардың Қазақстан Республикасының кедендік аумағына келген жері мен олардың осы аумақтан әкетілген жерінің арасында тауарлардың қауіпсіздігі жөніндегі тараптарды және экспорттық бақылау саласындағы шараларды қоспағанда, тарифтік емес реттеу шараларын қолданбастан, кедендік баждарды және салықтарды төлеместен өткізілетін;
# қазақстандық тауарлар шет мемлекеттін аумағы бойынша олардың Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан әкетілген жері мен олардың Қазақстан Республикасының кедендік аумағына келген жерінін арасында кедендік баждарды телеместен және
тарифтік емес реттеу шараларын қолданбастан өткізілетін кедендік режим.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тотальдық

**Тотальдық** - баршаға бірдей жалпы жаппай жоюға бағытталған барлық ресурстар мен құралдар қолданылатын соғыс. Тотальдік соғыс - халықаралық құқықтар, заңдары мен нормаларынан тыс.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Діни толеранттық

**Діни толеранттық** - мағынасы мынапарды білдіреді: өкіметте азаматтарға белгілі бір немесе басқа дінді таңдау еркіндігі беріледі, сонымен қатар, мемлекет пен ресми мойындалған дін арасындағы байланыс сақталып қалады. Бұндай қоғамда дінге деген көзқарас саяси «іс» болып табылады және мемлекетпен реттеледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Томизм

**Томизм** - Фома Аквинский негізін салған католиктік философиядағы жетекші бағыт.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Саяси дәстүрлер

**Саяси дәстүрлер** - мұрадан мұраға берілетін тарихилыққа байланысты дәстүрдің берілуі, саяси өмірдің жүргізу ережесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Баруйя

**Баруя** - Папуа — Жаңа Гвинеяның тау бөктерінде тұратын халық. Олар 1967 жылдан бері Maurice Godelier атты ғалым көмегімен зерттеліп келеді.

Баруя еркек пен әйел арасындағы қатаң теңсіздікпен белгілі; олардың қоғамы, және аңыздеры еркек үстемдігін көрсетеді. Оларда кішкентай балалар жас жігіттерге феллатио (минет) жасап ұрықтарын ішеді 

## Еркектік ритуалдар
Еркектік дәрежеге жету үшін жеткіншектер жастардың ұрығын ішуге мәжбүр. Ритуал ұзақ созылған және екі бөліктен тұрады:

### Yivupbwaya
Тоғыз жасында, өз аналарынан *Yivupbwanya* болуы үшін алынады және соңында олардың артқы етегі кесіліп, мұрны тесіледі. Сегіз жасынан бастап олар 12 жастан жоғарыларға минет жасайды.

### Kawetnya
Он екі жасынан, көйлектері түгелдей алынып, орнына көпқабатты артында жіңішке теріден жасалған жіп киіледі, мұрнындағы тесігі үлкейтіледі. Олардың есейгенін білдіретін басқа да белгілер қойылады. Бұл белгілер *Kawetnya* деп аталады.

### Chawanya
Он алтыға толғанда, балалар *Chawanya* шағына жетіп, қара қауырсын мен басқа да белгілерге ие болады. осы шақта олар тайпаның жаңа жауынгерлері болып танылады.

### Kalave
Жиырма жасқа жеткенде берілер атақ. *Kalave* болған адам шын жауынгер. Және ақ қауырсынмен марапатталады.

## Библиография
* La production des Grands Hommes. Pouvoir et domination masculine chez les Баруя de Nouvelle Guinée, Ed. Fayard (1982). (The Making of Great Men. Male domination and Power among the New Guinea Баруя, Cambridge University Press, 1986). Prize of the French  Academy. 
*TOWARDS BARUYA MANHOOD  A film that describes the stages and rituals of reaching manhood in the Baruya Tribe.

## Сілтемелер
*Баруйя тілінде
*Жаңа Гуинеяның ұрық жауынгерлері

Санат:Папуа — Жаңа Гвинея халықтары
Басқұнша суару жүйесі

**Басқұнша суару жүйесі**, 1973 жылы Панфилов ауданында іске қосылды. Басты су көзі — Қорғас өзені, одан суды тоған арқылы алып, 4544 га жерді суарады. Суару жүйелерінің 15,6 км ғана ылғал сіңбейтін етіп беті жабылған, құрамында 39 гидротехникалық қондырғы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Заманбек Батталханов

**Заманбек Батталханов** (22.12.1922 жылы туған, бұрынғы Жаркент уезі) — партия, кеңес қызметкері, Жетісу өңіріндегі ауыл шаруашылығы аудандарының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосқан ұйымдастырушылардың бірі. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1942-46 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1952 жылы ҚазПИ-ді бітірген. 1954-84 жылдары Ұйғыр, Іле, Жаркент аудандары атқару комитетінің төрағасы болды. Ол Жетісу өңірінде суармалы егіншілік пен интенсивті мал шаруашылығын дамытудың тиімді жаңа бағыттарын ұсынып, іс жүзіне асырды. 1994 жылдан Алматы облыстық ақсақалдар алқасының төрағасы. "Жарыс мұраты — жеңіс" (1978), "Басшы — тәрбиеші" (1979), "Өмірім — өнегем" (1980), "Өнегелі емір" (1986), "Жаңғырықты жылдарда" (1993), "Ақсақалдар алқасы" (1996), "Оразбақ батыр" (2002) атты кітаптары жарық көрген. Ленин (1975), Октябрь революциясы (1978), Еңбек Қызыл Ту, "Достық", "Құрметбелгісі", "Отан" ордендерімен және бірнеше медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Алабұлбұл

**Алабұлбұл** немесе **Қырқылдақ торғай** () — сайрауықтар туыстасына жататын құс. Туыстың жалғыз түрі - (кейде бұлбұлдар туысына жатқызады).

## Сырт пiшiнi
Дене тұрқы 15 см, қанатының ұзындығы 65—79 мм. Арқасы, қанаты қара ңоңы]і, құйрығы қоңыр қа-ра, маңдайы, көзінің айналасы, тама-ғы ақ, жемсауы кок тұсті. ¥ясын жерге жасап, 4—7 жұмыртқа салады. 13 - 15 күнде балапан басып шығарады. Қырқылдақ торғай осімдік жемісі және насекомдармен қоректенеді. Жақсы сайрайтын құс. Аталықтарының көктемде алқымының түсі көгілдір сарғыш немесе ақшылт дақтарымен - күзде - ақшылт болады.

## Таралуы
Қырқылдақ торғай Солтүстік Еуропа, Оңтүстік Азия, Африкада, Ресейде батыс шекарадан Чукоткаға дейін (шөлді жерлерде кездеспейді), ңалың бұталы, өзен, көл жағаларында, таулы жерлерде 3500 м биіктікке дейін таралған. Қазақстанда Орал, Ырғыз, Шу, Іле, Қаратал өзендері және Алакөл алқабында кездеседі.

## Мекендеуi
Еуразияда таралған; ТМД-да - Солтүстік-те орман тундыраға дейін- Оңтүстігінде тау және қырға дейін - елдің оңтүстігіне дейін таралған. Жыл құсы. Бұташалы жерлерде- батпақты - суаттардың жағалауы маңдарында кездеседі. Аталықтар дыбыстап жоғары көтеріледі де - қанаты мен құйырығын жая жерге төмендейді.

## Қоректенуі, көбеюі
Ұяларын жерге салады. Жәндіктермен - күзде жемістерді жеп қоректенеді.

## Түршелері
* *Luscinia svecica abbotti*
* *Luscinia svecica altaica*
* *Luscinia svecica cyanecula*
* *Luscinia svecica gaetkei*
* *Luscinia svecica grotei*
* *Luscinia svecica kobdensis*
* *Luscinia svecica luristanica*
* *Luscinia svecica magna*
* *Luscinia svecica namnetum*
* *Luscinia svecica occidentalis*
* *Luscinia svecica pallidogularis*
* *Luscinia svecica przewalskii*
* *Luscinia svecica robusta*
* *Luscinia svecica saturatior*
* *Luscinia svecica svecica*
* *Luscinia svecica tianshanica*
* *Luscinia svecica volgae*

## Дереккөздер


Санат:Бұлбұлдар
Преференциялар

Артықшылық—экономиканы мемлекеттік реттеудің козғаушы күштерінің бірі, жең ұшынан жалғасудың ерекше нысаны. Мемлекет қоғамдық маңызды мәселелерді шешу мүддесімен қандай да бір үдерістерге, құбылыстарға, кәсіпорындар мен ұйымдарға қолдауды қамтамасыз ету қажет болған жағдайларда қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кеселтәрізділер

**Кеселтәрізділер** *()* - ірі кесірткелер туыстасы.
 
## Сипаттама
Алып қалдықтары - *(ұзындығы 10 м дейін)* плейстоценнен белгілі. Қазіргі кездегі В. дене ұзындығы 0,8 м ден 3 м дейін- *(комод вараны - V. komodoensis - жердегі ең ірі кесіртке)* - әдетте 1 м дейін. Басы ұсақ мүйізді түкшелермен қапталған. Дене қабыршақтары дөңгеленген- дөнес. Тілі ұзын-екі айырлы.

## Таралуы
Қазіргі кездегі туысы — варан- *(Varanus)*- 24 түрі Шығыс жартышарынын - (Мадагаскардан басқа) тропикалық - субтропикалық және қоңыржай белдеулерінде кездеседі. Жер бетінде- сирек жартылай бұталы тіршілік ететін жануар. Көпшілігі жақсы жүзеді және сүңгейді.

## Қоректенуі
Кесірткелер - жыландар - ұсақ сүтқоректілермен қоректенеді - құстардың ұясын бұзады; судың маңында тіршілік ететін түрлері бақа - балықтар - шаяндар - былқылдақденелілермен және т.б. қоректенеді. Жұмырткқа салушылар.

## Адам үшiн мәні
Еті жеуге жарайды. Терісі аяқ киім және т.б. бұйымдар жасауға пайдаланылады. Жоғалу қауіпі бар Комодо кеселі - (Малай архипелагының -Комодо - Ринджа и Флорес аралдарында кездеседі) - ХТҚО-ның «*[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]*» енгізілген.

ТМД-да 1 түрі - сұр кесел - немесе зем-зем - *(V. griseus)* - дене тұрқы құйырығымен бірге 1,5 м дейін- жұмыртқасының саны 6-23 - Орта Азияның шөл далаларында кездеседі. КСРО-ның «*Қызыл кітабына*» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Кеселдер
Валькалар

**Валькалар - теңіз аттары** () - Сигалар тұқымдасына жататын балық туысы. 

## Сипаттама
Әдетте денесінің тұрқы 20-40 см-дей, салмағы 2 кг-ға дейін жетеді. Аузы кішкентай, денесінің пішіні сопақшалау келеді.

## Таралуы
Солтүстік Америка суларында 6 туысы, соның ішінде валёк (P. cylindraceum) те кездеседі.  ТМД шегінде Шығыс Сібір өзеңдерінде және Камчаткадағы Пенжина өзенінде көптеп кездеседі.

## Көбеюі
5-6 жыл ішінде жетіледі. Ағыны қатты суларда қазан-қараша айларында уылдырық шашады. Уылдырықтарының саны 14,2 мыңдай болады. Жәндіктердің дернәсілдерімен және бекіре тұқымдас балықтардың уылдырықтарымен қоректенеді. Өмір сүру ұзақтығы 10-15 жыл. Кәсіпшілік нысаны.

## Дереккөздер

Санат:Албырттәрізділер
Вампирлер

**Вампирлер** *()* - қансорғыш жарқанат- жарқанаттар тұқымдасы-десмотәрізділерге жатады. Американдық жапырақмұрынды туысының бір өкілі, *Vampyrum* - ертеде қан сорғыш деп саналып - кейінінен жалған вампир аталды.

## Дереккөздер



Санат:Жарқанаттар
Преюдициалдық

Қандай да бір басқа іс бойынша бұған дейін заңды күшіне кірген сот шешімі немесе сот үкімі бойынша істі қарап жатқан барлық. соттар үшін фактілерді айғақсыз және тексерусіз қабылдау міндеттілігі.

Қылмыстық іс бойынша соттың заңды күшіне енген үкімі, сондай-ақ заңды күшіне енген басқа да шешімдері анықталған мән-жайларға да, олардың құқықтық бағалануына да қатысты барлық мемлекеттік органдар, ұйымдар және азаматтар үшін міндетті. Аталған ереже қадағалау тәртібіндегі соттың жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша үкімі мен басқа да шешімдерін тексеруге, олардың күшін жоюға және өзгертуге кедергі жасамайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Алып келу, келтіру

Сезікті, айыпталушы, сондай-ақ куә мен жәбірленуші дәлелді себептерсіз шақыру бойынша келмеген жағдайда анықтаушының, тергеушінің, соттың дәлелді қаулысы бойынша алып келуге (мәжбүрлеп әкелуге) ұшыратылуы мүмкін.

Алып келу түнгі уақыттарда жүргізілмейді. Он төрт жасқа дейінгі кәмелетке толмағандар, он сегіз жасқа толмаған адамдар, жүкті әйелдер, сондай-ақ дәрігердің куәландыруына жататын денсаулық жағдайы бойынша өзінің жатқан орнын тастап келе алмайтын немесе тастап кетпеуі тиіс науқас адамдар алып келуге жатпайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қабылдау-орналастыру орындары

Жеке басын анықтау мен оларды одан әрі басқа тиісті органдар мен мекемелерге (көші-қон, медициналық, әлеуметтік және басқа) беру мақсатымен, белгілі бір тұрақ-мекені, құжаттары жоқ адамдарды ұстауға арналған ұйым. Мұндай адамдарды қабылдау орналастыру орындарында ұстау отыз тәулікке дейінгі мерзімге прокурордың санкция беруі арқылы шешіледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары

Адамдарға сот тағайындайтын мәжбүрлеу шаралары:

а) есі дұрыс емес жағдайда Қылмыстық кодекстің Ерекше бөліміндегі баптарда көзделген әрекеттерді жасаған адамдарға;

б) қылмыс жасағаннан кейін психикасы жазаны тағайындау немесе орындау мүмкін емес болып бұзылған адамдарға;

в) қылмыс жасаған және есінің дұрыстығын жоққа шығармайтын психикасының бұзылуынан зардап шегетін адамдарға;

г) қылмыс жасаған және алкоголизмнен немесе нашақорлықтан не уыткұмарлықтан емдеуге мұқтаж дегі танылған адамдарға.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жауап беруге мәжбүр ету

Тергеушінің немесе алдын ала анықтауды жүргізуші адамның тарапынан күдіктіні, айыпталған адамды, жәбірленушіні, куәгерді жауап беруге, не сарапшыны қорытынды беруге қорқыту, бопсалау немесе өзге де заңсыз іс-әрекеттер қолдану жолымен мәжбүр етуі сот төрелігіне қарсы қылмыс болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Салық салу принциптері

Қазақстан Республикасының салық заңдары, салық және бюджетке төленетін басқа міндетті төлемдерді төлеудің міндеттілігі, салық салудың айқындығы, әділдігі, салық жүйесінің біртұтастығы және салық заңдарының жариялылығы принциптеріне негізделеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қиыр шығыс навагасы

**Вахня - қиыр шығыс навагасы** *()* – навагалар туысына жататынбалық.Денеұзындығы 53 см дейін - салмағы 1,1 кг дейін. Солтүстік Мұзды мұхиттың азиялық және американдық жағалаулары және Тынық мұхиттың солтүстік жағалау аймақтарында тіршілік етеді. ТМД-да Чукотск, Берингов, Охотск және Жапон теңіздерінде кездеседі. Топтасып тіршілік ететін балықтар - кейде эстуарияларға да енеді. Жыныстық жетілуі 2-3 жылда аяқталады. Уылдырық шашу уақыты желтоқсан-ақпан айларында. Уылдырығы тұңбалы - желімді. Уылдырықтарының саны 25-210 мыңға тең. Омыртқасыздар және басқа ұсақ балық түрлерімен қоректенеді. Кәсіпшілік нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Трескатәрізділер
Бекетов неуромасы

**Бекетов неуромасы**  — крестгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Іле, Күнгей және Теріскей Алатауларында, сондай-ақ Кетпен жотасында кездеседі. Биіктігі 15-40 см. Сабағы жапырақсыз, түкті. Желек жапырақтары қысқа сағақты, калақ-жұмыртқа пішінді, кейде қандауыр тәрізді, түкті, түксіз болады. Тостаған жапырақшалары қарақошқыл түсті, күлтелері күлгін немесе лағыл түсті. Мамыр-маусымда гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — бұршаққын.
Әсемдік өсімдік. Сирек кездесетін эндемик. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Бекжан қажы

**Бекжан қажы СабырДәулет** (1825, ҚЬІСҚЫШ Қаратауы, Әулие тас маңы — 1901, Сарқан ауданы Қойлық ауылы Ащыбұлақ өзені бойы) — имам, қажы. Аққияқ ауданында Құйғанбай деген кісінің салдырған мешітінде (1810 ж.) өмірінің соңына дейін имам болып, халықты ізгілікке, мұсыл- мандыққа үндеді. 1870 жылы тобықты Құнанбай, керей Андамас және Кіші жүздегі жаппас найдармен бірге Меккеге қажылыққа барып қайтқан.

## Дереккөздер
Бексұлтан Ағадайұлы

**Бексұлтан Ағадайұлы** (1796-1887) — Аякөз сыртқы округінің аға сұлтаны. Аса бай, көреген, саясаткер адам болған.

Алакөл өңірін билеген Ағадай төре ұрпақтарының бірі. Ағадай төре қайтыс болғаннан кейін ел билігі Бексұлтан төреге тиеді. 1846 жылы әйгілі Ойжайлау кеңесіне қатысып, Жетісу қазақтарының атынан Санкт-Петербургке барғандардың бірі. Бексұлтан төре туралы поляк саяхатшысы А.Янушкевичтің күнделігінде жазылған. 1993 жылы Бексұлтан төреге ескерткіш қойылып, айналасына ағаштар егілді.

## Дереккөздер

Санат:1796 жылы туғандар
Санат:1887 жылы қайтыс болғандар
Санат:Аякөз сыртқы округінің аға сұлтандары
Санат:Қазақ байлары
Тілеуғазы Рымбекұлы Бейсембеков

***Тілеуғазы Рымбекұлы Бейсембеков*** (1942 жылы туған, Ақсу ауданы, Көкжиде ауылы) — ақын, композитор, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі. 1968 жылы Алматы мемлекеттік консерваториясын оркестр дирижері мамандығы бойынша бітірген. Ұзақ жылдар бойы білім беру және мәдениет саласында еңбек етті. "Бастау" (1979), "Сенім" (1982), "Қыңыр лақ" (1985), т.б. өлеңдер мен поэмалар жинақтары жарық көрген. Республикалық "Әнші балапан" телебайқауында бірнеше әндері жүлделі орындарға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Қарағанды облысы
Судьяның ант беруі

Судья лауазымына алғаш рет сайланған немесе тағайындалған адам беретін ант:
:*Өз міндеттерімді адал және абыройлы атқаруға, сот төрелігін Қазақстан Республикасының Конституииясы мен заңдарына ғана бағына отырып жүзеге асыруға, судья ретіндегі борышым міндеттегендей бейтарап және әділ болуға салтанатты түрде ант етемін*.

Жоғарғы Соттың Төрағасы, Жоғарғы Сот алқаларының төрағалары мен судьялары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының, отырысында ант береді.

Облыстық соттардың төрағалары Жоғарғы Соттың жалпы отырысында ант береді.

Облыстық соттар алқаларының төрағалары мен судьялары, аудандық соттардың төрағалары мен судьялары тиісті облыстық соттардың жалпы отырысында ант береді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Ант пен серт
Алқа билер

Бірқатар шарттарды (жасы, бұрын сотталмағандығы және т.б.) сақтай отырып, белгілі бір соттың іс жүргізуі үшін азаматтар қатарынан таңдалып алынатын немесе сайланатын адамдар. Олардың саны мен қарастыру үшін шақыратын істің сипаты, қатаң түрде шектеледі. Сотта алқа билерден басқа, тұрақты («басты») судья қатысады. Қылмыстық іс жүргізуде олар әдетте сотталушының кінәлілігі немесе кінәсіздігі туралы үкім шығарады, азаматтық іс жүргізуде тек қана факт мәселесін шешеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Притон

[thumb|[Сан-Францискодағы Опиум притоны (XIX ғасыр)]]
Есірткілік немесе жүйкеге әсер ететін заттарды пайдалану үшін жүйелі түрде ұсынылатын адам тұратын және тұрмайтын үй-жай. Притонды ұйымдастыру астарынан оны құруға (іздеу, жалдау, үй-жайды ұқсатып қолайландыру және оны жабдықтау), оны пайдаланғысы келетіндерді тартуға арналған әрекеттер түсінілуі қажет. Притонды ұстау — бұл оны материалдық қамтамасыз ету, күзету, жөндеу, клиенттерге қызмет көрсету, тұтыну үшін есірткілік заттар мен қаржыларды табу және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Желпуішқанаттар

**Желпіушқанаттылар, желпімелілер, желпiқанаттылар** () - немесе Orneodidae) - түнгі көбелектер туыстасы. 

Қанатының құлашы 12-25 мм - желпітәрізді, әр қайсысы 6 жеке желпімеге бөлінген (осыдан аталуы). Ауыз түтігі жақсы дамыған. Жұлдызқұрты өсімдіктердің ұлпасында дамиды. Қуыршақтануы топырақта немесе қоректену орындарында өтеді. 100- дей түрі бар- көбінесе тропикалық аймақтарда кездеседі; ТМД-да 30 түрден аспайды. Көбінесе *Alucita dodedactyla* және *A. Hexadactyla* - бөріжидекте- *A. Grammodactyla* - скабиозде.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Кекіректілер

**Кекіректілер** () - игуаналар туыстасына жататын кесірткелер туысы.

## Сипаттама
Аталықтарының басында сынатәрізді өсіндісі бар - арқа мен құйырығы бойына омыртқаның тік өсінділері тірек болатын - терілі айдаршасы бар. 4 түрі тропикалық Америкада кездеседі; көп кездесетін түрі шлемонос В. - *(В. basiliscus)* - дене ұзындығы 80 см дейін, судың маңында - ағаштар мен бұташалар арасында мекендейді. Жақсы жүзеді және сүңгиді. Артқы аяқтарының шапшаң қозғалысына және саусақтарының қабыршақты жабындысына байланысты су бетінде де жақсы жүгіреді. Жәндіктермен қоректенеді. Жәндіктермен қоректенеді. 12-18 жұмыртқа салады.

## Түрлері
* *Basiliscus basiliscus*
* *Basiliscus galeritus*
* *Basiliscus plumifrons* 
* *Basiliscus vittatus*

## Дереккөздер


Санат:Кесірткелер
Тауарлар экспортының кедендік режимі

**Тауарлар экспортының кедендік режимі** (ағыл. *customs regime of goods export*; нем.* Zollverfahren der Warenausfuhr*; лат.* exportare* - шығару) - Қазақстан Республикасының кедендік аумағынан тыс қары жерлерге осы аумақтан тыс жерде тұрақты болу немесе тұтынылу мақсатында тауарлар әкетілетін кедендік режим.

**Тауарлар экспорты:**
# кедендік әкету баждары төленген;
# тарифтік емес реттеу шаралары сақталған;
# Қазақстан Республикасының заңдарында белгіленген талаптар мен жағдайлар орындалған жағдайда жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Темір жол өткелі

**Темір жол өткелі** - жолдың темір жолмен бір деңгейде түйіскен жері.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жарықты аяқпен ауыстырып қосқыш

**Жарықты аяқпен ауыстырып қосқыш** - жүргізушінің аяғының астында орналасқан фарлардың жақын қашыктыққа және алыс қашықтыққа арналған шамдарын ажыратып қосқыш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Іске қосу ауыстырып қосқышы

**Іске қосу ауыстырып қосқышы** - көлік құралының қозғалтқышын іске қосуда біртін деп аккумуляторға параллельді жалғауда ауыстырылып қосқыш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Желпіқұйрықты құстар

**Желпіқұйрықты құстар**  - құстар класс тармағы.

Археоптрикстен басқа барлық құстарды біріктіреді. Тұмсығы мүйізді қабыршақпен - (рамфотека) қапталған - омыртқалары ертоқымтәрізді - гетероцельді - (ихтиорнистерден басқа) - соңғы құйрық омыртқалары пигостильге біріккен және оған құйырықтың желпітәрізді бағыттауыш қауырсындары жалғасады - (осыдан атауы): қаңқасының шеткі қанат бөлімдері біріккен және жеке түрде жойылған - ми үлкен - мишығы күрделі.

Белгіленген бір жіктелу бойынша құрамында 4 туыс тармағы бар:
* тістіқұстар
* жүзетін
* ихтиорнистер
* жаңатандайлы құстар; 
34 туысы - 9600-дей түрі бар - оның ішінде 8660-дей түрі қазіргі кезде тіршілік етеді. 

Барлық тіршілік ортасын қамтыған - ауалық - су - құрылық және тіпті жер астында- (гуахаро және салангандар үңгірлерде тіршілік етеді). Әдетте жақсы ұшады, бірақ көбінесе құрылықта және суда тіршілік етеді. Кейбіреулері қайталап ұшу қабілетінен айырылған. Желпіқұйрықты құстар жоғары деңгейдегі лония - тұрақты жұп құрау және т.б. және жақсы қалыптасқан дыбыс және көру нәтижесінде күрделі мінез-құлық тән - (сондықтан түрлі дауыстар - бояу және қауырсындарының түрлері тән).

## Дереккөздер



Санат:Құстар
Фараларды ауыстырын қосқыш

**Фараларды ауыстырын қосқыш** - көліктің рулдік бағанында орналасып, алыс және жақын кашыктыкқа арналған шамын ауыстырып қосқыш құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жол жүру ережесіндегі қиылыс

**Жол жүру ережесіндегі қиылыс** - бір деңгейден тарайтын жолдың жүру бөлігінің бір-біріне қарсы жақтарын жолақтар арқылы жалғайтын, жолдың киылысқан немесе қосылған жері.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қырық аяқты беріліс

**Қырық аяқты беріліс** - бұрамадан және оған қосылған қырық аяқ дөңгелектен тұратын тоғыскан осьті тісті беріліс.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Желпімұрттылар

**Желпімұрттылар** () -түрліқоректілер тұқымдастарына жататын қоңыздар тұқымдасы.

Аталықтарының мұрттары желпі немесе тарамтәрізді- аналықтарында аратәрізді; қанат жабындысы қысқарған - кейбір аналықтарында қанаттары және қанат жабындылары жоқ. 400-дей түрі белгілі - кеңінен таралған; ТМД-да- 15-тей түрі кездеседі. Дамуы гипермарфозды. Желпімұрттылар дернәсілдері - басқа жәндіктердің тоғышарлары: қоғамдық және жеке аралардың - қоңыздардың  - таракандардың. *Rhipidius* туысына жататын ересек құмытытәрізді қанатсыз аналықтары иесінің денесінен кетпейді - аталықтары - қанатты - (тек түнде ғана ұшады).

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Ең төмен тұтыну себеті

**Ең төмен тұтыну себеті** (; ;) - Азық-түлік кәрзеңкесі, 
азық-түлік
тауарлары мен қызметтерінен тұратын
шығындардың заттай және бағамен
көрсетілген тауарлар мен қызметтердің ең төменгі жинағы.
Азық-түлік кәрзенкесін өкілетті орган, денсаулық сақтау бойынша
өкілетті орган анықтайтын азық-түлікті тұтынудың ғылыми негізделген
физиологиялық нормасын статистика бойынша есептейді. Азық-түліктік емес тауарлар мен қызметтердің белгіленген шығын үлесін, ең
төменгі тұтынушылык кәрзенкесінін
бағасына белгілі бір арақатынаста Қазақстан Республикасының Үкіметі
белгілейді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кезенділік

**Кезенділік**- кейбір құбылыстардың уақыт аралап қайталанып отыру қасиеті.
**Техникалық қызмет көрсету кезенділігі** - көлік құралының белгілі бір километрлерді өту немесе жұмыс істеу уақыты өткеннен кейін көрсетілетін сәйкестендірілген біртекті техникалық қызмет түрі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Сөз қолданыс

**Сөз қолданыс**  — сөйлеу үстінде сөзді талғап-таңдап дұрыс қолдана білу дағдысы. Сөзді дұрыс қолдану сөз мағынасының дәлдігін, айқындығын сақтаудан, сөзді, оның тәсілдерін орнымен ұқыпты жұмсаудан көрінеді. **Сөз қолданыста** жалпы халықтық тіл үлгілеріне негізделген әдеби тіл нормаларын және тіл мәдениеті шарттарын сақтау талап етіледі. 
## Тағы қараныз:
* Сөз айшықтары
* Сөз варианттары
* Сөзге морфемдік талдау
* Қаратпа сөз
* Сөздердің байланысу тәсілдері
* Сөздердің байланысу формалары
* Сөздердің орын тәртібі
* Сөздік
* Сөздік ұя
* Сөздің қызметі
* Сөздің лексикалық мағынасы
* Сөздің негізі
* Сөздің ішкі формасы
* Сөзжасам
* Сөз
* Сөз құрамы
* Сөз мәдениеті
* Сөз таптары
* Сөзтұлға
* Сөз тіркесі
* Сөз енгізу
* Сөз синтезі
* Сөйлем
* Модаль сөз
* Сөз табы
* Ділмәр сөз
* Дәйек сөз
* Қыстырма сөз
* Төл сөз
* Төлеу сөз
* Етістікті сөз тіркестері
* Қосалқы сөз
* Есімді сөз тіркестері
* Байырғы сөз
* Қос сөз
* Басқарушы сөз
* Индекстік сөз
* Қарапайым сөз
* Сөз бостандығы
* Қысқарған сөз
* Машиналық сөз
* Алғы сөз
* Бөгде сөз
* Басқаратын сөз
* Туынды сөз
* Резервтелген сөз
* Сөз қолданылуы
* Сөз тіркесінің сыртқы формасы
* Сөзбе-сөз аударма
* Сөз түбірі
* Сөз қолдану ерекшеліктері
* Еліктеу сөз
* Ақындармен сөз жарыстыру
* Даналардан шыққан сөз
* Электронды пошта
* Сөз енгізу құрылғысы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жалған мәміле

**Жалған мәміле** - cәйкес құқықтық салдарларды
жүзеге асыруды көздемей, дұшпан көз
қылу үшін жасалатын мәміле. Жалған
мәміле түкке тұрғысыз, яғни ол жасалған сәттен бастап, оны солай деп
сотта тануға тәуелсіз түрде жарамсыз
болып танылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өздігінен қоректенушілер

thumb
**Өздігінен қоректенушілер**(*Автотрофы*; грек, autos — озім, thophe — қоректенемін) — экожүйенің алғашқы биологиялық өнім түзетін ендіргіштері, бейорганикалық қосылыстардан — көміртек диоксиді мен судан органикалық заттектер түзетін организмдер. Өздігінен қоректенушілер күн энергиясын пайдаланатын (барлық өсімдіктер) фoтоавтотрoфтар және бейорганикалық заттектер (күкірт және темір бактериялары, т.б.) тотығуының энергиясын пайдаланатын хемоавтотрофтар болып бөлінеді. Көптеген Өздігінен қоректенушілер хлорофилі бар фотоавтотрофтар болып табылады. Олар — өсімдіктер (гүлді өсімдіктер, жалаңаш түқымды өсімдіктер, қырықжапырақ торізділер, мүктер, су балдырлары) мен цианобактериялар таусылмайтын күн энергиясын пайдалана отырып, фотосинтез процесін іске асырады.
thumb
## Хемоавтотрофтар
**Хемоавтотрофтар** (күкірт бактериялары, метан бактериялары, темір бактериялары және т.б.) органикалық заттектердің синтезі үшін бейорганикалық қосылыстың тотығу энергиясын пайдаланады. Хемоавтотрофтың биосфераның биологиялық өніміңдегі үлесі шамалы. Бірақ бұл организмдер мүхиттағы гидротермалды шүраттың хемоавтотрофты жүйесінің негізін қүрайды. Өздігінен қоректенушілер экожүйедегі бірінші қоректік тізбекте орналасып, органикалык заттектерді, олардың құрамында болатын энергияны ортекті қоректілерге (гетеротрофтар), тұтынуышларга (консументтер) және ыдыратушыларға (редуценттер) береді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Өздігінен ұйымдасу

**Өздігінен ұйымдасу** (*Самоорганизация*) — табиғи жүйелердегі физикалық-химиялық және биологиялық құбылыстардың қатаң бірізділігі (тәртібі). Ол физиономиялық біртекті немесе функциялық біртүтастықтың пайда болуына алып келетін сыртқы және ішкі шектеулермен қамтамасыз етілген.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Өлім-жетім

thumb
**Өлім-жетім** (*Смертность*) - қандай да бір шектелген аумақта мекендейтін немесе барлық қарастырылатын популяция көлемі бойынша, олардың жалпы шартты санына шаққандағы (көбінесе 100 немесе 1 ООО деп есептеледі) уақыт бірлігі бойынша (көбінесе 1 жыл деп алынады) өлген немесе апат болған дарақтардың және адамдардың саны.Өлім-жетім жастық Өлім-жетім, (оған әр түрлі жастық топтардың өлімі), табиғи Өлім-жетім (түрлі себептерден болатын әлім жатады) болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Кеден терминалы

**Кеден терминалы** (ағыл. *customs terminal*; нем. *Zollterminal*; лат. *terminalis* – түпкiсi; жататыны соңғаға) — Қазақстан Республикасы кеден органының қызмет аймағындағы Қазақстан Республикасының кедендік шекарасы арқылы өткізілетін тауарлармен және көлік құралдарымен кедендік ресімдеу және (немесе) кедендік операциялар жасауға арнап, арнайы жайластырылған, техникамен жарақтандырылған және жабдықталған орын.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өздігінен тазару

**Өздігінен тазару** (*Самоочищение*) — табиғи физикалық, химиялык және биологиялық процестердің нәтижесінде ортадағы (ауадағы, топырақтағы және т.б.) ластағыштардың табиғи ыдырауы. Өздігінен тазарудың ұзақтығы географиялық орналасуға байланысты күрт өзгеріп отырады. Мысалы, өтпелі белдемде және солтүстікте ол баяу жүреді. Көптеген тұрақты ластағыштар үшін табиғаттың Өздігінен тазару қабілеті жоққа тон.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Өндіргіштер

thumb
**Өндіргіштер** (*Продуценты*; лат producentis — өндіретін) — бейорганикалық қосылыстардан органикалық заттектер өндіретін өздігінен қоректенушілер мен хемотрофтар.
## Дереккөздер


Автотрофты ағзалар

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Татуировка

right|250px
250px|right
**Татуировка** (ағыл. *tattoo*; нем. *Tảtowierung f*) - Тері астына бояуыштарды ендіру жолымен салынатын адам денесіндегі сурет.

Криминалистер үшін бәрінен бұрын дене суреті, жеке басты сипаттау кезінде танытушы белгі ретінде қызығушылық тудырады; көбінесе ол дене суреті бар адамның әлеуметтік қоршаған ортасы туралы түйіндер жасауға мүмкіндік береді.

Дене суретті жою бойынша жасалған барлық операциялардан соң іздер қалады, бұл да өз кезегінде жеке басты танытуы мүмкін белгілер қатарына жатқызылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өндіріс қалдықтары

thumb
**Өндіріс қалдықтары**(*Отходы производства*) — өнім өндіру кезінде түзілген, тұтынылатын қасиетін жартылай немесе толық жоғалтқан шикізат, материал қалдықтары.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Өндіріс
Тұрақты валюта

**Тұрақты валюта** (ағыл. *hard (fixed) currency*; *convertible currency*) - Өзіндік номиналға, сонымен қатар алтынмен немесе басқа құндылықтармен қамтамасыз етілген басқа валюталардың бағамына қатысы бойынша тұрақты валюта.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өндірістік шу

thumb

**Өндірістік шу** (*Производственный шум*) — өндірістік жайдағы жұмыс істеп тұрған машиналар мен механизмдерден шығатын шу.Өндірістік шу дыбыс жұтатын қүрылғылар (үй-жайдың төбесі, кабырғасы) немесе шуға қарсы жағдайлар (қаркындылығы және толқыны бірдей, бірак қарсы фазадағы шумен басу және т.б.) арқылы басылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Инсулома

**Инсулома** (*insuloma* , insula   *insulinum* - инсулин, - ұйқы безінің аралшық ісігі, инсулома) - Ұйқы безінің альфа немесе бета клеткаларынан өскен, гормональды активті ісік. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Сөзтұлға

**Сөзтұлға**  — белгілі бір грамматикалық тұлғада тұрған сөз. Мысалы: *бара берді* деген тіркестегі *бара* — көсемше тұлғасында, *берді* — жедел өткен шақтың 3-жақ тұлғасында, ал екеуі тіркесіп келіп, етістіктің аналитикалық тұлғасын жасап тұр.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Орфография
Санат:Лексика
Санат:Грамматика
Дене жарақаттары

**Дене жарақаттары** (ағыл. *bodily harms (injury)*; *physical / bodily injuries*; нем. *Korpereverletzungen pl*) - Басқа адамның денсаулығына касакана немесе абайсыздықпен залал келтіруі.

Ауыр, мейлінше аз ауыр және жеңіл дене жарақаттары үшін жазалау түрінде түрліше жауапкершілік қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Өлу мезеті

**Өлу мезеті** (; ; ) - заң бойынша - медицина қызметкері (дәрігер немесе фельдшер)
жүзеге асыратын өлімді көрсету. Адамның өлім сәтін анықтау, реанимациялық іс-шараларды тоқтату тәртібі мен
белгісі, денсаулық сақтау министрлігі
бекіткен ережеге сәйкес іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жалған салымдар

**Жалған салымдар** (; ) - ақша қаражатының нақты (алдын
ала) жарнасы түспеген клиенттің ағымдағы шотына банк түсірген кредиттік
жазба - жеке адамдармен фирмаларды кредиттеу тәсілі. Клиент жалған
салымды, шынайы салым сияқты пайдалана алады: ол чектер жаздырып
алып, ағымдағы шотына түскен сома
көлемінде қолма-қол ақша ала алады.
Әлбетте, жалған салымдар кұру бойынша банктің мүмкіндігі, банк тарғып отырған нақты қаражаттың мөлшерімен, сондай-ак клиентке деген
сенім деңгейімен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң