Алюторлар

**Алюторлар** (өз атауы - alutal'u) — Ресейдегі коряктардың этнографиялық тобы, Камчатка өлкесінің Коряк автономиялық округінің солтүстігінде тұрады. Кейбір зерттеушілер алюторларды тәуелсіз этникалық топ деп есептейді. Саны бірнеше жүзден (тіл критерийі бойынша) 1 мың адамға дейін (2010).
2002 жылғы санақ бойынша Ресейде 100-ден аз алюторлар тұрады. 

## Этнонимі
Алюторлардың өздері негізінен өздерін nьmьl'u - тұрғындар, ауыл тұрғындары, кейде өз ауылының атымен атайды: wьwnal'o - вывенцы (Wьwnak ауылының тұрғындары); tillрral'u - теличики (Теличики ауылының тұрғындары); alutal'o - Алуторское (Alut ауылының тұрғындары - «Олюторское»). Алютор көшпенділері өздерін nьmьl'a-ramku - «Нымылан көшпенділері» деп атаған.
Шындығында Алюторлар этнонимі Корфу шығанағы жағалауындағы Алут (Alut) ауылының атауына сәйкес пайда болған. Коряк-чукчи және нымылан-орыс соғыстары кезінде Alut Алутор халқының негізгі бекініс орындарының бірі болды.

## Тілі
Дәстүрлі тілі - алютор тілі, кейінірек олар орыс тіліне көшті.
2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағының есебінде тек 25 адам өздерінің ана тілі алютор екенін атап өтті, өйткені алютор тілінде сөйлейтіндер өздерін коряктар немесе нымландықтар деп атаған.
Зерттеуші Юкари Нагаяманың айтуынша, 2015 жылы 200-ге жуық адам алютор тілінде және оған жақын диалектілерде сөйлей алған, олардың барлығы Камчатка өлкесінің тұрғындары. Алютор тілінде сөйлейтіндердің ең жасы шамамен 50 жаста.

## Жазуы
Алютор тілі үшін ресми түрде жазба тіл жасалмаған. Алютор тілінде материалдарды жариялайтын «Камчатка аборигені» газеті келесі әліпбиді пайдаланады:

## Діні
Негізгі діндері – шамандық, ата-баба культі, аруақтар, христиандық 18 ғасырдың ортасынан бастап жүзеге асты.

## Негізгі қоныстану аймағы
Алютор халқы солтүстіктің байырғы тұрғындарының бірі. Олар Камчатка өлкесінің солтүстігінде тұрады. Отырықшы Алютор тұрғындарының көпшілігі Олютор ауданының Вывенка ауылында, сонымен қатар Тымлат, Кичига, Анапка, Тиличики, Култушино, Олюторка, Хайлино, Ветвей ауылдарында тұрады.
Камчатка мойнағының шығыс жағалауында; солтүстігінде Корфу шығанағынан оңтүстікте Тымлат мүйісіне дейін; батыс жағалауында – Рекинники ауылы.
Көшпелі алюторлар Камчатка мойнағының батыс және шығыс жағалауларында тұрады.

## Тарихы
Алютор халқы туралы орыс отарлауының алғашқы жылнамаларында айтылады. 1697 жылы орыс казактары алюторларға салық салады, олар алдағы бірнеше жылда қарулы қарсылық көрсетеді. 1751 жылғы көтеріліс басылғаннан кейін алюторлардың саны айтарлықтай азайды. Бұған қоса, оларға үнемі чукчалар шабуыл жасап, бұғы табындарын жиі тартып алатын. 18 ғасырдың аяғында алютторлар оқшауланған адамдар тобы болды, бұл оларға шешек індетінен зардап шекпей құтылуға көмектесті. Сонымен қатар, мұндай оқшаулау оларға дәстүрлі өмір салтын сақтауға көмектесті.

Камчатканы және оның халқын бірінші зерттеуші, Камчаткада төрт жыл (1737-1741 жж.) өмір сүрген С.П.Крашенинников «Камчатка жерінің» солтүстік бөлігінің халқы туралы айтқан, бірқатар жағдайларда Крашенинников «олюторлар» туралы оларды ерекше тайпа санайтындай айтады.

## Кәсібі
Алютор халқының дәстүрлі шаруашылығы бұғы шаруашылығын балық аулау және теңізде аң аулаумен біріктіреді. Балық аулау жазда, маусымның ортасынан қыркүйектің ортасына дейін жүргізілді.
Балықтың негізгі бөлігі алюторлықтардың негізгі тағамы юколаға жұмсалды, өңдеусіз юкола шана иттеріне азық ретінде берілді.
Олар көктем мен күз мезгілдерінде теңіз кәсіпшілігімен айналысқан. Ауланған теңіз жануарларының еті мен майын пайдаланды немесе олардан қор жасады, май да жарықтандыру үшін қызмет етті.
Теңіз аңшылық өнімдері де бұғы терісі мен етіне айырбасталды. Желтоқсаннан ақпанға дейін терісі бағалы аңдарды аулады. Олар ұсақ бұғы бағумен де айналысқан.
Көшпелі алюторлардың бұғы шаруашылығы – туыстық немесе мүліктік байланыстармен байланысқан 4-6 қожайынның ұжымдық меншігі болған.
Құрлықта олар бұғы немесе иттер жегілген шаналармен қозғалды және қарда жүру үшін жаяу шаңғыларды пайдаланды. Су көлігі ретінде олар көп орындық былғары каноэларды пайдаланды.
Дәстүрлі шаруашылықтың жаңаруы және экологиялық жағдайдың нашарлауы нәтижесінде алюторлықтар арасында бұғы шаруашылығы бұрынғы маңызын жоғалтып, қазір қосалқы кәсіпке, бақташылықтың бір нұсқасына айналды.

Дәстүрлі қолөнері - морж тістерін нақыштау және ою өнерін дамытты. Морж азуынан, тау қойының мүйізінен ою-өрнекті түтіктер, қасықтар, шелектер, ойыншықтар жасалды. Тері, құс терісін көркем өңдеумен байланысты Алютор әйелдердің өнері күні бүгінге дейін сақталған.
Мыс соғу өнерімен отбасылар көп жылдар бойы айналысып келеді. Алютор халқының құнды дәстүрлерін сақтау үшін бұл дағды атадан балаға беріледі.

## Өмір салты
Әлеуметтік құрылымның негізі, этнологтардың пікірінше, матриархат болды. Өз көзқарастарын растау үшін олар отбасылық қарым-қатынас атауын келтіреді, мұнда əlla - ана, əllagьn - әке, əlláuwi - ата-ана, ал "ата-ана" - сөзбе-сөз аударылған "ана" сөзінің көпше түрі. 

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Алюторлардың қоныстары әдетте биік жерлерде орналасқан. 19 ғасырға дейін баспаналары 3-5 отбасы тұратын жартылай жер үйлер болды. 
Көшпелі және отырықшы халықтардың баспана түрлері әр түрлі болды. Көшпелілер үшін қысқы да, жазғы да баспана яранга - бұғы терісімен жабылған сырықтардан жасалған жақтауы бар үлкен дөңгелек шатыр болды. Үлкен яранга диаметрі он метрге және биіктігі төрт метрге жетті, төбесі күмбез тәрізді болды. Яранганың ішінде қабырғаларына бұғы терісінен жасалған перделер бекітіді. Шатырдың биіктігі шамамен бір жарым метр, ұзындығы төрт метрге жетті. Шатырдың астындағы кеңістік бұғы терілерімен жабылған. ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында яранга тұрғындарының ең көп саны 25 адамға жетті.

Отырықшы алюторлықтардың ішінде кең тараған тұрғын үй түрлерінің бірі сегіз қырлы жартылай жартылай жер үйлер – лимгыян немесе яяна болды. Мұндай тұрғын үй бір жарым метрге дейін жерге тереңдетілген, ұзындығы шамамен 15 м, ені шамамен 12 м, биіктігі 3-7 м болатын. Бөлменің ішінде алюторлар перделер салды. Олар шатырдың ортасындағы төртбұрышты тесік арқылы бөрене баспалдақпен кіріп, шықты, сонымен қатар мұржа мен жарық саңылау қызметін атқарды. Жартылай қазылған жерде үш-бес отбасы (22-25 адам) тұрды.
Жазда шатыр тәрізді шалаштар салынды. Алюторлардың әрбір ауылында жазда дайындалған тағамдар мен кейбір тұрмыстық заттарды сақтауға арналған конус тәрізді балаған күрке немесе юкольниктер болды.

ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында көптеген отырықшы Алюторлар отбасылары орыстардың әсерінен пайда болған бөренеден салынған үйлерде өмір сүрді.

### Дәстүрлі киімдері
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында арнайы өңделген бұғы терілері алюторлардан киім өндірудің негізгі материалы болды. Көбінесе ит және итбалық терісі киім үшін пайдаланылды. Алютор халқының аң терісінен жасалған киімдері арктикалық халықтар арасында кең тараған. Оның алдыңғы жағында саңылауы жоқ және көйлек немесе комбинезон сияқты киіледі. Киім қысқы және жазғы, күнделікті және мерекелік, төменгі және үстіңгі болып бөлінді. Іш киімнің жүні ішке қарай киілетін, ал сыртқы киімнің жүні сыртына қарай киілді.

Ерлердің қысқы киімдеріне қос үлбір көйлек (ямочгын) – тізеге дейін жететін кухлянка, тобыққа дейін жететін қос шалбар, құлақшасы бар конустық бас киім «малахай» және сырты жүнімен тігілген киік камусынан тігілген аяқ киім кірді. Кухлянкада әдетте тымағы болды. Жолда келе жатқанда олар кухлянканың үстіне камлейка киді. Тері қолғаптарын негізінен шопандар пайдаланды.

Әйелдердің қысқы киімдеріне қос үлбірлі комбинезон – керкер, оның үстіне кең және ұзын үлбір көйлек (іші жүнмен тігілген және тымағы бар) киді. Жазғы киім қырқылған жүні бар бұғы терісінен, сондай – ақ итбалық пен ит терісінен жасалған. Киім үлбір мозаикаларымен және түрлі-түсті моншақтармен безендірілген. Мерекелік киім әшекейлерінің көптігімен ерекшеленді. Геометриялық, өсімдік және жануарлар өрнектері пайдаланылды. Білезік, сырға, кулон және басқа да көркем бұйымдар кең тараған. Олардың көпшілігі амулет болып саналды.

Жерлеу киімдері ерекше айырмашылықтарға ие болды. Оған тән ою-өрнек және жүннің ақ немесе ашық сұр түсі тән болды. 

ХХ ғасырдың басында Камчатканың байырғы тұрғындары қоныстанған жерлерде тігу үшін халық қолданатын (негізінен отырықшы) әкелінген киім мен зауыт маталары кең таралды. Ерлер түкті киімдерінің астына мата жейделерін кие бастады. Әйелдер арасында орыс үлгісінде тігілген шарфтар мен көйлектер танымал болды.

### Дәстүрлі тағамдары
Отырықшы және кейбір көшпелі алюторлар арасында диетаның негізі балық болды. Күнге кептірілген балықтар (юкола) құрғақ шөппен жабылған биік бағаналардағы күркелерде орналастырылды. Юкола жыл бойы негізгі тағам болды. Ауланған теңіз жануарларының еті мен майынтұтынып, болашақта пайдалану үшін сақтаған.

Алюторлар бұғыларының етін де негізгі тағам ретінден пайдаланды. Бұғы еті негізінен қайнатылған күйде тұтынылды. Кептірілген бұғы етінен тартылған етке тамыр, май, жидек қосып, арнайы тағам – толкушу (тылқытил) дайындалған. Олар қыста жолда шикі (тоңазытылған) етті жеді. Деликатес саналатын киіктің жаңа піскен бүйрегі, шеміршегі, сүйек кемігін де шикі күйінде жеген.

Бұғы етінен басқа балық пен теңіз аңшылық өнімдерін жеді. Олар сондай-ақ аң аулау кезінде ауланған жабайы бұғылардың, тау қойларының, қоңыр аюлардың, жабайы үйректердің, кекіліктердің және т.б. етімен қоректенді.

Алюторлар бұғы бағушыларының дәстүрлі тағамы май мен жидектерді қосып ағаш науаларда кептірілген етті ұнтақтау арқылы дайындалған *пудинг* болды. Қыста олар жіңішке кесілген мұздатылған балық - *строганина*ны да жеді.

Барлық Алютор тұрғындары жиналған шөп өнімдерін кеңінен тұтынды: тамырлар, жабайы қымыздық, жапырақтар, балдырлардың тамырлары мен діңдері, тәтті хош иісті шөптер және басқа да шөптер. Олар жинаған жидектер бүлдірген, көкжидек, жидек, шетен жидек, итмұрын және т.б. қарағай жаңғақтары қыста сақталды.

Әкелінетін өнімдерді (ұн, жарма, шай, қант және т. б.) алюторлар XIX ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында қолдана бастады. Қазіргі уақытта бұл тағамдар барлық жерде қолданылады.

## Алюторлардың қазіргі жағдайы
Солтүстіктің басқа халықтары сияқты, 1930-70 жылдары алюторлар кеңестік әлеуметтік-мәдени эксперименттердің әсерін бастан кешірді. Осылайша, алютор тілінің тағдырындағы бетбұрыс мектеп-интернаттағы балаларды орыс тілінде оқыту болды, ал олардың ата-аналары әдетте тундрада орналасқан лагерьде жұмыс істеді. Тұрғындарды бір ауылдан екіншісіне көшіру де теріс рөл атқарды, онда тұрғындар басқа диалектте сөйледі, соның салдарынан өскелең ұрпақ негізгі қарым-қатынас тілі орыс тілі болған елді мекендерде өсіп, ана тілі мен дәстүрлі мәдениетінен толықтай дерлік айырылып қалды.

Алюторлықтар кеңестік кезеңде мұғалім, дәрігер, геолог, мал шаруашылығы маманы, механизатор болды. Экологиялық жағдайдың күрт нашарлауына байланысты бұғы табындарының саны мен өнімділігі ұдайы азайып, ұлттық мәдениет пен өнердің дәстүрлері жойылып барады.

Технологияның белсенді дамуы, жаңа дәстүрлер мен мәдени құндылықтардың енуі алютор халқының өмірінде өз ізін қалдырды, бірақ олар әлі де табиғатпен үйлесімді өмір сүріп, өздерінің ұлттық әдет-ғұрыптарын сақтауға тырысуда. Қазіргі алюторлар - өз мәдениетін мақтан тұтатын және оны сақтауға ұмтылатын динамикалық және шығармашылық адамдар. Көптеген басқа халықтар сияқты, олар қазіргі әлемнің қиындықтарына тап болса да, олар әрқашан өздерінің тамыры мен дәстүріне адал болып қалуда.

## Дереккөздер

 

Санат:Ресей халықтары
Санат:Сібір халықтары