Ферғана облысы (Ресей империясы)

**Ферғана облысы** — Ресей империясындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Скобелев.

Облыс Ресейге қосылған Қоқан хандығынан Басқарушы Сенаттың 1876 жылғы 17 наурыздағы № 8424 қаулысымен құрылды; сол уақытта облыстық басқару құрылды.

1918 жылы 30 сәуірде облыс Түркістан КФР құрамына енді. 1924 жылы 27 қазанда ұлттық-аумақтық межелеп бөлу нәтижесінде Ферғана облысы Қарақырғыз АО мен Өзбек КСР арасында бөлінді. 1929 жылы Өзбек КСР аумағынан Тәжік КСР бөлінгеннен кейін Ферғана облысының оңтүстік бөлігі соңғысына өтті.

## Географиясы
Орта Азиядағы орыс иеліктерінің оңтүстік-шығыс бөлігін (Түркістан жалпы үкіметі) алып, оның құрамына кіретін Памирмен 37° пен 42 ° с. е. және 70° пен 74° 30' ш. б. аралығында жатты. Солтүстікте және солтүстік-батыста Сырдария облысымен, солтүстік-шығыста — Жетісу облысымен, шығыста — Қытай империясымен (Қашғар), оңтүстігінде — Пәнеждің жоғарғы ағысында және ауған-британдық ықпал аймағында орналасқан жерлерімен, батыста — Бұхара иелігімен (Вахан, Шұғнан, Рошан, Даруаз, Қаратегін) және Самарқан облысымен шектесті. Оның ауданы 1 560 411 тұрғыны бар шамамен 141 141 шаршы шақырымды (160 141 км²) құрады. 5 уезге бөлінді (Әндіжан, Марғылан, Қоқан, Наманған, Ош).

## Жер бедері
Жер бедері тұрғысынан Ферғана облысын үш бөлікке бөлуге болады: Ферғана аңғары, алқаппен жиектелген тау жоталары және Алай-Памир таулары.

Отырықшы халық түгел дерлік шоғырланған ең маңызды және мәдени бөлігі ендік бойынша ұзартылған, ұзындығы шамамен 320 км, ені шамамен 170 км, ауданы шамамен 22,7 км² болатын бадам тәрізді алқап алып жатқан орталық аймақ болды. Ферғана алқабының түбі солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай, оны осы бағытта кесіп өтетін Сырдария өзенінің бойымен аздап еңісті келеді. Алқап Сырдарияның өтуі үшін Хожантқа жақын таулар Ферғана мен қалған Түркістан алқаптарының арасындағы ыңғайлы қатынас жолын құрайтын оңтүстік-батыс бөлігін қоспағанда, барлық жағынан биік және жету қиын таулармен жабылған. Ферғананы жиектейтін және суаруға қызмет ететін көптеген өзендерге бастау болған таулардың етегінде егіс алқаптарының үздіксіз дерлік жасыл белдеуі созылып жатыр, кейде суарылмайтын жерлермен, кейде малтатасты шөлдер мен құмдармен үзіледі. Алқаптың ортаңғы бөлігі, керісінше, көп жағдайда тайыз және адам тұрмайтын сортаң-құмды даланы құрайды, онда сусыма құмдар, сортаң көлдер және қамыс басқан су жайылмалары кездеседі.

Геологиялық жағынан Ферғана алқабына юра, бор, үштік және төрттік кезеңдердің кен орындары жатады; алғашқы үшеуі шет бойында, ал соңғысы алқаптың ортасында дамыған. Ауа және су текті сары топырақ, сондай-ақ төрттік шөгінділеріне жататын конгломерат негізінен Ферғананың ұзартылған бөлігінің шетіне жақын жерде таралған. Ферғана аңғарымен шектесетін тау жоталары Тәңір тауы мен Памир-Алайға жатады. Солтүстік пен солтүстік-шығыстан Тәңір тауының батыс ұшының оңтүстік бөлігін құрайтын таулармен, атап айтқанда Шатқал мен Ферғана жоталарымен жабылған, олар қар сызығына бірнеше жерде ғана жеткен, бірақ оларға шығу қиын, ал кей жерлерге жетуге де мүмкін емес. Ферғананың оңтүстігі ұзындығы бойынша мұздықтарға толы мәңгі қардың шегінен жоғары көтерілген биік Алай жотасымен қоршалған. Ферғана алқабынан қарағанда үш қатар қанатты көрінеді: бірінші тізбек, ең төменгісі, үштік, бор және юра түзінділерінің жыныстарынан, екіншісі палеозойдың әктастары мен тақтатастарынан, үшіншісі, ең биігі, метаморфты тақтатастардан, граниттерден, гнейстерден және басқа жыныстардан тұрады.

Алай жотасының оңтүстігінде жатқан Алай-Памир таулы қыраттары меридиан бойымен ұзартылған дұрыс емес төртбұрыштың көрінісіне ие. Алай мен Шоңалай жоталарының арасында жатқан Алай алқабын және Памирді бөліп көрсетуге болады. Алайдың биік алқабында сапалы жайылымдар көп. Алайды Памирден өтуге қиын ең биік шыңы 7134 м дейін жететін Шоңалай жотасы бөліп жатыр. Памир таулы өлкесі – жиі қарлы, бұйратты мен жоталы таулармен бөлінген, ұзын тармақталған, азды-көпті жазық және кең өзен аңғарлары мен көл алаптары жүйесін құрайды.

Гидрографиялық тұрғыдан Ферғана облысы Арал теңізі алабына, Сырдария және Әмудария жүйелеріне жатады. Ферғана аңғары мен оны қоршап тұрған таулар Сырдариямен суарылады, ол мұнда екі өзеннен: Қарадария мен Нарыннан, сондай-ақ оның салаларынан құралады: өзендерден ағатын жылғалардың едәуір бөлігі Сырдарияға жетпей, тау етегінен алыс емес жерде таусылып, суаруға пайдаланылады. Олардан басқа Қарадария мен Нарын суару құндылығына ие. Алай аңғары мен Памир, олардың біріншісі Сұрқап-Уақшаның жоғарғы ағысын құрайтын Қызылсу өзенімен, екіншісі шығыстан батысқа қарай Пәнжеге қарай бағытталған Әмудария алабына жататын бірнеше өзендермен суарылады.

## Климаты
Ферғана облысының аумағы континенттік климаттық белдеуде орналасқан. Қысы суық, жазы өте ыстық, ауаның құрғақтығы, аз бұлттылығы, күн мен түн арасындағы температураның күрт ауытқуы және жауын-шашынның аз болуы оған тән белгілер болып табылады.

Ферғана алқабында көктем наурыз айының басында, көбінесе ақпанда келеді, мамырда аптап ыстық байқалады, маусым мен шілде айларында температура көлеңкеде 30 ° шамасында ауытқып, күндегі топырақ қызған кезде ең жоғары қарқындылыққа 70° дейін жетеді; қыркүйек-қазан айларында температура төмендейді, сонымен бірге алғашқы қатқақ байқалады. Жазда аспан негізінен бұлтсыз; мамырдан қазанға дейін жауын-шашын мүлдем болмайды. Қыс алқапта құбылмалы; қар жиі жаумайды және тез ериді, дегенмен қысқа уақытты аяздар кейде 20 немесе одан да көп градусқа жетеді. Тау бөктерлері мен орташа биіктіктегі тау аралық аңғарлары суық климатпен сипатталады, мұнда жауын-шашын көбірек түседі. Сицилияның ендігінде орналасқан аймақтың осы бөлігіндегі жылдың орташа температурасы шамамен Кола мен Мезеннің температурасына тең, ал қыста аяз Сібірдегідей болады. Жергілікті климаттың ерекшеліктеріне шаңды тұман және Орталық Азия далаларынан тар өткел арқылы аңғарға кіретін батыс және оңтүстік-батыс желдері; көбінесе жазда бұл жел жоғары температурамен (кәрімсел) жүре, мәдени өсімдіктерге үлкен зиян келтіріп, жануарларға теріс әсер етеді. Құрғақ шаңды тұман (бус) әдетте жазда және күздің басында болады; мұндай тұмандардан кейін шөгетін сарғыш топырақты шаңның массасы жануарлардың көздерін және тыныс алу мүшелерін тітіркендіріп, өсімдіктерге зиянын тигізеді.

## Өсімдік әлемі
Ферғана облысының өсімдік жамылғысы соңғы жағдайларының әртүрлілігіне байланысты өте алуан түрлі; онда Түркістанның барлық дерлік флорасының өкілдері шоғырланған, ал осы аймақтың далаларына тән шөлді-далалық типтік формалар Ферғанада салыстырмалы түрде шектеулі таралған. Теңіз деңгейінен 600 метр биіктікке дейін көп жерлерде мәдени өсімдіктер басым, суару жоқ жерлерде дала флорасы басым келеді.

600-ден 1800 м-ге дейінгі белдеуде жапырақты ағаштардың, ал кей жерлерде грек жаңғағының ағашы, терек, тал, қайың, үйеңкі, алма ағашы, алмұрт ағашы, пісте, өрік ағашы, бадам ағашы және басқа да түрлерден тұратын нағыз жалпақ жапырақты ормандар тән. Бұталардан шие, шырғанақ, долана, итмұрын, жыңғыл өседі. Әсіресе облыстың шығыс бөлігіндегі тау беткейлерінде дамыған грек жаңғағы ормандары мен пісте тоғайлары тән.

3 км-ге дейін арша, шырша және самырсыннан тұратын қылқан жапырақты ормандар мен қалың бұталар белдеуі созылады. 3 км-ден жоғары шалғындық өсімдіктер айтарлықтай қоспамен, ал кей жерлерде далалық формалар басым. Шөптесін өсімдіктер көшпелілер малдарымен қысқа жазға келген Алайда қалың өседі. Памирдің кедей флорасы далалық сипатқа ие; мұнда көп жерде отын қызметін атқарған теріскен жартылай бұта көп өседі; аймағы төмендеп, таулы елге айналатын биік таудың батыс шетінде өзендердің шатқалдарында ағашты қопалар болады. Облыстың таулы ормандарының жалпы ауданы 948 гектарды құрайды, оның 360-ы нақты орман астында болса, 225-і селдір жас орманда және 184-і алқаптар мен ағашсыз жерлер болды.

Ормандар қолжетімсіздігінен, олардың құрамдас түрлерінің көпшілігінің құрылыс қажеттіліктеріне төмен жарамдылығынан, сондай-ақ кішкентай өсінділер мен сирек ағаштардан нашар пайдаланылды және табыс әкелмеді. Әндіжан мен Наманған уездерінің грек жаңғағы ормандарын қоспағанда, олар жақсы құрылыс материалдарын, көптеген жемістер мен жаңғақ ағындарын әкеліп, өте қымбат бағаға сатылды. Ресей империясы кезінде ормандар бір кездері таулардың барлық беткейлерін жауып, аңғардың түбіне дерлік түсетін бұрынғылардың аз ғана бөлігі болды; ғасырлар бойы ормандарды кесу өте үлкен масштабқа жетті, бұл ағаш тамырларының байланыстырушы әсерінен айырылған беткейлердің суға шайылуларға әкелді.

## Жануар әлемі
Ферғана алқабының және аласа және ортаңғы тау көкжиектерінің фаунасы Орта Азияның басқа бөліктеріне ұқсас сипатқа ие, бірақ Ферғана облысының батысында таралған далалық кеңістіктермен салыстырғанда далалық формалар аз дамыған. Типтік жануарлардан Әндіжан және Наманған уездеріндегі жолбарысты, барысты, қабан, марал, аюды атауға болады. Алай таулы өлкесі және әсіресе Памир таулары өзіне тән түрлерімен ерекшеленеді, олардың кейбіреулері тибеттіктерге жақын; онда ірі тау қойлары Ovis ammon polii, арқарлар, тау текелері, аюлар, түлкілер мен қасқырлар және т.б. өмір сүрген; қодасты үй жануарлары ретінде пайдаланады, ол биіктікте мінуге және ауыр жүктерді көтеруге жарамды жалғыз жануар, сонымен қатар сүт береді.

## Минералды ресурстары
Облыстың қазба байлығы аз зерттеліп, нашар игерілді. Кинавар сынапының кен орындары туралы ерте заманнан белгілі болды. XIX ғасырдың аяғында бұл өлкеде көгілдір ақық, алтын, күміс, мыс, қорғасын, темір, күкірт, мәрмәр, гипс, селитра, тұз, мұнай, озокерит, графит және т.б. кездесетіндігі белгілі болды. Мұнай кен орындарын жүйелі игеру 1901 жылдың аяғында ғана басталды, дегенмен жекелеген ұңғымалар одан да бұрын болған. Тас көмір де көптеген жерлерде табылды; сапасы жағынан ерекшеленбей, тек жанармай ретінде ғана пайдаланылды.

1885 жылы Әндіжан уезіне қарасты «Хәзірет-Аюп» минералды су көздерінде Жалалабат ауылы маңында санитарлық станция құрылып, маусымда 25 адамға арналған емхана ашылды.

## Билік органдары
thumb|280px|Ресми сипаттамасы бар облыстың елтаңбасы (1890)
### Әкімшілік бөлінісі
XX ғасырдың басында облыс 5 уезге бөлінді:

1897 жылы облыс құрамына екі болыстан (Памир және Оршор) тұратын және штабы-пәтері 1891 жылдан бастап Марғыланда, 1893 жылдан бастап Памир Бекетінде (Мұрғап) ал 1897 жылдан бастап Харугта орналасқан Памир жасағының бастығы басқаратын Шығыс Памир аумағы қосылды.

### Әскери губернаторлары

### Әскери губернатордың көмекшілері

## Тұрғындары
Халық негізінен Ферғана алқабында өмір сүрді, онда тау етегінде сол кездегі Англияға ұқсас халықтың тығыздығы бар мәдени шұраттардың тұтас тізбегі орналасқан. Тауларда халық саны әлдеқайда аз болды, ал биік таулы аймақтар – Алай мен Памир елсіз болды. Бүкіл облыста 1 км²-ге 9,7 адам, Памирді қоспағанда – 17 адам, мәдени шұраттарда – 135 адамнан кем емес; Памирде 1 тұрғынға шамамен 26 км² кеңістік келді. Памирсіз Ферғана облысы Түркістан облыстарының ең тығыз қоныстанған өңірі болып табылады.

Этнографиялық тұрғыдан алғанда, халық арийлердің түркі-моңғолдармен күресі негізінде араласуының нәтижесі болды. Ежелден Ферғананың байырғы тұрғындарын құраған арийлер бірнеше ғасырлар бойы қатарынан қытайларға, арабтарға, түркілерге, моңғолдарға бағынып, тауларға ығыстырылып, олардың қалдықтары күні бүгінге дейін сақталып келеді.

Ол кезде негізгі ұлттар — сарттар, қырғыздар, өзбектер, тәжіктер болды. Сарттар – XV—XIX ғасырлардағы Орта Азия халқының бір бөлігінің жалпы атауы. «Сарт» атауы облыстың қалалары мен ауылдарының отырықшы тұрғындарына қатысты қолданылған, негізінен өзбектер мен жазық тәжіктерді негізінен Орта Азияның көшпелі бөлігі, яғни қырғыздар мен қазақтар қолданған.

1897 жылы Ресей империясының бірінші жалпы халық санағы кезінде халықты ана тіліне және Ресей империясының уездеріне қарай бөлгенде сарттарды қырғыздар, өзбектер, тәжіктер, қарақалпақтар, қашқарлықтар, қыпшақтардан бөлек санаған. Орыстар, әскерлерді қоспағанда, 9750 адам өмір сүрді.

Алғашқы орыс қонысы 1893 жылы Покровское ауылы болып құрылды. 1900 жылдың басына қарай Ферғана алқабында 566 түтін мен 2119 тұрғыны бар 10 орыс қонысы болды. 1900 жылы тағы бір орыс елді мекені қосылды. Шамамен 1% құрайтын орыстарды қоспағанда, бүкіл халық сунниттік исламды ұстанды.

### 1897 жылғы халық санағы бойынша халық саны
Ферғана облысында 1 572 214 адам болды, ең көбісі:
* сарттар — 788 989
* түркілер — 261 234 (әртүрлі тайпалар),
* қырғыздар — 201 579 (қарақырғыздар),
* өзбектер — 153 780 (негізінен мыңдар тайпасы)
* тәжіктер — 114 081,
* қашқарлықтар — 14 915,
* орыстар — 9 842,
* қыпшақтар — 7 584 адам.

1897 жылғы уездер бойынша Ферғана облысының халқы мен ұлттық құрамы:

Облыс қалаларында 284 358 адам тұрды, ірі қалалары:

* Қоқан қ. — 81 354,
* Наманған қ. — 62 017,
* Әндіжан қ. — 47 627,
* Ескі Марғылан қ. — 36 490,
* Ош — 34 157,
* Шуст қ. — 13 785,
* Жаңа Марғылан қ.— 8 928

1897 жылғы қалалар бойынша Ферғана облысының халқы мен ұлттық құрамы:

1905 жылы Ферғана облысында 1 миллион 794 мың 700 адам болған.

## 1885 жылғы Ферғана облысындағы толқулар
1885 жылы жергілікті халық көтеріліс алдында тұрды, бірақ толқуды патша әскері басып тастады.

## Экономикасы
### Ауыл шаруашылығы
Мал шаруашылығына шабындық, жайылым, жалпы жем-шөптің жоқтығы кедергі болғандықтан, халықтың негізгі бөлігі егіншілікпен айналысты. Ферғана алқабындағы жерді өңдеу міндетті түрде жасанды суаруды қажет етеді. Егістік жердің жалпы көлемі 937 мың гектарды құрады, оның 690-ға жуығы тұрақты өңделді, ал қалған 200 гектар суаруға арналған судың жетіспеушілігінен құрғақшылық жылдары пайдаланылмай қалды. Ферғанадағы әрбір ауыл тұрғынының орташа есеппен 0,7 га егістік жері болды, ал халық санының ұдайы өсуі жер бағасының өсуіне себеп болды.

Күздік және жаздық бидай, күріш, дурра, арпа, тары егілді. Басқа егістік өсімдіктерден күнжіт, зығыр, арыш, көкнәр, түрлі бұршақ тұқымдас өсімдіктер, темекі, жоңышқа егілді.

Мақта айтарлықтай мөлшерде өсіріліп, үлкен пайда әкелді. 1899 жылы Ферғана облысында Америка қозасының 157 мың га, жергілікті қозаның 12 мың га егістігі болса, одан 131 мың тоннаға жуық шитті мақта немесе 47 тоннадан астам таза талшық алынды. 1900 жылы 205 гектар мақта егіліп, 64 тонна таза талшық жиналды. Мақта дақылдарының ең көп егілген аумағы Әндіжан уезінде, ең азы – Ошта болды. Мақта су немесе бу зауыттарында тұқымсыздандырылды; 1880 жылы осындай 2 зауыт, 1890 жылы - 21, 1899 жылы - 93 зауыт болды. Жыл сайын өндірілетін мақта талшығының құны кемінде 30 миллион рубл болды.

Көкөніс, қарбыз, әсіресе, қауын өсіру халықтың азық-түліктері үшін үлкен маңызға ие болды. Жеміс ағаштарынан өрік, шабдалы, алма, алмұрт, алхоры, айва, грек жаңғағы, бадам, шарап жидектері, құрма, шие, жүзім өсірілді; ең маңыздылары – өрік, шабдалы, айва және жүзім болды. 1899 жылы жүзім екпелері 7000 га жерді алып, одан 28000 тонна жүзім жиналды.

Жүзімнің аз мөлшері спирт пен шарапқа өңделді, олардың көпшілігі жаңа піскен немесе мейіз түрінде тұтынылды. 1899 жылы шарап тек орыс халқы бар қалаларда - 168 мың литр өндірілді.

Жібек шаруашылығы дамып, жібек жергілікті қажеттіліктерге де, экспортқа, негізінен, Марселге де пайдаланылды. Сонымен қатар өндіріс үдерісі өте қарапайым болды. 1899 жылы құны шамамен 667 000 рубль болатын 1316 тонна піллә алынды.

Жергілікті малшылар жергілікті халықтың қажеттіліктерін қанағаттандыра алмады, сондықтан Ферғана облысына малдың едәуір бөлігі басқа аудандардан, көбінесе Сырдария және Жетісу облыстарынан әкелінді. 1899 жылы Ферғана облысында 359 000 жылқы, 176 000 жұмысшы өгіз, 263 500 ірі қара мал, 24 000 түйе, 20 000 есек, 1 027 000 қой, 312 500 ешкі болды. Көшпелілердің едәуір бөлігі жаздың басталуымен үйірлерімен тауға, негізінен Алайға көшті. Памирде аздаған көшпелілердің жалғыз кәсібі мал шаруашылығы болды.

### Өнеркәсіп
Фабрика-зауыт өнеркәсібі нашар дамыды. 93 мақта тазалау зауытын қоспағанда, облыста 1899 жылы 2 арақ, 3 сыра қайнататын, 7 былғары және 2 ішек-қарын зауыты, 621 жұмысшымен 620 000 рубл өнім шығаратын салыстырмалы түрде ірі 14 өнеркәсіп орны ғана болды. Сол жылы мақта тазалау зауыттарында 47 мың тонна таза талшық алынды; оларда 3805 жұмысшы болды; мақтаны тазалау мен тығыздаудан түскен түсім шамамен 889 000 рублді құрады.

Өңірде жұмыс істеген 9500 шағын қолөнер кәсіпорны азық-түліктен (негізінен ұн тарту, май тарту және тоқыма өнеркәсібі) басқа, кілем, аяқ киім, керамика және металл ыдыстар өндірді.

## Сауда
Сауда айналымы негізінен мақта саудасымен байланысты. Бұл саудаға көптеген компаниялар қатысып, болашақ мақтаға несие беріп, оны базарлардан сатып алушылардан және тікелей диқандардан сатып алды.

Өлкеден Түркістан мен Еуропалық Ресейдің басқа аймақтарына экспортталатын негізгі тауарлар мақта, жібек, жібек маталар, қойдың ішегі, елтірі терісі, аяқ киім, былғары, кілем, халат, жүн, күріш болды. Импорт – өнеркәсіп тауарлары, металдар, галантерея және отарлық тауарлар, соның ішінде шай (жасыл және қара) болды. 1899 жылы Қашқардан 770 250 рублді құрайтын тауарлар (маржан, ашудастар, қағаз мата, киіз, кілем, тері, т.б.) әкелінсе, 1 361 560 рублді құрайтын тауарлар (қант, иірімжіп, металдар, маталар, сіріңке, бояулар, т.б.) шығарылды.

## Көлік және байланыс
Өңірдің саудасы мен өндіргіш күштерін дамыту үшін 1899 жылы ашылған Орта Азия теміржолының құрылысы аса маңызды болды. Теміржол облыстың ішінде Қоқан, Жаңа Марғылан және Әндіжанның негізгі желілерін байланыстыра 236 км-ге созылды.

Пошта жолдары Ош – Әндіжан, Наманған – Шуст – Қоқан және Жаңа Марғылан – Наманған қалалары арасында өткен. Алай, Памир, Қаратегін, Қашқар және Жетісумен байланыс жартылай жазғы уақытта ғана жететін биік асулардан өтетін соқпақ жолдармен жүргізілді. Сырдарияда 15 паром өткелі болды. Пошта және телеграф байланысы пошта-телеграф кеңселерінде жүзеге асырылды.

## Сілтеме
* Царское Село кітапханасы (ХІХ-ХХ ғасырлардағы Ферғана облысының тарихына арналған кітаптар PDF форматында.) 

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы облыстары
Санат:Ферғана облысы (Ресей империясы)