open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кере қарыс

**Кере қарыс**. *«Кере қарыс маңдай ақыл-парасаттың қоймасы сияқты»* (Р. Әутәліпов, Той тарқар.). Сырт
қарағанда, тұрақты тіркес құрамындағы сөздердің кез
келгені, мағына жағынан, түсініксіздік тудырмайды.
Алайда, тіліміздің қазіргі түсіндірме сөздіктерінде әр
түрлі ұғымға нұсқайды. Екі томдық түсіндірме сөздікте
кере қарыс — кең, жазық; ал он томдықта кере қарыс —
қарыс жетпейтіндей кбз деп баяндалған. Шындап келгенде, осы екі сөздің алғашқы мағыналары нені аңғартқанын біле бермейміз.

Тунгус-маньчжур, моңғол тобындағы тілдер дерегінде хир, кірі, кирэ тұлғалас сөздер «өлшем», «өлшеу»
мағыналарын береді (ССТМЯ, I, 399). Ал ауыспалы мағыналары «көлем», «аумақ» сияқты түсінікке ие.
Дегенмен, алғашқы, тұңғыш мағынасын «өлшем» деп
қараймыз. Анығырақ айтқанда, «кере» сөзінің қазақшасы — «өлшеу».

Тіркестің екінші сыңары иран тілінен табылады
ғәрс — ен, енділік (Пер.-рус. сл., 1959). Қазақ тілінде
осы тұлға «қарыс» қалпына дейін өзгеріске түскен. Егер
«кере қарыс» сөзін алғашқы мағыналары бойынша қазақшаласақ «өлшеу енділік» немесе «енділікті өлшеу»,
«ендік өлшем» болар еді. Қазақтар қолданылысында
да осы жағдай анықтала түседі. Мысалы, «маңдайы кере
қарыс», «жылқының қазысы кере қарыс» іспеттес сөз
тіркестерінде заттың ұзын тұрқы емес, енділігі өлшеніп
отырғанын байқау қиын емес.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Ақсай көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Бетонный көшесі. Ақсай көшесі Н.Гоголь көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 725,5 м.
Ақсай - Қарағанды облысы, Шалқар алабындағы өзен. Ұзындығы -87 шақырым. Ұлытаудың солтүстік-батыс беткейінен бастау алып, Бозшакөл көліне 2 шақырым жетпей құрғап қалады. Суы көктемде ғана ішуге жарамды.

## Дереккөздер
Момышұлы атындағы көше (Алматы)

right|thumb
Көшеге өрліктің символы, ұлтжандылықтың үлгісі, белгілі жазушы, Панфиловшылар дивизиясы полкінің қолбасшысы, аты аңызға айналған халық қаһарманы, Кеңес одағының батыры **Бауыржан Момышұлының** есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 31.01.1985 №3153 шешімі) берілген. Бауыржан Момышұлы (1910-1982) Жамбыл облысы Жуалы ауданының Көлбастау елді мекенінде дүниеге келген. Ол - «Артымызда Мәскеу», «Төлеген Тоқтаров», «Генерал Панфилов», «Ұшқан ұя» шығармаларының авторы.

Көше Әуезов ауданында орналасқан. Райымбек даңғылынан басталып, Новостройка көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Төле би, Жұбанов, Абай, Шаляпин көшелерін қиып өтеді. Көшенің ұзындығы - 4500 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Керіс, ұрыс-керіс

**Керіс, ұрыс-керіс**. Қос сөз құрамындағы сыңарлардың ішінде тарихына назар аударуды қажет етеніні — екінші, «керіс» тұлғасы. 

Тілімізде «ұрыс» тұлғасына қарағанда сирегірек қолданылады. ' (Б. Соқпақбаев.
Жекпе-жек.). Тұлға жағынан ерекше болып көрінгенімен екі сөздің де мағынасы бірдей екенін тува тілінің дерегінен көреміз қырыш — ұрыс (Рус.-тув. сл., 1980, 573). Осы тұрғыдан қарағанда, тіліміздегі «ұрыс-керіс» қайталама қос сөз деп қарап, оның «ұрыс-ұрыс» деп айтудан айырмасы шамалы екендігі аңғарылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Қылау түспеу

**Қылау**, **қылау түспеу**. Қазіргі түсінігімізде — дақ түспеген, нұқсан келмеген дегенді сөзінеміз. «... тасқа 3,5 ғасырдан бері қылау түспепті» (Т. Ахтанов, Үндістан.).
Жалпы мағынасы түсінікті болғанмен «қылау» сөзінің жеке басының әуелде нендей нәрсе, құбылыс атауына арналғанын әркім біле бермейді. Алайда, түркі тілінде ертеден келе жатқандығын және белгілі бір затқа атау болғандығын башқұрт тілі дерегінен білеміз: қылау — көзге түскен ақ (ноғала) . Бұл сөз бұрын қазақ тілінде де өз мағынасында қолданылуы мүмкін. Кейінгі кездерде басқа бір нәрсеге түскен дақ, басқа да жарамсыз белгілерді көзге түскен ақпен ұқсатудан «қылау» сөзі «түсу» етістігімен тіркесте ғана сақталғандығын көрдік. Мұндай құбылыстарға алда талай кездесеміз.
 
## Дереккөздер
Ен, ен байлық

Бұдан біз көл-көсір, ағыл-тегіл, мол мағыналарын түсінеміз. *«Есенейдің ен дәулеті шалқып т9рған шақта...»* (Сәбит Мұқанұлы Мұқанов, Аққан жұлдыз) .

Мысалда көрінгендей, *«ен»* сөзі тек *«байлықпен»* ғана тіркеспей, басқа да молшылық мағынасын беретін сөздермен де қосылып келе береді екен. Бізге дәл қазір
*«байлық»*, *«дәулет»* сияқты сездердің алдында келетін *«ен»* тұлғасының алғашқы мағынасын, төркінін табу қажет. Сөз төркінін түркі, әрі кетсе моңғол тобындағы тілдерден табамыз. 1954 жылғы моңғолша-қазақша сөздікте: *энх* — тыныш, бейбіт, ал 1977 жылғы қазақша-моңғолша сөздікте: *энх* — дарқан мағыналарында көрінеді.

Осы соңғы *«энх»* мағынасы жағынан *«байлық»* сөзімен тіркесуге лайықты. Қазақ тілінде сөздің тек *«эн»* түбірі, ғана қабылданған. Сонда, ең байлық, ен дәулет деген *«дарқан байлық»*, *«дарқан дәулет»* тіркестерімен, мағынасы жағынан бара-бар екендігі байқалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Мүсәпір

**Мүсәпір.** Бүгінгі күнде қазақтар қолданып жүрген мағынасы — жоқшылық зардабын көп тартқан, бейшара, қарып-қасер, сорлы; қайыршы. «...мүсәпір шалдың алдына аудара салып, жүріп кетеді» (А. Жұбанов, Замана.).

Сөздің шыққан тегі араб тілі мусафыр — 1) саяқатшы; 2) жолаушы; 3) қонақ. Араб тілінің өзінде бұл оның
алғашқы мағынасы емес. Бұл жерде сөздің мағынасымен бірге дыбыстық құрамына да өзгеріс кірген. Сөз түбірі «сафар» (жол, жорық, саяқат мағыналарында қолданылады). Осы түбірдің алдына сол тілге тән -мү қосымшасы (префикс) қосылып, «мүсәпір» туынды сөзі пайда болған. Қазіргі тілімізде «сафар» сөзі «сапар» қалпында дыбысталып «жол, жолға шығу» мағыналарында да, адам аты қалпында да қолданылатынын білеміз. Сөйтіп, тілімізде «мүсәпір» сөзінің шамадан тыс мағына өзгерісіне түскендігі байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қымыран

**Қымыран** — сүттен ашытылып жасалған сұйық тамақ — айранның бір түрі немесе түйенің шұбаты мен сиыр сүтінің араласы. Қазақ тілінде «қырсыққанда қымыран іриді» деген мәтел бар. Егер қымыранның бастапқы мағынасы осындай болса, оның іруі заңды. Бірақ оңай іритін затты, қазақтың сөз саптаудағы дәстүрі бойынша, қырсықтың сипатына сай деп ұғынып, идиома ішіне кіргізе қоймаса керек еді. Сондықтан да «қымыран» — құрамы жағынан басқа бір сұйық тағам болуы керек деген ой туады. Бұл ойдың онша оқшау еместігіне тува тілінің дерегі куә: хымыраан — өте қою емес, болмашы ғана сүтпен ағартылған сұйық шай. Ой елегінен өткізе бағдарласақ, шайдың іри қоюының өзі екі талай. Осы себептен де асқынған қырсықты бейнелеуге сүттен жасалған сусыннан гөрі, іри қоймайтын шайдың балама ретінде алынуы нанымды.

## Дереккөздер


Санат:Сүт тағамдары
Ақселеу көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Степной көшесі. «Заречное» тұрғын алабы. Ақселеу көшесі Қаратөбе көшесінен басталып, Жиделі көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 224,4 м.
Ақселеу - Сарыарқа даласында ең көп өсетін шөп атауы. Түсі ақшыл сары, биіктігі 20 ем шамасындағы өсімдік.

## Дереккөздер
Кебең

**Кебең.** Тез семірген, еті бос жылқы малын осылай
атау тілімізде дағдыға айналған. *«Жазғы тұрғы көкпен көбең семірген желқуық айғырлар қайта мінілді»* (Мұхтар Омарханұлы Әуезов, Көксерек).
Мұндай тез семірген жылқы көп мініс бермей, борпылдақ болып, етінен тез айырылады. Осы қасиетіне
қарай, «көбең» деген атауға ие болған. Бұл сөз басқа
сөздермен көп тіркесе де бермейді. Бізге алғашқы мағынасы нені аңғартатыны да белгісіз.
Біздің шамалауымызша, алғаш ол бос, көпсіп тұратын қасиетке ие нәрсенің атауы болған тәрізді. Іздестіре
келгенде жорамалымыздың теріске кетпегендігін байқаймыз. Тува тілінде «хевең» тұлғалас сөздің мағынасы — мақта дегенді үғындырады (Рус.-тув. сл., 1980,
60). Демек, ерте кездерде қазіргі «мақта» орнына қазақ тілінде «көбең» сезі қолданылып, кейін ұмытылып,
тек қана соған ұқсатудан қалыптасқан кейбір тіркестерде сақталып қалған тәрізді. Әрі кетсе, моңғолдардан
ауысып алынған сөз деуге де болады. Өйткені моңғол тілінде де «хөвөн» сөзі біздегі «мақта» мағынасында
айтылады (Қаз.-мон. сез., 1977, 212). Осы соңғы жорамалымыз шындыққа жақын көрінеді.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Қарсақбаев атындағы көше (Алматы)

Көшеге балаларға арналған фильмдердің хас шебері, қазақ кинорежиссері, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Абдолла Қарсақбаевтың (1926-1983) есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 27 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/765 қаулысы) берілген. Ол өмір бойы «Қазақфильм» киностудиясында еңбек еткен. «Беймаза таң», «Даладағы қуғын», «Менің атым Қожа», «Менің ағам» секілді т.б. фильмдерді түсірген. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Бұрынғы атаулары: 22-ші көше; Зеленая көшесі. Көшенін ұзындығы - 800 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Ақсеңгір көшесі (Астана қаласы)

Бұрынғы атауы Н. Пирогов көшесі. Ақсеңгір көшесі Үшқоңыр көшесінен басталады. Ұзындығы - 903,8 м.
Ақсеңгір сөзі «биік, заңғар» деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Астана көшелері
Михаил Шолохов көшесі (Астана)

**Михаил Шолохов көшесі (Астана)** - Михаил Шолохов көшесі Ырыс орамынан басталып, Жолымбет көшесінде
аяқталады. Балтакөл орамы мен И. Дунаевский көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 972 метр.
Михаил Александрович Шолохов (1905-1984) - жазушы, қоғам қайраткері, КСРО Ғылым Академиясының академигі, екі мәрте
Социалистік Еңбек Ері, Нобель сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Жәкен Молдаспанұлы Молдажаров

**Жәкен Молдаспанұлы  Молдажаров** (26. 5. 1931 жылы туған, Ақмола облысы, Ақкөл ауданы -27. 9. 1995, Алматы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент. Ақмола педагогикалық училищесін (1949), Алматы шет тілдер институтын (1955) бітірген. 1955—1956 ж. мектепте мұғалім. 1956 жылдан Алматы шет тілдер институтында оқытушы, доцент, проректор болып қызмет істеген. 1985- 1992 ж. Казақтың қыздар педагогикалық институтында шетел тілдері кафедрасының меңгерушісі. 1992 жылдан өмірінің соңына дейін "Қайнар" университетінің бірінші проректоры, профессор қызметтерін атқарды. Профессор А. Ысқақовтың жетекшілігімен "Қазақ лингвистикалық терминологиясының қалыптасуы мен дамуы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Қазақ тілі стилистикасы мен ағылшын және қазақ тілдерін салыстырмалы зерттеу саласында еңбек етті. 80-нен аса ғылымы еңбектің авторы.
## Шығармалары:
*Устный вводный курс английского языка. Ү класс (в помощь учителю английского языка). А.,1964; 
*Становление и развитие казахской лингвистической терминологии. АКД., А., 1972; 
*Методическое пособие пo английскому языку для студентов. А., 1992; 
*Казахско-русско-немецкий разговорник. А., 1992 (авт. бірі).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көбең, ала көбең

**Көбең, ала кебең.** Тілімізде *«таң атар-атпас, алагеуім»* және *«ымырт жабыла, қараңғы түсе»* сияқты екі
мағынада қолданылады. *«Ала көбеңнен оянып, дереу қағаз-қарындаштарына жармасты»* (Б. Тоғысбаев, Алдыңғы.). «Кешкі ала көбең уақыт еді» (А. Лекеров, Тұз
гүлі).
«Ала көбең» тіркесі —«алагеуім» сөзімен синонимдес.
Соңғы сездің (алагеуім) төркіні жөнінде бұрын бір автор жазған болатын-ды. Сондықтан біз оған тоқталмаймыз.

Қазіргі тілімізде «ала» сөзі жеке түрып та жиі қолданылса, ал «көбеңде» ондай қасиет жоқ. Алайда, кейбір түркі тілдерінде, дәлірек көрсетсек, хакас тілінде
«кебең» жеке қолданылып та, өзіне меншікті мағынасын сақтайды көбең — қара көк (Хак.-рус. сл., 1953).
Кейде бұл тілде — сағым, бұлдыр мағынасына да ие.
Ойлап қараған адамға, түн мен таң немесе күңбату мен ымырт аралығындағы кез осы түстес (қара көк) болатынын байқау қиын емес. Осы түстін алдына «ала» қосылып, белгілі бір мезгілді көрсететін болып қалыптасқан сияқты. «Ала» жәрдемімен жасалған тілімізде бұл
сияқты түр, түсті білдіретін тіркестер аз емес (ала көлеңке, ала шабыр, ала шұбар т. б.).
Біздіңше, «геуім», «көбең» сөздерінің алғашқы түбірі бәрімізге аян — «көк» сөзі болуы ықтимал. Мұны біз
түркі тілдеріндегі дыбыс сәйкестіктеріне сүйене айтып
отырмыз. Тілімізде «к», «у», «п» т. б. дыбыстар бірінің
орнын бірі алмастырып отыратын жағдай жоқ емес
(елік — елу, жау — жап, егек — егеу және көптеген мысалдар табуға болады).
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Майқайың көшесі (Астана)

**Майқайың көшесі (Астана)** бұрынғы атауы №62 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ ). Майқайың көшесі Дауылпаз көшесінен басталып, Манас даңғылында аяқталады.
Арқат орамы мен Балталы көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 406,5 метр.
Майқайың — Павлодар облысы, Баянауыл ауданындағы кент, округ
орталығы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қастеев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қылқалам шебері, Қазақстаның халық суретшісі Әбілхан Қастеевтің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 15.01.1975 № 11А шешімі) берілген. Әбілхан Қастеев (1904-1973) Талдықорған аймағында дүниеге келген. Ол - «Түрксіб», «Амангелді», «Шоқан Уәлиханов», т.б. туындылардың авторы. Қылқалам шеберінің есімі Алматыдағы Мемлекеттік өнер мұражайына берілген. Көше Медеу ауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - Подгорная көшесі. Көшенің үзындығы - 1450 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Ақсу көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ме20 көше. «Көктал» тұрғын алабы. Ақсу көшесі Наурыз көшесінен басталып, Зайсан көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 276,2 м.
Ақсу - Жетісу облысы Ақсу, Алакөл аудандарындағы өзен. Жетісу Алатауының 4000 м биіктікте орналасқан мұздықтарынан бастау алып, Балқаш көліне құяды. Ақсу өзенінің ұзындығы - 316 шақырым.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мурманск көшесі (Алматы)

right|thumb
Көшеге Ресей Федерациясы аумағында орналасқан батыр қаланың, Баренцев теңізіндегі Кольский шығанағының шығыс жағалауындағы көпжылдық мұзды жартасты аймақта, Солтүстік поляр шеңберінен жоғары орналасқан Мурманск облысы орталығының атауы (Алматы қаласы атқару комитетінің 23.02.1955 №6 шешімі) берілген. 

Көше Жетісу ауданында орналасқан. Шәмиев көшесінен басталып, Ақбаев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. 

Көшенің ұзындығы - 800 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Еділ Әкішұлы Молдатаев

**Еділ Әкішұлы  Молдатаев** (10. 8. 1926 жылы туған Павлодар облысы, Баянауыл) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1972), доцент (1979). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1950-1954 ж. Германияда механизацияланған 8-гвардияда қызмет атқарған. 1955-1960 ж. Алматы педагогикалық шетел тілдері институтының неміс тілі факультетінде оқиды. 1960-1961 ж. осы институттың лексикологиялық кафедрасында оқытушы. 1961-1978 ж. неміс тілі факультетінің деканы. 1978-1984 ж. неміс тілі фонетикасы кафедрасының меңгерушісі. 1985 жылдан Әлем тілдері мемлекеттік университетінің неміс тілі факультетінің фонетика кафедрасында доцент. Профессор М. М. Копыленконың жетекшілігімен *"Орыс және қазақ тілдеріндегі спорт терминдері"* деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми еңбек жазған. Ғылыми еңбектері қазақ, орыс, неміс тілдері мәселелеріне арналған. Оқулық жазуға қатысып, қазақша-немісше тілашарлар жасаған. Бірнеше медапьдармен марапатталған. 
## Шығармалары:
*Термины спорта в русском и казахском языке. АКД., А., 1972; 
*Казахско-немецкий разговорник для 5—8 классов. А., 1966(авт. бірі); 
*Казахско-немецкий разговорник для 9 класса. А., 1968 (авт. бірі); 
*Вводно фонетический курс немецкого языка. А., 1985; 
*Немецкий язык (учебное пособие). А., 1987(авт. бірі).
## Дереккөздер


Санат:КСРО филологтары
Ақсу-Аюлы көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 55 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Ақсу-Аюлы көшесі Талғар көшесінен басталып, Зеренді көшесінде аяқталады. Обаған көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 544,9 м.
Ақсу-Аюлы - қола дәуірінің орта және соңғы кезеңдерінің ескерткіштері. Ақсу-Аюлы кенті Қарағанды облысы, Шет ауданынан солтүстікке қарай 3 шақырым жерде орналасқан. Қорымдағы молалар Андронов, Беғазы-Дәндібай мәдениетіне жатады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Қасымов атындағы көше (Алматы)

Көшеге төкпе ақын, әнші, Қазақ КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері Қамар Қасымовтың есімі Алматы қаласы атқару комитетінің 27.11.1977 № 128 шешімі) берілген. 

Қасымов Қамар (1893-1966) Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. Қазақ ұлттық аспаптарының шебері. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Бұхар жырау көшесінен басталып, әл Фараби даңғылына дейін созылып жатыр. Попов, Тимирязев, Павлов көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Весновская көшесі. Көшөнің ұзындығы - 1820 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Бағдан Қатайқызы Момынова

**Бағдан Қатайқызы Момынова** (26. 6. 1957 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданы, Топтерек ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1993).

## Өмірбаяны
* ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1979).
* 1989-1992 ж. аталған университеттің аспирантурасында оқыды.
* X. Кәрімовтың жетекшілігімен "Қазақ" газетіндегі қоғамдық-саяси лексика" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.

## Шығармалары:
* Общественно-политическая лексика газеты "Казах". АКД., А., 1993; 
* "Қазақ" газеті және Абайдың қара сөздері (қоғамдық-саяси лексикадағы тарихи сабақтастық). А., 1995; 
* Қазақ тілінің тарихи грамматикасы. Оқу бағдарламасы. А., 1997.

## Дереккөздер

Санат:26 маусымда туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Күршім ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Мырғайға бату

**Мырғайға бату.** Бұл сөз тіркесінің мағынасы — қарық болды, кенелді сияқты ұғымдарға нұсқайды. «...егер
Жарыпшыққанға да қызыл балықтар ұрық салар болса, қандай мырғамға батар едім...» (Ғ. Сланов, Дөң асқан).

Түсіндірме сөздікте «мырғай», жазушылар шығармасынан алынған мысалда «мырғам» тұлғаларында кездесуіне таңырқауға да болмайды. Тіпті орфографиялық сөздікте бұл тұлғалас сөз кездеспейді де. Мұның да өзіндік себептері жоқ емес. Ол себеп — сөздің ежелден қазақ тіліне меншікті болмай, басқа тілден ауысып келуімен байланысты.

Сөздің арғы тегі — араб тілі. Онда дәл осымен сәйкес «марехи» тұлғалы сөз біздегі «бәлі, жарайсың» деген
сияқты одағай орнына айтылады. Бірақ бұл сол тілдің өзінде туынды тұлға мен ауыспалы мағына. Шын мәнісінде, сездің алғашқы түбірі — «марах», ал мағынасы — қуаныш, шаттық, көңіл тасу. Қазіргі тілімізде қолданылып жүрген «мереке» сөзінің өзі де арабтың осы сөзінің дыбыстық өзгеріске түскен түрі болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мыту

**Мыту.** Тілімізде бұл тұлғаның «мытқу», «мытыңқыpay» іспеттес түрлері де кездеседі. Түсіндірме сөздікте «мытқытып жіберу» деген тіркеске — қатты қысып жіберу, батыра ұстау мағыналарын жағыстырады. «Оны мытыңқырап қысып жібердім де, жерге атып ұрдым» (М. Танекеев, Қажымұқан.).

Қазіргі біз қолданып жүрген мағына, қалай болғанда да, қазақ тіліне ауысқаннан кейін пайда болған. Сөздің алғашқы төркіні — иран (парсы) тілі: мошт — жұдырық. Осы тілден қырғыз тіліне ауысқанда тұлғасы «муш», өзбектерде «мушт» болып езгерген де мағынасы «жұдырық» қалпында қала берген. Қазақ тілі өз заңдылығына сәйкестіріп «мыт» дыбыстық құрамына дейін өзгерткен. Жалпы түркі тілдерінде «ш» мен «т» дыбыстарының бірінің орнына бірі Жұмсалуы жиі құбылыс. Мысалы, біздің тіліміздегі «қашыр» сөзі кейбір түркі тілдерінде «қатыр» (құмықша) болып дыбысталады. Мұны былай қойғанда, парсы тобына жататын сарыкөл тілінде «мыт» болып тұлғаланып, «жұдырық» мағынасын беретіндігін көреміз.

Осы деректерді жинастыра келіп, қорыта айтқанда, алғашқы мағынасы «жұдырық» болған. Осыған сәйкес «мыту» дегеніміз «жұдырықтау», ал «мытып немесе мытқытып жіберу» сөз тіркесі — жұдырықтап жіберу дегенді түсіндіреді.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Майтөбе көшесі (Астана)

**Майтөбе көшесі (Астана)**бұрынғы атауы Воронежский көшесі. Майтөбе көшесі Ағадыр көшесінен
басталып, Сарықұм көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 666,5 метр.
*[[Майтөбе (бекініс орны)|Майтөбе]]* - айналасы дуалмен қоршалған бекіністі мекен, дуалдың
құлаған орны қазір төбе болып жатыр. Кейбір деректер мен төбе
үстінен теріп алынған ыдыс-аяқтар сынықтарына қарағанда, Майтөбе
тұрғындары ХІ-ХУ ғасырларда өмір сүрген. Қазір осы аттас Жамбыл облысы, Талас ауданында ауыл бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ақсу-Жабағылы көшесі (Астана қаласы)

**Ақсу-Жабағылы көшесі**. Бұрынғы атауы — Ф.Глинка көшесі. Ақсу-Жабағылы көшесі Қ.Кемеңгерұлы көшесінен басталып, Өндіріс көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 734,1 м.

Ақсу-Жабағылы - Талас Алатауының (Батыс Тянь-Шань) солтүстік-батыс бөлігін және Өгем жотасын алып жатқан, 1926 жылы құрылған Қазақстандағы тұңғыш қорық. Жерінің жалпы ауданы - 75,09 мың га. Қазір Ақсу-Жабағылы қорығы ЮНЕСКО жасаған дүниежүзілік қорықтар тізіміне енген. Ақсу-Жабағылы қорығы - табиғаттың нағыз ғылыми лабораториясы, онда ғылыми зерттеу жұмыстары үзбей жүргізіледі. Ғалымдар қорықтың табиғат байлықтары жөнінде 400-ден астам еңбектер жариялады.

## Дереккөздер


Санат:Астана көшелері
Төңкеру

**Төңкеру** Сездің негізгі мағынасы — бір нәрсенің астын үстіне қарату, аударып тастау. «Ол ауылдың ортасына Исабайдың келісін төңкеріп, үстел қып, мәжіліс ашты» (I. Жансүгіров, Шығ. жин.). Біз түсіндірме сөздік берген түсінікті өзімізше анықтай түссек, «астын үстіне қарату» дегеніміз «түбін үстіне қаратумен» мағыналас. Бұлай құбылтуымыздың
себебі — мәселенің түйінін шешу үшін бізге «түп» сөзі қажет. Белгілі де беделді ғалымның сөздігі бойынша, «төңкер» етістігінің түбірі —«төң» шағатайдың кітаби тілінде қазіргі түсінігіміздегі «түп» (ыдыстың түбі) мағынасын берген. «Төң» сөзінен туған «төңдер» етістігі (қазіргі қазақ тіліндегі «төңкер» ұғымында) М. Қашқари кезінде қолданылған. Қазіргі түркі тілдерінде: якуттарда — «таңнар», хакас тілінде—«түңдер» және т. б. нәрсенің түбін жоғары қаратып қою, аудару түсініктерінде қолданылады. Осы деректердің бәрі — қазіргі кезде «түп» аталынып жүрген мағынаның көне заманда
«төң» қалпында тұлғаланғандығының бұлжытпас куәсі. Қазақ тілінде өзімізге тән -кер жұрнағы қосылуы нәтижесінде көп заман бұрын «төңкер» етістігі қалыптасқан. Сөйтіп, «төңкер» сөзінің тура мағынасы — түбін үстіне шығару.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мусин атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың дарынды өнерпазы, кино және театр актері, Қазақстанның халық әртісі Шахан Мусиннің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 24.12.2003 № 26 шешімі мен Алматы қаласы әкімшілігінің 26.12.2003 № 5/764 қаулысы) берілген. Мусин Шахан (1913-1999) Павлодар облысы Май ауданы Үлкен Ақжар мекенінде дүниеге келген. Көше Әуезов ауданындағы «Таугүл-3» шағынауданында орналасқан.  Гагарин даңғылынан басталып, Розыбакиев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр.Көшенің ұзындығы - 406 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қашқар көшесі (Алматы)

right|thumbКөшеге Тянь-Шань етегінен оңтүстікке қарай Батыс Қытай аумағында орналасқан қала атауы берілген. Көше Бостандық, Алмалы, Жетісу аудандарын басып өтеді. Мақатаев көшесінен басталып, Абай даңғылына дейін созылып жатыр. Гоголь, Әйтеке би, Қазыбек би, Төле би көшелерін қиып өтеді. Көшенін ұзындығы - 1200 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Мақат көшесі (Астана)

**Мақат көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы 1-Карьерный көшесі. *Мақат* көшесі Бестөбе көшесінен басталып, Шет көшесінде аяқталады. А. Чехов көшесімен қиылысады. Ұзындығы -
472,3 метр.
Мақат - Атырау облысы, Мақат ауданының орталығы, кент. Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 120 шақырым жерде орналасқан.
*Мақат* - облыстағы мұнай өндіру өнеркәсібінің маңызды орталығы
және ірі темір жол торабы болып табылады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Фразеологиялық тізбек

**Фразеологиялық тізбек**  - еркін тіркесті ауыспалы мағынада қолдану. Яғни тұрақты тіркес сыңарларының бастапқы лексикалы мағынасы бүтіндей жойылмағанымен, жойылуға жақындап, күңгірт тарта бастауы. Мұнда ерікті мағынасындағы сөз бен фразеология қалпындағы сөздің тіркесуінен жасалып, сол тізбек күйінде қолданылады. Мысалы, бота көз, қоян жүрек, асқар бел, тоң мойын, сойдақ тіс, қауға бас, оймақ ауыз, бауырсақ мұрын, кем иек, қабырға ағайын, көк жұлын, жүйке тамыр, аш бүйір, еркек кіндік, салқын қанды т. б. Фразеологиялық тізбек тің құрамындағы ерікті (тура) мағынадағы сөздің сан алуан сөздермен тіркесіп жұмсалу қабілеті болса, фразеология туынды мағынадағы сөз бірді-екілі сөзбен ғана шектеліп қолданылады. Мысалы, көк бет, қысыр сөз, қасқа жол деген Фразеологиялық тізбектердің қурамындағы бет (жалпақ бет, дөңгелек бет, сопақ бет), сөз (аз сөз, көп сөз, дұрыс сөз, бұрыс сөз), жол (ұлкен жол, қара жол, соқпақ жол) деген бірнеше сөздермен тіркесіп қолданыла берсе, фразеология мағынадағы көксөзі бет сөзімен, сөз — қысыр сөзімен, жол — қасқа сөзімен ғана тіркеседі. Фразеологиялық тізбек  сыңарларының бастапқы мағынасы онша ашық та айқын болмағанымен, солғын тартып сөзіліп турады. Мысалы, көз ұшында, көз жеткісіз, көзін тырнап ашқалы, көзі тірісінде, көз шалым жер, көз барда, көзімдей көр, көзі жоғалды, көзі ілінді, көзі жетті т. б. Фразеологиялық байлаулы мағынадағы сөздің қолдану шеңбері шектеулі болады. Фразеологиялық тізбек  құрылым-құрылысы жағынан екі топқа бөлінеді:
# Құрылым-құрылысы сөздердің белгілі бір тіркесі болып келетін фразеологизмдер. Мысалы, шақша бас, қарақаткөз, ашықауыз, ала қол, бүйрек бет, қамыт аяқ, құба жон, қалқан құлақ, мұрты шағылмаған, жауырын құрлы көрмеді, саусақпен санарлықтай, кең иықты, ат жақты, иығы босады, алақанның аясындай, бармақ қазы, езуі жиылмайды, тісін басты, қас қарайды, кірпік қаққанша, сақалды басымен, ку гілді, кеңірдектен келді, тумсығы батпады, еңбегі қатпаған, төбесі тесік, өр көкірек, арқасы бар, бүйірі шықты, мұрынның қанындай т. б. 
# Құрылым-құрылысы жағынан сөйлемге тең фразеологизмдер. Мысалы, бір қолын екі ете алмады, екі иығынан дем алды, табанын жергө тигізбеді, аузына ақ ит кіріп, қара ит шықғы, көзіне көк шыбын үймелетті, кәрер таңқы көзімен атырды, аяқ-қолын бауырына алды, басы ауырып, балтыры сыздады, жеңген иттің желкесінен алды, көңілі су сепкендей басылды, қой үстінде боз торғай жумырт қалады т. б.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Мінгесу

**Мінгесу.** Көлікке, дәлірек айтқанда, атқа, түйеге бірі алдына, бірі артына отырып екі адамның орналасуын тілімізде «мінгесу» етістігі арқылы түсіндіріледі. «Бір атқа мінгескен екі адам ауыл алдындағы жылға тасасына түсті» (Ә. Көшімов, Қысталаң.).

Сырт қараған адамға «мінгес» сөзінің түбірі «мін» ал «гес» жұрнақ болып керінеді. Сездің түбірі «мін»
екені рас. Бірақ бұл түбірдің алғашқы мағынасы қазіргі ұғымдағыдай емес, басқаша, анық айтсақ «көтерілу, шығу» мағыналарын бергендігін ертедегі түркі жазба ескерткіштерінен білеміз. «Көтерілу» мағынасы осы кездегі алтай, телеуіт, ұйғыр тілдерінде сақталғандығын В. В. Радлов сөздігінен оқимыз. Бұл деректер арқылы «мін» сөзінің алғашқы мағынасын аша алдық.

Сөздің екінші құрамы -гес — біз ойлағандай сөзден сөз тудыратын қосымша еместігін де ежелгі түркі жазба ескерткіштерінің жәрдемі арқылы анықтай аламыз. М. Қашқари сөздігінде «кечік» тұлғалы сөздің мағынасы — «бір атқа екі адамды отырғызу» деп түсіндіріледі де, жақша ішінде «аттың сауыры» делініп, тұсына сұрақ белгісі қойылған. Бұдан байқайтынымыз, ерте кездің өзінде «мін» түбір сөзінсіз-ақ «кечік» сөзі жеке тұрып та қазіргі кездегі «мінгес»-тің беретін мағынасын ұғындыра алғанын аңғарамыз. Кейін келе «мін» мен «кечік» сөзі біріге отырып «мінгес» тұлғасына Дейін өзгерген. Оның өзгеріс жолы: мін + кечік>мінкечік>
мінкеч>мінгес. Бұл жерде сөз соңындағы «к» дыбысының түсірілуі мен біріккен кезде екінші сөздің басында-
ғы «к»-ның «г»-ге айналуы да түркі тілдёріндегі дыбыс өзгерісі заңдылықтарына қайшы келмейді (мыс., өзбек-
терде — сариқ, бізде — сары, ал екінші мысалға «бүгін» сөзінің бұл + күн сөздері қосындысы екенін еске салсақ
та жеткілікті). «Кечік» сөзінің тұңғыш мағынасы нені білдірген деген сұрақты, бар мүмкіншілігімізше, ашық
қалдырмау да қажет. Алайда, қолдағы тілдік деректердің тек жорамалға ғана күші жетерліктей. Мұнда біз,
жоғарыда жазған, «аттың сауыры» деген күмәнді тіркесті тілге тиек етпекпіз. Түркі тілдері ішінде кене сана-
латын якуттарда «арқа» (спина) мағынасы «көғүс» тұлғалы сөзбен беріледі. Осының өзі ертедегі түркі тілдерінде «ат сауырын» білдіретін «кечік» сезімен тұлғалас. Айырма — тек дыбыстардың орын алмастыруында (метатеза) ғана сияқты. Сөйтіп «кечік»-тің ертеректе «арқа» мағынасын берерлік те қасиеті болған тәрізді. Түркі тілдерінде «арқа» мағынасын берерлік басқа да сөздердің бар екендігіне тілімізде ұшырасатын «мінгесу» етістігімен мағыналас «мінгесіп- ұшқасу» қос сөзі арқылы да дәлелдеу қиынға соқпайды.

«Мінгесіп-ұшқасу» да екі адамның бір келік үстіне жайғасуын түсіндіреді. «Мінудің» мағынасы белгілі, ал
«ұшқасу» сөзінің мағынасын да түркі тілдерінен табамыз. Оның алғашқы тұлғасы «ұша» болғандығын өз тілімізден де білеміз. Түсіндірме сөздігімізде ол туралы түсінік берілген. Ал, Алтай төңірегіндегі кейбір түркі тілдерінде, дәлірек айтсақ хакастарда, «уча» біздегі «арқа» мағынасына мезгейді. Осыны еске ала келгенде, «мінгесіп-ұшқасудың» алғашқы мағынасы — «арқаға көтерілу» екен. Демек, бір аттың арқасына екі адамның мінуі. Әрине, алғашқы зат есім «уча»-ның етістікке айналғанын да ескерген жөн.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мінеу

**Мінеу.** Бұл сөздің де ежелгі мағынасы өзгеріп, қазір «біреудің кемшілігін көрсету, сынау...» сияқты түсінік иеленген. «... әр оқушының өзімізше кемшілігін тауып, мінеп жатырмыз» (Ә. Нұршайықов, Махабб.).
М. Қашқари сөздігінде «Мүне» дыбыстық құрамдағы сөз «кесу, қырқу, кесіп қысқарту» сияқты мағыналарда қолданылған.

Осы етістік кейін келе қазақ тілінде адам мінезі мен іс-әрекетіндегі артық, көрер көзге әбес жағдайларын сөз арқылы әшкере, ашып айтып, жоюға ниеттену қалпын білдірерлік мағынаға ауысқан. Дәл айтсақ, нақтылы қимылды білдіретін сөз дерексіз (абстракт) ұғымды білдіруге көшкен.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Мақтымқұлы көшесі (Астана)

**Мақтымқұлы көшесі (Астана)** - бұрынғы атауы Строительный көшесі. Мақтымқұлы көшесі І.Жансүгірұлы көшесі мен Абылай хан даңғылын қиып өтіп, М. Төлебаев көшесінде аяқталады.
Ұзындығы - 4335,2 метр.
Мақтымқұлы - 18 ғасырда өмір сүрген түрікменнің классик ақыны.
Хиуа қаласындағы Шерғазы медресесінде оқыған. «*Белгілі*», «*Ел
жақсысы*», «*Керекті*», «*Болмаса да*», «*Сүйдім сені*», «Налу», «Нұр түспес»,
«Өкінішпен өтіпсің» атты шығармалары бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Тұңғыш

**Тұңғыш** - бұл сөздің тілімізде «ең алғашқы, бірінші» мағынасын беретіні баршаға мәлім. 

 (Т. Молдағалиев, Қош.). 

Мағынасы — «бірінші», тұлғасы —«тун» қалпында болған. Осы тұлға қырғыз тілінде сақталып, бізде -ғыш жұрнағын қосып алған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Фразеологиялық тұтастық

**Фразеологиялық тұтастық** - фразеологизмнің құрамындағы сөздердің бір-бірімен тұтасып, жымдасып кеткен мағыналық жігін ешқандай ажыратуға болмайтын тұрақты тіркестер. Мысалы, мұрнынан шаншылып жүр, мұрнына су жетпеді дегеннен қолы тимеді, бұрылуға мұршасы болмады дегенді түсінеміз. Бұл мағына осындағы үш сөздің тұтас жиынтығынан келіп шығады. Түйдек ішіндегі жекелеген сөздерге талдау жасап, бірін екіншісінен беліп алуға болмайды. Түйені түгімен жұтты дегеннен ойсырата пара алу деген мағына туады. Бұл мағынаның жасалуына түйе, түк, жұту сөздерінің тікелей қатысы жоқ, соларды бірінен соң бірін тіркеп, жұбын жазбай қолдану арқылыжасалған. Фразеологиялық тұтастық жеке сөздердің іүтас жиынтығынан пайда болғанымен, олар іштей түрлі белшектерге белінбей, іс-әрекетті, сапа мен белгіні, зат пен құбылысты бір бүтін атау ретінде көрсетіп бере апады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Тұрман

**Тұрман** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — ер-тоқымның жабдығы. «Соның ішінде әсем тұрманы бар әдемі
шананың қос қара атын айдаған осы Мәмбетпен таныстым» (I. Жансүгіров, Шығ.). «Тұрман» сөзі тілімізде «ат-тұрман», «ер-тұрман» қос сөздері құрамында да кездеседі. Сөздің алғашқы төркіні — парсы тілі. Онда: дарэман — атқа қажетті әбзел мағынасына мезгейді. Түсіндірме сөздіктегі «ер-тоқым жабдығы» сияқты анықтама «тұрман» сөзінің тақиясына тарлау. Ер-тоқымның өзі атқа қажетті жабдықтың бір бөлегі ғой.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Көк (сөз)

**Көк**. Бұл жерде біздің әңгіме етпегіміз заттың түсіне
немесе жаңа шыққан жас шәп, аспанның синонимі ретінде айтылатын «көк» туралы емес. Осы «көк» не 10
томдық түсіндірме сөздігімізге, не орфографиялық сөздікке ілінбеген. Бірақ қазіргі қазақ халқының тілінде
жиі болмаса да, қолданыста болып тұратын сөз. Кейде
қарттардың аузынан шыққан «көгі жақсы», «көгі жаман» сияқты тіркестерде де кездеседі. Аталған сөздің
тілімізде өте ертеден келе жатқандығына ежелгі түркі
жазба ескерткіштері және қазіргі кейбір түркі тілдері деректері куә. Мысалы, Қашқари сөздігінде «кәкүң кім» сияқты тіркестің аудармасы — «сенің шыққан
тегің қандай?» дегенді ұғындырады (МҚ, II, 284).
В. Радловтың көрсетуінше, телеуіт тілінде «көгі» сөзі «ру» мағынасында қолданылатындығын байқаймыз
(В. Рад. ,Опыт.., II, 2, 1232).

Сөйтіп, «көк» сөзінің біз білетін мағыналарынан
басқа, ертеде жиі қолданылып, қазір сирек қолдану нәтижесінде ұмытылуға, естен шығуға айналып бара жатқан да мағынасы барлығын білдік.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Маржансу көшесі (Астана)

**Маржансу көшесі (Астана)** - бұрынғы атауы Встреча көшесі. Маржансу көшесі Мирный көшесінен
басталып, Арай көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 227 метр.
Маржансу - «*маржандай таза, мөлдір су*» деген мағынаны білдіреді.
Маржан арал - теңіз ақ тас түйіршіктері мен маржандар шоғырларынан
құрылған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мір, мірдің оғындай

**Мір, мірдің оғындай.** Тұрақты тіркестің қазіргі мағынасы — жанға қатты бататын, адам өңменінен өтетін
зәрлі сөз. «Біреудің шын мүсіркегені маған мірдің оғындай тиеді» («Лениншіл жас» газеті.).

Бізге тіркестің екінші сыңары «оғындай» сөзінің түбірін (оқ) талдау қажеттігі жоқ. Мағына жағынан күңгірт тартып, түсініксіздік тудыратыны бірінші сыңар — «мір». Кейде бұл түбір -дей жұрнағын қосып алып, «мірдей» қалпында жеке де қолданыла береді.

Айта кетерлік жағдай, Н. Оңдасынов пен Е. Бекмухаметов өздерінің қазақ тіліне енген араб, парсы сөздері туралы жазған кітаптарында «мір» сөзін арабтың «әмир» (әкім, бастық мағынасындағы) деген тұлғасынан қысқарған деп санап, оған «оғындай» сөзін тіркестіре отырып, көркем әдебиеттен мысалдар келтірген. Шынын айтсақ, мұның өзі шындыққа жанаспайтын жорамал. Әмірдің оғы ғана адам жанын жаралап, басқаның атқан оғы дарымауы — сенімге симастық жайт.

Ойға салсақ, бұл екі сөз (мір мен оқ) мағыналас, әрі кетсе, осы жағынан бірімен-бірі байланысты. Оны
тілдік деректермен анықтай түсуге болады. Өте ерте кезде адам баласына тағы хайуандарды аулау үшін құрал қажет болды.' Ол кездерде мұндай құрал қызметін жай ғана таяқ атқарған. Таяқ жақындағы ақды ұруға, алыстағыны атуға арналған. Кейбір түркі тілдерінде осындай қарапайым құрал мен оны қолдану әдісіне берілген атау бүгінгі күнге дейін сақталған. Мысалы, хакас тілінде «миргеле» тұлғасы «лақтыру» дегенді білдірсе, ал туваларда «мирге» таяқ мағынасында қолданылады.

Тофа тілінде де «таяқ» мағынасын «мерһе» аңғартса, алтай тілінде «мергеде»—лақтыру дегенді ұғындырады. «Таяқ» мағынасындағы көптеген «мирге» басқй түркі тілдерінде, соның ішінде, қазақ тілінде «оқ» сөзін меншіктенген. Біздің болжамымыз тунгус-маньчжур тілдерінің кейбір деректерімее анықтала түседі. Эвендерде «миир»— садақ оғы дегенге мезгесе, ал нанай тілінде «морали» деп «садақты» айтады.

Осыларға қарағанда, ерте заманда қазақтарда да «садақ» мағынасын «мір» сөзі бере алған. Уақыт өтіп,
қоғаім дамуымен қоса тіл байлығының өсуі нәтижесінде «мір» атауы «садақ» немесе «мылтық» сияқты сөздермев
алмастырылған. Алайда, алғашқы атау «мір» осы кезге дейін тіліміздегі тұрақты сөз тіркесінде сақталғандығының куәсі болып отырмыз. Сөйтіп, «тілі мірдің оғындай» дегеніміз қазіргі түсінік бойынша, «тілі садақ оғындай»
сияқты мағынамен бірдей.

Ескерте кетер бір жағдай — сөйлегенімізде «мір» сөзінің тілмен қосақтала айтылатын (тілмар) басқа да
дыбыстық түрі кездеседі. Бірақ мұндағы «мар» тұлғасын «мір» сөзімен сәйкестендіруге болмайды.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Автоморф функция

**Автоморф функция** - кешен аргументті қандай да болмасын бір бөлшек-сызықтық функция арқылы түрлендіргенде, мәндерін өзгерпейтін кешен айнымалды аналитикалық функция. Мұндай бөлшек-сызықтық түрлендірулер барлық бөлшек-сызықтық түрлендірулер тобының іштобын құрайды. Бұл іштопты, әдетте, автоморфизмдер тобы деп атайды.
Автоморф функция — g — кешендік жазықтық бөлшек-сызықтық түрлендіру группасының ішкі группа элементі болса G\subset\mathbb C облысында анықталған және сонда f(g(z))=f(z) шартын қанағаттандыратын f аналитикалық функция .
## Дереккөздер


Санат:Кешендік талдау
Фразеологиялық синонимдер

**Фразеологиялық синонимдер** — мән–мағынасы жағынан үйлесе келіп, бірінің орнына бірі балама болып қолданылатын тұрақты тіркестер. Қазақ тілі лексика синонимдерге қандай бай болса, Фразеологиялық синонимдерге де соншалықты бай. Бірақ олар өздерінің стильдік, мағыналық ерекшеліктерін сақтап отырады. Мысалы, аза бойы қаза болды, аза бойы тік турды, азар да безер болды, ат-тонын ала қашты дегенде мән-мағынасы жағынан бір-біріне жақын келгенімен, іштей өзіндік ерекшеліктері бар. 

Сол сияқты алғаны ас болмады, алғаны көзінен шықты, жегені желім болды, жегені желкесінен шықты, ішкен-жегені мұрынан шықты дегендер де белгілі бір ұғымды, жан-жақты сипаттап тұрғанымен, стильдік мәні жағынан бірдей емес. Фразеологиялық синонимдердер ұғымы жағынан бірінен-бірі сатылап өсіп, күшейіп отырады. Мысалы, көз (кірпік) ілмеді, көз шырымын алмады, түн баласына кірпік қақпады, түн ұйқысын төрт бөлді, көрер таңды көзімен аттырды дегенде әрбір Фразеологиялық синонимдернің алдыңғысынан соңғыларының қарқыны басым болып келеді. 

Фразеологиялық синонимдер сындық және үстеулік мағынада да кездеседі. Мысалы, сулулықты бейнелегенде: ай десе аузы бар, күн десе көзі бар, туған айдай, үріп ауызға салғандай, ай қабақ, алтын кірпік, қызыл ерін, еліктің баласындай, қыздың баласындай, ай мен күндей\ байлық, туралы: төрт түлігі сай, төрт құбыласы түгел, бес енесі бестен, не ішем, не жейім демейді, ішкені алдында, ішпегені артында, үріп ішіп, шайқап төгіп отыр; қатты ауырып жатқан адам жайлы: әл үстінде, өлім халінде, өлім аузында, өлі мен тірінің арасында, бір аяғы жерде, бір аяғы көрде деген тіркестер қолданылады. Фразеологиялық синонимдер керкем образ жасауда жиі қолданылады. 

Сондықтан бұлар тілдегі кез келген стильде тапғаусыз қолданыла бермейді. Бұлар көбіне көркем әдебиетте жиі қолданылады. Тілдегі лексикалық синонимдер мен Фразеологиялық синонимдер екеуі екі түрлі атапғанымен, түптеп келгенде, бір мақсатқа қызмет етеді. Ол мақсат ойлаған ойды нақты жеткізе отырып, жан-жақты баяндау болып табылады. Фразеологиялық синонимдер тәрізді тілдегі мақал-мәтелдер де бір- біріне синоним болып жумсалады. Бір ойды білдіру үшін мағыналас, мәндес бірнеше мақал-мәтел қолданылады. 

Мысалы, біреуге мап қайғы, біреуге жан қайғы; қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан кайғы; мысыққа ойын керек, тышқанға өлім керект. б. Бұл мақалдар үш түрлі құрылымда келгенімен, айтайын деген негізгі ой біреу ғана.Мақал-мәтелдердің өзді-өзіне синоним болуы Фразеологиялық синонимдерге ұқсас. Айырмасы тек мағынасында. Фразеологиялық синонимдер жеке сөздің орнына жүріп, соның білдіретін ұғымын білдірсе, мақал-мәтелдер тұтас сөйлемдік қызметте жұмсалып, әрқайсысы аяқталған ойды білдіреді. Мақал-мәтелдердің синонимдік қатынасы айтайын деген ой-пікірдің сарындас, үндес келіп, бір жерден шығуында.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Көлгір

**Көлгір**. Қазіргі түсінігімізде — мүләйім; жасанды қылық көрсету. *«Енді ол көңілденіп, көлгір сыпайылыққа ауысты»* (С. Омаров, Қиыр жол). *«Ойында ештеме
жоқ адамша... көлгірси қалды»* (X. Есенжанов, Көп
жыл.).
Адамның құбылмалы, тұрақсыз мінезін көрсетуде
ғана «көлгір» сөзі қолданылатыны әркімге мәлім. Осы
жағдайды ойға орайластыра қарап, біздің болжауымызша, сездің пайда болуы ұқсастыру, сәйкестірумен байланысты сияқты. Мысалы, моңғол тілінде «гялгар», «гулгуур» тұлғалы сөздер біздегі «тайғанақ», «сырғанақ» мағыналарында қолданылады (Қаз.-мон. сөз., 1977, 287, 291). Осы сөздер кейбір түркі тілдеріне ауысқанда, мағынасына да езгеріс кіргендігін тува тілінен көруге болады: көгүдер — азғыру, аздыру, еріксіз қызықтыру сияқты мағыналарды ұғындырады (Рус.-тув. сл., 1980, 320).
Дәл осы сияқты моңғол тіліндегі «гулгуур», «гялгар»
сездері қазақ тіліне ауысып, ұқсатудан туған мағынада
қолданылатын болған. «Ұқсатудан туған» деген пікірді
былай түсіндіруге болады — сөзінде түрақ жоқ, қулықпен құбылып түратын адамның тайғақ мүздан несі ар-
тық. Осындай реттермен жылпос жандарға «көлгір» сөзі
тағылған.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Көл-көсір

**Көл-көсір**. Қос сөздің бұл түрін естігенде белгілі бір
нәрсенің ете көп, ағыл-тегіл, мол екендігін әрқайсымыз
да түсінеміз: «Дәл осыны түсіндірудің езі оның бойына
көл-көсір күш бітіріп, сенімін арттырып жібереді»
(С. Сейітов, Сөз сұра.). Алайда, алғашқы кездегі, тұңғыш мағыналарының болғандығын түптеп, зерттей келгенде ғана анықтауға болады. Қос сөздің алғашқы сыңары — «кел» де теңеу арқылы пайда болған көптік,
молдықтың белгісі. Бірақ оның алғажіқы мағынасы қазіргі түсінігіміздегі «көл» емес. Ертедегі түркі тілдерінде
осы түбірлес етістік сөз болған. Мысалы, М. Қашқари
сөздігінде көлер — жиналу, топталу (су жөнінде) (ДТС,
314). Демек, судың бір жерге жиналуын түсіндірген.
Олай болса, ертеде «көлер су» немесе «көл су» дегеніміз, қазіргі тілімізге аударғанда—«жиналған су» болмақ. Бірақ алғашқы тұлға «көл су» қалыптасып, бері
келе «су» сөзі түсіп қалып, «кел» тұлғасы су көп жиналған жерге атау күйінде қала берген (Балқаш көлі,
Байқал көлі т. б.). Сөйтіп, қос сөзіміздің алғашқы сыңары — көл — жиналған, топталған дегенді аңғартады
екен.
Енді екінші сыңары — көсірдің түпкі тегі түркі тілінен еместігі сезіледі. Оның төркіні — араб тілі. Арабша
кусер — молшылық, өте кеп (Араб.-рус. сл., 1970).
Түркі және араб сөздерінің қабаттасуынан «кәл-кәсір» қос сөзі пайда болып, оның қазіргі қалыптағы аудармасы —«жиналған молшылық» дегенді ұғындырады.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Алеф

**Алеф** - финикийліктер алфавитінің бірінші әріпі. 
thumb|Алеф әрпінің жазбаша түрі
## Математикада
Г. Кантордың ұсынысы бойынша, ақырсыз жиындардың қуатын белгілеуге пайдалынады. Мысалы, саналымды жиынының қуаты Хо (оқылуы А. нөл) деп белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әліпбилер
Санат:Айрық беттер
Назар, назар салмау

**Назар, назар салмау.** Қазақ тіліндегі мағынасы — көңіл аудармау, зейін қоймау. «Сәулетай... ешкімге назар салмастан,... бұлардың дәл қасынан өте берді» (С. Мұратбеков, Дос іздеп.).

Сөздің шыққан тегі, төркіні—араб тілі: нәзәр — көз. Осы сөздің негізінде пайда болған оларда «қарау, көру,бақылау» сияқты туынды мағыналары да бар. «Назар салмау» тіркесінің нағыз қазақ тіліндегі сөзбе-сөз аудармасы — көз салмау болмақ.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Марқакөл көшесі (Астана)

**Марқакөл көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы №253 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ ).
*Марқакөл көшесі* Қарасаз көшесінен басталып, Балқантау көшесінде аяқталады.
Кәңгір, Таскескен, Арғанаты көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 435 метр.

Марқакөл - Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданындағы көл.
Мұнда Марқакөл қорығы орналасқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Бидаш Кұдабайқызы

**Бидаш Құдабайқызы** (Қоданқызы; 1850 - 
1927), Ұлытау өңіріндегі ел билігіне араласқан, әй-
елден шыққан белгілі қайраткер. Ибеске Мамай
Дүтбай ауылының қызы. Ол ел арасындағы түрлі
дау-тартыстарда билік құрып, өзінің әдептілігі,
әділеттілігі, шешендігі мен батырлығы арқасында
халық сүйіспеншілігіне бөленген ана. Бидаш есімі
Қожабай ақынның *«Ұсталып Бидаш кетті»* атты дастанында кезігеді. Түрмеге жабылған Бидашты
Бұзау болыс кепілдікке шығарып алады. Екінші
деректе, орыстың Ташкент бекінісіндегі 150-ге
тарта әскері Ұлытау жерін басып, Орынборға
қарай өтпекші болғанда, Бидаш болыстың рұқсат
бермегеніне қарамай, солдаттар баса-көктеп кіре
береді. 400-ге тарта қазақ жігітінің басын біріктіріп,
ұйқыда жатқан отрядка тұтқиылдан соққы беріп,
жеңілген орыстарды ізімен Ташкентке кері
қайтуға мәжбүр еткендігі туралы айтылады. Бұл
жолы да, осы қылығы үшін түрмеге жабылған
Бидашты босатып алуға Бұзау болыс араласады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Көрші (сөз)

**Көрші** – үйлері іргелес отбасылар.
 
## Көрші сөзінің мағынасы
«Көрші» сөзі қазақ тіліне моңғол тілінен ауысқан дерлік деректер жеткілікті. Біріншіден, біздегі «көрші мағынасын «хөрш» тұлғасы береді . Екіншіден, моңғол тілінің өзінде бұл сөздің «көрші» ұғымы алғашқы мағына еместігін көреміз. «Хөрш» тұлғасының моңғол тіліндегі әуелгі мағынасы біздегі «дәмдес» түсінігін берген (Сонда, 88). Ойға салып қарасақ та, қатар, іргелес үйдегі адамдар бірінің үйіне бірі кіріп, дәм-тұз татыспай тұрмайтыны бесенеден белгілі. Дәлірек айтқанда дәмдестік пайда болады. Демек, моңғол тіліндегі «хөрш», қазақ тіліндегі «көрші» сөздерінің тұңғыш мағынасы — «дәмдес» дегенді білдірген.

## Дәстүрлі қазақы ортадағы көрші ұғымының мәні мен түрлері
Дәстүрлі қазақы орта үшін моральді-этикалық мәні айырықша ұғым. Оны атқаратын реттеушілік фунциясына байланысты институт ретінде де қарастыруға болады.
Көшпелі ортада көршінің үш түрі болды: 
* біріншісі – үйлері іргелес отбасылар. Оны сыбай қонған көршілер деп атаған; 
* екіншісі – арасында бір-екі үй ғана аралайтын отбасылар; 
* үшіншісі – іргелес қоныстанған ауылдар. Мұндай ауылдар бір-бірін көрші ауыл деп атады.
Бір ауылдың ішіндегі көршілердің (басқа ауылдастардың да) ара қатынасы жақын ағайын деп аталатын туыстыққа байланыстың ежелден орныққан ұғымдары мен нормалары арқылы ұйымдастырылып және реттелініп отырылды (ата, әже, әке, шеше, аға, іні, әкпе, сіңілі, қарындас, келін, абысын және т.б.
Көрші ауылдардың арақатынасының институционалдық негізі ағайын, жамағайын сияқты туыстық байланыстың ұйымдастырушы формалары болды. Бірақ, ауылдағы көршілердің қатынасы, жоғарыда айтылғандай, этикалық мәнді болып келеді. Ел аузында ежелден кездесетін «құдай қосқан көрші» деп келетін сөз орамы осы жайтты білдірсе керек. Ауыл адамдарының арасындағы байланыстың осы түрі парыз, көрші қақысы деген сияқты көшпелі ортада ежелден қалыптасқан моральді-этикалық категорияларға негізделді. Бұлар белгілі дәрежеде, тіпті, социумдегі байланыстың нормалары мен принциптері функциясын да атқарды. Мұның бір көрнекі мысалы ретінде жоғарыда аталған көрші қақысы деген этикалық норманы (парызды) бұзған адамның әдеттік құқықтың қағидаларына сәйкес жүгініс, кейде, ақсақалдар кеңесі, тіпті, билер сотының шешімімен айыпқа тартылып отырғандығын айтуға болады.
Демек, жоғарыда айтылғандай, көшпелі ортада ұйымдастырушы және реттеуші функция атқарған көрші әлеуметтік қатынастың қазақ социумына тән іргелі институттарының бірі болды.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен неке (тарихи-этнографиялық шолу). Алматы: Ғылым, 1973; 
* Саққұлақұлы Е. Есім ханның ескі жолы. Қазақтың ата заңдары: құжаттар, деректер және зерттеулер. 4-том. Алматы: Жеті жарғы, 2005. 145-152 бб. 
* Зиманов С.З. Полное собрание сочинений в 10 томах. Алматы: Заң, 2009; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Сан антьесі

**Cан антьесі** - санның бүтін бөлігі. Нақты х санының бүтін бөлігі - осы саннан артық болмайтын бүтін сан. Бұл сан [х] немесе Е(х) деп белгіленеді де, «х санының бүтін бөлігі», (немесе «х-тен алынған бүтін бөлік», немесе «антье х», немесе «х-тен алынған антье») деп оқылады. А. - француз тілінен алынған entiere - сөзі. Мағынасы - бүтін х санының бүтін бөлігі Mx санының бүтін бөлігін алудыің екі жолын «төменгі» және «жоғарғы» \lfloor x \rfloor және \lceil x \rceil белгілеуән ұсынды сәйкесінше
.
Айверсона терминологиясы бойынша санды қай жағына қарай бүтіндеу керек екендік көпмәнділік мәселесі жоқ:
: 
\begin{matrix}
\lfloor 2{,}7 \rfloor  = 2, &  \lfloor -2{,}7 \rfloor  = -3, \\
\lceil 2{,}7 \rceil  = 3, & \lceil -2{,}7 \rceil = -2
\end{matrix}

## Анықтама
\lfloor  \, \cdot \, \rfloor\colon x \mapsto \lfloor  x  \rfloor төменгі функциясы ең үлкен x санынан кіші не тең бүтін санды айтады :
: \lfloor  x  \rfloor = \max\{ n \in \mathbb{Z} \mid n \leqslant x\}

\lceil \, \cdot \, \rceil\colon x \mapsto \lceil  x  \rceil жоңарғы функциясы ең кіші x санынан үлкен не тең бүтін санды айтады:
: \lceil  x  \rceil = \min\{ n \in \mathbb{Z} \mid n \geqslant x\}

Бұл анықтамалар келесі теңсіздіктерге бара-бар (ондағы *n* — бүтін сан)
:


\begin{align}
\lfloor  x  \rfloor = n & \Longleftrightarrow & n \leqslant x 

## Тағы қараңыз
* Санның бөлшек бөлігі

## Дереккөздер


Санат:Сандар теориясы
Санат:Дискреттік математика