2022 жылғы Қарақалпақстандағы наразылықтар

**Қарақалпақстандағы наразылықтар** — 2022 жылы Қарақалпақстандағы наразылық митингі ретінде басталып, қақтығыстарға ұласқан оқиғалар.

Наразылықтар 2022 жылғы 1 шілдеде Өзбекстан Конституциясының жаңа редакциясының жобасы қоғамдық талқылауға шығарылғаннан кейін басталды, онда Қарақалпақстан Республикасының мәртебесін сипаттаудан "егемен" сөзі алынып тасталды, сондай-ақ Республиканың Өзбекстаннан бөліну құқығы туралы ескерту алынып тасталды. Наразылықтар Қарақалпақстан Республикасының астанасы Нүкісте басталды, бірақ кейінірек Шымбай мен Мойнаққа таралды. Наразылық білдірушілер Конституцияның жаңа редакциясының жобасына қарсы шықты.

## Алғышарттары
### Ауданның бірегейлігі
Қарақалпақстан Республикасы – дүние жүзіндегі өмір сүруі бойынша ең қиын жерлердің бірі. Қарақалпақстан территориясының 85 пайыздан астамын Қызылқұм алып жатыр және Өзбекстан аумағының 40% құрайды. Өңірде су тапшылығы мәселесі бар. 2002 жылғы мәліметтер бойынша Қарақалпақстаннан Қазақстанға тұрақты тұру үшін 250 мыңнан астам адам көшіп келген, бұл Қарақалпақстан халқының бестен бір бөлігін құрайды. Сонымен қатар, экономикалық қиын жағдайда тұрған Қарақалпақстанда Арал теңізі деңгейінің төмендеуіне байланысты күрделі экологиялық жағдайға тап болды.

1932 жылы 20 наурызда РКФСР құрамындағы Қарақалпақстан автономиялық облысы РКФСР құрамындағы Қарақалпақстан АКСР болып қайта құрылды. 1936 жылы 5 желтоқсанда бұл автономиялық республика Өзбек КСР-нің құрамына қосылды.

1990 жылы 14 желтоқсанда Қарақалпақстан АКСР Жоғарғы Кеңесі жалпы халықтық референдум арқылы тәуелсіздік алуға мүмкіндік беретін егемендік туралы Декларацияға қол қойды. 1992 жылы 9 қаңтарда Қарақалпақстан АКСР-ы таратылып, оның орнына Қарақалпақстан Республикасы құрылды. 1993 жылы көптеген талқылаулардан кейін Қарақалпақстан 20 жыл бойы Өзбекстанның субъектісі болып қалатыны туралы мемлекетаралық келісімге қол қойылды. 2013 жылы бұл келісім жай ғана қабылданбады, ал Қарақалпақстан Өзбекстан құрамындағы автономиялық республика болып қала берді.

### Конституцияға түзетулер (2022)
2022 жылдың 16 мамырында Өзбекстанның либералды-демократиялық партиясы Өзбекстан Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар жобасын ұсынды. 17 мамырда Өзбекстан Республикасы Олий Мәжілісінің заң шығару палатасында Өзбекстанның Либералды-демократиялық партиясы мен Өзбекстанның «Миллий тикланиш» демократиялық партиясының фракцияларының бірлескен отырысы өтті, онда Өзбекстан Конституциясына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы қаулы жобасы қаралды. Оны екі фракцияның депутаттары мақұлдады. 20 мамырда Өзбекстан Конституциясына өзгерістер енгізу жөніндегі арнайы комиссия құрылды. 24 Маусымда Өзбекстан Республикасы Олий Мажлисінің заң шығару палатасының депутаттары Өзбекстан Республикасының Конституциясына өзгерістер енгізу туралы заң жобасын бірауыздан мақұлдады.

2022 жылғы 25 маусымда өзбек билігі Өзбекстан Конституциясының жаңа редакциясының жобасын қоғамдық талқылауға шығарды. Толығымен Қарақалпақстан Республикасына арналған 17-бөлімде бөлімнің екі негізгі тезисі Қарақалпақстанның Егемен республика екендігі және осы республиканың халқы Қарақалпақстан тұрғындарының жалпы референдумы негізінде Өзбекстаннан бөлінуге құқылы екендігі айтылған. Бұл тармақтар Конституцияның жаңа редакциясынан алынды. Жобаны талқылау сол жылдың 4 шілдесіне дейін жалғасады; содан кейін билік референдум күнін белгілейді.

26 маусым күні кешке әлеуметтік желілерде Қарақалпақстан тұрғындарының жаппай сөз сөйлеуге шақыруы пайда болды. Белсенділер Конституцияның жаңа редакциясының жобасына қарсы шығып, онда республиканың егемендігіне төнген қауіпті көрді. Қарақалпақстанның оппозициялық саясаткерлері Конституцияның жаңа редакциясымен үзілді-кесілді келіспейтіндіктерін білдірді, бірақ қазіргі билік, оның ішінде Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев бұл туралы айтпауды жөн көрді. Азаттық радиосының хабарлауынша, жобаға қарсы шыққан пабликтер мен телеграм арналардың әкімшілеріне Өзбекстанның құқық қорғау органдары қысым көрсетіп отыр. 27 маусымда Нүкіс тұрғындары қалада мобильді интернетке қол жетімділікті шектеді деп жазды.

## Оқиғалар желісі
270px|нобай|Нүкіс қаласында өрттенген көше сыпырушы.
Конституцияға өзгертулер мен толықтырулар енгізілгелі бері Қазақстан мен Қарақалпақстанда тұратын қарақалпақтар әлеуметтік желілерде өз қарсылықтарын білдірген видео және мәтіндік үндеулерін жариялады. 26 маусымнан бастап әлеуметтік желілер арқылы халықты шеруге шақыру әрекеттері басталды. 27 маусымнан бастап Қарақалпақстанда мобильді интернет сапасы нашарлады. Қарақалпақстандық блогер Дәулетмұрат Тәжімұратов 5 шілдеде халықты конституцияның қайта қаралуына қарсы шеру ұйымдастыруға шақырды.

2022 жылдың 1 шілдесі күні кешке қарай жүздеген адам (кейбіреулерінің қолдарында Қарақалпақстан туы бар) көшеге шықты. Олар Нүкіс көшелерімен жаппай шеру ұйымдастырып, орталық базар алдында рұқсат етілмеген шерулер ұйымдастырды. Сол күні қауіпсіздік органдарының өкілдері Дәулетмұрат Тәжімұратовты шеру белсендісі ретінде тұтқындаған. Осы кезде Нүкіс қаласында мыңға жуық адам Өзбекстан Конституциясына өзгертулер мен толықтырулар енгізу арқылы Қарақалпақстан Республикасының егемендігін жою әрекеттеріне қарсы шықты, олардың бір бөлігінің қолында Қарақалпақстанның туы болды. Дәулетмұрат Тәжімұратов қамауға алынғаннан кейін шерулер күшейе түсті. Тәжімұратовты босатуды талап еткен жұрт «Дәулет» деп айғайлады. Көп ұзамай Тәжімұратов босатылды. Кейінірек демонстрациялар Шымбай мен Мойнақта да байқалды. Өзбекстанның Ішкі істер министрлігі Қарақалпақстаннан келген кейбір адамдар түсінбеушілік, конституция нұсқасын дұрыс түсінбеу салдарынан шеру ұйымдастырып, ішкі істер қызметкерлері жағдайды бақылауға алып, тыныштықты сақтағанын хабарлады.

Қарақалпақстан Жоғарғы Кеңесі берген мәліметі бойынша, наразылық акциясына қатысушылар мемлекеттік басқару органдарының ғимараттарын басып алуға әрекеттенген. 2 шілдеде Қарақалпақстанның Қоңырат ауданы мен Қазақстанның Маңғыстау облысының Бейнеу ауданын байланыстыратын «Даут-ата» бекетінен өтуіне шектеу қойылды. Бұл бағытта теміржол қозғалысы тоқтатылатыны хабарланды. Үкімет Қарақалпақстанға Ұлттық ұланның қосымша күштерін жіберді. Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев 2 шілдеде (кейбір деректерде 1 шілдеге қараған түні) Қарақалпақстанға аттанды. Нүкіс қаласында өткен мәжілісте Мирзиёев егер Қарақалпақстан халқы наразы болса, Қарақалпақстан туралы баптар өзгермейтінін мәлімдеді.

## Коменданттық сағат
270px|нобай|Наразылықтардан кейінгі жағдай.
Қарақалпақстанда 2022 жылдың 3 шілдесі сағат 01:00-ден 2022 жылдың 2 тамызы сағат 00:00-ге дейін (бір ай) төтенше жағдай жарияланды. Оған сәйкес, коменданттық сағат бір ай бойы 21:00-ден 7:00-ге дейін күшінде болады. Қарақалпақстан аумағында облыстық басқарма құрылып, оған «Төтенше жағдай туралы» заңда көзделген барлық өкілеттіктер берілді. Өзбекстан Ұлттық ұлан қолбасшысы Рустам Жораев Қарақалпақстан коменданты болып тағайындалды.

Коменданттық сағат кезінде келесі шаралар мен шектеулер жарияланды:

* қоғамдық тәртіпті, аса маңызды және жіктелген объектілерді, халықтың тіршілік әрекетін қамтамасыз ететін инфрақұрылым объектілерін қорғау күшейтіледі;
* Қарақалпақстан Республикасында жүрiп-тұру, соның iшiнде автокөлiк құралдарының жүру бостандығы шектелген;
* жеке тұлғалардың жеке басын куәландыратын құжаттары тексеріледі, олар жеке қаралады, заттары мен көліктері қаралады;
* Қарақалпақстанға кіру және одан шығу шектелген;
* бейбіт жиындар, ойын-сауық, спорттық және басқа да бұқаралық іс-шараларды ұйымдастыруға және өткізуге тыйым салынады;
* заңды тұлғалардың қызметін тоқтата тұруға немесе тоқтатуға бағытталған ереуілдерге және кез келген басқа әрекеттерге тыйым салынады;
* қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды, арнайы құралдарды, улы заттарды сатуға тыйым салынады. Сондай-ақ, есірткі және есірткі құралдары, психотроптық заттар, этил спирті мен алкоголь өнімі айналымының ерекше тәртібі енгізіледі;
* жеке тұлғалардан қару-жарақ пен оқ-дәрілер, улы заттар, ал заңды тұлғалардан қару-жарақ, оқ-дәрілер мен улы заттармен бірге әскери және оқу-жаттығу техникасы, жарылғыш және радиоактивті заттар уақытша тәркіленеді.

Президент баспасөз қызметінің 13 шілдеде хабарлауынша, Қарақалпақстан Республикасында жағдайдың тұрақталуына байланысты 21:00 мен 07:00 аралығындағы комендант сағаты 23:00 мен 05:00 аралығы болып өзгертілді.

2022 жылғы 20 шілдеде Өзбекстан президенті Шавкат Мирзияев Жоғарғы Кеңестің өтініші бойынша 2022 жылғы 21 шілдеде сағат 05:00-ден бастап төтенше жағдайды жою туралы Жарлыққа қол қойды.

## Шығындар
4 шілдеде Өзбекстан Республикасының Бас прокуратурасы Нүкістегі тәртіпсіздіктер салдарынан 18 адамның қаза тапқанын, 243 адамның жараланғанын (соның ішінде 38 құқық қорғау органдарының өкілдері) және 516 адамның тұтқындалғанын хабарлады.

## Реакция
*  БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссары Мишель Бачелет Өзбекстан үкіметін оқиғаға қатысты «тез, тәуелсіз және ашық тергеу жүргізуге» және Қарақалпақстандағы интернетке салынған тыйымды алып тастауға шақырды.
*  Беларусь президенті Александр Лукашенко Беларусь Республикасының Тәуелсіздік күніне орай өткен жиында: «Біз Өзбекстанға бірнеше фактілер айттық. Саммиттердің бірінде айтқанымда олар тіпті ренжіп қалды. Кеше не болды? Өзбекстанның жартысына жуығы Қарақалпақстан туралы конституцияда бірдеңе дұрыс емес деп тапты (референдум өткізу кезінде), бұл тәртіпсіздіктерді тудырды».
*  Еуропа Одағы Өзбекстанды «Қарақалпақстандағы зорлық-зомбылық оқиғалары бойынша ашық және тәуелсіз тергеу жүргізуге» шақырды. Сондай-ақ президенттің халық наразылығын тудырған конституциялық өзгерістерге жедел әрекетін атап өтті. Президент Еуропалық кеңес басшысымен телефон арқылы сөйлесті.
*  Ресей Федерациясының Сыртқы істер министрлігі Өзбекстан үкіметіне сенетінін айтып, бұл мәселе Өзбекстанның ішкі мәселесі ретінде қарастырылатынын атап өтті. Ол мүдделі тараптарды мәселені жаппай тәртіпсіздікпен емес, заңды жолмен шешуге шақырды.
*  Үндістан Сыртқы істер министрлігінің өкілі Ариндам Багчи Өзбекстан үкіметінің бейбітшілікті сақтау және жағдайдың шиеленісуіне жол бермеу жөніндегі күш-жігерін қолдайтынын айтты. Сондай-ақ шерулер кезінде қаза болғандардың туыстарына көңіл айтты.
*  Қазақстанның Сыртқы істер министрлігі Өзбекстан үкіметін қолдайтынын мәлімдеді. Мәлімдемеде былай делінген: «Өзбекстанның жоғарғы билік органдарының Қарақалпақстандағы жағдайды түзетуге қатысты шешімдерін құптаймыз және қолдаймыз. Бауырлас Өзбекстанда маңызды саяси дата – Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу жөніндегі референдум қарсаңында бейбітшілік пен тыныштық орнайды деп сенеміз».
*  4 шілдеде Қырғызстан президенті Садыр Жапаров қырғыз саясаткерлерінің Өзбекстанда болып жатқан оқиғаларға қатты алаңдағанын, дер кезінде және нақты іс-әрекеттердің нәтижесінде Қарақалпақстандағы жағдайды бақылауға алғанын атап өтті.
*  Қытай Сыртқы істер министрлігінің ресми өкілі Чжао Лицзянь Қытай Өзбекстан үкіметінің ұлттық тепе-теңдікті сақтау жөніндегі талпыныстарын қолдайтынын мәлімдеді. Ол сондай-ақ Өзбекстан Шавкат Мирзиеевтің басшылығымен тыныштығы мен бірлігін сақтай алатынын атап өтті.
*  Түрікменстан Сыртқы істер министрлігі «Өзбекстан басшылығының конституциялық құрылыс пен заңдылықты, халықтың қауіпсіздігі мен тыныштығын қорғаудағы дер кезінде және ерікті жұмысын» қолдайтынын білдірді.
*  Түркия Сыртқы істер министрлігі Өзбекстан үкіметі мен халқы бұл мәселені «ақыл-парасатпен, бейбітшілікпен және тыныштықпен» шешеді деп сенетінін айтты.
*  АҚШ Мемлекеттік департаментінің өкілі Нед Прайс Өзбекстан үкіметін адамның барлық негізгі құқықтарын, соның ішінде бейбіт шерулер мен сөз бостандығын қорғауға және адамдарға қарсы зорлық-зомбылықты тергеуге шақырды.

## Тағы қараңыз
* 2022 жылғы Қазақстандағы наразылық шаралары

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:2022 жылғы наразылықтар
Санат:Қарақалпақстан тарихы
Санат:Өзбекстандағы көтерілістер