open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақсай фосфорит кен орны

**Ақсай фосфорит кен орны** — Жамбыл облысы Талас ауданында, Қаратау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Қаратау фосфорит алабына енеді. 

## Жатыс сипаты
Кен орнының ұзындығы 8 км, ені 100 м. Барлау жұмыстары 1951-1956 жылдары жүргізілген. Кен орны 1959-1987 жылдары ашық кеніш әдісімен игерілді. Ал 1987 жылдан бастап кентас жер астындағы кеніштен өндіріледі.

Оны 1938 жылы геологтар П.Л.Безруков пен Б.М. Гиммельфарт ашқан.

## Геологиялық құрылымы, құрамы
Ақсай фосфорит кен орны төменгі кембрийге жататын Шолақтау шоғырларынан тұрады. Бұл шоғырдың төменгі кентассыз бөлігі шақпақтасты доломиттер мен доломитті әктастардан (қалыңдығы 3-15 м) және фосфоритті шақпақтастардан (қалыңдығы 3-10 м) құралған. Бұлардан жоғары әрқайсысының қалыңдығы 1,5-12 м, фосфор ангидридінің (Р2О5) орта мөлшері 20- 27% 4 кентас қабаты бар, олардың литологиялық құрамы негізінен фосфатты, шақпақтасты, карбонатты болып келеді. Алынған фосфорит кентасы Қаратау кен-химия комбинатында өңделеді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Ақсан (көл)

**Ақсан ** – Обаған өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Әулиекөл ауданы Қарақалпақ темір жол санциясынан солтүстік-шығыста 7 км жердегі көл. Теңіз деңгейінен 208,6 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,2 км2. Ұзындығы 2,8 км, енді жері 2,4 км.

## Жағалау сипаты
Жағасы жайпақ. Көлдің деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылады. Оңтүстік-шығысында Аманқарағай шоқ орманы, солтүстік-батысында Қазанбасы қоныстары орналасқан. Алабы жайылым, шабындыққа пайдаланылады.

Санат:Әулиекөл ауданы көлдері
Ақ саңырауқұлақ

**Ақ саңырауқұлақ ** (Boletus edulіs) – болетустар тұқымдасына жататын түр. Қазақстанда жалпақ жапырақты, қылқан жапырақты және аралас ормандарда өседі. Қалпақшасының диаметрі 10 – 20 (кейде 50) см, үстіңгі бөлігі ашық қоңырдан қара қоңырға дейін өзгеріп отырады. Ал төменгі бөлігі алғашқы кезде ақ кейін жасыл сарғыш түске енеді. Аяқшасының ұзындығы 17 см-дей, қалыңдығы 4 – 6 см, ашық сары сұрғылт түсті, үстінде торлы өрнектері болады. Жемістік денесі ақ, тығыз, жағымды, саңырауқұлаққа тән исі болады. Салмағы 2 (сирек 4) кг. Ақ саңырауқұлақ маусымнан қазанға дейін өседі, 20-ға жуық формалары бар. Жеуге жарамды, өте бағалы саңырауқұлақ, себебі, құрамында белок өте көп. Ақ саңырауқұлақтың жемістік денесінен антиканцерогендік заттар табылған. Ақ саңырауқұлақтың түрлері:шырша ақ саңырауқұлағы , қарағай ақ саңырауқұлағы , қайың ақ саңырауқұлағы , емен ақ саңырауқұлағы , торлы ақ саңырауқұлақ , қара-қола түсті ақ саңырауқұлағы , жартылай ақ саңырауқұлақ.
## Түрлері
*Шырша ақ саңырауқұлағы
*Қарағай ақ саңырауқұлағы 
*Қайың ақ саңырауқұлағы
*Емен ақ саңырауқұлағы
*Торлы ақ саңырауқұлақ
*Қара-қола түсті ақ саңырауқұлағы
*Жартылай ақ саңырауқұлақ

## Ішкі сілтемелер
* Саңырауқұлақтар
* Антиканцероген

## Галерея

Boletus edulis 23.jpg
Boletus edulis 235.jpg
Boletus edulis 239.jpg
Boletus edulis 2390.jpg
Boletus edulis 333.jpg
Boletus edulis 444.jpg 


## Сыртқы сілтемелер
* Саңырауқұлақтар орманның сыйы ғана емес, уы да... 
## Дереккөздер


Санат:Саңырауқұлақтар
Ақсарлы

**Ақсарлы ** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Босаға ауылының солтүстік-шығысында 7 км жерде. Абсолюттік биіктігі 995 м, ені 3 км. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Оқшау тұрған тау массивінің шығыс беткейі жайпақ, батысы тіктеу келеді, оңтүстік беткейінде тас қорымдары мол жиналған. Девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлімінде түзілген.

## Өсімдігі
Тау жамылғысында жусан, сұлыбас, селеу, боз, бұталар өседі. Жазғы жайылым және қыстау ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Жамансары

**Жамансары**, ақсары () — сұңқартәрізділер отрядының қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 

Солтүстік Қазақстанда, Алтай мен Тянь-Шань тауларының орманды алқаптарын мекендейді. 

Мекиені қанатының ұзындығы 42-45 см, салмағы 1 кг-нан асады. Қоразы оған қарағанда кішілеу келеді. Қанатының ұзындығы 33-38 см, салмағы 1 кг-ға жетпейді. Дене түсі қара-қоңыр, ұшы қаралау қанаттарының астында ақшыл шұбар дақ болады. Басқа өзіне тектес жыртқыштардан айырмашылығы — құйрығы қысқа, сұр не қоңыр түсті көлденең жолақты келеді. Ұясын ағаш басына салады. Мекиені мен қоразы 3-5 теңбіл түсті жұмыртқаны 1 айдай кезектесіп басып, балапандарын 40 күнде ұядан ұшырады. 

Ақсары — жыл құсы. Тамыз — қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Оңтүстік Азия, Африкада қыстайды. Наурыз — мамыр айларында қайта оралады. Ұсақ кеміргіштермен, құстармен, кесірткелермен, бақалармен т.б. жәндіктермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Ақсақал тәуіп

**Ақсақал тәуіп** – Қызылорда облысы Қармақшы ауданындағы жер аты. Қызылқұм құмды алқабының солтүстігінде орналасқан. Жер бедері бұйрат құмдардан тұрады, аралығында ойпауыт жерлер кездеседі. Ойпауытты жерлерінде бұйырғын, баялыш, тасбұйырғын, теріскен, т.б. шөлге тән өсімдіктер өседі.    
## Ішкі сілтемелер
* Бұйрат құм	 
* Қызылқұм
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Ақсарыгүл

**Ақсарыгүл** , *кастиллея* () – сұңғыла тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда құрғақ далалық жерлерде, сортаңды, жайылмалы шалғындарда, қайыңды-қарағайлы ормандар мен бұталар арасында, тау беткейлерінде, егістіктер арасында өсетін 1 түрі – түссіз Ақсарыгүл (Cаstіlleja pallіda) бар. Биіктігі 14 – 32 (50) см, сабағы тік, 2 – 10-нан шоғырланып немесе жеке өседі. Жапырақтары ұзынша. Гүлшоғыры масақ тәрізді, ұзындығы 3 – 8 (12) см, ені 1,8 см. Күлтесі ақшыл сары не ақ түсті, кейде үстіңгі жағы қызғылт болады. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша, екі бөлікті, қоңыр түсті қорапша. Тұқымы ұсақ, үшбұрышты, сырты жылтыр.

## Дереккөздер


Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Ақсақалқопа

**Ақсақалқопа ** – Тобыл өзенінің алабындағы көл.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Қарабатыр ауылының жанында орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 4,5 км2. Теңіз деңгейінен 233,1 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 3,5 км, енді жері 2 км. Суы тұзды. Деңгейі көктемде көтеріліп, жазға қарай тартылып, жағасы батпаққа айналады.

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Санат:Тобыл су алабы
Ақсары жуантамыр

**Ақсары жуантамыр** () – айлауықтар тұқымдасына  жататын жуантамыр түрі. Қазақстанда Балқаш-Алакөл ойысында Ақсу, Лепсі, Шілікті өзендерінің төменгі ағыстарындағы құмдарда өседі. Бұтақтала өскен сабағының биіктігі 60 – 65 см келеді. Тамыр жапырақтары ірі, ұзындығы 20 см, ал сабақ жапырақтары ұсақ бүтін жиекті 2 – 4 см-дей болады. Ақсары түсті гүлдері қалқан тәрізді сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Табиғи жайылымдарды ретсіз пайдаланудың салдарынан бұл сирек кездесетін өсімдік түрінің жойылып кету қаупі бар. Сондықтан Ақсары жуантамыр қорғауға алынып, Қазақстанның *Қызыл кітабына* енгізілген. 
## Ішкі сілтемелер
* Жуантамыр	 
* Қызыл кітап

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Ақсахалар

**Ақсахалар ** (Coregonіdae) – албырттәрізділер отрядының бір тұқымдасы. Солтүстік Мұзды мұхита, Атлант және Тынық мұхиттардың солтүстік жағындағы суларда тіршілік ететін 3 туысы, 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда Ертіс өзенінде мекендейтін 1 туысы, 1 түрі (таймен) бар. Ақсахалардың денесінің ұзындығы  8 – 150 см, салмағы түріне қарай 4 г-нан 40 кг-ға дейін (нельма) жетеді. Қабыршақтары ірі. Аузы үлкен емес, жағы тіссіз. Ұсақ уылдырықтарын күзде шашады. Негізінен планктондар, бентостармен және ұсақ балықтармен қоректенеді. Ақсахалар еті дәмді, сондықтан кәсіптік маңызы жоғары балықтар, көп ауланады.

## Ішкі сілтемелер
* Балықтар	 
* Уылдырық

## Дереккөздер


Санат:Албырттәрізділер
Ақсары жоңышқа

нобай
**Ақсары жоңышқасы ** (*Medіcago ochroleuca*) – бұршақ тұқымдасына жататын жоңышқа туысының бір түрі, көп жылдық өсімдік. Қазақстанда Талас Алатауының батысындағы Ақсу-Жабағылы тауының солтүстік тасты беткейлерінде, биік тау белдеулерінде, аршалы бұта, орман арасында өседі. Биіктігі 75 – 80 см, сабағы тік, жапырақтары үш құлақты, жапырақшалары ұзынша, түкті, кейде жалаң болады. Гүлі сары түсті, бұршағы имек, бозқоңыр түсті келеді. Маусым – шілде айларында гүлдейді. Тамыз – қыркүйекте жеміс береді. Тұқымынан және өсімді жолмен көбейеді. Ақсары жоңышқа – құнарлы мал азығы. Сирек кездесетіндіктен Ақсу-Жабағылы қорығында қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Ішкі сілтемелер
* Ақсу-Жабағылы	 
* Алатау

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Ақсейіт

**Ақсейіт ** – Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы қыстау. Қаражар ауылының солтүстігінде 1 км жерде. Жем өзенінің сол жағалауында, Қазантоғай, **Ақсейіт** ауылдарының қыстаулары саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ақтөбе облысы қыстаулары
Ақ сексеуіл

**Ақ сексеуіл ** (*Haloxylon persіcum*) – алабұталар тұқымдасы, сексеуіл туысына жататын көп жылдық өсімдік. Қазақстанда шөл және шөлейтті аймақтарда өседі. Биіктігі 5 метрдей, кіндік тамыры топырақта ылғал аз болса, жер астына тереңдеп (11 метрге дейін) кете береді. Діңінің жуандығы 20 – 60 см, дің қабығы ақшыл сұрғылт түсті, жылдан-жылға қарая береді. Гүлі төрт-төрттен қабыршақты гүл жапырағы қолтығынан жетіледі. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, қыркүйек – қазанда жеміс береді. Жемісі – қанатты жаңғақша. Ақ сексеуілдің сүрегі тығыз, қатты, арамен кесілмейді. Ағаштың жылдық сақинасы болмайды. Шөлге төзімді, жас өркендерін қыста қой, түйе жақсы жейді. Ақ сексеуіл Маңғыстау облысының Қызыл кітабына енгізілген.

## Сілтемелер
* Алабұта	 
* Қызыл кітап

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Ақсексеуіл

**Ақсексеуіл ** – Оңтүстік Үстірт кемеріндегі қоныс. Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. 

Енсіз келген қоныс теңіз деңгейінен *185 – 190 м* биіктікте. Жазық келген жер бедерінде сортаңды сұр топырақ қалыптасқан. Онда сирек сексеуіл шоғырлары, бұйырғын, баялыш, күйреуік өседі.  

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы қоныстары
Санат:Қарақия ауданы географиясы
Ақ селеу

**Ақ селеу ** () – астық тұқымдасының селеу туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық облысында, әсіресе, оңтүстік аймақтарда жиі кездеседі. Ақ селеу көбінесе құмды және құмдауыт жерлерде, орманды алқаптардағы қара топырақты аудандарда жақсы өседі. Биіктігі 30 – 40 (60) см, сабағы түбінен шоғырланған, жалаң тықыр. Тамыр сабағының ұзындығы 10 м-ге дейін жетеді. Жапырағы жіңішке (3 мм). Мамыр – маусым айларында гүлдейді. Дәнегі пісісімен жер бетіндегі бөлегі қурап қалады. Ақ сеуел масақтанғанға дейін жақсы мал азығы. Шөбінің сапасы орташа, өнімділігі 3 – 5 (10) ц/га. Жайылмалы құмды жақсы бекітеді. Тамыры сапалы щетка жасауға пайдаланылады. 

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Ақсеңгір

**Елді мекендер:**

* Ақсеңгір – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Ақсеңгір – Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл.
* Ақсеңгір – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Ақсеңгір – Алматы облысы Жамбыл ауданындағы өзен. 
* Ақсеңгір – Ұлытау тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау.
* Ақсеңгір – Нұра өзенінің оң жағалауындағы биік төбе.
* Ақсеңгір – Алматы облысында өсірілетін қой түрі.
* Ақсеңгір – Алматы облысы Жамбыл ауданы Ақсеңгір өзенінің бойында орналасқан бөген.
Ақсеңгір тауы

**Ақсеңгір тауы** – Ұлытау тау жүйесінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы  Ұлытау ауданы Борсеңгір ауылының оңтүстік-шығысында 5 км жерде. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Ең биік жері 431 м (Үңгірлісай). 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ұсақ шоқылы 2 тау массивінен тұрады. Тас көмір жүйесінің төменгі тау жыныстарынан түзілген. Оңтүстік беткейінен Сарысу өзеніне оң жағынан құятын 5 өзен бастау алады.

## Өсімдігі
Сортаңдау қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, сұлыбасы, бұталар өседі. Жазғы жайылым және қыстау ретінде пайдаланылады.   

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Ақсеңгір (төбе)

**Ақсеңгір** – Нұра өзенінің оң жағалауындағы биік төбе. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Целиноград ауданы жерінде. Астана қаласынан оңтүстікке қарай 33 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 395 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай ұзындығы 7-8 км-ге созылған, ені 1,5-2 км.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қара қоңыр сортаңдау топырағында астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы таулары
Ақсеңгір бөгені

‎
**Ақсеңгір бөгені** — Алматы облысы Жамбыл ауданы Ақсеңгір өзенінің бойында орналасқан. 1980 жылы пайдалануға берілді.

## Гидрологиялық сипаты
Су сыйымдылығы 3,6 млн. м3, ұзындығы 3 км, енді жері 1,1 км. Бөген суын Ақсеңгір, Көкдала ауылдарының және Қазыбек темір жол станциясының шаруашылықтары пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы гидрографиясы
Ақсеңгір қойы

**Ақсеңгір қойы** - Алматы облысында өсірілетін қой түрі. 1960-1992 ж. аралығында қазақы биязы жүңді саулықтарды ағылшынның линкольн, ромни-марш, бордерлейстер қошқарларымен будандастыру арқылы алынған. Ақсеңгір қойының дене бітімі ірі, етті. Қошқарларының тірідей салмағы 108 – 112 кг, таза жүн түсімі 4,7 – 5,5 кг, қылшығының ұзындығы 13 – 14 см. Саулықтары тиісінше 55 – 60 кг; 2,5 – 2,7 кг; 11 – 13 см. Әр 100 саулықтан 120 – 130-дан қозы алынады. Асылдандыру жұмысы аталық із бойынша өсіру және жаңа зауыттық аталық іздер құру арқылы жүзеге асырылады. Ақсеңгір қойының таңдаулы отарлары *Ақсеңгір* тәжірибе шаруашылығында бағылады. Ақсеңгір қойы негізінен Алматы облысы Жамбыл ауданының шаруашылықтарында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Ақсор

**Ақсор ** – Қалмас жотасының солтүстігінде 7 км жердегі тау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Шалқар және Қызылорда облысы Арал аудандары аралығында орналасқан. 

## Жер бедері
Таудың батысы мен шығысы тегіс жазық, солтүстігінде Сарыбұлақ құмы және Ырғыз өзені жатыр. Беткейі көлбеу келген.

## Өсімдігі, жануарлары
Құмдақты топырағында қара сексеуіл, сұр жусан, күйреуік өседі. Жануарлардан қасқыр, ақ бөкен, қарақұйрық, сарышұнақ, қоян, т.б. мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы таулары
Санат:Шалқар ауданы таулары
Ақсора

**Ақсора ** (Suaeda) – алабұталар тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы, кейде жартылай бұталар. Жер шарында кең тараған (тек арктикалық белдемдерде кездеспейді), Ақсоралардың тұзды жерлерде, теңіздер және тұзды тоғандардың жағалауларында өсетін 100-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның шөл даласындағы гипсті, борпылдақ сортаң топырақты жерлерде, сор мен тақырларда қаулап өседі не ірі бұта күйінде жеке-жеке кездесетін 16 түрі бар. Жиі тарағаны – ұсақжапырақты ақсора, кейде оны ақсора (Suaeda mіcrophylla) деп атайды. Биіктігі 30 – 75 см. Сабағы көп бұтақты, бір жылдық өркендері күлгін түсті. Жапырағы етті, көкшіл, оның ұзындығы 3 – 10 см. Гүлшоғыры жапырақ қолтығынан сәл төмен орналасқан. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Түйнектеген кезде өсімдік құрамында клетчатка, протеин, май, азотсыз экстрактивтік заттар болады. Күлінен алынған сақар сабын қайнату үшін пайдаланылады. Жақсы мал азығы. 
## Ішкі сілтемелер
* Алабұта тұқымдасы	 
* Гүлшоғыр
* Өркен

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Ақсораң (Сарыарқа)

**Ақсораң ** – Қызыларай тау массивінің оңтүстік бөлігіндегі тау, Сарыарқаның биік жері.

## Географмялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданының жерінде, Шылым ауылынан шығысқа қарай 12 км-ге созылып жатыр. Биіктігі 1565 м, ені 7 км.

## Геологиялық құрылымы
Пермьнің граниттерінен, төменгі пермь, орта тас көмір дәуірі жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Солтүстікке қарай еңістеу келген аласа таудан тұрады. Қаратал, Жіңішке, Сарыөлең өзендері бастау алады.

## Өсімдігі
Тау беткейлерінде қарағай орманы, тауаралық аңғарлардағы қызыл қоңыр топырағында қайың, көктерек, тал, арша, қараған; ойпаң жерінде тобылғы, астық тұқымдас әр түрлі шөпті шалғын өседі.Таудың табиғи көркі мен табиғат байлығы шаруашылық әрекеттерге көп ұшырай қоймауы мұнда болашақта қорық ұйымдастыруға толық мүмкіндік береді.   

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Санат:Сарыарқа
Ақсораң

**Ақсораң тауы** – Айыртау тауының оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Беткейі тік жарқабақты келген. Маңайында Белое, Имантау көлдері мен орман алқаптары бар. Солтүстігінен темір жол және автомобиль жолдары өтеді. 

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы таулары
Ақсораң полиметалл кен орны

**Ақсораң полиметалл кен орны** - Қарағанды облысы Шет ауданының жерінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Ақсораң – Ақжал тектоникалық белдемінің батысында, ортаңғы және жоғарғы палеозой гранитоидтары мен жоғарғы девон-төменгі тас көмір шөгінділері жапсарындағы скарн, мүйізтас, мәрмәрлары арасынан орын алады.

## Минералдары, құрамы
Шақпақтасты әктастардың созылым бағытына сәйкес жатқан қабатша, линза пішінді кен массасының қабаттарындағы галенит, сфалерит, халькопирит, пирит сияқты кен минералдары сеппе, сеппе-тарам, тамыршалар түрінде тараған. Кенді емес минералдардан кварц, волластонит, кальцит бар. Кенді ашық әдіспен қазып алуға болады. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Ақсорлы

**Ақсорлы ** – Қызылқұмның шығыс бөлігіндегі құдық. Түркістан облысы Отырар ауданы Сырдария өзенінің сол жағалауында, Қарақтау тауының солтүстік-батысында орналасқан. Тереңдігі 10 м, су шығымы 100 л/сағ. Солтүстігінде бірнеше қыстаулар бар. Тізбектелген құм төбелерде сексеуіл шоғыры, эфемерлі сұр жусан, күйреуік, баялыш өседі.  

## Ішкі сілтемелер
* Түркістан облысы	 
* Құдық

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Ақсу (өзен, Жетісу облысы)

**Ақсу** – Жетісу облысы Ақсу, Алакөл аудандарындағы өзен. Ұзынды-қысқалы 132 саласы бар. Ақсудың ұзындығы 316 км, су жинау алабы 5040 км2.

## Бастауы
Жетісу Алатауы ның 4000 м. биіктікте орналасқан мұздықтарынан бастау алып, Балқаш көліне құяды.

## Гидрологиясы
Көпжылдық орташа су шығыны Жансүгіров ауылы тұсында 11,2 м3/сек. Өзен жоғарғы ағысында тауаралық Қапал аңғарын кесіп өтіп, жазыққа шыққан соң көптеген саяз тармақтар мен арналарға бөлініп кетеді. Төменгі ағысында тарамдар, өзектер, көлдер мен батпақтар құрай отырып, Балқаш маңы жазығын кесіп өтеді. Өзен алабының мұз құрсану аумағы 139 км2, көлемі 0,77 км3 болатын 162 мұздық бар. Негізгі салалары: Сарқан, Қожамберді өзендері. Ақсу шаруашылыққа пайдалануға байланысты суы көктем мен жазда тасиды, осы кезеңде жылдық ағындысының 80%-і өтеді. Суы тұшы, минералдылығы 0,2-1,5 г/л аралығында ауытқиды. Минералдары химиялық құрамы жағынан гидрокарбонат класының кальций және магний тобына жатады. Суы егін, мал суаруға және техн. қажеттіліктерге пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы өзендері
Санат:Алакөл ауданы өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Ақсу (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)

**Ақсу**, *Белая* – Бұқтырманың оң саласы.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 71 км, су жиналатын алабы 1130 км2.

## Бастауы
Қызылқарағай жотасының оңтүстік-шығыс беткейінен басталады.

## Гидрологиясы
Қар, жауын, жер асты суларымен толығады. Арнасы тік жарлы, ағысы жылдам. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Катонқарағай ауданы өзендері
Ақсу бөгені

‎
**Ақсу** — Ақсу алабындағы бөген.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы, Шу ауданы Ақсу ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-дей жерде орналасқан. 1985 жылы іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Су жиналатын алабы 5,7 млн. м³. Бөген 1,34 мың га егіндік пен жайылым, шабындықтарды суландыра алады. Негізінен Ақсу өзені суымен толығады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Ақсу алтын кен орны

**Ақсу алтын кен орны** – Ақмола облысы Ақкөл ауданы Степногорск қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км жерде орналасқан. Кен орны 1929 жылы көне кен қазбалардың ізімен ашылған. 1930 жылы бұл жерде кеніш ашылып, 1931 жылы алғашқы 147 кг алтын алынған. Кен орнынан 1931-1997 жылдары аралығында 25 т алтын өндірілген. 

## Геологиялық құрылымы
Ақсу алтын кен орнындағы кварц желілері мен кварциттерден тұратын кентастар кембрий-ордовик жыныстары аумағында жатыр. 

## Жатыс сипаты
Кен орны өз алдына бөлек 5 кен орнынан тұрады. Оларда өндірістік маңызы бар 192 желі кездеседі. Желілердің қалыңдығы 0,12-0,31 м, ұзындығы 107-154 м аралығында. Желілер кварцты габброидтерден, диориттерден, тонолиттерден және гранодиориттерден тұратын ордовик интрузивтерінің бойында қалыптасқан. Алтынның орташа мөлшері 23,6-45,9 г/т. Көлбеу жатқан желілер қалың келеді (1,1-2,3 м), бірақ олардағы алтынның орташа мөлшері төмен (6,4-23,8 г/т). Кен орнында алтынға бай кварц желілерімен қатар алтын-мыс-скарнды кентастар және әлі толық зерттелмеген березит сығылмалары бар. Ақсу алтын кен орны кентастары Ақсу алтын байыту фабрикасының шикізат базасы болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Ақсары (ру)

**АҚСАРЫ** — қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша Орта жүздегі Керей (Ашамайлы) тайпасынан таратылады. 

Шәкәрім Құдайбердіұлы шежіресінде Ақсары — Тоқымбет, Матақай, Самай руларына бөлінсе, Ө.Ахметовтің шежіре-кітабында Ақсарыдан алты ата — Тоқболат, Ақпамбет, Нұралы, Нұрымбет, Есенәлі, Есенбақты тарайды. 

Қостанай өңірін, Ақмола облысының Ақкөл, Макин (Бөрілі) аудандарын, Есіл өзенінің бойын мекендеген.
## Тұлғалар
# Біржан Қожағұлұлы
# Қажымұрат Ыбырайұлы Нағыманов
# Қанапия Темірболатұлы Телжанов
# Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев
# Нұрлы Байкенов
# Жайық Бектұров

Санат:Қазақ рулары
Санат:Керей
Санат:Орта жүз
Ақсу (өзен, Қарағанды облысы)

**Ақсу** – Сарысу өзенінің алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Ордабасы тауы беткейінен ағатын бұлақтардың қосылуынан түзіледі. Жақсы Сарысу өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 42 км, 5 саласы бар. Жағасы жайпақ, өзеннің бастауы бұта өскіндері арасымен өтеді. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасып, шілдеде төменгі деңгейге түседі, жаздың ыстық айларында қарасуларға бөлініп қалады.  

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Ақсу асуы

**Ақсу асуы ** – Күнгей Алатауындағы асу.

## Географиялық орны
Қырғызстан жерінде. Теңіз деңгейінен 4151 м биіктікте орналасқан. Шығыс Ақсу мұздығы мен Шоң Ақсу өзені аңғары аралығын қосып жатыр. Асуға көтерілу үшін Шығыс Ақсу мұздығының оң қапталын бетке ала отырып, морена аумағымен өтетін жалғызаяқ жолға шығу керек. Жол жоғары көтеріле келе біртіндеп сырғыма жарқабақтанған тұста оңтүстік-шығысқа бұрылады.

## Жер бедері
Асудың батыс беткейі ұсақ қиыршықтасты келеді. Онымен көтерілу қиындық туғызбайды. 
 
## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан асулары
Санат:Күнгей Алатау
Ақсуат (көл, Қостанай облысы)

**Ақсуат** – Қостанай облысы Науырзым ауданы жеріндегі тұщы көл. Құсмұрын, Сарықопа көлдерінің арасында орналасқан.

## Гидрографикасы, сипаты
Аумағы 20,3 км2. Ұзындығы 18,1 км, ені 4,2 км, жағалауының ұзындығы 57 км-ге жуық. Ең терең жері – 3 м. Жауын-шашын көп жауған жылдары көлдің аумағы ұлғайып тұрады. Жаздың құрғақ мезгілінде көл екіге бөлініп қалады. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Көлде алабұға, мөңке, сазан өседі.

## Дереккөздер

Санат:Тобыл су алабы
Санат:Науырзым ауданы көлдері
Ақсуат (көл, Солтүстік Қазақстан облысы)

**Ақсуат** – Ақсуат ойысында орналасқан тұйық көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы жерінде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Орташа аумағы 14 км2. Ауа райы құрғақ кезде тартылып, жауын-шашын мол жылдары аумағы 24 км2-ге дейін ұлғайып, өзгеріп отырады. Тереңдігі 1,0-1,5 м. Суы кермек. Табаны тегіс. Көлде қалың қамыс, қоға, т.б. өсімдіктер өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы көлдері
Ақсуат (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Ақсуат** — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы ауыл, Ақсуат ауылдық округі орталығы, темір жол стансасы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тимирязево ауылынан оңтүстікке қарай 22 км-дей жерде, Обаған және Есіл өзендерінің су айрығындағы дала белдемінде, Ақсуат көлінен оңтүстік-шығысқа қарай 7 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1958 жылы Жаңа Қорған- Пески (Новошиимский) темір жолын салуға байланысты қаланған. Ақсуат мал бордақылауға мамандандырылған “Целинное” бірлестігі мен ауылдық кеңестің орталығы болып келді. Мұнда бұрынғы кеңшар негізінде әртүрлі шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Элеватор, май зауыты, 8 жылдық мектеп, клуб, дәрігерлік пункт бар.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1653 адам (817 ер адам және 836 әйел адам) болса, 2009 жылы 1099 адамды (536 ер адам және 563 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Ақсуат (Теректі ауданы)

**Ақсуат** — Батыс Қазақстан облысының Теректі ауданындағы ауыл, Ақсуат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Жайық өзенінің сол жағалауында, аудан орталығы — Теректі ауылынан батысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Жақын темір жол стансасы — Орал (25 км жерде).

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланған. 1997 жылға дейін ұжымшар, селолық кеңес орталығы болған. Кейін (1997) ұжымшар негізінде шаруа (фермер) қожалықтары ұйымдастырылған.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1057 адам (550 ер адам және 507 әйел адам) болса, 2009 жылы 1121 адамды (575 ер адам және 546 әйел адам) құрады.
 
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1078 адамды (548 ер адам және 530 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Ақсуатта машина-трактор жөндеу шеберханасы, орта мектеп, клуб, дәрігерлік пункт, сауда және тұрмыс қажетін өтеу мекемелері бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Ақсу ауданы

**Ақсу ауданы ** — Жетісу облысының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан әкімшілік бөлініс. Аудан орталығы – Жансүгіров ауылы.

## Географиялық орны, жер бедері мен су жүйесі
Ақсу ауданы Балқаш–Алакөл ойысы мен Жетісу Алатауы аралығын алып жатыр. Солтүстігінде Сарқан ауданымен, шығысында Алакөл ауданымен, батысында Қаратал ауданымен, оңтүстігінде Ескелді ауданымен және Қытай аумағымен шектеседі. Жерінің оңтүстік-шығысын Жетісу Алатауының Қоңыртау, Қайрақкөл, Желдіқарағай, Ешкіөлмес таулары, солтүстік, солтүстік-шығыс және батыс бөлігінде Тораңғықұм, Кемерқұм, Сымбатқұм, Күшікжал және Жалқұм құмды алқаптары алып жатыр. Ақсу өзенінің салалары мен тармақтары ауданның біршама жерін кесіп өтеді. Ірі өзендері: Бүйен, Бұрхан, Сарқан, Қарасу, Қапал, Қызылағаш.

## Климаты
Климаты қатаң континенттік. Қысы суық. Қаңтар айының орташа температурасы –10 – 15°С, шілдеде 20 – 23°С. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері жазық жерлерде 150 – 250 мм, таулы аймақтарда 400 – 600 мм. Топырағының басым бөлігі шөлейттік сұр топырақ. Тау етектері мен тау аңғарларында қоңыр топырақ қалыптасқан. Өзен аңғарлары мен жайылмаларда шалғынды-далалы топырақ басым. Құмды алқаптарда сор, сортаң кездеседі.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Даласында жусан, ебелек, изен, қияқ, т.б. өсімдіктер өседі. Аудан аумағында «Лепсі» қорықшасы (33,0 мың га) орналасқан. Аңдардан қасқыр, түлкі, қоян, борсық, қабан, ондатр; құстардан үйрек, қаз, тырна, т.б. мекендейді. Кен байлықтарынан Ілдерсай барит кені, Арасан гранит және мәрмәр кен орындары бар. Ауданның ауыл шаруашылығына пайдаланатын жерінің ауданы 1,17 млн. га, оның ішінде жыртылуға жарамды жері 56,6 мың га, жайылымы 1,03 млн. га, шабындығы 55,2 мың га (2006). Ақсу ауданы аумағында Матай, Молалы, Алажиде темір жол стансалары орналасқан. Аудан жері арқылы Алматы – Өскемен мемлекеттік маңызы бар автомобиль жолы өтеді.

## Халқы

Тұрғындар саны – 39675 (2019).
* ұлттық құрамы – қазақтар (95,74%), орыстар (3,05%), немістер (0,11%), шешендер (0,16%), татарлар (0,43%), ұйғырлар (0,13%), басқалары (0,41%).

## Әкімшілік бөлінісі
Аудандағы 49 елді мекен 17 ауылдық округке біріктірілген:

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы
Ақсу каналдары

**Ақсу каналдары** – Жетісу облысы Ақсу ауданы жерінде салынған су жүйесі.

## Гидрологиялық сипаты
Жалпы ұзындығы 130 км-ге жуық 8 канал 23,0 мың га жерді суғарады және суландырады. Ең ірі каналға сол жағалаулық бас канал жатады. Оның ұзындығы 52,3 км, суғаратын және суландыратын жерінің ауданы 12,0 мың га. Бүйен суғару жүйесіндегі каналды Ақсу және Сарқан аудандары бірігіп пайдаланады.    

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы каналдары
Ақсұргүл

**Ақсұргүл** , ллойдия (Lloіdіa) – лалагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанның таулы аймақтарында өсетін 1 түрі – кеш Ақсұргүл (L. serotіna) бар. Биіктігі 10 – 20 см, бір не бірнеше сабақты. Тамыр түбіндегі жапырақтары ұзын, кейде сабағынан да ұзын. Сабақ жапырақтары кезектесе орналасқан, қысқа, жіңішке. Гүлдері жеке кейде екеуден орналасқан. Гүлсерігі ақ, оның бөлшектеніп тұратын ортасы қызғылт түсті. Аталығы жіңішке, сары жіпшелі. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – сопақша қорапша, көп тұқымды. 
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Ақсүйір-көксүйір

**Ақсүйір-көксүйір ** – Ақтау жотасында орналасқан шоқылар. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Шоқылардың оңтүстік беткейлері құз жартасты, солтүстігі жайпауытты. Дүние жүзіне белгілі сапалы бор кен орны бар.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Ақсырқын

‎**Ақсырқын**, ильиния () – жанжабілдер тұқымдасына жататын бұташық өсімдіктер туысы. Қазақстанда Балқаш, Алакөл маңы, Іле, Күнгей Алатауларының ұсақ малтатасты-тастақты, шөлде, сортаңды жерлерінде, әбден күн күйдіріп қурап қалған топырақта өсетін 1 түрі – Регель А-ы (І. regelіі) бар. Биікт. 20 – 50 см, қалың бұтақты, ашық көкшіл қабықты өсімдік. Бұтақшалары ақшыл жылтыр, кепкенде қараяды. Жапырақтары кезектесе орналасқан, доғал, жалаң, жоғары қарай орақша иректеліп иіліп келген. Гүлдері қос жынысты, жапырақ қолтығынан жеке орналасады, отырыңқы. Аталығы бесеу. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Мал азықтық шөп.

Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Ақтайлақ (өзен)

**Ақтайлақ ** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы және Ақтоғай аудандары жерінде. Ұзындығы 89 км, су жиналатын алабы 1370 км2.

## Бастауы
Қарқаралы ауданындағы Кешубай тауынан бастау алады. Қусақ өзеніне жетпей, Қошқар ауылының маңында сарқылып қалады.

## Гидрологиясы
Өзен бастауы Қазанғап (кісі есімі) болып, ал төменгі сағасы Ақтайлақ (белгілі қазақ биінің есімі) аталады. Ақтайлаққа Сарықұрақ, Құрөзек салаларынан басқа, ұзындығы 10 км-ден аспайтын 26 жылға құяды. Өзен қар, жер асты суларымен толығады. Мал жайылымдарын суландыруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш су алабы
Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) географиясы
Ақтал

**Ақтал** , әулиеағаш (Salіx alba) – тал тұқымдасына жататын ағаш. Қазақстанның барлық жазық далалы аудандарында, шөлейт-далалық аймақтардағы өзен аңғарларында өседі. Биікт. 15 – 20 м. Қандауыр тәрізді жапырағының ұшы түкті болып келеді. Сырға сияқты шоғырланған гүлдері сәуір – мамыр айларында гүлдеп, тұқым береді. Табиғи жағдайда тұқымымен және өсімді жолмен де көбейеді. Ақталды құм тоқтату, елді мекенді көгалдандыру үшін өсіреді. Қабығы тері илеу үшін, бояуыш зат ретінде пайдаланылады. Жапырағы мен бұтағын мал сүйсініп жейді. 

Санат:Қазақстан табиғаты
Ақтан (құдық)

**Ақтан ** – Қамыстыбас көлінің солт.-шығысындағы құдық. Қызылорда облысы Арал қаласының оңт.-шығысына қарай 46 км жерде. Тереңд. 2 м, су шығымы 100 л/сағ. А-ның батысынан Орынбор – Ташкент т. ж. және Ақтөбе – Қызылорда автомобиль жолдары өтеді. Құмды топырағында эфемерлі сұр жусан, баялыш, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Арал ауданы
Ақтас

**Елді мекендер:**

* Ақтас – Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл.
* Ақтас – Абай облысы Көкпекті ауданындағы ауыл.
* Ақтас – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл
* Ақтас – Алматы облысы Талғар ауданындағы ауыл.
* Ақтас – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы ауыл.
* Ақтас – Қарағанды облысы Саран қалалық әкімдігі құрамындағы кент.
* Ақтас – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл.
* Ақтас – Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Ақтас – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Ақтас – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Бадам ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Ақтас – Түркістан облысы Сайрам ауданы, Жұлдыз ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Ақтас – Ұлытау облысының Ұлытау ауданындағы кент.
* Ақтас — Өзбекстанның Наманған облысы Төреқорған ауданындағы қала типтес елді мекен.
* Ақтас — қала, Өзбекстанның Самарқан облысы Нарпай ауданының әкімшілік орталығы.
Ақ таспа

thumb| alt=A.| '''''Ақ таспа'''''.
**Ақ таспа ** (Astragalus brahуpus) – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын бұта. Қазақстанда Каспий, Арал маңында, Қызылорда, Бетпақдала, Мойынқұм өңірлерінде Балқаш – Алакөл ойысында Іле Алатауындағы (Пұшықнұра) құмды және құмды-сазды жерлерде, бұталар арасында өседі. Биіктігі 60 – 100 см, жуан сабағын шашақталған қарабурыл қабық басқан. Жапырағы ұзынша келген 1 – 2 жұптан тұрады, ұзындығы 2 – 5 см. Гүлі қызғылт түсті, дәні қоңыр. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жеміс береді. Ақ таспа – өте пайдалы өсімдік. Сәуір айында оның құрамында 26,1% протеин, 5% май, 12% күл, 18% клетчатка болады. Ақ таспа – құнарлы мал азығы 1 га алқаптан 3,3 ц. шөп жинауға болады. Ақ таспаны жазғытұрым және жаздың басында мал сүйсініп жейді. Өзен жағалауларын бекітіп, құм тоқтату үшін де өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Ақтас саз балшық кен орны

**Ақтас саз балшық кен орны** - Қарағанды облысы Абай ауданы орналасқан. 1960-1962 жылдары «Орталық Қазақстан геология» өндірістік бірлестігі барлаған. Кен орнын №3 кірпіш зауыты 1963 жылдан пайдаланып келеді. 

## Геологиялық құрылымы
Өнімді қабаты жел әсерінен жұмсақ саз күйіне жеткен юраның аргиллиттері мен алевролиттерінен түзілген 5 саз балшық қабатынан тұрады, қалыңдығы 5-8, 10-35 м-лік 2-қабатының өнеркәсіптік маңызы бар. 

## Қабаттар қасиеті
Кеннің 1-қабатының саз балшығы 20% шамот қосылған шихта түрінде 1110-1150°С-қа күйдіру арқылы 100-150 маркалы аязға төзімді блоктар жасау үшін қолданылады. 5-қабатының саз балшығынан шихтаға 20% сұйылтқыш араластырып, 1060-1100°С температурада күйдіру арқылы құрылыс кірпіштері өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Ақтасты (өзен, Ұлытау облысы)

**Ақтасты** – Сарысу өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жеріндегі өзен. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 1060 км².

## Бастауы
Айғыржал тауының шығысынан басталып, Жаңаарқа кентінен 35 км төменде Сарысу өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Орташа жылдық су ағымы 0,11 м³/с. Жазда кеуіп қалады. Көктемде жайылымдарды суландыруда маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу су алабы
Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Ақтасты (тау, Ақтөбе облысы)

**Ақтасты** – Мұғалжар тауының солтүстігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы Миялыкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 546 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 8 км созылып жатыр, енді жер 3,5 км. Оңтүстік-батысынан Жем өзені бастау алады. Беткейі көлбеу келген.

## Өсімдігі
Таудың қоңыр топырағында бұталы талдар мен жусан, боз, селеу өседі.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы таулары
Ақтасты (тау, Қарағанды облысы)

**Ақтасты** – Қарағанды облысы Нұра ауданының оңтүстігінде, Құланөтпес өзенінің сол жағалауындағы шоқы. Шошқакөл көлінен солтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде.

## Жер бедері
Ең биік жері 573 м. Беткейлері жайпақ, батысы мен оңтүстігінде құрғақ арналар және өзектермен тілімденген. Негізгі жыныстардың жер бетіне шығуы байқалады. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 4-5 км-ге созылған, ені 2-3 км.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы элювийлі-делювийлі шөгінділермен жабылған силур жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Топырағы дамымаған ашық қызыл қоңыр. Селеу, жусан, бетеге өседі, тобылғы шоғырлары кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Санат:Шоқылар
Ақтасты (көл)

**Ақтасты** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданының солтүстік-шығысындағы көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 15,4 км2, жауын-шашынға байланысты аумағы өзгеріп тұрады. Қуаң жылдары тартылып, құрғап қалады. Суы ащы. Жағалауы жазық. Қарашаның аяғында суы қатып, сәуірдің аяғында мұзы ериді. 

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы көлдері
Ақтасты әктас кен орны

**Ақтасты әктас кен орны** - Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі аумағында, ауданның қиыр батысында Белогорка ауылына таяу жерде орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Әктасы кунгур қабатында. Кен орнының әктасы 400-800 маркалы қиыршықтас және 1-сортты құрылыс әгін алуға пайдаланылады. Химиялық құрамына қарай солтүстік телімінің әктасы флюсті шикізат ретінде ферроқорытпа өндірісінде қолданылады. Кен 1968 жылдан ауданның қиыр батысында өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Әктас кен орындары
Ақтастысай

‎

**Ақтастысай** – Тобыл өзенінің сол саласы.

## Географиялық орны
Қостанай облысы Жітіқара ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Қондыбай ауылы маңындағы жазықтан басталып, Приречное ауылының оңтүстігінде Тобыл өзеніне құяды. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 888 км2.

## Гидрологиясы
Қар суымен толығады. Сәуірдің 2-жартысында тасиды. Жазда тартылып, құрғап қалады. Саласындағы көп жылдық орташа су ағымы 0,31 м3/с. Арнасына көлемі 171 мың м3 бөген салынған.

## Дереккөздер

Санат:Жітіқара ауданы өзендері
Санат:Тобыл су алабы
Ақтас хрустальды кен орны

**Ақтас хрустальды кен орны** – Қарағанды облысы Ұлытау ауданының оңтүстігінде орналасқан. 

## Сипаты
Кені кіршіксіз мөлдір хрусталімен ерекше бағаланады. Өнім сапасының құндылығы 1995 жылы шілде айында Жезқазғанда өткен шетелдік бизнесмендер мен кәсіпкерлерге арналған тұсаукесерде жоғары жетістікке ие болды. Кен өнімдерін сараптауда Швейцарияда Ақтастың тау хрусталі мен кварцы дүние жүзіндегі ең сапалы кварц деген баға алып, «Алтын глобус» жүлдесі берілді. Жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде осы кен орнының кварцы халық тұтынатын тауар ретінде жоғары сапалы оптикалық шыны жасау мен хрусталь алуға және фарфор өндірісіне, оптикалық талшықты байланысқа пайдалануға жарамдылығы дәлелденді.
 
## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Ақтау бұйраты

**Ақтау бұйраты** – Маңғыстау түбегіндегі екі ірі қия беткейлі жоталардан құралған бұйратты тау. 

## Геологиялық құрылымы
Ақшыл түсті мергельдер, жоғарғы бор және неогеннің әктастарынан түзілген.  

## Жер бедері
Ұзындығы 70 км, ені 12 км. Ең биік жері 322 м. Қаратауға қараған солтүстік беткейлері тік құлама келген. Оңтүстік беткейлері көлбеуленіп (8 – 120), Солтүстік Ақтау жотасында жазылып, Бозащы даласына ұласады. Солтүстік Ақтау Оңтүстік Ақтауға қарағанда аумақты. Жотаның бұл тұсы сайлы-жыралы келеді. Көктемде уақытша су көздеріне айналады. Солтүстік Ақтаудың баурайында минералдығы төмен тұщы бұлақтар бар. 

## Топырағы, өсімдігі
Жер бедерін ірі түйіршікті, құнарлығы төмен сұр топырақ жапқан. Шөлді даласында боз жусан, баялыш, бұйырғын өседі. Ақтау бұйраты жыл бойы мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Санат:Түпқараған ауданы таулары
Ақтау-Жетібай су құбыры

**Ақтау-Жетібай су құбыры**-Маңғыстау облысы Ақтау қаласынан Жетібай кенті арқылы Жаңаөзен қаласына дейін тартылған. Елді мекендерді ауыз сумен және мұнай кәсіпшіліктерін техникалық сумен қамтамасыз ету үшін 1966 – 78 ж. салынған. Ауыз су құбырының ұзындығы 166 км, жылына 186 млн. м3 су береді, техникалық су құбырының ұзындығы 152 км, құбырдан жылына 6,7 млн. м3 су өтеді.
  
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Санат:Маңғыстау облысы экономикасы
Ақтау жотасы

**Ақтау** – Қаратау жотасының оңтүстік-батыс беткейіндегі жота.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерінде. Ең биік жері – Көктау тауы (1287 м).

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір кезеңінің әктас, құмтас, конгломерат жыныстарынан түзілген. Ақтау жотасының қойнауында Байжансай қорғасын кен орны шоғырланған.

## Өсімдігі
Беткейінде бетеге, боз, жусан, өзен аңғарларында әр түрлі бұталы өсімдіктер өседі. Аңғары – жайылым. Жота етегін Шаян, Бөген өзендерінің аңғарлары алып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы таулары
Ақтау палеонтологиялық қазба орны

**Ақтау палеонтологиялық қазба орны** - әр түрлі өзен-көл тұнбаларының шөгінді қабаттарынан тұратын тау жыралары. Палеоген заманында (*эоценнің ортасы, шамамен 50 млн. жыл*) тіршілік еткен жануарлардың сүйектері сақталған, биіктігі 1000 м-ден асады. Ол Алматыдан солтүстік-шығысқа қарай 200 км жерде, Айдарлы ауылыныңның маңында орналасқан. Алғаш 1948 жылы бұл жерден ертеде тіршілік еткен жануарлар сүйегі табылды. Соның негізінде миоцен дәуірінің басында тіршілік еткен мастодонттардың, мүйізтұмсықтардың (*соңғы анықтау бойынша бұрын [[Жәйрем]] қазба орнынан табылған түрі*) сүйектері зерттелді. 1996 жылы Қазақстанда алғаш рет эоцен дәуірінде тіршілік еткен бронтотерийдің екі толық қаңқа сүйегі, миоценнің алғашқы кезеңінің батпақ шөгінді қабатынан сол заманның өсімдіктерінің жапырақ таңбалары табылды. Мұны ғалымдар күзде жапырақтары түсетін ағаштар мен бұталардың жапырақ таңбалары деген болжам айтады. Қазба орнынан өсімдіктердің 56 түрі анықталды. Жануарлар сүйектерімен қатар, өсімдіктер таңбаларының да кездесуі сол заманның табиғат көріністерін миоцен дәуірінде өзен-көл жағалауларын тоғайлар қоршап жатқанын, жануарлардың көпшілігі осы ортаға сәйкес тіршілік еткенін анықтауға мүмкіндік береді. Ақтау палеонтологиялық қазба орнының тағы бір ерекшелігі – мұнда палеоген кезеңінен бастап, қазіргі уақытқа дейінгі көпшілік кезеңдердің шөгінді қабаттары ретімен сақталған.
## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Ақтекше (тау)

**Ақтекше** – Шаған тауының солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Көксу ауданы, Ақтекше ауылының батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1352 м. 

## Жер бедері
Ақтекше тауынан Мұқыр, Көксу өзендерінің салалары бастау алады. Беткейі көлбеу келген. 

## Өсімдігі
Таудың сұр қоңыр топырағында жусан, боз, селеу, т.б. өседі. Баурайы ауданның жайлауы саналады.

## Дереккөздер

Санат:Көксу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Ақтерек (Алматы облысы)

**Ақтерек ** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Ақтерек ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылының батысында 85 км жерде, Жетіжол жотасының солтүстік етегінде, қоңыржай-қуаң тау алды агроклиматтық белдемде жатыр.  

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Онда орта мектеп, клуб, аурухана т.б. мәдени орындар бар. Ақтерек тұрғындары аудан орталығы — Ұзынағаш ауылымен, елді мекендермен автокөлік жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері‎
Ақтоғай мыс кен орны

**Ақтоғай мыс кен орны** - Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Алматы облыстарының түйіскен жерінде орналасқан. Ақтоғай темір жол станциясынан шығысқа қарай 22 км жерде.

## Жатыс сипаты
Мыс-молибдені бар кенді штокверк 800 м тереңдікке дейін бойлайды, оның ұзындығы 2500 м, ені 50-830 м. Кенді штокверктегі мыс пен молибденнің мөлшері оның ішкі және сыртқы шекарасына қарай азаяды және бұл екі құраушының ең үлкен шоғырлануы бір-біріне сәйкес келеді. Керісінше, пирит минералының мөлшері штокверктің сыртқы контурына қарай көбейеді. Штокверктің сыртқы контуры пирит қабығымен шектелген. Кендегі мысты минералдар да осы заңдылық бағытында алмасады. 

## Минералдары
Кенді штокверктегі күкірттің мысқа орташа қатынасы 2:1, мыстың молибденге қатынасы 42:1. Штокверктің сыртқы контурында аз мөлшерде қорғасын мен мырыштың минералдануы байқалады. Кен орны бойынша мыстың мөлшері 0,2-1,6%, орташа-0,39%. Ақтоғай мыс кені орнының кентастары жеңіл байытылады, ашық әдіспен өндіруге қолайлы. Темір жол қатынасына жақын орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Ақтоған (өзен)

**Ақтоған** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 47 км.

## Бастауы
Бастауын Қызылшарық ауылының солтүстігіндегі бұлақтардан алып Шілік өзенінің сол жағынан (Бабатоған қонысынан) Іле өзеніне құяды. Өзен бойының орта ағысында жиде, шілік, жүзгін, т.б. бұта аралас тоғай өскен.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Ақтолағай қырқасы

thumb|Alt=A|Картада Жем өзені
thumb|Alt=A|Ақтолағай бор таулары
**Ақтолағай қырқасы** – Орал алды үстіртінің оңтүстік-батысындағы қырқалы тау сілемі. Моңғол тілінде "тологой" – шың, тау басы деген мағынаны білдіреді.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде орналасқан. Сағыз бен Жем өзендері аралығында солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай 90 км-ге созылып жатыр, ені 5-10 км, ең биік жері – Қияқты тауы (217 м). Каспий маңы ойпатымен жапсарласып, Жем өзенінің оң жағалауында жатыр. 

## Жер бедері
Батыс бөлігі жарқабақты сай-жыралармен тілімденген. Ақтолағай қырқасынан Терісаққан өзені бастау алады. Батысында Толағайсор көлі жатыр. Ақтолағайдың беткі жазығы оның батыс жапсарында тереңдігі кейде 140 м-ге дейін жететін тік құлайтын кертпештен шектелген.

Кертпеш шатқалдарындағы геологиялық қабаттар бүгінгі Венгрияға дейін көлкіген жылы теңіз түбінде түзілген. Үстіртті қоршаған аймақтардың бедері биіктігі 60-80 м-лік төбелер мен қырқалар түріндегі тұзды күмбездердің күмбезаралық кеңістіктердегі сорлармен және тақырлармен алма-кезек ауысып отыруымен сипатталады. Үстіртпен төрт тұзды күмбез жапсарласады, олар Құлдықұдық күмбез, Толағай күмбез, Шиелісай күмбез және Алашақазған күмбез.

## Геологиялық құрылымы
Бор, бор-мергельді жыныстардан түзілген. Аппақ түсті бор және бор тектес әксаз қойнауқаттары миллиардтаған өте ұсақ көне организмдердің қазба қалдықтарынан құралған. Мұнда біршама ірі таснұсқаларды да, мәселен, бор кезеңі акулаларының тістерін, белемниттерді, аммониттердің, тіржандардың, маржандардың, теңіз лалаларының, теңіз кірпілерінің т.б. қазба қалдықтарын да тауып алуға болады.

Тереңдіктерде орналасқан ас тұзының қойнауқаттары оларды үстінен жаныштаған қатқабаттар салмағының әсерінен аққыштық қасиетті иеленеді де, әр түрлі жарықтар мен өзге де осал өңірлер арқылы жоғары қарай жылыстайды, осылайша тұзды ядродан тұратын, ал жербедерде көтерілімдермен сипатталатын арнаулы қатпарлар қалыптасады. Бұл процесс тұз тектоникасы деп аталады. Каспий маңы ойысының көптеген тұзды күмбездері мұнай-газ кен орындарын кіріктіреді.

## Өсімдігі
Боз және сортаңды топырағында жусан, бұйырғын, тасбұйырғын, боз жусан, баялыш өседі.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Ақтомар

‎ **Ақтомар ** – Қарасу мен Қуаныш өзендерінің аралығындағы батпақ. Ақмола облысыЕрейментау ауданында орналасқан. Батпақтың жағасынан Астана – Ерейментау т. ж. өтеді. 

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Ақкөл (көл, Жамбыл облысы)

**Ақкөл** – Жамбыл облысы Талас ауданындағы көл. 

## Гидрографикасы
Аумағы 52 км2, ұзындығы 14 км, ені 7,6 км. Суының көлемі 166 млн. м3. Орташа тереңдігі 3 м, ең терең жері 5 м. Көл негізінен Аса өзені суымен толысады. Суы тұщы, кермек. 

## Жағалау сипаты, су байлығы
Жағалауы көлбеу, кей жерлері тік құлама (1-5 м) келеді. Ақкөлде сазан, шармай, жайын өседі. Үйрек, қаз, шағала, қызғыш құс, аққұтан мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы көлдері
Санат:Аса су алабы көлдері
Ақтопырақ

**Ақтопырақ** – Баянауыл тауының солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданында орналасқан. Таудың маңынан автомобиль жолы өтеді. Ақтопырақ беткейі тегіс көлбеу келген.

## Өсімдігі
Аймақтағы қоңыр топырағында бұталы-шалғынды өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы таулары
Ақторғай

**Ақторғай** () – торғайтәрізділер отряды, сарыторғайлар тұқымдасына жататын құс. Негізінен Солтүстік жарты шарда тараған. Қазақстанның барлық облыстарында кездеседі. Денесінің ұзындығы 15 – 19 см, салмағы 35 – 40 г. Қауырсындары ақ, қара түсті, күзде және қыста жаңа түлеген қауырсындарының жиегі жирен түспен көмкерілген. Аналығы қоңыр түсті. Ұясын маусым – шілденің басында жердегі тастардың арасына салады, онда 4 – 7 жұмыртқа болады. Жұмыртқасын аталығы мен аналығы 12 – 13 күндей шайқайды. Өсімдіктің жапырағымен, тұқымымен және жәндіктермен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Ақтөбе (тау, Көкшетау)

**Ақтөбе** – Көкшетау қыратының солтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 230 м. Таудан Мұқырөзек өзені бастау алады.

## Өсімдігі
Көлбеу келген беткейінің қара топырағында қайың, қайыңқұлақ, бұталар мен боз селеу өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы таулары
Ақтөбе (төбе, Қызылорда облысы)

**Ақтөбе** – Қызылорда қаласының оңтүстік-шығысында 38 км жердегі құмды төбе.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Сырдария ауданында орналасқан. 

## Жер бедері, өсімдігі
Абсолюттiк биіктігі 141 м. Солтүстік-шығыс алқабын сексеуіл тоғайы алып жатыр. 

## Дереккөздер
 

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) таулары
Санат:Төбелер