open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шөгінді таужыныстардың тандақ бітімі

**Шөгінді таужыныстардың тандақ бітімі** — тау жынысында негізгі массасынан минералдық және түйірөлшемдік құрамымен, түсімен, кейде моруға тәзімділігімен оқшауланатын таңдақтардың болуымен сипатталады. Сазды таужыныстарда тандақ бітімнің ұя тәрізді, жапалақ тәрізді, қабыршақтық, белдемденген және т.б. түрлері кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың тасберіштік (жалбырлық) бітімі

**Шөгінді таужыныстардың тасберіштік (жалбырлық) бітімі** — сазды заттан тұратын домалақ, сопақ пішінді түзілімдермен сипатталады. Мұндай бітім сазды және олармен байланысты басқа минералдардың диагенез сатысында қайта кристалдануынан және қайта топтасуынан пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың таспалық бітімі

**Шөгінді таужыныстардың таспалық бітімі** - құрамы, түсі және басқа белгілері әр түрлі жұқа қабаттары алмасып келетін көлбеу қабатты бітімнің түрі; саздарға тән бітім.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың тесілме (жарып өту) бітімі

**Шөгінді таужыныстардың тесілме (жарып өту) бітімі** - өсімдіктердің сабағының немесе ең төменгі жануар-жәндіктердің тіршілік әрекетінен көлбеу қабаттылықтың бұзылуынан пайда болған бітім.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аудандық ардагерлер кеңесі

**Аудандық ардагерлер кеңесі** - 1987 жылы 14 ақпанда құрылған. Алғаш 4 соғыс және 1485 еңбек ардагерлері мүше болған. Аудандық ардагерлер кеңесі — аудан аумағындағы соғыс және еңбек ардагерлеріне арналған обелиск - тақталардың, ескерткіштердің ашылуын, т.б. еске түсіру шараларын ұйымдастырады. "Ардагер-жәрдем" қорымен бірлесе отырып, ардагерлерге материалдық көмек беруді де жүзеге асырады. Ауданда 35 бастауыш ардагерлер ұйымы бар.

## Дереккөздер
Шөгінді таужыныстардың торлама бітімі

**Шөгінді таужыныстардың торлама бітімі** - минералдық, органикалық және басқа құрамбөліктері тор тәрізді болып орналасатын бітім.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстардың түйінді құрылымы (бітімі)

**Шөгінді таужыныстардың  түйінді құрылымы (бітімі)** - таужыныстарына құрамы негізгі массадан бөлек түйін пішінді түзілімдер.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жанартаулық газдар

**Жанартаулық газдар** - жанартау атқылағанда (*эруптивтік*) және тынышталған кезде (*фумаролдық және соль-фатарлық*) шығатын газдар. Олардың құрамында 
                    Н2О, Н2, НС1, НҒ, Н2S, SO2, СО, СO2 
булары және тағы басқа бар екені анықталған. Бұл газдардың кейбіреуі айтарлықтай концентрацияда болған жағдайда қоршаған ортаға қолайсыз әсер етеді, өсімдіктер құрып, су көздері уланады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кантон

**Кантон** (немісше: Kanton, французша: canton) - 
* Швейцариядағы негізгі әкімшілік-бірлік; 
* Франциядағы, Бельгиядағы, Коста-Рикадағы, Эквадордағы, Реюньон және Мартиника аралдарындага екінші қатардағы, 
* Боливиядағы үшінші қатардағы әкімшілік-аумақтық бірлік.
## Дереккөздер


Санат:Әкімшілік бірліктер
Шөгінді таужыныстардың ұя тәрізді (ұйынды) бітімі

**Шөгінді таужыныстардың ұя тәрізді (ұйынды) бітімі** - тау жынысының майда негізгі затында құмайт-құмды материалдан немесе аутигендік  минералдардан тұратын әркелкі ұя тәрізді жиынтықтар болатын бітім. Шөгінді таужыныстардың ұя тәрізді (ұйынды) бітімі көбінесе сазды таужыныстарға тән; тандақты бітімнің бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жанартаулық жерсілкіну

**Жанартаулық жерсілкіну** - жанартау атқылауының алдында немесе атқылаған кезде магманың козғалу күшінің әсерінен магманы өткізетін каналдар кабырғасының дірілдеуінен жер қабығының баяу тербелісі. Жанартаулық жерсілкінуді тіркеп отыру алдағы уақытта жанартаулық атқылаулар болатынын айтуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жанартаулық ландшафт

**Жанартаулық ландшафт** - бедердің қазіргі немесе ертедегі жанартаулық пішіндерінің кең тараған жері.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Каньон желі

**Каньон желі** - 
# беткейлердің түнгі суынуына сәйкес каньон түбі арқылы өтетін ауа ағыны - каньондағы тау желі; 
# жалпы циркуляциядан пайда болып, орографиялық конвергенцияның салдарынан күшейіп, каньон бойымен өтетін ауа ағыны.
## Дереккөздер


Санат:Желдер
Жанартаулық сынтас

**Жанартаулық сынтас** (*Вулканический обелиск*) — күмбез түзілу кезінде тұтқыр, көбінесе қышқыл лаваның сығылып шығуының нәтижесінде пайда болған біршама жіңішке сына түріндегі жартастың (*биіктігі жуздеген метрге дейін*) жату пішіні. Мысалы, Мартиника аралындағы Монтань-Пеле жанартауындағы Жанартаулық сынтастың биіктігі — 375 м.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аудандық аумақтық басқарма

**Аудандық аумақтық басқарма**, 24.09.1999 жылы құрылған. Алғашқы басшысы — Ә.Тәтібаев (1999-2003). Басқарма аудан аумағында жануарлардың аса қауіпті ауруларының профилактикасы (ветеринария бөлімі); аудан көлемінде малдарды асылдандыру жұмысын ұйымдастырады және қадағалайды (асыл тұқымды мал шаруашылығы бөлімі); дәнді дақылдар өнімдерін сұрыптау (тұқым жөніндегі бөлім); ауыл шаруашылығы дақылдарының аурулары мен зиянкестеріне және арам шөптеріне қарсы күрес жұмыстарын ұйымдастыру (өсімдіктер карантині бөлімі); ауыл шаруашылығы технологиясын ведомостволық бағыныштылығына, меншік нысанына қарамастан есепке алу, тіркеу, тиісті құжаттар мен мемлекеттік номер белгілерін беруді жүзеге асыру (мемлекеттік техникалық қадағалау бөлімі) және жоғарыда аталған салалар бойынша ҚР заңдарының, нормативтік-құқыктық актілерінің орындалуын бақылау жұмыстарын жүргізеді.
## Дереккөздер
Жанартаулық туф

**Жанартаулық туф** - жанартау күлі, кұмы, шементастары мен лава сынықтарының жанартаулық емес тау жыныстарымен дәнекерлене жымдасуы нәтижесінде қалыптасқан тығыздалған тау жыныстары. Құрамына қарай *липаритті, дацитті, андезитті, базальтты,* тағы басқа деп бөледі. Түстері күлгін, сары, қызғылт сары болады. Құрылыс материалы ретінде қолданылады. Мысалы, Арменияның жанартаулық туфы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгінді таужыныстардың ұяшықты бітімі

**Шөгінді таужыныстардың ұяшықты бітімі** - ірілігі және пішіні әр түрлі көп қуыстары бар кеуектік  бітімнің түрі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Каньон

[нобай|alt=A.|[Юта штатындағы Зайон каньоны]]
**Каньондар** ( «құбыр, шатқал») — өте тік, көбінесе тік құз немесе сатылы беткейлі, тек өзен ғана ағып өтерлік тар түпті, терең өзен аңғарлары.

**Басқа анықтамаға сәйкес: каньон** — өзендердің жуып-шаюынан пайда болған терең, тар әрі беткейлері тік өзен аңғарлары. Каньон бүйірлік эрозия әлсіз, ал тереңдік эрозия басым болған жағдайда пайда болады. Тығыздығы әр түрлі, қабат жыныстардан құралған аймақтарда каньон аңғары сатыланып келеді. Дүние жүзіндегі ең үлкен каньон – Солтүстік  Америкадағы Колорадо өзенінде. Оның тереңдігі  1800 м, ұзындығы шамамен 380 км. Қазақстанда – Іле өзенінің саласы – Шарын өз. бойында кездеседі. Каньон теңіздер мен мұхит түбінде де қалыптасады.
[thumb|upright|Партнах өзенінің каньоны. Гармиш-Партенкирхендегі [Альпі]]
Кейбір Каньондардың тереңдігі жүздеген тіпті мындаған метрмен өлшенуі мүмкін. Мысалы, Колорадо каньонының тереңдігі 2 км.
Каньондар көбінесе кұрғақ континенттік климатты аудандарда қарқынды тереңдік эрозияның және арналық ағыстың беткей астын қаза шаюынан пайда болады.

Қарқынды көтерілуге ұшыраған тауларға немесе горизонталь жатысты жарықтары бар су өткізгіш тау жыныстарынан (оқтас, құмтас, лесс) және лавалық жамылғылардан (базальт) тұратын биік үстірттерге тон. Жер шарындағы ең үлкен және белгілі Үлкен Каньон АҚШ-тағы Колорадо өзенінде (ұзындығы 320 км-ден астам, тереңдігі 1800 м-ге дейін) орналасқан.

## Ірі каньондар
* Үлкен Каньон
* Дьявол каньоны
* Тинаяни каньоны
* Цветной каньон
* Сулуу-Терек
* Шарын
* Овраг
* Балка
* Колка
* Каньонинг
* Фьорд
* Антилопа каньоны
* Брайс-Каньон

## Тағы қараңыз
*Жыра
*Сай
*Фьорд
*Шатқал

## Дереккөздер

Санат:Географиялық терминдер
Санат:Жер бедері
Санат:Аңғарлар
Жаңа Дүние

**Жаңа дүние** - Солтүстік және Оңтүстік Американы қамтитын дүние бөлігінің жалпы атауы. Оны еуропалықтарға белгілі бұрынғы Ескі дүниеге қарама-қарсы ұғым ретінде 1503 жылы теңіз саяхатшысы А. Веспуччи ұсынды. Алғашқы кезде бұл атау португалдар ашқан Оңтүстік Америка материгіне катысты болды, кейін (Америка атауымен коса) Солтүстік Американы атауға да қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңажерлік бора

**Жаңажерлік бора** - Жаңа Жер аралының тауларынан Кара және Баренц теңіздерінің жағаларына қарай еңіске карай соғатын және су бетімен 40—50 км-ге дейін тарайтын қатты, суық жел (бора). Әдетте, атмосфералық шептер өтетін кезде байқалады. Желдің жылдамдығы 60 м/с-ке, үйтқыған кезде 100 м/с-ке дейін жетуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кей пьесалар туралы пікірлері

«Кей пьесалар туралы пікірлері» - жазушының мақаласы. Арап әрпімен 20-жылдары жазылып, қолжазба күйінде сақталған. Бүрын еш жерде жарияланбаған. Шығармаларының елу томдық толық жинағының 11-томына енгізілді. Жазушы «Жорық» және «Қанжар» деген екі пьесаға өз пікірін білдірген, бірақ олардың авторларының кім екенін, жазылу себебіне токталмаған. Алғашкы пьесаның мазмұнына қысқаша токталып, арзанкол шығарма күтіп қалган, жеңіл-желпі, еліртпе, есірік қызықты баяндайтын Америка мен Еуропаның киноларындағыдай «декоратив, детектив боп шолжайып қалған» деп түжырымдайды. Ал «Қанжар» туралы сөз еткенде, ол кавказ тұрмысынан апынып жазылғандықтан, «бурынғы үлгідегі орыс жазушыларының сарынын еске түсіреді», жарқылдак, бұрқ-сарқ кайнаған арзан өмірдің сарынымен кеткен. Күнделік саяси, шаруашылық тақырып болмай, жат, ұғымсыз ортаға түсіп кеткен. Сондықтан автор салт-санапык, саяси қатеге урынған дейді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Жаңа циклон

**Жаңа циклон** - дамуының алғашқы сатысында тұрған, Жер бетінде жылы бөлігі бар, алдыңғы жағынап жылы, ал сырт жағынан суық шептермен шектелген шептік циклон. Оның орталығы жылы бөліктің төбесімен тура келеді. Жаңа циклонның алдыңғы бөлігінде жылы шептің бұлттары мен жауын-шашыны, жылы бөлігінде тұман, қабатты бұлттар, сіркіреме; суық шептің сыртында оған тән бұлттылық, одан кейіп циклон тылының тұрақсыз ауа массасына тән бұлттар мен конвекция жауын-шашындары байқалады. Оның сирек қолданылатын синонимі: идеалдық циклон.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңбыр суының тасқыны

**Жаңбыр суының тасқыны** - күзгі кезенде жаңбырдың көбеюі мен буланудың азаюы нәтижесінде өзен суы деңгейінің жылма-жыл көтерілуі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңбыр тамшысы

**Жаңбыр тамшысы** - бұлттардан жер бетіне түсетін су тамшысы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кар

thumb|250px
**Кар, цирк, қалқанды орындық***()* — қазіргі немесе байырғы мұз басу дамыған атырапта тау беткейінің жоғары бөлігінде түзілген тостаған тәрізді табиғи ұңғыма. Кардың беткейлері оның арқасы сияқты тік, кейде құламалы жартасты, түбі жайпақтала иілген болады. Кардың сыртқы шетінде шоңғалдар жиі кездеседі.

Нивальдық климат жағдайында кішігірім мұздықтар мен қардың экзарациялық әрекеттерінің және аяздық үгілулердің нәтижесінде пайда болады. Кейбір карда тұрақты карлық мұздықтар немесе сұрқарлар жиынтығы, басқаларында карлардың маусымдық жиынтығы болады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Тау сілемдері
Жаңбыр ықтасыны

**Жаңбыр ықтасыны** - ірі тау жоталарының жел жақ беткейлерінің ылғалды ауа ағынын өзінде бөгеп, жауын-шашын жаудыруының салдарынан олардың ық жақ беткейлері мен оған таяу аумақтарда жауын-шашынның тапшы болуы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңбыр қарығы

**Жаңбыр қарығы** - жаңбыр суының шаюынан пайда болған беткейлердегі тайыз жыралар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңбырлату

**Жаңбырлату** - ауыл шаруашылығы жерлерін немесе басқа бір жер бетін арнайы жасалған құрылғымен жаңбырлатып қолдан себелеп суару, Гидрологиялық зерттеулерде Жаңбырлату жаңбыр ағынының калыптасу процестерін зерттеу үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңбырлы бұлттар

**Жаңбырлы бұлттар** - диаметрі 0,5 мм-лік тамшы сияқты сұйық жауын түзетін, негізінен, қабатты-жаңбырлы және будақ-жаңбырлы бұлттар.

## Дереккөздер


Санат:Ауа райы
Шөгінді таужыныстың сорғалама бітімі

**Шөгінді таужыныстың сорғалама бітімі** — өте майда түйіршікті саздарда кездесетін тандақ бітімнің түрі; әр түсті боялған органикалық қосылыстардың, темір оксидтерінің сорғаламаға ұқсас қабатшаларымен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жаңбырлы кезең

**Жаңбырлы кезең** (*маусым*) - бір немесе бірнеше ай бойы жауын-шашын өте мол жауатын кейбір климат типтеріндегі жыл кезеңі (маусымы). Муссондық климат пен саванналық климатта Жаңбырлы кезең жазда, жерортатеңіздік климатта қыста, ал экваторға жақын өңірлерде жылына екі рет болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңбырлы климат

**Жаңбырлы климат** - жауын-шашыны сұйық күйінде, мол жауатын, бірақ жиналған суы дұрыс булана алмай, артығы жер бетімен ағып, кей жерлерде өзен құруға мүмкіндік беретін климат.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаңбырлы ормандар

нобай|
**Жаңбырлы ормандар** - жыл бойы жаңбыры мол экваторлық және тропиктік белдеулердегі мәңгі жасыл ормандар.

## Дереккөздер

нобай|солға|Дүние жүзіндегі таралуы

Санат:Өсімдіктер экологиясы
Санат:Ормандар
Жаңбырмен қоректену

**Жаңбырмен қоректену** – су жинау алаптарының аумағында жауған жаңбырлардың нәтижесінде суқоймалар мен суағарларға келіп құятын су.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жапсарлас аумақ

**Жапсарлас аумақ** - нысандардың арасында өзара әрекеттестік анық байқалатын географиялық аумақтың телімі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Карлық мұздық

**Карлық мұздық**  - климаттық қар сызығынан жоғары беткейдің тостаған тәрізді шұңғылында — қарда орналасқан тау мұздығы. Карлық мұздықтың тілі қысқа болады да, қиыршық алаңына таяу жерде бітеді, қардың сағасы соңғы моренаның белесімен көмкеріліп тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Мұздықтар
Демографиялық саясат

**Демографиялық саясат** - [  - халық,  - жазу] - елдегі және аймақтағы халық санын реттеуге бағытталған мемлекеттің ішкі саясатының бір саласы.
**Халық саны** - кез келген елдің дамуының аса маңызды факторы. Сондықтан мемлекет бұл саладағы мәселелерге көз жұмып, елемей қоя алмайды. Ол әлде халық санының өсуіне жағдай тудырады немесе оны қандай да бір жолдармен шектейді, әлде бұл мәселеге нақтылы араласпай, оның табиғи жолмен реттелуін бақылайды. Нақтылы негізделген **Демографиялық саясат** жүргізу үшін, әдетте, жүйелі түрде халық санағы жүргізіліп отырады. **Демографиялық саясат** шеңберінде халық құрамы мен құрылымы, өсуі мен өлімі, оның жұмысбастылығы, көші-қон мәселелері шешіледі. Белсенді **Демографиялық саясат** жүргізу дамыған және дамушы елдерге бірдей өзекті әрі маңызды болып табылады. Көптеген дамушы, әсіресе, халық саны көп елдерде қазіргі адамдардың өмір сүру деңгейі одан әрі құлдырап кетпеуі үшін адамның табиғи өсімін шектеуі, ал, дамыған елдерде керісінше, бала тууға ынталандыру шаралары жүзеге асырылады.
### ''Демографиялық саясат әртүрлі кешенді шараларды қолданады:''
* **экономикалық** (ақысы төленетін демалыс және бала туған кезден әртүрлі жәрдемақылар, баланың санына, жасына, отбасы жағдайына қарамай жәрдемақылар тағайындау; қарыздар, несиелер, салықтық және тұрмыс, үй жеңілдіктерін беру және т.б.);
* **әкімшілік-құқықтық** (заңнамалық актілер, реттелетін некелер, ажырасу, отбасындағы балалардың жағдайы, алименттік төлем міндеттері, ана мен бала денсаулығын сақтау, жасанды түсік және бала көтеруден сақтану құралдарын қолдану, жұмысқа жарамсыздарды әлеуметтік қамтамасыз ету, жұмысбастылық жағдайлары, жұмыс істейтін әйел-аналардың еңбек тәртібі, ішкі және сыртқы көші-қон және т.б.);
* **қоғамдағы нақтылы демографиялық климатты қалыптастыруға, [[демографиялық мінез-құлық]]тың қоғамдық пікірді, ережелерді, стандарттарды қалыптастыруға бағытталған тәрбиелік және насихаттық шаралары.**

## Тағы қараңыз
* Демография
* Демографиялық қауіпсіздік
* Демократиялық мемлекет

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Демография
Аудандық әйелдер кеңесі

**Аудандық әйелдер кеңесі**, 2003 жылы қоғамдық негізде құрылып, сол жылы 18 шілдеде облысы әділет басқармасынан тіркеуден өтті. Мақсаты —Аудандық әйелдер кеңесі ұйымдастырған байқаудан көрініс аудандағы әйелдердің мәртебесін көтеру, іскер әйелдерге қолдау көрсету, ана мен баланың денсаулығына мән беру, т.б. іс-шараларды жүзеге асыру. 2003 жылдан аудандағы 11 ауылдық округте кеңестің 33 мүшесі қоғамдық қызмет атқарады. Аудан көлемінде 646 Батыр ана және 10 Пәк ана бар. Аудандық әйелдер кеңесі ұйымдастыруымен "Абысын тату болса, ас көп деген", "Әлем әжелер көзімен", "Қызым, саған айтам...", "Бұрымды қыз", т.б. сайыстар өткізілді.
## Дереккөздер
Жар (жанұяда)

**Жар** , жұбай — ерлі-зайыпты адамдардың бір-біріне жақындығын білдіретін туыстық атау. Ал зайып сөзі, көбінесе, әйелге қатысты айтылады.  

Санат:Отбасы
Санат: Туыстық
Шөгінді (тұнба) материал

**Шөгінді (тұнба) материал** - шөгінділердің (тұнбалардың) болашақ түзілу орнына қарай бағыт алған құрам 
## Дереккөздер


бөліктері; олар бұл сәтте еріген күйде, газ түрге бөлінеді.

Санат:Геология
Каррлар

[thumb|200px|Dent de Crolles-дағы каррлар  ([Франция)]]
**Каррлар, шраттар** - жалаң карстты атыраптарға тән карсты бедердің ұсақ беткі пішіндері. 

Үшкір қырлы қырқалармен бөлінген, қатар-қатар немесе лабиринт тәрізді тік қабырғалы атыздар түрінде (тереңдігі бірнеше см-ден 1—2 м-ге дейін) орналасады. Әктастардың және басқа тау жыныстарының бетін атмосфералық, сирегірек теңіз бен өзен суларының ерітуі нәтижесінде пайда болады. Каррларды 
* жарықтық, 
* атыздық, 
* науалық, 
* қабырғалық, 
* қуыстық, т.б. деп бірнеше типке ажыратады. Үлкен алаңды алып жатқан Каррлар каррлық өріс түзеді. 
Алдымен әктас массивінің бетінде терең атыздар пайда болады. Каррдың жаралуы атмосфералық сумен байланысты. Көмір жықпылына байыған су жарықшақтарға еніп, олардың шеттерін ерітіп, біртіндеп шағын тесіктер мен шайылымдар жаралады. Судың бағытталған ағысы пайда болысымен, шайылымдар мен тесіктерде әктастың шаймалану процестері күшейеді. Нәтижесінде тар қырқалармен бөлінген атыздар мен науашалар жүйесі қалыптасады

## Дереккөздер


Санат:Жер бедері
Аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі

**Аудандық балалар мен жасөспірімдер спорт мектебі**, Қ. Мұнайтпасов атындағы — 1.1.1970 жылы кұрылған. Алғашқы директоры — Қ.Серікбаев. 1987 жылы Қ.Мұңайтпасов есімі берілген. Алғашқы оқу жылында 200 окушыға 6 жаттықтырушы дәріс берген. Қазіргі таңда 906 оқушыны 40 маман-ұстаздар жаттықтырады. Мектеп түлектері арасынан 2 халықаралық дәрежедегі спорт шебері, 20 спорт шебері, 25 спорт шеберлігіне кандидат шықты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы балалар спорты
Аудандық балалар саз мектебі

**Аудандық балалар саз мектебі**, Ш.Қалдаяқов атындағы —мәдени мекеме. 16.8.1973 жылы құрылған. Алғашкы директоры - Г.Қасымбекова. 25.10.1990 жылы Ш.Қалдаяқов есімі берілді. Алғашқы оқу жылында домбыра, баян, аккордеон, фортепиано бөлімдері ашылып, онда 30 оқушыға 3 маман-ұстаз сабақ берген. 2000 жылдан 6 түрлі бөлім (домбыра, баян, фортепиано, қобыз, ұжымдық хор, ән айту) бойынша дәріс беріледі. Сонымен қатар, мектептің 3 филиалы жұмыс істейді. Аудандық балалар саз мектебінің  халық аспаптар оркестрі Қоркыт атаның 1300 жылдығы (1999), Құрманғазының 175 жылдығы мерейтойларына орай өткізілген оқушылардың облысы байқауларының лауреаты. Хор ұжымы 35-облысы байкауында II дәрежелі (2001), халық аспаптар оркестрі 37-облысы байқауында III дәрежелі дипломдарымен марапатталған. Мектептің түлектері — Б.Тұрғараев, А.Әбу, А.Мамытова, Ә.Ермұратов, т.б. республикалық конкурстардың лауреатгары.
## Дереккөздер
Шөгінділердің (тұнбалардың) шайылуы және қайтадан түзілуі

**Шөгінділердің (тұнбалардың) шайылуы және қайтадан түзілуі** — шөгінді (тұнба) материалдың ағын су әсерінен қозғалып жинақталуы барысындағы, яғни оның таужыныстарына айналғанға шейінгі аралықтағы қозғалыстары кезінде өңделу процестері.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жарқабақ

**Жарқабақ** - үстірт, суқойма (мұхит, теңіз, көл) және өзен аңғары мен террасасы тік беткейінің өзінің жоғары жатқан көлбеу немесе жазық бөлігінен төменгі жатқан тіктеу бөлігін ажыратып тұратын қыры, қабағы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жарқабақты жаға

**Жарқабақты жаға** - өзеннің көбіне орман өскен биік жарлы жағасы немесе өзен аңғарының бүйір қабырғасы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жарқыл

**Жарқыл** — күркіреуі естілмейтін алыстағы найзағай жарқылының көкжиектен көрінуі. Әдетте, кешке қарай немесе түнде байқалады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аудандық білім беру және спорт бөлімі

**Аудандық білім беру және спорт бөлімі**, 1935 жылы кұрылған. Алғашкы басшысы — И.Жүзжанов. Мекеме ҚР "Білім беру" заңын іске асыру, мектептер мен балалар мекемелерінің желісі мен жүйесін ретке келтіру, мектептер мен балалар мекемелерінің оқу-тәрбие жұмысына бақылау мен басшылық жасау, балалар мен жастарға міндетті орта білім беруді камтамасыз етуді ұйымдастыру, білім бөлімі мекемелерінің оқу-базасын нығайту жұмыстарын жүргізеді. Аудандық білім беру және спорт бөлімінде 25 орта, 6 негізгі, 17 бастауыш мектеп, 3 мектептен тыс мекеме, 1 балабақша бар.
## Дереккөздер
Демократиялық мемлекет

**Демократиялық мемлекет** - бүкіл әлемде жаһандану дәуірінде кеңінен таралған мемлекет үлгісі. Мемлекет демократизмі халықтың билікке қаты- суынан, биліктің заң шығарушы, атқарушы, сот билігіне бәлінуінен, саяси алуан түрліліктен, жергілікті өзін-өзі басқаруынан кәрініс табады.
**Демократиялық мемлекеттің** негізін халық билігі құрайды. Халықты жоғарғы биліктің басты иесі ретінде мойындау - халық егемендігінің белгісі. Халық егемендігі халықтың ешқандай әлеуметтік күштердің қысымынсыз, өз билігін олардан тәуелсіз, тек өз мүддесі тұрғысынан жүзеге асыратындығын білдіреді. Халық егемендігі бөлінбейді, тек бір ғана субъектісі бар - халық. Осылайша, халық билігі биліктің бүкіл халыққа тиесілі екендігін білдіреді. Халық билігі жағдайында билікті халық, яғни мемлекет азаматтары заңдылығын мойындап, бақылап отырады.
Халықтықтың еркін білдіру түріне қарай өкілетті және тікелей қатысу демократиясы түрлері анықталған. Өкілетті түрінде - халық билігінің тек өздері өкілі болып табылатын, солардың атынан шешім қабылдап, олардың еркін білдіретін сайланбалы өкілетті өкілдер арқылы жүзеге асырылуы. Тікелей демократия - жалпы халықтың немесе оның бір бөлігінің тікелей өз еркін білдіруі. Халық билігінің жоғарғы тікелей қатысуы референдум және сайлау арқылы жүзеге асырылады.
Демократия саяси алуан түрлілік принңиптері арқылы қызмет етеді. Саяси плюрализм халық билігінің тиімділігін арттырады. Мемлекеттің демократиялылығы жергілікті өзін-өзі басқaру органдарының болуын білдіреді. Қазіргі кезде жергілікті өзін-өзі басқару органдары негізінде әртүрлі аумақтық бірліктің түрғындарының заң шеңберінде өз жауапкершілігі мен өз мүддесі тұрғысынан қоғамдық істердің маңызды бөлігін басқару құқы мен мүмкіндігін білдіреді.

## Тағы қараныз
* Демократия
* Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюро
* Демократиялық көшбасшы
* Демократия және мемлекет
* Демократиялық социализм тұжырымы
* Демократиялық саяси жүйе
* Демократизация

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Демократия
Санат:Мемлекет
Жарық қашықтық өлшеуіш

**Жарық қашықтық өлшеуіш** - арақашықтықты өлшейтін аспап; жарықтың **жарық қашықтық өлшеуіш**тен шағылдырғышқа дейін және кері өту уақытын өлшеуге негізделген. Жарық қашықтық өлшеуіштер былайша бөлінеді: 
*арақашықтық жарық импульсінің өту уақыты бойынша тікелей анықталатын импульстік Жарық қашықтық өлшеуіштер; 
*арақашықтық үздіксіз сәулеленудің модуляция фазасының айырымы бойынша анықталатын фазалық жарық қашықтық өлшеуіштер; 
*жарықтың импульстік сәулеленуі арақашықтықты анықтаудың фазалық әдісімен бірігетін импульстік-фазалық жарық қашықтық өлшеуіштер.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жарық шығаратын диод

нобай|
**Жарық шығаратын диод** — электр сигналдарын жарыққа түрлендіргіш болатын жартылай өткізгіш диод. Жарық шығаратын диодтың негізгі элементі — электрондық-тесіктік өту. Тікелей жылжығанда электрондардың энергияның ең жоғары деңгейінен төмен деңгейіне өту себебінен жарықтың кванттары сәулеленеді. Толқынның сәулелену ұзындығы диод материалымен (галлий фосфидті және галлий арсенидті; кремний карбиді) анықталады. Көрінетін спектрінде сәулелендіретін Жарық шығаратын диодтер жарық көрсеткіш ретінде пайдаланылады. Жарық қашықтық өлшеуіштерде спектрдің жақыл инфрақызыл бөлігінде сәулелендіретін галлий арсенидті Жарық шығаратын диодтер пайдаланылады. Олардың негізгі құндылығы — сәулелену модуляциясының қарапайымдылығы.

## Дереккөздер


Санат:Жарық көздері
Жарыққа ағып қатқан мұз

**Жарыққа ағып қатқан мұз** - тау жыныстарының, мұздықтардың, қызылсу мұздарының немесе басқа жағдайда пайда болған мұздардың жарықтарында сулардың жұқа қабатталып қатуынан қалыптасқан мұздың қабыршақтары мен массасы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аудандық денсаулық сақтау бөлімі

**Аудандық денсаулық сақтау бөлімі**, 1935 жылы құрылған. Алғашқы басшысы — Мәткәрімов. Мекеме аудан азаматтарының салауатты өмір салтын ұстануына ықпал жасайды, аудандағы емдеу-сауықтыру мекемелерінің жұмысын үйлестіреді, қадағалайды, бақылайды. Қазір Аудандық денсаулық сақтау бөлімі қарамағында 9 аурухана, 40 отбасылық-дәрігерлік емхана және осыған қарасты 32 фельдшерлік- акушерлік пункт бар.
## Дереккөздер
Шөгінділік дифференциация

**Шөгінділік дифференциация** — су жиналу алаңдарынан шайылған заттардың миграция жолында судан бір-бірінен бөлінуі және ретімен шөгуі; бұл процесс шөгінді тау жыныстарыда әркелкі болады: механикалық түрінде тасымалданған бөлшектер өлшемі мен меншікті салмағы бойынша жіктеледі; химиялық түрінде еріген заттар ортаның Еһ және Рһ көрсеткіштерінің өзгеруі ықпалынан ретімен шөгеді. Дегенмен бұл сұлбадан көп ауытқулар орын алады, ол жалпы литогенездің күрделілігі мен нақты жағдайлардағы ортаның ерекшеліктеріне байланысты. Шьш мәнінде, литогенездегі басты рөлді заттың фазалық өзгерулері атқарады. Олар бастапқына мору қыртысында немесе жанартау ошағында, содан кейін заттың миграциясы процесінде, аяғында диагенезде болады. Дифференциациялану құбылысы екінші дәрежелі мәнге ие болады және көбінесе аз байқалады. Сушара бірнеше көзден қоректенгенде, алапта заттың жіктелуі емес, араласу құбылысы айқын білінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жарылысты қатқылау

**Жарылысты қатқылау** - жанартаулардың, негізінен, магма газдары жарылуының, кейде грунт суларының магма ошақтары әсерінен ысуының нәтижесінде атқылауы (*фреаттық атқылау*).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жас аңғар

**Жас аңғар** (*Молодая долина*) - морфологиялық дамуының алғашқы сатысында тұрған, өзі тар, беткейлері тік, бойлық кескіні тегістелмеген, жайылмасы мен террасалары болмайтын аңғар; мұндай өзеннің "аңғар" және "арна" деген ұғымдары бір-біріне сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгінділік контраст дифференциация

**Шөгінділік контраст дифференциация** — шөгінділердің қозғалысы кезінде олардың құрамының бір-бірінен күрт ерекшеленетін екі бөлікке (фазаға) жіктелуі. Мыс., соқпа толқындық жағажайдың гравийі мен құмы және олармен жалғасып жатқан құмайт-лайлы түптік ұйықтар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аудандық жер комитеті

**Аудандық жер комитеті** 1992 жылы ауданы ауыл шаруашылық басқармасынан бөлініп шыққан. Мекеме жер қатынастарының саласы бойынша ҚР Жер кодексі, ҚР Үкіметінің Қаулы-қарарларын басшылыққа ала отырып, аудан көлеміндегі жерлердің есебін жүргізуді, жер пайдалану мен қорғауда мемлекеттік бақылауды жүзеге асырады.
## Дереккөздер
Жас пирамидасы

**Жас пирамидасы**, жастық-жыныстық пирамидалар - әр аумақтық-әкімшілік бөліністер бойынша (*республика, облыс, аудан, қала, кент, ауыл*) адамдарының жасы мен жынысы бойынша бөлінуін көрсететін график. Арнайы жүргізілтен халық санағы деректерінің негізінде жасалады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгінділік механикалық дифференциация

**Шөгінділік механикалық дифференциация** - жер бетінде жүретін және сынықты минералдар физикалық (механикалық) қасиеттері бойынша (ірілігі, пішіні, меншікті салмағы және т.б.) іріктелетін геологиялық процестердің жиынтығы. Механогенездің жеке жағдайы — шашылым жаралу процесі. Синонимі: механогенез.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жас платформа

**Жас платформа** - қатпарлы, палеозойлық немесе мезозойлық платформа. Екінші сөзбен айтқанда, жас платформа дегеніміз каледондық, герциндік және мезозойлық
қатпарлы алқаптар орнында қалыптасқан платформа. Ақырғы қатпарлық көнелігі
тұрғысынан эпипалеозойлық (эпикаледондық, эпигерциндік) және эпимезозойлық,
платформалар дараланады. Мысалы, Батыс Сібірдің, Солтүстік Қазақстанның, Кавказдың жазық аумақтары жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі

**Аудандық жұмыспен қамту және әлеуметтік бағдарламалар бөлімі**, 1946 жылы 13 қаңтарда құрылған. Алғашқы басшысы — Ә.Нысанбеков. 2005 жылы 5 қаңтарда аудан халқын жұмыспен қамту бөлімінің, ауданы еңбек және халықты әлеуметтік корғау бөлімдерінің негізінде қайта құрылды. Бөлім қызметкерлері аз қамтамасыз етілген отбасы мүшелеріне, жұмыссыздарға, мүгедектерге, соғыс және еңбек ардагерлеріне, батыр аналарға, жалғызілікті, т.б. әлеуметтік көмекті қажет ететін азаматтарға мемлекеттік негізде қамқорлық көрсетеді.
## Дереккөздер
Жасанды жауын-шашындар

**Жасанды жауын-шашындар** — коллоидті тұрақты бұлттарды коллоидті тұрақсыз бұлттарға ауыстыру мақсатында техникалық шаралар жүргізу нәтижесінде жауатын жауын-шашын.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгіндінің ағымдануы

**Шөгіндінің ағымдануы** - шөгінділердің сұйыла келе, аққыш қасиеті болуы; әдетте құмды-құмайтты тау жыныстарының тым ылғалдануы нәтижесінде олардың шайындыларға айналуымен орайласады. Ағымдану процесі кейбір саздар мен ұйықтарға да тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жасанды климат

**Жасанды климат** - арнайы тапсырыс бойынша ауаны жылыту, суыту, жасанды ауа қозғалыстары мен радиацияның жасанды кездерін құру және тағы басқа арқылы жабық үй-жайда жасанды ауа түзу.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аудандық зейнетақы төлеу орталығы

**Аудандық зейнетақы төлеу орталығы** - Түркістан облысы зейнетақы төлеу орталығы филиалының ауданы бөлімшесі. 1997 жылы ҚР азаматтарын жаңа жүйе бойынша зейнетақымен қамтамасыз ету мақсатында қабылданған "Мемлекеттік зейнетақы төлеу орталығы" туралы Заң аясында ашылды. Бастығы болып О.Төлімбетов тағайындалған. Аудандық зейнетақы төлеу орталығы — аудан азаматтарын зейнетақымен және арнаулы жәрдемақылармен қамтамасыз етеді. Жәрдемақы мен зейнетақы алушылар жөніндегі мәліметтерді жасау мен нақтылау, есептеу, өзгерту және төлеу мерзімін созу туралы құжаттарды өңдеу, т.б. жұмыстарды жүргізеді. Бөлімше осы мақсатта ай сайын республикалық зейнетақы төлеу орталығына зейнетақы мен жәрдемақы қаржыларына өтініш- қажеттілік, банк пен ауданы пошта торабы мекемелеріне төлемақының тізім-ведмоствосын өткізеді. Төлемнің барлық түрін қаржыландыру республикалық  бюджет аркылы жүзеге асатындықтан, филиал жеке ұйым болып табылмайды, өзінің жеке кірісі, банктерден ашылған бет-есебі жоқ, бөлінген ақша қаражаттарын республикалық  бакылау органдары қадағалайды.
## Дереккөздер
Аудандық кәсіподақ комитеті

**Аудандық кәсіподақ комитеті** — қоғамдық ұйым. 1965 жылы құрылған. Алғашқы басшысы - Ж.Мүсірәлиев. Аудандық кәсіподақ комитеті — кәсіподақ мүшелерінің құқығын қоғамдық негізде корғау, әлеуметтік жағдайларын көтеру, т.б. жұмыс жүргізеді.
## Дереккөздер
Жасыл зона

**Жасыл зона** — ірі елді мекендердің сыртында мәдени-сауықтыру мақсатымен арнайы жасалған орманды аумақ. Халықтың демалыс орны.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жас таулар

**Жас таулар** — қатпарлы құрылымы тау түзілудің жуықтағы (*альпілік*) дәуірінде қалыптасқан таулар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жасанды бұлттар

**Жасанды бұлттар** - адамның қарекеті нәтижесінде пайда болатын бұлттар. Мысалы, ұшақтың түтіндерінен, үлкен қалалардың үстіңде ауаның жылынуынан пайда болатын түтінді будақ бұлттар. Жасанды бұлттарға орман өрттерінің және жанартауларяың (Везувийдің үстіңде болған пиния тәріздес бұлттар) үстінде пайда болатын буяттар ұқсас келеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жатыс

**Жатыс** (*Заложение*) - топографиялық картадағы көршілес горизонтальдар арасындағы арақашықтық. Жатыс сызығы осы картадағы қабылданған бедер қимасының биіктігіне, сол жердегі ылди құлдилығына тікелей байланысты болады. Жатыс ылди сызықтың горизонталь жазықтықтағы проекциясы болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жатыс шкаласы

**Жатыс шкаласы** - ылди құлдилығын немесе ылдидағы бағыт бойынша таңдалған сызықтың еңіс бұрышын анықтау графигі. Жатыс шкаласы 1:200 ООО және одан ірірек масштабтардағы топографиялық карталардың әрбір бетінде салынады. Жатыс шкаласының горизонталь табаны еңіс бұрыштарының осі болады, онда бұрыш Г-пен еркін таңдалған ұзындық кесіндімен бейнеленеді. Осы оське перпендикуляр бойынша мәлім картаның масштабында жатые шамалары салынады. Олар жазылған еңіс бұрыштарына және шкалада көрсетілген жер бедері қимасының биіктігіне, яғни шектес жіңішке және қалындатылған шектес горизонтальдардың биіктік мәндерінің айырымына сәйкес болады. Сызықтың еңіс бұрышын анықтау үшін циркульмен немесе берілген бағыт бойынша горизонтальдар арасындағы қашықтықты қағазбен алу қажет. Сонда биіктіктер мәндерінің айырымы Жатыс шкаласында жазылған қима биіктігіне тең болады да, шкаладан осы қашықтықка тең ізделіп отырған еңіс бұрышын алады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жауын-шашын қарқындылығы

**Жауын-шашын қарқындылығы** - уақыт бірлігінің ішінде (әдетте, 1 минутта) белгілі бір аумақта жауатын жауын-шашынның мөлшері (миллиметр бойынша). Кәдімгі жаңбыр үшін Жауын-шашын қарқындылығы 0,5-тен 1,0 мм /мин-қа дейін және одан да көбірек болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жаяу бұрқасын

**Жаяу бұрқасын** - жаңа жауған және бұрын жауған қар жамылғысының бетінен қар бөлшектерінің желмен үрленіп тасымалдануы, орын ауыстыруы. Мұндай кезде қар едәуір биікке (адам бойынан кем емес) көтеріледі де, көріну қашықтығы азая түседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөгіндінің шымырлануы

**Шөгіндінің шымырлануы** — борпылдақ, босаң шөгінділердің (тұнбалардың) қысым күшімен тығыздалу, қайтадан кристалдану, жымдаса дәнекерлену және т.б. процестер нәтижесінде шымыр таужыныстарға айналуы.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінділер
Шөгінді-жанартаутекті таужыныстар

**Шөгінді-жанартаутекті таужыныстар** — туфиттер терминінің синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жекежон

**Жекежон** — қозғалмайтын немесе бүкіл массасымен қозғалатын және айырылымдармен шектеліп тұратыл жер қыртысының телімі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөкпе ойыстар

**Шөкпе ойыстар** - геоморфологияда: далалы жерлерде, шөлейт аудандарда ұшырасатын дөңгелек пішінді, түпкі жазықтығы біршама тегіс болып келетін аландар (диаметрі 10—15 м, тереңдігі 1-1,5 м) мен ойыс аландар (диаметрі бірнеше километр, терендігі 3—5 м). Шөкпе ойыстар көбінесе астыңғы қабатты құрайтын таужыныстардың шаймалануы нәтижесінде (суффозия) беткі қабаттың шөгуі салдарынан пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аудандық көп салалы коммуналды шаруашылық кәсіпорны

**Аудандық көп салалы коммуналды шаруашылық кәсіпорны**, 1954 жылы құрылған. Алғашкы басшысы — Ләужев. Көшелерді, алаңдарды жарықтандыру, көгалдандыру, көріктендіру, санитарлық тазалық және тұрғын үйлерді жөндеу жұмыстарын жүргізеді.
## Дереккөздер
Жел жақ (өтіндегі) беткей

**Жел жақ (өтіндегі) беткей** - жел соққан жаққа қарама-қарсы тұрған кез келген орографиялық әлементтің (мысалы, тау жотасының) беткейі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аудандық орталық аурухана

**Аудандық орталық аурухана** — емдеу мекемесі. 1935 жылы 25 төсектік аурухана ретінде Темір аулында ашылған. Орталық аурухананың Шәуілдір аулындағы қазіргі ғимараты 1972 жылы берілді. Алғашкы бас дәрігері — Сергеева. Бүгінгі күні 150 төсектік, 7 клиникалық бөлім жұмыс істейді. Хирургия, терапия, перзентхана, балалар бөлімі, жұқпалы аурулар, тері аурулары, емхана және жедел- жәрдем бөлімдерінде 35 дәрігер, 175 орта буынды, кіші буынды кызметкерлер аудан халқына медициналық қызмет көрсетеді. Емхана бір мезгілде 250 ауру қабылдай алады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстандағы медицина
Жебелі

**Жебель** ( — тау) — көптеген араб елдерінің таулы аудандарының топонимикасында тараған терминдердің бірі; "тау", "таутөбесі", "тебе", "үстірт" деген ұғымдарға сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жеке тұрақ

**Жеке тұрақ** - жаңа игерілген жерлердегі өз иелігінде телімі бар, бір қорадан тұратын кішігірім мекен; орман ішіндегі уақытша мекен. Термин, негізінен, Сібірде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жел зоналары

**Жел зоналары** - атмосфераның жалпы циркуляциясының жүйесінде әр түрлі режімді желдері бар зоналар. Оған экватор жанындағы ауыспалы желдері бар зона;
* пассаттар зонасы;
* субтропиктік тымық зона;
* қоңыржай ендіктердің батыс желдері мен циклондық өзгермелі желдер зонасы;
* полюс маңы шығыс ауа ағыстарының зонасы жатады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жел көлеңкесі

**"Жел көлеңкесі"** - тау жотасының, құм қырқасының соққан желдің ық жағында жатқан және желдің жылдамдығының күрт бәсендеуімен сипатталатын өңірі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шөміш (азиялық)

**Шөміш (азиялық)** – темірден құйылған ыдыс; борпылдақ тау жынысытарды, мыс., алтынды кұмдарды шаймалай отырып, түпшаймалар (тау жынысы құрамындағы ауыр түйіршіктер) алуға қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жел қысымы

**Жел қысымы** - қозғалыстағы ауаның өзінің жолындағы заттарға (беттерге) жасайтын қысымы. Барлық жағдайда Жел қысымы ауаның тығыздығы мен жел жылдамдығына тура пропорционал болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жел эрозиясы

[right|thumb|Жел эрозиясы ([Наньшань таулары, Қытай)]]
**Жел эрозиясы** - ең алдымен, жер бедерінің құрылысымен айқындалатын, одан кейін жел әрекетінің белгілі бір бағыттағы арнасын бойлай қопсыма материалдардың (*[[құм]]ның, көлдік [[сазбалшық]]тың*) үрленуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:География және геодезия
Желайрық

**Желайрық** — атмосферадағы біршама тұрақты шекара; оның әр жағында соғатын басым желдердің бағыттары барынша әр түрлі болады. Желайрық тұрақты антициклонның, бар өрісіндегі қырқаның немесе қолаттың осі, сондай-ақ жер бедерінің элементі (мысалы, тау жотасы) болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Желдік ағыс

**Желдік ағыс** - желдің су бетіне жасайтын әрекетінің негізінде мұхиттардың, теңіздердің, тағы басқа суқоймалардың суының бетінің қозғалуы. Желдік ағыстың дамуына үйкеліс, турбуленттік тұтқырлықтың, қысым градиентінің күштері, Жер айналуының ауытқытушы күші әсер етеді. Теңіздің терендігі *100 м*-ге дейінгі беткі қабатын қамтиды. Егер Желдік ағысты туғызатын жел ұзақ уақыт тұрақты болса, онда оны ықпа ағыс деп те атайды (мысалы, Солтүстік және Оңтүстік пассаттық ағыстары, Антарктиканың циркумполюстік ағысы немесе Батыс желдерінің ағысы).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Желдік толқындар

**Желдік толқындар** - жел энергиясының су бетіне тікелей әсер етуінен туындайтын судың тербелмелі қозғалысы. Судың тек 50-60 метрлік терендіктегі қабағында ғана байқалады. Желдік толқындардың мөлшері желдің жылдамдығы мен қуалау ұзындығына, су бетіне әсерінің ұзақтығына, желмен қамтылған су кеңістігінің көлеміне және судың тереңдігіне тікелей байланысты. Теңіздердің терең сулы бөліктерінде қатты және ұзақ желдер кезінде Желдік толқындардың биіктігі және одан да астам, мұхиттарда — 13—18 м-ден 25 м-ге дейін (тіркелген ең биігі), жылдамдығы 14—15 м/с-ке дейін болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жел өтіндегі беткей

**Жел өтіндегі беткей** - жел соққан жаққа қарама-қарсы тұрған кез келген орографиялық элементтің (мысалы, тау жотасының) беткейі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шпинельдік қосақталу заңы

**Шпинельдік қосақталу заңы** — қосақталу бітісі иондардың тығыз қалану жазықтығы бойынша; қосақталу өсі "(111), қосақталу жымы (111). Шпинель мен көптеген текшелік минералдардың қосақтарына тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Желдің жанама кернеуі

**Желдің жанама кернеуі**, желдің трангенциялық кернеуі — суқоймаларда толқындар мен ағыстар туғызатын су беті ауданының бірлігіне әсер ететін желдің күші. Оның шамасы желдің жылдамдығына, судың тығыздығына және су бетінің бұдырлығына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Желдің зоналық пішіні

**Желдің зоналық пішіні** - ендікке байланысты ауаның зоналық тасымалы жылдамдығының графигі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шубниковтың кристалло-химиялық заңы

**Шубниковтың кристалло-химиялық заңы** — құрамы тұрақты кристалл затта бірдей химиялық және құрылымдық рөл атқаратын элементтер атомдарының салыстырма сандары кристаллографиялық симметрия заңымен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Желкотерме

**Желкотерме** - соққан желдің әсерінен теңіз, көл, бөген, өзен сулары деңгейлерінің көтерілуі. қ. Желқума-желкөтерме құбылыстары.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Жел-су ирегі

**Жел-су ирегі** - құм, су бетінде, сирегірек сазды тау жыныстарының жазық беткейінде желдің, су ағысының әрекеті салдарынан пайда болатын толқын тәрізді ирек жолақтар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Шұңғымалар

**Шұңғымалар** — әдетте өзен арнасының иілген тұстарында ұшырасатын, сол  өзен ағысы тереңдете жеміруі нәтижесінде пайда болған шағын көлдерге ұқсас біршама терең су алаптары.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Желдің бар заңы

**Желдің бар заңы** - жер мен атмосфералық қысымның горизонталь таралуының арасындағы байланыс. Бұл заңға сәйкес жел жердің Солтүстік жарты шарында бар градиентінен оңға карай, ал Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқиды. Бұл жағдайда ауытқу бұрышы бос атмосферадағы тік бұрышқа жақындау, ал жер бетіне таяу тұста тік бұрыштан кіші болады. Егер желдің жер бетіндегі бағыты бойынша қарасақ (Солтүстік жарты шарда), онда ең төмен қысым сол жақта болады. Желдің бар заңы Бейс-Баллот заңы ретінде де белгілі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аудандық өрт сөндіру бөлімі

**Аудандық өрт сөндіру бөлімі**, 1963 жылы құрылған. Алғашқы басшысы — Ж.Сүлейменов. Өрт сөндіру және құтқару жұмыстарын жүргізеді. Орман, тоғай, дала өрттерінің алдын алу, құтқару, кейінгі кезде ауданы орталығында жер асты суының көтерілуіне байланысты су сору және су айдау авариялық құтқару жұмыстарын атқарып, ауданы аумағындағы өрт қауіпсіздігі шараларын қадағалап, бақылайды.
## Дереккөздер
Желілік мұздар

**Желілік мұздар** - мәңгі тондар тараған атыраптардағы тау жыныстары мен грунттардың жарықтарында түзілген мұздар.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аудандық пошта байланыс торабы

**Аудандық пошта байланыс торабы** - аудандық мекеме. Алғашқы басшысы — Насыров. 1935 жылы аудан тұрғындары мен мекемелерге хат-хабар, газет-журналдар, телефон-радио байланыс қызметін көрсету мекемесі ретінде "ауданы байланыс кеңсесі" болып құрылған. Алғашқы жылдары №30 МБ коммутатор және Түркістан, Темір, Арыс, Жамбыл (сол кездегі Әулие-Ата), Шымкент қалаларымен әуе байланысы қызметін кезектесіп пайдаланған. 1935— 40 жылы телеграф, телефон және радиостанция құрылды. Қазіргі ғимараты 1977 жылы пайдалануға берілген. 1.7.1993 жылы Аудандық пошта байланыс торабынан "Телекоммуникация" мекемесі бөлініп шықты. 1993 жылдан Аудандық пошта байланыс торабы құрамындағы 13 байланыс бөлімшесі жеке және занды тұлғаларға есеп ашу және жүргізу, депозит салымдарын, әр түрлі салық және айыппұлдар, ақша аударылымдарын, хат-хабар, баспасөз басылымдарын, сәлем-сауқаттар кабылдау және жеткізіп беру, зейнетақы, жәрдемақы, жалақы тарату, факс, электронды пошта қызметерін, т.б. көрсетеді.
## Дереккөздер
Шұңқыр

**Шұңқыр** (геоморфологияда) — 1) тегістелген беттегі конус тәрізді әр түрлі генезисті ойық: а) карст; ө) термокарст; б) опырылым, үңгірлер мен шахталардың жабыны опырылуы салдарынан және лавалардағы қуыстарда пайда болады; в) суффозиялық; г) эворзиялық шүңқырлар; 2) Беткейлердегі жартылай конус пішінді ойықтар: а) су жиналу; ә) жұлынды, беткейден опырылым немесе сырғыма түрінде бөлініп қалған тау жынысы орнындағы шұңқырлар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аудандық ішкі саясат бөлімі

**Аудандық ішкі саясат бөлімі** — мемлекеттік мекеме. 2003 жылы құрылған. Атқаратын кызметі — қоғамдық-саяси трактылықты сақтауда ауданда ішкі мемлекеттік саясатгы қалыптастыру мен жүзеге асыруға қатысу, ҚР Президентінің Қазақстан халқына арналған Жолдауын, ҚР Үкіметінің бағдарламаларын түсіндіру мен насихаттау, аудан әкімі қызметінің негізгі бағыттарын жүзеге асыруда ұйымдық- идеологиялық шараларды қамтамасыз ету, ауданы деңгейде емлекеттік ақпараттық саясатты жүргізу, жергілікті акпарат құралдарының мемлекеттік тапсырыстарды жүзеге асыруын үйлестіру, қоғамдық ұйымдармен, діни бірлестіктермен, саяси партиялармен арадағы байланысты қалыптастыру, т.б.
## Дереккөздер
Зениттік бұрыш

**Зениттік бұрыш** - тіктеуіш сызық пен нысанаға көздеу бағыты арасындағы зениттік бақылау орнынан бастап есептелетін бұрыш. Зениттік бұрыш (2) пен визирлік сызықтың көлбеу бұрышы (v) арасындағы арақатынас *z = 90° — v*.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зениттік жаңбырлар

**Зениттік жаңбырлар** - Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардың тропиктерінде жауатын конвекциялық типті найзағайлы төкпе жаңбырлар. Шамамен, Күннің түс кезінде зениттің жанында тұрған уақытына сәйкес келеді. Экваторда Зениттік жаңбырлардың екі кезеңі - *көктемдік* және *күздік*, яғни күн мен түннің теңесуінің жаңбырлары байқалады. Экватордан алыстаған сайын Зениттік жаңбырлардың ұзақтығы азая түседі де, олардың кезеңдері жақындай отырып, тропиктер маңында жазғы жаңбырлы бір маусымға бірігеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зениттік қашықтық

**Зениттік қашықтық** - астрономиядағы бақылау бағыты мен горизонталь жазықтық арасындағы вертикаль бұрыш. Зениттік жаңбырлар әрқашан оң мәнді болып келеді және бағыттан зенитке дейін есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зерттеудің картографиялық әдісі

**Зерттеудің картографиялық әдісі** - карталарды оларда бейнеленген құбылыстарды, процестерді және олардың динамикасын танып-білу үшін пайдалану.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зерттеудің тұрақты әдістері

**Зерттеудің тұрақты әдістері** - географияда, табиғи процестер мен географиялық нысандарды (мысалы, ландшафтыны) ұзақ уақыт бойы тұрақты жағдайда зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зипф ережесі

**Зипф ережесі** - халық географиясында, қаланың халық санын елдегі (не оның ірі бөлігіндегі) қалалардың жалпы тізбесіндегі халық санының азаюына карайғы рет нөмірімен байланыстыратын заңдылық. Зипф ережесі мынадай формуламен көрсетіледі:

                  **Р<sub>j</sub>= Р<sub>1</sub>*j<sub>α</sub>**

мұндағы Р1 — ірі қаланың халықтылығы, j — халықтылығы азаюы бойынша қаланың реттік нөмірі, α - қалалар тізіміндегі халықтылықтың азаю қаркынын сипаттайтын параметр.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Зандрлық террасалар

**Зандрлық террасалар** - мұздық тау өзендерінің аңғарларында мореналардың мезгіл-мезгіл шөгуінен пайда болған террасалар. *қ. Флювиогляциалық террасалар*.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Талшықтық өлшемі

**Талшықтық өлшемі** () — Жалпы алғанда бұл оның ядросының, бәсеңдеткішінің, демпфер және қабығының сыртқы диаметрімен анықталады. Мысалы, 50/125/250 жазуы ядросының диаметрі 125 мкм және қабығының диаметрі 250 мкм болатын талшықтың сипаттамасы. Талшықтарды қосқанда немесе терминдегенде қабығы үнемі алынады.

## Дереккөздер



Санат:Электроника
Золлдар

**Золлдар** ( - ойпаң) - көбінесе термокарсттық жолмен пайда болған, терендігі бірнеше метр, диаметрі ондаған метр, суға немесе шымтезекпен толы дөңгелек ойыстар. Плейстоцендік мұз жамылғысы дамыған атыраптарда, негізінен, байырғы мұздықтардың шеткі жақтарында (кейде үлкен топтар түрінде) кездеседі. Орта Еуропа жазығында көп тараған.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия