open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қой жасы

**Қой жасы** - қозы жасындағы бала он беске – отау иесі делінетін жасқа келісімен бастаушты бітіріп, жоғары класқа көшкен оқушыдый кәсібін  ауыстырады. Отаудың иесі деп үміт күтіп отырған жасты қой бағуға жарамайды деп қазақ ешқашан ойлаған емес. Сондықтада он бес пен жиырма бестің арасын қой жасы деген ертеде. Ал сиыр мен түйеге ие болу кәрі-құртаңның сыбағасы. Қазақтың ертедегі ең көп ұстаған малы жылқы мен қой, онаң соң түйе. Он бес пен жиырма бестің арасын қой жасы дейтіні бір қора қойды итқұсқа жегізбей, жоғалтпай бағу. Жауын-шашында, боранда аман сақтау, күн шыққаннан қас қарайғанша жалықпай жайып, кең далада жападан жалғыз жүру, осы жастардағы адамның ғана қолынан келеді. Он бестегілердің де өте бір қағылезі болмаса төзуі қиын. Бірақ төзбеуге болмайды. Дала тіршілігінде өсіту заң. Көнбесе басқадай кәсіп кем де кем, күн көре алмайды. Бұл қой жасынан еті тірілер ғана, сенімділер ғана жылқы жасына аусады. Емтиханнан өте алмағандары сол қойдың соңында мәңгі қалады.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тоқым қағу

Ашамайға мінген соң іле-шала бәсіресіне мінген бала бірінші рет үйінен алысқа жолаушылаған да әке-шешесі бір малын сойып, оның тоқым қағарын өткізеді. Ал тоқым қағу ақ инеттен, адал көңілден міндетті түрде атқарылатын әдет. Міне, осыдан кейін қазақ бұл балаға  арнайы айыл-тұрман, ер-тоқым, жүген-ноқта, шідер мен кісен, арқан дайындайды.Былайша айтқанда бәсірені жабдықтау шарт. Сүйтетіні  осыдан бастап баланы баулу, еңбекке тәрбиелеу –анығырақ айтқанда оқыту басталады. Қазақта мектеп те жоқ. Медіресе аз. Надан, балалары тәрбиесіз деп кеудесімен ат басып кете жаздап жүргендер – шетінен дөйдала, пілге үрген иттер. Олар қашаннан бері қанша үрсе де түйенің үстіндегі қазақты қаба алған жоқ. «Тоқым қағу» соларға қаққызбаудың, соғысса жеңілмеудің алғашқы сабағы. Біз осы **«тоқым қағарға»** дейін баланың он жас айналасындағы кезін сөз еттік.  Бұған дейінгінің бәрін қазақ балалық кез дейді. Жүген-құрықсыз дербес шақ дейді де, оннан аса еңбек мектебіне кіргізеді, оқытады. Біз бұны қазақтың жасты бөлуімен түсіндірейік.  

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жылқы жасы

**Жылқы жасы** - қай халықта болмасын жиырма бес жас белдің бекіп, қабырғаның қатқан кемел кезі. Жаулары жылқысын айдап, қызын алып қашатын ертедегі қазақтың ең  үлкен ауыртпалығы мен ең жақсы рахаты да жылқыда болған. Күні де, түні де азапқа толы жылқыны сеніп тапсыру жиырма бес пен қырықтың арасындағыларға ғана лайық. Ат құлағы көрінбейтін  боранда тұмсығына оқтаудай мұз қатқан атпен бірнеше күн жүріп жылқыға не болу, алдынан тосатын, ұлып соңынан қалмайтын қалың  қасқырға  жегізбей, екі күннің бірінде тебініп сақадай-сай жауға бермеу жиырма бес пен қырықтың  арасындағылардың  ғана қолынан келеді.Бұл кезді қазақ халқы сондықтанда жылқының жасы деген, әдіптеп айтсақ бұның өзі бұрынғы қазақтың еңбекке баулудағы жоғары мектепті бітіргені.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Бие қысырмас

**Бие қысырмас.** Отқа май салынып, келіннің беті ашылғаннан кейін сол жақтағы келінді енесі шақырып оң жаққа отырғызады. Сонан соң ортаға ақ бұл тастайды. Оны отырғандар жыртып-жыртып алады. Үйлеріне апарып сабаларының аузына  байлайды. Мұндағы мән: бірінші, келінді өзінің қызындай көретіндігін білдіріп оны өз қызы отырған қадірлі орынға лайық еткені, екінші, ортаға ақ бұл тастап оны бөліп бергені – қазақта ең қастерлі түлік-жылқы, астың аяулысы-қымыз. Осы екеуі түтін басынан  үзілмесін дегені. 
**"Келіннің аяғынан, қойшының таяғынан"** дегенді әлімсақтан бері айтып келе жатқан қазақ келін келгеннен кейін келешектің тағдырын көбінесе келінге байланысты түсінеді. 
Қазақта той көбінесе ел жайлауға шыққанда болады. Бұл кезде мал қоңды, қол бос,қолайлы. Қымыз сабасы бәрінде болмағанымен ірікттің сабасынан кез келген  үй кұр емес. Мұндайда ақты екінші сабаға байлауға болады. Саба – қазақ асының қайнар бұлағы. Мұнан қымыз да, құрт та, сарымай да өндіріледі...
Бие қысыр қалмаса бәрі де болады ғой. Рымның аты, міне, осыған байланысты болады. Табысы құралмаған жігіттен, құрсағы құр жатпайтын биенің артық делінетіні де осыдан. 
Қазақ үшін бие қысыр қалмаса онан ұлттық шарап (қымыз) та, жауға атойлап, аттандап, «абылайлап», «а құдайлап» шабатын саңлақ та, қазы мен қарта, жал мен жая да болады ғой. Осыны ескерген халық үшін бие қысырмас кәдесіне үлкен мән берген.   

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Сал серілік

**«Сал, серілік»** - қазақ халқының өнерлі мәдениетті екендігін көрсетеді. Бұл ақындық, әншілік, сөз өнері. Сал, сері – деген атақ өзі мырза, адал, ақ көңіл өнерлі адамдарға беріледі. Сал, сері бір өзі халықтың алдында өнерін көрсете алатын адам. Ол әдемі киінеді, жүрісі, тұрысы ерекше көзге түседі, өзгелерден бөлек болып көрінеді. Мысалы, Біржан сал суырып салма ақын. Сері – бұлда әнші, импровизатор ақын, серілігіне қоса ол аңшы, балуан, құралайда көзге ататын мерген, құсты да жүйрікті де қолға үйретеді, қолынан іс келетін шебер, сөзге шешен. Әрине кез келген адам сал, сері бола алмайды. Сал Біржан,Ақан сері сияқты  бұл адамдар бай болулары керек, өнер туындалырын бағалап сүйетін, он саусағы өнерлі болып. Ол адамдардың жүрген жерлері мереке, көңілді күй, ән, жыр той болады. Халық оларға зор құрметпен қарап сыйлаған. Халықтың мақтанышы болған.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тымпи (ұлттық ойын)

**Тымпи** – ойынға қатынасушылар шеңбер жасап, дөңгелене отырады. Біреуін ойынды жүргізүге белгілейді. Ол: **«Ал, ойынды бастаймыз, бәрің түгел тым-тырыс тымпи!»** -деп бұйырады. Бұдан кейін бірде-бір ойыншы дыбыс шығармауы, үн қатпауы керек. Алайда бастаушы ғана сөйлеуге ерікті.  Ол адам күлерлік қимыл-қозғалыспен әзіл-қалжың сөздерді  айтып, қалай да біреуді күлдірудің амалын  іздейді. Қалжың жыр да айтады. Ешқайсы шамданбайды. Өйткені ойынға қатынасушылардың аты әлгідей қалжың өлеңге қосылмауы керек. Әзілі де, сықағы да өтпесе, бет-аузын тыржыңдатып, әр түрлі құбылтады. Қолапайсыз қимылдармен құбылыстар жасап қозғалады. Жаңылыстыру үшін неше алуан сұрақтар қойып, көздеріне төнеді.  Біреу абайсыз жаңылып сөйлесе не күліп жіберсе, айып тартады. Өлең айтады, ән салады не би билейді. Сондықтан ойынды жүргізуші тілмәр, әзілкеш, күлдіргі болуы керек.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ине жасырмақ (ұлттық ойын)

**Ине жасырмақ**- жастардың бас қосуында, көбіне үйде ойналатын ойын. Қажетті бұйымдар: ине және домбыра. Ойын шарты: ойыншылар ең алдымен, бастаушыны сайлайды. Ол, біріншіден, тәртіпті бақылайды, екінші, домбырада, немесе басқа музыкалық аспапты ойнайтын кісіні табады; үшіншіден, ойын ережесін түсіндіріп, екі ойыншыны таңдайды. Ойыншының біреуі бөлмеден шығып кетеді де, үйде қалған екінші инені өз бойындағы киіміне жасырады, немесе басқа біреуге береді. Бастаушының белгісі бойынша үйге қайта оралған іздеуші инені ойынға қатысушылардың жағасынан, бас киімдерінен іздей бастайды. Іздеуді жеңілдету үшін музыкант домбырада ойнап отырады. Егер іздеуші ойыншы нысанаға жақындай түссе, домбыра күмбірлей жөнеледі. Ал, егер нысана тұсынан іздеуші өтіп кетсе, домбыра үні бәсеңси бастайды. Іздеуші инесі бар кісіге жақындаған не алыстаған сайын домбырашы оны әр қилы сарынмен бағыттап, дәлдеп отырады. Нысанға дөп келген іздеуші ине осында-ау деген кісіні әбден тінте тексеріп, инені табуға тырысады. Ине жасыра алмаған, кәде бойынша ән салып, не әзіл айтып айып төлейді. Ал табылмаса іздеушінің өзі айып тартады.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Тері бояу (қолөнер)

Тері ұқсатушылардың арасында ең көп тарағаны және теріні ұқсатудың тиімді тәсілі — **қабыққа салып бояу**. Теріні қабыққа салып бояу үшін талдың, еменнің, қара мойылдың, кейде май қарағайдың қабықтары да жақсы. Оларды жасамалы ағаштардан күздігүні әзірлейді. Тік тұрған ағаштың қабығын сыдыру ағашқа үлкен зиян келтіреді. Сондықтан бояуға алынатын қабықты кесілген ағаштардан жинайды. Жиналған қабықты жылы сумен жуып, кепкен соң темір келіге салып түйеді немесе қол диірменмен тартады. 11-12  қойдың терісінен тігетін үлкен тонды бояу үшін осындай ұнтаталған 4—4,5 кг қабықты бір жарым-екі шелек суга салып, тұзын татытып қайнатады. Қайнау мен суалдырудың мезгілін қайнап шыққан қабық бояуының түсуіне және қоюлығына қарай белгілейді. Су аз құйылғандықтан бояуы шықпай, қабықтар құрғап бара жатса, үстеп су құяды. Мұның керісінше, кейде оның суы көбейіп, бояуы өте сұйылса, қосымша қабық ұнтағын салып қайнатады. Ал қайнауы қанып, қажетті түсі мен қоюлығы жеткен соң от жағуды тоқтатып, қабықтың ұнтағын сүзіп алып тастайды. Қайнатылған бояу тері күйместей қанжылым болған соң теріні бояй беруге болады. Бояудың қою-сүйықтығын бірқалыпты етіп, қыл сыпыртқымен немесе кірі жоқ киіз қырдасынмен теріге жағады. Боялған теріні бояуын бойына сіңіру үшін бір-екі сағат өңін ішіне келтіріп бүктеп қояды. Бүктеулі жатып дегдіген теріні желге, көлеңкеге, ыстық үйге жайып кептіреді. Кептіргенде ол шыңылтырланып құрғап қалмас үшін теріні тобарси бастаған соң-ақ қолмен уқалап созғылайды.

**Теріні бояудың басқа түрлері —** **томар бояу, қынамен бояу.** Боялған теріден әсем киім,тұтынуға қолайлы түрлі мүліктер жасалады. Соның ішінде әсіресе төрт түлік малдың терілерінен көп киім тігіледі. Бұларды өң киімдер деп атайды. Өйткені бұл киімдер өте жылы болады. Қой мен ешкінің терісінен тон, шалбар, үлкен қойдың терісінен ішік, сеңсең ішік, елтірі ішік, лаң терісінен ішік, бөкебай ішік тігіледі. Қозы, лақ терлерінен тымақ, бәрік, құлақшын тігеді. Сондай-ақ жүнін сыртына қаратып, құлын терісінен тіккен ішікті (доханы) «құлын ішік» деп, ал жүнін ішіне қаратып бота терісінен тіккен ішікті «бота ішік» деп атайды. Қойдың, ешкінің, тайлақтың пұшпақтарынан құрап тігілетін ішіктер де бар. Мұндай құрама киімдерді көбінесе балаларға арнап тігеді. Олар әрі жылы, әрі жеңіл келеді.

Мал терісімен қатар, аң терілерінен де түрлі бас киімдер мен ішіктер тігіледі. Мысалы: қасқыр ішік, түлкі ішік, сусар бөрік, жанат ішік, бұлғын ішік аң терісінен тігіледі. Кей де мұндай киімдерді аң терісінің жонынан, тамағынан немесе пұшағынан құрап істейді. Бұл киімдерді тамақ ішік, пұшпақ бөрік, пұшпақ ішік деп атайды. Аң терілерінен әр түрлі төсеніштер жасайды. Оларды бөстек дейді.

Теріден тігілген киімдерді кестелі немесе кестесіз маталармен тыстап, әдіптейді, жаға-жеңдерін кестелеп жұрындайды немесе сыздың жүргізу арқылы әшекейлейді (құндыз бөрік, қамқа тон т.б.).

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

2. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабынан, Атамұра 2011ж.
Амарна

**Амарна** немесе **Тель эль-Амарна**  немесе  **әл-Амарна**  () - Египеттегі Нил өзенінің шығыс жағалауында  Каирдан 287 км жерде  орналасқан елді мекен.

Бұл жерде көне Египеттің астанасы болған *Ахетотонның* (көне египед тілінен "Атонның көкжиегі"  деп аударылады) археологиялық қазындылары табылған. Қазба кездерінде (1891 ж. бастап) сарайлар, ғибдатхана, қала кварталдары, суретші Тутмозистың шеберханасы ашылды; Египет пен Вавилон т.б. мемлекеттермен қарым-қатынас жайынан мағлұмат беретін патша архивы - саздан жасалған кестелер табылды.

Ахетотон қаласы  Эхнатон деген атты қабылдаған перғауын Аменхотеп IV (б.з.б. 1364—1347 ж.ш.)  заманында құрылған.
Эхнатон бұл қалаға астананы Фивадан көшіріп, Ахетотонды Египет құдайы - Атонның дін ғұрыпының орталығы етті. Осы жерге өзінің резиденциясын көшірді.

Эхнатон қайтыс болғаннан кейін астана қайта Фиваға көшіріліп, Атонға табынушылық жойылып, Ахетатонның басынан бақ тайып,  тұрғындары көшіп кетіп, қала ұмытылып кетті.

Египтологияда  Эхнатон перғауыны басқарған уақыттына қатысты    *Амарна кезеңі* және *Амарна өнері* деген терминдар қолданылады. 

Алғашқы рет қазба жұмыстары 1891 жылы Флиндерс Питримен жүргізілген. Көп ұзамай жұмыстары тоқтап қалды. 
1907 жылы неміс Людвиг Борхардттың басқаруымен жұмыстар қайтадан жалғастырылды. Дәп осы кезде аты әйгілі патшайым Нефертитидің мүсіні табылған.
Бірінші дүние жүздік срғсынан кейін Археологиялық жұмыстарды көптеген атақты археологтар жүргізген, олардың арасында  Генри Франкфорт, Чарльз Леонард Вулли т.б.

## Галерея

Сурет:Relief mit Darstellung eines Königs und einer Königin - Ägyptisches Museum ÄM 15000.jpg|Амарнадан табылған рельеф
Сурет:PrincesseAmarna.jpg|Амарна қаншайымы,Лувр
Сурет:Painting of Akhenaten's daughters.jpg|Ахетотон сарайында табылған  Эхнатонның қыздарының суреті


## Сыртқы сілтемелер
* Шоу Я., Николсон П. Амарнские письма.
* Н. А. Ионина ''100 великих городов мира'' — Ахетатон
*  чертежи Ахетатона 
* 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ежелгі Мысыр қалалары
Санат:Көне қалалар
Мыжыма

**Мыжыма** —Кейде есімі белгілі адамдар шаңыраққа, үлкенге сәлем беруге әдейі соғады, амандық біледі. Сыйлы кісілерге міндетті түрде мал сойып бас ұсынады. Алайда қонақтар асығыс жүреді. Мұндайда қазақтар мал сойдырмаған кісілерге соған лайық дәм тартатын жолды таба білді. Сондай бағалы тағамдардың бірі — “мыжыма” деп аталатын нан тағам. наннан жоғары тағам жоқ. Екіншіден тез әзірленеді әрі дәмді тағам. Келген кісілерге соятын малға қарамайтынын білген бәйбіше шоққа дереу нан салады, ол ілезде қайнаған шәймен пісіп шығады. Бәйбіше сырлы аяқты алып қарынан сары майды мол салып, оның үстіне тападан жана ғана алынған ыстық нанды турап жіберіп, оң қолымен езеді де қоңақтардың алдына қояды. Тұзды сары майға мыжылған нанның мұндай дәмді болатынын кейбір адамдар әліде білмеуі мүмкін. білікті адамдар мұндай тамақтың күнде жеп жүрген еттен де артық екенің бағалайды.
 Қазақтар құрметті, сыйлы қоңақтарға жазда міндетті түрде мал (қой, құлын, тай, бұзау т.б) сояды. Ал, бұл тағамды қазақ халқы майы көп кететінін ескеріп оның құнын лақ сойып қонақасы бергенмен бірдей бағалаған. **Мыжыманың** бір ерекшелігі тек сары майға (әсіресе қарындағы) ғана езіледі. Қазіргі дүкеннің  ақ майы мен қаймаққа езген нан халық үлгісіндегі мыжымадай болмайды.

## Дереккөздер
*Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005    ISBN 9665-24-559-2

Санат:Тағамдар
Санат:Қазақ асханасы
Құрткөже

"Құрткөже" — Ата - бабаларымыз қыстың қымызы деп атап кеткен құркөженің орны бір бөлек. Енді осы көже қалай дайындалады. алдымен қанша әзірленетінін әркім өзі мөлшерлеп біліп алады. мысалы 4 немесе 5 литрдей көже дайындау қажет делік.  бұл үшін осы шамадағы суға татымына қарай тұз, қайнаған кезде аздап күріш күріш немесе сөк салады. Енді бір басқа ыдысқа суық су құйып, оған 1-2 кесе ұн қосып, түйіршіктері кеткенше әбден араластырылған соң қоймалжың тартып, сәл қоюланады. Мұны жоғарыда айтылған күріш немесе сөк қосылған қайнаған суға қосып тағы араластырады. Сонда ұн қосылған су қайнап, піскен қоймалжын көжеге айналады. Осыдан соң езетін құрттың өзін екі үш рет қайта жуып, сыртындағы шаң тозаңдардан әбден тазартылады. құртта әзірленген су мөлшеріне қарай алынады. Құрткөженің дәмі, татымды әрине, оны дегенмен, бұған құрттың сапасының да зор әсері бар. Әсіресе қой сүтінен жасалған құрттың тамақтық құнары, дәмі мен сапасы өте жоғары болады. Бүгінде құрт  тек сиыр сүтінен жасалады. Бұдан да дәмді әрі тұшымды көже дайындауға әбден болады. Сонымен жоғарыда айтылғандай, мөлшерлі ыстық суға бір аяқтай құрт салып, оны езеді. Қоюланып езілген құрт қайнатылған суға қосылады да, оның сұйығы езіліп жатқан құрт үстіне қайта құйылып, тағыда езіледі. Осылайша бірнеше рет қайталанып, әркім қалауынша қою немесе сұйық етіп дайындайды. Қоюлату қажет болса ұн, сұйылту қажет болса су қосады. міне осы езулі құртты қосқаннан кейін, көжені қайта ысытып, оған қажетінше сары май, шыжық салып сапырады. содан әзірленген тағам әбден бабына келеді. осыдан кейін оны кесе аяққа құйып ұсынады. тағы бір айта кетерлік сөз, құрткөже жанға шипа, бойға қуат беретін өте күшті, қадірлі тағам.  Ерте кездерде қысты күндері алыс жолға шыққан жолаушылар немесе далада айлап боран мен аязда жүретін шылқышылар күні бұрын құрткөже ездіріп алып арнаулы ыдыстарға  құйып сақтаған. Шынындада құрткөже қысты күндері тоңдырмайды.  оның қуаттылығы сондай, бір атамыз аязда тоңып келіп, екі-үш аяқ ыстық құрткөжені жеделдете тастап жіберіп бойы жібеген кезде "Бәйбіше, күн жылынды білем, боз аттың жабуын алып тасташы" деген екен. бір сөзбен айтқанда, қасиеті де, қадірі де мол құрткөжеміздің әр қазақ дастарқанында болып тұрғанға не жетсін.

## Дереккөздер
*Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005    ISBN 9665-24-559-2

Санат:Тағамдар
Санат:Қазақ асханасы
Торта (тағам)

""Торта"" — Май қайнатқан кезде ыдыс түбінде қою тұнба түзіледі. Оны "торта" деп атайды. Тортаның дәмі ашқылтым болғанымен дәмді болады. Мұны да тәбет ашуға отбасылық тағам ретінде пайдаланылады. Қыздарға арналған халық өлеңінде жігіттердің "Қарағым айналайын, орта бойлым, Сары майдан айырып торта қойдым" деуіне қарағанда торта да жеңсік тағамдардың бірі деп бағалауға болады. бірақ тортаны сыйлы кісілердің алдына қоймайды.

## Дереккөздер
*Қазақтың дархан дастарқаны - Алматы "Алматыкітап" ЖШС - 2005    ISBN 9665-24-559-2

Санат:Тағамдар
Санат:Қазақ асханасы
Жаңаауыл (Марқакөл ауданы)

**Жаңаауыл** — Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы, Боран ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Марқакөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 54 км жерде.

## Тарихы
Алғашында ауылдың орнында "Шегір" атты шағын елді мекен болған. 1970 жылы Мұсахан, Бажанай сияқты жерлердегі шағын бірнеше үйлер Шегір ауылымен бірігіп үлкен ауыл құрылады. Жаңа құрылған ауыл Жаңаауыл аталады. Жаңаауыл Қалжыр өзенінің оң жағалауында, Бөкенбай тауының оңтүстігінде орналасқан. Ежелден Қожамбет руы жайлаған. Кеңес дәуірінде бұл өлкеде Ысқақ атты бай болған. Ол кәмпеске кезінде Қытайға өтіп кеткен. Кедей шаруалардың көпшілігі Ысқақ байдың қол астында жалшылықта болған. ҰОС жылдары Жаңаауыл ауылы оқиғалардан шет қалған жоқ. Ауылдан 110 ға жуық адам соғысқа аттанды. Жаңаауыл ауылы кеңес дәуірінде үлкен ауыл болды. Ең алғаш болып Боран ауылдық округінде мектеп-интернат Жаңаауыл ауылына салынды. Кейіннен ауылдың маңыздылығы төмендей бастады.

## Халқы

Ауылда халық санының жылдан жылға төмендеуі байқалады. Халық санының төмендеуіне тұрғындардың жаппай қалаға көшуі әсер етті.

## Төтенше жағдай
2011 жылы Жаңаауыл ауылында төтенше жағдай орын алды. Ауылдың дәл маңынан ағатын Қалжыр өзені қатты аяз салдарынан қатып, өзеннің арналарын толтырып тастайды. Соның салдарынан пайда болған қызыл су арнадан асып ауыл маңына жақындайды. Ауылдың өзенге жақын тұсындағы үйлердің қора-жайы, айналасы судың астында қалады. Бірнеше үйлер эвакуацияланады. Шығыс Қазақстан ТЖМ қызметкерлері ауыл тұрғындарымен бірлесіп жергілікті арналарды аршып, бітелген мұздан тазартады. Жұмысқа ондаған ауыр техника жұмылдырылды. Жағдайды Күршім ауданының әкімі Алтайбек Сейітұлы Сейітовтың өзі қадағалады..

## Дереккөздер

Санат:Марқакөл ауданы елді мекендері
Амати

thumb|Метрополитен мұражайындағы скрипка, Андре Амати,1599.
**Амати**  () - Кремон қаласындағы (Италия) ысқылы музыкалық аспап жасаушы итальян шеберлерінің ұрпақтары.
thumb|left|360px| Амати әулеті мектебінің ұсталары
Андреа Амати (1520-1580) - скрипканың классикалық түрін жасаушылардың бірі, оның балалары:
* Антонио (1540-1630)
* Джироламо (1561-1630). 

Джироламоның баласы - Николо (03.12.1596 - 12.04.1684) - Амати ұрпақтарының ішіндегі аса дарынды шебері. Николо музыкалық аспаптың атақты шеберлері - А.Гварнери мен А.Страдиваридің ұстазы болған.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Музыкалық аспаптар
Хара балдырлары

**Хара балдырлары** () әлемде жалғыз  балдырлар мен жоғарғы класс өсімдіктерінің қасиеттерін бойына сақтап қалған ежелгі өсімдіктердің бірі.
  
## Хара балдырлары
Хара балдырларының (харофиттер) сыртқы көрінісінде басқа балдырлармен салыстырғанда көп ерекшеліктер бар. Сыртқы көрінісіне қарап суда өсіп тұрған қырықбуын екен деп қаласын. Шын мәнінде, қырықбуынға сырттай ұқсағанымен оған ешқандай қатысы жоқ.

## Биологиялық сипаттамасы
Хара балдырларында сабақ та, жапырақ та, тамыр да болмайды, тармақталып жан-жағына таралып жататын нағыз көп жасушалы талломы болады. Хара балдырлары тоғандарда тұрып қалған көлшіктерде ізбесі (әк) молырақ суларда қалың болып ұйылып өседі. Су түбіне түссіз өсінділері- ризоидтары арқылы бекінеді. Талломның биіктігі 20-30см, кейде 1 метрден де асып кетеді. Талломы буын және буынаралығынан тұрады, буындарында жіп тәрізді, жіңішке тарамдалған өсінділері топтанып орналасады. Талломындағы жасушалары біркелкі емес, бірі ұзын, екіншісі қысқа. Басқа балдырлардын тағы бір айырмашылығы жыныс мүшелері көп жасушалы. Атылық жасушаы-антеридий, аналық жасушасы-оогоний деп аталады. Олар топтанып орналасқан талломның қолтығына (антеридиі үстіңгі жағына) бекінеді.

## Негізгі қасиеті
Хара балдырларының ооспораларында крахмал мен май тамшылары көп болады, сондықтан су құстарына өте құнды қорек болып есептелінеді.

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Балдырлар
Әлия Әнуарбекқызы Телебарисова

**Әлия Әнуарбекқызы Телебарисова ** (30 сәуір 1993 жыл, Тараз) — Қазақстанның актрисасы. Жас актриса 2012 жылы түсірілген "Жаужүрек мың бала" атты фильмде бас рөлдердің бірін (Зере) орындағаннан кейін әйгілі болды. Сондай-ақ, "Жас ұлан", "Балкон" фильмдерде және "Сыныптастар" мен "Ағайындылар-2" телехикаяларына түскен. Лос-Анжелесте Нью-Йорк киноакадемиясында актерлік өнер бөлімінде оқыған. Ең алғашқы рөлін  Ақан Сатаевтың «Ағайынды» телехикаясында орындаған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.kino-teatr.ru/kino/acter/w/post/258967/bio/Телебарисова Алия Ануарбековна
Айқын Төлепберген

**Айқын Төлепберген** (толық аты-жөні: *Төлепберген Айқын Нұртанұлы*; 1982 жылы 10 ақпанда, Алматы қаласында туған) — қазақ әншісі, актер және режиссер. Ол алғаш рет «Superstar KZ» байқауы арқылы танымал болды. Қазақ эстрадасында белсенді қызмет етіп, бірнеше хит әндер мен альбомдар шығарған.

## Өмірбаяны
### Ерте өмірі және білімі
Айқын Алматы қаласында дүниеге келген. Әкесі — Нұртан Төлепберген, журналист және әдебиеттанушы; анасы — Гүлзода Төлепберген, банк қызметкері. Айқынның інісі Айдын — инженер, апасы Гаухар — педагог.

Балалық шағында музыкаға қызығып, домбыра тартып, ән жазған. Мектеп кезінде спортпен — таэквондо, футбол, волейбол, баскетбол, регби — айналысқан. Қазақ ұлттық техникалық университетінде баспагер-инженер мамандығын меңгерген. Университет кезінде музыкалық байқауларға қатысып, «Мистер ҚазҰТУ» атағына ие болған.

## Музыкалық карьерасы
Айқынның музыкадағы жолы «SuperStar.KZ» байқауынан басталды. 2006 жылы «Жаңа әуез» байқауында 7-орынға ие болды. 2013 жылы «Түрквизион» байқауында жартылай финалист, ал 2017 жылы «Жібек жолы жұлдызы» байқауында 2-орын алды.

### Хит әндері мен альбомдары
Айқын қазақ және орыс тілдерінде ән айтады. Белгілі әндері:
* «Алтыным»
* «Сағыныш»
* «Ерке қыз» (2014)
* «Төлепберген таным» (2016)
* «Я за тебя умру»
* «Сендей ару жоқ»
* «Жүрегім ақ» (2020)
* «Крепче держи», «Сенші маған шын айтамын» (2021)

### Дуэттер
* «Асылым» (2013) — Ал Насрмен
* «Кожды ден» (2016) — Сосо Павлиашвилимен (EMA-2016)
* «Жол» (2021) — Турал Эверест пен Аргонямен
* «Өтіп кетті» (2022) — АЗ-пен (Азамат Зенкаев)
* «Любовь слепая» (2023) — Никамен

### Альбомдары
* «Асылым» (2015)
* «Корабль» (2016)

### Жаңа клип
2025 жылы Айқын «Жалғыз сен» атты жасанды интеллектпен жасалған анимациялық клип шығарды. Болашақтағы қаланы, ұшатын көліктерді бейнелеген клип YouTube платформасында жарық көрді.

## Кино саласы
2021 жылы Айқын «Менің сақинам қайда?» атты комедиялық фильмнің режиссері әрі бас орындаушысы болды. Фильм 171 миллион теңге табыс жинады.

## Жеке өмірі
Айқын екі рет үйленген. Бірінші некеден — ұлы Ансар және қызы Асылым, екінші некеден — ұлы Санжар және қызы Айя. Қазіргі жұбайы — әнші Жұлдыз Өмірғали. 2024 жылы екінші той жоспарланған.

Хоббилері: бокс, шаңғы және биллиард. 2021 жылы АҚШ-та шығармашылық сапарда болды. Алматыда өз үйін салып, көпшілікке таныстырды.

## Марапаттар мен жетістіктері
* 2000 — «Мистер ҚазҰТУ»
* 2006 — «Жаңа әуез» байқауы — 7-орын, арнайы сыйлық
* 2013 — «Түрквизион» жартылай финалист
* 2017 — «Жібек жолы жұлдызы» — 2-орын
* 2021 — «Менің сақинам қайда?» фильмі — 171 млн теңге табыс
* 2025 — «Жалғыз сен» — жасанды интеллектпен жасалған клип

## Сыртқы сілтемелер
* Биографиялық мақала
* Жасанды интеллектпен жасалған клип туралы мақала

Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан актерлері
Улы сарғалдақ

**Улы сарғалдақтар**   ()-сарғалдақтар тұқымдасына жататын бір және екі жылдық шөптектес өсімдік.

## Биологиялық сипаттамасы
thumb|left|160px| Якоба Штурмның «Deutschlands Flora in Abbildungen» кітабынан сурет, 1796
Биіктігі 5-60см. Сабағы тік, түксіз жылтыр, ұшынан тарамдалып бұтақталған. Жапырақтары тамырға жақын, сабақ түбіне орналасқандары ұзын сағақты, жапырақ тақтасының жиектері терең ойықталып салаланған. Сабақ ұшына жақындаған сайын сағағы қысқара береді, жапырақ тақтасының пішіні де өзгеріп жіңішкереді. Жапырық тақтасы жалпақ және жіңішке болып 2 түрлі пішінге өзгереді.

Гүлдері қос гүлсерікті- 5 сарғыш түсті тостағанша жапырақша, 5 алтын сары түсті күлте, көп аталық, көп аналықтан тұрады.

Гүлінің формуласы:  Көктемнің соңында, жаздың басында гүлдейді.

Жемісі- көпжаңғақша (многоорешек) әр жаңғақшасының ішінде бір тұқым болады.

## Таралуы
Мамырдан қыркүйекке дейін гүлдейді. Өсімдіктің барлық мүшесі улы. Мал жемейді. Улы сарғалдақтар- ылғалды шалғындықта, сазды жерлерде, өзендер мен бөгеттердің (тоғандардың) жағасында өседі.

## Зияны
Жасуша шырынында әртүрлі алкалоидтар болғандықтан уы орталық жүйке жүйесіне (ми мен жұлын), асқорыту жүйесіне және бүйрекке қатты әсер етеді. Сарғалдақтар тұқымдасына жататын өсімдіктердің 2000-нан астам түрі бар, олардың басым көпшілігі улы.

## Сыртқы сілтемелер
* 

## Дереккөздер
 
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Санат:Гүлді өсімдіктер
Санат:Улы өсімдіктер
Электростикалық өріс

**Электростикалық өріс** - қозғалмайтын электр зарядтарының электр өрісі.
нобай|солға
Жермен өзара әрекеттесетін кез - келген дене оның центірінен әр түрлі қашықтықта түрліше потенциалдық энергияға ие, g1 электр заряды басқа g2 зарядынан әр түрлі қашықтықта болған сайын әр түрлі потенциалдық энергияға ие болады.  
g заряды тудырған электр өрісіндегі зарядты, өрістің бір нүктесінен екінші нүктесіне орын ауыстырғандағы электр өріс күштерінің атқарған жұмысы электрлік өзара әрекеттің потенциалдық энергиясының өзгеру өлшемі болып табылады:

**A=Eп-Eк**

Өрістің әр нүктесіне зарядқа осы зарядқа пропорционал **F=gE** күші әрекет етеді. Заряд орын ауыстырғандағы бастапқы және соңғы орындарына тәуелді:

**A/g=Еп1/g-Еп2/g**

Eп1 мен Еп2 электр өрісінің 1 және 2 нүктелеріндегі g зарядының потенциалдық энергиясы. Бұл зарядтың әр нүктедегі потенциалдық энергиясы әр түрлі болады. Ол зарядтың өзіне және өрістің қасиеттеріне байланысты. Eп/g қатынасы зарядтың шамасына тәуелді емес, өрістің энергетикалық сипаттамасы деп қабылдап, p әріпімен белгілейді және берілген нүктедегі өрістің потенциалы деп атайды:

**Р=Еп/g**

**Eп1/g-Еп2/g** шамасы бірлік оң зарядтың потенциалдық энергиясының өзгеруі болып табылады. Өрістің нүктелерінің арасындағы потенциалдар айырымы дейді және оны р1-р2 немесе   **U** деп белгілейді:

U=p1-p2=Eп1/g-Еп2/g=A/g

Өрістегі заряд бір нүктеден екінші нүктеге орын ауыстырғанда, электр өрісінің атқаратын жұмысы мынаған тең:

A=g(p1-p2)=gU

Өрістің екі нүктесі арасындағы потенциалдар айырымының физикалық мәні бар - кернеу деп атайды. Потенциалдар айырымы электр өрісінің энергетикалық сипаттамасы болып табылады. Электр өрісінің кернеулігі қарастырылатын нүктелер арасындағы кернеудің олардың арақашықтығына қатынасына тең.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық шамалар
Нур Феттахоғлу

Асийе́ Нур Феттахоғлу́ (түр. Asiye Nur Fettahoğlu [asi'je nuɾ ˈfettaˌhoːɫu]; 1980 жылы 12 қарашада Германияның Дуйсбург қаласында дүниеге келген) — Түркия және Германия елдерінің актрисасы. Бірінші күйеуі Мурат Айсанның тегімен Нур Айсан деген атпен әйгілі.

## Өмірбаяны
Нур Феттахоғлу бес балалы отбасыда 1980 жылы Солтүстік Рейн-Вестфалия жерінде Дуйсбург қаласында туған. Ыстанбұлдағы Бешикташ лицейін тәмамдаған. Ыстанбұлдағы Халич Университетінде дизайн факультетінде оқыған. Нур банкте, телевизияда «Скай Түрк» телеарнасында «Биржа жаңалықтары» айдарының жүргізушісі болған.

## Жеке өмірі

Бірінші күйеуі - Мурат Айсан.
Екінші күйеуі - Ливент Визироғлу.

## Фильмографиясы

## Сілтемелер
Аманұлла хан

**Аманұлла хан**  (; 1 маусым, 1892 жыл, Пагман, Ауғанстан – 25 сәуір, 1960 жыл, Цюрих, Швейцария) — Ауғанстанның 10-шы әмірі, Ауғанстан  королы (21.02.1919—14.01.1929).

## Биографиясы
thumb|left|250px|Аманұлла-хан Түркияның бірінші  президенті Мұстафа Кемал Ататүрікпен, Анкара, 1928 ж.
Хабибулла-хан әмірдің баласы.

1919 ж. 21 ақпанда  өкімет басына келісімен, Ауғанстанды тәуелсіз ел деп жариялады (28.02.1919 ж).

1919 ж. үшінші ағылшын-ауған соғысы бассталды. Нәтижесінде Англия 1921 ж. Ауғанстанның тәуелсіздігін мойындады.

Аманулла-хан мен В.И.Лениннің келісуі бойынша, 1919 ж. Ауғанстан мен Совет одағы арасында дипломатиялық қатынас орнатылды. 1921 ж. совет-ауған арасында бейтараптық сақтау, бір-біріне шабуыл жасамау тіралы шарт жасалып, 1926 ж. бекітілді. 1927—1928 жылдары  Аманулла Үндістанға, Таяу Шығыстың бірқатар елдеріне, Батыс Еуропа елдеріне достық сапрымен барған. 1928 ж. Аманулла-хан КСРО-ға келіп қайтты.

Аманулла-хан жүргізген реформалар елдің бірлігін нығайтып, экономиканы дамытуға себепші болды. Сонымен бірге, салықтың көбеюі қарапайым халықта наразылық туғызды.  1928-1929 ж. ағылшындардың   қолдауымен Бачаи Сакао үкіметке қарсы көтеріліс бастады. Нәтижесінде  Аманулла-хан тақтан түсуге мәжбүр болды. Елден безіп, Италияда өмір сүрді. 1948 ж. Цюрихте қайтыс болды. Жалалабад қаласында (Ауғанстан) жерленді.

## Сыртқа сілтемелер
* Life of Amir Amanullah Khan in pictures 
* Amanulla Khan: Betrayal of Nadir Khan
* Ghazi Amanullah Khan City  next to Jalalabad
* Ghazi Amanullah Khan City on YouTube
* 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ауғанстан
Санат:Ауғанстан тарихы
Санат:Ауғанстан тұлғалары
Санат:Президенттер
Виктор Амазаспович Амбарцумян

**Виктор Амазаспович Амбарцумян**  () ( 18.09.1908, Тифлис — 12.08.1996, Бюракан) — көрнекті армян совет астрофизигі, теориялық астрофизикалық мектептің негізін салушысы.

Тұмандықтар мен жұлдыздар физикасы, жұлдыздық астрономия мен жұлдыздар жүйесінің динамикасы, галактикалар мен жұлдыздар космогониясы салаларын зерттеуші астрофизигі, КСРО-дегі теориялық астрофизикалық мектептің негізін салушысы, КСРО ғылым академиясының академигі (1953ж.) және Армян КСР ғылым академиясының президенті, Ереван университетінің профессоры (1947 ж.).  Виктор Амазаспович Амбарцумян - Армян КСР ғылым академиясының Бюрокан астрофизикалық обсерваториясының негізін қалаушы (1946 ж.) және директоры.  льллллллюорпра№юмХалықаралық астрономиялық одағының вице-президенті (1948-55 ж.) және президенті (1961-64)болды.
Көптеген шетел академиялар мен ғылыми қоғамдардың мүшесі.
1968 жылдан Халықаралық ғылыми қоғамдар советінің президенті.
3-7 сайланған КСРО Жоғары Советінің депутаты.
Сталин сыйлығының лауреаты (1946 ж., 1950 ж.)
көптеген медалдар мен ордендермен марапатталған.

## Марапаттары
thumb|220px|Еревандағы  В. А. Амбарцумянға ескерткіш
* 2 рет Социалисттік еңбек ері - 1968, 1978 ж.
* Арменияның ұлттық ері
* Екінші дәрежедегі Сталин сыйлығы - 1946 ж.
* Бірінші  дәрежедегі Сталин сыйлығы - 1950 ж.
* Ресей Федерацияның мемлекеттік сыйлығы - 1995 ж.
* Армян КСР-ның мемлекеттік сыйлығы - 1988 ж.
* 5 рет Ленин ордені (1945, 1958, 1968, 1974, 1978 жж.)
* Октябрь Революция ордені - 1983 ж. 
* 2 рет Еңбек Қызыл Ту ордені - 1944, 1953 жж.
* 2 рет "Құрмет белгісі"
* Еңбек ерлік үшін медаль - 1960 ж.
* І дәрежелі «Кирилл мен Мефодий» медалы (НРБ, 1969)
* Ту Ордені  (ВНР, 1975)
* Поляк халық республикасының Орденінің Командоры (ПНР, 1973)
* Армян КСР-нің Еңбегі сіңген ғылым қайраткері - 1940 ж.
* Грузин КСР-нің Еңбегі сіңген ғылым қайраткері - 1968 ж.
* Ломоносов Үлкен Алтын медалы - 1971 ж.
* С.И.Вавилов атындағы КСРО ғылым академиясының Алтын медалы - 1970 ж.
* Британ королдық астрологиялық қоғамының Алтын медалы
* Кэтрин Брюс Алтын медалы
* Словак ғылым академиясының Алтын медалы
* Француз астномиялық қоғамының Жансен атындағы медалы
* Берлиндағы Германия ғылым академиясының Гельмгольц атындағы медалы.

## Естелік
* Амбарцумянның атымен кіші ғаламшардың атын қойған (1905 Ambartsumyan).
* Армения президенті Сержа Саргсянмен астрофизик атындағы халықаралық сыйлық тағайындалған. Астрофизика бағытындағы елеулі еңбек үшін 2 жылда бір рет 500 мың  $ беріледі.

## Сыртқы сілтемелер
* Viktor Ambartsumian International Prize
* 
* Articles d’Ambartsumyan, une partie disponible en ligne,
* Médaille Bruce ,
* http://ambartsumian.ru/ 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Шахбазян Ю. Л. Амбарцумян: Этапы жизни и научные концепции. — М.: «Молодая гвардия», 2011. — 300 с. — (Жизнь замечательных людей, выпуск 1249). — ISBN 978-5-235-03437-2

Санат:Академиктер
Санат:Астрофизика
Айбек Мүталапханұлы Кәрімов

**Айбек Мүталапханұлы Кәрімов** (29 қыркүйек 1959, Ақсуат, Ақсуат ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық мемлекет қайраткері. ҚР АШМ Агроөнеркәсіптік кешендегі мемлекеттік инспекция комитетінің ШҚО аумақтық инспекциясының басшысы.

## Өмірбаяны
Руы найман. 1981 жылы Семей зоотехникалық-ветеринарлық институтын бітірген.
### Еңбек жолы
Еңбек жолын институтты аяқтаған соң 1981 жылы Семей облысы Шар ауданы Громовка ауылындағы Киров атындағы кеңшарда зоотехник болып бастаған.

1982-1985 жылдарда Семей облыстық комсомол комитетінде нұсқаушы, содан кейін Семей облысы Шар аудандық комсомол комитетінде бірінші хатшы болды. Одан кейін Семей облыстық әкімшіліктің жастар ісі жөніндегі комитетінің төрағасы болды.

1995-2002 жылдарда – Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданының әкімі болды.

2002 - 2004 жылдарда - Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының әкімі болып жұмыс атқарды.

2004-2006 жылдар аралығында – Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары болды.

2006 - 2008 жылдарда - Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданының әкімі болды.

2008 жылғы қыркүйек айынан бастап Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Ақсуат ауылының инвестициялық бағдарламалар үйлестірушісі болып қызмет атқарды.

2010 жылдың наурызынан 2011 жылдың қантарына дейін Шемонаиха ауданының әкімі.

2011 жылдан Семей қаласының әкімі болып тағайындалды.
## Дереккөздер
http://www.akimvko.gov.kz/kz/rule/akimat-vostochno-kazaxstanskoj-oblasti/akimatyi-gorodov-i-rajonov/semej/personyi/karimov-ajbek-mutalapxanovich.html

Санат:Семей әкімдері
Санат:Алтай ауданының әкімдері
Санат:Шемонаиха ауданының әкімдері
Санат:Тарбағатай ауданының әкімдері
Санат:Аягөз ауданының әкімдері
Кітапхана жүйесінің статистикасы

thumb|Файл тақырыбы
Кітапханалық статистикасының бір бөлімі
* кітапханалардың санын, 
* олардың даму дәрежесін түрлі белгілері бойынша топталуын, 
* жүйенің қалыптасу ерекшеліктерін 
зерттейді. Бүл мәлімет кітапхана жүйесінің өркендеуін, тұрақты кітапханалардың жүмысын көрсетеді. 

Кітапхама жүйесінің статистикалық мақсаттары үшін кітапханалар мынадай топтарға бөлінеді: 
# көпшілік, 
# гылыми-техникалық кітапханалар, 
# жоғары оқу орындарынын ғылыми кітапханалары, 
# арнаулы кітапханалар, 
# мектеп кітапхаиалары, т.б. 

Кітапхана жүйесіне талдау жасау үшін мынадай көрсеткіштер қолдапылады.

## Дереккөздер


Санат:Кітапханалар
Кітапхана бөлмелері

Окырмандар мен кітапханашыларға жұмыс істеу үшін бөлінген бөлмелер: 
* оқу залдары, 
* компьютер залы, 
* кітап беру бөлмелері - анықтама-библиографиялық ақпарат қойылатын, 
* кітап қоры сақталатын бөлмелер, 
* түрлі кітапханалық процесстер (кітап қорын жинактау, баспа өнімі-шығармаларын кітапханалық өндеу. библиографнялық және әдістемелік жұмыстар және т.б.) аткарылатын бөлмелер. 
thumb|right|150px|Австриядағы Грац қаласындағы университетінің кітапханасының оқу залы.
## Бөлмелер аумағы
Кітапхана бөлмелерінің есеп нормасы технологиялық жабдықтардың аумақты көлемі мен қолайлылық дәрежесіне қарай белгіленеді. 

Негізгі нормативтер: 
# жеке оқырманның бір орындық орнына 2,7—3,0 m², 
# екі орындықты үстелге 2,4 m² 
# көп орындықты үстелге 2,1 m², 
# бір қызметкер орнына (көмекші жабдықтарды есептегенде) 4,0— 6,0 m², 
# қызмет бабында пайдаланатын 84 жәшікті каталог шкафына (қызмет істеушілерді қоса есептегенде) 3,0 м, 
# оқырмандар каталогіне 3,5—4,0 m² алаң керек; 
# негізгі кітап қоймасында 1000 кітапқа 2,5— 2,25 m² алаң бөлінеді.

## Дереккөз


Санат:Кітапханалар
Амга

**Амга** - Якутиядағы өзен, Алдан өзенінің сол жағындағы ең ұзын тармағы.
thumb|left|Алдан алабы
Ұзындығы - 1462 км, алабы - 69300 кm².

Орта жылдық су шығыны - 178m³/сек.

Энергетикалық қуаты - 135 мың квт.

Амга Алдан-Олекма су айырығының солтүстік беткейінен басталып, тар және терең аңғармен ағады. Тау арасындағы жазыққа шыққаннан кейін Тегюльте-Терде ауылы тұсынан төмен қарай аңғар өте кеңейіп, ағысы баяулайды. 

Көктемде су молаяды (7 м-ге дейін көтеріледі), жазда су тасқыны жиі болады. Қар, жаңбыр суымен толады. 

Қазанның бірінші жартысында қатып, мамырдың ортасында мұзы түседі. 

Сағасынан Амга елді мекеніне дейін кеме жүзеді.

## Негізгі тармақтары
* 550 км — Биелиме өзені (оң)
* 678 км — Борулах өзені (сол)
* 723 км — Мундуруччу өзені (сол)
* 787 км — Титиктях өзені (сол)
* 811 км — Сылгылыр өзені(сол)

## Сыртқы сілтемелер
* 
* ''Амга'' в «Словаре современных географических названий»

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Саха Республикасы өзендері
Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры

**Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры** — банкті мәжбүрлеп таратқан жағдайда депозиторлардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін 1999 жылы құрылған коммерциялық емес ұйым. Қордың жалғыз акционері — Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі.

Депозиттерге кепілдік беру жүйесіне ислам банктерін қоспағанда, жеке тұлғалардың депозиттерін қабылдайтын барлық банктер міндетті түрде қатысады.

ҚДКБҚ қаражатынан өтеуге жеке тұлғалар мен жеке кәсіпкерлер құқылы. ҚДКБҚ салымдарға, ағымдағы шоттарға және төлем карточкаларына орналастырылған ақшаға кепілдік береді. Кепілдіктің ең жоғары сомасы салымның түрі мен валютасына байланысты.

Депозиттер бойынша кепілдік әрбір банкте жеке құрайды:

15 миллион теңге – теңгедегі жинақ салымдары бойынша,

10 миллион теңге – теңгедегі мерзімді, мерзімді емес салымдар бойынша, банктік шоттардағы және теңгемен төлем карточкаларындағы қалдықтар бойынша,

5 миллион теңге – шетел валютадағы салымдардың барлық түрлері бойынша.

Бір банкте теңгемен және шетел валютасымен бір мезгілде салынған бір салымшының депозиттері бойынша 15 миллион теңгеге дейін жиынтық өтем төленеді, бұл ретте шетел валютасындағы депозит бойынша – 5 миллион теңге баламасынан аспайды.

Қордың «шұғыл байланыс» телефоны — 1460. 

## Сыртқы сілтемелер
* Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының ресми интернет-ресурсы
* Қор әлеуметтік желіде Facebook

Санат:Қазақстан экономикасы
Unbroken (альбом)

thumb|Деми Ловато

**Unbroken**- америкалық әнші, актриса, композитор Деми Ловатоның үшінші студиялық альбомы. 

Hollywood Records студиясының көмегімен 2011 жылдың жиырмасыншы қыркүйекте жарыққа шыққан. Осы альбом Демидің альбомдағы ең сүйікті әндерәнің бірі Unbroken атты синглдың атымен қойылған. Осы альбомда *«Skyscraper»* атты, 2011 жылдың он екінші шілдеде жарық көрген жаңа сингл бар.
Екінші альбомды(Here We Go Again) бітірген соң, жас әнші актерлық мансап қуып, «Sonny with a Chance» және «Camp Rock 2: The Final Jam» атты кинофильмдерде Санни Монро және Митчи Торрес деген екі мінезі әр түрлі қыз болып ойнады. Осыған орай оған альбомдардағы әндерді жазуға көп уақыты болмады.
Осы альбомдағы әр өлең сезім, өмір қиыншылықтары туралы. Он бес әннің бәрінің де мағынасы әр түрлі болса да, бәрі өмірмен тікелей байланысты.

## Композициялары тізімі
# All Night Long
# Who’s That Boy
# You’re My Only Shorty
# Together
# Lightweight
# Unbroken
# Fix a Heart
# Hold Up
# Mistake
# Skyscraper 
# In Real Life
# My Love Is Like a Star
# For the Love of a Daughter
# Skyscraper

Санат:2011 жылғы альбомдар
Тұрақты магниттер

## Тұрақты магниттер туралы

Тұрақты магниттер немесе қарапайым магниттер-магниттелуін ұзақ уақыт сақтайтын денелер.Мысалы,табиғи магниттік теміртас(магнетит).                                                 
Тогы бар шарғының ішіне шыныққан болаттан жасалған өзекше орнатып,осындай магнит алуға болады.Токты ажыратқаннан кейін ол темір өзекше сияқты магниттелуін жоймайды.
Магниттің әр түрлі бөліктері әр түрлі магниттеледі.Ең көп магниттік тартылу күші магниттік полюстер деп аталатын магниттің ұштарында.Оның екі,магниттік қасиеттері бойынша бір-біріне ұқсамайтын полюстері бар:солтүстік (N) және оңтүстік (S).Ал оларды қосатын түзу магнит тілшесінің осьі деп аталады.
Егерде магнитке тағы бір магнитті жақындатсақ,онда олар айналып,бір-біріне қарама-қарсы полюстерімен  қарап тұрады.Мысалы,магниттің солтүстік полюсі екінші магниттің солтүстік полюсінен тебіліп,оңтүстік полюсіне тартылады және керісінше.
Магнитке барлық заттар бірдей тартылмайды.

## Дереккөздер

1.Физика , 8 сынып 2007ж Атмұра баспасы.

Санат:Физика
Жиенқұрық

thumb|right|300px|Жиенқұрық. Суретті салған Е.Оспанұлы.
**Жиенқұрық** – жиен нағашы жұртына алғаш барғанда берілетін кәде, сыйлық. 

## Жоралғы сипаты мен атаулары
Жиенге нағашы жұрты алғаш келгені үшін бәсiре, яғни мал атап, ен салады. Кейін нағашылары жиен ер жеткенде сол малды енші қылып беретін болған. Бұл болмаған жағдайда жиен ес біліп, есейе келе нағашы жұртынан қалаған затын (жүйрiк ат, тазы, қыран бүркіт, берен мылтық) сұрайды, оны нағашылары беруге мiндетті. Бұл салт ел арасында "жиенқұрық" немесе "жиенсыбаға" деп аталған, яғни жиеннiң құрығына iлiккенін нағашылары жиен назары қатты деп бетiн қайтармай, орындайтын болған. 
Жиенқұрыққа байланысты берілетін кәденің атын "жиеннiң қырық серкешi" деп те атайды. Бұл жиенқұрықтың барлық қазақ өңірлеріне ортақ мөлшері болып табылады. 

## Кәдені алу барысы
Жиен нағашысынан жиенқұрық салтына сәйкес өзіне тиесілі кәдені үш рет алуға қақылы. Кейбір жағдайда жиен өзіне ұнаған бұйымды немесе малды сұраусыз да алып кете берген. Оны "жиендік жасау" деп атайды. Төртінші рет осындай іс-әрекетке барған жиеннің қылығы "ұрлық" деп есептелінеді. Бірақ, жиеннің осындай жайтқа баруы өте сирек кездесетін құбылыс болды. Өйткені, нағашы-жиеннің арасындағы туыстық қатынас қазақы ортадағы жалпы туыстық жүйенің ең іргелі принциптерінің бірі болды.
Қазақтың әдет-ғұрыптары, дәстүрлері туралы деректерді жинақтаған академик С.З. Зимановтың қолжазба қорында осы жайтқа байланысты төмендегідей мәлімет келтіріледі: «Нағашылары жиеннің алып кеткен малын даулап, шағымдана алмайды, әрі ренжуіне жол жоқ. Себебі әдет заңы бойынша жиен нағашысынан бір рет қана қалағанын алып, жиендік етуге ерікті болған».

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Т.1. Юридический быт. Ташкент: Типо-Литография С.И. Лахтина, 1889; 
* Қазақ халқының әдет-ғұрыптары және дәстүрлері туралы деректер (акад. С.З. Зимановтың қолжазба қорынан алынды). Қазақтың Ата заңдары. Құжаттар, деректер және зерттеулер. Он томдық. IX том. Алматы: Жеті жарғы, 2008. 176-б.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Аққұла (дәстүр)

**Аққұла **- ертедегі егін егетін елдің бұлжымас дәстүрі болған екен. Қазір мүлде ұмытылған. Бұрын әр егінші өзіне қажетті дәнін сеуіп болғаннан кейін әдейі қалдырылған жерге тағы да бөлек дән себетін болған. Ол **“Аққұла”** деп аталатын болған. Бұл қазақшаға аударғанда **“құдай несібесі”** немесе **“құдай сыбағасы”** деген сөз екен. **“Аққұла”** өсіп, жиналғаннан кейін жетім-жесірлерге, қайыршыларға және дін жолындағы адамдарға үлестірілген. Бұл елдік дәстүрден қазақ халқының әр шаруашылық иелері тек өзінің ғана емес, жағдайы төмен кедей-кепшіктер де ұмытпағанын, зор адамгершілік міндеттер атқарғанын көруге болады.

## Дерекөздер

## Сыртқы сілтемелер
Қосымша деректер 

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Емге сұрау(ырым)

Қазақта зәру затты (мысалы, қазыны, жүрек майын, қарындағы мамыр майын, т.б.) емге сұрайтын ырым бар. Қалыптасқан халық заңы бойынша **“емге”** деп сұрағандарға тамақ бол­сын, зат болсын сөзсіз беруге тиіс. Халық ішінде біp нәрсені **“емге ізде­сең таба алмайсың”** деген сөз бар. Емге, ырымға сұрағанда бер­мей қалу біздің халықтың әдетінде жоқ нәрсе екенін естен шығармау керек.

## '''Дереккөздер'''

1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. http://ardaktylar.kz/articles/atsjek-berud-mn/

3. http://www.egemen.kz/kz/bas-bet/82-zhanalyktar-muragaty/9423-d1-8d-d1-82-d0-bd-d0-be-d0-b3-d1-80-d0-b0-d1-84-d0-b8-d1-8f-d0-bb-d1-8b-d2-9b-d1-8d-d1-82-d1-8e-d0-b4-d1-82-d0-b5-d1-80-2
Кеусен

**Кеусен (дәстүр).** “Кері кет­­кен кеусен сұрауға да ерінеді” (мақал). Бұл егіншілікке байланысты айтылатын сөз. Әдетте егін пісіп, мол өнім алынғанда егіншілер туған-туысқандары мен ауылдастарына, іліктеріне астық береді. Оны **“кеу­сен”** деп атаған. Бұл малшылардың **“көгентүп”** беретіні сияқты ұлттық, мырзалық дәстүрдің бір түрі.
**Кеусен** – егіннен мол өнім алған уақытта туысқандарына, дос-жолдастарына, ауылдастарына өзінен артылғаннын бөліп берген ұлттың мырзалығын көрсетеді.

## Сыртқы сілтемелер
| жақсылық дәстүрлер
жақсылық мұралары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мәдениеті
Бәс

**Бәс ( салт.)** Ел ішінде ертеден келе жатқан қызықты салт пен әдеттің бірі - **бәс тігу.**  Бұл ас пен тойда ғана емес әр уақытта бола беретән қызықты бәсеке. Бәстің түрі де көп болады. Мысалы күш сынасу,  ауыр тас көтеру, өгізді , түйені көтеру, судан жүзіп өту, бір қойдың етін өзі жеп кету , күрес,мергендәк сайысы , жаяу жарыс т.б. Бәс шарттары бойынша оған бәйге тігіледі. Бәйгені ұтылған жақ немесе ұйымдастырушылар төлейді.  Оған дәмелілер қатысады. Бұл көпшілік алдында өтеді. Бәс жеңімпаздары құрметке бөленеді, мақтау алады. Оның есімін де жұрт ұмытпай айтып жүреді. Мысалы , XIX ғасырдың орта кезінде Шығыс Қазақстанда өмір сүрген Малмақ деген өте күшті адам бір үлкен аста салмағы 700 келідей тасты көтеріп әкелген. **"Малмақ,көтерген тас"**  деп аталатын осы ескерткіш бұл күндері Үржар ауданы жерінде жатыр.Карон палуанмен бәсте Балуан Шолақ51 пүт кір тасын көтерген. Арқанын әйгілі палуаны Таңатқан Дүйсекейұлы бәске тігілген атан өгізді көтеріп алып кеткен.  

## '''Дереккөздер'''

1. Қазақ халқының салт-дәстүрлері кітабы, Атамұра 2011ж.

2. http://www.koshpendi.kz/index.php/turmysdasturleri/sharuashylyk-dasturler/

Санат:Салт-дәстүрлер
Амгунь

**Амгу́нь** (эвенкше - Амӈун; нивх. - Аыӈгр}}) - Хабаровск өлкесіндегі өзен, Амурдың сол жақ ірі саласы.
thumb|left
Ұзындығы - 723 км, алабы - 55 500 кm².

Бурея жотасынан басталғандықтан бас жағы тау өзені секілді.  Ал Баджал жотасынан шыққаннан кейін ағысы баяулайды, көп жерінде кең аңғармен өтеді. Амурға құяр жерінде арнасы көптеген тарамдарға бөлінеді. Амгунь көбіне жаңбыр суымен толығады. Мамырдан қыркүйекке дейін тасиды. Қарашаның басында қатады.

Орта жылдық су шығыны - 600m³/сек.

Басты саласы - Нимелен.

Осипенко қаласы тұсынан төмен қарай кеме жүзеді.

Балыққа бай.

## Сыртқы сілтемелер
* ''Соколов А. А.'' «Гидрография СССР»
* АМГУНЬ :: Институт географии РАН

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Ресей өзендері