open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Логарифмдік сызғыш

[thumb|right|400px| alt=A| [Логарифмдік сызғыш]]

## [[Логарифмдік сызғыш]]
**Логарифмдік сызғыш**, **есептеуіш сызғыш** — сандарға қолданылатын амалдарды (көбейту, бөлу, дәрежеге шығару, түбір табу, т.б.) сол сандардың логарифмдеріне қолданылатын амалдармен алмастыру арқылы қарапайым есептеулерді шығаруға арналған аспап. Логарифмдік сызғыш корпустан, жылжымадан және көздегіш сызығы бар тиектен (шыны не плексигластан жасалған) тұрады. Корпус пен жылжымаға басты С және D шкалалары салынған. Олар кез келген Х санының (1-ден 10-ға дейінгі бүтін не бөлшек сандар) шамасы, шкаланың басынан бастап өлшенгенде lgX-ке тең ( — масштабтық коэффициент, шкала модулі) кесінді ұзындығымен анықталатындай етіп межеленеді. Логарифмдік сызғыштағы жылжыманың корпусқа қатысты орын ауыстыруы арқылы табылған С және D шкалаларындағы кесінділердің геометрия қосындысы (азайтындысы) осы кесінділерге сәйкес келетін сандарды көбейту (бөлу) амалы арқылы есептелінеді. Логарифмдік сызғышқа С және D шкалаларынан басқа  Х2(А, В), Х3(К),  ех, lgX(L), тригонометр. функциялар мәнінің шкалалары, т.б. шкалалар енгізіледі. Логарифмдік сызғыштың циркуль арқылы есептелетін алғашқы нұсқасын (гантер сызғышы) логарифм ұғымы пайда болғаннан кейін ағылшын математигі Э.Гантер жасаған (1623). 1630 ж. ағылшын математигі У.Оутред (1574 — 1660) циркульді екінші сызғышпен (қозғалмалы) ауыстырды, одан кейін тек кейбір бөліктері ғана жетілдірілді. 
[thumb|left|200px| alt=A| [Дөңгелек логарифмдік сызғыш]]

19 ғасырдың 30-жылдары **дөңгелек Логарифмдік сызғыш** шықты, ал 1850 ж. Логарифмдік сызғышқа тиек (жүгіртпе) қосылды. Қазіргі Логарифмдік сызғыштар — қарапайым және ыңғайлы есептеуіш құрал; инжектор және т.б. есептеулерде қолданылады.

## '''Пайдаланған әдебиет'''
*Ә. Қазанғапов

## '''Сілтеме'''
* Логарифмдік сызғыш онлайн 

Санат:Математика
Қособа (Сырым ауданы)

**Қособa** — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл, Қособа ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Aудан орталығы – Жымпиты ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 25 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 896 адам (461 ер адам және 435 әйел адам) болса, 2009 жылы 653 адамды (352 ер адам және 301 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 619 адамды (322 ер адам және 297 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961-1997 жылдары қой өсіру кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Қособaда және округтегі Жырақұдық ауылында ӨК және 64 шаруа қожалығы құрылған. 

## Дереккөздер

Санат:Сырым ауданы елді мекендері
Маклериат

**Маклериат** — биржа қызметі. Маклериат мәміле жасасу кезінде делдалдық және өкілдік міндеттер атқаратын маклерлерден тұрады. Оны аға маклер басқарады, ол биржаның барлық маклерлерінің қызметін бақылайды және баға белгілеу комиссиясына міндетті түрде кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Сауда
Сот құрылысы

**Сот құрылысы** – 
* 1) сот жүйесінің ұйымдастырылуы және оның әрбір сатысының ішкі құрылысы;
*2) сот билігі және оның ұйымдастырылуы мен ішкі құрылысы туралы ғылым.

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Мемлекеттік билік органдары
Жарғақтық бөлу

**Жарғақтық бөлу** — ерітінділер жүйесіне жартылай өткізгіш жарғақ енгізгенде болатын тепе-теңдік. Бұл кезде жарғақтан өтетін иондар жарғақтың екі жағында бірдей мөлшерде орналасса, өтпейтін иондар бір жағында қалып қояды. Жарғақтық бөлуді ағылшын химигі Ф.Доннан (1870 — 1956) толық қарастырып, теориялық түрде негіздеді. Ол күрделі электролиттерден тұратын жүйелерде де Жарғақты бөлудің болатынын көрсетті. Жарғақтың белсенді түріне ион алмастырғыш шайырлар жатады. Ондай жарғақтар электролитке батырғанда концентрациясы көп екінші ерітінді рөлін атқарады. Ерітінді мен жарғақ арасындағы ион алмасу Жарғақтық бөлу жағдайына сәйкес жүреді. Жарғақтық бөлу антибиотиктерді тазартуда, биологиялық активті заттарды бөлуде қолданылады. 
 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:География
Қособа (Қостанай облысы)

**Қособа** — Қостанай облысы Қарабалық ауданындағы ауыл, Қособа ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарабалық кентінен оңтүстікке қарай 73 км-дей жерде. Өлеңті өзенінің сол жағалық жазығында, бетеге, көкпек, еркекшөп өскен бозғылт қоңыр, сортаңды қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 841 адам (423 ер адам және 418 әйел адам) болса, 2009 жылы 351 адамды (170 ер адам және 181 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961-97 жылдары «Қособа» қой өсіру кеңшарының орталығы болды.. Іргесі 1929 жылы Қазақстанда алғашқы тәжірибе кеңшарын құруға байланысты қаланған. 1936 жылдан ауылдық кеңестің орталығы болып келді. 1997 жылдан кейін кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы елді мекендері
Ережепбай Молдабаев

**Ережепбай Молдабаев** (1925, Шымкент ауданы, Қатынкөпір ауылы – 7 тамыз, 1944 жыл, Свентокший воеводствосы) – соғыс ардагері. Кеңес Одағының Батыры (23.9.1944). 

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

1943 жылы өз еркімен майданға аттанып, 389-Бердичев атқыштар дивизиясының құрамында ұрысқа қатысты. Висла өзенінен өту кезіндегі ұрыста Молдабаев қаһармандықпен қаза тапты.

## Дереккөздер

 

Санат:1925 жылы туғандар
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:7 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Свентокший воеводствосында қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО кіші сержанттары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Ерлігі үшін медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Санат:Люблин воеводствосында жерленгендер
Сандық тәсіл

**Сандық тәсіл** — сандарға элементар операцияларды шекті рет қолдана отырып, матем. есептерді жуық түрде шығару тәсілі. Мұндай элементар операцияларға әдетте жуық түрде орындалатын арифмет. амалдар, сондай-ақ көмекші (қосымша) операциялар (аралық нәтижелерді жазу, таблицалардан таңдау, т.б.) жатады. Сандар санаудың белгілі бір позиц. жүйесінде (мыс., ондық, екілік, т.б.) цифрлардың шекті жиынтығы арқылы көрсетіледі. Сонымен Сандық тәсілде сандық түзу сандардың дискретті жүйесімен (торымен), үздіксіз аргумент функциясы тордағы аргумент мәнінің таблицасымен, ал үздіксіз функцияларға қолданылатын талдау операциялары тордағы функция мәндерінің алгебр. операцияларымен ауыстырылады. Сандық тәсіл матем. есептерді есептеуіш машина арқылы орындалатын есептеулерге де келтіреді; 
## Пайдаланылған cілтемелер
қ. Жуық формула, Квадратуралық формулалар, Дөңгелектеу, Интерполяция.

Санат:Математика
Ыдырау тұрақтысы

**Ыдырау тұрақтысы**, мұндағы — изотоп атомының орташа өмір сүру уақыты. 

*Ыдырау тұрақтысы* жартылай ыдырау периодымен Т1/2  төмендегі қатынас арқылы байланысады.
Әрбір жекелеген радиоактивті элемент изотопы үшін тұрақты сан болып табылатын сол изотоптың ең басты қасиетерінің бірі. *Ыдырау тұрақтысының* мөлшері изотоп атомы өмірінің орташа ұзақтығына (t) кері пропорциялы (1=1Д). *Ыдырау тұрақтысы* изотоптың жартылай ыдырау кезеңімен төмендегі тевдеу арқылы байланысады: 1=0,693/1, ,2; мұндағы 1-*ыдырау тұрақтысы*; Т1/2 - изотоптың жартылай ыдырау кезеңі.

## Дереккөздер


Санат:Изотоптар
Таскен

**Таскен** — Түркістан облысы Сайрам ауданындағы таратылған ауыл, Тассай ауылдық округінің құрамында болған. 2014 жылы Шымкент қаласының құрамына енген. Қазіргі уақытта Шымкент қаласының Қаратау ауданындағы тұрғын үй массиві.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсукент ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны:
* 2,3 мың адам (2005);
* 4,4 мың адам (2009).

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың 30-жылдарында ауыл шаруашылығын ұжымдастыру кезінде қаланып, кейінірек іріленіп, іргелі шаруашылыққа айналды. Ауыл 2001 жылға дейін Калинин ауылы аталып келді. Ұжымшар негізінде Таскенде шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Сайрам ауданының таратылған елді мекендері
Қосөзен (ауыл)

**Қосөзен** — Алматы облысы Іле ауданы, Қараой ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Өтеген батыр ауылынан солтүстік-батысқа қарай 24 км, округ орталығы – Қараой ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 6 км жерде. Ауылдың батыс жағынан Қаскелең өзені ағып өтеді.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі шошқа өсіретін кеңшардың (1954 – 97) бөлімшесі ретінде қаланған. Оның негізінде Қосөзенде 1997 жылы бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Тәуекелдік

**Тәуекелдік**, қатер – 1) келеңсіз зардаптарға ұшырататын оқиғалардың басталу ықтималдығы; 2) экономикалық қызмет шарттарының кездейсоқ өзгеруіне байланысты күтілген табыстың, мүліктің‚ ақшалай қаражаттың болжанбаған шығасыға ұшырау қаупі. Қауіп-қатер үш топқа бөлінеді, олар: саяси тәуекелдік – саяси өзгерістердің, әскери жанжалдардың, шектеулер енгізудің, тыйым салудың, мүлікті ұлт меншігіне айналдырудың, т.б. экономикалық үдерістерге ықпал етуінен туындайтын қатер; экол. Тәуекелдік – қазіргі табиғат нысандары мен факторлардың антропогендік өзгеріске түсуінің ықпалымен байланысты қатер; экономикалық тәуекелдік – қабылданатын шаруашылық шешімдердің немесе жасалған әрекеттердің экономикалық үдерістерге ықпал етуінен туындайтын қатер. Экономикалық тәуекелдік мынадай түрлерге бөлінеді: банк тәуекелдігі – несие ұйымдары жүзеге асыратын операциялардың айрықшалығына байланысты пайдаланылмай қалу қаупі; несиелендіру Тәуекелдігі – қарызгердің алған несиесін қайтармауы және алынған несие үшін пайызды төлемеу ықтималдығы; валюталық тәуекелдік – валюталар бағамының болжап білуге болмайтын өзгеріске ұшырауына байланысты валюталық шығасыға ұшырау қаупі; пайыздық тәуекелдік – пайыздық мөлшерлемелердің болжап білуге болмайтын өзгеріске ұшырауы; сақтандыру тәуекелдігі – сақтандыру жүргізілетін қайсыбір ықтимал оқиғалардың басталуы қаупі; инфляциялық тәуекелдік – инфляциялық үдерістердің салдарынан өндіріс шығынының арту қаупі; баға тәуекелдігі – пайыздық мөлшерлеменің өсу немесе құлдырауы салдарынан борышқорлық міндеттеме бағасының өзгеру қаупі. Кәсіпорында тәуекелдік үш түрге бөлінеді, олар: өндірістік тәуекелдік – өнім өндірумен, қызмет көрсетумен, өндірістің болжалды көлемінің төмендеуі ықтималдығымен, шығынның болжанбаған деңгейде көбеюімен байланысты шығасыға ұшырау қатері; коммерциялық тәуекелдік – бағаның өзгеруі, сату көлемінің төмендеуі, айналыс шығынының артуы кезінде өнімді сату, қызметтерді көрсету үдерісінде туындайтын шығасы қатері; қаржы тәуекелдігі – кәсіпорынның банкілермен, басқа да қаржы мекемелерімен қарым-қатынасы үдерісінде несие үшін пайыз мөлшерлемесінің болжанбаған деңгейде өсуі, салық жүйесіндегі өзгерістер салдарынан туындайтын қатерлі тәуекелдік шығасының белгілі бір деңгейде пайда болуының жиілігімен және ықтималдығымен, яғни шығасыға ұшырататын шарттардың пайда болу ықтималдығының пайызымен өлшенеді. Шығасы деңгейіне қарай мынадай түрлерге ажыратылады: мүмкіндікті тәуекелдік – пайданың не оның бөлігінің шығасыға ұшырау қаупі; дағдарысты (қиындық туғызатын) тәуекелдік – түсімді кем алу, жұмсалған шығынның өтелмеу қатері; апатты тәуекелдік (мүліктен айрылу, банкротқа ұшырау қатері).

## Сілтемелер
Өкім

**Өкім** – белгілі бір лауазымды тұлға шығаратын билік құжаты. Өкімді ҚР Президенті, Премьер-Министрі және әкімдер әкімшілдік-өкімдік, жедел және жеке дара сипаттағы мәселелер бойынша шығарады. Президент пен Премьер-Министр өкімдері ҚР-ның бүкіл аумағында, ал әкім өкімі өзі басқарып отырған әкімшілдік-аумақта немесе өкімнің өзінде көрсетілген шекте міндетті күші болады. Өкім тиісінше Президент әкімшілігінің, Үкіметтің немесе әкімдіктің регламентінде белгіленген тәртіпте әзірленіп, шығарылады. Төмен тұрған лауазымды тұлғаның өкімін жоғары тұрған лауазымды тұлға, заңсыз өкімді сот жоюы мүмкін. Заңсыздығы жойылғанша өкімнің күшін прокурор тоқтата тұра алады. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Құқық
Санат:Заң
Шаяхмет Молдабеков

**Шаяхмет Молдабеков** (*10.1.[[1939|1939 жылы]] туған, [[Оңтүстік Қазақстан]] облысы [[Ордабасы]] ауданы [[Шұбар|Шұбар ауылы]]*) – ғалым, химия ғылымының доктары (*1984*), профессор Мәскеу химия-машина жасау институтын бітірген (*1961*).

Ысты руынан шыққан.

1961 – 66 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында ассистент, аға оқытушы, 1966 – 68 жылдары Мәскеу қаласындағы ғылыми-зерттеу институтында аспирант, 1968 – 75 жылдары “Бейорганикалық заттар технологиясы” кафедрасында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, 1975 – 80 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында проректор, ректор (*1980 – 87*), 1987 – 2005 жылдары кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2005 жылдан Қожа Ахмет Иасауи атындағы Халықар. қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі. 
## Ғылыми еңбектері
Негізгі ғылыми еңбектерінің бағыты өндірістік қалдық газдарды аса зиянды және улы құраушыларынан тазалау және олардан тауарлы өнімдер алудың ғылыми негізін жасау мәселелеріне арналған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер
*2005 жылдың лауреаты
* Ғалым  
* Химия
* Қазақстан

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Акимовка (Ақмола облысы)

**Акимовка** — Ақмола облысы Астрахан ауданы, Қызылжар ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Астраханка ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 49 км-дей, облыс орталығы — Көкшетау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 152 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған.

## Инфрақұрылымы
Мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, дүкендер бар. 2-дүниежүзілік соғыста қаза болған жерлестеріне арналып ескерткіш орнатылған. Ауыл Жалтыр — Макинск, Журавлёвка — Ақкөл автомобиль жолдарының торабында орналасқан. Ең жақын темір жол бекеті — Жалтыр (48 км).

## Дереккөздер

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Орангутандар

**Орангутандар** () (*малай тілінде* *orang-utan*, *сөзбе-сөз* – *орман адамы*) – приматтар отрядына жататын тартанаулы маймылдар тобының бір туысы. 

2 түрі – борнео орангутаны (*P. pygmaeus*) және суматра орангутаны (*Pongo abelii*). 
Суматра мен Калимантан аралдарының батпақты тропиктік ормандарында тіршілік етеді. Олардың аталықтарының бойының ұзындығы 1,5 м-дей, салмағы 200 кг-дай, аналықтары едәуір кіші болады. Орангутанның денесін жапқан қалың түктері қызыл-жирен не қызғылт-қошқыл түсті, иық тұсындағы түктерінің ұзындығы 40 см-дей. Қолы өте ұзын, *құлашы 3 м-ге* дейін жетеді, аяғының тобығына дейін түсіп тұрады. Бассүйегінің ми сауыты жақсы дамыған. Миының салмағы 300 – 500 г-дай. Басының пішіні конус тәрізді, қалың шашы, сақал-мұрты болады. Тұмсығы алға шығыңқы. Тістері ірі, әсіресе, сойдақ тістері еріндерінен сыртқа анық шығып тұрады. Құлақтары кішкентай, басына жабысып жатады. Көзінің үстіндегі доға тәрізді сүйегі әрең көрінеді. Беті жалпақ, кішкентай көздері бір-біріне жақын орналасқан. Мойны қысқа. Аталықтарының мойнының алдыңғы жағында қатпарлы көмекей қапшығы болады, ол дыбыс шығарғанда үлкейеді. Орангутандар ағаш басынан жерге түспейді, негізінен жеке жүреді. 8 – 10 жасында жыныстық жағынан жетіледі, буаздық мерзімі 9 ай, көбіне жылына бір рет жалқы бала табады. Жаңа туған баласының салмағы 1,5 кг, анасы сүтімен 3 – 4 жыл қоректендіреді. 30 жылдай тіршілік етеді. Орангутандар өсімдіктермен, кейде құстың жұмыртқасымен, балапандарымен де қоректенеді. Олардың саны жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Халықараралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Өмір сүруіне қауіп-қатер
Орангутандарға жабайы табиғатта, негізінен тіршілік ету ортасының жойылуының салдарынан жойылып кету қаупі бар. Ұлттық саябақтар құрылғанымен, ормандарды кесу жалғасуда. Тағы бір елеулі қауіп – заңсыз сауда үшін орангутанның төлдерін браконьерлікпен аулау.

Суматран және Тапанул орангутанының жағдайы өте маңызды. Калимантан орангутанының мәртебесіне қауіп төніп тұр.

## Орангутандардың тілі
Орангутандар өз сезімдерін дыбыстардың үлкен жиынтығымен білдіреді:

қыңсылау және жылау - ашу, тітіркену немесе ауырсыну;
қатты ұрып-соғу және үрлеу қауіп болып табылады;
еркектің саңырау қорқынышты айқайы, ұзақ жылау («ұзақ қоңырау») - аумаққа немесе әйелді тартуға арналған өтініш.
Сыйымдылығы бірнеше литрлік жұлдыру резонаторлық қапшық соңғы дыбысқа ерекше қаттылық береді. 

## Дереккөздер


Санат:Приматтар
Санат:Гоминидтер
Санат:Азия сүтқоректілері
Ыдырыс әулеті

**Идрис әулеті**, 8 ғ-дың аяғы – 10 ғ-да қазіргі Марокко аумағында билік жүргізген. 

Әулет пен мемлекеттің негізін қалаған Ыдырыс ибн Абдаллах (788 – 92 ж. билік жүргізді) Арабия түбегіндегі жергілікті тайпа көсемдерінің бірі болатын. Аббас әулетіне қарсы бас көтеріп, сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Арабиядан Мароккоға қашып келіп, 789 ж. Фес қаласының негізін салды. Оның мұрагері Ыдырыс ІІ тұсында (792 – 828 ж. билік етті) бұл қала Ыдырыс әулеті билеген мемлекеттің астанасына айналды. Ыдырыс ІІ қайтыс болғаннан кейін, мемлекет ұсақ иеліктерге бөлініп, 974 ж. оларды Кордова халифатының әскерлері жойып жіберді. 1010 ж. Ыдырыс әулетінің алыс ұрпағынан тараған хаммудшылар Малага мен Альхесирасты иеленіп, 1057 жылға дейін еншілі билеушілер ретінде патшалық құрды. Ыдырыс әулетінің Мароккодағы ұрпақтары өте көп және олар күні бүгінге дейін ықпалды топ болып отыр. 

**Ыдырыс, Бану-Идрис, әл-Адариса** - ыдырысшылар, Магрибтегі тұңғыш Әли әулеті жолын ұстаушылар (789 - 926). Оның негізін салушы ЬІдырыс I - әл-Хасан б. Әлидің шөбересі, Мединеде Аббас әулетіне қарсы әлиліктер көтерілісіне (786 жылы) қатысушы. Соңына түскен қуғыннан Солтүстік Мароккода жасырынып жүріп, аман-есен құтылып кетеді. Бербер-зенат көсемдерінің қолдауына сүйеніп, Улилида шағын мемлекет құрды (788 жылы), осы орталықтың маңында кейін Фес қаласы бой көтерді. Ыдырыстың інісі Сулеймен көп ұзамай Тлемсенді (Батыс Алжир) өрт жасап, тағы бір мемлекет құрды.

Ыдырыс мемлекетінің гүлденген дәуірі Ыдырыс ІІ (808 - 28) мен оның ұлы Мұхаммед (828 - 36) патшалық құрған кезеңге дәл келеді, осы кезеңде бұл мемлекет Жоғарғы Атластан бастап, солтүстік-батысқа қарай бүкіл территорияны қамтыды. Осы кезеңде Фес пен Тлемсен қалалары тез көркейіп, жаңа қалалар пайда болды. Ыдырыс ІІ тұтас мемлекетті өзінің мұрагерлеріне бөліп берді. Бұл оқиға кейінгі өзара қырқысқан шайқастардың пайда болуына себеп болды. 917 жылы фатимашылар Йахия IV патшаны талқандады, ол вассалдық тәуелділікті мойындағанымен, 919 - 20 жылдары аралығында тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді. Фатимашылар мен омейялықтардың Марокко үшін ұзақ уақытқа созылған күресін пайдалана отырып, Ыдырыс әулеті Рифтегі иелігін сақтап тұрды. 974 жылы омейялықтар Ыдырыс әулетінің соңғы патшаларын тұтқындады. Олардың бірі әл-Хасан Каирге қашып барып, фатимашылардың қолдауына ие болды, көп ұзамай қайтадан тұтқынға алынып, өлім жазасына кесілді. 1010 жылы Ыдырыс әулетінің алыс ұрпағынан тараған хаммудшылар Малага мен Альхесирасты иеленіп, 1057 жылға дейін еншілі билеушілер ретінде патшалық құрды. Ыдырыс әулетінің Мароккодағы ұрпақтары өте көп және олар күні бүгінге дейін ықпалды топқа айналуда.

## Дереккөздер

## Пайдаланылған әдебиеттер
* Жюльен Ш.А., История Северной Африки, т. 2, М., 1961;
* Африка, энциклопедический справочник, т. 2, М., 1987.

Санат:Африка тарихы
Санат:Африка монархтары
Санат:Африканың тарихи мемлекеттері
Санат:Әли әулеті
Санат:Ислам билеушілері әулеттері
Санат:Мұхаммед жанұясы
Санат:Ислам тарихы
Санат:Африка билеушілері тізімдері
Санат:Африка королдері әулеттері
Түркі эстетикасы

**Туркі Эстетикасы** –  қоршаған ортаны көркемдік-эстетикалық тұрғыдан игеретін көркемдік сипатқа ие, дүниетанымдық көзқарас; қ. Қазақ эстетикасы, Түркі дүниетанымы, Түркі этикасы.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Эстетика
Санат:Философия
Жомарттық

**Жомарттық, жауанмәрттілік** – адам бойындағы ізгі қасиет. Абайдың 38-қара сөзінде жауанмәрттіліктің үш сипаты айтылады. Олар: шындық (сидық), ақ пейілділік (кәрәм), даналық (ғақыл). Осы үш сипаттан тағы үш түсінік тарайды: шындықтан әділет, ақпейілділіктен шапағат, даналықтан (ғақылдан) ақиқат мағлұм болмақ. Бойында осындай қасиеттері бар жан жомарт аталса, оның жасаған істері Жомарттық деп аталады. Абай мұндай адамдар қатарына  пайғамбарларды, әулиелер мен хакімдерді жатқызады. Адамның бәрі пайғамбар, әулие, хакім бола алмағанымен, Жомарттық – осы жолға бастайтын қасиет. Жомарттық әлем халықтары түсінігіндегі меценаттық ұғымымен мәндес. Ежелгі Грекияда Август патша кезінде өмір сүріп, ақындарға ұдайы қамқорлық жасаған Меценат (б.з.б. 74/64 – 8 жыл) есімді адамның құрметіне әлем мәдениеті тарихында меценаттық дәстүр қалыптасқан. Бүгінгі күнгі қазақ ұғымында мұндай іс демеушілік деп те аталады. Бұл түсініктегі Жомарттық – қолында байлығы бар азаматтың мұқтаж жандарға жасайтын қайырымдылық көмегі. Қайырымдылық – Жомарттың негізгі өзегі. Өзін өзі насихаттау үшін жасалған қайырымдылық Жомарттыққа жатпайды. “Жомарт бергенін айтпас, ер айтқанынан қайтпас” деген қазақ мақалы осыны айғақтайды. Қайырымдылық мәнін оны жасаған адам емес, сол қайырымдылықтың игілігін көрген адам түйсінуі керек. Сондықтан да Жомарттық жасау рухсыз адамның қолынан келмейді. Біріншіден, ізгі іс биік рухты талап етеді. Екіншіден, жомарт жан қолындағы байлықты тек таратып беруші ғана емес, сол байлықты жасаушы да болғаны жөн. Барды үлестіріп беру үшін барлықтың мәнін түсіну керек. Олай болмаған іс Жомарттық болмай, Абай айтқандай, тектен-текке “мал шашпақ” болады. Атақ үшін “мал шашу” – даңғазалық, айлакерлік. Бұл Жомарттықтың философиялық мәніне кереғар, қайшы келеді. Үшіншіден, жомарт жан – байлықты дәулетке айналдыра алатын дана адам. Байлық дәулетке айналмай ізгілік жоқ. Қзгілік жасау рух қуатын талап етеді. Ел билеуде жомарт пен Жомарттықтың маңызы зор. Жомарт адам билікке келсе, халық ырысты болмақ. Платонның елді философ билеуі керек дегені – елді жомарт жан басқаруы керек дегені. Кең далада өмір сүрген қазақ халқының Жомартықты ерекше қастерлеуі көшпелі тұрмыс-тіршілігімен байланысты қалыптасқан. Бір шетінен бір шетіне айлап жүріп жететін кең аймақта бүгінгідей қонақүйлер, мейрамханалар болмағанымен, “әр қазақтың үйінде әр қазақтың сыбағасы сақтаулы тұрды”. Осыған байланысты халық ділінде қонақжайлық ғұрып қалыптасқан. Балаға Жомарт, Жомартбек деп ат қою дәстүрге айналып, Жомарттықпен аты шыққан адамды көпшілік “Атымтай жомарт” деп ардақтаған. Халық ауыз әдебиеті туындыларында Жомарттықтың нағыз үлгісі ретінде Атымтайдың кеңпейілділігі мен мырзалық қасиеті айтылады. Шашубай ақын “Қолда мал жоқ болғанмен көңілім бай, Байлығым, жомарттығым Атымтайдай”, – деп өзін Атымтай жомартқа теңейді. “Көңілі түскен адамға көл болу”, “астындағы атын түсіп беру” тәрізді адам бойындағы мырзалық пен мәрттік қасиеттер Жомарттықпен ұштасып жатыр. Олар қазіргі қазақ қоғамында әлі де қастерленеді.

## Сілтеме


Санат: Қоғам, философия
Шаһмардан Мирасұлы Ибрагимов

**ШаҺмардан Мирасұлы Ибрагимов** (1840, Көкшетау өңірі – 1891, Сауд Арабиясы, Джидда қаласы) – журналист, этнограф, дипломат.

Омбы кадет корпусында оқыған. 1850 жылы Көкшетау округтық приказында аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың хатшысы, 1863 – 67 жылдары Омбыдағы қазақ мектебінде оқытушы, 1867 жылдан кейін Ташкентте генерал-губернатордың парсы және түркі тілдерінен аударма жасайтын тілмашы болып жұмыс істейді. 1870 жылы оған қазақ, өзбек тілдерінде айына 4 реттен 14 жыл бойы шығып тұрған “Түркістан уәлаяты газетінің” редакторлық қызметі тапсырылды. Бұл қызметтерді ол арадағы үзілістерін есептемегенде, 1890 жылға дейін атқарады, 1890 жылы Ресейдің Джидде қаласындағы консулы болып тағайындалады, сол жерде 1891 жылы қайтыс болады.

Ибрагимов – Шоқан Уәлихановтың жақын досы болған. Шоқан Уәлиханов өзінен жасы кіші ШаҺмарданға ағалық қамқорлық жасаған, оның кадет корпусын бітіргеннен кейінгі жұмыстарына орналасуына көмегі тиген. Ибрагимов 1861 жылы Шоқан Уәлиханов Санкт-Петербургтен елге оралғанда қасында болған, оның кейіннен 1904 жылы жарық көрген шығармалар жинағының қолжазбаларын қайта көшіріп шығып, баспаға дайындап кеткен. Алтынемелдегі Шоқан Уәлиханов зиратының басына ескерткіш тақта қоюға ұйытқы болған. 1870 жылы Ибрагимов Орыс география қоғамының Ташкенттегі “Жаратылыстану, антропология және этнография әуесқойларының түркістандық бөлімін” ұйымдастырады.

Ол қазақ халқының өмірі мен тұрмысы, әдет-ғұрпы жайында ғылыми еңбектер жазды. Оның 
* “*Қазақтың мақал-мәтелдері мен жұмбақтары*” (1868), 
* “*Қазақ халқының этнографиялық очеркі*” (1872), 
* “*Қазақ тіліндегі кейбір термин сөздердің түсіндірмесі*” (1873), 
* “*Қазақ молдалары туралы*” (1874),
* “*Қазақ тұрмысының очеркі*” (1876), 
* “*Қазақ соты туралы заметка*” (1878), , т.б. көптеген мақалалары Орыс география қоғамының жинақтары мен мерзімді баспасөзде жарияланған. Өзбек тілінде “Өзбек календарының” бірнеше санын шығарған.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Шаһмұрат Мирасұлы Ибрагимов

Санат:1840 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1891 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жиддада қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Омбы кадет корпусы түлектері
Санат:Түркістан Уәлаятының Газеті редакторлары
Санат:Ресей империясы елшілері
Санат:Шоқан Уәлиханов
Таскескен

* Таскескен – Абай облысы Үржар ауданындағы ауыл.
* Таскескен – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.
Александр Васильевич Суворов

thumb|300 px
**Александр Васильевич Суворов** (13 (24) қараша 1729, Мәскеу – 6 (18) мамыр 1800, Санкт-Петербург) – әскери қолбасшы, орыс соғыс өнерін дамытушылардың бірі, генералиссимус (1799). 

Әскери қызметті 1748 жылы капрал дәрежесінде бастаған Суворовтың қолбасылық таланты орыс-түрік соғыстары кезінде көрінді. Бұл соғыстар барысында ноғай, қабарда-черкес, шешен, т.б. халықтар көп қырғынға ұшырады. Ноғайлардың бір бөлігі (180 мың отбасы) Түркияға қоныс аударды. 1774 жылы 10 маусымда Козлуджи елді мекенінің түбінде Суворов 18 мың әскермен түрік армиясының 40 мың қолын талқандап, ірі жеңіске жетті. Ресей патшайымы Екатерина ІІ Суворовты Е.Пугачев бастаған шаруалар соғысын (1773 – 75) басуға да пайдаланды. 1774 жылы тамызда көтеріліс ошағы Еділ мен Жайық аймағына келген Суворовқа Пугачевті тұтқындау және көтерілісті жедел басу тапсырылды. Көтерілісті басуға жетекшілік жасаған генерал П.И. Панинге 1775 жылы 22 маусымда жазған хатында Суворов “Сырым бастаған қарулы топтар тосыннан шабуыл жасап, тез арада ғайып болады. Оның артынан қуғанмен ешкім жете алмайды. Бүгіннен бастап бірде-бір қолайлы сәтті жібермей, Сырым батыр бастаған қазақтарды қай жерде кездессе де өлтіріңдер”, – деп бұйрық берген. 1778 – 79 ж. Қырым және Кубань корпустарының қолбасшысы Суворов Қырым түбегін Ресей құрамына қосу бағытындағы әскери іс-шараларды жүргізді. Генерал-аншеф Суворовтың әскері 1789 жылы 11 қыркүйекте Рымник түбінде түрік әскерінің 90 мың қолын жеңді. 1790 жылы түріктің Измаил қамалын тіке шабуылмен алуы оның соғыс өнеріндегі үлкен жетістіктерінің бірі болды. 1794 жылы поляк халқының ұлт-азаттық көтерілісін басуға жіберілді. Брест, Крупница, Кобылка түбінде көтерілісшілерді талқандап, 24 қазанда Праганы, содан кейін Варшаваны алған Суворовқа фельдмаршал атағы берілді. Сувовров өзінің әскери және соғыс тәжірибесіне сүйене отырып, әскери оқу-жаттығу мен тәрбие жүйесін, әскери тактика мен стратегия мәселелерін баяндайтын “Жеңіс ғылымы” атты еңбегін жазды. Суворов тактикасы тегеурінді соққы, жылдам қимыл және тұтқиыл әрекетке негізделді. 1796 жылы Павел І таққа отырған соң, орыс әскеріне прусс тәртібі мен жарғысының енгізілуіне Суворов ашық наразылығын білдірді. 1797 жылы ақпанда Суворов отставкаға шығарылып, Кончанскоедегі имениесіне жіберілді. 1798 жылы Ресей Францияға қарсы коалицияға қосылғанда, ол қайта шақырылып, одақтастардың Италиядағы әскеріне қолбасшы болып тағайындалды. 1799 жылы сәуірде Адда өзені алабында француз әскеріне соққы берген Суворов алты аптада бүкіл Солтүстік Италияны басып алды. 1799 ж. 1 қазанда Альпі тауы арқылы Швейцарияғаөткен Суворовқа генералиссимус атағы берілді.

### Суреттер



thumb| 150px


thumb| 150px


thumb| 150px







## Дереккөздер

Санат:Ресей қолбасшылары
Санат:Генералиссимустар
Сабыр Жақыпұлы Темірбеков

**Темірбеков Сабыр Жақыпұлы** (19.12.1946 жылда  туған, Абай облысында, Көкпекті ауданында, Черноярка ауылында) – әскери қайраткер, генерал-майор (1993). Уссурий әскери автомобиль училищесін (1969), тыл және көлік әскери академиясын (1977) бітірген. 1965 жылдан әскер қатарында. 1969 – 1974 жылда Германиядағы Кеңес әскерлерінің тобында взвод, рота командирі, 1977 – 1992 жылда. Орта Азия әскери округінде тыл қызметі лауазымдарында, жол-құрылыс бірлестігі командирінің материалдық-техникалық және тылды қамтамасыз ету жөніндегі орынбасары болды. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қорғаныс министрінің тыл жөніндегі орынбасары (1992 – 1998), Қазақстан Республика ҚК-нің жалпы қолданыстағы күштер Бас әскери инспекциясында гененерал-инспектор (1998 – 1999) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан Қазақстан Республикасының Қорғаныс минестерствода Бас әскери инспекция бастығы.Темірбеков Сабыр Жақыпұлы көптеген медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Санат:Әскери іс
Асылбек Тәупашұлы Қасабеков

**Асылбек Тәупашұлы Қасабеков** (*28.6.1934, [[Алматы облысы]] Алматы ауданы [[Түрксіб]] ауылы – 17.11.2005, Алматы*) – инженер. 1972 – 78 жылдары Бүкілодақтық инженерлік-құрылыс институтында оқыған. Еңбек жолын Алматы қаласыда бастаған. Негізгі еңбектері Алматы қаласындағы ағын суларды тазарту технологиясына арналған. ҚР Мемлекеттік сыйлығының иегері (2005).

## Сілтемелер
* Әдебиет
* Технология
* Инженерия
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Василий Иванович Акуленко

**Василий Иванович Акуленко ** (1937 ж.т., Ресей, Брянск облысы Почев ауданы Дымов с.) — *еңбек ардагері. [[Социалистік Еңбек Ері]] (1980). ж. * Брянск облысы Почеп қ. а.ш-н *механикаландыру уч-щесін бітірген*. 1956 ж. Қазақстан жеріне тың игеруге келіп, қазіргі Егіндікөл ауданы  Бауман кеңшарында *трактор* жүргізушісі болып ұзақ жылдар жұмыс істеген. КСРО Жоғарғы кеңесі 8-шақырылуының депутаты. Қазақстан Мемл. сыйл. лауреаты (1986). Орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

* Люди Егиндыкольского района

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Почев ауданында туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Сот медицинасы

**Сот медицинасы** – сот істерін жүргізу кезінде туындайтын медициналық және биологиялық мәселелерді зерттейтін медицина ғылымының бір саласы. Бастапқыда сот медицинасы мен криминалистика қылмысты ашу мен тергеу жөніндегі біртұтас ғылым болды. Кейіннен мәліметтердің жинақталуына, зерттеу тәсілдерінің түрленуі мен жетілуіне орай сот медицинасы бөлініп шықты. Сот медицинасының дамуы қоғамда құқықтық қатынастардың өркендеуі мен медицина және биология ғылымдардың дамуына тікелей байланысты. Ғылым ретінде сот медицинасының бастауы француз хирургі Амбруаз Пареннің (1579), сицилиялық дәрігер Фортунато Фиделистің (1602), италиялық дәрігер Павл Закхиакстың, неміс дәрігері Иоган Бонның (1689) сот-медицинасы мәселелер жөніндегі еңбектерінде жатыр. 18 ғасырда сот медицинасы бойынша шығармалар саны көбейді. 1821 жылдан Германия, Австрия, Англия, Францияда сот медицинасы бойынша журналдар мен жинақтар шыға бастады. Сот медицинасы теориялық және практикалық бөліктерден тұрады. Теория объективті заңдылықтарды зерттеумен және практикаға қажетті ұсынымдар даярлаумен айналысады. Практика болса сот ісін жүргізу кезінде туатын нақты медициналық-биологиялық мәселелерді шешумен айналысады. Сот медицинасы зерттеуге денсаулықты бұзған немесе өлімге әкеп соққан адамның сырттан әсер алу түрлері негіз болады. Сот медицинасы сараптама тірі адамға, мәйітке, заттай дәлелдемелерге, өзге де іс материалдарына жүргізілуі мүмкін. Сараптама кезінде биологиялық заттай дәлелдемені (қан, шаш, түк, ұрық, сілекей, адам мен жануардың ішкі органдары, тін бөлшектері, т.б.) тексеру үшін және сәбидің әке-шешесін анықтау мақсатында сот-биологиялық зерттеу жүргізіледі. Сот медицинасы сот-медициналық танатология (өлім себептері мен механизмін зерттейді), сот-медициналық травматология (мертігу диагностикасы мен механизмін қарастырады), сот-медициналық токсикология (улануды анықтау және алдын алу әдістерін қалыптастырады), сот-медициналық гинекология бөлімдерінен, сондай-ақ жоғары темп-раның, электрлік және сәулелік энергияның әсерін зерттейтін, т.б. бөлімдерден тұрады.

## Әдебиет
*Қарагөбенов К.Д., Сот медицинасы, А., 1996;
*Акопов В.И., Судебная медицина, М., 2003; 
*Пашинян Г.А., Судебная медицина, М., 2005.

## Дереккөздер

Санат:Сот медицинасы
Санат:Сот-медициналық экспертиза
Санжар сұлтан мазары

**Санжар сұлтан мазары** — Түркіменстан (*Көне Мерв*) жеріндегі сәулет өнері ескерткіштерінің бірі. Сәулетшісі — Мұхаммед Атсызұлы. 1157 жылы салжұқ сұлтаны Санжардың қабіріне тұрғызылған. Ескерткіш-мазар текшеленіп келген астыңғы негізден (27х27 м), цилиндр пішінді аркалы барабан мен күмбезден құралады. Жалпы биіктігі 30 м-ден астам. Оның сом пошымын барабандағы аркалы галереялар жеңілдете түскен. Санжар сұлтан мазары құрылыс бөлшектерінің өзара гармониялық үйлесімділігімен және пропорц. дәлдігімен ерекшеленеді. Бедерлі кірпіш қалауы, сылаққа түсірілген геометриялық және көгеріс өрнек, интерьеріндегі нақышты жазулар мазар-ескерткішке әсем көрік береді.
## Дереккөздер

Санат:Тарих
Башмачное

**Башмачное** — Павлодар облысы Железин ауданындағы ауыл, Башмачин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Железинка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде, Павлодар-Омбы автомобиль жолының бойында, селеу шөпті, қара топырақты дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1800 жылы қаланған. Кеңес өкіметі жылдарында ұжымдық шаруашылық орталығы, кейін тыңайған жерлерді игеруге байланысты “Червоно-Украинский” астық кеңшарының орталығы болды. Башмачноеда машина-трактор жөндеу шеберханасы, тұрмыс қажетін өтеу кәсіпорны, орта мектеп, клуб, аурухана бар. 

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы елді мекендері
Іле артезиан алабы

Іле артезиан алабы, Қопа-Іле артезиан алабы – тектоникалық қозғалыстардан пайда болған тауаралық ойыс аумағында орналасқан жер асты сулы өңірі. Оңт-нен Іле Алатауы, солт-нен Жетісу (Жоңғар) Алатауы шектейді. Іле өз. мен Балқаш к-нің алаптарын қамтиды. Алаптың ауд. 27 мың км2, 450 км-ге созылған. І. а. а-ның қоректену аймағына тау өзендері ағынының бірсыпырасын сіңіріп алатын Кетпен жотасының, Іле Алатауының, Жетісу Алатауының тауалды баспалдақтары жатады. Алап ішкі дөңдер арқылы Қопа, Алматы, Жаркент аталатын екінші реттегі артезиан алаптарына бөлінеді. Шөгінділердің жиылуы неогенде, палеогенде, пермь-триаста басталған осы алаптардағы борпылдақ шөгінді тау жыныстарының қалыңд. тиісінше 600, 3200, 4500 м. Гидрокарбонатты кальцийлі және натрийлі тұщы грунт сулары антропоген, жоғ. неоген, бор, юра, триас шөгінділерінде жиылған. Бұлар бірнеше м-ден 3000 м-ге дейінгі тереңдіктерде кездеседі. Суы өздігінен құйылатын ұңғымалар тәулігіне 260 – 16500, кейбірі 560000 м3-ке дейін су береді. Суының темп-расы 11 – 100С және одан да артық болады. Су өткізбейтін тау жыныстары саналатын қалыңд. 2 мың м-ге жететін палеоген-төм. неоген саздарында иодқа, бромға, борға бай хлоридті, сульфатты, натрийлі тұзды және аса тұзды (5 – 54 г/л) сулардың қабаттары бар. Жер асты суларының минералдылығы мен темп-расы таудан басталып, алаптың ортасына қарай және тереңдеген сайын арта түседі (әр 100 м-ге 1,4 – 4С). Алаптың ғасырлық қоры 600 млрд. м3 шамасында, жыл сайын толығатын су мөлш. 35 млрд. м3. Барланған және есепке алынған тәуліктік қоры 5 млн. м3. Тұщы сулар Алматы, Қаскелең, Жаркент қалаларын және көптеген кенттерді ауыз суымен қамтамасыз етуге, жер суаруға пайдаланылады. Минералдық сулар базасында Алмаарасан, Түрген курорттары мен минералды суларды ыдыстарға құятын кәсіпорындар жұмыс істейді. Бор дәуірі қабаттарындағы термал суларын жылыжай шаруашылықтарын, бальнеол. кешендерді ұйымдастыру, елді мекендерді жылумен қамтамасыз ету үшін пайдалануға болады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Б. Жұматаев


Санат: Жетісу
санат:Алматы облысы
Санат:Артезиан алабы
Концертмейстер

**Концертмейстер** () – 1) жеке скрипкаға жазылған партияны орындайтын, кейде репетиция кезіндегі дирижердің орнын ауыстыратын оркестрдегі бірінші скрипкашы. 18 ғасырда Концертмейстер аспаптық капеллаларда дирижер қызметін атқарды; 2) симфонияның немесе опера оркестрінің ішекті аспаптар (альттер, виолончельдер, контрабастар) тобына жетекшілік ететін музыкант; 3) концерт кезінде жеке әншілерді сүйемелдейтін және олардың жаңа репертуарын меңгеруге жәрдемдесетін пианист
## Дереккөздер
*"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Өнер
Еміл Сабырұлы Айтқожин

**Еміл Сабырұлы Айтқожин** (30.5.1933, Алматы қаласы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1993). 
## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

* Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1959). 1959–97 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика инcтитутында, Физика-техника институтында аға лаборант, инженер, кіші және аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер болды. 1997 жылдан ҚР Ұлттық ядролық орталықтың Ядролық физика институтында бас ғылыми қызметкер. Негізгі ғылыми-зерттеулері радиациялық физика мен радиациялық материалтану саласына арналған. Оның басқаруымен ВВР-К атом реакторында металдардың сырғуын сынауға арналған тәжірибелік база құрылып, құралымдық қорытпалар мен таза металдардың сырғымалылығы зерттелді. Сондай-ақ таза металдардың (уран, мыс, алюминий) радиациялық сырғу құбылысының негізгі заңдылықтарын ашты. Айтқожинның еңбектері көптеген Халықаралық ғылыми конференцияларда тыңдалып, жоғары баға алды. Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978).

## Ішкі сілтемелер
*Уран (химиялық элемент)
*Мұрат Әбенұлы Айтхожина
*Айтхожина Марфуға
*Нағима Әбенқызы Айтхожина

## Сыртқы сілтемелер
*Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция  
*Реактор ВВР-К 

## Дереккөздер


Санат:Алматыда туғандар
Санат:1933 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Әкрәм Ыдырысов Сәлімұлы

**Акрам Ыдырысов Сәлімұлы** (20.6.1905, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Байда ауылы – 14.6.1983, Алматы) – ғалым, медицина  ғылыми докторы (1964), профессоры (1966). Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1945). Ресейдегі Саратов медицина университетын бітірген (1932). 1932 – 57 ж. Саратов облысында, Қызылорда және Алматы қалаларында дәрігер, 1957 – 60 ж. Семей медицина институтында жалпы хирургия кафедрасының меңгерушісі, 1960 – 62 ж. 1-Республикалық аурухананың бас дәрігері болды. 1962 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті. Ыдырысовтың ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты асқынған туберкулез перитониті мен алапес ауруларын емдеуге арналған. Ол алапес ауруына ұшыраған адамдардың бет әлпетін хирургиялық жолмен қалпына келтіруге болатынын дәлелдеді. Ыдырысовтың басшылығымен Қызылорда қаласынан 43 км жерде алапеспен ауырған науқастарға арнап аурухана салынды. 112 ғылыми еңбегі жарық көрген. 1- және 2-дәрежелі “Отан соғысы”, “Қызыл жұлдыз”, екі мәрте “Құрмет белгісі” ордендерімен марапатталған. Алматы қаласы Төлебаев көшесіндегі өзі тұрған үйге ескерткіш-тақта орнатылған. Қызылорда қаласында бір көше Ыдырысовтың атымен аталады.

## Сілтемелер
* Туберкулезный перитонит, А.-А., 1962;
* Хирургия лепры, А.-А., 1965;
* Некоторые вопросы современной терапии рака легкого, Тр. НИИОиР, А.-А., 1974.

Санат:1905 жылы туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Оранжерея

**Оранжерея** (*франц. orangerіe, orange – апельсин*) немесе **жылыжай** – өсімдіктер өсіру мен оларды күтіп-баптау үшін арнайы жасалған әйнектелген ғимарат. Оранжереяда ылғалдың, температура мен жарықтың белгілі бір жағдайлары қамтамасыз етіледі. Оранжереяда *ағаштар, бұталар, көбінесе мәңгі жасыл өсімдіктер* (*мысалы, пальма*), цитрусті өсімдіктер (*лимон, апельсин*), жеміс-жидектер мен гүлдер өсіріледі. Оранжерея ішінде температураны белгілі бір деңгейде (*1<sup>0</sup>С және одан жоғары*) ұстау үшін күн сәулесі мен техникалық жылыту аппаратуралары (*электрлік, сумен жылыту*) қолданылады. Оранжереяның: ***бір еңісті, екі еңісті, блокты және ангарлы*** түрлері болады. 

## Дереккөздер


Санат:Биология
Третьяков галереясы

**Третьяков галереясы** – орыс бейнелеу өнерінің Мәскеу қаласындағы аса ірі мемлекеттік мұражайы. Оның негізін белгілі көпес-меценат Павел Михайлович Третьяков (1832 – 1898 жылдары) қалаған. 
## Тарихы
Павел Михайлович Третьяков 1856 жылдан бейнелеу өнері туындыларын жинаумен айналысып, соның нәтижесінде 1892 жылы інісі Сергей Михайлович Третьяков (1834 – 1892 жылдары) екеуі өздерінің жинаған жекеменшік картиналар қорын қоғам игілігі үшін сый ретінде Мәскеу галереясына өткізді. 1918 жылдан мұражай *Павел және Сергей Третьяковтар атындағы Мәскеу қалалық көркемсурет галереясы* деп аталды. Сол жылы 3 маусымнан Третьяков галереясы мемлекет меншігіне көшіріліп, қазіргі атына ие болды. Бұдан кейінгі жылдары да Третьяков галереясының коллекциясы жеке қорлар мен басқа мұражайлардағы бейнелеу өнерінің ең үздік туындыларымен үнемі молайтылып отырылды. 
*1980 жылы галерея ғимаратының алдыңғы жағына Третьяковтың ескерткіші (мүсіншісі Александр Павлович Кибальников) орнатылды. 
*1956 жылы Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.
## Галерея қоры
Третьяков галереясы қорында орыстың II – XVII ғасырлардағы иконалары, XVIII – XXI ғасырлардың аралығындағы кескіндемелік және Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) елдері өнері шығармалары, орыс графикасы мен мүсін өнері туындылары жинақталған. Третьяков галереясының қоры кейінгі кезеңде де мемлекет тарапынан арнайы бөлінген қаржымен бейнелеу өнері туындыларын сатып алу арқылы толықтырылып отырды. Галерея қорында 150 мың дана экспонат (2006 жылы) сақтаулы. Жанында өңдеу шеберханасы, мұрағат, кітапхана жұмыс істейді. Ғылыми-зертханалық және насихат жұмыстары жүргізіледі.
## Көрмелер
*Көрмелер топтамасы «Золотая карта России». 
*«101 икона из Ярославля» атанған 29-я эя Ярославский көркем мұражайымен таныстырылды.

  

  
  
 
**Қаланды**1856 жыл
**Мекен-жайы**Лаврушинский көшесі, 10, 117393, Мәскеу, Ресей
**Директоры**Зельфира Трегулова
**Телефоны**+7 (499) 230-7788
**Билет құны**180 рубль
[200px|thumb|[Павел Михайлович Третьяковтың портреті ( суретші: Илья Ефимович Репин)]]


  



## Третьяков галереясының жетекшілері
*2015 жылдан бүгінгі күнге дейін – Зельфира Исмаиловна Трегулова.
*2009-2015 жылдары – Ирина Владимировна Лебедева
*1993-2009 жылдары – Валентин Алексеевич Родионов
*1980-1992 жылдары Юрий Константинович Королев

## Сілтеме


Санат:Ресей мұражайлары
Сот өкілеттігі

Сот өкілеттігі — заңмен айқындалатын сот билігін атқарушы ретіндегі сот құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы. Адамды қылмыстың жасалуына айыпты деп тануға және оған жаза тағайындауға, адамға медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолдануға не мәжбүрлеу жолымен тәрбиелік ықпал ету шараларын қолдануға соттың ғана құқығы бар, жоғары тұрған сот төмен тұрған сот шешімінің күшін тоқтатуға немесе оны өзгертуге құқылы. Қылмыстық іс жүргізудің сотқа дейінгі сатыларында сот ҚҚЖК-ге сәйкес жағдайлар мен тәртіп бойынша қылмыстық із кесу органының шешімдеріне жасалған шағымдарды қарауға құзыретті. Егер сотта істің қаралуы кезінде қылмыс жасауға ықпал еткен жағдайлар, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы, сондай-ақ алдын ала тергеу барысында немесе істі төменгі тұрған соттың қарауы кезінде жол берілген басқа да заң бұзушылықтар анықталған болса, сот қажетті шаралар қабылдауды талап ететін заң бұзушылықтың аталған жағдаяттары мен фактілеріне тиісті ұйымдардың, лауазымды адамдардың немесе басқару міндеттерін орындайтын адамдардың назарын аударатын жеке қаулы шығаруы мүмкін. Егер анықталған құқық бұзушылықтар заңға сәйкес әкімшілік жауапкершілікке тартуды қажет ететін болса, онда сот қылмыстық іс бойынша шешім шығарумен бірге, Қазақстан Республикасының “Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы” кодексіне сәйкес осы іс бойынша айыптау үкімі шығарылған адамдарды қоспағанда, осы құқық бұзушылыққа кінәлі жеке және заңды тұлғаларға әкімшілік жаза қолдануға құқылы.

## Дереккөздер

Санат:Сот
Ақадыр (Ақмола облысы)

**Ақадыр** (2006 ж. дейін — *Водопьяновка*) — Ақмола облысы Зеренді ауданы, Шағалалы ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1928 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Зеренді ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде.

## Халқы

Ауылда фельдшерлік-акушерлік пункт халыққа қызмет көрсетеді. Ауыл жанынан Көкшетау — Атбасар автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол бекеті — Көкшетау (20 км).

## Дереккөздер

Санат:Зеренді ауданы елді мекендері
Маклорен қатары

**Маклорен қатары**, f(z) функциясы үшін Маклорен қатары —  түріндегі дәрежелік қатар. 1742 жылы Колен Маклорен (1698 — 1746) қарастырған. Егер f(z) функциясы аналитикалық нөлде дәрежелік қатарға жіктелетін болса, онда ол қатар маклорен қатарымен сәйкес келеді. Егер функция m айнымалысынан тәуелді болса, онда маклорен қатары еселідәрежелік қатарға жіктеледі: мұндағы, k=(k1, k2, ..., km), k — теріс емес бүтін сан. Маклорен қатары Тейлор қатарының дербес жағдайы.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Есептеу математикасы
Темірғали Сәдуақасұлы Қасым

**Темірғали Сәдуақасұлы Қасым** (*30.1.1936 жылы туған,[[Ақмола облысы]] [[Ақкөл ауданы]] [[Еңбек (Ақкөл ауданы)|Еңбек]] ауылы*) – ғалым-селекционер, ауыл шаруашылы ғылымының доктары (*1995*), ҚР ауыл шаруашылығы ғылыми академиясының корректор мүшесі (*1997*). Қазақтың етті-биязылау жүнді қой тұқымының жетекші авторы (*1991*), Алматы зоотех.-малдәрігерлік ин-тын (Қазақ ұлттық агр. ун-ті) бітірген (*1961*). 1961 – 64 жылдары осы институтта аспирант, 1964 жылдан Қазақ қой шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында аға жетекші, бас ғылыми қызметкер. Ғыл. еңбектері Қазақстанда жаңа бағыттағы кроссбред (етті-биязылау жүнді) қойы шаруашылығы саласын қалыптастыру және осы бағытта етті-биязылау жүнді қой тұқымын шығару, шет елден келген қой тұқымдарын жерсіндіру мен бейімдеуге арналған. Темірғали Сәдуақасұлы Қасым көп жылдар бойы (*1964 – 84*) Англиядан келген асыл тұқымды қойлардың (*[[линкольн]],[[ромни-марш]],[[бордер-лейстер]],[[гемпшир]], [[суффолк]]*) жаңа жер жағдайында биология-өнімділік қасиеттерін, ерекшеліктерін жан-жақты зерттеп, қоршаған ортаға бейімделуінің ғылыми жолдарын және тәжірибе әдістерін ашқан. Осы жұмыстың нәтижесінде ағылшынның асыл тұқымды малдарының репродукторы (*500-ден астам бас*) дүниеге келіп, Қазақстанда жаңадан 3 қой тұқымын шығаруға, бір қой тұқымының түрін (*қазақ гемпшир қойы*) жетілдіру жұмыстарына араласты. Темірғали Сәдуақасұлы Қасымның 120-дан астам ғылыми еңбектері жарық көрді.

## Сілтемелер
* Әдебиет  
* Технология
* Инженерия
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар
Санитария

**Санитария** ( — денсаулық) — санитарлық-гигиеналық және жұқпалы ауруларға қарсы шараларды белгілеп, оны жүзеге асыратын денсаулық сақтау саласы. Санитария қала, елді мекендердің тазалығын зерттеп, нақты гигиен. шаралар белгілейді, жұқпалы ауруларға қарсы күрес жүргізілуін бақылайды. 1960 жылдан кейін Санитария терминінің орнына санитарлық-эпидемиологиялық қызмет деген ұғым қолданылады. Бұл — мемл. сан. бақылау жасап, індетке қарсы шаралар жүйесін жүзеге асыратын мекемелер мен ұйымдардың жиынтығы. Сан.-эпидемиол. қызмет құрамына санитарлық-эпидемиологиялық ст., сан. ағарту үйі, ғылыми-зертттеу институттары, биологиялық препараттар өндіретін мекемелер кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Санитария
Санат:Денсаулық сақтау
Санат:Гигиена
Сот приставы

**Сот приставы**
– сот процесі кезінде залда тәртіп пен тыныштықтың сақталуын қамтамасыз ететін лауазымды тұлға. Әрбір сот органының жанында сот пиртавы бөлімі қызмет етеді. Сот приставының өзіндік киім үлгісі, арнаулы қаруы болады. Сот приставы сот процесі кезінде іс жүргізуші судьяға бағынады. Сот приставы қызметінің ұйымдастырылуы мен құқықтық мәртебесі арнайы заңмен реттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Хиуа экспедициясы

**Хиуа экспедициясы** — патшалық Ресейдің Хиуа хандығына қатысты Каспий теңізінің шығыс жағын зерттеу мақсатында 18 ғасырдың бас кезінде аттандырған экспедициясы. Хиуа экспедициясының түпкі мақсаты болашақта Хиуа хандығын жаулап алу арқылы Иран жеріне кірудің мүмкіндіктерін іздестіру еді. Экспедиция Петр І патшаның арнайы тапсырмасы бойынша жасақталып, 1714 жылы аттандырылды. А.Бекович-Черкасский басқарған Хиуа экспедициясы Каспий теңізінің шығыс жағын картаға түсіріп, ол жерді мекендейтін халықтар жөнінде мәліметтер жинастырды. Хиуа хандығы жеріне еніп, экспедиция мүшелері Әмударияның ескі арнасы — Үзбойдың ізін тауып, зерттеулер жүргізді. Жинастырылған мәліметтер ресми билік орындарына тапсырылды. Экспедиция 1717 жылы қайта жасақталып, екінші рет аттандырылды. Бұл жолы Хиуа экспедициясының мүшелері Хиуа ханының қарсылығына ұшырап, хиуалықтармен қарулы қақтығысқа түсті. Осы шайқаста Хиуа экспедициясының көптеген мүшелерімен бірге Бекович-Черкасский де қаза тапты. 

## Сілтемелер