open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тәңірқұт

**Тәңірқұт** — ғұндардың ең жоғарғы билеушісінің лауазымы. 
нобай|«Аспаннан келген Тәңірқұт» тақтайшалары, Ішкі Моңғолия мұражайы
Қытай тарихнамаларында “Тәңірқұт” деген сөздің “Тәңір ұлы” мағынасында екендігі нақты айтылған. Тарихнамада “Тәңірқұт дәнү” деп жазылған “Көктің ұлы дархан (тархан)” немесе “Тәңір ұлы дархан” деген мағынаны білдіреді. 

## Дереккөздер

Санат:Ғұндар
Санат:Титулдар
Ерсайын Қандержанұлы Тәпенов

**Ерсайын Қандержанұлы Тәпенов** (16 қазан 1945 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) — режиссер, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері.

## Өмірбаяны
* 1968 жылы Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік театр өнері институтының (қазіргі Ресей театр өнері академиясы) режиссерлік факультетін (педагогтары Н. П. Охлопков, А. В. Эфрос пен В. Д. Дудин) бітірген.
* 1974—1976 жылы Мәскеудің Сатира театрында тәжірибеден (В. Н. Плучектің жетекшілігімен) өтті. 
* 1968—1974 жылы Семей облысы драма театрының (қазіргі Семей музыкалық драма театры) режиссері
* 1976—1979 жылы бұрынғы Торғай облыстық музыкалық драма театрының бас режиссері болды.
* 1979—1990 жылы Қарағанды облыстық драма театрының бас режиссері болды.
* 1990 жылдан Ж. Аймауытов атындағы Павлодар облыстық қазақ музыкалық драма театрының бас режиссері болды.
* 1970—2003 жылы Мұхтар Әуезовтің  «Айман - Шолпан», «Дос — Бедел дос», Ғабит Мүсіреповтің «Ақан сері—Ақтоқты», «Қозы Көрпеш—Баян сұлу» («Махаббат туралы поэма» деген атпен), Е. Г. Брусиловский мен Мүсіреповтің «Қыз Жібек», Бейімбет Майлиннің «Шұға», Қалтай Мұхамеджановтың «Бөлтірік бөрік астында», Тахауи Ахтановтың  «Махаббат мұңы» мен «Күшік күйеу», Әкім Таразидің «Жақсы кісі», Дулат Исабековтың «Әпке», Олжас Сүлейменов пен Баққожа Мұқайдың «Заманақыр», Мұхтар Шахановтың «Отырар дастаны», Маман Байсеркеұлының « хан», Н. В. Гогольдің «Yйлену», Антон Павлович Чеховтың «Шағала», Еврипидтің «Медея», Уильям Шекспирдің «Асауға тұсау», «Король Лир», т.б. авторлардың шығармаларын сахнаға шығарды.
* Поэзияға, пластикалық және біртұтас сахналық әсерлі шешімге ден қою оның режиссурасына тән қасиет.

## Марапаттары
* 1986 жылы Сәкен Жүнісовтың «Өліара» спектакльінің қойылымы (1982) үшін «Қазақ КСРнің Мемлекеттік сыйлығының лауреаты» құрметті атағы берілді. 
* 1995 жылы президент жарлығымен   «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»  құрметті атағымен марапатталды.
* 2011 жылы РФ мәдениет министрлігінің бұйрығымен «А.П.Чехов» атындағы алтын медалмен марапатталды.
* 2015 жылы ҚР Мәдениет және спорт министрлігінің Құрмет грамотасы;
* 2015 жылы «Қазақ хандығына – 550жыл» медальі;

## Дереккөздер

Санат:16 қазанда туғандар
Санат:Қазақстан театр режиссёрлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ресей театр өнері академиясы түлектері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Тәсбих

**Тәсбих**, Тәспі (- Аллаһты,
Пайғамбарды мадақтау, мойындау, кешірім
сұрау) - Аллаһты дәріптеу, сыйыну,
Пайғамбарға (с.а.у.) мадақ айту дұғаларын
оқығанда қолданатын моншақтар тізбесі.
Мұсылмандар Тәсбихы 33-тен үшке бөліп
Тәсбих
тізген. 99 тастан немесе 33 тастан тұруы
мүмкін. Кейде 999 тасқа дейін тас тізілген
Тәсбих қолданылады. Белгілі бір мөлшерде
қайталанатын дұғаларды жаңылмай оқу,
Құран аяттарын қайталан оқып жаттау
үшін пайдаланылады. Тәсбих тастан, шыныдан,
өсімдік дәнінен, ағаштан, металдан, т.б. жасалады. Тәсбих тастары әртүрлі әшекеймен немесе Аллаһтың 99 көркем есімдерін жазып
әсемделеді. 33 тастың өзара біріккен жерін
ажырататын ерекше пішіндегі тас болады,
оны «қожасы» деп атайды. Негізгі біріккен
жерінде *«Бисмилласы»* деп аталатын
әшекейлі, шашақты үлкен тас орнатылады.
Тәсбих орнына саусақ буындарын санау арқылы
33 сан мөлшерін есептеуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Әбдісағит Шаймұханбетұлы Тәтіғұлов

**Әбдісағит Шаймұханбетұлы Тәтіғұлов** (13 наурыз, 1940 жылы туған, Қостанай облысы Фёдоров ауданы Трактово ауылы) – құрылысшы-инженер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшысы (1977), архитекторлық ғылымдардың кандидаты (1979), профессор (1992), Шығыс елдері халықаралық архитектор (2001) және Халықаралық архитиктура академияларының (2002) академигі.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Тоқал Арғын руының Төлек бөлімінен шыққан.
* 1962 жылы Қазақ политехникалық институты институтының (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) архитектор-құрылыс факультетін бітірген. 
* 1962 – 1975 жылы Ақмоланың (қазіргі Астана) құрылыс орындарында, Қазақ КСР-і Мемлекет құрылыс комитетінде инженер және азаматтық үй құрылысы басқармасында бас маман
* 1975 жылдан Қазақстанның қала құрылысын жобалау институтының (1993 жылдан “KAZGOR” жобалау академиясы) директоры
* 2003 жылдан “KAZGOR” жобалау академиясының президенті. 
## Жобалары
* Алматы қаласында “Қазақстан” қонақ үйі (1978, Ю.Г. Ратушный, Н.Л. Матвиец, т.б.; Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығы, 1980)
* Орталық мемлекеттік мұражайының ғимараты (1984)
* Қазақстан Мемлекеттік мұражайының ғимараты (1985, Ратушный, З.М. Мұстафина, т.б.)
* Ұлттық банктің әкімшілік ғимараты (1994)
* “Алма” сауда үйі (1999)
* Спорттық-сауықтыру кешені (2002)
* Стратегелиялық зерттеулер институтының ғимараты (2002 – 06)
* “Жиһаз” бизнес орталығы (2005), т.б. құрылыс ғимараттары салынды.

## Кітаптары
Тәтіғұлов басқалармен бірлесіп 
* “Қазақстанның қала құрылысы” (1973) 
* “Жобалау кеңесінен жобалау институттарына дейін” (1980) атты кітапты жазған; 
* Тәтіғұлов Ә.Ш. Өзекті өмір ("Стержень жизни") Алматы, 2000.
* Тәтіғұлов Ә.Ш. Парыз (Считаю долгом своим. 1-том), Алматы, "Баспақан" 2010.
* Тәтіғұлов Ә.Ш. Ізгілер ізі (Раздумья о современниках, 2-том) Алматы, "Баспақан" 2010. Ахитектурно-строительная элита Казахстана, Алматы, 2005.
* сонымен қатар 170 ғылыми-техникалық мақала 
* 5 монограммалық еңбектің
* бірқатар оқулықтардың авторы. 
## Марапаттары
* 1999 жылы Мәдениет қайраткері
* 2005 жылы Қазақстанның құрметті құрылысшысы атағы.
* “Парасат”
* Еңбек Қызыл Ту
* “Халықтар достығы”
* “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:13 наурызда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Фёдоров ауданында туғандар
Санат:Қазақстан құрылысшылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшылары
Санат:Архитектура ғылымдарының кандидаттары
Санат:Шығыс елдері халықаралық архитектор академиясының академиктері
Санат:Халықаралық архитиктура академиясының академиктері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстанның құрметті құрылысшылары
Тәтіқара

**Тәтіқара** (1705, қазіргі Қостанай облысы Сарыкөл ауданы – 1780, сонда) – ел бастаған көсем,аға батыр, әрі ақын, қазақ жыраулық өнерінің белді өкілі.

Абылай ханның ақылшысы ретінде біршама уақыт хан сарайында тұрған. Руы — Уақ.

Олжабай, Бөгенбай батырлардың қалмаққа қарсы жорықтарына қатысып, олардың ерлік істерін мадақтаған, толғауларында жауынгерлерді табандылыққа, төзімділікке үндеген. 1756 жылғы Цин империясы басқыншылары мен Абылай сарбаздары арасында өткен соғысты сипаттаған жалынды жырлары (“Қамыстың басы майда, түбі сайда”, “Кебеже қарын, кең құрсақ”, т.б.) Тәтіқара есімін халыққа кеңінен танытты. Өткір мінезді Тәтіқара ел билеген ханның осал жақтарын сынап, батыр-бектердің кемшін тұстарын беттеріне айтып отырған. “Кеше тоқыраулы судың бойында” атты толғауында ол “Ат құйрығын күзеңдер, Аллалап атқа мініңдер, Ханталау қылып алыңдар” деп халықты күреске шақырады. Бұдан кейін Абылай мен ақын арасы алшақтап, Тәтіқара сарайдан біржола қуылады. Жасы ұлғая келе жағдайы ауырлап, жоқшылық көреді. Алайда ақын қиыншылыққа мойымаған, ханға бас имеген. Бұған көңілін сұрай келген билерге айтқан “Ассалаумағалейкум, жайсаңдар мен қасқалар” дейтін жыры дәлел.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Мұхаметқали Тәукин

**Тәукин Мұхаметқали** (1814 – 20.2.1894) – сұлтан, Кіші жүздің Батыс бөлігінің басқарушысы (1847 – 1865).

Айшуақ ханның немересі. Орынбордағы Неплюев кадет корпусында оқыған. Корпусты толық бітірместен, 1831 жылы 25 қарашада Кіші жүздің Батыс бөлігі басшысының қарамағына әкімшілік қызметке жіберілді. Исатай Тайманұлы бастаған көтерілісті басуға қатысты. 1839 жылы Ресейдің Хиуаға жіберген әскери экспедицияның құрамына енді. 1847 жылы Кіші жүздің Батыс бөлігінің сұлтаны (правитель) болып тағайындалды. Сұлтан М.Баймұхамедов бастаған Кіші жүз қазақтары өкілдерінің қатарында Петерборға барып, император [Николай I-нің қабылдауында болып, “[Әулие Владимир” орденімен марапатталды. 1860 жылы екінші рет Мәскеу мен Петерборға Кіші жүз өкілдерімен барды. Осы сапарында Ш.Уәлиханов, П.И. Небольсин, Л.Н. Плотников секілді шығыстанушылармен танысты және императорлық ерікті экон. қоғамға мүше болып қабылданды. Петерборда шығатын “Экономические записки” журналына қазақтардың шаруашылығы туралы мақаласын жариялады. Кіші жүз сұлтандарының шежіресін қағазға түсірумен айналысты. 1865 жылы полковник шенінде отставкаға шықты. 1868 жылы патша өкіметі қабылдаған “Уақытша ережеге” наразылық танытқаны үшін 1870 жылы Архангельскіге жер аударылып, одан 1874 жылы елге оралды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ сұлтандары
Тәшенов Болат Төлешұлы

**Тәшенов Болат Төлешұлы** (11.4.1941 жылы туған, Түркістан облысы Созақ ауданы, Қызылбайрақ ауылы) – ғалым, физика-математика ғылымының докторы (1984), профессор (1995), Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) бітірген (1964). 1964 – 1984 жылы Қазақ КСР Ғылым Академиясының астрофизика институтында аспирант, кіші, аға ғылым қызметкер, лаборатария меңгерушісі, 1984 – 2004 жылы осы институттың директоры. Негізгі ғылыми еңбектері атмосфералық оптика мәселелеріне арналған. Тәшенов келешегі зор су буының жолақтарындағы аспан жарықтығына қатысты зерттеулер негізінде жаңа әдісті ұсынды. Ол соңғы кезде атмосфераны лидарлық әдіспен зондтау мәселесін белсенді түрде дамытып келеді. Мұндай әдіс Қазақстанда бірінші рет аэрозоль құрамын зерттеуде қолданылды. Қазіргі кезде Тәшенов Қазақстан аумағында тұрақты Жер атмосферасын оптикалық әдіспен және жасанды жер серіктерінің көмегімен оның экологогиялық күйін қадағалайтын ұялы байланыс стансаларын құру жұмысын белсенді түрде жүргізуде. Медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Алексей Иванович Тевкелев

**Алексей Иванович Тевкелев**(1674 – 1766) – тілмаш, елші. Христиан дінін қабылдағанға дейінгі аты-жөні – Құтлұғмұхаммед Мамашев. 

## Өмірбаяны
* 1711 жылы Петр I-нің Прут жорығына қатысып, онда тілмаштық қызмет атқарған. 

* 1716 жылы А.Бекович-Черкасскийдің Хиуа мен Бұхарға жасаған экспедициясына қатысқан. 1719 жылы Сыртқы істер коллегиясына тілмаш болып қызметке орналасты. 

* 1720 жылы Аюке ханның қарамағына қалмақ тілін үйренуге жіберіледі. 

* 1722 – 1723 жылы парсы жорығына Петр I-нің құпия істер жөніндегі аға тілмашы ретінде қатысты. 

* 1730 жылы Әбілқайырдың Санкт-Петербургке келген елшілерін қабылдаушылардың қатарында болды және осы елшілікке жауап ретінде патша өкіметінің Кіші жүзге жіберген елшілігін басқарды. 

* Кейіннен И.К. Кирилловтың Орынбор экспедициясына

* 1735 – 1736 жылы башқұрт көтерілісін басуға қатысты. Тевкелев басқарған жазалаушы отрядтар 50 деревняны өртеп, 2 мыңдай адамды өлтірді. 

* 1742 жылы бригадалық генерал атағын алды. 

* 1743 жылы Тевкелевтің тікелей қатысуымен Орынбор қаласы мен оның төңірегіндегі бірнеше қамалдың негізі қаланды. 

* 1743 – 1749 жылы патша өкіметі оны Әбілқайыр басқарған Кіші жүз билеушілері мен Орынбор әкімшілігі арасындағы жанжалды реттеуге пайдаланды. 

* 1751 – 1759 жылы Орынбор губернаторы И.И. Неплюевтің көмекшісі болып, патша өкіметі жүргізген отаршылдық саясаттың сойылын соқты. 

* 1755 – 1756 жылы кезекті башқұрт көтерілісін басу кезінде қазақ даласына қашып кеткен башқұрттарды кері қайтару ісіне араласты. 

* 1760 жылы қызметтен біржола босап, демалысқа шықты. Тевкелевтің елшілік қызметі барысында жүргізген мың беттен астам “Күнделігінде” қазақтардың қоғамдық-саяси, мәдени өмірі жайында және ру-тайпалық құрамы туралы көптеген мәліметтер қамтылған.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Тевкелев елшілігі 
* Тевкелев комиссиясы

Санат:1674 жылы туғандар
Санат:1766 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей дипломаттары
Санат:Қалалардың іргетасын қалаушылар
Тегеран конференциясы

250px|нобай|оңға
**Тегеран конференциясы** (1943, 28 қараша – 1 желтоқсан) — халықаралық келісім. Оған 2-дүниежүзілік соғыстағы одақтас үш держава – КСРО, АҚШ, Ұлыбританияның мемлекеттерінің басшылары: И.В.Сталин, Ф.Д. Рузвельт, У.Черчилль, сыртқы істер министрлері, штаб бастықтары, т.б. кеңесшілер қатысты. Күн тәртібінде соғыстың барысы мен соғыстан кейінгі бейбітшілік мәселелері талқыланды. Одақтас елдердің Германияға қарсы соғыс қимылдарын бірлесіп жүргізу жоспарын жасау Тегеран Конференциясының басты мәселесі болды. Бұған дейін АҚШ пен Ұлыбритания Еуропада соғыс майданын ашамыз деген уәделерін орындамағандықтан соғыстың негізгі ауыртпалығын Кеңес Одағы көтерді. Кеңес делегациясының ұсынысы бойынша Еуропада 2-майдан ашу, соғыстың аяқталуын тездету мәселесі қаралды. Черчилль 2-майданды Балқан түбегі арқылы жүргізуді жақтады. Ол ағылшын-америкалықтар әскерін Кеңес Армиясынан бұрын Оңтүстік-Шығыс және Орталық Еуропаға кіргізуді көздеді. Ал Сталин Германия шекарасына неғұрлым жақын жерде – Солтүстік Францияда ашуды ұсынды. Оны Рузвельт жақтап, 2-майдан Францияның солтүстігінде 1944 жылы мамырда ашылатын болды. Кеңес Одағы Қызыл Армияның ірі шабуылын осы кезге сәйкестендіруге міндеттенді. Тегеран Конференциясында Түркияның одақтас елдер жағында соғысқа қатысуы қаралды. АҚШ пен Ұлыбританияның өтініштеріне байланысты Кеңес Одағы Еуропадағы соғыс аяқталысымен Жапонияға қарсы соғыс ашуға келісті. Рузвельт Германияны бір-біріне тәуелсіз бес мемлекетке бөлшектеу туралы мәселе көтерді. Черчилль бұл ұсынысты қабылдап, Австрия, Венгрия және Оңтүстік Германияның кейбір аудандарын қамтитын “Дунай федерациясын” құру жөніндегі жоспарды қолдады. Кеңес өкіметінің өкілдері бұл ұсыныстарды қабылдатпады. Тегеран Конференциясында Иранның тәуелсіздігі туралы да сөз болды. Соңғы мәжілісте Польша шекарасы жөнінде біраз мәселе шешілді. Болашақ кеңес-поляк шекарасы мәселесіне келгенде Сталин Кеңес Одағының атынан 1939 жылғы шекараны мойындауды талап етті, бұл негізінен 1920 жылы Керзон ұсынған бағытқа сәйкес келетін еді. Бұл талап қабылданды. Сонымен Польшаның шекарасы шығыста Керзон линиясымен, ал батыста Одер өзені бойымен өтуі жобаланды. Тегеран Конференциясында Германияның, дүние жүзінің соғыстан кейінгі құрылысы, болашақта БҰҰ арқылы қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселелері талқыланды. Тегеран Конференциясы шешімдері соғыс барысында Кеңес Одағы, АҚШ, Ұлыбританияның өзара әкери-саяси ынтымағын жоғ. сатыға көтеріп, келешектегі қатынастарды нығайтуға жол ашты.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық қатынастар
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Тегістік (Жанатұрмыс ауылдық округі)

**Тегістік** — Жамбыл облысы Байзақ ауданы, Жаңатұрмыс ауылдық округіне қарасты ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Сарыкемер ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 10 км-дей жерде, Талас өзенінің оң жағында орналасқан.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы елді мекендері
Текелі қорғасын-мырыш комбинаты

**[[Текелі]] қорғасын-мырыш комбинаты** – Қазақстандағы түсті металлургияның ірі кәсіпорындарының бірі. Алматы облысындағы Жетісу Алатауы сілемдерінің оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан. 1933 жылы инжылы-геологтар М. Юдичев пен М. Қадылбековтың зерттеу-барлау жұмыстарының нәтижесінде Текелі өзеннің жағалауынан қорғасын-мырыш кен орны ашылды. Комбинат құрылысы 1937 жылы басталып, кен өндіру және оны өңдеу жұмыстары 1942 жылдан жүргізіліп келді. Комбинат құрамында Текелі, Көксу, Тұйық кеніштері мен 2 кен байыту фабрикасы, бірнеше қосымша цехтар жұмыс істеп келген. Комбинаттың негізгі өнімі – қорғасын, мырыш және барит концентраттары еліміздің түсті металлургия зауыттары мен химия, мұнай өндіру кәсіпорындарында қайта өңделіп отырған. 1971 жылы Текелі қорғасын-мырыш комбинаты кен өндірудегі жоғары өнімді технологияны өндіріске енгізгені үшін КСРО халық шаруашылығы көрмесінің алтын және қола медальдарымен марапатталған. 1996 жылы жоғары сапалы (45%) рентабельді кентас қабатының бітуіне байланысты комбинат өз жұмысын тоқтата бастады. 2003 жылдан жиналып қалған клинкерді (қалдықтарды) өңдеумен бір ғана цех жұмыс істеп тұр.

## Сілтемелер

 	

Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Алматы облысы
Теледидар мұнарасы

**Теледидар мұнарасы**, телемұнара – әдетте металдан, темір-бетоннан немесе аралас материалдардан тұрғызылған, ұшар басына телехабар, радиохабарларды таратушы стансалардың, жылжымалы нысандары мен радиорелелі, радиотелефондық байланыс жасау антенналары, кейде метеорологиялық бақылауға арналған аспаптар орнатылатын ғимарат. Теледидар мұнарасы неғұрлым биік болған сайын, теледидар бағдарламаларын қабылдау радиусы да ұлғая түседі. Теледидар мұнарасының биіктігі теледидар станция қуатының әсер ететін радиусымен, таратушы антенналардың өлшемдерімен және санымен анықталады. Дүние жүзіндегі ең биік Теледидар мұнарасы – биіктігі 536 м болатын Останкино (Мәскеу) және биіктігі 550 м болатын Торонто (Канада) мұнаралары. Қазақстандағы ең биік телемұнара Алматы қаласында орналасқан.

**Телемұнара** – ұшар басына теледидар, радиохабар тарату, радиотелеграф пен радиореле байланыстарының антенналары орнатылған биік мұнара.

Телемұнарада жоғары көтергіш, радиотаратқыш т.б. электрондық жабдықтар болады. Дүниежүзіндегі ең биік телемұнара Мәскеудегі Останкино телемұнарасы. Ол КСРО тұсында Бүкілодақтық телеорталықтың мұнарасы болып тұрды. Оның биіктігі 533 метр. Алматы қаласынан 1080 биіктікте орналасқан Көктөбе жотасында биіктігі 360 метр  болатын телемұнара орналасқан.

Тұрсын Қ., Нұсқабайұлы Ж. Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы. –Алматы, «Білім», 2001. – 380 бет. ISBN 9965-09-033-5

## Тағы қараңыз
*Әлемдегі телемұнаралар

## Сілтемелер

 	

Санат:Теледидар мұнарасы
Телеграф

нобай|
**Телеграф**(теле және граф) – 1) телеграф байланысының жалпы қабылданған қысқартылған атауы; 2) қабылдау нүктесінде міндетті түрде жазылатын әріпті-цифрлы хабарларды (телеграмманы) тарату, қабылдау және жеткізуді іске асыратын мамандандырылған байланыс кәсіпорны. Қазақстанда телеграф байланысы 20 ғасырдың бас кезінде пайда болып, Морзенің телеграф аппараты қолданылды. Телеграф байланысы сым, оптикалық талшық және эфир (радио арнасы) сияқты байланыс жолын құрушы орта арқылы іске асырылады. Телеграф негізінен ірі қалаларда, облыс орталықтары мен мемлекет астанасында орналастырылады. Барлық қалалық бөлімшелермен, ауданы байланыс тораптарымен, мемлекеттегі басқа телеграфтармен тікелей байланысады. Телеграф телеграмма жіберушілерге қызмет көрсететін операция залынан, телеграммаларды беретін техникалық жабдықтардан (телеграф аппараты, телеграф коммутаторы, т.б.), энергетикалық қондырғылардан (аккумулятор батареялары, түзеткіштер, генераторлар, т.б.), сондай-ақ көлік құралдарынан, диспетчерлік қызметтен, т.б. тұрады. 20 ғасырдың 50 – 60-жылдарынан бастап Т. байланыс құралдары дерек тарату үшін де қолданыла бастады. 20 ғасырдың бас кезінен қолданысқа енген телеграфтың маңызды саласы – фототелеграфикалық телеграф желісі қазіргі дерек тарату желісінің негізі. Қазіргі кезде телеграфтың барлық қызметін компьютерлік желі атқарады. Компьютерлік желіні дерек таратушы желі, есептеуші немесе ақпараттық желі деп те атайды. Бұлар компьютер және байланыс технологиялары эволюциясы нәтижесінің туындысы болып саналады.

Санат:Байланыс
Санат:Ескірген технологиялар
Телеграф Стансасы

**Телеграф Стансасы** – телеграф желісінің байланыс арналарын жалғауға (коммутациялауға) арналған жабдықтар кешені. Телеграф желісінің шеткі құрылғылары байланыс арнасымен тек хабар тарату кезінде ғана жалғанады. Жалғастыру қолмен – оператор-телеграфистің көмегімен немесе автоматты телеграф стансасы арқылы орындалады. Автоматты телеграф және телефон станцияларының жалғаушы жабдықтарында айтарлықтай айырмашылық жоқаласы.

## Сілтемелер

 	

Санат:Техника
Телескоп

thumb|right|200px|Телескоп
**Телескоп** туралы, ол сыңардүрбі (теле және грекше skopeo – қараймын) – аспан шырақтарын электр-магниттік сәуле арқылы бақылауға арналған астрономиялық құрал. Телескоп гаммалық телескоп, рентген, ультракүлгін, оптикалық, инфрақызыл және радиотелескоп; оптикалық сұлбасы бойынша айналы (рефлектор), линзалы (рефрактор) және айналы-линзалы телескоп болып бөлінеді.

Телескоптардың көмегімен фотографиялық, теледидарлық, электронды-оптикалық, т.б. сәуле қабылдағыштарды пайдалану арқылы фотографиялық, спектрлік, т.б. бақылаулар жүргізіледі. Телескоптар пайдалану ретіне қарай: астрофизикалық (жұлдыздарды, планеталарды, тұмандықтарды зерттейтін) телескоп, Күн телескопы, астрометрикалық телескоп, серіктік фотокамералар (Жердің жасанды серіктерін бақылайтын), сондай-ақ метеорларды бақылайтын метеор патрульдері мен кометаларды бақылайтын телескоп, т.б. болып бөлінеді.
Күн телескопының трубасы қозғалмай не горизонталь не верткаль тұрады.
Телескоптың (оптикалық рефрактордың) көмегімен алғашқы астрономиялық бақылауды Г.Галилей жүргізді.

## Тарихы
Алғашқы телескоп 1608 жылы Голландияда ойлап табылды. 1609 жылы Галилео Галилей телескопты алғаш рет астрономиялық бақылауға қолданды. Ол Юпитердің серіктерін, Ай кратерлерін және Күн дақтарын ашты.

## Қазіргі телескоптар
Қазіргі заманда телескоптар Жерде де, ғарышта да қолданылады. Ең әйгілі телескоптардың бірі — **Хаббл ғарыш телескопы**, ол 1990 жылдан бері жұмыс істеп тұр. Сонымен қатар, жаңа буындағы **James Webb телескопы** — ең қуатты телескоптардың бірі.

## Телескоптың қолданылуы
Телескоптар тек астрономияда ғана емес, жерді қашықтықтан бақылау, әскери барлау, метеорология және ғарышты зерттеу салаларында да қолданылады. Оларды әуесқой астрономдар да кеңінен пайдаланады.

## Түрлері
thumb|left|200px|Радиотелескоп
*Радиотелескоп – жер атмосферасының мөлдірлік терезесі диапазонында космостық обьектілердің радиосәулеленуін кабылдауға және тіркеуге арналған кұрылғы.
thumb|right|200px|Күн телескопы
*Күн телескопы – арнайы күнді және күндегі дақтарды көруге арналған телескоп
## Дереккөздер

* Қазақ Энциклопедиясы, 8-том
* Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Физика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д,, профессор Е. Арын – Павлодар: С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті, 2006. ISBN 9965-808-88-0

Санат:Астрономия
Тектұрмас

**Тектұрмас** – ерте орта ғасырдағы қала орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Талас ауданы Көшек батыр ауылының солтүстік-батысына қарай 5 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Алғаш 1898 жылы В.А. Каллаур ашқан. 1949 жылы Жамбыл облыстық тарихи-өлкетану мұражайының экспедициясы (жетекшісі Л.И. Ремпель), 1980 жылы осы экспедициясы (жетекшісі К. Байбосынов), 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Байпақов) зерттеген. 

## Сипаты
Жобасы тікбұрышты келген қала жұртының ауданы 300х200 м. Қалашықтың солтүстік шетінде орналасқан цитадельдің ауданы 70х70 м, биіктігі 11 м. Айнала қорғаныс дуалмен қоршалып, сыртынан ор қазылған. Қаланың іші мен сыртында құрылыс қалдықтары байқалады.
Қазба барысында табылған қыш ыдыстардың сынықтары мен қалашықтың жобасының сипаты оның VII-XIII ғасырлар аралығында өмір сүргенін білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Жамбыл облысы географиясы
Телефильм

**Телефильм** – теледидарлық хабар желісінде көрсету үшін (теледидардың техникалық мүмкіндігін және теледидар экранынан қабылдау ерекшелігін ескере отырып) дайындалған арнаулы фильм. Телефильм ұғымына көбіне кино түсіру аппараты мен кинопленкаға түсірілген фильмдер жатқызылады. Қазіргі кезде бұл ұғыммен магниттік видеофонограмма да байланыстырылады. Мұнда кескін мен дыбыс видеомагнитофонның көмегімен магниттік лентаға жазылады. Телефильм жасау кезінде теледидар экранының бұрыштық өлшемі киноэкранға қарағанда кішірек болатындағыығы ескеріледі. Сондықтан телефильм кинофильмдерден өзінің көркемдігі жөнінен ерекшелеу (ұсақ детальдарының аз болуы, т.б.) болып келеді. Телефильм көбіне көп сериялы және толық метражды фильмдер болып дайындалады. Телефильм 35 мм және 16 мм-лік кинопленкаға түсіріледі. Телефильм түсіруде кескінді магниттік лентадан кинопленкаға көшіру тәсілі де (не керісінше) қолданылады.

## Сілтемелер

 	

Санат:Техника
Теллур

thumb|100px|Теллур ''Te''|солға
**Теллур** (латын. *Tellurіum*; **Te**) — элементтердің периодтық жүйесінің VI тобындағы химиялық элемент, атомдық нөмірі 52, атомдық массасы 127,60. Табиғатта 8 орнықты және массалық саны 107-ден 134-ке дейінгі 14 жасанды изотопы бар. Теллурды мажар геологы Ф.Мюллер (1740 – 1825) ашқан (1782). 1798 жылы неміс ғалымы М.Г. Клапрот (1743 – 1817) осы жаңалықты бекітіп, (латынша tellurіs – Жер) элементке “теллур” атын берді. Жер қыртысындағы салмақ мөлшері 1•10–7%. 

Басты минералдары: алтаит, теллурвисмутит, тетрадимит, калаверит, креннерит, гессит, теллурит. Ерітінділері аморфты қоңырқай ұнтақ түрінде тұнады, кристалдық торы гексогоналды.Бұл элемент химиялық тұрғыда өте маңызды болып табылады. Теллур күмістей сұр түсті, металдық жылтыры бар элемент, тығыздығы 6,24 г/см³, балқу t 449,8 °С, қайнау t 990 °С, шалаөткізгішаруашылығы Тотығу дәрежесі +2, +4, +6 , сирек +2. Галогендермен, концентрлі HNO3, H2SO4-пен, қыздырғанда О2-мен әрекеттеседі. 

Теллурдың бірнеше әлсіз қышқылдары (H2Te, H2TeO3, H6TeO6) белгілі. Теллурды көбінесе мыс электролитті қоқырлардан алады. Оны шалаөткізгіш ретінде, қорғасынның механикалық қасиетін жақсарту, шойынды ағарту үшін, шыны-керамика өнеркәсібінде, т.б. қолданатыны белгілі.

## Физикалық қасиеті
Теллур – металл жылтырлығы бар нәзік күмістей ақ зат. Жұқа қабаттарда, жарықта қызыл-қоңыр, жұпта - алтын-сары. Қыздырған кезде ол пластикке айналады. Кристалл торы алтыбұрышты. Жылулық кеңею коэффициенті 1,68 · 10−5 К − 1. Диамагнетик. 0,34 эВ жолақ аралық жартылай өткізгіш, өткізгіштік түрі - қалыпты жағдайда және жоғары температурада p, n - төмен температурада (өту шекарасы тазалығына байланысты -80 ° C-тан -100 ° C-қа дейін).

Санат:Химиялық элементтер
Қарағанды темір жол вокзалы

thumb|Қарағанды вокзалы
**Қарағанды темір жол вокзалы** — Қарағанды темір жол стансасының вокзалы. Алдында вокзал алаңы орналасқан. Жолаушыларды қабылдап жөнелтеді және оларға қызмет көрсетеді. Ғимараттың жобасын «Ленгипротранс» институтты жасаған (авторы П.А.Ашастин,М.Б.Бениолинсон).

1956 жылында вокзалда жолаушылардың 2 күту залы, уақытша тоқтағандар мен балалы әйелдер дем алатын бөлмелері, байланыс бөлімшесі және телефонмен сөйлесетін пункті, анықтама бюросы,Темір жолы билеттерін сататын кассалары, дәрігерлік пункті, кол жүгін
сақтайтын қоймалары, шаштаразы, азық-түлік сататын, дәріхана және газет-журнал киоскілері бар. Жолаушыларға арналған зал ішінде қала төңірегіңде қатынайтын поездарға билет сататын АБ-6,теңгелерді ұсактайтын автоматтар орнатылған. Вокзалдың іші және күту залдары мүсінші, ҚазКСР-інің еңбек сіңірген суретшісі П.К.Антоненконың барельефтерімен әшекейленген. Жыл сайын вокзал орта есептен 1,5 млн-ға жуық жолаушыға қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды
Темір жол стансасы

[thumb|[Петропавл темір жол стансасы]]
**Темір жол стансасы** – темір жол көлігі аялдайтын, темір жол көлігіне және жолаушыларға түрлі қызметтер: жүктерді қабылдайтын, жүк тиеу-түсіру, сақтау және жеткізу жұмыстары жүргізілетін, локомотивтер мен вагондар құрастырылатын, тағы басқа техникалық қызмет көрсетілетін, тасымал үдерісін басқаратын кәсіпорын. Ол жұмыс сипатына қарай тораптық, аралық, бөліктік, сұрыптау, жүк және жолаушыларға арналған темір жол стансасына, атқарылатын жұмыстың көлемі мен сипатына қарай жоғары және 1 – 5 сыныпты темір жол стансасынана бөлінеді. Қазақстандағы ірі темір жол стансалары – Арыс, Шымкент, Тараз, Шу, Алматы-1, Семей, Защита, Петропавл тағы басқа.

## Дереккөздер

*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Темір жол
Қазақстан теміржолшысы

**Қазақстан теміржолшысы** – Қазақстан темір жолы мен теміржолшылар салалық кәсіподағының газеті.

Алғашқы саны Алматы қ-нда 1934 ж. 8 қыркүйекте Түрксіб деген атпен жарық көрді. 1935 ж. Т деп аталды. Екі рет үзілістен кейін (1963 – 69, 1970 – 73) 1974 ж. 1 қаңтарынан қайта шыға бастады.

«Қазақстан теміржолшысы» газеті Қазақстан темір жолының қалыптасуының барлық кезеңдерін көрсете отырып, оның жылнамасын жүргізіп келеді. Түркістан-Сібір темір жолының құрылысы кезінде алғашқы баспа парақшалары жарық көре бастады. Салалық басылым 1931 жылы мерзімді баспасөз мәртебесіне ие болғанда ол «Түрксіб» газеті деп аталды. Алғашында газет орыс тілінде жарық көргенімен, 1935 жылдың шілдесінде қазақ тілінде шыға бастады. Кейін газет біраз уақыт «Теміржолшылар» атауымен шықты, 1958 жылы біріккен Қазақстан темір жолы құрылғанда бұл басылымға да әсер етті. Содан бастап газет «Қазақстан теміржолшысы» деген жаңа атау алып, 10 мың дана таралыммен шықты. Қазақ темір жолы үшке бөлінгенде бұл салалық басылымға тағы да әсер етті. «Новь Турксиба», «Целинная магистраль», «Батысжол» газеттері 20 жылға жуық өмір сүрді. Тек 1997 жылы «ҚТЖ» РМК құрылғаннан кейін бұрын өз алдына шығып жатқан үш жол басылымы «Қазақстан теміржолшысы» газеті болып біріктірілді.

2016 жылдың қаңтар айында «Қазақстан теміржолшысы» газетінің желілік басылымы іске қосылды. Бастапқыда сайт мерзімді басылымының электронды нұсқасы болса, 2018 жылдың қыркүйегінде тәуелсіз желілік басылым мәртебесін алды. Қазір сайтында Қазақстан Республикасының көлік-логистика саласы, инфрақұрылым, теміржол көлігі және машина жасау саласының жаңалықтары жарияланады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан темір жолы
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Темір уезі

**Темір уезі**– Орал облысы, Торғай губерниясы, Орынбор-Торғай губерниясы және Ақтөбе губерниясы құрамындағы әкімшілік бірлік. Орталығы – Темір қаласы. 1896 жылға дейін **Ембі уезі** деп аталды.

## Әкімшілік бөлінісі
ΧΧ ғасырдың басында уез құрамына 10 орыс, 21 қырғыз болысы кірді.

1926 жылы уезде 17 болыс болды: Жекенді, Жетікөл, Жиделі-Сағыз, Жұрын, Қайыңды, Қалмаққырған, Қасқара, Құйды Ойыл, Перелюбовская, Орыс-Ембі, Тамды-Оймауыт, Темір, Темір-Орқас, Шығырлы, Ембі-Байсары, Ембі-Мұғалжар, Ембі-Темір.

## Тарихы
Ембі уезі 1868 жылы Орал облысының құрамында құрылды. 1896 жылы уез Темір уезі болып өзгертілді. 1920 жылы уез Торғай, одан кейін Орынбор-Торғай губерниясының құрамына еніп, 1921 жылы таратылды. 1922 жылы Ақтөбе губерниясының құрамында қалпына келтіріліп, 1928 жылы жойылғанға дейін сонда қалды.

## Тұрғындары
1897 жылғы санақ бойынша уезде 95,1 мың адам тұрған. Соның ішінде қазақтар – 99,0%. Темір уездік қаласында 616 адам тұрды. 1926 жылы уезде 75,9 мың адам тұрды. (бұл кезде уездің ауданы 1897 жылмен салыстырғанда 2 есе аз болды).
## Әдебиет
* Темир, город // Брокгауз бен Ефрон энциклопедиялық сөздігі : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Санат:Ақтөбе губерниясы уездері
Санат:Орал облысы уездері
Тентексор мұнай кен орны

**Тентексор мұнай кен орны** — Атырау облысының Мақат ауданындағы Оңтүстік Ембі мұнайлы-газды ауданына жатады. 1945 жылдан пайдаланылады. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орнының геологиялық қимасының табанын төменгі пермьның кунгур ярусының тас тұзы құрайды, оны саз, малтатас, құмтастан тұратын жоғарғы пермь мен триас шөгінділері, құмтас, малтатастан құралған төменгі юра, құм мен сазды орталық юра жыныстары жапқан.

## Сипаты, құрамы
Кен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған тұз күмбезін байланыса келеді. Өндіруге тұрарлық мұнай ортаңғы юраның құмды-сазды свитасының  солтүстік-батыс қанатындағы  готерив пен төменгі апт шөгінділерінде. Юра мұнайының шайыры аз (5,5%), тығыздығы 840-850кг/м3, жеңіл фракциялар шығымы 200°С-қа дейінгі температурада 3,5-9,0%. Қоры жөнінен шағын кен саналады. 

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Тентек төре

**Тентек төре**(туған-өлген жылы белгісіз) – Оңтүстік қазақтарының Қоқан хандығына қарсы  1821 жылғы көтеріліс басшысының лақап есімі. Көтеріліс бүкіл Оңтүстік Қазақстанды қамтып, Шымкент, Сайрам, т. б. мықты бекіністерді басып алды. Қоқандықтар көтерілісті күшпен басты. Тентек төре – қазақ сұлтаны; қысқаша Рүстем төре.
## Сілтемелер
* Сейітов  
* Сәтбаев  
* Рүстем төре
*Қоқан хандығы
## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:Төрелер
Теология

**Теология** ( — Құдай және  — ілім, сөз) — Құдай жайлы дін ілімі. Теология ұғымын зерттеушілердің дені теистік діни ілімдермен байланыстырады. Теология ұғым ретінде христиан діні келгенге дейінгі Платон еңбектерінде де кездеседі. Платон бұл ұғымды өзінің Құдай жайлы ілімінде қолданбаса да, филос. тұрғыдан талданатын мифологияға байланысты қолданған. Кейіннен теология термині Гомер, Гесиод, Орфейдің поэмаларына қатысты қолданылып, оларды теолог деп атады. Аристотель теология терминімен «Бірінші философиясы» атап, оны Құдайлық мәңгілік заңдылықтарды зерттейтін жоғары дәрежедегі теориялық ілім деп таниды. Стоиктер теологияның үш тегін бөліп көрсетті: ақындықпен байланысты мифологиялық теология, философиямен байланысты физикалық теология, ресми дін өкілдері мен заңгерлерге қатысты саяси теология христиандықтың әртүрлі ағымдарының догматтарында да бұл терминді жиі қолданды. Бірқатар христиан апологеттері антик. философия мен теология арасында қарама-қайшылық жоқ деген пікірде болды. Теология жайлы аристотельдік түсінікті және нанымға негізделген діни сенімді үйлестіруге болады деп білді және сенді. Ал қайсыбір апологеттер бұған қарсы болып, осы тақырыптағы пікірталас ұзаққа созылды. XIII ғасырда теология - Құдай және оған сенім жайлы жүйелі ілім деген ұғым қалыптаса бастады. Теологияның негізінде метафизикалық күшке, құдіретте сенім жатқандықтан ол априорилы, яғни тәжірибе жасамай сенетін мәселе. Жалпы монотеистік діни кағидалармен сәйкестігіне орай теология терминін қазіргі Исламтануда иллахиат ұғымының баламасы ретінде қолданады. Теология аянға яғни Құдай сөзіне (қалам) негізделіп, Жаратушы болмысын материалдық дүниедегі заттар мен кұбьшыстарды талдау арқылы дәлелдейтін физикалық теология, Құдайлық бұйрық және ерік тұрғысынан адамгершілік моральдық принциптерді таңдап, Аллаһтың болмысын дәлелдейтін догмат. теология, Аллаһтың барлығы мен сипаттарын таяуда адам мүмкіңдігінің шектеулілігін, қолданатын ұғымдарының шарттылығын дәлелдеу арқылы Құдайдан барлығы мен шексіз құдіретін дәлелдеуге тырысатын негативтік теология болып методол. тұрғыда жіктеледі.

## Дереккөздер

Санат:Теология
Санат:Діни философия
Тепловоз

**Тепловоз** — локомотивтің іштен жанатын қозғалтқыш орнатылған түрі. Тепловоздың пайдалы әсер коэффициенті — 28–32%, жылдамдығы 160 км/сағ-қа дейін жетеді.

Санат:Тепловоздар
Темір Құтлық хан

**Темір Құтлық хан** (? – 1400) — Алтын Орда ханы (1395–1400). Ұрыс ханның немересі. Әмір Темір 1395 жылы Тоқтамысты талқандағаннан кейін Алтын Орда тағына Темір Құтлықты отырғызды. Билікті ханның атынан Едіге би жүргізді. Сарай, Хажы-Тархан, т.б. қалаларда Темір Құтлықтың есімі жазылған теңгелер табылған.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Тербий

thumb|100px|Тербий ''Tb''|солға
**Тербий** (лат. *Terbіum*; **Tb**) — элементтердің периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы хим. элемент, ат.н. 65, ат.м. 158,92534, лантаноидтар тобына жатады. Күмістей жылтыр ақ металл, тығызд. 8,272 г/см³, балқу t 1450 °С.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Терек

**Терек** ()  – талдар тұқымдасына жататын жапырақ тастайтын ағаштардың тегі.

## Таралуы
Қазақстанның барлық аймағында кездеседі. Өзен жайылмасында, далалық жерлерде, тау етегінде, бұта арасында өсетін 15 түрі (ақ терек, көктерек, қара терек, бәйтерек, тораңғы, т.б.) бар. Бұтақ шоғыры пирамида пішіндес. Жапырағы жалпақ, сағақты келген, ромбыға не қандауырға ұқсайды. Гүлі қос үйлі, гүл сырғасы (ұзындығы 3 – 15 см), салбырап ілініп тұрады, онда аталығы не аналығы ғана болады, жел арқылы тозаңданады. Негізінен, жапырағы шыққанша гүлдейді. Тұқымынан және атпа тамырынан, шыбығынан көбейтіледі. Гүлінде шырынды дискісі (тор) болады. 150 жылдай тіршілік етеді. Жемісі – қорапша, тұқымы ұсақ. Терек әсемдік өсімдік ретінде өсіріледі. Қазақстанда берікқара терегі мен тораңғы – өте сирек кездесетін өсімдіктер қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Ағаш туралы
Терек - тез өсетін ағаш, биіктігі 45 метрге дейін барады. Көбінесе 60-80 жыл, тек кейбір түрлері  120-150 жыл өмір сүреді. Табиғатта 110-ға жуық түрі бар. Будандастыру арқылы теректің тез өсетін көп түрлері алынған. Тез өсетін қасиетіне байланысты көгалдандыруда кеңінен қолданылады. Аналық  терек мамыр-маусым айларында мамық шығарып, жер-көкті ластайды, әрі терек мамығына аллергиясы бар адамдарға қиындық туғызады. Сондықтан көгалдандыруда мамық шығармайтын аталық теректерді пайдаланған жөн. Ерте көктемде жапырағы шықпай тұрып, сырға секілді ақ гүл жарады. Жапырағы - жұмыртқа пішіндес, жиектері аратісті.

## Қолданылуы
Терек ағашын құрылыста, жиһаз жасауда пайдаланады. Қағаз, сіріңке жасау өндірісінде терек ағашының діңі жұмсақтау,  ақшыл түсті  түрлері  қолданылады. Көгалдандыруда көше бойларына, жол жиектеріне көбірек отырғызылады. Оны тез өсетіндігіне байланысты тұрмыстық мақсатта, отын үшін өсіреді.

## Күтімі
Құнарлы топырақта, күн көзінде жақсы өседі. Жазда аптасына бір рет мол суғару керек. Көктем, күз мезгілдерінде көңмен қоректендірген жөн.

## Көбейтілуі
Күз кезінде қалемшелеу жолымен оңай көбейтіледі.

## Терек туралы тақпақ
Теректер биік өседі,
Алатұғындай Ай ұстап.
Діңдері жұмсақ бірақ та
Сондықтан аздап майысқақ.
Жел соққанда ән айтар
Жапырақтары “дауыстап”.
Дауыл тұрса тербеліп
Теректің белі қайыспақ.

## Сілтемелер
* Остапьюк В.М. Перспективы использования ''Ginkgo biloba'' L. в городском озеленении Украины
*  Гүлстан сайты 
Қазақ энциклопедиясы

## Дереккөздер

Санат:Талдар тұқымдасы
Тереңөзек (Қызылорда облысы)

**Тереңөзек** – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы кент, аудан және Тереңөзек кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Қызылорда қаласынан солтүстік-батысқа қарай 52 км жерде, Сырдария өзенінің жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 9408 адам (4708 ер адам және 4700 әйел адам) болса, 2009 жылы 9132 адамды (4604 ер адам және 4528 әйел адам) құрады. 

## Тарихы, шаруашылықтары
Іргесі 1906 жылы Орынбор – Ташкент темір жолының салынуына байланысты қаланған. Кент 1995 жылға дейін өзімен аттас мал бордақылайтын кеңшардың орталығы болған. Одан басқа Жаңадария орман шаруашылығы аудандық тұрмыстық қызмет көрсету комбинатының №10 кәсіптік-техникалық мектебінің орталығы болды. Нарықтық  экономикаға өтуге байланысты бұрынғы шаруашылықтар мен кәсіпорындар жекешелендірілді. Олардың негізінде (заңды тұлғалар бойынша) Т-те 11 ЖШС, 1 шаруа қожалығы, 5 АҚ, өнеркәсіп бағытындағы кәсіпорындар құрылды. Сонымен қатар, аграрлық секторда А. ш. құрылымдары 5 АҚ, 26 ЖШС, 2 серіктестік, 2 ӨК, 30-дан астам біріккен шаруашылықтар бар. 

## Инфрақұрылымы
Кентте 3 орта, 1 бастауыш, 1 кәсіптік-техн. мектеп, 3 кітапхана, 1 музей, мәдениет үйі, стадион, 3 спортзалы, аудандық аурухана, емхана, фельдшер-акушерлік пункт, санаторий-профилакторийі бар. Тереңөзекте 2 қонақүй орналасқан. 

## Кәсіпорындары
Су құбырларының жалпы ұзындығы 14,5 км. 160-қа жуық шағын кәсіпкершілік нысандар жұмыс істейді. Ірі кәсіпорындарына «КРЭК» АҚ бөлімшесі, «Асар», «Шапағат-Лимитед», «Гүл-Дастан» ЖШС-тері, «Тереңөзек мұнай өнімдері», «Тұмар» АҚ-тары, «Қазпошта», «Қазақтелеком», орман ш., су ш., «Қайнар» мемлекеттік коммуналды кәсіпорны, т.б. аудандық бюджеттік мекемелер жатады. Кенттегі темір жол стансасының ғимараты архитектуралық ескерткіштер тізіміне енгізілген.

## Тереңөзек халық театры
Тереңөзек халық театры – кәсіпқой сахналық-концерттік мекеме. Сырдария ауданы мәдениет үйі жанынан драма үйірмесі ретінде ашылған. 1988 жылы халық театры атағын алған. Театр ұжымы Ш. Құсайыновтың «Есірген ерке» үш актілі драмасын (1990), Ә.Әбішевтың «Мәди» спектаклін (1992), Абайдың 150 жылдығына және 2-дүниежүзілік соғыстағы жеңістің 50 жылдығына, А.Тоқмағамбетовтың 90 жылдығына (1995) арналған театрландырылған көріністерді, Т.Ахтановтың «Күшік күйеу» спектаклін (1999) сахналады. 1996 жылы Жаңақорған кентінде өткен облысы халық театрлары байқауында Қ. Мұхамеджановтың «Өзіме де сол керек» спектаклін қойып, жүлделі 2-орынды жеңіп алды. 1998 жылы Қызылорда қаласында өткен Сырдария ауданының мәдениеті мен өнері күндерінде Ә. Ақпанбетовтің «Түнгі көбелектер» спектаклін сахнаға шығарды. 

## Кент суреттері

Железнодорожный вокзал Теренозек.jpg|Темір жол стансасы
Теренозек. Станция IMG 20220625 145018.jpg |Станса
Теренозек. Вид села. IMG 20220625 145136.jpg|Тереңөзек
Теренозек. Вид села. IMG 20220625 144601.jpg|Тереңөзек
Теренозек. Вид села. IMG 20220625 145216.jpg|Тереңөзек


## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Териология

**Териология** ( – аң және  – ілім) – зоология ғылымының сүтқоректілер мәселесін зерттейтін саласы. Сүтқоректілердің таралуы, мекендейтін жерлері мен тіршілігі, ерекшелігі туралы алғашқы деректер 11–12 ғасырлардағы саяхатшылардың күнделіктерінде кездеседі. 15–16 ғасырларда сүтқоректілер туралы алғашқы ғылыми мәліметтер жинақталды. Қазақстан аңдары туралы алғашқы мәліметтерді 18 ғасырда Санкт-Петербург Ғылым академиясының экспедициясының құрамында Қазақстан фаунасын зерттеуге келген орыс ғалымдары *П.С.Паллас*, *И.Лепехин, И.Гмелиннің* еңбектерінен кездестіруге болады. Кең-байтақ республика жеріндегі сүтқоректілер, бұлардың тіршілігі, таралуы, ғылымға беймәлім түрлерінің сипаттамасы жайлы алғашқы мағлұматтар 19 ғасырдағы орыс ғалымдары *Эверсман, Г.С.Карелин, М.Н.Богданов, Н.А.Северцов, Н.А.Зарудный, Н.Ф.Кащенко, А.Никольскийдің* еңбектерінде баяндалған. 20 ғасырдың 20-жылдарында Мәскеу, Ленинград университеттері ұйымдастырған экспедициялар республиканың бірқатар жерлерінде болып, мұндағы сүтқоректілердің түрлерін анықтады, санын есепке алып, таралуы мен шаруашылық мәнін сипаттады. Осы жылдары Қазақстан фаунасы және сүтқоректілер жүйеленімі туралы деректер қорытылды. Қазақстанда Териология саласындағы жүйелі зерттеулер 1932 ж. КСРО Ғылым академиясының Қазақстандық базасы құрамында Зоология бөлімі ашылған соң басталды. Териология саласындағы зерттеулер қорытындыланып, 9 томдық «Қазақстан сүтқоректілері» басылымы жарық көрді (1969–85). Қазір Қазақстанда 180-нен астам сүтқоректілердің түрі белгілі.

## Дереккөздер:
Әйкен Ахатұлы Терлікбаев

**Терлікбаев** Әйкен Ахатұлы (24 Желтоқсан 1920, Шығыс Қазақстан облысы Аягөз ауданы Сергиополь (қазіргі Мамырсу) ауылы – 16 Тамыз 1984, Алматы қаласы) – медицина ғылымының докторы (1972), профессор (1973). Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1974), Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігері (1962). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1941, қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университеті) бітірген. 

Республикадағы емдеу мекемелерінде қызметкер (1944–1955), «Каменское плато» санаторийінде бас дәрігер (1955–1963), Қазақ туберкулез ғылыми-зерттеу институтының (1963–1982, қазіргі Туберкулез мәселелері ұлттық орталығы) директоры, [Алматы мемлекеттік [медицина институты]]нда (1983–1984) профессор болды.

Негізгі ғылыми еңбектері *[[туберкулез клиникасы]]* мен *[[эпидемиология]]сына* арналған. 180-нен астам ғылыми жарияланым мен 3 монографияның авторы. 5 әдістемелік ұсыныстың иегері. Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі», Халықтар достығы ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Термосфера

**Термосфера** ( — «жылы» және  — «шар», «сфера») — атмосфераның мезосферадан кейін орналасқан  қабаты. 80–85 км-ден 500 – 600 км-ге дейінгі молекулалық, атомдық иондардың және еркін электрондары көп аймақ. Температура биіктікке қарай жүздеген, тіпті мыңдаған градусқа өсіп отырады

Санат:Атмосфера
Санат:Жер атмосферасы
Тері-Венерология Ғылыми-Зерттеу Институты

**Тері-Венерология Ғылыми-Зерттеу Институты**, ҚР Денсаулық сақтау мин-нің қарамағында. 1930 ж. Алматыда құрылған. Негізгі ғыл. бағыттары венерол. және жұқпалы тері ауруларын, псориаз, т.б. тері ауруларын анықтау, емдеу және олардан сақтану әдістерін жетілдірумен шұғылданады.
Терістеу

**Терістеу**– Гегель диалектикасында нысанның дамуы үдерісінің екінші сатысының сипаттамасы, яғни бір заттың басқа затқа айналу үдерісі, осы үдеріс барысында бірінші заттың өзгеріп, екінші заттың құрамындағы тәуелді элемент күйіне көшуі, оның бастапқы күйге шендесуі.

**Терістеу** (Отрицание; negation) -
# нәтижесі операндтың бульдік мөніне қарама-қарсы бульдік мәнге ие бір орынды бульдік операция; 
# айтылған ойға қарама-қарсы ой, яғни айтылған ойды теріске шығару.
**Терістеу операторы** (Оператор инвертирования; complementary operator) — емес терістеудің логикалық операциясын анықтайтын символ. Not-пен, тұжырым алдандағы **¬**  немесе **!** және **--** тұжырым үстінен сызылып белгіленуі мүмкін. 

## Дереккөздер


Санат:Бульдік алгебра
Технеций

thumb|100px|Технеций ''Tc''|солға
**Технеций** (лат. *Technetіum*; **Tc**) — элементтердің периодтық жүйесінің VІІ тобындағы хим. элемент, ат.н. 43, ат.м. 98. Радиоактивті, ең орнықты изотоптары ⁹⁷Тс және ⁹⁹Тс. Күміс түстес сұр металл, тығызд. 11,487 г/см³, балқу t 2200 °С.

Санат:Химиялық элементтер
Терісаққан (өзен)

**Терісаққан** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола, Қостанай, Ұлытау облыстары жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Бастауын Ұлытаудағы Бақаншайыншақ тауы етегіндегі бұлақтардан алып, Көксай ауылы тұсында Есіл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 334 км, су жиналатын алабы 19500 км2. Аңғарының ені жоғары бөлігінде 3-5 км, төмендегі ағысында кең, жайпақ келеді, жайылмасы 2 жақты, жоғары бөлігіңде арнасы ирелең. Жауын-шашын суынан толысады.Суы тұщы, сәл кермек - ауыз суға жарамды. Жылдық орташа су шығыны Балталы ауылы тұсында секундына 8,97 м3. Сағасында топырақтан үлкен тоған салынған.Тоған суы - тұщы, жазда шабындық суаруға, елді мекендер мұқтажына пайдаланылады. Өзеннің жоғары және орта өңірі мал жайылымы, шабындық.

## Салалары
Терісаққанға жалпы ұзындығы 109 км болатын 25 шағын өзен мен жылғалар құяды. Басты салалары –Майбұлақ, Шолақсай, Талсай, Босағаөзек,  Бала Терісаққан, Ащылы, Шабдар, Көкпекті, Қайрақты.

## Жағалауындағы елді мекендер
Байжігіт, Балталы, Ковыльное, Матросово, Гагаринский Меңдеш, Шалгай, Молодежное, Целиное, Бектас, Жалғызтал, Терісаққан.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Жарқайың ауданы өзендері
Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Теріскей Алатауы

thumb|250px|Теріскей Алатау. Таңба а. маңы
**Теріскей Алатау** () — Орталық Тянь-Шаньдағы таулы жота. Батысы Шу аңғарынан басталып доғаша иіліп, шығысында Хантәңіріне дейін 380 км-ге созылып жатыр. Ең биік жері шығысында (5216 м). Жотадағы мұздану ауданы 1080 км². Солт. беткейінің 2100 – 2900 м бөлігінде шыршалы орман өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қырғызстан таулары
Санат:Тәңір тауы
Тиграхауда сақтары

thumb|200px
**Тиграхауда-сақтар** (парсышадан *сүйір төбелі, бас киімді*) — сақтардың негізгі үш тобының бірі. 

Олар б.з.б. VIII–II ғасырларда Памир-Алай тауының солтүстігінен бастап, Тянь-Шань тауларын жағалай шығыс Алтай тауының батыс сілемдеріне дейін, солтүстікте Балқаш көліне және Шу өзенінің аяғына дейінгі аймақта тұрған. 

Ежелгі грек тарихшылары Геродот пен Страбон Тиграхауда-сақтарды “азиялық скифтер” деп атап, олардың киізден жасалған, сүйір төбелі бас киім киетіндігін және садақ, қысқа қылыш пен айбалта секілді қаруы болғандығын жазады. Иранның сына жазуларында (I Дарий патшаның мазарындағы жазбаларда) сақтардың үш тобын атап, олардың ішінде Тиграхауда-сақтар көне деректерде массагеттер деп аталғаны айтылған. Персеполь сарайы қабырғаларында бедерлеп салынған суреттерде Тиграхауда-сақтар моңғол нәсілдес кейіпте бейнеленген. Ежелгі сақ тайпаларының одағы өз заманында әлеуметтік құрылысы мен шаруашылығы ілгері дамыған ел болған Жетісудағы Тиграхауда-сақтардың материалдық-мәдениет жағынан өз алдына дербес, өзіндік ерекшелігі болды. Алматыдан 50 км жердегі Есік обасы мен Іле жағасындағы Бесшатыр – бұлардың тарихы мен мәдениетінің айғағы.

## Дереккөздер

Санат:Сақтар