open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тәубә сүресі

129 аяттан тұратын Мединелік соңғы уахи етілген

Сүре басында Алладан бас тарту мен көп құдайға сенетіндер жайлы айтылады. Сүреде соғысуға болмайтын, көп құдайға сенетіндермен келісімдерді орындау керек, егер олар бірінші бастамаса, ал кім соғыс бастаса олармен күресу керек арнайы төрт ай туралы айтылады.
## Ойын жайлы
«Егер олардан сұрасаң: “Әрине біз әншейін сөзге кірісіп, ойнап едік” дейді. Оларға: “Аллаһпен, аяттарымен және Елшісімен қылжақтадыңдар ма?”, - де. Кешірім сұрамаңдар! Сендер иман келтіргеннен кейін кәпір болдыңдар» (Тәубә сүресі, 65-66-аяттар). 

## Зекет беру жайлы
Зекет беруден бас тартқандар Аллаһ Тағаланың мына сөздеріне сүйенген болатын:  «(Мұхаммед) олардың малдарынан садақа ал, сол арқылы өздерін тазартып, ұлықтау үшін» (әт-Тәубә сүресі, 103-аят). Олар бұл бұйрық тек пайғамбарға (оған Аллаһның игілігі мен сәлемі болсын) ғана қатысты деп ойлады. Бұл адамдар араб тілін өте жетік білген, бірақ білім иелеріне жүгінбегендіктен адасушылыққа түсті. Сол себепті Әбу Бәкр олармен зекеттті қайтадан бермейінше, соғысты!
## Сыртқы сілтемелер

Сүренің қазақша аудармасы

Санат:Құран сүрелері
Дауылбай Мейрамұлы Құсайынов

**Даулыбай Құсайынов Мейрамұлы** (12.10.1947 жыл, Қарағанды облысы Нұра ауданы, Нұра кент) - Нұра ауданының әкімі. Қазақ. Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

Әкесі - Құсайнов Мейрам, ұжымшар жұмысшысы болған.
Анасы - Бейсембекова Күлжәмила, ұжымшар жұмысшысы болған.

Целиноград ауылшаруашылық институтын (1971) ауыл шаруашылығы инженер-механигі мамандығы бойынша;
Алматы жоғарғы партия мектебін (1990) саясаттанушы, орта және жоғары оқу орындарының әлеуметтік-саяси пәндердің оқытушысы мамандығы бойынша бітірген.

1971 жылдан - Қарағанды облысы Нұра ауданы «Балықтыкөл» кеңшарының механигі. 1972 жылдан - «Казсельхозтехника» Нұра аудандық бірлестігі жаңа техниканы енгізу бойынша инженер, мотор цехының меңгерушісі.
1975-1996 жылдары - Нұра аудандық партия комитеті ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы; «Трудовик» кеңшарының партия ұйымының хатшысы; Нұра аудандық партия комитетінің ауылшаруашылығы жұмысшылары кәсіподағының төрағасы; Қарағанды облыстық партия комитетінің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы; Нұра аудандық партия комитетінің екінші хатшысы; Нұра ауданы ауылшаруашылығы басқармасының бастығы. 1996 жылдан - Қарағанды облысы Нұра ауданының әкімі.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының «Нұр Отан» ХДП тізімі бойынша депутаты, Аграрлық мәселелер комитетінің мүшесі.

«Құрмет» орденімен (1999); «Еңбектегі ерлігі үшін» (1976), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Тыңға 50 жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006), «Астана», «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен; «Қазақстан Республикасында дене тәрбиесі мен спортты дамытуға қосқан үлесі үшін» (2007), «Аптын барыс» төс белгісімен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы капитан.

Үйленген. Жұбайы - Нұрымова Ғалия Құдайбергенқызы зейнеткер.
Ұлы - Бауыржан; қыздары - Жәния, Әлия, Нұргүл.

## Дереккөздер


Санат:12 қазанда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Нұра ауданында туғандар
Санат:Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан КП ОК жанындағы Жоғарғы партия мектебі түлектері
Санат:Нұра ауданының әкімдері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің IV шақырылымының депутаттары
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Тыңға 50 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астана медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан капитандары
Александр Александрович Милютин

**Александр Александрович Милютин**. 1960 жылы 11 наурызда РКФСР Алтай өлкесінің Углов ауданы Наумовка ауылында туған. Орыс.
Әкесі - Милютин Апександр Петрович, агроном. Анасы -
Милютина Любовь Сергеевна, зейнеткер.
Семей құрылыс техникумын (1982), «Өнеркәсіптік және
азаматтық құрылыс» мамандығы бойынша; Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің «Кәсіпорын менеджменті мен экономикасы» факультетін (2003) экономист-инженер мамандығы бойынша бітірген.
1977 жылдан - Алтай өлкесі Углов ауданы «Калинин»
кеңшарында жұмысшы. 1977 жылдан - Семей құрылыс
техникумының студенті. 1978 жылдын мамыр айынан -
Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1982 жылдан - монтаждаушы, оқшаулаушы (Куйбышев-Уфа газқұбыры),
«Промстрой» тресінің слесарі (Мәскеу қаласы). 1984 жылдан -
«Казпромтехмонтаж» тресінде жұмысшылар басшысы.
1991 жылдан - «Зергер» шағын кәсіпорыны директорының
орынбасары, «Зергер» қаржы-кәсіпорыны корпорациясының вице-президенті. 1998 жылдан - Семей етконсервілеу
комбинатының вице-президенті. 1999 жылдың қазан айынан - ҚР Парламенті Мәжілісі 2-ші шақырылымының депутаты (ШҚО Семей оңжағалық бір мандатты №17 сайлау округынан), екінші турда сайланған. Қаржы және бюджет комитетінің мүшесі. 2004 жылдың қазан айынан - ҚР
Парламенті Мәжілісі 3-ші шақырылымының депутаты (ШҚО №23 бір мандатты сайлау округынан), Қаржы және бюджет
комитетінің мүшесі.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экология мәселелері және табиғат
пайдалану комитетінің мүшесі.
Семей облыстық мәслихатының депутаты, (1995), тексеру комиссиясының құрамына енген. Қазақстан халқы
ассамблеясының мүшесі.
«Құрмет» (2005) орденімен, «Қазақстан Республикасының
тәуелсіздігіне Южыл» (2001), «Қазақстан Конституциясына
10 жыл» (2005), «Қазақстан Парламентіне 10 жыл»
(2006), «Қазақстан полициясына 15 жыл», «Астананың 10
жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған. ҚР Президенті Апғысымен ескерілген. ШҚО Бородулиха (2002),
Бесқарағай (2008) аудандарының Құрметті азаматы.

Әскери атағы - капитан.

Діни көзқарасы - «Дінге сенетіндердің сезімін сыйламын».

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - 1 Петр, Н.Ә. Назарбаев.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Көңілге қонатын салық саясатында экономикада ілгерілеу болады».

Хоббиі - балық аулау, бильярд.

Сүйіп оқитын әдебиеті - тарих, классика.

Үйленген.Жұбайы-Милютина Галина Ивановна(1960),
үй шаруасымен айналысады. Қызы - Кристина (1986).

## Дереккөздер
Ромин Ризаұлы Мәдинов

**Ромин Ризаұлы Мәдинов**. 1961 жылы 22 қазанда Көкшетау облысының Қызыл Ту ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Мәдинов Риза Қажымұлы, зейнеткер. Анасы - Кемеңгерова Сәуле Қошмұхамбетқызы.
Омбы мемлекеттік университетінің заң факультетін (1988) құқықтанушы мамандығы бойынша; Ресей Федерациясының Үкіметі жанындағы Халық шаруашылығы академиясын (2008) МВА экономисті мамандығы бойынша бітірген.
«Қазақстан Республикасындағы және кейбір алыс шет елдердегі агроөнеркәсіптік кешендер» (1996), «Нарық жағдайындағы Қазақстан Республикасындағы ет өңдеу кәсіпорындарының тиімділігін жоғарылату жолдары» (1997) кітаптарының тең, сонымен қатар көптеген мақалалар мен жарияланымдардың авторы.
Ағылшын және орыс тілдерін біледі.
Қазақстан Аграрлық партиясының төрағасы (1999-2006).
«Нұр Отан» ХДП саяси кеңесі бюросының мүшесі (2006 жылдан).
1978 жылдан - «Омскгидропривод» зауытында айналмалы жонушы. 1980 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1982 жылдан - Омбы мемлекеттік университетінің заң факультетінің студенті. 1985 жылдан - «Омскгидропривод» зауыты БЛКЖО комитетінің хатшысы. 1987 жылдан - Омбы БЛКЖО облыстық комитетінің нұсқаушысы. 1989 жылдан - Омбы қаласындағы «Контракт» коммерциялық орталығының директоры. 1996 жылдан - «Агроорталық»
компаниясының директоры (Алматы қ.). 1997 жылдан - ҚР Премьер-министрінің ауыл шаруашылығы жөніндегі кеңесшісі. 1999 жылдың қазан айынан - ҚР Парламенті Мәжілісінің депутаты, ҚР Парламентіндегі Қазақстан Аграрлық фракциясының жетекшісі.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Межілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Аграрлық мәселелер комитетінің төрағасы.
«Құрмет» (2004) орденімен; «Астана» (1998), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005),
«Қазақстан Парламентіне 10 жыл» (2006) медальдарымен;
ТМД Парламентаралық ассамблеясының естелік медалімен және құрмет грамотасымен (2003) марапатталған.

Әскери атағы - капитан.

Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев, Дж. Кеннеди.

Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Қазақстан - өркендеу, келісім мен бейбітшіліктің үлгісі болады».

Хоббиі - классикалық әдебиет, футбол, теннис.

Сүйіп оқитын әдебиеті - Ф.М.Достоевский, И. Шоу, Д. Френсис.

Үйленген. Жұбайы - Айсина Салтанат Тілектесқызы, үй шаруасымен айналысады. Қыздары - Рената (1980), Раида (2004); ұлы - Руслан (1986).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Үсенгелді Өміржанұлы Медеуов

**Үсенгелді Өміржанұлы Медеуов** - 1948 жылы 10 қаңтарда, Алматы облысы, Қаскелең ауданының, Шамалған ауылында туған. Қазақ. Әкесі - Медеуов Өміржан (1919).  Анасы - Медеуова Нурбубі Жумағүлқызы (1924).

В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген (1971), инженер-экономист. Физика-математика ғылымдарының кандидаты. Педагогика ғылымдарының докторы. Докторлық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстан Республикасының орта математикалық білім стандартын жобалаудың теориялық-әдістемелік негіздері». 

Профессор, ҚР Жоғары мектеп ғылымдары академиясының мүше-корреспонденті (1995), Әлеуметтік
ғылымдар академиясының (1998), Халықаралық жоғары мектеп ғылымдары академиясының академигі. 7-ші сыныпқа арналған «Алгебра» оқулығының, 100-ден астам ғылыми жарияланымдардың авторы. «Нұр Отан» ХДП мүшесі.

## Мансабы
1971 жылдан - экономист, ҚазКСР Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Ғылыми-зерттеу экономикалық
институтының кіші ғылыми қызметкері. 

1981 жылдан - Таскескен аудандық тұтынушылар одағыныңтауар сатушы-ұйымдастырушысы, Таскескен жұмысшы кооперативі төрағасының орынбасары, Семей облысы Таскескен аудандық тұрмыстық комбинатының директоры. 

1986 жылдың наурызынан - ҚазКСР Тұрмыстық қамсыздандыру
министрлігінің еңбек жөніндегі нормативтік-зерттеу секторы бастығының орынбасары. 

1986 жылдың тамызынан - ҚазКСР Тұрғындарды тұрмыстық қамсыздандыру министрінің көмекшісі. 

1988 жылдан - ҚазКСР Тұрғындарды тұрмыстық қамсыздандыру министрлігінің істері басқармасының бастығы. 

1989 жылдан - ҚазКСР Турғындарды тұрмыстық қамсыздандыру министрінің кемекшісі, ҚазКСР
Еңбек министрлігі басқармасының бастығы. 

1993 жылдан - «Біздің іс» шағын акционерлік кәсіпорыны терағасының
орынбасары. 

1994 жылдан - ҚР Президенті жанындағы
Бас бақылау инспекциясының мемлекеттік инспекторы, ҚР Президенті Әкімшілігінің Ұйымдастыру-бақылау басқармасының мемлекеттік инспекторы. 

1995 жылдан - ҚР Президенті Әкімшілігінің Ұйымдастыру-бақылау жұмысы
мен мамандар саясаты басқармасының Мемлекеттік инспекциясының мемлекеттік инспекторы. 

2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі «Нұр Отан» ХДП партиялық тізімі бойынша 4-ші шақырылымының депутаты, Халықаралық істер, қорғаныс және қауіпсіздік комитетінің мүшесі. «Бөбек» балалар қайырымдылық қорының атқарушы директоры.

## Ордендер мен медальдар тізімі

* I дәрежелі Ұлы Петр, 
* «Құрмет» (2008) ордендерімен; 
* «Астана» (1998), 
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), 
* «Ерен еңбегі үшін» (2003), 
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), 
* «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ләйлә Қасымова

**Ләйлә Қасымова** (1967 жылы) - социология ғылымдарының кандидаты. 10-нан астам ғылыми еңбекгердің авторы.
Соның ішінде:
*Қазақ студент жастары ғьшыми зерттеу объектісі ретінде.// Еуразиялық қауымдастық. 2000,1 4.
*Экономикалық әлеуметтанудан Практикум. Оқу-әдістемелік құрал. Алматы, 2002.
*Адамдық дамудың гендерлік жақтары. (басқа авторлармен бірге) / Қазақстанның адамдық дамуы. Оқулық. Алматы, 2003.
*Әлеуметтанулық пәндер курсында гендерді оқыту перспективалары / / Әлеуметтанулық және саяси ғылымдар сериясы, АМПУ-нің Хабаршысы. 2003,1 2.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ләззат Төлегеновна Қожамқұлова

**Ләззат Төлегеновна Қожамқұлова** (1973 жылы) - социология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан әлеуметтанушылары Ассоциациясының мүшесі, жауапты хатшысы, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің социология кафедрасының профессоры. Қазақстан әлеуметтік қызметкерлер Ассоциациясының Төрағасы. әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дің философия және саясаттану факультетінің әлеуметтану бөлімін "Қолданбалы социология" мамандығы бойынша бітірді. 2000 жылы әлеуметтану мамандығы бойынша "ірі қаланың әлеуметтік құрылымы" апы тақырыпта кандидатық диссертация, ал 2004 жылы "Әлеуметтік жұмыс әлеуметтік институт ретінде: әлемдік тәжірибе және оның Қазақстанда қолданылуы" атты тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 40-тан астам ғылыми еңбектердің авторы. Соның ішінде:
*Қала және ауыл әлеуметтануы. Әлеуметтану бойынша лекциялар курсы. Алматы, 2001.
*Қаланың әлеуметтік жұмысы: принциптер мен бағыттары. Алматы, 2003.
*Әлеуметтік жұмыстағы қайырымдылықтың рөлі. Алматы, 2003.
*Әлеуметтік жұмыстағы қызмет көрсету түрлері: Теория мен практиканың шетелдік тәжірибесі. Алматы, 2003.
*Әлеуметтану. Алматы, 2005. (Авторлар ұжымы).

Қожамқұлованың еңбектеріңде қоғамның әлеуметтік құрылымы, әлеуметтік саясат және тұрғындарды әлеуметтік қорғау мәселелері, соның ішінде, қоғамдағы көмекті кажет ететін топтармен әлеуметтік жұмыс мәселелері қарастырылады. Әлеуметтік жұмыстың Қазақстанда институционалдануы, жаңа ғылымның қазақстандық әлеуметтанудағы орны, шетелдік әлеуметтік жұмыс
тәжірибесін қазақстандық қоғамда қолдану ғалымның еңбектерінде терең зерттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулер

**Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулер** - белгілі бір әлеуметтік көкейтесті мәселені шешуге бағытталған зерттеулер. Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулердің мақсаты мен көлемі осы мәселені шешумен шектеледі. Оны жүргізудің реті мынандай: 
*көкейтесті мәселеге, оның тақырыбына байланысты жарияланған ғылыми-зерттеу жұмыстарын барынша толық оқып танысу; 
*зерттеу жұмыстарынан тәжірибесі мол әлеуметтанушы мамандармен, зерттелетін мәселені жетік білетін мамандармен пікір алмасу; 
*зерттелетін объект (әлеуметтік топ, жеке мекеме, ұжым, т.б.) туралы деректер, есептер, арнайы статистикалық, т.б. құжаттарды мүмкіндігінше толық жинау; 
*жүргізілетін әлеуметтанулық зерттеу бағдарламасын жасау, яғни негізгі ұғымдардың операционалдық анықтамаларын, зерттеудің міндеттерін және мақсаттарын айқындау, зерттеу болжамдарын ұсыну, зерттеу құралдарын жасау, зерттеу жүргізудің мерзімдік және кезеңдік жоспарларын құру;
*жиналған алғашқы деректерді статистикалық көрсетулерден өткізу; 
*зерттеу қорытындылары бойынша есеп жасау, көкейтесті мәселенің шешілу жолдарын, шараларын, тәсілдерін ұсыну.

Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулер жұмыстары ғылыми тұрғыдан терең, дәлелді жасалған болса, онда олардың қорытындылары баспа бетінде, жеке жұмыс есебінде жарияланғаны орынды.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Амангелді Аршабайұлы Момышев

**Амангелді Аршабайұлы Момышев** (25 желтоқсан 1943 жыл, Балықшы ауылы, Түлкібас ауданы, Түркістан облысы — 5 қараша 2025 жыл) — мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
Әкесі - Момышев Аршабай, мүғалім болған. Анасы -Момышева Ұлбала, үй шаруасымен айналысады.
Жамбыл технологиялық жеңіл және тамақ өнеркәсібі институтының тамақ өнеркәсібі факультетін бітірген (1965), ет-сүт өнеркәсібі инженер-технологы. М.Х.Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университетінің құрметті профессоры. ҚР Инженерлік академиясының мүше-корреспонденті.
1990 жылдан - Жамбыл спирт-арақ комбинаты фирмалық дүкенінің директоры. 
1994 жылдан - «Қарахан» БК атқарушы директоры. 
1997 жылдан - Жамбыл стандарттау, метрология және сертификаттау орталығының бөлім бастығы, директордың орынбасары. 
1998 жылдан - «Интержүйе» ЖШС президенті. 
1998 жылдан - Жамбыл облысы әкімі аппаратының аға референті. 
1999 жылдан - Жамбыл облыстық инвестициялар және ЖЭК комитетінің төрағасы.
2000 жылдан - «Метрология» РМК директоры. 
2003 жылдан - «Ұлттық сараптама және сертификаттау орталығы» Астана қалалық бөлімшесінің бастығы. 
2004 жылдан - ҚР Индустрия және сауда министрлігінің Техникалық реттеу және метрология жөніндегі комитет терағасының орынбасары, «Нұр Отан» ХДП Жамбыл облыстық бөлімшесі төрағасының орынбасары.
2007 жылдан бері - ҚР Парламенті Мәжілісі 4-ші шақырылымының депутаты, Экономикалық реформа және
өңірлік даму комитетінің мүшесі.
«Құрмет» орденімен (2002) марапатталған.

## Дереккөздер
Тұзақ құру

Ескі аңшылық дәуір кезіндегі халық тіршілігін бейнелейтін ойындардың бірі — **«Тұзақ құру»** ойыны. Балалардың жасына, ой-санасына лайықты өзгеріп, өңделген. Үлкендердің аң аулап, құс ату әдісіне салып балалар мұны ойын үстінде орындайтын болған.
Тұзақ аттың құйрық қылынан есіп жасалады. Тұзақ құр мен шілдің жолына, суырдың, қосаяқтың, сасық күзеннің, әртүрлі тышқандардың інінің аузына құрылады. Өзен жағалауларында тұратын елді мекендердің балалары осы күнге дейін тұзақпен балық ұстауды ұмытқан жоқ.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Ақ байпақ

Жануарлар дүниесін көз алдыңа елестетіп ойнайтын ойындардың бірі — **«Ақ байпақ»** ойыны.

Ойынға қатынасушылардың санына шек кел тірілмейді. Ойнаушылардың саны неғұрлым көп болса, ойын солғұрлым қызықты болады. Ойыншылар көгалды жазық жерді таңдап алады да, дөңгелене жүрелеп отырады. Сонан соң орталарынан бір ойыншыны ортаға шығарып оны бота деп, көрсетпей жауып қояды. Осы кезде боздап ботасын іздеп інген келеді де, отырған ойыншылардың біреуінің иығына отырады.

Ойыншы: — Ақ иығымның үстіндегі кім?
«Інген»: — «Ақ байпақ».
Ойыншы:— Нең жоқ?
«Інген»: — «Ботам» жоқ.
Ойыншы: — «Ботаң» көлде бетін жуып жатыр.

Осы кезде «інген» орнынан тұрып, 4—5 адымдай жерге барып келіп: Бе-е-е, жоқ қой деп ойыншының иығына тізесімен бір түйіп кетеді. Екіншісіне барып отырады. Ол да солай, «Ботаң шөпшек теріп жүр», дейді... Келесі ойыншы «ботаң ұйқтап жатыр», дейді.

Осылайша, барлық ойыншының иығына отырып болған кезде, ойнаушылардың әрқайсысы ботаға бергенін айтып, біреуі су бердім, екіншісі шөп бердім, үшіншісі тамақ бердім, тағысын тағы... дейді де «ботаны» тастай сала жан-жаққа бытырай қаша жөнеледі. Жаны жай тауып «ботасын» көрген інген «ботасынан» «Кім не берді?» деп сұрай бастайды.

Ботаның айтуымен оған жөндеп тамақ бермегендер «інгеннің» бұйрығымен жазаланады, демек өнер көрсетеді. Жаза біткеннен кейін «інген» мен «ботаның» рөлін басқалар ауыстырады да, ойын басталып, жалғаса береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Көк сиыр

Жануарлар дүниесімен байланысты тағы бір ойын — **«Көк сиыр»** ойыны. Ойынға қатынасушыларға шек қойылмайды.

Ойын көгалды алаңда ойналады. Көгалға жиналған ойнаушылар бір сызықтың бойына малдастарын құрып отырады. Осы кезде, ойын жүргізушінің өзі «Көк сиыр» болып ойнаушылардың ортасына келіп: «Бұзауымды жоғалтып алдым, көргендерің бар ма»,— дейді. Ойнаушылар барлығы бір дауыспен: «*Ит-құс жеп кеткен, сен адамға зиянкессің, сүзесің, бізден әрі кет*»,— дейді. «Көк сиыр» кетіп қалады да, тағы бір айналып келеді. Ештеңе көрмеген, білмегенсіп, мүләйімсіп, мүсәпір болып, «*Мені құшақтайтын адам жоқ, киім тігетін инем жоқ*»,— деп шағым ете бастайды. Сонымен ойнаушылар бұзаудың қайда екенін біле тұра айтпайды да, әркім өзінше садақаларын береді. Содан «көк сиыр» тапқан табысын жинап алып, бұзауын таба алмай кете барады. Артынан ізінше, қатардың артында көрінбей отырған «Көк сиырдың» «бұзауын» жібереді. «Көк сиыр», «бұзауын» келген беттен, «*Мен іздегенде қайда болдың?*»— деп ашуға басып, қуып жібереді. «Бұзау» баяғы өзінің кеткен жағына қайта келеді. Ойнаушылардың барлығы қайтадан өз орындарына жайғасып отырғаннан соң «Көк сиыр» бағанағы жинап алған заттарын бір-бірлеп шығара отырып, иесін ортаға шақырып, көпшіліктің ұйғаруымен, болмаса өзінің айтуы бойынша, оған өнер көрсеткізеді. Осылайша барлық ойнаушылар ортаға шығып өнер көрсетіп біткеннен кейін, «Көк сиыр» мен «бұзау» өздерінің рөльдерін көңілі ұнатқан ойнаушыларға береді. Сөйтіп ойын әрі қарай жалғаса береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Түйе-түйе

Жануарлар дүниесімен байланысты ойынның бірі — **«Түйе-түйе»** ойыны. Мұнда өнерге баулитын саналы әрекет бар.

Ойын көгалды алаңда өтеді. Ойнаушылар жиналып екі топқа бөлінеді. Бірінші топта ойнаушылардың үштен екісі, екінші топқа үштен бірі болуы керек. Екінші топ ойнаушыларының бірі —«інген», қалғандары «боталар». Бірінші топтың ойнаушылары жан-жаққа тарап кетеді. Көгалда «інген» «боталарын» жайбарақат ертіп жүргенде жаңағы жан-жаққа тарап кеткен ойнаушылар (немесе ұрылар) байқатпай келіп бір-бірлеп «інгеннің,» «ботасын» ұрлай бастайды және әр біреуін әкеткен сайын «ботаңды әкеттік»,— деп дауыстап отырады. «Ботасын» ұрыларға қимаған інген артынан қуалап жете алмай дымы құриды. Осылайша біреуінің артынан қуып жүргенде, екіншісін ұрлап кетіп жатады. Оны көрген «інген» оған жүгіргенде, үшіншісін ұрлайды. Сөйтіп, бір-бірлеп бір «ботасы» қалғанша үрлай береді.

Енді барлық «ботасынан» айрылып, жалғыз «ботасымен» қалған «інген» екі көзінен жасы ағып, боздап, не істерін білмей, дал болады. «Інгеннің» қатты күйініп, қиналып отырғандығын пайдаланған ұрылар жалғыз «ботасын» да қағып кетеді, Бір кезде «ботасына» үн қатса, жауап бермейді, Содан үрейленген інген жан-жағына қарап, жүгіріп, іздеп таба алмай қалады. Жалғыз «ботасынан» айрылған «інген» есінен танғандай бір орнында айналып жүгіре береді. Сөйтіп, есеңгіреп жүгіріп келе жатып, анадайда тұрған ботасын ұрлаған топқа тап болады.

«Інгенді» көрген ойнаушылар жүрелерінен дөңгелене отырысады. Сол кезде қолында таяғы бар «інген» өзінің «боталарын» ұрлаған ұрылардың қолына түскендігі үшін жазалай бастайды, одан ұрыларды жазалайды. Ойын жалғаса береді.

Осы ойын арқылы халық даналығы жас өспірімдерге өмір сүрудің көзі малда екенін, оны бағып қағудың қажеттігін байқатады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Жануарлар қалай үндейді (ойын)

Бірінші бала — Марат, сен тышқанның қалай дыбыстайтынын білесің бе?
Марат:— Шиық-шиық...
Бірінші бала:— Шібилер қайтеді?
Марат:— Қыт-қыт...
Бірінші бала:— Жарайды, жігіт екенсің. Ал енді иттің қалай үретінін айтып көрші.
Марат:— Үреді, ырылдайды, арсылдайды.
Бірінші бала:—Солай ма екен, сен сиыр мен қойдың қалай дыбыстайтынын айтшы?
Марат:— Сиыр — шиық-шиың..., қой — шиық-шиық етеді.
Бірінші бала:— Олай болса, сен білмейді екенсің. Жануарлардың бәрі бірдей шиқылдай бере ме екен? 
Марат:— Ендеше, мына балалардан сұрайық. Жануарлардың дыбысын кім жақсы біліп, дұрыс айтатын болса, соны мал дәрігері қояйық.

Осы арада ойынға қатынасушылар өздері білгенінше жануарлардың дыбыстарын айтады. Кім көп білсе, сол «дәрігер» болып саналады да қалғандарына ем айтады. Ем дегеніміз ұпайдың түрлері. Мысалы, Ермек — өлең, Боқан — жаңылтпаш, Сәрсен — көбейту кестесін айтып берсін. Таубай жұмбақ шешсін, тағы-тағылар.

Жануарлардың дыбысталу жайын ең көп білетін және дұрыс атай білетін бала, мысалы, былай деп түсіндіреді:

Жылқы — кісінейді, шұрқырайды, оқыранады, арқырайды.
Сиыр — мөңірейді, өкіреді, азынайды.
Қой-ешкі — маңырайды, мекіренеді.
Түйе — боздайды.
Шошқа — шыңғырады, қорсылдайды.
Ит — үреді, ырылдайды, арсылдайды, уілдейді, қыңсылайды.
Мысық — бырылдайды, мияулайды.
Тышқан — шиқылдайды.
Қаз — қаңқылдайды, шаңқылдайды.
Үйрек — барқылдайды, қыңқылдайды.
Мекиен — қыт-қыттайды.
Әтеш — шақырады.
Бүркіт — саңқылдайды, бістәктайды.
Торғай — шырылдайды.
Бұлбұл — сайрайды.
Қарға — қарқылдайды.
Безгелдек — безектейді.
Сауысқан — шықылықтайды.
Бөдене — бытпылдайды.
Шыбын — ызыңдайды.
Бөгелек — ызылдайды.
Бәкішек (шегіртке)— тызылдайды.
Жылан — ысылдайды, суылдайды.
Бақа — бақылдайды.
Аю — ақырады, өкіреді.
Қасқыр — ұлиды, ырылдайды.
Түлкі — ырсылдайды, шәңкілдейді.
Күзен — шақылдайды.
Суыр — шулайды.
Борсық — пырсылдайды.
Құндыз — сыңсиды.
Арыстан — гүрілдейді, ақырады.
Жолбарыс — күркілдейді, бұрқанады, т. т.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қой бағу (ойын)

Жас баланың дүниеге көзқарасын қалыптастыратын, өзін қоршаған ортамен таныстыратын сол өзі өмір сүріп отырған ортадан туындайтын ойындардың бірі — **«Қой бағу»** ойыны.

Жаңа қонысқа келіп, үлкендер үй тіккенше, жас балалар түйенің кепкен құмалақтарын жиып, оны «қой», қойдың құмалағынан «қозы» деп «қой бағу ойынын ойнаған. Бұл «қой бағу» ойынының сәбилер үшін қызықтығы сонша, тіпті ойын үстіндеі бірінің құмалағы бірінікімен қосылып кетсе, қайтадан бермеуге тырысады. Бұл ойынды көшпелі халық өміріне байланыстырып ойнаған. Ойынның негізгі мақсаты балаларды малсақтыққа баулу, олардың көзін де ойын да қанықтыра беру керек.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Аңшылар (ойын)

Жануарлар дүниесінен, аңшылықтан туындайтын ұлттық ойындарының бірі — **«Аңшылар»** ойыны.

Ойынға қатынасушылар араларынан біреуін ойын жүргізуші етіп сайлап алады да, кең жазық алаңға жиналады.

Жүргізуші күні бұрын белгіленіп сызылған шеңбердің (радиусы 5—10 м) бойына, қолына доп беріп, үш жерге үш ойыншыны тұрғызады,— бұлар «аңшылар». Қалған ойыншылар «үйрек» болып, ойын жүргізушінің берген белгісі бойынша шеңбердің ішіне жамырай жүгіріседі де, «Тоқта!» деген кезде бәрі орындарында қозғалмай тұра қалады. Осы кезде «аңшылар» қолдарындағы доптарымен «үйректерді» атқылай бастайды. «Аңшылар» атқылаған кезде «үйректерге» доптан бұлтаруға болады, бірақ тұрған орнынан жүріп кетуге болмайды. «Өлген үйректер» аңшыны алмастырады, ал «үйректерге» тигізе алмаған «аңшылар» доптарын алып қайтадан атқылайды. Осылайша үш «аңшы» орындарын ауыстырғаннан кейін ойын қайта жалғасады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Атқаума (ойын)

**Атқаума**. Бір топ бала алаңға немесе дене шынықтыру залына жиналады да, ортаға екі бала шығады. Бірінші бала өзінің сол қолымен оң қолының білегінен мықтап ұстайды, екінші бала да осылай істейді. Бұдан соң екі бала бос тұрған оң қолдарымен бірінің білегінен бірі ұстап, айқасқан 4 қолдың басынан «орындық» жасайды да, соған үшінші баланы аяғын салбыратып отырғызады.

Атқаума, атқаума, 
Арқар атқан қай тауда?

— деп оны көтеріп алып жүреді де, бір жұмсақтау жер кездескенде:

Атқаума, атқаума, 
Арқар атқан ақ тау ма? 
Көк тау ма?
Көк тау болса, Көп тау ма?
Ал тастадық бұл тауға,

— деп қол үстінде отырған баланы жерге тастап жібереді. Отырған бала жығылмай, ептілікпен ғана тез ыршып түсу үшін әрқашан сақ және жинақы отыруы керек. Жығылып қалса, ұпай тартады, жығылмай кетсе, қолдың үстіне әлгі екі баланың бірі отырады. Ойын осы тәртіппен жүре береді. Қолдың үстінде отырған ойыншыны «Лақтырып» тастауға, әдейлеп жығуға болмайды. Мұнда шапшаңдық пен ептілік керек.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Айгөлек

**Айгөлек** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Айгөлек (ойын) — ұлттық ойын. Айлы кеште, далада өтеді.
*Айгөлек (бағдарлама) —  балабақша тәрбиеленушілеріне арналған (Петропавл) танымдық-ақпараттық, ойын-сазды бағдарлама.
*Айгөлек (халық биі) —  қазақтың кең таралған халық биі.
*Айгөлек (журнал) --- балалар журналы
Шора Қалықұлы Қарабаев

**Шора Қалықұлы Қарабаев** (1951 жылы ) - социология ғылымдарының кандидаты. 1968 жылы орта мектептен кейін бір жыл теміржолда жұмысшы болды, Алматы теміржол техникумында оқыды. 1972 - 1979 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінің тарих факультетінің арнаулы тобында оқып, неміс-орыс тілдерінде қоғамтанушы мамандығын игерді. Жамбыл қаласында орта мектепте тарих пәні, Жамбыл гидромелиорация құрылыс, Қазақ ауыл шаруашылық институттарында ғылыми коммунизм пәні бойынша сабақ берді. Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде 1984 - 1987 жылдары тәрбие жөнінен проректордың көмекшісі қызметін атқару кезінде Желтоқсан көтерілісімен байланысты ұлттық мәселені бұрмалаған деген айып тағылып, антисоветтік насихат үшін бас бостандығынан айырылған.
1990 - 1995 жылдары бері Ұлттық академияның әлеуметтану орталығында зерттеулер жүргізген кезде "Қазақстанның өтпелі кезеңінде қоғамдық қозғалыстар мен партиялардың этноәлеуметтік құрылымы" тақырыбында кандидаттық дассертацияны қорғап шықты. Бұл диссертацияда өтпелі кезеңде этникалық негізде құрылатын партиялар мен қоғамдық козғалыстардың күшеюі дағдарысты жағдайдың, Кеңестік дәуірде ұттық ерекшеліктердің жойылуына байланысты өрбіген үдеріс ретінде бейнеленді. Кейін Қазақстанда жүргізілген саясат, ұлтаралық қатынастар мен қоғамдық қозғалыстар және партиялардың дамуы диссертацияда жасалған болжауларды толық дәлелдеді.
Қарабаев Қазақстандағы нарық қатынастарын дамытудың бағыты ізгілендіру мән-мағынасына толтыруды басты мұрат ретінде түгу керектігіне баса көңіл бөлді. Мысалы, білім жүйесінің келеңсіздіктері ұлттың бәсекелестік қабілетін дамытуға кедергі жасайтынына бірнеше мақала арнады. Басқа зерттелетін мәселелердің ішінде ғалым азаматтық қоғамның әлеуметтік-мәдени, әлеуметтік-экономикалық, әлеуметтік-күқықгық негіздеріне көңіл бөлді. Өтпелі кезенде азаматтық қоғамның іргетасы қаланып, 2003 жылдан кейінгі қалыптаскан жағдайға талдау жасады. Әсіресе кәсіпкерлікгің, заң шығару үрдісінің нәтижелеріне мән берілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Соқыртеке

**«Соқыртеке»** — ұлттық ойын. Ойын үйде де, далада да ойнала береді. Ойыншылар шеңбер құрып, дөңгелене турады да, ортада көзі байланған бір адамды қалдырады. Соқыр теке — сол. Қалған ойыншылар соқыр текені қолымен түртіп қойып, одан айнала қашып журеді. Ал соқыр теке сол түрткен адамды ұстап алып, тануға тиісті. Егер ол устаган кісіні таныса, оның көзін байлап, соңы соқыр теке жасайды. Өйтпеген жағдайда соқыр теке ойыны apы қарай жалғаса береді.

Ойынға қатынасушылар жиылып, алқа-қотан тұрғаннан кейін, бір қыздың, не жігіттің көзін байлап, қолына бір метрдей жас шыбық беріп, ортаға шығарады. Ол:

Қараңғыда көзім жоқ,
Тиіп кетсе сөзім жоқ. 
Қайда кеттің қалқа жан, 
Жетектейтін өзің жоқ. 
Қолға түскен құтылмас, 
Қала бермек көзім боп,

— деп таяғын өзі болжаған тықыр, дыбыс естілген жаққа қарай соза береді. Айнала трған ойнаушылар қашып жүріп:

Соқыр — соқырақ,
Оң көзіңе топырақ. 
Топырағын алайын, 
Тотияйын салайын
Саған бір ем табайын,

—деп келіп, «Соқыр текеге» тиіп қашып жүреді. Осылай ойнап жүргенде «соқыр текенің» қолына түскен ойнаушы ұтылады да, екеуі орын ауыстырады.

«Соқыр теке» мен оны түрткілеп қашып жүрушілердің өрісін мөлшерлеп сызып қояды.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”



Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Орамал тастау

Жастардың сүйіп ойнайтын ойындарының бірі — **«Орамал тастау»**. Ол жазда, алаңда, көгалды шөптесін жерде ойналады. Ойнаушылардың саны көп болса, ойын соншалықты қызық болады. Ойнаушылар тең екі топқа бөлінеді де, арасы он адымдай екі сызықтың бойына қарама-қарсы қатарласа тұрады. Жүргізуші қолындағы орамалын бірінші топтың өз жағындағы шеткі ойыншыға береді. Ол өзінің қарсыласының біреуіне тастайды да: «қа» деп дауыстайды. Ол қағып «ғаз», дейді, болмаса «ла» дейді. Сонда «қағаз», «қала», т.б. сөздер шығады. Айтатын сөз екі буыннан ғана тұруы керек, мысалы «са» деп дауыстаса, «са-дақ», «са-қа», «са-бын»-, «са-қал», «са-рын» т.б. сияқты сөздер айтылуы керек.

Орамалды қағып алған ойыншы сол бірінші буынның сөзі шығатындай етіп айтуы керек. Егер ол екі буынға арналған сөздің алғашқы буынын тез, дұрыс тауып айта алмаса, онда ортаға шығып, өнер көрсетеді. Енді орамалды қарсыластар тобына өзі лақтырады.

Лақтырған кезде жаңағыдай сөздердің бірінші буынын айтуы керек. Жазаны жауап бере алмаған ойыншы да тартып, ортаға шығып өнер көрсетеді. Осылайша екі топтың ойыншылары орамалды бір-біріне лақтыра отырып ойынды жалғастыра береді.

Бұл ойын жастардың ойын дамытып, ана тілін жетік білуге, тапқырлық қасиеттерге үйретеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Жанды дөңгелек

**«Жанды дөңгелек»** — бұл ойын жазық алаңда, клубтардың үлкен залдарында және дене шынықтыру залдарында ойналады. Гимнастика, тағы басқа спорт түрлерімен шұғылданып жүрген жастарға лайық ойын.

Жеңіл киініп ортаға шыққан ойыншы, екі аяғын өз иығының деңгейіне жеткізе алшаң басып, екі қолын жаза, тік тұрып алады да, жайлап оң жақ қырымен жерге құлай бере оң қолын еденге тірейді. Сол кезде оның саусақтары жазылған сол қолы да жерге тіреле келіп, бөксесі жоғары көтеріледі. Бұл кезде әуелі сол аяқ, одан кейін оң аяқ жерден көтеріліп барып, ойнаушының басынан айнала жерге тіреліп, бүкіл дененің дөңгелей серпілуіне күш береді. Үйреніп алған ойыншылар оп-оңай дөңгелей жөнеледі.

## Тағы қараңыз

* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Әуе таяқ

**«Әуе таяқ»** — ұлттық ойын.

Бұл ойын далада, алаңда, ауыл сыртында ойналады. Жас өспірімдер таяқтарымен келіп, дөңгеленіп тұрады да, ұпай санын әбден келісіп алып, бірінің таяғын бірі көздей аспанға лақтырады. Бірінің таяғы екіншісінің таяғына тисе, келісім бойынша белгілі бір ұпай алады. Егер әуеде таяққа таяқ тимесе, онда таяғы жерге басқалардікінен бұрын түскен бала ұтады. Мұндайда ұпай саны әуеде таяқтардың санына байланысты болады. Ойын тәртібін ойын жүргізуші бақылайды. Ол ойынға неше адам қатынасты, кімнің таяғы тиді, кімнің таяғы жерге бұрын түсті — соған төрелік айтады. Әдетте ұтылған жас өспірім өлең айтып құтылады. Бұл ойын балаларды лақтырған нәрсесін дәл тигізуге дағдыландырады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Тоспа доп

**Тоспа доп** — ұлттық ойын.

Ойынды бір топ жас өспірім жиылып, не ашық кең далада, не мектеп ауласында ойнайды. Ойынға бір метрдей таяқ, бір кішкене доп керек.

Ойын бастаушы таяқты таңдаған бір жігітқан жақын жерден лақтырып береді, ол жерге түсірме: Оны қағып алып, таяқтың бір басын жоғары көтеріп ұстап тұрады. Қалған ойнаушылар ұстап тұрған қолдың үстінен таяқты тұтамдап ұстай береді. Бұл жеребе деп аталады. Кімнің қолы таяқтың ең ұшыны дәл келсе, сол доп ұрушы, ал оған таяу қолдың не доп беруші болады. Қалған ойнаушылар доп ұрылатын өріске барып бытырап тұрады. Бұларды «талаптылар» деп атайды.

Доп ұрушы мен доп беруші аралары 2—2,5 метрдей қашықтықта қарама-қарсы тұрады. Доп беруші 1, 2, 3 деп санайды да, допты тез лақтырып ұрушыға береді. Доп ұрушы оны аспандата, сонымен қатар ұзата қатты ұрады. Осы ретпен үшке дейін допты дәлдеп ұра алмаса, онда ұрушы мен беруші орын ауыстырады. Егер екінші ойыншы да дәл ұра алмаса, онда бұл екеуі «талаптылар» тобына кетіп олардың орындарына жаңадан екі бала келеді.

Осы тәртіппен зымырап ұшқан допты ұстауға «талаптылар» түгел әзір тұрады. Әр кім өз тұсына келген допқа таласа жүгіреді де, бұрын ұстаған допты алып, доп берушіге лақтырады. Доп беруші оны жерге түсірмей қағып алады да ұрушыға тағы лақтарып береді. Бұл жерде доп беруші қағып ала алмай қалса, онда әлгі «талапкер» оның орнына шығады да, бұрынғы доп беруші «талаптылар» тобына барып қосылады. Ойын осылай созыла береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қарғымақ

**Қарғымақ** — бұл тіпті ескіден келе жатқан қазақтың көне ойындарының бірі. Оны әсіресе жылқышылар мен бие сауушылар ойнайтын болған. Ойынның мәні мақсаты осы күнгі биікке секіру, алысқа секіру, сырыққа таяна секіру сияқты спорт ойындарымен шендеседі.

*Ойын түрлері*:

#Биіктік мөлшерін дәлдеп алып керіп ұстаған жіптен жүгіріп келіп қарғып, ар жағына барып түседі.
#Белгілі биіктік мөлшерде керіліп қойылған жіптен, қолына ұстаған сырыққа сүйене, оның бір басын жерге тіреп, бүкіл денесін өз күші екпінімен жоғары серпілте қарғиды.

Осындай әдістердің бірімен ара алыстығы өлшеніп, белгі жасап қойған жазықтан секіреді.
Қарғымақ ойналатын алаң не ұсақ құм, не ағаш ұнтағы төселген жұмсақ болуы шарт. Қазіргі кезде «қарғымақ» ойынын өткізу мүмкіншілігі мол. Оны мектептегі дене шынықтыру залдарында, мәдениет үйлерінде т. б. жерлерде өткізуге болады. Кім биік және алысқа секірсе, жүлдені сол алады. Ойын тәртібін ойын жүргізуші қадағалайды.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қарақұлақ (ойын)

**«Қарақұлақ»** деген ойын иттің атынан шыққан. Балалар қарақұлақты жазда ойнайды. Ойын көбінесе кең алаңда, көгалды жерде өтеді. Жиналғандар өздерінің араларынан біреуін «Қарақұлақ» етіп сайлап алады. Ол сол жерде отырған күйі қала береді де, өңгелері қашық кетіп қалады. Содан кейін олар әлгі баланы алыстан қоршап, оған бірте-бірте жақындай береді.

Жақындап келіп, олар баланы бұрын мүлде көрмегендей, бір-бірінен: «*Мына жатқан кім?*» деп үрейлене сұрайды. Сонда біреу:

— *Ойбай-ау, мынау әлгі өзіміздің қарақұлақ қой*,— деп тұра қашады. «ҚараҚұлақ!», «ҚараҚұлақ!» деп басқа балалар да тым-тырақай қаша жөнеледі. Қарақұлақ оларды қуады. Оның қуып жетіп ұстағаны «қарақұлақ» болады. Сөйтіп, оны қайтадан басталады. Ойын тез жүгіруге, бұлтарі қашуға үйретеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Алакүшік

**«Алакүшік»** — бұл ежелгі халық ойындарының бірі. Ойынды көбінесе жазық алаңда, мектеп ауласында жазғытұрым, күз айларында ойнайды. Ойынға жиналғандар топтасып тұрады да, араларынан біреуі «алакүшік» етіп белгілейді. Олар «Алакүшіктің» назарын өзіне аударуға тырысады. Ал «Алакүшік» ойнаушылардың бірін қолға түсіруге тиіс. Қолға түскен ойыншы «Алакүшік» болады да, бұрынғы «Алакүшік» болған ойыншы, енді ойыншыларды қатарына қосылады. Ойын осылай жалғаса береді. Ойын балалардың таза ауада дем алуларына жүгіруге, жылдамдыққа, тез шешім қабылдай білуге, сергектікке үйретеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Мәлкі тотай

**«Мәлкі тотай»** — бұл ойын алаңда, кең жерде ойналады. Ойнаушылар саны жұп, әрі алтыдан кем болмауға тиіс. Олар, өз ішінен екі ойын басқарушы сайлайды. Бастаушылар барлық сайлаушыларды өзара кезекпе-кезек бөлісіп алады. Содан кейін әр бастаушы өз адамдарымен он метрдей қашыққа барып, қол ұстасып, тізбектеліп тұрады. Бірінші топтың бастаушысы: «Мәлкі тотай» деп айқайлайды. Екінші топтың бастығы одан: «Саған кім керек?»— деп сұрайды. Сонда ол керек адамның атын атайды. Аты аталған ойыншы шақырған топқа, қол ұстасып тұрған тізбекті үзіп (қолдарын жаздырып) кету үшін пәрменімен жүгіріп барып, киіп өтеді. Егер тізбекті үзіп кетсе, одан ол өз тобына бір баланы ала келеді, ал егер үзе алмаса, өзі сонда қалып қояды.

Содан кейін екінші топтың бастығы сөз бастап, ойынды бұрынғысынша қайталайды. Ақырында, екі топтың бірі жеңіледі. Жеңілген жағы ән айтып, тақпақ орындайды.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қап киіп жарысу (ойын)

**Қап киіп жарысу** — ойын көгалды жазық далада, клуб немесе дене шынықтыру залдарында өткізіледі. Ойын ашық алаңда өткізілгенде оған қатынасушылар 50 метрдей жерден сөре жасайды. Ойын залдарда өтетін болса, сөре оның мүмкіншілігіне қарай жасалады.

Жарысатын жердің ені бір жарым метрдей болады және 4—5 қатар жолақ жол созылып қойылады. Жолдың қақ ортасына жарысатын адамдардың санына сәйкес етіп кенеп қаптың аузын ашып қою керек.

Ойын басқарушының командасы бойынша сызықтың бірінші басында қатарласып тұрған ойнаушылар жарысып жүгіре бастайды. Жолында жатқан қапқа жетісімен, екі аяғын оның ішіне тығып, тез киіп, екі қолымен жоғары көтеріп, ілгері секіріп жарыса береді.

Мұндағы мақсат — сызықтың екінші басына алдымен жету.

Осы тәртіппен ойын қайталана береді. Oлар барлық талапкерлер кезектесіп қатынасады.
Бұл ойын әр түрлі тәртіппен өткізілуі де мүмкін. Бұл ұсынып отырылған ең оңай түрі.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Доп тебу

**«Доп тебу»** — бұл ойын ашық күндерде жазық далада немесе спорт алаңдарында ойналады. Ойнаушылардың саны үштен жоғары бола береді. Қатынасушыла алаңға жиналып болған соң, жеребе-таяқ ұстасады, жеңгені допты қорғаушы болады. Ойнаушылар оны айнала қоршап тұрады. Қорушы ортадағы допты басқалардан қорғап, оны айналып жүреді. Ойынның тәртібі бойынша допты тек аяқпен қорғайды. Әрбір ойнаушы оны тебе қашуға тырысады.

Ал ойнаушылардың бірі допты тебуге ұмтылған кезде оған қорушының аяғы тиіп кетсе, ол қорғаушы болып қалады да, доп қорғаушы әлгі ойнаушының орнына шығады.

Егер ойнаушылардың бірі теуіп шеңберден шығып кетсе, қашқан доп қорушы қуып жетіп, оны ажыратып алғанға дейін басқа ойнаушылар кезек-кезек біріне-бірі теуіп тастағаннан кейін ойнаушылар бұрынғы орнына келіп жетуге тиіс. Осы кезде қорушы ойнаушылардың бірін доппен ұруға тырысады. Егер ол допты тигізе алса, қорушы болады. Доп тиген ойнаушы да оны ала сала қашып бара жатқан ойнаушылардың бірін шеңберге жеткенше ұрып үлгеруі керек. Егер оған да доп тисе, ол да басқа біреуді ұрып қалуға тырысады. Егер ешкімді ұра алмай калса, сол ойнаушы доп қорушы болып, ойын қайта басталады.
Қорушы ешкімге допты тигізе алмаса, қашан біреуді ұрғанға дейін қорушы болып қала береді. Ойын ұзаққа созылмас үшін мерзімді уақыт белгілеп, кезекпе-кезек орын ауыстырып отыруға да болады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қасқырқақпан

**«Қасқырқақпан»** —  ежелгі халық ойындарының бірі. Ойын жазық көгалды алаңда, мектеп ауласында, спорт, мәдениет үйлерінің кең залдарында өткізіледі. Ойнаушылар ойын болатын жерге жиылады да, екі топқа бөлінеді. Үлкен тобы —«Қақпан», кіші тобы — «Қасқырлар». Ойынға басқарушы тағайындалады. Басқарушы ойнаушылардың арасынан дауығы ашық, тақпақты жақсы білетін біреуіне бастауды міндеттейді, қалғандары оған қосылады.

Қасқыр түссе қақпанға, 
Ұстамасқа бола ма. 
Қол ұстасып тұрайық, 
Қасқырқақпан құрайық. 
Біздің қақпан болаттай. 
Қасқырды тұр жолатпай, 
Қасқыр, қасқыр, келіп көр, 
Қақпан, қақпан берік бол.

Ойынға қатынасушылар әбден бір-бірімен қол ұстасып, дөңгеленіп, шеңбер құрып тұрып болғанша:

Кәне, кәне, тұрайық, 
Қасқырқақпан құрайық

— деген өлең жолдарын қайталап айта береді. Сонан соң өлеңнің соңғы шумағы:

Кәне, қақпан, берік бол, 
Қасқыр, қасқыр, келіп көр!

— деген жолдарды айтып болысымен, «қақпан» болып тұрғандар бір-бірінің ұстаған қолдарын жоғары көтереді. Ал «қасқыр» тобындағылар арғы беттегі «қораға» көтерілген қолдардың астымен жүгіріп өтіп кетуге тырысады.

Қасқырлар осылай өтіп жатқан кезде бастаушының «а-ап!» деген белгісімен көтерілген қолдар төмен түсіріледі. Ойнаушылар жүрелерінен отыра қалады. Сөйтіп «қақпан» жабылады. Іште қалғантдар «қақпан» тобына қосылады да, «қасқырлар» азая береді. Ойын қайталанып жалғаса береді. Ойынға қатынасушылар кезектесіп орын ауыстырып отырады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қырықаяқ (ойын)

**Қырықаяқ** — бұл ойын тегіс алаңды жерде, мектеп ауласында, дене шынықтыру, спорт залдарында ойналады. Ойнаушылар орталарынан басқарушы тағайындап алады. Басқарушының талап етуіне орай ойынға қатынасушылар тең екі топқа бөлінеді. Екі топтағы ойнаушылар да бірінің белінен бірі құшақтап қатар тұрысады. Олар тұрған жерден 25—30 метр қашықтықта көмбе белгіленеді. Басқарушының командасы бойынша екі топ та сол қалыптарымен аяқтарын тепе-тең алып жүгіре жөнеледі. Қай топ көмбеге бұрын жетсе, сол жеңіске ие болады. Басқарушы ойын тәртібінің бұзылмауын қадағалап тұрады. Ойын қайталанып отырады. Ойынды әбден игергеннен кейін басқарушыны жаңадан сайлап алады. Ойын жастарды қимыл бірлестігіне, коллектившілдікке, жауапкершілікке, ұйымшылдықка тәрбиелейді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Ақ сандық, көк сандық

**«Ақ сандық, көк сандық»** — ұлттық ойын.

Бұл ойын көгалды алаңда, мектеп ауласында, дене шынықтыру, спорт залдарында, мәдениет үйлерінде, мектептің кең дәліздерінде ойналады. Ойынға қатынасушылар екі ойыншыны ортаға шығарады. Ортаға шыққан екі ойыншы бір-біріне арқаларын беріп, қолдарын айқастыра ұстасып отырысады. Сол кезде ойын жүргізуші тақпақтап:

«Ертең аулым көшеді, 
Уық бауын шешеді, 
Қара қойым қашады, 
Құмалағын шашады... 
Ақ сандың, көк сандық 
Арқан тарт, кілем арт!»

— дейді.

Соңғы «арт» деген сөз қолдасып ұстасып отырған екі ойыншыға берілген белгі. Соңғы сөз айтылғанда қолдасып отырған екеуі тез тұрып кетуі керек. Қайсысы қарсыласын арқалап кетсе, арқадағы ойыншы қашан ұтқыр (тапқыр) жауап бергенше түспейді. Ойын жүргізуші:

«Аң сандық, көк сандық 
Аспаннан не көрдің»,

— деп сұрақ қояды. Ал арқадағы ойыншы:

«Жұлдыз көрдім, ай көрдім»,

— деп жауап береді.

Одан кейін: «*Жерден не көрдің?*»— деген сияқты сұрақтар беріледі.

Егер ойыншы осы сұрақтарға жауап бере алмаса, онда жеңіледі. Арқалап тұрған ойыншы оны біраз сілкілеп, есін шығарады. Ойын жалғаса береді, оқушылар кезекпе-кезек ортаға шығып, ойынды жалғастырады. Соңында жеңімпаз атанған екі ойыншы күш сынасады. Жеңген ойыншы мақтау алады немесе сыйлықпен силанады. Ойын жастарды мықтылыққа, төзімділікке, жылдамдыққа, амал-айла, әдіс қолдана білуге баулиды, тілін дамытып, есте сақтау қабілетін де шыңдай түседі.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Көген тартыс

**Көген тартыс** — ұлттық ойын.

Бұл ежелден келе жатқан көне ойындардың бірі. Ертеде оны малшылар ойнайтын болған. Ойынды кең алаңда, дене шынықтыру залдарында өткізуге болады. Ойынға қатынасушылар тепе-тең екі топқа бөлінеді. Араларынан екі топқа ортақ ойын жүргізуші тағайындалады. Ойынға ұзын арқан таңдап алынады. Ортасынан 1—1,5 метрдей ашық орын қалдырылып, арқан әрбір 40—50 см. сайын түйіледі. Ортадан екі топты бөліп тұратын көмбе сызығы сызылады. Әр ойыншы бір-бір түйіншектен ұстап, бір-біріне қарсы қарап тұрады. Ойын басқарушының белгісімен басталады. Ортадағы көмбе сызықтан қай жақтың ойыншысы тартып өткізілсе, сол топ жеңіліп, оны тартып өткізген жақ жеңіске жетеді. Ойын осылай жалғаса береді. Ойын жастарды коллектившілдікке, бірлесіп іс-әрекет жасауға, дене күштерін молықтырып, білектерін сомдай түсуге, шынығуға баулиды.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Кім түртті?

**«Кім түртті?»** — ұлттық ойын.

Жаздыгүні жастар ауылдың сыртына шығып, ойнап-күліп көңілдерін көтереді. Өз арасынан беделді біреуді ойын басқарушы етіп белгілейді. Ол келген адамдардың бәрін қатарластыра отырғызады. Сонан кейін оларды қайтадан біртіндеп тұрғыза береді. Мұнан соң басқарушы қалаған бір ойыншыны ұстайды да оның басын төмен иіп еңкейтіп, екі қолымен иығынан басып тұрады. Сонда ол төңірегін мүлде көре алмайды.

Бұл кезде ойынға қатынасушылардың бәрі жабыла барып, оны кезек-кезек түртіп қалады да, тым-тырыс тұра береді. Ал басқарушы одан: «Сені кім түртті? деп сұрайды. Егер ол бірінші болып түрткен ойыншының атын дәл атаса, түрткіден босатылады да аты аталған адам оның орнына келеді.

Егер ол алғаш түрткен ойыншының атын дәл басып атай алмаса, бір ауыз өлен айтып, жазадан құтылады. Түрткен ойыншының атын таба алмаса және өлең де айта алмаса, екі қабаттап есілген сүлгімен бес рет соғылады немесе басқа жаза тартады. Ойын қайталанып, жалғаса береді. Ойын жастарды сезімталдыққа баулиды, өнерпаздық, творчестволық қабілеттерін дамытады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Бүркіт (ойын)

**«Бүркіт»** — бұл ойын дене шынықтыру, спорт залында, мәдениет үйінде өткізіледі. Ертеде үйде өткізілетін болған. Ойынды жүргізу үшін биіктігі 25—30 см. орындық не спортшылар отыратын ұзын орындық — сәкі қажет болады. Сол орындықтың үстіне шығып, жүресінен отырған ойыншы, екі аяғының арасынан екі қолын әлгі орындыққа не сәкіге тіреп, еңкейіп барып, жерде жатқан тақияны аузымен тістеп алуы қажет. Бұл ойынды орындағанда адамның екі тізесі шалқайып сыртына қарай көтеріледі де, дене салмағы екі қолының білегіне түседі. Ойын дене шынықтыруға, оның қуатын жетілдіре түсуге қолайлы.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары