open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ханна Арендт

**Ханна Арендт** (ағылш. Hannah Arendt; 1906 ж. 14 қазан, Ганновер, Германия империясы – 4 желтоқсан 1975 ж., Нью-Йорк, АҚШ) - неміс саясаттанушысы, тоталитаризм туралы мәселелердің маманы. Саяси шиеленіске, нацизмнің аяққа тұруымен байланысты қызығушылықты тудырды. Осының әсерінен ол Германиядан кетуге мәжбүр болды.

1940 жылы ол АҚШ-қа табан тіреді. Чикаго университетінде профессор, әлеуметтік зерттеу мектебінде дәріс берді. Калифорния, Принстон және Колумбиялық университетте белді қызметтер атқарды.

1951 жылы "Тоталитаризмнің қайнар көзі" еңбегі жарияланғаннан соң Ханна Арендт әлемге танылды. Еңбекте нацизм мен сталинизмді дәстүрлі үлгідегі басуға үқсамайтын жаңа замандағы мемлекеттік үлгі, ал тоталитаризм - өз елінің ішінде шектеусіз билікке ұмтылады деп көрсетеді.

"Террордың тотальдығы - тоталитаризмнің ең қажет элементі, - дей келе Ханна Арендт, - мүндай тотальдық қоғамның кейбір өкілдерінің қолдауымен қамтамасыз етілген" деген қорытындыға келген.

## Басты еңбектері
* The Origins of Totalitarianism, 1951.
* The Human Condition, 1958.
* On Revolution, 1963; русский перевод.
* Банальность зла: Эйхман в Иерусалиме (Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil, 1963).
## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Лепидобластық құрылым

**Лепидобластық құрылым** - кристаллобластық құрылымның түрі, онда қабыршақты және тілімшелі минералдар басым болады. Лепидобластық құрылым тақтатастарға, грейзендерге тән. Синонимі: қабыршақтық құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Зоологиялық диагностика әдісі

**Зоологиялық диагностика әдісі** — топырақ құрамындағы және жеке топтағы топырақ құрамындағы омыртқасыз жәндіктерді биологиялық индикатор немесе негізгі көрсеткіш ретінде пайдалану. Топыраққа қатысты биологиялық диагностика әдісінің бір түрі.

## Зоологиялық мелиорация

**Зоологиялық мелиорация** — табиғи және антропогендік объектілердің жай күйін жақсартудың зоологиялық тәсілдерін қолдану арқылы мелиорациялық құрылыстың жұмыс істеуін жақсартуға бағытталған шаралар жүйесі. Мелиорациялық жүйе имараттарын — тоғанды, каналды, су қоймаларын, жылу электр станциясының су қоймасын және т.б. Таза ұстау үшін омыртқалы және омыртқасыз жануарларды пайдалану.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аристократия

**Аристократия** (, *«ең таңдаулылардың билігі»*;  – *«текті, асыл текті»*,  – *«билік, күш»*) — мемлекеттік басқару нысаны, онда билік қоғамның таңдаулы, текті топтарының қолында болады. Бұл басқару түрі жеке мұрагерлік билікке негізделген монархиядан, жеке сайланатын билікке негізделген тираниядан немесе демократиядан ерекшеленеді.

Термин шыққан Ежелгі Грекияда аристократия бастапқы мағынасында «ең таңдаулылардың үстемдігі» деп түсіндірілген. Мұнда әрбір аристократ белгілі бір ізгі қасиеттерге ие, қоғамның өзге мүшелерінен артық саналған. Осыған ұқсас көзқарастар ортағасырлық Батыс Еуропада (рыцарлық ізгі қасиеттер ұғымы) және Ежелгі Қытайда (алты өнер ілімі) да кездескен. Бұл түсініктер бойынша аристократ белгілі бір ұжымда, рудың, қаланың, аймақтың немесе мемлекеттің шеңберінде ең лайықты тұлға ретінде қабылданған.

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет түрлері
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кеме жүзетін канал

250 px|thumb

**Кеме жүзетін канал**  — жер бедерін тиімді пайдалану мақсатында жүргізілген белгілі қимадағы жасанды канал. Кеме жүзетін канал су көлігі магистралы кұрамына кіреді. Олардың пішіні мен көлденең қимасының өлшемі кемелердің үлкен, кішілігіне (габариты) және қажетті мүмкіндік ағын жылдамдығына байланысты болады. Кеме жүзетін канал ағын жылдамдығын, шлюздеу кезіндегі су өтімі шығыны, каналдың ұзындық бойындағы сүзілуі мен канал бетінен буланып кететін су көлемін есепке ала отырып анықталады. Әдетте, ондағы ағын жылдамдығы аса үлкен болмайды. Кеме жүзетін каналдағы ең жоғарғы ағын жылдамдығы қойылатын талаптарға сәйкес және кеменің жүзу қозғалысынан (су ағыны) Ук артық болмауы тиіс, ол 0,9 алмағайып жылдамдықта Кк 

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Агностицизм

**Агностицизм** - ( — беймәлім, танылмаған) - объективті әлемді, ақиқаттың объективті белгісін мойындауды жоққа шығаратын, оларды жай елес етіп түсіндіру арқылы ғылымның рөлін шектейтін, табиғи, соның ішінде әлеуметтік процесс заңдылығы мен заттың мәнін түсіну мүмкін емес деп есептейтін философиялық ілім.

Агностицизм ұғымын XIX ғасыр діни сайыстарда ғылыми көзқарасты айқындаушы ретінде *[[1869]]* жылы Т. Гексли енгізген. Агностицизмнің қайнар көздері - скептицизм, Зенонның апориялары. Д.Юм ілімі, И.Канттың антиномиялары агностицизм негізгі көзі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Эпистемология
Санат:Агностицизм
Каолиндену, каолинитгену

**Каолиндену, каолинитгену**— гидротермалық және экзогендік процестерде каолиндік минералдардың (каолинит, диккит, накрит, галлуазит) метасоматоз жолымен түзілуі. Каолинденуге негізінен алюмосиликатты жыныстар ұшырайды. Каолиндену туынды кварциттер, аргиллизиттер қалыптасуына тән. Каолиндену процесі күкірт, көмір қышқылды, галогендік ерітінділердің, гуминдік кышқылдың әсерінен жүреді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Теңіз террасасы

**Теңіз террасасы** — теңіз жағалауында құрлықтың тектоникалык көтерілуінен немесе теңіз деңгейінің эвстатикалық төмендеуінен қалыптасады.Абразиялық немесе аккумуляциялық жазықтардың қалдығы. Биіктіктері әр түрлі.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Жалтырату (тегістеу)

**Жалтырату** (тегістеу) - 1) тау-жыныстардың жекелеген бөлшек беттерінің табиғи жағдайда бір-біріне үйкелуі салдарынан жалтырай өңделуі яки тегістелуі; 2) кейбір таужыныстар әдейі жүргізілетін әрекеттер жиынтығы; табиғи түзілімдерді жасанды түрде тегістеу мен минералдарды арнаулы әдістер көмегімен зерттеу немесе әр түрлі асыл тастар мен әшекей тастарды яки барша кұлпырмаларды жасанды түрде өндеу (әрлеу және әсемдеу) мақсатында яки жылтырату шаралары түрлі- түсті жоңғыштар арқылы жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Теңіз түбінің геоморфологиялық картасы

**Теңіз түбінің геоморфологиялық картасы** — су асты бедерінің
морфологиясын, генезисін және даму
тарихын бейнелейтін карта; бірнеше типі
бар. Жалпыға ортақ шартбелгісі жоқ.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Файлдық жазба

**Файлдық жазба** (Файловая запись; file record) — кейбір дискілік файлға сәйкес келетін файлдық бас кестедегі жазба.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кеме жүзетін терендік

**Кеме жүзетін терендік**  — кемелердің суға белгілі мөлшерде бата отырып өтуі мүмкін болатын су жолының терендігі. Фарватердің ұзындығы бойындағы ең кіші Кеме жүзетін терендік нормаландыратын тереңдік деп аталады. Кеме жүзетін терендікті арнаулы қызметкер-мамандар әрбір өзен, көлдегі кайраңдарды, су астының иірімдері мен жартастарды белгілей отырып картаға және журналдарға бойлық және ширектерге түсіреді. Олардың негізгі мақсаты, жүк, кәсіпшілік, арнайы қызмет кемелерінің ауырлық салмақтарын, жүк тасымалдау мүмкіндігін, флотты пайдалануға байланысты міндеттерді есепке алу арқылы кеме жүзетін тереңдікті анықтау больп табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Теңіз түзілімдерінің жіктемесі

**Теңіз түзілімдерінің жіктемесі** — қазіргі теңіз түзілімдерін
топтарға, типтерге және типшелерге бөлу
жүйесі. Ең соңғы Т.т.ж. кешенді (литологиялық) сипатты, шөгінділердің заттық генетикалық және түйірөлшемдік құрамдарын ескереді (Страхов, 1953; Безруков және Лисицын, 1960). Бұл жіктеме бойынша қазіргі шөгінділердің негізгі генетикалық топтары бөлінеді:терригендік, биогендік, вулканогендік, хемогендік,полигендік; заттық құрамының басты құрамбөліктері бойынша (сандық талдау негізінде) — сынықты,сазды,окті,кремнийлі, темірлі және т.б. шөгінділерге бөлінеді, оларда бұл құрамбөліктердің
мөлшері мен генезисі әрі карай нақтыланады (мыс., әкті фораминиферлі шөгінділер, аз кремнийлі диатомды шөгінділер
және т.б.). Түйірөлшемдік құрамы (басым фракциясының өлшемі немесе кейде бөлшектердің медианалық диаметрі)
бойынша параллель жіктеу жүргізіледі:
зор сынықты шөгінділер (жақпартас,шойтас,малтатас,гравий),құмдар (ірі, орташа,ұсақ), құмайттар (ірі, ұсақ) және пелит
(лай) шөгінділер мен олардың аралас типтері.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Аграрлы қоғам

**Аграрлы қоғам**
- ауылшаруашылығы үстемдік еткен қоғамның тарихи дамуының индустрияға дейінгі сатысы. Өндіріске дейінгі, яғни аграрлы қоғам мен индустриалды қоғамның аражігін ажыратуда неміс әлеуметтанушысы Ф.Тённистің еңбегі зор. Ол өзінің "*Қауым және қоғам*" деген еңбегінде қоғамды ауыл қауымы (Гемайншафт) және қалалық өндіріс қауымы (Гезелыпафт) деп екіге бөледі.

Біріншісіне, қауымдық принциптердің, дәстүрлі әдеттердің, жазылмаған заңдар мен сенімдердің; шектеулі, жетілмеген, артта қалған мамандықтардың; діни құндылықтардың; отбасы, көрші-қолаң, қауым сияқты әлеуметтік институттардың үстемдігі тән. Тарихта алғашқы аграрлы қоғам Ежелгі Мысырда пайда болды. Аграрлы қоғам аясында мемлекеттер, оның әскері, бюрократия, қаржы жүйесі, жазу пайда болып, сауда мен кәсіпшілік дамиды, ал отбасы бұрынғы негізгі өндіріс ошағы күйінде қала береді. Аграрлы қоғам қазіргі мағынасы - қазіргі индустриялық және постиндустриялық қоғамдарға қарама- қайшы қолданылатын дәстүрлі, артта калған, анайы, консервативті, жабық, еркіндігі жоқ қоғамдар.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Кабак

thumb|right|250px
**Кабак** (көне) — спиртті ішімдіктер сататын төменгі разрядты кәсіпорын (арақхана).

## Тағы қараңыз
*Арақ

## Дереккөздер</span>


Санат:Кәсіпорындар
Каботаж

**Каботаж** (французша: cabotage) қандай да бір мемлекет тасымалдаушысының басқа бір мемлекет аумағында орналасқан екі пункттің арасындағы жүк тасымалдауын білдіреді. 

Әуелде, каботаж ұғымы теңіз тасымалы терминологиясында туындап, бір ел аумағына тиесілі порттар арасындағы кеме қатынасын білдірген.  Үлкен каботаж (әр теңіздегі порттар арасында жолаушылар мен жүк тасымалдау) және кіші каботаж (бір теңіздің порттары арасындағы тасымалдар) деп бөлінген.

## Дереккөздер</span>


Санат:Халықаралық сауда
Санат:Жүк тасымалы
Кабул (тұздық)

**Кабул** — ор түрлі дәмдеуіштер қосылып соядан дайындалған өткір, ащы тұздық. Ауғанстандағы Кабул қаласының атымен аталған.

## Дереккөздер</span>
Әлеуметтік құрылым

**Әлеуметтік құрылым** - [лат. structura - құрылым] - қоғамның немесе әлеуметтік топтың ішкі құрылымы, әлеуметтік топ, институттар мен олардың арасындағы өзара қатынастардың реттелген жиынтығы.

Әлеуметтік құрылым негізінде еңбектің қоғамдық бөлінісі, ерекше қажеттіліктер мен мүдделердің, ережелер мен рөлдердің, өмір салтының және әртүрлі әлеуметтік топтардың болуы жатады. Әлеуметтік құрылым ұғымы "таптық қүрылым" ұғымынан әлдеқайда кең, өйткені ол қоғамды тек таптарға емес, сонымен қатар басқа да әлеуметтік топтарға, жіктерге бөледі. Әлеуметтік құрылым қоғамның түтастығын және түрақтылығын сақтауда аса маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік құрылым мәселелерін әлеуметтік жіктелу теориясы қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтік жүйелер
Кавалер

**Кавалер** () — 
# Oрденмен марапатталған адам;
# Oрта ғасырда — рыцарьлық орден мүшесі; рыцарь, сері, Италия мен Испаниядағы дворяндық титул.

Сурет:Ordre du Merite Saharien Chevalier ribbon.svg|Кавалер орден
Сурет:Ordre du Merite militaire Chevalier ribbon.svg|Кавалер орден
Сурет:Ordre du Merite Postal Chevalier ribbon.svg|Кавалер орден
Сурет:Ordre du Merite artisanal Chevalier ribbon.svg|Кавалер орден
Сурет:Ordre de l'Economie nationale Cavalier ribbon.svg|Кавалер орден


## Дереккөздер</span>


Санат:Шендер
Санат:Тарих
Әлеуметтік мәдениет

**Әлеуметтік мәдениет** - [лат. cultura - өңдеу, тәрбиелеу] - барлық адамдарға ортақ, нақтылы бір өмір салтымен байланысты, бүкіл қоғам немесе әлеуметтік топ аясындағы әлеуметтік реттеуге қызмет ететін қүндылықтар мен ережелер, дүниетаным жүйелері.

Әлеуметтік мәденнет қоғамдық өмірді үйымдастырады, сол қоғамның немесе әлеуметтік топ мүшелерінің бірегейлік, бірлік сезімдерін оятады. Қазіргі американдық әлеуметтанушы Н. Смелзердің пайымдауынша, жануарлардың генетикалық бағдарланған мінез-құлқы қандай қызмет атқарса, мәдениет адам өмірінде дәл сондай маңызды қызмет атқарады. Әлеуметтік мәдениет адамның қол жеткізген барлық табыстарын қамтитын, қоғаммен және әлеуметтік топпен мойындалатын әрі сіңірілетін көп қырлы, кең, күрделі құбылыс. Ол материалдық (ғимараттар, құрылғылар, еңбек құралдары, кітаптар, суреттер, тұрмыс құралдары, діни ордалар, табынатын орындар, әшекейлер) және материалдық емес, рухани (білім, пікірлер, заңдар, ережелер, құндылықтар, тіл, дәстүр, салт жоралары) түрінде көрініс табады. Ата-баба жасап, ұрпағына қалдырған мәдениеттің бөлігі мәдени мұра болып табылады. Егер кейбір жағдайларда бүкіл қоғамның емес жекелеген әлеуметтік топтардың мәдениеті жайлы сөз қозғалса, онда субмәдениет деген ұғым пайдаланылады. Субмәдениет түрлерінің бірі - контрмәдениет - қоғамның кейбір топтарының Әлеуметтік мәдениетті жалпы қоғамның басым көпшілігінің үстем мәдениетіне қарсы тұруы (мысалы, жастардың бір бөлігінің Әлеуметтік мәденнеті).

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтік мәселелер
Санат:Мәдениет
Кагор

thumb|right|250px|Кагор
**Кагор**— десерттік шараптар типі. Франциядағы Кагор қаласының атымен аталған. Жүзімнің бояуы қанық қызыл Саперави, Матраса. Морастель, Каберне-Совиньон сорттары нан дайындалады. Жүзім қант құрамы кемінде 20% болғанда жиналып, өңдеуге алынады. Кәдімгі кагорларда спирт пен қант теңдей шамада 16%-дан болады. Маркалы түрлері 3 жылда бабына келеді. Оларда спирт 16%, қант 18-25% аралығында болады.

## Тағы қараңыз
*Арақ
*Спирт
## Дереккөздер</span>


Санат:Шараптар
Казино

thumb|right|250px|Монте Карло қаласындағы Казино
thumb|left|250px|Казино Бад Киссинген
**Казино**— қала сыртында немесе курортты жерлерде болатын ойын үйі; рестораны бар көңіл көтеретін орын. Ірі казино нысандары әртүрлі құмар ойындарынан қонақтарды тартатын, санаттарға бөлінген әмбебап дүкен сияқты. Кейбір казинолар вестибюльді орнатумен қатар, үлкен ставкалары бар жоғары роликтерге арналған ойын залдары деп те аталатын VIP бөлмелерді қосады.

Казинода сағаттар да, терезелер де жоқ, шамдар да күндіз-түні ойнап, уақытты ұмытатындай етіп ең қолайлы деңгейге әдейі реттелген.

## Тағы қараңыз
*Ресторан
*Кафе
*Клуб
*Бильярд
## Дереккөздер</span>


Санат:Казино
Әлеуметтік мимикрия

[thumb| [mimicry ]]
**Әлеуметтік мимикрия** - [ағылш. mimicry - еліктеушілік] - қандай да бір табысқа, пайдаға қол жеткізу үшін қоршаған әлеуметтік-саяси ортаға, өмірде қалыптасқан жағдайға бейімделу. Сараптамалық түсінікте әлеуметтік мимикрия - "басына күн туған", қызмет ету жағдайы қиындаған топтардың сақталып қалуы, өмір сүруіне мүмкіндік туғызатын әлеуметтік-саяси сипаттағы қорғанушы және ыңғайланып, бейімделуші шаралардың кешені.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Мимикрия
Какаовелла

**Какаовелла** — какао бұршақтарының ұсақталған қауызы.

Өнімнің 17 % өзек және 3-4 % майлар болады. Негізінен малды қоректендіруге пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Шоколад
Какао бұршақтары

нобай|Какао жемісі
нобай|Ішіндегі какао бұршақтары
нобай|Какао бұршақтары
**Какао бұршақтары** — какаоның жемістеріндегі дәндер, әр жемісте 30-50 шақты дән болады.

Олардан какао майы мен какао ұнтағы, ал кейін шоколад дайындалады.

## Какао бұршақтарын ферменттеу
Ағаш жәшіктерге салынған бұршақтар үстінен банан жапырақтарымен жабылып, ашық жерде бірнеше күнге қойылады. Жеміс жұмсағындағы ферменттер мен күн сәулесінің өсері және ашытқы микрофлорасы ферменттік-микробиологиялық ашыту процесін 3-6 күн жүргізеді. Бұршақтардың температурасы 50° С- қа дейін көтеріледі. Ашытудың нәтижесінде бұршақ жұмсағындағы қантты заттар спирт пен көміртек диоксидіне айналады. Ферменттеу кезінде какао бұршақтары өнбейтін болады, қабығы жылдам алынады. Бұршақтардың түсі қоңырланады. Ферменттеуден кейін бұршақтар кептіріледі.

## Какао бұршақтарынан алынатын өнімдер
Какао бұршақтарынан шоколадты және майлы глазурь, сұйық какао (тартылған какао), какао ұнтағы және ұнталған какаовелла алынады.
* Шоколадты құйма — какао бұршағының өніміне қант араластырып, осы қоспаға дәмдік және хош иістік заттар қосу арқылы алынатын өнім. Қоспаларға құрғақ сүт, ұнталған жаңғақ дәндері жатады. Сонымен бірге барлық құймаға ванильді эссенция салынады. Шоколадты құйманың тұтқырлығын төмендету үшін сұйылтқыш болып есептелетін — фосфатидті концентрат қосылуы мүмкін. Шоколадты құйма. кәмпиттердің, карамельдердің, зефирдің, мармеладтың және т.б. өнімдердің үстіне құюға қолданылады. Шоколадты құйма қатты немесе сұйық күйінде шығарылады. Түсі ашық қоңырдан қара-қоңырға дейін, қатты кезінде сырты ақшылдануы мүмкін.
* Майлы құйма. Майлы негізі — кондитер майы. Осы майдың үстіне қант ұнтағын, какао ұнтағын, ұнталған сояны, құрғақ майсыздандырған сүтті, ванильді эссенцияны қосады. Мұндай құйманың төрт түрі шығарылады. Біріншісінің құрамында ұнтақталып қуырылған соя дәндері бар; екіншісінде — какаовелла, үшіншісінде какаовелладан басқа иіссіздендірілген соя ұны; төртіншісінде — какао ұнтағымен бірге құрғақ майсыздандырған сүт бар кәмпит сауыттарына құйылады. Түсі ашық Қоңырдан қоңырға дейін, қатты немесе сұйық күйінде шығарылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар мен сусындар
Санат:Шоколад
Файлды түрлендіру

**Файлды түрлендіру** (Преобразование файла; file conversion) — файлдың ішкі мазмұнын өзгертпей, оның тек басқару кодтарын алмастырып, басқа пішімге түрлендіру.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Калориметр

220px|нобай|оңға|Калориметр
**Калориметр** *([[латын тілі|латынша]]: calor - жылу, ыстық және метр)* — әр түрлі физикалық, химиялық және биологиялық процестер кезінде денелерден бөлінетін немесе олардың қабылдайтын жылу мөлшерін өлшейтін аспап.

## Дереккөздер

Санат:Физика құралдары
Санат:Термодинамика
Калориялық

**Калориялық** (Калорийность) - азық өнімдерінің немесе тамақтану рационының энергетикалық құндылығы; 100 грамдағы ккал-мен белгіленеді; бір кг қатты немесе бір текше метр жану газының толық жанғандағы бөлген жылуы.

## Тағы қараңыз
*Калория
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Әлеуметтiк статус

**Әлеуметтiк статус (мәртебе)** - қоғамдағы жеке түлғалар мен әлеуметтік топтардың қандай да бір қүқықтар мен міндеттер жиынтығымен байланысты жалпы жағдайы.
Әлеуметтiк статус- жеке түлғаның немесе әлеу¬меттік топтың Р.Мертон "статустық жиынтық" деп атаған қоғамдағы дәрежесінің, кәсібінің, білігінің, лауазымының, материалдық жағдайының, саяси ықпалының, партиялық және кәсіподақтық мүшелігінің, іскерлік байланыстарының, үлтының, діншілдігінің, жасының, отбасылық жағдайының, туыстық байланыстарының интегралды көрсеткіші. Әлеуметтiк статус таңылған, яғни, субъектінің әз қалауынсыз, әдетте, туа бітті (нәсіл, жыныс, жас, ұлты) және жеке түлғаның өз күшімен қол жеткізген табыстары болып екіге бөлінеді. Сондай-ақ жеке түлға аралас, яғни, жоғарыда аталған екі түрінен қүралған Әлеуметтiк статусқа ие болуы мүмкін. Әдетте жеке түлғаның бір мезгілде бірнеше әлеуметтік статусы болады, бірақ соның ішінде біреуі (мысалы, қызметі) негізгі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Татьяна Васильевна Ксенефонтова

** Татьяна Васильевна Ксенефонтова **  - Абайдың замандасы. Күйеуі Ксенефонтов Ысқақ Құнанбайұлы Қызылмола болысын басқарғанда соның хат тіркеушісі болып қызмет атқарған. Абай Семейге келгенде осы кісінің үйінде жиі болған. Ксенефонтова Мағауия, Кәкітай, Ғабидолла үшеуі түскен суретті, өзінің Абай туралы естеліктерін 1950 ж. музейге тапсырған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
КСРО халықтарының философиялық және қоғамдық-саяси ойы тарихының очеркі

**«КСРО халықтарының философиялық және қоғамдық-саяси ойы тарихының очеркі»**, «Очерки по истории философской и обідественно-политической мысли народов С С С Р» - 2 томдық академиялық еңбек. 1955-56 ж. орыс тілінде жарық көрген. Жалпы редакциясын басқарған - Г. С. Васецкий т. б . Кітаптың 2-томындағы «19 ғ-дағы Қазақстан мен Орта Азия халықтарының қоғамдық-саяси және философиялық ойы» атты 31-тарауында 19 ғасырдағы қазақтың аса көрнекті ағартушы-демократтары  Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаевтардың қоғамдық-саяси, философиялық көзқарастары қаралған. Авторлар - Н. Жанділдин мен Е. И. Шехтерман ақын өлеңдері мен ғақлияларын талдай келіп, таным тұрғысынан алғанда Абай көзқарастарының негізі материалистік болғанын дәлелдейді. Ақынның философиялық көзқарасындағы қайшылықтар дінге деген екі ұдай көзқарасынан туғандығына тоқталады. Мақала Абайдың шығармашылығы мен дүниетанымындағы қайшылықтарға, бір ізділіктің жоқтығына қарамастан, қазақ халқының алдыңғы қатарлы мәдениеті мен қоғамдық ойын дамытуда үлкен қызмет атқарғанын көрсете білген. Кітап көлемі 56 баспа табақ, 20 мың дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны

**Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны** — Қазақстан мемлекеттік рәміздерінің бірі, Менің Қазақстаным әніне негізделген.

Республиканың қазіргі әнұраны 2006 жылғы 6 қаңтарда қабылданды. «Менің Қазақстаным» әнұран ретінде алғашқы рет Нұрсұлтан Назарбаевтың ұлықтау рәсімі кезінде орындалды.

## Мәтіні
Қазақстанның бейресми әнұраны атанған Шәмші Қалдаяқовтың "Менің Қазақстаным" әнінің мәтіні аз кем өзгертілді. Мәтін авторы ретінде Н.Назарбаев өз ұсыныстарын енгізді. Ол алғаш рет Нұрсұлтан Назарбаевтың ұлықтау рәсімі кезінде орындалды.

## Тарихы
### Қазақ КСР әнұраны

1943 жылы Қазақ КСР-ның алғашқы Мемлекеттік Әнұранын жасауға байқау жарияланған болатын. Соңғы нұсқасы ретінде Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский мен Латиф Хамидидің әуеніне жазылған Әбділда Тәжібаевтің, Қайым Мұқамедханов, Ғабит Мүсіреповтің мәтіні қабылданды. Кейбір деректер бойынша сол әнұран мәтінінің толыққанды авторы Қайым Мұқамедханов болып табылады, ал басқа авторлардың үлесі мәтін басындағы «ер қазақ»-тан «біз қазақ»-қа ауыстыруымен шектеледі. Әнұран 1945 жылы бекітілді. Кеңестік дәуірдегі әнұранының сөзі коммунистік идеология талабына сай, жалған оптимистік рухта жазылған еді.

### 1992–2006 жылдардағы Қазақстан Республикасының әнұраны

Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақтардың бірнеше ұрпақтарының көпғасырлық арманы — азаттық пен зайырлылықты бейнелейтін жаңа әнұранын әзірлеу қажеттігі туындады.

Соған байланысты 1992 жылы республика әнұранының мәтіні мен әніне конкурс жарияланды. Комиссия іріктеуіне барлығы 750 жоба келіп түсті. Конкурста төрт ақынның: Мұзафар Әлімбаев, Қадыр Мырза Әлі, Тұманбай Молдағалиев және ақын Жадыра Дәрібаеваның бірлесіп жазған мәтіні жеңіске жетті. Әнұран әні сол күйінде қалдырылды, алғашқы авторлары Мұқан Төлебаев, Евгений Брусиловский және Латиф Хамиди еді.

## Тағы қараңыз
* Қазақстан елтаңбасы
* Қазақстан туы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекеттік рәміздері
Санат:Ұлттық әнұрандар
Әрiптестiк

**Әрiптестiк** - қандай да бір ортақ мүддені көздеген, үзақ мерзімді бүл субъектілердің саяси бағдарларымен сәйкестігіне негізделген немесе қысқа- мерзімді - күнделікті күйкі тірліктерді шешу үшін ортақ іс-әрекет cтуден түратын қарым-қатынас түрі. Әріптестіктің ерекшелігі - әріптестердің әрқайсысының іс-әрекет барысында өз дербестігін сақтауында.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кудашев В. А.

**Кудашев В. А.** - князь. Қазақ халық әдебиетінің үлгілерін жинауға атсалысқан. Кудашев қазақ әдебиеті мұраларын Садуақас Мұсаұлы Шормановтың қолжазбасынан көшіріп алып, «Қырғыз әндері мен аңыздарының аудармасы» деген атпен (1897)' Санкт-Петербургтегі географиялық қоғамның архивіне тапсырған. Онда Абай өлеңдері де бар. Қолжазбаның фото-көшірмесі Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Ресей тарихшылары
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Әлеуметтік-саяси бейімделу

**Әлеуметтік-саяси бейімделу**- әлеуметтік және саяси субъектілердің арнайы қүралдардың кәмегімен сыртқы жағдайлардың өзгеруіне, қоршаған ортаға қалыптасып, белсенді бейімделу процесі. Әлеуметтік-саяси бейімделу адам немесе басқа әлеуметтік не сая¬си субъект жаңа әлеуметтік-саяси ортаға түскен кезде аса қажет. Оған әлеуметтік- саяси әрекеттесудің, қүндылықтардың, ережелердің өзіне беймәлім жаңа түрлерін игеруге тура келеді. Әлеметтік-сая- си бейімделу - күрделі, қиын әрі қайшылықты және сонымен қатар аса қажет процесс. Қоғам, мемлекет, қоғамдық-саяси үйымдар, партиялар, әлеуметтік және саяси топтар, бірлестіктер, әлеуметтік- саяси бейімделу қабілеті мен қүралдарынан айырылған жағдайда дамып, тиімді қызмет ете алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ольга Дмитриевна Кужеленко

**Ольга Дмитриевна Кужеленко** (1911 жылы туған)- суретші. 

Кескіндеме саласында жұмыс істейді. Ол «Абай және жатақтар» (1944, майлы бояу, кенеп, сақталған орны белгісіз) картинасын жазды. Авторда сақталған осы жұмыстың нобайында (майлы бояу, картон) Абайдың киіз үй сыртында айналасындағы адамдармен әңгімелесіп отырған көзі бейнеленген. Кужеленко кейінірек «Абай әні» (1954, кенеп, майлы бояу, Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында) жұмысын жазды.

## Дереккөздер


Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Сергей Васильевич Кукуруза

**Сергей Васильевич Кукуруза** (1906-1979) - суретші, педагог.

Графика саласында жұмыс істеді. Ол «Домбыра ұстап отырған Абай» (1951, жеке адамның меншігінде), «Абай Құнанбаев» (1954, И. Райымбергеновтың меншігінде), «Абай дала төсінде» (1954, жеке адамның меншігінде), «Абай атындағы опера және балет театры» (1957, Ә. Қастеев атындағы өнер мұражайы қорында) атты тақтайға салынған портрет, гравюралардың авторы. «Абай Құнанбаев» атты портретінде кешіп бара жатқан бұлт арқылы ақынның көңіл-күйіндегі толқыныстарын бейнелеген.

## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:1979 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Канализация

thumb|right|250px|Канализация
**Канализация** — қабылдап алып, тазартқыш ғимараттарға жеткізетін инженерлік құрылыстар, жабдықтар мен санитариялық шаралар кешені. Ағынды суларды елді мекендер аумағынан әкететін жер асты құбырлар жүйесі канализациялық желі деп аталады.

## Тағы қараңыз
* Санитарлық торап

## Дереккөздер

Санат:Канализация
Санат:Санитария
Санат:Су шаруашылығы
Канистра

thumb|right|250px|Канистралар
* **Канистра** — жанармай мен майларды сақтап, тасымалдауға арналған үлкен емес, көбінесе 20 л, кендік.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Петр Евлантеевич Куценко

**Петр Евлантеевич Куценко ** (1940 жыл туған) - суретші, мүсінші. Монументті мүсін мен сәндік қолөнер саласында жұмыс істейді. Ол Қарағанды облысы, Егіндібұлақ ауданы, Абай атындағы совхоздағы 1968 ж. орнатылған «Абай» ескерткішінің авторы (бетон). Онда ақын қолына кітап ұстаған қалпы, бүкіл тұлғасымен бейнеленген. Ескерткіш мүсіннің дәлдігімен, көлемінің ыңғайлылығымен, айқын портреттік ұқсастығымен ерекшеленеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Accord (тіл мектебі)

1988-ші жылы құрылған **Accord' тіл мектебі** - шетелдіктерді француз тіліне оқытуға маманданған оқыту орталығы. Жыл сайын ол әлемнің 50-ден астам мемлекетінен 5 мыңға жуық оқушыны қабылдайды. Аталмыш мектеп француз тілін  және де шет тілін (le label " Qualité français langue étrangère ") оқытуда, сонымен бірге оқушыларды қабылдау мен орналастыру, мектептің орналасуы, оқытушылардың біліктілігі, оқытудың әдістемесі мен білім беру процесіндегі менеджмент сияқты сатылардың мейлінше озық үлгілерін пайдалануға байланысты Сыртқы Істер Министрлігі мен Білім Министрлігінің сапа белгісімен атап өтілген.

## Тарихы

Мектеп *Grands Boulevards* көшесіндегі ескі қалалық қабырғаның орнындағы әдеттегі париждік ғимаратта орналасқан. Аталмыш көше бұған дейін Boulevard de Crime деп аталған болатын, ол өзінің көптеген театрларымен, мейрамханаларымен және трактирлерімен танымал болатын-ды,  Жорж-Эжен Осман (*Baron Haussmann*) сынды баронның жұмысының арқасында бұл жер қайта жаңғырды. Барон Париждің қалалық жоспарының құрылымына жарық беретін (діңгектік) ойды енгізіп оңтайландырған еді.

## Оқытудың әдістемесі

Мектептің алға қойған басты міндеті оқушылардың күнделікті өмірде орын алатын түрлі жағдайлармен танысуынан, оқушыларғдың өздерінің туған тіліне қатысты тілдік тәжірибесін француз тіліне көшіруге мүмкіндік беретін оқытудың түрлі басым бағыттарын дайындауынан тұрады
.

Грамматика сабақ өткізудің түрлі кезеңдеріндеріндегі тапсырмалар мен жаттығулар, жағдайлар, түрлі ойындар арқылы беріледі.  

## Әкімшілік

Бас директор: François Pfeiffer

## Түсініктемелер

## Сыртқы сілтемелер
* (Ағылшын тілі)
*  (Ағылшын тілі)
* (Ағылшын тілі) 
* FLE Quality Label (Ағылшын тілі) 

Санат:Тілдер
Күлбадан Абайқызы

**Күлбадан Абайқызы** (1862-1932) - Абайдың бәйбішесі Ділдәдан туған қызы. 

Оны Абай жас кезінде Семейге орыс мектебінде оқытқан. Күлбадан Дүтбай Уандықұлының інісі Дүйсекеге тұрмысқа шыққан. Дүйсеке өлген соң Күлбаданды әмеңгерлік жолмен Дүтбай алған. Күлбадан Дүйсекеден - Хамза, Дүтбайдан - Мүкен, Мұхтар, Мұштар, Мәкен, Қадиша деген балалары тараған. 

Күлбадан туралы мәліметтер Абайдың Семейдегі әдеби-мемориалдық музейі қорында сақтаулып келеді.

## Дереккөздер


Санат:1862 жылы туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Капиляр

**Капиляр**—
# Iшкі арнасы өте жіңішке түтік (физ.);
# Mайда қан тамыры (анат.).

## Тағы қараңыз
*Жүрек
*Қан
## Дереккөздер</span>


Санат:Медицина
Санат:Анатомия
Санат:Физика
Күлзипа Исрайылқызы

**  Күлзипа Исрайылқызы ** (1925 - 2014) – Абайдың шөбересі. Педагог, ақын, Ақылбайдың ұлы Исрайылдан туған. Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында тұрады. Оның «Ұрпақ сөзі», «Ескерткіші атамның» сияқты өлеңдері Абайдың Семейдегі мемлекеттік қорық-музейінің қорында сақтаулы. Әке-шешесі тұтынған дүние-мүліктерді музей қорына өткізген. 2014 жылы 6 шілдеде қайтыс болды. Күлзипа апамыздың сүйегі  Зайсанда жерленді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1925 жылы туғандар
Канталупа

**Канталупа**— қалың қабықты шырынды жемістер тобына жататын жеуге жарамды мускусты қауын. Рим маңындағы Канталупа қаласының атымен аталған, шырынды, тәтті, сары-қызыл жұмсағы үшін бағаланады. Салқындатылған күйде ұсынылады.

## Тағы қараңыз
*Қауын
*Қарбыз

## Дереккөздер


Санат:Асқабақтар
Күлімсіреп аспан тұр...

**  «Күлімсіреп аспан тұр...»**  - Абайдың 1892-93 жылдар аралығында М. Ю. Лермонтовтан жасаған аудармасы. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 7 шумақ. Бұл Лермонтовтың «Выхожу один я на дорогу» деген өлеңінің аудармасы екені кейін анықталды. Абай орыс ақынының 5 шумақ өлеңін екінші шумағынан бастап еркін аударған. Өлеңнің жалпы мазмұнын сақтай отырып, оны өз жанын тебіренткен көңіл-күй түйсіктерімен толықтыра түскен. Дегенмен дәлме-дәл келетін жолдар да жоқ емес. Мысалы, Абай Лермонтовтың:
«Уж не жду от жизни ничего я, 
И не жаль мне прошлого ничуть»... 
деген жолдарын барынша ықшамды етіп:
«Өткен күнге өкінбен, 
Әлі үміт жоқ алдымда...» - 
деп дәл береді. Бірақ өлеңнің негізгі түйіні айтылатын соңғы жолдарда Абай тұжырымы басқаша. Лермонтов:
«Чтоб всю ночь, весь день мой слух лелея, 
Про любовь мне вечно голос пел, 
Надо мной чтоб, вечно зеленея, 
Темный дуб склонялся и шумел» - 
деп жаңға жайлы тыныштық, мамыражай рахат тілесе, Абай орыс ақынының тұжырымымен шектеліп қалмай, оның ойын әрі жалғастырып тереңдете түскен. Абайдың:
«Мансап іздер, мал құмар, 
Бәрі мақтан іздеген. 
Мақтанынан не туар 
Ыза қылып өзгеден» - 
деген жолдарында жеке көңіл-күйді күйттеуден гөрі анағұрлым салмақты әлеуметтік жүк жатыр. Абай Лермонтов өлеңін түр жағынан да өзінше өзгерткен. Лермонтов өлеңі 10-11 буынды болса, Абай оны 7-8 буынды шалыс ұйқаспен жазған. Аударма алғаш рет Абайдың 1940 жылғы толық жинағына енгізілді. Мүрсейіт қолжазбаларында да бар. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс кездеспейді.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Капрон

**Капрон** — полиамидтен жасалған синтетикалық талшық; осы талшықтан жасалған мата.

## Дереккөздер</span>


Санат:Синтетикалық талшықтар
Санат:Полимерлер
Күн артынан күн туар...

**  «Күн артынан күн туар...»**  - Абайдың 1898 ж. жазған өлеңі. 4 тармақты, 1 шумақтан тұрады. Ақын тіршілік, болмысқа ой жібереді. Үнемі қозғалып, өзгеріп отыратын тынымсыз тіршілік диалектикасын қысқа тұжырымдап, қанатты сөз түрінде түйіндейді. Ақынның 1898 ж. жазған өлеңдері «Сұм дүние тонап жатыр ісің бар ма», «Өлсем орным қара жер сыз болмай ма», «Жүректе кайрат болмаса», «Ауру жүрек соғады акырын жай», «Белгілі сөз өлді» деген жолдармен басталады. Соған қарағанда Абай осы кезеңде дүниенің қадір-қасиеті, өмір мен өлім туралы көп ойласа керек. Өлең 7 буынды шалыс ұйқаспен өрнектелген. Алғаш рет 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағында жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1933, 1939, 1945 жылғы басылымдарында 2-жол «Бір күн дамыл өткізбес», 3-жол «Ой артынан ой туар» болса, 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жолдар «Бір күн дамыл өткізбес», «Ой артынан ой қуар» болып басылған. Өлең ағылшын, орыс, өзбек, тәжік, қырғыз, қарақалпақ тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Карамель

**Карамель**—
# Xош иістендіргіштер, бояғыштар қосып қант пен сірнеден дайындалған қатты кәмпит түрі; кәмпит жасау үшін негізінен балқытылған қант пайдаланылатын түрлерінің бірі. Балқыту кезінде түсі қоңыр тартып, дәмі ақшылдана бастаған қант **карамель** қант деп аталады. Оны түсін кіргізіп, хош иістендіру үшін әртүрлі сусындарға, кондитерлік өнімдерге қосады. **Карамель** кәмпиттердің бәрі ішіндегі салмалары осындай **карамель** қант сауытпен қапталған кәмпиттер болып шығады.
# Kондитер өнімдерін бояуға арналған күйдірілген қант; 
# Cыраның түсін бояуға арналған қуырылған уыт.

## Мінездемесі
Бұл сары және қоңыр түстің әртүрлі реңктерінің (қосымша бояусыз) пластикалық немесе қатты массасы (қыздыру температурасына байланысты). Оның құрамында негізінен сахароза, мальтоза және глюкоза қоспа түрінде болады. Инвертті қантты қосқанда оның құрамында фруктоза да бар. Карамель массасы кристалды зат болып табылатын қантқа қарағанда аморфты. Аморфты күйден кристалдық күйге өту моносахаридтер қоспасын қолдану арқылы баяулайды. Бұл қоспа әдетте меласса немесе инвертті сироп болып табылады. Карамель өндірісінде қанттың 100 массалық бөлігіне мелассаның 50 массалық бөлігін қосу әдеттегідей. Инвертті сироппен дайындалған карамель ең гигроскопиялық қант фруктозаның едәуір жоғары болуына байланысты гигроскопиялық болып табылады. Карамель сонымен қатар басқа тағамдар мен сусындарды өндіруде тағамдық бояғыш немесе хош иістендіргіш ретінде қолданылады.

## Тағы қараңыз
*Карамель массасын суыту
*Карамель массасын дайындау

## Дереккөздер


Санат:Кондитер өнімдері
Санат:Тағам қоспалары
Санат:Бояғыштар
Күнді уақыт итеріп

**  «Күнді уақыт итеріп»**  - М. Ю. Лермонтовтың «Вечер» атты өлеңінің 1900 ж. Абай тәржімелеген аудармасы. Шығарма түпнұсқада да, аудармасында да 16жол. Ақынның көңіл- күйін, махаббат сезімін толғайтын лирикалық туынды. Өлеңнің көлемі шағын болса да, мағыналық сыйымдылығы мол, ой-сезімге бай. Кешкі күннің қызарып батуын сипаттайтын әдемі табиғат суреті ымырт жабылған кезді көзге айқын елестетіп, сол қас қарайған уақыт пен ақынның өзімен өзі жалғыз отырып, ойға шомған қалпын сезінуімізге  мүмкіндік береді. Ол өзінің ғашығымен кеңескендей болады. Екеуміз қанша үміттеніп көкке көз тіксек те, бізге ештеңе тимес, өйткені мен бұл өмірдің бар қызығынан бас тартып, бәрінен сенің махаббатыңды қымбат көрдім ғой дейді. Ағаттығым да болды дегендей, бірақ соны бір сен үшін істедім деген ой басымырақ. Лермонтов бұл өлеңді жас кезінде жазған. Өлеңдегі лирикалық қаһарман енді тағдырға мойынсұнып, дүниеде ғажайып күштің бар екеніне сенетінін айтса да, тәкаппар болуға, ғашығының көзіне солай көрінуге ұмтылғаны байқалады. Оның осындай көңіл-күйі, ой - тебіренісі Абайдың сипаттауында да айрықша әсерлі шыққан. Мұндағы жағынды бояудай сәл өзгеше рең беріп тұрған өткен күндерді, сондағы көрген қызықтарды аңсау деуге болады. Лермонтов аспанға, көкке қараймын десе, Абай «Алла» деген сөзді қоса айтады:
«Көкке бақтым «Алла» деп,
Тамаша етіп құдыретін.
Рахматы оның онда көп,
Бізге түк жоқ тиетін.
Неге сүйсін ол мені,
Өзім ақмақ, алмадым,
Көрдім артық бір сені
Рахматынан Алланың...» 
Абай өлеңнің осы түйінді жерінде, тұтас алғанда Лермонтовпен үндес шығып, Алланың рахматынан бас тартуда албырттық та, адасқандық та бар дегендей пікір білдірсе де, тәкаппарлықты, ер мінезділікті жақтаудан тайынбайды.
Өлең 6-7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғашқы рет ақынның 1939 ж. жарық көрген «Өлеңдер мен поэмалар» жинағында жарияланған. Туынды басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Күнту Шоңқаұлы

**  Күнту Шоңқаұлы ** (1837-1915) - Абайдың замандасы. Әуелде Абаймен пікірлес, дос-жар болып жүріп, кейіннен араздасып кеткен. Мұқыр сайлауында Абайдың інісі Оспанның орнына Арап Абралыұлы сайланып кетеді. Мұны ұйымдастырушылардың бірі Күнту болған. Абайдың «Көңлім қайтты достан да, дұшпаннан да...» деген өлеңі осы жолы туған. Күнтудың Көкебайдан көрген немересі Абайдың қызы Күлбаданнан туған жиені Мәкенге үйленген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Карамель массасын суыту

**Карамель массасын суыту**. Карамель массасы суыту машинасының қабылдау шанағына түсіп, белгілі қалыңдықпен суыту плитасының үстімен жылжиды. Карамель массасының дәмін келтіру үшін осы массаның үстіне тамақтық қышқыл мен хош иіс беретін эссенция мөлшермен қосылады. Суытылған массаның температурасы - 88-92° С.

## Тағы қараңыз
*Карамель

## Дереккөздер
Карамельдің қою шырынын дайындау

**Карамельдің қою шырынын дайындау**. Шырын екі түрлі тәсілмен: қысымсыз қалыпты жағдайда және қысыммен дайындалады. Соңғы кезде қантты сусірне ерітіндісінде қысыммен еріту тәсілі кеңінен қолданылады. Мұндай қысымда қоспада жоғары температураға дейін қызып еру процесі жылдам жүреді. Мұндай тәсілдің ерекшелігі: алдын ала 65—70° С температурада қант, сіресу қоспасынан ылғалдылығы қант массасына шаққанда 17-20% болатын қоймалжың дайындалады. Осы массаның қайнату қазанының ішіндегі орам түтіктен шыққан кездегі температурасы 125—150° С болады. Қою шырын алу процесі 5 минутта өтеді: масса 3—3,5 минут араластырғышта, 1,5—2 минут орам түтікті қайнатқышта өнделеді.

## Тағы қараңыз
*Карамель
*Карамель массасын суыту
*Карамель массасын дайындау

## Дереккөздер</span>


Санат:Шырындар
Карамель массасын дайындау

**Карамель массасын дайындау**. Карамельдің қою шырыны сорғы арқылы орам түтікті вакуумды қайнату қазанына түседі. Қысыммен төменнен жоғары өнім тасымалданатын орам түтіктер сыртына берілетін будың есерімен қыздырылады. Түтіктегі қайнаған өнім туынды буымен бірге вакуум камераға түседі. Камерадағы вакуумның әсерінен өнімнен тағы да

## Тағы қараңыз
*Карамель
*Карамель массасын суыту
*Карамельдің қою шырынын дайындау

## Дереккөздер</span>


Санат:Азық-түлік өнеркәсібі
Күшік асырап, ит еттім...

** «Күшік асырап, ит еттім...»** — Абайдың 1899ж. жазған өлеңі. Көлемі 4жол. Өлең мағынасы терең. Өзі асыраған күшігі өзін қапса, өзінен үйренген мерген өзін атса, өмірде одан артық қандай сатқындық пен зұлымдық болуы мүмкін. Мына жалған дүниеде ондай жауыздық әрқашан кездесіп отырады. Абай заманында да болған. Осы шындықты ақын мәңгілік есте қалатындай, тайға таңба басқандай етіп шешен тілмен шебер қиыстырып өлең жолдарына түсірген. Алланың сөзіндей ақиқат терең ой мен керемет кемеңгерліктің, нұрлы сезімнің жемісі. Бір қазақ баласы емес, барлық адамзат бас иетін шындық, тағылымы мол сөз сарасы. Өлең 8 буынды шалыс ұйқас үлгісінде жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді.Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, ұйғыр т. б. тілдерге аударылған.

## Өлең
Күшік асырап, ит еттім,

Ол балтырымды қанатты.

Біреуге мылтық үйреттім,

Ол мерген болды, мені атты.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Күшікбай кезеңі

**  Күшікбай кезеңі ** - Семей мен Шыңғыстау арасындағы Абай сан рет тоқтап, басында түнеген бекет. Семей қаласынан Абай еліне дейін 60 шақырымдай, Арқалық тауынан асатын тұсты «Күшікбай кезеңі» деп атайды. Арқалық тауының биік төбе басында Күшікбай батыр жерленген. Орта жүз Уақ тайпасынан шыққан Күшікбай Жоңғар басқыншыларына қарсы күрескен белгілі батырлардың бірі. Ол батырлығына қоса нашарға қайырымды, әділдігімен аты шыққан адам. М. Әуезов «Қорғансыздың күні» деген әңгімесінде Күшікбай кезеңінде болған қайғылы оқиғаны шынайы бейнелеген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Кардамон

thumb|180px|Кардамон дәндері
thumb|left|170px|Кардамон
**Кардамон** —  дәмдеуіш ретінде пайдаланылатын жемістері бар тропикалық шөптесін өсімдік. Жемістері сопақша, қырлы бетті, түрі ашық жасылдан сүрға дейін болады. Өзіне тән өткір дәмі және иісі болады. Құрамында 12% су, 3% жоғары эфир майы, ал жалпы күлділігі 10%-дан аспайды. Томат соустарына көп қолданылады.

## Тағы қараңыз
*Зімбір
## Дереккөздер


Санат:Жанжабілдер
Картоп салынған бүктеме

**Картоп салынған бүктеме.** Қамыр (құймақ құйғандағыдай) ашытылады, тек өсімдік майы құйылмайды. Содан соң күлшелерге бөлініп, 5~6 минут беті жабылып қойылады да, үн себілген стол үстінде әрқайсысы дөңгелектеніп жазылады. Жазылған әрбір қамырдың үстіне картоп қоспасы салынады да жиектері көмкеріліп, шеттері жабыстырылады. Сөйтіп жарты ай формасына келтіріледі. Қоспа дайындау үшін картоптың қабығы аршылып, пісіріледі. Піскеннен кейін басқа ыдысқа салынып езіледі. Ұсақтап туралған пияз, сары май, тұз салынып, бәрі мұқият араластырылады. Сонымен дайындалған бүктеме бүгілген жағы астына қаратылып, қайнап жатқан майға салынады да, аударыстыра отырып, қызарғанша пісіріледі. Бүктемені өсімдік майына, ол табылмаса — сиыр майына қуырған дұрыс. Піскен бүктеме кепсермен сүзіп алынып, тәрелкеге салынады да дастарқанға әкелінеді. Ол салқын күйінде де дәмді. Қамыр үшін — 4 кеседей үн, 4 ас қасық қант, 2 жұмыртқа, 1 шай қасық тұз, 1 ас қасық ашытқы, 1 кесе су немесе сүт, қоспа үшін — 6—10 картоп, 1 пияз, 2 ас қасық сары май, тұз татымына қарай.

## Тағы қараңыз
*Жұмыртқа
*Қант
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Қарасақау

**Қарасақау** (шын аты Құсайын) Қиқымбайұлы (т. - е.ж. б.)- Абайдың атқосшысы. Көкше ішінде Балталы руынан. Тілі шәлдірік болғандықтан Қарасақау атанған. Жасында ұрлықпен айналысқан. Абай сол елге болыс болған кезде: «Сен ұрлықты қой?» деген сөзін тыңдап, Абайдың үнемі қасында болып, атын ерттеп беретін жол серігі болған. Кейін Оспанның қолында тұрған. Қарасақау еркөкірек, сөзге шешен, пысық адам екен.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Квас

thumb|180px|Квас
thumb|150px|Үйде дайындалған квас
thumb|200px|УКөшеде квас сату
**Квас**— уыт қосып, қара бидай ұнынан немесе нанынан дайындалған қышқылтым сусын; сондай-ақ оны салқын, сұйық тағамдарды — окрошка, қызылша сорпасын және бірқатар ұлттық тағамдарды дайындауға пайдаланады. Сауда орындарына квастың дайын түрі түседі. Квасты үйде де әзірлеуге болады: қара нанды тілімдеп кесіп, қызарғанша духовкада кешіреді. Кегірілген нанды 3—4 сағат қайнаған суға салып қояды. **Квас** шыны не эмальданған ыдыста дайындалуы тиіс, өйткені ол алюминий ыдыста қышқылданады. Алынған қоймалжыңды сүзіп, езілген ашытқы, қант, жалбыз қосып, бетін жауып, 10—12 сағат ашытуға қояды. Көбіктенген кезде қайталап сүзіп, бөтелкелерге құяды да, әрқайсысының ішіне аздап жүзім салады. Бөтелкелердің аузын қайнаған суға батырылған тығынмен жауып, жіппен байлайды да, бөлмеде 2—3 сағат ұстап, содан кейін суық жерде сақтайды. 3 күннен кейін квас дайын болады. 500 г кепкен қара нанға: 4-5 л су, 10-12 г ашытқы, 100 г қант, 10 г жалбыз, 25 г кептірілген жүзім қажет.

## Тағы қараңыз
*Сусын

## Дереккөздер</span>


Санат:Сусындар
Санат:Украиндық асхана
Санат:Орыс асханасы
Санат:Эстон асханасы
Санат:Латыш асханасы
Қарамола съезі

**Қарамола съезі** - 1885 ж. мамыр айында Қарамолада өткен төтенше съезд. Съезде ірі маңызы бар құқықтық құжат - «Семей қазақтары үшін қылмысты істерге қарсы заң ережелері» қабылданған. Бұл құжатты съезде төбе би болып сайланған Абайдың өзі жазып шыққан. Құжаттан Абайдың ел билеудің әдеттік-құқықтық жүйесі мен ислам діні бекіткен заң нормаларын заман талабына сай жаңарту идеялары айқын көрінеді. Съезд Абайдың ел арасында ғана емес, орыс әкімдері, патша үкіметінің Семейдегі әкімдері арасында да беделі өсе түскендігін танытты.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Қап тауы (Каф тауы)

**Қап тауы, Каф тауы** - Шығыс әдебиетінде, аңыз-әңгімелерде жиі кездесетін тау аты. Ол тым қашық, диюперілер жайлаған мекен ұғымын береді. **Қап тауы** қазіргі Кавказ тауы деген пікір де бар.  Абай мазмұнын «Мың бір түн» ертегілерінен алып жазған «Әзім әңгімесі» деген дастандарда жәдігөй шал қапылыста тұзағына түсірген Әзімді желмаямен Қап тауына әкеледі. Ақын бұл атауды да сол ертегіден алған болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Кім екен деп келіп ем түйе қуған

**  «Кім екен деп келіп ем түйе қуған»** — Абайдың 1855 ж. ауызша шығарған өлеңі. Көлемі 4 тармақты 1 шумақ. Ел аузындағы әңгімеге қарағанда өз аулының түйелерін аралап бара жатқан екі аттыға шауып барған Абай оның біреуі төркінінен жауыр айғыр жетектеп келе жатқан әйел екенін біліп, табанда мысқылдап айтқан екен. Жас ақын ауылға тура келе алмай, түйе арасына жасырынған келіншекті де, оның сараң төркінін де бір-ақ ауыз өлеңмен өлтіре әжуалаған. Болашақ ақынның уытты тілі айқын нышан беріп тұр. Кәдімгі ашық мінез баланың ақтара салған тежеусіз ойы. Өлең 11 буынды қара өлең ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1933 жылғы жинақта жарияланды. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстологиялық өзгерістер байқалмайды.

## Өлең
Кім екен деп келіп ем түйе қуған,

Қатын ғой күлдәрімен белін буған.

Төркініңнің бергені жауыр айғыр,

Бауырыңды... бірге туған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Каротин

**Каротин** — каротиноидтар тобына жататын қызғылт сары түсті пигмент. Өсімдік клеткаларының құрамында болатын сарғыш-қызғылт пигмент (алғаш рет сәбізде болатыны анықталды, сондай-ақ итмұрын, қарақат, шетен және т.б. жемістерде болады); **А** провитамині. Организмде ыдырап бөліну арқылы A дәруменіне айналады.
thumb|350px|α-каротин
thumb|350px|β-каротин
## Өсімдіктерде кездесуі
Каротин келесі өсімдіктердің құрамында көптеп кездеседі:
*ананас
*самырсын жаңғағы
*қымыздық
*көк пияз
*ақжелкен
*шырғанақ
*шетен
*аю пияз
*тәтті қызыл бұрыш
*асқабақ
*аскөк
*қызанақ

Сонымен бірге каротин пигментін сиырдың бауырынан, көк бұрыштан, ас бұршақтан, шабдалыдан, қауыннан, брокколиден, қызыл қырыққабаттан және қарбыздан алуға болады. Ал өрік, апельсин, балғын және тұздалған қияр, ірімшік, жұмыртқа, кілегей, қаймақ, сүзбе, жаңғақ пен балықтың құрамында аз мөлшерде кездеседі.

## Каротиннің адам ағзасы үшін маңызы
Каротиннің адам ағзасында жеткіліксіз болуы, адамның ісік ауруына шалдығуына алып келеді. А дәруменінің жеткіліксіздігі жуан ішектің, асқазан, өкпе және сүт безі рагының туындауына себеп болады.

А дәрумені иммундық жүйені нығайтып, созылмалы және жұқпалы аурулардан айықтырады.

## Каротиннің адам ағзасы үшін зияны
Адам ағзасында А дәрумені көбейіп кетсе, адамның жүрегі айнып, іші ауырады, ішек пен асқазанның жұмысы бұзылады, буын мен тері қышымасына душар болады.
## Дереккөздер</span>


Санат:Каротиноидтар
Санат:Тағам қоспалары
Кірме сөздер

**  Кірме сөздер ** - тіларалық қарым-қатынас (байланыс) нәтижесінде бір тілден екінші тілге ауысқан бөгде тілдік элементтер (сөздер, сөз тіркестері, жұрнақтар т. б.). Көбінесе белгілі бір жаңа ұғым-түсініктің атауы болып келетін кірме сөздер «шет тіл сөздері», «интернационал сөздер», «варваризмдер», «калька» сияқты түрлерге сараланып зерттеледі. Кірме сөздердің кейбірінің түр-тұлғасынан, дыбысталуынан қай тілдің еншісіне жататыны белгілі болып тұрса, ал ертеден қолданылып, тілге әбден сіңісіп кеткен кірме сөздің қайсы бірінің түп төркінін айқындау үшін арнайы этимологиялық зерттеулерге жүгінуге тура келеді. Мысалы, тіліміздегі заң-закон қос сөзінің законы - орыс сөзі екені баршамызға белгілі, ал төл сөзіміздей болып кеткен заң болса - ерте замандарда қытай тілінен ауысқан лексема.
Абай шығармалары тіліндегі кірме сөздер негізінен екі үлкен топқа бөлінеді: араб-парсы және орыс сөздері. Олардың әрқайсысын ақын өмір сүрген кезеңдегі қалың көпшілікке түсінікті- түсініксіздігіне, актив- пассивтігіне (қолданылуына) қарай іштей екі топқа жіктеуге болады:  1) Араб-парсы сөздері: а) ар, абырой, амал, адал, арам, әскер, әйел, дәулет, дәурен, зайып, зейін, күмән, қадыр, құрмет, қиял, құдай, Аллаһ, молда, мешіт, шәкірт, хат т. с. с.; ә) аррахман, батил, жаһил, исбат, интинжа, мағмұр, мағрифат, мағишат, мәслих, латиф, ниһаят, салахият, тақриб, тахмин т. с. с. 2) Орыс сөздері: а) барқыт, бақалшық, бодан, болыс, закон, зауыт, кір, майыр, мәліш, ләпке, ояз, сияз, сот, старшын, самаурын, сома, партия т. с. с.; ә) виноват, визит, единица, занимайся, здравомыслящий, гуляйттау, миллион, картечь, номер, ноль, прошение, прямота, трагедия, такт, фабрик, электр, т. с. с. Сондай-ақ Абай шығармаларындағы калька арқылы жасалған балама тіркестерді де (үміттің нұры - «светило надежды», суық ақыл - «рассудок холодный», қараңғы көңіл - «мрачная душа», жабыраңқы жазған сөз - «стих унылый» т. б.) осы топқа жатқызуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Лингвистика
Теңіз шашылымдары

**Теңіз шашылымдары** - теңіз түзілімдерінде кездеседі, жағалау бойына орналасқан. Олар террасалық, жағалық және суастылық түрлеріне бөлінеді

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия