open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Су асты аңғары

**Су асты аңғары**- ұзынша, тар, тура немесе иір, су түбіне ондаған-жүздеген м-ге сұғына терендейтін аңғар. Материктік саязда, материк беткейінде және мұхит табанында кездеседі. Жаралуы бойынша эрозиялық, тектоникалык, экзарациялық, сырғымалық су асты аңғарлары кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Қуат Терібаев

**Қуат Терібаев** (1891-1952) - халық ақыны. Ауыл мектебінен оқып, ескіше білім алған. Ата-анасынан ерте айрылып, 1916 жылы патшаның маусым жарлығына ілігіп, майданның қара жұмысына алынады. 1936 жылы республикалық айтысқа қатысып, жүлдегер атанған. Терібаевтың ақын болып қалыптасуына Абайдың әсері көп тиген. Абайдың жаңашыл дәстүрін, өлеңдері мен әндерін ел ішіне насихаттаған. Абайдың дәстүрімен «Күлсағила», «Айжан-Жанша»дастандарын жазған. «Өмір жыры», «Ағынды Ақсу» шығармалар жинақтары белгілі.

1916 жылы патшаның июнь жарлығымен майданның қара жұмысына алынды. Қазан төңкерісінен кейін ауылдық кеңестің төрағасы болды. 1936 жылы республикалық айтысқа қатысып, жүлде алды. Сол жылы «Қазақ КСР-нің халық ақыны» деген құрметті атаққа ие болды.

Ақсу ұжымшар-кеңшар театрында, қызыл отауда ұзақ жылдар еңбек етті. Көптеген жыр-терме, толғау-дастандар жазды, айтыстарға қатысты. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын дастанға айналдырып, өзінше жырлады. «Күнсағила», «Айжан–Жанша» дастандарын жазған. Ұлы Отан соғысы жылдарында үгіт бригадасын ұйымдастырды. Т.Көбдіковпен, Ж.Жантөбетовпен, Қ.Жапсарбаевпен айтысты («Айтыс», 3-т., 1966). 1951 жылы «Өмір жыры» деген атпен таңдамалы шығармаларының жинағы жарық көрді.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен (1939), «1941—1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі қажырлы еңбегі үшін» медалімен марапатталды (1946).

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1891 жылы туғандар
Турон жікқабаты

**Турон жікқабаты** — бор жүйесінің жоғарғы бөліміне қатысты төменнен санағанда екінші жікқабаты.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Мемлекеттік бағдарлама

**Мемлекеттік бағдарлама** -ресурстар, орындаушылар, ғылыми- зерттеу, өндірістік, әлеуметтік-экономикалық, ұйымдық және басқа шаралар. Мемлекеттік бағдарлама экономиканы тікелей реттеу құралы ретінде мемлекетті дамытудың басым міндеттерін шешуге бағытталады. "Мемлекеттік бағдарлама" ұғымының мағыналық ауқымы кең. Ол мемлекеттік бюджет мүмкіндіктерін ескере отырып, түрлі шараларды қаржыландыру кезінде қолданылады. Мысалы, "Нұрлы көш" және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Қаржы
Василий Васильевич Тимофеев

**Василий Васильевич Тимофеев** (1943 жылы туған) - график. Экслибрис, қондырғылы графика және кітап безендіру ісінде пайдаланатын өрнекті, литографиялық әдіспен сурет салу саласында жұмыс істеді. Оның 1983 жылы бастаған «Қазақстанның көрнекті адамдары» атты портреттер топтамасында «Абай Құнанбаев» (1990, линогравюра, автордың қоры) портреті бар.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Саяси диалог

**Саяси диалог** - *[грек, dialogos - әңгіме, әңгімелесу]* - саяси қызметтің бағдарламасы мен тетіктерін қалыптастыруға, келісімге қол жеткізуге мүмкіндік беретін субъектілердің саяси ойлау стилі, баға беру, көзқарасын білдіру тәсілі. Саяси диалог демократиялық саяси жүйенің даму шарты, себебі бүл қоғамның көппартиялық жүйелігін білдіреді.

Саяси диалогтың келесі түрлері бар: 
# пікір-талас - кез келген саяси мәселелер бойынша қарама-қарсы пікірлер күресі; 
# дискуссия - саяси мәселелер бойынша ой бөлісу, соның барысында оны шешудің тиімді құралдарын іздеу.

## Саяси диалогтың мақсаты
Саяси диалогтың мақсаты - оппонент ұстанымын анықтау, саяси келісім, бітімге келудің негізін қалау. Саяси диалог құрылымына келесі элементтер кіреді: 
:а) пропонент - саяси мәселені шешу жолын ұсынушы субъект; 
:ә) оппонент - ауызша немесе жазбаша түрде берілген пропонент ұстанымын сынға алушы; 
:б) аудитория - саяси диалог солар үшін және солардың арасында жүретін топ субъектілері.

## Саяси диалог принциптері
Саяси диалог принциптері: 
:ғылымилық, 
:партиялық, 
:теория мен тәжірибенің бірлігі, 
:саяси диалогқа қатысушылардың өзара сыйластығы мен теңдігі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Смайылхан Құлжанов

**Смайылхан Құлжанов** (1884-1969) - Тобықтының Қожа әулетінен.

Шыңғыс облысының 1917-1919 ж. сайлауында № 8-ауылдық халық сотының кандидаты болды. **Смайылхан** арабша оқып, жаза білетін сауатты, салауатты кісі болған. Ол алғаш рет ауылда киіз үйде *«Еңлік-Кебек»* пьесасы қойылғанда, Кеңгірбай бидің ролін ойнаған. Абайдың *«Мына үйде отыр Разақ...»* деген өлеңін абайтанушылар Смайылханнан жазып алған. 1939 ж. Қазақстан ғылым академиясының экспедициясына Абайдың баласы Ақылбайдың *«Зұлыс»* деген дастанын жатқа айтып берген.

Бұл туралы М. Мағауиннің «Жоғалған поэма тарихынан»(«Жалын»журн., 1975, N2 1)атты зерттеу еңбегі жарық көрді. **Смайылхан** Совет үкіметі кезіңце қудалауға ұшырап, Шығыс Қазақстан облысы, Глубокое аулына көшіп кетіп, сонда қайтыс болған. Оның ақын туралы естелігі Абайдың Семейдегі әдеби-мемориал. мұражайыңда сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ленский

**Ленский** - Александр Сергеевич Пушкиннің «Евгений Онегин» атты романының кейіпкері. Ленский бейнесі Онегиннің мінез ерекшелігін тұсіну жағынан да, шығарманың мазмұнын тереңірек ашып беру тұрғысынанда маңызды. Онегин қызуы басылған, өмірден торыққан, салқын қанды, алайда, «өзіне кундес шықса» онымен таласудан тайынбайтын адам болса, Ленский қиялшыл, сенгіш, сөзімге берілгіш, ақын жігіт. Ол сүйген қызы Ольганы қызғанып, Онегинді қызбалықпен дуэльге шақырып, ойда жоқта мерт болады.
Абай «Барасың кайда, қайда бслмай маған...» деген өлеңінде албырт жастың жекпе-жек алдындағы сөзін қысқаша тәржімелеген.

## Ленский сөзінен
Абайдың А.С. Пушкиннен аударғанөлеңі, қ. «Барасың қайда, қайда болмай маган...»

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Су асты қырқасы

**Су асты қырқасы**- су түбінің салыстырмалы биіктігі шамалы (ондаған, жүздеген м) ұзыншақ тар көтерілімі. Су асты қырқасы аккумуляциялық (құмды, гравийлі-тасмалталы үймектер, маржан кедертастары) және қазылған (жартасты, құзарт)түрлерге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Цифрлық сигнал

**Цифрлық сигнал** (; ) — тек екі мәнді, әдетте нөл мен бірді қабылдайтын сигнал; уақыттың кез келген сәтінде кернеу мәні бірнеше (әдетте, екі))деңгейдің біріне сәйкес келетін сигнал. Екі деңгейлі сигналды кейде екілік цифрлық сигнал немесе екілік сигнал деп те атайды. Кернеудің екі үздікті деңгейімен жұмыс істейтін екілік логикалық схемаларда деңгейлердің бірі (әдетте, жоғарғысы) логикалық «1»-ге (ақиқатқа) сәйкес келеді, ал екіншісі логикалық «0»-ге (жалғанға) сәйкес келеді.

thumb|300px

Аналогты сигналдарды кодтау, яғни сандық (цифрлық) сигналдарға айналдыру үшін оларды үзіп, дискреттейді. Сандық сигналдар периодты, периодсыз болып және түрлеріне қарай тіктөртбүрышты, үшбұрышты, қоңырау тәрізді, экспоненциалды болып бөлінеді.
Аналогты сигнал уақыты ішінде амплитуданың үнемі өзгерісі ретінде көрінеді. Мысалы, телефонмен сөйлескенде ауаның механикалық тербелісі (жоғары мен төмен қысымның кезектесуі) электрлі сигналға, сондай айналып шығу амплитудасын сипаттайтынға түрленеді. Алайда аналогты электрлі сигналдың кемшілігіне: сигналдың бұрмалануы, орта арқылы берілетін сигналдың сөнуі жатады.

**Сигналдарды сандық өңдеу** (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — сигналдарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. Сандық әдістердің аналогтық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық операциялар жинағын ұлғайтады. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Сандық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше бағдарламалар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді.

## Дереккөздер

Санат:Сигналдарды сандық өңдеу
Туфиттер

**Туфиттер** — құрамындағы пирокласты материалдар мөлшері 50%-дан кем емес (90%-ға дейін жететін) шөгінді-жанартаутекті таужыныстар атауы; шөгінді құрамбөліктері терригендік, хемогендік немесе органогендік таужыныстар болады. Өзін кұрайтын кесектер мен түйірлердің мөлшеріне орай псефитті, псамитті, алевритгі және пелитті болып төрт түрге бөлінеді; қатқабат бітімдер тән. Синонимі: шөгінді-жанартаутекті таужыныстар.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Репер

thumb|Франциядағы репер|thumb|right|152px
**Репер** *( — белгі, бастау, нүкте)* — 
# ғимарат тұғырларыңда (немесе қабырғаларында) немесе топырақта бекітілген, абсолюттік деңгейі нивелирлеу аркылы анықталатын белгі. Репер деңгейі өзгермейді, сондыктан да жер бетіндегі өзге объектілердің деңгейлері репердің деңгейімен тексеріліп отырады; 
# геодезия саласында қолданылатын таңба, белгі. Жер бетінің ерекше нүктелерінің биіктігін немесе төменгі жер нүктелерін нивелирмен есептеп айқындау арқылыы сол жердің салыстырмалы деңгейін бекіту. 
# Артиллерияда — нысананы жою үшін алдымен кәздеп, артынан атысқа үластыратын нысана ауданындағы арнайы таңдалған көмекші нүкге. Репер шынайы (атылған нысана немесе координаталары белгілі бақылаудағы жер) және жалған (координаталары бақьиіау кезінде кездесетін пункт белгілері арқылы анықталатын жарылу топтарының орталығы) болуы мүмкін. Репермен ату нысананы тікелей ату мүмкін болмаған жағдайда (нысана бақыланбағанда) немесе соққы беру үшін қолданылады. 
# Геодезиялық пункт — нүкте. Ол тас гимараттарда немесе биіктігі теңіз деңгейінен өлшеу арқылы анықталатын арнайы белгісі бар жерлерге орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Эвтрофты көл

[thumb|[Этрофты көл]]
**Эвтрофты көл **— суы биогенді заттектермен байытылған және организмдердің әр түрлі түрлерінің өсуі қарқынды түрде ететін көл.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси догматизм

**Саяси догматизм** - тарихқа қарсы, метафизикалық, қатып қалған ойлау түрі, теориялық және тәжірибелік мәселелерді талдау мен багалауда нақты шынайылық, уақыт есепке алынбайды. Догматизм ұғымы көне грек философтары Пиррон және Занонмен енгізілген, олар ақиқат білімнің болу мүмкіндігін жоққа шығарды. Кейін ұғым мазмүны бірте-бірте өзгерді.
[thumb|250px|Көне грек философы [Пиррон]]
Догматизмнің психологиялық көздері - беделге (діни, ғылыми, саяси) және олардың догматтары, түжырымдары мен ұрандарына көрсоқырлықпен сену. Әлеуметтік-саяси - өздерінің мүдделеріне топтық немесе жеке қызығушылық, өзінің үстемдігін бір бағдарлама, түжырым арқылы мәңгілікке сақтауға ұмтылу. Жалпы әлеуметгік көздері - қоғамда шығармашылық ойлау мен тәжірибелік қызметтің дамуына қажетті жағдайлардың болмауы, бірінші кезекте демократия мен сөз бостандығының болмауы. Мақсаттар, үрандар, теориялар ақиқаттығын тексеру мүмкіндігінің болмауы да догматизмге әкеліп соқтырады.

Догматизм - фундаментализмнің психологиялық тірегі. Шектен шыққан догматизм фанатизмге ұласады, яғни қандай да бір басқа көзқарасты, пікірді мойындамау, қабылдамау. Табиғатта, соның ішінде саясатта диалектика абстрактылы-догматикалық ойлауға абстрактылы ақиқаттың болмайтыны туралы ұстанымды қарсы қояды. Саяси ақиқат нақты, яғни белгілі бір орын мен уақытқа тәуелді. Саясаттағы ақиқат үрдіс ретінде қызмет жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Туфогендік-хемогендік тау-жыныстар

**Туфогендік-хемогендік тау-жыныстар** — пирокластық және шөгінді-хемогендік немесе шөгінді- биогендік материалдардан тұратын аралас құрамды шөгінді таужыныстар. Түрлері: 1) пирокластық кремнийлі, 2) пирокластық-карбонатты, 3) пирокластық- биохемогендік.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Саяси енжарлық

**Саяси енжарлық** - саяси өмірге қатысуға ынтаның болмауы немесе саясатқа енжарлық. Сайлауға, қоғамдық-саяси қозғалыстарға, т.б. қатысудан бас тартудан көрініс табады. Саяси енжарлық саяси мәдениет дамуының төмендігін немесе билік әрекеттеріне және оны жүзеге асырушыларға теріс қатынасты білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Резерв сыйымдылығы

**Резерв сыйымдылығы** — су тасуы мен тасқынның алдын алу үшін қолданылатын сыйымдылық. Әдетте, резерв сыйымдылығы қадағаланған жағдайларда қалыпты тежеу горизонтынан жоғары орналасады және суқойманың өтімі арқылы толады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Леонид Максимович Леонов

thumb|right|200px|Леонид Максимович Леонов, 1929 жыл

**Леонид Максимович Леонов** (31 мамыр 1899 жыл, Мәскеу - 8 тамыз, 1994 жыл, Мәскеу) - орыс жазушысы, драматург, Ресей Федеративтік Республикасының еңбек сіңірген енер қайраткері, академик, Социалистік Еңбек Ері. 

Оның «Борсықтар», «Ұры», «Мұхитқа жол», «Орыс орманы» т. б. романдары, «Қасқыр», «Шапқын», «Аптын кұйме», «Бұрқасын» пьесалары кеңінентаныс. «Шапқын» пьесасы қазақ тіліне аударылған. 

Жазушы Абай шығармаларын зер сала оқып, қазақақынының өлеңдеріндегі жаңа түр мен мазмұн мәселөлеріне ерекше мән берді. Л. «Абай» («Жұлдыз», 1964, № 10), «Достық жаршысы» («Қазақ әдебиеті», 1971, 26 мамыр»), «Таңғажайып талант иесі» («Семей таңы», 1985, 10 тамыз) атты материалдарында жазба қазақ әдебиетінің қалыптасу жолындағы Абайдың жолбасшылық қызметін жоғары бағалап, оны «өз халқының темірқазық жұлдызы» деп атады. А
қынның *«Менсінбеуші ем наданды. Ақылсыз деп қор тұтып. Түзетпек едім заманды, Өзімді тым-ақ зор тұтып»* деген өлең жолдарын тілге тиек ете отырып, Абайдың азаматтық ерлігін «ерен жүректілік» ретінде мақтан етеді. 

## Марапаттары
* «Орыс арманы» романы үшін Лениндік сыйлық

* «Шапқын» пьесасы үшін КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілген.

## Дереккөздер


Санат:31 мамырда туғандар
Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Мәскеуде туғандар
Санат:8 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Ресей жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:XX ғасыр драматургтері
Санат:КСРО драматургтері
Санат:Ресей драматургтері
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:РКФСР-дің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасырдағы орыс жазушылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:Ресей академиктері
Топырақтың су режімі

thumb|right
**Топырақтың су режімі** — топырақ ылғалының түсуін, жылжуын, жағдайының өзгеруін және шығындалуын анықтайтын процестердің жиынтығы. Топырақтың су режімі элементтеріне: сіңу, сорғу, конденсация, қату, булану және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Дінісләм Әзімбайұлы

**Дінісләм Әзімбайұлы** (1881-1919) – Абайдың ағасы Тәңірбердінің немересі. Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейінде Дінісләмнің ақын атасы туралы естеліктері сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1881 жылы туғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Буланжизм

[thumb| [Француз таңдауларына сайқымазақ 1889]]
[thumb|left| [Жорж Буланже]]
**Буланжизм** - 80-жылдары Франңияның саяси аренасында экономикалық дағдарыс пен депрессия жылдары жалпы көңіл толмастық толқынында пайда болған стихиялық қозғалыс. Әскери министр шенінде кек қайтару (реваншизм) және популистік саясат нәтижесінде кеңінен танылып, тұңғыш "генерал-республикандық" атанған генерал Ж.Буланждың есімімен байланысты. Ол өзінің "¥лттық наразылық комитетін" құрып, елде авторитарлы төңкеріс қаупін туғызды. Бұл комитетке бірқатар көрнекті партиялар, тіпті социалистердің бір бөлігі қосылып, бүқаралық сипат алды. 1889-1890 жж. республикандық үкіметтің белсенді араласуы нәтижесінде генерал жалпы және муниципалды сайлауларда күйрей жеңіліс тауып, елден қашуға мәжбүр болады. Буланжизм авантюризмнің, популизмнің және саясатта театрлық әсерді қолданудың символына айналды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дін
Саяси ереуіл

**Саяси ереуіл** - қандай да бір әлеуметтік топтың немесе таптың саяси билікке қарсы ашық наразылық білдіруі немесе қарулы көтеріліске шығуы жолы. Ол 9йымдасқан немесе 9йымдаспаған, заңды немесе заңсыз түрде жүзеге асуы мүмкін. Мысалы, саясат субъектілері саяси биліктің қандай да бір шешіміне көңілі толмаған жағдайда өздерінің наразылықтарын көшеге шығу арқылы немесе митингіге жиналу арқылы көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Саяси ережелер

**Саяси ережелер** - адам мінез-құлқының бірыңғайлығын теориялық түрғыдан түсіндіретін саяси ғылым ұғымы. Бүл - адамдардың мінез-құлқын нақты саяси жағдайларда реттейтін және адамның нақты әлеуметтік бір топқа жататынын сипаттайтын әрекеттер қалпы (стандарт). Саяси ережелер қызмет шекарасын қалыптастырады, сонымен қатар ол адамның қандай топқа жататынын анықтаушы жағдайы болып табылады.

Сонымен, саяси ережелер дегеніміз: 
1) кішігірім топтан бүкіл қоғамды қамтитын ортақ мәні бар мінез-құлық ережелері;  
2) санкция - құрметтеу немесе жазалау, қолдау немесе мойындамау; 
3) қолдамау мүмкіндігі болады; 
4) басқа адамдардан ұқсас мінез-құлықты күту; 
5) саяси байланыстардың күрделі өрілімдері ережелік жүйелердің сан алуандылығынан көрініс табады.

Жылдам және мағыналы саяси өзгерістер үрдісінде саяси ережелер түрақсыз, әрі өзінің реттеушілік қызметін жоғалтады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мемлекеттік билік

**Мемлекеттік билік** - тікелей мемлекеттің өзі жүргізетін немесе өзінің атынан жүргізуге өкілеттілік беріп, өз жәрдемімен өзге бір ұйым, мекеме арқылы жүргізетін қоғамдық биліктің бір түрі, мемлекеттік басқару органдарының жиынтығы. Мемлекеттік билік өз қырын өзгелерге тану үшін мәжбүрлеу күштеріне арқа сүйейді. Мәжбүрлеу жоқ жерде мемлекеттік билік те жоқ. Мәжбүрлеу тек тарихи жағдайға және билік болмысына қарай басқа мазмұнда, әр түрлі нысанда көрініс береді. Сондай-ақ, мемлекеттік билік қатынастары ырық жүргізу сипатында болады және өз құрылысына орай үстемдік пен бағыныштылық әрі жетекшілік пен мойынұсынушылықтан құрылады. Ол қызметіне қарай: 
*заң шығарушы; 
*атқарушы; 
*сот билігі;
болып бөлінеді. Билік объектісі мен субъектісінің қарым- қатынасына қарай 
*авторитарлық; 
*тоталитарлық;
*демократиялық;
болып бөлінеді. Басқа қоғамдық билік түрлерінен ажыратуға негіз болатын Мемлекеттік биліктің белгілері мыналар:

*пәрменінің бүкіл қоғамға жүруі;
*пәрменінің бүкіл қоғамға жүруі;
*жария-саяси сипатта жүруі;
мемлекеттік мәжбүрлеуге сүйенуі және арнайы адамдар - мемлекеттік қызметкерлер арқылы жүзеге асырылуы.

## Дереккөздер


Санат:Заң
Санат:Билік
Санат:Мемлекеттік билік
Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Мақсұт Махмұт

**Мақсұт Махмұт** (1900-1962) - татар ақыны, жазушы, сыншы.

Абай өлеңдерін татар тіліне аударды. 1947 жылы жеке кітапша етіп шығарған. Ол Абайдың *«[[Әбдірахман өлгенде]]», «Көк ала бұлт сөгіліп», «[[Әсемпаз болма әрнеге]]», «Ғашықтың тілі - тілсіз тіл», «Өзгеге, көңлім, тоярсың»* т. б. өлеңдері мен *«[[Өскендір]]», «[[Масғұт]]»* дастандарын аударып, ақынның 1981 жылы татар тілінде Қазанда жарық көрген бір томдық жинағында жариялады. Абай өлендерінің 1947, 1949 жылдардағы басылымдарына көлемді алғы сөздер жазып, қазақ ақынының шығармаларына жан-жақты талдау жасайды.

Татар ішінде шығатын *«Совет әдебиеті»* журналында *«Сәулелі сөзім жырлары»* (1954, N2 7) деген мақаласында Абай лирикасына жоғары баға береді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Татар ақындары
Павел Иванович Дьяков

**Дьяков Павел Иванович** (1913 жылы туған) - суретші-безендіруші, педагог. Акварель саласында, оның ішінде пейзаж жанрында жұмыс істеді. Абайдың 100 жылдық мерейтойына орай ақын болған жерлердің пейзаждық топтамаларын жасады. Олардың ішінде: «Семейдегі Абай тұрған үй» (қағаз, акварель), «Абайдың бейіті» (қағаз, акварель, екеуі де Қазақстан Республикасының мемлекеттік өнер музейінде) атты шығармалары бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Леонтьев Леонид Павлович

**Леонтьев Леонид Павлович** (1913-83) - суретші. Негізгі туындылары портрет жанрына арналған. ҚазССР-інің еңбек сіңірген енер қайраткері, ҚазССР-інің халық суретшісі. Ол Абайдың портретін (1954, көмір, қағаз, қарындаш; 1954, майлы бояу, кенеп; 1981, тұсті жұмсақ қарындаш, көмір - үшеуі де ҚазССР мемл. орт. музейі қоры)жасады. Абайдың қолына кітап ұстап, біркелкі киімде, сәл бірқырын отырған кұйдегі портреттері (1954, 1981) бір-біріне ұқсас болғанымен соңғысында психологиялық иірім мол, бояуы қанық, ақын жұзінде ерекше салмақтылық бар.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Бақтияр Абдоллаұлы Қожықов

**Қожықов Бақтияр Абдоллаұлы** (1957 ж. т.) - актер. Абай шығармалары бойынша қазақтың балалар мен жасөспірімдер театрында 1990ж. қойылған «Қалың елім, қазағым» атты поэтик. драмада орта жастағы Абай ролін ойнады. Қожықовтың бейнелеуіндегі Абай ел қамын терең түсініп, дүниеге деген философ. көзқарасы жан-жақты қалыптасып қалған ойшыл ақын.
## Дереккөздер


Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Су асты террасасы

**Су асты террасасы**- экзогендік бедер жасаушы процестер туындатқан көлбеу немесе шамалы еңіс алаңқай, сыртқы жағынан курт бүгілген террасаның кемері — су түбінің бетімен шектелген. Су асты террасасы  абразиялық, жылжымалық,  эрозиялық, суға батқан субаэралық (денудациялық, мұздықтық, көлдік, өзендік, және тағы басқа), ал құрылысы бойынша қазылған, аккумуляциялық және аралас түрлерге ажыратылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Эйкумена, ойкумена

thumb|300px
**Эйкумена, ойкумена **— 1) жер бетінің адамдар қоныстанған және пайдаланатын бөлігі. Қоныстану сипатына және қоныстану аумағында азық-түлік өндіру тәсілдеріне қарай Э. толық — Э.
яғни толық қоныстанған аудандар және жартылай Э. уақытша қоныстанған аудандарға жіктеледі. Э. жер бетінің экономикалық өнімсіз аудандар кіретін бөлігіне қарсы мағынада қолданылады (мыс., полярлық және биік таулы аймақтар); 2) ертедегі гректер түсінігінде - жердің адамдар қоныстанған, орталығы Эллада болатын бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси еркіндік

[thumb|right|200px|АҚШ–тағы [Азаттық мүсіні — еркіндіктердің және демократияның символы]]
**Саяси еркіндік** - мемлекет конституңиясы кепілдік беріп, заң бойынша қамтамасыз етілетін азаматтардың, демократиялық түрде еркін саяси үрдістерге қатысу құқықтары. Оларға сайлау және сайлану құқығы, сөз, ақпарат алу бостандығы, еркін, тең, жүйелі өткізілетін сайлау құқығы, саяси ұйымдар құру, азаматтардың өз мақсат-мүдделеріне қарай іс-әрекет жасау және т.б. жатады. Саяси еркіндіктер БҰҰ Бас Ассамблеясының 1948 жылы 10 желтоқсанда қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей Деклараңиясында толық қарастырылған.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Асхадулла Хамидуллин

**Асхадулла Ғибадуллаұлы Хамидуллин** (14 ақпан 1923 жыл – 13 қараша 2001 жыл) — қазақ жазушы және аудармашы. Абай шығармаларын зерттеп-насихаттаумен, ақынның Қазан баспаларында жарияланған туындыларын анықтаумен айналысып келеді. 

Ол өзінің әдебиет пен өнер жайындағы мақалаларында Ғабдолла Тоқай мен Абай поэзиясының төркіні мен туыстығы туралы пікір қозғайды. «Сөнбейтін Тоқай жұлдызы» (1986) мақаласында: «Қазақ әдебиетіндегі Абай сияқты, Тоқай да татардың ұлттық поэзиясын дүн.жүз. және орыс әдебиетімен байланыстыра білді, оның бұқарашылдық бағытын кеңейтті, жалпы адамзаттық, гуманистік өнер деңгейіне дейін көтерді», – деп жазады. Хамидуллин екінші бір мақаласында: «*Абай, одан кейінгі кезеңде Тоқай, екеуі екі заманда, екі аймақта өмір сүре тұрса да, татар әдебиетінің тарихында аса іргелі қызмет атқарғанын*» атап өтеді.
## Дереккөздер
Топырақтың ылғал қоры

**Топырақтың ылғал қоры** — қарастырылған уақыттағы белгілі бір топырақ қабатындағы ылғалдың абсолют мөлшері; топырақтың су теңдестігінің құрамдас бөлігі. Миллиметр су қабатымен немесе гектарына текшеметрмен өлшенеді. Атмосфералық жауын-шашын және грунт суларының (жер бетіне жақын орналасқан жағдайда) есебінен қалыптасады. Көктемде, қар еріген кезде, ылғал қоры ең жоғары деңгейде болады да, булану мен транспирация артқан сайын төмендей береді. Автоморфты топырақтарда топырақ тығыздығы өскен сайын ылғал қоры мен ондағы органикалық заттар мөлшері арта түседі; жартылай гидроморфты топырақтарда — ылғалдану дәрежесінің өсуіне қарай. Ылғал қорын қар тоқтату, еріген қар суын бөгеу, топырақ асты ылғалдандыру, жаңбырлату, грунт суларының деңгейін реттеу жолдарымен және басқа да мелиорациялық әдіс-тәсілдермен көбейтуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Туфогендік-шөгінді таужыныстар

**Туфогендік-шөгінді таужыныстар** — құрамында 10%-дан 50%-ға дейін пирокластық материалдар бар құмды, құмайтты, сазды шөгінді таужыныстар. Пирокластар жанартаулық шынының (көбінесе оның өзгерген өнімдерінің), эффузиялық таужыныстардың және олардың минералдарының сынықтарынан тұрады. Т.-ш.т-дың құрамдары кәдімгі шөгінділердей, ал бітімі қабатты болады. Сынықтарының өлшеміне қарай Т.-ш.т. туфқұмтастар, туфкұмайттастар, туфсазтастар болып бөлінеді.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Реверсер

**Реверсер** *([[латын тілі|латынша]]: reverser — кері бағытталған, қайтарылған)* — 
# қозғалтқыштың жалғамдарын өзгерту арқылы оның айналым бағытын да өзгертуге мүмкіндік беретін ерекше кұрылымды ажыратқыш; 
# үзу машинасы арқылы сығып немесе сыққыш машина аркылы созып, сынақтауға мүмкіндік беретін  сынақ машиналарының қосымша құралы; 
# гидравликалық машиналардың (сорғылар,турбиналар) қалақшаларының көтеру бұрыштарын өзгертіп отыруға арналған қосымша электрлі механикалық жетекші жүйе.

Реверсерлі қозғалтқыштың көмегімен жұмыс доңғалағы калақшаларының бұрышы өзгертіліп, сол арқылы желідегі судың ағыс жылдамдығы мен бүлкілі тегістеліп, ПӘК-і артады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Туфты брекчия

**Туфты брекчия** - мүлдем жұмырланып өнделмеген ірі кесекті жанартаукластикалық материалдардың (лава жақпартастары мен кесектері, қождар мен жанартау атпаларының сынықтары және т.б.) ұсақ түйірлі туфты материалдармен дәнекерленуі нәтижесінде түзілетін біршама шымыр тау жынысы.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Ченнің (мәндер мен байланыстар) моделі

**Ченнің (мәндер мен байланыстар) моделі** (Модель Чена (сущностей и связей); Chen (entity- relationship) model) — мәліметтердің семантикалық мәлімдемелік моделі; шындық болмысты бір-бірімен белгілі бір байланыста болатын, жекелей ажыратылатын мәндерге бөлуге негізделеді. Сонымен бірге мән мен байланыс категорияларының екеуі де алғашқы, анықталмаған ұғымдар деп жорамалданады. Модель схема түрінде (E-R-схема) ұсынылады, мәндер типтерінің атауы — тіктөртбұрыштармен, мәндер арасындағы қатынастар типтерінің атауы — ромбымен, атрибуттардың атауы сопақшамен бейнеленеді. Бұл модельді П. Чен ұсынған.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алаш автономиясының құрылуы

1917 жылдың 5-13 желтоқсан аралығында Орынборда екінші жалпы қазақ съезі өтті. Съезде Алашорда үкіметі құрылды. Оның төрағасы болып Ә. Бөкейхан сайланды. Осы съезде Алаш автономиясы жарияланды. Ә. Бөкейхан бастаған топ Қазақстанды мекендейтін орыстардың еркін білмейінше автономия жариялауды кейінге қалдыра тұруды қажет деп тапты. Ал Х. Досмұхамедұлы бастаған топ автономияны дереу жариялау керек деп санады. Соңында екі жақ ортақ келісімге келді. Нәтижесінде Түркістан қазағын қосып алып, автономия жариялауға 1 ай мерзім берілді. Бір ай ішінде қосылу ісі жүрмесе де автономия жарияланатын болып шешілді. Осы үшін 1918 жылы 5 қаңтарда шақырылған Сырдария съезіне «бірігу мәселесін қозғау үшін» Б. Құлманов, М. Дулатов, Т. Құнанбайұлы арнайы жіберілді. Бүл жиында табиғи талас-тартыстан кейін Түркістанның оқығандары қосылуға ықылас танытса керек. Әйтсе де көзделген бір айда қосылу жайы сол күйінде өзгеріссіз қалды. Түркістан автономиясы да амалсыз жұмысын тоқтатты. Қазақ қайраткерлері автономия жариялау үшін қайта жиналған жоқ. II съездің қаулысы күшінде қалып, енді ресми қағаздарда «Алаш автономиясы» деп жазылатын болды. Тіпті осындай мөр таңбасы да мұрағаттардағы құжаттарда сақталып қалған.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Бундесрат

thumb|left| Бундесрат
[thumb| [Bundesrat]]
[thumb| [Берлинде Лейпцигтiң көшесiнде бундесраттың ғимараты]]
**Бундесрат** - [неміс. Bundesrat - федералды кеңес] - ГФР-дың мемлекеттік билігінің ең жоғарғы органдарының бірі, жерлер палатасы, ол 68 жергілікті өкілдерден тұрады, Бундесрат парламент палатасы болып табылмайды. ГФР Конституциясының 50-53 тармақтары негізінде Бундесрат федерацияның жер арқылы заң шығарушы және басқарушылық қызметеріне қатыса алатын мүшені үсынады. Бундесратта әрбір жер минимальды түрде 3 дауыспен шектелген, жер мен оның 2 млн. түрғыны 4 дауысқа ие бола алады, ал 6 млн-ы -5,1 млн. Жоғары - 7 дауысқа ие бола алады. Әрбір жер өкілдері ортақ дауыс беруге міндетті. Көптеген шешімдер қарапайым көпшілік дауысымен қабылданады (мәселен, Конституцияға өзгертулер енгізу, импичмент). Бундесрат президенті 1 жылға сайланады. Бундесрат вето қүқына ие және заңдар шығаруға қатыса алады. Бундесрат депутатары 4 жылға жалпы сайлауда бүкіл халықтың қатысуымен сайланады. Бүл органды біздің еліміздегі Сенатпен салыстыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Топырақтың ылғал сыйымдылығы

**Топырақтың ылғал сыйымдылығы** — 1) топырақтың ылғал ұстау мүмкіндігі, топырақтың көлемінен немесе массасынан пайызы (%) есебінде өрнектеледі. Топырақтың ылғал сыйымдылығының негізгі түрлері: толық (барлық қуыстары суға толған); капиллярлық (топырақ қабаты ыза суларының капиллярлық көтерілу белдемінің шегінде болғанда); ең төмен (топырақта аз ғана ьлғал қалған жағдайда). Бұлардан өзге топырақтың ылғал сыйымдылығы далалық, шектеулі далалық, ең жоғарғы молекулалық, ең жоғарғы адсорбциялық болып бөлінеді;

2) топырақтың белгілі бір мөлшердегі суды сіңіру және ұстау қасиеті. Өлшемі топырақтың құрғақ массасына пайызбен көрсетіледі немесе оның көлемінен пайызбен өлшенеді. Топырақтың суды ұстау күшіне және жер жағдайына қарай толық, ең аз, капиллярлы және максималды молекулярлы түрлері сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Реагенттерді мөлшерлеу

**Реагенттерді мөлшерлеу**  — реагенттің белгілі бір мөлшерін дайыңдауды анықтау үшін арнайы дозаларды қолдау. Белгілі бір уақыт мерзімі ішіндегі реагентті ерітіндінің сандык мөлшерімен өлшеуіш кұралды дозатор деп атайды. Дозатор құрылымдық түріне қарай қысымды және кысымсыз болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Экологиялық құрауыштар

**Экологиялық құрауыштар **— теңдестікті биогеохимиялық заттектер айналымын қамтамасыз ететін экологиялық жүйелердің негізгі құрамды бөліктері. Олардың құрамына: сыртқы энергияның ағымы (негізінде күн радиациясы), әуе, су орталары, топырақ, автотрофты организмдер — продуценттер және гетеротрофты организмдер — консументтер және редуценттер кіреді. Күн энергиясының қатысуымен өсімдіктерде және фитопланктондарда фотосинтез процесі жүреді, соның нәтижесінде бейорганикалық заттектерден органикалық заттектер түзіледі. Бейорганикалық заттектер судан, ауадан және топырақтан алынады. Түзілген органикалық заттектерді гетеротрофты организмдер пайдаланып, оларды минералдандыру арқылы бейорганикалық заттектерге айналдырып, қайтадан сулы ортага, ауаға, топыраққа қайтарады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Су деңгейін өздігінен жазғыш аспап

**Су деңгейін өздігінен жазғыш аспап**— суқоймалардағы (*теңіз, көл, өзен, бөген, ұңғыма*) су деңгейін және жабық түтіктер мен резервуарлардағы (*қазан, бак, цистерна*) су немесе басқа сұйықтық деңгейін сағаттық механизмнің немесе электр тогының көмегімен барабанға сызып отыратын құрал. Бұл мақсатқа көбінесе қалтқылы деңгей өлшегіштер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Шәміл Қожаханов

**Қожаханов Шәміл** (1938 ж. т.) - суретші. Дизайнды қоленер, гобөлең саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. Абайдың Семейдегі респ. әдеби-мемориал. музейіне арнап 5 туынды жазды. Музейдің кіре бөріс залына қойылған «Абайдың шығармаларының үш бастауы» атты 3 белімді гобөлеңде (1989, жұн, тоқыма, өрме) Шығыс, Ресей және Еуропа (әсіресе, Германияның) сәулет өнерінің үлгісімен және адамдар киімдері арқылы Абайдың рухани нәр алған ортасы керсетілген. Ақынның өмірі мен шығармаларына арналған «Дала оқиғалары» (1988, жұн, тоқыма), «Кектем» (1989, жүн, тоқыма) гобелендерінде өлең кейіпкерлерінің бейнелері, уақыт тынысы, Абайдың күрделі тағдыры бейнеленген. Музейдің Абайтану залына арналған «Табысу» атты гобөлеңде Абай мен М. О. Әуезов тұлғалары бір композицияға біріктіріліп, аспан мен жердің - кек және қоңыр түстерінің бояу ерекшелігі, ырғақтық қүрылысы ақын поэтикасымен шебер үндескен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев

thumb|right|200px|
**Роллан Шәкенұлы Сейсенбаев** (11 қазан 1946 жылы туған, Семей) - жазушы, драматург. 

* Семей инженерлік-технологиялық институтын (1970) бітірген.
* Мәскеу әдебиет институтын бітірген. 
## Шығармашылығы
* «Аңсау»
* «Сағынтып жеткен жаз еді»
* «Тау басында түйіскен жол» т. б. повестері мен әңгімелер жинақтары
* «Өмір сүргің келсе» романы жарық керді. 
* «Өзімді іздеп жүрсем» т. б. пьесалары театр сахналарында қойылып келеді. 

Абайдың қарасөздерін аударды («Простор», 1990, 5)және «Абай және оның уақыты» атты альбом дайындауға қатысты.

## Дереккөздер


Санат:11 қазанда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Семейде туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Туфты конгломерат

**Туфты конгломерат** - біршама жұмырланып өңделген жекелеген кесектерінің мөлшері 10—100 мм аралығында болып келетін, құрамының жартысынан көбін терригендік материалдар, ал қалған бөлігін пирокласты материалдар құрайтын тау жынысытар; жанартаутекті шөгінді тау жынысы түрлерінің бірі.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Андрей Андреевич Дячкин

**Дячкин Андрей Андреевич** (1930 жылы туған) - график-суретші. Қондырғылы және кітап графикасы, экслибрис саласында жұмыс істейді. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері. 

Ол Абайдың лирикасы бойынша «Күз» тақырыбын шығармаларына арқау етті. Алғашқы еңбегі 1960 ж. (қағаз, көмір), келесісі - Жидебайдағы «Абайдың бейіті басындағы ескерткішін» 1968 ж. (қағаз, линогравюра, Семейдегі Абайдың әдеби-мемориалдық мұражай қорығында) және екі рет 1971 ж. (қағаз, офорт, акватинта) жазды. Алғашқы 2 еңбек автордың жекеменшігінде, үшіншісі мерейтойға арналған «Абай» атты альбомға енді.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Су жинау алабы

**Су жинау алабы**- гидрогеологияда: жекелеген өзендерді, өзен жүйелерін, көлдер мен теңіздерді су қорымен қамтамасыз ететін, су мен мейлінше қаныққан беткі жазықтықты, топырақты және таужыныстардың белгілі бір қабатын біріктіретін ауқымды аймақ.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ізкәйіл (3ікеш)

**Ізкәйіл (3ікеш)** (1895-1929) - Абайдың Әйгерімнен туған баласы. Домбыра мен скрипка тартатын, ән салатын өнері болған. Арабша оқып, білім алған. 1917 ж. Ойқұдықта тұңғыш рет қойылған М. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасында Абыздың ролін ойнады. Ізкәйілдің үш шекті домбырасы Абайдың республикалық әдеби-мемориалдық музейінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси ерік

**Саяси ерік** - саяси субъектінің рефлекстік, рухани және эмоциялық деңгейдегі өзінің қызметін реттеу қабілеті. Ерік ұғымы алғашқы кезде саяси субъектінің өз шешімі бойынша, бірақ оның тілегіне сай келмейтін іс-әрекетке баруын түсіндіру үшін қолданылды. Кейін адамның тілектер қақтығысы жағдайында еркін таңдау мүмкіндіктерін түсіндіру үшін пайдаланылды.

## Саяси еріктің негізгі қызметтері
* саяси қызмет мақсаттары мен себептерін тандау; 
* саяси әрекет себептері жеткілікті немесе жеткіліксіз болған жағдайда іс-әрекетке итермелеуді реттеу; 
* субъектімен жүзеге асырылатын интеллектуалдық және эмоциялық үрдістерді түсінікті саяси қызмет жүйесіне үйымдастыру; 
* қойылған саяси мақсаттарға қол жеткізу барысындағы кедергілерді жою үшін физикалық және психикалық мүмкіндіктерді жүмылдыру.

Саяси еріктің болуы саяси іс-әрекетгі реттеуге мүмкіндік береді. Еріктік реттеуді қажетсінетін үш түрлі саяси жағдайды көрсетуге болады: 
# саяси іс-әрекетке итермелейтін қажеттілік төмен болған жағдайда ұмтылушылық тапшылығын толтыру; 
# қақтығыс жағдайында саяси іс-әрекет түрлерін, қажеттілік, мақсаттар мен құралдарын тандау; 
# сыртқы және ішкі әрекеттерді және олармен байланысты интеллектуалдық, эмоциялық және рухани үрдістерді реттеу.

Саяси ерік - саяси қызметтің ажырамас құрамдас бөлігі. Сондықтан саяси ерік қазіргі әлемдегі өткір идеологиялық, экономикалық, әлеуметтік-саяси мәселелерді шешу факторы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Экологиялық ресурс

**Экологиялық ресурс** — табиғи ресурстар: оларға таза атмосфералық ауа, таза су, табиғаттың көрікті көріністері (пейзаж), тазалағыш және сүзгіштік қасиеті бар батпақты жерлер және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Құддыс Қожамиярұлы Қожамияров

**Құддыс Қожамиярұлы Қожамияров** (21 мамыр 1918, Қайназар ауылы, Верный уезі, Жетісу облысы, Түркістан КФР, РКФСР — 8 сәуір 1994, Алматы) — ұйғыр сазгері. КСРО халық әртісі Абайдың «Сегіз аяқ» әнін төрт дауысты хорға пайдаланған. «Сегізаяқ» әнінің әуені мен өлеңінің әрбір шумағы қайталанған сайын, олар төрт түрлі дауысқа белініп, гармониялық, ырғақтық және полифониялық бояулар арқылы құбылып отырады. Қ. КСРО, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

Ол халық музыка фольклоры әуендері негізінде ұйғырдың тұңғыш операсы "Назуғум" (1956) мен "Чип Томур" (1968) балетін жазды. Сондай-ақ, "Алтын таулар" (1960, Н.Тілендиевпен бірге), "Садыр Палуан" (1977) операларының, "Ризвангүл" (1950, КСРО мейл. сыйл., 1951), "Бостандық туралы ән" (1954), симфониялық поэмаларының, "Гүлден Жетісу!" (1970) ораториясының, "А.А. Розабақиевті еске алу" симфони-ясы (1971) мен Үшінші симфония (1984, Қазақстан Мейл. сыйл.), т.б. мұзыкалық шығармалардың авторы. Қ. Қазақстан Композиторлар одағы басқармасының мүшесі (1955 - 1959 ж. төрағасы). Қазақстан Компартия-сы ОКмүшесі (1961 - 1968). 1959 - 1966 ж. әдебиет және өнер саласындағы Лениндік сыйлық пен Қазақстан Мейл. сыйл. тағайындау жөніндегі комитетттің мүшесі болды.

2 - 3-сайлау Қазақстан Жоғары Кеңесінің депутаты. Ленин ордендерімен, Қазан Революциясы, Еңбек Қызыл Ту және "Құрмет белгісі" ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:1994 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұйғырлар
Егіздеу

**Егіздеу** (параллелизм - қатарлас, қанаттас, мөлшерлес, теңдес) - елең сөйлемдерінің лексикалық-грамматикалық өрілімінің, суреттілік-мағыналық байланыстарының үйлесімділікке, ұқсастыққа, шамаластыққа негізделуі, қайталауға құрылуы. Егіздеу тәсілі екі құбылысты салыстыру арқылы жасалады. Поэзиядағы Егіздеу - стилистикалық жағынан тепе-тең, мағыналас, мәндес сөйлемдер легі бір-бірімен тектес, төркіндес құбылыстар. Егіздеудің екі түрі болады: біріншісінде сөйлем құрылысы жағынан біркелкі келеді, екіншісінде - психологиялық тұтастық көрініс табады. Психологиялық егіздеу көне заманның синкретті енеріңде біртіндеп дами бастаған. Сыртқы және ішкі дүние құбылыстарының диалектикалық қарама-қарсылығынан, яғни болмыс пен таным иесінің арасында қайшылық байқалғанда, психологиялық егіздеу туындайды. Абай психологиялық егіздеудің көмегімен ырғақтық және ұйқастық жағынан бірыңғай сөйлемдер құрады. Адамның көңіл-күй, ой-сезім толқындарының өзгерісін, жан жүйесінің ішкі әлемін табиғат, жаратылыс құбылыстарымен астастырып, сабақтастырып, тұтас күйінде толғаудан туған көркемдік дәрежесі биік, сапасы жоғары психологиялық егіздеуге ақынның мына өлеңі айғақ.
Көк ала бұлт сөгіліп, Күн жауады кей шақта. Өне бойың егіліп, Жас ағады аулақта. Жауған күнмен жаңғырып, Жер көгеріп күш алар. Аққан жасқа қаңғырып, Бас ауырып, іш жанар.
Ақын айтайын деген ой-пікірін ғаламзаттың табиғи құбылыстары арқылы сипаттап, салыстырып сөйлегенде өлең сөздің әсерлілігі, әсемдігі еселене түседі.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Чипсет

right|250px
**Чипсет** (Chipset) — ұқсас міндет атқаратын микросхемалар жиыны. Мысалы, орталық процессордың шалғай құрылғылармен мәліметтер алмастыру жұмысын жасақтайтын (аналық тақшада орналасқан) микросхемалар жиыны. Атқаратын міндеттері бір микросхема ретінде жүзеге асыруға болмайтындыктан бірнеше бөлікке бөлінетін жүйелік тақшалар, бейнесызбалық контроллерлер сияқты күрделі бөлшектерде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рауалы шектелген концентрация

**Рауалы шектелген концентрация** — ауыз судағы химиялық элементтердің мемлекет дәрежесінде бекітілген шекті мөлшері. Мыс., №2874—82 стандарт бойынша орталықтандырылған құбырдан алынатын ауыз судың құрамында құрғақ қалдык (немесе минералдылық) 1000 мг/дм3 дейін; кермектік 7—10 мг- экв/дм3-ден аспауы керек. Ал кейбір жеке иондар саны төмендегідей болуы шарт (мг/дм3): хлоридтер — 350, сульфаттар — 500, екі-үш валентті темір қосындысы — 0,3, фосфат-ион — 3,5, т.б. Суға тапшы аудандарда кейде минералдылығы 2000— 2500 мг/дм3 дейінгі сулар да пайдаланылады. Ауыз суды арнайы зерттегенде оның сапасын анықтайтын көрсеткіш — судың бактериялық тазалығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Су жұту

**Су жұту**— тау жынысытарды әдеттегі жағдайда, яғни қысым 1 атм және t 20°С болғанда суға батырғанда, олардың су сіңіру қабілеті. Ол бірлік үлесімен, немесе мүлде құрғақ тау жынысы массасынан пайыз есебімен көрсетіледі. Ұңғымамен немесе тау-кен жұмыстары аркылы ашылған тау жынысытардың су сіңіргіштігі де су жұту деп аталады

## Дереккөздер


Санат:Геология
Туфты құмтас

**Туфты құмтас** - мөлшері 0,1-1 мм аралығындағы терригендік және пирокласты материалдар жиынтығынан (соңғыларының үлес салмағы 10—50% аралыгында) тұратын жанартаутекті-шөгінді тау жынысы түрлерінің бірі.
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Саяси діл

**Саяси діл** - *[франц. mentalite - ой¬лау қабілеті, әлемді сезіну]* - ұжымдық саяси сананың қалыптасуына ықпал ететін және нақты саяси ұжым үшін өзекті құндылықтарды білдіретін әлеуметтік-саяси жүйені тану түрі. Егер саяси діл табиғи мәдениет негізінде қалыптасса, онда қарапайым болып есептеледі. Ол дәстүрлерге негізделеді, әрі түсінік үшін қарапайым, саяси тәжірибеде еркін жүзеге асырылады. Ділдік сана адам дүниеге келгеннен бастап өмір бойы қалыптасады. Саяси ділдің қалыптасуына ықпал етуші факторлар: *тәрбие, білім, саяси және қоғамдық әлеуметтену, саяси мәдениет және қатысу, сайлаушы мінез-құлқы.*

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Төмірбек Қожакеев

**Қожакеев Төмірбек** (1926ж. т.) - әдебиет зерттеушісі, фил. Ғылыми докторы, профессор Абайтану мәселелеріне арналған «Абай сатирасы» зерттеу мақаласы («Қазақстанмектебі», 1963, №5) жарияланды. «Абай және Сұлтанмахмұт»(1969), «Абай-сатирик» (1970) атты Ғылыми еңбектері жарық керді. Оларда С. Торайғыров шығармаларының Абай мұраларымен идея.тақырып, мазмұн үқсастығын, қоғамдық-саяси, эстетикалық, этик. көзқарастар үндестігін қарастырады. Абай сатирасының поэтик. және идеялық ерекшеліктерін ашып, ақынның қазақ әдебиетінде сатира, әзіл-оспақ, сын-сықақ жанрын жаңа түрмен, соны мазмұнмен байытып, толықтырғанын керсетеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Екі сипат

**Екі сипат**. Абай Отыз сегізінші сөзінде және «Алла деген сөз жеңіл...» өлеңінде хауасқа ерекше мән бере қарайды. Адам бойыңдағы ақыл, ғылым, білімнің (кәсіби) пайда болып, шығар көзі жанның жибили қуатыңда жатқанын меңзейді. Сыртқы болмысты хауас (сыртқы, ішкі сезім) арқылы көңілге сәулелену жолымен рухани қазынамызды қорландырамыз. Абай сыртқы бес сезім (хауаси хамса заһири) мен ішкі бес сезімді (ес, қиял, ой, сез, жауанмертлік) хауасқа балама ретінде алып қарайтыны Отыз сегізінші сөзінде анық байқалады. Себебі, Абай хауасты алланың бойыңдағы сипаттармен ұштастыра қарайды. Исламиятта алланың бойында сегіз сипат: 1. Хаят (өмір). 2. Ғылым. 3. Құдірет. 4. Керу. 5. Есіту. 6. Тілек (қалау). 7. Сез (кәлам). 8. Болдыру (тәкин) бар деп түсіндіреді. Осы алланың бойыңдағы 8 сипатқа Абай өз тарапынан нақылия, ғақылия дәлдерге сүйене отырып, оған тағы да екі сипат: рахым мен әділетті қосады. Яғни бұл сезім сипатпен қосылып он сипатқа (хауасқа) айналады. Енді Абай алланың басыңдағы сегіз сипаттың ішінен Ғылымды алып, оған өзі қосқан Рахым мен Әділетті біріктіріп, езінің гуманистік, адамгершілік асыл мұраттары туралы мораль философиясына жататын басты танымының негізін қалайды. Міне, осы таным негізінен келіп Абайдағы жауанмәртлік, толық адам, нұрлы ақыл туралы гуманистік ой-танымдары таратылады. Ал, екі сипаттың (рахым, әділет) Абай шығармаларыңда неліктен айрықша мәнге ие болатынын оның мораль философиясымен сабақтастығынан көреміз.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Сорлы Көкбай жылайды...

** «Сорлы көкбай жылайды...»** - Абайдың 1886 жылы жазған өлеңі. Көлемі 9 тармақтан тұратын бір шумақ.

Азған заманды көріп, ел ішін ала тайдай шулатқан ұрлық-зорлықтан әбден мезі болған ақын өзегін өртеген ашу-ызасын жолдасы Көкбайға көз жасы мен жыры арқылы білдірмек болған. Бұл туралы Көкбайдың өзі: «1880 жылдан бастап, 1886 жылдарға шейін Абай әр түрлі өлеңдер жазып жүрді. Бірақ бүл уақыттағы сөздерінің барлығын Көкбай сөздері деп жүргізді. Кейін Омбыда «Дала уәлаяты газеті»және«Серке»газеті шыққанда бірер өлеңін тағы да менің атыммен жіберді. *«Сорлы Көкбай жылайды, жылайды да жырлайды»* дегенді мені ие қылып қойып, өзін айтып еді», - деп жазды («Абай», 1992, № 1).

Азаматы азып, өңкей ұры-қары жайлаған қу заманның қулық-сұмдығын көре-көре көңілі қалып, бұзылған елді қалыпқа салар қайрат таппай, «мыңмен жалғыз алысқан» ақынның жылап отырып жырлаған сәттері аз болмаса керек. Өлең *7-8* буынды шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарда ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Шағын иінтіректік нұсқағыш

**Шағын иінтіректік нүсқағыш** (Рычажный указатель; hook pointer) — дисплей экранында меңзердің немесе кейбір басқа таңбаның орындарын тез ауыстыруға арналған сигналдарды қалыптастыру құрылғысы. Биіктігі бірнеше дюйм, тірекке тік бекітілген және қалаған бағытта саусақтар қозғалысымен орын ауыстыра алатын шағын иінтірек. Шағын иінтіректікпен жұмыс істеудің кең таралған тәсілі оның тік қалыптан ауытқуы, яғни қалаған бағытта меңзердің қозғалуын шақыру, кейбір құрылмаларда саусақпен басу арқылы меңзердің орын ауыстыруының қажет бағытын көрсету болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Емен мен Шілік

**«Емен мен Шілік»** («Шілік пен емен бір күн сөйлесіпті ...» ) – И. А. Крыловтың «Дуб и трость» атты мысалының 1898 ж. Абай аударған нұсқасы. Орыс ақыныңда 38 жолдан, Абайда 34 жолдан тұрады. Аудармада түпнұсқа мазмұны толық сақталған. Ешнәрсенің байыбына бармай, орынсыз мақтанып есіріп жүргенде қалай мерт болғанын білмей қалатын алаңғасарлар емен бейнесімен сықақталса, тіршілік талаптарының ыңғайына кене қоятын, өмірге бейім адамдар басы жерге тигенше иілсе де сынбай аман қалатын солқылдақ шілік бейнесінде мадақталған. Мысал 11 буыңды қара өлең (-а, -а, -б, -а) ұйқасымен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт- Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Туыңды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. Мүрсейіт қолжазбаларыңда, 1909, 1957 жылғы басылымдарда өлеңнің 1-шумағының 2- жолы «Аллаға, неден жаздың, сорлы?» - делініп, ал 1945 жылғы басылымда «Аллаға неден сорлы жаздың?», 1933, 1977 жылғы басылымдарда «Аллаға, сорлы неден жаздың?» болып берілген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Лермонтов және Aбай

**«Лермонтов және Aбай»** - ҚазССР ғылым академиясының баспасынан 1954 ж. жарық көрген ғылыми-зерттеу еңбек. Авторы - 3. Ахметов. 3 тараудан және қорытындыдан тұрады. Онда автор М. Ю. Лермонтовтың Абай тәржімелеген шығармаларының көркемдік шеберлігін жан-жақты сөз етеді. Екі ақынды бір-біріне жақындастыратын ортақ әлеуметтік жағдайларға, олардың қоғамдық-саяси, философиялық, этикалық, эстетикалық көзқарастарына, поэзияларындағы үндес сарындар мен ойларға, идеялық, тақырыптық, әдіс-тәсілдік үқсастықтарға тоқталады. Абайдың Лермонтовтан аударған өлеңдеріне текстологиялық талдау жасайды. Еңбек әдебиет зерттеушілеріне, тіл мамандарына, студенттерге арналған. Көлемі 3,4 б. т., 5 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы