open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жабысқақ қандыағаш

**Жабысқақ  қандыағаш** (Alnus  glutіnosa) — қайыңдар тұқымдасы қандыағаш туысына жататын бір үйлі ағаш.

Қазақстанда Жайық, Елек, Тобыл өзендері бойында, Құсмұрын к-нің жағасында, Ерейментау, Қарқаралы, Баянаула таулы аймағында өседі. Биіктігі 20 — 30 м келетін қара қоңыр түсті қабықты ағаш. Жас бұтақтары жылтыр, қызыл қоңыр үсті, желімді түктері болады. Бүршіктері жұмыртқа тәрізді, дөңгелектенген жапырақтарының (ұзындығы 4 — 12 см, ені 3 — 7 см.) бет жағындағы жолақтары айқын көрініп тұрады. Сырғалары (аталық та, аналық та) 3 — 5-тен топтасады. Дара жынысты, тұқымынан және вегетативтік (атпа тамырлары арқылы) жолмен көбейеді. Бүрі сәуір — мамырда ашылады. Жемісі — бір тұқымды, қос қанатты, қызыл-қоңыр түсті, желмен таралатын жаңғақша. Жабысқақ  қандыағаш — дәрілік өсімдік. Оның қабығында илік заттар (5 — 9%), бүршігінде алкалоид (14 — 16%), жапырағында салицил, спирт және түрлі органикалық қышқылдар болады. Жабысқақ  қандыағаштан алынған тұнба медицинада тоқ ішек қабынғанда, құяңға, суық тигенде қолданылады. Оның қабығынан түрлі түсті бояу алынады. Жабысқақ  қандыағаштың сүрегі жеңіл, қызыл түсті, одан үй жиhаздары, ыдыс жасалады, құрылыстарда пайдаланылады. Жабысқақ  қандыағаш, өте сирек кездесетін реликті өсімдік, қорғауға алынып, Қазақстанның *“[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]”* енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қайың тұқымдасы
Жағалау

thumb|Жағалау

**Жағалау** — құрлық пен теңіз (*көл, өзен жөне т.б*) арасындағы жер бедерінің қазіргі және ежелгі замандардағы нысандар таралған шекаралық жолақ.

## Жалпы мәліметтер
Ол су жиегіндегі жағалық беткейден және су асты жағалық беткейден тұрады. Жағалаудың қалыптасуының ең негізгі факторлары — толқын және толқынның жағаға ұру ағыны, сондай-ақ, арналық ағын. Теңіздің жағалық белдемінің құрлық жағындағы шекарасы — теңіз суының толысуы және теңіз дауылы кезіндегі соқпа толқын шалпылы жететін сызықпен, ал теңіз жағындағы шекарасы — *изобата* (*толқын қозғалысы әрекетінің тоқтау шегі*) сызығымен шектеледі. Өзендер мен басқадай экзогенді агенттер құрлықтан жағалық өңірге кесек және түйіршік тау жыныстарын әкелуі салдарынан жағалаулық-теңіздік тосқындар қалыптасады, ал оның геологиялық құрылысы мен жер бедері жағалаудың бағыты мен даму барысына тікелей әсер етеді. Теңіз толқындары қуатының таралуы мен тасымалдануы литосферамен әрекеттесуі нәтижесінен абразивтік және аккумуляттық жағалаулар пайда болады. Қазіргі теңіз бен мұхит жағалаулары б.з.б. 6 мың жыл бұрын, құрлықты соңғы мұз басу кезінде құрлықтардың шеткі жақтарын су басып (трансгрессия), мұхит деңгейі *90 — 100 м*-ге көтерілуі нәтижесінде пайда болды. Соның әсерінен ингрессиялық жағалаулардың мұздық (фьордты, шхерлі), эрозиялық (риасты, лиманды), құрылымдық-денудациялық (далмациялық) және т.б. түрлері қалыптасқан. Абразиялық және аккумуляттық процестер ингрессиялық жағалаулардың контурын тегістеп отырады. Жағалау сипатына қазіргі тектоникалық қозғалыстар да үлкен әсер етеді. Әр түрлі табиғат факторлары атыраулық, коралдық (маржандық), мангрлық, қамысты-құрақты, т.б. Жағалауларды қалыптастырады. Қазақстанның су айдындарына эолдық (Аралдық тип) және эрозиялық жағалаулар тән.

## Дереккөздер

Санат:Ландшафт
Санат:Мұхиттық және жағалаулық жер бедері формалары
Жағармай

** Жағармай ** — машина қозғалтқыш және механизмдердің түрлі бөліктерінің арасындағы үйкелісті кеміту үшін қолданылатын майлар. Жағармайдың өндірістік қасиеттері (беріктігі, тұтқырлығы, ыстыққа төзімділігі, т.б.), негізінен, олардың химиялық құрамы мен құрылысына байланысты. Олардың құрамы өте күрделі, кейбіреулері парафиндерге немесе нафтендерге бай, кейбір түрінің ароматты қасиеті басым, т.б. Қазір қолданылатын жағармайлар түгел дерлік мұнай тектес. Алыну әдістеріне қарай *дистиллят* және *қалдық майлар* болып бөлінеді. Тұтқырлығы төмен немесе орташа дистиллят жағармайлар мазутты вакуумде айдау арқылы алынады, ал қалдық майлар — мұнайды айдағанда бөлінетін, тұтқырлығы жоғары қалдық. Қазіргі кезде синтетикалық жолмен де өндіріледі, ол үшін тиісті қанбаған көмірсутек полимерлерін, күрделі эфирлерді, т.б. пайдаланады.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Химия

Жағар майлар
Жағар майлар – сыртқа қолданылатын дәрілік түрлер,олар терінің бетінде немесе кілегей қабатта тегіс,жылжымайтын қабат түзуге қабыілетті,тұтқырлығы жоғары болғандықтан түрін сақтайды,ал жоғары температурада оны жоғалтып,қою сұйықтыққа айналады.Жағар майлар официналды дәрілік түрлер,МФ ХІ басылымына арнай жалпы “Жағар майлар” мақаласы енгізілген.Фармакопея анықтамасы бойынша,жағар майлар – теріге,жараға,кілегей қабатқа жағуға арналған жұмсақ дәрілік түрлер.
Жағдай

**Жағдай** — адам әрекетінің , жан-жануарлар тіршілігінің, табиғат пен қоғамдағы өзгерістің, оқиғаның, т.б. айналадағы ортаның ықпалына тәуелділігін білдіретін философиялық ұғым. Табиғаттағы, қоғамдағы белгілі бір өзгерісті тудырушы алғышарт есебінде де қарастырылады. Жүзеге асқан өзгеріске бір немесе бірнеше жағдай әсер етуі мүмкін. Кейде өзгерісті тудырушы жағдай пісіп-жетіле келе оны тездетеді. Жағдай толық негіз ретінде пісіп-жетілмесе, онда өзгеріс тумайды, не уақыт жағынан кешігеді. Адамдар әрекеті нәтижесінде жағдай да өзгеріске ұшырайды. Құбылысты жете тану үшін оның себебін ашу барысында жағдай да түрлі қырларымен анықталып, таныла түседі.

Жағдай  — амалға (ұрысқа) дайындық пен оны жүргізу жүзеге асатын факторлар мен жағдайлар жиынтығы. Олардың ең негізгілері мыналар: 
* қарсыластың әскерлерінің (күштерінің) құрамы, топтастырылуы, іс-қимылдарының сипаты; 
* өз әскерлерінің (күштерінің) жағдайы, олардың ахуалы, орындалып жатқан міндеттер, материалдық-техникалық қамсыздандырылуы; 
* көршілердің жағдайы мен әрекеті; 
* жергілікті жердің сипаты; 
* ауа райы және гидрометеорологиялық жағдайлар; 
* ұрыс қимылдарына дайындалуға және жауынгерлік міндеттерді орындауға берілген уақыт.

Ауқымына карай жағдай стратегиялық, оперативтік және тактикалық болып, ұрыс қимылдарының болатын орнына байланысты жер үсті жағдайы, әуе жағдайы, теңіз және әуе-ғарыш жағдайы болып бөлінуі мүмкін. Жалпы жағдай элементтері: 
* биологиялық (бактериологиялық), 
* медициналык, 
* мұздағы, 
* миналық, 
* навигациялық, 
* радиациялық, 
* радиоэлектрондық, 
* химиялық, 
* эпидемиялық, 
* инженерлік, 
* техникалық, 
* тылдық жағдай және т.б. 
Әскерлерді (күштерді) тиімді баскару үшін қолбасшылар (командирлер) мен штабтар жағдайды мұқият зерттеп, бағалайды. Жағдайды бағалаудан шыққан қорытынды операция (ұрыс) жүргізу және ұрыс қимылдары барысында міндеттерді нақтылау туралы шешім қабыдауға негіз болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Оқиғалар
Жадейт

right|thumb|200px
** Жадейт ** (французша *jadeіte, jade* — нефрит, испанша *іjada* — бөтеке, бөтеке ем тасы) — силикаттар класындағы пироксендер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы *NaAl [Sі<sub>3</sub>O<sub>6</sub>]*. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Кристалдары тығыз ұсақ түйіршікті агрегаттар түзеді. Түсі жасыл, ақшыл, қызғылт, күлгін көк, қоңыр, қаттылығы 6,5 — 7,0, меншікті салмағы 3,3 — 3,4 г/см3, шыныша жылтыр. Метаморфтық сілтілі және жапсарлы-метасоматиттік тау жыныстарында түзіледі. Жадейттен ежелгі заманнан бері соғатын, шабатын қару-жарақ жасалды. Қазір зергерлік әшекей бұйымдар жасау үшін қолданылады. Жадейт Қазақстанда солтүстік Балқаш аймағындағы Итмұрынды кенінде кездеседі. Жадейт құрамды *тау жынысы жадеитит* деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Натрий минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Силикат минералдар
Санат:Пироксендер
Жадышы

** Жадышы, ** *жайшы, жадыгер* — түркі халықтарының аңыз-әңгімелерінде соғыс кезінде аспаннан түскен сиқырлы тас *“жадының”* көмегімен жау әскері үстіне қар, нөсер жауын жаудырып, найзағай түсіретін адамдар. Мысалы: Тәуке хан заманында садыр руынан шыққан Алдияр батыр жаңбыр, қар жаудырып, тұман тұрғыза алған. Түркілер арасында осындай өнер иелері болғаны жөнінде өткен ғасырлардағы орыс саяхатшылары еңбектерінде кездеседі. Атап айтқанда, Палластың айтуынша, *“Жадыгер — жауды сиқырлап, тұтқынға түсіреді”,* ал Фальктің жазбаларында *“жайшы — тастың көмегімен жауын, найзағай шақырып, желді тоқтатады”* делінген. Жадышылардың қыпшақтарда да болғаны жазба деректерінде айтылады. Кейіннен бұл сөздің әскер ісімен байланыстылығы ұмытылып, сиқыршылық өнердің атауына айналған.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Жазушы баспасы

** “Жазушы” баспасы ** — Қазақстандағы, негізінен, көркем әдеби шығармаларды басып шығаруға маманданған баспа. 

Қазақ мемлекеттік баспасының жастар мен балалар әдебиеті, көркем әдебиет бөлімдері негізінде 1933 жылы Қазақ көркем әдебиет баспасы құрылып, ол Қазақстан жазушылар одағына бағынды. Баспаның тұңғыш директоры *Ғ. Мүсірепов* болды. 1941 жылы 26 қаңтарда республикадағы барлық кітап баспалары қайта біріктіріліп, Қазақ біріккен мемлекеттік баспасы атанғанда, аталған баспа да соның құрамына кірді. 1950 жылы қаңтарда Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасы қайта бөлініп, ол Қазақстан Мәдениет министрінің қарамағына беріледі. 1964 жылы *“Жазушы”* баспасы аталып, Қазақстан Министрлер Кеңесінің Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетіне бағындырылды. 

Баспада проза, поэзия, көркем аударма, әдеби сын, қайта басылым, орыс әдебиеті, ұйғыр әдебиеті, музыка мен өнер редакциялары және балалар мен жастар әдебиеті бас редакциясы жұмыс істеді. *“Жазушы”* баспасы қазақ, орыс, ұйғыр, корей, неміс тілдерінде көркем әдеби шығармаларды, әдеби зерттеулер мен көркем әдеби сын жанрындағы еңбектерді, музыка, көркемөнер туындыларын, альбом, буклет, әдеби күнтізбелер, т.б. шығарып тұрды. *“Жалын”* альманағы алғашқы жылдары осы баспаның жанынан жарық көрді. *“Жазушы”* баспасы қазақ әдебиетін дамытуға, республикадағы баспа ісін өркендетуге елеулі үлес қосты. Әлем әдебиетінің алтын қорына қосылған М. Әуезовтің *“Абай жолынан”* бастап, С. Мұқанов, Мүсірепов, Ғ. Мұстафин, Қ. Аманжолов, Ә. Әбішев, Д. Әбілев, Ә. Тәжібаев, Б. Момышұлы, Х. Есенжанов, Т. Жароков, С. Ерубаев, Ж. Молдағалиев, Ә. Нұрпейісов, Т. Ахтанов, Қ. Есенберлин, Қ. Мұхамеджанов, О. Сүлейменов, Ә. Әлімжанов, Қ. Бекхожин, Х. Ерғалиев, С. Мәуленов, Ғ. Қайырбеков, Т. Әлімқұлов, Б. Соқпақбаев, М. Мақатаев, Қ. Мырзалиев, Т. Молдағалиев, Ж. Нәжімеденов, С. Мұратбеков, Ш. Мұртаза, Ә. Кекілбаев, М. Мағауин, т.б. аса көрнекті қаламгерлердің алғашқы туындыларынан бастап, таңдамалы жинақтары, көп томдық кітаптары осы баспадан жарық көрді. 

Саяси қуғын-сүргінге ұшырап, көп уақыт оқырманнан қол үзіп қалған қазақ әдебиетінің арыстары А. Байтұрсынов, С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлин, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, Ш. Құдайбердиевтердің шығармалары авторлары ақталғаннан кейін алғаш рет осы баспадан оқырман қолына тиді. Халықтың ауыз әдебиетінің асыл мұралары, жыраулық әдебиеттің үздік үлгілері, Абайдың, Жамбылдың шығармалары *“Жазушы”* баспасынан сан рет басылып шықты. Әлем әдебиетінің көптеген классиктерінің туындылары осы баспадан қазақ тіліне аударылып, республика оқырмандарының рухани қазынасына айналды. Баспаның директоры болып әр жылдары Есенберлин, Ә. Жұмабаев, С. Мұратбеков, М. Сқақбаев секілді көрнекті жазушылар қызмет істеді. 1976 жылы қаңтарда *“Жазушы”* баспасының балалар мен жастар әдебиеті Бас редакциясының негізінде жаңа әдеби баспа *“Жалын”* құрылды. *“Жазушы”* баспасы 1999 жылы жауапкершілігі шектеулі серіктестік болып қайта құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан баспалары
Жазық Меңаяққызы

**Жазық Меңаяққызы ** (1826, Шығыс Қазақстан облысы Шұбартау ауданы (қазіргі Аягөз ауданы) Бесбұлақ ауылы — 1863, сонда) — ақын. Арғын тайпасы Қуандық руы Мамайдар бөлімінен шыққан (төлеңгіт). Бала кезінде шешек ауруы салдарынан екі көзінен айырылып, қасірет шегеді. Тағдырына мойымай, жастайынан ақындық жолға түседі, суырыпсалма ақындығымен елге танылады. Жазық өлеңдері Сарыарқа өңірі мен Жетісуға кеңінен таралады. А.Янушкевич 1864 жылы тамыздың 23-інде Жазықпен жүздесіп, оның өлеңдері мен толғауларын өз аузынан жазып алады. Ол ақын қыздың әдемі даусына, суырыпсалмашылық өнеріне, өлеңдерінің азаматтық үнінің айқындығы мен батылдығына тәнті болып, өзінің *“Қазақ даласына жасалған саяхат туралы жазбаларында”* (поляк тілінде — 1861, 1875; орыс тілінде — 1966; қазақ тілінде — 1979) Жазық туралы жылы лебіз білдіреді. Жазықтың шығармалары қазақ тілінде сақталмаған. Янушкевич кітабында поляк тілінде жарияланған. Жазықтың екі өлеңі (көрнекті орыс ақыны М.Цыбин орыс тіліне аударған) Мұхтар Мағауин құрастырып шығарған *“Поэты Казахстана”* жинағында 1978 жылы Ленинград қаласында (қазіргі Санкт-Петербургте) тұңғыш рет жарық көрді. Қарапайым халықтың ауыр тұрмысын, ел билеушілер мен патша шенеуніктерінің зорлық-зомбылықтарын жырға қосқан *“Туған елді таныстыру”,* *“Адольф Янушкевичке”* атты бұл екі өлеңін 1995 жылы Мерғали Ыбырайұлы қазақ тіліне аударған.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақ ақындары
Санат:Аягөз ауданында туғандар
Жай қатынас

** Жай қатынас ** – түзудің бойындағы М1, М, М2 үш нүктесінің жай қатынасы — = теңдігін қанағаттандыратын  саны. Бұл жағдайда М нүктесі М1М2 кесіндісін  қатынасымен бөледі деп айтылады. Егер (x1, y1) және (x2, y2) М1 және М2 нүктелерінің координаттары болса, онда М нүктесінің координаттары (x,y) мына формула бойынша анықталады: жай қатынас аффиндік түрлендіру кезінде инвариант болып есептеледі.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Математика
Жайнақ батыр

** Жайнақ батыр ** (шамамен 1705, Алматы облысы Қаратал өзенінің жағалауы — 1790, сонда) — жоңғар шапқыншылығына қарсы соғыстарға қатысқан батыр. Ұлы жүз құрамындағы жалайыр тайпасының мырзасәбден аталығынан шыққан.

“Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама” жылдары Жайнақ батыр Іле мен Қаратал өзендерінің аралығындағы елдің басын біріктірген Ескелді би Жылгелдіұлы, Балпық Дербісәліұлы және Қабан жырау Асанұлының қасында болған. Жайнақ батыр жоңғарларға қарсы соғыстарда қол бастаған, елшілік қызмет те атқарған. Ел аузындағы аңыздарға қарағанда, көмекейі кең, дауысы аса қатты адам болған. Жайнақ батыр осы қасиетін жауға қарсы шайқас үстінде пайдаланған. Өз замандастары Бекен Тұрлымбетұлы, Тәттібай мерген, ағайынды Малтабар, Құлжан батырлар, Дарабоз ана, т.б. адамдармен бірге Жетісу жерін басқыншы жаудан азат етуге ат салысқан. 

Жайнақ батырдың бейіті Талдықорған қаласының маңындағы “Еңбек” ауылында.

## Дереккөздер

Санат:1705 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1790 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматы облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Санат:Талдықорғанда жерленгендер
Ыбырайым Жайнақов

**Ыбырайым Жайнақов** (туған жылы белгісіз, бұрынғы Жетісу облысы Верный уезі — өлген жері белгісіз) — *Алаш қозғалысының* қайраткері. 

## Өмірбаяны
Верный ерлер гимназиясын бітірген.

Жетісу облысы басқармасында тілмаштық қызмет атқарған. 

### Қоғамдық саяси әрекеттері
1911 жылы 21 қазанда Жайнақовтың бастамасымен Жетісу облысының болыстары және құрметті ақсақалдарының кеңесі өтіп, онда облыс әкімшілік пен қоныстандыру басқармаларының іс-әрекеттері жөнінде және саяси іздестіру бөлімдерінің облыстағы көшпелі халықтың ісіне араласпауы туралы Ресей империясының астанасы Санкт-Петербургтегі ***[[Мемлекеттік дума]]*** мүшелеріне өтініш айтып, өкілдер жіберу мәселесі шешілді. Нәтижесінде көрнекті қазақ зиялыларының бірі Барлыбек Сыртанов Санкт-Петербургке барып, ***Мемлекеттік думаның*** *[[Мұсылман фракциясы]]* мүшелеріне Жетісудағы жергілікті халықтың өтініш-тілектерін білдіріп қайтты. 

Жайнақов *Бүкілресейлік мұсылмандар съезінің* даярлануына және өтуіне ат салысты. Ол Ресей патшасының *1916 жылғы 25 маусым жарлығына* байланысты шиеленіс туындаған жағдайда халықтың көтеріліске шықпауын жақтады. 

1916 жылы 14 шілдеде Верный қаласында Үлкен Алматы болысына қарасты жергілікті халық өкілдерінің мәжілісін ұйымдастырушылардың бірі ретінде халықтың көтеріліске шығып босқа қырылмауын, мәселенің бейбіт түрде шешілуін халыққа түсіндірді. 

1917 жылы Жайнақов Ақпан төңкерісінен кейін елдегі қоғамдық-саяси өзгерістерге белсене араласты. Сол жылы Жетісу облысы қазақ комитетінің төрағасы болып сайланды. 

1917 жыл 12 — 23 сәуірінде 81 делегат қатысқан Жетісу облысы қазақ 1-съезін даярлап өткізуге көп еңбек сіңіріп, съезге төрағалық етті. 

1917 жылы 19 шілдеде  Уақытша үкіметтің Жетісу облыстық комиссарының орынбасары болып тағайындалды. 

1917 жылғы 1-, 2-жалпықазақ съездерінің жұмысына белсене араласты. *Бүкілресейлік Құрылтай жиналысына* Жетісу облысынан депутаттыққа ұсынылды. 

1917 жылы шілде, тамыз айларында Ә.Бөкейханов, М.Шоқаев, Ж.Досмұхамедов, Х.Досмұхамедовтермен бірге Жайнақов Челябинск қаласында өткен Сібір үкіметі мен *Құрылтай жиналысының* мүшелері комитетінің мәжілісіне қатысты. 

1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысынан кейін босқыншылыққа ұшырап, Қытайға ауған Жетісудың жергілікті қазақ және қырғыз халықтарын отанына қайтару, оларға көмек көрсету, ашаршылыққа тап болған Жетісудың жергілікті халықтарын азық-түлікпен қамтамасыз ету, қоныс аударушылар мен жергілікті халықтың арақатынасын реттеу ісіне қазақ және қырғыз зиялыларымен бірге ат салысты. 

1918 жылы 10 — 31 тамыз аралығында Лепсі қаласында өткен Жетісу облысы қазақтарының 2-съезіне төрағалық етті, съезге жиналғандарға қазақ және қырғыз тілдерінде облыстық газет шығаруды ұсынды.

Большевиктер билік басына келіп, елдегі қоғамдық-саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты Жетісудағы *Алаш қозғалысының* көрнекті қайраткерлерімен бірге Қытайға қоныс аударып, сол жақтан большевиктерге қарсы қарулы қарсылық ұйымдастыру әрекеттерін қолдады. Жайнақовтың қайтыс болған жері белгісіз.

## Дереккөздер

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Жайсаң

** Жайсаң, ** *Зайсан (ежелгі түркі сөзі)* — орта ғасырлардағы ру басының, ауқатты әулет өкілінің лауазымы. Қазіргі қазақ тілінде *“қасқа мен жайсаң”* тіркесі түрінде сақталған. Жайсаң ұғымы *ұлық, мырза* атауларымен мәндес. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Жай формалар

** Жай формалар, ** *кристаллографияда* — берілген бір жазықтықтан (қырдан) барлық қатынасушы симметрия элементтерінің ерекшеліктері алынатын фигуралар. Еркін қалыптасатын кристалдар әдетте жақтарының саны әр түрлі болатын көп бұрыштар құрайды.  Бұлар екі топқа бөлінеді. 
# Бірінші топқа өзінің мүлтіксіз дамуы кезінде симметриялы түрде орналасқан жақтары өзара тең кристалдар жатады (куб, октаэдр). Осы топтың көп жақты кристалдарын *жай формалар* деп атайды. 
# Екінші топқа жақтары әр түрлі, мүлтіксіз кристалдар жатады. Бұған сырт пішіні кірпіш не сіріңкенің қорабы сияқты, жақтары үш түрлі тік бұрыштар қосарынан құралған модельдер жатады. Бұл топтың көп жақты кристалдары *жай формалардың бірігуінен* пайда болады. 
Жай формалардың барлық жақтары симметрия элементтерімен өзара байланысқан. Бір жай формалар жақтарының физикалық және химиялық қасиеттері, ал мүлтіксіз дамыған кристалдардың пішіндері мен өлшемдері бірдей болуы тиіс. Өйткені, бұлардың бәрі жалғыз симметрия элементтерімен байланысқан және осылардың көмегімен берілген бір жазықтықтан (жақтан) алынады. Екі не бірнеше жай формалардың жиынтығы *комбинация* деп аталады. Мұндағы барлық жақтар симметрия элементтерімен байланыспайтындықтан олардың жай формалары да түрліше болады. Комбинациядағы жай формалардың саны осы форма жақтары түрінің санына тең. Симметрияның 32 түрінен математикалық әдіспен шығарылатын 47 түрлі жай формалар бар, ал комбинациялар саны есепсіз көп. Жай формалардың кеңістіктің белгілі бөлігін тұйықтайтын түрлері (куб, тетраэдр) *жабық*, ал тұйықталмайтындары (призма, пирамида) *ашық* деп аталады. Жай формалар *жалпы* және *жеке* болып ажыратылады. Бастапқы жағы симметрияның барлық элементтеріне әр түрлі бұрышпен көлбеулік жасаса, ондай жай формаларды жалпы, егер әлгі жақ симметрия элементтерінің біріне параллель не перпендикуляр болса, ондай жай формаларды *жеке* деп атайды. Жай формалардың аты гректің екі сөзінен құралады; бірі — *қырдың санын көрсететін сан атауы*, екіншісі — *“эдра”* (жақ). Мысалы, диэдр — екі жақ, тетраэдр — төрт жақ, т.б. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Математика
Жайық-Жем артезиан алабы

**Жайық-жем артезиан алабы** - Каспий ойпатының шығысында орналасқан. Жайық пен Жем өзендерінің аралығын – Батыс Қазақстан, Ақтөбе, Атырау облыстарының жерін қамтиды. Жалпы ауданы *200 мың км<sup>2</sup>*-ге жуық. 

Жайық-жем артезиан алабының сулары тас көмір кезеңінің әктастарында, пермь, төм. триас, ортаңғы юра, төменгі бордың құмтасы мен өзен бойының құмдарында қалыптасқан. Олардың жалпы қалыңдығы *15 – 20 км*-ге дейін. Алаптың батыс және оңтүстік-батыс жағында қалыңдығы 3 – 5 км-ге жететін кунгур қабатының тұз шөгінділерінің жиі таралуына байланысты мұнда кездесетін жер асты сулары өте ащы (*минералдылығы 100 – 130 г/л; тереңдігі 500 – 700 м-ге дейін*). Тұщы, ашқылтым сулар (*минералдылығы 0,1 – 3,0 г/л*) алаптың шығысында және оңтүстік-шығысында бор шөгінділері мен юра жыныстарында шоғырланған. Бұл сулардың тереңдігі *50 – 350 м* аралығында. Тұзды және ашқылтым сулардың жалпы табиғи қоры 500 млрд. м3-ден асады. Жайық-жем артезиан алабының сулары елді мекендерді, жайылымдарды, шабындықтарды суландыруға пайдаланылады. Ұңғымалардың өнімі тәулігіне *260—3450 м<sup>3</sup>*. Ғасырлық қоры *192 млрд. м<sup>3</sup>*-ден асады.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Санат:Қазақстан геологиясы
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Атырау облысы географиясы
Санат:Ақтөбе облысы географиясы
Жақ

*Жақ сүйектер — бас сүйектің бет бөлігіндегі жұп сүйектер, жоғарғы мен төменгі болып бөлінеді.
*Жақ (лингвистика) — сөйлеуші мен өзгелер арасының қатынасын білдіретін грамматикалық категория.
*Жақ (геометрия) — көпжақтың құрамдас бөлігі.
*Жақ — бағыт, беталыс.
*Жақ — тарап, сөйлеуші адам.
*Жақ (қару) — садақтың бір түрі.
Жақ ауыздылар

** Жақ ауыздылар ** (*Gnathostomata*) — омыртқалы жануарлар тобы. Бұлардың жақ сүйектері жақсы жетілген, аты осыған байланысты қойылған. Жақ ауыздылардың 6 класы бар: сүйекті балықтар, шеміршекті балықтар, қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер. Жақ ауыздылардың көп түрлерінде арқа желісі ұрықтың даму кезінде пайда болып, дернәсілдерінде ғана ішкі қаңқаның қызметін атқарады, ал жоғары сатыдағы омыртқалыларда оның орнына шеміршектен не сүйектен пайда болған омыртқа жотасы түзіледі; жақ сүйектері желбезек доғаларынан пайда болады да, бас сүйегінің ми сауытымен түрліше байланысады. Иіс сезу өзегі бір жұп, оның әрқайсысы өз алдына жеке танау тесігі болып сыртқа ашылады. Қшкі құлағында жартылай иірім өзектерінің саны үшеу болады да, олар өзара бір-біріне перпендикуляр орналасады. Алдыңғы және артқы жұп аяқтары балықтарда — жүзу қанаттарына, құстарда — қанатқа айналған. Ал құрлықтағы жануарлардың жұп аяқтарында бес бармақтары жүруге бейімделген.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Омыртқалылар
Марат Файзуллаұлы Жақсылықов

**Марат Файзуллаұлы Жақсылықов** (16 наурыз 1946, Қостанай қаласы — 7 шілде 2001, Алматы) — сәулетші, Қазақстанның еңбек сіңірген архитекторы (1993). 

## Өмірбаяны
* Новосибирск инженер-құрылыс институтын бітірген (1969). 

* Қазақстан Автомобиль жолдары министрлігінің Алматы қалалық жобалау институтында архитектор (1969 — 70)

* Алматы қалалық жобалау институтында бас архитектор, атқарушы директор (1970 — 2000) қызметтерін атқарған. 

Жақсылықов — бірнеше тұрғын үй және қоғамдық ғимараттардың, ескерткіштер мен монументтердің авторы. Олардың ішінде:

* *[[Қазақ академиялық драма театры]]н* (1980, О.Ж.Баймырзаев, А.С.Қайнарбаевпен бірге)
*  Алматының *Cамал-2 ықшамауданы* 
* *[[Желтоқсан көшесі (Алматы)|Желтоқсан көшесі]]* бойындағы тұрғын үйлер құрылысын (1982, Қазақстанның *Мемлекеттік сыйлық*) жобалауға қатысты.

## Дереккөздер


Санат:16 наурызда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қостанайда туғандар
Санат:7 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген сәулетшілері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Жайсаң (Ақтөбе облысы)

** Жайсаң ** — Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы ауыл, темір жол бекеті, Жайсаң ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Мәртөк ауылынан солтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, боз, селеу, көде айрауық өскен қызыл қоңыр топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2719 адам (1290 ер адам және 1429 әйел адам) болса, 2009 жылы 2320 адамды (1107 ер адам және 1213 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2774 адамды (1384 ер адам және 1390 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1897 жылы қаланған. 1930 жылы Энгельс атындағы ұжымшардың орталығы, 1957 жылдан *“Жайсаң”* астық кеңшары мен ауылдық кеңестің орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобильді жолы және темір жол арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мәртөк ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Жақсылық Сәмитұлы

**Жақсылық Сәмитұлы ** (8.5.1940 жылы туған, Қытай, Алтай аймағы, Жеменей ауданы Жәке ласты) — жазушы.

* Шыңжаң унверситетін бітірген (1959)
* Қытайда жүргізілген мәдени төңкеріс жылдары *“ұлтшыл”* атанып, 1959 — 79 жылдары Үрімжі, Тарым және басқа да жаза лагерьлерінде болған. 
* 1979 жылы ақталған. 1980 — 89 жылдары *“Алтай аясы”* журналының редакторы
* 1989 — 93 жылдары Шыңжаң теледидарында редактор қызметтерін атқарған. 
* 1993 жылы сәуірде Қазақстанға көшіп келіп, Алматы қаласына қоныстанған. 
* 1995 жылдан ҚазМУ-де дәріс оқиды.

## Шығармалары
Шығармашылық жолын өлең жазудан бастаған. 
* Оның *“Шопандарға”* деген тұңғыш өлеңі 1955 жылы *“Алтай халқы”* газетінде жарық көрген. 
* *“Атамекен”* (1983)
* “Тау самалы” (1985)
* *“Ақ тілек”* (1990)
* *“Ақ сәуле”* (1992), т.б. повесть, әңгіме жинақтары жарық көрген.
* Қазақстанда жазушының *“Сергелдең”* атты трилогиясының бірінші және екінші кітабы (1996 — 2000), 
* *“Қытайдағы қазақтар”* атты монографиясы (2000) басылып шықты. 
* Жазушының "Сергелдең" трилогиясы 2010 жылы "Қаһарлы Алтай" деген атпен үш томдық толық нұсқада "Дәуір" баспасынан басылып шықты.

## Марапаттары
* *“Атамекен”* кітабына Қытай Халық Республикасының *мемлекеттік сыйлық* берілген (1985).

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:8 мамырда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Алтай аймағында туғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Санат:Шыңжаң жазушылары
Санат:Қытай мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан жазушылары
Жақып Бапыұлы

**Жақып Бапыұлы ** (1850, Қара Ертістің жоғарғы алқабы — 1943, сонда) — би, қоғам қайраткері. 

Атасы *Топан*, әкесі *Бапы* Шығыс Түркістандағы абақ керейдің (оның ішінде барқы руының) беделді билері болған. 

Ел ісіне ерте араласқан Жақып 1913 жылы әкесі қайтыс болған соң билік тізгінін өз қолына алады. 20-ғасырдың басында Қытайдың Цин империясы мен Ресейдің екі жақты қысымына қарсы батыл қимылдар танытып, 1921 жылы Ресейден қашып барған *ақ гвардия генералы Бакичтің* лаңына тойтарыс беруге, *“Батыста мұсылман мемлекетін құрамын”* деген желеумен келген дүнген генералы Махиыңның армиясын 1932 жылы Алтайдан қууға қатысады. Ел ішіндегі дау-жанжалдарды шешуде әділдігімен көзге түскен Жақып би туралы *“сөздің нарқы білмейді, барқы (руы) біледі”* деген сөз қалған. Еженхан тарапынан Жақып биге берілген гауhар жиекті құлпытас мөрі елдің ішінде ғана емес, сыртқы қатынастардағы құжаттарда да қолданылған.

## Дереккөздер

Санат:1850 жылы туғандар
Санат:Қытайда туғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытайда қайтыс болғандар
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қазақ би-шешендері
Нүсіпбек Жақыпбаев

**Нүсіпбек Жақыпбаев** (1890, бұрынғы Жетісу облысы Үлкен Алматы болысы — 1932) — қоғам қайраткері. 

* 1911 жылы Верный ер балалар гимназиясын
* 1916 жылы Киев университетінің медицина факултетін үздік бітірген. 
* Оқуын бітіргеннен кейін Жетісу облысына жұмысқа жіберіледі. Майдандағы қара жұмысқа шақырылғандарға арналған дәрігерлік пункттегі комиссия құрамында жұмыс істейді (1916). 
* Сол жылы желтоқсанда Үржар ауылдық дәрігерлік бөлімшесінде дәрігер болады. 
* 1918 жылы 10 — 31 тамызда Лепсі қаласында өткен Жетісу облысы қазақтарының 2-съезінде Алаш облысы комитетінің жаңадан сайланған құрамына мүше болады. 
* 1923 — 24 жылдары Жетісу облысы денсаулық сақтау бөлімі меңгерушісінің орынбасары
* 1924 — 26 жылдары Жетісу губерниялық денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, губерниялық атқару комитетінің мүшесі қызметтерін атқарған. 
* 1925 жылы дәрігерлердің *Бүкілодақтық 1-съезіне*, Орынборда өткен губерниялық денсаулық сақтау бөлімдерінің съезіне қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1932 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Серікқали Жақыпов

**Серікқали Жақыпов** (1892, Атырау қаласы — 9.2.1939, Алматы) — мемлекет қайраткері. 

Байұлы тайпасы Беріш руынан шығыпты. 1914 жылы Ордада Жәңгір хан мектебін бітіріп, Казталовкада бала оқытады. Сол жылы Лермонтовтың *“Үш пальма”* дастанын қазақшаға аударып, “Айқап” журналына бастырған. Кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысқан Жақыповты Орал казактары қолға түсіріп, атуға апара жатқан жолда қашып құтылады. 1921 жылдың көктемінен Саратов губерниясы Новоузень уезінде губерниясы төтенше комиссияның өкілі, 1923 жылы Казталовка уездік атқару комитетінің төрағасы, сол жылдың күзінен Қазақ өлкесі коммунистік жастар одағының ұйымдастыру хатшысы, 1924 жылдың көктемінен Гурьев уездік комитетінің ұйымдастыру хатшысы, 1926 жылдан Таловка уездік комитетінің хатшысы, 1928 жылдан Респубоикалық төтенше комиссияның бөлім меңгерушісі қызметтерін атқарған. 

Жақыпов 1923 жылдың қазан айынан *“[[Еңбекші Қазақ газеті|Еңбекші қазақ]]”* (қазіргі *“Егемен Қазақстан”*) газетінің жұма сайынғы бір бетіне *“Лениншіл жас”* атымен жастар мәселесін көтеретін газет шығарып тұруды жолға қояды. Бас мақаланы үнемі өзі жазған. 1937 жылдың 5 — 6 мамыр аралығындағы түнде Қазақстан Ішкі істер халық комиссариаты (НКВД) алқасы *“Қазақ антикеңестік, ұлтшыл-буржуазиялық, фашистік ұйымын әшкерелеп, жою”* деген мәселені қарағанда, осы мекеменің дін және контрреволюцияға қарсы күрес бөлімінің меңгерушісі Жақыпов республикада ондай ұйымның жоқтығын дәлелдеп, мәселеге қарсы дауыс береді. Сол алқа мәжілісінің қаулысы бойынша *“халық жауы”* деген айып тағылған қазақ зиялыларын тұтқындау жөніндегі бұйрықтарды орындаудан бас тартады. Жақыпов 1937 жылдың 21 қыркүйегінде тұтқындалып, 1939 жылдың 9 ақпанында НКВД-ның ішкі түрмесінде дүние салады.

## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Атырауда туғандар
Санат:9 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1939 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Казталов ауданының әкімдері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Жақып тегін

**Жақып Тегін ** (туып-өскен жері белгісіз) — Шығыс Қарахан мемлекетінің билеушісі Хасан ибн Сүлейменнің інісі. Нарынға құятын Атбаш өзенінің жағасына орналасқан Атбаш қаласының билеушісі. Салжұқтардың Батыс Қарахан қағанатына үстемдігі жүріп тұрған кезде көшпелі чігілдер Самарқанда көтеріліске шығып (1089), салжұқтардың әкімін қуып жібереді. Чігілдердің басшысы Айн әд-Даула Жақып Тегінді көмекке шақырады. Жақып Тегін Самарқанға келген соң, Айн әд-Даула екеуінің арасында жанжал шығып, Жақып Тегін оны өлтіреді. Бұған наразы болған чігілдер салжұқ әміршісі Мәлік шаҝ өз әскерімен көтерілісті басуға келген кезде Жақып Тегінді қолдамайды да, Жақып Тегін Атбаш қалсына қашуға мәжбүр болады. Мәлік шаҝ Шығыс Қарахан мемлекетінің билеушісі Хасан ибн Сүлейменнен інісі Жақып Тегінді ұстап беруді талап етеді. Бұл талапты орындауға мәжбүр болған Хасан ибн Сүлеймен 1091 жылы Жақып Тегінді күзетпен Үзгендтегі Мәлік шаҝқа жібереді. Алайда осы кезде Барсханды билеуші Тогрул ибн Ийнал тегін Қашқарияны басып алып, Хасан ибн Сүлейменді тұтқындайды. Осы жағдайда Мәлік шаҝ Жақып Тегінмен келісім жасап, оған Тогрул ибн Ийнал тегінмен соғысуды тапсырады. Соғыс нәтижесі Жақып Тегін үшін сәтті болып, ол Қашқарияны барсхандықтардан азат етеді де, Хасан ибн Сүлейменді тұтқыннан босатып алады. Хасан ибн Сүлеймен Қашқарияны, яғни Шығыс Қарахан иелігін 1103 жылға дейін басқарды.  
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Тарих
Жалаңаш аңғары

**Жалаңаш аңғары** – Іле Алатауының шығысында, Торайғыр, Қулықтау және Күнгей Алатауы аралығындағы аңғар.

## Географиялық орны
Алматы облысының Райымбек ауданы жерінде орналасқан. Шарын, Шілік өзендері осы аңғармен өтеді. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1300 — 1500 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 80 — 90 км-ге созылып біртіндеп аласарады, ені 20 — 25 км. Палеоген мен неогеннің аллювий және делювий шөгінділерінің борпылдақ жыныстарынан түзілген. Жалаңаш аңғарының қызыл қоңыр топырағында жусан, бетеге аралас астық тұқымдасты шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан аңғарлары
Санат:Алматы облысы географиясы
Жалаңаш шырыш

**Жалаңаш шырыш ** (, Аrіonіdae, Lіmacіdae) — сабақша көзді ұлулар отрядының бір тобы. Жалаңаш шырыштың барлық құрлықтарда тараған 250-ден аса түрі белгілі. Дене пішіні құрт тәрізді жұмыр келген. өз. 15 — 200 мм. Басының үстіндегі екі жұп қармалаушысының алдыңғысы сезім мүшесінің қызметін атқарады, соңғысының ұшында көзі болады. Бақалшағы жақсы дамымай, рудиментті түрде сақталған, оның қалдығы пластинка не түйіршік түрінде арқа мантия жабынының астында орналасады. Bіnneya, Hemphіeіa туысының өкілдерінде ғана бақалшағы ашық жатады. Денесі түгелдей кілегей шырышты келеді, аты осыған байланысты қойылған.

Жалаңаш шырыш ылғалды жерлерде тіршілік етеді, күндіз жасырынып жатады да, түнде қоректенуге шығады. Бұлар — гермафродиттер, жұмыртқасын (20 — 30-дан топтап, 500-ге дейін) ылғалды топыраққа салады. Одан 2 — 3 аптадан кейін жас шырыштар шығады да, 1 — 1,5 айда ересек түріне айналып, күзге қарай жұмыртқалайды. Жазғытұрым кейбір қыстап шыққан ересек Жалаңаш шырыштың көпшілігі өліп қалады. 

Жаңа шыққан шырыштар өсімдіктердің тамырын, тамыр-жемістерін, жапырағын зақымдап, а. ш-на, бау-бақшаға үлкен зиян келтіреді. Жауын құртымен және моллюскілердің кейбір түрлерімен қоректенетін жыртқыш түрлері де бар. Жалаңаш шырышты жою үшін сөндірілмеген әк, әр түрлі улы заттар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ұлулар
Жалбағай

**Жалбағай**, қалбағай () — ескекаяқты құстар отрядының тырна-құтан түқымдасына жататын құс. 

Қанатының ұзындығы 39 см, салмағы 1,5 кг. Ақ құс, басында сарғылт айдары бар. Сирақтары ұзын, қара. Тұмсығы жалпақ, қалақша тәрізді. Балапаны ақ мамықты. Жыл құсы: наурыз-сәуірде келіп, қыркүйекте қайтады. Сәуірде 3-4 жүмыртқа салады. Оны мекиені Жалбагай мен қоразы 3 аптадай кезектесіп басады. Су жәндіктерімен, олардың дернәсілдерімен, балықпен, бақамен қоректенеді. Қазақстанның *«[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]»* енгізілген.

## Сипаттамасы
Кейбір жерлерде бұл құсты қалбағай деп атайды. Жалбағайдың қанатының ұзындығы 35 – 40 см, салмағы 1,7 кг-дай. Жалбағай ақ түсті, басында сарғыш ұзын қауырсындардан тұратын кекілі және мойнының төменгі жағында сарғыш қоңыр түсті дағы болады. Басқа, өзіне ұқсас құстардан бір ерекшелігі – тұмсығы. Ол тік әрі ұзын, ұшы күрек тәрізді жалпақ; тұмсықтың негізі – қара, ұшы сарғыштау. Сирағы – қара түсті. Қамысты, бұталы тайыз суларды мекендейді. Топталып, шоғыр (колония) құрып тіршілік етеді. Судағы балық шабақтарымен, бақалармен және омыртқасыздармен қоректенеді. Жалбағай – жыл құсы. Қазақстанға наурызда ұшып келеді, тамыз – қыркүйек, кейде қараша айында да кездесе береді. Ұясын қамысты қопаға, бұта мен ағаш басына салады. Ақшыл түсті 3 – 5 жұмыртқасын сәуір – мамырда аталығы мен аналығы кезектесіп, 3 аптадай шайқайды. Жалбағайдың құтан, қарабай, үлкен су құзғындары немесе қарақаздармен бірге ұялайтыны туралы жаңа деректер белгілі болды. Саны жылдан-жылға азаюда. 1990 жылдардың аяғында республика жерінде 400 – 650 жұбы ғана ұялаған. Жалбағай сирек кездесетін құс болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Ескекаяқты құстар
Жалбыз

**Жалбыз** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық тамырсабақты өсімдік. 

Қазақстанда жалбыз туысының 10 түрі өседі, соның ішінде дәрілік мақсатта бұрышты жалбыз қолданылады. Жане де бұл  өсімдіктің басқа түрлерінен порфюмериялық, кондитерлік, гигиеналық мақсаттарға қолданылады.

## Жалпы сипаттамасы
Дәрілік өсімдіктердіӊ бірі - жалбыз. Ол - хош иісті, көп жылдық шөптесін өсімдік. Солтүстік қоӊыржай ендікте көп тараған. КСРО-да 20-дан астам түрі өседі. Қазақстанда жалбыздыӊ 9- түрі өседі. Сабағы тік, жапырақтары қарама қарсы орналасқан болады.
Оныӊ дала жалбыз, су жалбызы, бұйра жалбыз, кермек немесе бұрыш жалбыз секілді маӊызды түрлері бар. Дала жалбызы суармалы жерлерде, өзен, көл, бұлақ маӊында, шалғындықтар мен тоғайларда, арық бойында өседі. Оны сабынныӊ иісін жақсарту үшін пайдаланады, дәрілік те маӊызы бар.
Ал кермек жалбыздыӊ жапырағы мен гүл шоғынан жалбыз эфир майы алынады. Бұл майдыӊ негізгі құрам бөлігі - ментол. Ментол парфюмерия, косметика кондитер, кондитер, тамақ өнеркәсібінде, сондай- ақ тіс порошогы мен пастасын жасауда пайдаланылады. Жүрек тамыр жүйесі ауруларына қарсы қолданылатын дәрі Валидол осы ментолдан алынады.

## Биологиялық сипаттамасы
Биіктігі 80-100 см. Сабағы төрт қырлы күрең-күлгін түсті. Жапырағы ұзынша, жұмыртқа пішінді, қысқа сағақты, тақтасының жиектері ара тісті иректелген жай жапырақ. Сабаққа қарама қарсы орналасады. Жапырағын саусақпен уқалағанда жағымды иіс шығады. Себебі, жапырағында 5% эфир майы болады. Маусым мен тамыз айларында гүлдейді. Гүлдері ұсақ, түбі біріккен 5 тостағанша жапырақшасы күлгін түсті. Түбі біріккен 5 күлте, оның екеуі бірігіп жоғарғы ернін, үшеуі бірігіп төменгі ернін құрайды. Сондықтан да, мұндай гүлдерді ерінгүлділер тұқымдасы деп атайды. Аталығы 4, аналық жатыны екі ұялы біреу. Гүлдері сабақ ұшына шашақ гүлшоғырына жиналған. Жемісі- жаңғақша. Жалбызды тамырсабағынан көбейтеді. Эфир майында 55%-ға дейін ментол кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Жалға беру

**Жалға беру**  ( жалға беру) — мүлік (жер, т.б.) иесінің өз мүлкін басқа кісіге өзара келісім бойынша, ақыға уақытша пайдалануға беруі.

**Жалгерлік** — шаруашылықты жүргізудің бір формасы. Мұнда жалға беруші мен жалгер арасындағы шарт негізінде жалгерге жерді, табиғат қорларын, кәсіпорындарды, олардың бөлімшелерін уақытша пайдалануға, сондай-ақ, дербес шаруашылықты жүргізуге қажетті басқа да мүліктерді белгілі бір мерзімге тиісті ақысын төлетіп иеленуге және пайдалануға береді.

Жалға беру шаруашылықтың барлық салаларында кеңінен тараған және меншіктің барлық түрлерінде қолданылады.

**Жалға берушілер ретінде** — меншік иелері атынан мүлікті Жалға беруге өкілетті орындар мен ұйымдар болуы мүмкін.

**Жалгер бола алатындар** — заңды құқықты мекемелер мен кәсіпорындар, жеке тұлғалар, бірлескен кәсіпорындар, басқа мемлекеттер мен халықар, ұйымдардың қатысуымен құрылған ұйымдар мен бірлестіктер, сондай-ақ, басқа мемлекеттер мен халықар ұйымдардың өздері жалгер бола алады.

Жалгерлер еріктілік негізінде ассоциациялар, одақтар, консорциумдар, концерндер, т.б. бірлестіктер құрады, олардың қызметін қаржыландырады және қабылданған жарғыға сәйкес олардың құрамынан еркін шыға алады. Қазақстан Республикасында жалға беру арнайы заңдармен реттеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жалаңашкөл (көл, Қызылорда облысы)

**Жалағашкөл**, *Жалаңашкөл* – Сырдария алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысының Арал ауданы жерінде орналасқан. Тұран жазығының солтүстік шетінде, Сырдария сағалық арнасының оң жағында, теңіз деңгейінен 58,3 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 13 км2, ұзындығы 5,3 км, ені 4,3 км. Кезінде Сырдарияның жайылмасымен толысатын, көршілес ірі Қамыстыбас көлімен ұласып жататын. Батыс және оңтүстік жағалауы жайпақ, батпақты, шығысы көтеріңкі. Арал теңізінің тым шегініп кетуінен Жалағашкөлдің шарасы жазда мүлдем кеуіп қалатын болды. Көктемгі қар ерігенде ғана аздап су жиналады. Алабы көктемгі шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Жалған

**Жалған**, жалғандық — белгілі бір іс-әрекет немесе құбылыс мәнінің шындықтан алшақтатылып, бұрмаланған көрінісі, ақиқатқа қарама-қарсы ұғым. Адам баласының ақиқатты тану жолындағы шындыққа сай келмейтін, бірақ ақиқатқа баланатын (шын деп қабылданған) адасуы тәрізді жалғандық та қоғамдық сананың жемісі. Діни сана тұрғысынан алғанда, ақиқат немесе шындық әлемді реттеуші абс. күш (Құдай) болса, жалған — адамды Құдайдың әміріне қарсы шығаратын және осы ақиқатты тану жолынан тайдыратын зұлым күш. Құранда: 

“Іс біткен заман (ахиретте) шайтан: Расында Алла сендерге шындықты уәде етті. Сондай-ақ, мен де сендерге уәде бердім, бірақ мен сендерді алдадым. Негізінде сендерді (жалған жолға) шақырғаннан басқа өктемшілігім жоқ еді”, 

— дейді (14:22). Жалған айту басқа адамды алдау немесе оған зиян келтіру, я өзгелердің алдында басымдылыққа қол жеткізу ниетінен туындаған жағдайда этикалық тұрғыдан өрескелдік болып саналады. Алайда ислам дінінде жақсылыққа себеп болған жалған сөз айыпқа саналмайды. Мұхаммед (ғ.с.) хадистерінде үш жағдайда ғана жалған айтуға болады делінеді, олар: соғыста (жауға), адамдардың арасын жарастыруда және ерлі-зайыптыларды татуластыруда. Дұрыс ниеттен туған жалған сөз туралы Шәкерім ақын былай дейді: 

“Түзу жолға бастаған жалған артық, Бұзықтыққа сеп болған мұндай шыннан”. 

Сонымен қатар, жалған ұғымы қазақ дүниетанымында ислам дін іліміндегі өмір мен өлім, фәни мен бақи мәселесіне байланысты “мәңгілік” ұғымына қарсы мәнде қолданылады. Мұнда адамның қамшы сабындай қысқа, шолақ өмірі өткінші жалған, ол нағыз ақиқат өмірге — “о дүние — мәңгілікке” апарар жол ғана. Өмір мен өлім мәселесі қазақ ғақлиятты ой кешу үрдісінде әр кезеңде әркелкі сипатталынса да, бәрінің тоғысар тұсы — “дүние жалған” болып келеді. 

“Мынау жалған дүние, кімдерден кейін қалмаған!”  (Шалкиіз, 15—16 ғасырлар)
“Жігіттер, жалған дүние бізден қалар, бір күні ажал келіп жаныңды алар” (Шал Құлекеұлы, 18—19 ғасырлар)  
“Қайғы емес қаза, болмаймын наза, ноқталы басқа бір өлім” (Шәкерім, 19—20 ғасырлар) 

деген секілді өмірдің өтпелі кебіне мойынсұнған өлең жолдары тіршіліктің шектеулі мерзімін “дүние жалған” ұғымына сыйғызды.

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Адам қасиеттері
Жалған буын

thumb|Рентгенограмма, демонстрирующая развитие псевдоартроза при врожденном вывихе бедра
**Жалған буын** , псевдоартроз (грек. pseudos — жалған, arthron — буын) — бітіспеген сынық орнында немесе организмнің дұрыс қалыптаспауынан пайда болатын сүйектің қалыптан тыс “ойнақшып” қозғалып тұруы. Ж. б-ның іштен туа біткен және жүре пайда болатын түрлері бар. Ана құрсағындағы нәресте сүйегінің дұрыс қалыптаспауынан болатын — іштен туа біткен Ж. б. — жас сәбилерде болады және сирек кездеседі. Жүре пайда болған Ж. б. сүйектің жарақаттануынан (иық, қол, сан сүйектері сынғанда, остеотомия), остеомиелит, мешел, цинга, т.б. аурулардың салдарынан болады. Сынық дұрыс бітпегенде, сынған жердің арасында шеміршек не тыртық пайда болады. Бұл сынықтың бір-бірімен жанасып өсуін (бітісуін) тежеп, соның салдарынан орнына барып түспеген сүйек “ойнақшып”, қозғалып тұрады. Мұндай жағдай болмау үшін сынған сүйекті бір-бірімен дұрыс жанастырып, қозғалмайтындай етіп бекіту керек. Ж. б-ды, негізінен, хирургиялық жолмен емдейді. Кей жағдайда сынған сүйекті металдан не пластмассадан жасалған арнайы пластиналар арқылы жалғап, өз орнына салады. Сынық әбден жазылғаннан кейін, жалғаған заттардың кейбіреуі сүйек тіндерімен бірігіп, бітіп кетеді де, қалғанын дәрігер алып тастайды. Сондай-ақ, Ж. б-ды емдегенде ортопедиялық аппараттар да пайдаланылады.

Санат:Аурулар
Жалған бұйражапырақ

**Жалған бұйражапырақ** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тек Қаратаудың қиыршық тасты құмайт топырақты тау беткейінде өсетін бір түрі — бөгде шөлмасақ тәрізді Ж. б. (P. eremostachydioides) бар. Биікт. 30 см-дей. 4 қырлы, тік өсетін сабағын түк басқан. Қауырсын тәрізді ұзынша жапырақтарының ұш жағы жалпақ болады. Қызғылт, ашық күлгін түсті ерінге ұқсас гүлдері топтанып, күлтебас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі — төрт қырлы жаңғақша. Бөгде шөлмасақ тәрізді Ж. б. — дәрілік өсімдік. Бұл — өте сирек кездесетін, реликті өсімдік, жылдан жылға таралу аймағының азаюына байланысты Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.  

Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Жалған шөлмасақ

**Жалған шөлмасақ ** (Pseudoeremostachys) — ерінгүлділер тұқымдасына жататын түйнекті шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратаудың, Іле, Талас Алатауының тасты баурайларында, асу аңғарларында өсетін бір түрі — Северцов Ж. ш-ғы (P. severzovіі) бар. Биікт. 20 см-дей түйнекті жуан тамырлы өсімдік. Сыртын түк басқан тырбыйған сабағы болады. Жапырақ сағағы ұзын, түкті жапырағы жұмыртқа тәрізді, жиегі тілімденген. Қос ерінді, қою көк не қошқыл қызыл гүлдері (8 — 10) жиналып, жалған күлте бас гүлшоғырын құрайды. Тұқымынан көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, маусым — шілдеде жемістенеді. Жемісі — төрт қырлы жаңғақша. Северцов Ж. ш-ғы — өте сирек кездесетін, эндемик өсімдік. Қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Жалқаулық

**Жалқаулық** —  адамның жұмысқа, оқуға, міндетке мойымайтын еріншек, бойкүйез мінезі. Қазақ дәстүрінде еңбекқорлықтың қарсылысы ретінде мақал-мәтелдерде («Жалқауға мал жуымас», «Жалқау – өзіне жау») сынап, ұрпаққа тыйым салады.

## Жалқаулық қоғамдағы орны
Жалқаулық – адамзаттың ежелден келе жатқан жаман әдеті. Қазақ халқы бұл кемшілікті еңбеккерліктің қарсылысы деп бағалап, мақал-мәтелдермен сынадым: «Жалқауға мал жуымас», «Жалқау тек жатар, ырысы қашар». Бұл сөздердің терең мағынасы бар: еңбексіз адам өзінің болашағын өзі құртады. Абай Құнанбайұлы еріншектікті «күллі өнердің дұшпаны» деп атаса, Шәкәрім Құдайбердіұлы оны құрдымға жетелейтін дерт санапты.  Қазақ дәстүрінде еңбек – өмірдің негізі. Ауыл шаруашылығында, мал шаруашылығында таң атпай еңбек ету әрбір отбасының міндеті болды. Жалқаулыққа орын болмады, себебі ол отбасылық бірлікті, рулық тәртіпті бұзады. Дана халқымыз «Еріншек дүниеден құр қалады» деп ескерткен. Бұл – ұрпаққа берілетін тәрбиелік сабақ. 

Қазіргі қоғамда жалқаулық жаңа түрде көрініс береді. Смартфон, әлеуметтік желілер уақытты босқа өткізуге мүмкіндік береді. Жастар мақсат қойғанымен, оны жүзеге асыруға ерінеді. Нәтижесінде кедейлік, надандық, өкініш қалады. Еңбек адамды жетілдіретін құрал, ал жалқаулық тоқтататын кедергі.  Дәстүрлер арқылы жалқаулықты тыйымдау қоғамдық бірлікті нығайтты. Мақал- мәтелдер, ақын сөздері ұрпаққа жігер сіңірді. «Еңбек – қуаныш, жалқаулық айрылмас азап» деген сөз бүгінгі күнге де өзекті. Сондықтан әр адам өзінің бойындағы осы жаман әдеттен арылып, еңбекке ден қойса, жеке және қоғамдық өмір гүлденеді.

## Дереккөздер
first=0.A. |title=ЕҢБЕКҚОРЛЫҚ// ЖАЛҚАУЛЫҚ КОНЦЕПТІЛЕРІНІҢ ВЕРБАЛДЫЗАЦИЯСЫ ҚАЗАҚ ФОЛЬКЛОРЫНДА |url=https://bulletin-

philology.ablaikhan.kz/index.php/j1/ar ticle/download/1154/311/5033

 

Санат:Адам қасиеттері