open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Алтай Найманбайұлы

**Алтай Найманбайұлы** (1697-1783 ж.ж.) –  би, шешен, Жетісуды жоңғарлардан азат етуге ат салысқан тұлға. Ұлы жүз құрамындағы Албан тайпасының Қызылбөрік руынан шыққан. 

## Өмірбаяны
Жетісудың Таутүрген мен Таушелек өңірлері арасында (қазіргі Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданы) дүниеге келген. Ұлы жүздің Албан тайпасының Қызылбөрік руы, Есен-Еламан-Найманбайдан Алтай, Әжібай және т.б. тарайды. Алтай би өзінің бірге туған інісі Әжібай батырмен және Өтеген, Хангелді, Райымбек, Тауасар, Есбол батырлармен және өзге азаттық үшін күрескерлермен бірігіп Жетісуды жоңғарлардан босату жолындағы азаттық күреске белсене араласқан. Батыр және би ретінде қалмақтармен болған азаттық шайқастарда танылды. Алтай би Жетісу өлкесін жоңғар шапқыншылығынан қорғауда батырлығымен, әрі әділдігімен есімі елге танымал болған би. Сол кездегі қазақтың төбе билері Қазыбек би, Әйтеке би, Төле билермен ақылдаса отырып, қазақ халқының Абылайдың ақ туының астына бірігіп, қазақ халқын жоңғар шапқыншылығынан азат етуге тікелей араласқан тұлға. 

«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» уақытында Жетісу өңірі қазақтары Сарыарқа, Қаратау, Түлкібас пен Қазықұрт өңірлеріне босып кеткен еді. Енді азат етілген аймаққа Сарыарқа, Қаратау, Түлкібас пен Қазықұрт жерінен халықты қайтаруды іске асыруды қолға алған тұлғалардың көш басында Алтай би Найманбайұлы тұрды. 

Капитан И.Г. Андреевтің 1785 жыл 1790 жыл аралығындағы а «Описание средней орды киргиз-кайсаков» жазбасында ХVIII ғасырдағы Алтай би мен Әжібай батырлар қонысын Тарбағатай өңірінде, қытай шекарасына жақын орналасқан, жазда көшпелі қоныстары осы Тарбағатай өңіріндегі шұрайлы жерлерде, ал қыста Тақтатау трассасының жоғары жағын Қызылбөрік Алтай бидің елінің мекен еткенін жазады. 

Алтай би Найманбайұлының жатқан жері кезіндегі 1853 Патшалық Ресейдің карталарынан табылып отыр. Ол жер қазіргі Жетісу облысы Сарқан ауданы Лепсі станциясының қасында Көктерек (бұрыңғы атауы Максим Горький) ауылына жақын жерде. Нақтысы, Көктеректің қасында Молдабай деген қыстақтың түбінде «Магила Алтай би» бейіт орны табылған. Алтай бидің осы мекенде жерленгенінің тағы бір ескерткіші қазіргі күнге дейін Алтай көлдері деген көлдер атауының әлі сақталынып тұруын атауға болады. Қазіргі уақытта Алтай би ұрпақтары Алматы обылысы, Кеген, Райымбек аудандары мен Алматы қаласында өмір сүріп жатыр. 

2022 жылдың 28 желтоқсанында Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтында Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты, Р.Б. Сүлейменов атындағы Шығыстану институты және Түркияның Анкара қаласындағы Хаджеттепе университеті, И.Арабаев атындағы Қырғыз мемлекеттік университеті ғалымдарының қатысуымен «Дала экспедициясы негізіндегі деректер және ел бірлігін еселеген Алтай би Найманбайұлы» атты Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция өтіп, онда Алтай би Найманбайұлының өмірі мен қызметі, елді даудан, жерді жаудан қорғаудағы ақылгөй даналығы мен ерлік істері жан-жақты талқыланды.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ би-шешендері
Берна Гёзбаши

**Берна Гёзбаши** (, 30 маусым, 1974 жыл, Гелиболу, Чанаккале) — түрік кәсіпкері және спорт қайраткері. Ол Түркияның жоғарғы дивизионында ойнайтын «Кайсериспор» футбол клубының бірінші әйел президенті болды.

1974 жылы Гёзбаши Чанаккаледе, Гелиболу қаласында  әкесі сержант-майор мен анасы мектеп мұғалімі отбасында дүниеге келген. Ол Измирдегі Докуз Юлюль университетінде ағылшын тілінде бизнесті басқару мамандығы бойынша білім алып, 1996 жылы бітірді. Оның екі қызы бар.

## Кәсіпкерлік мансабы
Гёзбаши кәсіби мансабын Кайсеридегі «Чинкир» мырыш-қорғасын металлургия кәсіпорнында экспорт менеджері ретінде бастады. Лондон металл биржасында халықаралық қаржы, фьючерстер және опциондарды оқығаннан кейін, 2001 жылы ол өзінің алғашқы кәсібін BRN Consulting and Foreign Trade Ltd компаниясын құрды. 2001 – 2006 жылдар аралығында ол көптеген шағын және орта кәсіпорындарға Таяу Шығыс пен Шығыс және Батыс Африкадағы экспорттық бизнеске кіруге көмектесті. 2006 жылы Берна BRN Bed, матрастар мен төсек негіздерін жасайтын кәсіпорын қалады. Ол өз өнімдерін бес континенттің 60-тан астам еліне экспорттады және жас кәсіпкерлерге үлгі болды.

2011 жылы Гёзбаши Еуропалық бизнес марапаттары бойынша «Ең табысты кәсіпкерлердің» ондығына кірді және Рубан құрмет сыйлығын алды. 2012 жылы оның компаниясы Түрік Сауда Палаталары және Биржалар Одағы (TOBB) және «Дүниежүзілік желі – Түркия» Гарвард университеті бойынша «ең жылдам дамып келе жатқан 25 компаниялардың» тізіміне енді. Ол Кайсери өнеркәсіп палатасының бірінші әйел мүшесі.

## Спорттық мансабы
Жас кезінде Гёзбаши белсенді баскетболшы болды. Ол «Кайсериспор» футбол клубының директорлар кеңесіне қабылданып, кейінірек төрағаның орынбасары болды.

Түркияның жоғарғы дивизионының «Кайсериспор» клубының президенті Эрол Бедир клубтың құрметті президенті Мехмет Ожасекидің өтінішімен 2019 жылдың 6 қазанында жұмыстан кетті. Клуб басқармасында үш жыл қызмет еткеннен кейін, жергілікті саяси жетекшілер, бұрынғы үкімет министрлері, қоғамдық ұйым жетекшілері және TOBB президенті М.Рифат Хисаржыклыоглу қолдауымен Гёзбаши футбол клубының президенті болып сайланды. Гёзбаши өзінің президенттігі туралы былай деп түсіндірді: «Егер команда турнирлік кестенің төменгі жағында болмаса, оған төрағалық ұсынылмас еді». Ол 2019/2020 маусымында клубтағы жағдайды жақсартуға бел байлайтынын білдірді. 2019 жылы президент Ерол Бедир жұмыстан кеткеннен кейін ол кезектен тыс жалпы ассамблеяда президент болып сайланды және Түркия Суперлигасының тарихындағы алғашқы әйел футбол клубының президенті болды. Ол бұл лауазымға 2021 жылы сайланды.

## Дереккөздер

Санат:Түркия спортшылары
Санат:Түркия кәсіпкерлері
Тюркан Сайлан

**Тюркан Сайлан** (13 желтоқсан 1935 жыл – 18 мамыр 2009 жыл) — түрік дерматологы, академик, жазушы, педагог және қоғам қайраткері. Ол «Қазіргі өмірді қолдау қауымдастығы» (, ÇYDD) қайырымдылық қорының негізін қалаушысы ретінде танымал.

## Өмірбаяны
Тюркан 1935 жылы 13 желтоқсанда Ыстанбұлда жас Түрік Республикасының құрылуының бастауында тұрған алғашқылардың бірі Фасих Галип Бейдің отбасында дүниеге келген, ал анасы исламды қабылдаған швейцариялық Лили Мина Рейман болған, тұрмысқа шыққан соң Лейла – түрік есімін  алған. Тюркан Сайлан бес ағайындының үлкені болған.

1944–1946 жылдары Кандиллидегі бастауыш мектепте оқыды. 1946–1953 жылдары Кандиллидегі қыздар мектебінде оқуын жалғастырды.

1963 жылы Ыстанбұл медициналық училищесін бітірді.

1964–1968 жылдары Нишанташи қаласындағы әлеуметтік жәрдем ауруханасында жұмыс істеді және тері ауруларына маманданды.

1968 жылы Ыстанбұл университетінің медицина факультетінде дерматология мамандығы бойынша аға ассистент болып жұмыс істей бастады.

1971 жылы Англияда оқуын жалғастыру үшін стипендия алды. 1974 жылы Францияда, 1976 жылы Англияда жұмыс істеді.

1972 жылы оқытушы, 1977 жылы профессор болды.

1976 жылы ол алапеспен күресіп, алапеске қарсы қауымдастықты құрды.

1976 жылы ол алапеске мамандануды бастады және Халықаралық Алапес Одағының (ХЛ) негізін қалаушылардың бірі болды.

1981-2002 жылдар аралығында университет профессоры қызметін атқарумен қатар Түркия Денсаулық сақтау министрлігіне қарасты Ыстанбұл қаласындағы алапес ауруханасының бас дәрігері болды.

1982-1987 жылдары Ыстанбұл университетінің Медицина, тері аурулары факультетінің ғылыми бөлімін басқарды. 1981 жылдан 2001 жылға дейін университеттің дерматология ғылыми орталығының директоры болды.

Тюркан Сайлан 2006 жылға дейін Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымында алапес бойынша кеңесші болып жұмыс істеген. Тері патологиясы, Бехчет ауруы және венерологиялық аурулар клиникасын құруға қатысты. Қайырымдылық негізінде ол 1981-2002 жылдар аралығында Ыстанбұл алапес ауруханасында 21 жыл бас дәрігер қызметін атқарды. Ол сондай-ақ Халықаралық алапес қоғамының Еуропалық дерматология және венерология академиясының мүшесі болды және оның жұмысы үшін көптеген марапаттар мен сыйлықтарға ие болды.

Ол 2009 жылы 18 мамырда қайтыс болды.
## Отбасы
1957 жылы тұрмыс құрды. Некеден екі ұл туды, олардың бірі суретші, екіншісі дәрігер болды. Сайланның төрт немересі бар.

## Дереккөздер

Санат:Түркия дәрігерлері
Санат:Түркия қоғам қайраткерлері
Нермин Нефтчи

**Хайрие Айше Нермин Нефтчи** (1924 жыл – 20 тамыз 2003 жыл) — түрік заңгері және саясаткері.

## Өмірбаяны
Нермин Нефтчи 1924 жылы Ыстанбұлда Реджеп бей мен оның әйелі Эмина Музейен ханымның отбасында дүниеге келген. Ол Ыстанбұлдағы бастауыш және орта мектепте оқыды, содан кейін Анкарадағы қыздар орта мектебіне ауысты. Анкара университетінің заң факультетін бітірген. Оқуды бітіргеннен кейін ол Эминоню әкімшілігінде, содан кейін Ыстанбұл провинциясының әкімшілігінде жұмыс істеді.

1969 жылы Мушадан Ұлы Ұлттық Мәжіліске депутат болып сайланды. Нермин Нефтчи Түркияның шығысынан Ұлы Ұлттық Мәжіліске сайланған алғашқы әйел болды. Ол сондай-ақ Ұлы Ұлттық Мәжіліс төрағасының орынбасары болып сайланды. Ол осы лауазымды атқарған алғашқы әйел болды. Ол 1973 жылғы парламенттік сайлауға қатыспады, бірақ Сади Ырмак үкіметіне Мәдениет министрі болып кірді. Нефтчи бұл қызметті 1974 жылдың 17 қарашасынан 1975 жылдың 31 наурызына дейін атқарды.

Нермин 1972 жылғы 24 сәуірде 1971 жылғы 12 наурыздағы төңкерістен кейін тұтқындалған Түрік халық азаттық армиясының үш мүшесін өлім жазасына кесу туралы дауыс беруге қатысты. Нефтчи қарсы дауыс берген 48 парламентарийдің қатарында  болса, 273-і қолдап дауыс берді. Президент үкімге қол қойғаннан кейін Дениз Гезмишті қоса алғанда, үш адам да 1972 жылы 6 мамырда дарға асылды. Бұл орындау ұзақ уақыт бойы қызу пікірталастың тақырыбы болды.

Нермин Нефтчи бірнеше газет-журналдарда очерктер, мақалалар мен бағандар жазды. Ол сондай-ақ түрік тілінің құрылымы мен Киркук ирак түрікмендерінің фольклоры туралы кітап жазды.

Нефтчи 2003 жылы 20 тамызда Бодрумда қайтыс болды. Оның Салих (1947–2009) және Синан  атты екі ұлы болды.
## Дереккөздер

Санат:Ыстанбұл саясаткерлері
Санат:Ыстанбұл заңгерлері
Ышылай Сайгын

**Ышылай Сайгын** ( ; 1947 жыл, 4 сәуір, Буджа, Измир – 27 шілде, 2019 жыл, Измир) — түрік сәулетшісі, саясаткер және министр.

## Өмірбаяны
Ол Измирдің Буджа аймағында Осман Нури Сайгын мен оның әйелі Фатманың отбасында дүниеге келген. Эгей университетінің сәулет факультетін оқып бітірген.

1973 жылы Ышылай саясатқа араласып, Әділет партиясына қосылды. Ол екі мерзім аудан басшысы қызметін атқарды. 1980 жылғы төңкерістен кейін ол өз орнын жоғалтып алды. 1980-1983 жылдары аралығында сәулетші болып жұмыс істеді. 1983 жылы ұлтшыл-демократиялық партияға мүше болып, сол жылы осы партиядан Түркия парламентіне депутат болып сайланды. 1987, 1991, 1995 және 1999 жылдары қайта сайланды. 1986 жылы ХДП ыдырап, одан кейін Сайгын Отан партиясына қосылып, 1995 жылы партиядан шығып, «Нағыз жол» партиясына өтті, бірақ 1997 жылы Отан партиясына қайта оралды. 2003 жылы ол саясаттан кетті. 

Төрт рет министрлік қызметте болды. Тансу Чиллер үкіметінде Ышылай Сайгын Айсел Байкалдың орнына әйелдер және отбасы істері жөніндегі мемлекеттік министр қызметін атқарды. Сайгын бұл қызметті 1995 жылдың 5 қазанынан 30 қазанына дейін атқарды. Келесі Чиллер үкіметінде ол 1996 жылдың ақпанына дейін бұл лауазымды атқарды. Келесі күні Сайгын Қоршаған ортаны қорғау министрі болып тағайындалды, 1996 жылы 6 наурызда оның орнына Мұстафа Ташар тағайындалды. Осыдан кейін премьер-министр Месут Йылмаз Сайгынды туризм министрі етіп тағайындады. Ол бұл қызметті 1996 жылдың маусымына дейін атқарды. Түркияның 54 және 55 үкіметінде Сайгын мемлекеттік министр қызметін атқарды. 

Ол 1998 жылдың қаңтарында берген сұхбатында жүктілік сынақтарын енгізуді қолдайтынын айтқаны үшін феминистер тарапынан сынға ұшырады.
## Дереккөздер

Санат:Түркия саясаткерлері
Санат:Түркия сәулетшілері
Имрен Айкут

**Имрен Айкут** (1940 жылы туған) – түрік экономисті, кәсіподақ қайраткері, саясаткер және бұрынғы үкімет министрі.

## Өмірбаяны
1940 жылы Козан қаласында дүниеге келген. Ататүрік атындағы бастауыш мектепті, одан кейін Аданадағы қыздар лицейін бітірген. 1964 жылы Ыстанбұл университетінің экономика факультетін оқып бітірген. 

Содан кейін ол Англиядағы Оксфорд университетінде оқып, жұмыс беруші мен жұмыс орындаушының қарым-қатынасын, еңбек қатынастарын және кәсіподақтарды зерттеді. Оған қоса, ол Норвегиядағы Осло университетінде «қызметкерлердің кәсіпорынды басқаруға қатысуы» бағдарламасы бойынша оқыды. Кейіннен Кәсіподақтар конфедерациясында және Ұлыбританиядағы Еңбек департаментінде әртүрлі зерттеулермен айналысты. «Қызметкерлердің айырбас бағамдары (Түркиядан тыс) және оларды түрік экономикасы тұрғысынан талдау» атты еңбегі үшін Түркияда PhD докторы дәрежесін алды.

Айкут 1964–1975 жылдары екі кәсіподақ ұйымында ұжымдық еңбек даулары бөлімінің меңгерушісі, 1975–1976 жылдары жұмысшы-жұмыс беруші қатынасы жөніндегі маман, қағаз жұмысшылары кәсіподағының бас хатшысы  қызметтерін атқарды.
### Саяси мансабы
1983 жылы ол ұлтшыл-демократиялық партияны құруға қатысты. 1986 жылы ХДП тарағаннан кейін ол Отан партиясына кірді.

1983-1999 жылдары Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісінің депутаты болды. Тұрғыт Өзал мен Йылдырым Акбулут үкіметтерінде Еңбек және әлеуметтік қауіпсіздік министрі қызметін атқарды. Ол сонымен қатар Месут Йылмаздың екі кабинетінде мемлекеттік министр қызметін атқарды. 1997 жылғы 30 маусымнан 1999 жылғы 11 қаңтарға дейін — Қоғамдық жұмыстар және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық министрі қызметінде болды.

## Дереккөздер

Санат:Түркия саяси партияларының жетекшілері
Санат:Түркия саясаткерлері
Санат:Түркия экономисттері
Симона Байлз

**Симона Арианна Байлз** (; 14 наурыз 1997 жыл, Колумбус, Огайо, АҚШ) — америкалық гимнаст, жеті дүркін олимпиада чемпионы, 23 дүркін әлем чемпионы.

## Жетістіктері

## Сілтемелер

* https://web.archive

Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:АҚШ гимнасттары
Санат:Гимнастикадан әлем чемпиондары
Санат:Гимнастикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:АҚШ-тың Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Уммие Кочак

**Уммие Кочак** (1957 жылы 1 наурызда туған, Адана) — түрік актрисасы, жазушы, фермер және режиссер.

## Өмірі
Уммие 1957 жылы Адананың Челемли ауылында 10 балалы отбасында дүниеге келген. Бастауыш сыныптан кейін мектепке жібермеді. Оқыған кітаптары арқылы өзінің тұлғалық дамуына қол жеткізуге тырысты. Тұрмысқа шыққаннан кейін ол Мерсинге көшті. Ауыл әйелдерінің өміріне назар аудару үшін 2001 жылы «Арсланкөй әйелдер театр тобын» құрды. Ол құрған топтың алғашқы пьесасы Ремзи Өзчеликтің *«Тас Бадамдары»* атты пьесасы болды. Одан кейін сахнаға өз хикаяларынан тұратын *«Әйел зары»* спектаклін алып шықты. Оның «*Сағыныш гүлдері*» пьесасы 2006 жылы Сабанжы халықаралық Адана театр фестивалінде қойылды. Ол ауыл шаруашылығынан тапқан табысымен әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа назар аударатын *«Жүнді Бала» фильмінің сценарийін жазып,* режиссерлік етті. Анталья Алтын Апельсин кинофестивалінде тұсауы кесілген фильмімен Нью-Йорк Еуразия кинофестивалінде «Кинодағы Еуразияның үздік әйел суретшісі» жүлдесіне лайық деп танылды. 2017 жылы ол Криштиану Роналдудың қатысуымен Түрік Телекомның жарнамасын басқарды.нобай| Арсаланкөй театры
## Жазған пьесалары

* *Қара өрік эскизі;*
* *Озон тығыны;*
* *Қара құдық;*
* *Тегін дәрігер;*
* *Цитрус – бұл өмір;*
* *Гүлдер солып қалмасын;*
* *Сағыныш гүлдері.*

## Ойнаған телехикаялары

**Ateş Kuşları* (2023);
**Hayat Devam Ediyor;*
**Hanımın Çiftliği;*
**Kasaba* (2009);
**Seher Vakti* (2005).

## Әңгімелері

* *Елге деген сүйіспеншілік;*
* *Иразканың армандары;*
* *Қансыраған жара;*
* *Тағдыр;*
* *Шұңқыр;*
* *Аяқсыз тұру;*
* *Әке мен осындамын;*
* *Басшыға кандидат Хасрет Ана.*

## Фильмдері

* *Жүнді бала*

## Марапаттары

* Адана халықаралық театр фестивалінің жүлдесі;
* Анкара халықаралық театр фестивалінің жүлдесі;
* Дарушшафака білім беру мекемелерінің кәсіпкерлік сыйлығы;
* Борнова халықаралық әйелдер суретшілер фестивалінің жүлдесі;
* Торос колледжінің білім беруді қолдау сыйлығы;
* «Әйелдерге қатысты зорлық-зомбылыққа жол бермеу үшін» үкіметтік емес ұйымдар (Kader) сыйлығы;
* Мерсин Өнеркәсіпшілер және Іскерлер қауымдастығы (MESIAD) Жыл өнері сыйлығы;
* TİKAV- 2012 Аналар мектебі жобасын қолдау сыйлығы;
* Нью-Йорк Еуразия кинофестивалі: «Кинодағы үздік әйел суретші» жүлдесі;
* Самсун үкіметтік емес ұйымының кәсіпкерлік сыйлығы;
* KAGİDER - қазылар алқасының арнайы жүлдесі.

## Дереккөздер

Санат:Түркия актрисалары
Санат:Түркия жазушылары
Пелин Эсмер

**Пелин Эсмер** (1972 жылы туған, Ыстанбұл) — түрік режиссері, сценарист және продюсер.

Көркем және деректі фильмдер жазып, режиссерлік ететін Пелин Эсмер Богазичи университетінде әлеуметтану мамандығы бойынша білім алып, одан кейін Явуз Өзканның Z1 кино шеберханасында болған. Ол деректі және көркем фильмдерде режиссердің көмекшісі болып жұмыс істеді, содан кейін өзінің Sinefilm кинокомпаниясын құрды. 2001 жылдан бастап тәуелсіз фильмдер түсіре бастады. «11 ге 10 минут қалғанда», «Күзет мұнарасы», «Пайдалы нәрсе» және «Лир патшайымы» фильмдерін түсірді.

«Ойын» (2005) деректі фильмінің Сан-Себастьян кинофестивалінде халықаралық ашылуы болды. Ол бүкіл әлем бойынша елуден астам фестивальдерде көрсетілді және көптеген марапаттарға, соның ішінде Tribeca кинофестивалінде «Үздік деректі режиссер» сыйлығымен марапатталды.

Оның алғашқы фантастикалық фильмі, «11 ге 10 минут қалғанда» (2009) Канн кинофестивалінің «Синефондасьон» үшін таңдалған алты жобаның бірі болды. Эсмер өз фильмінің сценарийін осында аяқтады. «11 ге 10 минут қалғанда» Сан Себастьян кинофестивалінің ресми таңдауында көрсетілді, көптеген халықаралық марапаттарға ие болды және Түркия, Франция және Германияда шығарылды.

Оның Торонто және Роттердам кинофестивалінде ашылған «Күзет мұнарасы» (2012) атты екінші фантастикалық фильмі Керуен сарай бағдарламасы аясында көптеген елдерде және АҚШ-тың бес түрлі штатында көрсетілді.

Оның үшінші фантастикалық фильмі «Пайдалы нәрсе» (2017) Түркиядағы FIPRESCI үздік режиссері, үздік сценарийі және үздік әйел рөлі марапаттарына, сондай-ақ Таллиндегі «Қара түндер» кинофестивалінде үздік сценарий сыйлығына лайық деп танылды.

2018 жылы DAAD Artist-in-Residence бағдарламасымен Берлинге шақырылған Пелин Эсмер өзінің «Queen Лир» (2019) деректі фильмін сол жерде әзірледі. Сараево кинофестивалінде тұсауы кесілген «Queen Lear» фильмі шетелдегі фестивальдерде сапарын жалғастырып, Түркиядағы Адана Алтын Коза кинофестивалінде Йылмаз Гүней сыйлығы мен SİYAD Жүнейт Чебеноян сыйлығына лайық деп танылды.

2019 жылдың күзінде Францияның Кассис қаласындағы суретшілер резиденциясына Camargo қоры шақырған Пелин Эсмер сол жерде өзінің жаңа фантастикалық фильм жобасымен жұмыс істей бастады. Ол қазір бұл жобамен жұмыс жасауда.

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайт 
* '''Pelin Esmer''' IMDb беті

## Дереккөз
Санат:Түркия сценарийшілері
Санат:Түркия режиссёрлері
Асуман Оздаглар

**Асуман Оздаглар** (1974 жылы 16 желтоқсанда туған)  — түрік академигі.

## Ерте өмірі
Асуман 1974 жылы 16 желтоқсанда Исмаил Оздаглар мен Захиде Оздаглар отбасында дүниеге келген. Оның әкесі Исмаил Оздаглар 1983 жылдың 13 желтоқсаны мен 1985 жылдың 15 қаңтары аралығында Түркияның 45-ші үкіметінің бұрынғы Мемлекеттік министрі болған.

## Мансабы
Анкарадағы Таяу Шығыс техникалық университетінде (METU) оқыды және 1996 жылы электротехника мамандығы бойынша бакалавр дәрежесін алды. Содан кейін ол Америка Құрама Штаттарындағы Массачусетс технологиялық институтында (MIT) оқуын жалғастырып, 2003 жылы электротехника және компьютерлік ғылымдар бойынша PhD дәрежесін алды. Сол университетте доцент (2003), (2008) және профессор (2012) қызметтерін атқарды. Оның зерттеу тәжірибесі оңтайландыру, машиналық оқыту, экономика және желілерді қамтиды. Оның соңғы зерттеулері көптеген әртүрлі адам-машина қатысушылары бар деректерге негізделген онлайн жүйелер үшін ынталандырулар мен алгоритмдерді жобалауға бағытталған. Ол деректерді иелену және нарықтар, әлеуметтік желілерде жалған ақпараттың таралуы, экономикалық және қаржылық жұқпалар және әлеуметтік оқыту мәселелерін зерттеді.

2017 жылы ол MIT электротехника және информатика кафедрасының (EECS) жаңа басшысы болып тағайындалды. Оның алдындағы Ананта Чандракасан былай дейді: *«Профессор Оздаглар шабыттандыратын зерттеуші және оңтайландыру теориясы мен алгоритмдері, ойын теориясы және желілері салаларында нағыз көшбасшы ретінде пайда болды»*.

## Жеке өмірі
Асуман Оздаглар экономист Дарон Асемоглуға тұрмысқа шыққан.

## Дереккөздер

Санат:Түркия академиктері
Санат:Түркия ғалымдары
Мераль Мендерес

**Мераль Мендерес** (; 1933, Ыстанбұл – 27 желтоқсан, 2011, Малтепе, Ыстанбұл) — дауыс түрі сопрано түрік опера әншісі.

## Өмірбаяны
Мераль Мендерес 1933 жылы Айдында Кушадасы қаласында дүниеге келген. Алғашқы ән сабақтарын Стамбул қалалық консерваториясында Мунир Джейханнан алды. Содан кейін ол жаңадан құрылған опера студиясында білім алды. Оның тәлімгерлері әртүрлі шетелдік және түрік вокал жаттықтырушылары болды.

Мераль 1960 жылы 19 наурызда 1959 жылы негізі қаланған Стамбул қалалық операсында қойылған Джакомо Пуччинидің «Тоска» спектаклін орындап, өзінің сахналық дебютін жасады. Оның келесі спектаклі «Мадам Баттерфляй» операсында болды. Оның келесі рөлдері: Сантуца («Құрмет Рустикана»; Пьетро Маскани) және «Ла Богеме» фильмінде,Анкарада қойылған «Турандот» операсында; «Гофманның ертегілері» ( Жак Оффенбах) фильмінде Антония рөлін ойнады. Ол сонымен қатар «Макбет» (Джузеппе Верди), «Машерада» (Джузеппе Верди), «Бартерлік қалыңдық» (Бедрич Сметана) және «Иль Троваторе»  сияқты операларда өнер көрсетті.

Ол жоғарғы вокалдық диапазондағы табиғи және керемет дауысы бар сопрано ретінде танымал болды. Мераль Мендерес Республика дәуіріндегі алғашқы опера әншілерінің бірі болды. Ол 30 жылға жуық сахнада өнер көрсетті.

2010 жылы Түркия мемлекеттік опера және балет театрының бас директоры Ренгим Гёкмен берген Ыстанбұл операсының 50 жылдығына арналған «Өнер сыйлығына» ие болды.

Ол 2011 жылы 27 желтоқсанда Ыстанбулда Малтепедегі үйінде 78 жасында қайтыс болды. Ол Сүрейя опера театрында өткен еске алу рәсімінен және Малтепе мешітіндегі діни жерлеу рәсімінен кейін Күчүкялы зиратында жерленді.
## Дереккөздер

Санат:Түркия әншілері
Санат:Сопрано
Биргуль Огуз

**Биргуль Огуз** (1981, Ыстанбұл) — түрік жазушысы.

Биругль 1981 жылы Ыстанбұлда дүниеге келген. Біраз уақыт музыкамен айналысқаннан кейін ол бұл қызығушылығын тастап кетті. Бакалавриат білімін Ыстанбұл Билгі университетінің салыстырмалы әдебиет бөлімінде аяқтады. Университетте оқып жүрген жылдары театрға қызығушылық танытып, драматург болып жұмыс істеді. Көркемөнерпаздар үйірмелеріне поэзия, театр, роман тарихы сабақтарын берді. «Интеллектуалдық үмітсіздіктің қысқаша тарихы: Түрік романындағы зиялылардың ақылсыздығы мен өз-өзіне қол жұмсауы» атты диссертациясымен сол университеттің мәдениеттану бағдарламасы бойынша магистратураны аяқтады. 2006 жылы ол Эдинбург университетіндегі Модернизм-Постмодернизм бағдарламасына Хейзель Хьюган қорының стипендиясымен қатысты. Биргульдің *Beans Known* ( Varlık, 2007) және *Hah* ( Metis, 2012) атты екі хикаялық кітабы *бар*, сондай-ақ көптеген әңгімелері, мақалалары және аудармалары Birikim және *Felsefe Logos* сияқты басылымдарда жарық *көрді*. 2015 жылы Айова университетінің халықаралық жазу бағдарламасына қабылданды. Бүгінде ол Богазичи университетінде докторлық дәрежесін алуда, сонымен қатар Назым Хикмет академиясында және сән сахнасында дәрістер оқиды.

2014 жылы «Ха» үшін Еуропалық Одақтың әдеби сыйлығымен (EUPL) марапатталған оғыз осы сюжеттік типтегі шығармада психологиялық және меланхолиялық баяндау арқылы аза тұтуға назар аударды. 1968 жылғы ұрпақ және 12 қыркүйектегі төңкеріс сияқты мерзімді тақырыптар жұмыстың саяси атмосферасын құрады. *Varlık* журналына берген сұхбатында ол Вирджиния Вулф, Джеймс Джойс, Итало Кальвино, Хулио Кортазар, Федор Достоевский, Габриэль Гарсиа Маркес, Фернандо Пессоа, сондай-ақ Ахмет Хамди Танпынар, Огуз Атай, Юсуф Атылган, Бильге Карасу, Сема Кайгусуз және басқада оған әсер еткендердің бар екенін айтты.

2020 жылы оның *«Истанция»* еңбегін Metis Publications басып шығарды.
## Дереккөздер
Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі

Солтүстік Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізімі Солтүстік Қазақстан облысы әкімдігінің 2020 жылғы 12 мамырдағы № 111 қаулысымен бекітілген.

## Айыртау ауданы

## Ақжар ауданы

## Аққайың ауданы

## Ғабит Мүсірепов ауданы

## Есіл ауданы

## Жамбыл ауданы

## Қызылжар ауданы

## Мағжан Жұмабаев ауданы

## Мамлют ауданы

## Тайынша ауданы

## Тимирязев ауданы

## Уәлиханов ауданы

## Шал ақын ауданы

## Петропавл қаласы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысының тарихи орындары
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы
Чилер Ильхан

**Чилер Ильхан** (, 1972 жылы Денизлиде туған) — түрік жазушысы, аудармашы, журналист және құқық қорғаушы. 2011 жылғы әдебиет бойынша Еуропалық Одақ сыйлығының иегері. Үш кітаптың авторы. Оның кітаптары әлемнің 20-дан астам елінде жарық көрген.

## Өмірбаяны
Чилер Ильхан 1972 жылы Денизлиде дүниеге келген және Измирде өскен.

1979 – 1983 жылдар аралығында Денизли Меркезефенди бастауыш мектебінде оқыды. Содан кейін 1983 – 1990 жылдар аралығында Измир жеке колледжінің студенті болды.

Ол Босфор университетінде халықаралық қатынастар және саясаттану бойынша оқыды және Швейцариядағы Glion Hotel мектебін бітірген.

Түрлі уақыттарда Ыстанбұл қонақүйінде қоғаммен байланыс менеджері, жазушы, редактор, аудармашы және әдебиеттанушы болып жұмыс істеді.

2017 жылдан бастап Чилер Нидерландыда тұрады. Ол *Condé Nast Traveller Türkiye* журналының бас редакторы.

Чилер Ильхан түрік және голландиялық ПЕН клубтарының мүшесі. Ол құқық қорғаушы ретінде көптеген қоғамдық жұмыстарды атқарады. Түркиядағы сөз бостандығын, адам құқықтарын және әйелдер құқығын қорғаушы. Түркиядағы әйелдерге қатысты тұрмыстық зорлық-зомбылық пен кемсітушілікке қарсы белсенді күресуші.
## Шығармашылығы
Чилер өзінің алғашқы өлеңдерін 10 жасында жаза бастаған. Колледжде оқып жүргенде ол өзінің алғашқы күнделіктері мен театрлық пьесаларын жазды.

Оның әдеби таланты Босфор университетінде оқып жүргенде айқын көрінген, өзінің айтуынша, ол өз сөзімен «саналы түрде» әңгіме жазып бастаған.

1993 жылы Чилер Ильхан Яшар Нәби атындағы Жастар сыйлығының «Көрнекті қысқа әңгіме» жүлдесін алды.

Чилердің әңгімелері, эсселері, кітап шолулары, саяхат мақалалары және түрік тіліне аудармалары әртүрлі журналдар мен газет қосымшаларында жарияланған.

2011 жылы ол «Жер аудару» атты қысқа әңгімелер жинағы үшін әдебиет бойынша Еуропалық Одақтың сыйлығын жеңіп алды. Кітап 20-дан астам елде, соның ішінде Ұлыбританияда, Италияда, Францияда, Нидерландыда және Мексикада басылған. Сондай-ақ, «Жер аудару» жинағы *Prix Du Livre Lorientales 2017* әдеби сыйлығының қысқа тізіміне енді**.**

Чилер Ильхан 15-тен астам ұлттық және халықаралық антологияларға үлес қосқан.

2005 жылы «1002 түнгі әңгіме» жинағында «Вульгата» («Vulgata») әңгімесі жарық көрді.
### Кітаптары

* 2006 ─ «Арман саудагерлерінің бөлмесі» / *Rüya Tacirleri Odası (әңгімелер жинағы)*;
* 2010 ─ «Жер аудару» / *Қуғын* ( *Сүргүн) (қысқа әңгімелер жинағы)*;
* 2021 ─ «Қызмет үйі» / *Нишан Эви* (роман).

## Дереккөздер

Санат:Түркия жазушылары
Санат:Түркия аудармашылары
Санат:Түркия журналисттері
Джулиен Альфред

**Джулиен Альфред** (; 10 шілде 2001 жыл, Кастри, Сент-Люсия) — сент-люсиялық жеңіл атлет, желаяқ. Сент-Люсиядан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы. 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарында 100 метрге жүгіруде алтын жүлде иеленді.

## Дереккөздер

Санат:алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:Сент-Люсия жеңіл атлеттері
Санат:Сент-Люсия Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Жеңіл атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Теа Лафонд

**Теа Ноэлива Лафонд** (, 5 сәуір 1994 жыл, Розо, Доминика) — доминикалық жеңіл атлет, үш қарғып секіруден 2024 жылғы Жазғы Олимпиада чемпионы. Доминикадан шыққан тұңғыш Олимпиада чемпионы.

2016, 2020 жылдары жазғы Олимпиадаға қатысты.

2024 жылы наурызда Глазгода өткен әлем чемпионатының жеңімпазы.

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:Доминика жеңіл атлеттері
Санат:Доминика Олимпиада чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Санат:Жеңіл атлетикадан әлем чемпиондары
Санат:Жеңіл атлетикадан Олимпиада чемпиондары
Демет Эвгар

**Демет Эвгар** (18 мамыр 1980 жылы туған, Маниса) — түрік театр, телехикая және кино актрисасы және Біріккен Ұлттар Ұйымының Түркиядағы әйелдер ізгі ниет елшісі.
## Алғашқы жылдары
Демет 18 мамыр 1980 жылы Маниса қаласында албан текті отбасында дүниеге келген. Ол 17 жасында Манисадағы Афсем театрында өнерпаздық өнерді бастады. Ол өзінің сахналық дебютін Рэй Кюнидің *«Қаш, әке, қаш»* пьесасында жасады. Ыстанбұл университетінің мемлекеттік консерваториясының театр факультетін бітірген. Консерваторияда оқып жүрген кезінде достарымен бірге «Театр Сүйегі» атты топ құрды. Ол осы труппада актер, драматург болып жұмыс істеді. Кентер театрында *«Махаббат шеңбері», «Таққандар мен таққызғандар», «Айшегюль Үндістанда»* пьесаларына қатысты. 2009 жылы Мехмет Биркиенің жетекшілігімен Кент актерлер театрында қойылған «*Чимри»* спектаклінде *«Элис»* кейіпкерін сомдады. Осы рөлімен ол 2010 жылы өткен 8-ші конгреске қатысты. Театр марапаттау рәсімінде оған *«Жыл актрисасы»* сыйлығы берілді.
## Мансабы
Демет «Аслы мен Керем» , «Менің барлық балаларым» және «Эмрет комендант» телехикаяларында, сондай-ақ  «Баньо» және «Бейзаның әйелдері» фильмдерінде ойнады. 2007 жылы ол Джемиль Топузлу ашық театрында қойылған рок-мюзиклде ойнады. 2009 жылы Махсун Кырмызыгюльдің «Мен күнді көрдім» фильмінде «Хавар» рөлін ойнады. 2010 жылы Чилер «Yahşi Batı» фильмінде Джем Йылмаз және Озан Гювенмен басты рөлдерде ойнады. Осыдан кейін ол «Вай Достым» фильмінде Мете Хорозоглу, Али Атай және Фырат Танышпен бірге ойнады.
Алдымен Turkmax арнасында көрсетіліп, кейін Star TV- ге ауысқан *1 Erkek, 1 Kadın* телехикаясында «Зейнеп Йылдырым» кейіпкерін сомдады. Өзгю Намал қазылар алқасының мүшесі болған *«Талант сен Түркиясың»* бағдарламасында Намалдың орнында аз уақыт болды. 2012 жылы олар модель Дидем Сойданмен бірге GQ журналының мұқабасына түсті. 2015 жылы түрік киносының 100 жылдық тарихын атап өту және тойлау мақсатында Бейоглу муниципалитеті және TÜRSAK қорының қолдауымен ұйымдастырылған «Түрік киносының 100 жылдығында үздік ондық» жобасы аясында Мәдениет және туризм министрлігі мен Премьер-Министрлік таныту қорының ұйымдастыруымен түрік киносы тарихындағы ең жақсы фильмдер ұсынылды. 2017 жылы Энгин Гүнайдынмен бірге басты рөлді сомдаған *«Отбасы арасында»* фильмін 5,3 миллион көрермен көріп, Түркияда билет сату рекордтары сақтала бастаған 1989 жылдан кейінгі кезеңде ең көп қаралған 10 фильмнің бірі болды. 2018 *Avlu* телехикаясымен тағы да назар аударған Демет Эвгар *Ceren Moray, Kenan Ece, Shebnem Donmez, Teoman Kumbaracıbaşı* сияқты есімдермен басты рөлдерді сомдады. Ол 2020-2021 жылдары Show TV- да көрсетілгеy *«Жалын жалын»* телехикаясында *«Джемре»* кейіпкерін ойнады.
## Жеке өмірі
Демет Эвгар 2022 жылы 17 наурызда 6 жыл бірге болған Левент Бабаташпен отбасын құрды. Осы некеден ол 2022 жылдың 18 тамызында Мави деп атаған сәбиін дүниеге әкелді.
## Дереккөздер

Санат:Түркия актрисалары
Леман Алтынчекич

**Леман Бозкурт Алтынчекич** (1 қараша 1932 – 4 мамыр 2001) – түрік ұшқышы. Ол Түркия Әуе күштері мен НАТО- да аккредиттелген алғашқы әйел реактивті ұшқыш болды.

Леман Бозкурт 1 қараша 1932 жылы Карс провинциясының Сарықамыш қаласында әзербайжан отбасында дүниеге келген. Ыстанбұлдағы қыздар орта мектебін бітіргеннен кейін ол планер ұшқышы мамандығын алу үшін Эскишехир провинциясының Инону ауданындағы Түрік аэронавигациялық қауымдастығының Инону оқу орталығына құжат тапсырады.

## Әскери қызметі
1954 жылы Түрік әуе күштері әйелдерді тіркеуге шешім қабылдағанда, Леман әуе күштеріне өтініш береді. Ол Измирдегі әскери училищедегі ең алғашқы қыз студент болды. Ол 1955 – 1957 жылдар аралығында винттік ұшақтарда оқытылды. Сұхбатында ол алғашында мектепте студент қыздарға арналған интернат болмағанын және офицер отбасының үйінде қонақ болып тұруға мәжбүр болғанын айтады. 1957 жылы 30 тамызда әскери ұшқыш мамандығын бітіреді. Кейінірек мектепке тағы бес студент қыз қабылданғанымен, ол Эскишехир әскери базасындағы авиация бөліміне қосылған жалғыз студент қыз болады. Леман Эскишехирде реактивті ұшқыш ретінде дайындалып, 1958 жылы 22 қарашада екінші лейтенант шенін алады. 1967 жылға дейін ол Республика F–84 Thunderjet және Lockheed T-33 ұшақтарында ұшты. Кейінгі жылдары ол кадрлық қызметті атқарды. Аға әуе полковнигі болып зейнетке шықты.

## Жеке өмірі
1959 жылы Леман Бозкурт Эскишехирдегі әріптесі Тахир Алтынчекичке тұрмысқа шықты. Ол 2001 жылы 4 мамырда Измирде қайтыс болды және Қарабағлар зиратында жерленді.

1984 жылы 1 желтоқсанда түрік әйелдерінің толық сайлау құқығының 50 жылдығында ол «кәсіптегі алғашқы әйел» болғаны үшін тақта алу үшін түрік парламентіне шақырылды.

## Дереккөздер

Санат:Түркия ұшқыштары
Санат:Әйел ұшқыштар
Семиха Берксой

**Семиха Берксой** (; 24 мамыр 1910 жыл – 15 тамыз 2004 жыл) — түрік опера әншісі, театр және кино актрисасы, суретші және Түркияның мемлекеттік әртісі (1998). Ол Түркияның алғашқы опера әншісі болып саналады. 

## Өмірбаяны
Семиха Ыстанбұлдың Ченгелькёй ауданында дүниеге келген. Оның анасы — суретші, әкесі — ақын және есепші болған. Семиха Берксой Ыстанбұл консерваториясында музыка мен бейнелеу өнерін оқыды.

Семиха Берксойдың мансабы 1931 жылы режиссер Мухсин Эртуғрул түсірген алғашқы  түрік дыбыстық фильмі «Ыстанбұл көшелерінде» Семиха рөлімен басталды. Содан кейін Ыстанбұл театрларында оперетталарда ойнады. 1934 жылы «Озсой» атты тұңғыш түрік операсын қойды. Сол жылы ол Германия мен Португалияда өнер көрсетіп, халықаралық сахнада дебют жасады. 1939 жылы Семиха Берксой «Ариадна на Наксосе» операсынан Ариаднаның ариясын орындады.

1972 жылы ол опера әншісі ретінде мансабын аяқтады, бірақ театрда ойнауды жалғастырды. Ол дауыс беру құқығын және сайланған әйел болу құқығын енгізуге арналған 50 жылдық мерейтойында «Ататүрік Опера сыйлығымен» марапатталды. Ол 1998 жылы Түркияда «мемлекеттік әртіс» атағын алды.

Оның кішкентай қызды жиі бейнелейтін суреттері белгілі болды.

90 жасында ол Нью-Йорктегі Линкольн орталығында (1999) Роберт Уилсонның «Бұған дейінгі күндер: өлім, жойылу және Детройт III» операсында Liebestod партиясын орындап, драмалық сахнаға шықты.

Ол 2004 жылы 15 тамызда Ыстанбұлда жүрекке операциядан кейінгі асқынулардан қайтыс болды. Семиханың артында қызы Зелиха Берксой қалды.

2019 жылдың 24 мамырында, Семиха Берксойдың туғанына жүз тоғыз жыл толған күні Google оған арналған дудл шығарды.

## Фильмография

* Ыстанбұл көшелерінде (1931);
* Сөз бір, Құдай Бір, (1933);
* Үлкен құпия, (1956);
* Жылан ертегісі, (1993);
* Био Бульвары, (2002).

## Дереккөздер

Санат:Түркия актрисалары
Санат:Түркия әншілері
Жоламан Назарбекович Шаршенбеков

**Жоламан Назарбекович Шаршенбеков** (20 қыркүйек 1999, Талас облысы) — қырғызстандық грек-рим күресі шебері. Әлем және Азия чемпионы. 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері.

## Сілтемелер

* https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbwrestling/daten.php?spid=3B08BD9209EC47169D7DD681C3F5020A

Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қырғызстан балуандары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Күрестен әлем чемпиондары
Санат:Күрестен Азия чемпиондары
Санат:Күрестен Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қырғызстанның Азия ойындары чемпиондары
Михаин Лопес Нуньес

**Михаин Лопес Нуньес** (, 20 тамыз 1982) — кубалық грек-рим күресі шебері, бес дүркін Олимпиада чемпионы. Бес дүркін әлем чемпионы.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі
 

Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Куба балуандары
Санат:Куба Олимпиада чемпиондары
Санат:2008 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2016 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:Күрестен Олимпиада чемпиондары
Санат:Күрестен әлем чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары
Эмине Семие Онасья

**Эмине Семие Онасья** (*Эмине Вахиде* деп те танымал, 28 наурыз 1866 жыл, Константинополь – 1944, Ыстанбұл) — түрік жазушысы, мұғалім, белсенді және алғашқы феминисттердің бірі.

## Өмірбаяны
Эмине 1866 жылы 28 наурызда Константинопольде дүниеге келген. Ол Ахмед Джевдет пашамен Адвие Рабия Ханымның екінші қызы және жазушы Әлие Фатманың әпкесі. Эмине Семие жеті жыл бойы Франция мен Швейцарияда психология мен әлеуметтануды оқыды. Ол Еуропада білім алған алғашқы Осман империсының мұсылман әйелдерінің бірі болды.

1882 жылдан бастап Эмине Семие Ыстанбұлда және басқа қалаларда түрік тілі мен әдебиетінен сабақ берді. Ол қыздар мектебінде инспектор және Сисли Эфтал ауруханасында кіші медбике болып жұмыс істеді. Эмине «Пікір» және «Ханымдарға арналған газет» газеттерінде жарияланған білім және саясат туралы мақалаларды жазды. Ол 1893 жылы «Hulasa-i Ilm-i Hesap» атты математика оқулығын жазып шығарды. Эмине Семиенің ең танымал шығармалары – «Кедейлік» және «Тозақ шұңқыры» хикаялары.

Әпкесі Әлие Фатмамен бірге Эмине Осман империясындағы әйелдер құқығын қорғау қозғалысының ең маңызды тұлғаларының бірі болып саналады. Ол бірнеше қайырымдылық ұйымдарын құруға қатысты, олардың мақсаты әйелдерге көмектесу болды. Эмине әйелдердің құқықтарын кеңейту үшін де күресті. Ол «Бірлік және прогресс» партиясының, сондай-ақ Осман Демократиялық партиясының мүшесі болды. 1920 жылы Эмине Семие Түрік баспасөз қауымдастығының басқарма құрамына кірді.
### Жеке өмірі
Эмине ұзақ уақыт бойы Парижде тұрды. Ол екі рет тұрмыста болды. Бірінші күйеуінің аты Мұстафа бей, екіншісі Решит паша. Екі неке де ажырасумен аяқталды. Эминенің Джевдет Лагаш деген ұлы болды. Эмине Семие 1944 жылы Ыстанбұлда қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:Түркия қоғам қайраткерлері
Санат:Түркия жазушылары
Мээрим Рахмадиловна Жуманазарова

**Мээрим Рахмадиловна Жуманазарова** (9 қараша 1999 жыл, Талас облысы) — қырғызстандық еркін күрес шебері, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері, 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері. 2021 жылғы Әлем және Азия чемпионы. 2018 жылғы Жазғы Азия ойындарының қола жүлдегері.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*https://www.iat.uni-leipzig.de/datenbanken/dbwrestling/daten.php?spid=F70AA16B94CE486D9268AAFD8F67260A

Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қырғызстан балуандары
Санат:Күрестен әлем чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Бобслейден және скелетоннан Еуропа чемпионаты

**Бобслейден және скелетоннан Еуропа чемпионаты** — Халықаралық бобслей және скелетон федерациясымен ұйымдастырылатын бобслейден және скелетоннан жарыс.

Бобслейден еуропа чемпионаттары 1929 жылдан бастап өткізіледі. Алғашқы чемпионатта ерлерге арналған екіліктер үшін ғана жарыстар өткізілген,  1967 жылдан кейін төрттіктерге де жарыстар өткізіле бастады.  Скелетоннан алғашқы еуропа чемпионаты 1981 жылы өткізілді. Әйелдер бобслейі және скелетоны еуропа чемпионаттарының бағдарламасына 2000-шы жылы енгізілді (алғашқы кезде ерлер және әйелдер арасындағы бобслейден чемпионаттары бөлек өткізілген). 2004 жылы бобслейден және скелетоннан бөлек өткізілген еуропа чемпионаттары бір спорттық шараға біріктірілді. Аралас командалар арасындағы жарыстар 2007 жылдан бастап өткізіледі.

## Чемпионаттар тізімі

## Жалпы медальдар саны
### Бобслей

### Скелетон

## Сыртқы сілтемелер
*2-Man bobsleigh European Champions
*2-Woman bobsleigh European Champions
*4-Man bobsleigh European Champions
*Men's skeleton European Champions
*Women's skeleton European Champions
*FIBT European Championships 2005
*FIBT European Championships 2006 
*FIBT European Championships 2007 – Bobsleigh 
*FIBT European Championships 2007 – Skeleton 
*FIBT European Championships 2008 
*FIBT European Championships 2009
*FIBT European Championships 2010
*FIBT European Championships 2011
*FIBT European Championships 2012 
*FIBT European Championships 2013 
*FIBT European Championships 2014 
*FIBT European Championships 2015 – Bobsleigh and Men's Skeleton
*FIBT European Championships 2015 – Women's Skeleton
*IBSF European Championships 2016 
*IBSF European Championships 2017
*IBSF European Championships 2018
*IBSF European Championships 2019 – Bobsleigh
*IBSF European Championships 2019 – Skeleton 
*IBSF European Championships 2020 – Bobsleigh Four-man 
*IBSF European Championships 2020 – Bobsleigh Two-man and Two-woman, Men's and Women's Skeleton
*IBSF European Championships 2021 
*IBSF European Championships 2022 
*IBSF European Championships 2023 

Санат:Бобслейден және скелетоннан Еуропа чемпионаттары
Ақжол Махамаджанович Махмудов

**Акжол Махамаджанович Махмудов** (15 сәуір 1999, Ош облысы) — қырғызстандық грек-рим күресі шебері. 2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегері, 2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері. 2022, 2023 жылдары әлем чемпионы, 2018, 2022, 2023 жылдары Азия чемпионы, 2022 жылы Азия ойындары чемпионы атанды.

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Алфавит бойынша балуандар
Санат:Қырғызстан балуандары
Санат:Күрестен әлем чемпиондары
Санат:Күрестен Азия чемпиондары
Санат:Күрестен Азия ойындары чемпиондары
Санат:Қырғызстанның Азия ойындары чемпиондары
Санат:2020 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Сидоров, Алексей Леонидович

**Алексей Леонидович Сидоров** (22.08.1968, Северодвинск) — ресейлік кинорежиссер, сценарист және продюсер.

## Өмірбаяны
Алексей Сидоров 1968 жылы 22 тамызда Северодвинск қаласында дүниеге келген. Петрозаводск университетінің филология факультетін «орыс тілі мен әдебиеті» мамандығы бойынша бітірді, содан кейін сценарийшілер мен режиссерлердің жоғары курстарында оқыды, оны 1999 жылы бітірді.

2000 жылы ол «Рыцарлар романсы» фильмінің монтаж режиссері болып жұмыс істеді (сонымен бірге сценарийдің авторы болды).

Режиссер ретіндегі кинодағы алғашқы ірі дербес жұмыс — көп бөлімді «Бригада» телефильмі. 2003 жылы осы телехикаясы «Телевизиялық көркем сериал» номинациясы бойынша «ТЭФИ» сыйлығына  және «Үздік сериал (10 сериядан астам)» номинациясы бойынша «Алтын қыран» сыйлығына ие болды.

2020 жылы Алексей Сидоровтың «Т-34» фильмі екі «Алтын қыран» сыйлығымен марапатталды: үздік сценарий және үздік режиссер. Фильм жылдың ең көп табыс әкелген фильмі болды.

2021 жылы ол кеңестік гроссмейстер мен сол кездегі әлем чемпионы Анатолий Карпов пен гроссмейстер-үміткер Виктор Корчной арасындағы әлем чемпионы атағы үшін өткен шахмат кездесуі туралы «Әлем чемпионы» фильмін түсірді. Фильм 21-ші «Алтын бүркіт» сыйлығында 12 номинация бойынша ұсынылып, «Үздік фильм» және «Үздік режиссер  сияқты бес сыйлықты жеңіп алды.

## Фильмография

## Дереккөздер

Санат:XXI ғасыр кинопродюсерлері
Санат:Алфавит бойынша кинопродюсерлер
Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:XXI ғасыр сценарийшілері
Санат:Алфавит бойынша сценарийшілер
Санат:XXI ғасыр кинорежиссёрлері
Санат:Ресей кинорежиссёрлері
Санат:Алфавит бойынша кинорежиссёрлер
Санат:Тірі тұлғалар
Санат:1968 жылы туғандар
Санат:22 тамызда туғандар
Нұрбек Рахатұлы Оралбай

**Нұрбек Рахатұлы Оралбай** (11 маусым 2000 жыл, Алматы) — қазақстандық әуесқой боксшы, Әлем чемпионы (2023),  Жазғы Олимпиада ойындарының (2024) күміс жүлдегері.   

Ауыр салмақта өнер көрсететін Айбек Оралбайдың егізі. 

## Спорттық мансабы
2018 жылы алдымен жастар арасындағы Азия чемпионатында күміс жүлдегер атанды. Сол жылы тамыз айында Венгрияның Будапешт қаласында жастар (18 жасқа дейін) арасындағы әлем чемпионы атанып, финалда ресейлік Даниил Тетеревті жеңді.

2019 жылы Қазақстан Республикасының 5 жылдық Спартакиадасында жеңімпаз болды.

2020 жылы Қазақстан чемпионатында күміс жүлдеге ие болса, 2021 жылы Қазақстан чемпионы атанды.

2022 жылы Амман қаласында өткен Азия чемпионатында қола жүлдені иеленді. 

### Әлем чемпионаты (2021)

### Әлем чемпионаты (2023)
Өзбекстанның Ташкент қаласында бокстан әлем чемпионатында Нұрбек Оралбай 80 келі салмақта сынға түсті. Ол әлем чемпионы атағы үшін финалдық кездесуде Қытай елінің атынан сынға түскен этникалық қазақ Тоқтарбек Таңатқанды жеңіп әлем чемпионы атанды. 

### 2024 жылғы Жазғы Олимпиада

## Жеке өмірі
Нұрбек Оралбайдың егіз бауыры Айбек Оралбай да әуесқой бокспен айналысады. 

## Марапаттары
'''«Парасат» Ордені''' *(2024 жылғы 14 тамыз)*

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:2024 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Бокстан әлем чемпиондары
Олимпиада ойындарындағы велоспорт

нобай|Велоспортқа арналған Қазақстанның пошта маркасы
**[[Велосипед спорты|Велоспорт]] сайыстары** барлық **[[Олимпиада ойындары]]нда** өткізілді.

Алайда алғашқы заманауи Олимпиадада сайыстар трек пен шосседе қатарынан өткізілсе, 1900-1908 жылдары шоссе жарыстары өткізілмей қалған, ал 1912 жылы трек жарыстары бағдарламаға енбеген. Сондай-ақ алғашқыда сайыстар ерлер арасындағы ғана өтті. Ал әйелдер арасындағы сайыстар тек 1984 жылдан бастап өткізіле бастады.

Маунтинбайк жарысы Олимпиадаға 1996 жылы енгізілді. BMX жарысы (веломотокросс) 2008 жылдан бастап өткізілетін болды.

Соңғы өткен Олимпиадада 22 медаль комплектісі сарапқа салынды.

## Сайыстар
### Ерлер
#### [[Сурет:Cycling (track) pictogram.svg|25px|]] Трек

#### [[Сурет:Cycling (road) pictogram.svg|25px|]] Шоссе

#### [[Сурет:Cycling (mountain biking) pictogram.svg|25px|]] Маунтинбайк


#### [[Сурет:Cycling (BMX) pictogram.svg|25px|]] BMX [[Сурет:Cycling (BMX freestyle) pictogram.svg|25px|]]

### Әйелдер

#### Трек

#### Шоссе

#### Маунтинбайк

#### BMX

## Қазақстан атлеттерінің қатысуы
Қазақстан атынан Олимпиада ойындарына 1996 жылы — 7 атлет, 2000 жылы — 7 атлет, 2004 жылы — 8 атлет, 2008 жылы — 3 атлет, 2012 жылы — 2 атлет, 2016 жылы — 3 атлет, 2021 жылы — 5 атлет, 2024 жылы — 3 атлет қатысқан.

Бүгінгі күнге қарай бұл спорт түрінен екі медаль қоржынға түсті:

## Тағы қараңыз
* Тур де Франс
* Джиро ди Италия

Санат:Олимпиада ойындарындағы велоспорт