open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жұмыс стажы

**Жұмыс стажы**, *еңбек стажы – қызметкердің еңбек еткен және басқа қоғамдық пайдалы қызмет атқарған уақытының жиынтығы.* Қазақстанда ол жалпы Жұмыс стажы, үздіксіз Жұмыс стажы және арнаулы Жұмыс стажы болып бөлінеді. Жалпы Жұмыс стажына жұмыстың сипаты мен нақты мазмұнына, үзілістеріне қарамастан қызметкер еңбек еткен уақыттың жиынтық ұзақтығы жатады. Оған қызметкер мемлекеттік сақтандыруға жатқызылған кез келген жұмыс уақыты, әскерде қызмет өткерген, партизан отрядтарында болған уақыт, мемлекеттік қауіпсіздік және ішкі істер органдарындағы, әскерилендірілген күзеттегі қызмет, жоғары және арнаулы орта оқу орындарында, училищелерде, мектептерде, кадрларды қайта даярлау, біліктілікті жетілдіру, қайта біліктілік алу курстарында, аспирантурада (магистратурада), ординатурада, доктарантурада күндіз оқыған уақыт, жұмыстан мәжбүрлі түрде қалған, ауырған, түрмеде және айдауда болған (кейін ақталған жағдайда) уақыт, т.б. кіреді. Жалпы Жұмыс стажы зейнетақы тағайындау кезінде есепке алынады. Үздіксіз Жұмыс стажы – адамның бір кәсіпорында үздіксіз жұмыс істеген уақытының ұзақтығы. Заңда көзделген реттерде оған басқа кәсіпорындардағы бұрынғы жұмысы немесе өзгедей қызметі де қосылады (мысалы, бір жұмыстан басқа жұмысқа ауыстырылғанда немесе көшірілгенде, үзіліс белгілі бір кезеңнен аспаған жағдайда). Үздіксіз Жұмыс стажы еңбекке уақытша жарамсыздыққа ұшыраған адамға жәрдемақы төлеу кезінде, басқа да жағдайларда есепке алынады. Арнаулы Жұмыс стажы жұмыстың, адам еңбек еткен халық шаруашылық саласының, еңбек жағдайының (жер астындағы, зиянды жұмыстар мен басқа да жағдайлар) ерекшелігі бойынша айқындалады. Арнаулы Жұмыс стажы адамға жеңілдікті зейнетақы тағайындау кезінде, еңбек сіңірген жылдары үшін сыйақы белгілеу кезінде есепке алынады.

## Сілтеме


Санат: Қоғам
Геральдика

thumb| right
**Геральдика** (heraldіca) – гербтерді зерттейтін тарих ғылымының бір саласы. Генеология, нумизматика, палеография, cфрагистика сияқты тарихи пәндермен тығыз байланысты. «**Геральдика**» термині латынның «heraldus» яғни жаршы деген сөзінен шыққан. Ортағасырлық Еуропа корольдерінің сарайында гербтердің кімге тиесілі екенін анықтайтын, тіркейтін, жүйелейтін және жаңа гербтерді жасайтын арнайы адамдар – герольдтар болған. Кейіннен олар «Герольдия» атты мекемелерге біріктіріледі. Олар Геральдиканыңның белгілері мен бояу түстері ұғымдарының ерекше жүйесін жасады. Геральдика 19 ғасырдыдың 2-жартысынан тарихи пән ретінде қалыптасты. Қазақстан Республикасының гербі, туы, т.б. мемлекеттік рәміздері, еліміз қалаларының гербтері Геральдиканың озық үлгілерінің бірі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Елтаңбалар
Тахтаброд ауылдық округі

**Тахтаброд ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тахтаброд, Ковыльное, Литвиновка, Привольное, Рухловка ауылдары кіреді. Орталығы – Тахтаброд ауылы. Округ құрамында болған ''Сазоновка'' ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2281 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы ауылдық округтері
Талшық ауылдық округі

**Талшық ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талшық, Қазан, Тұғыржап, Үлгілі ауылдары кіреді. Орталығы – Талшық ауылы. 

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 4802 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы ауылдық округтері
Сықырлауық

**Сықырлауық** – киіз үйдің ішкі жағынан жабылатын екі бөлек тақтай есік. Ол өте сәнді табалдырық пен маңдайшадан, қос босағадан және жарма беттен құралады. Қос босаға мен маңдайша ұласымды өрнектермен оймышталып, есік нәзік өрнекті, бедерлі сүйекпен немесе металмен қапталады, бел ортасынан ашылып-жабылатын жарма есіктерге ұқсас. Екі таянышқа көкпен немесе шот ілмек арқылы ұстастырылғандықтан ашып-жапқанда сықырлап тұрады. Сықырлауықты көздеп, оймалап, сүйектеп, бояп жасайды.

**Сықырлауық** – Киіз үй есігінің ағаштан жасалған маңдайша мен табалдырыққа ергенек арқылы айналмалы (шарнирлі) жалғасатын, екі жарылып ашылатын есігі.

## Тағы қараңыз
Есік (қазақ үй)

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Санат:Тұрмыс
Орынбай Тайманов

**Орынбай Тайманов** (1884, қазіргі Түркістан облысы Төле би ауданы – 1946, Төле би ауданы) – ақын.

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Жасынан ел аралап, өлең-жыр айтып, айтыстарға қатысқан. Ноғайлы дәуірінің батыры Жәнібектің жорықтарын баяндайтын “Жәнібек батыр” дастаны бар. Соғыс кезінде дүниеге келген отансүйгіштік тақырыбындағы туындылары ел арасына кең тараған. Өлең-жырлары, толғау-термелері 20 ғасырдың 30-жылдарынан мерзімді баспасөзде жарияланып тұрды. П.Кузнецов орыс тіліне аударған Таймановтың “Домбыра” атты жыры “Правда” (1936, 18 мамыр) газетінде жарияланды. Республика ақындар айтысында (1943) қызылордалық Ә.Бәйкеновпен сөз сайысына түскен. Көптеген айтыстары, толғаулары ел аузында сақталып, әдеби жинақтарда (“Пернедегі термелер”, 1965; “Айтыс”, 3-т., 1966) жарық көрген. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1884 жылы туғандар
Санат:Төле би ауданында туғандар
Санат:1946 жылы қайтыс болғандар
Санат:Төле би ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Әлпұхар Әбдірайымов

**Әлпұхар Әбдірайымов** (1919 ж. т., Қызылқұм ауданы (Қызылқұм ауылы) – Cоциалистік Еңбек Ері (29.3.1958). 1940 – 45 ж. Самарқанд қаласындағы мақта зауытында жұмысшы. 1946 – 60 ж. Шымқорған, Қызылқұм кеңшарларында аға шопан, 1961 жылдан Қызылқұм кеңшарында ферма меңгерушісі болды. Әлпұхар Әбдірайымов Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1919 жылы туғандар
Таман ауылдық округі

**Таман ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Таман, Майбалық, Пулемётовка ауылдары кіреді. Орталығы – Таман ауылы. Округ құрамында болған ''Сейфуллин'' ауылы 2024 жылы таратылған.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1376 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Сылдырмақ

**Сылдырмақ** () – сұңғыла тұқымдасына жататын бір жылдық жартылай паразитті өсімдік. 

Облыстың шалғынды жерлерінде, өзендер мен көлдердің жағалауында өсетін 4 түрі бар. Биіктігі 20 – 50 см, сабағы тік, жоғарғы жағы бұтақталған. Жапырағының жиегі ара тісті иректелген, қандауыр тәрізді, өркен бойына қарама-қарсы орналасады. 4 тостағанша жапырақшалары бірден қурап түспей, ұштары жіңішкеріп, үрлеген қарын сияқты томпайып, жемісінің сыртын қаптап сақталып қалады. Гүлі сиякөк, сары, сарғыш жасыл. Күлтесінің түбі кірігіп, түтік құраған, қос ерінді, үстіңгі ерні дулыға тәрізді, астыңғысы сәл төмен қарай иіліп, ұшы 3-ке тілімделген тегіс болады. Аталығы – төртеу, екеуі ұзын күлтеден шығып көрініп тұрады. Маусым – шілдеде гүлдеп, тамыз айларында жеміс салады. Жемісі – екі бүйірі қысыңқы, қақырайтын құрғақ қауашақ. Тұқымында қанатша тәрізді жұқа өсіндісі болады, кей түрінде болмауы да мүмкін. Сылдырмақ басқа өсімдіктің тамырынан су мен ондағы еріген заттарды тамыр сорғыштары арқылы қабылдайды. Сондықтан шалғында өсетін мал азықтық өсімдіктерге көп зиян келтіреді.

## Дереккөздер

Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Жұмыспен қамтылу

**Жұмыспен қамтылу** – *[[ел|елдегі]] [[Еңбекке қабілеттілік|еңбекке қабілетті]] тұрғындардың жұмыспен қамтамасыз етілу көрсеткіші.* Бұл көрсеткіш елдегі мемлекеттік кәсіпорындар мен мекемелерде жұмыс істейтін жұмысшылар мен қызметшілердің‚ ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен айналысатын шаруалардың‚ фермерлердің‚ елдегі мемлекет емес мекемелерде‚ саяси және әлеуметтік ұйымдарда жеке шаруашылықтар мен қожалықтарда‚ кооперативтерде жұмыс істеушілердің‚ жеке еңбек қызметімен айналысушылардың‚ әр түрлі оқу орындарында өндірістен қол үзіп оқитын жастардың‚ әскери қызметшілердің‚ т.б. жалпы санын сипаттайды. Негізгі жұмыс орны бойынша еңбек ететіндер саны – бастапқы Жұмыспен қамтылу‚ негізгі жұмыстан бос уақыттағы еңбекпен айналысушылар саны – қосалқы Жұмыспен қамтылу түрлеріне бөлінеді. Елдегі халықтың Жұмыспен қамтылу көрсеткішінің төмендігі сол мемлекеттің әлеумекеттік және экономикалық дамуындағы дағдарыстар салдарынан болады; қ. Жұмыссыздық.

## Сілтеме


*
Телжан ауылдық округі

**Телжан ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Телжан, Көбенсай ауылдары кіреді. Орталығы – Телжан ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1093 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы ауылдық округтері
Ақмырза Төсов

**Ақмырза Төсов (Төсұлы)**, Ақмырза ишан (1881, қазіргі Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылы – 1930, Қармақшы ауданы Көмекбаев ауылы) – діни қайраткер, көтеріліс басшысы. Алшын тайпасының Шөмекей руының Бозғұл аймағының Жолай аталығынан шыққан.

## Биографиясы
* Ауыл молдасынан білім алып, кейіннен Бұхарадағы Көкілташ медресесінде оқыған.
* Стамбұл қаласында діни білім алып, “ахун”, “ишан” дәрежесінде 1908 жылы Қармақшы өңіріне оралды.
* Қуаңдария бойында мешіт салдырып (бүгінде Ақмырза Төсов атында), шәкірт тәрбиеледі.
* Ақмырза Төсов 1928 жылы Кеңес үкіметінің ірі байлар мен орташаларды тәркілеу саясатына қарсы шықты.
* 1930 жылы наурыз айында Қарақ елді мекенінде қарулы көтеріліс басталды. Ақмырза Төсовтің жасағында 500-ден астам көтерілісші болған. Ақмырза Төсов бастаған көтерілісшілер жазалаушы Пукановтың жасағымен екі рет кескілескен ұрыс жүргізді. Ұрыс кезінде көтерілісшілерден 170 адам, жазалаушылардан 4 адам қаза тауып, 5 адам жараланды. Қызылқұм ішінде болған екінші шайқаста Ақмырза Төсовтің 107 адамы қаза тауып, 150-дейі жарақат алды. Осы 26 наурыздағы соңғы шайқаста Ақмырза Төсов қасындағы 3 адамымен және көтеріліс басшысы Жанұзақ Батыров қаза тапты. Оның Тоқмырза, Тоймырза атты інілері мен 200-дей көтерілісші Қарақалпақ өңіріне бет алды. Кейін оларды ОГПУ жасағы ұстап, 10 адам ату жазасына, 41 адам 10 жылға дейін еңбекпен түзеу лагеріне жіберіліп, 6 адам жер аударылды. Жазалау барысында мешіт бұзылып, діни кітаптар өртелді.
* Ақмырза Төсов бірнеше діни кітаптардың авторы.
* Бүгінде Ақмырза Төсовтің ұрпақтары Ауғанстан, Түркия, Иран елдерінде, Қызылорда облысы Қармақшы ауданында тұрады.

## Дереккөздер

Санат:1881 жылы туғандар
Санат:Қармақшы ауданында туғандар
Санат:1930 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қармақшы ауданында қайтыс болғандар
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Санат:Қазақстан ишандары
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Теңдік ауылдық округі

**Теңдік ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік. 2010 жылы құрамына қысқартылған «Кантемиров ауылдық округінен» 2 елді мекен қосылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кантемировское, Котовское, Теңдік ауылдары кіреді. Орталығы — Теңдік ауылы. Округ құрамында болған *Бірлік*, *Көзашар* ауылдары 2014 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1021 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Федор Евгеньевич Корш

**Корш Федор Евгеньевич** (4.5.1843, Ресей, Мәскеу – 1.3.1915, сонда) – орыс шығыстанушысы, Санкт-Петербург Ғылым Академиясының академигі (1900). 

Мәскеу (1877–1900; арасында үзілісі бар), Новороссийск (1890-92) университеттерінің және Лазарев институтының (1892) профессоры. Мәскеу университетін бітірген (1864). Корш Мәскеу диалектология комиссиясының (1901), Славян мәдениеті қоғамының (1908) және Мәскеу археологиялық қоғамы жанындағы славян комиссиясының (1909) төрағасы болды. Негізгі еңбектері славян, араб, иран, түркі тілдерін, әсіресе, олардың дәстүрлі әдебиетіндегі өлең құрылысын зерттеуге арналған. Ол тіл білімінде салыстырмалы-тарихи әдісті жақтап, әр түрлі тілдерді типологиялық жағынан салыстыра зерттеуге көп көңіл бөлді.
 
## Шығармашылығы
* О турецком языке семиреченских надгробных надписей, “Древности Восточные”, 1889, т. 1, в. 1;
* Турецкие элементы в языке “Слово о полку Игореве”, “Известные отделы русского языка и словесности имперской АН”, 1904, т. 8, кн. 4;
* Происхождение настоящего времени 6 западных турецких языках, “Древности Восточные”, 1907, т. 3, в. 1;
* Классификация турецких племен по языкам, “Этнографическое обозрение”, 1910, кн. 84 – 85, в. 1 – 2;
* О принципе классификации турецких племен по их диалектам, “Древности Восточные”, 1914, т. 23, в. 2. 

## Пайдаланылған әдебиеттер
* Шахматов А.А., Федор Евгеньевич Корш, СПб., 1915;
* Ушаков Д.Н., Памяти председателя комиссии академика Федора Евгеньевича Корша, М., 1915;
* Гордлевский В.А., Ф.Е. Корш и востоковедение, “Зап.-вост. отд. русского археологического общества”, 1917, т. 24. в. 1 – 4;
* Дмитриев Н.К., Федор Евгеньевич Корш, М., 1962.

## Дереккөздер


Санат:1843 жылы туғандар
Санат:1915 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Академиктер
Таймен

**Таймен** () – албырттар тұқымдасы, өзі аттас туысқа жататын түр. Қазақстанда Ертісте, Бұқтырма су қоймасында және оларға құя-тын Қалжыр, Күршім, Үлбі, Ұба өзендерінде кездеседі. Ұзындығы 1 м-дей, салмағы 3 – 15 кг. Топтанбай, жеке тіршілік етеді. Тез өседі, бір жастағы балықтың ұзындығы 17 см-дей болса, бес жаста – 73,5 см-ге жетеді. 4 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Көктемде мұз ерісімен тау өзендерінің жоғарғы бөлігіне уылдырық шашу үшін ірі тасты тұнық жер іздеп өрістейді. Аналықтары 34 мыңға дейін ірі уылдырық салады. Кері қайтуы тамыз айынан басталып, ұзақ уақытқа созылады (уақытының көбі жол бойы иірімдерде, шұңқырларда, өзен қалтарыстарында қоректенумен кетеді). Ертіс пен оның ірі салаларында, су қоймаларында қыстап шығады. Таймень – жыртқыш балық, негізінен омыртқасыздармен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. 2 жасынан бастап балықтарды, сүтқоректілерді (ондатр, тиін, т.б.), құстарды (үйрек, т.б.) жейді. Республика су алаптарындаТайменьдердің саны жылдан жылға азаюда, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 8 том

Санат:Албырттәрізділер
Жұмаш Әбенов

**Жұмаш Әбенов** (2.1.1912 – 1985, Қазығұрт ауданы Еңбекші ауылы) – шопан. 1927 жылдан Күйік кеңшарында шопан болып еңбек еткен. 1955 – 57 ж. Бүкілодақтық ауылы шаруашлық көрмесіне қатысты. 1956 ж. «қой шаруашылығының шебері» деген атақ берілді. 1963 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне депутат болып сайланды. 
## Сілтемелер
Майшай Әбенова

**Майшай Әбенова** (1923, Түркістан қаласы – 1987, Түркістан ауданы) – Cоциолистік Еңбек Ері (8.4.1971). 1942 – 58 ж. Түркістан МТС-нда тракторшы, комбайншы, 1958 – 87 ж. «Коммунизм» ұжымшарында мақта өсірушілер бригадасының бригадирі болды. Балалар бақшасының меңгерушісі қызметін атқарды. 2 рет Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен, медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Бас сақинасы

thumb|Бас сақинасы
**Бас сақинасы**, мигрень (,  — бас сүйегінің жартысы) — бастың ұстамалы ауруы, әдетте бір жартысы ауырады. 

Ауру кезінде автономдық жүйке жүйесінің қызметі бұзылып, ми табанындағы қан тамырлары кеңейіп кетеді. Бас сақинасы тұқым қуалайды, сондай-ақ, жасөспірімдердің жыныстық жағынан жетілу кезінде байқалады. Аурудың жиі қайталануы — адамның жас ерекшелігіне, тіршілік ету ортасына, жұмысына, демалысына, тамақтануына байланысты. Бас сақинасымен ауырар алдында науқастың ыстығы көтеріліп, тамаққа тәбеті болмай, көңіл-күйі өзгеріп, ұйқысы келе береді. Ауру қозған кезде қол-аяғы мұздап, ішкен тамағын құсады. Аурудың ұзақтығы 2—3 сағаттан бірнеше күнге созылуы мүмкін. Бас сақинасының негізгі белгілерін және емдеу шараларын бас ауруымен байланыстыра қарау қажет. 

## Дереккөздер


Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Жанпейісов Ахметжан

**ЖАНПЕЙІСОВ Ахметжан** (5.5.1922, Сырдария ауданы, А.Тоқмағамбетов ауылы – 3.1. 1988, Қызылорда қаласы) – қайраткері, соғыс ардагері. Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1961). Еңбек жолын 1940 жылы Жаңақорған аудан май зауытында есепшілік, бухгалтерлік қызметтен бастайды. 1941 жылы өзі сұранып әскер қатарына алынды, осы жылдың күзінде жасақталған 101-дербес атқыштар бригадасының құрамында Мәскеу түбінде алғашқы ұрысқа қатысты. 1946 жылы елге оралғаннан кейін Сырдария ауданы май зауытының директоры, 1949 жылы Дайындау министрлігінің Қармақшы ауданындағы өкілі, 1955 – 1957 ж. Сырдария ауданы аткомы төрағасының орынбасары болды. 1961 – 1964 ж. Сырдария және Қармақшы ауданында кеңес және партия органдарында басшылық қызметтер атқарды. 1965 – 1983 ж. Қармақшы ауданы және Жаңақорған ауданы партия комитеттерінің бірінші хатшысы болды. Қызыл Жұлдыз, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Қармақшы ауданындағы 105-мектепке Жанпейісов есімі берілген.
Тихоокеан ауылдық округі

**Тихоокеан ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тихоокеанское, Алабота, Шұңқыркөл ауылдары кіреді. Орталығы – Тихоокеанское ауылы.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1221 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Жарылқасын Тұрлыбекұлы

**Тұрлыбекұлы Жарылқасын** (28 Қазан 1942 жылы туған, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Қосүйеңкі ауылы) – ғалым, медицина ғылымының докторы (1991), профессор (1993). Композитор (бірнеше әндердің авторы). Жұбайы Майдан. Екі қызы Марал жане Нәркес, бір ұлы бар Мирас есімді.

## Қысқаша өмірбаяны:

1967 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (ҚазҰМУ) бітірген; 
1958 – 1961 жылдары Жаңақорған ауданы Талап ауылында медпункт меңгерушісі; 
1967 – 1969 жылдары ҚазКСР-і Денсаулық сақтау кіші ғылыми қызметкері; 
1972 – 1974 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент; 
1974 – 1978 жылдары Талдықорған (Алматы) облысының бас эпидемиологы; 
1978 – 1996 жылдары Республикалық гигиена және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер, директордың орынбасары; 
1997 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында гигиена кафедрасынын меңгерушісі.

Тұрлыбекұлы 213 ғылыми еңбек бір монография, бір әдістемелік нұсқау жазған. Өнерге бейімділігін де танытып, «Жұлдызым», «Қазағымның байлығы», «Туған жерім – Қаратау», «Мирасым» т.б. әндерін шығарған.

## Дереккөздер:


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысы тұлғалары
Тоқшын ауылдық округі

**Тоқшын ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тоқшын, Камышлово, Тюмен ауылдары кіреді.  Орталығы – Тоқшын ауылы.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2771 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы ауылдық округтері
Сылдыршөп

**Сылдыршөп** (*Sіlene*) – қалампыр тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Облыстың барлық аймағында кездесетін 62 түрі бар. Сабақтары тік, кейде жатаған болады. Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, пішіндері әр түрлі (ұзынша, дөңгелек, т.б.). Гүлдері қос жынысты, кейде дара жынысты. Тостағанша жапырақшалары бес тісті. Желектері ақ, қызғылт, сары жасыл түсті, саны – бесеу. Аталығы 10, жатын түйіні үш ұялы. Мамыр – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады.

## Түрлері
Жиі кездесетін түрі – торсылдақ сылдыршөп (S. *latіfolіa*). Ол Тобыл, Есіл, Ертіс өзендерінің жағалауында, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей,Қырғыз Алатаулары мен Кетмен тауларының шалғынды жерлері мен селдір ормандарында өседі. Биіктігі 40 – 100 см. Жапырақтары ұзынша, дөңгелек. Ақ түсті гүлдері шашақша масақ гүлшоғырына топталған. Маусым – қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – ақ түсті қорапша.

Салбыр сылдыршөптің (S. *nutans*) биіктігі 30 – 60 см. Сабағы түкті, жабысқақ. Гүлдері ақшыл күрең, шоқталып өседі. Маусым – тамызда гүлдеп, жеміс береді. Жемісі – сопақ қауашақ. Салбыр сылдыршөп – дәрілік өсімдік, оны жүйке жүйесін тыныштандыру, қабынулар мен ауырсынуды басу және қан тоқтату үшін пайдаланады.

Сылдыршөптың 5 түрі: Мүслім сылдыршөбі (S. *muslіmіі*), Сырдария сылдыршөбі (S. *jaxartіca*), Тянь-Шань сылдыршөбі (S. *tіanschanіca*) және бетпақдала сылдыршөбі, бор сылдыршөбі – өте сирек кездесетін өсімдіктер ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Қалампырлар
Тұрғанбай датқа

**Тұрғанбай Датқа** (шамамен 1804–1850) — батыр, Түркістан маңындағы Шілік (Шәуілдір) жерін билеген. Қыпшақ сонын ішінде Құтым руынан шыққан. Сыр қазақтары Әлімхан Нарботаұлы (1800–1809) кезінен Қоқанға қарап, Мәделі (1822–1842), Құдияр хан (1845–1875) тұсында Ташкент құшбегіне бағынған. Жергілікті қазақтарды басқару үшін сайланған бек (Қанағат шах) Түркістанда болса да билік тізгіні Тұрғанбай Датқаның қолында болды. Ол Түркістанның Күлтөбе деген қақпасында өз бетінше іс жүргізіп, елді хан ретінде билеген. 1846 жылы Қанағатпен бірге Тұрғанбай Датқа Қоқан билеушілеріне қарсы шықты. 1850 жылы Түркістанға бек болған Ырысбек Тұрғанбай Датқаның беделінен қауіптеніп, оны алдап қолға түсіріп, азаптап өлтірді.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Тимирязев ауылдық округі (Тимирязев ауданы)

**Тимирязев ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тимирязево, Рассвет ауылдары кіреді. Орталығы – Тимирязев ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 4667 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы ауылдық округтері
Құтлұғмұхаммед Тевкелев

**Тевкелев Құтлұғмұхаммед** (1850, Уфа губерниясы Белебей уезі – өлген жылы белгісіз) – қоғам қайраткері, Ресейдегі мұсылмандар қозғалысы жетекшілерінің бірі. 1870 жылы Паж кадет корпусын бітіріп, әскер қатарында офицер болып қызмет етті. 1877 – 1878 жылы орыс-түрік соғысына қатысты. 1885 жылы отставкаға шығып, қоғамдық жұмыстармен айналысты. 1887 – 1905 жылы Уфа қалалық думасының, Уфа губерниясы мен Белебей уезі земство басқармасының мүшесі. Бүкілресейлік бірінші мұсылман съезіне қатысты. Бірінші Мемлекеттік Думаға және екінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланды. Бүкілресейлік екінші мұсылман съезіне қатысып, онда Ресей империясындағы мұсылман халықтардың мүддесін қорғайтын саяси партия құру керектігін жақтады. Бүкілресейлік үшінші мұсылман съезін өткізуге белсене ат салысты. “Ресей мұсылмандары одағы” партиясы Орталық Комитетінің мүшесі болды. Үшінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланып, онда Мұсылман фракциясына төрағалық етті. Қазақтар мен Түркістан өлкесінің өзге де жергілікті халықтарының 1907 жылғы 3 маусым заңына сәйкес Мемлкеттік Дума жұмысынан шеттетілуіне қарсылық білдіріп, бұл заңның өзгертілуін талап етті. Төртінші Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланып, тағы да Мұсылман фракциясына жетекшілік етті. Қазақтардың діни істерінің Орынбор мүфтилігі қарамағында болуын жақтап, бұл жөнінде Мемлекеттік Думаға өзінің ұсынысын түсірді. 1914 жылы маусымда оның тікелей ат салысуымен бүкілресейлік мұсылман съезі өткізілді. 1916 жылғы 25 маусым жарлығына өзінің наразылығын танытып, Мин. Кеңесі төрағасының атына қазақтар мен Түркістан өлкесіндегі өзге де жергілікті халықтардан майданның қара жұмысына адам алуды тоқтата тұру керектігі жөнінде мәлімдеме түсірді. Осы жылы қыркүйекте патша өкіметінің көтеріліске шыққан халықты қару күшімен басу кезінде тигізген зардаптарын тексеру үшін А.Ф. Керенский, М.Шоқай, т.б. қайраткерлермен бірге Түркістан өлкесінде болып қайтты. 1917 жылы наурызда Уақытша үкімет жағдайында Ресей мұсылман халықтарының саяси әрекеттерін үйлестіру және мүдделерін қорғау мақсатында құрылған Ресей мұсылмандарының уақытша орталық бюросы құрамына енді.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Тораңғыл ауылдық округі

**Тораңғыл ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тораңғыл, Двинск  ауылдары кіреді. Орталығы – Тораңғыл ауылы. Округ құрамында болған ''Сарыкөл'' ауылы 2015 жылы, *[[Иверск]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 881 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Тотай Тәжіұлы Тұрлығұл

**Тұрлығұл Тотай Тәжіұлы** (23 Желтоқсан 1930 жылы туған, Сырдария ауданы Досан ауылы) – әдіскер-ғалым, тарихшы- ғалым, педогогика ғылымының докторы (1998), профессор, Қазақстан педагогика ғылымдар академиясының академигі, Қызылорда педогогикалық институтын (Қорқыт ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті) бітірген соң Қызылорда қаласында облыстық комсомол комитетінің бөлім меңгерушісі, қалалың комитеттің бірінші хатшысы.

## Қысқаша өмірбаяны:
1953 – 1959 жылдары орта мектепте тарих пәнінің мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі; 
1959 – 1962 жылдары республикалық «Қазақстан мұғалімі» газетінде әдеби қызметкер, мектеп бөлімінің меңгерушісі болып істеген; 1962 – 1965 жылдары Қазақ мемлекеттік университетінде (Қазақ ҰУ) аспирант;
1965 – 1972 жылдары Ы.Алтынсарин атындағы Педогогикалық ғылымдар ғылыми-зерттеу институтының тарих және география пәнін оқыту бөлімінің меңгерушісі; 
1972 – 1991 жылдары КСРО педогогикалық ғылымдар академиясының Оқыту мазмұны мен әдістері ғылыми-зерттеу институты Қазақ филиалының тарих, қоғамтану және географияны оқыту лабораториясын басқарды; 
1992 жылдан Ы.Алтынсарин атындағы Қазақтың Білім академиясындағы Жалпы білім институтының Қоғамдық пәндерді оқыту лабораториясын басқарды.
2005 – 2011 жылдары Қазақ Мемелекеттік Қыздар Педагогикалық университетінің профессоры.

## Еңбектері:

Тұрлығұл Т.Т. 1960 жылдан мектепте Қазақстан тарихын оқыту мәселесін жүйелі түрде зерттеп келеді. Оның басшылығымен «Жалпы білім беретін мектептерде тарих, қоғамтану, географияны оқытуды оқу-әдістемелік жағынан қамтамасыз ету бағдарламасы», тұжырымдамалар, мемлекеттік білім стандарты, жалпы білім беретін мектептің 5 – 9 және бағдарлы орта мектептің 10 – 11 сыныптарына арналған жаңа бағдарламасы, 5 – 10-сыныптарда Қазақ КСР тарихын оқытуға арналған әдістемелік кітапша жасалды. Тұрлығұл 147 ғылыми-әдістемелік еңбектің, оның ішінде 6 монография, 11 оқулық, 9 бағдарлама (біріккен авторлар), 30 оқу-әдістемелік құралдардың авторы. Тұрлығұл Т.Т.«Қазақ КСР ағарту ісінің үздігі», «КСРО ағарту ісінің үздігі» белгілерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер:
Троицк ауылдық округі

* Троицк ауылдық округі – Ақмола облысы Зеренді ауданындағы әкімшілік бірлік.  
* Троицк ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Тұрсанов

**Тұрсанов Махамбетқали** (1.1.1937, Сырдария ауданы М.Шоқай а.) – айтыс ақыны. 1974 ж. Шиелі ауданы Бәйгеқұм а-ндағы кәсіптік-тех. уч-щеде директордың орынбасары, 1986 жылдан Шиелі ауданы мәдениет бөлімінде жұмыс істеді. 1964 ж. ауданы, облысы және респ. айтыстарға қатысқан. 1979 жылдан бастап  Е.Қонақбаев, Т.Далеева, З.Ибадуллаев сияқты ақындармен айтысып, бас жүлдені жеңіп алды. Бұдан соң Алматыда, Павлодарда өткен айтыстарда, Ы.Жақаевтың 100 жылдық мерейтойында, жеңістің 50 жылдығына арналған айтыстарда жүлделі орындарға ие болды. 1995 ж. Шиелі ауданы мәдениет үйінде Тұрсанов атынд. «Айтыс ақындарының өнер мектебі» жұмыс істейді. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Украина ауылдық округі

**Украина ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кирилловка, Бұрлық, Каменный Брод, Карловка, Кутузовка, Петропавловка, Сарысай, Сарытүбек ауылдары кіреді. Орталығы – Кирилловка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2835 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы ауылдық округтері
Успен ауылдық округі (Мағжан Жұмабаев ауданы)

**Успен ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Успенка, Қоскөл, Сулышоқ, Уваковское ауылдары кіреді. Орталығы – Успенка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 957 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Питекантроп

thumb|right|Питекантроп
Бұл көне адамдар түрі шамамен бұдан 1,2-1,6 млн жыл бұрын пайда болды. Питекантроптар Африка шегінен шығып, адамдардың таралу аймағын
кеңейтіп, Еуропа және Азияға орналасты. Олар біртіндеп өзгере және әбден жетіліп, миллиондаған жылдардан астам өмір сүрді. Бұдан түр
бәсекелестікте төтеп бере алмай, тіршілік үшін күресте жеңіліс тапты деуге болмайды. Ол көне адамдардың едәуір алға басқан түрлері
неандерталдықтарға бастама болды.

Кәдімгідей тік жүруге байланысты питекантроптардың каңқасында маңызды өзгерістер болды. Аяқ басында күмбез пайда болды. Жамбас пішіні табақка көбірек ұқсас бола бастады. Питекантроптар шапшаң жүріп, алыстау қашықтықка жете алды. Осыған орай
питекантроптар *homo erectus* немесе тік жүретін адам деп аталды. Питекантроптар ұзақ, орын ауыстыру кезінде уақытша үй-жай - қоныс
жасады. Бірақ. әрқашан үңгірлерде тұрақты өмір сүрді. Олар аң аулап, өздеріне қорек тапты. Атап айтқанда питекантроптар отты ең
алғаш пайдалана бастады. Бастапқыда олар табиғи отты пайдаланды. Сөйтіп бір жерден екінші жерге көшкенде тастан қашалған ыдыстарға салып алып жүрді. Кейінірек, шамамен бұдан 300-400 мың жыл бұрын, отты өздері жағуды үйренді.

Бәлкім қарапайым сөйлей де білген тәрізді, оған мидың сәйкес бөлігінің дамуы дәлел бола алады. Ақпарат берілудің жанама дәлеліне
құралды жақсарту себеп болған. Өйткені сараттардың берілуін аға ұрпақтан іні ұрпақка берілуінсіз жүзеге асуы мүмкін емес.

Кейбір ғалымдар питекантроптар өз құралдарын мүмкіндігінше тартымды етіп жасауға тырысқан деп есептейді. Соған орай олар өнерлі
болды деуге болмайды. Оның есесіне питекантроптар топтасып аң аулауға жетті. Олар өмір сүрген үңгірлерден өлтірілген бұғы, жылқы
және өзге жануарлардың сүйектері табылды. Оны тек найза және таяқты пайдалану аркылы жалғыз-жалғыз ұстап алу, әрине, мүмкін емес
еді. Демек бұл тайпа қажетті жабайы аңдарды аулау үшін үңгірге айдап енгізуді немесе бағытты ерт қоюды пайдаланған.

Алайда питекантроптардың өмір сүру құралдарының мәдениетін көрсететін ешқандай дерексіз ойлау белгілері қалмаған. Оларда өлген
тумаларын қадірлеу ұғымы болған жоқ. Тайпаластар қалдығын жерлеместен, сол орнында жай қалпында қалдыра салды. Көбінесе өлген
адамдардың сүйектерін қолайлы құрал немесе үйге қажетті аспап ретінде пайдаланды. Питекантроптардың ең кейінгі және ең алға басқандары синантроптар (қытайлық адам) деп аталады. Олардың қалдықтары Қытай аумағынан табылған.

## Дереккөздер


Санат:Антропогенез
Санат:Гоминидтер
Санат:Палеолит
Жұмыстық дене

**Жұмыстық дене** – *машиналарда [[энергия]] түрлендіру, жұмыс атқару, т.б. үшін қолданылатын газ тәрізді не сұйық күйдегі зат.* Жұмыстық дене ретінде, көбінесе, су буы (бу машиналары мен турбиналарында), аммиак, көмір қышқылы (тоңазытқыш машиналарда), ауа (пневматикалық қозғалтқыштарда), газ (турбиналарда, іштен жану қозғалтқыштарында, т.б.) қолданылады. Ракета техникасында пайдаланылатын Жұмыстық дене ракета отыны деп аталады.

## Сілтеме


Санат: Физика
Төменгі бұрлық ауылдық округі

**Төменгі бұрлық ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылы құрамынан 1 елді мекен Константинов ауылдық округіне өтті, 1 елді мекен 2019 жылы таратылды.

## Әкімшілік бірлік
Құрамына Төменгі Бұрлық, Жақсы Жалғызтау ауылдары кіреді. Орталығы – Төменгі Бұрлық ауылы. Округ құрамында болған *[[Алтынбұлақ]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1505 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы ауылдық округтері
Ақмырза Тұяқбайұлы

**Тұяқбайұлы Ақмырза** (1911, Жалағаш ауданы – 1996, Қызылорда қ.) – әнші-жырау.

Тұяқбайұлы Сыр өңірінің жыраулық өнерінің өкілдері Орынбай, Жиенбай, Тасберген, Молдахмет, Даңмұрын, т.б. өнерлерін жалғастырып, олардың жыр айту мақам-саздарын жақсы меңгерген. Тұяқбайұлының орындауында Сыр сүлейлерінің шығармалары облысы, респ. радио, теледидар қорына жазылып алынған. 1946 жылдан Н. Бекежанов басқарған концерттік-эстрадалық топта еңбек етті. 

## Дереккөздер
Жаңаберген Бітімбайұлы

**ЖАҢАБЕРГЕН Бітімбайұлы** (1886, Арал ауданы Аманөткел ауылы – 1946, сонда) – жырау. Арабша оқыған. Жасынан өлең-жыр, қисса-дастандарды жаттап, жыраулық өнерді игерді. Суырыпсалма ақын. Жаңаберген ел басқару ісіне де белсене араласқан. «Большевик», «Жаңаталап» ұжымшарларының төрағасы, Орман-тоғай мекемесінің қызметкері болды. Сыр сүлейлері Жиенбайұлы Рүстембек, Жүсіпұлы Мұзараппен, т.б. өнер дүлдүлдерімен шығармалары байланыста болған. Оның әндері ҚР ғылым академиясының М.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында мұрағаттану бөлімінде сақтаулы.
Ұзынкөл ауылдық округі

**Ұзынкөл ауылдық округі:**
* Ұзынкөл ауылдық округі — Ақмола облысы Астрахан ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ұзынкөл ауылдық округі — Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ұзынкөл ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Жәнібек ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ұзынкөл ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ұзынкөл ауылдық округі — Қостанай облысы Ұзынкөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ұзынкөл ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.

Санат:Айрық беттер
Аркадий Николаевич Квятовский

**Аркадий Николаевич Квятовский** (29.5.1927, Алматы қаласы – 28.10.2001, сонда) – техника ғылымының докторы (1986), 
*1979 Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері. :2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1956, қазіргі Қазақ ұлттық техикалық университеті) бітірген. 
*1956–62 жылдары Алтай тау-кен металлургия институтында ғылыми қызметкер, 
*1962–67 жылдары Қазақстан ҒА-ның Металлургия және кен байыту институтында аға ғылыми қызметкер, *1974–2001 жылдары лаборатория меңгерушісі болды. :Қазақ кен байлықтарын механикалық жолмен өңдеу ғылыми-зерттеу және жобалау институтында («Казмеханобр») сарқынды суды тазарту әдістері лаборатоиясын (1967–74) басқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері түсті металлургия мәселелеріне, мыс өндірудің электртермиялық технологиясы, құрамында алтыны бар пирит металдары мен кварц кентасын өңдеу технологиясына, т.б. арналған. Квятовскийдің жетекшілігімен Жезқазған комбинатында кокс сүзгіші бар электр пештерін пайдаланып, мыс-қорғасын-мырыш концентратын қайта өңдеудің жаңа технология әдістері жүзеге асырылды. К. 41 өнертабыс пен 5 патенттің авторы.

## Дереккөздер
Ұялы ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Ұялы ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ұялы, Ақсары ауылдары кіреді. Орталығы – Ұялы ауылы. Округ құрамында болған ''Жарқын'' ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1031 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы ауылдық округтері
Большеизюм ауылдық округі

**Большеизюм ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Большой Изюм, Новоприречное, Октябрьское, Северное ауылдары кіреді. Орталығы – Большой Изюм ауылы. Округ құрамында болған *Кеңес* ауылы  2014 жылы, *Приречное* ауылы 2015 жылы, ''Терновка'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2008 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Фурманов ауылдық округі

* Фурманов ауылдық округі — Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіндегі әкімшілік бірлік.
Всеволод Николаевич Квятовский

**Всеволод Николаевич Квятовский** (1927 жылы туған, Алматы қаласы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1991), профессор (1992). 

*1954 жылы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген. Семей зоотехникалық-малдәрігерлік институтында (қазіргі Семей мемлекеттік университеті) ассистент, доцент, проректор, кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарған.

Квятовскийдің 52 ғылыми-зерттеу еңбегі жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Семей мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Семей мемлекеттік университетінің профессорлары
Сыма Цянь

**Сыма Цянь** (шамамен б.з.б. 140 – 86 ж.) — ежелгі қытай тарихшысы, әдебиетші. Қытай тарихнамасында іргелі еңбек саналатын “Ши цзидің” (“Тарихи жазбалар”) авторы. 

Әкесі Сыма Тань Хань әулеті сарайының басты жылнамашысы болған. Сыма Цянь жас кезінде император сарайында күзетшілік қызмет атқара жүріп, ғылыми жұмыспен айналысты. Б. з. д. 108 ж. әкесі қайтыс болған соң үш жылдан кейін, оның орнына императорлық мұрағатқа орналасты. Жаңа қызметте ол әкесі жоспарлап, жазуды бастаған қытай тарихындағы аса іргелі еңбекті әрі қарай жалғастырды. Б. з. д. 104 ж. “Тай чу ли” күнтізбесін жасауға ат салысты. Б. з. д. 99 ж. көшпелі сюннулардан жеңіліс тапқан әскери қолбасшыға ара түскені үшін түрмеге қамалды.

## Зерттеулер
Түрмеден шыққан соң, мемлекеттік кеңсенің хатшысы қызметіне тұрып, өзінің негізгі еңбегін б.з.б. 92 ж. жазып бітірді. Бұл шығармада көне замандағы Аңыздарда ғана айтылатын Хуан-ди императордан бастап, замандасы У-ди император билігінің аяқ кезіне дейінгі 24 ғасырлық тарихи оқиғалар баяндалған. Еңбек 130 тараудан тұрады, 528 мың иероглифті қамтиды. “Ши цзи” бес үлкен бөлімнен: әулеттер, текті отбасылар жылнамасы, генеологиялық тізімдер, сондай-ақ дәстүрлер, күнтізбелер, астрономия, экономика, география, суғару жүйелері туралы трактаттар мен көптеген тарихи тұлғалардың өмірбаяндарынан тұрады. Сондай-ақ шығармада Рим, Жерорта теңіз жағалауы елдері, Иран, Орталық Азия және Таяу Шығыс елдері, т.б. халықтардың тарихи географиялық, этнографиялық, саяси құрылымдары, т.б. туралы мәліметтер мол. Әсіресе, Қытайдың батысындағы көшпелі сюннуларға (ғұндар) айрықша тоқталып өтіп, олардың тұрмысына, салт-дәстүріне, әлеуметтік-саяси, әскери құрылымдарына сипаттама жасайды. Бірақ автор Қытайды қоршап жатқан басқа да халықтармен бірге оларды “жабайылар” етіп көрсетіп, олармен арадағы қарым-қатынасты бұрмалап жазған. Ол Конфуцийдің “Чуньцю” (“Көктем мен күз”) кітабының үлгісімен бүкіл тарихи қолжазбаларды, құжаттарды, мәліметтерді өте мұқият түрде жинақтап отырған. Кейінгі қытай тарихшылары тарихты жазуда Сыма Цянь үлгісін жалғастырды. Сондықтан оны “Қытай тарихының атасы” санайды.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:86 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қытай тарихшылары
Санат:Хань дәуірі тарихшылары
Санат:Қытай тұлғалары
Санат:Қытай жазушылары
Басс бұғазы

**Басс бұғазы** — Австралия мен Тасман аралы аралығындағы бұғаз. Тасман тауларын Үнді мұхитымен жалғастырады. Ұзындығы 490 км, ең енсіз жері — 213 км, тереңдігі 51 м-ге дейін. Тұрақты ағысы батыстан шығысқа қарай бағытталған. Бұғаздың батыс бөлігінде — Кинг, ал шығысында — Фюрно аралдары жатыр. Басты порты — Мельбурн қаласы Басс бұғазын 1798 жылы ағылшын зерттеушісі Дж.Басс ашқан, соның құрметіне осылай аталған.

Санат:Үнді мұхиты бұғаздары
Санат:Аустралия бұғаздары
Санат:Тынық мұхит бұғаздары
Санат:Тасмания географиясы
Санат:Виктория бұғазы
Хмельницкий ауылдық округі (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Хмельницкий ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Хмельницкое ауылы кіреді. Орталығы – Хмельницкое ауылы.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 576 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы ауылдық округтері
Бас сауғалау

**Бас сауғалау** —
#құқықтануда — жеке тұлғаның саяси, діни, әлеуметтік, ғылыми, т.б. көзқарастары үшін мемлекет тарапынан қуғындалып, өзге елден не халықаралық ұйымдардан пана сұрауы (қара Бассауға құқы);
#психологияда — адамның қиын, ауыр жағдайдан жеке өз басын қорғап қалу жолындағы әрекеті. Бас сауғалау үрейге бой алдыру нәтижесінде туындайды. Өз мүддесін қоғамдық және ұжымдық мүддеден жоғары қоятын, жауапкершіліктен жалтаратын адам Бас сауғалауға бейім келеді. Бас сауғалау адамдар арасындағы жарасымды қарым-қатынастың бұзылуына әкеліп соғады.

## Дереккөздер



Санат:Заң
Целинный ауылдық округі

* Целинный ауылдық әкімдігі – Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.
* Целинный ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Целинный ауылдық округі – Түркістан облысы Шардара ауданындағы Алатау батыр ауылдық округінің бұрынғы атауы.
* Целинный ауылдық округі – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы Орынбай ауылдық округінің бұрынғы атауы.
Червонный ауылдық округі

**Червонный ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Червонное, Пески ауылдары кіреді. Орталығы – Червонное ауылы. Округ құрамында болған ''Ұзынкөл'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1964 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы ауылдық округтері
Жаңақоныс (Арал ауданы)

**Жаңақоныс** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы ауыл, Қаратерең ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Арал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 212 км жерде, Сырдарияның шағын көлдер қоршаған атырауында орналасқан. Ауылда балық аулаумен айналысатын бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 533 адам (283 ер адам және 250 әйел адам) болса, 2009 жылы 601 адамды (316 ер адам және 285 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы елді мекендері
Абайдың Жидебайдағы қорығы

**Абайдың Жидебайдағы қорығы** – Қарауыл өзенінің жайылмасында жатқан қалың қорық, шұрайлы жер. 
Жидебайды 18 ғасырдың 80-жылдары мен 19 ғасырдың 50-жылдары шамасында тобықты руының Мамай, Жігітек аталары қоныс еткен. Ал 19 ғасырдың ортасына таман Жидебай (Мамайдан тараған Еламанның бір ұрпағы), Борсықбай, Барақ деп аталатын шұрайлы қоныстарды ел ағасы, аға сұлтан Құнанбай Өскенбайұлы иемденіп, қыстау салдырған. 
*1850 жылы Құнанбай Жидебайдың солтүстігінде 15 км жердегі күзеуден, Ескітам деген қоныстан жиырма балаға арналған медресе салдырып, өзінің және туыстарының балаларын оқытқан. Абай сегіз жасынан бастап сол медреседен дәріс алып, сауат ашқан. 
*1880 жылы Абай Жидебайда өз қаражатымен жаңадан медресе салдыртқан. 
*1885 – 92 жылдар аралығында Жидебай қонысы Құнанбайдың Ұлжаннан туған кенже баласы Оспанның еншісіне тиген. 
*1892 жылы (ескіше 1 мамырда) інісі Оспан дүние салған соң Абай осы қонысты тұрақты қыстау еткен. 
*Жидебай 20 ғасырдың соңында тарихи-мемориалдық, экологиялық қорыққа айналды. 
*1990 жылы Қазақстан үкіметінің қаулысымен Жидебай қорығының жалпы аумағы 64 км2. Мемлекет қарауына алынған қорық құрамына енген тарихи елді мекендер, қыстаулар, зираттар, көл-сулар мен көгалды алқап, төбе-шоқылар республикалық маңызы бар тарихи ескерткіштер ретінде мемлекеттік қорғауға алынды.

Қорық құрамына Абайдың мемориалдық мұражай-үйі, Абай – Оспан және Шәкерім – Ахат ескерткіштер кешені, Зере, Ұлжан, Құдайберді, Ғабитхан молда, Шәукенбай, Еркежан бейіті басындағы белгілер, Кеңгірбай бидің бейіті, Құнанбай құдығы, Оспан көлі, Мұсақұл төбесі, Махмұд қорасы, Орыс қорасы, Зұлғарыш қорасы, Ырыздыбай қорасы, Тұрағұл қорасы енеді.

Абай атауы қазақ халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың құрметіне берілген.

Жоғарыда аталған тарихи-мәдени ескерткіштердің барлығы да ұлы ақынның 150 жылдық мерейтойы қарсаңында (1996) күрделі жөндеуден өткізіліп, жаңғыртылды. 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Тевкелев елшілігі

**Тевкелев елшілігі** – Ресейдің 1731 жылы Кіші жүзге жіберген елшілігі. Бұл елшілік 1730 жылы Әбілқайыр ханның атынан Санкт-Петербургке барған Құтлымбет Қоштаев бастаған елшілікке жауап ретінде жіберілді. Күзетпен қамтамасыз етілген елшілікті А.И. Тевкелев басқарды, оның құрамында қазақ жерін картаға түсіру жүктелген геодезиттер А.Писарев пен М.Зиновьев болды. Тевкелев елшілігіне патша өкіметі 12 тармақтан тұратын “Нұсқау” тапсырды. Онда Кіші жүздің билеуші тобынан Ресейдің қол астына өту жөнінде ант қабылдау, бодандықты мойындағандарға Анна Иоанновнаның атынан сыйлық тарату (қылыш, қанжар, бұлғын тон, бөрік, т.б.), қазақтар туралы мәлімет жинау, Кіші жүзге көршілес жерлердің Ресей бодандығын қабылдауына негіз қалау, т.б. мәселелер қамтылды. Тевкелев елшілігі 1731 жылы 5 қазанда Ырғыз өзені жағасындағы Майтөбе сайында орналасқан Әбілқайыр хан ордасына келді. Тевкелев елшілігінің Ресей бодандығын қабылдату жөніндегі миссиясы Кіші жүздегі көрнекті ақсақалдардың, сұлтандардың үлкен тобының ашық қарсылығына ұшырады. Олар Тевкелев елшілігін мұндай пиғылы үшін жазалауға талпынды. Қалыптасқан осындай ахуал жағдайында Әбілқайыр Тевкелев елшілігін алып жүруді және оның қауіпсіздігін қамтамасыз етуді өзінің баласы Нұралыға тапсырды. 1731 жылы қазанда Тевкелев елшілігіне Ресей бодандығын мойындайтыны жөнінде бірінші болып Әбілқайыр хан ант берді, оған Бөкенбай, Есет батырлар мен Құдайназар Қарпықұлы мырза қосылды. Сол арада бодандыққа 27 ақсақал ант берді. Бұдан соң Тевкелев елшілігі “Нұсқауға” сәйкес көршілес елдердің бодандыққа ант беруіне негіз қалауға кірісті. 19 желтоқсанда Тевкелев елшілігі Әбілқайырды Нұралы сұлтанды Хиуаға жіберуге көндіріп, ол елдің бодандыққа деген көзқарасын білуге тырысты. 1732 жылы 2 наурызда Хиуадан оралған Нұралы сұлтан Тевкелев елшілігіне Хиуаның бодандық мәселесіне наразылығы мен ашу-ызасын білдірді. Тевкелев елшілігі 1733 жылы қаңтарда Санкт-Петербургке қайтты. Тевкелев елшілігімен бірге Әбілқайыр Санкт-Петербургке Ералы сұлтан бастаған жауап елшілігін аттандырды.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Пункция

thumb|right
**Пункция**(латын тілінде punctіo — егу) — тінді бос инемен не арнайы аспаппен (троакар) тесу.

Пункция — шприц инесі арқылы дене қуысын тесу. Пункция арқылы дене қуысына жиналған сұйықтың немесе газды сыртқа шығарады. Мысалы: іш кепкенде, құрсақ ішіне сарысу жиналғанда және жұлын миға сұйық жиналғанда пункция жасайды.

Пункция диагностика қою немесе емдік мақсатта жасалады. Диагностикалық пункция адам тінінде немесе органындағы патологиялық процестерді зерттеу мақсатында, сол органнан не тіннен сұйықтық (ірің, сарысу) алу үшін жасалады. Адамның жалпы жағдайын, жеке органдары мен белгілі бір жүйенің қызметін зерттеу үшін, қан тамырына не арнайы бір органға құрамы әр түрлі рентгендік заттарды (дәл рентгендік көріністі алу үшін) немесе әр түрлі химиялық қосындыларды, сондай-ақ таңбалы радиоактивті изотоптарды енгізеді. Бұл арнайы өлшегіш-диагностикалық құралдар арқылы іске асырылады. Ал емдік пункция қан тамырына немесе белгілі бір тінге дәрілік заттар құю үшін қолданылады, организмді керексіз заттардан (газ, ірің, т.б.), қан тамырларын улы заттардан тазарту үшін олардан қан, лимфа сорып алынады. Пункцияны жүзеге асырғанда асептикалық шараларды қатаң сақтау қажет.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Черкасск ауылдық округі

* Черкасск ауылдық округі – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы әкімшілік бірлік.   
* Черкасск ауылдық округі – Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік.
Таймер

[thumb|right|A simple digital timer. The internal components—including the [circuit board with control chip and LED display, a battery, and a buzzer—are visible.]] 
**Таймер*** (timer)* 
* уақыт санауыш схема. Уақыт аралығын өлшеуге арналған орталық процессордың ішкі регистрі; 
* ағымдық уақытты немесе уақыт аралығын анықтайтын электрондық сағат (құрылғы) немесе белгілі бір уақыт аралығы сайын мәні өсіп, өзгертіліп отыратын сағат рөлін атқара алатын регистр. Компьютердегі уақытты автоматты түрде бақылауға немесе өлшеуге арналған құрылғы, сондай-ақ программаға сәйкес кейбір жағдайларды басқару үшін орталық процессордың жұмысын үзу (тоқтата түру) сигналын бере алады; 
* компьютерге орнатылған аппараттық-программалық жасақтамалармен іске асырылатын, нақты уақытты немесе уақыт аралығын көрсететін, сонымен қатар уақыт қызметін ұйымдастыруға арналған электрондық сағат.

## Дереккөздер

## Сілтеме
* Timer Tab

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Чермошнян ауылдық округі

**Чермошнян ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Чермошнянка, Бахмут, Леонидовка, Нагорное, Многоцветное, Новоивановка ауылдары кіреді. Орталығы – Чермошнянка ауылы. Округ құрамында болған ''Теңіз'' ауылы 2024 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2655 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері