open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Балық өңдеу

thumb|Балық өңдеу
**Балық өңдеу** – балықты сақтау және балықтан дайын өнім алу жұмыстарының жиынтығы. Өңделген балықтың дәмдік, тағамдық қасиеттері жақсарады, сақтау мерзімі ұзарады әрі тасымалдауға да қолайлы болады. Балық өңдеудің кең тараған әдісі – оны тоңазыту, суықта сақтау және мұз етіп қатыру. Балықты тоңазыту үшін көбіне мұз қолданылады, контейнердің ішіне балықтарды қаз-қатарымен қойып, арасына ұсақталған мұз (балық массасының 30 – 40%-ы) салады. Тоңазытылған балықтың дене температурасы –1 – 5°С болады. Мұндай күйде балықты сегіз – он бір тәулік сақтауға болады. Ұзақ мерзімге (4 айға дейін) сақтау үшін балықты арнаулы тоңазытқыштарда –18 – 40°С температурада мұз етіп қатырады. Балықтың дәмдік, тағамдық қасиеттерін жақсарту үшін тұздау, кептіру, қақтау, ыстау, консервілеу сияқты балық өңдеу тәсілдері қолданылады. Тұздау – балық өңдеудің ежелден келе жатқан, кең тараған әдісі. Тұз мөлшері балық етінде 10 – 15%-ға жету керек, мұндай жағдайда шіріткіш микроорганизмдердің өсіп-өнуі тоқтағанымен, балықты сақтау үшін қосымша антисептикалық заттар мен салқын температура қажет. Ыстау – тұздалған балықты 40°С-тан аспайтын температурада түтінмен өңдеу әдісі. Ыстау барысында балық кебеді, түтін балық етінің терең қабатына дейін сіңеді. Ыстауға көбіне арша, қарағай, емен, жаңғақ ағаштарының жаңқаларының түтіні қолданылады. Кептіру – тұздалған балықты одан әрі өңдеу әдісі. Балықты табиғи жағдайда немесе арнайы кептіргіш қондырғыларда кептіреді. Балықты консервілеу – балыққа томатты тұздық қосып немесе майға араластырып, қаңылтыр қалбырда ұзақ мерзім сақталатын дайын тағам алу әдісі. Балықтан жасалған консерві құрамында белок, май, кальций, фосфор, А, В, С, Д витаминдері бар. Консервілеу процестерінің қалдықтарынан жануарлар жеміне қосылатын балық ұны жасалады. Қазақстанда балық өңдейтін Атырау және Балқаш балық комбинаттары бар. 

## Дереккөздер


Санат:Балық аулау
Санат:Балық шаруашылығы
Балық өсіру

## '''Балық өсіру'''
 [thumb| alt=A.| ''[Балық*]] 
*'Балық өсіру'''–  балық шаруашылығының балықтарды жерсіндіретін, олардың жаңа тұқымын шығаратын, қоректендіретін, судағы қорын молайтып, сапасын арттыратын бір саласы. Балық негізінен табиғи сулар мен тоғандарда өсіріледі.

### Табиғи суда өсіру
Табиғи суда балық өсіру – өзен, көл, су қоймалары мен теңіздердегі балық түрлерінің сапасын арттыруға және оның қорын молайтуға бағытталған. Адамның іс-әрекетінің нәтижесінде (мысалы, су құрылыстарының салынуы, судың ластануы, т.б.) табиғи сулардағы балықтардың өсіп-өнуі нашарлап, тіпті кейбір түрлерінің жойылуына апарып соқты, сондықтан олардың өсіп-өнуін қамтамасыз ету, сапалы балық түрлерін көбейту сияқты жұмыстардың қажеті туды. Адам әрекетінің кері ықпалы, әсіресе, жартылай өткінші (көксерке, тыран, сазан, торта, т.б.) және өткінші балықтарға (бекіре тәрізділердің, албырттардың көпшілігі, т.б.) қатты тиді. Жартылай өткінші балықтар көлдерде, өзендерде және оның сағасында, ал өткінші балықтар теңіздерде тіршілік етіп, уылдырығын шашу үшін өзен арнасымен жоғары өрлейді. Балықтардың өрлеу жолында кездесетін кедергілер жойылады; мысалы, жыртқыш балықтар ауланады, жыртқыш сүтқоректілер мен құстар үркітіледі, уылдырық шашатын балықтарды аулау уақытша тоқтатылады. Сондай-ақ суда балық жемінің мол болуы мен судың тазалығы қадағаланады. Балық уылдырық шашатын жерлер табиғи қалпында сақталуы керек. Көктемгі су тасқынынан өзен жайылымдарында майда шабақтардың біразы қалып қояды да, су тартылғаннан кейін қырылып қалады. Мұны болдырмау үшін арнайы канал қазылып, шабақтар өзен-көлдерге ағызылады немесе шабақтар ауланып, өзенге қолдан жіберіледі. Кәсіптік маңызы бар балық түрлерінің әр түрлі себептерден табиғи көбеюі жоғары деңгейде болмаса, олардың шабағы қолдан өсіріліп, есейген соң, табиғи суға жіберіледі. Балық ауланатын сулардағы ихтиофаунаның сапасын арттыру үшін кәсіптік маңызы бар балық түрлерін жерсіндіреді. Мысалы, кезінде Каспийге Қара теңізден кефал, Аралға Балтық теңізінен салака, Қара теңізден камбала, Аралдан Балқаш көліне арал бекіресі мен қаязы, т.б. әкелінген. Тоғанда балық өсіру, арнайы қазылған су қоймаларында жүргізіледі, сондықтан мұндағы балықтар ұрықтануынан бастап үлкейгенге дейін адамның бақылауында болады. Тоған шаруашылықтарында ежелгі тұқыдан басқа көптеген балық түрлері (ақ амур, дөңмаңдай, табан, оңғақ, бахтах, форель, бестер, т.б.) өсіріледі. Балықтарды қоректендіру үшін құрама азық қолданылады. Қазақстанда жалпы аумағы үш мың гектардай тоғыз тоған шаруашылығы (Алматы, Шығыс Қазақстан, Павлодар, Қызылорда облысында), он үш питомник және бірнеше арнаулы шаруашылықтар (Атыраудағы бекіре шабағын өсіретін шаруашылық, т.б.) бар.

### Биологиялық жолмен өсіру
Балық өсірудің әдістерінің биологиялық негіздерін және биотехникасын зерттейтін ғылым саласы. Ол биология, ихтиология, балық физиологиясы, гидробиология сияқты ғылымдарға негізделген. 

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Бес қару

[250px|thumb|Қазақтың бес қаруы. [Түркістан қаласының тарихи-мәдени этнографиялық орталығы|Тарихи-мәдени этнографиялық орталықта сақталған экспонат]]
**Бес қару** — қазақ батырлары қолданған жауынгерлік қарулардың жалпы атауы. Бес қаруға соғыста ***кесу, шабу, түйреу, соғу, ату*** арқылы жауына жарақат салатын, өзіндік қолдану әдісі бар қылыш, айбалта, найза, шоқпар, жақ (*садақ*) сияқты қарулар жатады. Әр қарудың өзінің бірнеше түрлері, үлгілері бар. Мысалы, *кесу қаруына* қылыш, семсер, сапы, т.б. үлгілері; *шабу қаруына* — айбалта, жауынгерлік балта, оның өзге де түрлері; *түйреу қаруына* — найза, сүңгі, жыда; *соғу қаруына* — шоқпар, күрзі, босмойын шоқпар, сылқетер, т.б.; *ату қаруына* — жақ, кейін шыққан мылтық түрлері жатқызылады. 
Бұрынғы кезде қарудың бір түрін пайдалануды өте шебер меңгерген жауынгерлерді бір топқа біріктіріп, арнаулы садақшылар, найзагерлер, семсершілер қосындары бөлек-бөлек құрылып, оларды қажетіне қарай қолдану әдісі соғыс тактикасын анықтаған. Бес қару әр түрлі әскери дәрежелерді белгілеуге де пайдаланылып, түрлі рәміздік рөлдер де атқарған. Мысалы, **жақ** — *[[хан]]ның, патшаның рәмізі ретінде, [[найза]]ға тағылған [[байрақ]]*, **әскери ту** — *әскербасылық дәреже белгілері ретінде қолданылған*. Бес қару қасиетті, киелі саналып, оларды қастерлеу нәтижесінде көптеген әскери салт-дәстүрлер қалыптасты. 
 Батырлардың қарулануын білдіретін «бес қаруын асынды», «бес қаруы бойында», «бес қаруын сайланған» деген сөз тіркестері тек тарихи жырларда ғана емес, тілімізде, ауыз әдебиетімізде жиі қолданылады. Соғысқа қатысты «ер қаруы» деген сөз тіркесі халықтық әскери термин ретінде, жай қару емес, соғыс қаруы, жауынгердің соғыста қолданатын жеке қаруы (қылыш, айбалта, найза, т.б.) деген ұғымды білдіреді.
## Дереккөздер

Санат:Қарулар
Бетон құралымдар мен бұйымдар

**Бетон құралымдары мен бұйымдары** — үйлердің, ғимараттардың және құрылыстардың бетоннан жасалған арматурасыз не жеңіл арматураланған құралымдық элементтері. Бетонның созылу беріктігі аз болғандықтан, бетон құрылымдары мен бұйымдары, көбінесе, сығушы күштер түсетін жерлерде қолданылады. Бетон құрылымдары мен бұйымдарының кең тараған түрлеріне: іргетастар, тастар мен қабырғалық блоктар, гидротехникалық құрылыстар, бағандар, күмбездер, көпірлік тіректер, жол және тротуар төсеніштері, т.б. жатады. Ал құралымға созу күші түсетін жағдайда бетон құрылымдары мен бұйымдарға болат арматура қосылады. Бетон мен арматура қосылып жасалған құралымды темір-бетон құралымдар дейді. Зауыттарда дайындалатын бірдей стандарт элементтерден (іргетастық және қабырғалық блоктар мен тастар, т.б.) құралған құрама бетон құралымдарды құрылыстарда пайдалану өте тиімді болып есептеледі. Ірі құрылыстар мен ғимараттардың (мысалы, бөгеттің, ірі іргетастың, сүйеме қабырғаның) құралымы әдетте тұтас бетоннан жасалады. Бетон құрылымдары мен бұйымдарының көпшілігі жоғары механикаландырылған және автоматтандырылған кәсіпорындарда дайындалады. Дайындау орындарынан құрылыс алаңына арнайы автокөлік түрлерімен жеткізіледі.

## Дереккөздер</span>


Санат:Құрылыс
Қайнар

**Қайнар** сөзінің бірнеше мағынасы бар:

## Елді мекендер
### Абай облысы
* Қайнар – Жаңасемей ауданындағы ауыл
* Қайнар – Көкпекті ауданындағы ауыл

### Ақмола облысы
* Қайнар – Ақкөл ауданындағы ауыл.

### Ақтөбе облысы
* Қайнар – Алға ауданындағы ауыл.

### Алматы облысы
* Қайнар – Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Қарасай ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Райымбек ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Талғар ауданындағы ауыл.

### Батыс Қазақстан облысы
* Қайнар – Бәйтерек ауданындағы ауыл.

### Жамбыл облысы
* Қайнар – Байзақ ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Қордай ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Қайнар – Алакөл ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Қаратал ауданындағы ауыл.

### Қарағанды облысы
* Қайнар – Нұра ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Қайнар – Ордабасы ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Созақ ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Төле би ауданындағы ауыл.

### Шығыс Қазақстан облысы
* Қайнар – Зайсан ауданындағы ауыл.
* Қайнар – Күршім ауданындағы ауыл.

### Қырғызстан
* Қайнар – Жалалабат облысы Созақ ауданы Сәйпеден Атабеков айыл аймағы құрамындағы айыл.
* Қайнар – Жалалабат облысы Созақ ауданы Ырыс айыл аймағы құрамындағы айыл.
* Қайнар – Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл.
* Қайнар – Ыстықкөл облысы Жетіөгіз ауданындағы айыл.

## Өзен-көлдер
* Қайнар — Жем алабындағы өзен.
* Қайнар — Қорағаты алабындағы өзен.
* Қайнар — Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы көл.

## Тағы басқалар
* Қайнар бұлақ
* Қайнар колледжі
Арал апаты

200px|thumb|Арал теңізі‎
200px|thumb|Арал теңізі‎
**Арал апаты** – Арал теңізінің тартылуына байланысты Орта Азия мен Қазақстанның үлкен аймағындағы адамдарға, табиғатқа, өсімдіктер мен жан-жануарлар дүниесіне келген экологиялық, әлеуметтік-экономикалық үлкен апат. Соңғы 40 жылда сол өңірдегі суармалы жер көлемінің ұлғаюы, суды қажет ететін кәсіпорындардың көбеюі, Арнасай, Шардара, Сарықамыс сияқты көптеген жасанды су қоймаларының пайда болуы – Арал айдынының аумағын, көлемін, тереңдігін азайтты. Ауаның ылғалдылығы (жаз, күз айларында 9%-ға дейін) азайып, жазы құрғақ та ыстық (шілдеде 45ӘС-қа шейін, 1985), қысы суық (47ӘС-қа шейін, 1986) болатын жылдар мен күндер көбейді. Өзен жағалауындағы суармалы егістерде (негізінен мақта мен күріш) және өнеркәсіп орындарында пайдаланылған сулар Арал теңізіне құйылып, теңіз түбіне 1 млрд. тоннадан астам улы шөгінділерді әкелді. Сөйтіп су тұздылығының артуы (1 литрде 35 мг, 1996) нәтижесінде су түбіне шөккен тұз шөгінділері пайда болды. Көлемі 4 млн. гектарға жуық жалаңаштанған теңіз түбінен көтерілген (жыл сайын теңіз түбінен көтерілетін 70 млн. тонна) улы шөгінділер тұзды шаңға айналып, жайылымдар мен егістіктерді улап, үлкен апат әкелді. Бағалы балықтардың түрлері  (*[[бекіре]], [[сазан]], [[шоқыр]], [[қаяз]], [[ақмарқа]], [[алабұға]]*, т.б.) құрып кетті. Осыған орай, теңіз жағалауындағы балық зауыттары, ауыл кеме көлігі кәсіпорындары, мал, егін, балық шаруашылығымен айналысатын шаруашылықтар, Барсакелмес аралындағы хайуанаттар қорығы, Возрождение аралындағы кәсіпорындар жабылды. Арал апаты аймағынан жүздеген мың адам өскен жерін тастап, өзге өлкелерге қоныс аударуға мәжбүр болды. Ғарыштан қарағанда, теңіздің жиегінен 400 км-ге дейін созылған «тұзды бұлт» өсімдік пен жануарлардың түрлерін азайтты. Бұрын теңіз маңында мекендеген су құстары түгелге жуық, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген жануарлардың кейбір түрлері (*[[итала қаз]], [[бұлдырық]], [[жидек]], арал [[шағала]]сы, [[ондатр]]*, т.б.) құрып кетті. Арал апаты сол өңірдегі 60 мыңға жуық тұрғынының денсаулығына зиянды әсерін тигізді.

## Дереккөздер


* Высыхание Аральского моря

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Арал теңізі
Бүркітшілік

**Бүркітшілік** –  бүркіт бабтап, саят құратын қазақтың дәстүрлі саятшылық өнерінің бір саласы. Бұл кәсіппен ертеде көшпелі түркі тектес халықтар шұғылданған. Тарихи деректер бойынша Жошы ханның 3 мың бүркітшісі болған. Бүркітті екі түрлі жолмен ұстайды: біріншісі – балапанын ұядан алып, қолдан баулу. Ондай бүркітті қолбала дейді. Екіншісі – бүркітті тағы күйінде ұстап үйрету. Бұлар – тірнек, тастүлек, мұзбалақ сияқты түз құстары. Бүркіт балапанын жем беру арқылы баулиды. Тұғырға отыруға жарасымен томаға кигізіп, балақ бау тағып, қолға қондыра бастайды. Ұшуға жараған кезде етке қант бүркіп, қоян, түлкі, қарсақ сияқты аңдардың терісіне орап, шыжым жіппен сүйретіп жүріп жегізеді, мұны «шырға тарту» дейді. Алдымен жас бөлтірік, көжек, түлкінің күшігі сияқты әлсіз аңдарды тірідей шоқытып ауыздандырады. Бұл – құсты «аңға баулу» деп аталады. Ал түз құсын ең алдымен томағалайды да, ырғаққа отырғызады. Ұйқыдан қалжыраған бүркіт бірте-бірте адамның ыңғайына көне бастайды, сол кезде қолдан жем беріп, дыбыс шығарып, басынан, қанат қырынан, арқасынан, жемсауынан сылап-сипап үйретеді. Түз құстарын елу – алпыс күннен кейін ұшырып, ұсақ аңға салады. Бүркіт біршама қоңды, жемге шабытты, сергек күйде болу керек. Сондықтан әр бүркіттің тегіне, қырандығына, жасына қарай әр жағдайда берілетін жемдері болады. Мысалы, «қан соқта», «жылы жұмсақ», «қызыл», «тоят» деп аталатын жемдер семірту мен түлекке отырғызғанда, құстың еті төмендеп кеткенде беріледі. «Тартпа», «толарсақ» дейтін жемдер бүркітті ширықтыру үшін берілсе, «сарбөртпе» (туралған ет бір – екі рет суға шайылады) құстың етін бір қалыпты ұстау үшін, «ақ жем» (суға сығымдап, қан-сөлі алынған, туралған ет) құстың етін төмендету және ашқарақтануы үшін беріледі. Бүркітшінің түлекті осындай түрлі жеммен баптауын «қайыру» дейді. Наурыз, көкек айларынан бастап, бүркітші құсты тойғыза жемдеп түлекке отырғызады. Ол бүркіт алатын аңдардың жатағын, өрісін, ізін танып, білетін байқампаз да болады. Аңға шығарғанда бүркітшінің жанында аяқ бау, балақ бау, тұғыр, балдақ, томаға, сапты аяқ, биялай, жеңсе бұрау (түлкі бұрайтын айыр бас шыбық), жем қалта, шыжым, пышақ, ине, тарамыс, бөлеу (бүркіт бесігі) сияқты қажетті жабдықтары болады. Бүркітші саятшылыққа бірнеше кісімен шықса, оны салбұрынға шығу дейді. 

## Дереккөздер


Санат:Құсбегілік
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Саят
Санат:Саятшылық
Вольфрам кентастары

**Вольфрам кентастары** – вольфрам алынатын табиғи шикізат. Негізгі минералдары: вольфрамит, шеелит, гюбнерит. Сондай-ақ вольфрам кентастарында молибден, қалайы, бериллий, мыс, висмут, кейде сурьма, сынап, алтын, күміс, мышьяк, күкірт, тантал, ниобий, скандий кездеседі. Қоспа компоненттердің басым көпшілігі байыту барысында коллективтік және селективтік концентраттарғатарға бөлінеді. Вольфрам кентастары түзілуіне байланысты эндогендік және экзогендік болып бөлінеді. Эндогенді кентастардың генетикалық типтері пегматиттік, скарндық, грейзендік және гидротермальдік болып үш кентастық формацияға бірігеді: қалайы-вольфрамды, молибден-вольфрамды және полиметалл-вольфрамды. Пегматиттерде вольфрамит пен шеелит сирек кездеседі, олар касситерит, берилл, сподумен және тантал-ниобаттар өндірілгенде бірге алынады. Скарнды-шеелит кентастары плита тәрізді қабаттар немесе линза және түтік тәрізді денелер түрінде кездеседі. Грейзенді-вольфрамды кентастар граниттік интрузивтердің шет жақтарымен тығыз байланыста түзіледі. Кен денелері бағана тәрізді және түрлі пішінді штокверктер түрінде кездеседі. Қазақстанда вольфрамның ірі кен орындары Сарыарқада, Таулы Алтайда, (Қалба, Нарын), Бұғытыда ашылған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Нақты газдар

**Нақты газдар**. Бойл-Мариот және Гей-Люссак заңдарына бағынбайтын газдар. Газдардың мінсіз жағдайдан ауытқу мөлшері олардың тығыздығы артқан сайын (қысым жоғары, температура төмен) өсе түседі, яғни газ тамшылары неғұрлым бір-біріне жақын орналасқан сайын, олардың бір-біріне әсері солғұрлым күшейе түседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Газ алмасу

**Газ алмасу**, биологияда – ағза мен оны қоршаған орта арасындағы газ алмасу процесі. Адам мен жануарлар ағзасы тыныс алу кезінде сыртқы ортадан оттекті сіңіріп, өзінен көмір қышқыл газын және зат алмасу нәтижесінде пайда болатын әр түрлі газ қоспаларын сыртқа шығарады. Газ алмасусыз тірі ағзада зат және энергия алмасуы дұрыс жүрмейді. Зат алмасу процесінің нәтижесінде ағза сіңірген қоректік заттардың (белок, көмірсу, май) құрамындағы химиялық энергия бөлініп, ағзаның тіршілік әрекетіне қажетті энергияға (мысалы, 1 л оттек 4,7 – 5,0 ккал жылу береді) айналады. Организм пайдаланатын оттек пен одан бөлініп шығатын көмір қышқыл газдың мөлшері адамның жасына, тіршілік әрекетіне, атқаратын қызметіне, сыртқы ортаның температурасына және тағамның құрамына байланысты өзгеріп тұрады. Адам жұмыс істегенде, ауа райы салқындағанда, калориялы тамақ ішкенде ағзадағы газ алмасу күшейе түседі. Демалыс кезінде, ұйықтағанда газ алмасу төмендейді. Газ алмасу арқылы ағзадағы энергия мөлшерін анықтауға болады. Газ алмасу процесі кезінде ағза оттекті көп мөлшерде пайдаланса, барлық дене мүшелерінің қызметі артып, тыныс алу және қан айналысы жақсарады, осыған байланысты қанның физикалық-химиялық құрамы да өзгереді. Газ алмасу бір клеткалы қарапайымдыларда, олардың бүтіндей денесі арқылы, көп клеткалы жануарларда арнаулы тыныс мүшелері (кеңірдек, желбезек, өкпе) арқылы жүреді. Өсімдіктердегі газ алмасу жануарлар мен адам ағзасындағыдан өзгеше болады. Тірі азғалар сияқты өсімдіктер де барлық мүшелері арқылы тыныс алады, тыныс алу процесі өсімдіктің өсіп келе жатқан жас мүшелері мен тіндерінде, әсіресе, жапырақтарында күшті, ал сабағы мен тамырында баяу жүреді. Өсімдіктер тыныс алған кезде, керісінше, ауадан көмір қышқыл газ сіңіріліп, оттек бөлінеді.

Санат:Биология
Геном

нобай|Адамның ер адамның диплоидты геномын құрайтын 46 хромосоманың суреті (митохондриялық хромосомалар көрсетілмеген).|190x190 нүкте
**Геном** (,  — шығу, тек) — хромосомалардың гаплоидты (сыңар) жиынтығында шоғырланған гендердің бірлестігі. Геном терминін 1920 жылы неміс биологы Г. Винклер енгізді. Гаплоидты жиынтық көбінесе жыныс жасушаларына тән, ал сомалық (дене) жасушаларында хромосомалардың диплоидты (екі еселенген) жиынтығы болады. Кейде хромосомалардың саны қалыпты диплоидты жағдайдан артып кетеді. Егер гаплоидты жиынтықтан Геном үш не төрт есе артық болса, триплоидты және тетраплоидты, ал бір Геном ағзада бірнеше рет қайталанса, автополиплоидты, ал әр түрлі біріккен ағза аллополиплоидты деп аталады. Хромосомалардың жиынтығы еселеніп, артқан сайын Геном саны да өсіп отырады. Әдетте диплоидты клеткада хромосомалар жұп болып келеді. Себебі, ұрықтану кезінде оның бір сыңары аналық гаметадан, екіншісі — аталық гаметадан беріледі, яғни бұл Геномдар сәйкес (гомологты) болады. Сөйтіп екі гаплоидты жасушадан бір диплоидты жасуша түзіліп, жаңа ағза қалыптасады. Әр хромосомада тізбектеліп орналасқан гендердің өзара дәл келуін екі Геномның сәйкестігі деп атайды. Туыстығы қашық буындарда барлық немесе бірнеше Геномдар арасында сәйкестік болмайды. Бұл тұрақтылық бұзылып, белгілі бір факторлардың әсерінен хромосома санының өзгеруін (мысалы, артып, не кеміп кетсе) геномдық мутация деп атайды.

Тірі ағзаларда хромосомалардың саны тұрақты болады. Мысалы адамда — 46, маймылда — 48, қиярда — 14, жүгеріде — 20, қатты бидайда — 28, жұмсақ бидайда — 42, дрозофила шыбындарында — 8, т.б. Организм эволюциялық дамуында неғұрлым жоғары сатыда тұрса, соғұрлым олардың Г-ында ДНҚ көбірек болады.

## Терминнің шығу тегі
Геном терминін 1920 жылы Гамбург университетінің ботаника профессоры Ганс Винклер (Германия) жасаған. Оксфорд сөздіктері мен онлайн этимология сөздігі бұл атауды ''ген'' және ''хромосома'' сөздерінің қоспасы деп болжайды. *[[Биом]]* және ''тамыр'' тәрізді бірнеше туыс сөздер бұрыннан бар болған, олар геном жүйелі түрде сәйкес келетін сөздік құрайтын.

## Анықтамасы

## Дереккөздер


Санат:Геном құрылымы
Санат:Геномика
Генотип

thumb| right

**Генотип** (ген және – пішін, үлгі) – тірі организмдердің көбеюі кезінде ата-анадан берілетін клеткадағы барлық гендердің жиынтығы.

«Генотип» терминін 1909 жылы даниялық генетик В.Иогансен ұсынған. Оған барлық геном (ядролық гендер) мен плазмогендер (цитоплазмалық гендер) жатады.

Генотип ағзадағы тұқым қуалаушылық қасиеттің негізі болып есептеледі. Генотип болашақ организмнің дамуында, құрылысында, тіршілігінде, яғни барлық белгілерінде, қасиеттерінде, фенотипінде көрінеді. Организмнің тұқым қуалау белгісі немесе қасиеттері, оның дамып қалыптасуы Генотиптің құрамындағы белгілі бір геннің қызметіне байланысты болады, сондықтан бір геннің қызметі өзін қоршаған генетикалық ортаға байланысты.

Мысалы, өсімдік жапырағына жасыл түс беретін пигмент хлорофиллдің түзілуін белгілі бір ген анықтайды. Ал ол ген өз қызметін атқару үшін оған қолайлы жағдай, яғни жарық қажет. Сонда ғана жапырақ жасыл түске боялады. Егер өсімдікті қараңғы жерде өсірсе, ол бозарып кетеді, себебі, ген өзінің қызметін толық атқара алмағаны.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Генофонд

thumb|
**Генофонд** (ген және французша fond — жиынтығы) — бір популяциядағы не бір түрге жататын организмдегі әр түрлі гендердің саны мен құрамы. Генофонд терминін 1928 ж. орыс ғалымы А.С. Серебровский ұсынған. Генофонд  термині бөлек бір популяцияның немесе бір түрге жататын барлық организмдердің аллель (сәйкес) құрамын көрсетеді. Тұрақты Генофондтағы гендер жиілігі генотиптен фенотиптің қатынасын кейінгі ұрпақтарға бір күйде беріп, генетикалық тепе-теңдікті сақтайды. Мысалы, будандастыруға алынған екі бидай сортының Генофондтарының бірінде өсімдік сабағының биіктік аллелі, екіншісінде аласалық аллелі бар деп алсақ, бірінші ұрпақта ата-анасында болған аллельдер жиілігі сақталғаны байқалады. Көбею қарқыны, сұрыптау, т.б. жағдайлар генетик. тепе-теңдікті ауытқытады. Ал жаңа тепе-теңдік тиісті ген жиілігінің өзгеруіне жаңа фактор әсер еткенге дейін сақталады. Табиғатта түр тармағындағы организмдер әр түрлі тіршілік ортасы жағдайына тап болып, өсіп-өнуіне байланысты олардың Генофондтары өзгеріп, табиғи сұрыптау нәтижесінде жеке және өзге Генофондтары бар басқа түрлер түзеді. Тұрақты Генофонд  жынысты жолмен көбейетін популяцияларда кездеседі. Генофонд  — түр және нәсіл түзілу процесінің негізі. Өсімдіктер мен жануарлардың табиғи және жасанды популяцияларының Генофондын қорғау — тірі табиғатты қорғаудың маңызды мәселесі болып есептелінеді. Биосфераның генетик ресурсын сақтау, әсіресе практикалық мәні бар немесе жоғалып кету қаупі төніп тұрған өсімдіктер мен жануарлар Генофондын сақтау әдістері жасалуда.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Өзен дельфиндері

**Өзен дельфиндері** – тісті киттердің полифилетикалық тобы, тұщы суда мекендейтін сүтқоректілердің алты–жеті түрін қамтиды. Олар Амазон, Ориноко, Ганг өзендері мен Қытайдағы Дунтинху көлінде кездеседі. Қазір дельфиндерді мұхитариумдарда, дельфинариумдарда қолдан өсіріп, түрлі ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілуде. Дельфиннің кейбір түрінің Жапонияда, АҚШ-та, Соломон аралында кәсіптік маңызы бар. Олардың табиғатта санының азаюына байланысты 1966 жылдан аулауға тыйым салынған. Мысалы, Калифорния теңіз доңызы деген түрі Халықаралық табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Галерея

Inia-2.jpg|Амазон дельфині
Inia_araguaiensis.jpg|Арагуаялық дельфин


Санат:Дельфиндер
Дизельді электр станциясы

нобай
**Дизельді электр станциясы** — электр генераторларының жетегі ретінде дизель қозғалтқыштарын пайдаланатын жылу электр станциясы.

Дизельді электр стансасы дербес жұмыс істейді әрі икемді (іске қосу, жүктеу режимдерін реттеу және тоқтату жылдам орындалады) болады. Сондықтан олар біртұтас электр тораптары тартылмаған шалғай аудандарда, орман шаруашылығында, көлікте және ауыл шаруашылығында тұтынушыларды электрмен жабдықтау үшін негізгі, резервтік немесе апаттық, тұрғылықты немесе жылжымалы электр энергиясының көзі ретінде қолданылады. Сонымен қатар олар ірі конденсациялық және атом электр стансаларының резервтік апаттық қорек көздері ретінде де пайдаланылады. Дизельді электр стансасының негізгі элементі – балқытып біріктірілген рамаға орнатылған дизель-генератор. Дизель қозғалтқышы мен генератор, әдетте, бір-бірімен муфтамен жалғастырылады.

Дизельді электр стансасының құрамына, дизель-генератор агрегатынан басқа, дизель қозғалтқышын отынмен жабдықтау, дизельді майлау, түтін шығару, ауа тазарту, жылыту жүйелері; басқару, қорғаныс және белгі беру қалқандары; дизельді от алдырып жіберу мен стансаны басқару, сондай-ақ белгі беру мен қоздыру тізбектерін қоректендіруге арналған аккумуляторлар және стансаның электр энергиясын тұтынушыларға тарату құрылғылары кіреді. Жылжымалы дизельді электр стансасы автомобиль тіркемесіне, автомобильдің қорабына немесе жабық вагонға орнатылады.

## Дереккөздер

Санат:Электр станциялары
Витамин жетіспеушілік

Витамин жетіспеушілік, авитаминоз – күнделікті ішетін тағамда витаминдердің жетіспеуінен, олардың бойға сіңуінің бұзылуынан не витамин синтезделуінің тежелуінен туатын аурулар. Егер адам үнемі витамині аз, бірыңғай тағаммен (консервіленген, кептірілген, рафинадталған) тамақтанса, организмге, негізінен көмірсулар (қант, т.б.) ғана түсіп, ақуыздар пен майлар аз түссе, ал көкөніс пен жеміс-жидектер мүлдем болмаса витамин жетіспеушілік дамиды. Сондай-ақ азық-түлік дұрыс сақталмаса немесе олардан сапасыз тағам дайындалса, азық-түлік құрамындағы витаминдер бұзылады. Мысалы, құрамында никотин қышқылы (РР витамині) аз дәнді дақылдармен ғана қоректену пеллагра ауруына, ал қауызы алынған күрішпен және өте ұнтақталған бидай ұнынан жасалған нанмен ғана тамақтану бери-бери сырқатына әкелуі мүмкін. Тағамда витаминдердің жеткіліксіз болуы, адам организмін әлсіретеді. Мұндай жағдайды гиповитаминоз деп атайды. Оған ауа райының қолайсыз жағдайы, ауасы лас жерде ұзақ уақыт жұмыс істеу, сондай-ақ гастрит, асқазан ісігі, гельминтоз, лямблиоз, т.б. аурулар себеп болады. Витамин жетіспеушілік болғанда организмде зат алмасу процесі бұзылып, оның жұқпалы ауруларға қарсы тұру қабілеті нашарлайды. Сондай-ақ, адамның көңіл-күйі күйзеліске ұшырағанда, ауа-райының құбылмалы кезеңдерінде, әйелдердің жүктілігі не сәбиін емізуі, т.б. жағдайларда организмде витамин жетіспеушілік артады. Мұндай жағдайда дәрігерге қаралып, арнаулы витаминдер қабылдап, көкөніс пен жемістерді көбірек пайдалану қажет. Витамин жетіспеушілік және гиповитаминоз жануарларда да болады. Мал авитаминозбен, көбінесе көктемде ауырады. Витамин жетіспеушіліктен аналық мал қысыр қалады, төл нашар өседі. Мысалы, В витамині жетіспеген жағдайда құс полиневритпен, шошқа пеллаграмен ауырады. D витамині жетіспесе, төл қатпа болады, ірі мал сүйек ауруына шалдығады.

Санат:Медицина
Дизель отыны

220px|нобай|оңға|Дизель
**Дизель отыны** — сұйық мұнай отыны. Оған, негізінен, мұнайды бірден айдау арқылы алынатын керосин-газойль фракциялары (шапшаң жүрісті дизельдер үшін) және одан гөрі ауыр фракциялар немесе мұнай өнімдерінің қалдықтары (баяу жүрісті дизельдер үшін) жатады. Дизель отыны — қайнау температурасы 180 – 3600С, тығыздығы 0,790 – 0,860 г/см3, тұтқырлығы 1,5 – 8,0 мм2/с, қоспа мөлшері (көмірсутектің күкіртті, азотты және оттекті туындылары) 4%-ға дейін болатын сұйықтық. Әр түрлі климаттық аймаққа арналып және жұмыс істеу жағдайына қарай дизель отынының арктикалық, қыстық және жаздық үш түрі шығарылады. Олар бір-бірінен қату температурасымен, фракциялық құрылымымен, т.б. көрсеткіштерімен ажыратылады. Моторлық дизель отыны: отынды қолдануға дайындау жүйесімен (қыздыру, тұндыру, айыру) жабдықталған дизельдерге және мұндай жүйемен жабдықталмаған дизельдерге арналып жасалған екі сортпен шығарылады.

## Тағы қараңыз
* Биодизель

## Дереккөздер

Санат:Отын
Санат:Мұнай өнімдері
Санат:Жану
Қансейiт Әбдезұлы

**Қансейiт Әбдезұлы** (6 маусым 1953 ж.т., Түркістан облысы Төле би ауданы Қасқасу ауылы) – филология ғылымдарының докторы (2002), профессор, Қазақстан ҒА академигі.

## Өмірбаяны
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* ҚазМУ-дың филол. ф-тiн (1975, қазіргі ҚазҰУ), осы ун-ттiң аспирантурасын бiтiрген.
* Өзiнiң ұстаздық еңбек жолын осы ун-тте оқытушы
* ҚР Білім және ғыл. мин-лігінiң жоғары бiлiм беру басқармасында бөлiм бастығы
* Қазақ мемл. қыздар пед. ин-тында доцент, кафедра меңгерушiсi, филол. ф-тiнiң деканы
* ҚазҰПУ-да оқу-әдiстемелiк жұмыстар жөнiндегi проректор қызметтерiн атқарды.
* ҚазҰУ-дың филол. ф-тiнiң деканы. 
## Ғылыми еңбектері

* «60–80-жылдардағы қазақ прозасы және Т.Әлiмқұлов шығармашылығы» тақырыбында докт. дисс. қорғады.
* Қазақ әдебиетiнiң тарихына арналған бiрнеше оқулықтар мен оқу құралдарының авторы.
* «Кейiпкер және тартыс» (1995)
* «Т.Әлiмқұлов және қазақ прозасы» (2000)
* «Т.Әлiмқұлов және 60–80-жылдардағы қазақ әдебиетi» (2001)
* «Әдебиет және өнер» (2002–03) атты зерттеу
* «Жазушы және заман шындығы»
* «Тарих және тағдыр» (2004) атты сын мақалалар жинағы жарық көрдi.

## Дереккөздер


Санат:6 маусымда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Төле би ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Лубянка

thumb|200px|
**Лубянка** - 1919 жж. - 1991 жж. аралығында КСРО және РСФРО Мемлекеттік қауіпсіздік органдарының орналасқан басты ғимараты. 

Қазіргі кезде Большая Лубянка көшесінің басында (нөмір 2-нші үй), Лубянский алаңында орналасқан бұл ғимараттар кешені Ресейдің Федералдық Қауіпсіздік Қызметінің қарамағында. Қазіргі кезде Ресейдің Федералдық Қауіпсіздік Қызметінің басты ғимараты, құрылысы 1980 жж. аяқталған сұр түсті үйде орналасқан (Большая Лубянка көшесі, үй 1/3).

## Дереккөздер

Санат:Федералдық қауіпсіздік қызметі
Санат:КСРО арнайы қызметтері
Санат:Алексей Щусев
Санат:Мәскеу әкімшілік ғимараттары
Санат:Үлкен Лубянка ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Алфавит бойынша Ресейдің мәдени мұра нысандары
Санат:Мәскеудегі Ресейдің мәдени мұра нысандары
Санат:Мәскеудің табысты үйлері
Санат:Мәскеудің бұрынғы абақтылары
Санат:1898 жылы соғылған ғимараттар мен құрылыстар
Санат:Лубянка алаңындағы ғимараттар мен құрылыстар
Омар Әбдиев

**Омар Әбдиев** (1958 ж. т., Шымкент қаласы) – ғалым, медицина ғылым докторы (1995). Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген (1981). 1981 – 86 ж. аурухана хирургі, бөлім меңгерушісі, 1986 – 89 ж. ғылым-зерттеу институтының аспиранты, 1989 – 98 ж. Алматы мемлекеттік медициналық ин-ты филиалының аға оқытушысы, 1991 – 93 ж. Түркістан облысы клиникалық ауруханасы бас дәрігерінің орынбасары, 1993 – 95 ж. Н.Сызғанов атындағы хирургия ғылым орталығының докторанты болды. 1995 жылдан бері Оңтүстік Қазақстан медициналық академиясының проректоры, факультеттік хирургия кафедрасының меңгерушісі. 40-тан астам ғылым еңбектері жарияланған.
## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Абай (энциклопедия)

**Абай энциклопедиясы** — қазақ халқының ұлы ақыны, ойшыл Абай Құнанбаевтың өмірі мен шығармашылық жолына арналған іргелі ғылыми-анықтамалық еңбек. Бұл кітап ақынның 150 жылдық мерейтойы қарсаңында, Қазақстан үкіметінің 1990 жылғы 22 ақпандағы арнайы қаулысына сәйкес қолға алынған маңызды жобалардың бірі болды. 

## Тарихы
Энциклопедияны дайындау жұмысын «Қазақ энциклопедиясының» ұжымы жүзеге асырды. Көпжылғы зерттеулер мен жинақтау жұмыстарының нәтижесінде, 1995 жылы «Атамұра» баспасынан қазақ тілінде жарық көрді. Бұл басылым тәуелсіз Қазақстан тарихындағы Абай мұрасын түгендеуге бағытталған алғашқы ауқымды қадамдардың бірі саналады.

## Мазмұны
Энциклопедияның мазмұны абайтану ғылымының барлық қырларын қамтиды. Онда ақынның төл шығармаларына, аудармаларына, әлемге әйгілі қара сөздері мен тарихи-зерттеу мақалаларына ғылыми тұрғыда жан-жақты талдау жасалған. Кітапта ұлы ойшылдың дүниетанымына ерекше назар аударылып, оның философиялық, әлеуметтік, діни, психологиялық, педагогикалық, сондай-ақ экономикалық, этикалық және эстетикалық көзқарастары кеңінен ашылған.

Сонымен қатар, жинақта Абайдың өмірбаянына қатысты құнды деректер топтастырылған:
* Ақынның өскен ортасы, ата-тегі және ұрпақтары;
* Ұстаздары мен шәкірттері;
* Шығармаларында кездесетін жер-су атаулары мен тарихи тұлғалардың есімдері.

Басылымда ақын мұрасын зерттеу тарихы да назардан тыс қалмаған. Абай шығармалары бойынша күрделі зерттеулер жүргізген ғалымдар, оның өлеңдерін өзге тілдерге аударған шетелдік қаламгерлер туралы мәліметтер берілген. Ақынның әр жылдары жарық көрген кітаптары мен ол туралы жазылған жекелеген ғылыми еңбектерге қысқаша анықтамалық шолу жасалған.

## Бас редакциялық алқа
Күрделі еңбекті әзірлеуге Қазақстанның жетекші ғалымдары, белгілі абайтанушылар және шетелдік авторлар атсалысты. Энциклопедияның ғылыми құндылығы мен сапасы мемлекет тарапынан жоғары бағаланды.  

### Редакциялық алқа мүшелері
# Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғалиев – Бас редактор 
# Айтмұхамед Абдуллаұлы Абдулин
# Жабайхан Мүбәрәкұлы Әбділдин
# Мұхтар Әлиұлы Әлиев
# Вениамин Михайлович Әмірбаев
# Түймебай Әшімбайұлы Әшімбаев
# Мұрат Тәжі-Мұратұлы Баймаханов
# Иса Омарұлы Байтулин
# Еділ Ерғожаұлы Ерғожин
# Болат Ахметұлы Жұбанов
# Салық Зиманұлы Зиманов
# Нұрғали Көбенқұлов – жауапты хатшы
# Зейнолла Қабдолұлы Қабдолов
# Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдаров
# Манаш Қабашұлы Қозыбаев
# Аманжол Қошанұлы Қошанов
# Зейнолла Молдахметұлы Молдахметов
# Шерхан Мұртаза
# Сағадат Қожахметұлы Нұрмағамбетов
# Владимир Николаевич Околович
# Еркеғали Рахмадиұлы Рахмадиев
# Кенжеғали Әбенұлы Сағадиев
# Әбу Сәрсенбаев
# Райымбек Ноғайбайұлы Сейтметов
# Ермек Бекмұхамедұлы Серкебаев
# Олжас Омарұлы Сүлейменов
# Жақау Дүйсенғалиұлы Сыдықов
# Қанафия Темірболатұлы Телжанов
# Байұзақ Алпысбайұлы Төлепбаев
# Ибрагим Хасенұлы Хасенов – Бас редактордың орынбасары

## Марапаттар
1996 жылы аталмыш еңбектің авторлары мен шығарушылар тобына, атап айтқанда З. Ахметов, М. Мырзахметов, Р. Сыздықова және М. Құл-Мұхаммедке Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығы берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақша энциклопедиялар
Санат:Абайтану
Есіл ауданы

*Есіл ауданы — Ақмола облысының құрамындағы әкімшілік бірлік
*Есіл ауданы — Астана қаласының әкімшілік бірлігі
*Есіл ауданы — Солтүстік Қазақстан облысының құрамындағы әкімшілік бірлік
Тұлан Әбдуәлиев

** Тұлан Әбдуәлиев** (4.5. 1928 ж. т., Шымкент) – ғалым, техника ғылым докторы (1987), профессор (1988). Шымкент химия-технология инcтитутын бітірген (1952). 1952 – 57 ж. Ашхабад шыны комбинатында кезекші инженер, цех бастығының орынбасары, цех бастығы, 1957 – 95 ж. Оңтүстік Қазақстан техникалық университетінде ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі. 1995 – 2003 ж. силикаттар технологиясы кафедрасының профессоры. «Ерен еңбегі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен, Түркістан облысы мәслихатының құрмет грамотасымен марапатталған. 260 ғылым еңбектің, оның ішінде 3 монографияның, 11 оқулықтың авторы.
## Сілтемелер
Әбдуәлі Асқар Бегәділұлы

**Әбдуәлі Асқар Бегәділұлы** (3.1.1953 ж.т., Жамбыл облысы Байзақ ауданы Диқан) – тарих ғыл. докт. (2006). 

ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) тарих ф-ті (1979) мен аспирантурасын (1988) бітірген. Халықар. қазақ-түрік ун-тінің, Тараз ин-тының директоры (2002). Ә-нің ғыл. жұмысының негізгі бағыты – 18–19 ғ-лардағы Оңтүстік Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстардың жекелеген тұстары мен тұлғаларына қазіргі заман талаптарына сай тарихи бағасын беру мәселелері. Ол 100-ден астам ғыл. мақала мен зерттеу кітаптарының авторы. 
## Шығармалары
* Қазақстан–Хиуа хандығы қарым-қатынастары (18–19 ғасырлар), А., 2002;
* Көне Тараз, Тараз, 2002.]
## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Ибор

**Ибор** - Қараторғай өзенінің оң жағалауындағы қыстау. Қостанай облысы, Амангелді ауданы, Жаңақала ауылының солтүстігінде 2 километр жерде орналасқан. 

Шығыс бөлігінен Үлкен Сабасалды өзені ағып өтеді. Маңында **Қараторғай**, **Шеңбер**, **Әбіш қыстаулары** бар. Өзен арналарының бойындағы жыралардың биіктігі 5 – 10 метр. Жайылым жерінің шөбі шүйгін, мал шаруашылығына пайдалануға қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы қыстаулары
Санат:Амангелді ауданы географиясы
Ибрайша

**Ибрайша**-Шығыс Қазақстан облысының Абай ауданындағы қыстау. Абайдың Жидебайдағы қонысының солтүстік-батысында, аудан орталығы Қарауыл ауылынан солтүстікке қарай 22 км жерде орналасқан. Солтүстік-шығысында Бақшоқы тұзды көлі, батысында Қараадыр таулары бар. Ибрайша алабы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Ибрагим

**Ибрагим**-Нарын құмының орта бөлігіндегі қыстау. Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Көктерек ауылының оңтүстік-батысында 12 км жерде.Қыстау төбелі-жалды құмдардың арасында орналасқан. Шығысын үлкен аумақты сор алқабы алып жатыр. Маңында Қашар, Жаманқара, Шалабай, тағы басқа қыстаулар бар. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Иванов жотасы

**Иванов** – Кенді Алтайдың батысындағы  Үлбі мен Үбі жоталарының аралығындағы жота.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы жерінде. Басты бөлігі Риддер қалалық әкімдігіне қарасты аумаққа кіреді. Үлбі және Кіші Үлбі өзендерінің суайрығы. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Абсолюттік биіктігі 2775 м. Геологиялық құрылымы құмтас, әктас, қристалдық тау жыныстарынан түзілген. 

## Климаты
Климаты батыс жағында жатқан өңірлерге қарағанда ылғалды келеді. Қаңтардың орташа температурасы –22 – 24°С, шілдеде 18-20°С, биіктеген сайын 10-12°С-қа төмендейді. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 1500 мм. 

## Өсімдігі
Жотаның төменгі беткейіндегі күңгірт қоңыр және қара топырағында шырша, қарағай, қайың, көктерек аралас орман өседі. Атырабы шабындық және жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Риддер қалалық әкімдігі таулары
Санат:Алтай
Ивановский белок

**Ивановский белок** – Иванов жотасының орта бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Риддер қалалық әкімдігі аумағына қарасты жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 2099 м. Үлбі мен Громотуха суайрығында.

## Геологиялық құрылымы
Құрылымы құмтас, әктас, кристалдық тау жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Тау ендік бағытта созылып жатыр. Солтүстік беткейінен Үлбі өзенінің көптеген салалары бастау алады. Оңтүстік беткейінде Россыпной белок, Проходной белок жоталарымен шектеседі.

## Өсімдігі
Тауалды күңгірт қоңыр топырағында далаға тән өсімдіктер тараған. Жоғарғы белдеуде шырша, қарағай, қайың, көктерек аралас орман өседі. Етегі – шөбі шүйгін жайылым.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтеме
*Пик Ворошилова или Выше-Ивановский Белок

Санат:Риддер қалалық әкімдігі таулары
Избушка

**Избушка** Шығыс Қазақстан облысы. Аягөз ауданы аумағындағы қыстау. Аудандағы Шынқожа ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жерде, Балта тауының солтүстік-шығыс етегінде орналасқан. Қыстаудың жанынан Шәумен өзенінің саласы ағып өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Абай планетасы

**Абай планетасы** – Күн жүйесіндегі шағын планета. Марс пен Юпитер планеталары аралығында қозғалады. Оны украиндық астроном Н.С. Черных ашып (1979 жылы), Абай есімін берген. Халықараралық планеталарды зерттеу орталығы Абай планетасын 4466-планета ретінде тіркеп, каталогқа енгізді. Абай планетасы Күнді әр бес жылда төрт күнде бір айналып шығады. Ол аспанда тәулігіне 0,19540629 градусқа ығысады. Үлкен жарты осінің мөлшері 0,0279154 астрономиялық бірлікке тең. Орбитасының эксцентриситеті 0,0279154 градус.

## Сілтемелер
* Марс  
* Юпитер  
* Орбита
## Дереккөздер


Санат:Ғаламшарлар
Изенді

**Изенді** – Абай облысы Аягөз ауданы Бидайық ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 22 км жерде орналасқан қыстау. Қыстаудың солтүстігінде салыстырмалы биіктігі 54 м болатын төбе орналасқан. Батыс бөлігінен Бақанас өзені ағып өтеді. Өзен аңғарында Кенжеқора, Тілеутай қыстаулары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қыстаулар
Гагарин мұздығы

**Гагарин мұздығы** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Сарқан өзені алабындағы Ақшығанақ өзенінің бастауында орналасқан. Мұздыққа тұңғыш ғарышкер Ю.А. Гагариннің есімі берілген.

## Аумағы, жер бедері
Аумағы 4,9 км2, ұзындығы 4,4 км, көлемі 0,36 км3, орташа қалыңдығы 70 м. Мұз қар (фирн) сызығы 3700 м биіктікте өтеді. Орталық моренамен екіге бөлінген мұздық етегі 3140 м биіктікте аяқталады. Мұзтанудың тік бағыттағы биіктігі 1090 м. Мұздықты Гагарин шыңы (абсолюттік биіктігі 4232 м) екіге бөледі, шығыс бөлігі батыс бөлігінен екі еседей үлкен. Аумағы жылына 10 км жылдамдықпен шегініп (кеміп) келеді. 

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Ибраш

**Ибраш** - Каспий маңы ойпатындағы қыстау. Атырау облысы Исатай ауданында орналасқан. Қосдәулет құмының солтүстігінде, теңіз деңгейінен 5 м төмен жатыр. Маңында Ибрагим, Тұсбатыр, т.б. қыстаулар бар. Оңтүстігінде Жардым, Үшқұдық құдықтарымен Танаш, Рысқали жайлаулары орналасқан. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қыстаулар
Санат:Атырау облысы қыстаулары
Санат:Исатай ауданы географиясы
Газ кені

**Газ кені** – *жер бетінің нақты бөлігі мен қойнаудағы бірыңғай құрылымдық тұтастыққа сәйкесетін [[газ]] иірімдерінің жиынтығы.* Бір пласты және көп пласты болып келеді. Көп пласты кеннің қимасында әр түрлі тереңдікте бірінен соң бірі орналасқан бірнеше газ иірімі бір алаңды алып жатады. Бір кеннің өзінде түрліше типтегі иірімдер, газдық жапсарлары жаралу тегі өзгеше коллекторлардан құрылуы мүмкін. Кендер әр горизонтқа бұрғыланған ұңғымалармен бөлек-бөлек немесе барлық горизонттарды ашқан ұңғымамен қысымды ұстамай, табиғи режимде пайдаланылады. Нағыз Г. к. 94 – 99% метаннан, болмашы мөлшерде этан мен пропаннан тұрады. Табиғи газ әлемдік энергетик. рынокта тұрақты ұстанымдарына жетті, себебі, ол экон. тиімді және экол. таза энергия тасымалдағыш болып табылады. Табиғи газ ресурстарын 68,1%-ға өз елімізде шығарылғанымен және 24,1% ТМД елдерінен импортымен қамтамасыз етілді. Табиғи газ импортын Ресей (табиғи газ импортының жалпы көлемінен 54,9%, 6390,9 млн. м3), Өзбекстан (28,9% немесе 3372 млн. м3) және Түркіменстан (16,2% немесе 1888,9 млн. м3) жүзеге асырады. Республикада газ саласының дамуындағы маңызды кезең – бұл Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орнын игеру болып табылады. Қазіргі уақытта республикада төрт газ өңдеу з-ттары (ГӨЗ) жұмыс істейді. Олар Қазақ ГӨЗ (Жаңаөзен қ.), Теңіз ГӨЗ (Теңіз кен орны), Жаңажол ГӨЗ, Қарашығанақ өңдеу кешені (Қарашығанақ кен орны). Газды тиімді пайдалану мақсатында газтурбиналық электр ст-ларының құрылысы аяқталды.

## Дереккөздер


Санат:Кен орындар
Санат:Геология
Әбдіжалил баб

**Әбдіжәлил баб**  —  *[[Әли Абу Тәліп]]тің* (Әзірет Әлінің) жетінші ұрпағы, Хазірет имам Хұсайын әулетінен. 8 ғасырдың 2-жартысында Йеменде патшалық құрған.

Сол заманда бауыры Ысқақ бабпен бірге, 150 000 әскермен дін жолындағы жорыққа аттанады. Шам қаласынан Бағдатқа, Исфаханға, одан Мазандеран, Серахс, Балх, Бұхара, Шахрисябзь, Самарқан, Өзгент және Ош шаһарларына келеді. Екі ықылымды бағындырған арабтар Ферғанаға жеткен соң, мұндағы жұртты түгел исламға мойынсұндырып, енді үш бағытқа бөлінеді: бірі Қашқар мен Жаркентке, 2-сі Сырдың сол жағасымен Жетікентке және Отырарға (8 ғасырда Отырар Сырдың сол жағында болғаны туралы бірден-бір мәліметсіз), ал 3-сі Сырдың оң жағасымен Шаш (Ташкент) және Исфиджап (Сайрам) шаһарларына қарай аттанады. Әбдіжәлил баб Сырдың сол жағымен жүретін 2-бағытқа, Ысқақ баб 3-бағытқа басшылық етеді. 

Әбдіжәлил баб Ходжендті (Сырдың өзгенті немесе Қырғыз өзгент) қоршау кезінде қаза болады. Мұны естіген бауыры Ысқақ баб әскерімен келеді де Ходжентті алып, Өтеміс ханды өлтіреді. Тұрғындарына мұсылмандықты қабылдатады. Аңыз бойынша оның лақап аты Хорасан екен. Хорасан аталуына себеп болған жәйт: шешек шыққан жанның үстінен аттаса — ауру көп ұзамай сауығып кететін көрінеді.Хорасан ата (Әбдіжәлил баб) мен оның ұлы Хұсайын баба (Хұсайын Ғази) зираттары Сырдың ежелгі Баршындария алабы, өгіз жылғасы деген ескі арна бойында (қазіргі Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы Задария ұжымшары маңында) жатыр. Әбдіжәлил баб зираты басына кезінде күмбез тұрғызылып, уақыт өте ол бұзылған соң, 11–12 ғасырлар шамасында шикі қыштан қайта көтерген. Бүгінгі күнге жетіп тұрған қос күмбезді мавзолей 14 ғасырдың соңында салынған. Ғимарат төрткүл пішінде. Екі бөлмеден тұрады. Негізгі фасады мен үлкен бөлме есігі шығысқа, кіші бөлме есігі оңт-ке қараған. Үлкенінде Әбдіжәлил баб (Хорасан ата), кішісінде ұлы Хұсайын жерленген. Бөлмелердің үстінен қос белдеулетіп алты қырлы барабандар өрілген де, олардың үстінен күмбездер шығарылған. Кірпіш үлгілері осы маңдағы өзгент, Сығанақ секілді көне шаһарлар жұртынан, Мейрамтөбе, Аққорған қамалдары орындарынан ұшырасады. Әбдіжәлил баб пен оның ұлы Хұсайын баба жатқан жер “Хорасан әулие” аталып, бірнеше ғасырдан бері зиярат ету орнына айналып келеді. Олар жайлы ел аузында таңғажайып аңыздар сақталған. Алматы облысы Жамбыл ауданы жерінде Хорасан ата намаз оқыған және сол кісінің қасиетімен ашылған бұлақ көзі бар.

## Дереккөздер


Санат:Мұхаммед жанұясы
Санат:Йемен патшалары
Санат:Жаңақорған ауданында қайтыс болғандар
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Бағлан Қапарқызы Әбдіғұлова

**Бағлан Қапарқызы Әбдіғұлова** (4.5.1955 жылы туған, Алматы облысы Талғар ауданы Бірлік ауылы) – педагогика ғылымдарының докторы (2005).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1977, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* ҚазҰПУ-да оқытушы.
* 2004 жылы «Жалпы білім беретін мектепте Қазақстан тарихын оқытудың дидактикалық негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.
* Әбдіғұлова 80 ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер

Санат:4 мамырда туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Талғар ауданында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық педагогика университетінің оқытушылары
Нұрлан Әбдіқалиев

**Нұрлан Әбдіқалиев ** (4.10. 1951 жылы туған, Жамбыл облысы Байзақ ауданы Жаңатұрмыс аулы) – медициналық ғылым докторы (1999). Алматы мемлекетік медицина институтын (1978, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1979–1993 жылы. Қазақ кардиология ғылыми-зертеу институтының кіші ғылыми қызметкері, кардиология тәжірибелік лаборатория меңгерушісі, 1993–1995 жылы Қазақстан Республикасынын Денсаулық сақтау министрілігінде Ғылым және жаңа технологиялар басқармасы бастығының орынбасары, 1995–1999 жылы Ғылыми, білім беру мен кадрлар басқармасы бастығының орынбасары, бастығы, Қазақстан Республикасынын Денсаулық сақтау министрі (1999), Қоғамдық денсаулық сақтау жоғары мектебінің проректоры қызметтерін атқарды. Әбдіқалиев 70 ғылыми мақаланың, 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1951 жылы туғандар
Қанат Әбдіқұлов

**Қанат Әбдіқұлов ** (22.6.1952, Түркістан облысы Түлкібас ауданы Рысқұлов аулы – 2002, Алматы қаласы) – медициналық ғылым докторы (1992),профессор Алматы мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1975–1983 жылы Жамбыл қалалық тез жәрдем ауруханасында, Қазақстан ғылым академиясының Хирургия институтында хирург, Онкология және радиология институтында аға ғылыми қызметкер, 1983–1992 жылы Мәскеудегі Орталық дәрігерлер білімін жетілдіру институты мен Бүкілодақтық онколгия ғылыми орталықта қызметтер атқарды. 1992 жылы Қазақ ұлттық медицина унверситетіндепрофессор,1995–2000 жылы Алматы облысы клиникалық ауруханасында хирургия бөлімінің меңгерушісі, бас хирург,2000 жылдан Алматы көп салалы клиникалық ауруханасында директор. Ол 120-дан аса ғылыми жұмыстың, 4 монографияның, 5 өнертапқыштық және 4 рационализаторлық ұсыныстың авторы. «Құрмет». орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Патима Жақсылыққызы Әбдіқұлова

**Патима Жақсылыққызы Әбдіқұлова ** (19.11.1950 жылы туған, Жамбыл облысы, қазіргі Жамбыл ауданы Ерназар ауылы) – экономикалық ғылыми докторы (2006). 

Алматы мемлекеттік аул шаруашылық институтын (1974, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) және Қазақ экономикалық университетінің докторантурасын (2002) бітірген. Қазақ аул шаруашылық экономикасын ұйымдастыру ғылыми-зертеулер институтында лаборант, аға лаборант, ғылыми қызметкер, аспирант, аға ғылыми қызметкер (1974–1991), Алматы зоотех.-малдәрігерлік институтында (1991–1996), Жетісу мемлекетік университетінде (1997–1999), Қазақ ұлттық аграрлық университетінде (1996–1997) қызметтер атқарды. 2002 жылдан Қазақ ұлттық аграрлық университетінде оқытушы. 

Әбдіқұлов 65-ке жуық ғылыми еңбектің, 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Әбсаттар Әбдіқұлұлы

**Әбсаттар Әбдіқұлұлы** (1943, Қарағанды облысы. Жаңаарқа ауданы – 2002) – медицина ғылымдарының докторы (1995). 

Қарағанды мемлекетік медицина университетін (1969, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 1971–1974 жылы КСРО Медицина ғылыми академиясының Қазақ бөлімшесі Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар институтында аспирант, 1975 жылы аға ғылыми қызметкер, 1985 жылы Қазақстан Республикасынын Ғылым Акедамеясының Физиология және еңбек гигиенасы институтында зертхана меңгерушісі болып қызмет атқарды. Әбдіқұлұлы 36-дан аса ғылыми еңбек пен монографиялардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары