open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ерген Сартаев

**Ерген Сартаев** (1947 жылы туған, Қазығұрт ауданы, Тесіктөбе ауылы) – ауыл шаруашылығы маманы. 

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.
* Алматы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1967). 
* Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтында ғылым қызметкер. 1979 жылдан мал азығын дайындау жөнінде шет ел мамандарымен тұрақты ғылым мақсаттағы кездесулерге қатынасып келеді.
* Қазақ КСР Мемлекеттік  сыйлығының иегері (1987).

## Дереккөздер

Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ қаракөл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Жасқайрат (Қызылқоға ауданы)

**Жасқайрат** — Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы ауыл, Ойыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
нобай|солға|200px|Ауылдың түнгі көрінісі
Аудан орталығы — Миялы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде, Тайсойған құмынан ағып өтетін Ойыл өзенінің жайылмасы бойындағы ұсақ көлдердің солтүстік жағасында, шөлейт белдемде орналасқан. Тұрғындары аудан орталығымен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылдардың бас кезінде ауыл шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1963 жылы ұсақ ұжымшарлар негізінде құрылған “Қызылту” қаракөл қой кеңшарының орталығына айналды. Оның негізінде 1998 жылдан “Жасқайрат” акционерлік қоғамы, 4 шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 1722 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1937 адам (979 ер адам және 958 әйел адам) болса, 2009 жылы 2135 адамды (1119 ер адам және 1016 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2137 адамды (1131 ер адам және 1006 әйел адам) құрады.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
нобай|солға|200px|Мектеп
* Ш.Т. Еркінов атындағы орта мектеп — 1928 жылы Жасқайрат ауылының Орлыкөл елді мекенінде төрт сыныптық болып ашылған. 1933 жылы Орлыкөл орта мектебі салынып, төртжылдық мектеп болып құрылған. 1952 жылы Жасқайрат орталығында үш мектеп біріктіріліп, Орлыкөл жеті жылдық мектебі болып құрылды. 1959 жылы жаңа он екі бөлмелі мектеп салынды. 1959-1960 оқу жылы орта мектеп болып құрылды. Мектепте қазіргі Жангелдин, Комсомол, Тасшағыл, Қарабау елді мекендерінің балалары жинақталып оқытылған. 1977 жылы 8 маусымда Қазақ ССР Министрлер Советінің №292 қаулысы бойынша  мектепке «Даңқ» орденінің толық кавалері Шүкір Таңатарұлы Еркіновтың есімі берілді. 1980 жылы жаңа типті 2 қатарлы мектеп салынып берілді.
* «Өрімтал» бөбекжай-балабақшасы
* Дәрігерлік амбулатория
* «Шалқыма» мәдениет үйі

## Елді мекендегі көшелер
нобай|оңға|200px|Тәуелсіздік көшесі
* Базарбай Стамғазиев көшесі
* Бағытжан Қасаев көшесі
* Досымбай Кеңесов көшесі
* Қамиса Қарасартова көшесі
* Мырзақұл Сартов көшесі
* Сәуірбай Қалекенов көшесі
* Сисенғали Құлтаев көшесі
* Тәуелсіздік көшесі
* Тілеген Қайырбаев көшесі
* Халел Досмұхамедов көшесі
* Шүкір Еркінов көшесі
* Ығылман Шөреков көшесі

## Ауыл көріністері

## Дереккөздер

 

Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері
Жаппар Балқыбеков

**Жаппар Балқыбеков** (15 шілде 1939 – 6 наурыз 1999, Қазығұрт ауданы, Қызыл дала ауылы) — белгілі шопан, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1975), Мемлекеттік сыйлық лауреаты. Еңбек жолын 1954 жылы көмекші шопан болып бастады. 1960 жылдан өмірінің соңына дейін «Күйік» кеңшарында шопан болып еңбек етті. 1970 жылы қарамағындағы әр жүз саулықтан 170, 1977 жылы 175-тен қозы алған.  
## Дереккөздер

Санат: Тұлғалар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Юрий Николаевич Пак

**Юрий Николаевич Пак** (1942 жылы туған) – *техника ғылымының докторы* (**1989**), *профессор* (**1991**). 
* **1967 ж.** Томск политехникалық институтын бітірген. 
* **1967–1972 ж.** Қарағанды базалық изотоп лабораториясында *инженер, аға инженер, жетекші конструктор* 
* **1975–1994 ж.**қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінде *аға ғылым қызметкер*, *аға оқытушы*, *[[доцент]]*, *кафедра меңгерушісі*  болған. 
* **1994 ж.** сол университетте оқу-әдістемелік жұмыстар жөніндегі проректор қызметін атқарады..  
## Ғылыми еңбектер
200-ден астам ғылыми жарияланым мен 5 монографияның авторы.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Тебегенов Сұлтанбек

**Тебегенов Сұлтанбек** (*1956 жылы туылғае, [[Қызылорда облысы]], [[Жалағаш ауданы]] [[Мырзабай ахун]] ауылы*) – ғалым, тех. ғыл. докт., проф. Жамбыл гидромелиорац.-құрылыс ин-тын бітірген (1980). 1980–2003 ж. Қызылорда пед. ин-тында (Қорқыт ата атынд. Қызылорда мемл. ун-ті) оқытушы, кафедра меңгерушісі, ф-т деканы қызметтерін атқарған. 2003 жылдан «Қызылорда су шаруашылығы» мемл. кәсіпорнының директоры. Ғыл. еңбектері Арал-Сырдария аймағы су қорларын болжау әдістері және өзен алаптарындағы геоэкология. жүйелерін ескеріп, су қорларын тиімді пайдалану іс-шараларына арналған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Профессорлар
Әбдуәлі Балғынбеков

**Әбдуәлі Балғынбеков** (1932 жылы туған, Арыс қаласы) – Социолисттік Еңбек Ері (17.10.1985).

Қоңырат тайпасының Құлшығаш руынан шыққан.

1949 – 1952 жылдары Арыс-1 станциясында вагон депосының слесарі, 1952 – 1955 жылдары Кеңес Армиясы қатарында болды. 1955 – 1957 жылдары поезд құрастырушының көмекшісі, 1957 жылдан Арыс-1 станциясында поезд құрастырушы болып қызмет атқарды. 2 мәрте Ленин, *«Құрмет белгісі»* ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Сілтеме
 
* Мы гордимся 

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Верден шарты

ВЕРДЕН ШАРТЫ — Франктер мемлекетінің үшке бөлінуі жөніндегі келісім. 843 ж. император  Ұлы Карлдың үш немересі (Лотарь,Людовик, Карл) Верден (Verdun) қ-нда империяны бөлісу жөнінде өзара шарт жасасты. Лотарь өзіне император атағын сақтай отырып,Италияға және Рейн мен Рона өзендеріне дейінгі жерлерге ие болды. Людовик Рейннің шығыс жағалауындағы жерлерге билік жүргізіп,Шығыс Франк корольдігін құрды.Карл Рейн өз-нің батыс жағына қожалық етіп, Батыс Франк корольдігінің негізін қалады. Франктер империясының В. ш. бойынша бөлінуі БатысЕуропадағы 3 ірі халықтың (француз, неміс,итальян) табиғи шекараларына сәйкес келгендіктен, қазіргі Германия,Франция,Италия мемлекеттерінің негізі қаланды.

## Дереккөздер


Санат:Астрономия
Балтакөл

**Балтакөл** — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, Балтакөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 100 км-дей жерде, Сырдария өзенінің сол жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1964 жылдан қаракөл қойын өсіретін «Балтакөл» кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Балтакөлде және округке қарасты Көлқұдық ауылында шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Балтакөлде орта мектеп, кітапхана, балабақша, емхана, т.б. мекемелер бар..

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Семен Михайлович Пак

**Семен Михайлович Пак** (23.10. 1927 жылы туған, Ресей, Хабаровск өлкесі, Лазо ауданы Александро-Михайловка селосы.) – *биология ғылымының доктор* (1974). 
* **1952** Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (қазіргі *Қазақ ұлттық аграрлық университеті*) 
* **1957** Қазақстан Ғылым Академиясының аспирантурасын (1957) бітірген. 
* **1957–1982** Қазақстан Ғылым Академиясының Зоология институтында *кіші, аға ғылым қызметкер*, *лаборатория меңгерушісі* қызметтерін  атқарған.. 
## Ғылыми еңбектер
«*Токсоплазмы и токсоплазмоз птиц в Казахстане*» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылым еңбектері **протозоолия** мәселелеріне арналған.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Мариана аралдары

400 px|right|thumb|Мариана аралдары картаның оң жағындағы, Филиппин теңізінің шығыс жағында

**Мариана аралдары** (*Marіanas lslands*) — Тынық мұхиттың орталық бөлігінің батысындағы Микронезия аралдар тобына кіреді. Аумағы *1,1 мың км²*. **15 ірі** (Гуам, Рота, Сайпан, т.б.) және** бірнеше ұсақ аралдар мен рифтерден** тұрады. М. а-ның **солт. тармағы — жанартаулық** (биікт. 965 м), **оңт. — маржанды және жанартаулық** аралдардан тұрады. Мұнда фосфорит, күкірт, темір және марганец, т.б. кен орындары барланған. **[[Климат]]ы тропиктік пассаттық**. Жылдық жауын-шашын мөлш. *1800 — 2100 мм*. Ылғалдың мол түсетін кезі** шілде — қазан айлары**. Тайфундар, жел сілкіну жиі болып тұрады. Ылғалды тропиктік **[[орман]]дар** (желге қараған беткейлерінде) және **[[саванна]]лар** кездеседі. **Қант қамысы, кокос пальмасы, банан, мақта, цитрустық дақылдар** плантациялары бар. **Мал ш., жер өңдеу, балық аулау** **кәсібі** жақсы дамыған. Негізгі айлағы — **[[Аганья]]** (Гуам аралы). М. а-н **1521 ж.** Ф.Магеллан ашқан. **Испан королі Филипп ІV-нің әйелінің құрметіне аталған.**

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:АҚШ аралдары
Төленов Маккам

**Төленов Маккам** (28 Тамыз 1933 жылы туған, Түркістан облысы Төле би ауданы Георгиевка (қазіргі Көксаяқ) ауылы) – медицина ғылымының докторы (1980), профессор (1991).

## Қысқаша өмірбаяны:
1955 жылы Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық мединалық университеті) бітірген. 
1955–1957 жылдары ауруханада дәрігер. 
1957–1959 жылдары Алматы мемлекеттік медицина институтында ординатор. 
1959–1976 жылдары Хирургия институтында ғылыми қызметкер.
1976–1981 жылдары КСРО Медициналық ғылымдар академиясында бөлім меңгерушісі.
1981–1996 жылдары Қазақ кардиология ғылыми-зерттеу институтында директордың орынбасары.
1996 жылдан бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.

150-ден астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер:
Тоқтас (өзен)

**Тоқтас**, *Тоқташ* – Шу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Меркі, Шу аудандары жерімен ағады.  

## Бастауы
Қырғыз Алатауының мұздықтарынан бастау алады. Қырғызстанда Шоққайыңды, Қарабалта деп аталады. Төменде Тасөткел бөгеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Өзеннің жалпы ұзындығы 115 км, Қазақстан аумығындағы ұзындығы 32 км, су жиналатын алабының аумағы 660 км2. Жоғарғы және орталық арнасы тік жарқабақты, терең шатқалдардан тұрады. Тау алды жазығына (Шу аңғарына) шыққаннан кейін аңғары кеңейеді. Қар, мұздық, жер асты суларымен толығады. Желтоқсан – ақпан айларында суы қатады. Өзен жағалауы шабындық. Суы аудан шаруашылықтарының егістігіне пайдаланылады. 
 
## Дереккөздер
 

Санат:Меркі ауданы өзендері
Санат:Қырғызстан өзендері
Санат:Шу су алабы
Санат:Шу ауданы өзендері
Охлократия

**Охлократия** ( – тобыр, қара бұқара, *kratos* – билік) – грек ойшылдарының еңбектерінде кездесетін басқару нысаны; билік жауапсыз популистердің, демагогтардың қолында шоғырланатын, саяси экстремизм түрінде, халық топтарының, тобырдың деструктивті әрекеттерінде, үкіметке, парламентке ультиматум қоюдан, мемлекеттік мекемелерді басып алу, өрт қою, диверсиямен байланысты санасыз акциялардан көрінетін демократияның шектен тыс тұрпайы түрі.

Аристотельдің еңбегінде Афинадағы 400-діктің билігі тобыр үстемдігі деп аталады. Себебі сол уақыттарда ақсүйектер биліктен шеттетілді, ал лауазымды қызметтерге қабілетке қарай емес, жеребе арқылы тағайындалды. Жаңа заман тарихында бұл ұғым Ұлы француз төңкерісінің кейбір кезеңдері мен Париж Коммунасы кезіндегі мемл. құрылысты сипаттауда қолданылды. Ол кездерде Францияның негізгі лауазымды қызметкерлерін даурыққан тобыр сайлады. Өз табиғатында охлократия ескі мемл. құрылыс құлап, жаңа тәртіп орнағанға дейін уақытша орын алатын өтпелі басқару нысаны болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Санат:Мемлекет түрлері
Алла Михайловна Пак

**Алла Михайловна Пак** (8.11. 1934 жылы туған, Ресей, Приморье өлкесі, Ханка ауданы Камень-Рыболов с.) – *химия  ғылымының докторы* (1985). 
***1957 ж. ** ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
***1964 ж.** аспирантурасын бітірген. 
***1966–1969 ж.** Қазақстан Ғылым Академиясының Хим. институтында *аға инжер*, *кіші, аға ғылым қызметкер* болған. 
***1969 жылдан** Қазақстан Ғылым Академиясының *Органикалық катализ және электрхимиялық институты*нда аға ғылым қызметкер болып жұмыс істеген..  
## Ғылыми еңбектер
*Негізгі ғылыми еңбектері органикалық катализ мәселелеріне арналған. 
*9 авторлық куәлігі бар.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан химиктері
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Нұрғали Сарыбеков

**Нұрғали Сарыбеков** (*[[1934]], [[Түркістан облысы]] [[Түлкібас ауданы]] [[Жыланды (Түркістан облысы)|Жыланды]] ауылы) – [[ғалым]], ұстаз, педагогика ғылымының докторы ([[1994]]*), профессор (1996), Халықаралық акмеология академиясының академигі 1956 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің география факультетін бітірген. 

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
*1956 – 62 жылы мектеп мұғалімі, оқу ісінің меңгерушісі; 
*1963 – 66 жылы аспирант; 
*1966 – 68 жылы Жамбыл гидромелиорологиялық техникумының оқытушысы; 
*1968 жылы Жамбыл педагогика институтында кафедра меңгерушісі, декан болған. 
*9 ғылым кандидатын дайындап шығарған. 360 ғылыми мақалалары, 6 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Физиотерапия

**Физиотерапия**(гректің physіs – φύσις - табиғат және θεραπεία - емдеу) –
Физиотерапия — табиғи және жасанды түрде жасалынатын физикалық факторлардың физиологиялық пен емдік әсерін тигізетінін зерттейтін және профилактикалық және емдік мақсаттармен оларды пайдалану әдістерін әзірлейтін медицина саласы; физикалық емдеу әдістерінің жиынтығы және олардың қолдануы.

Физиотерапияда электрмен емдеу, сумен емдеу, жылумен емдеу, механикалық әсерін тигізіп емдеу түрлері болады. Физиотерапияның жеке бөлімі болып курортология болып табылады. Осы немесе басқа физикалық фактордың қолдануына негізделген олардың әрқайсысында бірнеше емдеу әдістері бар.

Ең көп әдістер электрмен емдеуге кіреді (электр өңірін, тұрақты, айнымалы, үздіксіз және үзік электр токтарын, айнымалы электмагнитті өңірін қолдануымен бірге әдістер):
#- амплипульстерапия
#- диадинамотерапия
#- гальванизация
#- дәрілік электрофорез
#- электростимуляция
#- флюктуоризация
#- интерференцтерапия ж.б.

Жарықпен емдеуге жарықтың энергиясын, соның ішінде ультракүлгін және инфрақызыл сәулеленулерді қолданатын әдістер кіреді. Су және бальнеологияемдеу әдістері тұзсыз суды, сонымен қатар табиғи және жасанды түрде жасалатын минералды суды қолдануға негізделген. Жылумен емдеуге жылытылған парафинның, озокерит, балшықпен емдеу, құмның, құрғақ ауаның жылуын организмге беріп жылуды қолдануға негізделген әдістер кіреді. Механикалық әсер тигізумен емдеуге ультрадыбыс терапия, вибротерапия, уқалау, мануальді терапия кіреді.
Физиотерапияның қолданылуы физиотерапиялық шаралар перифериялық, аймақтық және орталық қан айналымын жақсартуға, ауруды басуға, ұлпаның трофикасын жақсартуға, бұзылған иммундық үрдістерін реттеу әректтеріне негізделген. Физиотерапияны тынышсыз жағдайларда, ісіп қызару үрдісінде, организм қатты жүдеген кезде, инфекциялық ауру асқынған кезде, туберкулезбен ауырған жағдайларда, қатерлі ісік және оның бар болуына күдіктену жағдайларында, қан аурулары бар кезде, қансырау және қанауға бейім жағдайларда, жүрек ауруларында, аорта және ірі тамырлардың аортасы, орталық жүйке жүйесінің аурулары кезінде қолдануға болмайды. Физикалық факторлардың емдік және профилактикалық қолданылуы физиотерапиялық кабинеттер мен ауруханалардың бөлімшелерінде, емханалар мен басқа емдеу-профилактикалық мекемелерінде, қажет болса ауруханалардың палаталары мен үйде жасалынады.

клиникалық медицинаның табиғи (су, ауа, күн сәулесі, күн шұғыласы) және жасанды (электр тогы, сәуле қуаты, т.б.) факторлардың адам организміне тигізетін әсерін зерттеп, осы факторларды емдеу, аурудан сақтану мақсаттарына қолдану әдістерін іздестіретін бөлімі. 
## Физиотерапияның негізгі салалары:
сумен емдеу
балшықпен емдеу
гелиотерапия

**Сондай-ақ Физиотерапия: **

#электр тогымен емдеу
#ультрадыбыстық терапия
#жылумен емдеу
#курортология
#массажбен тығыз байланысты.

*Физиотерапия* физиканың, биофизиканың, биохимияның, радиотехниканың, электрониканың жетістіктерін пайдаланады.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Физиотерапия
Тоғай

**Тоғай** – шөл және шөлейт аймақтардың жайылма сулы өзен алаптарында өсетін орман. Орталық Азияның Сырдария мен Әмудария, Мургаб, Зерафшан, Вахш, Шу-Іле т.б. өзендер бойында, аралдарда кездеседі. Тоғайдың топырағы хлорлы-сульфатты, тұзды болады. Су жайылған кезде (жылына екі рет) тұнба топырақпен жаңарып отырады. Тоғайда негізінен жиде, тал, шырғанақ, терек, шаған сияқты ағаш түрлері, бұта, аласа бұта түрлері, шөптесін өсімдіктерден эриантус, қамыс, құрақ, қоға, мия, т.б. өседі. Шу-Іле өзендер алабындағы тоғайларда қайың, тал, долана, терек, тамыратпалы ағаштар кездеседі. Тоғай ландшафтары кейде грунт суына жақын төм. жайылма үстіндегі террасаларға да тарайды. Жайылмаларды шаруашылыққа   және өзен суларын егістікке пайдаланудан көптеген өзендердің алаптарында тоғайлар азайған. Тоғайларды жабайы шошқа, тоғай бұғысы, шиебөрілер, қамыс мысықтары, т.б. жабайы аңдар мен құстар мекендейді. Tоғай ағашы құрылыс материалы және отын ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Серік Томанов

**Серік Жапарұлы Томанов** [4.3.1956, Талас ауданы, Сәду Шәкіров ауылы (қазіргі С.Шәкіров атынд. а.) – 07.11.2003, Тараз қаласы] – ақын, журналист. Ысты руынан шыққан.

ҚазМУ-ді бітірген (1989). «Ленин жолы» (қазіргі «Талас тынысы» газетінің редакциясында еңбек жолын бастады. Алғашқы өлеңдері осында жарияланды. 1990 ж. Алматыдағы «Балдырған» журналының редакциясында қызмет істеді. 2000 ж. «Адасып жүрген ақбөкен едім» деп аталатын жыр жинағы жарық көрді. Бұл жинақ оқырман қауымның жылы лебізіне ие болды. Ақынның «Аққулар», «Қызыл көйлек киген қыз», «Сатушы қыз», «Аузынан айдың түскен қыз», «Сезімді қайтем тулаған» атты өлеңдеріне сазгерлер ән жазды.

## Сілтемелер


Санат:Қазақ ақындары
Санат: Өнер
Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты

## Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты
**Павлодар ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты** 1993 ж. 11 қарашада құрылған. 
## Құрамы
Құрамында: 
*егіншілік; 
*селекция және тұқым өсіру; 
*танаптық мал азығын өндіру; 
*шалғындық шөп өсіру;
## Зерттеу жұмыстары
Ертіс аумақтық бөлімдері және радиоизотоптық лаборатория бар. **Зерттеу жұмыстарының нәтижесінде**  *жаздық жұмсақ бидайдың* **3 сорты** және  *еркекшөптің* «**Толағай» сорты** шығарылды. **Селекциялық жұмыстар нәтижесінде** алынған бидайдың **Ертіс-97, Павлодар-93 сорттары** облыстың өзінде және Ақтөбе облысында аудандастырылған. Институт Қазақстанда бірінші рет аңыздық ықтырма жасау немесе дәнді дақылдардың шалғындарын тарау арқылы біртұтас таралған аңыздың негізінде қысқы ылғал жинау бойынша зерттеу жүргізген. Институт Қазақстанның және Ресейдің бірқатар селекциялық мекемелерімен, жүгері мен бидайды жақсартудың халықар. «*СИММИТ*» орт-мен (Мексика) тығыз байланыс орнатқан..  
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Анатолий Васильевич Филатов

**Анатолий Васильевич Филатов**(1942 ж.т.) – техника ғылымының докторы (1993). 
## Биографиясы
Қарағанды политехникалық институтын (1966, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті) бітірген. 
«Қазметаллургқұрылыс» тресінде инженер, шебер, прораб, аға прораб (1966–68), бас инженер орынбасары (1968–82), трестің партия к-тінің хатшысы (1982–87), аға инженер (1987–98) болып жұмыс істеді.

1999 жылдан кафедра меңгерушісі, Құрылыс өндірісі ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметін атқарады.

130 ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Томанның үйі

**Томанның үйі** – 19 – 20 ғасырлардан сақталған сәулеттік ескерткіш. Шикі кірпіштен тұрғызылған, сырты сыланған, әктелген, төбесі темірмен жабылған, ауланың ішіне қарай кейін қосымша салынған бөлмелері бар. Архитектуралық тұрғыдан 20 ғасырдың басына тән классикалық дәстүрлердің элементтері пайдаланылған. Бір қабатты, тікбұрышты, Желтоқсан көшесінің бойымен созыла орналасқан, телімі шойын қоршаумен қоршалған. Қайта құру мен жөндеу жұмыстары (1996 – 1997) үйдің алдыңғы жағын бірсыпыра өзгеріске ұшыратты. Үйдің ішкі ұзын қабырғасы оны екі бөлікке бөліп тұр, оның бірі алдыңғы кіреберіске, екіншісі аулаға бастайды. Салтанатты үлкен бөлмесі де кең аспалы қуыстар арқылы екіге бөлінген. 
*Г. Камалова* 

## Дереккөздер


Санат:Сәулет өнері
Санат:Жамбыл облысы тарих және мәдениет ескерткіштері
Охота теңізі

**Охота теңізі** — Тынық мұхиттың Азия жағалауында. Мұхиттан Камчатка түбегімен, Куриль, Сахалин және Хоккайдо аралдарымен бөлінеді. 
*Аумағы 1,59 млн. км2. 
*Орташа тереңдігі 359 м, 
*Ең терең жері 3521 м. 
*Толысу толқыны үлкен биіктікке көтеріледі, Шантар аралдарының маңында 7 м, Пенжин қолтығында 13 м. 
*Қыста теңіздің көпшілік бөлігі қатады. Судың беткі қабатының температурасы шілде – тамызда оңтүстігінде 9 – 10°С, солтүстігінде 6 – 7°С.
*Тұздылығы 32 – 33‰. 
*Теңіздің кеме қатынасы үшін маңызы зор. 
*Балықтың көптеген түрлері, теңіз шаяны ауланады. 
*Басты порттары: Магадан, Охотск, Корсаков және Солтүстік Курильск.

## Дереккөздер

Санат:Охота теңізі
Санат:Ресей теңіздері
Алексей Тимофеевич Филимонов

**Алексей Тимофеевич Филимонов**(1922 ж.т., Башқортостан, Давлеканова станциясы) – техника ғылымының докторы (1989), профессор (1990). 
## Биографиясы
Криворож тау-кен институтын (1949) бітірген. 
«Кресто-Запад» кенінде (Жезқазған қаласы) бас энергетик, бас механик (1949–54), Жезқазған кен басқармасында бас механик (1954–65), Қазақ политехникалық институтында доцент (1965–78, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті), кафедра меңгерушісі (1978–88);

1990 жылдан профессоры қызметін атқарды.

210 ғылыми жарияланымның, 9 монографияның авторы.

## Дереккөздер:</span>
Тоғанас

**Елді мекендер:**

* Тоғанас — Ақмола облысы Егіндікөл ауданындағы ауыл.
* Тоғанас — Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Тоғанас Бәйтікұлы — батыр, би.
Сайлаукүл Жаппарқызы Барақова

**Сайлаукүл Жаппарқызы Барақова** (16.2.1947 жылы туған, Сарыағаш ауданы) – ұстаз, Қазақстан Республикасы Парламенті сенатының депутаты (1997 – 2002).

* Түркістан педагогикалық училищесін (1964) бітірген.
* Шымкент педагогика институтын (1972) бітірген.
* Алматы партия мектебін (1987) бітірген.
* 1964 – 2004 жылдары Сарыағаш ауданы *«Сырдария»* орта мектебінде мұғалім, аудандық мектеп бөлімінің меңгерушісі, аудандық, облыстық Жастар одағы комитетінің 2-хатшысы, Қазақстан КП Келес ауданы комитетінің, Шымкент қалалық комитетінің хатшысы, 2-хатшысы, Шымкент облыстық халық депутаттары кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыстық әкімшілігінде халыққа білім беру басқармасының бастығы (1992 – 97)
* әкімнің орынбасары – білім беру департаментінің бастығы қызметтерін атқарды.
* 2001 жылдан облыс білім беру департаментінің бастығы. 

*«Құрмет»* орденімен, бірнеше медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Сарыағаш ауданында туғандар
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Астана медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 25 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Қазақ КСР халық ағарту ісінің үздіктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Тоғыз артезиан алабы

**Тоғыз артезиан алабы** Арал т-нің солт-ндегі Үлкен және Кіші Борсық құмдарының аралығында орналасқан жерасты сулы өңір. Алап жалпы қалыңд. 70 – 100 м болатын палеоген құмды шөгінділерінің қойнауында қалыптасқан. Суының арыны күшті болғандықтан кей жерлерде шапшып шығады, бірақ су өнімі аса көп емес. Судың минералд. әр түрлі: алаптың шетінен ортасына, солт-тен оңт-ке қарай және жер бетінен тереңдеген сайын 2 – 5 г/л-ден 20 – 25 г/л-ге дейін өседі. Алаптың оң жақ шетіндегі Кіші Борсық құм шағылдарында судың минералд. 0,6 – 2 г/л болады. Т. а. а-ның табиғи қоры 10 млрд. м3. Артезиан суы әзірше пайдаланылмайды.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Артезиан алабы
Дүйсенқұл Сарықұлұлы Сарықұлов

** Дүйсенқұл Сарықұлұлы Сарықұлов ** (6.7.1906, Отырар ауданы – 1998, Алматы) – қоғам қайраткері, журналист, экономика ғылым докторы, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген гидротехнигі, КСРО-ның еңбек сіңірген гидротехнигі. 

1927 – 32 жылдары комсомол және партия қызметтерінде болды. 1932 – 37 жылдары Мәскеудің Бүкілодақтық өнеркәсіп академиясының гидроэлектрстанса және гидроқұрылыс факултетінде оқыды. 1937 – 39 жылдары Карелиядағы «Сунастрой» (Кондопожск СЭС-і) құрылысының, 1939 – 42 жылдары «Средазгидроэнергопроект» тресінің бастығы, 1942 – 50 жылдары Өзбек КСР Ет-сүт өнеркәсібі министрі, 1950 – 53 жылдары Ташкент облысы Шаххантаур СЭС-і құрылысының бастығы. 1953 – 55 жылдары КСРО Электростансалары министрлгінің энергетика академиясында оқыды. 1955 жылдары Қырғыз КСР-інің Қала және село құрылысы министрінің орынбасары, 1956 – 58 жылдары Қазақ КСР Су шаруашылық министрінің орынбасары, «Казголодностепстрой» тресінің бастығы, 1958 – 63 жылдары Қазақ КСР Су шаруашылық министрі. 1965 жылдан «Казгипроводхоз» ғылым-зерт. институтының директоры. 1974 жылдары одақтық дәрежедегі дербес зейнеткерлікке шықты. 

100-ден астам ғылым еңбектің авторы. 

3 рет Еңбек Қызыл Ту, 2 рет «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Бүкілодақтық ХШЖК-нің қола медалінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:6 шілдеде туғандар
Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Экономика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген гидротехниктері
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген гидротехниктері
Санат:Бүкілодақтық өнеркәсіп академиясы түлектері
Санат:Өзбекстан министрлері
Санат:КСРО Электростансалары министірлгінің энергетика академиясы түлектері
Санат:Қазақ КСР су шаруашылығы министрлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі қола медалінің иегерлері
Тоғызбаев

**Тоғызбаев Әбен** (1939 ж. т., Жалағаш ауданы Жаңаталап а.) – еңбек ардагері. ғ1 «Жақаевшы» еңбек аттестатын Ы.Жақаевтың өз қолынан алған (1964). Орта мектепті бітірген соң Қармақшы ауданы қазіргі Тұрмағамбет ақын а-нда құрылыста істеп, 1962 жылдан күріш өсірумен айналысты. 1964 ж. күріштің әр гектарынан 68 ц өнім алды. 1962 – 69 ж. Бүкілодақтық а. ш. көрмесінің қола, күміс, алтын медальдарын иеленді. Ленин орденімен (1964) және Қазақ КСР-інің Құрмет грамотасымен (1968) марапатталған. Тоғызбаевтың есімі Қазақстанның «Алтын кітабына» жазылған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Сарыжылға (өзен)

**Сарыжылға ** – Сырдария алабындағы Құркелестің оң саласы.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Келес ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 103 км.

## Бастауы
Сарыжылға Қоржынтаудың солтүстік-батысындағы қырат бұлақтарынан басталып, Құмқұдық елді мекені тұсында Құркелеске құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Қар, жер асты суымен қоректенеді. Көктемде ағынды болып, жазда иірімдерге бөлінеді. Жылдық орташа су шығыны сағасында 0,88 м3/с. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Келес ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Тоқмағанбетов ауылы

**Тоқмағанбетов ауылы** (1997 жылға дейін — *Қызылту*) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Тоқмағанбетов ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тереңөзек кентінен батысқа қарай 8 км жерде, Сырдарияның оң жағалық аңғарында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1586 адам (818 ер адам және 768 әйел адам) болса, 2009 жылы 1521 адамды (814 ер адам және 707 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1933 жылы «Ақтүйе» ұжымшары болып құрылды 1949 жылы 18-партсъезд атындағы ұжымшардың орталығы болды. 1950 жылы «Майлықұм», «Бидайкөл», «Қызылорақ» ұжымшарлары бірікті. 1960 жылы  ұжымшар орталығы Қопакөлге көшірілді. 1962 жылы ұжымшар кеңшар болып өзгерді. Ауыл 1992 жылдан осы ауылдан шыққан белгілі қазақ ақыны, жазушысы А.Тоқмағамбетовтің есімімен аталады. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Тоқмырзаев

**Тоқмырзаев Нұрмақ** (15. 10.1933 ж.т., қазіргі Сырдария ауданы, Сейфуллин а.) – қызметкер. ҚазМУ-ды (ҚазҰУ) бітірген (1955). 1955 – 2001 ж. Қызылорда облысы комсомол к-тінде, облысы кеңес атқару к-тінде, қ-лық партия к-тінде, облысы партия к-тінде, халық депутаттары облысы кеңесінде жауапты қызметтер атқарды. 2001 жылдан Қызылорда қ-лық ардагерлер кеңесінің төрағасы. «Құрмет белгісі» орденімен, медальдармен марапатталған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Жақсыбек Сарыпбеков

** Жақсыбек Сарыпбеков ** (5.10.1946 жылдары туған, Алғабас ауданы Ортақшыл ауылы  – 7.10.1997, Алматы) – ғалым, техника ғылым докторы Саратов политехника институтын бітірген (1969). Мәскеу  энергетика институтының ЭЕМ-інде смена бастығы, 1977 – 96 жылдары Алматы конструкторлық бюросында бас инжинер , Қазақ ұлттық техника университетінде аға оқытушы, доцент, кафедра профессоры, декан. Негізгі ғылым еңбегі информатика және электронды есептеу техникасына арналған. Сарыпбеков тің 150 ғылым еңбегі, 15 әдістемелік оқулығы және 5 кітабы жарық көрген. 2 ғылым кандидатын, 5 ғылым докторын даярлаған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Владимир Иванович Филиппенко

**Владимир Иванович Филиппенко**(10.5.1952 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы қазіргі Мағжан Жұмабаев ауданы Булаев қаласы) – медицина ғылымының докторы (1994), профессор (2002).

## Биографиясы
Алматы мемлекеттік медицина институтын (1975, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 
Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтында лаборант, дәрігер-радиолог, кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер (1975–95), директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары (1995–2003) болды. 2003 жылдан бөлім меңгерушісі қызметін атқарады.

**Владимир Иванович Филиппенко**
*«Ультрозвуковая компьютерная томография диагностики злокачественных опухолей органов легкого таза и совершенствование способов их лечения» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
*150-ден астам ғылыми жарияланымның, 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:10 мамырда туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Булаевта туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан онкологтары
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақ онкология және радиология ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Тоқсанбай Сүлеймен

**Тоқсанбай  Сүлеймен қажы Рахымжанұлы** (15.1.1942 ж.т., Жалағаш ауданы, қазіргі М.Шәменов а.) – аудармашы-журналист, энциклопедияшы, баспа ісінің қайраткері (2005). ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика ф-тін бітірген (1969). 1969 – 1978 ж. «Қазақ совет энциклопедиясы» Бас редакциясында ғыл. редактор, 1978 – 1985 ж. Қазақстан компартиясы ОК жанындағы Партия тарихы ин-тында аға ғыл. редактор, 1985 – 1991 ж. Қазақ КСР Мин. Кеңесінің жанындағы Қазақ Ақпарат агенттігінде (ҚазТАГ) аудармашы, 1991 – 1995 ж. Қаржы мин-нде, Мемлекеттік қаржы бақылау к-тінде, 1996 – 1997 ж. Халықты әлеуметтік қорғау мин-нде  аударма бөлімінің бастығы қызметтерін атқарған. 2002 жылдан «Қазақ энциклопедиясында» редактор. Көркем аударма саласында аударған бірқатар әңгімелері «Жалын баспасынан жарық көрген «Күншуақ» (1981), «Сиқырлы дорба» (1983) жинақтарына енген, В.Владимировтің «Бернули заңы» (1982) романын, И.Милевтің «Шегобишка» (1987) повесін тәржімелеген. Қаз КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1983), «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған. 2005 ж. қаңтарда үлкен қажылық парызын өтеген. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Асқар Біләлұлы Өтешев

**Асқар Біләлұлы Өтешев** (30.1.1934 жылы туған, Ресей, Астрахан облысы Володарский ауданы Трех-Избинка с.) – *медицина ғылымының докторы* (1972), *профессор* (1982). 
***1957** Алматы мемлекеттік медицина институтын ( қазіргі Қазақ ұлттық медициналы университеті) бітірген.
***1960** Аспирантурасын  бітірген. 
***1958–1965** Осы институтта ассистент, *аға ғылым қызметкер*
***1965–1970** Қазақстан Ғылым Академиясының Эксперименттік биология институтында аға ғылым қызметкер  
***1970–1980** Қазақ онкология және радиология ғылым-зерттеу институтында *лаборатория меңгерушісі* 
***1980–1983** ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) *кафедра меңгерушісі*, 
***1983–1986** *Қазақ физкультура институты*нда (қазіргі Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясы) *ректор* болған. 
***1987** Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында *кафедра меңгерушісі*  қызметін атқарды.. 
## Ғылыми еңбектер
Негізгі ғылыми еңбектері адам және жануарлар биохимиясына арналған.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Сарытөбе Көне Қонысы

** Сарытөбе Көне Қонысы ** – 8 – 12 ғасырлардан қалған археологиялық ескерткіш. Ордабасы ауданы Қараспан ауылдық округіне қарасты Бейсен ауылының батыс шетінде, Арыс өзені жағалауының сол жақ жиегіндегі жарқабақта орналасқан. 1980 жылдары Шымкент  педогогикалық  институтының ауылы Н. Подушкин жетекшілігіндегі археологиялық отряды зерттеген. Ескерткіштің топографиясы мынадай: төртбұрыштанған орталық төбенің етек диаметрі 70х75, жоғарысы – 45х50, биіктігі 8 м; жоғарғы алаңда құлаған қабырғалардың қалдығы 1 – 1,2 м жал құраған. Алаң ортасындағы шаршы биіктің етек ауқымы 20х20, биіктігі 1,5 м-ге дейін. Цитадельге батыс тұстан түйісетін тік бұрышты алаңның ауқымы 40х70, биіктігі – 3 м. 

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:География
Тоқтамыссай (өзен)

**Тоқтамыссай** – Сырдария алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 54 км. 

## Бастауы
Қаратаудың оңтүстік-батыс беткейінен басталып Шортан көліне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары астау тәрізді. Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Соңғы жылдары көлге жетпей құмға сіңіп кететін болды. Өзен бойында, қамыс, тоғай, тікенді бұталар өседі. Егін суарылады. 

## Дереккөздер

Санат:Жаңақорған ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Жақсыбай Төлеубаев

**Төлеубаев Жақсыбай** (1951 жылы туған, Жамбыл облысы Тараз қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1995). Ысты руынан шыққан.

## Қысқаша өмірбаяны:

1975 жылы Жамбыл педогогикалық институтын (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген.
1978 жылы Мәскеу гидромелиоративтік институтының аспирантурасын бітірген.
1973 жылдан Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында (қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) оқытушы, аға оқытушы, доцент, қазіргі кезде профессор қызметін атқарады.

60-тан астам ғылыми жарияланым мен 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер:


Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Төкен кесенесі

**ТӨКЕН КЕСЕНЕСІ** – 20 ғасыр басындағы архитектура ескерткіші. Мойынқұм ауданындағы Құмөзек ауылынан солтүстікке қарай 90 км қашықтықта орналасқан. 1906 ж. Төкен Айғораевтың қабірінің үстіне тұрғызылған. Кесенені жергілікті Кемпірбай деген ұста салған. Кесене төртбұрышты, бір күмбезді. Қабырғалары мен күмбезі көл. 34×17×17 см болатын шикі кірпішпен көтерілген. Қазіргі уақытта біршама жерлері бүлінген. Төкен кесенесі жергілікті мемориалды сәулет өнерінің дәстүрлерін қамтитын ескерткіш болып табылады. 

## Сілтемелер

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Әділ Сасбұқаев

** Әділ Елтайұлы Сасбұқаев ** (5.12.1922, Қазығұрт ауданы Төбеқұдық ауылы  – 3.5.2005, Шымкент) – қоғам қайраткері, соғыс және еңбек ардагері. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ауылы  шаруашылық қызметкері (1980).

Сіргелі тайпасының Батыр-Жайдақ руынан шыққан.

Облыстың құрметті азаматы. Еңбек жолын ауданы сотта хатшы болып бастады.

1942 жылдан бастап Ақиар, Ақмешіт, Днепропетровск қалаларын, Украина, Польша, Чехословакия жерін азат етуге қатысып, 1, 2-дәрежелі «Ұлы Отан соғысы», «Қызыл жұлдыз» ордендерімен, «Ерлігі үшін», «Жауынгерлік ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған.

1947 – 49 жылдары ауданы прокуратурада тергеуші, соңынан ауданы комсомол комитетінің бірінші хатшысы.

1949 – 52 жылдары облыстық партия комитеті бірінші хатшысының көмекшісі, бөлім меңгерушісі.

1952 – 54 жылдары Алматы Жоғары партия мектебінде оқыды.

1954 – 60 жылдары Шымкент  қалалық партия комитетінде үшінші хатшы, Фрунзе, Түркістан партия к-ттерінде екінші хатшы, кеңес атқару комитетінің төрағасы, Созақ партия комитетінің бірінші хатшысы.

1973 – 86 жылдары облысы партия комитетінің екінші, Қызылқұм аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстық ауылы  шаруашылық басқармасының бастығы. «Өткен күннен белгі көп», «Шежірені білу – еліңді құрметтеу» кітаптарының авторы.

Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты, Қазақстан Компартиясы ОК-інің мүшелігіне сайланған. Шымкент , Түркістан қалаларының, Қазығұрт, Созақ аудандарының құрметті азаматы.
Шымкент қаласында Сасбұқаев көшесі бар.
Балалары: Жұпар, Қанатбек, Манатбек.

## Марапаттар
* «Ленин ордені» (1966),
* «Құрмет Белгісі ордені» (1976),
* «Еңбек Қызыл Туы ордені» (1981),
* «Парасат ордені» (2003).

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазығұрт ауданында туғандар
Ескендір Ибрагимұлы Батқаев

**Ескендір Ибрагимұлы Батқаев** (8.10.1948 жылы туған, Шымкент қаласы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы (1999), профессор (2000).

* Қазақ химия-технология институтын бітірген (1972), мамандығы: электротермиялық өндірістер технологиясы.
* 1973 – 1975 жылы осы институтта аспирант; 1976 – 1983 жылы бейорганикалық заттар технологиясы кафедрасының оқытушысы, аға оқытушысы, доценті.
* Мұхтар Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің үрдістер мен аппараттар технология кафедрасының профессоры (2000), кафедра меңгерушісі (2001). 

Ғылыми бағыты: хлор-булы жоғары температуралық үрдістер термодинамикасы, механизмі, кинетикасы және минералды, техногендік шикізаттарды кешенді пайдалану.

Ғылыми еңбектерінің жалпы саны – 150, оның ішінде 1 монография, патенттер мен өнертабыстар – 16.

## Дереккөздер


Санат:8 қазанда туғандарСанат:1948 жылы туғандар
Санат:Шымкентте туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан механиктері
Арқабек Төлебаев

**Арқабек Төлебаев** (1953 жылы туған, Талас ауданы, Бостандық ауылы) – кәсіпкер.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Қаратау тау-кен құрылыс техникумын бітірген. Еңбек жолын Орал қаласындағы гидрогеологиялық экспедицияда техник болып бастайды. 1974 ж. Жамбыл облыстық ауыл шаруашылық басқармасында бухгалтер. 1977 – 89 ж. Жамбыл қаласының кәсіпорындарында жабдықтау, қамтамасыз ету мекемелерінде басшы қызметтерде болады. 1989 ж. «Шаруашылық ағаш саудасы» құрылыс мекемесінің директоры. Алғашқылардың бірі болып жұмыс істеудің жалдық-подрядтық түріне көшіп, 1992 ж. «Сауда» ұжымдық фирмасын, 1993 ж. «Төлебаев және К» фирмасын құрып, 1998 ж. оның құрамына «Әулиеата» қ-лық базар енді. Төлебаев тіршіліктің сан түрлі салаларында белсенділік танытып, өскелең жас ұрпаққа, ата-баба рухына қамқоршылық көрсетуде үлгілі істерімен көзге түсіп келеді. Туған ауылы Бостандықта «Тұңғатар» мешітінің құрылысын аяқтады. «Бәйдібек баба» мен «Домалақ ана» кесенесінің қорына, «Әулиеата» мешітіне, «Наурыз – 99, «Наурыз – 2000» мерекелерінің сыйлық қорына, екі еңбек ардагеріне бір-бірден жеңіл көлік сыйлап, 2-дүниежүз. соғыс ардагерлеріне қаржылай көмек көрсетуді жүзеге асырып отырады. Салауаттық өмір салтына, дене тәрбиесі мен спортты дамытуға көңіл бөліп келеді, «Тараз» футбол командасының тұрақты демеушісі, облыстық грек-рим күресі ассоциациясының президенті. Облыстық мәслихаттың депутаты.

## Сілтемелер
Иса Тоқтыбаев

**Тоқтыбаев Иса** (15.2.1894, Тереңөзек ауданы (қазірг Сырдария ауданы) Қараөзен а. – 1967, Қызылорда қ.) – қоғам қайраткері. 1904 – 1917 ж. Перовскідегі орыс – қазақ мектебінде, бастауыш орыс уч-щесінде оқып, Ташкенттегі мұғалімдер семинариясын бітірген. 1922 – 1925 ж. «Шолпан» журналының, «Ақ жол» газетінің редакторы, Ақтөбеегі жер басқармасының бастығы, Семейдегі «Қазақ тілі» газетінің редакторы, Орынбордағы пед. ин-ттың директоры және жұмысшы ф-тінің меңгерушісі қызметтерін атқарады. 1929 – 1930 ж. Қазақ АКСР Халық ағарту комиссарының орынбасары. 1930 – 1932 ж. Ленинград (Санкт-Петербург) пед. ин-тының аспиранты, Қызыл Профессура курсында тыңдаушы болды. 1932 – 1933 ж. Ленинградтағы Шығыс халықтары курсының ректоры және әскери саяси академияның СОКП тарихы бойынша лекторы болды. 1933 – 1936 ж. қуғын-сүргінге ұшырап, түрмеде отырды. 1936 ж. В.Куйбышевтің көмегімен босап шықты. 1937 ж. Ленинградтағы КСРО халықтарының этнограф. музейінде бөлім меңгерушісі қызметінде болады. 1938 – 1947 ж. екінші рет қамауға алынып, Коми АКСР-інде түрмеде отырды. 1947 ж. түрмеден босап, Тереңөзекке оралады. 1949 – 1957 ж. үшінші рет ұсталып, Красноярск өлкесіне жер аударылды. 1957 ж. ақталып, елге қайтты. 1958 – 1964 ж. Қызылорда қ-ндағы облысы өлкетану музейін ұйымдастырушы әрі директоры болды. Қаладағы бір көшеге есімі беріліп, өзі тұрған үйге құрмет тақтайшасы орнатылған. 1998 жылдан туған ауданындағы ғ35 қазақ орта мектебі Тоқтыбаев есімімен аталады. 
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Сасық өзені

**Сасық** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 77 км, су жиналатын алабы 706 км2.

## Бастауы
Қаратаудың оңтүстік беткейінен басталып, Бөген өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, арнасы тік жарлы, батыс жағы биік. Жер асты және қар суларымен толығады. Жылдық орташа су шығыны сағасында 0,51 м3/с. Суы егін, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Мәлік Сыбамбайұлы Сатаев

** Мәлік Сыбамбайұлы Сатаев ** (29.12.1943 жылдары туған, Шымкент  қаласы ) – ғалым, техника ғылым докторы (2003). Қазақ химия технология институтын бітірген (1965). 1966 жылдары Қазақ химия-технология институтында оқытушы, 1968 – 71 жылдары Мәскеу  химия-технология институтының аспиранты. 1972 – 97 жылдары Қазақ химия-технология институтында аға оқытушы, доцент, электрохимиялық өндірістің технологиясы кафедрасының меңгерушісі, 2003 жылдан тіршілік қауіпсіздігі және экология кафедрасының меңгерушісі. 80 ғылым еңбектің, оның ішінде 1 монография, 2 оқу құралының авторы.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Толағай жерасты су алабы

**Толағай жерасты су алабы** Қызылорда облысы Арал қаласынан 78 – 98 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары Арал қаласын және оған жақын жатқан елді мекендерді ауызсумен қамтамасыз етіп, егінді жерлерді суару мақсатында жүргізілген. Қалыңд. 60 м-ге дейін жететін арынды тұщы сулы қабат эоцен кезеңінің ұсақ, орташа түйірлі құмды шөгінділері қойнауында қалыптасқан. Артезиандық су көзін ұңғымалар арқылы ашқан кезде су жер бетіне 3 м-ге дейін жақындаған. Арынды су деңгейін 17 – 35 м-ге төмендеткенде әр ұңғымадан тәулігіне 1900 – 3450 м3 су алынды. Т. ж. с. а-ндағы су қорының тәуліктік пайдалану мөлшері 95 мың м3 есебінде жоспарланған. Қазіргі таңда пайдалану мөлш. 4,5 – 5 мың м3; бұл барланған қордың 5%-ын құрайды.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:География
Арал
Пилотаж

**Пилотаж** () — әуеде өр түрлі фигураларды орындау үшін ұшу аппараттарының көлденең, тік және ылди жазықтьіқтарындағы маневрлері. Пилотаж әуе ұрысында және ұшқыштарды жаттықтыруда қолданылады. Пилотаж өзінің күрделілік деңгейіне байланысты қарапайым, күрделі және жоғары түрлерге бөлінеді. Ұшатын аппараттар санына байланысты жекелеген және топтық болады. Қарапайым Пилотаж фигурасына: бұрылыс (45 градусқа дейін), көлденең сегіздік (әр түрлі бағыттағы кезектеліп орындалган екі бұрылыс), жыланша, жоғары көтерілуші және қулдилау спиралі, сырғу, 45 градусқа дейін шүйілу мен көтерілу жатады. Күрделі Пилотаж фигурасына жататындар: ұрыстық бұрылыс — жоғарылаумен бірге 180 градусқа бұрылу; төңкерілу — бойлык осіне байланысты 180 градуска бұрылу, сырғу және кері бағытқа келденең ұшып шығу; жартынай төңкерілу — ұшатын алпараттың бойлық осіне байланысты 90 градустан жоғары (бірак, 180 градустан кем) бұрышқа бұрылу, төмендеу және кері бағытқа көлденең ұшып шығу; бөшке — ұшу бағытын ұстай отырып бойлык осі бойынша 360 градус бұрылу; Нестеров тұзағы — ұшатын аппараттың тік жазыктықта кіру нүктесінен жоғары орналасқан тұйықталған қисық сызық бойымен ұшуы; қиғаш тұзақ — қиғаш жазықтықта орындалатын Нестеров түзағы; жартылай тұзак — ұшатын аппараттың Нестеров түзағының көтерілу бөлігінің жоғарғы нүктесінде бойлық осі бойынша 180 градус бүрылуы және кері бағытқа келденең үшып шығу; кәтерілу кезіндегі бұрылу — көтерілу кезінде қиғаш жазықтықта ұшақты 180 градус бұру және кіру бағытына кері шүйілу; көтерілу кезінде тоңкерілу — көтерілу, бойлық осі бойынша ұшақты 180 градус бұру және тік жазықтықта құлдилау траекториясы бойымен кері бағытқа ұшып шығу. Сонымен қатар, күрделі Пилотажға жиналмалы сапта ұшатын аппараттар тобымен жасалатын карапайым Пилотаж жатады. Жоғары Пилотаж фигураларына: бәсеңдетілген бәшке; бір жарым және кеп реттік көлденең және жоғары кәтерілу бәшкелері; бір жарым тұзақ; қосарланған жартылай тұзақ; жартылай бәшкемен бірге жасалатын
қосарланған жоғары көтерілу ұрылысы және күрделі Пилотаж фигуралары мен бөлшектерінің қосындысы, сондай-ак төңкеріліп ұшудың барлық түрлері, топ кұрамында жасалатын күрделі Пилотаждың барлық фигуралары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Төле би даңғылы

**Төле би даңғылы** – Тараздағы ертеден келе жатқан әрі ең ірі көшелердің бірі. Бұл көше Кеңес дәуірінде кеңейтіліп, қайта салынып, қаланың батыс қақпасы мен орталық базарын жалғастырып жатқан үлкен көше болды. Кеңес дәуірінде «Коммунистік» көшесі деп аталған. Егемендік алған соң бұл көшеге қазақ халқының төбе биі, халқымыздың басына ауыр күн туған жоңғар-қалмақ шапқыншылығы кезінде елді, оның бірлігін сақтап қалуға мол үлес қосқан көрнекті саяси қайраткер Төле бидің есімі берілді. Көше қайта кеңейтіліп, 1996 ж. 14 ақпанда Төле би даңғылы деп өзгертілді.

## Сілтемелер


Санат:Тараз көшелері
Флористика

**Флористика**(лат. флора) — Жер шарындағы және оның жеке аймақтарындағы флоралар құрамындағы өсімдік түрлері, олардың өзара қатынасы, шығу тегі, ерекшеліктері туралы ғылым; ботаника саласы.

Қазақстан ғалымдары Флористика жөнінде жеке ботаникалық ғылымдар (қ. Геоботаника, Өсімдіктерді жүйелеу, Альгология, т.б.) бойынша зерттеулер жүргізген.

Флористиканы зерттейтін ғалымдарды *Флористтер* деп атайды.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Флористика
Әбді Сатбаев

** Әбді Сатбаев ** (1902, Сарыағаш ауданы Абайбазар ауылы  – 1968, сонда) – еңбек ардагері. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1937). Еңбек жолын 1924 жылдары Келес ауданы ұжымшарлары комсомол ұйымының хатшылығынан бастады. 1930 – 31 жылдары ауданы Кеңестің хатшысы, 1932 – 38 жылдары Ақтөбе жұмысшылар кооперативінің төрағасы, Маташы, Ғ.Мұратбаев атындағы және Жаңа қоныс ұжымшарларының төрағасы, 1940 – 46 жылдары ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, бөлім бастығы, ауданы атқару комитеті құрылыс бөлімінің бастығы. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары Отан қорғау қорына («Қазақстан колхозшысы» танк колоннасын құруға) өз есебінен 165 мың сом қаржы аударған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Томайкөл

**Томайкөл** – Сырдарияның сол жағасындағы Жуанқұм жазығындағы көл.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қазалы қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы, сипаты
Ұзындығы 7,5 км, ені 1,0 км, терең жері 3,5 м, ауданы 2,6 км2. Көл бірімен-бірі тіркес үш бөліктен тұрады. Жағалауы жазық, кей телімдерде құм шоқаттар кездеседі, шығанақтармен тілімделген. Көлдің деңгейі құбылмалы. Көктемде Сырдария тасығанда көтеріледі, жаз ортасында көлдің деңгейі төмендеп, жағадан алыстайды. Су басқан жағалауы шабындық. Суы ашқылтым (2,4 г/л).

## Дереккөздер
 

Санат:Қазалы ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Томан Көлдейұлы

**Томан Көлдейұлы** (т. ж. б. – ө. ж. б.) – батыр, қыпшақ руынан шыққан. Қоқан бектерінің озбырлығына қарсы күрескен. 1853 – 1854 ж. қоқандықтар Жөлек бекінісін орыстардан қайтарып алу үшін ұрыс жүргізгенде Томан орыстар жағында соғысқан. Томан елдегі барымташылардың іс-әрекетіне тосқауыл қойып, сыртқы жаудың шабуылын қайтаруда ерлігімен көзге түскен. Сыр өңірінде Томан атымен аталатын жер-су атаулары бар.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Нұрбек Жұмабекұлы Батыров

**Нұрбек Жұмабекұлы Батыров** (7.7.1971 жылы туған, Қасқасу ауылы) – халықаралық дәрежегі төреші. Шымкент педагогика институтын бітірген. 1993 жылдан жаттықтырушы әрі институтта сабақ береді. Бокстан спорт шебері.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар