open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бедер белгілері

**Бедер белгілері** - құм немесе құмайт шөгінділер бетінде желдің немесе су ағындары мен толқындардың әсерінен пайда болатын белгілер жиынтығы. 

Бедер белгілерінің сырт көрінісі бір-біріне бойлас созылған және ирелендей сағаланған білікшелер немесе тарамдала және құстандайлана астасқан ойысшалар мен дөнесшелер жүйесін еске салады. Бедер белгілерінің таптары шөгінді жыныс қабаттары бетінен ұшырасып қалуы ықтимал, оларды зерттеу көне түзілім алабының жекелеген сипаттарын анықтауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тыстаулы алтын

**Тыстаулы алтын** - сырты  темір және марганец тотықтарынан тұратын өте жұқа қабыршақпен тысталған, әдетте шашылымдар (россыпь) өңірінен ұшырасатын саф алтын түйіршіктері (кесектері).

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Саф алтын

**Саф алтын** - табиғи таза күйінде ұшырасатын алтын; әдетте өте аз мөлшерде өзге элемент қоспаларын да кіріктіреді (күміс, мыс, селен, висмут, платина, иридий, рубидий т. с. е.).

## Дереккөздер
 

Санат:Алтын
Дербес алтын

**Дербес алтын** - өзге элементтермен (күмістен басқа) химиялық тұрғыдан байланыспаған, сол сиякты өзге минерал құрамында ұсак, дисперсиялы кірікпелер түрінде де ұшыраспайтын алтын.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Белдем

**Белдем** - стратиграфияда: жәндік және өсімдік қалдықтарының нақтылы түрлерімен сипатталатын түзілім қабатшалары, яғни ярустың құрам бөлшектері. Жалпы геологияда және тектоникада: іс-тәжірибеде дербес кұрылым, яки "құрылымдык формациялық белдем" деген түсініктердің синонимі ретінде өте жиі қолданылып жүр.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қалыпсыз белдем

**Қалыпсыз белдем** Геофизикада: қалыпсыз алаптар мен белдеулер жиынтығы, яғни нақтылы физикалық ерекшелігі тұрғысынан өзін қоршаған өңірден дараланатын аймақ.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Ауалану белдемі

**Ауалану белдемі** - жер қыртысының ең жоғарғы қабаты, яғни жер бетімен грунт сулары беткі деңгейінің аралығын қамтитын белдем; бұл өңірдегі тау жыныстарына тән бүкіл кеуектер мен жарықшақтар су буымен және ауа түйіршіктерімен бітелген күйде ұшырасады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қайталамалы сульфидпен баю белдемі

**Қайталамалы сульфидпен баю белдемі** - сульфидті кендердін тотығу белдемінен төменірек орналасқан, яғни грунт сулары деңгейі мен тұрып қалған су қабатының беткі жазықтығы аралығын қамтитын белдем. Грунт сулары бұл өңірде бейтарап күйге, тіпті сілтілі жағдайға ұшырайды; осы суларда еріген тұздардың бастапқы сульфидтермен әрекеттесуі нәтижесінде қайталамалы сульфидтер қалыптасады; негізінен мыс сульфидтерінен тұратын бұл минералдар (*халькозин, ковеллин, борнит*) мейілінше бай мыс рудалары болып табылады. Қайталамалы сульфидпен баю белдемінің қалыңдығы ондаған-жүздеген метрмен өлшенеді, бұл қабат сульфидті (колчеданды) кендердің ең құнды бөлігі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Үгілу белдемі

**Үгілу белдемі** - он бойында физикалық және химиялық үгілу процестері кеңінен етек алған жер қыртысының, ең беткі қабаты. Бұл өңірдегі тау жыныстарының ыдырауы және жаңа минералдардың қалыптасуы заттардың үш түрлі жүйесі жағдайында (газ, сұйық және қатты) жүзеге асады. Үгілу процесінің қарқыны мен үгілу белдемінің қалыңдығы сол аймақтың климат жағдайына және жербедер ерекшеліктеріне байланысты.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Алтынды ағын

**Алтынды ағын** - шашылымның алтын түйіршіктерімен (кесектерімен) көбірек байыған ұзынынан-ұзақ сағаланатын, яки белдеу пішіндес белігі.Алтынды ағын ауданы әртүрлі болып келеді. Әдетте шашылымның алтынды ағын жалпылама ауқымы бірнеше  жиынтығынан тұрады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Алтынды тақташа

**Алтынды тақташа** - алтынның өндірістік мөлшерлерін кіріктіретін босаң (қатаймаған) түзілімдер қабаты.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Метаморфты белдем

**Метаморфты белдем** - жер қыртысы қойнауларының әртурлі деңгейлеріне тән қысым мен температура жағдайында түрліше өзгерген тау жыныстарымен сипатталатын аймақтық метаморфизм белдемдері. 

Жер қыртысының, қимасы әдетте үш түрлі метаморфты белдемге жіктеледі. Олар — *эпибелдем*, *мезобелдем* және *катобелдем*; **эпибелдем** — жер қыртысының біршама төмен дәрежелі температуралармен және бағдарлы қысым мөлшерлерінің едәуір биік көрсеткіштерімен сипатталатын ең жоғарғы қабатын біріктіреді; **мезобелдем** — гидростатикалық қысым мен температураның біршама жоғарғы мөлшерімен сипатталатын жер қыртысының ортақғы деңгейінен көрініс береді; **катабелдем** — жер қыртысының өте жоғары температуралармен және гидростатикалык қысым жағдайының биік дәрежесімен ерекшеленетін төменгі қабатына сәйкес келеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Бұзылыстар белдемі

**Бұзылыстар белдемі** - жер қыртысының әр түрлі тектоникалық жарылымдар көптеп шогырланған, көбінесе ұзынынан-ұзақ созыла сағаланатын аймақтары.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Мұнайгазшоғырлану белдемі

**Мұнайгазшоғырлану белдемі** - мұнай мен газ кендерінің қалыптасуына жалпылама жағдай туғыза отырып, олардың ірі-ірі топтарын кіріктіретін ауқымды аймақ.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Түзілім белдемі

**Түзілім белдемі** - жер бетіндегі барша шөгінділердің (тұнбалардың) қалыптасуын қамтамасыз ететін аймақтар жиынтығы. Түзілім қалыптасуы мұхит және теңіз табандарында, континенттердегі су алаптары түптерінде немесе жербедер өзгермелілігінен туындайтын құрлықтық ойыстарда жүзеге асуы ықтимал.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Рудалы белдем

**Рудалы белдем** - геологиялық құрылыс ерекшеліктері тұрғысынан нақтылы руда пішіндері мен түрлерін кіріктіруге мейілінше бейім болып келетін, ұзынынан-ұзақ созыла сағаланатын ауқымды аймақ — құрылымдық металтектік белдемдердің рудалы обылыстар мен аудандардын бір белігі. Әрбір рудалы белдем бірнеше рудалы тораптарды біріктіруі ықтимал. Рудалы белдемдер әдетте ондаған км-ге сағаланады, ал олардың көлденеңі бірнеше км-ден аспайды.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Құрылымдық металтектік белдем

**Құрылымдық металтектік белдем** - металл текті аймақтар мен белдеулер өңіріндегі жекелеген геосинклинальдық немесе платформалық құрылымға тәуелді рудалы формация мен кен түрлерін кіріктіру мүмкіндіктері тұрғысынан дараланатын атырап. Әрбір құрылымдық металтектік белдемнің өзіндік болмысы бір немесе бірнеше металдың басты және өзге металл түрлерінің қосалқы ролдерімен анықталады. Синонимі — металтектік белдем.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Мылжалану белдемі

**Мылжалану белдемі** - жер қыртысынын көбінесе ұзынынан-ұзақ сағаланатын, желілермен дәнекерленген айқыш-ұйқыш жарықтар мен жарықшақтар жүйесі кеңінен дамыған белдемі. Аталмыш желілер әр түрлі рудаларды кіріктіруі ықтимал, сондықтан мылжалану белдемдері кейбір руда кендерін іздестіру сілтемесі ролін атқарады.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Металтектес белдем

**Металтектес белдем** - құрылымдық-металтектік белдем терминінің синонимі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Беньофф белдемдері

**Беньофф белдемдері** - литосфералық тақталар тектоникасы деп аталатын теориялық тұжырымдарға сәйкес, жазық бағытта жылжымалы, біршама жұқа мұхиттық литосфераның біршама қалың да салғырт континентальдық литосфераның астыңғы өңіріне қарай еңіс жазықтық бойымен сұғына жылжуы нәтижесінде қалыптасатын ауқымды белдеу. 

Мұхиттар мен континенттердің бір-бірімен тоқайласу өңірінен көрініс беретін Беньофф белдемдері қатты сығылып-жанышталу аймағы, сондықтан бұл өңірдің тектоникалық белсенділігі өте жоғары қарқындылықпен сипатталады. Жер шарындағы бүкіл терең фокусы жерсілкінулер, өте қарқынды жанартаулар әрекеті т. б. тектоникалық белсенділік белгілері нақ осы өңірге шоғырланған.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қылқантүктілер

**Қылқантүктілер** - бессәулелі егізпішінмен (симметрия) және арнаулы сукіріктіруші жүйемен сипатталатын омыртқасыз жәндіктер түрі. Олардың көпшілігіне бір-бірімен шорлана астасқан кестелерді еске салатын торлы сүлделер жүйесі тән; тек қана теңіздерде ұшырасатын қылқантүктілердің кейбіреулері суда еркін жүзетін болса, екіншілері теңіз түбіне жабыса тіршілік етеді; кембрий кезеңінен бері белгілі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Идиоморфты

**Идиоморфты** - магмалық жыныстар құрайтын, тұрқы тек өздеріне ғана тән минералдардың кристалдық пішін ерекшеліктерін белгілейтін жалпылама термин.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Құрылымдық-формациялық белдем

**Құрылымдық-формациялық  белдем** - геологиялық құрылысы тұрғысынан, яғни түзілімдердің қалыптасу ерекшеліктері, құрылымдық және магмалық әрекет сипаты жағынан өз шендестерінен анық ерекшеленетін, геологиялық даму тарихында тек өзіне ғана тән тектоникалық режиммен және физикалық-географиялық факторлармен (климаттық т. с. с.) сипатталатын, әдетте жан-жағынан терен жарылымдар арқылы шектелген дербес құрылым. Құрылымдық-формациялық  белдемдер ауданы құрылымдық-металтектік белдемге сәйкес келуі немесе одан ауқымдырақ болуы ықтимал.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Рудаланудағы Белдемділік

**Рудаланудағы Белдемділік** - руда құрамынын нақтылы бағытта заңды түрде өзгеріп отыруы.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Жанартау әрекет

**Жанартау әрекет** - магма балқымаларының немесе өте ыстық қатты кесектердің, сұйық лавалардың және газ бөлшектерінің планета бетінен көрініс беру процесі. Жанартау әрекет тек қана лавалардың төгілуімен немесе осы процеспен орайлас өрбитін қопарылыстармен сипатталады, қопарылыс барысында магма құрамындагы газдар және сол магма есебінен қалыптасқан кесектер мен күлдер ғаламат қарқынмен аспанға атылуы ықтимал. 

Нақ осы жанартау өнімдерінің планета бетінен көрініс беру ерекшелігіне орай жанартау әрекеті төрт түрге бөлінеді. Олар — **экструзивті**, **эффузивті**, **эксполозивті** және **эффузивті-эксполозивті** (аралас) әрекеттер: экструзивті әрекет нәтижесінде өте тұтқыр лавалар жанартау көзелігінен сығымдала көтеріліп, байырғы кумбездерге ұқсас денелер түзеді; жанартаудың эффузивті әрекеті оның көмейінен көтерілген сұйық лава ағындарының лақылдай төгілуімен сипатталады; жанартаудың эксполозивті әрекеті жарылыстар мен қопарылыстардың кеңінен етек алуымен, сөйтіп ірілі-ұсақты кесектер мен күлдердің және жанартау газдарының аспанға атылуымен ерекшеленеді; эффузивті-эксполозивті (аралас) әрекет барысында лавалардың жайбарақат төгілуі және ірілі-ұсақты қопарылыстар бір-бірімен алмасып отырмақ.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Омырылым

**Омырылым** - жымдастылықтан ада минералдар мен кейбір тау жыныстарын сындырған жағдайда дараланатын кесектер бетінің бедері; кедір-бұдыр бедерден тегіс бедерге дейінгі аралықтағы түрлі сипаттарды иемденуі ықтимал.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Жылу тарату

**Жылу тарату** — қызған денелердің ез бойынан сәулелі энергия бөліп шығаруы; өте жоғары температуралар жағдайында ғана (жүздеген, мыңдаған градус) келелі. Молекулалардың бір-біріне кинетикалық энергиясын беру процесімен түсіндірілетін байырғы жылу өткізгіштікпен салыстырғанда, жылу тарату процесі жер қыртысы қимасындағы жылудын таралу ерекшеліктеріне айтарлықтай әсер ете қоймайды.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тау жыныстарының гидротермальды өзгерістері

**Тау жыныстарының гидротермальды өзгерістері** - тау жыныстарының жер қойнауларынан кетерілген ыстық ерітінділер әсерінен езгерістерге ұшырауы. Термин үш түрлі мағынада қолданылады: 1) рудаларды кіріктіруші жыныстардың гидротермальды өзгерістері; 2) тау жынысы құрамында руда шоғырларының қалыптасу процесімен сабақтаса (ұштаса) ететін гидротермальды өзгерістер; 3) руданың түзілуімен ешбір байланыссыз, яғни жалпылама тау жыныстарына тән гидротермальды өзгерістер.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Бүйір жыныстардағы өзгерістер

**Бүйір жыныстардағы өзгерістер** - [руда]мен сыбайлас жыныстардағы өзгерістер терминінің синонимі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Шөгінді тау жыныстарындағы қайталама өзгерістер

**Шөгінді тау жыныстарындағы қайталама өзгерістер** - шөгінді жыныстар қалыптасқаннан кейін етек алатын өзгерістер; бұлар әдетте эпитектік езгерістер деп аталады. 

Мұндай езгерістерді үш түрге жіктеуге болады: гипертекті езгерістер шегінді жыныстардың үгілуімен сабақтаса ербитін болса, **кататекті** және **метатекті** езгерістер, керісінше, қалыптасқан шегінді жыныс қабатынын жер қойнауларына тереңдеуінен туындайды. Аталмыш қабат ете терең қойнаулар өңіріне тап болған жағдайда, кататекті және метатекті өзгерістер байырғы метаморфтык өзгерістерге ұласады.

## Дереккөздер
 

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Рудамен сыбайлас жыныстардағы өзгерістер

**Рудамен сыбайлас жыныстардағы өзгерістер** - руда шоғырларымен сыбайлас өнірлерге тән тау жыныстарындағы **эндотекті** (гидротермальды) өзгерістер. Көп жағдайда осы өзгеріс өнімдерінің өздері де байырғы руда ролін атқара алады. Синонимі — буйір жыныстардағы өзгерістер.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Изобарлар

**Изобарлар** - әр түрлі химиялык, элементтер болып табылатын, бірақ масса санының бірдей мөлшерлерімен сипатталатын атомдар; екінші сөзбен айтқанда, Изобарға жататын атомдар құрамындағы протондар мен нейтрондар саны әртүрлі, бірак олардың қосындылары бір-біріне тепе-тең болып келеді.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Риторикалық сұрақ-жауап

**Риторикалық сұрау** (лепті сұрау) — ойды, сезімді әсерлі жеткізу үшін жауабы өзінен-өзі айқын нәрсені әсерлі леппен, сұрау түрінде айту. Өлеңде қойылған сұраудың жауабында екіұштылық, шүбәлану болмайды, оны оқырман іштей біліп отырады.

Мысалы:
 Балалық өлді, білдің бе?
 Жігіттікке келдің бе?
 Жігіттік өтті, көрдің бе?
 Кәрілікке көндің бе?
                           (Абай)


## Тағы қараңыз
*Риторика

Санат:Риторикалық сөздер
Ихнофитология

**Ихнофитология** () – палеоботаниканың өсімдік таптарын зерттеуте арналған тарауы 
.
 
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тау жыныстарыньң ұралылығы

**Тау жыныстарыньң ұралылығы** – тау жыныстарының бұрыш пішінді қуыстармен қанығу болмысы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Өзгермешлік

**Өзгермешлік** - Зоологияда: тірі организмдердің бұрынғы құрылыс және функция ерекшеліктерін жоғалта отырып, жаңа сипаттарды иемдену қабілеті.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Иілім өлшемдері

**Иілім өлшемдері** - иілімді сипаттайтын өлшемдер — оның ұзындығы, ені және биіктігі.

## Дереккөздер
 

Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Каверны

**Каверны** () – ұралар. Тау жыныстарында ұшырасатын бұрыш пішінді немесе дөңгелек пішінді қуыстар .

Ұралардың мөлшері 1 мм-ден кем болмауы тиіс, яғни бұл атаумен кеуектерден үлкенірек, бірақ үлгірлерден кішірек қуыстарды атайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Жиек

**Жиек** геологияда – минералдарды немесе тау жыныстарының нақты түрболшектерін (компонент) олардың өзге өңірлерінен даралай көмкеретін жұқа жолақша .

Өзі даралайтын түйіршіктерді (кесектерді) жиектей сағаланатын мұндай жолақшалардың қалыптасу табиғаты түрлі-түрлі болып келеді. 
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қазан ярусы

**Қазан ярусы** – Пермь жүйесінің жоғарғы бөліміне қарасты ортаңғы ярусы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тыңғылықты өңдеу кезеңі

**Тыңғылықты өңдеу кезеңі** – дала жұмыстары кезінде жинақталған геологиялық материалдарды жан-жақты талдау, өңдеу және саралау кезеңі .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қопарылыс кальдерасы

**Қопарылыс кальдерасы** – қопарылыс воронкасы терминінің, синонимі .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кальциттену

**Кальциттену** – тау жыныстары құрамына тән кейбір минералдардьң әртүрлі косалқы процестер әсерінен кальцитпен алмасуы немесе тау жынысындағы ұралар мен жарықтардың жаңадан қалыптасқан кальцит минералымен дәнекерленуі .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тастесерлер

**Тастесерлер** – су алаптарында, әсіресе теңіз түптерінде тіршілік ететін, өздерінің тіршілік аймағына тән тау жыныстары мен шөгінділер өңірінде әртүрлі тесіктер мен қуыстардың қалыптасуын қамтамасыз өтетін организмдер жиынтығы  .

Мұндай организмдер қатарына жататындар — кейбір тіріжандар (моллюска), теніз кірпілері, сақиналы құрттар, шаянтектестер және губкалар. Аталмыш қуыстар мен тесіктер көбінесе организм бөліп шығарған әртүрлі химиялық заттардың, (мәселен, қышқылдардың) тау жыныстарына тигізер әсерінен, сирегірек механикалық жолмен калыптасады.
  
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кампан ярусы

**Кампан ярусы**, кампан – бор жүйесінің үстіңгі бөліміне қарасты төменнен санағанда бесінші ярусы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Канава

**Канава** – Түп жыныстарды немесе кен көздерін ашу, әйтпесе борпылдақ та босаң беткі жыныстар қимасын саралау мақсатында жасақталатын, біршама ұзын, бірақ енсіз де саяз тау қазындысы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Жанартау өңеші

**Жанартау өңеші** – жанартау ошағын жер бетімен жалғастыратын тік немесе көлбей бағытталған кұбыр тұрқылас әйтпесе жарық пішіндес канал. Жанартау әрекеті барысында жанартау өңеші. Магманың әрбір келесі бөлігін жоғары карай өң бойынан өткізіп отыратын лықсу кұбыры рөлін атқармақ .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кародок

**Кародок**, кародок ярусы – ордовик жүйесінің ортаңғы және жоғарғы бөлімдерінің жапсарынан көрініс беретін ярус .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Әшекей тастар

**Әшекей тастар** – кейбір бағалы қасиеттермен — әдемі түспен немесе кұрылым ерекшеліктерімен, қаттылығымен, тұтқырлығымен, жалтыратып өңдеуге икемділігімен сипатталатын минералдар мен тау жыныстары; әртүрлі сәндік бұйымдарды безендіру мақсатында пайдаланылады  .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қаратұз

**Қаратұз** – тұзды көл шөгінділеріне тиесілі, беткі жазықтығы тұнбатұз (новосадка) қабатшасымен көмкеріліп жататын ас тұзы қабаты; әдетте жымдасып үлгермеген лай аралас тұз кристалдары жиынтығынан тұрады .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қайрақтастар

**Қайрақтастар** – мұқалмас материалдар ретінде қолданылатын кейбір тау жыныстары — құмтастар, тақтатастар, кейбір жіктастар т. с. с 
.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Рудалы қалта

**Рудалы қалта** (капшық) – кіріктіруші жыныстар арасында тереңдіктерге қарай солпия созылған шағын ғана рудалы дене; мөлшері жағынан штоктармен қарайлас .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Карний ярусы

**Карний ярусы** – триас жүйесінің жоғарғы бөліміне қарасты ең төменгі ярусы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Геоморфологиялық карта

**Геоморфологиялық карта** - белгілі бір аймақтың жербедер ерекшеліктері (бедері, тегі және көнелігі) кішірейтілген масштабта топографиялық карта бетіне шартты белгілер көмегімен түсірілген сызбалы кескін .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:Карталар
Металтектік карта

**Металтектік карта** немесе **Металлогендік карта** – нақтылы аймақтың геологиялық немесе тектоникалық кұрылыс ерекшеліктерін негізге ала отырып, осы өңірдегі рудалы алаптар мен кендердің орналасу заңдылықтарын және оны құрайтын барша тау жыныстарының түзілімдік, тектоникалық магмалық және метаморфтық процестермен орайласа өткен минералдану дәрежесі жайлы мағлұматтарды кеңінен ашып көрсөтетін сызбалы кескін . 
**Металлогендік карта**, кентасты алаптар мен кендердің орналасу заңдылықтарын кеңінен ашып көрсетеді; белгілі аймақтық геологиялық немесе тектоникалық құрылыс ерекшеліктерін негізге ала отырып, тау жыныстарының түзілімдік, тектоникалық магмалық және метаморфтық процестері жайлы мағлұматтар береді.
Масштабына, аумақтарды қамтуына және шешілген мәселелерге байланысты карталар шолулық, аймақтық, түбегейлі және болжамдық металлогендік түрлерге ажыратылады. *Металлогендік Карта* ұсақ (1:500000), орта (1:200000 – 1:100000) және ірі (1:50000 – 1:25000) масштабты болып бөлінеді. *Металлогендік Картаның* негізі ретінде алдын ала геологиялық жасы, құрамы, фациялары, фазалары, т.б. бойынша жіктелген шөгінді, жанартаутекті, интрузалық жыныстардың формациялары, қатпарлы және дизъюнктивтік құрылымдар, т.б. кен таралу ерекшеліктеріне әсер ететін элементтер көрсетіледі. Осындай қабылданған негізге алдын ала минералдық немесе элементтік құрамы, кен қоры, өндірістік-генетикалық типі, магмалық жыныстар формациялары мен байланысы, кен орынның морфологиялық сипаттамасы, кен маңындағы гидротермальдық өзгерістер, т.б. белгілерге жіктелген кен орындары түсіріледі. Кейде Металлогендік Карталарға кен орындарының тура және жанама белгілері (кейбір минералдық парагенезистер, геохимиялық және геофизикалық ореолдар, түрлі аномалиялар, т.б.) көрсетіледі. Жаралу тегі жағынан ұқсас, белгілі формациялармен, құрылымдармен байланысты кен орындары тараған аумақтар Металлогендік Картада арнаулы белгілермен қоршалады. Осының нәтижесінде картада металлогендік белдеу, белдем, кенді аудан, өріс, т.б. үлкенді-кішілі өңірлер көрсетіледі. 
Металлогендік Карталардағы деректер негізінде болжам карталары жасалады.
**Металлогендік картаның негізі** — металлогендік аудандастыру жасалып, кенді аудандар мен жеке кен орындарының таралу зандылықтарын айқындайтын әр түрлі геологиялық факторлар көрсетілген металлогендік картаның негізі оған түсірілетін металлогендік мәліметтерге тығыз байланысты. Мыс., ұсақ масштабты металлогендік карталар, әдетте, арнайы тектоникалық негізде жасалса, орта және ірі масштабты металлогендік карталар кажетті кен бакылаушы факторлары көрсетілген арнайы геологиялық негізде құрастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:Карталар
Ашық кеніш

**Ашық кеніш** – руда немесе басқа да пайдалы қазба түрлерін ашық тәсілмен өндіру барысында жер бетінде пайда болатын біршама ауқымды тау қазындысы. А. көлденеңі мен терендігі оңдаған, кейде жүздеген метрмен елшенуі мүмкін .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Қасымов ярусы

**Қасымов ярусы** – таскемір (карбон) жүйесінің, жоғары бөліміне қарасты төменгі ярусы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Кататек

**Кататек** – шөгінді жыныстар түзілуіне сабақтаса өтетін өзгерістердің бірі .

Шөгінділердің, кататекті өзгеріс сатысы олардың, күрт тығыздалуымен және кейбір төзімді территекті және аутитекті түрбөлшектердің (компонент) өзгере бастауымен сипатталады; мұндай өзгерістер қысым мен температура мөлшерінің бірте-бірте арта түсуінен туындайды, алайда кататектік өзгерістер метаморфты өзгерістер санатына жатпайтындығын ескерген жөн.

Қатабелдем – температура және гидростатикалық қысым мөлшерлерінің өте жоғары дәрежесімен, ал стресс (бағдарды қысым) көрсеткішінің мейілінше мардымсыздығымен сипатталатын метаморфизм деңгейі, яғни жер қыртысы қойнауларының біршама терең облыстары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Зауалдану

**Зауалдану** – катаклизмдер терминінің синонимі  .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Карбоксил

**Карбоксил** (карбоксил тобы) – бір валентті СООН тобы; органикалық қосынды құрамында карбоксилдің ұшырасуы оның карбонды қышқылдарға жататындығын анықтайды .  
thumb|150px|Карбоксил тобы
Карбоксил құрамындағы сутегі атомы металмен алмасқан жағдайда тұздар, спирт радикалдарымен алмасқан жағдайда эфирлер түзіледі, ал қышқылдың екі молекуласынан су молекуласын ажыратып алған жағдайда ангидридтер қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Карбон қышқылдары
Каротаж саумалдамасы

**Каротаж саумалдамасы** – каротаж жұмырсымын бұрғылау құбырына түсіріп-шығару үшін әдейі орнатылатын қондырғы; станинадан, оралым барабанынан, сол барабанды қозғалтқыштан және тежегіштен тұрады .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Суды катиондау

**Суды катиондау** – катионит деп аталатын арнаулы материал арқылы сузбеленуі нәтижесінде судың кермектігін қажетті мөлшерге шейін азайту тәсілі .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Төрттеу

**Төрттеу** – сынамаларды төрт бөлікке бөлу арқылы қысқарту (азайту) әдісі. Бұл әдіске сәйкес, сынама ұнтағының үйіндісін төрттегіш көмегімен төрт бөлікке бөледі де, үйіндіге тән шартты шеңбердің, бір-біріне қарама-қарсы сектордағы бөліктері тексерілуге кетеді, ал қалған екі бөлігі ізнұска ретінде сақталады .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Тақтатас

**Тақтатас** – жай көздің өзіне немесе дүршыны (лупа) арқылы анық байқалатын кварц түйіртпектерінің өте ұсак кварц түйіршіктерімен жымдасуы нәтижесінде қалыптасатын, яғни түгелге жуық кремнезмнен тұратын өзгерген тау жынысы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Ашудас

**Ашудас** – суда жақсы еритін, шөл және шөлейт аудандардағы көл суының түгелімен булануы нәтижесінде түзілетін күрделі құрамды тұздар жиынтығы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Келловей ярусы

**Келловей ярусы**, келловей – Юра жүйесінің жоғарғы бөліміне қарасты төмеңгі ярусы .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Иілім түрені

**Иілім түрені** – синклинальды иілімдерге тән иілім кұлпы терминінің синонимі .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Жұмыртасты женттастар

**Жұмыртасты женттастар** — құрамындағы тасмалталар (жұмырлана-өңделген кесектер) мен үшкір кесектердің мөлшері бір-бірімен карайлас, сондықтан да жұмыртастар мен женттастардың аралығына сәйкес келетін ірі кесекті шөгінді жыныс.. 
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Мардымдылық

5 **Мардымдылық** — кен ауқымын жиектеу және оның қорын анықтау кезінде, яғни кеннің кәделі қоры мен тастанды қорының ара-жігін айыру барысында сол кенге тән шикізат сапасына және оның өндірістік-геологиялық сипаттарына койылатын талаптілектер жиынтығы. . 
Кеннің мардымдылығын  анықтау оның төмендегі көрсеткіштерін анықтаумен орайласады:
# кен қоры есептелген жеке жондарга тиесілі пайдалы түрбөлшектердің (компонент) ең төменгі өндірістік мөлшері; 
# кен денесін жиектейтің өңірлерге тән руда сынамаларына тиесілі пайдалы түрбөлшектердің шектік мөлшері; 
# руда денесі қалындығының ең аз мөлшері және оның орналасу терендігінің, ең жоғары көрсеткіші; 
# рудалану коэффициентіңің ең  аз мөлшері және жабық коэффициентінің ең  жоғарғы мөлшері; 
# зиянды түрбөлшектердің ең көп мөлшері; 
# пайдалы қазба қорының ең аз дегеннің өзінде өндіріліп алуға тиіс мөлшері.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Конрад деңгейі

**Конрад деңгейі** —  Конрад шекарасы терминін қараңыз..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Түзілімсәтті

**Түзілімсәтті** () — Шөгінділердің (тұнбанын) қалыптасуымен бір мезгілде деген ұғымды білдіретін анықтауыш. . 

Алғашында шөгінділердің түзілуімен қатарласа өрбіген иілімделу процесін кескіндеу, яғни "Түзілімсәтті иілімделу" деген мағынада қолданылған бұл термин кейінірек түзілім қалыптасуымен жарыса өрбіген кез-келген процесті кескіндеу мақсатында да қолданыла бастады (мысалы, Түзілімсәтті қозғалыс, Түзілімсәтті жарылым т. с. е.).
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Қалқатас

**Қалқатас** () — жер қойнауындағы пайдалы қазба бетін көмкеріп жататын тау жыныстарының жиынтығы деген ұғымды білдіретін атау. Мұнайшылар қалқатас терминін көбінесе тұз күмбездерін бүркемелейтін "тас қалпақтар" хақында қолданады. Мұндай "қалпақтар" қимасы әдетте гипстенген ангидридтерден (астыңғы өңірі), кеуекті ізбестастардан және біршама тығыз ізбестастардан (беткі өңірі) тұрады. 
Қалқатастар қалыңдығы бірнеше метрден жүздеген метрге шейін жетуі мүмкін .

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Бүрғылау тасбағаны

**Бүрғылау тасбағаны** – құбырлы бұрғылау барысында бұрғылау ұңғысының (кұбыр оқпанының) көмегімен жер қойнауларынан көтеріліп алынатын тау жыныстарының цилиндр пішінді бағаны .

Бүрғылау тасбағаны өте маңызды геологиялық кұжат болып табылады, себебі оны зерттеу жер қыртысы қойнауларының геологиялық ерекшеліктері жайлы нақтылы деректер ұсынбақ. Бұрғылау барысында алынған тасбағандар ұзындығының бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен бүкіл қима калыңдығына қатынасы (процент өлшемімен) тасбаған шығымдылығы деп аталады.

Тасбаған шығымдылығының 100% болуы өте сирек кұбылыс, алайда осы көрсеткіштің 60—70%-тен кем болуы жарамсыз деп табылады. Жер қыртысының бұрғылау  ұңғымасы тесіп өткен қимасындағы тау жыныстары неғұрлым қатты да бірегей (тастақты) болса, тасбаған шығымдылығы да солғұрлым жоғары болмақ. Борпылдақ жыныстардан тасбаған алу мүмкіндігі жоққа тән. 
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Грунттың шымырлануы

**Грунттың шымырлануы** ()  — нақтылы күштер әсерінен грунттың қатая түсуі..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Оптикалық константтар

**Оптикалық константтар** — әрбір заттың өзіне ғана тән мөлшерлерімен сипаттала отырып, оның оптикалық қасиеттерін көрсететін тұрақты сандар жиынтығы. . 

Минерал кристаллдарына тән оптикалық константтар ішіндегі ең маңыздылары олардың шағылысу көрсеткіштері мен қосбағытты шағылыс мөлшерлері.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Тектоникалық жапсар

**Тектоникалық жапсар** — Тау жыныстарының жыртылып-ажырау жазықтығы арқылы жапcapласуы. .
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Тастумалы сығымдалу

**Тастумалы сығымдалу** — силикатты тау жыныстары көлемінің өз құрамындағы кремний элементің іргелес жыныстарға ауыстыруы нәтижесінде кішіреюі. .

Алғашында келтірілген мағынада енгізілген тастумалы сығымдалу термині бүгінгі танда біршама кең мағынада колданылады: кез-келген тастума жыныс көлемінің сыртқы қысымдар әсерінен, өз құрамындағы элементтердің сығымдалуы нәтижесінде немесе мейлінше тығыз құрылымдарды иемденуі салдарынан кішірею процесін Т. С. терминімен айшықтауға болады.
## Дереккөздер
<references/

Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Сынамалауды бақылау

**Сынамалауды бақылау** — зерттелген сынаманы ізнұска сынамамен салыстыра зерттеу арқылы сынамалау нәтижесінің дұрыстығына көз жеткізу.. 
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Рудалануды бақылау

**Рудалануды бақылау** — рудалардың, шоғырлану процесін геологиялық (металтектік) тұрғыдан қамтамасыз ететің факторлар жиынтығы. . 

Әдетте P. Б.-дың құрылымдық, магмалық немесе стратиграфиялық түрлері жайлы түсініктер қалыптасқан. Мәселен, рудалануды бақылаудың құрылымдық түріне сәйкес, кейбір рудалардың  шоғырлары нақтылы иілім түрімен немесе жыртылып-ажырау өндірумен тығыз байланыста ғана қалыптасуы, яғни олардың түзілуін құрылымдық руда бакылаушы факторлардың арнаулы түрлері ғана қамтамасыз етуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Бөктер конусы

**Бөктер конусы** —  біршама тік құлайтын тау бөктерлерінің немесе өзен жағалауларының жайпақтау беткейлерге алмасу өңіріне жинақталған салындылар есебінен қалыптасатын жартылай конус тұрқылас түзілімдер жиынтығы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Үйірім

**Үйірім** — руданы байыту нәтижесінде алынатын енім,ЯРНН руда құрамынан зиянды (керексіз) түрбөлшектерді (компонент) аластау нәтижесінде алынған пайдалы түрбөлшектер жиынтығы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Үйірімділік

**Үйірімділік** —  күрделі құрамды заттардың белгілі бір өлшеміне тиесілі оның нақтылы құрам-бөлшегініңмөлшері; салмақ, процентімен немесе молекулалық процентпен кескінделеді..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Коньяк ярусы, коньяк

**Коньяк ярусы, коньяк** — бор жүйесінің жоғары бөліміне карасты төменнен санағанда үшінші ярусы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Координаттық сан

**Координаттық сан** — кристалл химиясында: белгілі бір атомға немесе ионға ең жақын орналасқан, яки бірінші айналымда тізбектелген атомдар (иондар) саны..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Үгілу қабаты

**Үгілу қабаты** — құрлықтар өніріне тиесілі литосферанын беткі бөлігінде әртүрлі үгу факторлары әсерінен өзгерістерге ұшыраған магмалық, шөгінді және өзгерген жыныстар есебінен қалыптасқан тау жыныстарының бірлестігі..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Қорғаныш қабықша

**Қорғаныш қабықша** —қақталу құрышы терминінің синонимі. .
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Тектоникалық бүркеме бастаулары

**Тектоникалық бүркеме бастаулары** (көлбеме бастаулары) — жазық бағыттағы қозғалыстарга ұшыраған тау жыныстары кешендерінің, (аллохтонның) тау жыныстарының, қозғалыстарга салғырт бірлестіктерін (автохтонды) ең алғаш көмкере бастау орны; бұл беткей тереңдігіндегі аллохтонға тән тау жыныстары өздерінің қалыптасқан орнынан көп қозғалмаған деп есептелінеді..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Тасқашалау

**Тасқашалау** (латын.қайрау) — су ағыны, жел күші, мұздық қозғалысы, салмақ күші т. с. с. күштер әсерінен қозғалыстарга ұшыраган тау жынысы кесектері мен түйіртпектерінің сол қозғалыстар кезіндегі үйкелістер әсерінен қажалуы және өздерімен тоқайласқан өзге де тау жыныстарын тоздыруы.. 
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Сәйкестөндіру

**Сәйкестөндіру** () —  стратографияда: көршілес немесе бір-бірінен алшақ аймақтарда орналасқан тау жыныстары қабаттарының немесе олардың қимасына тән кейбір дербес бөліктердің, көнелігі бір-бірімен тұстас екендігін анықтау мақсатында оларды өзара сәйкестөндіру (салыстыру). Синонимі — салыстыру..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Тозу

**Тозу** (кажау) — геологияда: 
# тау жынысының алажаулы еруі нәтижесінде әртүрлі өзгерістерге ұшырауы, яғни оның болмысында қуыстар мен кеуектердің пайда болуы; 
# магма есебінен бірінші болып қалыптасқан минералдар мен магмаға кірігіп кеткен тау жынысы кесектерінің, еру, балқу және жемірлеу салдарынан өзгерістерге ұшырауы. .
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Көшпеарал

**Көшпеарал** — геоморфологияда: негізінен салындылар есебінен қалыптасып, су айдыны беткейінен аз-кем көтерілген шағын белестер түрінде ошарылатын аралшалар..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Космополиттер (космополит организмдер)

**Космополиттер (космополит организмдер)** ({{lang-|el космос — әлем, политэс — азамат) — бүкіл жер шарына таралған, яғни планетамыздың кез-келген өнірден ұшырасып қалатын организмдер (жәндіктер мен өсімдіктер)..

Космополиттік түрлер онша көп емес. Өсімдіктер арасында мұндай түрлерге су және батпақ өсімдіктері (балықот, шылаң, қоға, тағы басқа) мен арамшөптер (үлкен бақажапырақ, жұмыршақ, біржылдық қоңырбас, құсқұмық, тағы басқа); жануарлардан үй шыбыны, сұр егеуқұйрық, тағы басқа жатады. Көбінесе Космополиттерге түрден гөрі, одан жоғары таксондарға жатады. Мысалы, коловраткалар, үй тышқандары, тұщы су шаяндары, тарақандар, ал өсімдіктерден астық тұқымдастары мен күрделігүлділер жатады.  
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Қазанойпат

**Қазанойпат** — дөңгелек ойыстар; жерүсті және суасты К,.-тары болып екі түрге белінеді. Жерүсті К,.-тары өздерінің тегі тұрғысынан тектоникалық, жанартаулық, мұздықтық Қ.-тарга және желді өңірлер, шаймаапан, жемірілу қазанойпаттарына дараланады..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Мысық қарашығы

**Мысық қарашығы**— өз құрамына талшықтастарды кіріктіретін кварц. Жібектей жалтылдайтын бұл түзілімдер әдетте жасыл, сұрғылт немесе ашық қызқылт сары түстерге боялған..
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Аршу коэффициенті

**Аршу коэффициенті**— кенді ашық әдіспен игеру барысында сылынып алынатын пайдасыз жыныс мөлшерінің өндірілген руда мөлшеріне қатынасы..
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Геофизика
Санат:География
Өнімділік коэффициенті

**Өнімділік коэффициенті**— # бір тонна руданы байыту немесе баска да металлургиялық процестерден өткізу нәтижесінде өндіріліп алынған пайдалы түрбөлшек (компонент) салмағының руданын осы мөлшеріндегі бүкіл пайдалы түрбөлшектің, салмак мөлшеріне қатынасы. # жер қыртысының нақтылы қабатына шоғырланган мұнай есебінен өндіріліп алынған мұнай мөлшерінің, осы қабаттағы бүкіл мұнай қорына қатынасы.. 
Бұл коэффициентті барынша өсіру мақсатында әдетте мұнай өндірудің косымша тәсілдері колданылады.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Селдірлену коэффициенті

**Селдірлену коэффициенті**— өндіріліп алынған руда құрамындағы пайдалы түрбөлшек (компонент) мөлшерінің осы түрбөлшектің, табиғи жағдайдағы (жер қойнауындағы) мөлшеріне қатынасы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Рудалану коэффициенті

**Рудалану коэффициенті** — құрылысы барынша күрделі кендер (рудалы дене ұяшалар, ағысшалар, жолақшалар түрінде ұшыраскан) қорын есептеу барысында қолданылатын түзетпе коэффициент; нақты рудалы өңірлер кешелілігінің, (ауданның көлемінің) бүкіл рудалы қабат көшелілігіне (ауданына, көлеміне) қатынасымен кескінделеді; рудалы дененің кандай өлшемі тұрғысынан кескінделгендігіне орай, бұл коэффициент сызықшалы, аудандық және көлемдік Р. К. болып үш түрге бөлінбек..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Минералды бояулар

**Минералды бояулар** — бояу қабілетін иеленген, сондықтан да өндірісте және тұрмыста бояуыштар ретінде колданылатын табиғи түзілімдер — тау жыныстары мен минералдар.. М. Б.-ға жататындар — түсті саздар, тотыққан темір рудалары, пиролюзит, ләпсітас, малахит, киноварь, ярозит, кейбір түсті туфтар мен жіктастар т. с. с.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Қызыл топырақ

**Қызыл топырақ**— маусымдық ылғалды немесе жалпылама ылғалды климатты субтропикалық аймақтарда ұшырасатын, алюмосиликатты жыныстар үгілуінің нәтижесінде қалыптасатын қызыл түсті сазды жыныстар..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Қызыл теміртас

**Қызыл теміртас** — гематиттің жасырын кристаллды және біршама шымыр түрлері. .
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Кремнезем

**Кремнезем**—кремний қостотығы терминінің
синонимі..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Теңіз суындағы кремний

**Теңіз суындағы кремний**— теңіз суында еріген түрде және
қалқымалы титтей-титтей қатты түйіршіктер түрінде (опал гельдері) ұшырасады; қалқымалы гельдер есебінен теңіз жәндіктерінің қаңқалары қалыптасады. .

Теңіз суы құрамындағы еріген кремний қышқылының жалпы мөлшері қалқымалы қышқылдармен салыстырғанда 3—50 еседей кеп, алайда осы мөлшердің өзі де теңіз суын кремний қышқылымен толық, қаныктыр>а алмаған. Мұның өзі қалкымалы кремний қышқылының теңіз суларында тұраксыз болуына, сөйтіп оның ұдайы еріп отыруына әкеліп соқтырады.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Кремнитүзілу

**Кремнитүзілу**—тұнбалар (шөгінділер) құрамында құрылымсыз кремний (опал) түзілу процесі; көбінесе биотекті жолмен, яғни кейбір теңіз жәндіктері (диатомейлер, радиоляриялар, кремнийлі губкалар т. с. с.) қорымы түрінде су алабы түбіне тұнған шөгінділер түрінде қалыптасады; К. ылғалды климат белдеуіне орналасқан мұхит, теңіз және кейбір көл суларына ғана тәуелді..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Тау жыныстарының беріктігі

**Тау жыныстарының беріктігі**— тау жыныстарының сырт әсерлерге, мәселен тау қазындыларын жасақтауға, яки өздерінің ен бойын кесіп (тесіп) өтуге келтіретін кедергісі. .

Т. Ж. Б. салыстырмалы шама болып есептелетін *беріктік коэффициенті* деген өлшеммен кескінделеді.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Криотекті құрылым

**Криотекті құрылым** — мұз түйіршіктерімен жымдаса бірегейленген тау жыныстары мен органотекті минералды шөгінділерге тән құрылым; мұз түйіршіктерінің кеуектер мен қуыстарды иелену пішіндеріне орай төрт түрге бөлінеді. . Олар: жапсарлы, жарғақты, қуысты және баршалы К. Қ.-дар.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Киптотекті

**Киптотекті**— жаралу тегі мүлдем белгісіз немесе болжамдар тұрғысынан ғана анықталған деген ұғымды білдіретін термин..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Кисталдану

**Кисталдану**— кристалдың алғаш пайда болуы және бірте-бірте өсу процесі. .
Кристалдар сұйықтардан да (ерітіңді, балқыма, магма т. с. е.), газдар мен қатты заттар есебінен де пайда бола алады.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Кристаллбластар

**Кристаллбластар**— өзгерген жыныстар құрамында қайтадан кристалдануы нәтижесінде қалыптасып, толықкристалды құрылымды иеленген минерал түйіртпектерінің жалпылама атауы.. 

Түрлі минералдар ездеріне тән минералдық тұрықтарды қалыптастыру қабілеті тұрғысынан түрліше болып келеді, яғни әрбір минерал өз жақтарын қалыптастыру дәрежесі мен пішіні жағынан айқын дербестеледі.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Кристалды химия формулалары

**Кристалды химия формулалары**— минерал құрамын кескіндеу тәсілі. .

Химиялық қосындылар мен минералдың байырғы, яғни жеділдетілген формулалары сол минералдар құрылысының жалпылама пошымын ғана ашып көрсететін болса, К. X. Ф. зат құрылысының, өте маңызды сипатын — сол затқа кіретін бүкіл атомдар мен иондардың координаттық сандарын — нақтылап береді.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Кристалды химия

**Кристалды химия**— кристалдардың, жалпы құрамы, бір-біріне тигізер әсері және оларға тән атомдардың, иондардың, молекулалардың кеңістікте орналасуы арасындағы байланыстарды зерттейтін кристаллография саласы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Іздестіру сілтемелері

**Іздестіру сілтемелері**— пайдалы қазба кендерін іздестіру істеріне бағыт-бағдар сілтеу мақсатында жасақтала отырып, кен көздерінің кеңістіктегі орналасу зандылықтарын теориялық тұрғыдан негіздеуге тырысатын пайымдар; литологиялық-таскелбетті, стратиграфиялық, кұрылымдық, магмалық, геоморфологиялық және геохимиялық I. С. белгілі.. 

Синонимі — іздестіру тұжырымдары.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Жыртылып-ажырау құрылымының жатаған (төменгі) қапталы

**Жыртылып-ажырау құрылымының жатаған (төменгі) қапталы**— тік бағытталған жыртылу жігі бойымен төмен қарай қозғалған тау жыныстарының жиынтығы..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Сырғыма қанаты

**Сырғыма қанаты**— сырғыма құрылымның жыртылу жігіне шендес орналасқан, сол жазықтық бойымен қозғалыстарға ұшыраған бір жақ бөлігі; қарсы жактағы бөлігімен салыстырғанда көтеріңкі немесе түсіңкі болуы мүмкін..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Иілім қанаты

**Иілім қанаты**— барша қабаттары бір бағытта еңістенген, олардың ылдилану бұрышы да бір-ақ мөлшермен сипатталатын иілім бөлігі. .  Әдетте әрбір иілімнін бір-бірімен иілім кұлпы аркылы жапсарласатын екі-ак канаты болады.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Иілімнің қалыпты қанаты (аспалы)

**Иілімнің қалыпты қанаты (аспалы)** — төңкерілген немесе көлбеген иілімнің өз құрамындағы тау жынысы қабаттарының, алғашкы қабатталу ретін сактап қалған қанаты; иілімнің, бұл бөлігінде тау жыныстарының қабатшалары қалыпты жағдайда астасады, яғни әрбір жастау қабатша ұдайы өзінен гөрі көнерек қабатшаны көмкеріп отырады..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Иілімнің төңкерілген қанаты

**Иілімнің төңкерілген (аударылған) қанаты** — төнкерілген немесе көлбеген иілімнің өз құрамындағы тау жынысы қабаттарының қабатталу реті олардың түзілу сәтіндегі ретке қарама-қарсылықпен сипатталатын қанаты; иілімнің бұл бөлігінде әрбір жастау қабатша өзінен гөрі кенелеу қабатшамен көмкеріліп отырады..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Ксено

**Ксено** ( ксенос — бөгде; бөтен) — нақтылы магмалық жыныс құрамында мүлдем бөгде жыныстардың көптеп кездесетіндігін (50%-ке шейін) білдіру үшін қолданылатын қосымша..
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Руданың кесектелу қабілеті

**Руданың кесектелу қабілеті**— рудаларды игеру барысында олардың нақтылы өлшемді және арнаулы пішінді кесектерге бөлшектену қабілеті. .

Кейбір пайдалы қазбалар үшін (темір рудалары, қоспалар ретінде қолданылатын ізбестастар, көмір т. с. с.) олардың кесектелу қабілеті өте маңызды игерілу көрсеткіші болып табылады.
## Дереккөздер


Санат: Геология
Санат: Геофизика
Санат: География
Лабрадорит

нобай|Лабрадор минералы
**Лабрадорит** — түгелге жуық Лабрадор минералынан тұратын толық кристалды лейкократты *габбро*; кейбір әдемі түрлері қаптама тас ретінде қолданылады..
 
## Дереккөздер

Санат:Мүсін жасау материалдары
Артур Аксманн

**Артур Аксманн** — () (18 ақпан 1913, Хаген—24 қазан 1996, Берлин) — ұлтшыл Германияның саясаткері, гитлерюгенд неміс жастар ұйымының жетекшісі (1940—1945), рейхсляйтер.

## Соғыстан кейін
Ол 1945 жылы қарашада Баварияда нацистік астыртын ұйымдастырғаны үшін қамауға алынды. Денацификация процесінен өтті, 1949 жылы американдық сотпен сотталды және үш жылға бас бостандығынан айырылды. Бостандыққа шыққаннан кейін ол Германия Федеративтік Республикасында тұрып, бизнеспен айналысты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Германия тұлғалары
Арениг

**Арениг ярусы. Арениг**.  Ордовик жүйесінің төменгі бөліміне қарасты төменнен санағанда екінші ярусы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Артин ярусы

**Артин ярусы**. Пермь жүйесінің төменгі бөліміне қарасты төменнен санағанда үшінші ярусы.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Архей бірлестігі

**Архей бірлестігі** (грек. архэос — көне). Кембрий кезеңіне шейін түзілген тау жыныстарының ішіндегі ең көнелері. Олар негізінен катты өзгерген жыныстардан — гнейстерден, кристалды жіктастардан, сирегірек амфиболиттерден, мәрмәрлардан және тақтатастардан тұрады. Олардың құрамында ішінәра магнетитті тақтатастар (джеспилиттер) мен кристалды жіктастар да ұшырасып қалуы мүмкін. А. Б.-не тән жыныстарда органикалық қалдыктар кездеспейді, бірақ бұл жыныстар құрамында графит атомдарының кезігіп қалуы архей эрасында да тіршілік белгілері болғандығын көрсетеді. А. Б. шартты түрде екі бөлікке — *төменгі* және *жоғарғы* архейге — бөлінеді. А. Б. ұғымы геология ғылымына енгізілген сәтте бұл бірлестікке кембрийге дейін қалыптаскан тау жыныстары түгел жатқызылған болатын. Бүгінгі таңда А. Б.-не кембрий кезеңіне шейін жаралған тау жыныстары бірлестіктерінің ең төменгі бөлігі ғана, яки ең көне жыныстар бірлестігі жатқызылады.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Шайыртас

**Шайыртас** (Табиғи). Тұтқырлығы жоғары дәрежелі, жартылай қатты немесе қатты түрде кездесетін таушайырлар түрі.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Аттрит

**Аттрит** (латын. үйкелген). Көне өсімдік қалдықтарының сынықтары мен жеке бөлшектерін біріктіретін шоғыр. Шоғыр кұрамындағы өсімдік қалдыктарының ыдырауы және қабатталуы кезінде олардың сынықтары мен бөлшектері бір-біріне үйкеле отырып, ұсақтала түскен.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Аэробиоз

**Аэробиоз** (грек, аэр — ауа). Оттекті ортадағы тіршілік деген мағынаны береді.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат: Геология
Санат: Геофизика
Шойтас

нобай|
**Шойтас**. Шөгінді, магмалық және өзгерген жыныстарды өндіру барысында шетпұшпақтанған ірілі-ұсақты тас кесектері. Түр-тұлғасы жағынан үшкір де қырлы болып келетін бұл кесектер құрылыс ісінде кеңінен қолданылады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Құрылыс материалдары
Вакка

**Вакка** (неміс.). Негізді кұрамды магмалық жыныстардың мұжылуы нәтижесінде түзілетін қоңыр қошқыл түсті, мейілінше шымыр шөгінді тау жыныстарының (құмтастардың) жиынтық атауы. Ашық қоңыр немесе сұрғылт қоңыр ваккалар грауваккалар деп аталады.

## Дереккөздер
  

Санат: География 
Санат: Геология 
Санат: Геофизика