open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Батыс Қазақстан энергия торабы

**Батыс Қазақстан энергия торабы**, Орал қаласын электрлендіру 1912 жылдан басталады. Алғашқы дизель электр ст-сы көпес Каревтің үйінде іске қосылды (1912). 1929 ж. қала- лық электр ст-сы жұмыс істей бастады. 1960 ж. 1-Оралжылу электр станциясы, 1963 ж. ВЛ-35 кв «Красновская» жоғары вольт желісі іске қосылды. 1965 ж. Орал қаласын және бүкіл облыс аумағын электрмен қамтамасыз ету үшін Батыс Қазақстан электр торабы басқармасы ұйымдастырылды. Осы жылдан бастап бүкіл облыс аумағы элекгр энергиясын орталықтандырылған ВЛ-110 кв «Киннель-Орал» мемлекеттік энергия жүйесінен де алатын болды. Соған сөйкес облыс аумағында элекгр жеткізу желілері тартылып, қосалқы стансалар, таратқыш құрылғылар, т.б. салынды. 1979 ж. ВЛ-220 кв «Орал-Головная», ал 1989 ж. ВЛ-500 кв «Балаково-Орал» және ПС-500 кв «Степна» (Ростоша к.) жоғары вольтті мемл. жүйелері жұмыс істей бастады. Облыс бойынша электр энергиясының қуаты 1.513 мың Квт, жылу электр станциясының қуаты 815 Гкал/сағ, электр жеткізу ұзындығы 30 мың км. Қазіргі кезде 2- жылу электр орталығының құрылысын аяқтау көзделіп отыр.
## Дереккөздер
Тежегіштің механикалық жетегі

**Тежегіштің механикалық жетегі** - көліктік құралдың тежегіш механизміне күш білікшелер, иіндер мен сым арқандар жүйесі арқылы берілетін тежегіш жетек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мұнай және газ геологиясы

**Мұнай және газ геологиясы.** Мұнай мен газ — шоғырларының жер қыртысында таралу ерекшеліктерін,олардың өндірістік тұрғыдан кәдеге асатындарын іздестіру және жалпылама қорын анықтау шараларын біріктіретін геологиялық ілім. Бұл арнаулы ілім түрлі түйткілдемені шешуге ат салысады. Олардың ішінде:мұнай мен газ кендері шоғырларының орналасу сипаттарын анықтау; мұнай мен газдың шығу тегі жайлы тұжырымдарды негіздеу; мұнай мен газ шоғырларының қалыптасу заңдылықтарын жасақтау; мұнай-газ кендері мен шоғырларын геологиялық
тұрғыдан барлау тәсілдерін жүзеге асыру.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Бір өткізгішті тежегіш жетегі

**Бір өткізгішті тежегіш жетегі** - тіркеменің тежегіштік жетегімен байланысы бір құбыр арқылы тежегіштік кранның жеке секциясынан немесе тартқыш-автомобильдің бас цилиндрі арқылы іске асатын автопоездің тежегіштік жетегі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тілекжан Хасенұлы Рысқалиев

**Рысқалиев Тілекжан Хасенұлы** — ғалым, философия ғылымының докторы (1999), профессор (2000).

## Өмірбаяны

Киев мемлекеттік университетінің философия факультетітін бітірген (1967), Қазақстан ҰҒA Философия институтында аспирантурада оқыған (1968-1971).

Көкшетау педагогикалық, Алматы медициналық, Орал педагогикалық, Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институттарында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болған.

Қазір Орал, Еңбек және әлеуметтік Қатынастар академиясының проректоры. Көп жылдар КСРО Философия Қоғамының Батыс Қазақстандық бөлімін басқарды.

Педагогика саласындағы үздік еңбегі үшін Ы. Алтынсарин атыңдағы медальмен марапатталған (1990). Ғылыми зерттеулері философия тарихына арналған.

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Шолақ Артығалиев

**Шолақ Артығалиев** (15.1. 1911, Жымпиты уезі, Байғүтдин болысы (қазіргі Қаратөбе ауданы), 7-а. 8.9.1990, Алматы қаласы) - қоғам қайраткері. 1931 ж. Орынбордағы 2 жылдық халық ағарту институтын бітірген соң Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарында комсомол қызметінде болған. Кейін Батыс Қазақстан облысы партия комитетінің (1937-38), Жәнібек ауданы партия комитетінің (1940-42), сондай-ақ Талдықорған (1945-50), Жамбыл облысы партия комитетінің (1952-57) 1-хатшысы болды. 1943-45 БК(б)П ОК-нің Жоғарғы партия мектебінде оқыған. 1958-62 ж. Қазақ кәсіподақтар федерациясы кеңесінің хатшысы, 1962-71 ж. Алматы облысы кәсіподақ ұйымдары кеңесінің төрағасы. «Құрмет Белгісі» (1966) жөне үш мөрте Еңбек Қызын Ту ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Қазақстан КП Талдықорған облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Атамекен (Бәйтерек ауданы)

**Атамекен** (2022 ж. дейін — *Железново*) — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Атамекен ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Перемётное ауылынан солтүстік-батысқа қарай 18 км-дей жерде, бетеге, жусан, т.б. әр түрлі ксерофитті астық тұқымдас шөптесін өскен карбонатты-қара топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1104 адам (541 ер адам және 563 әйел адам) болса, 2009 жылы 1016 адамды (505 ер адам және 511 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 882 адамды (436 ер адам және 446 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1954-1997 жылдары аралығында «*Ульянов*» астық өсіру кеңшарының орталығы болды. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Железновта және әкімшілік округтегі Гремячее, Новенький ауылдарында 18 шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Ауылдарда 4 мектеп, 3 мәдениет мекемесі, 3 дәрігерлік пункт бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл көшелері
* Абай Құнанбаев көшесі
* Ақбидай (Крайняя) көшесі
* Александр Пушкин көшесі
* Гагарин көшесі
* Достық көшесі
* Елқонған (Ульяновская) көшесі
* Жағалау (Набережная) көшесі
* Жайсан (Арычная) көшесі
* Жаңа ғасыр (Железноводская) көшесі
* Желтоқсан (Степная) көшесі
* Иманов көшесі
* Көктем (Природная) көшесі
* Қайыңды (Уральская) көшесі
* Қазақстан көшесі
* Қаныш Сәтбаев көшесі
* Мектеп көшесі
* Мерей (Дружба) көшесі
* Саяжай (Садовая) көшесі
* Соколовская көшесі
* Тастөбе (Средняя) көшесі
* Тың игерушілер (Первоцелинников) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Мизостомидтер

**Мизостомидтер** () – буылтық құрттар, денесі диск тәрізді, сыртынан қарағанда буынтақталмаған, ұзындығы 3 тен 30 мм дейін. Тікенектілердің комменсалдары, экто және эндопаразиттері. Денесінің 5 құрсақ буынтақтарының әр қайсысында, мизостомидтер ие денесіне жабысатын бір жұптан орналасқан қармақ тәрізді қылтанақтары бар. Бас жағының шетінде мұрттары, сезім мүшелері, жылжымалы тұмсығы, ауыз қуысы мен өңеші бар. Жүйке жүйесі жақсы жетілген, мидан, тамақ маңы жүйке тізбегінен тұрады. Зәр шығару мүшесі, метанефридии. Гермофродиттер. Мизостомидтер дернәсілі, трохофора. Тропикалық және субтропикалық теңіздерде 130 түрі белгілі; ТМД-да 6 түрі Баренц, Карск, Охот және Жапон теңіздерінде таралған.

## Дереккөздер


Санат:Көпқылтанды құрттар‎
Панкреатит

**Панкреатит** (*Раnсrеаtіsіs*,  - ұйқы безінің қабынуы) - Ұйқы безінің қабынуы, ұйқы безі өндіретін протеолиз ферменттері (оның ішінде липаза) бөлініп, строманың май тканін ыдыратып, майлы некроз тудырады. Некроз өзгерістері басым болса, процесс панкреовекроз деп аталады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жүсіп Сырымұлы

**  Жүсіп Сырымов**(1770 -1840) — би, тархан, байбақты руының старшыны. Арынғазы бастаған ұлт-азаттық қозғалысқа белсене қатысушы. 1822 ж.
Арынғазымен бірге Санкт-Петербургке шақыртылып, тұтқында
ұсталады. Сырымов Жоламан, Тіленші
батырлармен бірге Жайық, Елек
өзен алабындағы Ресей отаршылдары тартып алған қазақ руларының жерлерін қайтару үшін
күрескен.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Еуропалық экономикалық қоғамдастық елдері аңшылық ассоциацияларының федерациясы

**Еуропалық экономикалық қоғамдастық елдері аңшылық ассоциацияларының федерациясы** (Federation of Hunting Associations of EEC) — 1977 ж. құрылған. Батыс Еуропанын 16 елі қатысады.
## Мақсаты
Мақсаты — жануарлар әлемінің ресурстарын пайдаланудың экологиялық және ғылыми принциптеріне негізделген аңшылықтың барлық түрлерінің дамуы мен сақталуына жордемдесу, Еуропа едцеріндегі андіылардың мүдделерін қорғау.
## Негізгі қызметі
Негізгі қызметі — табиғатты қорғаудың әр түрлі проблемаларын, атап айтқанда, қазіргі заманғы ауыл шаруашылығы технологияларының аңшылық ресурстардың жай-күйіне әсері проблемаларын зерттеу, жабайы аң- құстың пайдаланылу тендестігін зерттеу, іс жүзінде шаралар өткізу.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
АИСТ ЖШС

**«АИСТ» ЖШС** - әр түрлі тігін бұйымдарын, арнаулы жұмыс киімдерін шығаратын кәсіпорын. Тұңғыш рет 1932 жылы құрылды. 3 тігу жене 1 пішу цехы бар. Орал қаласындағы Гагарин кентінде орналасқан. 140 адам жұмыс істейді. Кәсіпорын өнімдері жоғарғы сұранысқа ие, ол көбінесе әскери, ішкі істер бөлімшелерінің тапсырыстарын орындайды. Әріптес кәсіпорындармен өңдірістік байланыс орнатқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Басқышты жетек

**Басқышты жетек** — велосипед немесе мопедтің жетекші доңғалағына басқыш немесе шынжырлы беріліс арқылы адам аяғы арқылы айналуды жеткізетін жетек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жабайы жануарларды қорғау жөніндегі халықаралық қор

**Жабайы жануарларды қорғау жөніндегі халықаралық қор** (Wildlife Conservation International) — 1897 ж. құрылған. 
## Мақсаты
Мақсаты — ғылыми зерттеулер мен үкіметтік емес ұйымдарды институциялық қолдау; халық пен үкіметтік емес ұйымдарға консультациялық көмек көрсету және лоббистік қызмет. 
## Негізгі кызметі
Негізгі кызметі — ғылыми және ағартушылық жобаларды жүзеге асыру арқылы табиғат қорғау саласындағы ағартушылық және білім беру, табиғат қорғаудың маңыздылығын ұғынушылықты қалыптастыру тұрғысындағы қызмет, әлеуметгік проблемаларды шешуге қатысу, аймақтық жоспарлау және басқару.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Батыс Теплов мұнай-газконденсат кен орны

**Батыс Теплов мұнай-газконденсат кен орны** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданында, Орал қаласынан солтүстік-батысқа қарай 95 км жерде орналасқан. Кен орны 1993 ж. ашылған. Газ құрамындағы конденсаттың мөлшері шамалы (46 г/м ). Кен орнындағы мұнай шоғырының қалындығы 10-15 м. Газ жабындысындағы конденсаттың орташа мөлшері 206 г/м . Шоғыр қабаты батыстан шығысқа қарай тереңдей береді (2776 м-ден 2870 м- ге дейін). Коллекторы кеуекті, кеуекті-жарықшақты. Орташа кеуектілігі 5,5-10,5%-ке дейін өзгереді. Орташа өткізгіштігі 17 фм , ең көбі 1000 фм . Кен орнындағы бастапқы қабат қысымы орташа есеппен 32-32.7 Мпа, орташа температурасы 78- 83°С. Газдың дебиті сынақ кезінде тәулігіне 13,5 мың м -ден 520 мың м3-ді көрсетті, конденсаты 3-тен 260 м3, мұнайы 40- тан 235 м3. Газдағы мұнайдың мөлшері 80-95%. Басқа компоненттерден: күкіртті сутегі 1,36- 0,29%, азот 1,32-2,57%, көміртек 2,73-0,69%, меркаптандар 0,014-0,02%. Конденсатта күкірт пен парафиннің мөлшері шамалы (0,2-0,5 және 0,3- 1,1%), тығыздығы 755-797 кг/м\ шайырлылығы 2-11%, 200°С температурадағы буланатын фракцияның мөлшері 60-90%. Мұнайдың тығыздығы 840-852 кг/м. Мұнай күкіртті (0,51-2,0%), парафині жоғары (1,51-6,0%), шайырлы (4,9-28%), 200°С да қайнап, буланатын фракцияның мөлшері 30-45%, 300°С-та 57-65%. Мұнайда орта есеппен 206 м3/м3 ерітілген газ бар. Газдың құрамында күкіртті сутек 0,12%, азот 1,11%, бутан 2,03%. Кен орны өндіріске біршама дайындалған. Одан әрі барлануда.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Батыс Қазақстан облысы кен орындары
Стартер жетегі

**Стартер жетегі** - іштен жану қозғалтқышының маховигінің тісті тәжімен стартер білігінің тісті дөңгелегін қосатын және ажырататын қондырғы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Төлеген Аршанов

**Төлеген Аршанов** (1888, Жаңақала ауданы, Жиделі ауылы — 1965, Ақжайық ауданы, Алғабас ауылы) — күйші. Әкесі Тасмағамбеттің үйретуімен 6 жасынан домбыра тартқан. Мөтен, Сейтек, Дина, т.б. атақты өнерпаздармен кездесіп, күй үйренген. Еңбек жолын Бекетай ауылдық кеңесінің хатшысы ретінде бастаған ол Жаңақала, Жәнібек ауданының халық театрларыңда домбырашы болған. 1934 ж. А. Жұбановтың шақыруымен Алматыға барып, Құрманғазының күйлерін үнтаспаға жаздырған. Аршанов — белгілі күйші О. Қабиғожинның ұстазы. Құрманғазының әйгілі "Терісқақпай" күйін алғаш жеткізген адамдардың бірі. 

## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Мәдениет
Санат:Тұлғалар
Микориза

**Микориза** - санырауқұлақ тамыр, саңырауқұлақ мицелиясының және жоғары өсімдіктер тамырларының симбиозы. Микориза кейбір зигомицеттерді, аскомицеттерді, (трюфельді) және ең бастысы базидиальды саңырауқұлақтарды қалыптастыра алады. Микориза эктотрофты деп бөледі, мұнда саңырауқұлақ тамырды оның бетінде қала отыра орап алады, немесе өсімдік тамырына қатты тереңдікке енбейді және эндотрофты, мұнда саңырауқұлақ тамыр ішіне енеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тіркес жетегі

**Тіркес жетегі** - көліктік құралдың тіркестерін қосып және ажырататын құрылым.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Железнов Владимир

**Железнов Владимир Феофилантович** (1863, Орал қаласы — 1919,
сонда) — тарихшы, этнограф,
жергілікті казак-орыстардың
фольклорын жинаушы. 1 - дүние жүзілік соғысқа қатысқан, генерал- майор. Әскери тарих және Орыс
географиялық қоғамы этногр. бөлімінің
мүшесі. 19 ғасырдың 90-жылдары
әйелі А.В.Железновамен бірге
Жайықтың оң жағалауындағы
Орал казак-орыстарының хуторлары мен поселкелерін аралап,
фольклорлық материал жинау
сапарьша шыққан. «*Орал казак-орыстарының әні*» (1899) атты
жинағы жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1863 жылы туғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Микропиле

**Микропиле** - тозаңның шығуы, тұқым бүрінің жамылғысындағы саңылау, олар арқылы көптеген өсімдіктерде тозаңдатқыш түтікше енеді. Микропиле шығарушы жасушалар тозаңдатқыш түтікшенің өсуіне әсер етуші заттарды қалыптастырады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Мәдина Қожбанқызы Бегалиева

**Мәдина Қожбанқызы Бегалиева** (19 наурыз 1899 жылы, Жәнібек ауданы - 20 желтоқсан 1974 жылы, Алматы) — қазақ әйелдері арасынан шыққан тұңғыш инженер-металлург, қоғам және мемлекет қайраткері, ұстаз. Бұрынғы Бөкей Ордасы, Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауданында дүниеге келген  .

## Өмірбаяны
* 1907-1909 ж. Ордадағы қазақ қыздарына арналған екі жылдық мектепте оқиды 
* 1913-1916 ж. Хан Ордасындағы педагогикалық курста оқиды. 
* 1917-1919 ж. Жаңақаладағы қыздар мектебінде мұғалім болып жұмыс істейді
* 1919 ж. Орда қаласына бастауыш мектеп мұғалімі болып ауысадыы, сол жылы үлгілі атты әскер еріктілер полкының жауынгерлеріне арналған сауат ашу мектебіне мұғалім болады. 
* 1922 ж. Бөкей губерниялық комитетінің аппаратына қызметке шақырылып, әйелдер бөлімінің меңгерушісі болып тағайындалады. 
* 1931-1935 ж. Мәскеудегі Өнеркәсіп академиясында оқиды. «Балқаш мыс қорыту зауытының жобасы» атты тақырыпта диплом жобасын «өте жақсы» қорғап, инженер-металлург біліктілігін алып шығады. 
* 1936-1940 ж. Балқаш мыс қорыту зауытының инженер-металлургі болып жұмыс істейді. 
* 1940 ж. соңында М.Бегалиева Алматы қаласына келіп, Қазақ тау-кен институтының ауыр және түрлі-түсті металдар кафедрасының жанындағы лабораторияда меңгеруші болып жұмыс істейді. 
* 1942-1944 жылдары Гурьев (қазіргі Атырау) облысында әйелдер арасындағы жұмыс жөніндегі бөлім меңгерушісі қызметін атқарды.
* 1944 жылы Қазақстан КП ОК-нің әйелдер арасындағы жұмыс бөлімінің нұсқаушысы қызметіне ауыстырылады. Содан кейін Қазақ КСР Мемлекеттік бақылау министрлігінде бақылаушы қызметтерін атқарған. 
* 1949 жылы одақтық маңызы бар дербес зейнетақы демалысына шығады. 
* 1974 жылы 20 желтоқсанда ұзаққа созылған ауыр науқастан 76 жасына қараған шағында Алматы қаласында дүниеден озды.

## Отбасы
М.Бегалиева қазақтың дарынды ғалымы, ХХ ғасырдың 20-30 жылдарындағы математика және тіл білімі оқулықтарының бірнеше басылымының авторы Ғали Бегалиевпен отау құрып, Темір есімді ұл, Шолпан, Нахия, Роза есімді үш қызды дүниеге әкелді. 

## Естеліктері
Өзінің қазақ қыздарының құқығын қорғау жолына түсу себебін М.Бегалиева былай деп түсіндіреді: «Біздің ауылда сұлу қыз деп танылған менің құрдасым Бадиша Сейдалиеваны үлкен қалың мал үшін 60 жастағы бай – әйелі өлген Есқали Сәрсеналиевке сатты. Есқалидың балалары Бадишадан да үлкен болды, ал үлкен ұлының жұбайы онымен жасты еді. Бадиша анасы мен ағаларына қанша жалынып, әкесінің моласына барып жылағанымен, оған ештеңе көмектесе алмады, 14 жастағы Бадиша шалдың әйелі болды. Бүкіл ауыл қарсы болып, әйелдер мен қыздар Бадишаның ағаларын қарғағанымен, оған ешкім көмектесе алмады. Адамға осылайша қорлық көрсету – менің жанымды түршіктірді. Мен осы кезден бастап патриархалдық тәртіпке қарсы күресуге бел байладым».

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан инженерлері
Жылу алмасу жетегі

**Жылу алмасу жетегі** - газдық құбырдың жылу алмасуының баяу айналуын жүзеге асыратын жетек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Микроспора

**  Микроспора ** - еркек гаметофитіне бастау беретін спора; су қылқан жапырақтыларында, селагинеллде, **микроспорадан** еркек өскіні дамиды, тұқымды өсімдіктерде микроспора болып тозаңдатқыш дәндер, (тозаңдар) енеді.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жануарлардың жылыстауы

200px|thumb|right|Құстардың жылыстауыЖануарлардың жылыстауы (Миграция животных; — коныс аудару, кошу) — жануарлардың бір мекендеу орнынан басқасына "тура және кері" бағытта жүйелі, тұрақты орын ауыстыруы. Бұл тіршілік ету орнындағы жағдайлардың өзгеруіне немесе олардың даму цикліне байланысты болады. Кезеңдік көші-қон (жыл құстары, теңіз мысықтарының кезеңдік жылыстауы) немесе кезендік емес көші-қон (азық жетіспеуіне байланысты жылыстау) деп ажыратылады. Олар енжар (теңіз ағыстарымен әкетілетін дернәсіл, уылдырықтар, ересек дарақтар) және белсенді (шегірткелердің ұшуы, жыл құстары) болады. Көші- қонның азықтык (қорек іздеуде), қыстайтын (түйетабан едәуір жылы, терең суда топтанады, мүндай "қыстайтын шүңқырда" табан, көксерке, жайын, т.б. суық кезенді өткізеді) түрлері де бар. Енжар көші-қонға тұщы су жыланбалықтарын мысалға келтіруге болады. Олар тіршілігін Саргасс теңізінің тереңінде бастайды. Жас жыланбалықтардың дерносілдері Гольфстрим ағысының жылы суымен Солтүстік Американың шыгыс жағалауына 1 жылда, ал Еуропа жағалауына 3 жылда жетеді. Жағалауға жеткен соң, жапырақтәрізді жартылай мөлдір дернәсілдер жас жылан- балық болып өседі. Содан соң өзен бастауларына көтеріліп, ересек жыланбалыққа айналады. Ұргашылары 4—8 (еркегі 7 жыл) жылда теңізге кетеді. Саргасс теңізіне уылдырығын салып, содан соң өледі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сырым шыққан төбе

**Сырым шыққан төбе, мемориалдық кешені** – Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген тарихи жер және монументтік өнер құрылысы ескерткіші.

## Орналасқан жері
Сырым ауданы Тоғанас ауылының шығысынан 12 км жердегі Аңқаты-Ерсары өзендерінің бойында, Орал қаласынан 89 км жерде Самара-Шымкент автожолының бойында орналасқан.

## Тарихи деректер
Көрнекті басшы, атақты батыр Сырым Датұлының ескерткіші орнатылған жердегі төбені (Сырым төбе) Сырым және оның сарбаздары 1790 жылы үйген. Ашық күндері оның үстіне шығып 10-15 км аймақты шолуға болады. Сырым бұл төбенің басына бақылаушыларды қойған. Ел аузындағы әңгімелер бойынша, Сырымның сарбаздары жасақтың санын көп етіп көрсету үшін төбенің ең биік жеріне тоқтамастан көтеріліп, төменге жүгіріп түсіп, жауларына сес көрсетіп, қорқыныш тудырған. 1992 жылы төбенің басына ескерткіш орнатылды.
2007 жылы Сырым Датұлының туғанына 265 жыл толуына орай Өзбекстандағы оның жерленген моласынан капсулаға салынған топырақ әкелініп, осы жерге мемориалдық кешен тұрғызылды. Бұл жұмыстар тарих ғылымының докторы, профессор М.Н. Сыдыковтың жетекшілігіндегі ғылыми экспедицияның нәтижесінде жүргізілді.
Сырым Датұлының моласы Гурлен ауданы орталығынан 9 км Майлышеңгел жерінде жатыр. 2007 жылы Хорезм облысы Гурлен кентіндегі кесене маңына батырдың аруағына құрмет көрсету ретінде "Ғайып ата Сырым Датұлы" дгене жазуы бар қара мәрмәрден жасалған құлпытас қойылды.

## Кешен сипаты
thumb|right|200px|Сырым Датұлы кесенесі. М. Сыдықов түсірген фотосурет.
Кешен – мықты төрт тіреуі бар ротонда түріндегі және үсті киіз үй секілді үлкен орталық күмбезбен, ал төрт бұрышы шағын шың сияқты күмбезшелермен жабылған құрылыс. Орталық күмбезді шығыстың найзасы түрінде жасалған биік сүмбі аяқтайды. Бағаналар арасы бүйірлік аркалармен аяқталады. Құрылыстың ортасында ойылып жазылған мемориалдық тас орналасқан. Ғимараттың артқы жағында биіктіктері бірдей үш найза бекітілген тұғыр қойылған. Найзаларға Сырым Датұлы қалқанының белгісі ретінде бекітілген қалқан бар. Найзалардың екі жағында қанаттары қайтарылған түрінде жасалған екі бетон қабырға қаланған.
Мемориалдық тасқа бару үшін келушілерге арнап бетон баспалдақтар салынған. Құрылыс төбенің басындағы монолитті темір бетонды тақтаға орнатылған.
Құрылысқа кіреберістің оң жағында тағы бір тұғыр орналастырылған. Онда ертоқым мен домбыра бейнесіндегі мүсіндер қойылған.
Мемориалдық кешеннің күмбезі көгілдір, бағаналары ақ, қаптаған тақталары сұрғыш көгілдір, мемориалдық тасы сұр түсті. Сүмбі алтын немесе күміс түспен көмкөрілген. Құрылыс өзінше біртұтас монолиттік құрылымды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Батыс Қазақстан облысы сәулеті
Тежегіш жетегі

**Тежегіш жетегі** - басқарушы сигналды және жетекті күшті көліктік құралдың тежегіштік механизміне үстеме жетек жеткізуге қызмет ететін тежегіштік жүйенің бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Микроспорангий

**Микроспорангий** (микро... және спорангийден) - түрлі споралы жоғары өсімдіктердің көп жасушалы ағзасы, онда мейоз нәтижесінде микроспоралар қалыптасады. Жабық тұқымдыларда оған тозаңдытқыш ұясы ұксас.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Қалалық климат

**Қалалық климат** (*Городской климат*) — кенттелген аумаққа тон өзгеше климат. Өзіне тон термиялық режіммен сипатталады: ірі каланың орталық аудандарында қаланың шетіне қарағанда температура 3 — 5° С жоғары болады. Жылы ауаның көтерілуіне байланысты жазда каланың орталығында несер жауын мен найзағай оның шетіне Караганда жиі болады. Құрылыстардың тығыздығы мен биіктігі желдің жылдамдығы мен бағытын баяулатады, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы мен булануды төмендетеді. Қалада бұлттылықтың артуына байланысты, сондай-ақ атмосфералық ауада шаң мен түтін кеп болғаңдықтан күн жарығы да кемірек түседі. Түтін ірі қалаларда әр түрлі тұмшаның пайда болуына әсер етеді (фотохимиялық түтін, Лондондық түтін).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мұнай өнеркәсіптік геология

**  Мұнай өнеркәсіптік геология.** Мұнай геологиясы мұнай өнеркәсіптік ғылымының саласы. Мұнай және газ кендерін барлау және игеру мәселелерінің баршасын қамтиды. Оларға жататындар: ұңғымаларды бұрғылау процесін геологиялық ұрғыдан қамтамасыз ету; кеннің геологиялық құрылымын танып-білу; тереңірек орналасқан өнімді беткейлерді іздестіру және барлауды одан әрі жалғастырудың тиімді бағыттарын анықтау;
мұнай және газ кіріктіруші-жинауыш құрылысын зерттеу және олардың физикалық қасиеттерін анықтау; қойнаулық жағдайдағы мұнай, газ және су шоғырларының физикалық-химиялық сипаттарын танып-білу; қойнаулық энергия (шоғыр режимі) табиғатын зерттеу; мұнай мен газ қорларын есептеу т.с.с. Жерастылық гидравлика және салалық экономика ілімдерімен бірлесе отырып мұнай өнеркәсіптік геология нақтылы мұнай
және газ кендері мен шоғырларын табысты игеру жүйелерін жобалаудың негізін құрайды, жекелеген ұңғымаларды және бүкіл шоғырды игерудің дұрыстығын ұдайы бақылап отырады, сөйтіп ол бүкіл мұнай және газ өндіру жүйесін тиімді жоспарлап отыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Есенгелді Жақыпов

**Есенгелді Жақыпов** - 1928 жылы 10 сәуірде Семей облысы, Абай ауданы, Қарауыл селосында туған. Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Еңбек жолын республикалық газет-журналдарда қызмет істеуден бастаған. Көп жылдар бойына Қазақ телевизиясының әдебиет-драма редакциясында, Қазақстан жазушылар одағында драматургия секциясында қызмет атқарған. Филология ғылымдарының кандидаты. Қазақ КСР Ғылым академиясының М. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қазақ кеңес әдебиеті бөлімінде аға ғылыми қызметкер болып істейді.
## Шығармашылығы
Шығармашылық жолын студенттік жылдарда фелъетон-очерктер жазумен бастаған. «Дастаннан драмаға», «Эпос на сцене» секілді монографиялық еңбектер жазған.

С.Қүдаштың «Үмытылмайтын күндер» кітабын, О.Туманянның «Ертегі-әңгімелерін»; А.П. Чеховтың «Апалы-сіңлілерін», Л. Зориннің «Транзит», Э. Володарскийдің «Парыз», А. Ирзагитовтың «Жамбастағы жылан», Анар дың «Шынжырын», Т. Миннуллиннің «Осында туып, осында ержеткендер» пьесаларын аударған.

*Эпос на сцене. Монография. А., «Жалын», 1977; 
*Дастаннан - драмаға. Монография. А., «Ғылым», 1979.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Абай ауданында (Абай облысы) туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Микроэлеметтер

**Микроэлеметтер** - олар орыны алмастырылмайтын минеральдық элементтердің тобын бейнелейді, алайда олардың құрамы құрғақ өсімдіктердің салмағымен есептегенде 0.01% аспайды. өсімдіктердің және жануарлардың құрамында аз мөлшерде болады, бірақ өте маңызды химиялық элемент.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Электрлі жетек

**Электрлі жетек** - механизмдер мен машиналар қозғалысын электр қуатымен жүргізетін жетек.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Өсімдіктердің минералдық қоректенуі

**Өсімдіктердің минералдық қоректенуі** - өсімдік ағзалардың өз өміріне қажетті түрлі минерал тұздардың иондары түріндегі химиялық элементтерді тутынуы мен бойына сіңіру процесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Паннус

**Паннус** (от лат. Раnnus - "парус" -  шел басуы, ошақты шелдшу) — Созылмалы қабынуда болатын қабыну клеткалары мен тамырлардың түйінді  пролиферациясы. Трахоматоздық паннус - грануляциялық тканнің өсуіне байланысты көздің мүйізді қабығының беткей қарауытуы. Ревматоидтық артриттағы паннус - буын шеміршекті аймағында грануляциялық тканнің өсуі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Тұтатқыш

**Тұтатқыш** - ашық оралған шиыршығы бар, тұтатуға арналған электро құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Арынғазы хан

**Арынғазы Абылғазыұлы** (1783 — 1833) - Кіші жүз ханы, Қайып ханның немересі. 1815 ж. әкесі Абілғазы қайтыс болғаннан кейін шекті, жаппас, арғын, алтын, т.б. рулардың би, старшындары тарапынан құрылтайда хан сайланған.

Ақылдылығымен, парасаттылығымен көзге түскен. Шерғазымен тайталасып, оны хандықтан ығыстыруға ұмтылған. Хиуа ханы Мұхаммед Рахыммен тартысқа түсіп, бірнеше рет соғысқан. Арынғазы қозғалысы деген атпен белгілі саяси ағымның мақсаты — хандық билікті нығайту, Орта жүз бен Кіші жүзде ортақ мемлекет құру, оған ислам дінін, мұсылмандық құқықты, шариғатты тірек ету. Сөйтіп, ол билер мен старшындарды ел билеуден шеттетіп, ер руға жасауыл тағайындады. Арынғазы Ресей протекторатын біріккен қазақ хандығын құру мақсатына пайдалануға ұмтылды. 1819 ж. Шерғазы хан патшаның атына Арынғазының үстінен шағым түсірді. Губернатор П.К.Эссен оған қолдау көрсетті. Тіпті Шерғазыны хандықтан аластатып, Арынғазыны хан ретінде бекітуге патшаға ұсыныс жасаған. Кіші жүздің бір ғана бөлігін басқарса да, патша үкіметінің осы өңірді отарлауына мейлінше қарсылық көрсеткен.

Шерғазының соңынан Санкт-Петербургқа барған. Шерғазыны ғана хан ретінде мойындаған I Николай оны тұтқындау жөнінде нұсқау берді. 1823 ж. Арынғазы ұсталып, Калугаға жер аударылды. 1826 ж. желтоқсан айының 21-де бірнеше сұлтан және белді старшындар Эссеннен Арынғазыны Калугадан өз ауылына қайтаруға өтінген. Эссеннің қолдауына қарамастан, Азиялық комитет бұл ұсынысты қабылдамай тастады. Осыған қарсылық ретінде Арынғазының «партиясы» халық арасында үгіт жүргізіп, Ресейге қарсылық жасауға тырысты. 1833 ж. Арынғазы Калугада дүние салды. Арынғазы күйші де болған. Оның «Арынғазы» атты жеті буынды жыр өлшеміне сай келетін күйі марш сияқты сергек сипатымен, айқын көңілді сазымен ерекшеленеді. Үш бөлімді пішінде дамитын бұл шығарма Құрманғазы, Дәулеткерей, т.б. күй шығармашылығына («Сарыарқа», «Түрмеден қашқан», «Қосалқа») әсер етті.

## Дереккөздер

Санат:Кіші жүз хандары
Санат:Шыңғыс әулеті
Санат:Төрелер
Табиғат қорғау қоғамы

**Табиғат қорғау қоғамы** облыста 1962 ж. құрылған. Негізгі мақсаты: табиғат қорғау
жұмыстарында жергілікті орындарға көмектесу, жұртшылықтың табиғи байлықтарды
тиімділікпен пайдалануын қадағалау, облыс аумағында экологиялық
жұмыс жүргізу. 1993 жылдың
басында қоғамның 130 мыңнан
астам мүшесі болды. қоғамның
басшылығымен «Құстар күні»,
«Табиғаттың жас достары слеті»,
«Жас натуралистер мен техниктер слеті», т.б. экологиялық шаралар
ұйымдастырылады.

## Дереккөздер
Иосиф Игнатьевич Железнов

**Иосиф Игнатьевич Железнов ** (1824, Атырау - 1863, Орал) — жергілікті жазушы, тарихшы. 

## Өмірбаяны
* 1836-1841 ж. Орал әскери училищесінде оқыған. 
* 1844-1846 ж. Краснояр форпостында (қазір Тайпақ ауданы Краснояр ауылы) шекара шебін басқарды. 
* 1852 ж. казак-орыс әскерінің офицері, кейін хорунжий. 
* 1858 ж. атаман А.Д. Столыпиннің тапсырмасы бойынша казак-орыстардың тарихын жазу үшін бірнеше рет Мәскеу архивтерінде зерттеу жұмыстарымен айналысқан. 
* 1863 ж. өзіне-өзі қол жұмсап, қайтыс болған.

## Шығармашылығы
19 ғасырдың 50-жылдары шығармалары жарық көріп, жазушы ретінде таныла бастайды. Оның 
* «*Оралдық қарт. Василий Струняшев*» повесі (1854-1855)
* «*Казактар өмірінің суреттемесі*»
* А.С.Пушкиннің «*Пугачев көтерілісі тарихы*» туралы сын
* «*Пугачев жайында әңгіме-аңыздар*»
* «*Утва туралы*»
* Железнов И. Уральцы. Очерки быта уральских казаков: Полн.собр.соч. В 3 т. Репритное издание /под ред.Н.А.Бородина.-Уральск, 2006
* Железнов И. Башкирцы: очерк // Москитянин.-1854.-№14.
* Железнов И. Василий Струняшев: повесть// Москитянин.-1854.-№18.
* Железнов И. Отчего сайгаки покинули Урал. Аханное рыбаловство. Три Ивана. Харко: публикации //Простор.-1994.-№1.-С.197.-216.
* Железнов И. Предания и песни уральских Казаков // Русский вестник.-1859.-№3,4.
* Железнов И. Сайгачники: очерк // Отечеств.записки. 1856.-Т.62.
* Железнов И. Сказания уральских Казаков // Библиотека для чтения.-1861.-№2-3. Железнов И. Уральцы. Очерки быта уральских казаков: Полн.собр.соч. В 3 т. Репритное издание /под ред.Н.А.Бородина.-Уральск, 2006. 

## Дереккөздер


Санат:1824 жылы туғандар
Санат:1863 жылы қайтыс болғандар
Санат:Атырауда туғандар
Санат:Оралда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Илахун Жалилов

**Илахун Жалилов**  - 1942 жылы Алматы облысы, Ұйғыр ауданы, Кетпен ауылында туған.

Абай атындағы Қазақ педагогика институтының филология факультетін тамамдаған. Әскери-теңіз флотында қызмет атқарған.

Мұғалім, республикааралық «Коммунизм туғи» газетінде корректор, тілші, бөлім бастығы, Узгостелерадио комитетінің Қазақстан бойынша тілшісі, «Жазушы» баспасында аға редактор болып істеді. Қазір «Сәнъәт» газетінің редакторы.
## Шығармалары
*«Теңіз жаңғырығы» (1973), 
*«Мұхит шақырады» (1978), 
*«Жерге тағзым» (1983), 
*«Ұмтылу» (1986) өлең жинақтары, 
*«Жаңаша жаңғырған әуендер» (1990) деректі повесі жарыққа шықты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1942 жылы туғандар
Миналаушы шыбындар

**Миналаушы шыбындар** - дөңгелек жікті, қысқа мұртты жәндіктер тұқымы. Дене ұзындығы 1-4 мм. 2000-дай түрі белгілі; ТМД-да 200 түрі бар. Дернәсілдері өсімдік жапырақтарын тесіп, миналайды, (осы қасиетке байланысты аты қойылған). Негізінен көпшілік түрі, монофагтар мен олигофагтар, кейбір түрлеріне полифагия тән. Жапырақтағы минаның орналасуы, оның пішіні, экскременттерінің таралуының диагностикалық маңызы бар. 150 астам түрі дәнді дақылдар мен көкөніс зиянкестері бар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Параганглиома

thumb|right|200px
**Параганглиома** (*Раrаgаnglіоmа* - түйін қасы ісігі) - Симпатикалық нерв жүйесімен нәсілдік байланысы жоқ ромофиндік параганглий клеткаларынан тұратын қатерсіз ісік. 
## Дереккөздер


Санат:Патология
Санат:Онкология
Шафқат Мұхамеджанұлы Бекмұхамедов

**Шафхат Мұхамеджанұлы Бекмұхамедов** (26.2.1892, Бөкей Ордасы, 2-теңіз жағалауы округі, 3-болыс — 1958, Алматы) - мемлекет қайраткері.

* Мақаш Бекмұхамбедовтың ұлы. 
* 1902-1912 ж. Астрахан ерлер гимназиясында
* 1912-17 ж. Қазан университетінде оқыған. Алғаш медицина факультетіне түсіп, 1-семестрде заң факультетіне ауысады. Университетте оқып жүрген кезінде студенттер қозғалысына қатысқаны үшін оқудан шығарылып, қайта алынған. Алайда аумалы-төкпелі заман жағдайымен оқуын бітіре алмаған.
* 1916-17 жж. тыл жұмысына алынған қазақ жігіттеріне көмектесу, бас-көз болу мақсатында қазақ зиялыларымен бірге Минск түбінде (Беларусь) болды. 1917 ж. 16 наурызда Минскіден жер-жердегі қазақ оқығандарына жіберілген телеграммаға Ә.Бөкейханов, М.Дулатовтармен бірге Бекмұхамедов те қол қойған. 
* 1917 ж. 2-6 сәуір аралығында Орынбор қаласында Орал, Ақмола, Семей, Сырдария облысының және Бөкей ордасының съездеріне, Бөкей ордасы өкілдері қатысқан Торғай облысы қазақ съезіне қатысын, басшылық жасаған. Сол жылы ол Бөкей ордасындағы алғашқы жер-су ісі комиссары және губерниялық жұмысшы-шаруа, қызыл әскерлер кеңесінің төрағасы болды. 
* 1918 ж. жергілікті әскери комиссарының орынбасарлығына тағайындалып, Қазақтың 1-үлгілі атты әскер полкін жасақтауға атсалысты. 
* 1919 ж. маусымда әскери істер жөніндегі қазақ комиссарының міндетін уақытша атқарады, 4 қарашадан бастап Қазревком мүшесі болады. 
* 1919-21 ж. Бекмұхамедов Жер бөлімінің хатшысы, Орынбор жұмысшы-шаруа инспекциясының алқа мүшесі, Бөкей губернаторы атқару комитетінің төрағасы. 
* 1921 ж. қыркүйектегі 2-жалпықазақ съезінде Қазаткомның шешімімен Қазақ АКСР әділет комиссары болын тағайындалады. Осы қызметте жүргенде «Прокуратура туралы», «Адвокат туралы» ережелердің жобасын өзірлейді. Ереже баптарына сөйкес республика прокурорының міндетін қоса атқарады. 
* 1922 ж. Қостанай облысына прокурор болып барудан бас тартқаны үшін партия қатарынан шығарылып, қызметінен алынады. 1930 жылға дейін әділет комиссариатында аса маңызды істер бойынша тергеуші, кеңесші заңтер қызметтерін атқарған, жоғары оқу орындарында сабақ берген. Қазақ АКСР Конституциясын дайындау комиссиясының мүшесі болды. 
* Зейнет демалысына шыққан соң әдеби шығармаларды аударумен айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:26 ақпанда туғандар
Санат:1892 жылы туғандар
Санат:1958 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бөкей ордасы ауданында туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Қазақстан прокурорлары
Санат:Қазан университеті түлектері
Парамилоидоз

**Парамилоидоз** (*Раrаmуlоіdоsіs*) - Органдар мен тканьдерде ахроамилоид жиналатын диспротеиноз. Мысалы: миелома ауруына тән амилоидоз. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Хадиша Жарасқызы Бекмұхамедова

**Хадиша Жарасқызы Бекмұхамедова** (6.5. 1896, Бөкей ордасы ауданы — 16.7.1978, Алматы) — жергілікгі ісмер. Киіз үйге қажетті жасау-жабдықтар, сәндік бұйымдар жасауды екесінен үйренген. 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысқан. Онда шебер езі жасаған бұйымдардың озық үлгілерін керсеткен. Бекмұхамедова — ұлттық ою-өрнекке бай кілемдер мен тұскиіздердің, сырмақтар мен текеметтердің авторы. Сондай-ақ ол алтын, күміс жіптермен зерленген басқұрлардың, бас киімдердің үлгілерін жасаган. Олардың кейбіреуі қазіргі кезде Қазақстанның, Қарақалпақстанның, сондай-ақ Мәскеу, Санкт-Петербург қалаларының музейлерінде сақтаулы. Ол жасаған текеметтің бір үлгісі Рим қаласының (Италия) мұражайында тұр.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рябинин Андрей

**Рябинин Андрей** - тарихшы, Ресей Бас штабының корнеті.

## Өмірбаяны

* 1860 жылы Орал қаласында әскери архивте жұмыс істеген.
* 1863 жылы өз басшыларынан Орал архивіңдегі құнды материалдарды жазып алу үшін қаражат сұратады.

Сөйтіп, орталық және жергілікті дерек көздерін пайдалана отырып, «Орал қазақ-орыс әскерлері. Ресей
империясының статистикасы мен географиясы материалдары. 2-бөлім, 1866» атты еңбегін жарыққа шығарады.

Еңбегінің 1-бөлімінде Орал қазақ-орыс әскерлерінің құрылу тарихы мен Орал қамалының пайда болған күнінен бастап, 19 ғ-дың ортасына дейінгі уақыт аралығында даму тарихы қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ахметфайыз Жүсіпұлы Тажетдинов

(1882, Бөкей ордасы
— 1984, сонда) — ағартушы-педагог, өлкетанушы, Бөкей ордасы музейін ұйымдастырушы,
Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімі
(1948). 1905-1913 ж. Ордадағы 4
кластық қалалық училищеде және
оның жанындағы 2 жылдық педагогикалық
курста оқыған. 1917 ж. патшалық Ресей армиясы қатарына
алынып, Царицын қаласындағы 115-
жаяу әскер полкында қызмет
істеді. Сол жылы жазда оны
Тифилис уезінің Горс қылысындағы
прапорщиктер даярлайтын мектепке оқуға жібереді. Әскерден
оралған соң (1918 ж.) Ордадағы
татар мектебіңде орыс тілінен сабақбереді. 1918-21 ж. Қазақтың
1-улгілі атты әскер полкінде
взвод командирі. 1921-1922 ж.
Орда татар мектебінің, 1922-1924
ж. Жиделі мектебінің меңгерушісі, 1928-1962 ж. Орда мектепинтернатының мұғалімі болған.
1962 ж. зейнет демалысына шығып, өзі жинаған 55 экспонатпен қоғамдық негіздегі тарихиөлкетану музейін ашқан. 1967 ж.
музей мемл. қарамағына алынып, өзі оның алғашқы директоры болып бекітіледі. Т. Ленин
орденімен (1949) марапатталған.

## Дереккөздер
Батырбек Асылбекұлы Әлжанов

**Батырбек Асылбекұлы Әлжанов** (8 наурыз 1964, Атырау облысы, Құрманғазы ауданы, Құрманғазы ауылында туған — 27 наурыз 2022) — қазақстандық қаржыгер, “ҚР Ұлттық Банкінің Банкнот фабрикасы” РМК Бас директоры, Қазақстан Ұлттық банкі төрағасының бұрынғы орынбасары.

## Өмірбаяны
* 1986 жылы — Алматы шет тілдері педагогикалық институтын бітірген, неміс және ағылшын тілдерінің оқытушысы;
* 1997 жылы — Ресей Үкіметі жанындағы Қаржы академиясын бітірген, банк ісі;
* 1986–87 жж. — Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген;
* 1988–90 жж. — Шетелдік туризм жөніндегі мемлекеттік комитетінің Алматы бөлімшесінің туризм жөніндегі инспекторы;
* 1990–92 жж. — ҚазКСР телевидение және радиохабар жөніндегі мемлекеттік комитетінің редакторы, аға редакторы;
* 1992–96 жж. — ҚР Ұлттық банкінің экономисі, жетекші, бас экономисі, корреспонденттік қатынастар мен диллинг операциялары басқармасының бастығы, валюталық шоттар басқармасы бастығының орынбасары, корреспонденттік қатынастар мен халықаралық есеп айырысу басқармасының бастығы, шетелдік операциялар департаменті директорының орынбасары;
* 1996–97 жж. — «Тұранбанкі» ЖАҚ Басқарма төрағасының орынбасары;
* 1997–2005 жж. — ҚР Ұлттық банкінің шетелдік операциялар департаментінің директоры, монетарлық операциялар департаментінің директоры;
* 2005 жылдан 2011 жылдың 24 қаңтарына дейін — Қазақстан Ұлттық банкі төрағасының орынбасары;
* Соңғы қызметі: "ҚР Ұлттық Банкінің Банкнот фабрикасы” РМК директоры.

## Марапаттары
* ҚР Президентінің Алғыс хатын алған (2001);
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерейтойлық медалі (2001);
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (2003);
* «Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің еңбек сіңірген қызметкері» омырау белгісі (2003);
* «Парасат» ордені (2008);
* ІІІ дәрежелі «Барыс» ордені (16.12.2021);

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің еңбек сіңірген қызметкерлері
Женалиев

**Болат Қанапияұлы Женалиев**  — ғалым, мед. ғылыми
докторы (1997). 1971 ж. Ақтөбе
мемлекеттік мед. институтын бітірген соң
осы облыстағы облысы ауруханада
Б. Женалиев
істеді. Қазір Ақтөбе мемлекеттік мед.
академиясында балалар хирургиясы кафедраның меңгерушісі. 90-
нан аса ғылыми еңбегі бар, 2 ғылыми
кандитаты даярлаған.

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Губернатор

**Губернатор** () - бірқатар мемлекеттік территориялық бірліктеріндегі сайланатын немесе тағайындалатын ең жоғары тұлға. Штаттың атқарушы билігін және басқа федерация субьектілерін басқарады, бірақ қалалық басқаруда да басшылық билігін көрсете алады.

Кейбір қазіргі заманғы мемлекеттерде (Ұлыбритания, Дания, АҚШ және т.б.) губернатор әкімшілік-аумақтық немесе федералды органның жоғарғы лауазымды адамы болып табылады, орталық үкімет тағайындайтын немесе халық сайлаған.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев

**Бауыржан Түйтеұлы Әбдішев** (3.06.1968, Жаңаарқа кенті, Жаңаарқа ауданы, Қарағанды облысы) - мемлекет және қоғам қайраткері, Қарағанды облысының әкімі.

## Өмірбаяны
### Білімі
* 1993 ж. Қарағанды политехникалық институтын бітірген;
* 1998 ж. Е.А. Букетов атындағы ҚарМУ-ды бітірген;
* 2000 ж. - Халықаралық заң академиясының 24 сессиясының тыңдаушысы (Будапешт, Венгрия);
* 2005 ж. Ресей кеден академиясын (Мәскеу) бітірген, экономист.

### Қызмет жолы
* 1987-1989 жж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген.
* 1992-1994 жж. - Қарағанды қаласы №4 автобус паркінің жетекші экономисі.
* 1994-1995 жж. - Қарағанды облысы жолаушылар көлігі басқармасы сыртқы экономикалық байланыстар бөлімінің жетекші инженері.
* 1995 ж. - Қарағанды облысы бойынша Кеден басқармасының жолаушылар бөлімінің инспекторы, бас инспекторы, бастығы.
* 1999 ж. - Қостанай, Қарағанды облысы бойынша Кеден басқармасы бастығының орынбасары.
* 1999-2002 жж. - ҚР МКМ Кеден комитетінде басшылық мемлекеттік қызметтер атқарды.
* 2002 ж. - Павлодар облысы бойынша Кеден басқармасының бастығы.
* 2003 ж. - ҚР Кедендік бақылау агенттігі төрағасының орынбасары.
* 2004 жылдан - Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі Кедендік бақылау комитеті төрағасының орынбасары.
* 2008 жылдан - «Нұр Отан» ХДП орталық аппараты Әлеуметтік-экономикалық бағдарламалар мониторингі департаментінің директоры (Астана).
* 2009 жылдың маусымынан - «Нұр Отан» ХДП инновациялық комитеті төрағасының орынбасары;
* 2009 жылдың қыркүйегінен - бірінші орынбасары (Астана).
* 2010 - 2012 жылдары Қарағанды қаласының әкімі.
* 2012 - 2013 жылдары ҚР Қоршаған ортаны қорғау вице-министрі. 
* 29.01.2013 - 20.06.2014 жж. - жылдың қаңтарынан Қарағанды облысының әкімі.

### Шендері
* Кеден қызметінің полковнигі.

## Марапаттары
* «Қазақстан Конституциясына 10 жыл»
* «Қазақстан Республикасының Парламентіне 10 жыл» (2005) мерейтойлық медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қарағанды әкімдері
Санат:Қарағанды облысының әкімдері
Санат:Қарағанды мемлекеттік техникалық университеті түлектері
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Ресей кеден академиясы түлектері
Санат:Қазақстан кеден қызметі полковниктері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Қазақстандағы жемқорлықпен сотталғандар
Тілтістер

**Тілтістер** немесе **Миногалар**, сонымен қатар **Миногатәрізділер** () —  Жақсүйексіздердің дөңгелекауыздылар класының отряды. 
thumb|left|200px|Балыққа жабысқан миногалар

Пішіні миксиналарға ұқсас. Солтүстік және оңтүстік жарты шардың қоңыржай аймақтарындағы теңіздер мен тұщы суларда кездеседі. Бұлардың 7 туысқа жататын 30-дан астам түрлері белгілі. Қазақстанда 2 туысқа бірігетін 3 түрі бар. Каспий миногасы, Тынық мұхит миногасы және Сібір миногасы.

Миногаларлардың ұзындығы 15 – 100 см-дей. Жұп жүзбе қанаттары болмайды. Арқа қанаты – біреу (кейде 2). Аузы түтік тәрізді, оның жиегі тері шашақпен көмкерілген. Тілінде мүйізденген “тісшелері” болады. Басының екі бүйірінде желбезек қапшығына ашылатын 7 жұп саңылауы бар. Жалғыз танау тесігі басының үстінде орналасқан. Көздері жақсы жетілген, танау тесігінің артқы жағында – жетілмеген 3-көзі болады. Басқа омыртқалылардан ерекшелігі – бауыры ішекпен тек дернәсіл кезінде жалғасады. Түрленуден кейін бұл байланыс үзіледі де, ішкі секреция қызметін ғана атқарады. 'Миногалар түрлену арқылы дамиды. Жалғыз жыныс безі болады. Уылдырығын (0,8 – 200 мыңға дейін) өзеннің ағысы қатты жерлеріне ін қазып соған салады. Уылдырығын шашқаннан кейін ересектері тіршілігін жояды. Миногалардың дернәсілдері құмқазғыш деп аталады. Олар өзенде 3 – 4 жылдай болады, әрі ересектеріне мүлдем ұқсамайды, сондықтан оларды 19 ғасырдың ортасына дейін жеке туыс деп қарастырып келді. 'Миногалар 5 – 6 жылдай тіршілік етеді. Ересек Миногалар – балықтардың паразиті, араларында жыртқыш түрлері де бар. Бұлар балық шауашығына үлкен зиян келтіреді. Миногалардың еті дәмді және майлы болады, сондықтан кәсіптік нысан ретінде ауланады.

Май құйғыш (воронка) тәрізді ауызының айналасы терімен көмкерілген. Көздері жақсы жетілген. Қан айналым жұйесі жабық. Жүрегі екі камерлі. әлемнің қоңыржай климаттық бөлігіндегі теңіздер мен тұщы су қоймаларында 20 түрі кездеседі. Тұщы су және өрістегіш түрлер. Уылдырықтарын шұңқырға салады да, өледі. Өсімталдыгы 0,8 мыңнан 200 мыңға дейінгі уылдырық. Личинкалары өзенде, құм қабатында 3-4 жыл өмір сүреді. Жалпы тіршілік ұзақтығы 5-6 жыл. Көпшілік тілтіс түрлері эктопаразиттер. Әрі балыктарға жабылып, олардың қалың сорып, етін жеп кореістенеді. Тілтістер еті жеуге жарамды. ТМД-да 8 түрі бар, оның ішінде теңіз тілтісі және өзен тілтісі, Балтық тенізінің бассейнінде, Каспий теңізінін бассейніндегі тілтістер, Каспий теңізі бассейнінде таралған.

## Дереккөздер


Санат:Жақсүйексіздер
Жаңбыр суы

**Жаңбыр суы** (Дождевая вода) - атмосфералық жауын-шашын түрлерінің бірі. Атмосфера ластанған жағдайда жаңбыр суына онда еріген азот және күкірт оксидтері, шаң қосылады. Батыс Еуропаның көптеген елдерінде және басқа да бірқатар елдердің индустриялы аудандарында жаңбырдың алғашқы мииуттарында жаңбыр суы қаланың ақаба суларынан да лас болып шығады (осы себепті жаңбыр кезінде жалаң бас жүруге болмайды). Жаңбыр суында күкірт пен азот оксидтері едәуір мөлшерде еріген жағдайда қышқыл жаңбыр жауады. Ауылдық жердің өзінде де жаңбыр суын ауыз су ретінде пайдалануға болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Су күйлері
Қалалық экожүйе

**Қалалық экожүйе** (*Городская экосистема*) — қала аумағы және оның тұрғындары (адам және басқа тірі организмдер). Қалалық экожүйе — бұл гетеротрофты антропогенді экожүйе. В.Мазинг бойынша қалалық экожүйеде үш ерекшелік бар: 1) тәуелділік, яғни, ресурстар мен энергияның тұрақты түсіп түру қажетгілігі; 2) теңсіздік, яғни, экологиялық тепетеңдікке жетудің мүмкін еместігі; 3) қатты заттектің қалалық экожүйеге шеттен әкелінуі оның шетке шығарылуынан артық болуы есебінен оның тұрақты шоғырлануы. Ю.Одумның бейнелеп айтуынша, қала "биосфера паразиті" болып табылады. Өйткені, қала өттектің, судың және т.б. ресурстың көп мөлшерін пайдаланып, тек көмір қышқыл газын шығарып, қоршаған ортаны ластайды. Қалалық экожүйенің биосфераға зардапты ықпалын азайту және қалалық экожүйе ішіндегі адам тіршілігінің жағдайының жақсарту мүмкіндіктерін қалалық экология зерттейді.

Қазіргі кезде қала экожүйесіне түсетін қатты заттардың едәуір бөлігі ғимраттарда және көшелер мен алаңдардың беткі қатты қабаттарында жинақталады. Сонымен қатар тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтарды сақтайтын полигондардың ауданы ұлғайып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Гуманицизм

**Гуманицизм** - таным процесіне адамның ықпал етуінің жоғалмайтындығын мойындау, құндылықтар мен рухани бастаулардың басты рөлін, адамның болмысының экзистенциялылығын атап көрсету.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Арыстан Жұмалиұлы

**Арыстан Жұмалиұлы** (1890 жыл, Жаңақала ауданы, 4-ауылы – 1976 жыл, Ақжайық ауданы, Тайпақ ауылы) — Батыс Қазақстан аймағына танымал көріпкел әулие, тәуіп, сынықшы. Тегі – Байұлының ішіндегі тана руының жиембет атасы. Арабша сауаты болған. Кеңес өкіметі белсенділерінің қарсылығына қарамастан сырқат адамдарды емдеумен шұғылдана берді. Кебіне сынық салу, белсіздік, есірік ауруларын емдеуі нәтижелі болған. Оған емделу үшін Ақтөбе, Атырау өңірлерінен, Ресейдің көршілес аудандары мен облыстарынан адамдар келіп тұрган.
## Пайдаланған әдебиттер
Қайыржан Арыстанәлиев

**Қайыржан Арыстанәлиев** (1917 жылы туған, Ақжайық ауданы, Бидайық ауылы) — жұмысшы, Социалистік Еңбек Ері (1966). 1941-43 ж. кеңес армиясының еңбек батальонында болды. 1943 жылдан Оралдың былғары зауытында қатардағы жұмысшы, ауысым шебері болып еңбек етті. Арыстанәлиевтің ауысым ұжымы 1960 жылдары ең жоғары өндірістік нәтижелер керсетті.
## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ахмет Ерғалиев

**Ерғалиев Ахмет** (19.10.1951 ж.
т., Ресей, Орынбор облысы, Елек
ауданы) — суретші, Қазақстан Суретшілер одағының мүшесі
(1992). 1968 ж. Шыңғырлау
орта мектебін, 1984 ж. Алматы
көркемсурет учулищещесін бітірген.
1972-81 ж. аралығында автобазада безендіруші-суретші болған. 1985 жылдан Орал қ-нда
суретші, бірнеше монументалды-декоративтік жұмыстардың
авторы. Жұмыстары респ.
көрмелерге қойылған.

## Дереккөздер


Санат:1951 жылы туғандар
Өтеғали Арыстанов

**Өтеғали Арыстанов** (1882, Бөкей ордасы ауданы — 1964, қазіргі Ақжайық ауданы) — дарынды әнші, композитор. Ол соғыстың қара жұмысына қазақ жастарын алу жөніндегі 1916 ж. Ресей патшасының жарлығына наразылық көрсетіп, оған бойұсынбай, қашып жүреді. Ауылдың атқамінерлері оған «қашқын» деген атақ таңады. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін өз еркімен әскер қатарына алынып, полк байланысшысы болды. 1921-29 ж. милиция, кейін ауылдық кеңестің төрағасы қызметтерін атқарды. 1930 жылдан өмірінің ақырына дейін Чапаев ауданындағы ұжымшарда еңбек етті. Оның асқақ та сүйкімді даусы тыңдаушыларын ұйытып отырған. Арыстановтың «Уа, Жайық», «Өтеғали» деген әндері облыс көлеміне кең тараған жөне олар Ғ.Құрманғалиев, С.Әшенов, т.б. өншілердің репертуарына енген.
## Пайдаланған әдебиттер