Аниме

[thumb|Аниме стилінде салынған Уикипедия жобасының [маскоты Уикипе-тан]]
**Аниме** ( [],  сөзінен) — Жапониялық анимация. Басқа елдердің анимациясына қарағанда, шығарылатын анименің орасан зор бөлігі жасөсіпрімдер мен ересек адамдарға арналған, сондай-ақ өзіндік сурет салу стилімен және жанрларының әртүрлігімен ерекшеленеді,осының арқасында бүкіл әлемге танымал.

## Этимологиясы
Анимация түрі ретінде аниме – басқа орталарда кездесетін көптеген жанрларды қамтитын өнер түрі; кейде жанрдың өзі деп қате жіктеледі. Жапон тілінде аниме термині стилі мен шығу тегіне қарамастан барлық анимациялық туындыларға қатысты қолданылады. Шетел тілдерінде, соның ішінде қазақ тілінде де, әдетте аниме «жапон анимациясының стилі» немесе «Жапониядан шыққан анимация стилі» ретінде анықталады. Басқа анықтамалар шығу тегіне негізделген. Бұл Жапониядағы өндірісті «аниме» деп санау үшін қажетті шартқа айналдырады.

Аниме терминінің этимологиясы жайлы ешкім келіспейді. Ағылшынның «анимация» (*animation*) сөзі жапондық катаканада アニメーション (animēshon) деп жазылады және アニメ (anime) деп қысқартылады. Кейбір дереккөздер бұл термин француз тіліндегі dessin animé («мультфильм», сөзбе-сөз аударсақ «анимацияланған сурет») терминінен шыққан деп мәлімдейді, алайда басқалары мұны Франциядағы анименің 1970 және 1980 жылдардағы танымалдығынан туындаған миф деп санайды.

## Тарихы
### Алғышарттары
Эмакимонолар мен көлеңке театрын (*kage-e*) жиі анименің ізашары деп жатады. Эмакимоно XXI ғасырда көп тараған болатын. Саяхаттайтын баяндаушылар қозғалатын панорамадай оң жақтан сол жаққа ашылатын бірнеше сурет арқылы аңыз айтатын. Кагэ-э Эдо заманында аса танымал болды және қытайлық театрдан негіз алады. XVIII ғасырда нидерладнтық сиқырлы шамдар да аса белгілі болған. Манганың анименің пайда болуына қалдырған үлесі де үлкен болған.

### Алғаш жол салушылары
[нобай|оңға|[Namakura Gatanaда (1917) болған кадрлардың бірі. Бұл шығарма — кинотеатрлар үшін түсірілген ең көне, бізде сақталған жапондық қысқаметражды анимациялық фильм.]]
Жапониядағы анимация XX ғасырдың басында кинематографистер Францияда, Германияда, АҚШ-та және Ресейде пайда болған әдістермен тәжірибе жасай бастаған кезде басталды. Тұңғыш жапониялық анимация делінетін бір шығарма — Кацудо сясин (шамамен 1907), белгісіз автордың жеке жұмысы. 1917 жылы алғашқы кәсіби және көпшілікке көрсетілетін туындылар пайда бола бастады, олардың ішінде сақталғандардың ең ескісі — Namakura Gatana.

1930 жылдардың ортасына қарай анимация Жапонияда жанды-экшн индустриясына балама формат болды. Ол Дисней сияқты шетелдік продюсерлердің бәсекелестікке шықты да, көптеген аниматорлар арзанырақ болған дәстүрлі анимациямен жұмыс істеуді жалғастырды. Алғашқы толықметражды аниме фильмі Жапония императорлық флотының демеушілігімен түсірілген  (1945) болды.

### Қазіргі заманы
1960 жылдары манга суретшісі және аниматор Осаму Тезука өз туындыларында шығындарды азайту және кадр санын шектеу үшін Disney анимация әдістерін бейімдеп, жеңілдетеді. Бастапқыда оған тәжірибесіз қызметкерлермен тығыз кесте бойынша материал шығаруға мүмкіндік беретін уақытша шаралар ретінде қарастырылған, оның көптеген шектеулі анимациялық тәжірибелері медиа стилін анықтауға келді. Ерте және ықпалды жетістік Astro Boy (1963–1966) болды, режиссер Тезука өзінің аттас мангасына негізделген телехикая.

1980 жылдардағы экономиканың жақсарып кетуі жоғары бюджетті және эксперименталды аниме фильмдерінің жаңа дәуіріне түрткі болды, осы жылдарда Желдер алқабындағы Навсикая (1984), Корольдік десант (1987) және Акира (1988) жарық көрді.

Neon Genesis Evangelion (1995), Gainax шығарған телехикая, Сауыт-сайман киген елес (1995) және Cowboy Bebop (1998) сияқты эксперименталды аниме атауларының тағы бір дәуірін бастады. 1990 жылдары аниме Батыс елдерінде де үлкен қызығушылық тудыра бастады; ірі халықаралық жетістіктерге Сейлор Мун және Айдаһар меруерті Z кіреді, олардың екеуі де дүние жүзі бойынша оннан астам тілге дубляждалған. 2003 жылы Хаяо Миядзаки түсірген Studio Ghibli толықметражды «Елестер алып кеткендер» фильмі 75-Оскар марапаттауында «Үздік анимациялық фильм» номинациясында Оскар сыйлығын жеңіп алды. Кейінірек ол 355 миллион доллардан астам табыс тапқан ең көп табыс әкелген аниме фильмі болды. Жын жоюшы: Шексіз пойыз ең көп табыс әкелген жапон фильмі және 2020 жылғы әлемдегі ең көп табыс әкелген фильмдердің бірі болды.

## Жанрлары
### Мақсатты аудитория бойынша
* Кодомо — балаларға (12 жасқа дейінгі) арналған аниме және манга.
* Сёнэн — жасөспірімдерге арналған аниме.
* Сёдзё — жасөспірім қыздарға арналған аниме.
* Сэйнэн — ер адамдарға (18-ден 25–40 жасқа дейінгі) арналған аниме және манга.
* Дзёсэй — әйел адамдарға арналған аниме.

### Антураж бен технологиялар бойынша
* Ме́ха (жап. *メカニズム*, *Mechanism* деген ағылшынша сөзден бейімделіп, қысқарылған) — "Қарулы адамтәріздес алып роботтар" бар аниме.

### Киноматографпен ұқсас жанрлар
* Киберпанк — компьтерлік технологияларға толы болашақ әлем жайындағы аниме.
* Фэнтези — "Қылыш пен магияға" негізделген әлемді баяндайтын аниме. 
* Апокалиптика — ақыр заман туралы әңгімелейтін аниме жанры.
* Постапокалиптика — әлемнің соңы, ақыр заманнан кейінгі өмірді баяндайтын аниме.
* Романтика — романтикалық қарым-қатынастар жайлы аниме.
* Мистика — өзге әлемдер мен тылсым күштер жайлы аниме.
* Slice of life (Күнделікті өмір) — күнделікті өмір жайлы аниме.
* Драма – мәйіті оқиға жайлы аниме.
* Комедия – күлкілі жақтарын көрсету мақсатымен жасалатын аниме.

### Басқа да жанрлар
* Исекай — басты кейіпкер не кейіпкерлер параллель әлем арасында, әдетте қазіргі Жапония әлемі мен қиял әлемі арасында қозғалатын аниме түрі.
* Каваий — "өте сүйкімді" деген мағынаны білдіреді.
* Сёдзе-ай — қыздардың арасындағы махаббат туралы аниме.
* Сёнен-ай — жігіттердің арасындағы махаббат туралы аниме.
* Психологиялық триллер — адам жанының күйзелісі туралы аниме. Басты кейіпкерлер қиын өмірлік жағдайларға түсіп, күрделі психологиялық өзгерістерге ұшырайды.
* Сётакон – жасы кішкентай ер балалардың қатысы бар романтика туралы аниме.
* Лоликон – кішкентай қыздардың немесе кәмелетке толмаған қыздардың қатысуымен эротикалық немесе романтикалық көріністер қамтитын манга мен аниме жанры.
* Хентай – жапондық анимацияның жанры (аниме), комикстер (манга), сондай-ақ олардың негізгі элементтері эротикалық немесе порнографиялық(көбінесе цензураланған) көріністерде сәйкес стильдің суреттері.
* Этти – аниме жанры, оның басты ерекшелігі - эротикалық көріністерді көрсету. Хентайдан айырмашылығы, этти жыныстық қатынасты тікелей көрсетпейді, фанаттық қызмет дегеніміз - әр түрлі эротикалық кеңестерді қолдану, мысалы, кейіпкерлерді (әдетте әйелдер, өйткені этидің мақсатты аудиториясы жас жігіттер) екіұшты позаларда көрсету, көрермен төменгі жағын көретін осындай көру бұрыштарын пайдалану кейіпкердің іш киімі (пансухот), көбінесе көбейтілген формада бейнеленетін кеудеге және бөкселерге баса назар аудару, ер адам кейіпкері кездесетін әр түрлі ыңғайсыз жағдайлар (әйелдер ваннасында немесе киім ауыстыру бөлмесінде кездейсоқ пайда болуы, қызға құлап түсуі және т.б.).
* Юри – әйелдер арасындағы гомосексуальдық қатынастарды бейнелейтін манга мен аниме жанры.
* Яой – ер адамдар арасындығы гомосексуальдық қатынастарды бейнелейтін манга мен аниме жанры.

## Аниме форматтары

### Телесериал
Телесериал (TV) — көптеген бөлімдерден құрылған, теледидар арқылы белгілі бір жүйелікпен көрсетілуге арналған аниме. Әдетте бір бөлімнің ұзындығы – 23-25 минут. Жалпы сериалдың ұзындығы бір маусымға тең, 12-13 бөлімнен тұрады, бірақ одан ұзақ сериалдар да бар.

### OVA
OVA (Original Video Animation) — видеокассетілер немесе DVD сияқты, видеотасымалдаушыларға шығаруға арналған аниме. Әдетте OVA – екі немесе алты сериадан тұратын қысқа фильм немесе сериал.

### Фильм
Фильм — кинотеатрда көрсетілуге арналған аниме.

### TV-Special
Special (қосымша, бонусты серия, спешл) — кейде ұзын, кейде негізгі сюжетпен байланысты емес сериал, теледидарда бөлек бөлім болып көрсетіледі. Әдетте қосымша бөлімдер мерекелік күндерге арналып немесе телесериал аяқталғаннан кейін көрсетіледі.

### ONA
ONA (Original Network Animation) — Интернет арқылы тарату үшін арнайы жасалатын аниме.

## Сілтемелер
* AnimeResearch  — аниме туралы ғылыми мақалар жинағы.
* Online Bibliography of Anime and Manga Research 

## Түсініктемелер

## Дереккөздер


Санат:Жапония өнертабыстары