open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Батыс желдердің зонасы

**Батыс желдердің зонасы** - жоғары қысымды субтропик зонасы мен батыс желі басым полюстік атыраптың ара-сындағы қоңыржай ендіктегі зона.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кальдералық мұздық

**Кальдералық мұздық** - жанартау кальдерасында *(төбе ойыстарында)* орналасқан бір немесе бірнеше бөлектенген тілдері бар мұздық. Кальдералық мұздықтың су шығыны осы тілдер арқылы, сондай-ақ кальдера ішінде жанартау жылуының осерінен мүздықтың еруінен болады. Кальдералық мұздық - жанартау аудандарындағы ең ірі мұздықтар, оларда мұздың қалыңдығы кальдераның терендігіне байланысты жүздеген метрге жетуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Камералық жұмыстар

**Камералық жұмыстар** - далалық өлшеулерді өңдеу, дәлдігін бағалау және графикалық құжаттама жасау жөніндегі жұмыстар кешені.

Камералық жұмыстар, әдетте, өндірістік үй-жайларда атқарылады. Камералық жұмыстар қатарына: 
теодолиттік, 
* полигонометриялық жүріс пункттерінің координаталарын есептеу, 
* тахеометриялық жүрістердің нәтижелерін өңдеу, 
* тау-кен графикалық құжаттамаларының сызбаларын толықтыру және т.б. жатады.

Каминалар - жартасты таулардағы тар және тік жарықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Кампос, кампус

**Кампос, кампус** *([[португал тілі|португалша]] сатро - дала, жазық)* — Бразилияның жазық тауларындағы саванналардың жергілікті атауы. Қызыл латеритті топырақтарда аласа (2—3 м) ағаштар мен бұталар аралас өсетін қатты шымдық дақылдар басым келеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Конструкциялық география, конструкциялық географиялық бағыт

**Конструкциялық география, конструкциялық географиялық бағыт**  - географиядағы өзекті проблемаларды шешу барысында, пайдаланудағы геожүйелердің кұрылысы мен дамуының негізгі заңдьшықтарын іздеуге бағытталған іргелі әзірлемеге коса, жаңа жүйені қайта құрумен және құрас- тырумен айналысатын конструкциялық әзірлемені қамтитын ғылымның толық циклі. *Конструкциялық география* ұғымы *колданбалы география* ұғымына қарағанда едәуір кең мағынада болды, себебі ол геожүйелер дамуының негізгі заңдылықтарын іздеуге бағытталған іргелі зерттеулерден бастап, ірі шаруашылық саласы жобаларының (мыс., Үлкен Қарақұм, Ертіс—Қарағанды каналдары) техникалық-экономикалық негіздемесін кұруға дейінгі зерттеулердің бүкіл циклін қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Консеквенттік өзендер

**Консеквенттік өзендер**  - әр аудандағы, негізінен, жер бетінің жалпы еңістігіне сәйкес ағатын өзендер.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Конжеляциялық мұз

**Конжеляциялық мұз** * ([[француз тілі|французша]]: congelation — қату, катаю)* — сұйық немесе тамшылы-сұйық судың қатуынан пайда болған мұздың типі. Синонимі: Гидрогендік мұз.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Конвергенцияның тропикаралық зонасы

**Конвергенцияның тропикаралық зонасы**  - екі Жарты шардың паcсаттарының арасындағы немесе пассат пен муссон арасындағы не екі Жарты шардьщ циркуляциялық жүйелерінің арасындағы өтпелі зона. Ол ауа ағысының конвергенциясымен, яғни желдің бәсеңдеуімен және ағыс сызықтарының қосылуымен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Арынды су мұнарасы

**Арынды су мұнарасы** - архитектуралық ескерткіш. Темір станциясында, вокзал ғимараты кешенінің құрамына кіреді. 20 ғ. бас кезінде тұрғызылған. Жоспары бойынша екі кабаттан тұрады. 8 кырлы бұл мұнара екі катарлы биік шығыңкы іргеге кірпішпен еріледі де, үстіңгі жағы ағашпен көтеріледі. Төбесі ағашпен сегіз жағынан еңістетіле жабылған. Кірпішпен өрілген бірінші қабат қасбетінің бір-біріне қарама-қарсы екі бұрыштарының қыры төрт карсы кермеге бекітілген; жоғары жағы ілменақыштармен әшекейленген; кіретін арқа ойығы сандрик пішінді кірпіш ою- өрнектермен безендірілген. Екінші қабаты тек ағашпен көтерілген, төменгі жағы тігінен, үстіңгі жағы көлденеңінен қойылған тақтайлармен қапталған. Ернеулік ағашына геометр ою- өрнек түсірілген. Бірінші қабатта машина бөлімшесі жұмыс істеген. Екінші қабатқа адамдар металл саты арқылы көтерілген. Мұнда су сақтайтын резервуар орналаскан.
## Дереккөздер
Хүсейiн Атсыз

**Хүсейін Нихал Атсыз** (түркше: **Hüseyin Nihal Atsız**) (12 қаңтар 1905 ж.,  Кадыкөй - 11 желтоқсан 1975 ж., Стамбұл), түрік жазушысы, ақын, тарихшы және идеолог. Неждет Санчардың ағасы, Рыза Нурдың "саңлақ баласы және мирасқоры. Түркі Бірлікшісі және Тұраншы деп есептеледі. Ол Исламды сынап, оны «Арабтар, арабтар үшін жасаған дін» деп анықтады.

Мектепте еңбекқор оқушы болған Атсыз, кейін әскери оқуға түседі. Түркішілдік идеясымен осы оқу орнында танысады. Түркішілдік идеясының маңызды адамдарының бірі Зия Гөкалыптың өлімінен кейін Түркішілдік идеясына қарсы болған шәкірттермен қақтығысады. Осы оқу орнында Арап нәсілді командирге сәлем бермегені үшін оқудан шығарылады.
Түркияда «Атсыз Ата», «Атсыз Бек», «Көкбілге» сияқты есімдермен еске алынған Атсыз XX ғасырда Түркішілдік-Тұраншылық пікірлері үшін үлкен қиындықтарды басынан өткізген. Түркия Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүріктің өлімінен кейін басшылыққа келген Исмет Инөнү, Түрікшілік-Тұраншылық әрекетіне қарсы болады. Осы кезеңде Хүсейін Нихал Атсыз, Инөнүнің бұл әрекетіне қарсы шығады. Осы оқиғалардың нәтижесінде Инөнү тарапынан – Атсыз бен Сабахаттин Али деген коммунист жазушымен арасында болған дау сылтауратылып – басқа түрікшілермен бірге түрмеге қамалып, азап шеккен.

Барлық азап пен қуғын-сүргіндерге қарамастан Атсыз өз пікірлерінен бастартпаған. Қасындағы аз ғана Түркішіл-Тұраншылармен бірге Түрік елдерінің дұшпандарына қаламымен қарсы тұрған. Көптеген кітаптар мен романдар жазып, журналдар шығарған. Дүние жүзіндегі барша түрік халықтардың бірігуін қалаған Хүсейін Нихал Атсыз, 1975 жылдың 11 желтоқсанында өмірден өткен.
«Жолдардың соңы» атты өлең жинағы бар. Көптеген ғылыми кітаптар жазған. Сондай-ақ, «Көк бөрілердің өлімі», «Көк бөрілердің тірілуі», «Рух адам», «Ессіз қасқыр», «З Витамині», «Жағымпаздар түні» сияқты романдар жазған.

## көздері
Санат:Түркия жазушылары
Санат:Түркия саясаткерлері
Коммерциялық география

**Коммерциялық география**  - жеке елдер, дүние жүзі аймақтары және бүкіл Жер шары ауқымында коммерциялық іс-қимылдың қажетіне сәйкес географиялық мәліметтерді жинап, жүйелейтін экономикалық географиядағы бағыт. Коммерциялық география XVIII ғасырда пайда болды.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Дәметкен Досмұханқызы Сүлейменова

**Сүлейменова Дәметкен Досмұханқызы** (15 шілде 1953 жыл, Алғабас ауылы, Жымпиты ауданы, Батыс Қазақстан облысы) - тарих ғылымдарының кандидаты (2004), доцент, Алаштанушы-ғалым, Жаһаншатанушы, "Ж.Досмұхамедов атындағы "Қайраткер" қоғамдық қорының төрайымы.  

1971-1976 жылдары Батыс Қазақстандағы А.С. Пушкин атындағы педагогика институтының «Тарих және педагогика» факультетінде оқыған. 

1976-1980 жылдары жалпы білім беретін «Айдархан» орта мектебінде, 1980-1984 жылдары М.Өтемісұлы атындағы мектепте мұғалім болып істеген. 

1984-2002 жылдары Ж.Досмұхамедов атындағы колледжде оқытушы және бірлестік меңгерушісі болып қызмет атқарған. 

2004 жылы «Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады. «Жаһанша елі» (2004) атты әдістемелік оқулықтың және 30-дан аса ғылыми мақалалардың авторы. 2007 жылы «Алашорданың Батыс бөлімінің тарихы - өлке тарихының құрамдас бөлігі» атты монографиясы жарыққа шықты. Қазір Орал қаласындағы Батыс Қазақстан гуманитарлық академиясында оқытушы.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Теократия

**Теократия** - [  - құдай,  kratos - билік] - саяси билік шіркеу басшысының, дін басының қолында шоғырланатын басқару түрі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кольматаж

**Кольматаж** *(, —
толтыру, үйінді)* —

#	өзендердің атыраулары мен жайылмаларында, теңіз маңы 
ойпаттарда калқыма тосқын тұнбаларының табиғи шөгуі;

#	ұсақ түйіршікті өзен және көл шөгінділерін пайдалану арқылы 
топырақты құрғатып, оның құнарлылығын арттыру үшін топырақ бетін көтеру 
және тегістеу;

#	каналдардың, бөгендердің, тоғандардың 
түптері мен қабырғаларындағы қуыстарға ұсақ сазды немесе лайлы 
бөлшектердің қапталу процесі.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Талап ұйымы

**«Талап» ұйымы** - Түркістан республикасында (Ташкент) 1922 жылы 4 желтоқсанда ресми ашылған мәдени-ағарту ұйымы. Өз кезінде «қауым» деп аталған. Төрағасы - Халел Досмұхамедұлы, мүшелері: А.Шмидт, И.Тоқтыбайұлы, М.Тынышбаев, М.Әугюв, Қ.Тыныстанұлы. Ұйым Жарғысын жасауға Х.Досмұхамедұлы, А.Шмидт, Ә.Диваев, Мағжан Жұмабаев, К.Жәленов, Н.Архангельский қатысқан. «Талап» Ташкентте қазақ мәдениеті мен әдебиетіне, тарихына қатысты дәрістер, басқосулар, пікірталастар ұйымдастырып отырған. 1923 жылы 16 наурызда Алматыда ұйым бөлімшесін ашқан. Бүған да мынандай тарихи белгілі түлғалар кірген: И.Арабаев, Б.Сүлеев, Қ.Басымұлы, Ж.Бәрібайұлы, Қ.Сармолдаев, Ш.Сарыбайұлы, А.Розыбақиев. Қиын жылдары «Талап» елшілдік істі жалғап, дамытуға үлкен үлес қосты.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Армиял Тасымбеков

**Армиял Тасымбеков** - 1930-жылдардағы саяси куғын-сүргін құрбандары туралы сериялық зерттеу мақалалар жазған көсемсөзші. 1953 жылы Жаркент ауданында дүниеге келіп, 1999 жылы Алматыда қайтыс болған. Көбіне газет- журналдар мен теледидарда жұмыс істеген. Өмірінің соңғы жылдары Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде  де қызмет атқарды. Баспасөзде адам тағдыры мен өнер әлемі туралы эссе, мақалалар жазып тұрды. «Жазығы не еді апалардың?» атты мақалалар топтамасы Алматыдағы жастардың «Өркен» газетінде жарық көрді. Осының негізінде деректі фильм де түсірді. 1994 жылы «Жалын» баспасынан «Жан дауысы: АЛЖИР архипелагі» атты кітабы жарияланды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Сырдария облыстық қазақ съездері

**Сырдария облыстық қазақ съездері**. 1917 жылдың 2-5 тамызы аралығында Сырдария аймағына қатысты Түркістан аймағы қазақ-қырғыздарының съезі өтті. Съез төрағасы М.Тынышбаев болды. Съезде көтерілген негізгі мәселелер - Ресейдің қазіргі жағдайы; жалпы қазақ съезіне көзқарас; Ресейдегі мемлекет билеу түрі және келешектегі Түркістанды басқару мәселесі; жер, су және және қоныстанушылар мәселесі; азық-түлік, мал шаруашылығы және отын мәселелері; земство; мектеп мәселесі; халық соты; рухани-діни іс; баспасөз; Бүкілресейлік Мұсылман Кеңесіне және оның атқару комитетіне көзқарас; Жетісудағы қырғыздардың жағдайы; «Бірлік туы» одағы; 2-ші Бүкілресейлік ауылшаруашылығы санағы; жер комитеттері; әйел мәселесі; Құрылтай жиналысы туралы; ұлттық қазына мәселелері. Сырдария облысына қатысты келесі съез 8-11 казан аралығында Бүкілресейлік Құрылтай жиналысынаөз депутаттарын белгілеу мақсатымен өтті. Бұл съезді С.Лапин және Садыққожа ұйымдастырды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Сейітмұхамет Тәбәрікұлы

**Сейітмұхамет Тәбәрікұлы** - тарихшы, ғалым-зоотехник. Ол Семей облысының Қайнар ауылында дүниеге келген. Ұзақ жылдар Абай, Ақсуат, Аягөз, Шұбартау аудандарында басшылық қызметтер атқарған. Ардақты Алаш арысы, қажырлы қайраткер Мәннан Тұрғанбайұлының өмірі мен қызмет жолы, шығармашылық мұрасы жөнінде 1999 жылы «Мәннан Тұрғанбаев» деген кітабы шықты. Бұл кітабы қайта өңделіп, толықтырылып, 2002 жылы «Қайран, Мәннан» деген атпен жарық көрді. Бұл кітапта Мәннан Тұрғанбайұлының өмірі мен шығармашылығы жөніндегі құнды деректермен бірге Шәкәрім, Мұхтар Әуезов т.б. тұлғалардың Алашқа қатысы нақты мәліметтермен берілген, сондай-ақ қозғалысқа байланысты беймәлім деректер келтірілген. С.Тәбәрікұлы «Жанақ ақын», «Замана ағысы» деген еңбектердің авторы.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Мақсат Тәж-Мұрат

**Мақсат Тәж-Мұрат** - әдебиеттанушы-ғалым, эссеист. Филология ғылымдарының кандидаты. 1959 жылы Атырау облысы Жылой ауданы Төлес ауылында туған. ҚазҰУ-ды бітірген. Республикалық баспасөз құралдарында жауапты қызмет атқарған. Әл-Фараби атындағы ҚазҮУ-дың доценті. Қазір «Ана тілі» ұлт апталығы газетінің бас редакторы. Бірнеше кітаптың және мақалалардың авторы: «Шәңгерей: жасампаздық өмірі» (1998), «Батыс Алашорда: библиографиялык сөздік тәжірибесі» (2003). Алашорданың Батыс бөлімі туралы зерттеулер жұргізген. Алаш қайраткерлері А.Абылаевтың, Қ.Асановтың, Ғ.Әлібековтің, Ғ.Есшғұловтың, К.Жәлшовтің, А.Мәметовтің, Н.Ипмағамбетовтың, С.Қаратілеуовтің т.б. өмірбаяндарын жазған.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Теңдік серіктестігі

**«Теңдік» серіктестігі** - Семейде 1917-1918 жылдары «Сарыарқа» газетіне құрылтайшы, демеуші болған серіктестік. Бұл кезде серіктік қаржысы қайырымды байлардың, ұлт болашағын ойлаған оқығандардың, тіпті шәкірттердің ортаға салған ақшасынан да құралған. Газеттің жылдық бағасы - 6 сом, жарты жылдық бағасы - 3 сом 25 тиын болған.

## Дереккөздер


Санат:Семей
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Түркістан және қазақ мұсылмандарының съезі

**Түркістан және қазақ мұсылмандарының съезі** - 1917 жылы 17-20 қыркүйек аралығында Ташкент қаласында өтті. Съезге Түркістан облыстарымен бірге Орал, Торғай облыстарынан делегаттар катысты. Мұнда Түркістан және Қазақстан мұсылмандарының басын біріктіретін саяси партия құру туралы мәселе көтерілді. Ондай партия құруға шешім қабылданып, оны «Мұсылмандар одағы» - «Иттифок-и-Муслимун» деп атау ұйғарылды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:1917 жыл
Түркістан мұсылмандарының IV төтенше съезі

**Түркістан мұсылмандарының IV төтенше съезі** 1917 жылы 27 карашада Қоқан қаласында ашылды. Оған Түркістан аймағының әр бөлігінен келген 300-дей өкіл қатысты. Мұнда «Түркістан территориялық автономиясы» (Түркістан мұхтарияты) жарияланды және оның Халық кеңесі сайланды. Түркістан автономиясының төрағалығына М.Тынышбаев, министрлер болып Мұстафа Шоқай, Ш.Шахиахметов, А.Қожанов, Ә.Оразайұлы, Х.Ағаев т.б. сайланды. Халық кеңесі төрағалығына С.Лапин бекітілді.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Оңтүстік Судан

**Оңтүстік Судан** (,  — транскр. *Джануб ас-Судан*) — Шығыс Африкадағы мемлекет. Елордасы — Джуба қаласы. Шығысында Эфиопиямен, оңтүстігінде Кения, Уганда және Конго Демократиялық Республикасымен, батысында Орталық Африка Республикасымен және солтүстігінде Судан Республикасымен шекарас. Аумағы— 619 745 км². Оңтүстік Судан тәуелсіздігі 2011 жылдың шілденің 9 күні ресми жарияланған. Әлемдегі ең жас мемлекет болып табылады.

## Әкімшілік бөлінуі
thumb|400px|Оңтүстік Судан әкімшілік бөлінуі.
Оңтүстік Судан территориясына 10 штат, 86 аудан кіреді.

Штаттар (жақшаларда аумағы көрсетілген):
* Батыс Экватория (79 319 км²)
* Батыс Бахр-әл-Газаль (93 900 км²)
* Батыс Жоғарғы Ніл (35 956 км²)
* Вараб (31 027 км²)
* Джонглий (122 479 км²)
* Жоғарғы Ніл (77 773 км²)
* Көлді (40 235 км²)
* Орталық Экватория (22 956 км²)
* Солтүстік Бахр-әл-Газаль (33 558 км²)
* Шығыс Экватория (82 542 км²)

## Халқы
Оңтүстік Судан халқы 7,5 миллионнан 13 миллионға жетеді. Халқының 90%- ға  жуығы негроидтық нәсілділер.

## Тарихы
2003- 2004 жылы Оңтүстік Судан Республикасының тұңғыш президенті Джон Гаранг бастаған сепаратисттер Судан үкіметімен келісімсөздер жүргізіп 22 жыл болған соғысты тоқтатты. 2011- жылы, қаңтардың 4 -інде өткен референдумда Оңтүстік Судан халқы егемендікті қолдап, 9- шілдеде тәуелсіздігін жариялады. 

## Табиғаты

## Саяси жағдайы

## Сыртқы саясат

## Қарулы күштері
Оңтүстік Судан қарулы күштері: мемлекеттің тәуелсіздігін, бүтіндігін сақтауға арналған. Жаяу және әуе күштерінен құралған.
## Қоғам

## Экономикасы

## Энергетикасы

## Мәдениет және қоғам

## Дереккөздер

*
Арыс қоры

**"Арыс" қоры**, Репрессияға ұшыраған қазақ зиялыларының мұрасын зерттейтін коғамдық "Арыс" қоры — қоғамдық бірлестік. 1992 жылы ресми тіркелген, құрылтайшы-президенті — Ғ.Әнес. "Арыс" қоры жазықсыз жазаланған біртуар қайраткерлердің мұрасын жинап, жарыққа шығарады; ескерткіш, мүсіндерін жасап, музейлерін жабдықтайды; қайырымдылық көрсетеді. Қор жанындағы "Арыс" баспасынан 60-қа жуық төл еңбек тұңғыш жарияланды. "Арыс" қорында бірнеше салалық, аймақтық энциклопедиялар ("Батыс Қазақстан облысы", "Жетісу", "Северо- Казахстанская область", т.б.) дайындалды. Солардың бірі — "Отырар" энциклопедиясы.
## Дереккөздер
Бедердің аласаруы

**Бедердің аласаруы** – 

1) денудациялық процестердің әсерінен жер бетінің мүжіліп темендеуі; 

2) географиялық циклдің соңғы сатысында сынық шөгінді тау жыныстарының тұтас жамылғысының біртіндеп жылжуы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің денудациялық пішіні

**Бедердің денудациялық пішіні** — денудация процестерінің нәтижесінде түзілген бедер пішіндерінің жиынтығы. Қарапайым және еңселі денудациялық пішіңдер деп ажыратады. Бедердің қарапайым денудациялық пішіндері үгілу өнімдерінің гравитациялық араласы және жазықтық шайылу арқылы жойылуының нәтижесінде пайда болады. Бедердің еңселі денудациялық пішіндері экзогендік процестердің жиынтық әрекетінің нәтижесінде түзіледі, мысалы, қыратты тау террасалары, денудациялық жазықтар, пенеплендер және тағы да басқалары Бедердің жер беті денудациялық пішіндерінен басқа су асты пішіндері де болады, мысалы, су асты сырғымалар, аңғарлар және тағы да басқалары.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің қызылсу мұздық пішіні

**Бедердің қызылсу мұздық пішіні** (Наледные формы рельефа) - пайда болуы мен дамуы судың қатуы мен қызылсу мұзының бұзылуымен байланысты жер бетінің немесе қызылсу мұзы бетінің пішіндері. Көп жыл бойы қатып жатқан тау жыныстарынан тұратын таулы аудандарда, Ресейдің солтүстік-шығысында, Саха Республикасының оңтүстігінде, Алтайда, Саянда, Аляскада кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің қырлары

**Бедердің қырлары** - бедердің пішінін өздерінің қиюласуымен шектеп тұратын әр түрлі дәрежеде бүгілісі мен құламасы бар жер бетінің қарапайым бөліктері. Мысалы, пайда болуы бойынша әр текті террасалык алаң және террасаның бұлтығы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің оң пішіндері

**Бедердің оң пішіндері**, Бедердің дөңес пішіндері - құрлықта да, теңіз түптерінде де кездесетін биіктігі, ауданы және пайда болуы әр түрлі жер бетінің көтеріңкі телімдері. Бедердің оң пішіндеріне тау жоталары (олардың ішінде су асты жоталары), кырқалар, тау жұрнақтары, жанартаулық конустар мен төбелер, тағы да басқалары жатады. Мөлшері 10—100 мың км²-ден (таулы жүйелер мен таулы атыраптар) бірнеше м-ге немесе см-ге дейін (көмпиме төбешіктер, төмпешіктер) ауытқиды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің өрлей дамуы

**Бедердің өрлей дамуы** - масштабы бойынша денудация факторларының бедерге нивелирлеуші әсерінен басым, тез тектоникалық көтерілу жағдайындағы бедердің даму сатысы. Ол өзендердің қарқынды шаюымен, беткейлердің абсолют және салыстырмалы биіктіктерінің және қуламалығының өсуімен сипатталады. Бедердің өрлей дамуы кезінде ойпанды беткейлер, өзеннің терең аңғарлары пайда болады, жер беті тілімденуінің жиілігі артады. Бедердің өрлей дамуы мен "бедердің аласара дамуы" терминдерін неміс ғалымы В. Пенк ұсынды (1924 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің тегістелуі

**Бедердің тегістелуі**, плантация - көтерілу аумақтарындағы денудациялық процестер мен төмендеу аумақтарындағы аккумуляция процестерінің қосарласа осер етуінің нотижесінде бедердің контрастылығының азаюы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің жаңаруы

**Бедердің жаңаруы** - аңғарлардың күрт тереңдеуінен, беткейлер еңістігінің және биіктік көрсеткіштерінің артуынан байқалатын бедер контрастылығы мен тілімденуі. Қарқынды тектоникалық көтерілу немесе эрозия базисінің төмендеуі салдарынан болады. Кейде климат жағдайларының күрт өзгеруі (жауыншашын мөлшерінің едәуір артуы) де себепші болуы ықтимал.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің жетілгендігі

**Бедердің жетілгендігі** - бедер дамуындағы геоморфологиялық циклдің бас кезінен кейінгі және тозған шағының алдындағы сатысы, яғни, оның ең тілімденген және ең бөлшектеніп жайпақталған кезеңі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің жікқабаттылығы

**Бедердің жікқабаттылығы** (ярустылығы) — тау биіктеген сайын бедер типтерінің ретті ауысымы. Бедердің жікқабаттылығы көбінесе климат жағдайларының өзгеруімен байланысты; ландшафтылардың биіктік белдеулігінің және кандай да бір белдеуде оған тән бедер пішіндері мен бедер түзуші процестердің басымдау болуының негізгі себепшісі. Мысалы, нивалдық зона бедердің мұздық пішіндерінің және нивация процестерінің дамуымен сипатталса, төмен жатқан альпілік, субальпілік және таулы-орманды белдеулер бедердің эрозиялық пішіндерінің және өзен эрозиясының таралуымен сипатталады, ал беткейлердің төменгі бөліктерінде және олардың етектерінде (аридті климаттық жағдайларында) адырлардан, құрғақ атыраулардан және басқа түзілімдерден тұратын эрозиялық-аккумуляциялық бедер қалыптасады. Бедердің жікқабаттылығы таулардың қалыптасу тарихымен тығыз байланысты (мысалы, бедердің өрлей және аласара дамуы кезеңдерінің алмасуына сәйкес келетін әр биіктікте орналасқан әр жастағы тегістелу беттерінің қалыптасуы).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің қондырма пішіндер

Бедердің қондырма пішіндері - борпылдақ шөгінділерді бедердің тек ойпаңдарына ғана емес, жердің еңістігіне қарсы таси алатын қасиеті бар мұздықтың, желдің және басқа да агенттердің материалды байырғы бедердің үстіне апаруынан пайда болған бедердің аккумуляциялық пішіні. Мысалы, Валдай қыратының мореналық төбелі-қырқалы бедері, құрлық бетінің немесе суқойма түбінің терендігі, ауданы және пайда болуы әр түрлі ойпаң бөліктері. Ойпаңдар, қазаншұңқырлар, аңғарлар, каньондар және тағы да басқалары жатады. Олардың өлшемі жүздеген мың км²-ден (ірі мүхиттық қазаншүңқырлар)
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедерлі карталар

**Бедерлі карталар** (Карты рельефные) — жер бедерінің үш өлшемдік көлеміндегі бейнесін көрсететін карталар. Мұндай карталарда вертикаль масштаб горизонталь масштабпен салыстырғанда 2-10 есе үлкейеді. Бұл қағида Жердің және тағы да басқалары аспан денелерінің глобустарының бедерлерінде қолданылады. Бедерлі карталарды пластикалардан, катырмалардан, гипстен жасайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бэдлэнд

**Бэдлэнд** (ағылшынша, жаман жерлер) - жауын-шашын көп жауатын кезде уақытша ағатын өзендердің эрозиялық әрекетінен өте тілімденген, өткізгіштігі қиын, көбінесе борпылдақ балшықты және саздақты топырақтардан тұратын, климаты семиаридті және аридті, егіншілікке жарамайтын тау алды және аласа таулы өңірлерде тараған жер бедерінің типі. Бэдлэнд климаты қуаң болатын елдерде — Орта Азия елдерінде, Қазақстанда, Арменияда көп тараған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің энергиясы

**Бедердің энергиясы** - бедердің тілімделу дәрежесі, яғни әлеуеттік қарқындылығының немесе әр түрлі бедер түзуші процестердің көрініс беру мүмкіндігінің морфометриялық көрсеткіші. Бедердің вертикаль бойынша ең жоғарғы және ең төменгі нүктелерінің арақашықтығы және оның горизонталь тілімденуі есепке алынады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бедердің эрозиялық пішіндері

**Бедердің эрозиялық пішіндері** — негізінде тұрақты және уақытша ағын сулардың қиратқыш (эрозиялық) әрекетінен қалыптасқан бедер пішіндерінің жиынтығы. Эрозиялық тауларды, өзен аңғарларын және террасаларды, шатқалдарды, жыраларды, жырмаларды, тағы да басқалары ірі және ұсақ пішіндерді қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бейнеэкран

**Бейнеэкран**, дисплэй - графиктік, кестелік, алфавиттік-цифрлық нысандар бойынша ақпарат беру үшін автоматты картографиялық жүйелерде пайдаланылатын электронды-сәулелі түтік.Бейнеэкран есептеу бағдарламасын, картографиялық ақпаратты цифрлардың дұрыстығын тексеруде, оны ЭЕМ-де өңдеу барысындағы бейнелеуді бақылау, экранға жіберілетін карталарды, микрофильмдерді реттеу үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бекіген жағалық шағылдар

**Бекіген жағалық шағылдар** - табиғи өсімдік жамылғысының жиі өсуінің немесе екпе ағаштарды арнайы отырғызудың нәтижесінде тұрақтанған жағалық шағылдар. Өсімдіктер сиреген кезде жылжымалы жағдайға ауысады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Белгі беру

**Белгі беру** - 1) аспапты орнату, бақылаушы үшін алаңша және көздеуіш нысана құрылғысы бар геодезиялық пункттің ортасы үстіндегі сырты ағаш немесе металл құрылыс; 2) жер асты тірек тораптарында бүрыштық өлшеулер кезінде көздеу үшін қолданылатын электрлендірілген немесе кестелік көздеуіш нысана.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Белесті лава

**Белесті лава** - толқын тәрізді, беті шыныға ұқсас, тұтқырлығы аз базальтты лава. Гавай аралының жанартауларында, Исландияда (мұнда оны хеллухраун деп атайды), Камчаткада және тағы да басқалары аудандарда кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бенталь

**Бенталь** - грунтта немесе оның қабаттарыңда тіршілік ететін организмдер бар суқойма зонасы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бенч

**Бенч** - түпкі тау жыныстарының іргесінде абразиялық процестердің әсерінен пайда болған көлдің немесе теңіздің террасасы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бермуд антициклоны

**Бермуд антициклоны** - орталығы Бермуд аралдарының маңында орналаскан, Атлант мүхитының батыс бөлігінің үстінде қалыптаскан атмосфералық қысымы жоғары атырап. Азор антициклонының батыс тармағы (сілемі) болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бокаж

**Бокаж** — мәдени ландшафт типі; егістер мен шалғындар, ормандар мен бұталар (бұта қоршауы деп аталатын) жолақтарымен бөлінеді. Бокаж Франция, Бельгия, Дания, Ұлы британияның кейбір аудандарына тән.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биогеносфера

**Биогеносфера** — тіршіліктің пайда болу аясы, материяның дамуы үшін бейорганикалық түрлерден тіршілік пайда болуға дейін жағдай бар қабық. Биогеносфера кейде Жердегі географиялық қабық синонимі ретінде және оның баска да планетадағы ұқсамасы есебіиде қаралады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биогеосфера

**Биогеосфера** — Жер шарының тіршілік шоғырланған қабығы; гидросфера мен атмосфераның, жер беті қабығының, литосфераның жапсарласкан тұсында орналасқап. Биогеосфера биосфера|биосферамен салыстырғанда толымсыздау ұғым. Биогеосфера адам тұрақты мекен ететін және қалыпты өмір сүретін Жердің бірегей қабаты болып табылады. Терминді орыс ғалымы Ю.К. Ефремов ұсынды (1959). Биосфераның бірнеше синонимі бар: тіршілік қабыршағы (В.И. Вернадский), биогеоценоздық жамылғы (В.Н. Сукачев), фитогеосфера (Е.М. Лавренко), эпигенема (Р.И. Або- лин), витосфера (А.Н. Тюрюканов және В.Д. Александрова).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биогляциология

**Биогляциология** - [нивалдық-гляциалдық құбылыстаръъ мен олардың арасында ұдайы немесе маусымдық қоршауында өсіп-өнетін тірі табиғат туралы [гляциология ғылымының саласы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биоклимат

**Биоклимат** — географиялық ортаның басқа да факторлармен бірге тірі организмдердің тіршілігін, дамуын, көбеюін және орналасуын анықтайтын климат жағдайлары.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ербол Ердембекұлы Тілешов

**Тілешов Ербол Ердембекұлы** (22 ақпан 1965 жыл, Қарағанды облысы) — қазақстандық жазушы және саясаткер, 2023 жылғы наурыздан бері Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің төрағасы қызметінде. 

## Өмірбаяны
1972 жылы Алматы облысы Балқаш ауданы «Үлгілі» орта мектебіне 1-сыныпқа барып, 5–7 сыныптарды Қарағаш орта мектебінде, Бақанастағы 8 жылдық мектепте, 8–10 сыныптарды Талғар ауданындағы Октябрь орта мектебінде оқыған. 1982–1983 жылдары құрылыста жұмысшы. 1983–1985 жылдары Алматы зооветеринарлық институтының студенті, 1985–1987 жылдары әскер қатарында. 1987 жылы Қазақтың Абай атындағы педагогика университетіне түсіп, оны 1992 жылы бітірген.

Филология ғылымдарының кандидаты. «Суреткер және көркемдік әдіс» монографиясының, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев шығармашылығына, Алаш әдебиетіне қатысты мақалалардың авторы, «Алаш қайраткерлері» библиографиялык көрсеткіші және «Алаш және Әуезов» жинағының құрастырушысы. 1996-1999 жылдары ҚР Ұлттық ғылым академиясының дарынды жас ғалымдарға берілетін арнаулы стипендиясына ие болды.

## Еңбек жолы
1992 жылы Ақмола педагогикалық институты қазақ әдебиеті кафедрасының оқытушысы;

2003–2004 жылдары Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Гуманитарлық институты директорының орынбасары;

2004–2007 жылдары Мәдениет министрлігі Республикалық мемлекеттік тілді жеделдетіп оқыту орталығының директоры;

2007–2012 жылдары Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасы «Руханият» орталығының директоры;

2012–2015 жылдары Астана қаласы Тілдерді дамыту басқармасының басшысы;

2015–2018 жылдары – «Шайсұлтан Шаяхметов атындағы тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығы» РМҚК  директоры

2018–2022 жылдары «Шайсұлтан Шаяхметов атындағы "Тіл-Қазына" ұлттық ғылыми-практикалық орталығы" КеАқ» директоры

2023 жылғы 27 наурызда Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің төрағасы болып тағайындалды.

## Шығармашылығы
Негізгі еңбектері қазақ әдебиетінің тарихы мен теориясына, алаштану, тілтану, қазақ тілін үйрету әдістемесі тақырыбына арналған.

* «Көркемдік әдіс және суреткер» монографиясының, 
* «Алаш туы астында», 
* «Қайнар» зерттеу жинақтарының, 
* «Алаш қозғалысы» энциклопедиялық анықтамалығының (Д.Қамзабекұлымен бірге), 
* «Алаштың ардағы» танымдық жинағының 200-ден астам ғылыми және ғылыми-әдістемелік мақалалардың авторы.

Қазақ тілін латын әліпбиіне көшіру жөніндегі Ұлттық комиссияның мүшесі.

## Марапаттары
Тілешовтің мемлекеттік марапаттары:
* Құрмет ордені;
* Қазақстан Республикасының Құрмет Грамотасы;
* Астанаға 10 жыл медалі; 
* Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Тіл саясаты комитетінің төрағалары
Биоцикл

**Биоцикл** — биосфераның экологиялық бөлімшелерінің жоғары бірлігі: құрлық, мұхит және континенттік суқоймалар. Әрбір биоцикл көптеген биотоптарды қамтитын биохорларға бөлінеді (мысалы, құмды, сазды, тастақты шөлдердің биотоптары шөлдердің биохорларына бірігеді де, ормаңдардың, далалардың және тағы да басқалары биохорларымен бірлесіп, құрлық биоциклін құрады).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биік антициклон

**  Биік антициклон** - біршама биік қабаттарда тұйықталған изобаралар жүйесін сақтайтын антициклон. Биік антициклон — қоршаған атмосфералык атыраптармен салыстырғанда неғұрлым жылы, яғни ауа температурасы біршама жоғары (бүкіл тропосфера қабатындағы немесе оның көпшілік бөлігіндегі) атырап. Топографиялық картада биік антициклон 500 мб беттің тұйықталған изогипстерін сақтайтын антициклон есебінде шартты түрде анықталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биік будақ бұлттар

**Биік будақ бұлттар** - тропосфераның төменгі және ортаңғы қабаттарындағы ақ, боз немесе ак боз түсті бұлттар. Бірінің үстінде бірі дестеленіп жатқан қабаттардан, дөңгелектенген массалардан, белестерден, үлпектерден түзілген қабаттар мен қырқалар сияқты көрінеді. Мұндай бұлттарды халықаралык жіктеу бойынша Аһоситиіиз деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биік ендіктер

**Биік ендіктер** - Жер шарындағы, шамамен 65° солтүстік және оңтүстік ендіктермен шектелген полюстік аймақтардың шартты атауы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биік циклон

**Биік циклон** - біршама биіктікке дейін, кейде бүкіл тропосфера қабатында және тіпті төменгі стратосферада тұйық изобаралар жүйесін 500 мб бетте сақтайтын циклон. Биік циклонға тропосфераның қоршаған бөлігімен салыстырғанда ауа температурасы біршама төмен орталық циклондар жатады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктаулық аурулар

**Биіктаулық аурулар** - таулы аймақтарда 2000 м-ден астам биіктікте ландшафтылык-климаттық факторлар кешенінің әсерінен, дәлірек айтқанда ультракүлгін радиацияның жоғарылау, ауа температурасы мен қысымның төмендеу, шпоксияның биіктеу әсеріне байланысты пайда болатын аурулар. Олардың ішінде ең көп тарағаны: альпинистердің тау аурулары, аборигендердің созылмалы тау аурулары, өкпенің ісуі, көздің қарығуы, т.б, Биік ендіктерде биіктаулық аурулар орта таулар жағдайында да болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктаулық бедер

**Биіктаулық бедер**, биік тау - таулық бедер типі; қар сызығынан жоғары жатқан, қазіргі және ертедегі мұз басудың ізі сақталған (мұздық цирктері, сүйір шыңдар, трогтар, "мәңгі қарлар" мен мұздықтар) таудағы бедердің морфогендік түрі. Мұндай бедер көбінесе өте тілімденген, тік беткейлі жартастар мен қорымдар көптеп кездесетін, қырқалары үшкір, жас тауларға (Альпі, Кавказ, Гималай және тағы да басқалары) тән. Биік тауларға биіктігі 2000—3000 м-ден жоғары таулы аумақтар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Жер бедері
Биік қабатты бұлттар

**Биік қабатты бұлттар** - талшықты немесе біртекті құрылымды боз немесе көгілдір түсті бұлттар. Ортаңғы тропосферада байқалады, қалыңдығы бірнеше км-ге, көлденеңі кейде мың км-ге дейін созылады. Мұндай бүлттарды халықаралық жіктеу бойынша (Аз) деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биік бұлттар

**Биік бұлттар** - қоңыржай ендіктерде 5 км-ден астам биікте, тропиктерде 6 км-ден жоғары биікте, полярлық аймақтарда 3 км-ден астам биікте орналасқан тропосфераның ең биік бұлттары (шарбы, шарбы-кабатты және шарбы-будақ бүлттар).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктаулық климат

**Биіктаулық климат** (Высокогорный климат) — атмосфера қысымы, ауа температурасы мен ылғалдылығы төмен мәнді, ауасы таза, Күн радиациясы (әсіресе ультракүлгін) қарқындалуы және сәуле шығаруы тиімді болып келетін биік таулар климаты. Тау басында температураның тәуліктік жүргісі төмен де, үстірттерінде жоғары болады; жауын-шашынның мөлшері биіктік пен жоталардың экспозициясына байланысты болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктаулық шөл

**Биіктаулық шөл** - суық және құрғақ климатты биік таулардағы суық шөлдердің бір түрі. Өсімдіктері сирек болады, көбінесе жартылай бұталар мен жатаған өсімдіктерден тұрады. Биіктаулық шөл төбесі тегістелген биік таулы атыраптарда дамыған (Тибет таулы үстірті, Орталық Тянь-Шань сырты, Шығыс Памир, Анд жайпақтауы).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктік белгілері

**Биіктік белгілері** - картада, гипсометриялық қималарда және тағы да басқалары жердегі нүктелердің қабылданған бастапқы горизонталь беттен (шартты көкжиектен, теңіз деңгейінен) мәлім нуктеге дейінгі қашықтықтың сандық мәндері, абсолют биіктіктері.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктік климат белдеулігі

**Биіктік климат белдеулігі** (зоналылығы) - таумен жоғары өрлеген сайын белгілі биіктік (вертикаль) зоналар (белдеулер) бойынша климат жағдайларының қалыптасуы. Оған атмосфера қабаттарының негізгі жылу кезінен, Жердің сәулеленуінен әр түрлі қашықтықта болуы әсер етеді. Биіктік артқан сайын Күн радиациясының қарқындылығы өсе бастайды, температура мен қысым азайып, ауаның коюлану жағдайы өзгеріп отырады. Белгілі бір биіктікке жеткснде ылғалдылық артады да, ең көп жауын-шашынды белдеу түзіледі, ал одан кейін ылғалдылық азая береді. Биіктік климат белдеулігімен тек климат жағдайларының ғана емес, онымен бірге су ағынының, топырақ пен өсімдік типтерінің, жануарлар дүниесінің өзгеруі, бедердің, яғни бүкіл ландшафтының кейбір өзгерістері байланысты болып келеді. Климат зоналарының орындары, кезектілігі және ерекшеліктері таудың биіктігіне, жердің ендігіне, осы аудандағы климаттың континенттігіне, беткейлердің экспозициясына байланысты болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктік өлшеуіш

**Биіктік өлшеуіш** - аэрофототүсірілім кезінде суретке түсірілетін нүктелердің биіктігін анықтау үшін қолданылатын аспап. Радио және лазерлік Биіктік өлшеуіштер қолданылады. Радио биіктік өлшеуіш импульстік әрекетті радиолокатор болады және таратқыштан, қабылдағыштан және индикатордан тұрады. Экспозиция кезеңінде таратқыш жерге бағытталған электромагниттік толқындар импульсінің сәулесін таратады, олардың жерден шағылған біразы қабылдағышпен ұсталады да индикаторға түседі. Сәуленің таралу импульсі кезеңінен шағылған импульсті қабылдағанға дейінгі уақыт аралығы оның өткен жолының ұзындығына пропорционал болады, ал индикатордың шкаласы суретке түсіру сәтінде ұшақтан жерге дейінгі қашықтықты көрсететіндей болып жасалған. Аэрофототүсіріс кезінде экспозициялау сәттерінде қосымша камерамен аэрофотосуреттер мен индикатордың нөмірлегішінің көрсеткіштері суретке түсіріледі, осы арқылы бүл керсеткіштердің қай аэрофотосуретке катысты екенін анықтауға болады. Лазерлік биіктік өлшеуіштің радиобиіктік өлшеуіштен ерекшелігі онда электромагниттік толқындарды сәулелеп таратудың көзі ретінде оптикалық кванттық генератор — лазер болады, осы арқылы жарықтық сәулелену бағыттылығының бір жақты тар диаграммасы қамтамасыз етіледі. Сондықтан суретке түсіру биіктігін анықтау дәлдігі жоғары болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктік негіздеме

**Биіктік негіздеме** - жер бетінде (немесе Тау-кен қазбаларында) биіктік белгілері бар бекітілген пункттер торабы. Ол геометриялық немесе тригонометриялық нивелирлеу жүрістерін жүргізумен жасалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Биіктіктік торап

## Анықтама
Биіктіктік торап - биіктіктері нивелирлеумен анықталған жер бетінде бекітілген нүктелер жүйесі. Мемлекеттік I—IV класс биіктік торабы, жиілендіру торабы және түсіру торабы болады.

## Қосымша
Биіктік тораптарын теңдестіру - ең кіші квадрат әдісіне негізделген қатаң әдіспен, коррелаттық әдіспен, шартты теңдеулерді тікелей сұлба бойынша жүйелі жуықтап, коррелаттық топталып шешіледі. Параметриялық әдістің әр түрлі варианттарымен, жүйелі жуықтау әдісімен және тағы да басқалары жасалады. Аспаптың жеке орнатуларыңда өлшенген биік айырымды теңдестіруде нивелирлеу сызықтарын топтарға біріктіреді де, тендестіруге жататын өлшенгенге осы сызықтар бойындағы немесе олардың жеке телімдеріндегі биікайырымдарды қабылдайды. Жеке нивелирлік сызықтар үшін биіктіктік тораптың іргелес тораптық пункттері және тораптық пункттер биіктік белгісі өзгеруге жатпайтын тұрақты пункттер арасында жүргізілген жүрістерді қабылдайды. Жоғары сапалы нивелирлік тораптарды және - екі жүйелі қателіктерді жою долдігін ескере теңестіру жөн. Сонымен қатар жүріс ұзындығына I пропорционал болады. Осы жағдайда байланыс функциясы хххх түрде болады. Жеке тұйықталмаған немесе түйықталган нивелирлік жүріс коррелаттық әдіспен оңай тендестіріледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Арыстанбаб мешіті

"Арыстанбаб" - орталық мешіт. Мұсылмандардын Аллаға ғибадат етуіне арналған ғимарат. "Арыстанбаб" мешітінде намаз оқитын зал, ислам тарихы мен өнегесінен дәріс беретін және арабша хат танытатын бөлмелер бар. Онда сонымен қатар сүндетке отырғызу, неке кию рәсімдері, т.б. діни дәстүрлер орындалады. "Арыстанбаб"-тың қазіргі ғимараты М.Әлиевтің демеушілігімен салынды. Құрылысын "Ел-Нұр" компаниясы жүргізген (президенті — Б.Сүлейменов). Мешіттің алғашқы бас имамы — Т.Сейсенбайұлы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Блок-диаграмма

**Блок-диаграмма** - кез келген жер бетін ұзына бойы және көлденең вертикаль кесінділерді біріктіріп тұратын үш өлшемді сурет. Блок-диаграмма геологиялық және геоморфологиялық болуы мүмкін. Блок-диаграмма жер бетінің құрылысы мен жер қыртысының қималарын бір мезгілде бейнелейді; топырақтың Блок-диаграммасы жер бедерінің топырақпен байланысы туралы ұғым береді; мұхит зерттеушілік блок-диаграмма су массаларының, ағыстардың тұздылығының таралуын және тағы да басқалары көрсетеді. Блок-диаграмманы аффиналық және көрініс проекцияларында құрады. Бұл кезде бағанқұрғыштар пайдаланылады. Блок-диаграмма құрудың негізіне топографиялық карталар алынады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Бойлық атқылаулар

**Бойлық атқылаулар** - жер қыртысының, әсіресе жанартаулардың бойлық жарықтары бойынша сұйық, негізінен, базальттық лаваның ағуы. Мысалы, Исландиядағы Эльдгьяу жанартауынан Бойлық атқылаулар кезінде ұзындығы 30 км жарықтардан 9 км-ге жуық лава ағып, ауданы 693 км² жерге тарады.

Бойлық градус - ендік шеңбердің 1/360 бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бойлық градус

**Бойлық градус** - ендік шеңбердің 1/360 бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бойлық пішін

**Бойлық пішін** - өзеннің бастауынан сағасына дейінгі графика түрінде бейнеленген вертикаль бағыттағы кимасы. Фарватер сызығы немесе арна бойымен (ағынның ыңғайымен) үздіксіз төмен сызылған қисық. Бойлық пішінде биіктік белгілер, километраж, кейде ылдилық, өзеннің тереңдігі, жағаның салыстырмалы биіктіктері және басқа сипаттамалары көрсетіледі. Бойлық пішін жыраларды, аңғарлық мұздықтарды және тағы да басқалары географиялық нысандарды бейнелеуге қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Рецидив

**Рецидив** ( — қайталанушы), қылмыстар рецидиві — қылмыстар қабаттастығы; бұрын сотталған адамның тағы да қасақана қылмыс жасауы. Рецидив қауіпті және аса қауіпті болып екіге бөлінеді. Адамның үшінші рет қасақана қылмыс жасап, бас бостандығынан айырылуы немесе екінші рет ауыр қылмыс жасауы қауіпті рецидив болып танылады. Бұрын кемінде үш рет қасақана ауыр не орташа қылмыс жасаған адамның тағы да қасақана қылмыс жасап, бас бостандығынан айырылуы және бұрын аса ауыр не екі рет қасақана ауыр қылмысы үшін сотталған адамның қасақана ауыр қылмыс жасауы немесе бұрын қасақана ауыр не аса ауыр қылмыс жасаған адамның аса ауыр қылмыс жасауы аса қауіпті рецидив болып саналады. Рецидив деп тану кезінде адамның 18 жасқа дейінгі жасаған қылмыстары және жойылған не мерзімі өткен соттылық ескерілмейді. Қарекеті рецидив болып танылған адамға жаза айрықша тәртіпте тағайындалады және жазасы ауыр болады.
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Шоғырдың шектемесі

**Шоғырдың шектемесі** - кенорынның планында немесе қимасында кескінделген кен мен пайдасыз тау жыныстарының аражігін айыратын сызық.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шоғырлар

**Шоғырлар** — палеонтологияда: тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде неғұрлым ежелгі фаунаға белгілі бір уақытқа баса-көктей енген қазынды организмдер кешені.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шоқ (үйінді) төбелер

**Шоқ (үйінді) төбелер** — жеке тұрған жатаған бұталар шоқтарының жанындағы құм үйінділері. Бұлар ұзақ сақталады және қозғалмайды. Мұндай бұта шоқтары қалыңдаған кезде төбелер үлкейіп, биіктігі 10 м-ге жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шомбал бітім

**Шомбал бітім** — тау жыныстарының құраушы бөліктері біркелкі бағдарсыз орналасқан бітімі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Арыстанбаб мөpi

**Арыстанбаб мөpi**- тарихи мөр. Ел аузында Арыстанбабтікі деп аталғанымен, әлі ғылыми тұрғыдан нақты дәлелденбеді. Ағаштан ойып жасалған. Жалпы пішімі дөңгелекше, бетінің диаметрі 11,5 см. Қазір әбден қарайған, кей жерлері жарылған. Мөрдің қасбетінде гүл тәріздес өрнек, арабша жазулар бар. Мөрдегі Қожа Ахмет Ясауи есімін алғаш С.Ергөбеков оқыған. Қалған жазуларды Ахмет Ясауи сағанасының тайқазаны мен шырағдандар жазуын оқып, арнайы мақалалар жазған А.А.Иванов қарады. Мөр ортасында "Сұлтан Қожа Ахмет Ясауи" деген сөз, айналасындағы жапырақшаларда (оңға қарай ретімен) "Шайқы Ахмет Равенде, Шайкы Ахмет Жами, Шайқы Ахмет Маржан, Шайқы Ахмет Қабир, Шайқы Ахмет Аркам, Шайкы Ахмет Саххак, Шайқы Ахмет Харб, Шайқы Ахмет .... (толық оқылмайды), Шайкы Ахмет Марсал" деген адам аттары кездеседі (қ. 11-қосымша). Арыстанбаб мөpi Арыстанбабтың шырақшылары болған Шерімбет және Нарымбет әздер қолынан Бабахан қары деген кісіге, одан сол адамның келініне көшкен.
## Дереккөздер


Санат:Мөр
Шөгінді жаралудың климаттық белдемділігі

**Шөгінді жаралудын, климаттық белдемділігі** – шөгінді жаралу процестерінің климат белдемдеріне байланысты заңдылық өзгерісі. Климаттық белдемділікке байланысты сушараларға түсетін терригендік шөгінді материалдың сандық және сапалық құрамы, сушаралардағы судың айналымы, шөгінді жасайтын планктон және түптік организмдердің тіршілігі, сондай-ақ шөгінді жиналудың құрамы, қасиетгері мен ылғалдығынан басқа процестер де анықталады. Шөгінді жаралудын, климаттық белдемділігі шөгінділердің генетикалық топтары мен типтерінің және олардың жекелеген минералдық құрамбөліктерінің, фауна қалдықтарының және т.б. зандылық бойынша ендік-белдемдік ауысымында білінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді кешен

**Шөгінді кешен** — болмыс-бітімі бірдей (ұқсас процестер жағдайында қалыптасқан), геологиялық көнелігін дәл анықтау қиын, аймақтық стратиграфиялық шкаланың біршама қалың да қомақты бөлігін біріктіретін шөгінділер атауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді материал тендестігі

**Шөгінді материал тендестігі** — жекелеген бөлікшедегі немесе тұтас сушарадағы судың көлем бірлігіне келіп түскен немесе шыққан материалдың арақатынасын, мөлшерін сипаттайтын сандық көрсеткіштер жүйесі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстар бірлестігі

**Шөгінді тау жыныстары бірлестігі (ассоциациясы)** - тау жыныстары бірлестігі; екі топқа бөлінеді: а) әр түрлі типті және текті түзілімдер — литологиялық-генетикалық кешендер немесе генетикалық типтер ә) формациялық парагенезистік табиғи күрделі бірлестіктер, олардың басты ерекшеліктері шөгінді таужыныстар мен түзілімдер типі мен тегі бойынша ажыратылады. Кең мағынада белгілі бір таужыныстар бірлестігін білдіруге еркін пайдаланылатын термин.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шектеуіштік (шектеужиектік) сумен тосыту

**Шектеуіштік (шектеужиектік) сумен тосыту** — мұнай жатыны жиектеріне су айдау арқылы, мұнай - кіріктіруші қабаттың қойнауқаттық қысымын қалыпты жағдайда ұстау әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шектік гигроскоптық

**Шектік гигроскоптық** - су буымен қаныққан ауа есебінен тау жынысытың өз бойына сіңіретін ылғалының жалпы мөлшері. Әрбір тау жынысы үшін тұрақты бұл көрсеткіш арқылы тау жынысыпен берік байланыста ұшырасатын су молекулаларының шектік мөлшері анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныс минералдарының типтері

**Шөгінді тау жынысы минералдарының типтері** - жаратылысы бойынша бөлінеді: 1) аллотигендік(аллотиптік), яғни сынықты минералдар типі — олар түпнегіз тау жынысытардың бұзылуынан пайда болып, әр түрлі жолдармен шөгіндіге келеді; бұларға пирокластық материал да жатады; 2) аутигендік 
минералдар — олар шөгінді процесте пайда болады; қалыптасу 
уақытына қарай аутигендіктер былайша сараланады: а) 
седиментогендік — шөгінді жиналғанда пайда болғандар; 
ә) диагенездік — шөгіндінің тау жынысықа айналу кезінде пайда болғандар, б) катагенездік —катагенез стадиясында пайда болғандар; г) гипергенездік — мору кезінде пайда болғандар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шементастар

[thumb|right|340px|[Килауэадағы шементастар]]
**Шементастар** ( - шементас) — әдетте бұршақ дәнінен жаңғақ дәніне дейінгі аралықтағы мөлшерлерде, домалақ пішінді немесе үшкір тастар түрінде ұшырасатын жанартау атындылары.

## Дереккөздер


Санат:Вулканология
Шеткейлік көмір жаралу белдемі

**Шеткейлік көмір жаралу белдемі** — көмір жаралу белдеулерінің шеткі бөліктері. Бұл жерде көмірлі түзілімдер мен көмір жаралу қарқыны баяу болғандықтан, кенорындардағы көмірдің қоры шамалы болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ширектеу

**Ширектеу** — сынамаларды төрт бөлікке бөлу арқылы қысқарту (азайту) әдісі; сынама ұнтағының үйіндісін ширектегіне арқылы төрт бөлікке бөледі де, үйіндіге тән шартты шеңбердің бір-біріне қарама-қарсы сектордағы бөліктері сынамалануға кетеді, ал қалған екі бөлігі ізнұсқа ретінде сақталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шлир

**Шлир** — петрографияда: магмалық тау жыныстарында олардың жалпылама болмысынан құрамбөліктерінің өзгеше мөлшерлік қатынасымен немесе тек өзіне ғана тән құрылым ерекшеліктерімен анық дараланатын минералды шоғырлар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шлирлік бітім

**Шлирлік бітім** — минералдық құрамымен не түйірлерінің ірілігімен оқшауланатын бөліктері бар тау жынысының бітімі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Шөгінді таужыныстар геохимиясы

**Шөгінді таужыныстар геохимиясы** — геология ғылымының жаңа тармағы; шөгінді тау жыныстарының әр түрлі генетикалық типтері (гумидтік, аридтік жөне вулканогендік-шөгінді)пайда болған кезде болатын химиялық
процестерді зерттейді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қоныс өңірі

**Қоныс өңірі** - 1) ауқымында адамдардың қоныс ауыстыруына бөгеті жоқ, ал қоныстанудың сипаты бір ғана фактормен және заңдылықпен анықталатын (көші-қон өрісімен) аумақ (әдетте, қоныстанған); 2) қоныстану жүйесінде кеңістіктік өзара әрекеттерді зерттейтін үлгіде қолданылатын ұғым; үлгі өріс теориясының математикалық аппараттарының көмегімен адамдардың, өнімдердің, ақпараттардың ағымдарын баяндауға, осы ағымдарды (келуі мен кетуі, көлемі, құрылымы, қарқындылығы, даму қарқыны) талдауға және болжауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия