Михаил Обренович ескерткіші

**Кінәз Михаилға арналған ескерткіш** (серб. Споменик кнезу Михаилу / Spomenik knezu Mihailu) — серб кінәзі Михаил Обреновичтің ат үстіндегі мүсіні. Ескерткіш Белградтағы Республика алаңында орналасқан және 1882 жылы орнатылған. Бұл Сербияда билеушінің ат үстіндегі тұлғасын бейнелейтін алғашқы қоғамдық ескерткіш болды.
thumb|Константинополь бағытын көрсетіп тұрған кінәз Михаил мүсіні.
Ескерткіштің авторы — итальян мүсіншісі Энрико Пацци. Ескерткіштегі рельефтер сәулетші Константин Йовановичтің сызбалары бойынша жасалған. 1979 жылдан бастап жоғары мәдени маңыздағы ескерткіш мәртебесіне ие.

## Тарихы
### Халықаралық байқау
XIX ғасырдың екінші жартысында Белградта мәдени және саяси өмірдің көрнекті қайраткерлерін бейнелейтін ескерткіштердің саны көбейе бастады. Бірнеше пікірталас пен байқаудан кейін, бұрынғы Театр алаңында, Ұлттық театр маңында кінәз Михаил Обреновичке арналған ескерткіш орнату туралы шешім қабылданды. Осы мақсатпен 1873 жылы халықаралық байқау жарияланды. Байқауға негізінен шетелдік мүсіншілердің 17 жұмысы ұсынылды.

Мүсін байқауында жеңіске итальяндық мүсінші, әйгілі флоренциялық шебер Энрико Пацци ие болды. Оның ең танымал туындыларының бірі — жазушы Дантеға арналған ескерткіш (1865). Паццидің кінәз Михаилге арналған жобасы сол кездегі серб қоғамында жаңалық болды, өйткені билеуші ат үстінде бейнеленді. Ескерткішті жасау жұмыстары 1874 жылы басталып, 1878 жылы, Сербия тәуелсіздік алған кезде жалғасты. Белградтағы ат үстіндегі мүсін классикалық итальяндық ескерткіштер стилінде орындалды. Бұл Сербиядағы алғашқы монументалды ат үстіндегі ескерткіш болды.

### Ескерткіштің жасалуы мен орнатылуы
thumb|1890 жылғы ескерткіш
Итальяндық мүсінші Энрико Пацци жасаған кінәз Михайлдың қола тұлпар мүсіні 1882 жылы орнатылды. Бұл ескерткіш түріктердің Сербиядан толық қуылуына және Түркия билігінде қалған жеті қаланың азат етілуіне (1867 жыл) арналған. Қалалардың атаулары ескерткіштің тақтайшаларына жазылған. Кінәз қолымен Константинопольге нұсқап, түріктер қайда кету керектігін көрсетеді.

Ескерткіштің салтанатты ашылуы 1882 жылдың 6 желтоқсанында, Обренович әулетінің қамқоршысы Әулие Николай күні өтті. Бұл іс-шара Сербия Патшалығының жариялануына орай грандиозды көрініс ретінде жоспарланған болатын. Сол кезде бас киімсіз атты адамның мүсіні ерекше көрініс болды, бұл көпшіліктің назарын аударды. Ескерткіштің ашылуы Сербия Патшалығының жарияланған күніне орай үлкен спектакльмен қатар жүрді. Гүлдермен, жасыл желектермен безендірілген сахналық декорациялар, ақ қосбас бүркіттер бейнеленген геральдикалық қалқандар және тулар орнатылды. Осыған орай, XIX ғасырдағы ең маңызды серб ескерткіштерінің бірінің авторы Энрико Пацци Екінші дәрежелі Таков кресті орденімен марапатталды. Салтанатты рәсімге шіркеудің, мемлекеттің, армияның жоғары өкілдері және көптеген қала тұрғындары қатысты.

Ескерткіш қола металлдан жасалған және үш бөліктен тұрады: тұғыры, постаменті және салт атты мүсіні. Қоладан құйылған мүсінде кінәз ат үстінде бейнеленген. Османдықтардан Сербияны азат еткен билеушінің созылған қолы әлі азат етілмеген өңірлерге қарай бағытталған. Мұндай көтерілген қол мен шошайған сұқ саусақ бейнесі Рим дәстүрінен бастау алып, кейіннен француз неоклассикалық өнерінде кеңінен қолданылған. Кінәз Михаил үшін бұл ишара шайқастағы емес, дипломатиялық жеңісті білдіреді. Кінәз бен аттың тұрысы да осы мағынаны айғақтайды. Кінәз сол қолымен жүгенді ұстап тұр — бұл билеушінің елді басқару қабілетін меңзейтін ишара. Кінәз Михаил ұлттың құтқарушысы ретінде, ұлттық мұраттар жолында өзін құрбан еткен тұлға ретінде бейнеленген. Постаменттің пішіні сопақ, айналасы рельефті фриздермен көмкерілген. Алдыңғы және артқы фриздерде Обреновичтер әулеті тұсындағы серб халқының ежелілігі мен ерлігін, қайта өрлеуін дәріптейтін династиялық мифология көрініс тапқан. Артқы, солтүстік жағындағы «Серб гусляры» композициясында күйші әртүрлі киімдегі адамдармен қоршалған, бұл сол кездері княздық шекарасынан әлдеқайда алыста тұратын түрлі этностарды білдіреді. Алдыңғы, оңтүстік жағындағы «Таководағы Кінәз Милош» композициясы династиялық және ұлттық идеялар мен отанды азат ету жолындағы күрес идеясын бейнелейді. Ескерткіштің шығыс және батыс бетінде кінәз Михаилды мадақтайтын барельефтер орналасқан. Шығыс жағындағы «Ұлы Кінәз Михаилдың алдында тұрған Ұлттық делегация» композициясы Сербия мемлекетіндегі алтын дәуірді қайта жаңғырту идеясын арқау етеді. Батыс бетінде «Сербтер кінәз Михаилдың қабірі алдында ант беруде» атты композиция орналасқан. Оның ортасында француз тіліндегі «Michel III prince de Serbie» деген жазуы бар көне саркофаг бейнеленген. Барельефтер орнатылған тұғыр биік тікбұрышты постаментке қойылған, бұл ескерткішке кеңістікте үстемдік беріп, монарх тұлғасының ұлылығын бейнелеуде маңызды визуалдық әрі символикалық рөл атқарады. Тұғырдың алдыңғы оңтүстік жағына Обреновичтер әулетінің елтаңбасы ойылып жазылған. Бүйір жақтарында 1867 жылы азат етілген қалалардың — Белград, Кладово, Соко, Смедерево, Шабац және Ужице атаулары алтын әріптермен жазылған үш ірі қола гүлтізбе орналасқан. Артқы, солтүстік бетінде: «Кінәз III Михаил Обреновичке. Ризашыл Сербия» деген жазу бар. Тұғыр бұрыштарында төрт рельефті трофей бейнеленген, ал ескерткіш айналасы шам қойылған қоршаумен қоршалған. Кінәз Михаил ескерткіші — Сербия тарихындағы билеуші тұлға бейнеленген алғашқы салт атты мүсін.

Ескерткіштің ашылуы Белградтағы барлық шіркеу қоңырауларының сыңғырымен және жүз бір зеңбіректен оқ атумен қатар жүрді.

## Дереккөздер

Санат:1882 жылы пайда болғандар
Санат:Салт атты мүсіндер
Санат:1882 жылғы мүсіндер
Санат:Белград ескерткіштері