open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университеті

**Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университеті **- Мәскеу облысындағы Химки қаласында орналасқан Ресейдегі мәдениет пен өнер саласындағы кәсіби дайындықтың орталығы болып табылатын жоғарғы оқу орны. Ресей Федерациясының мәдениет министрлігіне қарайды.

## Тарихы
1930 жылдың 10-шілдесінде Надежда Крупскаяның бастамасымен Халық коммисарлар кеңесінің қаулысына сәйкес Мәскеу кітапханалық институты ашылды. Оның алғашқы директоры Дерман Генриетта Карловна болатын. Институттың алғашқы ғимараты Мәскеу орталығындағы Моховая көшесінде орналасқан. 1936 жылы университет Химки қаласына көшірілді. 

1940 жылы мемлекеттік статусы берілсе, 1940-1957 жылдар аралығында В. М. Молотовтың атын иемденген. 

1964 жылы университет атауы Мәскеу мемлекеттік мәдениет институтына өзгертілді. 1980 жылы осы жоғарғы оқу орны "Еңбектің Қызыл Туы" орденімен марапатталған болатын. 

1994 жылы университет мәртебесі берілсе, 1999 жылы институт атауы Мәскеу мемлекеттік мәдениет және өнер университетіне (МММӨУ) ауыстырылды. 1994 жылы университет негізінде халық мәдениетін сақтауға бағытталған, Ресейдегі 61 жоғарғы оқу орнының басын қосатын оқу-әдістемелік бірлестік құрылды. 

## Институттар мен факультеттер
* Ақпараттық коммуникациялар мен кітапханалар институты
* Мәдениеттану және мұражайтану институты
* Музыка институты
* Бұқаралық ақпарат құралдары институты
* Экономика, басқару және құқық институты
* Ұлттық көркемсурет өнері мен дизайн факультеті
* Әлеуметтік-мәдени қызмет факультеті
* Театрлық және режиссерлық өнер факультеті 
* Хореография факультеті
* Халықаралық қарым-қатынас факультеті

## Дереккөздер
Хейке Камерлинг-Оннес

**Хейке Каммерлинг – Оннес** Нидерландтың солтүстiгiнде Гронингенде туылды. Орта мектептi бiтiргеннен кейiн Каммерлинг – Оннес 1870 ж. Гронинген университетiне түседi, онда математика мен физиканы оқиды. 1871 ж. ол кандидат атағын алады. Үш семестрдi Каммерлинг- Оннес университетiнде (Германия) өткiздi, оның оқуына химик Роберт Бунзен мен физик Густав Кирхгов жетекшiлiк еттi. 1873 ж. Каммерлинг – Оннес Гронингенге қайтып оралды. Алты жылдан кейiн ол докторлық диссертация қорғады. Диссертациясында Каммерлинг – Оннес жердiң айналуының жаңа дәлелдеуiн ұсынды.

1878 – 1882 жылдары Каммерлинг – Оннес Дельфтегi Политехниалық училещесiнде (кейiн Техникалық университетке өзгертiлген). Каммерлинг – Оннестiң назарын қысым, температура және көлем арасындағы қатынасты анықтайтын Йоханкес Ван – дер – Ваальстың газдар теориясы аударды. Осы теория нақты және идеал газдар құбылыстарының айырмашылығын ескерудi мүмкiн қылады.

1882 ж. Каммерлинг – Оннес 29 жасында Лейден экспериментал физика университетiнiң профессоры қызметiне тағайындалды, ол осы университетiнiң физика лабораториясын басқарды. Каммерлинг – Оннес ойы бойынша физикалық лабораториялар сандық өлшеулер жасап, сапалық эксперименттер қою керек; теориялық сипаттамаларды дәл өлшеулермен нығайту керек. . Каммерлинг – Оннес төмен температурадағы газдардың күйiн зерттеу Ван – дер – Ваальстың газдар теориясын тексеруге маңызды информация беруi мүмкiн деп есептеген. Төменгi температураларға жету үшiн газдарды сұйылту керек. Каммерлинг – Оннес криогениканың саласын – төмен температуралар эффектерiн зерттеу мен айналысты. Ол төмен температуралы сұйқтарды көп көлемде алу үшiн газдарды сұйылтатын үлкен завод салды. 1909 ж. Каммерлинг – Оннес механиктер мен шыны үрлеушiлер үшiн училище ашты. Оны бiтiрген мамандарды дүние жүзiндегi физикалық лабораторияда кездестiруге болатын едi. Каммерлинг – Оннес лабораториясы XX ғасырдың ғылыми – зерттеу институттарына үлгi болды.

Санат:Нидерланд ғалымдары
Санат:Нидерланд физиктері
Санат:Физиктер
Николя Леонар Сади Карно

**Николя Леонар Сади Карно** (;  - ) өнертапқыш, термодинамиканың негiзiн салушылардың бiрi, Лазар Карноның үлкен баласы. Никола Леонар Сади 1796 жылы 1 маусым айында Парижде туған. 1814 жылы Политехникалық мектептi бiтiрiп, инженерлiк әскер қатарына жолдама алды. 1828 жылы демалысқа шыққаннан кейiн ғылыми зерттеулермен айналысты. Жылу алмасу, газдың кеңу заңдарымен, будың механикалық пайдалануын оқып зерттедi. Энергияның жылуға алмасуы температуралары әртүрлi екi (жылу беретiн) көздiң көмегiнсiз мүмкiн емес екендiгiн түсiндiретiн әйгiлi Карно теоремасының авторы. Ол өзiнiң зерттеулерiн – Оттың қозғалту күшi мен осы күштi жасауға қабiлеттi машиналар туралы ой толғамдары (Reflexions sur la puissance motrice du feu et sur les machines propres a developper cette puissance, 1824) – атты жылу туралы жарыққа шыққан атақты эссесiнде баяндалады. Энергияның сақталу принципiн зерттедi.Сади Карно 1832 жылы 24 тамыз айында Парижде қайтыс болды.

Санат:Физиктер
Санат:Франция физиктері
Санат:Математиктер
Санат:Франция математиктері
Қылаң торғай

**Қылаң торғай** () —  торғайтәрізділер отрядына жататын Торғайлар құстар туысының биологиялық түрі, үй торғайына өте ұқсас құс. Көпке дейін оларды бір түрдің түршесіне санады (кейбір жүйелеушілер әлі де солай санауда). 
## Таралуы
Бұл жарықты ұнататын құс Қазақстанда тек қана республиканың оңтүстік жартысында солтүстікте Торғай және Қарағандыға дейін қоныстанады. Отырықшы өмір сүретін үй торғайынан айырмашылығы - бұл Үндістан және Пәкстанда қыстайтын жыл құсы. 
## Биологиялық сипаттама
Қылаң торғайдың сыртқы көрінісі жарқын боялған, олардың басының екі жағы - шаңқандай аппақ. Аналықтары мен жас құстарын үй торғайдан ажырату қиындық келтіреді. Қылаң торғай адамнан алысырақ ұялайды, тек қана өте сирек жағдайларда іргелес қоныстануға мәжбүр болады. Әдетте қылаң торғайлар тау бөктеріндегі сазды жарлардағы індерде жайғасады, дегенмен орасан үлкен шар тәрізді ұяларын ағаштардың басына ашық салады. Шөлді жерлерден қырандардың және басқа ірі қанатты жыртқыштардың ұяларына қабырғалас орнығуды ұнатады. Тауға 200 метрден жоғары көтерілмейді. Шоғыр түзіп ұялайды, шоғырда 2-3-тен бірнеше жүздеген жұпқа дейін басады. Ересек құстар дән жейді, алайда балапандарды бунақденелілермен қоректендіреді. Қазақстанның оңтүстігіне - сәуірдің соңында, солтүстік жақта мамырда ұшып келеді.

Салындыдағы 5-6 сұр және күлгін сирек теңбілді көгілдір ақшыл жұмыртқаларды аналығы 12 күнге жуық басады. Ата- енелері балапандарды ұяда соншама күн,
ұядан ұшқан соң тағы бірнеше күн қоректендіреді. Балапандар ұядан ұшқан соң үйір-үйір болып, қашан ұшып кеткенше қоныс аударады да, дәл осы кезде дәнді дақылдар егістігіне шабуыл жасап, басқа да торғайлармен бірлесіп ауыл шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Қазақстанның оңтүстігінде осы түрдің, әсіресе - қылаң торғайдың санын ретке келтіру жұмысы жүргізілуде.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Тас торғайы

Тас ТОРҒАЙ (Petronia petronia) - үй торғайдың аналығына ұқсас құс. Одан айырмашылығы - жалпақ ақ қасты, бұлқын қауырсындардың әрқайсысының үштары ақтеңбілді және ересек құстың төсінде сары дағы болады. 
## Биологиялық сипаттама
Өте ширақ және қиқушыл. Аталығының әуені торғай шырылына ұқсас. Ұялары жартас жарықтарында, тас аралықтарындағы қуыстарда, құрылыстарда болады; інде де және ағаш қуыстарында орналасады. Салындыда 5-6 қоңыр теңбілді жасылдау жұмыртқалар болады. Жұмыртқа басуының егжей- тегжейлі дерегі мәлім емес. Балапандары үш аптаға жуық ұяда болады. 
## Таралуы
Солтүстік Африкадан Зайбайкальеге дейін таралған. Қазақстанда - батысында (Ырғызға және Каспий маңына дейін) және оңтүстігі мен оңтүстік шығысында (Сырдариядан Алакөлге дейін) тауларда ұялайды. Көктемде наурыз-сәуірде ұшып келіп, күзде қазанда ұшып кетеді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Аустралия ұлттық кітапханасы

**Аустралия Ұлттық Кітапханасы** (ағл. National Library of Australia) – мемлекеттегі ең ірі кітапхана. 

Аустралия Ұлттық Кітапханасы 1960 жылы парламент кітапханасы негізінде құрылған. 1968 жылдан бастап кітапхана жаңа ғимаратта жұмыс жасайды. 

Кітапханада әртүрлі тілдегі 5 млн. кітаптар бар, 130 мыңға жуығының көшірмесі жасалған. Сонымен қатар, кітапханада мерзімдік басылымдар, медиажазбалар және бүкіл әлемнен жиналған қолжазбалар сақталған.

Кітапхана міндетті көшірме құқығына ие. Сонымен қатар кітапхананың  Pandora Archive атты ғаламтор-архиві құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Елдер бойынша кітапханалар
Үй торғайы

**Үй торғайы** (лат. *Passer domesticus*) — бүкіл континенттерде, қай жерде болса да адамға серіктес және таныс құс. 

## Таралуы
Қазақстанда аумақтың үлкен бөлігінде – адам қоныстанған жерлердің барлығында ұялайды. Ол отырықшы өмір сүреді. 
## Биологиялық сипаттама
Үй торғайының аталығы торғайлар көріксіздігі туралы пікірдің кең тарағандығына қарамастан, зәйтүн түстес - сұр, сарғылт - қоңыр, қара және ақ түстерден едәуір алабажақ реңді болып келеді. Жылдың көп бөлігінде үйір түзеді, алайда жеке жұп болып ұялайды. Ұясы түрлі-түрлі қуыстарда, адам салған құрылыстарда басымырақ - көше шамдары мен ескі пошта жәшіктерінде орналасады. Ұяны аталығы мен аналығы 2-9 күнде салады. Салындыдағы 5-7 теңбілді жұмыртқаларды тек қана күндіз басады. Балапандар 10-18 күннен соң жұмыртқаны жарып шығады. Жұмыртқа басу орташа есеппен 12 күнге созылады. Балапандар ұяда 11-19 (орташа есеппен - 14) күн болады. Оларды ата-енелері ұядан ұшқан соң тағы бір аптаға жуық жемдейді. Бір жазда екі рет ұялайды. Ұялас балапандар екінші рет ұядан ұшқан соң, үй торғайлар басқа торғайлармен үйірге бірігіп, дәнді дақылдар пісіп жетілген егістікке осы кезеңде шабуыл жасайды. Алайда қалада өмір сүрген торғайлар жыл бойы қоныс аудармай, осы жерден қорегін табады.

## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат: Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Түркептер

**Түркептер** (Streptopelia turtur) - жоны шұбар, орташа денелі (110-130 г, қанатының алымы - 56 см шамасында) құс. 

Дауысы - әлсіз биязы, «туррр, туррр» деген құбылмалы үн шығарады.

## Таралуы
Оңтүстік және Орта Еуропаның, Солтүстік Африка мен Азия орталық бөлімінің сан алуан жапырақты ормандары мен тынымбақтарында қоныстанады. Қазақстанда Қиыр Солтүстік (Ресей шекарасында) және солтүстік шығыстан басқа ұяларға қолайлы жағдай таба алатын барлық жерлерде дерлік өмір сүреді. Бұлар - жыл құстары, сәуірдің аяғы - мамырда ұшып келіп, қыркүйекте ұшып кетеді.
## Биологиялық сипаттама
Ұяларды ағаштардың, кейде бұталардың бұтақтарына орналастырады. Бұл бірнеше бұтақтар тасталған, саңылауларынан 2 ақ түсті жұмыртқа көрінетін өте қобыраған ұя. Салындыдағы жұмыртқаларды ата-енелері басып, балапандарды бірлесіп қоректендіру үшін бір айға жуық уақыт жұмсалады. Балапандар азды-көпті өз бетімен өмір сүре бастағанда ата-енелері екінші балапандар өргізетін ұяны салуға кіріседі. Бір жазда екі рет балапан өргізіп үлгереді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Кептертәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Кіші түркептер

**Кіші түркептер** (Streptopelia senegalensis) - біздегі түркептерлердің ең кіші денелісі (100 г, қанатының алымы - 45 см шамасында).

## Биологиялық сипаттама
Африкада және Оңтүстік-Батыс Азияда қоныстанады. Қазақстанда бұл түр солтүстік шекарада таралған және оңтүстік-шығыстың елді мекендерінде өмір сүреді. Адамды маңайлап жүреді, адам қоныстанған аумаққа тәуілді. Кіші түркептер - отырықшы құс. 
## Таралуы
Жоны - біркелкі қоңырқай, басы және төсі - айқын шарап реңкті, екі бүйірі мен мойынның алдыңғы жағында қошқыл секпілді қызғылтсары «алқасы» болады. Ұяларды сан алуан орындарға - ағаш бұтақ- тарына, жүзім сабағына, ғимараттар сөрелері мен кенерелеріне, ал жазда үнемі ашық тұратын тұрғын үйлердің, тіпті қалың есік-терезе перделеріне салады. Өте аңқау, адамның өте жақын келуіне мүмкіндік жасайды. Бүкіл ұялау айналымы айға жуық болады, сөйтіп құстар дереу жаңа ұялау орнын табады. Бір жұп түркептердің жыл бойы жеті рет ұялағаны мәлім, өйткені олар кейде ақпаннан бастап ұя сала бастайды.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Кептертәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Сақиналы түркептер

**Сақиналы түркептер** (лат. *Streptopelia decaocto*) — дене мөлшері кәдімгі түркептердей (110-130 г, қанатының алымы - 56 см), біркелкі реңді түркептер.

## Биологиялық сипаттама
Жабын қауырсындарының жалпы реңі ашықтұсті, мойнындағы жарты шеңбер тәрізді сақина жақсы көрінеді. Адамға мүлде бауырбасты құстар, тек қана елді мекендерде ұялайды. Ұяларды ағаш бастарына ғимарат кемерлеріне, әр түрлі құрылыс жақпарларына салады. 

Салындыда, басқа түркептерлер сияқты, 2 ақ түсті жұмыртқа болады. Жұмыртқаларды ата-енелері екі апта басады, балапандарды да сонша уақыт жемдейді, ал соңынан келесі рет балапандарды өргізумен шұғылдана алады. Отырықшы құс, азық көзі (астық қамбасы, мал жемі, т.б.) мол болса, ұяламайтын уақытқа топтасып, жинақталады.
## Таралуы
Еуропаның оңтүстік-батыс бөлігіне және Африкаға еніп, көпшілігінде Азияның оңтүстік бөлігінде қоныстанған. Алайда жиырмасыншы ғасырдың 60-жылдарында бұл түр өте қауырт таралып, бүкіл Еуропада орнықты.Қазақстанда 60-жылдардың басында сақиналы түркептер тек қана Жаркент маңында ұялады, бірақ тағы да түркептерлер шығысқа (Зайсан қазаншұңқырына қоныстанып алып) және оңтүстік-батысқа Тәңіртаудың барлық тау етектерін бойлай елді мекендерге және шұраттарға тарала бастады.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Кептертәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Ұқсассуықторғай

ҰҚСАССУЫҚТОРҒАЙ (Uragus sibiricus) құйрығы ұзын болған соң денесі ірі болып (17-20 г) көрінетін пайыз шамалас құс. 
## Биологиялық сипаттама
Ұқсассуықторғай жабын қауырсындарының реңі күміс түстес қызғылт, оны кейде ұзынқұйрық суықторғай деп те атайды. Аталығының төсі мен екі бүйірі тіпті нарттай қызыл. Аналықтың қанатында ақ теңбілдер болады. Ұқсассуықторғай қанатын қағып ұшқанда құбылған дыбысқа ұқсас үн шығарады. Оның шақыру белгісі - әуезді, үшбуынды «фит-фит-фит» деген ысқырық, сазды әуені көктемгі бұлақтың сылдырын еске түсіреді. Ұқсассуықторғайлар балапандарын бунақденелілермен қоректендіреді, бірақ олардың ұялау тіршілігі Қазақстанда зерттелген жоқ.
## Таралуы
Бұл сібірлік құс. Қазақстанда тек қана Алтайда және Семейдің солтүстігіне қарай Ертіс аңғарына ұялайды, алайда ол қыста республиканың бүкіл оңтүстігі және оңтүстік-шығысында әдеттегідей белгілі, оны қазаннан сәуірге дейін сол жердегі тау баурайы немесе шөл өзендерінің жайылмасынан кездестіруге болады. Қыста олар шағын үйір түзеді. Алматыда оларды жемісін жақсы көретін, қалың өскен құлмақтан жиі көргенбіз.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Суықторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Қарабауыр ұлар

**Қарабауыр ұлар** (Tetraogallus himalayensis) - тауықтәрізділер отрядының ірі денелі (биіктігі - 60 см шамасында, салмағы 3 килоға жуық) өкілі.

## Биологиялық сипаттама
Реңі - шұбар, сұрғылт қоңыр болғандықтан, жартастар мен сусымалар ұларды жақсы жасырады. Ұларлардың дауысы - соңында жоғарылайтын өте ерекше ұнамды ысқырық. Негізінде топ түзеді, ұялау кезінде ғана жұпқа бөлінеді. Ұларлар тек қана жоғарыдан төмен қарай ұшады - мұны жалпақ қанатын қақпай қалықтау десе де болады. Жоғары қарай жорғалап шығады, ол жақсы жүгіре де алады. Өсімдіктердің әр түрлі бөліктерімен, көбінесе ылғалды топырақтан қазып алған тамыршылармен қоректенеді. Жағдайы келсе, бунақденелілерді де жейді. Ұясын қандай да болса қалқадағы шұңқырға орналастырады. Салындыдағы 7-16 секпілді ашық қоңыр жұмыртқаларды тек қана аналығы басады. Жас балапандарды да аналығы өргізеді.
## Таралуы
Орта Азия, Памир, Тәңіртау, Гималайдың солтүстік-батыс сілеміне дейінгі таулардың альпілік белдеуінде қоныстанады. Сондықтан бұл түрдің екінші атауы - гималайлық ұлар. Қазақстанда оңтүстік-шығыс және оңтүстік тауларында мекендейді. Ұларлар - отырықшы құстар, олар қыста қары аздау беткейлерге онша ұзамай орын ауыстырады.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат: Ұларлар
Санат:Еуразия құстары
Ұшқыр үйрек

**Ұшқыр үйрек** (Clangula hyemalis) - орташа денелі (500-900 г) үйрек.

## Биологиялық сипаттама
Ұшқыр үйректің басы кішкене, жүзіп жүргенде судан сәл көтеріңкі, екі ұзын құйрық қауырсын аяқталатын ұзын құйрықты болып келеді. Аталығы күйттік жасануда бүкіл жоны мен денесінің алдыңғы бөлігі - қошқыл бурыл, бастың екі жағы - түтін түстес, бауыры - ақ. Аналықтың жоны қошқылдау және екі бүйірі ақшыл болады. Қыста аталық пен аналықтың басы және мойны - ақ, бастың екі жағында қошқыл теңбілді болып келеді. Бұл үйректердің дауысы қалған барлық түрлерден ерекше - күшті және әуезді. Ұшқыр үйректің балапандары басқа үйректердікіндей ширақ балапанды типті болғанына қарамастан, олар суға дереу бармайды, тек бірнеше күннен кейін ғана барады. Негізгі қорегі тек қана жануартекті азықтар - ұсақ шаянтәріздестер, ұлулар, су бунақденелілері және солардың дернәсілдері, ұсақ балықтардан да жерінбейді.
## Таралуы
Шығыс, сондай-ақ батыс жарты шарларда экватордан солтүстікке қарай тундра зонасына қоныстанады, шағын суқоймалардың маңында ұялайды. Көп жиналған жерлерде әуесқойлық және кәсіби аулау нысаны болып есептеледі. Қазақстанда тек қана сәуір-мамыр мен қыркүйек-қазанда ұшып өткен кезде болады. Жазғы уақытта бірнеше рет жалғыз-жарымы кездесті.

## Дереккөздер

Санат:Қазтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Қара шақшақ

Қара ШАҚШАҚ (Saxicola caprata) - басқалардан бүкіл денесінің жылтыр қара реңктілігімен ерекшеленетін шақшақ. 
## Биологиялық сипаттама
Оның тек қана бауырының соңғы бөлігі және қанатының жабын қауырсындар бөлігі ақ түсті. Күйттік жасанудағы ересек аталық міне осындай. Аналығының жоны - қызыл қошқыл, құйрықүсті - қызғылтсары, денесінің астыңғы жағы - сары, тек қана тамағы және бауыры - ақшылдау. Көпшілікке онша таныс емес бұл құс туралы кейбір түсініктер оның қылығын былай сипаттайды: «Қара шақшақ қарама- қарсы реңімен, сондай-ақ бұтаның ұшар басында және таста қонақтау әдетімен өзіне көңіл аудартады. Дауысы - құлақ тұндыратын «шақ-шақ» деген тұрақты дыбыс, оны тасты таспен ұрғандағы үнмен салыстыруға болады. Құс мазасызданып, жүйкесі қозған кезде үш буынды «қуит-шақ-шақ» деген дыбыс шығарады. Аталықтар күйттеу кезеңінде әуеге көтеріліп, құсойнақ жасайды. Олар қанатын дірілдетіп, төмен құлдырайды, бұл кезде көтерілген қанаттан ақ теңбілдер айқын көрінеді, бұдан соң құйрығын баяу тарқатады, қанатын бастан жоғары көтеріп, келесі бұтаға төмендей түседі (Птицы Казахстана. Т. 3. 569- бет). Қара шақшақтың тұқымтоптық өмір сүру дағдысы аз зерттелген. 
## Таралуы
Бұл оңтүстіказиялық шақшақ Қазақстанда тек қана оңтүстікте - Қызылқұм шұратын бойлай және Сырдария аңғарын бойлай Қызылордаға дейін кездеседі. Ылғалды шалғындарда және арықтардың жағасын бойлай, соның ішінде елді мекендерде де, тіпті қала шетінде өмір сүреді.Олар Қазақстанда тек қана оңтүстікте - сәуір-мамырдан тамыздың соңына дейін кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Шақшақтар
Санат:Еуразия құстары
Қарабас шақшақ

**Қарабас шақшақ** (Saxicola torquata) - жағал шақшақтан айырмашылығы - реңі көрікті құс.

## Биологиялық сипаттама
Аталығының жоны және тамағы - қара: денесінің төменгі жағы - ақшыл, жемсаудың екі жағы - ашық қызғылтсары, бауыры - ақшыл сары. Қанатында айқын ақ көзтартары болады. Аналығында қара түс жоқ және жағал шақшақты көбірек еске түсіреді. Дауысы жағал шақшаққа ұқсас, әуенінде бөтен дыбыстар көп. Көрікті аталықтар бұталардың ұшар басында немесе ірі шөптерде сайрап отырғанда жиі көзге түседі. Ұясын салбыраған шөптердің астындағы шұңқыр жерге жасырып салады. Ұяны аналығы салады, аталығы бұл кезде құсойнақ жасайды. Салындыдағы 4-6 көмескі бозғылт реңкті көгілдірлеу жұмыртқаларды аналығы 11 — 14 күн басады. Балапандарды ата-енелері екі аптаға жуық ұяда, тағы сонша уақыт балапандар ұядан үшқан соң қоректендіреді. Бұған қоса аталық ұшып жүрген ұялас балапандарды көбірек тамақтандырады, ал аналықтар екінші рет жұмыртқа туып, екінші рет салындыдағы жұмыртқаларды басады.
## Таралуы
Бұл шақшақтың таралу атырабы Еуразияның едәуір бөлігін алады. Қазақстанда ол бүкіл солтүстік өңірлерде, шығыста және оңтүстігінде, сондай-ақ Батыс Тәңіртаудың оңтүстігіндегі орта белдемде қоныстанады. Келіп-қайту кезінде ұшқанда бүкіл республика бойынша кездеседі. Бұталары бар биік таулы және шалғынды далаларға, тауларға - оған қоса субальпілік белдемге дейін, яғни теңіз деңгейінен 2 500-2 700 м жоғары биікке дейін орын тебеді. Бұлар - кейбір жерлерде едәуір көп кездесетін құстар. Қыркүйек-қазанда қыстауға ұшып кетеді. Қазақстанға көктемде - наурыз- сәуірде оралады. Олар осы кезде ұшып өтеді.
## Дереккөздер

Санат:Шақшақтар
Санат:Еуразия құстары
Ақ шақшақай

**Ақ шақшақай**  () - шағын денелі (20-25 г), әдемі, жіңішке тұмсықты, ұзын құйрықты құс. 
## Биологиялық сипаттама
Қазақстанда көптеген жерлерде әркімге белгілі бұл құсты «шымшық» деп қате атап жүр. Ақ шақшақайдың жоны - сұр және бауыры - ақ, төсі - қара, қара «телпегі» бар. Әдетте жерде жүреді, ұзын құйрығын жоғарыдан төмен қарай теңселтіп, көзі шалған бунақдененің соңынан қуалап, біраз жүгіреді де, бунақденені әуеде аулау үшін ұшып, көтеріледі. Толқындата, бір сарынды көтеріліп-төмендеп ұшады. Дауысы сыңғырлап, аздап қысқа әуенмен сайрайды.Ұяларды шақшақай кез келген қуыстарға салып, көбінесе жүн және қауырсын төсеп жылылайды. Салындыдағы 5-6 ақшыл сұр жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады. Балапандарды ата-енелері бірлесіп сонша уақытқа жуық қоректендіреді. Бұл жазда екі рет балапан өргізіп үлгереді.
## Таралуы
Бұл шақшақай - тек қана Қазақстанның солтүстігі мен шығысында қоныстанады, негізінде орман және орманды дала өңірінің құсы. Суқоймаға таяу орнығады, алайда соңғы жылдары адам түрғын үйлеріне барған сайын жақын орын тебуде. Соның ішінде үлкен қалалар да бар. Қыркүйек және қазан айларында қыстау үшін Азияның оңтүстік өңірлеріне ұшып кетеді. Наурыз-сәуірде қайта оралады. Бұл кезде Қазақстан аумағының барлығынан ұшып өтеді, сондықтан барлық жерде кездесуі мүмкін.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Шақшақтар
Санат:Еуразия құстары
Қарабас шақшақай

Қарабас ШАҚШАҚАЙ (Motacilla feldegg) - сары шақшақайға өте ұқсас, бірақ басы - қара (бұрын қарабас шақшақайды сары шақшақайдың түршесі ғана деп есептеген) құс.
Қазақстан аумағының барлық оңтүстік жазықтығына, қайткенде де сол жерде сары шақшақайдың жоқтығын білдірмейтін сияқты, қоныстанады. Сондай- ақ жайылмалы шалғын және басқа ылғалды орындарда бойлай орын тебеді, сонымен бірге тауға көтерілмейді. Қарабас шақшақайдың барлық қылықтары сары шақшақайға ұқсайды, тіпті Қазақстанға келу мерзімі де біріне-бірі сәйкес.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Қарамойын шақшақай

Қарамойын ШАҚШАҚАЙ (Motacilla personata) - бұл басы мен төсі қарамен боялған ақ шақшақайдың көшірмесі. 
## Биологиялық сипаттама
Қарамойын шақшақайдың тек қана маңдайы және көзінің айналасы - ақ, бастың қалған бөлігі, мойны, тамағы және төсі - толығымен қара түсті. Қарамойын шақшақайдың қалған бөлігі ақ шақшақайдың көшірмесі, Батыстағы көптеген мамандар күні бүгінге дейін оларды бір түр деп есептеуін кездейсоқтық деуге болмайды.
Ұяларын анда-санда биік ағаштардың қалың бөрікбасына орналастырады. Ата-енелері балапандарды ұяда 17 күндей және ұядан ұшқан соң сонша уақыт қоректендіреді. Жылына екі рет жұмыртқа салып, екі рет балапан өргізеді. 
## Таралуы
Ақ шақшақайды қалай киліктіргеніне қарамастан, қарапайым шақшақай Қазақстанның бүкіл оңтүстік жартысына, соның ішінде көбінесе адам елді мекендерін өкшелеп, теңіз деңгейінен 3 000 метрге дейін жоғары нағыз биік тауларға көтеріле отырып, оңтүстік және шығыстың таулы өңірлеріне кеңінен орнығуда. Адамдары көп қалаларда, мысалы, Алматыда өмір сүреді. Көп қабатты үйлердің шатырындағы қуыстарда балапандарын өргізіп, кей-кейде жүріп жатқан адамдар аяғының астынан жем жейді. Қазақстанда - ақпаннан қыркүйектің соңына дейін, оңтүстікте қазанның бірінші күніне дейін кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Шекілдек

ШЕКІЛДЕК (Acanthis flammea) - шағын денелі (12-15 г) құс. 
## Биологиялық сипаттама
Шекілдектің денесі шоңайнақтан сәл ғана кішірек және құйрығы әжептәуір қысқа: маңдайында қызыл теңбілі болады, тамағы - қара. Жемсауы мен төсінде қызыл түс болмайды, дегенмен егде аталықтардың жемсауында және екі бүйірінен таңқурай түстес қызғылт реңк байқалады. Қылығы шыбжықтарды еске түсіретін қауқарлы және ширақ құстар. Шекілдектер қыста тұқымдарын қорек ететін қайыңдар немесе арамшөптер қалың өскен жерлерде көбінесе үйірлерімен жүреді. Біз шекілдектердің қаптай шабуыл жасауына тура келген шырша тұқымдары жақсы түсім берген жылдары Іле Алатауының солтүстік беткейлерінде шекілдектер және шыбжықтардың үйірлері шырша тұқымдарымен қалай қоректенгенін бақыладық. Шекілдектер үйірінен едәуір қатты дауыспен «шек-шек» деген үнмен жиі-жиі дауыстасты, сірә, құс атауы осыған негізделген болуы керек.  
## Таралуы
Еуразия және Солтүстік Америка тундрасы мен тайганың солтүстігінде қоныстанады. Қазақстанда, қыстың қатқылдығына байланысты бірде оңтүстік, бірде солтүстік өңірлерде ғана қыстайды. Олар Қазақстанның оңтүстігінде қарашадан наурызға дейін кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Тау шекілдегі

Тау ШЕКІЛДЕК (Acanthis flavirostris) - шоңайнаққа ұқсас шағын денелі (13-18 г) құс. 
## Биологиялық сипаттама
Тау шекілдек шоңайнақтан сәл кішірек, оның жабын қауырсындарында қызыл түс болмайды, қүйрығы едәуір ұзын. Аталығы, аналығы және жас құстардың реңі бірдей барлығының жонында және бауырында бойлай созылған қошқыл жіңішке сызықтары болады. Басқа қалған жерлерде наурыз және қазанда ұшып өткенде кездеседі. Ұялауға тар шатқалдар мен жартастарға жоламай, аласа таулардың тасшақпалы беткейлерін және тастақ даланың бұталы үлескілерін қалайды. Қазақстанның батыс өңірлерінде төмпешікті құмдарына, сондай- ақ әрқашан суға таяу, бұталары сирек өскен құмдауыт жағалық шағылдарға қоныстанады. Бұлар - қауымдас құстар, үйірлесіп жүреді, ал қыста кейде мың-мыңдап жинақталады. Сыртқы көрінісі мен қылығы шоңайнақ пен шекілдекті еске түсіреді. Дауыстары да ұқсас, үздіксіз қүлпырта сылдырлаған шиқыл сияқты, шоңайнақтың әуенінен айтарлықтай төмен болады. Ұяларды аласа бұталарға, шөпке, таспен қалқаланған жерге салады. Салындыдағы 4-5 секпілді бозғылт көгілдір жұмыртқаларды аналығы 13 күн басады, соңынан балапандарды аталықпен бірлесіп 2 аптадай қоректендіреді. 
## Таралуы
Тау шекілдек Еуразияның едәуір бөлігінде, әсіресе таулы өңірде таралған. Қазақстанда қазақ ұсақшоқыларында Еділ-Жайық өзен аралықтарынан, Мұғалжарға дейін ұялайды. Қазақстанның оңтүстігінде, Тәңіртау және Жоңғар Алатауының тау бөктерлерінде қыстайды. Қыркүйек және қазанда күзгі ұшып қайту басталады. Олар қарашада қыстау орындарына жетіп те үлгереді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Шиқылдақтар тұқымдастары

**ШИҚЫЛДАҚТАР тұқымдасы** (Certhiidae) торғайтәріздестер отрядына жататын 73 тұқымдастың біреуі. 

Шиқылдақ тұқымдастар - шағын денелі (8-30 г) бунақденелілер қоректі құстар. Олардың тұмсығы доғаша иілген, жіңішке, қысқыш тәрізді. Жабын қауырсындары жұмсақ және үлпілдек, кейбіреулерінде жібек тәрізді. Орманда мекендейтіндерінің реңі қорғаныш реңді, биік тау тұрғындарының реңі - көрнекті. Аталықтары мен аналықтарының түсі бірдей. Жас құстар ересектеріне ұқсас. Қанатының ұшы дөңгеленген, көбелектерше ұшып-қонып ұшады. Аяғы - күшті, саусақтары ағаш діңдерінің және жартастардың үстіңгі бетімен тік қозғалуға мүмкіндік жасайтындай өткір тырнақты, тұтқыр. Жеке жұп түзіп өмір сүреді. Бунақденемен қоректенеді, алайда жыл құсы емес, сондықтан қыстап қалған бунақденелілерді, өрмекшілерді және басқа жәндіктерді жеп, солардың есебінен ғана тіршілігін сақтайды. Жабық жерлерге: жартастар мен ағаш діңдерінің жарығына, кейде қопсыған қабық астына ұялайды. Ұялары түбіне жылы төселмені мол төсеген, қобыраңқы болады. Салындыдағы 2-8 секпілді ақ жұмыртқаларды тек қана аналығы басады. Шиқылдақ тұқымдастардың 15 түрден құралған 5 туысы, Қазақстанда 2 туыстан шиқылдақ және жарқұс туыстарынан 3 түрі бар.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Кәдімгі шиқылдақ

Кәдімгі ШИҚЫЛДАҚ (Certhia familiaris)- шиқылдақ туысты құстардың кәдуілгі өкілі. 
## Биологиялық сипаттама
Кәдімгі шиқылдақ - кішкене құс, жоны - қоңырқай сұр, ақшыл теңбілдер бойлай созылады; тұмсығы - жіңішке және имек, аяғы - қысқа. Аяғы діңнің бетімен өрмелеуге жақсы бейімделген, жермен жүруге жарамсыз. Орнитолог И.Ф. Бородихин бұл құсты былай сипаттаған: «басқа да өрмелегіш құстар тәрізді өте әрекетшіл, үнемі қимылдаумен болады десе де болады. Тындырымды және оңай көтеріліп, бірде төменнен - жоғары, бірде діңге орала ағаш діңдеріне шебер өрмелейді. Өрмелегенде жұлқылағандай оп-оңай көтеріледі. Өрмелеген кезде, құйрығын тірек етеді, жуан бұтақтарға шалқасынан асылып, астыңғы бетімен қозғала алады. Көбінесе арқа қауырсындарын көтеріп, ағаш қабығы аясында байқалмайтындай қалыпқа келеді. Жерге өте сирек түседі және жерде жүруге өте ебедейсіз... Бір ағашты байқап болған соң, екіншісінің түбіне ұшып барып, тағы да жоғары көтеріледі. Шиқылдақтардың әдеттегі шиқылы кейде екі-үш рет қайталанатын созылып естілетін «ции» немесе «сии» деген жіңішке дыбыс... Аталықтарының әуені - жылдам және ақырын естілетін әжептәуір әуезді құбылмалы үн» (Птицы Казахстана. Т.4. 329-бет).Ұяларды саңылауланған ағаш қуысына және қылқанды ағаштардың қопсыған қабығының астына орналастырады. Ұя салатын да, салындыдағы 5-7 жұмыртқаларды 13-15 күн басатын да аналығы. Балапандарды ата-енелері ұяда 15- 16 күн қоректендіреді. 
## Таралуы
Кәдімгі шиқылдақ Қазақстанда Алтай, Сауыр, Жоңғар Алатауы, Солтүстік және Орталық Тәңіртаудың қылқанды және аралас ормандарында, сондай-ақ Семей төңірегіндегі таспа шоқ қарағайларға ұялайды. Қыста кеңірек - Батыс Тәңіртауға және кейбір шөл өзендерінің тоғайлы ормандарына дейін кездеседі. Оңтүстікте бір жазда 2 рет балапан өргізіп үлгереді. Қыста Жайық аңғарынан да кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Шақшақайлар туысы

**Шақшақайлар туысы** (лат. *Motacilla*) — Қазақстандағы торғайтәріздес құстар отрядының шақшақай тұқымдастарға жататын екі туысының біреуі.
Шақшақай туысты құстардың жақын туыстары жадырақ туыстылардан айырмашылығы – құйрықтарының айтарлықтай ұзын болуы (құйрығы қанатынан ұзын болады). Бұлар жүрген кезде құйрығы жоғары-төмен теңселеді. 

Жадырақтардан тағы бір айырмашылығы – жабын қауырсындарының реңі өте көрнекті, онда сары, қара және ақ реңктер жиі кездеседі. Сонымен бірге шақшақайдың көптеген түрлерінде аналыққа қарағанда аталықтар әлдеқайда айқын боялған, ал жас құстар ересектерінен әрқашан дерлік жақсы ажыратылады.
Шақшақайлар ылғалдылығы көбірек үлескілерде – түрлі-түрлі шабындықтарда немесе жай ғана өзендер мен көлдердің жағаларында қоныстанады.

Санат:Шақшақайлар
Шақшақай тұқымдасы

**Шақшақай тұқымдасы** () - Қазақстандағы 23 торғай тұқымдастардың біреуі. Шақшақай тұқымдастардың 6- 7 туысында 50-53 түр бар. 
## Таралуы
Шақшақай тұқымдастардың барлығы көбінесе құрлықта мекендейді. Сондай-ақ жазықтықта ашық үлескілерге және тауларда - шабындықтар, далалар, суқойма жағалары, орман шеті және ірі орман алаңдарына орайлас өмір сүреді. Жерде секектемей жүреді, тез жүгіре алады.Антарктида және кейбір мұхит аралдарынан басқа жер шарының барлығына таралған. 
## Биологиялық сипаттама
Бұлар - шағын денелі (20-30 г), денесі созылыңқы сымбатты құстар. Басы - кішкене, тұмсығы - жіңішке және түзу - бастың ұзындығы шамалас. Жабын қауырсындарының реңі алуан түрлі, бірақ қанық емес. Аталықтары мен аналықтарының реңі көбінесе бірдей бола бермейді. Әуендері әжептәуір қарапайым, кейбір әуелеп жүріп ұзақ сайрайтын жадырақтарда ғана өте үнді және әдемі. Ұяларын әдетте жерге салады. Кейбір түрлері қалаларда өмір сүруге бейімделіп, ұяларды тұрғын үйлердің және басқа құрылыстардың шатыры астындағы қуыстарға салады. Салындыдағы 4-6 теңбілді жұмыртқаларды көбінесе аналығы 11-12 күн басады. Балапандарды ата-енелері ұяда 12-14 күнге дейін, ұядан ұшқан соң бірнеше күн қоректендіреді. Түрлердің көпшілігі бір жазда екі рет балапан өргізіп үлгереді. Бұл құстардың барлық түрі бунақденелілермен қоректенеді, өсімдіктекті азықтарды сирек пайдаланады. Қазақстанда 2 туыстан (жадырақтар және шақшақайлар) 15 түрдің өкілдерін кездестіруге болады.

## Дереккөздер

Санат:Шақшақайлар
Сарыбас шөже

Сарыбас ШӨЖЕ (Regulus regulus) - шөжелер туысының танымал өкілі. 

## Биологиялық сипаттама
Бұл бозғылт реңді шөже басқа барлық түршелерден баяу дамуымен және төбесіндегі ашықтау реңкті сары жолағымен ерекшеленеді (аталықтарында бұл жолақтың екі қырында қызылсары түс жоқ, ал аналығында ол өте бозалаң және әзер байқалады). Сондай-ақ сары қырларында қара жолақ та азырақ болады. Тәңіртауда мекендейтін қалғандары да ширақ және ұшқалақ, дәл солай шырша бөрікбасында ұдайы ұшып-қонып жүреді, «сисиси» деген шақыру үнін мезгіл-мезгіл ақырын шығарады. Аталықтар күйттік кезеңде дәл солай жаңағы ақырын шығарған үндерден қысқа әуен құрап, сайрап жүреді, ол әуенді тек қана 5-7 метрден аспайтын қашықтықтан естуге болады. Ұясының пішіні жоғарғы жағы қиылған шар сияқты болып келеді. Оны тіннен және құрғақ шөптен тоқиды, ал ұяның ішкі жағына қауырсын және мамықтан төсеніш толтырады. Құстың 8-10 домалақтау ақ түсті жұмыртқаларының ұяға қалай сыйып, орналасатыны түсініксіз. Осындай ұя шыршаның қалың алақанының астына ілінеді, мұндайда шыршаның екі алақанынан, жаңбыр мен қардан қорғайтын екі құламалы шатыр қызметін атқарады. Салындыдағы жұмыртқаларды аналығы 16-18 күн басады, аналықты аталығы қоректендіреді. Балапандарды ата-енелері бірлесіп, 18-20 күн ұяда және тағы бір аптадай балапандар ұядан ұшқан соң жемдейді. Бір жазда кейбір ерте ұялаған жұптардың екі рет балапан өргізіп үлгеруі мүмкін. 
## Таралуы
Бүкіл Еуразияның, Атлант мүхитынан Тынық мұхитқа дейін қылқанды ормандарда қоныстанатын және жабын қауырсындарының қанықтығымен ерекшеленетін, осы орасан көлемді кеңістікте жабын қауырсындарының қанықты реңімен ерекшеленетін 10- нан астам түршелерді түзетін шағын денелі (5-7 г) құс. Қазақстанда сарыбас шөже Алтайдың қылқанды ормандарында қоныстанады. Мұнда айнымайтын еуропалық түрше, сондай-ақ Тәңіртаудың шыршалы орманында мекендейтін ерекше түрше өмір сүреді.Шөжелер қыстың бір бөлігін қар көшкіні болған кезде тау етегіндегі жазықтықтағы елді мекенге, мысалы, Алматыға төмендеп түсіп, Солтүстік Тәңіртаудың ормандарында - ұялау орындарында өткізеді. Ал бір бөлігі батысқа қарай орын ауыстырып, жазда кездеспейтін жерге, мысалы, Ақсу-Жабағылы қорығы төңірегіндегі Талас Алатауының аршалы сирек орманында пайда болады.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Шөжелер
Санат:Еуразия құстары
Шөжешымшық

Шөжешымшық () - Қазақстанда кездесетін шымшықтардың 12 түрінің біреуі. 

## Биологиялық сипаттама
Шөжешымшық - шағын денелі (8-10 г), қошқыл реңді шымшық. Жоны - сұрғылт қара, қүйрықүстінде ғана қызыл қошқыл реңк болады. Бауыры - күңгірт ақ, бастың екі жағы және желкесі де ақ түсті.Өте ширақ, ұшып-қонып жүретін құс. Қозғалмай тұрған адамға қорек іздестіріп жүрген құс өте жақын келе алады. Басқа да шымшықтар тәрізді шөрешымшық бүкіл өмірін, әсіресе қылқанды ағаштардың бөрікбасында өткізеді. Күзгі-қысқы көшпенді кезінде жалпақ жапырақты ағаштарда да, соның ішінде қала тынымбақтары мен саябақтарында кездеседі. Шөрешымшықтың әуенін жыл бойы естуге болады, алайда ұдайы сайрауы 5 айға жуық - наурыздан тамыздың соңына дейін созылады. Әуені шымшықтың құбылмалы үні типтес 4-6 біркелкі ысқырықты буындардан тұрады, сонымен бірге олар нашар ауа райында басқа құстардан жиі - қар жауғанға дейін сайрайды. Тіпті қыста да жұбымен жүреді. Сақиналау нәтижесі көрсеткендей, кейбір жұптары бірнеше және бірінен-бірі ажырамайды, дегенмен оған қарама-қарсы мысалдар да бар - сақиналанып, тірі қалғандардың келесі жылы жаңа жұп түзетіні де байқалады. Ұялауға бөгде қуыстарды пайдаланады, егер болмай қалса - тастар аралығындағы кез келген қолайлы қуыстарды немесе жерден қазылған інді қажетіне жаратады. Тақтайлы немесе қолдан жасалған құс ұяларын пайдалануға өте зауықты. Аталық және аналық шөрешымшықтар ұя салардың алдында ұнатқан қуысын өткен жылғы қалдықтардан тазартады. Жаңа ұяны аналық бір аптаға жуық мерзімде салады, сонымен бірге жұмыртқалап жүрген кезде кейде жылытатын материалдарды тасиды. Салындыдағы 4-7 айқын теңбілді ақ жұмыртқаларды аналық 13-15 күн басады. Балапандарды ұяда ата-енелері 20 күнге жуық және ұядан ұшқан соң тағы бірнеше күн қоректендіреді. Балапандар мен ересек шөрешымшықтардың жаздағы қорегі - бунақденелілер және солардың дернәсілдері. Бұл құстардың үйірлері қыста көбінесе шыршаның шала ашылған бүрінен алып, тұқымдарын жейді.
## Таралуы
Еуразияның қылқанды ормандарында қоныстанады. Қазақстанда самырсынды-балқарағайлы ормандарда, Тәңіртаудың шыршалы ормандарында өмір сүреді. Тәңіртауда орныққан шөрешымшықтардың бауыры қызғылтсары қызыл қошқыл реңкті, Алтайда және Солтүстік Қазақстан ормандарында орын тепкендердің бауырында мұндай реңктер болмайды.

## Дереккөздер

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Браунинг M1918

300px|нобай|оңға|Браунинг M1918A2
**Браунинг М1918** -  Джон Мозес Браунинг құрастырған автоматты винтовка немесе жеңіл қолға ұстайтын автомат. Құрылымы жағынан *әуемен салқындайтын ұңғысы, газ өткізетін автоматикасы* бар, қуат көзі қорабында орналасқан. Бұл қару АҚШ-тың және Бельгияның, Польшаның, Швецияның, Балтық теңізі елдері мен Қытайдың және басқада мемлекеттердің әскери қаруы санатында болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде поляктардан олжалаған браунингтерін немістер 1944 жылдың күзіне дейін пайдаланды. *Автоматты Браунинг винтовкасы* француздардың *бөгеме атыс* идеясына сай келген қару үлгісі болатын. Оны америкалықтар жүзеге асырды.

## Нұсқалары
*М1918 (1918 102мың дана)
*М1922 (1922 )
*М1918А1 (1937) 
* М1918А2 (1940-1950)

## Қаруды пайдаланушы елдер
*
*
*
*
*
* Canada
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
* (1950–80)
*
*
*

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://joyreactor.cc/post/760339
*http://dic.academic.ru/dic.nsf/ruwiki/622323

Санат:Қарулар
HK MP5

**Мp5** - 1960 жылдары HK G3 негізінде жасалған тапанша-пулемет. Оны немістің *Хеклер, Кох* фирмалары жасап шығарды. 
## Шығу тарихы
*Мр5* тапанша-пулеметін *Хеклер мен Кох фирмалары* 1969 жылы *НК54* деген атпен ұсынды. Бұл атау фирманың нөмірлеу үлгісіне сай таңдалды: *5 саны* қарудың тапанша-пулемет екенін білдірсе, *4 саны* тапанша-пулеметтің *9*19 мм* *Парабеллум* оқ-дәрісімен жасалғанын білдіреді. Заманауи атауына 1966 жылдың ортасында *Герман Федерациялық Республикасы полициясының* қаруы ретінде қабылданғаннан кейін ие болды.
## Нұсқалары

*МР5 
*МР5А1 
*МР5А2 
*МР5А3 
*MP5SD 
*MP5K 
*MP5SF 
*MP5N 
*MP5F 
*MP5K-PDW (Personal Defense Weapon) 
*MP5/10
*MP5/40 
*HK94 
*SP89 (Sport Pistole M1989)

## Шығарушы елдер
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 

## Қаруды пайдаланушы елдер

* 
* 
* }
* 
* : 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* : 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер


Санат:Қарулар
Виллиан Боржес да Силва

**Виллиан Боржес да Силва** ( 1988 жылы 9 тамызда, Сан-Паулуда, Бразилияда туылды) көбірек **Виллиан**  есімімен танымал-бразилиялық футболшы, "Арсенал" футбол клубы мен Бразилия құрама командасының жартылай қорғаушы.

## Мансабы

### Клубтық
Виллианның алғашқы клубы Сан-Паулудағы жергілікті «Коринтианс»  болды. Бразилия чемпионатында 16 матч өткізіп, 2 гол соқты.

2007 жылы Донецктің "Шахтер" клубына ауысты. Клуб ол үшін 14 млн. еуро төледі. «Шахтердің» сапында  2007/08, 2008/10, 2010/11 және 2011/12 жылғы маусымдарда Украина чемпионы атанып, 2008/09 жылы күміс медальін, 2007/08, 2010/11, 2011/12 жылғы маусымдарда Украина кубогын, 2010 жылы Украина Суперкубогын, 2008/09 маусымда УЕФА Кубогын ұтты.

Виллиан Украина чемпионатында 140 матч өткізіп, 20 гол соқты, ал Украина Кубогында 24 матч ойнап, 6 гол соқты.

2013 жылы 1 ақпанда Виллианды 35 млн.еуроға «Анжи» клубы сатып алды. Осы трансфер ресейлык футболда ең қымбат үштікке кірді. Анжи сапында барлығы 17 матч өткізіп, 1 гол соқты.

2013 жылы 25 тамызда "Челсидің" ресми сайтында ойыншымен келісім шарт жасасқаны жайлы хабарлады. 28 тамызда Виллиан «Челси» ойыншысы атанып, 22-нөмерді алды. Трансфер құны 30 млн.фунт болып, Виллиан Ресей чемпионатындағы ең қымбатқа сатылған ойыншы атанды.

2020 жылы "Арсеналға" ауысты.

### Ұлттық құрама
2011 жылы 27 қазанда алғаш рет Бразилияның Габон мен Египетке қарсы ойындарына шақырылып, екі мачта да ойын барысында алаңға шықты.

2014, 2018 жылдары әлем чемпионатына, 2015, 2016, 2019 жылдары Америка кубогына қатысты.

## Жетістіктері

### Командалық
«**Шахтёр**»

* Украина чемпионы (**4**): 2007/08, 2009/10, 2010/11, 2011/12
* Украина кубогы (**3**): 2007/08, 2010/11, 2011/12
* Украина суперкубогы (**3**): 2008, 2010, 2012
* УЕФА кубогы: 2008/09

«**Челси**»

* Англия чемпионы (**2**): 2014/15, 2016/17
* Англия кубогы: 2017/18
* Лига кубогы: 2014/15
* УЕФА Еуропа Лигасы: 2018/19
**Бразилия**

* Футболдан Америка кубогының жеңімпазы: 2019

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* chelsea-fc.ru 
* chelseafc.com
* fifa.com 

Санат:Бразилия футболшылары
Санат:Бразилия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Коринтианс ФК ойыншылары
Санат:Шахтер Донецк ФК ойыншылары
Санат:Анжи ФК ойыншылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Арсенал Лондон ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары
Амангелді ауылдық округі (Есіл ауданы)

**Амангелді ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Амангелді, Поляковка, Талапкер ауылдары кіреді. Орталығы – Амангелді ауылы. Округ құрамында болған ''Калиновка'' ауылы 2024 жылы таратылған.
 
## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1000 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Амангелді ауылдық округі (Уәлиханов ауданы)

**Амангелді ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Амангелді, Тілеусай ауылдары кіреді. Орталығы – Амангелді ауылы.  Округ құрамында болған *Саға* ауылы 2010 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1062 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Уәлиханов ауданы ауылдық округтері
Амангелді ауылдық округі (Бұланды ауданы)

**Амангелді ауылдық округі** — Ақмола облысы Бұланды ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ортақшыл, Партизанка ауылдары кіреді. Орталығы – Партизанка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұланды ауданы ауылдық округтері
Амангелді ауылдық округі (Павлодар облысы)

**Амангелді ауылдық округі** — Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Амангелді, Ленино ауылдары кіреді. Орталығы – Ленино ауылы. 2004 жылы Амангелді ауылдық округінің *Ақсу, Шолақсай* ауылдары таратылды. 2006 жылы Амангелді ауылдық округі ауылдық әкімдік болып қайта құрылды. 2019 жылы Амангелді ауылы мен таратылған Ленин ауылдық округінің Ленино ауылының негізінде Амангелді ауылдық округі құрылып, орталығы Ленино ауылы болып белгіленді.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс ауданы ауылдық округтері
Ват Ронг Кхун

**Ват Ронг Кхун** () - Тайланд мемлекетінің Чианграй қаласында орналасқан ғибадатхана. 1977 жылы Чалермчаю Коситпипаттың сызбасы бойынша салынған. 2014 жылы ғибадатхана жер сілкінісі әсерінен зардап шекті. Жөндеуден өтіп қайта қалпына келді.

Image:Wat Rong Khun-pano-1.jpg
Image:Wat Rong Khun-pano-2.jpg
Image:Wat Rong Khun-001.jpg
Image:Wat Rong Khun-002.jpg
Image:Wat Rong Khun-003.jpg
Image:Wat Rong Khun-004.jpg
Image:Wat Rong Khun-005.jpg
Image:Wat Rong Khun-006.jpg
Image:Wat Rong Khun-007.jpg
Image:Wat Rong Khun-008.jpg
Image:Wat Rong Khun-009.jpg
Image:Wat Rong Khun-010.jpg
Image:Wat Rong Khun-011.jpg
Image:Wat Rong Khun-012.jpg
Image:Wat Rong Khun wall painting.jpg

## Дереккөздер

Санат:Ғимараттар мен құрылыстар
Санат: Тайланд ғимараттары
Амангелді ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Амангелді ауылдық округі** – Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы әкімшілік бірлік. 1997 жылға дейін *Ленин ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Амангелді ауылы кіреді. Орталығы – Амангелді ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2629 адамды (1399 ер адам және 1230 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) ауылдық округтері
Бора-Бора

**Бора Бора аралы** — Француз Полинезиясының шипажайы әрі Тынық мұхитының маржаны. 

Ол Таитидің солтүстік-батысында 240 шақырым жерде орналасқан. Өлі жанартаудың әсерінен аралдың қақ ортасында екі құз пайда болған. Ал шетін мүйіс қоршап тұр. **Бора Бора** – "әлемнің ең әдемі аралы" атағын экзотикалық көрінісі мен түрлі-түсті флорасы, сан алуан жануарлар түріне толы фаунасының арқасында алған. Маржан түстес саябақтарды аралап, акулалар мен басқа да жануарларға жем беру келушілердің саяхатын жандандыра түседі. Мүйіс түбінде экскурция кезінде жем беруге рұқсат етілетін барракудтар мен акулалар бар. Бора Бораның қақ ортасында әр түрлі балықтарға толы үлкен *Лагунариум (аквариум)* салынған. Осы жерге суға түсіп, тасбақалар, акулалармен бірге жүзсеңіз болады. Бұдан өзге италиян, француз, шығыс, аустралия елдерінің тағамдарын дайындайтын мейрамханалар да бар. Тамақ ішетін орындар тек құрғақ жерлерде емес, су бетінде де орналасқан. Бора Бора аймағында 7500 адам тұрады. Ал аралдың батыс жағындағы Вайтапе аймағында 4000 тұрғын қоныстанған. Арал экономикасын көтеріп, тұрғындарға жайлы өмірді қамтамасыз етіп отырған - туризм. Аралдың оңтүстігіндегі Матира жағажайы Француз Полинезиясындағы ең әдімісі. Оның сәнін кіргізіп тұрған биік какос ағаштары. Ал жағажайдың ұзындығы 3 шақырым.

## Галерея

File:Boraboraluft edited3.jpg
File:Bora-Bora.png
File:Floreal-Bora-Bora.jpg
File:Maohi Protestant Church on Anau, Bora Bora.jpg
File:Coca-Cola Machine in Vaitape, Bora Bora.jpg
File:Bora Bora 01894.jpg
File:Bora Bora 01835.jpg
File:Matira Beach, Bora Bora, French Polynesia.jpg
File:Sunrise over Marara Beach and Motu, Bora Bora, French Polynesia, 3 July, 2012.JPG
File:Flag of Bora Bora.svg|

Санат:Атоллдар
Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Француз Полинезиясы
Дивали

250px|нобай|оңға|Дивалидегі Дия (майлы шам)
*Санскрит тілінен* аударғанда **«Дивали»** немесе **«Дипавали»** - *«шоқ»* дегенді білдіреді.
 
Жыл сайын Картик (қазан-қараша) айының басында өткізілетін бұл фестиваль бес күнге созылады. Фестиваль қараңғылықты жарық, зұлымдықты мейірімділік жеңеді деген ұғымның нышаны ретінде ұйымдастырылады.
 
Аталған мерекеге байланысты бірнеше аңыз бар. Вишнуиттар Дивали мерекесін Рам патшаның тәж кию рәсімімен байланыстырады. Оның таққа отыру түні туған бақытты күнінде бүкіл елде осындай шоқтар мерекесі ұйымдастырылған екен. Мереке – сол күннің жалғасы. Ал енді бір аңыздарда Рам патшасының салиқалы саясатымен, ұшы-қиыры жоқ ақылымен жүргізген билігінің арқасында халық қараңғылық рухынан құтылған дейді. Тұтатылатын оттар - патшаның осы жақсылығына деген ел алғысының нышаны екен. Дивали Үндістанның әр ауданында әртүрлі атап өтіледі. 

* Батыс Үндістанның сауда-саттықпен айналысатын аудандарында *Дивали* Жаңа Жыл мерекесімен тұспа-тұс келеді. Бұл күні саудагерлер есеп-қисап дәптерлерін ретке келтіріп, дүңгіршектерін тазалайды. Кешкісін дүкендер мен үйлерде майлы шырақтар немесе электр шамдары жағылады. 
* Үндістанның көп аймағында Дивали Байлық және Құнарлылық Патшайымы **Лакшмидің** құрметіне арналып өткізіледі. Бір қызығы, Дивали қазақ халқында атап өтілетін Наурыз мерекесіне ұқсас келеді. Бұл күні үндістер де үйлерін жақсылап тазартып, Патшайым қараңғыны ұнатпайды деген сеніммен түні бойы шырақ жағып қояды. Оған кіруге оңай болсын деп есіктер мен терезелерді ашық қалдырады. Сүт құйылған ыдысқа тиын салып, құлшылық жасайды.
* Үндістанның Оңтүстігінде Дивали мерекесі ерекше өткізіледі. Бұл күні үндістер денелеріне кокос майын жағып алып жүреді. Олардың сенімі бойынша, май оларды күнәларынан тазартады екен.
* Ал Шығыста, әсіресе Бенгалияда Дивали күш құдіретін кейіптейтін Кали патшайымының құрметіне ұйымдастырылады. Мерекеде он күн бойы құлшылық жасалып, шырақтардан қалған қалдықтар өзен суларына ағызылады.

Санат:Халықаралық мейрамдар
Санат: Үндістан мейрамдары