Гайана экономикасы

**Гайана экономикасы** — 2021 жылы жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 19,9% өсуімен әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан экономикалардың бірі болып табылады. 2023 жылы Гайананың жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімі (сатып алу қабілетінің паритеті бойынша) 60 648 долларды құрады, ал ЖІӨ-нің орташа өсімі алдыңғы онжылдықпен салыстырғанда 4,2% құрады. Гайана экономикасы 2015 жылы Джорджтауннан шамамен 120 миль қашықтықта елдің суларында теңіз мұнай кен орны ашылғаннан кейін өзгерді. 2019 жылғы желтоқсанда тауарлық сұрыптағы шикі мұнайды алғашқы өндіру жүргізілді және оны шетелге өңдеуге жөнелтті.

## Шолу
Бағаны бақылаудың көп бөлігі жойылды, тау-кен өндірісі мен мұнай барлауға әсер ететін заңдар жетілдірілді және шетелдік инвестицияларды қабылдайтын Инвестициялық саясат жарияланды. Жеке секторда экспорт пен ауыл шаруашылығы өндірісін ынталандыруға бағытталған салық реформалары жүргізілді.
  
Президент Хойттың 1989 жылы экономиканы қалпына келтіру бағдарламасынан (ERP) кейін экономика айтарлықтай өсімге қол жеткізді. ERP бағдарламасының нәтижесінде Гайана ЖІӨ 1991 жылы 15 пайызға төмендегеннен кейін алты пайызға өсті. Үкімет 1996 жылы 7,9 пайыз, 1997 жылы 6,2 пайыз өсіп, 1998 жылы 1,3 пайызға төмендегенін хабарлады. 1999 жылғы өсім үш пайызды құрады. Ресми емес өсу қарқыны 2005 жылы 0,5 пайызды құрады. 2006 жылы ол 3,2% құрады. Дүниежүзілік банкпен және Халықаралық валюта қорымен (МВФ),  бірлесіп жасалған ERP үкіметтің экономикадағы рөлін едәуір төмендетіп, шетелдік инвестицияларды ынталандырды және  банктерге қарыздарды өтеу бойынша мемлекетке тиесілі 41 (жартылай мемлекеттік ) кәсіпорынның 15-ін сатуға әкелді. Ұялы байланыс компаниясы және орман, күріш және балық өнеркәсібіндегі активтер да жекешелендірілді. Халықаралық корпорациялар жекешелендіруді іске асырудағы табысты және тиімді активтері үлкен мемлекет қант компаниясын, GuySuCo және ірі мемлекеттік боксит кенішін басқаруға жалданды. Американдық компанияға боксит кенішін ашуға рұқсат етілді, ал екі канадалық компанияға Оңтүстік Америкадағы ең ірі ашық кенішті игеруге рұқсат етілді. Алайда, мемлекеттік екі боксит өндіруші компания - «Бербиче Майнинг Компани» және «Линден» тау-кен компаниясын жекешелендіру әрекеттері әлі сәтсіз болды.
  
### Қарыз
HIPC көмегіне жүгіну кезінде Гайана алғаш рет өзінің көпжақты қарызын қысқарту құқығына ие болды. Гайана қарызының жартысына жуығы көп тарапты даму банктеріне және 20% көршілес Тринидад пен Тобагоға қарыз болды, ол 1986 жылға дейін мұнай өнімдерін негізгі жеткізуші болды. АҚШ үкіметі алдындағы барлық қарыздар кешірілді. 1999 жылдың аяғында таза халықаралық резервтер 123,2 миллион долларды құрады, бұл 1994 жылғы 254 миллион доллардан төмен болды. Алайда таза халықаралық резервтер 2001 жылдың қаңтарына қарай 174,1 миллион долларға жетті.
  
Шетелдік кредиторлар алдындағы Гайананың өте жоғары борыштық ауыртпалығы шетел валютасының шектеулі қол жетімділігін және қажетті шикізат, қосалқы бөлшектер мен жабдықтар импорты үшін шектеулі мүмкіндіктерді білдіреді, бұл өндірістің одан әрі қысқаруына алып келді. Жанармайға әлемдік бағаның артуы елдің өндірісінің төмендеуіне және сауда тапшылығының өсуіне ықпал етті. Өндірістің құлдырауы жұмыссыздықты арттырды. Сенімді статистика болмаса да, жұмыссыздық шамамен 30% құрайды.
  
Гайананың шетелдік несие берушілер алдындағы өте жоғары қарыз ауыртпалығы шетел валютасының қолжетімділігін шектеуге және қажетті шикізатты, қосалқы бөлшектер мен жабдықтарды импорттау мүмкіндіктерін қысқартуға әкелді, бұл өндірісті одан әрі қысқартуға әкелді. Әлемдік жанармай бағасының өсуі елдегі өндірістің төмендеуіне және сауда балансының тапшылығының өсуіне ықпал етті. Өндірістің құлдырауы жұмыссыздықтың өсуіне әкелді. Нақты статистика болмаса да, жиынтық жұмыссыздық пен толық емес жұмыс шамамен 30% құрайды.

Негізінен АҚШ пен Канадаға Эмиграция маңызды болып қала береді. 1998 жылы таза эмиграция халықтың шамамен 1,4 пайызын құрады, ал 1999 жылы бұл көрсеткіш 1,2 пайызды құрады. Экономикада мемлекет үстемдік еткен жылдардан кейін ішкі немесе шетелдік жеке инвестициялардың тетіктері әлі де дамып келеді. Мемлекет бақылайтын экономикадан негізінен аралас экономикалық жүйеге көшу Десмонд Хой кезінде басталып, МЖӘ/азаматтық үкіметтер кезінде жалғасты. Қазіргі МЖӘ/С әкімшілігі жұмыс орындарын құру, техникалық мүмкіндіктерді кеңейту және экспортқа тауарлар шығару үшін шетелдік инвестициялардың қажеттілігін мойындайды.

Валюта нарығы 1991 жылы толығыменераықтандырылды және қазіргі уақытта валюта шектеусіз еркін сатылады. Бағам күн сайын өзгеруі мүмкін, бірақ Гайана доллары 1998 жылдан 2000 жылға дейін 17,6% - ға құнсызданған және сайлаудан кейінгі кезеңде тұрақтылықты күту кезінде одан да құнсыздануы мүмкін.
  
## Тарихы
  
### Еуропалық отарлау
Голландиялықтар 1600 жылдары Гайананы бірінші болып қоныстандырып, үндістермен сауда жасап, плантациялар құрды. Көп ұзамай топырақ пен климат қант қамысын өсіруге өте ыңғайлы екендігі анықталды және Африкадан құлдар осы плантацияларда жұмыс істеуге әкелінді. Гвиана колониялары біріктіріліп, Британ империясының құрамына кірді. Құлдық жойылған кезде Үндістаннан жалдамалы қызметшілер ретінде жұмыс күшінің жаңа толқыны енгізілді. Саясатты негізінен қуатты плантация иелері басқарды. Португалдықтар мен қытайлар да елге ауылшаруашылық жұмыс күші ретінде келді, бірақ сайып келгенде өздерінің қызмет көрсету салаларына ыңғайлы болды.
  
### Мемлекетке қайтару
Гайана Британдық биліктен тәуелсіз болған кезде, ғасырлар бойы шетелдік араласудан кейін экономиканың жергілікті меншікте болуын қамтамасыз ету қажеттілігі туындады. Сол кездегі Социалистік саясат үлкен қызығушылық тудырды және 1970 жылдардың басында Бернхэм президенттігі кезінде өнеркәсіптің әр саласы ұлттандырылды, кедейлер мен жұмысшы табын қолдау үшін жаңа агенттіктер құрылды. Бастапқыда мемлекеттік инвестициялар сәтті болды және көлдерді басқару дағдыларының өсуіне ықпал етті, сонымен қатар әлемдік тауар бағасы мен бәсекелестік жағдайында әлсіз болды. Экономикалық және саяси қақтығыстар қатар жүрді және эмиграция толқындарының салдарынан халық саны азайды.     
  
### Нарықтардың ашылуы
Экономика 1989 жылы Президент хойттың экономикалық қалпына келтіру бағдарламасынан кейін айтарлықтай жетістіктерге жетті. Нәтижесінде Гайана ЖІӨ 1991 жылы 15 жылдық құлдыраудан кейін 6% - ға өсті. Экономикалық өсім 1995 жылға дейін алты пайыздан асып, 5,1 пайызға дейін төмендеді. Үкімет 1996 жылы экономика 7,9 пайызға, 1997 жылы 6,2 пайызға өсіп, 1998 жылы 1,3 пайызға төмендегенін хабарлады. 1999 жылы өсу қарқыны үш пайызды құрады. 2005 жылы Бейресми өсу қарқыны 0,5 пайызды құрады. 2006 жылы бұл көрсеткіш 3,2% құрады.
  
## Инфрақұрылым
Инфрақұрылым негізінен жағалауға бағытталған және қол жетімділік пен энергиямен қамтамасыз етудің шектеулеріне байланысты ішкі аудандарда өнеркәсіптік кәсіпорындар құруда қиындықтар бар.
  
## Экономиканың негізгі секторлары
Ауыл шаруашылығы және тау-кен өнеркәсібі гайананың ең маңызды экономикалық қызметі болып табылады, қант, боксит, күріш және алтын экспорттық түсімдердің 70-75 пайызын құрайды. Алайда, 2000 жылы күріш секторында құлдырау байқалды, экспорттық түсімдер 2000 жылдың үшінші тоқсанында 27 пайызға төмендеді. 1999 жылы Америка Құрама Штаттарына бір айлық импортқа тыйым салу қатты әсер еткен Мұхит асшаяндарының экспорты сол жылы жалпы экспорттық кірістің 3,5 пайызын ғана құрады. Асшаяндарды экспорттау 2000 жылы қалпына келтіріліп, 2000 жылдың үшінші тоқсанындағы экспорттық түсімдердің 11 пайызын құрады. Экспорттың басқа түрлеріне ағаш, Гауһар, киім, ром және фармацевтика жатады. Экспорттың осы басқа түрлерінің құны өсуде.
  
### Ауыл шаруашылығы
1986 жылдан бастап Гайана АҚШ-тан бидай жеткізілімін PL 480 «Бейбітшілік үшін азық-түлік» бағдарламасы бойынша жеңілдікті шарттармен алды. Қазіргі уақытта грант негізінде беріледі. Бидай сатудан алынған Гайана валютасы АҚШ және Гайана үкіметтерімен келісілген мақсаттарда пайдаланылады. Көптеген дамушы елдер сияқты, Гайана да үлкен қарызға ие. Қарыздарды азайту қазіргі басқарудың маңызды басымдықтарының бірі болды. 1999 жылы Париж Клубының «Лион шарттары» бастамасы және Ауыр қарызы бар елдер (HIPC) бастамасының аясында Гайана 256 миллион доллар қарызды кешіру туралы келіссөздер жүргізе алды.

Қант Гайананың ең тарихи маңызды өнімі болып табылады, дегенмен бұл сала жаһандық бәсекелестік пен басқа факторларға байланысты құлдырауда. Ол әлі күнге дейін экспорттың негізгі бағыты болып табылады, сонымен қатар ілеспе өнімдер - меласса және ром. Banks dih және Demerara спирт зауыттары елдегі жалғыз ром өндірушілері болып табылады, бірақ Гайана ром экспорты бойынша әлемде 14-ші орында.
  
2018 жылы Гайана баклажан (47 мың тонна), ананас (34 мың тонна), бұрыш (37 мың тонна), банан (23 мың тонна) сияқты ауылшаруашылық өнімдерінің басқа түрлерінің ұсақ өндірісіне қосымша 1,2 миллион тонна қант қамысы, 964 мың тонна күріш, 136 мың тонна кокос, апельсин (21 мың тонна), кассава (20 мың тонна) және т. б.
  
Ауыл шаруашылығы және тау-кен өндірісі - Гайананың маңызды экономикалық қызметі, оның экспорттық түсімінің 70-75 пайызын қант, боксит, күріш және алтын құрайды. Алайда, күріш секторы 2000 жылы құлдырауға ұшырады, 2000 жылдың үшінші тоқсанына дейін экспорттық түсім 27 пайызға төмендеді. 1999 жылы бір ай ішінде АҚШ-тың импортына тыйым салуға қатты әсер еткен теңіз асшаяндарының экспорты осы жылы экспорттық түсімнің жалпы небары 3,5 пайызын құрады. Асшаяндардың экспорты 2000 жылдың үшінші тоқсанындағы экспорттық түсімнің 11 пайызын құрап, 2000 жылы қалпына келтірілді. Басқа экспортқа ағаш, гауһар тастар, киім, ром және фармацевтика жатады. Осы басқа экспорттық тауарлардың құны артып келеді.
  
### Тау-кен өндірісі
Соңғы жылдары тау-кен өндірісі қанттың экономикалық маңыздылығынан асып, Гайана ЖІӨ-нің едәуір бөлігін құрады. Алтын мен боксит өндіретін барлық ірі кәсіпорындар шетелдік компанияларға тиесілі, бірақ алтын мен Гауһар өндірудің басым бөлігін шағын және орта өндірушілер жүзеге асырады. 
  
### Мұнай
2010 жылдары Exxon-ның қайраңдағы маңызды мұнай олжалары елге шетелдік инвестицияларға деген қызығушылықты жаңартты. 2018 жылға қарай Гайана кен орындарындағы мұнай қоры 3,2 миллиард баррельден асады деп есептеледі. Шикі мұнайды қайраңда өндіру 2019 жылы басталды.  
  
### Орман шаруашылығы
Гайанада "континенттегі ең үлкен таза тропикалық ормандар" орналасқан. "Елді қамтыған кең ормандарға қарамастан, дамымаған жолдар және фрезерлік жұмыстар үшін электрмен жабдықтаудың болмауы немесе сенімсіздігі сияқты инфрақұрылымдық шектеулерге байланысты ағаш кешені шағын болып қала береді.
  
Сондай-ақ, ел ормандарды қорғауға ұмтылатын халықаралық ұйымдардан үлкен қаржылық жарналар алады. 
  
### Балық аулау
Ауланған балықтың көп бөлігі жергілікті тұтынылады, бірақ Мұхит асшаяндары үшін айтарлықтай экспорттық нарық бар. Асшаяндарды шамадан тыс аулау Атлантикалық шибобты ең коммерциялық маңызды аулауға айналдырды. Коммерциялық балық аулау негізінен теңіз болып табылады, өйткені ішкі балық аулау негізінен үндістер айналысатын табиғи балық шаруашылығымен байланысты.
  
## Ақпарттар
Келесі кестеде 1980-2028 жылдардағы негізгі экономикалық көрсеткіштер келтірілген. 3% - дан төмен Инфляция жасыл түспен көрсетілген.
  
## Дереккөздер

Санат:Гайана экономикасы
Санат:Елдер экономикасы