Түпқараған ауданы

**Түпқараған ауданы** – Маңғыстау облысының батысында орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлініс. Шығысында Маңғыстау, оңтүстігінде Мұнайлы ауданымен шектеседі. Аудан Каспий теңізінің жағасында орналасқан. Орталығы – Форт-Шевченко қаласы. Жер аумағы 8,1 мың км2. Аудандағы 6 елді мекен 1 қалалық әкімдікке және 5 ауылдық округке біріктірілген.

## Тарихы
1963 жылға дейін Шевченко ауданы, 1972 – 1992 жылдары Форт-Шевченко қалалық кеңесі аумағы болды.

1992 жылы 6 шілдеде Түпқараған ауданы құрылды. Аудан құрамына Форт-Шевченко қалалық кеңесіне қарасты Форт-Шевченко қаласы, Баутино кенті және Ақшұқыр, Қызылөзен, Таушық ауылдық кеңестері енді.

2010 жылы Сайын Шапағатов ауылдық округі құрылды.

## Табиғаты
Екі бөліктен тұратын аудан Каспий теңізінің шығысындағы Түпқараған түбегін, Маңғыстау үстіртінің теңіз жағалауы бойын және Бозащы түбегінің батыс бөлігін алып жатыр. Сонымен қатар аудан аумағына Каспий теңізіндегі Құлалы, Морской, Подгорный, Долгий, Рыбный, Новый, Түлен (Итбалық) аралдары да кіреді. Ауданның солтүстік бөлігі (Бозащы түбегі өңірі) теңіз деңгейінен –26,5 м төмен орналасса, Түпқараған түбегінің шығысында абсолютті биіктігі 289 м-ге (Батыс Қаратау таулары) жетеді. Жалпы ауданның орталық бөлігі көтеріңкі келген. Мұнда Ақтау, Қаратау жоталарының батыс сілемдері жатыр. Солтүстігінде (Бозащы түбегінде) теңіз деңгейінен төмен жатқан Үлкенсор соры, қиыр оңтүстігінде Ащысор ойысы (–38 м), теңіз жағалауына жақын жерде Қаракөл соры жатыр. Теңіз жағалаулары аса тілімделмеген. Мұнда Маңғыстау шығанағы (ол шағын келген Қошақ және Сарытас шығанақтарынан тұрады), Жығылған, Багарджик, Түпқараған, Урдюк, Сағындық мүйістері орналасқан. Түпқараған түбегінің тауаралық аңғарларында көптеген тұщы бұлақтар (Көкбұлақ, Қала, т.б.) мен құдықтар (Аққұдық, Борлы, Қыстық, Тұщықұдық, Шыңырау, Жамбауыл, Торты, Аташа, т.б.), қыстаулар (Қызылсор, Сарытөбе, Ортаның құмы, Сарытас, т.б.) кездеседі. Ауданның орталық бөлігі юра және бор кезеңдерінің құмтас, әктас жыныстарынан түзілген. Шығысының аласа таулы өңірі триас кезеңінің қатпарлы жыныстарынан тұрады. Түпқараған ауылы кен байлықтарына бай. Мұнда әсіресе, мұнай, газ кен орындары көп. Олардың негізгілері: Солтүстік Бозащы, Солтүстік Қаражанбас, Жалғызтөбе, Қаламқас, т.б. кен орны. Бұлардан басқа тас көмір (Таушық ауылы маңында), темір, фосфорит т.б. кен орындары барланған.

### Климаты
Ауданның батысы Каспий теңізі жағалауымен шектескенмен теңіздің жағалауға ықпалы шамалы. Ауданның оңтүстік және шығысында қыс қатаңырақаласы Қаңтар айының жылдық орташа температурасы –8 – 10°С, шілдеде 28 – 30°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 180 – 220 мм. Қар жамылғысы ұзақ жатпайды және оның қалыңдығы 10 см-ден аспайды. Түпқараған ауданында жел 7 ай бойы тұрақты соғып тұрады, орташа жылдамдығы 8,0 м/с. Жазда құрлықтан теңізге қарай соғатын жел басым. Топырақ жамылғысынан құмдақты қиыршық тасты сұр топырақ, шалшықты-батпақты келген солтүстігінде сор топырақ қалыптасқан. Шығыс, оңтүстік-шығысында қиыршықты-құмдақты сұр топырақ дамыған. Өсімдік жамылғысында бұйырғын, жусан, т.б. сораң шөптер басым. Ауданның солтүстігінде Бозащы артезиан алабы жатыр.

## Халқы
Тұрғыны 23,9 мың адам (2014). Аудан халқының басым бөлігін қазақтар (98,5%) құрайды. Орыс 0,9%, қалғаны 0,6%. Халықтың 1 км2-ге шаққандағы орташа тығыздығы 1,5 адам. Ірі елді мекендері: Форт-Шевченко қаласы (5,4 мың адам), Баутин (3,7), Ақшұқыр (4,3), Таушық (2,6), Қызылөзен (1,0).

2016 жылға қарай Түпқараған ауданының және оған іргелес елді мекендердің (Форт-Шевченко қаласы, Баутин, Қызылөзен, Таушық, Ақшұқыр ауылдары және Сайын Шапағатов ауылдық округі) туу көрсеткішінің есебінен жыл басынан бері 4,2 %  адамға өсіп, халқының саны 25874 адамды  құрады.

## Әкімшілік бөлінісі
Аудан аумағындағы 6 елді мекен 1 қалалық әкімдік пен 5 ауылдық округке біріктірілген:

## Аудан әкімдері
* Тарас Хитуов 2003-2004
* Серікбай Тұрымов 2004-2006
* Серікбай Тұрымов 2008-2012
* Темірбек Асауов 2012-2018
* Айдос Хамиев 2018-2020
* Айбек Қосуақов 2020-2022
* Рахат Елтизаров 2022-2024
* Ержан Күмісқалиев 2024-

## Өнеркәсібі және ауыл шаруашылығы
Ауданда 1996 жылға дейін түйе және қаракөл қойын өсіретін 2 кеңшар, ауыл шаруашылығы тәжірибе станциясы, теңіз порты, балық тоңазыту кәсіпорны, т.б. шаруашылық нысандары болған. 1993 жылдан бастап олар жекешелендіре бастады. Қазір Түпқараған ауданында ауыл шаруашылығы бағытында 3 ӨК, 6 ЖШС, «Таушық», «Жайлау», «Қарағантүбек» шаруашылықтары жұмыс істейді. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің аумағы 947,3 мың га, оның ішінде жыртылатын жер 0,16 мың га, жайылымы 944,5 мың га. Ауданда 2006 жылдың басында 56,4 мың бас қой мен ешкі, 5,65 мың бас түйе, 4,8 мың бас жылқы, 1,1 мың бас сиыр болды. 2005 жылы 71,3 т жүн, 1162,2 т ет, 466,8 т сүт, 2,4 мың дана қаракөл елтірісі дайындалды.
 
Түпқараған ауданында бірнеше шағын өнеркәсіп орны бар. Олар: «Түпқараған» балшық-бетон дайындау зауытыты, «АТК» және «Азимут» тас өндіру ЖШС-тері; Баутин жүк тасымалдау порты, суды тұщыландыратын «Баута» АҚ, т.б. Бұлардан басқа мұнай мен газ өндіру бағытында бірнеше шетелдік компаниялардың базалары мен бөлімшелері орналасқан.

Есепті кезеңде өнеркәсіптік кәсіпорындар қолданыстағы бағада 174,1 млрд.теңгенің өнімін өндірді. Өнеркәсіп өнімінің нақты көлем индексі 98,7 % құрады.

2015 жылғы қаңтар – маусымда өнеркәсіп кәсіпорындары 174,1 млрд. теңге, оның ішінде кен өндіру және өңдеу өнеркәсібі салаларында 172,8  млрд.тенге және 740,1  млн.теңге, электрмен жабдықтау, газ, бу, ауа баптау 152,6  млн. теңге және сумен жабдықтауда  449,7 млн.теңге өнім өндірді.

Есепті кезеңде Түпқараған ауданы кәсіпорындары 2327,2  млн. тонна  мұнай өндірді  (2014ж. сәйкес кезеңіне 102,8 %), яғни бұл облыс деңгейінің 25,4 %  құрады.

## Инфрақұрылымы
Ауданның білім беру саласында 6 мектеп, 2 балабақша, Ақтау политехникалық колледжінің бөлімшесі, мәдениет мекемелерінен мәдениет үйі және 5 клуб, Емдеу мекемелерінен 5 аурухана және 4 фельдшерлік-акушерлік пункт жұмыс істейді.

## Қарауға тұрарлық жерлер
Форт-Шевченко қаласында Т.Шевченко және Мұрын жырау атындағы ұлттық-этнографиядық мұражайлар, мешіттер (Ақкетік, т.б.) жұмыс істейді. Аудан аумағында тарихи-археология және табиғат ескерткіштерінің жалпы саны 63. Олардың қатарында «Қызыларбат», Қарлыбас қорғаны, Сақақұдық, «Мерет», Қима тас жолы, ортағасырлық «Діңгілтас», «Қарағашты әулие», «Ақшора – Белтұран» зираттары, «Кентті баба», «Сұлтан епе», т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы