Херсон

**Херсон** () — Украинаның оңтүстігіндегі ірі қала. Херсон облысының және Херсон ауданының әкімшілік орталығы. 2022 жылдың 1 қаңтарына қарай 275 529 адам тұрғылықты халқы болды.

## Географиялық орналасуы
Днепрдің оң (жоғары) жағалауында, Қара теңіздің Днепр сағасына құятын жерде орналасқан. Днепр өзеніндегі ең үлкен теңіз және өзен порты. Ірі теміржол торабы (желілер Николаев, Снигиревка, Джанкой), әуежай, сонымен қатар теміржол, өзен және автовокзалдар бар. Маңызды экономикалық, өндірістік және мәдени орталық.
Киевке дейінгі қашықтағы темір жолмен 648 км.

## Қала атауының шығу тегі
Қала Қырымдағы ежелгі грек колониясының атымен аталды - Херсонес. Қаланың бұл атауы жалған грек атауларына тағзым еткен Ресей императрицасы Екатерина II-нің "грек" саясатына сәйкес келді және шынайы географиялық мағынасы болмады, өйткені ежелгі грек тілінде Херсон "түбек" дегенді білдіреді, ал қала орнында түбек болған жоқ.

## Тарихы
1735-1739 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде, 1737 жылы Херсонның ескі орталығы ауданында соғыстың соңына дейін болған орыс армиясының Александр-Шанц бекіністері салынды.

1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысынан кейін Ресей империясы Днепр мен Оңтүстік Бугтың сағасы аралығындағы Қара теңізге шығу мүмкіндігіне ие болғанымен, империяның оңтүстік шекаралары қорғаусыз қалды. Оларды нығайту және қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін 1778 жылғы 18 маусымдағы Екатерина II-нің король жарлығына сәйкес Александр-Шанц трактісінде Днепрде қала құру, мұнда бекініс, кеме жасау зауыты және адмиралтия салу туралы шешім қабылданды.

1803 жылы Таврия губерниясы құрылып, Херсон губерниялық қалаға айналды.

1847 жылы Херсон мен Одесса арасында жолаушылар пароходтары қызметі ашылды.

1907 жылы Одессадан қала арқылы Қырымға қарай темір жол салынып, Херсон өнеркәсіптік қала ретінде дами бастады.

Қалада Кеңес өкіметі 1920 жылы ақпанда орнады. 1923 жылы Херсон округі құрылып, Херсон жаңа округтің әкімшілік орталығы болды.

1941 жылдың 19 тамызынан 1944 жылдың 13 наурызына дейін қаланы фашистік әскерлер басып алып, қалаға үлкен зиян келтірді.
Қала 1944 жылы наурызда фашистерден азат етілді.

Соғыстан кейін қала қалпына келтірілді. Қазіргі уақытта Херсон Украинаның Херсон облысының орталығы, ол елдің оңтүстігіндегі маңызды сауда порты болып табылады.

## Климаты
Херсон қаласының климаты қалыпты жылы. Херсондағы жауын-шашын мөлшері айтарлықтай, тіпті ең құрғақ айда жауын-шашын болады. Бұл климат Кеппен-Гейгер климаттық классификациясы бойынша Cfa ретінде жіктеледі. Херсондағы орташа ауа температурасы 11,9 °C. Жылына шамамен 464 мм жауын-шашын түседі.
Шілде - жылдың ең ыстық айы, орташа температурасы 24,9°C, қаңтар – жылдың ең суық айы, орташа алғанда -0,9°С, 

Ең жоғары салыстырмалы ылғалдылық қаңтарда байқалады (81,80%). Ең төменгісі тамызда (49,99%). Орташа алғанда мамырда (9,00 күн) айдың ең жауын-шашынды күндері болады. Ең аз жауын-шашынды күндер қазан айында болады (4,73 күн).

## Халқы
2025 жылдың 1 ақпанындағы жағдай бойынша Херсон халқының саны 296 161 адам.

## Экономикасы
Көптеген тамақ, химия және жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары орналасқан Херсон елдегі негізгі өндіріс орталықтарының бірі болып саналады.
2005 жылға дейін бұл мұнай өңдеу өнеркәсібінің маңызды орталығы болды, бірақ Украинадағы жиырма жылға жуық уақытқа созылған қаржылық және экономикалық дағдарысқа байланысты зауыт жабылды.

Туризм және онымен байланысты қызмет көрсету секторы Херсон орналасқан бүкіл аймақтың экономикасында маңызды орын алады. Көптеген украиндықтар жаз айларын қаланың шетінде өткізуге дағдыланған.

## Мәдениеті

### Театрлары
*М.Кулиш атындағы Херсон облыстық академиялық музыкалық-драма театры;
*Облыстық қуыршақ театры;
*Херсон облыстық филармониясы.

### Мұражайлар
нобай|оңға|200px|Херсон облыстық тарихи-өлкетану мұражайы     
**Облыстық тарихи-өлкетану мұражайы** — Украинаның оңтүстігіндегі ең үздік мұражайлардың бірі. Мұнда Херсон өлкесінің тарихы мен табиғатынан сыр шертетін 70 мыңға жуық жәдігер бар.

**А.Шовкуненко атындағы өнер мұражайы** — мұражайда 7000-ға жуық Херсондық суретшілер салған картиналармен танысуға болады. Мұражай қорында Батыс Еуропа суретшілерінің картиналары да бар.

**Б.Лавреневтің пәтер мұражайы** — бұл мұражайды кейде «Әдеби Херсон облысы» деп те атайды. Бұл үйде  Херсонның тумасы әйгілі украин жазушысы тұрған. Мұнда оның қолжазбаларының жинағы, сондай-ақ сақталған үй жиһаздары бар.

**Табиғи-экологиялық мұражай** — мұнда Херсон облысының флорасы мен фаунасы егжей-тегжейлі сипатталған.

## Көрікті жерлері
Херсонның қызықты және бай тарихы бар, ол қаланың көптеген сәулет ескерткіштерінен, оның тарихи және мәдени көрікті жерлерінен көрінеді. Қаланың басты көрікті жерлерінің бірі тарихи ғимараттардың тұтас кешені болып табылатын Херсон бекінісі болып саналады. Херсон бекінісі сарай алаңының сәулеттік ансамблі болды, бекініс орталығында бекініс және цитадель бар бастион құрылымдары бар. Бекіністің көптеген ғимараттарынан бүгінгі күнге дейін тек Екатерина соборы (1786), «Адмиралтейский Арсенал» (1784), жарылғыш заттар жеркөмбесі (қазір заманауи мейрамханаға айналған) және қаладағы ең көне құрылыстардың бірі болып табылатын Очаков және Московск екі қақпасы ғана сақталған.
Екатерина соборының жанындағы аумақта 1787-1791 жылдардағы орыс-түрік соғысының қаза тапқан қатысушыларының қабірлері бар мемориал орнатылды, ал Херсонның негізін қалаушы, әйгілі әскери қолбасшы Григорий Потемкин собордың өзінде жерленген.
нобай|оңға|200px|Әулие Екатерина соборы     
Херсонның дәл ортасында әртүрлі уақыттағы көптеген қызықты сәулет ғимараттарын көруге болады. Қаланың сәулеті соншалықты ерекше және ерекше, сондықтан әртүрлі стильдер мен дәуірлердің қоспасын жиі көруге болады. Қазір өнер мұражайы орналасқан қалалық әкімдік ғимаратының (1905) тарихи маңызы зор.
Өзінің бүкіл тарихында 20 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші болып табылатын бұл ғимарат, және бірнеше архитектуралық стильдердің ең жақсысын бойына сіңіре отырып, ол қаланың басты символдарының бірі болып қала береді. Шіркеу сәулет өнерінің ескерткіштерінің ішінде мыналарды ерекше атап өту керек: Қасиетті Успен соборы (1798), Спасск соборы (1781), Грек-София шіркеуі (1780), Әулие Николай теңіз соборы (1819), Киелі Рух соборы (1836), Херсон Чабад синагогасы (1899) т.б. Тағы бір танымал тарихи ескерткіш - барлық әулиелер шіркеуінің аумағында орналасқан Херсон қорымы (1802).

Херсонда әртүрлі тарихи оқиғалар мен тұлғаларға арналған монументалды сәулет ескерткіштері көп, олардың ең танымалдары: Г.Потемкин, Ф.Ушаков, А.Суворов, Т.Шевченко, В.Заботин ескерткіштері, қаланы азат еткен жауынгерлердің құрметіне қойылған ескерткіш және т.б. Қаланың ең есте қалатын символы – Херсонның таңғажайып әдемі жағалауында орналасқан Қара теңіз флотының алғашқы кеме жасаушыларының құрметіне қойылған «Фрегат» монументі. Саябақтар мен жасыл желектердің көптігіне байланысты Херсон елдің оңтүстігіндегі ең жасыл қала болып саналады. Қала тұрғындары мен қонақтарының сүйікті демалыс орындарының ішінде төмендегілерді атап өтуге болады: мәдениет және демалыс саябағы, Приднепровск саябағы, Г.Димитров атындағы саябақ, Қалалық саябақ, Ю.Шумский атындағы саябақ, Даңқ саябағы т.б.

## Білім беру ісі
нобай|оңға|200px|Херсон мемлекеттік университеті  нобай|оңға|200px|Херсон мемлекеттік теңіз академиясы,  
### Университеттер
Херсон маңызды ғылыми және білім беру орталығы болып табылады. 15-ке жуық университет жұмыс істейді:
*Херсон мемлекеттік университеті
*Херсон мемлекеттік аграрлық университеті
*Херсон ұлттық техникалық университеті
*Халықаралық бизнес және құқық университеті
*Еуропа университетінің Херсон филиалы
*Украина Ішкі істер министрлігінің Ұлттық ішкі істер университетінің Херсон филиалы
*Адмирал Макаров атындағы кеме жасау ұлттық университетінің Херсон филиалы
*Херсон мемлекеттік теңіз академиясы
*Одесса теңіз оқу орталығының Херсон филиалы
*«Украина» ашық халықаралық адам дамуы университеті
*Киев мемлекеттік шетел тілдері курстарының Херсон филиалы
*Халықаралық славян университетінің Херсон филиалы
*Херсон экономикалық-құқықтық институты.

## Спорт
Қалада 5 стадион («Кристалл», «Динамо», «Старт» т.б.), 243 спорт алаңы, 20 теннис корты, 24 футбол алаңы, 111 спорт залы бар, оларда жоғары білікті жаттықтырушылар жұмыс істейді. Сондай-ақ яхта клубы бар. Қала намысын «Кристал» футбол клубы, «Продексим» футзал клубы, «Днепрянка» әйелдер гандбол клубы, «Днепр» хоккей клубы қорғайды.

2008 жылы Херсон қаласында Халықаралық шайбалы хоккей федерациясының стандарттарына сай келетін 450 көрерменге арналған «Фаворит-Арена» мұз сарайы ашылды.

1994 жылдан бастап бүгінгі күнге дейін Херсон қаласында және Херсон облысында жыл сайын Украина ралли чемпионатына енетін дәстүрлі «Чумацкий Шлях» автошеруі өткізіліп келеді.

## Галерея

Сурет:Херсон.jpg|thumb|left|200px|Херсонның 10 км биіктіктен көрінісі
Сурет:Карантинный_остров_Херсон.jpg|thumb|left|200px|Қаланың аралдық бөлігі
Сурет:Park_Kherson_Fortress.jpg|thumb|left|200px|«Херсон қамалы» саябағы
Сурет:Kherson-23102009(036).jpg|thumb|left|200px|Қалалық жағажай


## Дереккөздер


Санат:Херсон облысы қалалары
Санат:Украина облыс орталықтары
Санат:Украина батыр қалалары