open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нана (Бактрия құдайы)

[нобай|upright|Құдай (мүмкін Нана) арыстанда отырған, [Ауғанстан, б. з. 5-6 ғасыр, эфталит немесе түркі дәуірі]]
**Нана** (құшандық грекше: Νανα, Ναναια, Ναναϸαο, соғды *nni*) — бактриялық әйел құдайы, паназиялық *Нананың* вариациясы, шумер-вавилондық Инанна-Иштар мен жергілікті құшан құдайының қосылуы жергілікті (зороастр) Харахвати Аредви Сура Анахита. Мұндай синкретизм кушандық құдайлар арасында кең тараған.

Нана алғаш рет кушандардан бұрын болған Бактрия патшасы, б.з.д. 1 ғасырдағы Сападбиздің тиынында жазылған. Бұл жалғыз жағдайда Нана арыстан ретінде бейнеленген. Содан екі ғасыр өткен соң Нана Кушан патшаларының, атап айтқанда II ғасырдың ортасында Канишка I тиындары мен мөрлерінде қайта пайда болады. «Канишка I» Рабатак жазуы да оны шақырады. Оның сипаттамалары бұл бейнелерде жауынгерлік сипатта және ол әдетте арыстанның сүйемелдеуімен отырған соғыс құдайы ретінде бейнеленген. Ол сондай-ақ құнарлылықпен, даналықпен және су құдайы ретінде байланысты болды (атап айтқанда, Авестада Харахвати деп аталатын Үнді өзені және оның қамқоршысы Харахвати Ардеви Сура Анахита болды.

Кушана территориясы иран тілінде сөйлейтін Соғдиана, Ферғана, Бактрия, Арахосия, Гандхара және Таксила аймақтарын, сондай-ақ басып алынған Үндістанның Матхура аумақтарын қамтыды. Бұл провинциялар Ауғанстанда, Тәжікстанда, Өзбекстанда және Пәкістанның солтүстік-батысында. Нана бейнелері біздің заманымыздың 5-6 ғасырларында Ауғанстаннан белгілі. Ауғанстан мен Пәкістанда бұл атау «Нави» ретінде пайда болады: қалыңдық деген пушту сөзі.

## Галерея

Coin of Sapadbizes.jpg|Сырт жағында арыстан, жарты ай және *Ναναια* жазуы бар Сападбиз монетасы (шамамен б.з.д. 10 ж.)
Kanishka I. Circa 100-126 CE with goddess Nana.jpg|Канишка I монетасы (шамамен б.з. 100-126 жж.) Нана құдайы бар
Khwarazm Bowl (BM).JPG|Хорезмдік күміс тостаған арыстанның үстінде отырған төрт қолды құдайы (мүмкін Нана) бейнеленген. Б.з. 658 ж., Британ мұражайы.
Bunjikat wall painting of goddess Nana.jpg|Бунжикаттан Нана бейнеленген қабырға суреті
Sogdian princess Nana, Palace of Kala-i Kahkaha I in Bunjikat, Tajikistan, 8-9th century CE.jpg|Нана, Бунжикат құдайының қабырғаға суреті, б. з. 8-9 ғасырлар
Kafir_Kala_gate.jpg|Нана құдайы мен табынушылармен безендірілген күйдірілген ағаш қақпа. Кафир-қала, Өзбекстан, б.з. 6 ғ.
Goddess Nana, 6th century. Kafir Kala, Uzbekistan.jpg|Нана құдайы, б.з. 6 ғасыры. Кафир-қала, Өзбекстан


## Тағы қараңыз
* Құйрықтөбе

## Дереккөздер

Санат:Кушан патшалығы
Санат:Соғды мәдениеті
Санат:Бактрия мәдениеті
Нұрберген Берікұлы Нұрбол

**Нұрбол Нұрберген** (2000 жылдың 26 желтоқсаны, Талдықорған, Алматы облысы, Қазақстан) — Қазақстандық футболшы, "Жетісу" клубының жартылай қорғаушысы.

## Клубтық мансабы
Футболдық мансабын Жетісу U21 клубында 2018 жылы бастады. 2021 жылғы 14 сәуірде "Атырауға" қарсы матчта (2:2) 93 минутта Аслан Әділдің орнына шығып, Қазақстан премьер-лигасында дебют жасады. 2021 жылғы 28 маусым "Тұранға" қарсы ойында (2:0) алғашқы голын салды. 2021 жылғы 10 шілде "Қайратқа" қарсы матчта 73 минутта Аслан Жанұзақовтың орнына шығып, Қазақстан кубогында дебют жасады.

## Құрамадағы мансабы
2021 жылғы 7 қыркүйекте 21 жасқа дейінгі Қазақстан құрамасының 21 жасқа дейінгі Данияға қарсы жолдастық ойында дебют жасады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Жетісу ФК ойыншылары
Санат:Жетісу-Б ФК ойыншылары
Мафраш

**Мафраш** () — төсек-орындарды сақтауға арналған кілем матасынан жасалған сөмкелер болатын кілем сандық, дәстүрлі армян төсек-орындары. Мафрашалар жеткілікті кең, ұзындығы 1,2-1,5 м, ені 0,4-0,6 м және тереңдігімен болды.

Күнделікті өмірде төсек-орын және басқа да заттар оның ішінде бүктеліп, тасымалданатын. Әзірбайжанның облыстары (Газах, Қарабах, Нахчыван, Ширван, Баку және Оңтүстік Әзірбайжан) мафраштер барлығында тоқылған. Мафраш жүннен тоқылып, ілмек тәрізді элементтермен безендірілген.

## Тағы қараңыз
* Хурджин

## Дереккөздер

Санат:Төсек бұйымдары
Виша Шура

**Виша Шура**, сонымен қатар **Юйчи Шулуо** деген атпен белгілі (хот.-сақ. аты: , қытайша аты: **Ли Конгдэ**, ？—977), Виша Самбхаваның ұлы. 966-977 жылдары Тунцин ұранымен Хотан патшасы болды. 970 жылға дейін Ли Конгдэ мен оның әскері Қарахан әулетінің астанасы Шуле аймағындағы бірнеше қалаларды басып алып, үлкен жеңіске жетті. Трофейлер арасында әйелдер, балалар, алтын мен жібектен басқа пілдер болды. 971 жылы (Тай-цзу Сүн әулетінің негізін салғаннан кейінгі төртінші жылы) Хотанның ұлттық монахы Цзисян Шуле мемлекетін жойып, би пілді алғаны туралы мемлекеттен хат алып, Сун әулетіне келеді.

## Өмірбаяны
Тайвань жазушысы Чжоу Юаньсин 2020 жылдың желтоқсан айында жарық көрген «Хотан ханзадасы» тарихи романы тарихи деректер мен түпнұсқа әдебиеттерді біріктіріп, Дунхуанда бала кезінде ханзада кезінде соғыста қаза тапқанға дейін оқыған Виши Шура туралы баяндайды. Бұл романды жасау үшін автор жеті жыл бойы далалық зерттеулер жүргізіп, тарихи материалдарды оқып, мәліметтер жинаған. Ол: «Тарихты оқығанда, әдетте, Батыс аймақтарға Орталық жазықтар мен ханзу халқының көзқарасы тұрғысынан қарайды, ал мен шығысқа аз ұлттар мен хотандар тұрғысынан қарағым келеді».

## Тағы қараңыз
* Юйчи Исэн
* Витарка-вихара

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Серер (халық)

**Серер** — Батыс Африкадан шыққан этникалық топ. Олар Батыс Африканың бірқатар елдерінде, көпшілігі Сенегал (1,3 млн. адам, 2015 ж., бағалау) мен Гамбияның солтүстік-батысында (40 мың адам) тұрады, шамамен 5 мың адам Мавританияның оңтүстігінде тұрады. Жалпы саны 1,9 млн.

## Тілі
Тілі - серер тілі, атлантикалық (батыс бантоид) тілдер тобына жатады.

## Діні
Серер тұрғындарының 85%-ға жуығы мұсылмандар, қалған 15%-ы христиандар. Серер халқы 19 ғасырда волофтардың исламның таралуына қарсылық танытқанымен, 1910 жылдардың басына қарай серер халқының жартысына жуығы (шамамен 40%) ислам дінін қабылдады. Кейбірі әлі де дәстүрлі діни нанымдарды ұстанады.

## Тарихы
Серер этникалық қауымдастығы қазіргі Мавританияның оңтүстігінде 11 ғасырда пайда болды, олар XI—XII ғасырларда Альморавидтердің исламдық экспансиясының қысымымен көшіп келді. 1186 жылы Серер Фульбемен бірге Валоның ерте саяси бірлігін, содан кейін Сенегалдың төменгі ағысында Син және Салум тәуелсіз мемлекеттерін ұйымдастырды (XIV-XIX ғғ.).

## Кәсібі
Серерлер қолмен атқарылатын егіншілікпен (жержаңғақ, тары, күріш) және мал шаруашылығымен (ірі қара мал) айналысады. Жағалауда - балық аулау, жержаңғақ плантацияларында маусымдық жұмыс дамыған.

## Өмір салты
Үлкен отбасылық қауымдастықтар дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін құрайды. ХХ ғасырдың ортасында матрилиндік қарым-қатынас сақталды. Отбасы ішінде некеге тұруға тыйым салынады. Билік ақсақалдар кеңесіне тиесілі.

Дәстүрлі тағамы - чере олардың сүйікті тағамы, тары кускусының бір түрі.

Музыкада барабан немесе сабар танымал аспап болып табылады. Тассу дәстүрі сияқты ескі стильдердің кейбірі күні бүгінге дейін қолданыста.

Спортта олар әртүрлі спорт түрлерімен айналысады, дегенмен күрес (Laamb) өте танымал.

## Дереккөздер

 
Санат:Сенегал халықтары
Санат:Гамбия халықтары
Санат:Мавритания халықтары
Даниэль дауылы

**Даниэль дауылы** — Ливияға апатты зиян келтірген, сондай-ақ Оңтүстік-Шығыс Еуропаның кейбір аймақтарына әсер еткен өлімге әкелетін Жерорта теңізі циклоны.

## Сипаттамасы
Шамамен 4 қыркүйекте депрессия түрінде қалыптасқан дауыл Грекияға, Болгарияға және Түркияға әсер етіп, онда үлкен су тасқынын тудырды. 

### Ливиядағы апатты су тасқыны
Содан кейін дауыл Ливия жағалауына қарай жылжып, апатты масштабта су тасқынын тудырды: Ливия билігінің мәліметінше, 12 қыркүйекте 2300 адам қаза тапты, тағы 7 мыңға жуық адам жараланды. 13 қыркүйекте қаза тапқандар саны 7000-нан асты, тағы 100000 адам хабар-ошарсыз кетті. 15 қыркүйекке қарай қаза тапқандар саны 11 300 ден асты.

Дауыл 10 қыркүйекте Ливияның шығысына соғылып, Бенгази қалаларына әсер етті, Дерна, Эль-Джебель-Эль-Ахдар муниципалитеті. Шымтезек қаласы ең көп зардап шекті, өйткені екі бөгет құлап, су үйлер мен жолдарды қиратты. Нәтижесінде қаланың төрттен бір бөлігі жойылды, адамдар теңізге шайылды. Дерна мэрі Абдель Монем әл-Гаити қаза тапқандар саны 20 мың адамға дейін жетуі мүмкін деп мәлімдеді. Шымтезектен 30 мыңнан астам адам эвакуацияланды. 

Ливия билігі үш күндік ұлттық аза тұтуды жариялады. 

Ливия билігі халықаралық қауымдастықтан көмек сұрады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының қызметкерлері Ливияның шығысына алдын-ала қосымша гуманитарлық көмек жіберді. ДДҰ өкілі Маргарет Харрис ұйым қызметкерлері зардап шеккендерге мобильді клиникалар арқылы медициналық көмек көрсетуді жоспарлап отырғанын айтты, өйткені су көптеген ауруханаларға зақым келтірді, кейбіреулері толығымен жойылды.

Тунис, Алжир, Түркия, БАӘ, Ресей, Италия, Франция Ливияға құтқарушылар мен гуманитарлық көмек жіберді. БҰҰ Ливияға көмек ретінде 10 миллион доллар бөлді, Ұлыбритания 1 миллион фунт стерлинг (1,25 миллион доллар) бөлді, ЕО 500 000 еуро бөлді, Германия, Румыния және Финляндия Ливияға электр генераторларын, шатырларды, жиналмалы кереуеттерді, көрпелерді, азық-түлік көмегін ұсынды.

### Басқа елдердегі зардаптары
* Грекияда, Болгарияда және Түркияда кем дегенде 14 адам қайтыс болды.

* Грекияда 200 мыңнан астам ауылшаруашылық жануарлары қайтыс болды. Грекияның Ауыл шаруашылығын дамыту министрі Лефтерис Авгенакис 61 786 қой мен ешкі, 19 355 шошқа, 5306 бас ірі қара және 123 810 құс өлді деп мәлімдеді.

## Дереккөздер

Санат:Циклондар
Санат:Дауылдар
Александр Дмитриевич Зуев

**Александр Зуев** (26 маусым 1996, Қостанай) — қазақстандық футболшы, Қазақстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Арсенал" клубының жартылай қорғаушысы.

## Клубтық маңсабы
Футболмен "Тобыл" (Қостанай) клубының секциясында айналыса бастады. Алғашқы жаттықтырушысы - Рафик Оганесович Балбабян. 2005 жылы Зуевтар отбасы Қазақстаннан Ресейге, Челябинск қаласына көшті. Онда Александр "Академия" футбол мектебінде жаттыға бастады. 2008 жылы балалар футбол лигасының аймақтық турнирында өзін жақсы көрсетті, және оған мәскеулік "Чертаново" футбол мектебінен ұсыныс келді. 

2009 жылдан бастап "Чертановода" Михаил Буренковтың бастауымен жаттыға бастады.

## Клубтық статистикасы
4 маусысм 20233

## Жетістіктері
### Клубтық
; "Спартак" (Мәскеу)
* Ресей чемпионы: 2016/2017
### Халықаралық
; "Ресей (17)"
* Футболдан 17 жасқа дейінгі Еуропа чемпионы: 2013
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Крылья Советов Самара ФК ойыншылары
Санат:Ростов ФК ойыншылары
Санат:Рубин ФК ойыншылары
Санат:Химки ФК ойыншылары
Санат:ИМТ ФК ойыншылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Арсенал Тула ФК ойыншылары
Пісте балмұздақ

**Пісте балмұздағы** — пісте жаңғақтарынан немесе хош иістендіргіштерден жасалған балмұздақ. Жиі тән жасыл түске ие. Пісте сонымен қатар шербет пен желато балмұздақтың дәмі болып табылады. Пісте балмұздағы — спумонидегі қабат.

Дамасктегі (Шам) Бакдаш буза деп аталатын пісте қосылған ұсақталған балмұздақ шығарады. Ол мастика мен *[[Салеп|сахлабтың]]* серпімді құрылымы бар және бүкіл араб әлемінде белгілі. Триполидің Аль-Мина ауданы араб балмұздақтарымен, соның ішінде пісте қосылған *Аштамен* танымал.

Ол Brigham's Ice Cream, Ben & Jerry's, Graeter's және басқа да ірі брендтерді қоса алғанда кеңінен шығарылады.

## Галерея

Bakdash ice-cream shop in the old souk in Damascus.jpg|Дамаск, Шамдағы ескі базардағы Бақдаш (балмұздақ кафе)
Kulfi.jpg|Джексон Хайтстегі (Queens), Нью-Йорктегі сатушыдан пісте, ваниль және раушан суы бар кулфи
Spumonipic.jpg|Спумони құрамында пісте балмұздақ қабаты бар
Pistachio ice cream with whipped mascarpone and pistachio biscotti.jpg|Пісте бискоттисі қосылған маскарпонедегі пісте балмұздағы
Pistachio nougat icecream.jpg|Пісте нугасы қосылған балмұздақ
Pistachio & strawberry happiness (2).jpg|Пісте және құлпынайдан жасалған балмұздақ
Gilak, Archway, London (5241860049).jpg|Лондондағы Арчвейдегі Холлоуэй жолындағы *Гилак* запырангүл мен пістеден жасалған парсы бастани


## Дереккөздер

Санат:Тағамдар
Санат:Италиян десерттері
Виша Кирти

**Виша Кирти** (: *Ючицзе*, Viśa' Kīrti, ?), 10 ғасырдағы Хотан патшасы.

Ючияодан кейін Ючицзе патша болды. 798 жылдан 801 жылға дейін Хотанды Тибет басып алды. Таң әулеті сияқты Хотан да қамқоршылық билігін қабылдады. Хотанда табылған «Хотан құжаты» (MT.b.ii.0065) патша Ючицзеге арналған мадақтау болып табылады, онда былай делінген: «Тибеттің ең жақсы адамдары Хотан патшалығын қорғағандықтан, олардың билігіне алтыншы жыл толды». Тағы бір құжатта (MT.c.0018) былай делінген: «Хотан патшасы Ючицзе билігінің төртінші жылының 18 желтоқсаны. Осы жылдың ішінде губернатор, Аможи және күзетші (?) Вэйчи Лахе (Виша Рака)…» Тибет Тибеттің әртүрлі қанаттарына жататын он мыңнан астам тайпаларды Хотанға рет-ретімен қоныстандырып, Хотанды әскери қалаға айналдырды (Хром), басқарған жалпы әскери қалашық (дмаг-пон). Осыдан кейін Хотан патшасының шыққан тегі белгісіз болып, Виша Самбхава 912 жылы таққа отырды.

## Тағы қараңыз
* Юйчи Исэн
* Витарка-вихара

## Әдебиеттер
* Жуң Шыңжаң «Таң әулетіндегі Хотан тарихына қысқаша кіріспе»
* «Ән хикаясы», 490-том. «Хотан өмірбаяны»

Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Шығыс Түркістан тарихы
Сидамо

**Сидамо** (*sidaama*) — Эфиопияның оңтүстік-батысындағы шығыс кушит тобының халқы. Олар Абая мен Ауаса көлдерінің арасында тұрады. Халқы 3 миллион адам. (2007, халық санағы).
Сидамо халықтарына кушит тобындағы жақын тілдерде сөйлейтін халықтар кіреді: сидамо, дараса, камбатта, хадия, алаба, тамбаро. 

## Тілі
Тілі -  кушит тілдері.

## Діні
Көптеген сидамолар христиан дінін ұстанады, кейбіреулері исламды ұстанады, ал кейбіреулері дәстүрлі нанымдарды сақтайды.

## Тарихы
XIII-XVI ғасырларда сидамо халқы қазіргіден солтүстікте, көршілес амхараның жанында өмір сүрді және Хадия, Ифат және Дауро мұсылман сұлтанаттарының құрамында болды. XVI ғасырда көптеген оромо халқы Сидамо мен Оромо мекендеген аумақтың көп бөлігін жаулап алып, бұл халықтарды Эфиопияның оңтүстік-батысындағы тауларға итермеледі.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатырн егіншілік (құмай, бидай, энсет банандары, картоп, қызанақ, кофе және т.б.), ірі және ұсақ мал, есек өсіреді.

## Өмір салты
Қоғамның құрылымы таптық каста болды: ақсүйектер, діни қызметкерлер, еркін егіншілер, саудагерлер, қолөнершілер, аңшылар кастасы (уат).
Дәстүрлі қоғамдық ұйымда жыныс және жас топтары мен қолөнер касталары маңызды рөл атқарды. Сидамолардың көпшілігі - ауыл бірлестіктері мен кооперативтеріне ұйымдасқан шаруалар.

Жоғарғы тап абиссиндіктер сияқты шамма киді, ерлер қысқа, өте кең, тізеге дейін жетпейтін, әдемі өрнектермен безендірілген шалбар, әйелдер ұзын көйлектер киді.
Төменгі таптардың мата киюге құқығы болмады, ерлер былғары алжапқыш, әйелдер былғары белдемше киді.
Бас киімі ешкі терісінен жасалған конус тәрізді қалпақшадан тұрды. Ерлер де, әйелдер де қолдары мен аяқтарын білезіктермен, сақиналармен, сырғалармен, моншақтармен безендірді.

## Дереккөздер

 
Санат:Эфиопия халықтары
Қансоқта

* Қансоқта — малдың қанынан дайындалатын тағам, шұжық түрі.
* Қансоқта — қыран құстың жемінің – аңның қан-сөлінен арылмаған жас етінің атауы.
* Қансоқта — майда туралған өкпе, бауыр, жүректі өз қанымен араластырып отырып бүйенге құйып, етпен бірге қазанға салып пісіретін тағам. Ол үшін мал сойғанда пышақ тиіп тесілмеген бүйенді тазалап жуады да оған туралған өкпе– бауыр, жүректі құйып, аузын екі бүктеп, тобылғы талшасымен түйреп, қазанға етпен бірге салады. Ет піскенде ол да піседі. Бұл тағамды жергілікті қазақтар мал сойғанда істейді.

## Дереккөздер
Қансоқта (қыран жемі)

**Қансоқта** – қыран құстың жемінің – аңның қан-сөлінен арылмаған жас етінің атауы. 

## Қансоқтаны беру мақсаты
Қансоқта екі түрлі мақсатта беріледі:
* біріншісі – саят кезінде қыран құстың өзінің алған аңының етіне дәніктіру. Мұндайда қансоқтаны қыранды жылы күйінде тамақтандырады. Кейде әлі құрыған қыранға да қансоқтаны жылыдай береді;
* екіншісі – түлек кезінде қыранның ағзасының жетілу үшін иесі дайындап береді.

## Саятта қансоқта беру
Саятта бір-екі кесек тоят (ет) кесіп берсе, құстың пейілі артып, тағы да аң ілуге шабыттанады. Саятта қыранның ілген аңының етінен берілетін қансоқтаны шақтап қана береді. Өйткені, қан-сөлі мол жас етті тойып жеген бүркіттің жемсауы майланады дейді. Ондай қыран аң ілмей қоятын көрінеді. Түлкіні көп ілдіру үшін қыранға оның тілін кесіп береді. Сонда қыран құс дәнігіп түлкі ұстағыш болады деп есептейді.
Саят маусымында түрлі себептермен зорығып шаршаудан арықтап, екі  иығы салбырып кеткен, әлсіреген қыран құсқа аз-аздан қызыл (ет) жем беріп күйлендірген соң тұтас қоянды немесе семіз қойдың мойнын қансоқта орнына беріп жегізеді. Қансоқта бойына тарап, екі-үш күн өткенде әлденді деп есептейді. Сөйтіп, қайтадан саятқа алып шығуға жарайды.
Қансоқтаны көп жеп, іші майланған қыранды қайта түзейді. Ол үшін суға бір күн бойы салып сөлі мен майынан арылған құнарсыз ет – бөртпені береді.

## Түлектегі қыранға қансоқта беру
Қар еріп, саят маусымы аяқталған соң бүркіт түлекке отырады, яғни жілік майы, тұяғы және қауырсындары қайта жетіледі. Қанаты майымас үшін күн көзінен тасада, бұлақ жағасына отырғызады. Осы кезде қақпан құру, тұзақ құру, атып алу сияқты тәсілдермен ұстаған анның етін бүтіндей береді. Мұндай қансоқтаны құныға жеген соң қыран тез жетіледі. Егер қансоқта болмай, бүркіт ашығып қалса, түлеген жүнінің кауырсындары толық жетілмей, кенжелеп, буылтықтанып қалады дейді. Мұның зардабы алдағы аңшылық маусымда байқалады, яғни, бүркіттің аң ілуі кемиді. Аң еті болмаса, қойдың мойын етін береді.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Жәңгірұлы Ш. Алымыр құстар жөнінде. Ғылым және өнер, Пекин, 1986, №4;  
* Бабалықұлы Ж., Тұрдыбаев А. Саят. Алматы: Қайнар, 1989;  
* Сауыржанұлы Т. Құсбегілік. Өлгий, 1990;  
* ҚР МОМ – материалдарынан;  
* ОМЭЭ – материалдарынан. 

Санат:Құсбегілік
Санат:Аңшылық
Дәурен Тауфихұлы Мәжитов

**Дәурен Тауфихұлы Мәжитов** (3 наурыз 1996) — қазақ футболшысы, қазақстандық «Жетісай» клубының қорғаушысы. Қазақстан жастар құрамасында ойнаған.

## Карьерасы

### Клубтық
Футболдық мансабын 2017 жылы «Атырау» клубының құрамында бастаған. 2019 жылдың 10 наурызында қызылордалық «Қайсарға » қарсы ойында Қазақстан Премьер-лигасындағы тұңғыш голын соқты.

2019 жылдың аяғында үйге көлігімен келе жатып жол апатына ұшырады. Бұқаралық ақпарат құралдарының хабарлауынша, алған жарақаттары ойыншыға мансабын жалғастыруға мүмкіндік бермейді. Бірақ 2021 жылы карьерасын қайта жандандырды. 2021 жылғы маусымды "Атырау" мен "Ақсу" сапында өткізді.

### Халықаралық
2017 жылдың 28 наурызында Қазақстан жастар құрамасы сапында Люксембург жастар құрамасына қарсы ойында тұңғыш рет алаңға шықты.

## Жүлделері

* Қазақстан кубогының финалисті (2): 2018, 2019 ж

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Атырау ФК ойыншылары
Санат:Мақтаарал ФК ойыншылары
Санат:Ақсу (Ақсу) ФК ойыншылары
Санат:Жетісай ФК ойыншылары
Қазақстан - Солтүстік Кипр Түрік Республикасы қатынастары

**Қазақстан — Солтүстік Кипр Түрік Республикасы қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Солтүстік Кипр Түрік Республикасы арсындағы қатынастар.

## Дипломатия
Қазақстан Солтүстік Кипр Түрік Республикасын Біріккен Ұлттар Ұймының Қауіпсіздік Кеңесінің Кипр аралында тек Кипр республикасын тәуелсіз мемлекет деп мойындау резолюциясына байланысты егеменді ел ретінде мойындамайды.

Екі елдің арасында дипломатиялық байланыс та, өкілдіктер де жоқ.

## Визалық саясат
Қазақстан азаматтарына Солтүстік Кипрге бару үшін 90 күн виза қажет емес

Солтүстік Кипр азаматтарының төлқұжаты Қазақстанда жарамсыз болып танылады.

## Байланыстар
Экстрадицияның жоқтығына байланысты Серік Күдебаев Солтүстік Кипрде Қазақстан биліктерінен жасырынды. 2022 жылы Солтүстік Кипр Түрік Республикасы Түркі Мемлекеттерінің Ұйымы бақылаушы мүше ретінде қабылданды.

Солтүстік Кипр Түрік Республикасы бақылаушы ретінде Ислам ынтымақтастық ұйымының мүшесі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Солтүстік Кипрдің халықаралық қатынастары
Сисала

**Сисала** — Батыс грус тобының халқы. Олар Гананың солтүстік-батысындағы Кулпон және Сисили өзендерінің бассейндерінде тұрады (Батыс Сисаала – Жоғарғы Батыс аймақтың солтүстігінде, 40 мың адам; ту­му­лунг - Жоғарғы Батыс өңірінің шығысында 140 мың адам; оңтүстік Сисили, немесе паасал, - Жоғарғы Батыс аймағының оңтүстік-шығысында және Солтүстік аймақтың солтүстігінде 50 мың адам). Сонымен қатар Буркина-Фасоның оңтүстігінде (негізінен Сисили провинциясында- 25 мың адам, 2015, бағалау).
Жалпы саны шамамен 300 мың адам.

## Тілі
Нигеро-Конго макро отбасы, гур тобының сисале тілінде сөйлейді. Негізгі диалектілері: исала, дебе, гилбагале (галебагла), нсихаа.

## Діні
Сисаланың көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, кейбіреулері сүнниттік мұсылмандар, ал кейбіреулері католиктік христиандар.

## Тарихы
Этногенетикалық мәліметтер бойынша сисаланың ата-бабалары қазіргі мекендеген аумаққа XVII ғасырда солтүстік-шығыстан келген.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері – тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, фонио, ямс, жүгері, күріш, жержаңғақ, бұршақ, көкөністер), мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал) және аңшылық. Дамыған қолөнердің қатарында ұсталық, құмыра жасау, тоқымашылық, тері өңдеу бар. Какао плантациялары мен ағаш кесу үшін Гананың оңтүстік аймақтарында маусымдық жұмыс кең таралған.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін үлкен отбасылық қауымдастықтар, рулық ұйым және жас топтары құрайды. Туысқандық есеп патрилинейлік болып табылады. Неке келісімі вирлокальды болып табылады. Полигиния, әмеңгерлік, сорорат және сатып алынған неке қолданылады.

Олар төбесі конустық сабанмен жабылған дөңгелек шағын ағаш үйшіктерде тұрады.

Күнделікті киімдері – белдемше, мерекелік киім: ерлерге – қысқа жеңді ұзын ақ көйлек, әйелдерге – қысқа белдемше.

Азық-түліктері негізінен өсімдік тектес тағамдар (ботқа, бәліш, бұқтырылған тағамдар) және сүт өнімдері.

Негізгі фольклорлық жанрларға ән, ертегі, мақал-мәтелдер жатады.

## Дереккөздер

 
Санат:Гана халықтары
Санат:Буркина-Фасо халықтары
Хаварнак

[thumb|upright|Хаварнак құрылысын бейнелейтін [парсы миниатюрасы]]
**Әл-Хаварнак** — Ирактағы ауыл, Наджафтан шығысқа қарай 1 км жерде.

Аңыз бойынша, Лахмид патшасы әл-Нуман (Нусман Ибн Имру 'әл-Қайс «әл-Ағвар», 403-431 жж.) мұнда Сасанид шахы үшін сарай салды. Ол көршілес Садыр (мүмкін Ухайдыр) қамалымен бірге әлемнің 30 кереметінің бірі саналған. Оны салған византиялық сәулетші Сенмарды шах өлтірген. Бекініске айналған сарай Аббасидтер кезінде пайдаланылған. Ол 14 ғасырда қираған болатын. Оның атауы *хувармадан* «керемет шатырлы» немесе *хаварнардан* «салтанатты орын» дегенді білдіреді.

Бұл қамал араб және парсы деректерінде де айтылады, дегенмен қайсысы тарихи, қайсысы мифтік екенін анықтау қиын.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Ḵawarnaq // Encyclopædia Iranica [Электронный ресурс]: [англ.] / ed. by E. Yarshater. — 2013.
* Loosley, Emma (2018). «Khawarnaq». In Nicholson, Oliver (ed.). The Oxford Dictionary of Late Antiquity. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-866277-8.

## Библиография
* al-K̲h̲awarnaḳ / Massignon, L. // Encyclopaedia of Islam. 2nd ed: [англ.]: in 12 vol. / edited by C. E. Bosworth; E. van Donzel; B. Lewis & Ch. Pellat. Assisted by C. Dumont, G. R. Hawting and Miss M. Paterson. — Leiden: E.J. Brill, 1997. — Vol. 4. (төленген)
* Ислам энциклопедиясы, арнайы осында

Санат:Ирактағы қамалдар
Санат:Лахмидтер
Уильям Альфред Фаулер

**Уильям Альфред Фаулер** (; 9 тамыз 1911, Питтсбург, Пенсильвания, АҚШ — 14 наурыз 1995, Пасадена, Калифорния, АҚШ) — американдық физик және астрофизик. 1983 жылғы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты — «әлемнің химиялық элементтерінің қалыптасуы үшін маңызды ядролық реакцияларға теориялық және эксперименттік зерттеулері үшін».

Калифорния технологиялық институтының профессоры, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1956) және Американдық философиялық қоғамының мүшесі, Ұлттық ғылым медалімен (1974) және басқа да жоғары беделді және халықаралық марапаттармен марапатталған..

## Өмірбаяны
Огайо мемлекеттік университетін (бакалавриат, 1933) бітіргеннен кейін ол Калифорния технологиялық институтында оқуын жалғастырды, онда 1936 жылы философия докторы дәрежесін алды, 1939 жылы ассистент-профессор, 1946 жылы толық профессор болды.

1957 жылы Хойл, Фаулер, Джеффри Бербидж және Маргерит Бербидж жұлдызды нуклеосинтез туралы *B²FH*  мақаласы жарияланды.

1983 жылы Фаулер әлемдегі химиялық элементтердің пайда болуының негізінде жатқан ядролық реакцияларды теориялық және эксперименттік зерттеулері үшін физика бойынша Нобель сыйлығын алды (оны Субраманиан Чандрасехармен бөлісті).

«Ғалымдардың адамзатқа ескертуіне» (1992) қол қойды.

1946 жылдан бастап Америка физикалық қоғамының мүшесі және 1976 жылы оның президенті.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1956) және Америка философиялық қоғамының (1962), сондай-ақ Америка өнер және ғылым академиясының (1965) мүшесі.

## Марапаттары
* Гуггенхайм стипендиясы (1954, 1961)
* Американдық физика мұғалімдері қауымдастығы Рихтмайер мемориалдық сыйлығы (1961)
* Генри Норрис Рассел сыйлығы, Америка астрономиялық қоғамының ең құрметті сыйлығы (1963)
* Колумбия университетінің Барнард медалі (1965)
* Америка физика қоғамының Т. Боннер сыйлығы (1970)
* Ветлесен сыйлығы (1973)
* Ұлттық ғылым медалі (1974)
* Корольдік астрономиялық қоғамының Эддингтон медалі (1978)
* Тынық мұхиты астрономиялық қоғамының Кэтрин Брюс медалі (1979)
* Физика бойынша Нобель сыйлығы (1983)
* Карл Янскийдің Ұлттық радиоастрономиялық обсерваториядағы лекциясы (1988)
* Құрмет Легионы, Франция (1989)

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-ші бас., өңд. және тол. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 б.

## Сілтемелер
* *В.А.Фаулер.* «Тәжірибелік және теориялық ядролық астрофизика, элементтердің шығу тегін іздейді». Нобель дәрісі. // Физика ғылымдарының жетістіктері, 145 том, 3 шығарылым, наурыз 1985
* Храмов Ю. А. Фаулер Уильям Альфред // Физиктер : Өмірбаяндық анықтама / Ред. А.И. Ахиезер. — 2-ші бас., өңд. және тол. — М. : Наука, 1983. — Б. 272. — 400 б. — 200 000 дана. 
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым медалімен марапатталғандар
Санат:XX ғасыр физиктері
Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:Физиктер
Санат:Астрономдар
Санат:Астрофизиктер
Собо

**Собо** — Оңтүстік Нигерия мен Камерунның оңтүстік-батысында тұратын эдо тобынан шыққан екі жақын туысқан халықтың жалпы атауы - Урхо'бо және Исуко.
Жалпы саны 867 мың адам.
Олар бір-бірімен үнемі байланыста бола бермейтін шығу тегі әр түрлі этноәлеуметтік құрылымдардың жиынтығын білдіреді (урхоболарда 18, исуколарда 17) өзіндік экономикалық, әлеуметтік және тілдік ерекшеліктері бар.

## Тілі
Олар конго-кордофандық отбасының Ква тобының эдо тілінің диалектісінде сөйлейді.  Жазуы латын әліпбиіне графикасына негізделген.

## Діні
Олардың едәуір бөлігі христиандар – католиктер мен протестанттар, кейбіреулері дәстүрлі нанымдарды ұстанады: ата-бабалар (негізгі), құдайлар (жоғарғы – Огэнэ) және рухтар, табиғат күштері.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – егіншілік (ямс, маниок, сонымен қатар бұршақ дақылдары, бұрыш және т.б.), балық аулау,  өндіріс, оның ішінде сатуға арналған пальма майы.
Аңшылық маңызды рөл атқарады. Мал шаруашылығы нашар дамыған. Қолөнердің негізгі түрлері: қайық жасау, керамика, тоқыма өнері, сондай-ақ ағаштан ою және балшықтан мүсіндер жасау. Сауда бұрыннан жақсы жолға қойылған - ішкі және көршілермен, ал қазір еуропалықтармен.

## Өмір салты
Әлеуметтік негіз - бұл көп балалы отбасылардан тұратын патрилинейлік қауымдастық.  Неке вирилокальды. Неке рәсімдері мен әдет-ғұрыптары күрделі және орындау үшін көп уақытты қажет етеді.

Елді мекендері түзу, көше типіндегі елді мекендер. Көп балалы отбасылардың иеліктері үш-төрт жағынан қоршалған. Тұрғын үйлері төртбұрышты, көп бөлмелі, бағаналы құрылыс. Балшықпен сыланған, пальма жапырақтарымен жабылған төбесі бар.

Дәстүрлі киімдері - қазір еуропалық киіммен алмастырылуда немесе оның жеке элементтерімен толықтырылған.

## Дереккөздер

 
Санат:Нигерия халықтары
Санат:Камерун халықтары
Қазақстан — Сейшел қатынастары

**Қазақстан — Сейшел қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Сейшел Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
2014 жылғы 21 наурызда Қазақстан Республикасы мен Сейшел Аралдары Республикасы арасында дипломатиялық қатынастар орнатылды.

БҰҰ жанындағы Қазақстан Республикасы мен Сейшел Аралдарының Тұрақты Өкілдері Қайрат Әбдірахманов пен Мари-Луиза Поттер екі мемлекет арасында дипломатиялық қатынастар орнату туралы Бірлескен коммюникеге қол қойды. Ағымдағы жылдың қыркүйек айында Қазақстанның қатысуы болжанатын шағын аралдық дамушы мемлекеттердің саммитіне ерекше назар аударылды.

Сейшел аралдары — Астана қаласының ЭКСПО-2017 мамандандырылған көрмесін өткізуге кандидатурасын қолдаған Африка өңірінің алғашқы елдерінің бірі. БҰҰ жанындағы Тұрақты Сейшел ЭКСПО-2017-нің Энергетиканы дамытудағы, әсіресе дамушы елдер үшін энергия ресурстарының жетіспеушілігі проблемаларын шешудегі маңызды рөлін атап өтті.

2022 жылғы 27 сәуір – Қазақстанның Эфиопиядағы Елшісі, ҚР Африка одағы жанындағы Тұрақты Өкілі Барлыбай Садықов Сейшел аралдары Республикасының Эфиопиядағы Елшісі Конрад Медерикпен кездесті.

2022 жылғы 26 желтоқсанда Қазақстаннан Сейшел аралдарына әуе рейсі ашылды. Тікелей әуе қатынасының ашылуы Қазақстан мен Сейшел аралдары арасындағы туризмді дамытуға және Қазақстанның Африка елдерімен өзара іс-қимылын кеңейтуге ықпал ететін болады.

2023 жылғы 26 шілде - ҚР Эфиопиядағы Елшілігінің екінші хатшысы Б.Адуовтың Сейшел Аралдары Республикасы Елшілігінің екінші хатшысы Патрисия Илунгамен кездесуі өтті.

## Визалық саясат
Қазақстан азаматтары Сейшел аралдарында келген кездегі тегін визаны ала алады.

Сейшел аралдарының азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Сейшелдің халықаралық қатынастары
Кения — Қазақстан қатынастары

**Кения — Қазақстан қатынастары** — Кения Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы қарым-қатынастар.

## Дипломатия
2012 жылдың 20 қыркүйегінде Қазақстанның Сыртқы істер министрі Ержан Қазыханов Астанада Кения СІМ Тұрақты хатшысы Туита Мвангамен кездесті.Кездесу барысында ҚР СІМ жауапты хатшысы Рәпіл Жошыбаев пен Кения СІМ тұрақты хатшысы Туита Мванги Қазақстан мен Кенияның сыртқы саяси ведомстволары арасындағы өзара түсіністік туралы Меморандумға қол қойды. Кенияның ресми делегациясының Астанаға алғашқы сапары Қазақстанмен екіжақты ынтымақтастыққа серпін беруге бағытталған.

2023 жылдың 20 қыркүйегінде Мемлекет басшысы БҰҰ Бас Ассамблеясының 78-сессиясы аясында Кения Республикасының Президенті Уильям Рутомен кездесті.

## Сауда
2011 жылы Қазақстан мен Кения арасындағы тауар айналымы 48,5 млн АҚШ долларын құрады.

2020 жылдың сегіз айында Қазақстан Сахараның оңтүстігіндегі 32 африкалық елмен сауда қатынастарына ие болды, оның он елі 17 миллион доллардан астам отандық тауарларды экспорттады.

Ең үлкен үлестер Сенегал, Бенин, Кения, Оңтүстік Африка, Нигерия және Анголада болды. Негізінен, біз күкірт, қара металл бұйымдары және әртүрлі жабдықтар туралы айтып отырмыз.

Импортқа келетін болсақ, оның көлемі экспортқа қарағанда бірнеше есе артық 80 миллион АҚШ доллары.  Қазақстан Кения, Оңтүстік Африка, Гана, Конго Демократиялық Республикасы, Сьерра-Леоне, Бурунди және басқа елдерден тауарлар сатып алды. Ол жерден шай, какао бұршақтары, ниобий, тантал және титан кендері, темекі шикізаты мен киім-кешек әкелінді.

2021 жылы Қазақстан Кенияға 30 миллион АҚШ доллар экспорттады. Қазақстан Кенияға экспорттаған негізгі тауарлар - соя және бидай. Соңғы 23 жылда Қазақстанның Кенияға экспорты жылдық есепте 36,4% - ға, 1998 жылғы 994 мың доллардан 2021 жылы 30 долларға дейін қысқарды.

2021 жылы Кения Қазақстанға 34,6 млн доллар экспорттады. Кения Қазақстанға экспорттаған негізгі тауарлар шай ($32,3 млн), кесілген гүлдер (1 1,89 млн) және қағаз ыдыстар (2 241 мың) болды. Соңғы 23 жылда Кенияның Қазақстанға экспорты жылдық есепте 42% - ға, 1998 жылғы 10,8 мың доллардан 2021 жылы 34,6 млн долларға дейін өсті.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Кенияның халықаралық қатынастары
Боливия — Қазақстан қатынастары

**Боливия-Қазақстан қатынастары** — Боливия Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
2013 жылғы 20 мамырда Қазақстан мен Боливия Қазақстанның дипломатиялық қатынастарын орнатты 

Нью-Йоркте БҰҰ жанындағы Қазақстан мен Боливияның тұрақты өкілдері деңгейінде бірлескен коммюникеге қол қою арқылы екі ел арасында дипломатиялық қатынастар орнады. 

## Сауда
2021 жылы Қазақстан Боливияға 54,5 мың доллар экспорттады. Қазақстан Боливияға экспорттаған негізгі өнім-Перу ферроқорытпалары (5 54,5 мың). Кем дегенде 18 жыл ішінде Қазақстанның Боливияға экспорты жылдық есепте 30% - ға, 2003 жылғы 485 доллардан 2021 жылы 54,5 мың долларға дейін өсті.

2021 жылы Боливия Қазақстанға 20,7 млн доллар экспорттады. Боливия Қазақстанға экспорттаған негізгі тауарлар бағалы металдар кені ($18,1 млн), мыс кені (1 1,86 млн), сондай-ақ кокос жаңғағы, бразилия жаңғағы және кешью (7 781 мың) болды. Соңғы 18 жылда Боливияның Қазақстанға экспорты жылдық есепте 15,7% - ға, 2003 жылғы 1,49 млн доллардан 2021 жылы 20,7 млн долларға дейін ұлғайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Боливияның екіжақты қатынастары
Бруней — Қазақстан қатынастары

**Бруней — Қазақстан қатынастары** — Бруней-Даруссалам мемлекеті мен Қазақстан Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
2000 жылғы 14 маусымда Қазақстан мен Бруней дипломатиялық қатынастар орнатты.

15 тамыз 2023 жылы - Қазақстан Елшісі Бруней-Даруссаламның Сұлтанына сенім грамоталарын тапсырды

Қазақстанның Брунейдегі елшілігі Малайзияда орналасқан.

Брунейдің Қазақстанда елшілігі жоқ.

## Визалық саясат
Бруней азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет. 

Қазақстан азаматтарына Брунейге кіру үшін виза қажет.

## Сауда
2021 жылы Қазақстан Брунейге $393 экспорттады . Қазақстан Брунейге экспорттайтын негізгі өнім клапандар (393 АҚШ доллары) болып табылады. Соңғы 17 жылда Қазақстанның Брунейге экспорты жылдық есепте 16,9% - ға, 2004 жылы 9 9,19 мыңнан 2021 жылы 3 393-ке дейін төмендеді.

2021 жылы Бруней Қазақстанға 33 мың доллар экспорттады . Бруней Қазақстанға экспорттаған негізгі өнім белгісіз болды. Соңғы 17 жылда Брунейдің Қазақстанға экспорты жылдық есепте 0,86% - ға, 2004 жылғы $38,2 мыңнан 2021 жылы 3 33 мыңға дейін төмендеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Брунейдің халықаралық қатынастары
Қас (ердің бөлігі)

[thumb|right|300px|Ердің алдыңғы және артқы қастары. [Қазақстан Республикасының ұлттық мұражайы|ҚР ҰМ-ның көрме залынан.]]
**Қас** – ердің алдыңғы және артқы басы, құрылымдық жағынан ең мәнді негізгі бөлігі. 

## Құрылымы
Ердің алдыңғы басын "алдыңғы қасы", артқы басын "артқы қасы" деп атайды. Олар бір-бірінен ерекшеленеді. Алдыңғы қас ілгері қарай сәл биіктеу келеді. Артқы қастың үсті кең, орнықты, аласа болады. Қастың ерекшелігі үстінде отырған адам нық отырады. Яғни, қас адамды алға, не артқа ауып кетуден, сыпырылып түсуден сақтайды. "Айрылар дос ердің артқы қасын сұрайды" деген сөз орамынан артқы қастың атқарар қызметінің маңызы зор екендігін аңғаруға болады. Х. Арғынбаевтың мәліметінше: «қасты қайыңның шірімеген түбірінен жасаған, кейде жуандау қайыңның екі айрылған тұсы қолданылған». Себебі, қайың берік, діңі тығыз, шайырсыз ағашқа жатады. Ал, «қарағай ерге қас болмас, Қыз бала елге бас болмас» деген халық мақалы қарағай ағашының ердің қасын жасауда қолданылмағандығын көрсетеді. Жергілікті тілде қас кісілік деп те аталады.

## Ерекшелігі мен атулары
Қасты ер негізінен көшпелі халықтарға тән ерекшелік. Көшпелі тұрмыста қас аттың жүрісі мен отырған адамның ыңғайлылығы үшін жасалған. Ердің алдыңғы және артқы қастарының пошымына, жабдықтарының құрамына қарай "қазықбас ер", "шошақбас ер", "қозықұйрық", "бітеу ер", "қандек ер" деп түрліше аталады. Ердің қастарына көбінесе темірге қақталған күміс шабылып, күміс шытыралар қондырылады. Кейде қас бетін ою-өрнек салған жұқа темірмен жауып, алтын жалатады. Дәстүрлі ортада ауқатты адамдар әсіресе қыз-келіншектерге арналған ердің қасын ерекше сәндеп, өрнектеуге тырысқан. Асыл тастардан қозалар орнатқан.
Халық арасындағы «алтын ердің қасы еді» деген сөз орамы беделді, ардақты адам еді деген мағынада қолданылады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Арғынбаев Х. Қазақтың ер-тұрман жабдықтары. Казахстан в ХҮ-ХҮІІІ веках. Алма-Ата, 1969. 186-б; 
* Арғынбаев Х. Қазақ халқының қолөнері. Алматы: Өнер, 1987; 
* Шойбеков Р.Н. Қазақ зергерлік өнерінің сөздігі. Ғылыми анықтамалық басылым. Алматы: Ғылым, 1991; 
* Қасиманов С. Қазақ халқының қолөнерi. Алматы: Қазақстан, 1995. 240 б; 
* ҚР МОМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Ат әбзелдері
Санат:Ер-тұрман
Санат:Қолөнер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Қазақстан — Мальдив қатынастары

**Қазақстан — Мальдив қатынастары** — Қазақстан Республикасы  мен Мальдив Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
15 наурыз 2000 жылы Қазақстан мен Мальдив дипломатиялық қатынастар орнатты.

Қазақстанның Үндістандағы елшілігі Мальдив Республикасы бойынша аккредиттелген.

09 мамыр 2022 жылы Қазақстан Елшісі Мальдивтердің Президентіне сенім грамоталарын тапсырды.

## Визалық саясат
Екі ел арасында өзара 30 күндік визасыз режим орнатылған.

## Сауда
2021 жылы Қазақстан Мальдив аралдарына 1,29 мың доллар экспорттады. Қазақстан Мальдив аралдарына экспорттаған негізгі өнім-ірі қара малдың мұздатылған еті ($1,29 мың). Соңғы 23 жылда Қазақстанның Мальдив аралдарына экспорты жылдық есепте 9,7% - ға, 1998 жылғы 13,5 мың доллардан 2021 жылы 1,29 мың долларға дейін қысқарды.

2021 жылы Мальдив аралдары Қазақстанға 1,26 мың доллар экспорттады. Соңғы 23 жылда Мальдив аралдарының Қазақстанға экспорты жылдық 15,2% - ға, 1998 жылғы 56,3 мың доллардан 2021 жылы 1,26 мың долларға дейін қысқарды..

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Мальдивтердің халықаралық қатынастары
Қазақстан — Непал қатынастары

**Қазақстан — Непал қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Федеративтік Демократиялық Непал Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
30 маусым 2015 жылы Қазақстан мен Непал арасында дипломатиялық қатынастар орнатты.

Қазақстанның Үндістандағы елшілігі Непал Республикасы бойынша аккредиттелген.

## Визалық саясат
Непал азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет.

Қазақстан азаматтарына Непалға кіру үшін келген кездегі виза қажет.

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі «Қазақстан Республикасының Үкіметі мен Непал Үкіметі арасындағы дипломатиялық және қызметтік/ресми паспорттардың иелерін визалық талаптардан өзара босату туралы келісімге қол қою туралы» ҚР Премьер-Министрі өкімінің жобасын әзірлеу жөніндегі жұмысты бастады.

## Сауда
2021 жылы Қазақстан Непалға 284 мың доллар экспорттады. Қазақстан Непалға экспорттаған негізгі тауарлар басқа майлы тұқымдар болып табылады (176 мың АҚШ долл.), кептірілген бұршақ дақылдары (87,1 мың доллар), сондай-ақ фосфинаттар (гипофосфиттер) және фосфонаттар (фосфититтер) (20,1 мың АҚШ долл.). Соңғы 12 жылда Қазақстанның Непалға экспорты жылдық есепте 27,3% - ға, 2009 жылғы 15,7 мың доллардан 2021 жылы 284 мың долларға дейін ұлғайды.

2021 жылы Непал Қазақстанға 142 доллар тауар экспорттады. Непал Қазақстанға экспорттаған негізгі тауарлар қырыну құралдары болды. Соңғы 12 жылда Непалдың Қазақстанға экспорты жыл сайын 25,9% - ға, 2009 жылғы 5,17 мың доллардан 2021 жылы 142 долларға дейін қысқарды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Непалдың халықаралық қатынастары
Йемен — Қазақстан қатынастары

**Йемен — Қазақстан қатынастары** — Йемен Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы қатынастар.

Йеменнің Қазақстанда, Қазақстанның Йеменде елшіліктері жоқ.

## Визалық саясат
Йемен азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет. 

Қазақстан азаматтарына Йеменге кіру үшін виза қажет.

## Сауда
2014 жылы Қазақстан Йеменге 35,6 мың доллар экспорттады. Соңғы 16 жылда Қазақстанның Йеменге экспорты жылдық есепте 12,4% - ға, 1998 жылғы $299 мыңнан 2014 жылы 3 35,6 мыңға дейін қысқарды.

2014 жылы Йемен Қазақстанға 251 доллар тауар экспорттады. Соңғы 16 жылда Йеменнің Қазақстанға экспорты жыл сайын 26,6% - ға, 1998 жылғы 35 мың доллардан 2014 жылы 251 долларға дейін қысқарды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Йеменнің халықаралық қатынастары
Қазақстан — Мьянма қатынастары

**Қазақстан — Мьянма қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Мьянма Одағының Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
23 қыркүйек 1999 жылы Қазақстан мен Мьянма дипломатиялық қатынастар орнатты.

Қазақстан Республикасының Таиландтағы Елшілігі сонымен қатар Мьянмадағы дипломатиялық миссия болып табылады.

2020 жылғы 4 ақпанда Қазақстан Республикасының Мьянма Одақ Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі қызметін қоса атқарушы Раушан Есбулатова елдің Президенті Вин Мьинге сенім грамоталарын тапсырды.

## Визалық саясат
Мьянма азаматтарына Қазақстанға кіру үшін виза қажет. 

Қазақстан азаматтарына Мьянмаға кіру үшін электронды виза қажет.

## Сауда
2019 жылы Қазақстан Мьянмаға 10,8 мың доллар экспорттады. Cоңғы 7 жылда Қазақстанның Мьянмаға экспорты жылдық есепте 21% - ға, 2012 жылғы 56,3 мың доллардан 2019 жылы 10,8 мың долларға дейін қысқарды.

2019 жылы Мьянма Қазақстанға 3,61 млн доллар экспорттады. Мьянманың Қазақстанға экспорттаған негізгі тауарлары N / A болды, соңғы 7 жылда Мьянманың Қазақстанға экспорты жыл сайын 231% - ға, 2012 жылғы 832 доллардан 2019 жылы 3,61 миллион долларға дейін өсті.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Мьянманың халықаралық қатынастары
Қазақстан — Шри-Ланка қатынастары

**Қазақстан — Шри-Ланка қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Шри-Ланка арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
29 маусым 1992 жылы Қазақстан мен Шри-Ланка дипломатиялық қатынастар орнатты.

Қазақстанның Үндістандағы елшілігі Шри-Ланка  бойынша аккредиттелген.

## Визалық саясат
Шри-Ланка азаматтары Қазақстанға 30 күнге визасыз кіре алады.

Қазақстан азаматтарына Шри-Ланкаға кіру үшін электронды виза қажет.

## Сауда
2021 жылы Қазақстан Шри-Ланкаға 7,09 млн доллар экспорттады. Қазақстан Шри-Ланкаға экспорттаған негізгі тауарлар асбест (7 7,09 млн), зығыр тұқымы (4 430) және сүт (2 232) болып табылады. Соңғы 23 жылда Қазақстанның Шри-Ланкаға экспорты жылдық есепте 10,4% - ға, 1998 жылғы 727 мың доллардан 2021 жылы 7,09 млн долларға дейін ұлғайды.

2021 жылы Шри-Ланка Қазақстанға 4,96 млн доллар экспорттады. Шри-Ланка Қазақстанға экспорттаған негізгі тауарлар шай ($3,99 млн), оралған дәрі-дәрмектер (4 439 мың), сондай-ақ кір жуғыш және құю машиналары ($210 мың) болды. Соңғы 23 жылда Шри-Ланканың Қазақстанға экспорты жылдық есепте 0,83% - ға, 1998 жылғы 4,1 млн доллардан 2021 жылы 4,96 млн долларға дейін ұлғайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Шри Ланканың халықаралық қатынастары
Қазақстан — Макао қатынастары

**Қазақстан — Макао қатынастары** — Қазақстан Республикасы мен Қытай Халық Республикасының Макао арнайы әкімшілік ауданы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
Гонконг Арнайы Әкімшілік Ауданындағы (ҚХР) Қазақстан Республикасының Бас консулдығы 2003 жылы 23 қазанда ашылды (Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Н.Ә.Назарбаевтың «Гонконг қаласында (ҚХР) Қазақстан Республикасының Бас консулдығын ашу туралы» 2003 жылғы 6 маусымдағы №1104 Жарлығы).

Бас консулдықтың консулдық округына аймағына Гонконг АӘА және Макао АӘА кіреді.

2023 жылғы 12-13 қыркүйекте ҚР Бас консулдығы Гонконг САР және Макао, ҚХР-да «KAZAKH INVEST «ҰК» АҚ Төрағасының орынбасары  Ж.Темірғалидің Гонконгқа сапарын ұйымдастырды. Сапар барысында  Ж.Темірғали 2019 жылдан бері офлайн форматта алғаш рет ұйымдастырылған «Бір белдеу, бір жол» 8-ші Саммитіне қатысты.

## Визалық саясат
Қазақстан азаматтарына Макаоға кіру үшін келген кездегі виза қажет.

Макао төлқұжатының иегерлеріне Қазақстанға кіру үшін виза қажет.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Макаоның халықаралық қатынастары
Вануату — Қазақстан қатынастары

**Вануату — Қазақстан қатынастары** — Вануату мен  Қазақстан Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
Қазақстан Республикасы мен Вануату Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар 2014 жылғы 19 ақпанда Қазақстан елшісі Ерлан Баударбек-Қожатаев пен Премьер-Министрдің орынбасары – Вануату Сыртқы істер министрі Эдвард Нипаке Натапея арасындағы Сингапурдағы бірлескен коммюникеге қол қойылғаннан кейін белгіленді.

## Визалық саясат
Вануату азаматтары Қазақстанға кіру үшін виза қажет.

Қазақстан азаматтарына Вануатуға кіру үшін виза қажет.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Вануатудың халықаралық қатынастары
Кирибати — Қазақстан қатынастары

**Кирибати — Қазақстан қатынастары** — Кирибати мен Қазақстан Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
2014 жылғы 19 ақпанда Қазақстан Республикасы мен Вануату Республикасы Сингапурда бірлескен коммюникеге қол қойып, дипломатиялық қатынастар орнатты. Қазақстан тарапынан құжатқа Сингапурдағы Елші Баан Баударбек-Қожатаев қол қойды. Вануату Республикасы премьер-Министрінің орынбасары және сыртқы істер министрі Эдвард Нипаке Натапей Вануату тарапынан коммюникеге қол қойды. Кездесу барысында тараптар түрлі салалардағы перспективалық ынтымақтастықты талқылады

2021 жылдың 13 қазаны – БҰҰ Бас Ассамблеясының Бірінші комитетінің отырысында Семей сынақ полигоны жабылуының 30-жылдығына орай Қазақстан Республикасы мен Кирибати Республикасы Ядролық қаруға тыйым салу туралы шарттың (ЯҚТСШ) аясындағы оң міндеттемелерін қолдайтын Бірлескен мәлімдеме қабылдады.

## Визалық саясат
Кирибати азаматтары Қазақстанға кіру үшін виза қажет.

Қазақстан азаматтарына Кирибатиға кіру үшін виза қажет.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Кирибатидың халықаралық қатынастары
Сога (халық)

**Сога** (*басога*) — Уганданың оңтүстік-шығысындағы банту халқы. Олар солтүстікте Киога және оңтүстігінде Виктория көлдері, батыста Виктория Ніл өзендері және шығыста Мпологома арасында тұрады.
Халқы 2,1 миллион адам. (2002, халық санағы), Угандадағы 3-ші ең үлкен халық. Танзанияда да 5 мыңға жуық адам тұрады.

## Тілі
Тілі - лусога тілі, оның екі диалектісі бар: солтүстік (Лупакоойо) және оңтүстік (Лутенга). XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басынан жазуы латын әліпбиіне негізделген.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: көпшілігі христиандар, кейбірі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, сүнниттік мұсылмандар да бар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік (банан, маниок, тәтті картоп). Мал шаруашылығы мен өзен-көлдерде балық аулауды дамытқан. Дәстүрлі қолөнер - керамика, ұсталық, барабан жасау. Отарлау кезеңінде негізгі мақта егетін аудандардың біріне айналды.

## Өмір салты
Қоныстары шашыраңқы орналасқан банан плантацияларымен қоршалған дөңгелек үйшіктерден тұрады.

Киімдері – жамбасты жауып тұратын талшықтан жасалған жамылғылар.

Негізгі тағамдары – банан, түрлі ботқа, ащы соустары бар ұсақталған жармалардан жасалған ұн өнімдері.

Бай ауызша тарихы бар.

## Дереккөздер

 
Санат:Уганда халықтары
Санат:Танзания халықтары
Күрдістан

**Күрдістан** (Күрд: کوردستان) – Күрдтер мекендеген таулы өлке. Күрдістан Ирак, Иран, Түркия және Сирияны қамтиды. Оны алғаш рет күрд мекені ретінде Махмұд Қашқари «Диуани лұғат ат-түрк» кітабында танып, әлем картасында «әрзул әкрад» деп атаған. Араб тілінде «әрзул әкрад» «Күрдтер елі» дегенді білдіреді. «Күрдістан» сөзі алғаш рет Селжүктер дәуірінде Санжар сұлтан Күрдістан деп аталатын провинцияны Селжүк империясының құрамына кіргізген кезде қолданылған.

## Дереккөздер

Санат:Күрдістан
Абхазия — Қазақстан қатынастары

**Абхазия — Қазақстан қатынастары** — Абхазия Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы қатынастар.

## Дипломатия
Қазақстан Абхазия Республикасын егеменді мемлекет ретінде танымайды.

## Визалық саясат
Қазақстан азаматтарына Абхазияға Республикасына кіру үшін 2 аптаға виза қажет емес.

Абхазия азаматтарының төлқұжатын Қазақстан қабылдамайды.

## Көлік қатынасы
Абхазия және Оңтүстік Осетиядан әкелінген автокөліктерді кедендік тазартудан кейін пайдалануға болады. Егер көлік құралының иесі Абхазия, Оңтүстік Осетия заңды тұлғасы болса - көлік құралының кедендік декларациясы, ал егер көлік құралының иесі осы республикалардың резидент жеке тұлғалары болып табылса - жолаушылар кедендік декларациясы уақытша әкелуді растайтын құжат болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның халықаралық қатынастары
Санат:Абхазияның халықаралық қатынастары