open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жол жүру құжаты (Қазақстан)

нобай|300x300 нүкте|Қазақстан Республикасы беретін жол жүру құжатының мұқабасы
нобай|376x376 нүкте|Қазақстан Республикасы беретін жол жүру құжатының іші
**Жол жүру құжаты** — 1951 жылғы босқындар мәртебесі туралы конвенция бойынша шетелге шығу және мемлекеттен тыс жерде болу кезінде, сондай-ақ мемлекет аумағына шетелге сапардан кіру кезінде азаматтығы жоқ адамның немесе босқынның жеке басын куәландыратын құжат.  

## Сипаттамасы
### Мұқабасы
Қара көк түсті азаматтығы жоқ адамның куәлігінің мұқабасы.

Азаматтығы жоқ адамның куәлігінің алдыңғы мұқабасының сыртқы жағында: жоғарғы бөлігінде-қазақ және ағылшын тілдеріндегі жазу:  "ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ REPUBLIC OF KAZAKHSTAN"; ортада-Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасы;

Елтаңба астында қазақ және ағылшын тілдеріндегі жазу:

`ЖОЛ ЖҮРУ ҚҰЖАТЫ (1951 жылғы 28 шілдедегі Конвенция) TRAVEL DOCUMENT (Convention of 28 July 1951)`  төменгі бөлігінде-азаматтығы жоқ адамның куәлігінде электрондық ақпарат тасығыштың болуын көрсететін арнайы белгі; бұрыштарында-ұлттық үлгінің элементтері.  Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Елтаңбасының жазулары, бейнесі, арнайы белгі және ұлттық өрнектің элементтері алтын түсті фольгамен бедерлеумен орындалады.

### Іші
Азаматтығы жоқ адамның куәлігінің 1 бетінде қазақ және ағылшын тілдерінде жазу орналастырылған:
`"Осы құжат ұлттық құжаттың қолдануға болатын жол жүру құжаттарының мақсатында ерекше жағдайға беріледі. Ол иесінің ұлтын және азаматтығын қозғамайды және нұқсан келтірмейді This Travel Document is issued with a view to providing the holder with a travel document which can serve in lieu of a national passport. It is without prejudice to and in no way affects the holder’s nationality or citizenship.

Иесі осы жол жүру құжаттарында көрсетілген қолдану мерзімі аралығында Қазақстан Республикасына оралуға құқығы бар. The holder is authorized to return (enter) to Republic of Kazakhstan within the period of validity specified in this Travel Document.

Егер осы құжаттың иесі осы құжатты Қазақстан Республикасынан тыс жерге қоныс аударған болса, егер ол қайтадан сапар шегуді қаласа, өзі тұрып жатқан елдің құзыретті үкімет орындарына жаңа құжат үшін жүгінуі тиіс. Should the holder take up residence abroad Republic of Kazakhstan, he must, if he wishes to travel again, apply to the competent authorities of his country of residence for a new document."` деген жазу орналасқан.

### Мәліметтер
Құжатта мына мәліметтер көрсетіледі:
* КУӘЛІК
* ТҮРІ
* МЕМЛЕКЕТ КОДЫ
* КУӘЛІКТІҢ №
* ТЕГІ
* АТЫ
* АЗАМАТТЫҒЫ
* ЖЫНЫСЫ
* ЖСБ
* ТУҒАН KYHI
* ТУҒАН ЖЕРІ
* БЕРІЛГЕН KYHI
* КУӘЛІК MEP3IMI
* ӨЗ ҚОЛЫ
* БЕРГЕН ОРГАН

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құжаттары
Азаматтығы жоқ адамның куәлігі (Қазақстан)

нобай|300x300 нүкте|Қазақстан беретін азаматтығы жоқ адамның куәлігі
**Азаматтығы жоқ адамның куәлігі** — Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын және өзінің өзге мемлекеттің азаматтығына жататындығы туралы дәлелдері жоқ адамдар азаматтығы жоқ адамдар деп танылған адамдарға берілетін құжат. 
нобай|300x300 нүкте|Азаматтығы жоқ адамның куәлігінің іші

## Сипаттамасы
### Мұқабасы
Қара көк түсті азаматтығы жоқ адамның куәлігінің мұқабасы.

Азаматтығы жоқ адамның куәлігінің алдыңғы мұқабасының сыртқы жағында: жоғарғы бөлігінде-қазақ және ағылшын тілдеріндегі жазу:  "ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ REPUBLIC OF KAZAKHSTAN"; ортада-Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Елтаңбасы;

Елтаңба астында қазақ және ағылшын тілдеріндегі жазу:

`"Азаматтығы жоқ адамның куәлігі Stateless person Certificate";`  төменгі бөлігінде-азаматтығы жоқ адамның куәлігінде электрондық ақпарат тасығыштың болуын көрсететін арнайы белгі; бұрыштарында-ұлттық үлгінің элементтері.  Қазақстан Республикасы Мемлекеттік Елтаңбасының жазулары, бейнесі, арнайы белгі және ұлттық өрнектің элементтері алтын түсті фольгамен бедерлеумен орындалады.

### Іші
Азаматтығы жоқ адамның куәлігінің 1 бетінде қазақ және ағылшын тілдерінде жазу орналастырылған:
`"Азаматтығы жоқ адамның куәлігі Қазақстан Республикасының меншігі болып табылады, ал оның иесі Қазақстан Республикасының қорғауында болады. This stateless person certificate is  the property of the Republic of Kazakhstan and its owner is under the protection of the Republic of Kazakhstan".`

### Мәліметтер
Құжатта мына мәліметтер көрсетіледі:
* КУӘЛІК
* ТҮРІ
* МЕМЛЕКЕТ КОДЫ
* КУӘЛІКТІҢ №
* ТЕГІ
* АТЫ
* АЗАМАТТЫҒЫ
* ЖЫНЫСЫ
* ЖСБ
* ТУҒАН KYHI
* ТУҒАН ЖЕРІ
* БЕРІЛГЕН KYHI
* КУӘЛІК MEP3IMI
* ӨЗ ҚОЛЫ
* БЕРГЕН ОРГАН 

## Тағы қараңыз
* Жол жүру құжаты (Қазақстан)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан құжаттары
Желі тартар

[thumb|right|300px|Желі тарту. [Қазақстан Республикасының Ұлттық мұрағаты|ҚР ҰМ материалдары бойынша суретті салған Е.Оспанұлы]]
**Желі тартар** – күйеудің қалыңдыққа ұрын барған кезінде күйеу мен оның жағынан барған құдалардан алынатын кәде. 

## Барысы
Қыздың жағы келген құдалардың немесе күйеу жігіт пен оның жора-жолдастарының алдынан желі арқан (ала арқан, бақан) секілді киелі саналатын заттарды жерге тастап, өздеріне тиесілі кәделерін алады. Желі арқан (ала арқан, бақан) өсіп-өнудің, өркендеудің символы ретінде ерекше құрметтелген.
Сондай-ақ бұл келген құдалардың, қалыңдықтың жолы ашық, кедергісіз болсын деген ниеттен туған. Осыған орай ел арасында «Қыз жасаусыз болмайды, күйеу кәдесіз болмайды» деген сөз орамдары кездеседі.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Гродеков Н.И. Киргизы и каракиргизы Сыр-Дарьинской области. Т.1. Юридический быт. Ташкент: Типо-Литография С.И. Лахтина, 1889; 
* Калмаков Н. Некоторые семейные обычаи киргизов северных уездов Сыр-Дарьинской области. КС. М., 1910. С.221-228; 
* Арғынбаев Х. Қазақ халқындағы семья мен неке (тарихи-этнографиялық шолу). Алма-Ата: Ғылым, 1973; 
* Оспанұлы Е. Қазақ халқының салт-дәстүрлері. Алматы: Қазақстан, 2009; 
* Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Алматы: Атамұра, 2010; 
* ҚР ҰМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Қазақ мәдениеті
Самсы

*Самсы — Алматы облысы, Жамбыл ауданындағы ауыл
*Самсы — Алматы облысындағы өзен.
Құлжа (станция)

**«Құлжа»**  — Қытай, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы, Іле Қазақ автономиялық облысы, Құлжа қаласында орналасқан темір жол вокзалы. Станция коды 43116. Станция 2009 жылдың 18 желтоқсанында ашылды.

## Маршрут
; 17px|CH|label=Қытай темір жолы Қытай темір жолы
* 

## Вокзал айналасындағы нысандар
* Йинин Цзючэн шаңғы базасы (伊宁九城滑雪场)
* Шыңжаң мамандандырылған көтерме қала (新疆特产批发城)
* Синфади халықаралық Плаза (新发地国际广场)
* Чжунжин қонақ үйі (众金酒店)
* Sea Star қонақ үйі (海之星酒店)
* Синфади халықаралық қонақ үйі (新发地国际酒店)
* Ми Юань халықаралық қонақ үйі (蜜缘国际大酒店)
* Йили Жібек жолы мұражайы (伊犁·丝绸之路博物馆)
* Yining Hairun қонақ үйі (伊宁海润大饭店)
* Іле Қазақ автономиялық префектурасының порттарды басқару басқармасы (伊犁哈萨克自治州口岸管理处)

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Станция Құлжа - Байду энциклопедиясы

Санат:Шыңжаң Ұйғыр аутономиялық ауданы
Семей (станция)

**«Семей»** — Қазақстан темір жолы Алматы бөлімшесінің темір жол вокзалы.Бұл станция Түрксіб.

1915 жылы темір жол вокзалы салынды және Семей-Николаевка теміржолы ашылды.

1972 жылы ескі станцияның орнына жаңа заманауи ғимарат салынды.

2017 жылғы 29 қарашада Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысымен Семей стансасы Семей станциясы болып, Семей жол бөлімшесі Семей жол бөлімшесі болып өзгертілді.

## Маршрут
; 80px|link=Қазақстан темір жолы Қазақстан темір жолы
* Түрксіб
*  Семей филиалы

## Вокзал айналасындағы нысандар
* Қазақстан Халық банкі
* Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы, Облыстық аурухана
* Локомотив стадионы

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Семей станциясы картада - Яндекс

Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Отар (станция)

:*[[Отару (станция)]] деп шатастырмау керек.*


**«Отар»** — Қазақстан темір жолы Алматы бөлімшесінің темір жол вокзалы.

Отар станциясы Түрксіб құрылысы кезінде салынған. 1931 жылы ашылған.

1997 жылы Шу-Отар учаскесі 25 кВ кернеудегі айнымалы токпен электрлендірілген. 2001 жылы ~25 кВ Отар – Алма-Ата I учаскесі электрлендірілген.

2013 жылы станцияда 1 км-ден астам 25, 26 жолдарда күшейтілген орташа жөндеу жүргізілді, жолға күшейтілген көтергіш жөндеу жүргізілді.

## Маршрут
* 80px|link=Қазақстан темір жолы Түрксіб

## Вокзал айналасындағы нысандар
* Отар ауылының мешiтi
* Отар саябағы
* Мәдениет үйімен. Отар

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Отар станциясы картада - Яндекс

Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
(952) Кайа

**(952) Кайа** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1916 жылы 27 қазанда Григорий Николаевич Неуймин Симеиз обсерваториясында ашты.

Аспан денесі Генрик Сенкевич жазған «Камо грядеши» романындағы кейіпкер атымен аталды.

thumb|450px|center|Кайаның Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(953) Пенлева

**(953) Пенлева** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 29 сәуірде Вениамин Павлович Жеховский Алжир обсерваториясында ашты.

Франция математигі мен саясаткері Поль Пенлевенің құрметіне орай аталды.

thumb|450px|center|Пенлеваның Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(954) Ли

**(954) Ли** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 4 тамызда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ол осы астероидты және (955) Альстеда астероидын өзінің әйелі — Лина Альстеде Рейнмуттың құрметіне орай атады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(957) Камелия

**(957) Камелия** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 7 қыркүйекте Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ол мәңгі жасыл өсімдіктердің Camellia деген тегінің латын атымен аталды.

thumb|450px|center|Камелиянің Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(959) Арне

**(959) Арне** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 30 қыркүйекте Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты. Швед астрономы Брор Асплиндтің ұл баласы есімімен аталды.

thumb|450px|center|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
* (958) Асплинда, (960) Биргит, (961) Гунни
Санат:Астероидтар
ТСЦ Бачка Топола (футбол клубы)

**«ТСЦ Бачка Топола»** () — Сербияның Бачка-Топола қаласындағы футбол клубы. 

## Тарихы
2003 жылы жабылған "АИК Бачка-Топола" клубының орнына 2005 жылы "Байша" деген атаумен құрылды. 2011 жылы қазіргі атауына ауысты.

2019/20 жылы тұңғыш рет Сербия суперлигасында ойнады.

2022/23 жылғы маусымда Сербия чемпионатында 2-орын алды да, Чемпиондар лигасына қатысуға мүмкіндік алды.

## Дереккөздер

Санат:Сербия футбол клубтары
(962) Аслог

**(962) Аслог** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 25 қазанда Карл Вильгельм Рейнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Скандинавия мифологиясынан белгілі болған патшайымның құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
(964) Субамара

**(964) Субамара** — Негізгі белдеу тобының астероиды.

Оны 1921 жылы 27 қазанда Иоганн Пализа Вена обсерваториясында ашты. Сол кездегі бақылау жағдайы нашар болғандықтан, ол астероидқа латын тіліндегі «өте мүшкіл» деген атау берді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (901—1000)
Санат:Астероидтар
Нупе (халық)

**Нупе** (өз атауы — *нупесизи*) — Нигерияда, негізінен Солтүстік-Шығыс және Квара штаттарында тұратын халық. Саны 1 млн. адам.
Бени, батаси, кьедье, нупезам, эбаги, эбе, гбедье т.б. субэтникалық топтарға бөлінеді. Гбари мен игбира Нупаға жақын. 

## Тілі
Олар диалектілері бар Нигер-Кордофан отбасының Ква тобының нупе тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілер: сүнниттік мұсылмандар, бір бөлігі – дәстүрлі сенімдерді ұстанады.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік. Негізгі дақылдары – тары, құмай, ямс, жержаңғақ. Мал шаруашылығы егіншілікке қарағанда маңыздылығы жағынан төмен (негізінен ұсақ мал, құс). Қолөнерден – мата, керамика, тері, шыны және бояу дамыған. Көркем қолөнердің ішінде қола құю ерекшеленеді. Жалдамалы жұмысшылар саны артып келеді.

## Өмір салты
Мұсылман және дәстүрлі африкалық қоғамдарға тән ерекшеліктері бір-бірімен тоғысқан қоғамның әлеуметтік негізін құрайтын үлкен патрилиндік, патрилокальды отбасылар тұратын үй шаруашылықтарына бөлінеді.

Нупелердің көпшілігі ірі шашыраңқы ауылдарда тұрады. Тұрғын үйлері дөңгелек, қабырғалары саман, төбесі шөппен жабылған.

Дәстүрлі киімдері - бұл көк қалпақ түріндегі бас киім, бел немесе иық жабындылары. Ауқатты адамдар Батыс Африканың көптеген елдерінде кең таралған "бубу" және сәлде сияқты кең ақ көйлек киеді. Нупе қалдықтарында Еуропалық үлгідегі костюм қолданылады.

Бақсылық кең таралған. Жасырын одақтар бар. Халық ауыз әдебиеті алуан түрлі және бай, олардың шығармалары көбінесе халық музыкалық аспаптарының сүйемелдеуімен орындалады.

## Дереккөздер

 
Санат:Нигерия халықтары
Согдиана (стадион)

**Согдиана** — Өзбекстанның Жызақ қаласындағы футбол стадионы, 1970 жылы іргесі қаланған. "Согдиана" клубы өз алаңындағы ойындарын өткізеді.

2013 жылы күрделі жөндеу басталып, екі жылға созылды. Сыйымдылығы 9000 адамнан 11500-ге арттырылды.

2023 жылғы Футболдан Өзбекстан суперкубогы ойнатылды.

## Дереккөздер

Санат:Стадиондар
Санат:Өзбекстан стадиондары
Мурас Юнайтед

**«Мурас Юнайтед»** — Қырғызстанның Жалалабат қаласындағы футбол клубы. 2023 жылы құрылған. Қазір Қырғызстан премьер лигасында ойнайды.

2023 жылы Қырғызстан кубогының жеңімпазы атанды.

Санат:Қырғызстан футбол клубтары
Футболдан Қырғызстан кубогының финалы 2023

**[[Футболдан Қырғызстан кубогы]]ның финалы 2023** — 31 тамызда "Абдыш-Ата" және "Мурас Юнайтед" командаларының арасында өтті.
## Матч
### Детальдар

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Қырғызстан кубогы
Санат:Абдыш-Ата ФК ойындары
Санат:Мурас Юнайтед ФК ойындары
Санат:2023 жылғы футбол
Нұра ауданы

* Нұра ауданы — Қарағанды облысының батысындағы әкімшілік бірлік
* Нұра ауданы — Астана қаласының әкімшілік бірлігі
Нуэр (халық)

**Нуер** — Шығыс Африкадағы Батыс Нилот тобының халқы. Олар Оңтүстік Суданның солтүстік-шығысында және Эфиопияның батысында тұрады.
Олар батыс нуэр (бул, леек, дьягай, док, ньюонг, доор, батыс дьикань) және шығыс нуэр (лак, тьянг, гаавар, лоу, шығыс дьи­кань) болып бөлінеді.
Жалпы саны 1 700 мың адам. Негізгі елдері: Судан – 1 600 мың адам, Эфиопия – 100 мың адам.

## Тілі
Нуер тілі (өзіндік аты - таг наас) - шығыс судан тілдерінің Кир-Аббай отбасының нилот тармағының бөлігі.

## Діні
Дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Кәсібі
Олар мал шаруашылығымен (зебу тұқымды ірі қара және ұсақ мал) және қолмен атқарылатын егіншілікпен (тары, жүгері, бау-бақша дақылдары, темекі) айналысады, аз ғана бөлігі ағаш өңдеу кәсіпорындарында және мемлекеттік плантацияларда жұмыс істейді.

## Өмір салты
Шаруашылық қызметінің екі жақты сипаты генеалогиялық қарым-қатынастар жүйесі мен жас класстары жүйесі негізінде рулық-тайпалық қоғамдық ұйымның нақты түрін анықтады. Нуерлер бірнеше тайпаларға (әрқайсысы 40-50 мың адам) бөлінеді.
Әрбір тайпаның өзіндік атауы, диалект ерекшеліктері және жас класстарының автономды жүйесі бар, оларда екі әлеуметтік дәреже (сатысы) ерекшеленеді: біріншісі - ұлдар, екіншісі - ер жауынгерлер.
Қоғамдық еңбек бөлінісі жасына және жынысына қарай ұйымдастырылған. Бірінші дәрежелі ұлдар кез келген жұмыс түрін орындайды. 16-18 жаста инициациядан кейін ер жігіттер мал бағумен және күзетпен, сондай-ақ ерлер қызметінің басқа түрлерімен айналысады.
Негізгі әлеуметтік бірлік – үлкен отбасы қауымдастығы. Неке патрилокальды.

Елді мекегдері 20-30 үйшіктерден тұрады, дөңгелек пішінді, шатыры конустық. Қабырғалары балшық, көң және ұсақталған сабан қоспасымен қапталған бұтақтардан  жасалған. Елді мекендердің арасы 10-20 шақырым. Көшпелілер лагеріндегі уақытша шаруашылықтар бұтақтардан жасалған жеңіл сопақша үйшік пен тікенді бұталармен қоршалған мал қорасы – краалдан тұрады.

Дәстүрлі ерлер киімі – белдемше, әйелдердікі – былғарыдан жасалған алжапқыш, шашақтармен және моншақтары бар таспалармен безендірілген. Зергерлік бұйымдардан – аяқ-қолға сүйектен, мыстан, ағаштан жасалған білезіктер, моншақтар, бақалшықтардан жасалған алқалар тағады. Қазіргі заманғы киім - бұл ұзын мақта көйлек.

Негізгі тағамдары - сүт пен тары (жармалар, бұқтырылған тағамдар, бәліш), сондай-ақ көкөністер, сүттің қанмен қоспасы, жемістер, балық және аң. Ет сирек пайдаланылады, ырымдық мақсатта негізінен ауру мал сойылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Судан халықтары
Санат:Эфиопия халықтары
Арапбек Әбиев

**Арапбек Әбиев** (9 қаңтар 1941, Қожакент ауылы, Жаңақорған ауданы, Қызылорда облысы, Қазақ КСР) — Қазақ КСР, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, КОКП XXIII съезі атындағы кеңшар звеношысы. Социалистік еңбек ері (1976).

## Өмірбаяны
Жаңақорған кентіндегі №17 кәсіптік-техникалық училищені бітіріп, одан кейін Жаңақорған ауданындағы КОКП XXIII съезі атындағы ұжымшарда еңбек етті. 1968 жылдан бастап — күріш шаруашылығы тобы звеношысы. 1978-1994 жылдары - бригадир, 1994-1997 жылдары - кеңшар директорының шаруашылық бөлімі жөніндегі орынбасары.

1968 жылы Арапбек Әбиевтің тобы «Жақаев қозғалысы» (Социалистік Еңбек Ері Ыбырай Жақаев атындағы) атты социалистік жарысқа қосылды. Топ жыл сайын жоспарды асыра орындады. 1976 жылы ерекше еңбек жетістіктері үшін Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

ХШЖК Бүкілодақтық көрмесіне қатысып, алтын және күміс медал алды.

## Марапаттары
* Социалистік Еңбек Ері — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1976 жылғы 24 желтоқсандағы Жарлығымен
* Ленин ордені — екі мәрте
* Еңбек Қызыл Туы ордені
* Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері

## Әдебиет
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.

## Сілтеме
* ӘБИЕВ АРАПБЕК// Ә. Тәжібаев атындағы Қызылорда облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы
Всеволод Сергеевич Садовский

**Всеволод Сергеевич Садовский** (; 4 қазан 1996) — беларусь футболшысы, шабуылшы.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Энергетик-БГУ»

* Беларусь 1 лигасында 2-орын: 2018

; «Динамо-Брест»

* Беларусь Суперкубогы: 2020

; «Ордабасы»

* Қазақстан Кубогы: 2022
*Қазақстан чемпионы: 2023
### Жеке

* Беларусь 1 лигасының үздік мергені: 2018

## Сілтемелер

* https://www.transfermarkt.com/transfermarkt/profil/spieler/474595

Санат:Беларусь футболшылары
Санат:Энергетик-БМУ ФК ойыншылары
Санат:Динамо Брест ФК ойыншылары
Санат:Рух Брест ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Мамаду Мбодж

**Мамаду Мбодж** (; 12 наурыз 1993, Дакар, Сенегал) — сенегалдық футболшы, қорғаушы. 

## Карьерасы
Сенегалдың 21, 23 жастағы құрамаларында ойнаған.

Сенегал, Сербия, Литва, Әзірбайжан, Қазақстан чемпионаттарында доп тепті. 2016 жылы "Жальгирис" сапында Литва чемпионы атанды.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Жальгирис»

* Литва чемпионы: 2016
* Литва Кубогы (3): 2015/16, 2016, 2018

## Сілтемелер

* https://www.worldfootball.net/player_summary/mamadou-mbodj/

Санат:Сенегал футболшылары
Санат:Црвена Звезда ФК ойыншылары
Санат:Жальгирис ФК ойыншылары
Санат:Нефтчи Баку ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Бобур Алишер оглы Абдихоликов

**Бобур Алишер оглы Абдихоликов** (; 23 сәуір 1997, Касан, Қашқадария облысы, Өзбекстан) — өзбекстандық футболшы, Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасы мен "Насаф" клубының шабуылшысы.

## Жетістіктері

### Командалық
* Өзбекстан чемпионатының күміс жүлдегері: 2022
* Қазақстан суперкубогының финалисі: 2023
*Қазақстан чемпионы: 2023
* Қазақстан кубогының финалисі: 2023
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.national-football-teams.com/de/player/71350.html

Санат:Өзбекстан футболшылары
Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Насаф ФК ойыншылары
Санат:Рух Львов ФК ойыншылары
Санат:Энергетик-БМУ ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Шохбоз Хусниддин оглы Умаров

**Шохбоз Умаров** (өзб. *Shahboz Xusniddin Oʻgʻli Umarov*; 9 наурыз 1999, , Өзбекстан) — өзбекстандық футболшы, "Ордабасы" клубының жартылай қорғаушысы.

## Жетістіктері

### Командалық
**АГМК**

* Өзбекстан Кубогы: 2018

**БАТЭ**

* Беларусь Кубогы: 2020/2021

**«Ордабасы»**

* Қазақстан кубогы: 2022

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі 

Санат:Өзбекстан футболшылары
Санат:Өзбекстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:АТМК ФК ойыншылары
Санат:Энергетик-БМУ ФК ойыншылары
Санат:БАТЭ ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Радосав Петрович

**Радосав (Рача) Петрович** (; 8 наурыз 1989) — сербиялық футболшы, жартылай қорғаушы.

2010 жылғы әлем чемпионатына қатысқан.

## Жетістіктері
### Командалық
**«Партизан»**

* Сербия чемпионы (3): 2008/09, 2009/10, 2010/11
* Сербия Кубогы (2): 2008/09, 2010/11

**«Динамо» (Киев)**

* Украина чемпионы: 2015/16

**«Спортинг» (Лиссабон)**

* Португалия Кубогы: 2018/19
## Дереккөздер

Санат:Сербия футболшылары
Санат:Сербия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Партизан Белград ФК ойыншылары
Санат:Блэкберн Роверс ФК ойыншылары
Санат:Спортинг Лиссабон ФК ойыншылары
Санат:Генчлербірлігі ФК ойыншылары
Санат:Динамо Киев ФК ойыншылары
Санат:Альмерия ФК ойыншылары
Санат:Реал Сарагоса ФК ойыншылары
Санат:Риу Аве ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Санат:АПОЭЛ ФК ойыншылары
Фабьен Урега

**Фабьен Урега** (фр. *Fabien Ourega*; 7 желтоқсан 1992, Париж, Франция) — франциялық футболшы,  жартылай қорғаушы.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Жальгирис»

* Литва чемпионы: 2022
* Литва Кубогы: 2022

**"Астана"**

* Қазақстан суперкубогы: 2023
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* toplyga.lt (lt)
* SOCCERWAY
* Globalsportsarchive

Санат:Франция футболшылары
Санат:Франция Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Сошо ФК ойыншылары
Санат:Жальгирис ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Йосип Чондрич

**Йосип Чондрич** (; 27 тамыз 1993 жыл, ) — хорватиялық футболшы, қақпашы.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Рудеш»

* 2 лига жеңімпазы: 2016/17

; «Зриньски»

* Босния Герцеговина чемпионы: 2021/22

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Хорватия футболшылары
Санат:Загреб ФК ойыншылары
Санат:Рудеш ФК ойыншылары
Санат:Ротор ФК ойыншылары
Санат:Зриньски ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Ислам Хусиевич Чесноков

**Ислам Хусиевич Чесноков** (21 қараша 1999, ) — қазақстандық футболшы, "Харт оф Мидлотиан" клубы мен Қазақстан құрамасының жартылай қорғаушысы.

## Мансабы
### Клубтық
Өскемендік "Алтай" клубының түлегі. 2018 жылы команданың дубльінде ойнай бастады. 2020 жылдан бастап негізгі құраммен жаттыға бастады. Ол клуб сапындағы дебютін 2020 жылдың 15 қыркүйегінде "Тұранға" қарсы өткізді. Тұңғыш голын 2020 жылы 21 қыркүйекте "Мақтааралға" қақпасына соқты.

2021 жылдың сәуірінде белорусиялық "Белшина" клубына ауысты. Ол клуб сапындағы дебютін 2021 жылы 24 сәуірде Бірінші лигада "Нафтанға" қарсы өткізді. Алғашқы голын 2021 жылы 19 маусымда "Лидаға" соқты. Маусымның соңында барлық турнирлерде 30 матч өткізіп, 7 гол соғып, 4 нәтижелі пас берді, сонымен қатар Бірінші лиганың күміс жүлдегері атанды

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Қазақстан футболшылары
Санат:Қазақстан Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Алтай Өскемен ФК ойыншылары
Санат:Белшина ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Шоманбай Әбжалов

**Шоманбай Әбжалов** (1932 жылы, «Қаратау» кеңшары, Созақ ауданы, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — Қазақ ССР, Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданы, «Қызыл жұлдыз» кеңшарының бұрынғы шопаны. Социалистік еңбек ері (1971).

## Өмірбаяны
Шоманбай Әбжалов 1932 жылы Оңтүстік Қазақстан облысы, Созақ ауданы, «Қаратау» кеңшарында дүниеге келген. Жетіжылдық мектепті бітірген ол соғыс кезінде ауылдағы ауыр жағдайға байланысты оқуды одан әрі жалғастыруға мүмкіндігі болмады. Еңбекке жастайынан араласып кетті. 1950-1952 жылдары Отан алдындағы борышын өтеп қайтты.

1952-1984 жылдары Жаңақорған ауданындағы «Жұлдыз» кеңшарында 32 жыл шопан болып, қой өсірді. Ол бұл жылдар ішінде мал басын аман сақтауда, төл алуда, қаракөл елтірісін өндіруде жоспарды үнемі артығымен орындап отырды.

Ш.Әбжалов оныншы бесжылдықта (1976-1980) отардың әр 100 аналығынан 150-215-тің аралығында қозы алып, әр қойдан 3-4 килограмнан жүн қырықты. Оның еңбегі жоғары бағаланып, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1981 жылы 8 сәуірдегі Жарлығымен оған Социалистік Еңбек Ері атағы берілді. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасымен марапатталды, оның есімі Қазақ КСР Ауыл шаруашылығы министрлігінің Алтын кітабына жазылған. Бүкілодақтық ауылшаруашылық көрмесінің алтын, күміс медальдарын алған. Ш.Әбжалов «Қызыл жұлдыз» кеңшарының Құрметті азаматы, Республикалық дәрежедегі зейнеткер.

1986 жылы зейнеткерлікке шықты. Қазіргі таңда Жаңақорған ауданы, Сүттіқұдық ауылында тұрады.

## Марапаттары
* Социалистік еңбек ері — КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1971 жылғы 8 сәуірдегі Жарлығымен
* Ленин ордені
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Құрмет грамотасы

## Әдебиет
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2009. — Т. 3. — 181 с.

## Сілтеме
* ӘБЖАЛОВ ШОМАНБАЙ// Ә. Тәжібаев атындағы Қызылорда облыстық әмбебап ғылыми кітапханасы
* Максут Ибрашев, Вспоминайте иногда вашего героя
Қалабай Әбдірахманов

**Қалабай Әбдірахманов** (1934 жылы, Тамды ауданы, Қарақалпақстан АКСР, РКФСР) — кеңестік малшы, Бұхара облысы, Тамды ауданы, «Тамды» кеңшарының аға шопаны. Социалистік еңбек ері (1966).

## Өмірбаяны
1934 жылы Қарақалпақ АКСР, Тамды ауданы (қазіргі Өзбекстанның Науаи облысы) аумағында әулетінен келе жатқан мал өсіруші отбасында дүниеге келген.

Жастайынан үлкендерге мал бағуға көмектесті. Кеңес Әскері қатарында әскери борышын өтеп, еліне оралған соң, 1950 жылдардың ортасынан бастап жергілікті «Тамды» кеңшарында шопан болып, жартылай шөлейт жағдайында өсімдіктері сирек жайылымдарда қаракөл қойын баққан.

Аз уақыттың ішінде шопандық өнерді жетік меңгеріп, көп ұзамай бірнеше мың бастан тұратын отарға аға шопан болып тағайындалды. Оның отары 7-жетіжылдықта (1959-1965 ж.) Бұхара облысының малшылары арасында жас мал төлін алу, елтірі тапсыру, жүн қырқу бойынша үздік көрсеткіштерге ие болды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1966 жылғы 22 наурыздағы Жарлығымен мал шаруашылығын дамытуда, ет, сүт, жұмыртқа, жүн, қаракөл елтірісі және т.б. өндіру мен дайындауды ұлғайтуда қол жеткізген табыстары үшін Әбдірахманов Қалабай Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапатталып, Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Ол зейнеткерлікке шыққанға дейін өзі туып-өскен Бұхара (1982 жылдан бастап – Науаи) облысындағы «Тамды» кеңшарында шопан болып еңбек етті.

Ленин, Еңбек Қызыл Ту, медальдармен марапатталды.

КОКП XXIV съезінің делегаты (1971).

## Сілтеме
* Әбдірахманов Қалабай. «Герои страны» сайты.
* Өзбекстан Социалистік Еңбек Ерлері.

## Дереккөздер

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:КОКП XXIV съезінің делегаттары
Степан Лончар

**Степан Лончар** (; 10 қараша 1996 жыл, Мостар, Босния және Герцеговина) — босниялық футболшы, "Лех" клубының жартылай қорғаушысы.

## Жетістіктері

### Клубтық
**«Широки-Бриег»**

* Босния және Герцеговина кубогы — 2016/2017

**«Риека»**

* Хорватия кубогы — 2018/2019

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Босния және Герцеговина футболшылары
Санат:Босния және Герцеговина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Широки Бриег ФК ойыншылары
Санат:Риека ФК ойыншылары
Санат:Ференцварош ФК ойыншылары
Санат:Астана ФК ойыншылары
Санат:Лех ФК ойыншылары
Серж Дебле

**Серж Дебле** (; 1 қазан 1999) — Кот-д’Ивуарлық футболшы, шабуылшы. Кот-д’Ивуар жастар құрамасында ойнаған.

## Жетістіктері

### Командалық

* Армения Суперкубогы: 2013.
* Қазақстан кубогы: 2023
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Кот-д’Ивуар футболшылары
Санат:АСЕК Мимозас ФК ойыншылары
Санат:Чарльтон Атлетик ФК ойыншылары
Санат:Анже ФК ойыншылары
Санат:Химки ФК ойыншылары
Санат:Ширак ФК ойыншылары
Санат:Арарат ФК ойыншылары
Санат:Пюник ФК ойыншылары
Санат:Нант ФК ойыншылары
Санат:Тобыл ФК ойыншылары
Ізбасар Әбдірахманов

**Ізбасар Әбдірахманов** (14 желтоқсан 1939, Ленино ауылы, Талдықорған ауданы, Алматы облысы, Қазақ КСР — 21 шілде 1975, Ленино ауылы, Талдықорған ауданы, Алматы облысы, Қазақ КСР) — Қазақ КСР, Алматы облысы, Талдықорған ауданы, Ленин атындағы ұжымшардың комбайншысы. Социалистік еңбек ері (1967).

## Өмірбаяны
1939 жылы Талдықорған ауданы, Ленино ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. Жергілікті мектепті бітіргеннен кейін механизация курстарында оқыды. 1958 жылдан бастап — Талдықорған ауданындағы Ленин атындағы ұжымшардың механизаторы.

Жыл сайын жоғары еңбек нәтижелерін көрсетті. Бірнеше рет ұжымшарлық социалистік жарыста алдыңғы қатардан көрінді. 1965 жылы 875 гектар, 1966 жылы 1050 гектар егін орып, 18 мың центнер астық бастырды. Сол жылы Талдықорған ауданы комбайншылары арасындағы социалистік жарыста бірінші орынды иеленді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1967 жылғы 19 сәуірдегі Жарлығымен «1966 жылы астық өндіру мен дайындауды арттыруда қол жеткізген табысы үшін» Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен (№ 14935) марапатталып, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

1969-1973 жылдары Талдықорған индустриалды педагогикалық техникумында оқыды.

Туған жері Талдықорған ауданының Ленино ауылында тұрды. 1975 жылы маусым айында ауыр сырқаттан қайтыс болды.

### Естелік
Туып-өскен Көксу ауданы, Мәмбет ауылының бір көшесіне оның есімі берілді.

## Сілтеме
* Әбдірахманов Ізбасар. «Герои страны» сайты.
Бернардо Матич

**Бернардо Матич** (хорв. *Bernardo Matić*; 27 шілде 1994 жыл, Синь, Хорватия) — хорватиялық футболшы, жартылай қорғаушы.

## Жетістіктері

### Клубтық

* Қазақстан суперкубогының финалисі: 2023

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.worldfootball.net/player_summary/bernardo-matic/

Санат:Хорватия футболшылары
Санат:Загреб ФК ойыншылары
Санат:Риека ФК ойыншылары
Санат:Широки Бриег ФК ойыншылары
Санат:Расинг Сантандер ФК ойыншылары
Санат:Ордабасы ФК ойыншылары
Завен Левонович Бадоян

**Завен Левонович Бадоян** (; 22 желтоқсан 1989, Ереван, Армян КСР, КСРО) — армениялық футболшы, жартылай қорғаушы.

## Жетістіктері

### Командалық

; «Гандзасар»

* Армения чемпионатында 2-орын: 2008

; БАТЭ

* Беларусь чемпионы: 2012: 2013
* Беларусь Суперкубогы: 2013

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Профилі

Санат:Армения футболшылары
Санат:Армения Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:БАТЭ ФК ойыншылары
Санат:Гомель ФК ойыншылары
Санат:Пюник ФК ойыншылары
Санат:Урарту ФК ойыншылары
Санат:Алашкерт ФК ойыншылары
Санат:Арарат ФК ойыншылары
Санат:Ақжайық ФК ойыншылары
Әшім Әбденбаев

**Әшім Әбденбаев** (1917 жылы, Әулиеата уезі, Сырдария облысы, Түркістан өлкесі, Ресей империясы — ?) — кеңестік малшы, Қазақ КСР, Жамбыл облысы, Талас ауданы, «Жәрдемші» ұжымшарының аға шопаны. Социалистік еңбек ері (1949).

## Өмірбаяны
1917 жылы Түркістан өлкесі, Сырдария облысы, Әулиеата уезінде (қазіргі Қазақстан, Жамбыл облысы, Талас ауданында) туған.

1936 жылдан бастап 1939 жылы қаңтарда Қызыл Әскер қатарына шақырылғанға дейін жергілікті ұжымшарда шопан болып қызмет атқарды. Ұлы Отан соғысының қатысушысы, екі рет жараланған. «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

1945 жылы қыркүйекте әскерден кейін елге оралып, Талас ауданындағы «Жәрдемші» ұжымшарында қой жайып, аға шопан жұмысын жалғастырады. 1948 жылғы еңбек нәтижесі бойынша 400 семіз құйрықты ұрғашы қойдан әрбір жүз аналықтан 120 қозы өсіріп, қозылардың орташа салмағы 41 килограмға дейін жететін.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1949 жылғы 12 шілдедегі Жарлығымен Әбденбаев Әшімге 1948 жылы мал шаруашылығынан жоғары өнімділік алғаны үшін Ленин ордені және Орақ пен Балға алтын медалімен марапаттап, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

Одан кейінгі жылдары да қой шаруашылығында жоғары көрсеткіштерді көрсетіп, қой басын жылдан-жылға көбейтті. «Жәрдемші» ұжымшары «Бостандық» кеңшары болып қайта құрылғаннан кейін 1965 жылы қарамағындағы отардан әр жүз ұрғашы қойдан 138 қозы, 1966 жылы — 140 қозы, 1967 жылы — 145 қозы төлдетіп, өсірді.

Талас ауданындағы «Бостандық» кеңшарында тұрды.

## Әдебиет
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т.2 — Алма-Ата, 1969.

## Сілтеме
* Әбденбаев Әшім. «Герои страны» сайты.

## Дереккөздер
Тома Табатадзе

**Тома Табатадзе** (; 17 желтоқсан 1991, Тбилиси, Грузия) — грузиялық футболшы, шабуылшы.

## Жетістіктері

### Клубтық

* Қазақстан кубогының финалисі: 2022

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Профилі

Санат:Грузия футболшылары
Санат:Сабуртало ФК ойыншылары
Санат:Сиони ФК ойыншылары
Санат:Ақжайық ФК ойыншылары
Санат:Нефтчи Ферғана ФК ойыншылары
Санат:Рустави-2015 ФК ойыншылары
Санат:Навбахор ФК ойыншылары
Айтбала Абданова

**Айтбала Абданова** (1902 жылы, Қарашоқы ауылы, Жаркент уезі, Жетісу облысы, Түркістан өлкесі, Ресей империясы – 19 желтоқсан 1991) — Қазақ КСР, Талдықорған облысы, Панфилов ауданы, «Октябрь» кеңшарының аға шопаны, Социалистік еңбек ері (1958).

## Өмірбаяны
1902 жылы Түркістан өлкесі, Жетісу облысы, Жаркент уезі, Қарашоқы ауылында (қазіргі Қазақстан, Жетісу облысы, Панфилов ауданы) туған.

1931 жылы Қазақ АКСР-нің Жаркент (1942 жылдан бастап — Панфилов) ауданында «Октябрь» қой кеңшарының құрылуымен қатардағы жұмысшы, 1937 жылдан бастап аға шопан болып жұмыс істеді.

1941 жылы күйеуін Ұлы Отан соғысы майданына шығарып салып, Айтбала отар қойын қабылдап алады. Жұмысшылардың, жем-шөп пен малға арналған үй-жайлардың тапшылығы жағдайында соғыс кезінде де, соғыстан кейінгі жылдары да жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді.

1955 жылы өз отарындағы әр қойдан 6,5 килограмнан жүн қырқып алса, келесі 1956 жылы мал басын толық сақтай отырып, қойдан жүн қырқуды 6,7 килограммға жеткізді. А.Абданованың еңбегінің арқасында «Октябрь» қой шаруашылығын дамыту кеңшары Талдықорған облысында алғашқы орындардың бірін иеленді.

Аяз болған 1956-1957 жылдың қыс мезгілінде Айтбала Абданова ісектерді күтіп-баптап, қоңдылығын азайтпай ғана қоймай, тіпті күшейтіп, өнімділігіне оң әсерін тигізді. Оның отарынан әр ісектен 7,1 килограмм бірінші сортты жүн қырқылды. 1957 жылы А.Абданова жүн қырқудан Панфилов ауданының қой өсірушілері арасында бірінші орынды жеңіп алды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1958 жылғы 29 наурыздағы Жарлығымен 1957 жылы қой шаруашылығын дамытуда, ет, жүн және қаракөл терісін өндіру мен мемлекетке тапсыруды арттыруда қол жеткізген тамаша табыстары үшін және ғылым жетістіктері мен озық тәжірибені өз іс-тәжірибесінде кеңінен пайдалана отырып, Абданова Айтбала Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен марапатталып, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

А.Абданова 1959 жылы жоғарылатылған міндеттеме алып, әр қойдан 8 килограмнан жүн алды.

Еңбекшілер депутаттары Панфилов аудандық Кеңесінің және Қоңырөлең ауылдық кеңесінің депутаты болып сайланды.

Панфилов ауданында тұрды. Қайтыс болған күні белгіленбеген.

## Марапаттары
* Ленин ордені (29.03.1958)
* «Орақ пен балға» алтын медалі (29.03.1958)
* Медалдар

## Әдебиеттер
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы. Т. 4. — Алма-Ата: Казахстан, 1970.

## Сілтемелер
* Абданова Айтбала. «Герои страны» сайты.
Илья Александрович Коваленко

**Илья Александрович Коваленко** (; 20 наурыз 1990, Каланчак, Херсон облысы) — украиналық футболшы, жартылай қорғаушы.

## Жетістіктері

### Клубтық

; «Сталь»

* 2 лиганың қола жүлдегері: 2008/09.

; «Оболонь-Бровар»

* 1 лиганың қола жүлдегері: 2015/16.
* 2 лиганың күміс жүлдегері: 2014/15.

; «Десна»

* 1 лиганың күміс жүлдегер: 2016/17.

; «Ингулец»

* Украина кубогының финалисі: 2018/19.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Украина футболшылары
Санат:Кривбасс ФК ойыншылары
Санат:Полтава ФК ойыншылары
Санат:Десна ФК ойыншылары
Санат:Ингулец Петрово ФК ойыншылары
Санат:Ақжайық ФК ойыншылары
Битай Тәтенова

**Битай Тәтенова** (1924 жылы, Қаратал ауылы, Талдықорған уезі, Жетісу губерниясы, Қырғыз АСКР — ?) — Қазақ КСР, Талдықорған облысы, Киров ауданы, «Еңбекші» ұжымшарының звеношысы, Социалистік еңбек ері (1950).

## Өмірбаяны
1924 жылы Қырғыз АСКР, Жетісу губерниясы, Талдықорған уезіндегі Қаратал ауылында (қазіргі Қазақстан, Жетісу облысы, Көксу ауданы) дүниеге келген.

1941 жылы Қазақ КСР, Алматы (1944-1997 жылдары — Талдықорған) облысы, Киров ауданына қарасты жергілікті «Еңбекші» ұжымшарында қатардағы ұжымшаршы болып жұмысқа орналасты. 1943 жылы қызылша шаруашылығы тобының меңгерушісі болып, сол жылы әр гектардан 150 центнер, 1947 жылы 500 центнер қызылша жинады. 1948 жылдың қорытындысы бойынша топ 5 гектардан 772 центнер қант қызылшасын алып, звеношы Ленин орденімен марапатталды. 1949 жылы 5 гектар алқаптан 826 центнерден, 3 гектардан 938 центнерден өнім жиналды, бұл аудан бойынша қант қызылшасынан рекордтық өнім.

КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1950 жылғы 23 маусымдағы «1949 жылы қант қызылшасынан жоғары өнім алғаны үшін» Жарлығымен оған Ленин ордені және «Орақ пен Балға» алтын медалімен марапаттап, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

Тобының барлық мүшелері ордендермен және медальдармен марапатталды.

1963 жылдан бастап ұжымшардан қайта құрылған «Еңбекші» кеңшарында қойма меңгерушісі, келесі жылы Қаратал жер теліміндегі бақша аға жұмысшысы болды. Ол туған ауылы Қараталда тұрды.

Еңбектегі көрнекті жетістіктері үшін 1977 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (*ғылыми зерттеулердің нәтижелерін кеңінен пайдаланғаны және күріш, жүгері, қарақұмық, қант қызылшасы, зығыр өндірісіне озық тәжірибені енгізгені, бұл егіншілік мәдениетінің айтарлықтай артуы, технологияны тиімді пайдалану және осы негізде ауыл шаруашылығы өнімдерін өндірудің өсуі және тәлімгерлікті дамытудағы бастамасы үшін*).

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылым депутаты (1951-1955). 2 мәрте Ленин орденімен (06.06.1949; 23.06.1950), Октябрь Революциясы орденімен (12.10.1973), медальдармен марапатталған.

## Әдебиет
* Герои Социалистического Труда - казахстанцы / М. О. Джангалин (отв. ред.). — Алма-Ата: Казахстан, 1970. — Т. 3.
* Газета «Социалистік Қазақстан» №267 (15840) от 16 ноября 1977 года

## Сілтеме
* Тәтенова Битай. «Герои страны» сайты.
Ахметқұл Рысқұлов

**Ахметқұл Рысқұлов** (1927 жылы, Шұбар ауылы, Талдықорған уезі, Жетісу губерниясы, Қазақ АКСР) — Қазақ КСР, Талдықорған облысы, Талдықорған ауданы, «Жаңалық» ұжымшарының агрономы. Социалистік еңбек ері (1949).

## Өмірбаяны
1927 жылы Талдықорған уезі, Шұбар ауылында шаруа отбасында дүниеге келген. 1947 жылы ауыл шаруашылық техникумын бітіріп, Әбдіқадыр Дайыров басқаратын Талдықорған ауданындағы «Жаңалық» ұжымшарында агроном болып еңбек етті.

Ол өз қызметінде озық агротехникалық әдістерді қолданды. 1948 жылы ұжымшар мемлекетке 20 гектар алқаптың әр гектарынан орта есеппен 826,2 центнер қант қызылшасын тапсырды. Қалған алқаптардан орташа есеппен әр гектардан 310 центнер қант қызылшасы жиналды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1949 жылғы 20 мамырдағы Жарлығымен «1948 жылы бидайдан, күріштен, қант қызылшасынан және картоптан жоғары өнім алғаны үшін» Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен (№3690) марапатталып, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

Сол жарлықпен звеношы Нұрила Жидебаеваға Социалистік еңбек ері атағы берілді.

1950 жылы үш ұжымшар біріккеннен кейін төрағасы Нұрмолда Алдабергенов болған Талдықорған ауданындағы ірілендірілген Сталин атындағы ұжымшарда агроном болып жұмыс істейді.

1953-1954 жылдары Талдықорған машина-трактор станциясында учаскелік агроном болды. Кейін Алматы ауыл шаруашылық институтында білім алып, 1959 жылдан бастап Қарабұлақ мал жемдейтін кеңшарында агроном болып жұмыс істеді.

1964 жылдан бастап «Жетісу» ұжымшарының бас агрономы болып еңбек етті, ал 1950 жылдан бастап бұл ұжымшардың төрағасы А.Дайыров болды.

### Естелік
Оның мүсіні Алдабергенов ауылында қойылды.

## Әдебиет
* Герои Социалистического Труда – казахстанцы. — Алма-Ата: Казахстан, 1970. — Т. 3.

## Сілтеме
* Рысқұлов Ахметқұл. «Герои страны» сайты.
Бике Айдарханов

**Бике Айдарханов** (5 желтоқсан 1918 — 28 қазан 1970) — Шығыс Қазақстан облысы, КСР Түсті металлургия министрлігі Лениногор полиметалл комбинаты қорғасын зауытының шихталаушысы. Социалистік еңбек ері (1966).

## Өмірбаяны
Лебяжі болысына қарасты Майқарағай ауылдық кеңесіндегі Қарт ауылында (кейін Павлодар облысы, Аққулы ауданы, Қазантай ауылы) Павлодар маңындағы көп балалы кедей отбасында дүниеге келген.

1935 жылы облыстық комсомол комитетінің жолдамасымен Риддер (Лениногор) қорғасын зауытына келеді.

Ұлы Отан соғысы жылдарында қорғаныс өнімдерін өндіру бойынша норманы асыра орындағаны үшін жарыстың бастамашысы «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталды.

Жаңа агломерациялық цехты іске қосуға қатысты. 1958-1965 жылдардағы жетіжылдық жоспар 4 жылда орындалды. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1966 жылғы 20 мамырдағы Жарлығымен Шығыс Қазақстан облысындағы Лениногор полиметалл комбинаты қорғасын зауытының жұмысшысы Бике Айдархановқа Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

Б. Айдарханов бірнеше мәрте қалалық партия комитетіне мүше және Еңбекшілер депутаттарының Лениногорск қалалық Кеңесіне депутат болып сайланды.

Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген металлургі. «Ерен еңбегі үшін», «Ерен еңбегі үшін» медальдарымен, Еңбек Қызыл Ту орденімен (1957) марапатталған.

1970 жылы 28 қазанда қайтыс болды.

Риддер қаласындағы көшелердің біріне Бике Айдархановтың есімі берілді.

## Әдебиет
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008.
* Ежегодник БСЭ, 1967.
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Айдарханов Бике: б. 138.
* Лениногорскому полиметаллическому комбинату — 50 лет [Текст] : дела и люди комбината. — М. : Б.и., 1968. — 106 с.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы [Текст]. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.
* Город рабочей доблести [Текст] : сборник статей и очерков. — Алма-Ата : Казахстан, 1986. — 328 с.
* Немцев, М. Свинцовый характер [Текст] / М. Немцев // 7 дней. — 2015. — 28 мая.

## Сілтеме
* Айдарханов Бике Риддерлік қалалық портал 
* Айдарханов Б., Шығыс Қазақстан: танымал есімдер

## Дереккөздер
Қайрақпай Ақпаев

**Қайрақпай Ақпаев** (1909 жылы, Семей облысы, Дала генерал-губернаторлығы, Ресей империясы — 19 сәуір 2002, Мыңбұлақ ауылы, Аягөз ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақстан) — КСРО кеңшарлар министрлігі Қазақ КСР, Семей облысы, Аягөз ауданы, «Мыңбұлақ» ет кеңшарының малшысы. Социалистік еңбек ері (1948).

## Өмірбаяны
1909 жылы Семей облысы ауылдық елді мекендерінің бірінде шаруа отбасында дүниеге келген. Бастауыш мектепті бітірген. 1941 жылы маусым айында Қызыл Әскер қатарына шақырылғанға дейін жергілікті ауыл шаруашылығы артелінде жұмыс істеді. 1943 жылдың шілде айынан Ұлы Отан соғысына қатысқан. 20-артиллерия дивизиясының 1619-жеңіл артиллериялық полк құрамында 1-батареяның нысанашы болып шайқасты. Брянск және 2-Балтық майдандарында шайқасты. Ерлігі үшін 1944 жылы қаңтарда 3-дәрежелі Даңқ орденімен марапатталды. Әскерден кейін Қазақстанға оралды. Аягөз ауданындағы «Мыңбұлақ» кеңшарында малшы болып жұмыс істеді.

1947 жылы 40 бас табындағы 4-6 айлық төлдерін бағып, тәулігіне орташа есеппен 1010 грамм салмақ қосты. КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1949 жылғы 7 қазандағы Жарлығымен «1947 жылы мал шаруашылығында жоғары өнімділік алғаны үшін» оған Социалистік еңбек ері атағы беріліп, Ленин орденімен және «Орақ пен балға» алтын медалімен (№ 2643) марапатталды.

Ол жоғары еңбек жетістіктерін көрсете берді. Семей облысының малшылары арасындағы социалистік жарыста бірнеше рет озық орындарды иеленді. Ерекше еңбек жетістіктері үшін жетіжылдық (1959-1965) қорытындысы бойынша екінші Ленин орденімен және сегізінші бесжылдықтың (1966-1970) қорытындысы бойынша Қазан төңкерісі орденімен марапатталды.

1972 жылы желтоқсанда зейнеткерлікке шыққан соң Аягөз ауданы, Мыңбұлақ ауылында тұрды. 2002 жылы сәуірде қайтыс болды. Мыңбұлақ ауылының зиратында жерленген.

## Марапаттары
* Социалистік еңбек ері
* Ленин ордені — екі мәрте (1948; 22.03.1966)
* Қазан төңкерісі ордені (08.04.1971)
* 3-дәрежелі Даңқ ордені (21.04.1944)

## Сілтеме
* Қайрақпай Ақпаев. «Герои страны» сайты.

## Дереккөздер
Сабырбек Жанырбайұлы Ақтанов

**Сабырбек Жанырбайұлы Ақтанов** (2 наурыз 1937 жылы — 18 наурыз 2020) — Қазақ КСР, Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданы «Горновский» кеңшарының аға шопаны. Социалистік еңбек ері (1990).

КСРО Президенті Михаил Сергеевич Горбачевтің 1990 жылғы 6 маусымдағы «Қазақ КСР агроөнеркәсіп кешенінің қызметкерлеріне Социалистік Еңбек Ері атағын беру туралы» № 227 Жарлығымен «*қарқынды технологиялар мен еңбекті ұйымдастырудың озық әдістерін қолдану негізінде мал шаруашылығы өнімдерін өндіру мен мемлекетке сатуды ұлғайтудағы үздік нәтижелерге қол жеткізгені үшін*» Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен марапатталып, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

## Әдебиет
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.

## Дереккөздер
Жәпек Нұрғазыұлы Алдабергенов

**Жәпек Нұрғазыұлы Алдабергенов** (6 мамыр 1932, Пролетарка ауылы, Ұлан ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ АКСР — 6 қыркүйек 1994, Өскемен) — Қазақ КСР Шығыс Қазақстан халық шаруашылық кеңесінің В.И.Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының айырушысы (рафинировщик). Социалистік еңбек ері (1963).

## Өмірбаяны
1932 жылы Пролетарка ауылында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Ұлан ауданы) шаруа отбасында дүниеге келген. 1947 жылдан бастап Канайка кенішінде қара жұмысшы болып жұмыс істеді. 1952 жылдан бастап Ленин атындағы Өскемен қаласы қорғасын-мырыш комбинатында ыстық металды құюшы, айырушы болды.

Өзінің еңбек қызметінде ол еңбек өнімділігінің артуына әкелген рационализаторлық әдістерді қолданды. Түсті металлургияны дамытудағы ерекше жетістіктері үшін оған КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1963 жылғы 20 шілдедегі Жарлығымен Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалімен марапатталып, Социалистік еңбек ері атағы берілді.

1966 жылы жоспарлы көрсеткіштерді 117,2 пайызға орындады. Зауыттық социалистік жарыста бірнеше рет жеңімпаз атанды. «Коммунистік еңбектің екпіндісі», «Социалистік жарыстың үздігі», «Үздік металлург» атақтарымен марапатталған.

## Марапаттары
* Социалистік еңбек ері
* Еңбек Қызыл Туы ордені

## Әдебиет
* Музалевский М. В. Герои Социалистического Труда. Биобиблиографический словарь. — М.: РИЦ «Кавалер», 2008. — Т. 2. — 200 с.
* Герои Социалистического Труда — казахстанцы [Текст]. Т. 1. — Алма-Ата : Казахстан , 1969.
* Алдабергенов, Ж. Уақыт. Тиімділік. Сапа [Мәтін] / Ж. Алдабергенов. — Алматы : Қазақстан, 1980.
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Алдабергенов Жәпек Нұрғазыұлы: б. 167
* Наволокин, Н. Верность делу [Текст] : [о Герое Социалистического труда, металлурге УК СЦК ] /Н. Наволокин // Рудный Алтай. — 1979. — 6 ноября.
* Алдабергенов, Ж. Весна пятилетки [Текст] / Ж. Алдабергенов // Казахстанская правда. — 1981. — № 2. — С. 40-44.
* Все родное [Текст] : [о Герое Социалистического Труда Ж. Алдабергенове] // Металлург. — 1982. — 15 сент.

## Сілтеме
* *Тимур Каримов*. Алдабергенов Жәпек Нұрғазыұлы. «Герои страны» сайты.
* Алдабергенов Ж. Н. , Шығыс Қазақстан: танымал есімдер