Карстосфера

**Карстосфера** (карст және басқалар-грек. σφαρρα "доп", "доп") - жердің үзік-үзік қабығы, стратисфераның бөлігі. Ол күрделі көп деңгейлі құрылымға ие, бұл еритін және ерімейтін қабаттардың стратисферасының тік стратиграфиялық бөлігінде ауысуымен байланысты. Жікқабаттық құрылым құрлықтағы және мұхит деңгейіндегі бүктелген және платформалық аймақтардағы карстосфераға тән. Жікқабаттар саны екі немесе одан да көп. Негізгі жікқабаттар — альпілік (юра-бор-палеоген) және герциндік (карбон-пермь) — тектоникалық режим мен жанартаулықтың жергілікті ерекшеліктеріне байланысты көбінесе жергілікті маңызы бар екінші жікқабаттарға бөлінеді.

Карстосфера, жалпы алғанда, стратисферамен сәйкес келеді, бірақ оның жеке формацияларына сәйкес келеді және жікқабаттылығын анықтайды. Әр қабатта басқа деңгейлердің айналым жүйелеріне тәуелсіз карст суларының өзіндік айналым жүйесі бар. Ол құрлықтың көп бөлігін және теңіз түбінің едәуір бөлігін алады. Тұщы сулардың теңіз деңгейінен төмен және теңіз түбінен төмен айналуының алғышарттары фреатикалық сулардың пайда болуына әкеліп соқтырған карстикалық қабаттардың кейбір бөліктерін көтеріп, басқа бөліктерін батырған неотектоникалық қозғалыстардан туындайды. 

Карстосфераның ауданы шамамен 200 миллион км², яғни бүкіл жер бетінің 35% - бағалануы мүмкін. Жеке жікқабаттың қуаты геосинклинальды аймақтарда 2-3 км, ал платформаларда жүздеген метрге жетуі мүмкін. Бүкіл карстосфераның қуаты (ең жоғарғы жікқабаттың ілулі жағынан ең төменгі деңгейдің жату жағына дейін) 5-10 км-ге жетуі мүмкін. 

Карстсфера екі үлкен құрлық массивін құрайды — еуразиялық-африкалық және американдық — олар Тынық мұхиты мен Атлант мұхитының түбімен бөлінген және Беринг теңізі аймағында және Австралия, Жаңа Гвинея, Мадагаскар, Жаңа Зеландия және басқа аралдармен бейнеленген бірқатар кішігірім құрлық массивтерінде түйіседі. Бұл құрлық массивтерінің ішінде карстсфера қалқандар, массивтер және тау жүйелерінің гранит шыбықтары түріндегі кристалды жыныстардың шығыңқы бөліктерімен «тесілген».

Географиялық әдебиетте «картосфера» термині мен ұғымын алғаш рет грузин физикалық географы профессор Л. И. Маруашвили (сәйкесінше 1969-70) ұсынған, ол жер қыртысындағы карсттың дамуы оның шөгінді қабатымен шектеледі деп санаған. Л. И. Маруашвилидің айтуынша, картосфера стратисфераның ішінде орналасқан, бірақ оның жеке түзілімдерімен шектелген және көпқабатты. Жоғарыда аталған автор З. К. Таташидземен бірге картосфераны судың қарқынды химиялық әсеріне ұшырайтын және карст сипаттамалары кешеніне ие, оңай еритін тау жыныстарынан тұратын стратисфера бөліктерінің жиынтығы ретінде анықтады.

Кеңестік карстолог Г. А. Максимович бұл ұғымды метаморфты және магмалық жыныстардағы карст көріністерін қамту үшін кеңейтті. Геолог Р. А. Цыкин картосфераны шашыраңқы литогенездің ерекше аймағы ретінде сипаттады. Физикалық географ В. Н. Андрейчук картосфераны басқаша түсіндірді. Ол оны жер қыртысының салыстырмалы түрде біртұтас қабығы, геожүйе ретінде түсінді.

«Карст» және «карстология» анықтамалары бойынша жалғасып жатқан пікірталастар аясында карстосфера ұғымын ғылыми талқылау 1970 жылдардан бастап дамыды. Карстологияның нысанын теориялық аспектілерінің ішінде карстосфера ұғымы негізгі болып табылады. Карстосфера ұғымы карстология үшін үлкен әдіснамалық маңызға ие, себебі ол осы пәннің көрсетеді.

**ДЕРЕККӨЗДЕР**