Иркутск облысы

**Иркутск облысы** (, , ) — Ресей Федерациясы құрамындағы субъектісі, облыс. Облыс Сібірдің оңтүстік-шығысында, Ангара, Лена және Төменгі Тунгуска өзендерінің алаптарында орналасқан, оның әкімшілік орталығы — Иркутск қаласы және 2023 жылғы санақ бойынша халық саны 2,344,360 адамға тең.

## Географиясы
[нобай|солға|[Ангара өзеніне көрініс, Иркутск ауданы]]
Иркутск облысы оңтүстігі мен оңтүстік-шығысында Бурятия және Тыва республикаларымен, батысында Красноярск өлкесімен, солтүстік-шығысында Саха Республикасымен және шығысында Забайкалье өлкесімен шектеседі.

Әлемге әйгілі Байкал көлі облыстың оңтүстік-шығысында орналасқан. Ол жерден Ангара өзені бастауын алады; ағыс жылдамдығы Иркутск ГЭС бақыланады. Лена Иркутск облысында да бастау алады және солтүстік-шығысқа қарай көршілес Саха Республикасына құяды.

Иркутск облысы негізінен Орталық Сібір үстіртінің төбелері мен кең аңғарларынан, Лена-Ангара үстіртінен тұрады. Облыстың ең биік нүктесі — Тофалария шыңы (2,892 м).

### Климаты
Климаты оңтүстіктегі жылы жазғы континенттіктен солтүстік бөлігіндегі континентальды-субарктикалыққа дейін өзгереді. Жылдың жартысы дерлік, қазан айының ортасынан сәуірдің басына дейін орташа температура 0&nbsp;°C төмен. Қысы өте суық, Иркутскіде орташа жоғары температура −14.9&nbsp;°C және орташа төменгі температура қаңтарда −25,3&nbsp;°C құрайды. Жазы жылы, бірақ қысқа: шілдеде орташа ең жоғары +24,5&nbsp;°C және орташа ең төменгі +11,2&nbsp;°C құрайды. Дегенмен, қыркүйекке қарай ауа-райы орташа тәуліктік ең жоғары +15,3&nbsp;°C және орташа тәуліктік ең төменгі +2,5&nbsp;°C дейін айтарлықтай салқындайды.

## Тарихы
### Ежелгі тарихы
Қазіргі Бурятия территориясы Ғұндар мемлекетінің (б.з.б. 209 – б.з. 93), Моңғол Сәнби мемлекетінің (93–234), Жужан қағанатының (330–555), Түрік қағанатының (555–603), Шығыс Түрік қағанаты (603–744), Ұйғыр қағанаты (744–847), Енисей қырғыздары (847–1219), Моңғол империясы (1206–1368) және Солтүстік Юань (1368–1691) құрамына өтті. Бурятияны орта ғасырлық моңғол меркіт, баяттар, барғұттар және түметтер рулары мекендеген. Облыс аумағында бүгіннің өзінде де бурят-монғолдар тұрады.

Бұл аймақта Ресейдің ықпалы XVII ғасырдан басталды: орыс патшалығы шығысқа қарай кеңейді, 1582 жылы Сібір хандығын жаулап алды. XVII ғасырдың аяғында Иркутск шағын қалаға айналды, монастырьлар салынды, қала маңы және ауылшаруашылық елді мекендері қалыптаса бастады.

### XVIII ғасыр
XVIII ғасырдан бастап кәсіп пен қолөнер дамып, алтын-күміс ұсталары пайда болды. Ресей мемлекеті Иркутсктің шығысына қарай кеңейген кезде қала Енисей өзенінен Тынық мұхитына дейінгі орасан зор аумақтардың астанасы болды және Ресей үшін кең-байтақ Шығыс Сібір және Қиыр Шығыс аумақтарын барлауда маңызды рөл атқарды. Бірте-бірте Иркутск Шығыс Сібірдің негізгі көлік және сауда орталығы ретінде маңызға ие болды, Камчатка, Чукотка, Сахадан Моңғолияға, Қытайға апаратын сауда жолдарының орталығына айналды. Қаланың әкімшілік маңызы да артып, ол Сібір губернияларының бестен бірінің орталығына айналды, 1764 жылы Иркутск губерниясының орталығы болды.

Иркутск үшін XVIII ғасыр зерттеу экспедицияларының уақыты болды. Витус Берингтің Камчатка жағалауына бірінші (1725–1730) және екінші (1733-1743) экспедицияларын ұйымдастырудың бөлігі Иркутск қаласында орын алды.

XVIII ғасырда Иркутскіде мектептер, кәсіптік-техникалық оқу орындары, ғылыми мұражайлар, кітапханалар, театрлар, кітап баспаханалары дамыды. Білім және мәдениет ұйымдары ашылды. 1725 жылы Шығыс Сібірде  жанындағы (1672 жылы негізі қаланған) бірінші мектеп ашылды.

### XIX ғасыр
XIX ғасырда қазіргі Иркутск облысының жері Ресейдің Қытаймен саудасының орталығына, ал 1830 жылдардан бастап Шығыс Сібірдің алтын өндіру орталығына айналды. 1803 жылы Иркутск Сібір генерал-губернаторлығының орталығына, ал 1822 жылы Шығыс Сібір генерал-губернаторлығының орталығына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында Иркутскіде баспа өнері дамыды, «Иркутск губерниялық жаңалықтары» және «Амур» сияқты алғашқы газеттер пайда болды. 1851 жылы Шығыс Сібірде тұңғыш ғылыми ұйым – орыс географиялық қоғамының Сібір бөлімшесі ашылды. 1877 жылы ол Шығыс-Сібір тармағы деп аталды. Сібірдің геологтары, географтары және зерттеушілері , , Владимир Обручев Иркутск облысында Байкөл көлін мен Өлөне өзенін зерттеу жұмыстарын жүргізді.

1879 жылдың жазын Иркутск қаласының тарихындағы драмалық кезең деп санауға болады. 22–24 шілдедегі өрт кезінде қаланың барлық орталық бөліктері дерлік өртеніп, қала ғимараттарының үштен екі бөлігінен астамы қирады. Қала жаңа кейіпке еніп, жандана бастады. Өрттен кейін салынған тас және ағаш құрылыстар бүгінгі күнге дейін сақталған. 1898 жылы Сібір темір жолы арқылы Иркутск облысына алғашқы пойыздың келуі маңызды оқиға болды.

Саяси себептермен жер аударуға мәжбүр болған бірнеше қайраткерлер Иркутск қаласында тұратын. Жер аударылғандардың алғашқыларының ішінде Александр Радищев Иркутскіде 3 айдан астам тұрған. 1830 жылдардан бастап желтоқсаншылар Иркутск облысындағы қоныстар мен колонияларда өмір сүрді. Сергей Волконский мен Сергей Трубецкойдың жер аударылған үйлері кейін мұражай-үйге айналды.

### XX ғасыр
[нобай|оңға|[Братскідегі Ленин мен Иркутск облысының белгілі тұлғалары бейнеленген пропагандалық биллборд, 1983 жыл]]
Қала ХХ ғасырдағы саяси оқиғалардың – Бірінші орыс төңкерісі, 1917 жылғы Қазан төңкерісі, Азамат соғысы және Ұлы Отан соғысының әсерінен зардап шекті.

1930 жылдардан бастап қаланың өнеркәсіптік құрылысы басталды. Машина жасау зауыттары, кірпіш және бетон зауыттары, мата, тамақ өнеркәсібі зауыттары салынды. Қаланың экономикалық дамуы ғылым, білім және мәдениеттің дамуына ықпал етті. 1918 жылы Шығыс Сібірдегі алғашқы жоғары оқу орны, Иркутск мемлекеттік университеті құрылды. 1958 жылы телеорталық құрылды. Қаланың ірі аудандары мен шағын аудандарының құрылысы басталды. Байкал, Солнечный, Юбилейный, Приморский, Академгородок және т.б. жаңа аудандар құрылды.

## Әкімшілік құрылымы
[нобай|солға|Иркутск облысының әкімшілік бөлінісі; қара сандармен аудандары белгіленген, қызылмен салынған шекарамен [Усть-Орда Бурят округінің шекарасы белгіленген]]
Статистика бойынша Ресей Федерациясының комитетінің 2015 жылғы мәліметінше Иркутск облысының 33 ауданы, 22 қаласы, 51 кент бар. «Иркутск облысының әкімшілікаудандық құрылымы туралы» 2-заңға және Иркутск облысының жарғысына сәйкес Иркутск облысы:
* облыс аудандарына;
* қала мен өзге қалалық елді-мекендерге;
* ауылдық елдімекендерге;
* облыс қалаларындағы аудандарға және
* Усть-Орда Бурят округіне болып бөлінеді.

Облыстың әкімшілік орталығы — Иркутск қаласы.

Иркутск облысының 33 ауданы бар: Аларский, Ангарск, Балаганск, Баяндай, Бодайбо, Бохан, Братск, Жигалово, Залари, Зима, Иркутск, Казачинско-Ленский, Катангский, Качуг, Киренск, Куйтун, Мамско-Чуйский, Нижнеилимский, Нижнеудинск, Нукутский, Ольхон, Оса, Слюдянка, Тайшет, Тулун, Усольский, Усть-Илимск, Усть-Кут, Усть-Уда, Черемхово, Чунский, Шелехов және Эхирит-Булагатский.

2010 жылғы мәлімет бойынша облыстық бағыныстағы қалалардың (аудан құрамына енбейтін) саны 14: Алзамай, Ангарск, Байкальск, Бирюсинск, Бодайбо, Братск, Вихоревка, Железногорск-Илимский, Зима, Иркутск, Киренск, Нижнеудинск, Саянск, Свирск, Слюдянка, Тайшет, Тулун, Усолье-Сибирское, Усть-Илимск, Усть-Кут, Черемхово және Шелехов.
;Облыс аудандары

## Халқы
2023 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының саны 2,344,360 адамға тең, тығыздығы — 3,03 адам/км2 (2023) және қала халқы —  Облыс халқының өмір сүрудің болжалды ұзақтығы — 66.8 жыл (еркектер арасында — 61.9, әйелдер арасында — 71.69).

### Ұлттық құрамы
Иркутск облысы халқының жылдар бойы ұлттық құрамы:

### Діни құрамы
[нобай|солға|[Слюдянка (қала)|Слюдянка шіркеуі, 2012]]
2012 жылғы санақ бойынша Иркутск облысы халқының діни құрамы:
* Орыс православ шіркеуі 28.1%
* Өзге православтар 5.7%
* Өзге христиандар 6.7%
* Ислам 1.2%
* Родноверие және өзге де паганизм 2.2%
* Рухани, бірақ діни емес 37.2%
* Атеизм 17.5%
* Басқалар және жауап бермегендер 1.4%

## Саясаты
[нобай|оңға|Иркутск облысы үкіметінің ғимараты, [Иркутск]]
Облыстағы атқарушы билікке жауапты орган — Облыс үкіметі және заң шығарушы органы Иркутск облысының Заң шығарушы Жиналысы. Заң шығарушы жиналыс өз өкілеттігін заңдар, қаулылар және өзге де құқықтық актілерді қабылдау, өзі қабылдаған заңдар мен өзге де құқықтық актілердің орындалуы мен сақталуын қадағалау арқылы қызмет етеді. Атқарушы биліктің жоғары органы – облыстық үкімет, оның құрамына аудандық әкімшіліктер, комитеттер және облыстың күнделікті мәселелерін шешуге көмектесетін аумақтық атқарушы органдар кіреді. Облыс әкімшілігі жоғары лауазымды тұлға болып табылатын Губернатордың қызметін қолдайды және Ресей Конституциясына сәйкес облыс жарғысының сақталуына кепілдік береді.

Иркутск облысының қазіргі губернаторы — 2020 жылдың 18 қыркүйегінде билікке келген Біртұтас Ресей мүшесі Игорь Иванович Кобзев.

## Марапаттары
*  Ленин ордені (9 маусым 1967)

## Дереккөздер

*