open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаил Илларионович Артамонов

**Михаил Илларионович Артамонов** (1898-1972), ежелгі шығыс тарихын зерттеуші, ғалым, тарих ғылымының докторы, профессор. 1951-1964 ж. Эрмитаждың директоры болды. Санкт-Петербургтің шығыстану ғылыми мектебінің түлегі әрі осы саладағы аса ірі оқымыстының бірі. Ол өзінің бүкіл саналы өмірін Орталық және Кіші Азияны көне дәуірде мекендеген халықтар мен көшпелі мемлекеттердің тарихын зерттеуге арнады. Соның ішінде бүгінгі қазақ ұлтының ежелгі тарихына тікелей қатысы бар скифтер, кемерліктер, хазарлар туралы *«Хазар тарихының очерктері»* (1936), *«Кене Дербент»* (1946), *«Хазар тарихы»* (1962), *«Скиф қорғандарындағы қазыналар»* (1967), *«Кемерліктер мен скифтер»* (1975) атты ғылыми монографиялары осы бағыттағы іргелі еңбек болып табылады. Әсіресе оқымыстының *«Хазар тарихы»* монографиясында туркі және хазар қағанаттарының көшпелілер әлемі мен рухани таным-дәстүріне қатысты белімінде М. Әуезовтің *«Абай жолы»* роман-эпопеясындағы дәстурлік-этнографиялық, тектік-рулық, жауынгерлік рухтық көріністерге тоқталып: екі оқиғаның арасында мың жыл өтсе де тарихи шындық пен көркемдік шындықтың байланысып жатуы - көшпелілер қоғамының даму сатысындағы езіндік ерекшелікті танытады деген пікір қорытады. Будан бурын тарихи оқиғаның шындығын дәлелдеу үшін ғылыми дәйектеме ретінде *«Гильгамеш», «Одиссея», «Илиада», «Шаһнама», «Игорь жасағы туралы жыр», «Манас»* іспетті эпостарда ғана суреттелген жайлар мысалға алынатын. Ғүлама тарихшының көркем шығарманың өзін тарихи шындықты дәлелдеуге тәмсіл етуі арқылы Әуезовтің жазушылық қасиетін ғана емес, оның ғалымдық пайымдауын жоғары бағалағандығын көрсетеді. Кейін Артамоновтың шәкірті А. Н. Гумилев өз ұстазының осы түжырымына сілтеме жасай отырып, *«Абай жолындағы»* жайлауға көшу кезіндегі көрініс арқылы өзінің *«еуразиялық қисынын»* дәлелдеу үшін тілге тиек етті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жасушааралық байланыстар

**Жасушааралық байланыстар** (*межклеточные контакты*); ( *junctiones* — байланыс, жанасым; грек, *inter* — аралық, *cellula* - жасуша) — жасуша кабықшалары — плазмолеммалар араларындағы өзара жанаса байланыс. Жасушааралық байланыстарға: ***қарапайым жанасу, саңылаулы жанасу, тығыз жанасу, саусақша жанасу (құлып), синапстық байланыс*** жатады.

***1.Қарапайым жанасу*** — жасушааралық байланыстың ең көп тараған тұрі. Ені 15-20 нм жасушааралық саңылау — көрші жасушалар плазмолеммалары гликокаликс қабаттарының өзара әрекеттесетін аймағы;

***2.Саңылаулы жанасу немесе нексус*** 0,5-3 мкм жасушаарлық аймақты қамтиды. Көрші жасушалар плазмолеммалары аралығында 2-3 нм саңылау қалады. Нексус аймағындағы көрші жасушалар плазмолеммаларында арнайы протеиндік кешеннен түзілген, арналары 1,5-2 нм өзекшелер болады. Олар плазмолеммалар аралығындағы саңылауда бір-бірінің ұштарымен өзара түйісіп, әртүрлі иондар мен ұсақ молекулаларды бір жасушадан екінші жасушаға өткізетін өзектік бірліктер — коннексондарды түзеді. Коннексондар жасушалардың зат алмасуы мен электрлік әрекеттесуін қамтамасыз етеді. Коннексондар арқылы протеиңдер мен амин қышқылдарының ірі молекулалары өтпейді. Нексус қозу процесі жұретін ұлпалар мен мүшелерде кездеседі;

***3.Тығыз жанасу*** — ұлпалар жасушааралық саңылауларын қоршаған ортадан оқшаулау арқылы, олардың ішкі ортасын сыртқы ортадан бөледі. Көрші жасушалар плазмолеммаларының интегральды протеиндері бір-бірімен байланысып, жасушааралық қосылу аймақтарын түзеді. Тығыз жанасу арқылы иондар мен молекулалар өте алмайды. Тығыз жанасу эпителий жасушалары апикальды ұштары аралығында болады. Ал эпителиоциттер плазмолеммалары аралығында, олардың механикалық байланысын қамтамасыз ететін, жалпы диаметрі 0,5 мкм, тығыз жанасудың тұрі — тығыз жабысу немесе десмосома кездеседі. Десмосома аймағындағы ені 22- 35 нм жасушааралық саңылауда плазмолеммалар жарғақұсті қабаттарынан талшықты зат түзіледі. Оның орталығындағы протеиндер мен мукополисахаридтерден түзілген жалпақ тақташалар көлденең жіпшелер арқылы көрші жасуша плазмолеммасымен байланысып тұрады. Десмосома аймағына іргелес көрші жасуша цитоплазмасы бөлігі тығыздалып, онда да жіпшелер түзіледі;

***4.Саусақша жанасу немесе құлып*** — көрші жасушалар плазмолеммаларының бір-біріне қарама-қарсы саусақ тәрізді еніп, құлып тіліне ұқсас байланысуын айтады.

***5.Синапстық байланыс*** — жүйкелік қозу мен тежелуді бір бағытта өткізуге маманданған, нейроциттер, нейроцит - Бұлшықет жасушалары, нейроцит-эпителиоциттер плазмолеммалары аралықтарындағы жасушааралық жанасу.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Адецидуаттар

**Адецидуаттар**  (грек, *а* — жоқ;  — түсіп қалу, бөліну) — буаздық кезеңінде, жатырдың ішкі кілегейлі қабығыңда (эндометрийінде) төл туғаннан кейін, арнайы бөлініп түсетін қабықшасы түзілмейтін және болмайтын жануарлар. Адецидуаттарға барлық тұяқты үй жануарлары жатады. Төлді туғаннан кейін, бұл жануарларда ұрық қабықтары: бүрлі қабық (хорион), несепқабық (аллантоис) және қағанақ (амнион) жатырдан оңай бөлініп ажырайды. Жатыр эндометрийі зақымданбайды. Себебі, эндометрийдің ішкі бетінде төлден кейін бөлініп түсетін арнайы қабықша болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сыртқы саясат

**Сыртқы саясат** - халықаралық аренадағы мемлекеттер мен халықтар арасындағы өзара қарым-қатынасты реттеуші саясат. Сыртқы саяси мақсаттар ұлттық мүддеге негізделеді. Оларды жүзеге асыру арқылы мемлекет сыртқы саяси қызметті атқарады.
Мемлекеттің сыртқы саясаты сыртқы және ішкі факторлар ықпалымен қалыптасады. Сыртқы саясатты жүзеге асыру түрлері: мемлекеттер арасындағы дипломатиялық қатынастарды орнату; мемлекеттің халықаралық ұйымдарда өз өкілеттілігін ашу немесе оларға мүше болу; мемлекеттің басқа мемлекет өкілдерімен әртүрлі деңгейлерде тұрақты немесе аракідік байланыстар орнатуы. Сыртқы саясатты жүзеге асырудағы ең басты құрал - екі жақты немесе көпжақты келісімдер мен келіссөздер.

## Дереккөздер


Санат:Сыртқы саясат
Саяси нұсқау

**Саяси нұсқау** - субъектінің нақты саяси жағдайға дайындығын, нақты саяси белсенділікке жағдайын, қызмет мақсаты мен бағыттарын анықтау. Нұсқау құбылысын неміс психологы Л.Ланге (1988) қабылдау қателіктерін зерттеу барысында ашқан. Қарапайым нұсқаулармен қатар күрделі саяси, реттеуші саяси істер жеке тұлғаның құндылық бағыттары ретінде жіктеледі. Бұлар жоғары әлеуметтік қажеттіліктер мен жағдайлардың өзара іс-әрекеті әрі жеке тұлғаның әртүрлі саяси қызмет саласындағы әлеуметтік мінез-құлық бағдарламасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Саяси нұсқау бағдарламалар мен мәлімдемелерден көрініс табады. Нақты айқындалмаған саяси нұсқау дұрыс саяси шешім қабылданбайды әрі мемлекеттің, партияның, көшбасшының дұрыс саяси қызметі де болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сарыуыз қапшығы

**Сарыуыз қапшығы (желточный мешок)** — іштегі ұрықтың дамуы кезінде маңызды қызмет атқаратын, ұрықтантыс уақытша мүше.

**Сарыуыз қапшығы** — ұрықтантыс энтодерма мен мезодермадан дамиды. Дамудың алғашқы кезеңінде сарыуыз қапшығы ұрықтың тыныс алуы мен қоректенуін қамтамасыз етеді.** Сарыуыз қапшығының** қабырғасында ұрық организміндегі алғашқы қантүзілу процесі қалыптасып, ол қантүзу мүшесінің қызметін атқарады. Ұрық организміндегі алғашқы жыныс жасушалары — гонобласттардың дамуы да сарыуыз қапшығы қабырғасында жүреді.** Сарыуыз қапшығы** — қүстарда, бауырымен жорғалаушыларда, жұмыртқа салатын сүтқоректілерде жақсы жетілген.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жасушааралық зат

**Жасушааралық зат** — белгілі бір жасушалар топтары тіршілік әрекеттерінің өнімінен пайда болып, жасушалар аралықтарында орын тепкен тірі құрылым. Адам мен жануарлар организмдерінде жасушааралық затқа коллаген, эластин, ретикулин талшықтары, негізгі (аморфты) зат, қан плазмасы, шеміршек, сүйек жасушааралық заттары жатады. Дәнекер ұлпасының барлық өкілдерінде дерлік жасушааралық зат болады. *Жасушааралық зат* — дәнекер ұлпаларында беріктік, серпімділік және механикалық қызметтер атқарумен қатар, зат алмасу процесіне де белсенді қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайды білмек керек ойлы жасқа

**«Абайды білмек керек ойлы жасқа»** — Мұхтар Әуезов жазған оқу құралы. 1997 ж. «Санат» баспасынан толық нұсқасы жарық көрді. Кітап құрастырушы әрі ғалым М. Мырзахметұлының «Мұхтар Әуезов және Абай әлемі» деген көлемді алғы сөзімен ашылады. Екінші бөлімде жазушынын қаламынан туған ақын Абайдың 4 турлі өмірбаяны жүйеленіп берілген. Абайдың өмірі мен шығармашылығын 20-жылдардан бастап зерттеген Мұхтар Әуезов ұлы ақынның ғылыми өмірбаянының алғашқы нұсқасын 1933 ж., кейін жаңа деректермен толықтырып, 1940 ж. екінші, 1945 ж. үшінші, 1950 ж. ең соңғы нұсқасын жазды. Бұған сол кездегі қоғамдық-саяси ахуал, тарих талқысы, жаппай етек апған қуғын-сүргіннің әсері де аз болмады. Бұл жайлардың бәрі әр кезеңге сай жүйелі түрде баяндапған. Кітап студенттер мен оқушыларға, мұғалімдер мен көпшілік оқырман қауымға арналған. Көлемі 22,8 баспа та­бақ таралымы 2000 дана.

## Дереккөздер

Санат:Кітаптар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Сәулелі тәж

**Сәулелі тәж (лучистый венец);** *(corona radiata*, грек, *corona* — тәж, *radiata* — сәулелі) — сүтқоректілер жұмыртқалықтарындағы аналық жыныс жасушаларының дамуына байланысты дамып жетілетін құрылым. Жұмыртқа жасушасы цитоплазмасын ішінен сыртына қатады.

Мөлдір аймақ глюкозоаминогликан мен гликопротеиннен құралған. Фолликулалы жасушалардың ұзын өсінділері мөлдір аймак арқылы плазмолеммаға өтеді де, цитоплазмаға енеді.

Овоцит цитоплазмасының микробүрлері осы өсінділердің араларында орналасып, сөулелі тәж түзеді. Сәулелі тәж жұмыртқа жасушасынын қоректенуін қамтамасыз етеді. Сондай-ақ ол қорғаныс және қоректендіру қызметтерін атқаратын фолликул жасушаларымен тығыз байланыста болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Халықаралық қатынастардың саяси философия

**Халықаралық қатынастардың саяси философиясы** - мемлекеттердің сыртқы саясатының, әлемдік саясаттың және халықаралық қатынастардың, қақтығыстардың, соғыс пен бейбітшілік мәселелерінің философиялық қырларын; халықаралық қатынастардың өзара әрекеттесуінің этикалық қырларын; сондай-ақ халықаралық-саяси проңестердің эпистемологиялық және философиялық негіздерін зерттейтін саяси философияның бөлімі.
1970-ж соңында халықаралық қатынастарды зерттеудің орталыгы нормативті мәселелер аясына, яғни, халықаралық сахнадағы этика мен мораль мәселелеріне ойысты. Халықаралық қатынастар философиясы мәселесін зерттеудегі басты бағыт қырғи-қабақ соғыс түсында ядролық тойтарыс мәселесін философиялық үғыну болды. Саяси философтар көбіне "табиғи қүқықтың" қазіргі үрдісін (кейде оны мемлекеттер моралі деп атайды) үсынады.
Саяси теорияда халықаралық қатынастарды зерттеуде Гарвард мектебінің қосқан үлесі зор.
Саяси-философиялық зерттеулер мынадай негізгі үш мәселенің айналасына шоғырланды: 
# халықаралық қатынастардағы үлттық мүдде және билік рөлі; 
# әлемдік саясаттың этика¬лық қырлары;
# жаһандану мәселелері - мәдениаралық ықпалдасу аясында.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жасуша жарғағы

thumb|upright=1.2|Жасуша жарғағы**Жасуша жарғағы** (*клеточная мембрана*); ( *kytos* — жасуша; *lemma* — қабықша, жарғақ) — жасушаның тірі заты — протоплазманы сыртынан қаптап, оны сыртқы ортадан бөліп және онымен байланыстырып тұратын жарғақ. Жасуша жарғағы *байланыс, тосқауылдық (барьерлік) қызметтер* атқарумен қатар, жасушаның сыртқы пішінін анықтайды. Жасуша жарғағының негізін липопротеидті мембрана құрайды, оның орташа қалындығы 10 нм. Жасуша жарғағының сыртқы бетінде ғликокаликс қабаты, ал оның ішкі бетінде субмембраналы тіректік-жиырылғыш аппарат орналасады. Плазмолемма сыртқы және ішкі протеинді, ортаңғы билипидті қабаттардан құралған. Жасуша жарғағы жасушаны зақымданудан және сыртқы ортаның қолайсыз әсерлерінен корғайды. Плазмолемманың сыртқы бетінде әртұрлі гормондарды, медиаторларды, ерекше антигендерді анықтайтын рецепторлар болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Архаизм

**Архаизм** - көнерген сөздер. Бұған ескі әдебиеттерде кездесетін, қазіргі кезде жиі қолданылмайтын сөздер, сөз тіркестері жатады. **Архаизм** көркем әдебиетте белгілі бір стильдік мақсат үшін жұмсалады. Әуезов *«Тіл және әдебиет мәселесі»* деген мақаласында өзбек, татар, араб, Иран тілдерінен енген көне сөздерден қашудың жөні жоқ екенін ескертеді. Мысалы, *«Жамбыл»* сөзінің шығу тегін білмегендіктен, Жамбыл ақынның есімін таумен шатастырады. Ал өзбек тілінде *«Жамбыл»* - гүлдің аты, *«мартук»* атауы - *«мартүк»* деген шөптің атынан шыққанын тілге тиек еткен.

# **Лексика-сөзтудырушы архаизм** - бұрынғы мағынасын сақтаған, бірақ сөз жасау құрамы өзгерген сөз. Стилистикада архаизмдер төмендегі жағдайда колданылады: 
#* а) Сол дәуір тарихын әсірелеу үшін (әдетте тарихи романдарда); 
#* ә) Сөйлеу кезінде сөзге салтанатталық, қобалжытарлықтай әсер беру үшін, өленде, шешендік айтыстарда, (публицистикалық жанрларда қолданалады); 
#* б) иронияда, сықақта, әжуалағанда күлкі шақыру (фельетон, памфлеттерде), 
#* в) кейіпкерге сөздік сипаттама беру үшін (мысалы, діндарлық дәрежесі бар кісіпер).
# **Лексика-фонетикалық архаизм** - бұрынғы мағынасын сақтаған, бірақ дыбыстық құрамы өзгерген сөз ().
# **Лексикалық архаизмдер** - қазіргі таңдағы тілде синонимі бар көнерген сөз ( - хатшы).
# **Семантикалық архаизмдер** - қазіргі тілде сақталған, бірақ көнерген мағынасында қолданылатын сөз.

## Дереккөздер


Санат:Тіл мәдениеті
Себетше жасуша

**Себетше жасуша (корзинчатая клетка)** — мишықтың сұр затында және кейбір бездердің секрет бөлетін соңғы бөлімдерінде кездесетін жасушалар.

Мишық қыртысының молекулалы қабатындағы себетше нейроциттер, мишықтың негізгі қызметін атқаратын алмұртша нейроциттердегі қозуды тежейді.

Пішіні себетке ұқсас эктодермадан дамитын миоэпителиоциттер — тер, сүт, сіле- кей, көз жасы бездерінің секрет бөлетін соңғы бөлімдерін сыртынан қаптап, бөлінген бөліндіні (секретті) без өзектеріне қарай қысып айдап, жиырылу қызметін атқарады. Миоэпителиоцит цитоплазмасының ортаңғы бөлігінде ядро және жалпы органеллалар, ал тармақты өсіяділсріндс жиырылу процссін қамтамасыз ететін ак- тинді-миозинді кешен орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абай — қазақтың ұлы ақыны (кітап)

***Абай — қазақтың ұлы ақыны*** — Мұхтар Әуезовтің туындысы (Б. Кенжөбаевпен бірге). Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты 1945 ж. жарық көрген. Кепшілік оқырманға арналып жазылған кітапша іштей бес тарауға бөлінген. Алғашқы тарау кіріспе іспеттес. Мұнда «қазақ халқының ұлы ақыны, ақыл-ойшы ұлы, кемеңгері ұлы Абайдың» еліміз үшін несімен қадірлі екендігіне тоқталады. Қалғантарауларда ақынның өмір сүрген заманы, өмір жолы, шығармашылық мектебі, поэзиясының тақырыптық, көркемдік ерекшеліктері, әкелген жаңалықтары, сөз өнеріне қойған биік талаптары, т. б. хақында сындарлы сөз болады. Кітапша «Абай халқының асыл азаматы болғандықтан, мәңгі өлмейді» деген жолдармен аяқтапады. «Абай қазақтың жаңа әдебиетін мағынасы терең, тілі орамды, өрнегі шебер, кестесі көркем әдебиетін жасады; шын мағынасында өлең өнерін жасады... Абай өз халқын мейлінше сүйді... Абай халқының шын ұлы. Ол өмір бойы халқының қайғы-шерін жазып, мерейін көтеру жолында қызмет етті. Халқына тек ез түсында ғана қызмет етіп койған жоқ ол өзінің жаркын бейнесімен, асыл сөздерімен бүгін де қызмет етіп отыр» деген ой-иірімдері Абайдың қазақ әдебиетіндегі тарихи орнын дәл көрсетіп тұр.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Піл мен қанден

**«Піл мен қанден»** - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Көлемі түпнұсқада 20 жол, шумақ жолдары әрқалай болса, Абай аудармасы әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады, барлығы 24 жол. Ақын түпнұсқаның жалпы мазмұнын сақтап, айтар ойын дәл жеткізгенімен тәржімеде бірлі-жарымды өзгерістер бар. Орыс ақынының мысалындағы Моська аудармада қазақ оқырмандарына түсінікті «қанден» сөзімен ауыстырылған. Түпнұсқадағы «*Отколе ни возьмись, навстречу Моська им*» деген 5-жол «Көшеде кез боп бір қанден» болып аударылып, «отколе ни возьмись» сөзі түсіп қалған. Қаз ақшасында пілге бір итті кездестіріп, «Әліңді білсеңші» дегізсе, орысшасында кімнің кездесіп, бұл сөздерді кімнің айтып тұрғаны белгісіз, тек төл сөз ғана берілген. Түпнұсқада Моськаға айтылған ақыл 5 жолдан, Моськаның жауабы 7 жолдан тұрса, тәржімедеалғашқысы-7, кейінгісі-8жол. Сондай-ақ Абай түпнұсқадағы «**Могу попасть в большие забияки**» деген 17-жолды «Ер атанып көремін« деп қысқа қайырған. Аударманың соңғы шумағындағы «Жұрт мұнымды көрмей ме?» деген тармақ түпнұсқада жоқ. Түпнұсқада қанден иттер туралы айтылса, аудармашы «жұрт» сөзін қолданып, мағыналық ауқымын кеңейте түскен. Орысшасында пілге үрген Моська қандай күшті дегенді иттер айтып жүреді деген ой қамтылған соңғы шумақ:
:«Жұрт мұнымды кермей ме?
:Батыр атақ бермей ме?
:Қой, бұл қанден - ер шіркін,
:Пілге де үрген демей ме?»
түрінде тәржімелеген. «Сильна» сөзінің орнына «батыр», «ер»сөздері алынған. Соның нәтижесінде қазақ оқырманына мысалдың түсініктілігі, әсерлілігі арта түскен. Мысал өлеңнің 1-шумағы 11 буынды қара өлең ұйқасымен, қалған шумақтары 7, 8 буынды ұйқаспен жазылған. Аударма алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында текстол өзгерістер кездеспейді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Өзара іс-әрекет кеңесі

**Өзара іс-әрекет кеңесі** - [*The InterAction Council*] - әлемдік саяси элита ардагерлерінің форумы, бұрынғы мемлекет және үкімет басшыларын біріктіретін тәуелсіз халықаралық ұйым. 1983 ж. Гельмута Шмидттің (ГФР 1974-1982 жж. канцлері) бастамасымен негізі қаланды. Мақсаты - халықаралық әріптестікті және іс-қимылды үш бағытта - бейбітшілікті және қауіпсіздікті, әлемдік экономика және әмбебап этикалық стандарттарды (даму, демография және қоршаған орта мәселелерінің жиынтығын) күшейту жолында өз тәжірибелерін, қуатын, халықаралық байланыстарын пайдалану мен жұмылдыру. Жыл сайынғы жоспарлы мәжілістерде сарапшы топтардың жоғары деңгейде дайындаған баяндамалары қаралып, соның негізінде Кеңес жалпы адамзаттың алдында тұрған саяси және экономикалық мәселелердің іс жүзіндегі идеялары мен шығармашылық шешімдерін ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Адренергиялық нейроциттер

**Адренергиялық нейроциттер** — қызметі симпатикалық жүйке жүйесі қызметіне сәйкес келетін гипоталамустын ортаңғы және артқы болімдеріндегі ішкінегіздік (медиобазальдық) және төмпектік (туберальды) ядроларды құрайтын майда мультиполярлы (көпөсінділі) нейроциттер. Бұл нейроциттер гипофиздің безді болігі — аденогипофиздің гормондар түзу процесін реттеп отыратын, қарапайым молекулалы олигопептидті аденогипофизотропты гормондар бөледі. Адренергиялық нейроциттер өз кезегінде аденогипофиздің гормондар бөлу қызметін күшейтетін — либериндерге және керісінше, аденогипофиздің гормондар бөлу қызметін баяулататын — статиндерге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Нейробиология
Халықаралық қауіпсіздік

**Халықаралық қауiпсiздiк** -
# халықаралық қатынастар жүйесінің тұрақсыздандыру, конфронтация, қарулы қақтығыстар мен соғыстар қауіп-қатерінен қорғалуы; 
# бүкіләлемдік бейбітшілікті бұзуды немесе халықтар қауіпсіздігіне қатер төндіруді жоққа шығаратын халықаралық қатынастар қалпы. Халықаралық қауіпсіздік ғаламдық (жалпыға ортақ) немесе аймақтық (Еуропалық, Азия-Тынық мүхиты,Таяу шығыстық және т.б.) болуы мүмкін. Халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету барлық мемлекеттердің жалпы мойындалған қағидаттарды және халықаралық құқық ережелерін ұстануына негізделген. Бүл шарттар арнайы ғаламдық, аймақтық, мемлекетаралық құрылымдар мен тетіктер құру арқылы орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Қауіпсіздік
Санат:Халықаралық қатынастар
Топырақ аэрациясы

**Топырақ аэрациясы** ( — ауа) — топырақ пен атмосфераның ауа алмасуы. Топырақ аэрациясы топырақтың құнарлануы, өсімдіктердің өсуі мен дамуы үшін үлкен рөл атқарады. Топырақ аэрациясы кезінде топырақ ауасы оттек, ал топырак бетіндегі ауа көмір қышқылына қанығады. Топырак тығыз немесе өте ылғалдығы болса аэрация өту қиындайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өкілеттік

**Өкілеттік** (;)  - әлеуметтік субъектінің ықпал етудің заңды құралдарьш пайдалана отырып, басқа институттардың қызметіне және адамдардың мінез- құлқына әсер ету құқы. Заңмен белгіленген шараларды қолданып, беделмен және реттеудің басқа түрлерін пайдалана отырып әрекет ететін билік қызметінің технологиялық шарты.
## Дереккөздер


## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сегізкөз

thumb
**Сегізкөз (крестцовая кость)**; (лат. *sacrum* — сегізкөз, құйымшақ) — құйымшақ омыртқаларының бір-бірімен сүйектене байланысу нәтижесінде түзілген сүйек.

Бұл сүйек адамда **сегізкөз**, жануарларда құйымшақ деп аталады. Құйымшақты құрайтын омыртқалардың саны әртүрлі жануарларда түрліше болады. Сегізкөз бел және құйрық омыртқаларының аралығында орналасып, омыртқа бағанын құрауға қатысады. Сегізкөздің қан тамырлар мен жұлын жүйкелері шығатын адамда — алдыңғы және артқы, ал жануарларда — жоғарғы және төменгі тесікгері болады. Олардың саны сүйекті құрайтын омыртқалар санына байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Анатомия
Райхан Абайқызы

**Райхан Абайқызы** (1871-96) - Абайдың бәйбішесі Ділдадан туған қызы. Найман еліндегі Серікбай байдың ұлы Құдайбергенге тұрмысқа шыққан. Райханның естелігіне қарағанда Абай осы ауылда талай рет болып, [дойбы♧♧ ойнаған. Өзі ұтса «ми ұтады ғой», қарсы жағы ұтса «тақтай баққан, ойын аңдыған қу ұтады ғой» деп, елді күлдіріп отырады екен. Райханның әкесі туралы естеліктері Абайдың республикалық әдеби мемориалдық музейінде сақтаулы.

==Дереккөздер==
<references/>





[Санат:Тұлғалар
Адренокортикотропты гормон

**Адренокортикотропты гормон** — бүйрекүсті безінің қыртысты затының қыз-метін күшейтетін гормон (АКТГ). АКТГ-ды аденогипофиздің алдыңғы бөлігіндегі цитоплазмасы эозинмен Кызыл түске боялатын жасушалар — кортикотропоциттер бөледі.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абай Құнанбаев (150 жылдық мерейтойына)

**«Абай Құнанбаев»**, Мұхтар Әуезовтің ғылыми еңбектерінің жинағы. Абайдың 150 жылдық мерейтойына бай­ланысты «Санат» баспасынан 1995 ж. жарық көрген. Кітап екі бөлімнен тұрады. «Монографиялық зерттеу» атты алғашқы бөлімге Мұхтар Әуезовтың Абай тура­лы ғылыми зерттеулері енген. Бұларда ұлы ақынның туып-өскен жері, балалық-жастық шағы, ақындық ортасы, шеберлігі, елеуметтіқ саяси, қоғамдық, діни, дүниеге көзқарасы, балалары Ақылбай мен Мағауияга әдеби тағылымы, өзінен кейінгі қазақ әдебиетіне жасаған ықпалы жан-жақты әрі тереңбаяндалған. Екінші бөлімдегі: «Абайдың акындық айналасы», «Абай жайын зерттеушілерге», «Орыс классиктері мен Абай», «Абай еңбектерінің биік нысанасы», «Абай мұрасы жайында», «Себит Мукановтың «Абай Құнанбаев» атты монографиясы туралы», «Әбіш Жиреншиннің «Абай Құнанбаев» деген кітабы туралы пікір», «Көкбайдың ақындығы» дейтін мақалаларында Мұхтар Әуезов Абай шығармаларының өз көзіндегі және одан кейінгі қаламгерлерге қаншалықты зор әсер еткені, сондай-ақ Абай сынды сөз алыбын байыппен, уқыпты, бура тартпай, жете зерттеу, оның шәкірті Көкбай Жаңатайұлының өмірі мен шығармагерлігі, абайтануға қоскан үлесі тура­лы сөз етеді. Жинақ Мұхтар Әуезовтің «Абай Құнанбаев» (1967), «Жиырма томдық шығармалар жинағы» (1979-85), «Абайтанудан жарияланбаған материаддар» (1988) атты басылымдары негізінде әзірленген. Қурастырған Н. Акбаев. Кітап студенттер мен көпшілік оқырмандарға арнапған. Келемі 17 баспа табақ, таралы­мы 12 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Рахат, мені тастап қоймадың тыныш

«**Рахат, мені тастап қоймадың тыныш**...» - Абайдың 1895 ж. М. Ю. Лермонтовтан тәржімелеген өлеңі. Лермонтовта да, Абайда да 20 жол. Кейбір басылымдарда өлең Лермонтовтың «И скучно, и грустно» деген шығармасының аудармасы деп қате көрсетілген. Соңғы кезде мұның Лермонтовтың «Хоть давно изменила мне радость» деп басталатын шығармасының аудармасы екендігін академик Ахметов анықтады. Абай Лермонтовтың тексін өзгертпей мағынасын жолма-жол сақтап, дәлме-дәл етіп аударған.

Өлеңнің 1-тармағы Абайда сәл басқаша «Рахат, мені тастап қоймадың тыныш», - деп келеді. Бірақ осы тармақ әрі қарай:
:«Ғашықтар, ағайын дос - бәрі алдағыш, Жастық құмар, үміттің нұры қайтып, Күңгірт тартты, бәрінің аяғы реніш», - 
деп жалғасқандықтан, түпнұсқаның мағынасы айтарлықтай өзгере қоймайды. Лермонтовтың өлеңіне негізгі арқау болған сарын Жалғыздығы, өмірден күткен үміті аяқталмағанын сөзіну. Сонымен бірге өлеңнен біз талай алданса да, тағдырға бас имейтін, именбейтін, қайғы келсе төзе білетін адамның бейнесін кереміз. Абай да өлеңдегі лирика қаһарманның осы қасиеттерін әсерлі, нанымды сипаттайды. Ол өмірдің соққан дауыл сияқты тез етіп кететініне әбден көзі жетсе де, жақсылықтан да әлі мүлде күдерін үзбеген. Абай өлеңдегі лирика қаһарманның осы қасиеттерін нанымды, әсерлі сипаттайды. Осы айтылғанды:
:«Алладан бәрі бір деп тосып тұрмын,
:Алғалы жақсылықты, я өлгелі»,- 
деген түйінді ойды білдіретін сөздердей-ақ айқын аңғаруға болады. Шығарма 11 буынды қара өлең ұйқасы (-а, -а, -б, -а) өрнегімен кестеленген. Алғашқы рет 1909 ж. С.Петербургте жарық керген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлең басылымдарында аздаған текст. өзгерістер кездеседі. 1945, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбаларының негізінде 1-шумақтың 3-жолы «Жастық құмар, үміттің нұры қайтып» болып берілсе, бұл жол 1909 жылғы жинақта «Жастық қуат, үміттің нұры қайтып» делінген. 1945жылғы басылымда 3-шумақтың 2-жолы «Ант етемін жалғанда жан табылмас» болса, кейінгі басылымдарда «Ант етемін жалғанын жан табылмас». 1945, 1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда 3-шумақтың 3-, 4-жолдары Мүрсейіттің 1910 жылғы қолжазбасы негізінде «Өзі алданып, өзгеден соққы жеген, Және езі біреуді алдай алмас» түрінде қабылданған. Ал бұл жолдар 1909 жылғы жинақта «Өзі алданып, кісіден соққы жеген, Және өзі біреуді алдай алмас» болып жазылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Адренэргиялық жүйке жүйесі

**Адренэргиялық жүйке жүйесі**  — вегетативтік жүйке жүйесінін жүйке түйіндерінен (ганглийлерінен) кейін орналасқан (постганглионды) симпатикалық жүйке талшықтарынан кұралады. Олардың жүйке ұштары адреналин және норадреналин олигопептидті нейрогормондарын бөледі. Адренэргиялық жүйке жүйесіне тер бездерін жүйкелендіретін жүйке талшықтарынан басқа, адам мен жануарлар организмдеріндегі барлық симпатикалық жүйке талшықтары жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жасуша қаңқасы

thumb|Эукариот жасуша қаңқасы**Жасуша қаңқасы** (*цитоскелет*); ( — жасуша;  — қаңқа) — жасушаның пішінін анықтап, оның қозғалысын қамтамасыз ететін құрылым.
*Жасуша қаңқасы* — микротүтікшелерден, микрожіпшелерден және микрофиламенттерден құралған. Микротүтікшелер центриольдердің, базальды денешіктің, кірпікшелер мен талшықтардың құрамына кіреді. Олар тубулин протеинінен құралған. Жасуша қаңқасы плазмолемма астындағы цитоплазманың шеткі кортикальды қабатында орналасады. Микрофиламенттерді жиырылғыш протеиндер: актин, миозин, тропомиозин құрайды. Сондықтан микрофиламенттер жасушадағы жиырылу аппараты қызметін атқарады. Жасуша қаңқасы торшаның пішінін анықтап, тіректік қызмет атқарады.

## Құрылысы
Иммунофлуоресценция тәсілі арқылы жасуша цитоскелетінің құрамы және оның динамикасы анықталды. Цитоскелеттің құрамы жіпше тәрізді ақуыздар кешендерінен немесе филаменттерінен тұрады.

Химиялық құрамы, нәзік құрылысы және қызметтері жағынан филаменттердің үш түрін атап өтуге болады. Ең жіңішке микрофиламенттер, олардың диаметрлері 6 нм шамасында, құрамы актин ақуызынан тұрады. Екінші түрі - диаметрі 25 нм, құрамы ақуыз тубулиннен тұратын - микротүтікшелер. Үшінші топтың құрамы - аралық филаменттерден тұрады. Олардың диаметрі 10 нм, негізінде құрамы жағынан туыстас ақуыздар болып келеді.

Осы айтылған үш құрылым үшеуі де жасуша компоненттерінің және жасушалардың қимылдау және қаңқа қызметтерін аткаруда үлкен рөл аткарады. Эукариот және прокариот жасушаларында жіпшелі құрылымдар цитокаңка қызметін аткарады. Бұл құрылымдар әртүрлі жасушаларда әртүрлі болып келеді. Мысалы, эпидермистің құрамында аралық филаменттер кездессе, бұлшық еттердің құрамында - актин жіпшелері, меланоциттерде және жүйке жасушаларының өсінділерінде - микротүтікшелер кезедеседі.

Клетка каңқасының құрамына кіретін құрылымдардың жалпы ұксастығы кездеседі: біріншіден олар ақуыздардан тұрады, екіншіден тарамдалмаған фибриллді (жіпшелер) полимерлерден, үшіншіден олар тұрғылықты болмайды, полимерленеді және кері деполимеризацияға үшырайды. Осы кұрылымдардың тұрғылықты болмауының салдарынан жасушалардың пішіні өзгеріп отыратыны байқалады.

Цитокаңканы өзінің қасиеттері және қызметтері жағынан екі топка бөлуге болады. Каркастың құрамды жіпшелер-аралық филаменттер, сонымен қоса тірек-қимыл микрофиламенттері, мысалы актинді микрофиламенттер миозинмен қарым-қатынаста болады. Цитоқаңқаның екінші тобына микрофиламенттер мен микротүтікшелер жатады. Олардың қимыл қызметтерін әртүрлі тәсілдер арқылы іске асады.

## Дереккөздер


Санат:Цитология
Санат:Жасуша қаңқасы
Хайдар Рахимов

**Рахимов Хайдар** (1917-85) - суретші. Қондырғылы графика саласында жұмыс істеген. Рахимов  «Абайдың туған жерінде» (1949, қағаз, сулы бояу, Қазақстанның мемлекеттік енер музейі қоры), «Ферма. Абай жүрген жерлерде» (1962, қағаз, сулы бояу, Абайдың мемлекеттік қорық-музейі қоры), «Шыңғыстау етегіндегі Қарауыл» (1971, қағаз, сулы бояу) суреттерін салған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құрсақ қолқасы

right|200px|thumb|Құрсақ қолқасы**Құрсақ қолқасы** (брюшная аорта); ()
— көкеттен (диафрагмадан) кейінгі қолқаның
құрсақ қуысындағы жалғасы. Құрсақ қолқасы - омыртқа бағанының төменгі (адамда — алдыңғы) бетінде, артқы (адамда - төменгі) қуыс венаның сол жағында орналасады. Диафрагманың оң және сол аяқшаларының арасымен көкірек қуысынан құрсақ қуысына өтіп, одан
әрі жамбас қуысына жеткенге дейін, құрсақ қолқасынан: құрсақ қуысы қабырғасына — қабырғалық (париетальды) артерия тармақтары, ал құрсақ қуысындағы ішкі мүшелерге — іштік (висцеральды) артерия тармақтары бөлініп ажырайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гландулоцит

**Гландулоцит** (glandulocytus, лат. glandula — без, грек, kytos — жасуша) — адам мен жануарлар организміндегі сыртқы және ішкі секреция бездерінің бөлінді (секрет, инкрет) бөлетін безді жасушасы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Адсорбция

**Адсорбция** (;  — үсті, беті;  — сіңіру, түту) — қоймалжың жасуша цитоплазмасының сыртқы бетіндегі коллоидты бөлшектер — мицеллдер кешенінің, беткейлік қуаттың (энергияның) әсерінен еріткіш (дисперстік) ортадағы электролит иондарын не басқа ерітінді қүрамындағы немесе газдардағы бөлшектік заттарды түтып сіңіруі. Түтылған бөлшектер өздерін ұстап тұрған клетка цитоплазмасының мицеллдер кешенінін құрылымын, оның зарядтарына эсер етіп, өзгертіп отырады. Цитологияда — адсорбция құбылысын организмнің тірі күніндегі ұлпаларды бояу кезінде пайдаланады.

**Адсорбция** (үстінде (на, при) және sovleo — жұтамын (поглощаю)) — газ немесе сұйық көлемінен оның сұйық не қатты денемен (адсорбентпен) бөліну бетінде заттың (адсорбаттың) шоғырлануы. Адсорбция зат бөлшектерінің (мөлекулаларының, атомдарының, иондарының) тартылыс күші әсерінен адсорбенттің беткі қабатында жүреді. Адсорбенттің және мөлекулалардың адсорбаттық (атомдарының, иондарының) өзара әрекеттесу сипатына байланысты адсорбция физикалық және химиялық болып бөлінеді. Адсорбция микроэлектроникада қолданылатын өте таза заттарды, үлдірлік құрылымдарды алу технологиясында кеңінен пайдаланылады.

**Адсорбция** (лат. ad— барысында + sorbere— сіңіруі) — адсорбция — ерітіндіден немесе газ қоспасынан бір затты екінші бір қатты не сұйық заттың өз бетіне сіңіруі. Бұл физика-химиялық құбылыс кенді флотациялау процесінде, химия және металлургия өнеркәсібі салаларында кеңінен қолданылады..

Жұтылатын зат, әлі де фазалық көлемде, адсорбтив деп аталады, сіңірілген-адсорбат. Тар мағынада адсорбция көбінесе газдан немесе сұйықтықтан қоспаны қатты затпен (газ бен сұйықтық жағдайында) немесе сұйықтықпен (газ жағдайында) — адсорбентпен сіңіру деп түсініледі. Бұл жағдайда, адсорбцияның жалпы жағдайындағыдай, қоспаның адсорбент-сұйықтық немесе адсорбент-газ интерфейсінде концентрациясы жүреді. Адсорбцияның кері процесі, яғни заттың фазалық бетінен фазалық көлемге ауысуы деп аталады десорбция. Егер адсорбция мен десорбция жылдамдығы тең болса, онда олар адсорбциялық тепе-теңдікті орнату туралы айтады. Тепе-теңдік жағдайында адсорбцияланған молекулалардың саны сыртқы жағдайлар (қысым, температура және жүйенің құрамы)өзгермейтін болса, қалағаныңызша тұрақты болып қалады.

## Дереккөздер


Санат:Физикалық химия
Санат:Статистикалық физика
Халық санағы

**Халық санағы** — белгілі бір уақыт шеңберінде бүкіл елдің халқының немесе оның бір бөлігінің демографиялық, экономикалық, әлеуметтік сипаттағы ақпаратын жинау, өңдеу, жариялау, тарату мақсатындағы жалпымемлекеттік статистикалық шаралар. Бұл санақ халықтың дәл сол уақыттағы мәліметін "лезде суретке түсіріп" алуға мүмкіндік береді. Халық санағында сол аумақтағы халықтың саны, құрылымы, әлеуметтік-экономикалық сипаты туралы ақпарат жиналады. Халық санағы көпшілік елдерде негізгі, “кейбір елдерде демографиялық, әлеуметтік және экономикалық мәліметтер жинаудың жалғыз жолы болып табылады.” Сонымен қатар, халық санағы халық өмірінің қырларын таңдамалы түрде немесе үй шаруашылығын есепке алуда қолданылады. Халық санағын жүргізудің ғылыми және ұйымдастырулық негіздері XX ғ. екінші жартысында қалыптасып болды. Көптеген елдерде түрақты 5 немесе 10 жыл мерзімде бір жүргізілетін Ұлттық халық санағының бағдарламаларында БҰҰ-ның және өзге де ұйымдардың ұсыныстары есепке алынады. Санақ қорытындылары бойынша халықтың табиғи және миграциялық қозғалысын нақтылауға болады. Халық санағын отбасына және үй шаруасына жүргізеді.

1950 ж. бері БҰҰ әр 10 жыл сайын бүкіләлемдік халық санағын өткізеді. 2004 ж. әдеттегі онжылдық раунд (1994- 2004) аяқталды. XXI ғ. басында әлемде халық санағы өткізілмеген бірде-бір ел қалмады. Ұлттық санақ қорытындылары өзара сәйкес келу керек, ал негізгі қорытындылар бүкіләлемдік халық санағының бөлігі болып есептеледі. Бұл өз кезегінде әлемдік экономиканың жаһандану дәуірінде үлкен мәнге ие болып отыр.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Вестибулалық шытырман

**Вестибулалық шытырман**, кіреберіс немесе сағалық шытырман (*вестибулярный лабиринт*); (*labirintus* *vestibularis*; лат. *labirintus* - шытырман, *vestibulum* — саға, кіреберіс)
*— сыртқы сүйектік және ішкі жарғақтық бөліктерден құралған ішкі құлақтың кіреберіс бөлігі (сағасы). 
Сүйектік және жарғақтық шытырмандар аралығындағы саңылаулы қуысты — *[[перилимфа]] сұйығы (сыртқы сұйық),* жарғақтық шытырманның қуысын — *эңдолимфа сұйығы (ішкі сұйық)* болады.

*Жарғақтық вестибулалық шытырман* — эндолимфалық өзек арқылы жалғасқан сопақша және дөңгелек қапшықтардан құралған. Өз кезегінде сопақша қапшықтың қуысы тепетендік мүшесі — жарғақтық жартыдөңгелекше өзектері қуыстарымен, ал дөңгелек қапшықтың қуысы есту мүшесі — жарғақтық ұлу қуысымен тесіктер арқылы жалғасқан.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Рахила Әбдірахманқызы

**Рахила Әбдірахманқызы** (1894-1924) - Абайдың немересі. Бәстами Мұсабайұлына тұрмысқа шыққан. 

Әке-шешесі қайтыс болған кезде ол әжесі Ділдә мен Мағауияның бәйбішесі Дәмегейдің тәрбиесінде еседі. Тұрмысқа шыққан ол ақын атасының өлеңдері жазылған қолжазба дәптерді өзімен бірге ала кеткен. Рахила Абай әндеріне арасына таратуға елеулі үлес қосты. Бұл дәптерді кезінде М. Әуезов пайдаланған.

## Дереккөздер

Санат:1894 жылы туғандар
Санат:1924 жылы қайтыс болғандар
Санат:Абай Құнанбайұлы
Мишық құртшасы

**Мишық құртшасы** (червячок); (лат. vermis — құртша) — пішіні ұзынша келген құрт тәріздес мишықтың ортаңғы бөлігі. Мишық құртшасы ұзынша сайлар арқылы бөлінген мишық жартышарларының аралығында орналасады. Оның артқы бүйір жағы мишық тұлымына жалғасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сезімтал жүйке ұштары

**Сезімтал жүйке ұштары (рецепторы);** (*receptores*, лат. *receptos* — қабылдағыш) — **сезімтал жүйке** талшықтарының соңғы сезгіш ұштары. 
thumb
Сезімтал жүйке ұштары организмнің сезім мүшелерінде орналасады. Денедегі орналасу орындарына байланысты сезімтал жүйке ұштары экстерорецепторлар (көру, есту, дәм, иіс, тері сезімдері), интерорецепторлар (ішкі мүшелерде, қан және лимфа тамырларында) және проприорецепторлар (тірек-қимыл мүшелерінде) болып бөлінеді. Тітіркендіргіштердің табиғатына байланыста механорецепторлар, барорецепторлар, хеморецепторлар, терморецепторлар, фоторецепторлар болады. Құрылыс ерекшеліктеріне
байланысты сезімтал жүйке ұштары: бос және қапталған сезгіш жүйке ұштарына бөлінеді.

Бұлар көбінесе эпителий және дәнекер ұлпаларында болады. Қапталған сезімтал жүйке ұштарын сыртынан нейроглия және дәнекер ұлпасының тақташылары қаптап жатады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Ақуыздар
Санат:Морфология
Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы (мақала)

**«Абай Құнанбаев қазақ халқының ақыны және ағартушысы»**. «Актюбинская правда» (10. VIII. 1945) газетінде жарияланған. 
Мақалада Абайдың ақындық өмір жолымен қалың окырманды таныстыру мақсат тұтылып, негізінен өмірбаяндық деректер қамтылған. Онда Абайдың әулеті, өскен ортасы, алған тәлім-тәрбиесі, қазақ ауыз әдебиетінен, шығыс поэзиясынан, орыс-батыс әдебиетінен үйренуі жүйелі әңгімеленеді. Абай рубасының отбасында өмірге келгенімен, кейін өсе келе халықтың жағында болып, ел ішіңдегі әділетсіздіктерге қарсы шыққандығына назар аударады. Қуғын керген орыс зиялыларының Абайдың аулына жиі келіп, араласып, пікірлесіп тұрғандығы, мұның өзі ақынның прогресшілдік бағытта болуына И. Крылов, А. Пушкин, М. Лермонтов сияқты орыс ақындарының шығармаларын қазақша сөйлетуге тікелей әсер еткендігі сөз болады. Абайдың ізбасарларынан Мағауия мен Ақылбайдың, Көкбайдың, Бейсембайдың аттары аталған. Бұлардың патшаға карсы күрескен Шәміл мен «халық батыры Кенесарының» кетерілісі туралы тікелей Абайдың тапсырмасымен поэма жазғандығын айтқан.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Халықаралық студенттер одағы

[thumb|[Прага]]
**Халықаралық студенттер одағы** — халықаралық студенттік ұйымдардың бірлестігі. 1946 жылы құрылған. Орналасқан жері - Прага.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Құрсақтық даму кезеңі

**Құрсақтық даму кезеңі** (антенатальный период) —
сұтқоректі жануарлар ұрығының ұрықтанғаннан бастап, туғанға дейінгі жатырдағы даму кезеңі. Құрсақтық даму кезеңі — адам мен жануарлардың жеке даму
тарихы — онтогенездің іштегі эмбриондық кезеңі. Бұл
кезеңде бірклеткалы организм — зигота эмбриогенездің
негізгі сатыларынан (ұрықтану, бөлшектену, гаструляция, гистогенез, органогенез, системогенез) өтіп, күрделі организмге айналады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Жасуша орталығы

**Жасуша орталығы** (*клеточный центр*) — адам мен жануарлардың барлық және кейбір өсімдік жасушаларында болатын, жасушалардың митоздық бөлінуін қамтамасыз ететін органелла.

	
Жасуша орталығы - цилиндр тәрізді бір-біріне тік бұрыш түзіп орналасатын екі денешік. Бұларды центрольдер деп атайды. Центриоль қабырғасы әрқайсысы үш микротүтікшеден түзілетін 9 топтан тұрады. Ортасындағы осы екі микротүтікшеден түзілген. Бұл органоид жасушаның бөлінуі кезінде, бөліну ұршығын түзеді. Бөліну ұршығы хромосомалардың полюстерге ажырауын қамтамасыз етеді.

Жасуша орталығы көп жасушалы жануарлардың жасушаларынан, қарапайымдардың және кейбір өсімдіктердің жасушаларынан табылған. Әрбір центриоль ұзындығы 1 мкм шамасындай, цилиндр пішінді. Жасуша орталығы екі құрамдас бөліктен: 1) центриоль, 2) центросферадан тұрады. Жасушаның бөлінуінен бұрын жасуша орталығы екіге бөлініп, екі полюске қарай тартылады. Бұл екі центриольдың арасыңда ахроматин жіпшелері пайда болады. Ол жіпшелердің бір ұшы хромосомалардың центромерлерімен жалғасады. Кейінгі кездегі жүргізілген биохимиялық зерттеулердің нәтижесіңде жасуша орталығы жасушаның бөліну әрекетіне (митоз, мейоз) тікелей қатысатындығы дәлелденді. Жасуша орталығы бөліну арқылы көбейеді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Секрет бөлгіш жасушалар

**Секрет бөлгіш жасушалар (секреторные клетки)** — өздерінен арнайы бөлінді (секрет) бөліп шығаратын безді жасушалар (гландулоциттер).

Безді жасушалардан бөліндінің бөліну процесін секреция деп атайды. Бұл кұрделі процесс, төрт кезеңнен тұрады: 
# бөліндіні тұзуге керекті заттардың қан тамырларымен тасымалданып, гландулоциттерге сіңірілуі; 
# гландулоциттерде әкелінген заттардан секретгің түзіліп, жасушада жиналуы; 
# гландулоциттерден түзілген секреттің бөлініп, сыртқы ортаға немесе организмнің ішкі ортасына шығарылуы — экструзия;
# безді жасушаның қалпына келуі (регенерация).
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Рахым Жандыбайұлы

**Рахым Жандыбайұлы** (1896-1981) - Абай мұраларын жинап, сақтаушы. Тобықтының Жігітек руынан, Кеңгірбай бидің немересі Байдалы Бұхарадан оқып келген Сармолланы Семейден елге ертіп әкеліп, бала оқытады. Рахым осы Сармолладан 10 жастан 17 жасқа дейін білім алады да, 18 жасынан Семейге келіп, Ғабдұлғақ Жамалиддин медресесінде 25жасқа дейін оқиды. Оны бітіргеннен кейін Уфадағы Ғалия медресесінде білім алады. Содан кейін Шыңғыстауға келіп, Ақылбайдың баласы Әубәкірдің қолында тұрып, бала оқытады. 1933 ж. мұғалімдік курсты бітіріп, 1937 ж. Абай ауданында 1-2-кластарға сабақ береді. Қудалауға ұшырап, бірнеше рет сотталған. 1970 ж. «Семей таңы» газетінде құжаттарды М. Әуезовке тапсырғаны туралы Т. Әлімқұловтың «Жұмбақжан» кітабында, X. Сүйіншәлиев «Абайдың қара сөздері» деген монографиялық зерттеуінде Рахымнан Абай мұрасын қашан және қалай жинағаны айтылады. Рахым архиві, суреттері мен қолжазбалары Абай музейі қорында сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Саяси пасықтық

**Саяси пасықтық** - адамзат мәдениетінің жетістіктеріне және қабылданған имандылық ережелеріне, адамның артықшылықтары идеясына нигилистік қатынас. Кейде үстемдік етуші ресми догмаларға да нигилистік қатынас. Ол оны мазақ етуден көрініс табады. Мінез-құлықтағы және ұстанымдардағы цинизм өздерінің өзімшіл мақсаттарына қандай жолмен, құралдармен болса да қол жеткізуге тырысатын адамдарға тән.

Әлеуметтік-саяси мағынада цинизмнің екі көзі бар: күш цинизмі, үстемдік етуші топтардың саяси тәжірибесіне тән. Олар өздерінің билігін ашық күшті қолдану арқылы сақтауға ұмтылады; билікке қарсы бұқара топтың әрекеті мен көңіл-күйі. Олар өздерінің билікке қатынасын бұзушылық әрекетпен білдіреді.

Саясат пен имандылық екі түрлі түсініктер. Саясат тиімділік есепке, ал имандылық нақты принциптерге, сенімге негізделеді. Шынайы саясат мәселесі - бітімгершілікті іздеу.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жанғара Дәдебаев

**Жанғара Дәдебаев **(1948 жылы туған), әдебиет зерттеуші. Филология ғылымдарының докторы (1992), профессор (1993), Республика ғылым академиясының академигі (2003).

Ысты руынан шыққан.

Зерттеу еңбектерінің басты саласы - Әуезовтің шығармашылық шеберханасы. «Қазіргі қазақ тарихи прозасының дамуындағы М. Әуезов дәстүрі» атты оқу құралы (1981), «Мұхтар Әуезов» монографиясы жарық көрді (1997). Бұларда ұлы суреткердің шығармашылық шеберханасы мен жазушылық шеберлігі бірнеше арнада пайымдалған. Мысалы, адам жанының шындығын, сезім сырын соншалықты терең мөлдіретіп, соншалықты күрделі қарым-қатынаста, дәл осынша нақты, көзбен көріп, ішпен білгендей айқын, шынайы суреттеу Әуезов секілді сөз өнерінің барша құпиясына қанық, өзін сөз өнерінің ылдиы мен өрінде, шырқау биігі мен шалқар кеңістігінде бірдей еркін сезінетін нағыз зергердің, хас шебердің ғана қолынан келетінін тілге тиек еткен автор. «Әдеби шығарма» (1986), «Қазақ тарихи романы» (1987), «Шымырлап бойға жайылған» (1988), «Өмір шындығы және көркемдік шешім» (1991) монографияларында Әуезовтің жазушылық еңбегі мен шеберлігі, көркемдік әлемі қазіргі әдеби процеспен тығыз бірлікте, сабақтастықта қарастырылған.
## Шығармалары:
* Қазіргі қазақ тарихи прозасындағы М.Әуезов дәстүрі. Методикалық құрал. - Алматы, 1981; 
* Әдеби шығарма. Оқу құралы. - Алматы, 1986; 
* Қазақ тарихи романы? дәстүр мен жаңашылдық. Оқу құралы. - Алматы, 1988; 
* Шымырлап бойға жайылған. Зерттеу. - Алматы, 1988; 
* Ғабиден Мұстафин. Зерттеу. - Алматы, 1989; 
* Мұхтар Әуезов. - Алматы, 1990; 
* Өмір шындығы және көркемдік шешім. Зерттеу. - Алматы, 1991; 
* Бөлтірік Әлменұлы және қазақ шешендік өнері. Оқу құралы. - Алматы,1996.
* М.Әуезов шығармашылығы. Зерттеу. - Алматы, 1997; 
* Атыңнан айналайын Әулие ата. - Алматы, 1998; 
* Әдеби шығармашылық. Типтік оқу бағдарламасы. - Алматы, 1999; 
* Жазушы еңбегі. Монография. - Алматы, 2001; 
* Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. І кітап. - Алматы, 2002; 
* Талас аңыздары. - Алматы, 2002; 
* Қазіргі қазақ әдебиеті: Лекциялар курсы. ІІ кітап. - Алматы, 2003;
* Адам ата. - Алматы, 2005;
* Менің университетім: зерттеулер мен зерделеулер. - Алматы, 2007;
* Адам және заман. - Алматы, 2008;
* Тадамалы шығармалар. - Алматы, 2008;
* Тақырып және идея. Зерттеу. - Алматы, 2010;
* Тараз өлкесі: монографиялық пайымдаулар, ойлар мен толғаныстар. - Алматы, 2013;
* Абайдың антропологизмі. - Алматы. 2014;
* Шешендік өнер теориясының негіздері: монография. - Алматы, 2016

## Дереккөздер


Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Мұхтар Әуезов
Гликоген

thumb|Гликогеннің құрлысы
**Гликоген** (хим. формуласы -C24H42O21) — глюкоза қалдықтарынан құралған, адам мен жануарлар организмі мүшелері мен ұлпаларында қорға жиналатын күрделі көмірсу (полисахарид). Гликоген негізінен бұлшықет талшықтары мен бауыр жасушалары (гепатоциттер) цитоплазмасында дән (түйіршік) түрінде жинақталады. Организмдегі глюкоза мөлшерінің азаюына байланысты арнайы ферменттердің әсерінен гликоген глюкозаға ыдырап, қанға өтеді. Организмдегі гликогеннің түзілуі мен ыдырау процестерін жүйке жүйесі және тиісті гормондар реттеп отырады.Гликоген-глюкозаның жүздеген молекуласынан құралған полисахаридтер.

## Дереккөздер

Санат:Полисахаридтер
Рахым Өмірзақұлы

**Рахым Өмірзақұлы** (туып өскен жылдары белгісіз) - Абай ауылының адамы. Бөкенші руынан. 1898 ж. Мұқыр сайлауында Абай өміріне қастандық жасаушылардың бірі. Ақынды жерге жығып ұра бастаған, қолынан сағатын тартып әкеткен.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Абай шығармашылығы (мақала)

**«Абай шығармашылығы»** («Творчество Абая» ) , Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Бұрынғы Семей
облыстық «*Прииртышская правда*» газетінің 1945 жылы 15 тамыздағы санында жарияланған. Абайдың туғанына 100 жыл толуына арналған беттегі бұл көлемді мақалада ақын шығармашылығы жан-жақты, терең талданған. Ұлы ақынның әдеби мұрасын ол сусындаған «*ұлттық және жалпы адамзаттық мәдениеттің үш ұлы қайнары*»: 
*«көне қазақ әдебиеті»
*«шығыс мәдениетінің озық үлгілері
*араб-иран және түркі классикалық поэзиясы»
*«орыс (осы арқылы еуропа) мәдениеті» мысалында қарастырады.

Абайдың осы уш рухани қайнарды меңгере отырып, өзінің талант қуатын еш кемітпей, өз шығармашылығының сапалық жағын
әлсіретпегендігін, «кең тынысты» суреткер ретінде жаңа мәдениетті өз қәжетіне шебер пайдаланып, кәдеге асырғанын, осы арқылы қазақ мәдениетінің рухани әлемін байытып, көп пайда тапқанын әсерлі әңгімелейді. Ұлы ақын поэзиясының ауыз әдебиетінен мүлдем өзгеше сарында өрбіп, сөздік қоры, образдар жүйесі, стилистикалық әдістер көркемдік жағынан жаңа ой иірімдерімен терең де жаңа көркем мағынаға ие болғанын,

«Қазақ әдебиетінде үй-іші, ата-аналық парыз бен жас ұрпақты тәрбиелеуге және ең бастысы, әйел мәселесіне жаңаша көзқарас алғаш рет нақты да жоғары моральдық тұрғыда айтылғаны» 

ерекше аталады. Абай поэзиясының еңбек, табиғат тақырыптарын ашудағы жаңашылдығы, оқу-білімге шақырған азаматтық үні мақаланың өн бойынан аңғарылады. Абайдың шығыс поэзиясымен байланысы жан-жақты айтылып, оның ақындық мұрасында көне шығыс классикалық поэзиясының озық дәстүрлерінен ғана үлгі алғандығын, 

«араб-мұсылман шығысы Абай шығармашылығына жеке іріктеліп алынған бөліктерімен кіргендігін» 

баян етеді. Абайдың орыс әдебиеті арқылы еуропа мәдениетіне бой ұруы күрделі де соны және сан алуан болғандығын сөз етіп, оның А. Пушкин, М. Лермонтов, И. Крылов шығармашылығын игерудегі аудармашылық өнерінің шеберлік тұстарына тоқталады. Абай сатирасының М.Салтыков-Щедринге көркемдік және саяси жағынан да жақын екендігін айта келіп, 

«Абай өз поэзиясының бүкіл мазмұнымен өз кезінің үкіметтік құрылымын жоққа шығарды, сол себепті
де оның үкіметке қарсылық білдірген орыс классиктеріне көңілінің Шәміл мен Кенесарыға ықыласымен терең байланысы бар» 

деп түйеді. Абайдың талантты да өзіндік ерекшелігі бар композитор болғанына назар аударылып, музыкада да жаңашылдығымен танылғандығын атап өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы