Мемлекеттік басқару формасы

**Мемлекеттік басқару формасы** — мемлекеттiк билiк ұйымын, жоғарғы мемлекеттiк органдардың жүйесiн мiнездейтін мемлекет формаларының элементтерінің бірі.
* Басқару формасы, **тар мағынада** — мемлекеттік биліктің жоғарғы органдарының ұйымы дегенді білдіреді.
* Ал **ауқымды мағынада** алғанда, басқару формасы — бұл мемлекеттің бүкіл органдарының өзара әрекет етуі және ұйымдасу әдісі. Үкімет түрін, яғни басқару формасын мемлекеттік құрылым түрлерімен және мемлекеттiң саяси тәртiбiмен шатыстырмау қажет. Бұл үшеуі біріге отырып, бір-бірін толықтыра отырып мемлекет формасын құрайды.
[460px|thumb|Басқару формасы бойынша әлем елдері:<br /><hr>'''[Парламенттік жүйе|Парламенттік жүйелер:** үкімет басшысы парламент арқылы сайланады немесе тағайындалады және соған есеп береді.<br /><big></big> Салтанатты [[монарх]] бар [[конституциялық монархия]]<br /><big></big> Салтанатты [[президент]] бар [[парламенттік республика]]<br /><big></big> Атқарушы президент бар [[парламенттік республика]]<br /><hr>**Президенттік жүйе:** үкімет басшысы (президент) халық арқылы сайланады және парламенттен тәуелсіз.<br /><big></big> [[Президенттік республика]]<br /><hr>**Аралас жүйелер:**<br /><big></big> [[Аралас республика|Жартылай президенттік республика]]: атқарушы президент парламенттен тәуелсіз; үкімет басшысын президент тағайындайды, бірақ ол парламент алдында жауапты.<br /><big></big> [[Парламенттен тәуелсіз республика]]: үкімет басшысы (президент немесе директория) парламент арқылы сайланады, бірақ оған есеп бермейді.<br /><hr>**Басқа жүйелер:**<br /><big></big> [[Теократиялық республика]]: жоғарғы көшбасшы мемлекет пен дін басшысы ретінде атқарушы және заң шығарушы биліктің басым бөлігін иеленеді.<br /><big></big> [[Жартылай конституциялық монархия]]: монарх айтарлықтай атқарушы немесе заң шығарушы билікке ие.<br /><big></big> [[Абсолюттік монархия]]: монарх шексіз билікке ие.<br /><big></big> [[Бірпартиялық жүйе]]: билік конституциялық түрде жалғыз саяси партиямен байланысты.<br /><big></big> [[Әскери хунта]]: үкіметті әскери басшылар кеңесі басқарады, конституциялық ережелер тоқтатылады.<br /><big></big> [[Конституциялық негізі жоқ үкіметтер]]: билік конституциямен анықталмаған (мысалы, уақытша үкіметтер немесе ислам теократиялары).<br /><big></big> Тәуелді аумақтар немесе үкіметі жоқ жерлер.]]

Басқару формасы мемлекеттің келесі сипаттамаларын көрсетеді:
* мемлекеттің жоғарғы билік органдарының құрылуын,
* құрылымын,
* мемлекеттік органдардың арасындағы өзара әрекет етуінде жатқан принциптерін,
* жоғарғы билік пен қатардағы азаматтарды арасындағы өзара қарым-қатынастың құрылуын,

== Негізгі басқару формалары ==

=== Монархия ===

**Монархия** — жоғарғы мемлекеттік билік өмір бойы бір ғана басшының, яғни, монархтың (патша, [[шаһ]], [[сұлтан]], [[хан]], [[халиф]], [[король]], [[император]], т.б.) қолында болатын және ұрпақтан ұрпаққа мұрагерлікпен берілетін басқару формасы.
==== Монархияның өзгешелігі ====
# Бір ғана адам мемлекет басшысы, ол — монарх;
# Билік [[мұрагерлік]] бойынша беріледі;
# Монарх заңға бағынбайды (монархты биліктен аластатуға болмайды).

==== Монархиялардың түрлері ====
* **Абсолюттік монархия** (шектеусіз) — мемлекеттегі жалғыз жоғарғы орган болып табылатын монархы бар мемлекет. Бүткіл мемлекеттік биліктің құзыреті монархтың қолында болады ([[Сауд Арабиясы]], [[Оман]], [[Катар]]). Тағы бір ерекше бір түрі [[теократиялық монархия]] ([[Ватикан]]) болып табылады.
* **Шектеулі монархия** — монархтан бөлек басқа да мемлекеттік басқару органдары бар мемлекет, ал мемлекеттік билік барлық жоғарғы билік органдарына жүктелген, сондай-ақ монархтың билігі белгілі бір арнайы дәстүрдің немесе [[Конституция]] актісінің негізінде шектелген. Өз кезегінде шектеулі монархия келесідей бөлінеді:
** **Сословиелік-өкілдік монархия** — монархтың билігі белгілі бір сославиенің дәстүрлерінің негізінде шектелетін монархия түрі ([[Орыс паташлығы|Ресейдің]] Земский соборы, [[Испания]]дағы [[Кортес]]тер) и играющих роль, как правило, совещательного органа. В настоящее время подобных монархий в мире нет.
** **Конституцилық монархия** — монархтың билігі белгілі бір арнайы [[Конституция]] актісінің негізінде шектелген монархия. Өз кезегінде конституциялық монархия екіге бөлінеді:
*** **Дуалисттік монархия** — монархтың қолында барлық [[атқарушы билік]]тің құзыреті болатын, сондай-ақ заң шығару және сот істеріне өкілеттілігі бар монархия түрі. Бұл мемлекеттерде монархтың қолында өкілдік органдары тарату, қабылдағалы жатқан актілерін бұзу сияқты абсолютті вето құқыққа құқылы ([[Иордания]], [[Марокко]]).
*** **Парламенттік монархия** — монарх тек дәстүрдің құрметі ретінде және белгілі өкілеттілігі жоқ монархы бар мемлекеттер ([[Ұлыбритания]], [[Жапония]], [[Дания]]).



=== Республика===

**Республика** — мемлекеттік биліктің жоғарғы органдарын белгілі бір мерзімге халық сайлайтын, не болмаса өкілдік мекемелері құратын басқару формасы. Бұл басқару формасында жоғарғы органдар [[электорат|сайлаушылардың]] алдында барлық жауапкершлікті алады.
==== Республиканың өзгешелігі ====
# Әрдайым бірнеше билік органдары болады, сондай-ақ органдардың арасындағы өкілеттілік жеке-жеке бөлінеді, яғни белгілі орган басқа бір органнан тәуелсіз;
# Мемлекет басшысы — [[Президент]];
# Биліктің жоғарғы органдары және лауазым иелері халық алдында жауапкершілік көтереді.
==== Республика түрлері ====
* **Президенттік республикалар** — бұл мемлекеттерде президент парламентаризммен қатар мемлекет және үкімет басшысының өкілеттігін қоса атқарады. Үкіметті тарату немесе құру тікелеу президенттің қолында болып саналады, бұл жағдайда парламент үкіметке әлеулі әсер тигізе алмайды ([[Қазақстан]], [[АҚШ]], [[Эквадор]]).
* **Парламенттік республикалар** — бұл мемлекеттерде мемлекеттік басқару билігіндегі елеулі орында парламент алады. Парламент үкіметті құрып, кез-келген уақытта таратуға құқылы. Бұндай мемлекеттердің президенттері елеулі өкілеттілікке ие емес ([[Израиль]], [[Грекия]], [[ГФР]]).
* **Аралас республика''' — бұндай басқару формасы бар елдерде президенттің өкілеттілігі парламенттің өкілеттілігімен тең дәрежеде болады, сондай-ақ президенттің әр бір атқарған ісі, үкіметті құруы немесе таратуы міндетті түрде парламенттің қатысуымен жүргізілуі қажет (Ресей, Украина, Португалия, Франция).

## Тағы қараңыз
* Монархия
* Республика
* Мемлекет формасы

## Дереккөздер

  
## Сыртқы сілтемелер
* Формы правления в странах мира
* Основные, гибридные и атипичные формы правления 
* Формы правления и государственные режимы. Курс лекций «Государственное и муниципальное управление в зарубежных странах»
* Формы правления: понятие, виды
* Форма правления. Понятие, основные разновидности, отличительные черты, плюсы и минусы 
Санат:Үкімет
Санат:Мемлекет
Санат:Саясат
Санат:Мемлекет түрлері