open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.

## '''Дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.'''

Дамыған орта ғасыр ескерткіштері тек төңірегі ормен қоршалған үлкен емес үйінділерден тұратын қорған зираттарымен көрінеді. Ағаш көмірі түріндегі алаулардың қалдығы, жанған бөренелер мен қақталған жерлер байқалады. Өлгендер тік бұрыш формалы, солтүстіктен оңтүстікке немесе батыстан шығысқа бағытталған грунт шұңқырларға, түпсіз астауға немесе ағаш «жәшіктерге» жерленген. Әйелдердің қабірлерінен темір пышақ, біз, қола өрнектелген айна, моншақ, білезік, алтын түйреуіш, моншақ пен жалпақ күмістен жасалған бас киімдердің қалдықтары табылды. Еркектердің зираттарында жебе, ат әбзелдері мен тұрмыс заттары бар. Бұл ескерткіштер Евразияның ортағасырлық тарихында елеуміз қалдырған қыпшақтарға, қимақтармен туыстас түркі тілді тайпаларға қатысты.

Павлодар облысында Х-ХІІІ ғасырлардағы қыпшақтардың зираттары Жданов, Леонтьев, Қашыр зираттарында, Кенжекөл ауылының маңынан, Ертістің сол жағалауында Тасмола ІV зиратының қорған 2-де табылды, даталары ХІV ғасыр. Осы кезеңге Шідерті 3 қонысына тақау қорған 1-гі монгол уақытының зираты жатады, датасы ХІІІ-ХІ ғасырлардың тоғысы.
### Павлодар облысы орта ғасырларда
### Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері
## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысы ғұн-сармат дәуірінде

**Ғұн-сармат дәуірі.**

Б.з.д. ІV-ІІІ ғасырлар тоғысында тасмола тайпаларының мәдениеті б.з.д. ІІІ ғ. – б.з.д. V ғ. ғұн-сармат дәуірінің ескерткіштерімен алмасады. Евразия даласы тайпаларының тарихындағы бұл күрделі кезең араласып, жаңа мәдениеттердің жасақталуына соқтырған көне жұрттың белсенді қозғалысымен байланысты. Ертістің Павлодар өңірінің аумағында ғұн-сармат дәуірінің ескерткіштері негізінен кездейсоқ табылған заттармен, қираған тас қорғандардың астында қалған қабірлермен көрінеді. Олардың арасында б.з.д. ІІІ-І ғ.ғ. қорғантас типті зираттары мен б.з.д. і мыңжылдықтың аяғы – б.з. І мыңжылдықтың басындағы жетіасар мәдениетінің материалдары бар ескерткіштер ерекше көзге түседі.

Табылғандар – ең алдымен сармат қаруының үлгілері: ұзындығы 1 м-ден асатын, сабы сақина және көбелек бейнелі екі темір қылыш, жүзі жалпақ қысқа екі қанжар, кең сына тәрізді жүзді қысқа қылыш-ақинақ. Сармат қарулары үлгілерінің Ертіс өңірінде табылуы, сірә, ерте сармат жұртының әлдебір бөлігінің шығысқа. Алтай тауына қарай көшуімен байланысты болады. Бұл заттардың кездейсоқ табылуын сол кезде жиі ұрыс кезінде қарулардың түсіп қалуымен түсіндіріледі.

Железинка ауданының Үрлітүп, Павлодар ауданының Комарицино селоларының жанындағы қираған зираттардан түрлі әшекейлер белгілі. Олар – Оңтүстік Қазақстан мен Орталық Азия мәдениеттеріне тән көк, жасыл, сары египеттік және сириялық шыныдан жасалған моншақтар, полихромды моншақ, алтын сырғалар, жез тұмарлар, сақиналар, түйреуіштер.

Сол кездің жерлеулері Екібастұз қаласында Ащыкөл қабірінің қорған 1-де, Шідерті 3 қонысының қорған 2-нде, Комарицино селосында зерттелді. Баянауыл ауданының Бірлік ауылында тас жәшіктермен жерленген қорғантас типті қорғандар зерттелді. Осыған ұқсас бір зираттан жауынгердің бас жағынан құрбандыққа шалынған 8 жылқының, 16 қой мен ешкінің бас сүйектері Шідерті өзенінен табылды. Марқұмның оң жағында жылқының жауырыны қабырғасымен және темір пышақ, сәл төмен қола дулығасының түймесі жатыр, белінде қола құты. Сол тізесінде 4 темір жебенің ұшы. Ғұн-сармат дәуірінде Павлодардың Ертіс өңірі көшпенділерінің мәдениетін танытатын қорғантас типті қорғандардың бірі осы.

Бұл кезде сарғат мәдениетінің батыс сібір тайпаларының дала аймағына жүйелі енуіне, товар айналымы жолға қойылып, Ұлы Жібек жолының дамуына байланысты Ертіс өңірі жұртының Шығыс Арал маңымен сауда айырбасы күйшейе түсті, оны сол уақыттағы сарғат және басқа зираттардан табылған көптеген шетелдік бұйымдардан көруге болады. «Ұлы халық көші» дәуірінде ғұндар мен басқа халықтардың қоныс аударуының салдарынан Қазақстанның көп бөлігінде жұрттың этникалық құрамы ауысқан сыңайлы. Оның солтүстік шетіне Орта Ертіс өңірінің сарғат жұртының ортасына белсене енген угро-самодий тайпалары қоныстанған. Сарғат мәдениеті ескерткіштерінде кулай-потчеваш бұйымдары көбейе түскен, кейін басымдыққа ие болған. Ертістің Павлодар өңірі тарихының бұл күрделі кезеңі әлі жеткілікті зерттелген жоқ.

## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Павлодар облысы орта ғасырларда

**Орта ғасырлар.**
Ертістің Павлодар өңірінің орта ғасырдағы тарихы жөнінде кейбір жазба деректер болғанмен бұл дәуір ең алдымен археологиялық ескерткіштер бойынша жақсы зерттелді. Солардың арасында жұрттың шаруашылық уклады мен этникалық құрамындағы елеулі өзгерістерді танытатын ерте орта ғасыр – VІ-ІХ ғ.ғ. қорымдары ерекше көзге түседі. Олар Түркі қағанатының құрылуымен және осында потчеваш мәдениетінің жергілікті угро-самодий жұртымен қатты араласқан түркі тілді көшпенділердің Ертістің орта ағысына жылжуымен тікелей байланысты. Отырықшы және көп салалы шаруашылық жүргізген потчеваштықтардың қонысы Башмачное және Железинка селоларында танымал. Қашыр селосының жанындағы қорғаннан табылған потчеваш мәдениеті зиратында марқұмның кремация дәстүрімен құрбанды тамақ қалдықтарымен және балшық ыдыс сынықтарымен бірге жерленгені анықталды. Потчеваштықтар мен түркілердің байланысын түркілермен қоса соларға сіңіп кеткен потчеваштықтар қойылған бобров зиратының материалдарынан көруге болады.

Зерттеушілер белгілі жазба деректер бойынша қимақтармен теңдестіретін түркі тілді көшпенділердің ескерткіштері қорған молаларымен көрінеді. Павлодар облысының аумағында зерттелгендерге Трофимовский 1-2, Покровский, Бобровский 2, Григорьевка молалары, Подстепное, Песчаное селоларының, Павлодар қаласының аумағында оңтүстік су қоймасы мен орман заводының жанындағы бұзылған қорымдар жатады. Қимақ қорғандары 3-5 қорғаннан шағын топ болып орналасқан, қорған үйіндісінің орташа диаметрі 6-12 м., биіктігі 15-тен 50 см-ге дейін. Үйінділерде астардың қалдықтары – қойдың, жылқының сүйектері, балшық ыдыстардың сынығы жиі кездеседі. Үйіндінің астында сопақ формалы беті қайың беренелермен жабылған немесе түбі жоқ қайыңмен қаланған зираттар орналасқан. Қаңқалар сызылыңқы, шалқасынан басы солтүстік-шығысқа қарап жатыр. Бір үйіндінің астында бір-бірлеп те, көптеп те жерленген. Өлген адаммен бірге ыдыс-аяқ, қару мен әшекейлер көмілген. Еркек адамның зиратында тұтастай және бөлшектенген жылқы бар. Бай қимақтық зират Григорьевка селосының жанынан табылды. Ондағы мүліктер – күміс танадан істелген ауыздықтар мен айылдардың жиынтығы, темір ауыздық пен үзеңгі, жебелер, найзалар, қанжарлар, сауыт. 

Қытай жібегінен, теріден, қабықтан, ағаштан, сүйектен жасалған бұйымдар жақсы сақталған. Қабық қорамсақ жебелерімен, садақ, белбеу және басқалары бар.

Ертіс өңірінде жазба деректерден белгілі қимақ қалаларының іздері әзірше табылған жоқ, алайда кейбір әр кездегі қоныстарда аздаған қимақ бұйымы кездесіп жүргендіктен кесімді түрде айтуға болмайды.

### Павлодар облысында дамыған орта ғасыр Х-ХІІІ ғ.ғ.
### Кейінгі орта ғасыр ескерткіштері

## Сілтемелер
* С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Ғылым және жастар (кітап)

**Ғылым және жастар** - Мәскеудегі КСРО Ғылым Академиясы баспасынан 1958 жылы орыс тілінде жарық көрген кітап. 4 бөлімнен тұрады. Еңбек комсомолдың 40 жылдығына арналған. Жастардың отандық ғылымды дамытудағы рөлі, партия мен үкіметтің ғылыми шығармашылыққа көзқарасы, аға буынның жастарға жасап отырған қолдауы, алдына қойылған мақсаттар мен міндеттері кеңінен айтылады. Үлкен бір бөлімдегі очерк жас ғалымдарға арналған.

Кітаптың 3-бөлімінде академик Қаныш Сәтбаевтың «Ғылымның барлық күші коммунистік құрылысқа» атты мақаласы берілген. Онда жастардың республиканың экономика және мәдени дамуындағы алатын үлкен орны атап көрсетіліп, Шымкент қорғасын, Балқаш мыс балқыту, Қарағанды металлургия зауыттары мен Бұқтырма СЭС-індегі қажырлы еңбектері айтылған. Республикадағы ғылымның дамуына дарынды жастардың тигізіп отырған әсері автордың назарынан тыс қалмаған. Көлемі 29,6 баспа табақ. Таралымы 50 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары (кітап)

**Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары** – Қаныш Сәтбаевтың таңдамалы мақалаларының жинағы. 1989 жылы Алматыдағы «Ғылым» баспасында жарық көрген. Қазақ КСР Ғылым Академиясының Ш.Уәлиханов атындағы Тарих, археологиялық және этнографиялық институты дайындаған. Редакция алқасына академиктер Ж.Әбділдин, А.Абдулин, Ш.Шокин, В.И.Штифанов, Ғылым Академиясының мүшелері А.Қошанов, Ш.Сәтбаева, Р.Сүлейменовтер енген. Жауапты редакторы - М.Қозыбаев, жауапты шығарушы – Ж.Аханов. 440 бет, таралымы 1500 дана.

Кітапқа Сәтбаевтың мәдениет пен ғылымды дамытудың маңызды проблемаларын көтерген публицисттік еңбектері енген. Қазақ және орыс тілдерінде 8 тараудан тұратын жинақта Үлкен Жезқазған проблемаларын, Қазақстанда ғылымды дамыту мәселелерін көтерген мақалалары топтастырылған. Сондай-ақ ғалымның ертеректе жазған «Томск қаласындағы ұлттар кеші», «Қазақстанның ұлттық театры туралы», «Обаған», «Ер Едіге» секілді мәдениет пен өнер мәселелерін қозғаған мақалалары да қамтылған. Кітап қоғамтанушыларға, ғалымдарға және қалың оқырман қауымға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Ғылыми қызметкерлердiң 1961 жылы 12-14 маусымда кремльде өткен бүкілодақтық кеңесі (кітап)

**Ғылыми қызметкерлердiң 1961 жылы 12-14 маусымда кремльде өткен бүкілодақтық кеңесі** - Кеңестің Мәскеуде 1961 жылы орыс тілінде жарық көрген стенограммасы мен материалдары. Кеңес барысында академик М.В.Келдыш баяндама жасап, А.Н.Косыгин бастаған 72 адам сөйлеген. Кеңес жұмысы Ю.А.Гагариннің әлемде бірінші болып ғарышқа ұшуы мен елімізде ғылымды үйлестіруді ретке келтіру туралы партияның Орталық комитеті мен КСРО Министр Кеңесінің шешімі шыққан кезге және СОКП XXI съезінің өтер қарсаңына тура келген. Оған ғылым мен техниканың әр саласының озық қайраткерлері қатысты.

Қазақ КСР Ғылым Академиясының президенті, академик Қаныш Сәтбаев өз сөзінде Қазақстан Кеңес Өкіметі орнағаннан кейінгі жылдарда Кеңес Одағындағы мықты индустриялы, ғылымы мен мәдениеті гүлденген алдыңғы қатарлы республикаға айналды, құрылғанына 15 жыл толған Қазақ КСР Ғылым Академиясының институттары ғылымның негізгі салалары бойынша көптеген мәселелердің шешімін табуда дей келе, академия жұмысын, оның институттарының Қазақстанның ірі өндіріс, өнеркәсіп мамандарымен тығыз қарым-қатынаста жұмыс істеп жатқанын, болашақта атқарылар істер жайында жан-жақты баяндайды. Көлемі 20,5 баспа табақ. Таралымы 5 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Ғылым бейбітшілік жолында қызмет етеді (мақала)

**Ғылым бейбітшілік жолында қызмет етеді** – Қаныш Сәтбаевтың публицисттік мақаласы. 1951 жылы «Әдебиет және искусство» (қазіргі «Жұлдыз») журналының 10-санында жарияланған. 50-жылдардың басында халықаралық қатынастардың шиеленісіп кеткені белгілі. Ұлы ғалым бейбітшілік сүйгіш халықтардың жаңа соғыс өртінің туылуына жол бермейтініне бар дауысымен жар сала үн қосады. Соғысқа қарсы күрестің әлемдік деңгейде орасан зор қозғалысқа айналғанын және оның сөзсіз жеңіске жететінін сеніммен баяндайды.

Кеңестік Қазақстанда еңбек сүйгіш және дарынды қазақ халқы, оның көп санды ғалымдар отряды *«өздерінің бар күші мен білімін бейбітшілік ісіне, бүкіл прогресшіл адамзаттың игілікті ісіне толық жұмсайтындығында күмән жоқ»,* - деп түйеді. Өйткені біздің елдегі ғылымның алға қойған міндеті *«адамгершіліктің және прогрестің жоғары мақсаттарына қызмет ету, табиғат заңдарын адамның мақсатына бағындыру»,* — дейді. Мақала кейін Сәтбаевтың 5 томдық таңдамалы еңбектерінің 1970 жылы жарық көрген 5-кітабына, 1989 жылы баспадан шыққан «Ғылым және мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Ғылым қанаты (мақала)

**Ғылым қанаты** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шықкан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен жарық көрген шығармалар жинағының 1-томына енген. Бұл мақаласында ғарыш әлемінде Герман Титовтың 25 сағаттан астам болып, жер шарын 17 рет айналып келгені, көп ұлтты Кеңес Одағы халықтарының жетістіктеріне бүкіл дүние жүзінің көзі жеткені туралы жазады.

Ғалым мұндай зор оқиғаға Қазақстан ғалымдары да үлес қосты, оған Қазақ КСР Ғылым Академиясының физика, химия және металлургия, астрономия ғылымдарын зерттейтін институттарының еңбегі дәлел, мәселен, қазір академияның құрамында 51 ғылыми мекеме, 25 күрделі ғылыми-зерттеу институттары осы міндеттерге сай жұмыс істеуде.

## Дереккөздер


Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Сәулет пен қала құрылысы (Екібастұз қаласы)

**Екібастұз қаласы** – Павлодар облысының жас қаласы. Көмір өндіруден Қазақстан Республикасында бірінші орында. 

Кен орнын игеру және соған байланысты қала салу тек 1948 жылы басталды. Тұрғынының саны 1959 жылға қарай 25,7 мыңға дейін өсіп, 1969 жылдың басында 50 мыңдай адам болды.

Кен орнының маңайында қоныстандырудың екі жолы, біріншісі қаланы жұмысшыларды 30 км. қашықтықтан тасымалдайтындай етіп салу, екінші елді мекендерді топтастыру қарастырылды. Негізге бір қала салу жөнінде қала құрылысы шешімі алынды, кейін құрылысшылар мен көміәршілердің өміріне жағдай тудыруды қамтамасыз еткен дұрыс шешім тәжірибе көрсетті.

Қаланың орнына үйінділер мен разрездердің жел жағынан көмірі жоқ жер таңдалды. Бас жоспарда тұрғын үйлерді солтүстіктен оңтүстікке қарай салу, массивіне таға бенелес гүлзарлардың кең үйлесімді жасыл желегін орнату көзделген.

Шығысында өнеркәсіп аймағы, одан әрі кен орны, солтүстігінде темір магистралі, ал оңтүстігінде ТЭЦ пен басқа кәсіпорындар. Осы бас жоспар бойынша құрылыс бірнеше орында басталды, оларды бір массивке біріктіруге едәуір уақыт кетті. Энергетиктердің мәдениет сарайы (сәулеткер Ж.К. Хайдаров, инж. Е.Д. Сыздықов), стадион (сәулеткер А.А. Никитин, инж. А.П. Вибе), спорт кешені (сәулеткер Ж.К. Хайдаров, инж. Жанабеков) сияқты ғимараттар қаланың көркіне айналды.

1969 (Карагандаоблпроект, сәулеткер Ф.А. Гулиев, инж. Е.С. Лобач, В.А. Карамышев) және 1978 (Казгипроград сәулеткер Н.В. Боброва, инж. Э.А. Меркулова) жылдардағы қаланың бас жоспарларында құрылыс аудандарын біріктіру, гүлзарларға байланысты аудандар мен қала орталығының жүйесі, құрылыс ішінде парк салу, біршама алысырақ орналасқан Екібастұз ГРЭС еңбекшілерінің қоныстануын ескере отырып, біртұтас қала шығару көзделген.

Еңбекшілерді көмір разрездері мен ГРЭС-тегі жекелеген жұмыс орындарына тасымалдау жөнінде қабылданған көліктік нобай ірі өнеркәсіп орталығы ретінде қала үшін ерекше маңызды, тасымалдың негізгі бөлігі темір жол көлігінің үлесінде. Қалада солтүстік, шығыс және батыс бөліктерінде бірнеше жолаушыларды отырғызатын темір жол платформаларына апаратын қысқа жол көрсетілген нақты тік бұрышты тор бар.

Қазір қаланың созылып жатқан шығыс бөлігі, солтүстік вокзал маңы және оңтүстік бөлігі салынып бітті. Кеншілердің мәдениет үйі мен бірқатар қоғамдық және мәдени-тұрмыстық ғимараттары бар солтүстік-шығыс шетінде қалыптасқан орталық келешекте  аудандық мәнде қалады да, жаңа қалалық орталық қазіргіден оңтүстік-батысқа қарай Мәдениет паркі бағытында тұрғын үй құрылысы массивінде орналасады. Қалада төрт, бес, тоғыз қабатты тұрғын үйлер бар.

Санитарлық-қорғаныс жасыл жолағы мен қалалық питомник салынған. Қаланың солтүстік-батысындағы Екібастұз су қоймасы ішінара еңбекшілердің демалыс орны ретінде пайдаланылады.
## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Мектепке дейінгі тәрбие (Павлодар облысы)

Алғашқы балалар бақшасы 8.02.1921 жылы Железинка болысы Үрлітүп ауылында ашылды. 1923 жылы кеме жөндеу шеберханалары жұмысшыларының балаларына арналып, Павлодар қаласында 20 орындық тұңғыш балалар бақшасы ашылды. Оны ұйымдастырушы – мектепке дейінгі саланың қарт қызметкері А.Д. Ронжина. Ол 1929 жылы өлкелік курста арнайы мектепке дейінгі дайындық алған бірінші педагог еді.

1952 жылы 500 бала қатысатын небәрі 18 мектепке дейінгі мекеме болса, отыз жылдан соң 480 ясли-бақша болды. Мектепке дейінгі мекемелер желісінің дамуына өнеркәсіп кәсіпорындары, көлік және құрылыс ұйымдары, кеңшарлар мен ұжымшарлар сүбелі үлес қосты. Тек 70-жылдары облыста 156 ясли-бақша салынып, тәрбиеленушілер саны екі есе өсті. Олардың көбі жаңа типті жобамен салынды: ұйықтайтын, ойнайтын бөлмелері бар, аумағы көгалдандырылған. 80-жылдардың шегінде облыстың мектепке дейінгі мекемелерінде 5,2 мың педагог қызмет істеді. Мектепке дайындықпен балалардың 90%-ы қамтылған.

1991 жылы мектепке дейінгі тәрбие мен білім беру жүйесінде 74705 баланы қамтыған 577 балалар бақшасы болды. Қазір бұл жүйеде 69 мектепке дейінгі мекеме 11352 баланы қамтыған.

Облыста 56 мектепке дейінгі мекемеде мектеп алды дайындықты ұйымдастыратын 264 топ (6419 бала) жұмыс істеді. Мектеп жағдайында 377 сыныпта 4642 бала мектеп алды дайындықтан өтті. 2003 жылы мектеп табалдырығын балалардың 90%-дан астамы дайындықпен аттады.

БІЛІМ БЕРУ, ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМИ МЕКЕМЕЛЕР (Павлодар облысы)

## Сілтемелер
#  С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті 

Санат:Павлодар облысы
Ғылым мен мектеп - егіз (тілек сөз)

**Ғылым мен мектеп - егіз** – Қаныш Сәтбаевтың Қазақстан мұғалімдерінің 3 съезінде айтқан тілек сөзі. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйі жариялаған шығармалар жинағының 1-томына енген.

Сәтбаев бұл сөзінде оқушыларға ғылым жөн-жоба сілтеу мұғалімнің бірінші парызы екені, Қазақстан мұғалімдерінің бұл съезі республикамыздың 40 жылдық мерекесі қарасаңында өтіп отырғаны, осынау 40 жыл ішінде Қазақстан өзінің дамуында аса зор қадам жасағаны, Қазақстанның табиғи байлықтарын зерттеп, игеруде орасан мол жұмыстар жүргізілгені туралы айта келіп, республикада Ғылым Академиясы, Ауыл шаруашылық академиясы, республикалық Ғылым Академиясының қабырғасында 25 ірі және кешенді ғылыми-зерттеу институттары жұмыс істейтіні, олар осы заманғы білімнің барлық саласын қамтитыны жөнінде мәлімет береді. Қазақстан мұғалімдерінің 3 съезіне қатысушыларға және республиканың барлық мұғалімдеріне олардың ізгі еңбектерінің үздік шығармашылық табыстарға жетуіне шын жүректен тілек білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Ғылымның кең өрісі (мақала)

**Ғылымның кең өрісі** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1961 жылдың 27 желтоқсанындағы санында басылған. Сәтбаевтың 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Мақала 5 бөлімнен тұрады. Онық бірінші, екінші бөлімінде атом қуатын бейбіт мақсаттарға пайдалану ісі жөнінде және Ғылым академиясы жанындағы ғылыми мекемелердің зерттеу жұмыстарын өрістете алатын сәнді сарайлары, тәжірибе алаңдары, жабдықты үйлерге орналасқан зертханалар ашылғаны, республикада Ғылым Академиясының тамаша ғимараты, патология-зоология институттарының, бірнеше тәжірибелік базалардың үйлері 1946 жылдан бергі уақыт ішінде салынып пайдалануға берілгені, геология, ядролық физика, химия ғылымдары институттарының, ионосфера станцияларының жаңа үйлері салынып, іргетасы қаланып, шаңырақ көтергені туралы жазылған.

Қалған бөлімдерінде Қазақ КСР Ғылым Академиясының 15 жыл ішінде атқарған жұмыстары мен академия ғалымдарының бірнеше еңбектері Лениндік сыйлыққа ие болғандығы әрі таяу жылдар ішінде ҚазМУ (Қазіргі ҚазҰУ) жанынан қатты дене физикасы, астрофизика, ионосфера физикасы, ядролық физика кафедраларын, сол сияқты Қазақ политех, (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ) институтында жаңадан машина құрылысы және өндірісті автоматтандыру факультеттерін ашу орынды екені, жиырма жыл ішінде Қазақ КСР Ғылым Академиясында бірнеше жаңа институттар ашылғаны, ал бұрынғыларының барынша дами түскені жайлы айтылған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Ғылымның өндіріспен байланысы нығайтылсын (сөз)

**Ғылымның өндіріспен байланысы нығайтылсын** – Қаныш Сәтбаевтың Қазақ КСР Ғылым Академиясының жалпы жиналысының сессиясында сөйлеген қорытынды сөзі. Алғаш рет «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің 1963 жылғы 3 тамыздағы санында басылған. Сәтбаевтың 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының І-томына енген.

Қазақ КСР Ғылым Академиясының жалпы жиналысының сессиясы Алматыда үш күн жұмыс істеді. Сессия республикада ғылымның одан әрі дамуы, ғылымның материалдық-техникалық базасын жасау жөніндегі аса маңызды мәселелерді талқылады. Қазақ КСР ғылым академиясының Президенті, академик Сәтбаев академияның жұмысын жақсарту жөніндегі шаралар туралы баяндама жасады. Онда Академия мекемелерінде КСРО Ғылым Академиясының екі толық мүшесі, республикада Ғылым Академиясының 52 академигі және 49 мүшесі, 110 ғылыми доктары және 625 ғылыми кандидаты жұмыс істейтіні, Қазақстандағы барлық ғылым докторларының жартысынан астамы және барлық ғылым кандидаттарының үштен бір бөлігі Академияда топтастырылғаны, Академия ұйымдастырылғаннан бергі уақыттың ішінде оның мекемелерінде 88 ғылым доктары және 800-ден астам ғылым кандидаттары даярланғаны, Ғылым Академиясының жұмысы республиканың өнеркәсібі, ауыл шаруашылық және мәдениеті міндеттерімен ұштастырыла, өндіріс қызметкерлерімен тығыз ынтымақ жасай отырып жүргізілетіні айтылған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Ғылым өріне (мақала)

**Ғылым өріне** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Ғалым мақаласында Қазақ КСР Ғылым Академиясы 1956 жылы елеулі еңбектер беріп, бірқыдыру жұмыстар істегенін, оның ішінде, «Орталық Қазақстанның металлогениялық және болжау карталарын» жасағанын, мыс қоспаларын қорытуда цикл ондық энергометаллург, тәсілін тапқанын жұртшылыққа жария етеді.

Академияның ғылыми-зерттеу мекемелерінің саны артып, көлемі ұлғайып келе жатқаны, Батыс Қазақстанда мұнай, Алматыда микробиология және вирусолог, институттарының ұйымдасқаны, бірсыпыра жаңа зертханалар мен секторлардың, бөлімдердің ашылғаны, ғалымдардың көптеген халықаралық конференциялар мен конгрестердің жұмысына белсене қатысатыны, академия 1957 жылы геология-география, техника, химия, физика, математика, биология, медицина және қоғамдық ғылымдар саласынан жүзден астам кешенді проблемаларды шешуді ұйгарып отырғаны жөнінде айтады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Ғылым практикамен күшті (баяндама)

**Ғылым практикамен күшті** – Қаныш Сәтбаевтың Қазақстанның ғылым қызметкерлерінің кеңесіндегі жасаған баяндамасы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйі шығарған шығармалар жинағының 1-томына енген. Баяндамада СОКП Орталық комитеті мен КСРО Министр Кеңесінің «Елімізде ғылыми-зерттеу жұмыстарын үйлестіруді жақсарту жөніндегі шаралар және КСРО Ғылым Академиясының жұмысы туралы» қаулысы, сол сияқты ғылым қызметкерлерінің бүкілодақтық бірінші кеңесі ғалымдардың жетістіктерінің қорытындыларын шығарып, кемшіліктердің бетін ашқаны және ғылым жұмысты одан әрі дамытудың жолдарын көрсетіп бергені жайлы сөз қозғайды.

Сәтбаев бұдан кейін ғылымның жеке салаларының жұмыс жайы мен негізгі бағыты туралы баяндайды. Геолог ғалымдар өндірісшілермен тығыз шығармашылық ынтымақ жасай отырып, Қазақстанның мемлекеттік геология картасындағы ақ нүктелерді жою, оның геологиялық құрылымының заңдылықтарын ашу, жер қойнауындағы есепсіз көп байлықтарды анықтау жөнінде аса көлемді жұмыс істеді: геологтар жасаған Орталық Қазақстанның металлогендік болжам карталары түрлі түсті, қара және сирек кездесетін металдардың, көмірдің, басқа да пайдалы қазба байлықтардың көптеген кендерін табуға немесе өнеркәсіп тұрғысынан қайтадан дұрыс бағалауға жеткізді дейді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Ғылым
Ғылым - халықтың игілігі (мақала)

**Ғылым - халықтың игілігі** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйі шығарған шығармалар жинағының 1-томына алғаш енген. Бұл мақалада ғалым өткен жылдардағы Ғылым Академиясының әр сала бойынша атқарған зор ғылым еңбектеріне тоқтала отырып, жаңа 1950 жылда атқарылатын міндеттерге көңіл бөледі. Сәтбаев «Академияның осы жоспарына сәйкес жобалар бойынша 1950 жылы Қазақстанның кен байлықтары, қара, түсті металл, көмір, мұнай қорлары зерттеледі. Қарағандыны бұдан да өркендету мәселесі алға қойылып отыр.

Сондай-ақ Қазақстанның батыс өңірін өзінің жергілікті отын қорымен қамтамасыз ету мәселесі шешіледі» дей келіп, 1950 жылы 331 тақырыпта 84 кешенді проблемаларды қарайтын ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізілетінін, мұның ішінде тау-кен, геология, география, тарих, тіл, әдебиет, өнер, медицина, мал шаруашылығы, егін шаруашылығы, әсіресе, биологиядағы мичуриндік озат бағытты насихаттайтын зерттеулер болатынын атап өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Ғылым халық шаруашылығын дамыту қызметінде (мақала)

**Ғылым халық шаруашылығын дамыту қызметінде** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Республикамыздың байтақ жерінің қойнауы сансыз байлыққа толы.

Қазақстан хром мен ванадий кенінің қоры жөнінде бүкіл дүние жүзінде алдыңғы орындардың біріне ие болып, мыс пен мырыш, қорғасын мен молибден, кадмий мен вольфрам және басқа кен байлығы жөнінен Одақта бірінші орын алады. Сол сияқты Қазақстанда темір мен көмірдің, мұнай мен марганецтің, фосфориттердің, сирек және шашыранды металдардың сарқылмас қоры бар.

Сондықтан Кеңес халқы Қазақстанды «еліміздің қазыналы қоймасы» деп атайды. Ғалым осыларды айта келіп, қазір энергетикалық базаны жоспарлы түрде дамытудың ең тиімді әдісі бірыңғай энергетикалық жүйе жасау болып табылатыны, оның ішінде Қазақстанның солтүстік-шығыс аудандарын қамтитын энергетикалық жүйе құру ісін толығынан жүзеге асыруға болатыны, Алтай мен Семей, Павлодар мен Қарағанды, Ақмола мен Қостанай, Көкшетау мен Петропавл энергия тораптарын біріктіретін жүйе республиканың ең негізгі өнеркәсіпті аймағын, тың игерген аудандарды электр энергиясымен қамтамасыз ететіні, алдағы жетінші бесжылдықта бұл міндетті орындауға толық жағдай жасалатыны, өйткені ол кезде Ертісте Бұқтырма мен Шүлбі электр станциялары салынатыны, Павлодар мен Қостанайда аса қуатты энергетика тораптары жасалатыны, тағы басқалары жөнінде әңгіме қозғайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Дара дарын (кітап)

**Дара дарын** - М.Сәрсекенің «Сәтбаев», «Қазақтың Қанышы» және «Сәтбаев планетасы» атты кітаптарының кейіннен табылған жаңа деректермен байытылып, қайта редакцияланған қазақша басылымы.

Ғалымның туғанына 110 жыл толуына орай дайындалған ғұмырнама «Сарыарқа» қорының қаржысына 300-ден астам түрлі түсті суреттермен безендіріліп, альбом-кітап түрінде, 1000 дана таралыммен «Фолиант» баспасынан 2009 жылы жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Аягөз Ермекқызы Елешова

**Аягөз Ермекқызы Елешова** (9.5.1978 жылы туған, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Теңдік ауылы) - техника ғылымдарының кандидаты (2009), доцент.

Қарағанды мемлекеттік университетін бітірген (1999). Осы университеттің механика кафедрасында стажер-зерттеуші (1999-2001), оқытушы (2001-04), аға оқытушы (2004-05), магистрант және аспирант, ғылыми жұмыстар жөніндегі деканның орынбасары (2005-06) қызметгерін атқарды. Қазіргі уақытта осы университетте доцент. Қарағанды мемлекеттік университетінің Құрмет грамотасымен (2004) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1978 жылы туғандар
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Еңбекте шыңдал (мақала)

**Еңбекте шындал** – Қаныш Сәтбаевтың мақаласы. 1989 жылы «Ғылым» баспасынан шыққан «Ғылым мен мәдениет туралы таңдамалы мақалалары» жинағына, 2007 жылы «Оңтүстік полиграфия» баспа үйінен шыққан шығармалар жинағының 1-томына енген. Бұл мақаласында ғалым еліміздің жігерлі де еңбекшіл жастарын Қазақстанның қыруар қазынасын қол салып қопарып, ел игілігіне жұмсауға шақырады.

Сондай-ақ республикамыздың геологиялық картасынан Менделеев кестесіндегі барлық элементтерді кездестіруге болатыны, бір ғана Жезқазғанның мыс кеніне дүние жүзінде сапа жағынан да, қор жағынан да тең келетін кен орны жоқ екені, сондықтан бүгінгі ұрпақ үшін зауыт цехындағы, шахта лавасындағы, құрылыс  алаңындағы еңбек шынайы шынықтыратын мектеп болатыны жөнінде айтқан.

Еңбек етпесең, жиған білімің - кәдеге жарамай жатқан минерал секілді, оның ішін ашып, асыл кенін жарқырату үшін еңбек керек, қол мен ой қимылы қажет деген ойларын ортаға салады. Жастарға біліміңді еңбек пен өмірдің өзінде шыңдап отыр, сонда ғана білім деп аталатын асыл тас ешқашан тот баспастан жалтырай да жарқырай береді деген тілек айтады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қаныш Сәтбаев мақалалары
Ертіс-Қарағанды каналы. Инженерлік географиялық жағдайлары (монография)

**Ертіс-Қарағанды каналы. Инженерлік географиялық жағдайлары** — Алматыдағы «Ғылым» баспасынан 1965 жылы орыс тілінде жарық көрген монография. Бас редакторы - академик Қаныш Сәтбаев. Редакциялық алқа: Г.Ц.Медоев (жауапты редактор), В.П.Бочкарев, Н.М.Владимиров, В.И. Дмитровский, Н.Ф.Колотилин, С.М.Мұхамеджанов, А.М.Садықов, И.С.Семенов. Кіріспеден, 6 тараудан тұрады. Соңында әдебиеттер тізімі берілген. Еңбек Қаныш Сәтбаев атындағы Геологиялық ғылымдар институтының С.Я.Жук атындағы Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу «Гидропроект» институты және Қазақ гидрогеология тресімен бірлесе 1959-60 жылы «Ертіс-Қарағанды каналы» бойынша жүргізілген кешенді инженер-геологиялық зерттеулерінің ғылыми талдап қорытылған нәтижесі болып табылады.

Мұнда канал жолының геологиялық-құрылымдық, геоморфологиялық, гидрогеологиялық, инженер-геология жағдайларына және уақытша сумен қамтамасыз ету мәселесіне тоқталған, сондай-ақ құрылыс материалдары, кен орындарына сипаттама берілген. Кітап инженер-техника және ғылым қызметкерлерге арналған. Көлемі 15 баспа табақ. Таралымы 1050 дана.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Қожанияз Бәйтенұлы Есентаев

**Қожанияз Бәйтенұлы Есентаев** (*10.7. 1930 жылы туған, [[Ақтөбе облысы]] Мұгалжар ауданы Изембет станциясы*) - экономика ғылым кандидаты, доцент, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген экономист Мәскеу геологиялық барлау институтын (1953) және КСРО Мемлекеттік жоспарлау комитеті жанындағы Жоғары экономика курсын (1988) бітірген. Атырау қаласындағы трест және бұрынғы КСРО Мұнай өнеркәсібі министрінің «Қазақмұнайгеофизика» кеңсесінде, кейіннен тресінде жұмыс істеді.

Гурьев (қазіргі Атырау) қалалық комитетінің  хатшысы, Қазақ КСР Халықтық бақылау комитетінде бөлім меңгерушісі тағы басқалары лауазымды қызметтерді атқарып, Қазақстандағы геологиялық барлау жұмыстарының дамуына көп үлес қосты. Бұдан кейінгі жылдары Каспий, Арал және Балқаштың экологиялық проблемаларымен айналысатын «Қазақстан-Каспий» шығармашылық ұжымын басқарған. Халықаралық Қаныш Сәтбаев қорының вице-президенті. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Есімі eл есінде (жинақ)

**Есімі eл есінде** - Павлодардағы «ЭКО» ҒӨФ ЖШС-дан 2000 жылы қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген жинақ. Жауапты шығарушы - О.Қожанов. Құрастырушылар: А.Бәделханов, С.Шевченко. Бұл жинақта Павлодар облысы «Сарыарқа самалы» және «Звезда Прииртышья» газеттерінде Қаныш Сәтбаевтың 100 жылдық мерейтойына орай жарық көрген мақалалар мен очерктер, Павлодар қаласында өткен республикалық ғылыми-тәжірибелік конференцияда сөйлеген сөздері жарияланған. 24 фото-сурет берілген. Көлемі 16,5 баспа табақ. Таралымы 1 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Даладағы дабыл (роман)

**Даладағы дабыл** - құжаттарға негізделген публицист, роман. «Жазушы» баспасынан 1962, 1967, 1981 жылы жарық көрген. Авторы-сыншы, жазушы, академик М.Қаратаев. Роман 30 тарауға бөлінген.

Тарихи деректер мен белгілі адамдардың өміріне негізделіп жазылған бұл еңбекте қазақ елінің төңкеріс алдындағы тұрмысы, 1913 жылы Мәскеуден Байқоңыр, Қарсақбай даласына жер ауып келген революционер Деевтің басынан кешірген өмірі арқау етіліп, қазақ жеріндегі А.Иманов, Кейкі батыр, Ә.Жангелдин, С.Шәріпов, О.Майкөтов сияқты азаматтар бастаған қазақ халқының бостандық жолындағы күрестері суреттеледі. Өндірісті қазақ елі, Байқоңыр жері, мәдени өркендеу шағы, Қазақстанның 40 жылдығы, ел ардагерлері мен аяулы азаматтары туралы баяндалады.

Кітаптағы «Самородок», «Халық көзімен», «Будақтайды түтіні Қарсақбайдың», «Үлкен Жезқазған үшін күрес», «Болашаққа саяхат», «Байқоңыр топырағы», «Өнері асқан астанада» атты тарауларда Қаныш Сәтбаевтың Орталық Қазақстандағы, әсіресе, Үлкен Жезқазғанды ашудағы ерлік қызметі жан-жақты көрсетіледі. Көпшілік оқырман қауымға арналған. Соңғы басылымның көлемі 25 баспа табақ. Таралымы 30 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Ердос Үсенұлы Жаңабергенов

**Ердос Үсенұлы Жаңабергенов** (17.01.1984, Хожелі қаласы, Қарақалпақстан, Өзбекстан) - боксшы, әуесқой бокстан әлем чемпионы (2005), халықаралық дәрежедегі спорт шебері.

## Өмірбаяны
Ердос Жаңабергенов 17 қаңтар күні Қарақалпақстанның Хожелі қаласында дүниеге келеді. Ата-бабасы күштеп ұжымдастыру салдарынан болған аштықтан бас сауғалап алғашында Түркменстанға, сосын Қарақалпақстанға кетуге мәжбүр болады. 7 жастан бастап бокспен шұғылдана бастан Ердостың жанұясы 2001 жылы тарихи отаны Қазақстанға қоныс аударады. Бастапқы кезде Ақтөбеде тұрған Жаңабергеновтер отбасысы кейінрек Ақтау қаласына көшіп келеді. Ақтау қаласындағы білікті бапкер Марат Жәкиевтің қол астында жаттығады.

Қазіргі таңда Ақтау қаласындағы Олимиада резервін дайындайтын жасөспірімдерге арналған мамандандырылған бокс мектебінің директоры қызметін атқарады.

### 2005 Бокстан әлем кубогы
*12 шілде;
*14 шілде;
*16 шілде.

Ердос Жаңабергенов 81 кг дейінгі салмақ дәрежесінде Қазақстанның бокстан ұлттық құрама сапында Мәскеуде өтетін Бокстан әлем кубогына қатысады. Әлем кубогы сарапқа салынатын бәсекеде Қазақстан С тобына түседі. Бұл топта Қазақстаннан бөлек Грузия және құрама Африка командалары өнер көрсетті. Байрақты бәсекедегі Ердостың алғашқы қарсыласы грузин Торнике Ивелашвили болады. Ердос жойқын соққыларымен қарсыласын әбден састырып, 2-ші раундта нокаутқа жібереді. Келесі қарсыласы африкалық болуы тиіс болатын, алайда қарсыласы шаршы алаңға шықпай қояды. Өз тобынан 1-орыннан шыққан Қазақстан құрама командасы жартылай финалда азулы Куба командасына жолығады. Қарсыласқан кедесуде Кубалықтар 1 ұпай айырмашылығымен 5:6 есебімен жеңіске жетеді. Бұл кездесуде Міржан Рахымжанов, Серік Сәпиев, Қанат Орақбаев, Геннадий Головкин және Ердос Жаңабергенов жеңіске жетеді. Финалға бір қадам жете алмай қалған Қазақстан ұлттық құрамасында енді көзге түсіп жүрген Ердос Жаңабергеновтің кубалық Юньер Дортикос Пао нокаутпен жеңгені бокс сүйер қауымның есінде көп уақытқа дейін сақталып қалды. Ердос Жаңабергенов  ресейлік Алексей Тищенко, Роман Романчук, кубалық Ян Бартелеми Варела, Гильермо Ригондо Ортис, әзірбайжандық Эмиль Магеррамов секілді турнирдің үздік боксшыларының қатарына кірді.

### [[Әуесқой бокстан әлем чемпионаты 2005|2005 жылғы Әуесқой бокстан әлем чемпионаты]]
300px|нобай|right|Әлем чемпионатында
*16 қараша
*17 қараша
*18 қараша
*19 қараша
*20 қараша
Ердос көп уақыт ұлттық құрама команданың бапкерлерінің назарынан тыс қалып жүрді. Алайда Аспан асты елінде өткелі жатқан Әуесқой бокстан әлем чемпионатынының қарсаңында бірнеше халықаралық турнирлерде жеңіске жеткен Ердос 81 кг дейінгі салмақ дәрежесінде өзіне тең келетін боксшы жоқ екенін дәлелдеп, бокстан ұлттық құрама команда сапында өзінің жұлдызды әлем чемпионатына жол тартты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан боксшылары
Санат:Әуесқой бокстан әлем чемпиондары
Жайсаң жандар (кітап)

**Жайсаң жандар** - 1970 жылы Алматы қаласындағы «Жазушы» баспасынан орыс тілінде жарық көрген естелік кітап; көлемі 12,02 баспа табақ. Авторы - академик Қ.Жұмалиев. Қазақ тілінен орысшаға аударған және алғы сөзін жазған К.Алтайский. Естелік кітапта қазақ кеңес әдебиетінің негізін салушы, Қазақстан мәдениетінің көрнекті тұлғалары жайында әңгімеленеді.

Осы кітаптың «Өнегелі өмір» атты тарауында академик Қаныш Сәтбаевтың өмір жолына қысқаша тоқталып, өзі куә болған 1943 жылы қыс айында Алматы қаласына уақытша көшіп келген «Мосфильм» мен «Ленфильм» киностудияларының қызметкерлері, өнер қайраткерлері мен Қазақстан жазушы-әдебиетшілерінің біріккен мәжілісінде сөйлеген сөзін еске алады. Автор онда Сәтбаев Қазақстан жайлы, Қарсақбай, Жезқазған, Қоңырат, Қарағанды, Шымкент қорғасын зауыты, Ақтөбе химия комбинаты, қазақтың көп ғасырлық фольклоры мен көп жанрлы әдебиеті, шет ел фольклоры, қазақ кеңес әдебиеті, қазақ жазушылары, қазақ әдебиетінің болашағы жайлы бағалы пікірлерін айта келе, Мәскеу, Ленинград кино шеберлерін Қазақстан жазушылары мен кино қызметкерлерімен бірлесіп жұмыс істеуге, жаңа сценарийлер жазып, заманға сай фильмдер түсіруге шақырған ой-пікірлерін тарқатып айтады.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Санат:Жазушы баспасының кітаптары
Жәңгір Жанасов

**Жәңгір Жанасов** (*1920, Қарағанды облысы Қарсақбай ауданы - 1993*) - экономист. Қаныш Сәтбаевтың тәлімін көрген. Қазақстан КП ОК жанындағы партия мектебін (1951), Алматы халық шаруашылығы институтын (1951, қазіргі Қазақ экономика университеті) бітірген. Еңбек жолын 1939 жылы Қарсақбай ауданындағы комсомол ұйымында бастаған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

Соғыстан кейін Қарсақбай мыс зауытында, Жаңаарқа ауданында, Балқаш қаласындағы партия ұйымдарының басшылығында қызмет еткен. 1958 жылы Жезқазған қаласы кеңесі атқару комитетінің  төрағасы, 1965-73 жылы Қаныш Сәтбаев атындағы Жезқазған тау-кен металлургия комбинаты директорының орынбасары болып, осы кәсіпорынның дамуына үлкен үлес қосты. 1989-93 жылы аралығында Жезқазған облысы соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің төрағасы болған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Серік Имантайұлы Жақсыбаев

**Серік Имантайұлы Жақсыбаев** (*21.4.1934 жылы туған, [[Новосібір облысы]] [[Довольное ауданы]] Довольное ауылы*) - тау-кен инженері, өлкетанушы, профессор Қазақстан журналистер одағының мүшесі (1987).

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Павлодар қаласында Абай атындағы қазақ орта мектебін (1952), Алматы қаласындағы Қазақ тау-кен металлургия институтын (қазіргі Қаныш Сәтбаев атындағы ҚазҰТУ, 1957) бітірген.

Қарағанды қаласындағы №31 шахтада тау-кен шебері (1957- 58), Екібастұз қаласындағы тас көмірді ашық әдіспен өндіретін кәсіпорындарында тау-кен шебері, нормалаушы, бөлім бастығы (1958-69), Екібастұз қаласы партия комитеті өндіріс-көлік бөлімінің меңгерушісі (1969-70), Екібастұз тас көмір бассейніндегі «Богатырь» көмір қимасында еңбек және жалақы бөлімінің бастығы, бас экономист, директордың экономика жөніндегі орынбасары (1970-94) болып жұмыс істеді. 1963-67 жылы «Иртышуголь» тресінің көп таралымды «Угольный Экибастуз» газетінің редакторы міндетін қоса атқарды, 1967-80 жылы Қазақ КСР Жоғарғы сотының халық заседателі болды, 1980 жылы Қазақстан ғылым академиясының Экономика институтында «Роторлы экскаватормен көмір өндірудің экономикалық тиімділігі» атты тақырыпта диссертация қорғап, экономика ғылым кандидаты ғылыми атағын, 1983 жылы КСРО Көмір өнеркәсібінің құрметті қызметкері атағын алды.

1994 жылы зейнеткерлік демалысқа шықты. 1994—2008 жылы Қаныш Сәтбаев атындағы Екібастұз инженер-техника институтында проректор, экономика және менеджмент кафедрасының меңгерушісі болды. 1995 жылдан Екібастұз қаласының құрметті азаматы. 1997 жылы ҚР Минералдық ресурстар академиясының мүшесі болып сайланды. 72 ғылыми еңбектің, 3 монографияның, 9 кітаптың, оның ішінде «Қаржас ұрпақтары» атты шежірелік-танымдық жинақтың, 627 әр түрлі тақырыптардағы мақалалардың авторы. 2001 жылы Павлодар облысы әкімінің шешімімен «Облыс алдында сіңірген еңбегі үшін» төс белгісі берілді. 

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Жұманбек Кенжебайұлы Жандосов

**Жұманбек Кенжебайұлы Жандосов** (*7.9.1915, Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қызылтау ауылы — 21.8.2005, [[Алматы қаласы]]*) - философия ғылым доктары, профессор, Қаныш Сәтбаев білім алған Теңдік мектебінің түлегі. ҚазМУ-ды (1940, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Еңбек жолын Баянауыл орта мектебінде мұғалім болып бастаған, 
*1940-42 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Соғыстан кейін Қарағанды облысы партия комитетінде, Қазақ КСР «Білім» қоғамының төрағасы, 
*1947-50 жылы Қарағанды облысы партия комитетінің  үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі, 
*1950-56 жылы Алматы облысы партия комитетінде хатшы, 
*1960-81 жылы «Білім» қоғамы төрағасының 1-орынбасары, «Друг читателя» газетінің редакторы қызметтерін атқарған. 
*1983 жылдан Қазақ КСР Халық ағарту министрінің Мұғалімдер біліктілігін жетілдіру институтында аға оқытушы болды.

Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі», II дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан философтары
Азия балалары

«**Азия балалары**» — Азия құрлығындағы мемлекеттерде балалар спортын көтеруге арналған Саха Республикасы үкіметінің қолдауымен өтетін кешенді жарыс. I ойындар 1996, II 2000, III 2004, IV 2007 жылдары Якутск қаласында өтті. Ойындарды өткізу үшін Саха үкіметі жағынан құрамы өзгеріп отыратын тұрақты кеңес құрылды. Қазақстан Республикасының балалары екі ойынға қатысты.

## Спорт түрлері

* Баскетбол
* Бокс
* Волейбол
* Еркін күрес
* Спорттық гимнастика
* Көркем гимнастика
* Дзюдо
* Жеңіл атлетика
* Мас-рестлинг

* Стол үсті теннисі
* Пауэрлифтинг
* Садақпен ату
* Тхэквондо
* Футбол
* Шахмат
* Дойбы
* Сахалық ұлттық секіру

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* «Азия балалары» V Халықаралық спорт ойындарының ресми сайты 

Санат:Спорт жарыстары
Азия мемлекеттерінің қысқы спорттық ойындары

**Азия мемлекеттерінің қысқы спорттық ойындары**,  1992 жылдан бастап өтіп келеді. ҚР қүрама командасы 1996 жылы Қытай Халық Республикасының Харбин қаласында еткен III ойындардан бастап, қысқы АО-на қатысып келеді. Харбинде Қазақстанның өкілдері 14 алтын, 9 күміс, 8 қола медальдарға ие болып, командалық есепте Оңт. Корея спортшыларынан кейін 4-ші орынға ие болды. Республикамыздың қүрама командасы 1999 ж. Оңт. Кореяның Конгвон қаласында еткен IV қысқы АО-ына қатысып 10 алтын, 8 күміс, 7 қола медальмен жалпыкомандалық есепте Қытай жөнө Оңі- Корея командаларынаи кіійііііі 3-ші орынға ио (ақпан айында Ж.ніомияның Амори про- ниііцимсііиың аумағында еткен V AO і.шда ҚР құрама команда- ( І.І сиорі іың 7 түрінен енер кер- ( ічііі, I алтын, 7 күміс, 6 қола мпдальмен командалық 4-ші орынға ие болды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қойшыбек Мүбарак

**Қойшыбек Мүбарак** 20.10,1976, ҚХР Шыңжаң Алтай аймағы — жазушы. Қазір әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың журналистика факультетінде оқытушы, "The Qazaq Times" ақпараттық, қоғамдық-саяси порталының бас редакторы болып жұмыс істейді.

## Өмірбаяны
Қойшыбек Мүбарак 1976 жылы 20 қазанда ҚХР Шығыс Түркістанның Алтай аймағы, Шіңгіл ауданында дүниеге келген. 2000 жылы Атамекенге қоныс аударған.

## Шығармалары
"От ару"(2009) мистикалық әңгімелер жинағы, "Жат құшақ"(2012) мистикалық хикаяттар мен әңгімелер, "Айдың соңғы сәрсенбісі"(2018) мистикалық хикаяттар жинағы.

## Дереккөздер
Авторлық сайты

Санат:Қазақ жазушылары
Санат:1976 жылы туғандар
Айналыспен шабу

**Айналыспен шабу**, (вольт- айналу), шауып немесе желіп келе жатқан аттың үстінде гимнастикалық жаттығуларды орындайтын ат спортының түрі.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Айналып түсу

**Айналып түсу**, дененің әр бөлігі кілемге жанасып (тиіп) барып толығымен айналып түсуі. Көбінесе баспен басталады. А.т. алға, кейін, оң, сол жаққа қарай да орындалады. Жаттығу аяқталған соң дененің бурынғы немесе кілем үстіне басқа қалыпқа түсуі мүмкін, одан кейін ойластырылған жаттығу қимылы әрі қарай жалғасады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Владимир Васильевич Гашута

**Гашута** *Владимир Васильевич* (19.10.1946, Тирасполь, Молдова), еңб.сің. СШ-і (1997), рен шығыршығымен айналудың шебері, Ә-нің р.- дын 14 рет жаңартқан, халықар. а.-тика фестивалінің жүлдегері (1995, Пекин, ҚХР), "Гиннестің рекордтар кітабына" және РФ- да шығатын "Диво" басылымына енген. МГУ-дің журналистика ф-тін бітірген, "*Жыл адамы*" (1996), ҰОК-тің белгісімен мара- патталған (1997), Рен шығыршығымен айналып 780 метрлік қүлау жолмен-16090 м. "*Медеу*" спорт комплексіне демалыссыз түскен, 2003 ж. Вашингтонда (АҚШ) өткен "*Спэшиал Олимпикс Ин- тернэйшнл*" конкурсының жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Эдуард Михайлович Григорян

**Григорян** *Эдуард Михайлович* (25.12. 1935 Бішкек, Қырғызстан-25. 07.1996, Өскемен), ҚазКСР- інің ЕСЖ-сы, Томскіде дене тәрбиесі институтын бітіргеннен кейін, Өскеменге келіп жоғары оқу орындарында еңбек етті, ШҚО-сында а-тиканың негізін қалаушы, 30-дан астам спортшыны дайындаған.

## Дереккөздер


Санат:КСРО жаттықтырушылары
Андрей Владимирович Духно

**Духно Андрей Владимирович** (10.12.1974,  Алтай, ШҚО), (1996-Германия, 1 998-Минск) күміс жүлдегері Азияның, Жапонияның (екеуі де 1996) ч-ны. Ж-сы: Э. Тригерян.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша акробаттар
Санат:Ресей акробаттары
Андрей Евтушенко

**Евтушенко** *Андрей* (1980, Ақтөбе), ХДСШ-і. А-камен Екібастүзда айналысты. ҚР-ның бірнеше дүркін ч-ны. Германияда өткен жастар арасындағы Ә. біріншілігінің қола жүлдегері (1997) көптеген халықар. жарыстардың жеңімпазы. Ж-сы: А. Самбурский.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша акробаттар
Санат:Қазақстан акробаттары
Владимир Иванушкин

**Владимир Иванушкин** (1970 жылы туған) — халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Акробатикалық секірісте Қазақстанның, КСРО халықтары X спартакиадасының чемпионы және жеке жаттығуларда күміс жүлдегері (1990).

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша акробаттар
Санат:Қазақстан акробаттары
Иыққа көтерілу

**Иыққа көтерілу** а.-дағы негізгі жаттығулардың бірі. Түрған а-ттың сырт жағынан немесе алдынан бір аяқты санға, сыртынан балтырға тіреп. екінші аяқпен еденнен итеріп, серігінің иығына шығу. Жуптасып, топтасып жаттығуларды орындаған кезде жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Футболдан Англия чемпионаты 2007/08

**Футболдан Англия чемпионаты 2007/2008** — 1992 жылы құрылған Премьер-лигасы жоғарғы дивизионының 16 ұтыс ойыны болды. Маусым 11 тамыз 2007 жылы басталып, 11 мамыр 2008 жылы аяқталды. Жүлдегер лауазымын «Манчестер Юнайтед» клубы қорғады. Дивизионды «Дерби Каунти», «Сандерленд» және «Бирменгем Сити» клубтары толықтырды. Бұл чемпионаттың бірінші голын «Сандерленд» ойыншысы Майклом Чопра «Тоттенхэм Хотспур» командасы бәсекесінде 94 минутында соқты.

## Алдыңғы маусыммен салыстырғандағы өзгерістер

### Жарыстардың географиясы және клуб стадиондары

## Чемпионат көшбасылары

ImageSize = width:959 height:80
PlotArea = left:3 right:30 bottom:40 top:0
Period = from:1 till:38.9
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1
TimeAxis = orientation:horizontal
Colors =
  id:Chelsea  value:Blue
  id:Everton  value:rgb(0.0, 0.7, 0.9)
  id:ManUtd  value:red
  id:Arsenal  value:rgb(0.8, 0.1, 0.1)
  id:Liverpool  value:rgb(0.7, 0.1, 0.1)
  id:Newcastle  value:Black
   id:ManCity  value:rgb(0.0,0.8,0.9)
PlotData=
  bar:Position width:15 color:white align:center

  from:1 till:2 shift:(0,19) text:"НЮ" color:Newcastle
  from:2 till:3 shift:(0,19) text:"ЭВЕ" color:Everton
  from:3 till:4 shift:(0,19) text:"МС" color:ManCity
  from:4 till:5 shift:(0,19) text:"ЛИВ" color:Liverpool
  from:5 till:19 shift:(0,19) text:"Арсенал" color:Arsenal
  from:19 till:20 shift:(0,19) text:"МЮ" color:ManUtd
  from:20 till:22 shift:(0,19) text:"АРС" color:Arsenal
  from:22 till:25 shift:(0,19) text:"МЮ" color:ManUtd
  from:25 till:29 shift:(0,19) text:"Арсенал" color:Arsenal
  from:29 till:38.9 shift:(0,19) text:"Манчестер Юнайтед" color:ManUtd


## Матчтар қорытындысы

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Санат:Футболдан Англия чемпионаты
Санат:2007 жылғы футбол
Санат:2008 жылғы футбол