Афина тарихы

**[[Афина]]** — әлемдегі ең ежелгі аталған қалалардың бірі, ол шамамен 5000 жыл бойы үздіксіз мекенделіп келеді. Оңтүстік Еуропада орналасқан Афина б.з.б. I мыңжылдықта көне Грекияның жетекші қаласына айналып, б.з.б. V ғасырдағы мәдени жетістіктері Батыс өркениетінің негізін қалаған.

Афинадағы алғашқы адамдық қоныстану белгісі неолит дәуіріне жатады. Микен дәуірінде Акрополь бекініс орталығы қызметін атқарды. Б.з.б. VIII ғасырға қарай Афина Аттика өңіріндегі ірі полиске (қала-мемлекетке) айналды. Б.з.б. VII–VI ғасырларда Драконт, Солон және Клисфен сияқты заң шығарушылар әлеуметтік теңсіздікті азайтуға және демократияның даму негізін қалайтын құқықтық кодекстерді енгізді.

Б.з.б. V ғасырдың басында Афина парсылардың шапқыншылықтарын тойтарып, кейін Делос одағын құру арқылы басқа полистерге үстемдік орнатты. Перикл басшылығымен қала гүлденген дәуір — Алтын ғасыр кезеңіне енді. Бұл кезеңде Парфенон сияқты ірі сәулет ескерткіштері тұрғызылып, философия, драма мен өнер саласында зор ілгерілеушілік байқалды, сол арқылы Афина классикалық өркениеттің орталығына айналды. Спартаға қарсы Пелопоннес соғысы Афинаның жеңілісімен аяқталды және оның саяси қуатының төмендеуіне әкелді. Дегенмен эллинисттік және Рим дәуірінде Афина білім ордасы ретіндегі мәртебесін сақтап, империяның түкпір-түкпірінен оқушылар мен философтарды өзіне тартты.

Орта ғасырдың бас кезінде қала құлдырап, кейін Византия империясының құрамында қайта жанданып, Крест жорықтары кезінде (XII–XIII ғасырлар) италиялық сауданың арқасында салыстырмалы түрде гүлденді. Осман империясы билігі кезінде қатты күйзеліске ұшыраған Афина XIX ғасырда тәуелсіз Грекия мемлекетінің астанасы ретінде жаңа тыныс тапты.

## Атауы
Афина деген атау, оның қамқоршы құдайы Афина есімімен байланысты, ертеректе қолданылған грек тіліне дейінгі көне тілден шыққан. Афина қаласы осындай есімге ие болғанын түсіндіретін миф бойынша, Посейдон мен Афина құдайы қала үшін қорғаушылыққа ұмтылып, әрқайсысы қалаға бір-бір сый жасады. Афина осы атауға ие болғанын Посейдон мен Афина арасындағы аңызға айналған жарыс арқылы түсіндіретін шығу мифі Геродот, Аполлодор, Овидий, Плутарх, Павсаний және басқалар арқылы сипатталған. Оны тіпті Парфенонның батыс фронтонында орын алған мүсіндер де бейнелеген. 

Афинаның алғашқы аңызға айналған патшасы — жартылай адам, жартылай жылан Кекропс — қаланың қамқоршысы кім болатынын шешуі керек болды. Екі құдай — Афина мен Посейдон — екеуі де қаланың қорғаушысы атанып, қалаға өз есімін беруді сұрағандықтан, Кекропсқа сыйлық ұсынуы тиіс еді, және кімнің сыйлығы жақсырақ болса, сол қаланың қамқоршысы атанатын болған.

Сол кезде Кекропстың алдында бірінші болып Посейдон үш айрылы найзасымен жерді ұрып жіберді, сол сәтте жерден бұлақ атқылады. Грекия — ыстық әрі таулы ел, мұнда су аса қажет, бірақ шыққан су теңіз суы болып, тұзды болып шықты.

Афина бейбітшілік пен өркендеуді белгілейтін зәйтүн ағашын жаратты. Афиналықтар өздерінің билеушісі Кекропстың басқаруымен зәйтүн ағашын қабылдап, қаланы Афинаның атымен атады. (Кейінірек шамамен б.з.д. 600 жылы Оңтүстік Италияда Пестум қаласы Посейдония деген атпен құрылған). Құдай жаратқан делінетін қасиетті зәйтүн ағашы Паусаний дәуірінде (б.з. II ғ.) Акропольде әлі де сақталған еді. Ол Пандроса ғибадатханасының жанында, Парфенонның қасында орналасқан болатын. Геродоттың айтуынша, бұл ағаш Парсы соғыстары кезінде өртеніп кеткен, алайда түбірінен қайтадан өскін шыққан. Гректер мұны Афинаның бұл қалада әлі де өзінің ізі қалғанының белгісі ретінде қабылдады. Кекропс Посейдонды таңдамағандықтан, Афинада су жетіспеушілігі басталды. Бұл тапшылық бүгінгі күнге дейін сезіледі.

Платон өзінің "Кратил" диалогында, Афина есімінің этимологиясын *ἁ θεονόα немесе hē theoû nóēsis* (яки "*ἡ θεοῦ νόησις*" – "құдайдың ақылы") тіркесімен байланыстырады.

## Географиялық орналасуы
Акрополь («жоғарғы қала») орналасқан жері алғаш рет неолит дәуірінде, шамамен б.з.д. төртінші мыңжылдықтың соңында немесе сәл кейінірек, қорғануға ыңғайлы қоныс ретінде мекендеген деген деректер бар. Бұл жер — айналадағы жазықтарға үстемдік ететін табиғи қорғаныс нүктесі. Ол Сароник шығанағынан шамамен 20 км (12 миль) ішкі аймақта, өзендермен қоршалған құнарлы алқаптың ортасындағы Кефис жазығында орналасқан. Шығысында — Гимет тауы, солтүстігінде — Пенделикон тауы орналасқан.

Біздің заманымызға дейінгі бірінші мыңжылдықтағы ежелгі Афина қазіргі Грекияның кең жайылған метрополиспен салыстырғанда өте шағын аумақты алып жатқан. Қала қорғанмен қоршалып, шығыстан батысқа қарай шамамен екі километрге (1,5 миль), ал солтүстіктен оңтүстікке сәл азырақ созылған. Алайда қаланың шарықтау кезеңінде оның маңындағы аймақтар қорған қабырғаларынан әлдеқайда асып кеткен. Акрополь — осы қорғанмен қоршалған аумақтың дәл ортасынан сәл оңтүстікте орналасқан.

Қаланың сауда және қоғамдық орталығы — Агора — Акропольден шамамен 400 м (1300 фут) солтүстікте, қазіргі Монастираки ауданында орналасқан. Афина жиналыстары өткізілген Пникс төбесі қаланың батыс шетінде орналасқан. Қала арқылы Еридан (Ηριδανός) өзені ағатын болған.

Көне Афинаның ең маңызды діни орындарының бірі — бүгінгі күні Парфенон деп аталатын Афина ғибадатханасы, Акрополь төбесінде орналасқан және оның әсерлі қираған қалдықтары әлі күнге дейін сақталған. Қала қабырғасының ішінде тағы екі ірі діни орын орналасқан: Гефест ғибадатханасы (бүгінге дейін негізінен бүтін жеткен) және Олимпиялық Зевс немесе Олимпейон ғибадатханасы (бір кездері  құрлықтағы Грекияның ең үлкен ғибадатханасы болған, бүгінде қираған күйде).

Фукидидтің айтуынша, Пелопоннес соғысының басында (б.з.д. V ғасыр) Афина азаматтарының саны 40 000 адамды құраған, бұл олардың отбасыларымен бірге жалпы саны шамамен 140 000 адамға жеткен. Метектер — яғни азаматтық құқығы жоқ, бірақ Афинада тұруға рұқсат үшін салық төлеген адамдар — 70 000 шамасында болған. Ал құлдардың саны 150 000-нан 400 000-ға дейін жеткен.

Осылайша, халықтың шамамен оннан бір бөлігін ғана халық жиналысына қатысып, дауыс беруге және жоғары лауазымдарға сайлануға құқығы бар ересек ер азаматтар құраған. Б.з.д. IV ғасырда Ескендір Зұлқарнайын жорықтарынан кейін, гректер шығыстағы эллинистік империяларға қоныс аудара бастағандықтан, қаланың халқы азая бастады.

## Пайда болуы және ерте тарихы
Афина қаласы неолит дәуірінен бастап, мүмкін біздің заманымызға дейінгі 4000 жылдың аяғынан бері, яғни 5000 жылдан астам уақыт бойы мекенделіп келеді. Біздің заманымызға дейінгі 1412 жылға қарай бұл елді мекен микен мәдениетінің маңызды орталығына айналды, ал Акрополь - сиклопиялық қабырғаларының қалдықтары көрінетін ірі микен бекінісінің орналасқан жері болды. Акрополь шыңында, кейінірек Эрехтейон салынған жерде, тау жынысындағы ойыстар микен сарайының орны ретінде анықталды. Біздің заманымызға дейінгі 1250-1200 жылдар аралығында микен қонысының суға деген қажеттілігін қанағаттандыру үшін жау шабуылынан қорғалған су көзіне жету үшін тау жынысында баспалдақ салынған, бұл су көзі жау шабуылынан қорғалған және мұндай құрылыс Микендегі ұқсас жобалармен салыстырылады.

Микен және Пилос сияқты басқа орталықтармен салыстырғанда, шамамен б.з.д. 1200 жылдары Афина күйреді ме, жоқ па — бұл белгісіз. Бұл оқиға дәстүрлі түрде дорийліктердің шапқыншылықпен байланыстырылады, дегенмен қазіргі зерттеулер оны Қола дәуірінің соңындағы жалпы жүйелік күйреудің бір бөлігі ретінде қарастырады. Афиналықтар өздерін әрқашан «таза» иондықтармыз деп санаған, яғни құрамында дорийлік элемент жоқ деп есептеген. Дегенмен, Афина да көптеген қола дәуірі қоныстары сияқты бұл оқиғалардан кейін шамамен 150 жыл бойы экономикалық құлдырауға ұшыраған.

Темір дәуірінің жерлеулері — Керамик ауданында және басқа жерлерде — әдетте бай жабдықталған, бұл б.з.д. 900 жылдан бастап Афинаның аймақтағы сауда мен өркендеудің басты орталықтарының бірі болғанын көрсетеді. Осы сияқты орталықтарға Эвбеядағы Лефканди мен Криттегі Кносс та жатады. Бұл жағдай Афинаның грек әлеміндегі орталық орналасуынан, Акропольдегі берік бекінісінен және теңізге шығу мүмкіндігінен туындаған болуы мүмкін, бұл оған Фивы және Спарта сияқты ішкі аймақтардағы бәсекелестеріне қарағанда табиғи артықшылық берді.

Аңыз бойынша, Афина ежелде патшалармен басқарылған, бұл жүйе б.з.д. IX ғасырға дейін сақталған болуы мүмкін. Кейінгі деректерге қарағанда, бұл патшалар жер иеленуші ақсүйектер тобы — эупатридтер («асыл туғандар») қауымының басында тұрған. Бұл топтың билік құралы — Арес төбесінде жиналатын кеңес, яғни Ареопаг болған, ол қаланың жоғарғы лауазымды тұлғаларын — архонттарды және полемархты (бас қолбасшы) тағайындаған. Соған қарағанда, Аристотельдің деректеріне сүйенсек, Афинадағы патшалық билік шексіз болмаған, керісінше, полемарх пен архонттар тарапынан шектеліп отырған. Полемарх әскери істерді басқаруды өз мойнына алған, өйткені барлық патшалар әскерді тиімді басқара алмауы мүмкін еді. Ал архонттар жоғарғы билеушінің еркіндігін шектеу арқылы оның өктемдігіне тосқауыл қойған. 

Осы кезеңде Афина басқа Аттика қалаларын өз билігіне бағындыруға қол жеткізді. Болжам бойынша, көне Аттика бірнеше қауымнан құралған, әрқайсысында өз патшасы болған. Аңыз бойынша, Афинаның ең әйгілі патшасы — грек мифологиясындағы атақты кейіпкер, Минотаврды өлтірген Тесей болған. Ол Троя соғысының қарсаңында осы бөлінген қауымдастықтарды күшпен біріктіріп, орталықтандырылған билік орнатқан. Сонымен қатар, Плутархтың мәліметі бойынша, Тесей жаңа біріккен мемлекеттің бірлігін нығайту үшін алғаш рет оны әлеуметтік сатыларға бөлген. Ең жоғарғы саты мемлекет басқаруына қатысқан, діни рәсімдерді бақылаған және заңдарды түсіндірумен айналысқан. Одан кейінгі орында ұсақ жер иеленушілер, ал ең төменгі сатыда — қолөнершілер болған.

Осы синойкизм (қалаларды біртұтас қала-мемлекетке біріктіру) үрдісі Грекияның құрлықтық бөлігіндегі ең ірі әрі бай мемлекетті құрды. Алайда бұл үрдіс сонымен қатар саяси өмірден ақсүйектер тарапынан шеттетілген кең халық тобын да қалыптастырды.

Афинаның өткені туралы сәл өзгеше мифтік нұсқаны Платонның *«[[Тимей (диалог)|Тимей]]<nowiki/>»* диалогынан кездестіруге болады. Бұл диалогта мысырлық Нейт құдайының абыздары Афина көсемі Солонға айтқан бір хикая баяндалады. Олардың айтуынша, Солон өмір сүрген уақыттан 9000 жыл бұрын Мысырдың ең көне патшалығынан да мың жыл ерте құрылған, дамыған Афина мемлекеті болған. Сол мемлекеттің заңдары өте әділетті саналып, кейін бұл заңдар Мысыр патшаларына өз мемлекеттері үшін заңдар құруда шабыт берген. Алайда бұл әңгіме ғылыми деректермен расталмаған, өйткені қазіргі ғылым Афинаның б.з.д. X мыңжылдықта өмір сүрген мемлекетін білмейді. Сондай-ақ, Грекияның қазіргі аумағы мен Мысыр арасында ол кезеңге тиесілі мәдени немесе өзге де байланыстар бар екенін дәлелдейтін ешбір айғақ табылған жоқ.

## Антикалық дәуір кезеңі

### Ақсүйектер мен олигархия
Б.з.д. I мыңжылдықта Афина Аттикадағы басқа қалаларды өз билігіне бағындыруға қол жеткізді. Бұл синойкизм (бір жерге шоғырландыру) үрдісі Грекияның құрлықтық бөлігіндегі ең үлкен әрі ең бай мемлекетті құрды, бірақ сонымен бірге ақсүйектер тарапынан саяси өмірден шеттетілген халықтың үлкен тобын да қалыптастырды. 

Б.з.д. IX–VIII ғасырларда, әлеуметтік қатынастардың дамуына және ірі әскери қақтығыстардың болмауына байланысты патшалық биліктің күші әлсірей бастады. Патшалардың айналасында патшаның кеңесшілері және магистраттарға ұқсас маңызды мәселелерді шешуші тұлғалар ретінде әрекет еткен, кейіннен архонттар мен ареопаг құрамына кірген таңдаулы адамдар — аристократтар тобы қалыптасты. Бұл топ бірте-бірте тұйықталған олигархиялық құрылымға, яғни жеке тапқа айналды. Уақыт өте келе олар барған сайын бедел мен саяси ықпалға ие бола бастады. Осы аристократия күшейген сайын патша өз өкілеттіктерінен біртіндеп айырылып отырды. Ол енді кеңесшілерінің рұқсатынсыз заң шығара алмайтын болды, кейіннен оның билік мерзімі де шектеліп, тақ мұрагерлік арқылы емес, сайлау арқылы берілетін болды. Осылайша монархиялық басқару формасы біртіндеп жойылып, оның орнына аристократиялық республика келді.

Бастапқыда басқарушы топқа кіру тегімен анықталатын еді: бұл әдетте бұрынғы патшалық әулеттермен байланысы бар адамдар болатын. Алайда, Афинаның экономикасы дамыған сайын, байлық тек жер иеленуші ақсүйектердің қолында ғана емес, сонымен қатар жер иеленбеген басқа афиналықтардың да қолында шоғырлана бастады. Сөйтіп, саяси ықпал біртіндеп адамның дәулетіне байланысты бола бастады, өйткені бай азамат өзінің тегінің асылдығынан басқа жағынан ақсүйектен көп айырмашылығы болмады. Осылайша, Афинада орташа олигархиялық құрылым (Аристотельдің жіктеуіне сүйенсек) қалыптасты. Билікке белгілі бір мүлкі бар адамдар ғана жіберілетін болды.

Б.з.д. VII ғасырда әлеуметтік шиеленіс өрши бастады. Бұл жағдай Афина қоғамындағы мүліктік теңсіздіктің күшеюімен және бай топтардың билікті өз қолдарына алып, мемлекет басқаруды өз жеке мүдделеріне сай жүргізуімен байланысты болды. Килон ұйымдастырған мемлекеттік төңкеріс әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Ареопаг Драконтты — архонттардың бірі және заң шығарумен айналысқан фесмофет архонты — жаңа заңдар жинағын жасауға және бұрынғы заңдарды жетілдіруге тағайындады.

Қолданыстағы әдет-ғұрып құқықтарының нормалары негізінде және өз толықтыруларын енгізе отырып, Драконт жаңа, ерекше қаталдығымен ерекшеленген заңдар жинағын жасады (осыдан «драконттық заңдар» деген атау шыққан). Дегенмен, Драконт бекіткен саяси құрылым бұрынғыдан еш айырмашылығы жоқ еді: құқықтық әдет-ғұрыптың нормасы ғана ресми түрде бекітілді, себебі саясатқа қатысуға мүмкіндік беру бұрынғыша мүліктік шектеумен анықталатын еді. Драконт заңдарында артық қатал нормалар көп болғанымен, олардың көмегімен кейбір архаикалық сарқыншақтар, мысалы, қанға-қан алу дәстүрі шектелді.

Алайда қоғамдағы түрлі топтардың арасындағы алауыздық мұнымен тоқтамады, өйткені Драконт заңдары іс жүзінде бұрыннан бар нормаларды ғана заңдастырып берді. Оның үстіне, билік басындағы аристократиялық Алкмеонидтер әулетіне деген халықтың ашу-ызасы арта түсті. Бұл ашу-ыза сол кезеңдегі әскери сәтсіздіктермен де күшейе түсті, дегенмен мысалы, Қасиетті соғыста афиналықтар Алкмеон басшылығымен жеңіске жеткен болатын. Сол кездің өзінде Афина қоғамы үш топқа бөлініп тұрды: кедейлер демократияны қолдады, байлар қалыптасқан жағдайды сақтауды жақтады, ал орташа дәулеттілер екі басқару формасын араластыруды ұсынды.

### Солон реформалары
Сол кезде Ареопаг заң шығарушы ретінде Солонды тағайындады. Бұрынғы оқиғаларда ол Алкмеонидтерге қарсы белсенді күрескен және өзін адал әрі адамгершілігі бар адам ретінде таныта білді, әрі ол олигархиялық алауыздықтарға қатысы жоқ болатын. Сол себепті ол жаңа заңдар жасауға ең лайықты кандидат болғандықтан, б.з.д. 594 жылы сайланып, оған жаңа Негізгі заңдарды құру мандаты берілді.

Солон бастаған реформалар саяси және экономикалық мәселелерді де қамтыды. Эупатридтердің экономикалық күші шектелді: қарызға батқан афиналықтарды құлдыққа сатуға тыйым салынды (қарыз құлдығы), ірі жер иеліктері бөлшектеніп, сауда-саттыққа еркіндік берілді, бұл қалалық саудагерлердің жаңа, ауқатты тобын қалыптастыруға мүмкіндік берді. Саяси тұрғыдан Солон афиналықтарды төрт топқа бөлді, олардың әскери қызметке жарамдылығы мен байлығына қарай. Халықтың көпшілігін құраған ең кедей топ — теталар (ежелгі грекше: Θήται) — алғаш рет саяси құқықтар алды және Экклесияға (Халық жиналысына) қатысып дауыс беру құқығына ие болды. Алайда, саяси қызметке тек жоғарғы тап өкілдері ғана сайлана алатын еді. Ареопаг сақталып қалды, бірақ оның билігі шектелді.

Бұл жаңа жүйе кейіннен афиналық демократияның негізін қалады, бірақ қысқа мерзімде таптық қайшылықтарды тоқтата алмады. Жиырма жылдық толқудан кейін халық партиясын басқарған Писистрат билікті күшпен басып алды. Писистратты әдетте «тиран» деп атайды, бірақ грекше тиран сөзі қатыгез және зұлым билеушіні емес, билікті күшпен алған адамды білдіреді. Шын мәнінде, Писистрат өте танымал билеуші болған: ол Афинаны бай, қуатты және мәдени орталыққа айналдырды. Ол Солонның Негізгі заңдарын сақтағанымен, барлық мемлекеттік лауазымдарды өзі мен отбасы мүшелеріне бекітіп отырды.

### Писистраттардың тираниясы
Писистрат Афинада алғашқы су құбыры тоннелін салдырды, оның су көздері ең алдымен Гимет тауының баурайларында және Илисос өзені бойында орналасқан деп есептеледі. Ол, басқа құрылыстармен қатар, Агордың оңтүстік-шығыс бұрышындағы субұрқақ үйін сумен қамтамасыз етіп отырған, бірақ оның бірнеше тармақтары да болған. Б.з.д. IV ғасырда бұл жүйе таспен қапталған жер асты арнасында орналасқан, кейде «Имeттос акведугі» деп аталатын балшық құбырларға ауыстырылды; көптеген бөліктерінде диаметрі шамамен 10 см × 10 см (4 дюйм × 4 дюйм) болатын дөңгелек, сопақ немесе төртбұрышты қарау тесіктері болған. Осы жүйенің құбыр сегменттері Евангелисмос пен Синтагма метро станцияларында көрсетілген.

Оның билігі кезінде Афина сыртқы саясатта үлкен жетістіктерге жетті: Эгей теңізінің бірнеше аралдарына өз ықпалын таратып, Геллеспонттың екі жағалауында өз ықпалын күшейтті. Афина кеңейіп, жаңа ғимараттар мен мүсіндермен сәнделді. Писистраттың бұйрығымен Зевс ғибадатханасының ұлы құрылысы басталды, Афина ғибадатханасы мен Пифийлік Аполлонға арналған киелі орындар тұрғызылды. Мұның бәрі Писистраттың салық саясатының арқасында мүмкін болды: кей деректерде афиналықтардың табысының 10%-ын, басқа деректерде 20%-ын жинап, осы қаражатты құрылысқа және әскерді дамытуға жұмсаған. Писистрат пен оның ұлдары билік құрған кезеңде сарайға ең үздік ақындар шақырылып тұрды.

Писистрат б.з.д. 527 жылы қайтыс болды, оның орнына ұлдары Гиппий мен Гиппарх билікке келді. Олар өз әкелеріндей шебер билеуші бола алмады, ал б.з.д. 514 жылы Гиппарх жас жігіт үшін болған жеке дау кезінде өлтірілді (қараңыз: Гармодий мен Аристогитон). Бұл оқиға Гиппийдің нағыз диктатура орнатуына әкелді, ол халық арасында өте жағымсыз қабылданды. Б.з.д. 510 жылы ол биліктен құлатылды. Одан кейін ақсүйек тектес, бірақ радикалды саясаткер Клисфен билікті қолына алып, Афинада демократияны енгізді.

### Клисфен реформалары
Клисфеннің реформалары бұрынғы төрт филаны (руды) жойып, оның орнына ешқандай тап негізі жоқ, аңызға айналған батырлардың аттарымен аталған он жаңа филаны құрды; олар іс жүзінде сайлау аумақтары еді. Әр фила үш триттияға бөлініп, әр триттияда бір немесе бірнеше дем болатынын, бұл жергілікті басқарудың негізі болды. 

Геродоттың айтуынша, бастапқыда демдердің саны 100 болған; кейіннен олардың саны артты. Демдер не орналасқан жерлерінің атауымен, не мифтік негізін қалаушылардың атымен, не сол немесе басқа демде тұрған атақты әулеттердің атымен аталған (мысалы, Филаидтер демі). Енді афиналық азамат болу руға мүшелігі арқылы емес, демге тиесілігі арқылы анықталатын болды; азаматтық жасқа (18 жас) толған соң адам өз демінде азаматтар тізіміне енгізілетін еді. Ресми құжаттарда азамат демнің атымен аталды (мысалы: Алопекиден шыққан Деметрий); зерттеушілердің пікірінше, Клисфен осы дем атауының дәстүрлі әке атының орнын басуын көздеген. Бір демнің тұрғындары ішкі мәселелерінде өзара тең құқықтарға ие болды. Демдердің ішінде жергілікті өзін-өзі басқару жүзеге асырылып, азаматтар жергілікті сипаттағы мәселелерді өздері шешкен. Бұл жекелеген әкімшілік бірліктердің мүдделері төменгі басқару деңгейлерінде дау-дамай тудыра алатындықтан, Клисфен демдер, триттиялар және филалар жүйесін құрып, иерархия орнатты. Дегенмен, дем атауы тез арада нақты тұрғылықты жермен байланысын жоғалтып, Клисфен дәуірінде ата-бабалары қай демге тіркелгенін ғана еске салатын белгіге айналды.

Әр фила Буле деп аталатын Афинаны күнделікті басқарған кеңеске елу өкіл жіберіп отырды. Халық жиналысы барлық азаматтар үшін ашық болды және заң шығаратын орган әрі жоғарғы сот рөлін атқарды, ал кісі өлтіру және діни мәселелерді қоспағанда, Ареопагтың өкілеттігі тек солармен шектелді.

Клисфеннің жаңашылдықтары афиналық саяси жүйені демократияландыруға айтарлықтай ықпал етті. Ол азаматтықты бұрын құл болған азат етілгендерге және белгілі бір топтағы метектерге беру арқылы азаматтар санын кеңейтті. Филалар санының көбеюі Кеңес мүшелерінің де санын арттырды, бұл институтты демократиялық етуге септігін тигізді. Сонымен қатар, Кеңес басшысын күн сайын жеребе арқылы сайлау енгізілді.

Осы кезеңде халық кеңесі (Буле) едәуір күшейді. Ол тек жиі және тұрақты жиналып қана қоймай, жаңа қызметтерге де ие болды. Атап айтқанда, оның жанынан ерекше сот органы (т.н. «қыш сынығы соты») құрылды. Ол мемлекет құрылысына қауіп төндіреді деп күдікке ілінген азаматтарды полистен аластату туралы шешім қабылдады. Мұндай азаматтардың ішінде жиі тирандықты жақтаушылар кездесетін. Осылайша, остракизм тәжірибесі ресми түрде заңдастырылды. Бұл құрал кейін саяси күресте кеңінен қолданылды. Шешім қабылдау кезінде дауыс беру құпиялығы сақталды: азаматтар қол көтермей, кімнің атына қарсы дауыс бергенін қыш сынығына жазатын еді.

Мемлекеттік қызметтердің көпшілігі жеребе арқылы тағайындалса да, бірақ он стратег (әскербасылар) сайлау арқылы тағайындалатын. Бұл жүйе өте тұрақты болды және бірнеше қысқа мерзімдік өзгерістерді есептемегенде, б.з.д. 338 жылы II Филипп Херония шайқасында Афина мен Фивыны жеңгенге дейін 170 жыл бойы сақталып тұрды.

Әрине, ақсүйектер мен олигархтардың позициясын әлсіреткен мұндай шаралар олардың қарсылығын тудырмай қоймады. Тіпті ақсүйектерді қолдаушылардың басшысы Исагор Спартадағы олигархиялық билеуші Клеоменмен одаққа кіріп, Афинаға жорық жасап, өзіне қарсы саяси режимді жоюды мақсат етті. Алайда Афинада олигархия орнату әрекеті сәтсіз аяқталып, Клеомен қуылып, демократтар қайтадан полиске оралды.

## Классикалық Афина

### Грек-парсы соғыстары кезеңі

Афина күшейгенге дейін, Спарта өздерін гректердің көшбасшысы (немесе гегемон) санайтын. Б.з.д. 499 жылы Афина Кіші Азиядағы Иония гректерінің парсы билігіне қарсы көтерілісін қолдау үшін шағын жасақ жіберді. Бұл араласу құрлықтағы Грекияға екі парсы шапқыншылығының басталуына себеп болды. Бірінші шапқыншылық б.з.д. 490 жылы Парсы патшасы І Дарий әскерлерін Марафонға түсірген кезде болды. Сол жерде әскербасшы әрі саясаткер Мильтиад басқарған афиналық әскер басқыншыларды маңызды жеңіспен тойтарып тастады.

Екінші әрі әлдеқайда үлкен шапқыншылық б.з.д. 480 жылы Дарийдің мұрагері І Ксеркс тарапынан ұйымдастырылды. Соғысқа дейінгі жылдары афиналық саясаткер Фемистокл Афина жиналысын жаңадан табылған Лаврион күміс кеніштерінің кірістерін жеке адамдарға бөлмей, соғыс кемелерін жасауға жұмсауға көндірді — бұл шешім кейінгі шайқаста шешуші рөл атқарды. Спарта бастаған қорғаныс күші Фермопили жеңілгеннен кейін, парсы әскері Грекияның орталығына басып кіріп, Аттиканы жаулап алды. Фемистоклдың басшылығымен Афинаның халқы Пелопоннес түбегіндегі Тризин қаласына алдын ала шығарылды. Көп ұзамай парсы әскері бос қаланы басып алып, Акропольдегі ғимараттарды өртеп жіберді. 1960 жылы Фемистоклдың жарлықтары жазылған тақта табылып, жарияланды. Оның мазмұны антикалық классиктердің жазбаларымен көп жағынан сәйкес келеді. Онда бүкіл ер адамдарды әскерге жұмылдыру, әйелдер, қарттар мен балаларды Саламин аралы мен Тризинге қоныс аудару, сондай-ақ Афинадан қуылған азаматтарды ортақ күреске қайтару туралы айтылған.

Сол жылы Афина бастаған теңіз флоты Саламин шайқасында парсы әскерін тоқтатты. Саламин аралы маңындағы тар бұғаздың географиясын тиімді пайдаланған гректердің шағын әрі епті кемелері парсы флотына ауыр соққы жасады. Бұл жеңілістен кейін І Ксеркс әскерінің басым бөлігін Азияға қайтарып, Грекияда өзінің қолбасшысы Мардоний бастаған бөлімшесін қалдырды. Б.з.д. 479 жылы бұл қалған әскер грек қала-мемлекеттерінің коалициясы тарапынан Платея шайқасында талқандалды.

Соғыстан кейін Афина аймақтық күш мәртебесінен саяси және әскери тұрғыдан едәуір ықпалды мемлекетке айналды. Ол Парсыға қарсы соғысты жалғастыру үшін құрылған Делос одағын басқарды, кейіннен бұл одақ Афинаның Эгей теңізі бойындағы империялық ықпалының негізіне айналды. Осы кезде Афина теңіз алпауыты және мәдени орталық ретінде өрлей бастады, кейін өздерінің классикалық «алтын дәуіріне» жол ашты.

Афинаның өрлеуіне Фемистоклдың күш-жігерімен қуатты афиналық флоттың құрылуы да үлкен үлес қосты. Бұған дейін Афина толыққанды теңіз ордасы болмаған, негізінен құрлықтағы кәсіптермен айналысып келген. Тегі қарапайым, заңсыз туған Фемистокл афиналықтардың сеніміне кіріп, полистің табысының едәуір бөлігін флот құруға және оны қайта жарақтауға бағыттауға көндірді. Сол кезде байларға осы мақсатта міндетті салық — литургия да енгізілді. Афинаның консервативті топтары мұндай радикалды өзгерістерге қарсы тұрды, бірақ Фемистокл бастаманы соңына дейін жеткізді. Кейін қайта құрылған афиналық флот Саламин шайқасы мен басқа да теңіз соғыстарында жеңіске жетті.

Афинаның гегемониясына 448 жылы парсылар мен Афина одағы арасында жасалған Каллий бейбітшілігі де жол ашты. Онда Кіші Азия аумағында тұратын гректердің автономияға және Грекия тарапынан қорғауға құқығы, сондай-ақ парсы кемелерінің эллин жағалауларына жақындауына тыйым салу сияқты ережелер қарастырылған еді. Екінші жағынан, гректер де бірқатар Кіші Азия мемлекеттерінің ішкі істеріне араласпауға міндеттелді.

### Алтын дәуір

Парсы соғыстарының аяқталған кезінен бастап Македония жаулап алғанға дейінгі кезең Афинаның әдебиет, философия және өнер орталығы ретіндегі шарықтау шегі болды. Сол дәуірде Афина театрларындағы комедия ақындарының саяси сатирасы қоғамдық пікірге айтарлықтай әсер еткен.

Батыс мәдениеті мен ой-пікірінің тарихында маңызды рөл атқарған тұлғалардың көбі осы кезеңде Афинада өмір сүрді:  Эсхил, Софокл, Еврипид және Аристофан секілді драматургтер, дәрігер Гиппократ, Сократ, Платон және Аристотель секілді философтар,  Геродот, Фукидид және Ксенофонт секілді тарихшылар, ақын Симонид, Антифон, Исократ, Эсхин мен Демосфен секілді шешендер, сондай-ақ мүсінші Фидий. Б.з.д. V ғасырдың ортасындағы Афинаның жетекші мемлекет қайраткері Перикл болды. Ол Делос одағы мүшелері төлеген алым-салықтарды пайдаланып, Парфенон мен басқа да классикалық Афинаның ұлы ескерткіштерін тұрғызды. Периклдің айтуынша, қала «Эллада [Грекия] мектебі» болып есептелді.

Афиналықтардың саяси және сот шешендігіне барлық грек қалаларының шешендері еліктеген. Афина жазушылары қолданған тіл — аттикалық диалект — бүкіл эллиндер үшін әдеби тілге айналды. Афинада ауқымды құрылыс жұмыстары жүргізілді: Гипподамның жобасы бойынша Пирей қайта жоспарланып, қала бекіністерімен «ұзын қабырғалар» арқылы біріктіріліп, бірыңғай қорғаныс кешеніне айналды. Афина Акрополінің ансамблін құраған негізгі  құрылысы аяқталды, бұл — әлемдік сәулет өнерінің жауһарларының бірі. Парфенон ғибадатханасы (б.з.д. 447–438 жылдары сәулетші Иктин мен Калликрат салған), Фидийдің мүсіндері және V ғасырдағы афиналық бейнелеу өнерінің басқа да туындылары кейінгі ғасырлардағы көптеген суретшілер үшін үлгі болды.

Әскери жағынан Афина Афина одағының басында тұрды, кейбір зерттеушілер оны тіпті Афина империясы деп атайды. Бұл гегемония, көбінесе, басқа мемлекеттердің оларға экономикалық тәуелді болуымен қамтамасыз етілді, өйткені олар қарулы күштер берудің орнына одақтық қазынаға салық төлеуді таңдады. Сонымен қатар, алғашында Делоста орналасқан бұл қазына қауіпсіздік мақсатында деген сылтаумен Афинаға жеткізілді. Бұл одақтық қазынаны енді тек Афинаның өзі басқаратындығын білдірді, яғни олардың Эллададағы даусыз үстемдігін көрсетті. Сол салықтардың есебінен Перикл мемлекеттік қызметкерлерге жалақы тағайындады. Сол қаражат мәдениет қайраткерлерін тартуға және зәулім ғимараттар тұрғызуға да жұмсалды. Ақырында, Афинаның жағдайын күшейткен тағы бір экономикалық фактор — ақша жүйесін біріктіру болды: енді одақ аумағында тек афиналық үлгідегі теңге ғана жүрді.

Бірнеше жыл ішінде Афина өзіне салық төлейтін одақтастар санын арттыра алды. Сонымен қатар, стратегиялық тұрғыдан маңызды бірқатар мемлекеттерде афиналықтар өздеріне адал билік орнатуға тырысты.

### Пелопоннес соғысы

Афинаның үстемдігіне басқа қалалардың наразылығы б.з.д. 431 жылы басталған Пелопоннес соғысына алып келді. Бұл соғыс Афина мен оның теңіздегі империясының көтеріліске шыққан одақтастары мен Спарта бастаған құрлықтағы мемлекеттер коалициясы арасында өтті. Бұл қақтығыс ұзаққа созылып, Спарта құрлықты бақылап тұрды, ал Афина теңізде үстемдік етті. Алайда, Сицилиялық жорықтың сәтсіздігі Афинаны қатты әлсіретті, ал Эгоспотам шайқасындағы жеңілістен кейін Афина флотының үстемдігі жойылып, соғыс афиналықтардың жеңілісімен аяқталды.

### Б.з.д. 411 жылғы Афинадағы төңкеріс

Соғысты нашар жүргізгендіктен, б.з.д. 411 жылы Афинадағы демократия қысқа уақытқа құлатылып, билік әскери төңкеріс нәтижесінде басып алынды; алайда, ол тез арада қайта қалпына келтірілді. Пелопоннес соғысы б.з.д. 404 жылы Афинаның толық жеңілісімен аяқталды. Соғыстағы жеңіліс негізінен Клеон мен Клеофонт сияқты демократиялық саясаткерлердің кінәсінен деп саналды, сондықтан демократияға қарсы қысқа мерзімдік реакция орын алып, оған Спарта әскері қолдау көрсетті (Отыз тиранның билігі). Бірақ б.з.д. 403 жылы демократияны Фрасибул қалпына келтірді және амнистия жарияланды.

### Коринф соғысы және екінші Афина лигасы

Спартаның бұрынғы одақтастары оның империялық саясатына байланысты оған қарсы шыға бастады, ал Афинаның бұрынғы қарсыластары — Фивы мен Коринф — оның одақтастарына айналды. Олар Афина және Аргоспен бірге б.з.д. 395–387 жылдардағы шешуші нәтиже бермеген Коринф соғысында Спартаға қарсы соғысты. Спартаға қарсы күштердің бірігуі Афинаға Екінші Афина одағын құруға мүмкіндік берді.

Ақыры, б.з.д. 371 жылы Фивы Спартаны Леуктра шайқасында жеңді. Алайда, содан кейін грек қалалары (оның ішінде Афина мен Спарта да бар) Фивыларға қарсы шықты, ал Фивының үстемдігі б.з.д. 362 жылы Мантинея шайқасында әскери данышпан басшысы Эпаминондтың өлімімен тоқтатылды.

### Македонияның көтерілуі
Бірақ б.з.д. IV ғасырдың ортасына қарай солтүстіктегі Македония патшалығы Афинаның ішкі істерінде үстемдікке ие бола бастады. II Филипп басқарған Македонияның өрлеуі Афинада саяси тұрақсыздықты күшейтті. Бір жағынан, бұл демократия мен монархия арасындағы түрлі басқару жүйелерінің арасындағы өшпенділік еді. Сонымен бірге, білімді афиналық азаматтар дәл осы кезеңде Афинаның саяси құрылымын ашық сынға алып, патшалық билікке деген көзқарасын айқын білдіріп отырды. Идеологиялық жіктеліс Македонияның бір орталыққа шоғырланған билігі арқасында әлдеқайда белсенді әрекет еткеніне байланысты да күшейе түсті.

Б.з.д. 357 жылдан бастап афиналықтар Македониямен ашық әскери қақтығысқа кірісті, өйткені Филипп Амфиполь мен Пиднаны басып алып, Афинамен жасалған келісімді бұзды. Сол сәтте-ақ Екінші Афина одағы ыдырап кетті, себебі Спарта әлдеқашан жеңілген болатын, ал Афина болса бұрынғы Одақ кезіндегідей онда өз үстемдігін қайта орнатуға ұмтылды. Осылайша Афина мемлекеті Македониямен жалғыз күресуге мәжбүр болды. Бұған қоса, бір жылдан кейін, б.з.д. 356 жылы, Үшінші қасиетті соғыс басталып, оған Афина да тартылды. Грек әлемінің басым бөлігіндегі қолайсыз жағдайды пайдаланып, Филипп өз ықпалын күшейтуге тырыса бастады. Афиналықтар басқа қақтығыспен айналысып жатқанда, ол Фракиядағы грек отары — Олинфқа шабуыл жасады. Афинаның барлық күш-жігеріне қарамастан, қала алынып, қиратылды, ал Эгей теңізінің жағалауы Македонияның бақылауына өтті.

Кейінгі әскери қақтығыстар екі жаққа да ауыр тиді, сондықтан б.з.д. 346 жылы Македонияның жаулап алған аймақтарын заңдастырған Филократ бейбіт шарты жасалды. Алайда македондық патша Грекияға тікелей ықпалын орнатудан бас тартпай, бейбіт келісімге кірмеген Фокидаға соғыс ашу қаупін төндірді. Фокида өз жағдайының тығырыққа тірелгенін түсініп, берілуге мәжбүр болды. Оның шарттарының бірі — грек жерлерінің одағы — Амфиктион одағына қатысу құқығын македон патшасына тапсыру еді. Бұл оған грек ішкі істеріне тікелей ықпал етуге мүмкіндік берді.

Афина мен Македония патшалығы арасындағы бітім ұзаққа созылып, тұрақты бола алмады. Афина ішінде Македония үстемдігін қолдаушылар мен оған қарсы топтар арасындағы қайшылықтар күшейе түсті. Македонияға ашық қарсы шыққан шешен Демосфен болды, ол бұл мемлекетті Афинаның мемлекеттік құрылысына, демократиясына тікелей қауіп төндіреді деп санады, ал демократияның өзі оның қолдаған басқару формасы болатын. Алайда, Македонияны жақтайтын партия өте ықпалды еді: оған байлар мен зиялы қауым кірді. Мысалы, атақты шешен Исократ Филиппке Грекияны өз билігіне біріктіріп, эллиндер арасындағы өзара қақтығыстарды тоқтатуды сұрап хат жазған болатын. Македония патшасы II Филипп те Филократ бейбіт шартына қанағаттанбай, бұл аймақта толық үстемдік орнатуға ұмтылды. Сондықтан б.з.д. 340 жылы ол Перинф қаласы арқылы Византияға жорық жасады. Бұл Афинаға бейбіт келісімді бұзып, ашық соғысты қайта бастауға толық негіз берді. Осы кезеңде Афина тек өзіне ғана емес, бүкіл Элладаға да геосаяси тұрғыдан маңызды жерлерді қорғай алды. Оған парсылар да көмек көрсетті, өйткені Македонияның күшеюі олардың өзіне де қауіпті еді. Осылайша б.з.д. 340 жылғы Македония жорығы сәтсіз аяқталды.

Б.з.д. 339 жылы Филипптің Грекияның орталығындағы ықпалын күшейтуге жаңа мүмкіндік туды. Бұл уақытта Амфиктиония мүшелері мен қасиетті Дельфы жерлеріне қол сұққан амфисалықтар арасында кезекті Қасиетті соғыс басталды. Филипп бұған дейін Амфиктионияда дауыс беру құқығын алып қойғандықтан, ол бұл үрдіске тікелей араласа алды. Осыған дейін Афинаны Амфиктиония кеңесінде Эсхин өкілдік еткен еді, ол Македонияны қолдаушылардың қатарында болған. Ол да Қасиетті соғысты жариялауды жақтап сөйледі. Одақтас әскердің қолбасшысы ретінде Филипптің өзі тағайындалды. Амфисаны бағындырмас бұрын, ол Фокиданың маңызды қаласы — Элатеяны басып алды. Бұл Афинада үрей тудырып, экклесияның шешімімен Фивымен одақ құрылды (оларды да Македония өз жағына тартуға тырысқан болатын). Афинаға Коринф, Мегара және басқа да ықпалды полистер қосылды.

Б.з.д. 338 жылы Херония шайқасында II Филипптің әскері Афина мен Фивы бастаған грек полистері одағын талқандады. Бұл оларды Коринф одағына бірігуге мәжбүрлеп, Афинаның тәуелсіздігін іс жүзінде шектеді. Афинаның ең бай ақсүйек олигархтарының бірі — Пеаниялық Филиппид — Херония шайқасы кезінде II Филиппті қолдап, Македония жеңісі үшін Ұлы Александрге құрмет көрсету туралы Ассамблеяда қаулы ұсынды. Оның Македонияны жақтағаны үшін Гиперид сотқа тартты. Херония шайқасының қорытындысы — Демад бітімі болды. Оның шарты бойынша Македонияға Фракиядағы Херсонес аймағы берілді, ал жеңілген Афинаға Орон қаласы қайтарылды, бұл II Филипп тарапынан ерекше ізгілік белгісі саналды. Сондай-ақ, афиналық тұтқындар ақысыз босатылды. Бұл қадам македон патшасының Афинадағы беделін күшейтіп, Македонияны жақтаушылар партиясын нығайтты. Дәл осы Херония шайқасы Афинаның Грекиядағы геосаяси үстемдігін жоғалтуға себеп болды.

Кейін Ұлы Александрдың жаулап алушылықтары грек әлемінің көкжиегін кеңейтіп, дәстүрлі грек қала-мемлекетін ескірткен еді. Афина мәдениеті өркендеген, дәулетті қала болып қала берді, бірақ бұрынғыдай жетекші алпауыт мемлекет болудан қалды. Александрдың б.з.д. 323 жылы қайтыс болғаннан кейінгі кезең тарихта эллиндік Грекия деп аталады.

## Эллиндік және Римдік Афина

### Эллиндік Афина

#### Ескендір Зұлқарнайынның тұсындағы Афина
Ескендір Зұлқарнайын әкесінен — II Филипптен — өз ықпалын айтарлықтай кеңейтіп алған Македонияны мұраға алды. Алайда Грекияға толық үстемдік орнату оған бұйырмады, өйткені Афина өз ішкі істерінде кең автономияға ие болып, іс жүзінде дербес қала-мемлекет болып қала берді. Бұдан бөлек, афиналық шешен Ликургтың қызметінің арқасында, ол қала қаржысын басқарған 12 жыл ішінде Афина полисінің материалдық жағдайы едәуір жақсарды. Қаражатты сауатты басқару нәтижесінде стадиондар, гимназиялар мен ғибадатханалар салынды. Афинаның көркеюін әскери қолбасшы Стратоклдың сөзі де дәлелдейді: Ликург басқарған кезеңде Афина құдайына таза алтыннан мүсін құйылған.

Ликургтың басты еңбектерінің бірі — полистің әскери қуатын қалпына келтіру болды. Ол афиналық флотты қалпына келтіруге көп қаражат бөліп, оны соғысқа дайын күйде ұстады. Әр түрлі қарулардың көптеген түрлері дайындалып, жөнделді. Мұндай Афинаның күшеюі Македониямен қарым-қатынасын шиеленістіре түсті, өйткені реваншизм көңіл-күйі әлі де өшпеген еді.

Осы кезеңде Александрға қарсы ашық көтеріліске Афинаны Македонияны жақтаушылар партиясы тоқтатты, олар саяси тұрғыда да, экономикалық тұрғыда да ең ықпалды топ болатын. Сондықтан Афина б.з.д. 330 жылы Спарта патшасы Агис бастаған Македонияға қарсы көтеріліске қолдау білдірмеді. Бірақ Александрға қарсы топты әлі де беделді шешен Демосфен басқарды, ол жақтастарын Александрға қарсы қойып отырды. Оның ықпалымен Афина Фивыдағы Македонияға қарсы көтерілісті қолдады, бұл Александр мен Афина арасында қақтығыс туғызды. Демосфен Ескендір Зұлқарнайынның қуатын соңына дейін мойындамай келді, ал Фивының күйреуінен кейін ғана, Афинаға да қауіп төнген кезде амалсыз мойындауға мәжбүр болды. Дегенмен, Александр Афинаға тікелей шабуыл жасамай, оларға өз ішкі істері мен саяси көзқарастарын реттеп отыруды ескертумен шектелді. Бұл қадам Афинада Македонияны жақтаушылар партиясының ықпалын күшейтіп, Демосфеннің антимакедондық риторикасын жұмсартуға мәжбүр етті, өйткені ол қоғамда бұрынғыдай қолдау таппады. Плутарх бұл әрекеттің себебі туралы келесі біржақты пікір айтпайды: ол мұны Александрдың жомарттығынан және ұлылығын көрсету ниетінен көреді немесе шын мәнінде Македония билігіндегі Элладада Афинаны күшті қала ретінде сақтап, бірлікті қамтамасыз етуді қалаған деп болжайды.

Дегенмен, Афина мен Македония арасындағы шиеленіс осымен тоқтаған жоқ. Александрдың бұрынғы қазынашысы Гарпал ісі бұған дәлел бола алады: ол патшаның қазынасын алып қашып, Афинаға қашып келіп, баспана тапты. Александрдың талабымен Афина билігі оны дереу сотқа тартпады, ал іс басталған кезде де ұзаққа созылды. Соңында Гарпалдың ықтимал көмекшілеріне, оның ішінде Демосфенге де, айып тағылып, үкім шығарылды. Бұл Афина мен Македония арасындағы жаңа шиеленісті тудырды, сондықтан ашық қақтығыстан қашу үшін афиналықтар Александрдың өзін олимпиялық құдай ретінде мойындау талабын орындауға мәжбүр болды. Сондай-ақ Ахей және Аркад әскери одақтарын тарату талабы да орындалды. Осылайша, Ескендір Зұлқарнайын қайтыс болғанға дейін-ақ Афинада азаттық соғысын бастауға жеткілікті шиеленіс жиналған еді.

#### Ескендір Зұлқарнайынның өлімінен кейін кезең
Ескендір Зұлқарнайынның 10 жылдық билігі кезінде Элладада тәуелсіздікті қалпына келтіруге деген ұмтылыс толастамады. Сондықтан да б.з.д. 323 жылы қолбасшының қаза тапқаны туралы хабар тараған сәтте-ақ көп ұзамай Антипатр мен Кратер Грекия мен Македонияның біріккен қолбасшылары болды және гректер Афинаның бастауымен одаққа бірігіп, Македонияға қарсы тарихта Ламия соғысы деген атпен белгілі соғысқа қатысты. Афиналықтарды локридалықлар, фессалиялықтар, фокидалықтар және этолиялықтар қолдады. Алғашында гректер кейбір сәтті әскери науқандар өткізді, бірақ көп ұзамай құрлықта да, теңізде де жеңіліс тапты (атақты афина флоты жойылды). Кратер б.з.д. 320 жылы Еуменмен болған шайқаста қаза тауып, билікті бір жыл бойы жалғыз жүргізген Антипатр б.з.д. 319 жылы қайтыс болды. 

Афина Антипатрдың мұрагерін таңдау күресінде маңызды рөл атқарды, өйткені оның ұлы Кассандр Пирей портын басып алып, Афинаны азық-түлік көзінен айырып, билік үшін Антипатрдың мұрагері Полиперхонмен күресті. Кассандрға қарсы билікті нығайту үшін Полиперхон Афина демократиясын Ламия соғысына дейінгі күйіне қайтарды. Алайда бір жыл бұрын флотын жоғалтқан Полиперхон Македониядан қашуға мәжбүр болды, себебі б.з.д. 316 жылы Кассандр Афинадағы билікті толық өз қолына алды. Бұл жолы гректер Македонияның жаңа патшасы Кассандр мен ең ықпалды қолбасшысы Антипатрдан ешқандай рақым күте алмады. Олар тіпті Афинаның одақтас полистерімен болған одағын мойындамай, жеке-жеке бітім шарттарын жасасты. Афиналықтар үшін ол шарттар өте ауыр болды: олар Лемнос, Скирос, Имброс және Самос сияқты барлық отарларынан айырылды. Полистің өз территориясына македондық әскерлер тұрақты негізде енгізілді, бұл егемендіктің жоғалуын білдірді. Ақырында, афиналық демократия жойылып, оның орнына олигархия орнатылды. Бұл, сірә, бай топтар Македонияға анағұрлым бейім болғандықтан жасалған шара еді. Кассандр Афинаны басқару үшін Фалерлік Деметрийді тағайындады. Деметрий б.з.д. 307 жылға дейін билікте болды, сол кезде Кассандрдың жауы Деметрий Полиоркет Афинаны басып алып, Македониядағы қысқа мерзімдік Антипатрид әулетінің билігін аяқтап, өз билігін орнатты.

Одан кейінгі кезеңде Афина үшін ең күйзелісті сәттердің бірі македон патшасы Антигон II-ден Хремонид соғысында жеңіліс табуы болды. Б.з.д. 146 жылы Грекияның өзге қалаларымен бірге Афина да Рим билігіне өтті; «қала-одақтасы» (латынша: *civitas foederata*) мәртебесінде болғанымен, ол тек жалған еркіндікке ие болды. Б.з.д. 88 жылы Афина понт патшасы VI Митридат Евпатор бастаған Римге қарсы қозғалысқа қосылды. Б.з.д. 86 жылы Луций Корнелий Сулланың әскері қаланы шабуылмен басып алып, тонап кетті. Афинаның ұлы өткеніне деген құрметтен Сулла оларға жалған еркіндікті қалдырды. Б.з.д. 27 жылы Ахайя Рим провинциясы құрылғаннан кейін Афина да соның құрамына кірді.

### Римдік Афина
Бірінші Митридат соғысы кезінде Афинаны Митридат VI тағайындаған тиран Аристион басқарды. Б.з.д. 88–85 жылдары Рим қолбасшысы Сулла (б.з.д. 138–78 жылдары) Афина мен Пирей қоршауынан кейін афиналық бекіністер мен үйлердің басым бөлігін қиратты, дегенмен көптеген азаматтық ғимараттар мен ескерткіштер сол қалпында сақталды. Кейінірек Киррден шыққан македондық астроном Андроник  Рим форумына Желдер мұнарасын жобалап салды, ол қазіргі күнге дейін сақталып келеді. 

Рим дәуірінде Афина мектептері бүкіл әлемде үлкен құрметке ие болып, жиі келетін орталыққа айналғандықтан, қалаға еркін қала мәртебесі берілді. Б.з. II ғасырында Рим императоры Адриан (117–138 жылдары билік құрған) кітапхана, гимнасий, бүгінге дейін жұмыс істеп тұрған акведук, бірнеше ғибадатханалар мен киелі орындар, көпір тұрғызды және Олимпиялық Зевс ғибадатханасының құрылысын аяқтауға қаржылық қолдау көрсетті. Адриан күмбез қақпасы қаланың Адриан негізін қалағанын еске салып, оның бір жағында «Тесей қаласы», ал екінші жағында Зевс ғибадатханасы маңында Адриан салған жаңа квартал «Адриан қаласы» деп жазылған.

267 жылы герулдардың шабуылынан кейін қала тоналып, барлық қоғамдық ғимараттар өртелді, төменгі қала тоналып, агора мен акрополь қиратылды. Осыдан кейін акропольдің солтүстігіндегі қала шұғыл түрде қорғанмен қоршалды, бірақ әлдеқайда кіші көлемде, сол себепті афиналық агора қаланың сыртында қалып қойды. Афина Рим билігінің 500 жылында ғылым мен философияның орталығы болып қала берді, оған Нерон мен Адриан сияқты императорлар қамқорлық көрсетті.

267 жылы герулдар мен 396 жылы Аларих шабуылдарының нәтижесінде қала инфрақұрылымы мен байлығынан айырылып, ежелгі қаланың бір бөлігін ғана қамтыған шағын қорғаныс аймағымен шектелді. Қала әсіресе неоплатонизм мектебі мен атақты шәкірттері — Григорий Дінтанушы, Ұлы Василий және император Юлиан — арқылы оқыту орталығы және пұтқа табынушылар орталығы болып қала берді. V ғасырдың басына дейін христиандық жәдігерлер археологиялық деректерде кездеспейді. Император Юстиниан I (527–565 жылдары билік құрған) 529 жылы пұтқа табынушылардың философияны оқытуына тыйым салды, бұл оқиғаның қалаға тигізген әсері туралы көп пікірталас бар, бірақ көбінесе Афинаның көне тарихының аяқталуын білдіреді деп саналады.

## Орта ғасырлардағы кезең

### Ромейлік Афина
Б.з. IV ғасырдың басында Шығыс Рим империясы астананы Константинопольге көшірді. Императорлық қаланың құрылысы мен кеңеюімен бірге Афинаның көптеген өнер туындылары императорлар тарапынан жаңа астананы безендіруге әкетілді. Империя христиан дінін қабылдап, латын тілі  қолданыстан шығып, оның орнына грек тілі басым қолданылатын болды; Рим империясы кезеңінде екі тіл де қатар қолданылған еді. Осыдан кейінгі кезеңде бұл империяны біз бүгін Византия империясы деп атаймыз, себебі Константинопольдің ежелгі грекше атауы — Византий. Кейінгі Рим кезеңінде Афинаны императорлар басқарып тұрды, XIII ғасырға дейін оның тұрғындары өздерін Рим империясының азаматтары («ромейлер») деп атады. Империяның пұтқа табынушылықтан христиандыққа көшуі Афинаға қатты әсер етті, бұл қалаға деген құрметтің төмендеуіне әкелді. Парфенон, Эрехтейон және Гефестейон (Тесейон) сияқты ежелгі ескерткіштер шіркеулерге айналдырылды. Империя барған сайын пұтқа табынушылыққа қарсы болып, Афина провинциялық қалаға айналып, әртүрлі тағдырды бастан өткерді.

Б.з. 582 жылы Афина славяндардың шабуылына ұшырады, бірақ қала империя қолында қала берді. Мұны б.з. 662/3 жылы император Констант II-нің қалаға жасаған сапары және оны Эллада фемасына қосуы дәлелдейді. VIII—IX ғасырларда қалаға сарациндердің шабуыл қаупі төнді — б.з. 896 жылы Афинаға шабуыл жасалып, ол қысқа мерзімге басып алынған болуы мүмкін, бұл кейбір археологиялық іздер мен кейбір ғимараттардағы арабеска элементтері арқылы көрініс тапқан, сол кезеңде қалада мешіттің болғаны туралы да деректер бар. Құдай бейнесіне табыну төңірегіндегі даулар кезінде Афинаның негізінен императрица Иринаның ықпалымен иконаға табыну жақтаушыларын қолдағаны белгілі. Ирина Афинадан шыққан болатын және б.з. 787 жылы Никеядағы Екінші соборда бірінші иконамен күрес кезеңінің аяқталуына маңызды рөл атқарды. Бірнеше жылдан кейін тағы бір афиналық әйел — Феофано — император Ставракийдің (шамамен 811–812 жж.) зайыбы ретінде императрица атанды.

Ортағасырлық Афина провинциялық қала болып қала берсе де, афиналықтар өз ғибадатханаларының сән-салтанатын сақтау үшін бар күшін салды. 1018 жылы ромей императоры Василий II Болгарқырғыш Афинаға арнайы келіп, *Афина Құдай Анасының соборына* (Парфенон) таңданыспен қарады. Ол соғыс кезінде қолға түскен бағалы әшекейлерді, оның ішінде алтын кептерді соборға сыйға тартты. Бұл туралы ромей дін қызметшісі және ғалымы Михаил Хониат жазып кеткен. Ол 1175 жылы Константинопольдегі қауымынан кетіп, Афинаға қайта оралып, Афина митрополиті дәрежесіне ие болды. Хониат собордағы таңғажайып шам туралы жазып кеткен, ол күндіз-түні жанып тұратын. Ал құрбандық шалатын орынның үстінде Қасиетті Рухтың белгісі — алтын тәж киген алтын кептер — айқыштың айналасында үнемі айналып тұратын еді.

1071 жылғы Малазгирт шайқасынан кейін түріктердің империяға басып кіруі және одан кейінгі азаматтық соғыстар бұл аймаққа айтарлықтай әсер еткен жоқ, сондықтан Афина өз провинциялық өмірін тыныш жалғастыра берді. Империяны Комниндер әулетінен шыққан үш император — Алексей, Иоанн және Мануилдің батыл әрекеттері құтқарып қалды, Аттика мен Грекияның басқа бөліктері гүлдене түсті. Археологиялық деректер XI ғасырдан бастап XII ғасырдың соңына дейін созылған тұрақты және қарқынды өсу кезеңін көрсетеді.

II ғасырда варварлар шапқыншылығынан кейін қаңырап қалған агора — сауда алаңы — қайта салынып, қала сабын және бояғыш заттар өндірісінің маңызды орталығына айналды. Қаланың өсуі Венециядан және Жерорта теңізінің түкпір-түкпірінен келген саудагерлерді Афинаға тартты, олар Эгей теңізі порттарына жиі келіп тұрды. Саудаға деген осындай қызығушылық қаланың экономикалық гүлденуін одан әрі арттырды.

### Латындар билігіндегі Афина
XI–XII ғасырлар Афинадағы ромей өнерінің алтын ғасыры болды. Афина мен оның төңірегіндегі ең маңызды ортағасырлық ромей шіркеулерінің көбі осы екі ғасырда салынды, бұл қаланың жалпы өсуін де көрсетті. Алайда бұл ортағасырлық гүлдену ұзаққа созылмады: 1204 жылы Төртінші айқыш жорығы кезінде Афина латындар қолына өтті және кейін осман түріктері басып алғанға дейін солардың қолында қалды.

1204 жылдан 1458 жылға дейін Афина айқыш жорықтарынан кейін үш бөлек кезеңде латындардың билігінде болды. «Латындар» немесе «Франктер» — айқыш жорықтары кезінде Шығыс Жерорта теңізіне келген батысеуропалықтар және Латын шіркеуінің өкілдері. Афина Византия Грекиясының басқа бөліктерімен бірге Сирия мен Кипрде Бірінші айқыш жорығынан кейін құрылған айқышшылар мемлекеттеріне ұқсас феодалдық фьефтер қатарында болды. Бұл кезең тарихта Франкократия деген атпен белгілі.

#### Бургундиялық кезең
Афина бастапқыда атауы өзімен аттас Афина герцогтігінің астанасы болды, ол Фессалоника корольдігінің вассалы болатын. Бұл герцогтік Византия империясының орнына құрылған Латын империясының вассалы болатын және Константинопольден басқарылды. Кейіннен Фивы Латын герцогтерінің, атап айтқанда Бургундиялық Де ла Рош әулетінің иелігіне өткен соң, Афинаның орнына астана және үкімет орталығы болып тағайындалды. Дегенмен Афина герцогтігінің шіркеу билігінің ең ықпалды орталығы және басты қамалдың орны ретінде өз мәртебесін сақтап қалды.

Бургундиялық герцогтер кезінде Парфенонға Франк мұнарасы деп аталған қоңырау мұнарасы қосылды. Бургундиялықтар Афинаға рыцарлық пен жарыстарды әкелді; олар сондай-ақ Акропольді нығайтты. Өздері де Византиялық грек мәдениетінің ықпалында болды.

#### Арагон кезеңі
1311 жылы Афина Арагон корольдігінің каталондары — өздерін Альмогавар деп атаған жалдамалылар тобы — тарапынан жаулап алынды. Каталондар қаланы 1388 жылға дейін ұстап тұрды және Каталон компаниясын құрды. 1379 жылдан кейін Фивы қайтадан жандана бастаған Византия тарапынан қайтарылып алынған соң, Афина қайтадан герцогтықтың астанасына айналды.

Жаулап алушылар *Цетина* (сирек Афина) деп атаған каталондық Афинаның тарихы түсініксіз. Афинада өзінің кастеляны мен капитандары болған вегерия (әкімшілік бірлік) жұмыс істеді. Каталондық кезеңнің бір уақытында Акрополь одан әрі нығайтылды, ал афиналық епархияға екі суффрагандық кафедра қосымша берілді.

#### Флоренциялық кезең
1388 жылы флоренциялық Нерио I 1311 жылдан бастап Сицилиялық ханзадалардың атынан Афина герцогтігін басқарған Каталон компаниясына қарсы соғыс ашты. Афинаның губернаторы Маттео де Перальта қайтыс болғаннан кейін каталондардың өз ішінде алауыздық басталып, Нерио осы жағдайды пайдаланып қалды. Аччайоли Мегара қаласын басып алды. Ол госпитальер рыцарларын өз жағына тарта білді. Олардың сәтті жеңістерінен кейін Грекиядағы каталондардың ықпалы айтарлықтай әлсіреді. Аччайоли Афина қаласын басып алып, өзін герцог деп жариялады. Флоренциялықтар қаланы Венеция республикасынан тартып алуға мәжбүр болды, бірақ соңында жеті жылдық (1395–1402 жж.) Венеция билігінен кейін жеңіске жетті. Нерио I Аччайолидің ұрпақтары қалада (өз астанасы ретінде) 1458 жылы түріктер жаулап алғанға дейін билік етті.

## Жаңа дәуір

### Осман империясы кезеңі
1397 жылы Осман қолбасшылары Жақыб паша мен Теміртас Афинаға бірінші рет шабуыл жасап, қаланы қысқа уақытқа басып алды. Ақырында, 1458 жылы Осман сұлтаны ІІ Мехмедтің тікелей басшылығымен Афина Осман мемлекетінің қолына өтті. Қалаға кірген кезде сұлтан көне ескерткіштердің сұлулығына қатты таң қалып, оларды тонауға немесе қиратуға қатаң тыйым салған, мұндай әрекеттерге барса өлім жазасы қолданылатынын айтқан пәрмен (сұлтан жарлығы) шығарды. Парфенон қаланың бас мешітіне айналдырылды.

Осман билігі кезінде Афина өз маңыздылығынан айырылып, халқы күрт азайып, Франц Бабингердің сөзімен айтқанда, «кішігірім ауыл қаласына» айналды. XVII ғасырдың басынан бастап Афина сұлтанның гаремінің басты қара әтегі — Қыздар ағасының юрисдикциясына өтті. Қала алғашында сұлтан I Ахмет (1603–1617 жылдары билік еткен) тарапынан өзінің сүйікті күңі Василикаға (ол Афинадан шыққан) сыйға берілген еді. Ол кезде жергілікті губернаторлардың нашар басқаруына байланысты шағымдар түсіп жатқан. Василика қайтыс болғаннан кейін Афина Қыздар ағасының қарамағына өтті.

Түріктер Парфенон мен Пропилеяға оқ-дәрі мен жарылғыш заттарды сақтауды әдетке айналдырды. 1640 жылы Пропилеяға найзағай түсіп, оны жойылуына әкелді. 1687 жылы Морея соғысы кезінде Венеция генералы Франческо Морозини басқарған әскер Акропольді қоршады. Сол кезде османдар Парфенонды нығайту үшін Қанатсыз Ника ғибадатханасын бұзып тастады. Акропольді атқылау кезінде оқ-дәрі сақталған қоймаға оқ тиіп, Парфенонда жарылыс болып (26 қыркүйек), ғимарат қатты зақымданды. Сол кезден бері оның қазіргі бейнесі қалыптасты. Венеция билігі Афинада алты айға созылды, бұл аралықта венециялықтар да, түріктер де Парфенонды тонады. Оның батыс фронтонының бірі алынып тасталып, ғимаратқа одан да көп зиян келтірілді. Венециялықтар билік еткен кезде қаланың екі мешіті католик және протестант шіркеулеріне айналды. Алайда 1688 жылы 9 сәуірде венециялықтар Афинаны қайтадан түріктерге беріп кетті.

XVIII ғасырда қала біршама гүлденіп, қайта өркендей бастады. 1720 жылдары Афинаға келген Мишель Фурмон құрылыс жұмыстарының қарқынды жүріп жатқанын көрді. 1770 жылдары афиналық мұғалім Иоаннис Бенизелос қаланың жағдайы туралы жазғанында, Афина тағы да біршама гүлденіп, «Грекиядағы өзге қалаларға үлгі боларлықтай» болғанын айтады. Қаланың грек халқы жетекші ақсүйек отбасылардан құралған ақсақалдар кеңесі және қала митрополитінің басшылығымен едәуір өзін-өзі басқару құқығына ие болды. Бұл қауым Осман билігіне, пашасына (губернаторына), қазыға (сотқа), мүфтиге (ислам дінбасысына) және Акрополь гарнизонының комендантына үлкен ықпал ете алды. Бенизелостың айтуынша, егер паша оларды дұрыс басқармаса және пікірін ескермесе, жылдық мерзімі аяқталмай жатып-ақ қызметінен алынып тасталатын. Бұл әсіресе Афинадан шыққан Иерусалим патриархтары Парфений (1737–1766) мен Ефрем II (1766–1770) Константинопольде ықпал ете алған кездері айқын көрінді. Салық салу жеңіл болған: тек харадж салығы (мемлекетке төленетін жер салығы), сондай-ақ тұз салығы мен зәйтүн тоғайлары мен бақтарға арналған су салығы ғана төленді.

Бұл тыныштықты 1752–1753 жылдары қыздар-ағасының алдыңғы қызметкерінің өлім жазасына кесілуі бұзып, орнына Сары Муслими деген жаңа пашаның жіберілуіне себеп болды. Оның билікті асыра пайдаланып, гректер мен түріктердің наразылығын туғызды; Сары Муслими бірнеше наразылық білдірген ықпалды адамдарды өлтірді, содан кейін халық оның резиденциясын өртеп жіберді. Сары Муслими Акропольге қашып барып тығылды, онда оны афиналықтар қоршауға алды. Ақыры санжақ-бей араласып, тәртіпті қалпына келтірді: ол православие митрополитін түрмеге қамады және грек қауымына ауыр айыппұл салды.

1759 жылы жаңа паша — дінге берік мұсылман — заңсыз түрде қаладағы бесінші мешітке құрылыс материалы ретінде пайдалану үшін Олимпиялық Зевс ғибадатханасының бір бағанасын қиратты. Бұл әрекет заңсыз болатын, өйткені ғибадатхана сұлтанның меншігі саналды. Келесі жылы Афина қыздар ағасының қарамағынан шығарылып, сұлтанның жеке меншігіне берілді. Осы кезден бастап қала мәлікәне деп аталатын салық шаруашылығы түрінде жалға берілетін болды, онда қала иесі белгілі бір соманы төлеп, оның табыстарын өмір бойы пайдалануға құқылы еді.

Алғашқы иесі Исмаил-аға Левадиядан шыққан жергілікті түрік еді, ол адамгершілігі мол әрі беделді болғандықтан, жақсы пашаларды тағайындап отырған, сондықтан оны «қайырымды» деп атаған. 1760-жылдары ағылшын саяхатшылары қалада шамамен 10 000 тұрғын болғанын, олардың төрттен бірі христиандар екенін хабарлаған. Түрік қауымдастығы османдық жаулап алу кезеңінен бастап қалада тұрақтап қалған бірнеше отбасынан тұрған; олар көршілес христиандармен өзара қарым-қатынасында басқа жерлерге қарағанда әлдеқайда достықта өмір сүрген, тіпті шарап ішуге дейін бейімделіп кеткен. Қала климаты қолайлы болған, қала айналасында негізінен егін өсіретін егістіктерден гөрі, Аттика арнауттарымен қолданылғандай негізінен жайылым болды. Қала Константинополь мен Францияға негізінен былғары, сабын, астық, май, бал, балауыз, шайыр, аздаған жібек, ірімшік пен паламут экспорттаған. Қалада француз және ағылшын консулдары болған. Орлов көтерілісі кезінде афиналықтардың, әсіресе жастарының басым бөлігі, Саламинді Митромарас көтерілісшілерінің басып алуына қарамастан, сақтық пен бейтараптық танытты. Дегенмен, тек Исмаил-аға араласқанының арқасында қала қырғыннан аман қалып, орнына контрибуция төлеуге мәжбүр болды.

Исмаил-ағаның мұрагері Хаджи Әли Хасеки қатал әрі деспот болған. Оның 20 жылға созылған тұрақты билігі қала тарихындағы ең ауыр кезеңдердің бірі болды. Қаладағы ақсүйек отбасылар мен сұлтанның қарындасы — оның көңілдесі — оны қолдап тұрды. Ол халықтан үлкен сомада ақша талап етіп, мүлкін тартып алатын. Афиналықтар Константинопольге бірнеше рет наразылық хаттар жіберіп, оны қызметінен босатуды талап еткен, бірақ Хасеки әрдайым қайта оралып, тек 1795 жылы түпкілікті құлатылып, өлім жазасына кесілді. Оның алғашқы билігі кезінде Аттикаға екі ірі албандық шабуыл жасалып, оған жауап ретінде ол жаңа қалалық қорған тұрғызуды бұйырды — «Хасеки қабырғасы» — ол көне ескерткіштердің материалдарын да пайдаланылған. 1801–1805 жылдары Лорд Элгин — Осман империясындағы Ұлыбритания елшісі — Парфеноннан көптеген мүсіндерді алып кетуді ұйымдастырды (қараңыз: Элгин мәрмәрлері). Панафинейлік фризімен бірге Эрехтейондағы алты кариатидадан біреуі гипстен жасалған көшірмеге ауыстырылып, түпнұсқасы алынып кетті. Барлығы 50 мүсін шығарылып, олардың үшеуі француздарға сатылды. Қаланың көптеген аудандары (соның ішінде тарихи ғимараттар) XVII–XIX ғасырларда жойылды.

Бұл дәуірде Афинадан шыққан бірнеше көрнекті зиялы қауым өкілдері болды. Мысалы, Димитрий Халкокондил (1424–1511) — Италияда қайта өрлеу дәуірінде грек тілін және платондық философияны оқытқан әйгілі ұстазға айналды. Димитрий Халкокондил Гомердің алғашқы баспа басылымдарын (1488 ж.), Исократтың (1493 ж.), Суданың (1499 ж.) және грек грамматикасын жариялады.

Оның ағайынды туысы Лаоник Халкокондил (шамамен 1423–1490 жж.) да Афинадан шыққан және грек тарихшыларының ең құнды өкілдерінің бірі болған белгілі ғалым әрі ромей тарихшысы еді. Ол «*Historiarum Demonstrationes*» (Тарихи дәлелдемелер) атты еңбектің авторы және көне заманғы жазушы Геродоттың үлкен жанкүйері болып, итальян гуманистерінің осы көне тарихшыға деген қызығушылығын қолдап отырған.

XVII ғасырда Афинада Леонардос Филарас (шамамен 1595–1673 жж.) дүниеге келді. Ол грек ғалымы, саясаткер, дипломат, Парма герцогының француз сарайындағы кеңесшісі және елшісі болып қызмет атқарды. Өзінің көп жылдық мансабында ол Батыс Еуропа зиялыларын Грекияның тәуелсіздігін қолдауға сендіруге тырысты.

### Османдардан тәуелсіз болу кезеңі
1822 жылы гректердің көтерілісі кезінде қала басып алынды, бірақ 1826 жылы османдар қайтадан бақылауына алды (дегенмен Акрополь 1827 жылдың маусымына дейін берілмеді). Ежелгі ескерткіштер тағы да қатты зақымданды. Осман әскері 1833 жылдың наурызына дейін қалада болды, сол кезде олар қаладан кетті. Ол кезде қалада (осман дәуірінде де солай) халық саны аз болған, шамамен 400 үй ғана болған, олардың көпшілігі Акропольдің маңында, Плакада орналасқан еді.

## Заманауи тарихы

1832 жылы Бавария ханзадасы Отто Грекия королі болып жарияланды. Ол өз есімінің грекше жазылуын қабылдап, өзін Офон патша деп атап, грек ұлттық киімін киді және жаңа астанасы Афинаны археологиялық және топографиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеуді өзіне алғашқы міндеттердің бірі ретінде қойды. Ол бұл тапсырманы Густав Эдуард Шауберт пен Стаматиос Клеантиске жүктеді. Сол кезде Афинада небәрі 4000–5000 адам тұрған, олар Акропольдің етегіндегі қазіргі Плака ауданында шашыраңқы үйлерде орналасқан еді.

Афина тарихи және рухани себептерге байланысты Грекия астанасы ретінде таңдалды. Қалада Византия дәуірі немесе XVIII ғасырдан қалған аз ғана ғимараттар болды. Астана мәртебесі берілгеннен кейін заманауи қала жоспары жасалып, қоғамдық ғимараттар салына бастады.

Осы кезеңнің ең тамаша мұралары: Афина университеті (1837), Афина ұлттық бағы (1840), Грекияның ұлттық кітапханасы (1842), Ескі король сарайы (қазіргі Грек парламенті ғимараты; 1843), Ескі парламент ғимараты (1858), Қалалық әкімдік (1874), Заппион көрме орталығы (1878), Грек ұлттық академиясы (1885) және Жаңа король сарайы (қазіргі Президент сарайы; 1897). 1896 жылы Афинада қазіргі заманғы алғашқы жазғы Олимпиада ойындары өтті.

1912–1913 жылдардағы екі Балқан соғысында Осман империясы Оңтүстік-Шығыс Еуропадан қазіргі Түркия шекараларына дейін ығыстырылып, көрші елдердегі үлкен аумақтарынан айрылды. 1917 жылғы маусымда Грекия Элефтериос Венизелостың ықпалымен Бірінші дүниежүзілік соғысқа кірді. Бұған дейін одақтастар Афинаны және елдің стратегиялық маңызды аймақтарының көпшілігін басып алған болатын.

1920 жылы Грекия Кіші Азияда 1922 жылға дейін созылған грек-түрік соғысын (Кіші Азия апаты) бастады. 1880 жылы Афинада 100 000 тұрғын ғана болса, сол кезде қалаға Кіші Азиядан 230 000 босқын келді. Мемлекет босқындарға қала шетінен жер телімдерін бөліп беріп, барактық елді мекендер пайда болды. Неа-Иония және Неа-Змирни сияқты қала маңындағы аудандар Афинаның шетінде босқындардың қоныстары ретінде пайда болып, қаланың халқы екі есе өсті. Қалалық сарай уақытша қабылдау үйі ретінде пайдаланылды. Көптеген жұмыс күші қаланың индустриялануын жеделдетіп, өздері де шағын кәсіпорындар ашты.

1920 жылдардың басына дейін Афинаның мәдени өмірі тәуелсіздіктен кейінгі дамуды толықтыру қажеттілігімен ерекшеленді. Музыка, әдебиет, өнер және сәулет өнері гүлденіп, қаланы авангард орталығына айналдырды. Эгон Петри, Камиль Сен-Санс, Артур Рубинштейн, Жак Тибо сияқты суретшілер мен дирижерлер Афинаға бірнеше рет келіп, шабыт алып тұрды. Феликс Петирек Афинаға тұрақты қоныстанып, Афина консерваториясында жұмыс істеді. 1926 жылы ресми түрде Афина академиясы құрылды. 1933 жылы Сәулетшілердің дүниежүзілік конгресі өтіп, «Афина хартиясы» модерн манифесіне айналды. 1938 жылы Афина операсында 15 жасар Мария Каллас дебют жасады. Сол кездегі Афинадағы серпілістер бүгінде «30-жылдар ұрпағы» деп аталады.

Екі соғыс арасындағы кезең үлкен тұрақсыздықпен сипатталды: 1922 жылдың тамызында Думлупынар шайқасында жеңілгеннен кейін Грекия Анатолиядан шегінуге мәжбүр болды. 1922 жылдың 9 қыркүйегінде түрік әскерлері Измирде жаппай қырғын ұйымдастырып (Кіші Азия апаты), қаланың көп бөлігін өртеп, этникалық тазалау жүргізді. 11 қыркүйекте әскери төңкеріс нәтижесінде I Константин патша тақтан кетіп, елден қуылды. II Георг патша болып жарияланды, бірақ 1923 жылдың желтоқсанында Грекиядан кетті және тек 1935 жылы оралды. Елді генерал Иоаннис Метаксас басқарған авторитарлық режим биледі.

### Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Афина
Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылдың соңында грек әскерлері Грекияға бағытталған итальяндық шабуылды тойтарып тастады. 1941 жылдың 6 сәуірінде Вермахт Балқан майданына кірісті. Грек үкіметі «Георгиос Авероф» крейсерімен Александрияға қашты. 23 сәуірде Грекия жеңілісті мойындау актісіне қол қойды; 27 сәуір күні таңертең Афина 6-ші танк дивизиясының әскерлері тарапынан соғыссыз басып алынды. Ел түгелдей Ось мемлекеттері арасында оккупациялық аймақтарға бөлініп, барлық аймақтарда Үшінші рейх экономикалық тұрғыдан тонау саясатын жүргізді және елден мүлікті шығарумен айналысатын DEGRIGES компаниясын құрды. 1941 жылдың 31 мамырында Манолис Глезос наразылық белгісі ретінде Акропольден фашистік свастика жалауын жұлып тастады. Оккупацияның қанауынан туындаған ашаршылық қалалық халыққа аса ауыр тиді: 1941/1942 және 1942/1943 қысында Афина агломерациясында 100 000-нан астам адам аштан қырылды. Басқыншылыққа қарсы күресу үшін Афинаның ішінде бірнеше қарсыласу ұйымдары құрылды. 1944 жылдың 13 қазанында Афинаға британ армиясының бөлімшелері кірді, көп ұзамай жер аударылған үкімет Палеон-Фалиронға оралды.

1944–1949 жылдары Грекиядағы Азамат соғысы ел астанасы Афинаны да шайқалтты - қалада коммунистік топтар мен британдықтардың қолдауына ие үкімет әскерлері арасында ауыр шайқастар болды. 1944 жылдың 3 желтоқсанында Синтагматос алаңында ЭАМ ұйымының жаппай шеруі кезінде 15 шерушіні полиция атып тастады. ЭЛАС бөлімшелері полиция бөлімшелеріне шабуыл жасап, британ әскерлерімен көше шайқастарына кірісті.

### Соғыстан кейінгі Афина
1960 жылдарға дейін Афинаға екінші көші-қон толқыны келді. Бұған Екінші дүниежүзілік соғыс пен Азамат соғысы салдарынан ауылдағы артта қалушылық себеп болды. Инфрақұрылымның жетіспеушілігі өнеркәсіпті орталықсыздандыруды кешеуілдетті. 1970 жылдарға дейін Афинаның қала шеті өнеркәсіп орындарымен көмкеріліп, бұл ауа ластануына әкелді.

1967–1974 жылдары елде грек әскери диктатурасы (хунта) билік құрды. 1973 жылдың 17 қарашасында Афина политехникумындағы көтеріліс қантөгіспен басылды. 1974 жылдың 24 шілдесіне қараған түні Константинос Караманлис Афинаға оралып, халықтың қуанышпен қарсы алуымен премьер-министр болып ант берді. Әскери режим құлады.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қала қайтадан өсе бастады, өйткені адамдар ауылдар мен аралдардан жұмыс іздеп көшіп келді. 1980 жылы Заппион сарайында Грекияның сол кездегі ЕЭҚ-қа (Еуропа экономикалық қауымдастығы) қосылу келісіміне қол қойылуы мен 1981 жылы Грекияның Еуропа одағына кіруі қалаға жаңа инвестициялардың ағымын әкелді, бірақ сонымен бірге әлеуметтік және экологиялық мәселелерді де күшейтті. Сол кезеңде Афина әлемдегі ең үлкен көлік кептелістері мен ауа ластануы бар қалалардың бірі болды. Бұл Афинаның көне ескерткіштеріне жаңа қауіп төндірді: жолдағы діріл олардың іргетасын әлсіретіп, ауадағы ластану мәрмәрді бүлдіріп жатты. Қаланың экологиялық және инфрақұрылымдық мәселелері Афинаның 1996 жылғы жүз жылдық Олимпиада ойындарын өткізе алмауына басты себеп болды.

### Қазіргі Афина
1996 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының қауіпсіздігін қамтамасыз ету әрекеті сәтсіз аяқталғаннан кейін, Афина қаласы мен Грекия үкіметі Еуропа Одағы қорларының көмегімен жаңа афиналық әуежай және метро жүйесі (2024 жылдың мамыр айы бойынша Афинада жаңа метро желісінің — 4-ші желінің құрылысы жүріп жатыр. Бұл қазіргі уақытта Грекиядағы ең үлкен инфрақұрылымдық жоба болып саналады. Жаңа желі 13 шақырымдық жерасты туннельдерінде орналасқан, көбінесе орталық Афинаны қамтитын U-тәрізді бағыттағы 15 станцияны қамтиды. Жобаны 2029 жылы аяқтау жоспарланған) сияқты ауқымды инфрақұрылымдық жобаларға қаржы құйды. Қала сондай-ақ орталықтағы көлік құралдарының қозғалысына шектеу қою арқылы ауа ластануымен күресті. Нәтижесінде Афина 2004 жылғы Олимпиада ойындарын өткізу мәртебесіне ие болды. Көптеген бақылаушылардың күмәніне қарамастан, ойындар үлкен табыспен өтіп, Афинаға халықаралық бедел (және туризмнен табыс) әкелді. 

2008 жылғы Афинада офицердің 15 жасар студентті өлтіруінен кейін тәртіпсіздіктер орын алды. Жас студентті полициямен өлтіруі үлкен наразылықтар мен демонстрацияларға ұласты, олар жаппай бүлікке әкеліп, көптеген бүлікшілер көптеген ғимараттарды қиратып, тәртіп сақшыларына Молотов коктейльдері, тастар және басқа да заттармен шабуыл жасады. Наразылықтар мен тәртіпсіздіктер көп ұзамай елдің екінші ірі қаласы Салоники мен басқа да халықаралық қалаларға таралды.

2017 жылы Афина 14-ші ірі халықаралық өнер оқиғасы *[[Documenta]]*-ның «Афиналықтардан үйрену» атты жобасы үшін үлгі қаласы ретінде таңдалды.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі қалалар
Санат:Қалалар тарихы
Санат:Афина