open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Баланы құндақтау

**Баланы құндақтау** - қол-аяғы түзу, қалыпты жетілуі үшін баланы шыттан тігілген матамен жөргектеу. Бала дүниеге келгеннен соң, кіндігі түспей тұрып-ақ, баланы шыт матадан тігілген жөргекпен құндақтайды. Шыт мата пайдаланатын себебі ол салқын, баланың денесін терлетпейді. Құндақтау туралы қысқаша: ені де, ұзындығы да бір жарым метр болатын шыт матадан тігілген жөргектер пайдалалынады. Бесікте жатып үйренген бала құндақсыз ұйықтамайды. Ұзақ жолға шыққанда, қонақта болғанда баланы бесіксіз-ақ құндақтап жатқызып ұйықтатуға болады. Бұрынғы дәстүрлі ортада баланы құндақтағанда екі аяғының ортасына әдейілеп мақта, кейде жұмсақ шыт мата койған, себебі, осылай құндақтаса баланың аяғы талтақтау болып жетіледі де, өскенде атқа мінгенде ыңғайлы болады деп білген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланы сылау

**Баланы сылау** - баланың денесіне қой майын жағып сылап-сипау. Қазақ жас нәрестенің күтіміне ерекше назар аударып, оның өмірге қалыптасу барысына жете мән берген. «Қар қылаумен, бала сылаумен өседі» деп, бала өздігінен талпынып жүргенге дейін ауық-ауық қой майымен сылап отырған.

Нәресте дүниеге келмей тұрып-ақ ана оған қажетті керек- жарақты біртіндеп дайындап қояды. Соның бірі - сылаумай. Сылаумайды әртүрлі жолмен дайындайды. Тортасынан айырған майды таза ыдысқа құйып, салқын жерге қойып тоңазытады. Одан соң ыдыстың бетін жауып, шаң-тозаң түсірмей сақтайды. Кейде қой кұйрығының күнтимес деп аталатын ішкі жағын қуыру арқылы да сылақ майын алады. Ал кейбірде жылқының тұздалмаған қазы майымен де сылайды. Нәрестені сумен жуындырған соң, жылытылған сылақ маймен жайлап сылайды. Май баланың денесіне әбден сіңіп болған соң баланы шалқасынан жатқызып, «менің қолым емес, пірім бибі Бәтима, Ұмай ананың қолы» деп бастап, «маңдайың жазық болсын» деп маңдайын жоғары қарай, «қасың қалың болсын» деп екі қастың үстінен бас бармағын жүргізе отырып сипайды, «қыр мұрынды, жігіттің сұлтаны бол, құлыным» деп екі көздің арасынан бастап, мұрынның ұшына дейін екі саусағын сипап жүргізеді. Денесінің құрыстырысын жазып, дене мүшелерін, мысалы, оң аяғын, оң қолын солға, сол аяқ, сол қолын оңға қарай «өс, өс, балам, өс» — деп, еппен тартып созады. «Бір мойын болмасын» (мойны мен иығы қысыңқы болса, оны бір мойын деп атайды), «мойны ұзын болсын» деп, баласының екі жағының астынан алақанымен ұстайды. Сонан соң етбетінен жатқызып «омыртқаң тік, аяғың түзу болсын» деп омыртқа тұсы мен белінен төмен қарай аяғының ұшына дейін ұзына бойлата сылайды. «Саусақтарың салалы болсын» деп саусақтарын бір-бірлеп сипай отырып сылайды. Бір аяқ және бір қолынан ұстап «өс, өс» деп жайлап созып тартып: 

 *Өс-өс, өс! 
 *Үйден пәле көш! 
 *Тәу-тәу, тәу! 
 *Сыламақ менен,  
 *Шираң сенен! 
 *Менің қолым емес, 
 *Бибәтима пірімнің қолы! 
 *Тастай мық бол! 
 *Темірдей төзімді бол! 
 *Сүттен ақ бол! 
 *Судан пәк бол! 
 *Дерт атаулы кірмесін 
 *Ақ бөпеме тимесін! 
 *Өс-өс, өс! 
 *Үйден пәле көш! 

- деп игі тілектерін білдіреді. Кейде:

 *Бет-аузың сопаң болмасын, 
 *Aт жақты бол! 
 *Мұрның қырдай болсын! 
 *Маңдайың жазық болсын! 
 *Мойның құрықтай болсын! 
 *Бойың сырықтай болсын! 
 *Қолдарың салалы болсын! 
 *Құлағың бүрік болмасын, түрік болсын! 

- деп тілек білдіреді.

Ал енді бірде әжелер былай дейді: 
 *... Сыламақ менен, 
 *Мықты болмақ сенен! 
 *Жауырының жабыспасын, 
 *Қабырғаң қабыспасын, 
 *Өс-өс, өс!

Кейде екі қолын екі жаққа созып «қаздың қанатын берсін», екі аяғын соза сілкілеп «тырнаның аяғын берсін» деп тілек әрі жұбату айтып, бала денесінің қырыс-тырысын жазып, тамыры мен буын-сіңірін жетілдіріп, биологиялық белсенді нүктелерін оятып сергітеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланы шомылдыру

**Баланы шомылдыру** - баланы қырқынан шыққанша күн сайын суға түсіру. Әу баста шыр етіп дүниеге келген кезде кіндік шешесі баланы жылы суға шомылдырып, құлақ, мұрынын, денесіндегі бала жолдасының шырышынан тазартады. Осы жұмыстар атқарылып болғанша анасы да тазаланып, таза киімдерін киіп, баласын емуге үйретеді. Бала дүниеге келген күннен бастап қыркынан шыққанша күн сайын шомылдырып, сылап-сипайды. Ертеде бала туа салысымен ерніне қойдың құйрық майын жағып, күш-қуат береді, қан толтырады деп қалжаға сойылған қойдың алғашқы қан көбігіне шомылдырған.
Баланы қыркынан шыққанша тұзды және сабынды суға кезек-кезек шомылдырады. Анасы немесе әжесі баланы арқасынан демеп тегенеге отырғызып, баланы жуындыруды маңдайынан бастайды. Көзін жуғанда сұқ саусағының жұмсақ басымен көздің сыртқы қиығынан ішке қарай сипай жуады. Себебі, баланың көзіне жиналған былшық, баланың көз алмасына кедергісін тигізбей, сыртқатез шығады. Баланы баптауда тәжірибесі мол аналар баланың көзін керісінше, ішінен сыртқы қиығына қаратып жууға тыйым салады. Өйткені, баланың көзіне жиналған былшық көзінің алмасына кедергісін тигізіп, батуы мүмкін. Баланың бетін жуғанда да алақанын сыртқа қарай жүргізеді, яғни, танауының жанынан бастап құлақ тұсына дейін сипай жуады. Әсіресе, баланың танауын, құлағын жуғанда ептілік керек, себебі нәрестенің танау, құлақ шеміршектері өте қатты болады. Танауын екі жағынан қысып жуса, жылап жібереді. Сондықтан баланың танауы бітелсе анасының сүтін тамызу арқылы тазалайды. Баланың қолтығын, шабын, қол-аяғының саусақтарынығ араларын ашып әбден жуу керек. Себебі, баланың қолтығы, шабы, саусақтарының арасы тез қызарып, қиылғыш келеді. Баланың арқасын жуарда анасы сол қолымен баланың көкірек тұсынан демеп екпсітегеді. Екі тізесімен отырғызып аяқтарын артқа қаратып, аяғының бастарын сыртқа қаратады. Бұлай отырғызу баланың омыртқа және жамбас сүйектеріне өте пайдалы, баланың буындарының, бұлшық еттерінің жақсы жетілуіне септігін тигізеді. Жуындырып болған соң құлағын, кіндігін қайта тазалап, кіндігінің түбіне қойдың майынан аз мөлшерде жағып қояды. Себебі, қойдың майы кіндіктің желденуінен сақтайды. Әбден жуындырып болған соң баланы сылап-сипауға кіріседі. Баланы дұрыс жуындыра, сылай білу, оның дене тұрқының дұрыс, сымбатты болып жетілуіне бірден-бір септігін тигізеді. «Баланы сылау әсіреді, қарды қылау өсіреді» деген мәтел осыдан шыққан.
Бала қыркынан шыққанда қырық қасық суға күміс теңгелер және күміс сөлкебай салып, кей өңірлерде «бала өскенде бай болсын», - деп қойдың кепкен құмалағын, «ұрпағы шөптей көп болсын», — деп көк шөп қосып шомылдырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланың екінші есімге ие болуы

**Баланың екінші есімге ие болуы** - баланың лақап ат иеленуі. Ежелгі дүниетанымда баланың аты-жөні оның жанымен тікелей байланыста деп түсіндірілген. Егер оның ныспысын қаской күштер біліп қойса, оны дуалауы мүмкін деген ұғым болған. Баланың азан шақырып қойған атын айтпай, оны еркелетіп басқаша атау қалыптасқан. Мысалы, Абай - Ибраһим, Қабанбай - Ерасыл, Шоқан - Мұхаммедқанафия, Мұқағали - Мұхаммедқали т.б. Бала ержеткен күннің өзінде, оған өзгеше лақап аттар тағылатын болған. Басқаша айтқанда, ол кәмелеттік сынақтан өтіп, «алғашқы ерлігін» жасап, жұрттың көзіне түскенде оған «титул» ат таңылатын. Мәселен, Әбілмансұр - Сабалақ деген есіммен ержетеді де, жекпе-жекте Шарышты өлтірген соң Абылай деген мәртебелі есім қойылады.

Көбінесе бала «өтпелі кезеңдерде» (іште, шілдехана, қырқынан шығу қарсаңында, сүндет) тұрғанда сырт көзден оқшаулап, оның атын, жынысын жасырып, тұспал сөздермен жеткізеді. Үлкен адамдардың ішінде баласы бар жас келіншектің қалпын тура айтпай, «ішінде өкпесі бар», «бойында тікені бар» деп тұспалдап сөйлейтін әдеті, сәбиді «шикі өкпе», «тұя», «күл шашар», «төре» деп тергеу салты да осы негізде туған. Ұл бала туса - «құрық ұстар» (шырақ жағар), қыз бала туса - «кесте тігер» (ат байлар) деп ишарамен жеткізіп, жыныстық белгісін тура айтпайтын болған.

Адам қайтыс болганда оның шын атын айтып, жаназасын шығарады. Яғни пәни дүниеде адам жалған аттарымен жүреді де, бақилық болғанда алғашқы өмірге келгенде қойылған шын атымен аттанатын болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланы тақымнан өткізу

**Баланы тақымнан өткізу** - жақсылығы жұғысты болсын деген ниетпен жас баланы елге елеулі бай-бағлан, би-шешен, батыр-балуан адамдардың үзеңгісінің астынан өткізіп алу ырымы.

Ырыс жұғысты болады деп байырғы орта перзентіне ұлық адамның құты жұғады деп түсінген әрі бұл рәсім белгілі дәрежеде ырым бойынша «қайта туу»
тұспалын білдіреді. Сондай-ақ баласы тоқтамай жүрген жағдайда жаңа туған нәрестені көп балалы кемпірдің тақымынан өткізіп алатын да ғұрып бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланы ұшықтау

**Баланы ұшықтау** - аластап емдеудің түрі. Көз тиіп не суық тиіп, астан ұшынып ауырған баланы, көнекөз қариялардың айтуынша, ұшықтап емдеудің бірнеше түрі бар. Балаға көздің тиюі де екі түрлі деседі. Егер ер адамның көзі тисе, баланың денесі суып, өзінен-өзі мазасызданым, кіші дәретке жиі-жиі отырады, қолға тұрмай шалқалап жылайды. Егер әйел адамның көзі тисе, керісінше, баланың денесі қызып, шырқырап жылап, тәбеті нашарлап, мүлдем емшек ембей қояды. Мұндай жағдайда әжелер немерелерін тезірек ұшықтауға кіріседі.

Кесеге су құйып, оның ішіне жеті тал қара бұрыш салып, анасы баланы сыртқа шығарып ұстап тұрады немесе өзі отыра алатын бала болса өзін отырғызады да, баланы айнала жүріп, бұрыш салынған суды ұрттап балаға бүрку арқылы ұшықтайды. Ұшықтай жүріп «көзі тигеннің көзі шықсын, тілі тигеннің тілі кесілсін» деп көзі тиген адамға қарғыс сөздерін бағыштап айта жүреді. Әбден кеседегі су таусылғанша осылай бірнеше қайталап ұшықтап, содан соң «ауруды саттың ба?» деп сұрайды, баланың анасы «саттық, саттық» деп тез арада үйге кіреді. «Ауруын сатты» деп бапаны жеңсізінің етегімен қағып-қағып жіберіп, кесені жерге төңкеріп тастайды. Баланы жатқызып үстіне жеті киім жабады. Біраздан соң бала терлеп, ауруынан айығып кетеді.

Бала астан ұшынып, тәбеті болмай ауырса, әжесі баланы «сәрсенбінің сәтті күні, сәтін бере гөр» деп, баланы таңертең ерте киіндіріп алып шығып, көк шөптің үстінде жүргізеді. Біраз жүргізген соң жерге домапата аунатады. «Жер ана өзің шипа бере гөр, пірім бибі Бәтима» деп тәу ете жүріп, ұшықтауды бірнеше рет қайталайды. Ұшықтап болған соң баланың үстіне жеті киім жауып жатқызады. Бала біраздан кейін өзі-ақ қарнының ашқанын білдіреді.

Бала бірдеңеден шошынғанда да осылай ұшықтайды. Ұшықтауды да кез келген қариялар жасай бермейді. Арғы ата тегінде емшілік қасиеті бар кісі ғана ұшықтайды. Қарт әжелердің айтуынша, егер кісі өз-өзіне сенімсіз қалыпта бала ұшықтаса, оның аяқ-қолы сырқырап, өзінен- өзі қысылып, көздері жасаурап, дел-сал халіне түседі. Мұндай жағдайда тез арада жеті шелпек нан пісіріп, ата-бабаларының аруағына бағыштап Құран оқытады.

Әлденеден ұшынып сескенген жаңа туған баланы ұшықтауда «тіл-сұңқа» қарсы - тұз, пышақтан ұшынса - пышақ, бір уыс топырақ алып, осы үш затпен сәбиді ұшықтап, үстінен айналдырып, түкіртіп, күре жолға апарып, оң жақтан басынан асыра: «Мына баланың ұшығын кетір, ғұмырын ұзақ қыл» деп, жол айырығына лақтырады.

Абайсызда құлаған баланы шошынудан, пәле жабысудан сақтау үшін баланың құлаған жеріне алақанын тигізіп, сонан соң «ұшық, ұшық, тәңірім, бәледен сақтай гөр, көзге көрінер-көрінбес пәледен сақтай гөр» деп, алақанын баланың ауырсынған жеріне тигізеді. Осылай үш рет қайталайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балашық

**Балашық** - киіз үй керегесінің айқасқан сағанақтарының ең шағын, әрі қысқа келген түрлерінін атауы. Балашық кереге қанатының шеткі жағында орналасқандықтан, басқа сағанақтар тәрізді сырықтың аяғы жерге, басы уықты байлауға еркіп жетпей қалады. Оның балашық деп аталуы сондықтан.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Киіз үй
Балбасы

**Балбасы** - бал аштырған адамның балшыға берер төлемі. 

Балбасының нақты бағасы болмайды. Кедей адамдардың білдірген тілегіне де, берген батасына да риза пейілмен, «құдай үшін» деп, ақысыз бал ашып берген.

Бұрын ел ішінде болашақты, адам өмірін болжайтын көріпкелдер, әулие-әнбие, балгер, емші, құмалақшылар, жауырыншылар көп болған. Мұндай қасиетті адамдар қазір де бар. Әр адам оларға келіп бал аштырады. Олар жоғалған малды, затты, алыстан келетін жолаушыларды, реніш - қуаныштарды болжап айтатын болған және олардың көпшілігі шындыққа айналған. Бал аштыруға өтінішпен келгендер кітап ашып, құмалақ салушыларға, көріпкелдерге еңбегі үшін төлем беруі керек. Оны сыпайылап " балбасы " деп атайды. "Балбасының" нақты бағасы немесе өлшемі болмайды. Әркім қолда барын береді. Кедей, нашар адамдарға көріпкелдер "құдай үшін", яғни тегін бал аша берген. Бұл үшін олар батаға да риза болған. Кейбір әулие адамдар тіпті ештеңе де алмаған. Егер бал ашушы белгілі мөлшерде ақша, мал сұраса халық ондай кісілерге бармаған, құрмет көрсетпеген және сенбеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Балберкі

**Балберкі** — ауға байланған қалтқылар. Оны кейбір өңірдегі балықшылар лапылдауық деп те атайды. Пішімі төртбұрышты, көлемі 10-15x7 см келген, екі жақ шетінде жіп өткізетін тесігі бар, ол ауды немесе желіні су түбіне батырмай, бірқалыпты ұстап тұрады. Осыған қатысты «Құмсыз жер болмас, балберкісіз ау болмас» деген тұрақты сөз тіркесі қалыптасқан. Бірнеше балберкі қосындысын бүйек (буек) дейді және оны қорытпа тәрізді ірі балықтарға құрған ауға, желіге салады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланың шашын алу

**Баланың шашын алу** - сәбидің ана құрсағында жатқанда шыкқан шашын қию, алу. Жас нәрестенің ана құрсағында жатқанда өскен шашын қарын шаш дейді. Қарын шаш алу мерзімі ата-ананың ұстанған әдетіне орай әртүрлі болады. Көптеген ата-аналар қарын шашты бір жыл ішінде алады. Баланың тілі шығып, есейген соң тілек айтып, той жасап алатындар да бар.

Ата-ана баласының шашын алатынын ауыл үй-ағайындарына жариялап, мал сойып, дәм татқызады. Кейбір ауқатты адамдар ұзақ уакыт жүріп көрген немесе ұңғышының әлде кенжесінің, яки болмаса жалғыз ұлының шашын ат шаптырып, думанды той жасап алған. Қарын шашты баланың әкесі немесе сыйлы ақсақалдардың бірі таза, өткір ұстарамен қырып алып, кекіл немесе тұлым қояды. Мандай тұсқа қойылған селдір шаш кекіл, екі шекеге қойылатын шоқ тал шаш тұлым, төбеге қойылған шаш айдар деп аталады. Жас баланың алынған шашын аяқ астына тастамай, аулаққа, таза жерге көмеді. Шашты суға салуға, отқа жағуға болмайды. Баласының қарын шашын кейбір ата-аналар наным, сеніміне, ұстанған әдетіне байланысты сақтап та қояды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Баланың мойны қату

**Баланың мойны қату** - баланың өмірге келуіне байланысты атқарылатын ғұрыптардың бірі. Дәстүрлі ортада қалжаға сойылған малдың мойын омыртқасын сындырып алмай, тұтастай жіпке тізіп босағаға іледі. Етпен бірге асылған мойын омыртқаны жиналған әйелдер тістерімен емес, қолмен етінен арылтып тазалап, тесігінен ши өткізіп, шидің екі ұшынан жіппен қосып байлап, кіре берістегі есіктің маңдайшасына немесе оң жақтағы керегенің басына іліп, «баланың мойны қатсын» деп ырымдайды. Осы омыртка нәрестенің мойны қатқанға дейін тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балгер

**Балгер** — адамның алдағы өміріне қатысты жайттарды болжап, сәуегейлік жасайтын тұлға. Тәжіктер балшыны фолвин деп атаған, атаудың тегі сол сөзге қатысты қалыптасуы ықтимал. Оңтүстік және Сыр бойындағы қазақтарда пал, палшы, пал ашу деген атаулар кездеседі.

Атау әртүрлі болғанмен сәуегейлік және технологиясы тұрғысынан мазмұны бірыңғай. Ел кезіп жүретін балгерді ақши деп атау да кездеседі. Балгер қазақы ортада тәуіп деп те аталады. Яғни балгерның да, тәуіптің де атқарар функциясы, түптеп келгенде, бірдей.

## Тағы қараңыз
* Бақсы

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Балға (ою-өрнек)

**Балға**  - байырғы ортаның қолөнерінде жиі қолданылатын ою-өрнек түрі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Балға

**Балақ** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

*Балға (құрал) —   соғу, шыңдау жұмыстарына арналған қол аспабы.
*Балға (машина) — металл дайындамаларды қысыммен өңдеуге арналған машина.
*Балға (ою-өрнек) — - байырғы ортаның қолөнерінде жиі қолданылатын ою-өрнек түрі
Балға (машина)

нобай|Экскаваторға бекітілген балға

**Балға** — металл дайындамаларды қысыммен өңдеуге арналған машина. Ол жетегінің түріне қарай: булы-ауалы (будың не сығылған ауаның әсерімен жұмыс істейді), пневматикалық (жұмыстық және компрессорлық поршеньдердің арасындағы ауаның сиреуі мен сығылуы нәтижесінде қосылады), механикалық (жылжымалы бөлігі қозғалтқышқа мех. жолмен жалғастырылған), гидравликалық (жоғары қысымды сұйықтықтардың әсерімен қозғалады), т.б. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар
Әйел әдебі

**Әйел әдебі**. Дәстүрлі қоғамда әйел адамға қатысты моральдық-этикалық талаптарды көрсететін ұғым. Әйел әдебіне үлкенді сыйлау, сәлем беру, қоңақ күту мен сыйлау, ат тергеу және т.б. ғұрыптық-салттық жосындар жатады. Қазақтар арасында үлкенді сыйлау әдебінің маңызы ерекше. Мәселен, қазақтарда үстелге отырарда үлкен адамдардан бұрын әйелдер отырмайды және олардан бұрын тамақ жемейді. Сондай-ақ, әйел адам үлкен кісі сөйлеп отырғанда ешқашан сөзін болмейді. Бұлардың барлығы үлкенді сыйлаудағы басты моральдік-этикалық талабы болып табылады. Сонымен қатар дастарқан басында алты жасар ұл бала отырса да әйел адам бата қайтармайды. Бұл қазақтың ер адамды сыйлаудағы маңызды ғұрыптық дәстүрі болып табылады. Егер үлкен адамдардан бұрын аталған әрекеттер жасалса, ол әйел адамның әдепсіздігін көрсетеді және оған үлкен сын болып есептелінеді. Әйел адам ешқашан үлкендердің сондай-ақ, өтіп бара жатқан адамның жолын кесіп өтпейді, мұндай тәрбиелік мәні бар жосынды қазақтар балаларына бала кезден үйретеді. Сонымен қатар сыйлау этикасы кез келген жерде көрініс табады. Сыйлау - сыйластықтың белгісі. Осыған қатысты қазақта «Өз өзіңді сыйласаң, жат жанынан түңілер» деген мақал бар.

Сәлем беру де сыйласудың бір көрінісі. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы қарт сәлем береді», - деген халық даналығы сәлем беру ғұрпының адам өмірінде маңызды рөл атқаратындығын көрсетеді. Сондай-ақ, бұл қазақы ортадағы тәлім-тәрбиенің тереңдігін астарлайды. Қазақ әйелдері үйге кіргенде міндетті түрде сәлем беріп кіреді. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әйел құқығы

**Әйел құқығы**. Қазақтың байырғы әдет-ғұрыптық заңы бойынша әйел адамның әлеуметтік ортадағы орны мен міндетін білдіретін және мүліктік меншікті иеленудегі үлесін білдіретін құқықтық нормалар жиынтығы. Байырғы заңдар жүйесі бойынша, ер азаматтың бірнеше әйелі болса, ең бірінші әйелі бәйбіше деп аталған. Отағасы оны сыйлауға міндетті, алайда қанша әйелі болса да барлығы бірдей бәйбішеге бағынған. Әйелдердің жасауларының араласып кетуіне жол берілмейді, бұл анасының мүлкі тек балаларына тиесілі болсын деген түсініктен шыкқан.
Дәстүрлі ортаның әйел құны мен құқығы жайлы ұстанымдарында отбасы мүшелерін материалдық игілікпен қамтамасыз ету ер адамға жүктелгендіктен, әйел адамға құқықтық, материалдық артық міндеттеме жүктемейді. Этномәдени дәстүрдегі талап пен діни ұстанымдарға байланысты санадағы түсінік бойынша әйелдің міндеті - дүниеге ұрпақ әкелу, ұрпақ тәрбиелеу.
Л.Фукстың деректері бойынша, байырғы ортада қазақ әйелдері үй шаруашылығын толық басқарған және төркінінен келген барлық мал-мүлік, тұрмыстық заттарды өз қарауына алып, шаруашылығын көбейтіп, оны күнделікті әлеуметтік қажеттілігіне жаратып отырған.

Ертеде қазақ байлары бірнеше әйел алғанымен, әр әйелдің өзіндік құқығы мен атқаратын міндеті болған. Сондай-ақ, бәйбіше күйеуінің әйелдеріне қалай көңіл бөлетіндігіне байланысты күйеуінің малынан тоқалдарға енші бөліп берген, ал бәйбішеде еншіленген шаруашылық болмайды, себебі оған күйеуінің малын басқаруға, күйеуімен бірдей дәрежеде құқық берілгендіктен, бәйбіше де мал-мүліктің толық иесі болып саналған. Қазақ арасында көп әйел алудың бірнеше жолдары болған. Байырғы ортада байлыққа мастанған байлар төсек жаңғырту мақсатымен әйел үстіне қалыңмалын төлеп қыз айттыру арқылы бірнеше әйел алған. Халықтың ғұрыптық салты бойынша әйел саны шектелмеген, ал шариғат заңы бойынша төрт әйел алуға ғана рұқсат етілген. Орыс зерттеушісі Н.Гродековтың деректері бойынша төрт әйелден артық әйелі бар ерлер соңғы төртеуімен ғана ерлі-зайыптылық ғұрпымен тұруға құқылы болған, ал қалған әйелдері софылық жолға түсіп, шариғат бойынша ерлерімен ажырасқан.

Қазақ отбасында әйел құқығы болмаған деген біржақты пікір тумауы керек. Әйел ақылды болса, бағына орай ері де ақылды, сабырлы болар болса, ол тек еріне ғана емес, онымен бірге бүкіл ауылға да өзінің ықпалын тигізген. Н.Изразқовтің деректері бойынша қазақтардың ғұрыптық дәстүрінде күйеуі қайтыс болып, артында кәмелет жасына толмаған балалары қалса, әйел қайтадан тұрмысқа шықпаған жағдайда күйеуінен қалған барлық мүлікке иелік еткен. Ертеде қазақтардың бірнеше әйелі болғандықтан, мүлікті бөлісу кезінде алдымен бәйбішеден туған балаларына, ал одан кейін ғана тоқалдан туған балаларына үлестері берілген. Сонымен қатар қазақтың әдет-ғұрыптық заңы бойынша бәйбішеден бала болмаған жағдайда мүлік бірден тоқалдан туған балаларына еншіленген.
Байырғы ортада ерлі-зайыпты адамдардың ажырасуы некен-саяқ болған, алайда ер азамат белсіз болған жағдайда, оның сыркаты толық нақты дәлелдермен анықталғаннан кейін ғана ажырасуға рұқсат берілген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әйелдердің сәндік әрлеуіш заттары

**Әйелдердің сәндік әрлеуіш заттары**. Қазақ әйелдерінің сәндік мақсатта қолданатын әрлеуіш заттары мен тұтыныс бұйымдарының жиынтығы. Байырғы ортада қазақ қыз-келіншектері сәндену, әдемілену үшін опа, далап, қына, әтір, еңлік, сүрме сияқты әрлеуіш заттарын пайдаланған және оларды әртүрлі жолдармен жасап, күнделікті тұрмыста қолданған. Кейбір деректер бойынша ертеде қазақ әйелдері бидай мен күріш ұнтағынан опа жасап, беттерін әрлеген, қынамен тырнағын бояған, қатық жағып, шашқа оң кіргізген, осма жағып қасын карайтқан, сондай-ақ, ләйлік деген қызыл мақта сатып алып, бояуын шығарып, бетінің ұшын қызартқан, сүрмені үгітіп қабаққа жаккан. Алайда кейбір әрлеуіш заттарын Ташкент, Бұқарадан келген саудагерлерден қолма-қол ақшаға немесе айырбас саудамен алып отырған.

Орыс деректері бойынша қазақ әйелдері мынадай табиғи әрлеуіш заттарын тұтынған: оспа, опа, далап, еңлік, қына, сүрме т.б. және олардың ел арасында таралған халықтық атауы - опа-далап. Осы тақырыпта жарияланған мақаласында И.Краузе (1873 ж.) оның жергілікті өсімдіктерден алынатындығын айтқан, ал кейбірін Орта Азиялық елдерден әкелетіндігін жазады. Сондай-ақ, олардың қалыптасқан тұрақты бағасы жоқ, себебі бұл өңірдегі әйелдердің көбіне қажетті опа-далапты өздері дайындап алатындығымен байланысты. Бакта өсетін кара түсті оспаны алып, оның бояуымен қасын бояған. Қыз- келіншектер оспаның жаңа жапырақтарын алып, қысып сөлін шығарып, шыққан сөлге май қосып дайындаған. Сондай-ақ, оспаны барлық жастағы әйелдер пайдаланған. Ал сүрме өсімдігінің ұнтағынап жасалған қара түсті бояуды ертеде қыздар мен келіншектер қас пен кірпігін бояуға қолданған. Сүрмені қыз- келіншектер саудагерлерден алатын болған. Қазақ қыз-келіншектерінің арасында кеңінен тараған сәндік заттың бірі - еңлік. Табиғи бояу беретін еңлік өсімдігі тау жоталарында, қырат-кырқаларда, тастақ, тақырда өседі, оның тамырын қазып алып, қабығын ашып суға шылағанда қызыл бояу шығады. Әйелдер оны бет ұшына жағу арқылы әдемілікті, сұлулықты паш еткен. Мұндай бояуды қыздар сен үшін еріндеріне жақса, ер азаматтар далада аңызақ жел өтінде беттері жарылмасын деген мақсатта бетке жакқан. Байырғы ортада қыздардың ерні қызыл болса «еңлік жегенсің бе?» деп әзілдеген. Қазақ әйелдері қынаны тырнақтарын бояу үшін пайдаланған, алдымен қына жапырақтары мен тамырын суға салып, бояу жасайды да, содан кейін тырнағына жағады. Бірнеше сағаттан кейін тырнақтары сары қызыл түсті өңге боялған. Бұлай пайдалану бір жағынан сәндік үшін болса, екінші жағынан тырнақтың сынбауына көмектеседі. Ертеде қазақ әйелдері шашты нығайту үшін қатықты қолданған, себебі қатықпен жуылған шаш қалың әрі ұзын, жұмсақ болады екен. Байырғы ортада еркектер мен әйелдер қалампыр гүлінен жасалған ұнтаққа хош иісті өсімдік жапырақтарын қосу арқылы әтір жасаған. Сонымен қатар мұндай хош иісті ұнтақты әйелдер сандықтағы киімдерінің арасына да салған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алтыаяқ

**Алтыаяқ** - ертеректегі тұрмыста пайдаланган керегесіз, уық пен шаңырақтан тұрғызылған уақытша қос түрінің атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алтын асық

**Алтын асық** — домбыраның қосалқы тиегі. Жасанды дыбысты (фальш) жою үшін ерте кездегі домбырашылардың ойлап тапқан тетігі. Ол табалдырық тиектің жанында тұрады да, керегінше арлы-берлі жылжытылып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ашабақан

**Ашабақан** — көлемі қарабақаннан кіші, аша сырықтан үлкен, басы ашалы, одан төменде бірлі жарымды бұтағы бар, бақаннан жуан емес, сидам келген тұрмыс бұйымы. Ашабақанның 
көшпелі ортада қолданысы ауқымды: оны жауынды күндері киіз үйдің ішінен 
көлденең сырықты тіреу етіп салады; мал сойғанда ашалы басын уықтың қарына байлап, одан төменгі бұтағына немесе тұйық жіпке қойды іліп, ішек-қарынын шығарады, бұтарлап жіліктерді бүзады, оң жақ босағаға қадап мал әбзелдері мен жабдықтарын іліп қояды, қазан жаққа Ашабақанды тіреп 
байлап оған қымыз, май сабалардың бауын жоғары тартып байлайды.
Орыс деректерінде ашабақандарды мектеп пен медреседе діни 
дәріс беруші, яғни адамдарды діннен хабардар етуші ұстаз немесе молданың қызметін атқарушы діндар адам ретінде қарастырған.

Мұндай Ашабақанның өн бойында азық-түлік, ыдыс ілуге ыңғайлы бұтақша салалары болады. Ашабақанның қызметі – уыққа таяныш ретінде оның майысып немесе сынбауын қамтамасыз ету, әрі ілгіш ретінде қолданылды. 
Төрт ашабақанды шұңқыр қазып, үйдің маңына орнатып олардың басындағы 
ашасына көлденең сырық салып үстіне ши төсеп өре жасайды. Қарабақан болмаған жағдайда ашабақанмен шаңырақ көтереді, жауынды күндері 
ашабақанның сидам жағымен түндікті тіреп ашып қоюға пайдаланады. 
Ашабақан бақанның орнына қолданыла беретіндіктен, бақанға байланысты ырым-тыйым оған да қатысты болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әйел адамның ақырет киімдері

**Әйел адамның ақырет киімдері** - қайтыс болған әйелге кигізілетін кебіннің шартты атауы. Қазақтың ғұрыптық дәстүрі бойынша қайтыс болған әйелге бестен жеті қабатқа дейін кебін (киім) кигізіледі. Әйел адамның ақырет киімдеріне: шапан, көйлек, бешпент, белдемше, ақтық (төменгі аяқкиім), кимешек, шұлауыш жатады. Ақырет киімді қайтыс болған адамды жуындырғаннан кейін кигізеді. Әйел қайтыс болғанда жаназаға қатысып отырған туысқандарынан молда: «Төркіндеп барып тиісті еншісін алып па еді» деп сұрайды. Егер әйел төрікіндеп барып еншіеін алмаса туған-туыетары ол жерде ақшалай береді немесе мал атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ашақай

**Ашақай** - малдың тіл етінің артқы жағындағы көмекей бездеріне аралас тұрған жеріндегі тіл сүйегінің шықшытқа байланар тұсындағы орта кесіндісі (бунағы), тілдің түбіндегі аша сүйек. Халық бұл сүйекті балалардың ойын-ермегіне пайдаланды. Үлкен адамның бірі ет желініп, сүйек мүжілген соң, Ашақай сүйектің екі ашасының бірін әке, бірін ана деп іштей белгілеп алады да, балаға «Қайсысын жақсы көресің?» деп, сұрап, біреуін ұстауын талап етеді.

Бала «ана» деп белгілеген жақты алдымен ұстаса, онда шешеңді жақсы көреді екенсің дейді, керісінше болса, әкеңді жақсы көреді екенсің деп мақтайды. Бұл жораның наным-сенімдік қыры туралы эзірге дерек жоқ. Дегенмен тәрбиелік мәнін жоққа шығаруға болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ашамай кесте

**Ашамай кесте** - жұқа талдырма киіз және кездеме маталарға тігілетін кесте түрі. Кейбір оңірлерде таралған атауы - шырайы кесте, баспа кесте. Этномәдени байланыстар барысында қазақ ортасына таралған бұл тәсіл кестелеу деп аталмайды. Қазақ шеберлері оны тігіс түріне жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ашамайға мінгізу

**Ашамайға мінгізу** - қазақы ортада жастық- жыныстық жіктелуді айғақтайтын этностың тіршілік цикліне қатысты ғұрыптардың бірі. Қазақ салтында сәбилер балалық шақтың бірінші сатысына жеткен кезде ер бала мен қыз бала ретінде алғаш рет жыныстық жағынан жіктеледі : қыз балаға тұлым қою, құлақ тесу рәсімдері өткізіліп, қызша киіндіріледі. Сондай-ақ, ер балаларды сүндетке отырғызып, айдар қойған, соның ішінде алғаш рет жеке атқа мінгізу рәсімін өткізген. Бұл рәсімде откізілетін шараны «Ашамайға мінгізу» немесе «Ашамай тойы» деп атаған. Бұл бала үшін де, ата-ана туысқандары үшін де ерекше оқиға, үлкен қуанышқа саналатындықтан ауқаттылар той жасап, ат шаптырып, көкпар тартқызған.

Жас бала есі кіріп 4-5 жасқа келгенде оған бәсіре тай тарту етіледі. Егер балаға арналған бәсіре аты үйретіліп, мінуге жарап тұрса, онда баланы соған мінгізеді. Салтанатты түрде үйретілген бәсіре тайға ашамай ерттелінеді. Кейде бәсіре тай белгілі бір себептерге байланысты мінуге жарамаса, баланың өзімен шамалас жуас, жүрісі жайлы, әрі сыр-сымбаты жарасқан кұнан не дөнен таңдалады. Баланың ашамайға мінгізілуі оның өмірінде тіршіліктің жаңа кезеңі басталғандығын білдіреді. Баланың рәсіміне ауыл адамдары жиналып, бала мінген аттың жал-құйрығына, баланың шапанына және баскиіміне шоқтап үкі тағады. Бұл «үкінің қасиеті - жын-шайтаннан қағады» дегенді білдіреді. Капаны атқа мінгізу құрметі шабандоз, желтақым жігіттерге жүктеледі. Баланы атқа мінгізіп, аяғын ісикішекке сұғып, белін айналдыра жұқа көрпешемен орап, қолтырмаш ағаштармен денесін ауыртпайтындай ғып тартып таңады.

Осы тұста:

Мықтап тарт ашамайдың қолтырмайын, 
Жас бала жол үстінде болдырмасын,'
 
- деген өлең түрінде ескертпе бата айтылады. Ат үстіндегі бала алақанын жайып, ауылдың батагөй ақсақалдарынан бата сұрайды. Ондайда ауыл ақсақалдары төмендегідей бата береді:

Ал, ақ тілек, ақ тілек, 
Атқа тоқым сал білек, 
Атқа да жақсы шаба біл, 
Жасыңнан малды баға біл, 
Өнеге, өнер таба біл, 
Аймағыңа жаға біл, 
Атқа міндің, ақжол болсын,  -
немесе:

Асқар-асқар таудан өт, 
Ағыны қатты судан өт. 
Ит тұмсығы батпайтын, 
Іргесі биік нудан өт. 
Айдын-шалқар көлден өтіп, 
Жеті қылым елден өт. 
Құс қанатын талдырған, 
Қу мекиен шөлден өт! 
Жолсыз жерде жол баста, 
Жаугерлік болса қол баста. 
Сәйгүлігің сай болсын, 
Тілегім осы әу баста Әмин, аллаху әкпар!


Бата берілген соң, баланың қолына аттың тізгінін, оң қолына қамшы ұстатады, аналар шашу шашып, тілектер айтады. Баланы атқа мінгізгсн жігіт атты ерттеп, көрші-колаң, ауылды аралатады. Есігінің алдына ашамайға мінгізу рәсімін өткізген бала келген үйдің бәрі шашу шашып, баланың киіміне үкі, шашақ, теңге, моншақ қадайды. Бала шаршады-ау деген кезде үсті-басы әлем-жәлемге, әшекейге толып ауылға қайтып оралады. Сол күні мал сойылып, ат шаптырылып, той жасалады. Ашамайға баланы мінгізіп, аттың басын жетектеген жігітке, бата берген ақсақалға әке-шешесі сыйлық береді. Бірте-бірте атпен баланың өзі жүреді, бір-екі күннен соң аяғын байламайды, сонымен бір жеті ішінде ашамайды тастап ерге отырады. Байлар ашамайға мінген балаларын көштің алдынан салтанатпен жүргізген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ашқұрсақ

**Ашқұрсақ** - малдың артқы санының жамбас тұсындағы ойыстау келген тұсы. Ашқұрсақ әсіресе сиыр мен жылқыда жақсы байқалады. Жайылымда жем-шөпке тойған малды ашқұрсағы толып түр деп мал жайған шөпанға қошемет корсетіледі. Мал тойынып семірген кезде ашқұрсағы толып, білінбей кетеді. Жылқыны, әсіресе сиырды сояр алдында бір күн ашықтырып, ашқұрсағы ойыстанып білінген кезде «жын-тоғы» басылды деп санап союға кіріседі. Сонда еті жінікпейді, дәмді болады деп есептейді. Халықтық ветеринарияда ашқұрсақ арқылы уланған малдың месқарынын бізбен тесетін тұсып анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ашатемір

**Ашатемір** - төстің бетінде төрт кырлы үяға қондырылған арнайы құрылғы. Ашатемір қызған металлы екі ашаның арасына салып июге және бұрауға қолданылады. Бұл құралды қазақ ұсталары тұрмыстық бұйымдар мен еңбек кұралдарын жасауға пайдаланды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ашатұяқ

**Ашатұяқ** - күйіс қайыратын малдардың жалпы атауы. Қазақта қой, ешкі, сиыр сияқты күйіс қайтаратын малдарды Ашатұяққа, жылқы түлігін айтұяққа жатқызады. Сонымен қатар, Ашатұяққа қоңыр аңдар да (арқар, елік, бұғы) жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ащы (термин)

**Ащы (термин)** - жер бетіне шығып жатқан сордың - тұзды сор топырақ аралас минералдың атауы. Организмде қажетті минералдық заттар жетіспеген мал (қой, сиыр, ешкі) ащыны аңсайды. Ащыны жеңсік деп атауға да болады. Малды ащыға жаюды ащылату деп атайды. Оны малды көптеген аурулардан сақтаудың қамы, әрі қоңдандырудың алғышарттарының бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алтынмен аптап, күміспен күптеу

**Алтынмен аптап, күміспен күптеу** (*алтынмен булау*) - зергерлік тәсілінің атауы. Атаудың түптөркіні парсы тілінде «аб» су деген мағынаны білдіретін сөзінен шыққан деп пайымдайды зерттеушілер. Зергерліктегі бұл техниканың кұпиясы «алтынды сынапқа сындыр» деген сөз орамында сақталған: металдардың ішінде сұйық металл сынапқа алтынды сіңіріп, сынық алтын, су алтын деп аталатын (ғылыми атауы амальгама) қоспа алып, оны күміс немесе мыс бұйымның бетіне қалады. Оны көмірдің қозына қыздырғанда, сынап буға айналып, алтын металдың бетіне қалады. «Алтынның буына ұсталған бұйым» деген сөз осы аптау тәсілін білдіреді.Металға алтын жалатуды қазақ зергерлері қысқартып аптау дейді.
Алтынмен апталғанда сынаптың буының улы болуына байланысты өте абайлап жасайды. Кейде аптауда бұйымның бетін түгел аптамай, белгілі жерлеріне ғана жұқалап алтын жалатады және ол үшін бұйымның апталмайтын жеріне тіркеу» деп аталатын қоспа жағады. Шіркеу дегеніміз 1 өлшем қарағай шайыры, 2 өлшем балауыз, 3 өлшем өсімдік майын қосып қайнатылған қоспа. Шіркеу жағылатын жерге алтын жұқпайды, «бетке шіркеу түсірме», «бетке шіркеу салма » деген сөз тіркесі осыдан шыққан.Олар-ұятыңа кір келтірме, абыройыңды сақта деген мағынада айтылады.Апталған бұйымның бетін түртпемен, безеуішпен, нақыш салғыштармен өрнектеп безендіреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ащы от

**Ащы от** - құрамында күшті әсер ететін минералдық заттары мол, ащы, кермек дәмі бар, мал аңсап жейтін шөптердің ерекше түрлері. Ащы отқа қазақтар баялық, жусан, ермен, қарабатқыл, қызылша, кекіре, итсигек, усойқы, ақ мия, ақбас, бұйырғын, қоянот, жуа, қымыздық, сексеуіл, қара барқын, қара сораң, жантақ, күйреуік, жыңғыл, тал, жиде, тораңғы, торғаш оты, балық көз, кекіре, ала бота, боз бота, жалмаңқұлақ, бозды бас, кекпек, шыртылдақ, шытыр, қызғалдақ, теріскен, дүзген, ақ бас, текесақал, бөргек, шайыр, шағыр, құрғақ сияқты өсімдіктерді жатқызған. Ащы оттар негізінен шөлейіт, шөлді жерлерде көп еседі. Өсімдіктер әлемінің жергілікті жағдайына сай жантақ, жеңгел, жусан сияқты ащы от өскен жайылымды түйе түлігі ұнатады. Қой және жылқы ащы отты өрісте жайылса қоң жинап, семіреді. «Жылқың болса суға сал, сиыр болса шымға сал, қой мен түйеңді құмға сал» деген қағида әр малдың қандай жайылымды қалайтындығын меңзейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алтындау

**Алтындау** - зергерлік өнердегі тәсілдің атауы. Алтындаудың бірнеше түрлері бар: алтын жалату, аптау, алтынмен әшекейлеу, алтын ерітіндісіне батырып алу немесе заттың бетін түгелдей алтынмен көмкеру деген сияқты. Сондай-ақ, алтыннан сызық жүргізу; алтын бояуын жарыстыра салуды алтын жүргізу деп атайды. Алайда, заттың сап-сары боп жылтырап, әрі таттанбай тұруы үшін оған жұқалап алтын ерітіндісін (суын) жалату, яғни алтынмен бояу ұзаққа шыдамайды. Ол туралы халық арасында «Жалатқан алтын көшер, қара шойын қалар» деп келетін мақал қалыптасты. Алтынды отта балқытып, сұйық күйге келтірген соң ерітіндіге затты малып алғанда, бұйым алтын жалатылған, апталған болып шығады. Алтынды қоспасынан айыру үшін де ерітеді. Алтындау - халық зергерлері арасында өте шеберлікті қажет ететін тәсіл. Осыған орай, халық арасында алтынды еріте білмеген күл етеді, жібекті түте білмеген жүн етеді; алтынды еріте білмеген ірітер, теріні илей білмеген шірітер; алтынды еріткенмен жез болмайды, жібекті жуғанмен бөз болмайды деген нақыл сөздер қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ащы толғақ

**Ащы толғақ** - аяғы ауыр әйелдің босанар алдындағы толғақтық ауыр, жанға бататын түрі. Екіқабат әйел белі қақсап, ашығандай болады. Біраздан кейін бұл белгі ауық-ауық қайталана береді. Ащы толғақтың басталғанда қазақы ырымда ащы толғақ «белден кеміріп жеп» (қатты ауыруы), қуықтың басына қарай тартып ауыртса ұл табады деп ырымдайды. Ал бала қыз боларда толғақ керісінше,  төменнен басталып белге қарай ауысады деп топшылаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ащылату

**Ащылату** - дәстүрлі мал шаруашылығындағы мал бағымына қажетті технологиялық шара - малды семірту, қоңын сақтау үшін сорлы, тұзды жайылымға жаю. Жайылымдык шөптер өлең, жасық (ақ от) болса, малдың семіріп қондьшық алуы төмендейтінді. Сондықтан ащы немесе табиғи тұз шығып жатқан жерлерге малды жіберіп алады, яғни ащылатады. Ащылатпастан бұрын малды алдымен суарып алады. Ащысы аз жерлерде малшылар табиғи тұз шығатын жерден «тұздық» тасып әкеліп, ащы науа мен ақырға салып береді.

Малды арнайы айдап апарып Ащылату кезінде өте абай болу есксріледі: үнемі ащыламайтын (тұз жаламайтын) мал бірден көп уақыт ащыласа өліп кетуі де мүмкін. Сондықтан алдымен малды суарып жайып барып, ащыға апарған дұрыс деп саналады. Ел ішіндегі ауызша мәліметгерге қарағанда, ащылауды әр айда бір мәрте қайталап тұрған жөн саналады. Ал жаздың соңы мен күздің бас кезінде мал қонданып, етейіп, шүйленген шақта айына екі-үш мәрте ащылатады. Бұл малдың әбден шүйленуіне сеп болады. Жұт жылдары жайылымға жақын жерде ащы, сорлы жер болса жиірек ащылатып тұрады. Жұт қатты болған кезде ашылаған қоңыр андар ауылға жақын жерге келіп ащы науаға салынған сор, тұз, ащыдан жалайтын болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ащылау

**Ащылау** - тіл-көз тиген баланы емдеу тәсілінің бірі. Магиялық наным-сенімдерге байланысты туындаған бұл шараны күл, тұз, жұмыртқа, кебек немесе нан сияқты заттар арқылы атқарылады. Көз тиген жағдайда бала құсады, көзі кіртиеді, іші өтеді, денесі қызады. Кесеге толтыра жылылау күл салып, оның үстіне кішкене нан және бір шымшым тұз қосып, бетін орамалмен жауып, түбін бунай төңкеріп ұстап, баланың басынан аяғына дейін аударып-төңкеріп «аш-аш!» деп денесінің әр жеріне тигізеді. Әбден болғаннан кейін аштаушы әйел балаға қарап «тфу-тфу, жаман!» деп түкіру ишарасын жасайды. Сонан соң кесе бетін ашып ішіндегі күлді көреді. Егер балаға аш тиген болса, күл шеті әжептәуір «ойсырап» төмен түсіп ойылып қалады. Емшілер кебекті бір кесеге салып, үстіне үш шымшым тұз қосады. Оның бәрін орамалмен орап:
Баламды бер, ақыңды ал. 
Ақың асқар-асқар таумен кетсін, 
Үшқан желмен кетсін, 
Аққан сумен кетсін,  - деп үш рет денесін қалдырмаіі «ақтау», яғни баланың басынан бақайына дейін денесіне тигізіп шығады, тіпті табанына, алақанына, басы-көзі, мұрнына дейін қалдырмай ащылайды. Содан соң баланың басынан айналдырып «Алас, алас, пәлекеттен қалас, тілдегеннің көзіне!» және «бисмилла» деп оны не итке, не құсқа, не малға береді болмаса адам аяғы баспайтын жерге апарып төгеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алтындалған жіп

**Алтындалған жіп** (*зерліжіп*)- дәстүрлі ортада құнды металл жіп талшықтарымен араластырып жасаған жіп түрінің атауы. Бұл тәсіл шығыс елдерінде мәдени алмасу, технология түрлерін шеттен алып пайдалану арқылы көптеген елдерге ортақ игілікке айналды. Алтындалған жіп жасау үшін ең алдымен алтынды мейлінше жұқартып, таптап алған соң құстың қауырсынын бір-біріне үйкеп, өңдегеннен кейін (электростатикалық кұбылысқа негізделген) алтын пластинканы іліп алады да, оны алмас жүзді өткір кездікпен жіңішке етіп ұзыннан тіледі. Осылайша тілініп дайын болған жұқа алтын пластинка тізбегін жібек жіп талшықтарымен біріктіріп иіріп, алтындалған жіп жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ащы науа

**Ащы науа**  - тұз салып қоятын, шұңғылдау етіп ағаштан ойылып жасалған, ұзынша келген науа. Малды ащылауға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Футболдан Англия чемпионаты 2012/13

**Футболдан Англия чемпионаты 2012/2013** — тарихта 1992 жылы құрылған Премьер-лиганың  21 ұтыс ойыны болды.

Турнир күнтiзбесінiң жеребе тастауы 2012 жылдың 18 маусым айында өтті. Турнир маусымы 2012 жылдың 18 тамыз айында басталып, 2013 жылдың 19 мамыр аында аяқталады.

Турнирда 20 құрамалар ат салысады. Жүлдегер лауазымын Манчестер Сити клубы қорғайды. Премьер-лиганың жаңа қатысушылары болып, «Рединг», «Саутгемптон» және «Вест Хэм Юнайтед» клубтары қатысады.

## Алдыңғы маусыммен салыстырғандағы өзгерістер

## Қатысушы клубтар
### Жарыстардың географиясы

Премьер-лига 2012/13 маусымында Лондоннан қатысатын клубтардың рекордты саны болмақ — 6. Ливерпуль және Манчестер қалаларының әрқайсысынан екі клубтар өнерін көрсетеді. Сонымен қатар чемпионатта Уэльстан «Суонси Сити» клубы қатысатын болады.

### Стадиондар

### Жаттықтырушылар, капитандар, форма жабдықтаушы және демеушілер

### Жаттықтырушылар өзгерісі

## Чемпионат көшбасылары

ImageSize = width:959 height:80
PlotArea = left:3 right:30 bottom:40 top:0
Period = from:1 till:38.9
ScaleMajor = unit:year increment:1 start:1
TimeAxis = orientation:horizontal
Colors =
  id:Fulham value:black
  id:Swansea value:White
  id:Chelsea  value:Blue
  id:ManUtd  value:red
  id:ManCity  value:rgb(0.0,0.8,0.9)
 
PlotData=
  bar:Position width:15 color:white align:center

  from:1 till:2 shift:(0,19) text:"ФУЛ" color:Fulham
  from:2 till:2.9 shift:(0,19) text:"СУО" color:Swansea 
  from:3 till:9.99 shift:(0,19) text:"Челси" color:Chelsea 
  from:10 till:11.99 shift:(0,19) text:"МЮ" color:ManUtd
  from:12 till:12.99 shift:(0,19) text:"МС" color:ManCity    
  from:13 till:38.9 shift:(0,19) text:"Манчестер Юнайтед" color:ManUtd


## Матчтар қорытындысы

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

## Маусым статистикасы
## Дереккөздер


Санат:Футболдан Англия чемпионаты
Санат:2012 жылғы футбол
Санат:2013 жылғы футбол
Аю қақпан

**Аю қақпан** - аю ұстауға арналған көлемі үлкен қақпан түрі. Аю қақпанының тісі екі түрлі: бірі - ара тісті, екіншісі - айқаспалы қабан тісті. Мұндай қақпанның серперіне айталсоқ салынып, шығырығына шынжыр, ұшына үлкен тоқпақ байланады. 
Өр Алтайда тұратын аңшы Қ.Өздепбайұлы туралы деректі хикаяда аюға қақпан құруды былай суреттейді: «Құрастыру үшін, алдымен бір жаң серперге шынжыр іліп, онан соң серпердің ұңғылы басын шаппа жақтауына кигізіп тұрып, жақтаудың тесігінен бақай қарғашасының іш жағына салып мұрындықтап, онан соң мұрындықтың басын мықты етіп тойтарып тастайды. Серпер басының жақтауға киіліп тұрған шығырыңша ұңғысы қашан құрылып шақанда іркіліссіз жоғары-төмен сырғитын болады. Ең соңғы мұрындық бекітілген соң қақпан құрастырылып болды деген сөз».

Аю қақпанын құрған кезде қауіпсіздік үшін құлып деп аталатын қосымша құрылғыны пайдаланады. Ол кұлыпқа онша ұқсамайды, керісінше, сабы және ұңғысы бар. Серпер бүктелген кезде құлыптың ұңғысын сыртынан кигізіп, серпердің түбіне дейін сыналап апарады. Содан кейін тиекті әбден бекітіп, қакпанды құрып алғаннан кейін ғана кұлыпты серперден алып тастайды. Аю қақпанды аю ізі түскен жерге апарып кұрады. Аю ұстаған аңын қашықтау жерге апарып көміп, үстіне бастырып, жан-жағын шөп-шаламмен көміп ізін жасыратын әдеті бар. Ондайда қақпан құратын аңшы алдымен жемтіктің үстіне қарағай бұтақтарынан күркеше жасайды. Жығылған ағашты қақпанның шынжырын байлайтын тоқпақ етіп бекітеді. Алыстан бақылағанда күркеше бұзылса қақпанға аю түскенін білдіреді. Қақпанды сүйретіп кетеді де, көбінесе әлсіреген кезде қақпанның шынжырлы тоқпағы өсіп тұрған ағаштарға ілінеді. Кейде, қақпанды сүйретіп, жығылған ағаштың жерге тиген бауырына шынжыры қыстырылып, арқандалып қалады. Бұрын қақпанға түсіп кұтылған аю болса темірдің исін және қақпанның шабылатынын біліп, серперінен ұстап сырғытып қоятындары да болады дейді мәлімет беруші аңшылар. Қақпанға түскен аю маңайындағы ағаш, шілік, шөптің барлығын жапырып тастайды. Аю қақпанға түскенін анықтаған соң оншақты мықты жігіт жиналып, қолына мылтық немесе сойыл мен балта ұстап, соғуға барады. Мұндайда, аю айбар көрсетіп, тік шапшып, адамды көрген кезде ашуланып бұлқынып, шынжырындағы тоқпақты аю өзі тартып суырып алып, адамдарға қарсы ұмтылуы да мүмкін. Бір-бірлеп оңтайлы бір жерді таңдап алып, аюға жақындап, қарсы ұмтылып тұрған аюды сойылмен ұрып, өткір айбалтамен шауып жібереді. Осылайша құлаған аюды сойып, ет, майын бөліп алады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аюбасқы

**Аюбасқы** - аю аулаудағы сирек кездесетін амал-айлалардың бірі. Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле Алатауында көп кездесетін аю алудағы қауіпті тәсіліне саналады, әрі оның әлегіде көп болады. Басқы қүру күздің соңында немесе қар түсе бастаған шақта нссіз жұртқа немесе аю апандарының маңына құрылады. Себебі азықсыраған аю иесіз жұртты төңіректейді. Басқы құру үшін коп борене, бірнеше ауыр доңбек дайындап, биіктігі кісі бойындай үйшік тәрізді етіп кішігірім үй қалайды. Босағаға екі мықты діңгек тұрғызылып, оған құлаштай борененің бір жақ басын түйістіріп қалайды. Ал үйшіктің түкпіріне қарай колденең тиек ілгіш тақтай сала отырып, үйшіктің екі қабырғасы тұрғызылады. Оған сүймен тәрізді етіп тиек міндетін атқаратын ағашты бістіріп, оның төменгі жағы (тиек ілгіш дейді) тақтайға, жоғарғы жағы сүйменнің тіліне ілінеді. Сүймен үйшік үстіне көлденең қойылған берік мәткелердің үстіне келеді. Сүйменнің екінші басының үстіне екі үш бөрене салынады. Үйшіктің аузында тағы бір қос есік пішінді қақпа орнатылып, табалдырық жасалады, босағасына екі ағаш сүйеледі.

Басқы кұру үшін боренелерді шынжырмен байлап, жалған қалқа жасап, басын ортасындағы деңбекке өбістіріп тұрғызады. Ал баспаның тиегіне, яғни дөңбектердің біріне шырға немесе «алдамшы жем» байлайды. Шырғаға аю жақсы көретін, иістеніп, борси бастаған малдың өлексесі, өкпе- бауыры шаншылады.
Алтай өңірінде осы тәсілмен бірнеше аю соққан кэнігі аңшы Қазыханның айтуына қарағанда: «Аю үйшіктің ішіне басын сұғып тиекке байланған жемді тартқанда тиек ағытылып, сүйменнің басы шыгып кетеді де үстіндегі бос бөренелер екпінмен құлап, ңақуа мен үйшік босағасының арасына түседі, яғни астындағы табалдырық ағаштың үстіне түседі. Аю осы табалдырық пен үстінен құлаған ағаштың арасында белінен жаншылады».

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяғы ауыр әйел

**Аяғы ауыр әйел** - құрсағына бала біткен әйел дегенді білдіреді. Аяғы ауыр әйел эвфемизм. Яғни Аяғы ауыр әйелдің күйін тура атауға тыйым салынғанды білдіреді. Бұл ұғымның екіқабат, жүкті, аяғы ауыр, құрсақ көтерді, іші білінді, көжеге тойды деген балама атаулары бар. Дәстүрлі ортада аяғы ауыр әйелге катысты сан алуан тыйым, ырым, ұстанымдар қалыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы шығармашылығы. 1-кітап

Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, әдебиет, шығарма, кітап, жазушы
Аяқ (термин)

**Аяқ** (термин) - ағаштан ойылып жасалған, сұйық, сусын ас ішуге арналған, көлемі шағын, кеседен үлкен шұңғыл, дөңгелек ыдыс. Сыйымдылығы бір литрдей, оны пошымы мен өңделуіне қарай саптыаяқ, сырлы аяқ, қолдануына карай кесе-аяқ, қымыз аяқ деп атай береді. Оның түбі орнықты, жиегі тік, жұқа болады. Көбінесе қымыз, шұбат құйылып, сыйлы кісілерге ұсынады. Сыртын оюлап түрлі-түсті сырмен сырлайды. Балаларға лайықталған шағын түрін тостаған дейді.
Шеберлер ағаш ыдыстарын көбінесе аршадан жасаған, ойткені, аршадан жасалған ыдысқа шыбын-шіркей әуес болмайды дейді. Бұрып ағаштан ойып аяқ жасаушыларды ел ішінде қырғыйды деп атаған. Бұл атау ыдысты ағаштан қырып жасайтынын білдіреді. Ерекше бір түрі қымыз ішуге арналған қымыз аяқ, оған қосымша қымыз ожау, қымыз тегене, керсен сияқты ыдыстар қымыз ыдысының кешенін құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аяқ білезік

**Аяқ білезік** - адамның буын-буыны ауырғанда аяққа салып жүретін білезік түрі. Аяқ білезікті зергерге арнайы тапсырыспен күмістен соқтырады. Сонымен бірге баласы тұрмай жүрген ата-аналар да тіл-көз тимесін деген ниетпен жас баланың аяғына білезік салады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология