open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Есіл суғару жүйесі

**Есіл суғару жүйесі** , шаруашылықаралық жүйе, 1956 ж. пайдалануға берілген. Қарағанды облысы Осакаров ауданы жерінде орналасқан. Суғару көзі – Есіл бөгені арқылы ретке келтіріліп отыратын Есіл өзен Су жиналатын бас бөгеттің өнімділігі 0,9 м2/с, шаруашылықаралық магистральды каналдың табиғи арнадағы ұзындығы 18,1 км.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Есіл су құбыры

‎**Есіл су құбыры** , Есіл өзенінің алабында, Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстары жерінде салынған.

1967 жылы іске қосылған. Жалпы ұзындығы *1740 км*. Елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз ету және жайылымды суландыру үшін салынған. Сергеев бөгенінен басталады. Бастау қондырғыдан құбырға секундына *50 м<sup>3</sup>* су өтеді. Орташа тәуліктік өнімділігі *60 мың м<sup>3</sup>*. Оның 60 — 70%-ін тұтынушылар пайдаланады, қалғаны құбырларды жууға, тазалау станцияларына жұмсалады және ағып кетеді. Құбыр бір-бірімен технологиялық байланыстағы әр түрлі құрылыстардан тұрады. Жүйеге су 2 сатылы су сорғы және 3 су тазалау станциясының күшімен таратылады. Құбыр арқылы 206 елді мекенге ауыз су жеткізіледі, 2,4 млн. га жайылымдық жер суландырылады. Есіл су құбыры *250-ге* жуық елді мекенді, 3 аудан орталығын, 7 астық қабылдау пункттерін жөне 7 темір жол станциясын сумен жабдықтайды. *2,4 млн. га* ауыл шаруашылығы жерін суландырады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Есіл террасасы

**Есіл террасасы ** – Есіл аңғарын бойлай көлбеуленіп немесе сәл ылдиланып баспалдақ тәрізді келген беткей. Әрбір өзен террасасы эволюция барысында сақталған бұрынғы жайылманың бөлігі. Террасалар тектоникалық көтерілу немесе төмендеу, климаттың өзгеруі немесе т.б. себептермен пайда болды. Қазақстанның Солтүстік Қазақстан шегінде Есіл өзенінде төрт жайылмалы террасасын байқауға болады. Біріншісі – аккумулятті жас терраса. Ол өзеннің су деңгейінен 10 – 12 м жоғарыда орналасқан; екіншісінің құрылымы да аллювийлі, бірақ кейбір жерлерінде түпкі жыныс жер бетін 18 – 20 м-дей алып жатыр; үшіншісіне ең ежелгі шоқтықты терраса жатады. Оның ең жоғары бетін аллювийлі жұқа қабат алып жатыр; ол су деңгейінен 28 – 40 м жоғарыда, төртінші террасасы [Көкшетау қыраты|Көкшетау қыратында 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Есінек

thumb|right|190px|Елекшөптер тұқымдасы
**Есінек** () – бақажапырақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы; кейде бұта түрі де кездеседі. Солтүстік жарты шарда тараған 40-қа жуық түрі белгілі. Негізгі шыққан отаны – Оңтүстік Еуропа. Қазақстанда бау-бақшаларда арамшөп ретінде өсетін 1 түрі – ірі Есінек (А. majus) бар. Биіктігі 30 – 70 см. Сабағы бұтақталған, жапырақтары ұзынша немесе қандауыр тәрізді, жоғарылаған сайын ұсақтала береді. Гүлшоғыры шашақ пішінді. Маусым – қазан айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша, тұқымы ұсақ. Есінекті сәндік өсімдік ретінде қолдан өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Есірткі дақылдары

**Есірткі дақылдары ** – құрамында орталық жүйке жүйесіне әсер ететін қоздырғыш заттары бар өсімдіктер. Есірткі дақылдарының көбі жоғары сатыдағы өсімдіктерге жатады. Негізгі есірткі дақылдарына — апиын көкнәр, кокаинды бұта, тау қылша, үнді кенепшөбі, сасық меңдуана, т.б. жатады. 

Апиын көкнәр (Papaver somnіferum) — көкнәр тұқымдасына жататын ылғал сүйгіш, суыққа төзімді шөптесін өсімдік. Биіктігі 80 — 115 см, сабағы тік, аз бұтақтанған. Өсіп-өну кезеңі 85 — 135 күн. Айқас тозаңданады. Тұқымында 46 — 56% май, 20%-тей белок болады. Майы кондитер, консерві және парфюмерия өнеркәсіптерінде, дәні нан пісіруде қолданылады. Қауашағынан медицинада қолданылатын алкалоидтар (морфин, папаверин, кодеин, т.б.) алынады. Батыс Еуропада және Қазақстанда өседі. 

Кокаинды бұта (Erythroxylum coca) — кокаин тұқымдасына жататын мәңгі жасыл бұта. Биіктігі 2 — 3 м. Жапырағының құрамында кокаин болады. Кокаинды бұта Оңтүстік Америка мен Оңтүстік Азияда өседі. 

Тау қылша (Ephedra eguіsetіna) — қылша тұқымдасына жататын бұташық. Биіктігі 1,5 м. Жапырағының түрі өзгерген, қылқан тәрізді. Құрамында медицинада қолданылатын эфедрин алкалоиды болады. Еуразияда өседі. 

Үнді кенепшөбі (Cannabіs іndіca) — кенепшөп тұқымдасына жататын, бір жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 1 — 1,5 м, сабағы тік, бұтақталған. Өсіп-өну кезеңі 65 — 160 күн. Айқас тозаңданады. Үнді кенепшөбінен гашиш (марихуана) алынады. Үндістан, Иран, Түркия, т.б. елдерде өседі. 

Сасық меңдуана (Datura stramonіum) — алқа тұқымдасына жататын ылғал, жылу сүйгіш өсімдік. Жапырағында атропин, гиосциамин, скополамин алкалоидтары болады. Еуропада, Батыс Сібірде және Орта Азияда өседі.

## Дереккөздер


Санат:Есірткілер
Санат:Өсімдіктер
Етбатыр

**Етбатыр ** – Көшім өзенінің сағасында орналасқан көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы жерінде. 

## Гидрографикасы
Аумағы 4,91 км2, ұзындығы 4,2 км, ені 2,3 км, жағалауының ұзындығы 19,6 км. Көл негізінен Көшім өзенінің және жер асты суларымен толығады. Көктем айларында суы шарасынан асып, жайылма құрайды. Жағалауы шабындық және жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы көлдері
Есіл-нұра ұсақ шоқылы аймағы

**Есіл-нұра ұсақ шоқылы аймағы** – ландшафттық аймақ. Сарыарқа құрамындағы Қарағанды–Шыңғыстау провинциясына кіреді. 

Ұлытау облысының батыс бөлігін Шерубайнұра өзенінің Нұра өзеніне құяр сағасынан батысқа қарай, яғни Нұра өзенінің төменгі ағысын, Құланөтпес, Терісаққан өзендерінің аралығын алып жатыр. Батыстан шығысқа қарай Торғай ойпатынан Ерейментауға дейін созылып жатқан денудациялық ұсақ шоқылы және делювийлі-пролювийлі жазық Теңіз ойысының орталық бөлігіне қарай ойысады, оған оңтүстігіннде Сарысу – Теңіз суайрығының адырлы аласа жондары (Көкшетау], Желдіадыр, Қағыл, Сарыжал, Найза, Ақшоқы, Мұзбел) тіреледі. Ландшафттық аймақтың көп бөлігін алып жатқан Теңіз ойысы түрлі түсті саздауыт мүжілген түп жыныстар мен аллювийлі-делювийлі сарғыш қоңыр жұқа жыныстарынан құралған. Аймақтың ойпаң келген орталық бөлігіне кайнозойлық континенттік шөгінділер жиналған. Климаты тым континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –16 – 17°С, шілдеде 20 – 22°С. Жауын-шашынның жылдық мөлш. 300 – 350 мм. Нұра, Құланөтпес, Терісаққан өзендеріне бөгет салынған. Өзендерінің сулары егістік жерді суландыруға пайдаланылады. Тұзды келетін Теңіз, Қыпшақ, Керей, Қияқты, Ащысор, Тассуат, Шошқалы, т.б. көлдері мал суаруға пайдаланылады. Жері қызғылт қоңыр, кәдімгі қызыл саздауыт карбонатты, қиыршықтасты қызғылт қоңыр топырақты келеді. Далаға тән өсімдік өседі. Ландшафттық аймақтың солт.-батысындағы жазық далалы бөлігі жыртылған. Нұра, Құланөтпес, Терісаққан өзендерінің жайылмалары және көл қазаншұңқырларының су жиналатын алабы шабындыққа, қалған жері мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау облысы географиясы
Санат:Қазақстан шоқылары
Етжапырақ

**Етжапырақ** , глакус () – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай және субарктик. белдеулерінде кең тараған. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 1 түрі – теңіз Етжапырақы (G. marіtіme) бар. Биіктігі 4 – 15 (30) см, сабағы бұтақталған. Жапырақтары етті, ұзынша келген, шеті тегіс, екі беті де нүктелі-шұқыршалы қарама-қарсы орналасқан. Тостағанша жапырақшалары боз қызғылт немесе ақ түсті. Аталығы гүлсеріктері қалақшаларының ортасына бекиді. Мамыр – маусымда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бес қақпалы қорапша. Тұқымы ұзынша немесе домалақ, қара қоңыр түсті, ұсақ бұдырлары болады.

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Еуропа қара күзені

**Еуропа қара күзені** () — сусарлар тұқымдасының күзендер туысына жататын жыртқыш сүтқоректі мамық терілі аң.

## Таралуы
Сирек кездесетін түр, Қазақстанда жойылып кетуі мүмкін. 1920 – 30 жылдары Батыс Қазақстан, Ақтөбе облыстарының Жайық, Елек, Қарғалы, Жаман Қарғалы өзендерінің жағасында мекендеген. Соңғы рет 1938 жылы Еуропа қара күзенінің біреуін Ырғыз өзенінің, екіншісін Солтүстік Қазақстан облысындағы Шағалалы өзенінің бойынан ұстаған. Бұдан басқа Қазақстанда таралуы жөнінде ешқандай дерек жоқ.

## Мекендейтін жерлері
Тұщы суқоймалары: тазартылмаған өзектер мен өзендер, көлдер, ескі арналар, көптеген аралдары бар және қалың өсімдекті өзен атыраптары. Мұз асты қуыстар мен қатпайтын жылымдар болу қажет. Маңызды жағдайдың бірі – қоректің мол болуы. Құрлық азықтары мол болса, су күзені бетін тұтастай мұз басқан суқоймаларында да мекендей береді. Күшіктейтін іні бар ауданда суқоймасының тереңдігі 50 см-ден кем болмауы керек, өйткені баспанаға баратын іннің суфсты аузы көрінбеуі міндетті.

## Негізгі шектеуші факторлар
Оның бұрында кездескен жерлерінде қазір тұрақты түрде америка су күзені кездеседі, ол еуропа су күзеніне қарағанда күшті, америка су күзені оны ығыстырып қана қоймайды, өлтіреді және оның биотопын толықтай меңгереді.

## Биологиялық ерекшеліктері
Еуропа қара күзенінің дене тұрқы 36 – 42 см, салмағы 1,1 кг-дай. Басы жалпақ, денесі ұзынша келген, аяқтары қысқа. Башпайларының арасы жүзу жарғағымен жалғасқан. Жүні біркелкі үлпілдек, қара қоңыр, қызғылт қоңыр түстес. Алқымында, астыңғы және үстіңгі еріндері мен төсінде ақ дағы болады. Өзенде, ағын суда, бөгендерде мекендеп, інін (тереңдігі 1,5 м-дей) су астына қазады. Балық, ұсақ кемірушілер, жәндіктермен қоректенеді. Жыныстық жағынан бір жаста жетіледі. Ақпан – наурыз айларында ұйығады да, 42 – 75 күннен кейін балалайды (3–7, сирек 10). Күзге қарай інін тастап, өз бетінше тіршілік етеді.

Еуропа қара күзені – терісі өте бағалы аң. Қазіргі кезде өте сирек кездесетін аң болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

Күйге түсу 3 атаға дейін созылады және кіші су қоймаларының мұздан арылу кезеңіне (ақпан-наурыз) сәйкес келеді. Буаздылық 42 күннеп 75 күнге дейін созылады, бұл кейбір қаншықтардың жұмыртқасының дамуының латентті (жасырын) кезеңінің болуымен байланысты, ал оның ұзақтығы тұраұты болмайды. Ұяда 3-7, кейде 10 күшік болады. Туғаннан 30 күн өткен соң көзі ашылады. Ұяластар күздің басында тарайды. Бір жаста жыныстық жағынан жетіледі. Қорегінің негізін қыста сүтқоректілер мен балық құрайды, жазда – қосмекенділер, құстар, насекомдар. Еуропа су күзенінің алысқа қоныс аударуы байқалмаған. Ең қауыпты жаулары мен бәсекелестері – қамшат пен америка су күзені.

## Қолда өсіру
Қолда жақсы көбейеді.

## Қабылданған қорғау шаралары
Кирсанов қорықшасында қорғалады.

## Қорғауды керек ететін шаралар
Қолда, соның ішінде хайуанаттар парктерінде, өсіруді жүзеге асыру.

## Зерттеу үшін ұсыныстар
Жайық, Елек, Тобыл, Ұбаған, Шағылы өзендерінің жайылмалары және Шағылы көлен ол жерлерден күзенді табу мақсатында зерттеу.

## Дереккөздер

Санат:Күзендер
Еуропа орманшөбі

thumb|right|190px|Еуропа орманшөбі
**Еуропа орманшөбі** (Sanіcula europaea) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алтайдағы Үбе қыратында кездеседі. Биіктігі 40 – 80 см, сабағы жіңішке, түзу өседі. Жапырақтары ұзын сағақты тамыр түбінен шығады. Жапырақ табақшалары жүрек немесе бүйрек пішінді, 3 – 5 бөлікке бөлінген, шеті тісті. Ең жоғары жапырағы отырыңқы. Гүлдері сабақ ұшында домалақ шатырша гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі домалақ, тікенді. Еуропа орманшөбі өте сирек кездесетін реликт өсімдік, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Еуропий

**Еуропий** (лат. *Europium*; **Eu**) — периодтық жүйенің ІІІ тобында орналасқан химиялық элемент *Лантаноидтарға* жатады. Ақшыл сұр түсті металл. Балқу t 826 °С, қайнау t 1440 °С. Атмосфералық н. 63, атмосфеалық м. 151,96. 1901 жылы Э.Демарсе Еуропий оксиді түрінде ашты.  

Еуропийдің екі тұрақты изотопы бар: ¹⁵¹Eu және ¹⁵³Eu. Жер қыртысындағы Еуропийдің мөлшері 1,2·10-4%. Монацит, лопарит, эвксенит, фергусонит минералдарының құрамына кіреді. Тотығу дәрежесі +3, кейде +2. Ауада тез тотығады, бөлме температурасында сумен, минералды қышқылдармен әрекеттеседі.  

Баяу қыздырса галогендермен реакцияға түседі. Еуропийді Eu2О3-ті вакуумда лантанмен тотықсыздандыру арқылы және EuСl3 балқымасын электролиздеп алады. Еуропий ядролық техникада нейтрондарды сіңіргіш, түрлі түсті теледидар люминофорының активаторы ретінде қолданылады. Еуропийді вакуумда не инертті атмосферада сақтайды.

## Табиғатта кездесуі
Еуропий Ресейде, Қазақстанда, АҚШ-та, Аустралияда, Бразилияда, Үндістанда, Скандинавияда жиі кездесетін лантанидтердің құрамына кіреді. Дүние жүзіндегі ең ірі еуропий кені Кенияда орналасқан. Жапонияның айрықша экономикалық аймағындағы Тынық мұхитындағы Минамитори аралының маңындағы сирек жер минералдарының терең теңіз кенішінде айтарлықтай қорлар бар.

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Лантаноидтар
Ешкіқырған

**Ешкіқырған**, *Итқырған* – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 66 км.

## Бастауы
Шыңғырлау тауынан басталып, Қоғалы аулының тұсында Қобда өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жағалауы жазық, арнасы құмайт, тастақ. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Көктемде тасиды, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында мұзы ериді. Өзенді Қобда ауданының шаруашылықтары пайдаланады. 

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі
Ешкіөлмес (тау, Қарағанды облысы)

**Ешкіөлмес** – Сарыарқаның орталық бөлігіндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Босаға ауылынан батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, ені 3 – 4 км. Ең биік жері 1133 м. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі жайпақ, тегістелген бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Девон жүйесінің тау жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз]], бетеге, бұталар өседі. Бұлаққа бай. Жазғы жайылымға пайдаланылады, мал қыстаулары бар. 

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Ешкіөлмес алтын кен орны

**Ешкіөлмес алтын кен орны** — Ақмола облысы Шортанды ауданы Шортанды кентінен шығысқа қарай 45 км жерде. Кен орны ежелгі кен қазбаларының ізімен 1931 жылы ашылған.  

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Сілеті гранитоид массиві мен прекембрийлік шөгінді-метаморфтық жыныстардың түйіскен жерінде орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Кен денелері ұзындығы 40-100 м, қалыңдығы 0,5-2 м-ге (кейде 14 м-ге дейін) жететін күрделі линза пішіндес. Алтын-сульфидті кентастар 3 түрге бөлінеді: агрегаттық, желілі-сеппелі және сеппелі. 

## Минералдары, құрамы
Кентас түзілу процесінің сатылығына қарай кобальтинді байланысты, теллур-висмутты және висмутты минералдар қауымдастығы кездеседі. Халькопирит қауымдастығы желішелер түрінде тараған. Кентастарда Au, Cu, Ag, Bі, Mo, Co, Zn кездеседі. Кен орны қоры жағынан орта кен орындарына жатады. Тотығу белдеміндегі кентас Ақсу кеніші мен кішігірім карьерлерде өндіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Ақмола облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Ешкіөлмес асбест кен орны

**Ешкіөлмес асбест кен орны** - Қарағанды облысы Жезқазған-Ұлытау өңіріндегі серпентинит массивінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Девон, тас көмір Ке шөгінді тау жыныстарының ішінен сына тәрізді жазықтықтан көтеріліп шыққан палеозой дәуіріне дейінгі жыныстардың горст блогын құрайды. 

## Жатыс сипаты
Кен орнының ұзындығы 12 км, ені оңтүстігінде 0,5 км, солтүстігінде 2,5 км. Ешкіөлмес серпентинит массивінен асбестің тереңге тігінен құлайтын 3 кен аймағы табылды (батыс, шығыс белдемдері, №3 кентас денесі). Әрбір белдем буылтық келген бірнеше күрделі кентас денесінен тұрады. Олардың ұзындығы 4-5 км, ал барланған тереңдігі 450 м. Ешкіөлмес асбест кенінің барланған қоры 5 млн. т, болжамды қоры 8-10 млн. т. Хризотил-асбест талшықтарының асбоцемент, фрикцион бұйымдарын жасауға жарамды екені анықталды. Кен орнына жақын темір жол стансасы – Жезқазған (150 км). 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Ешкісасыр

thumb|right|190px|Ешкісасыр
**Ешкісасыр** (Cryptodіscus) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың құмды, құмдақты жерлерінде, тау беткейлерінде өсетін 4 түрі (қосдана Ешкісасыр, құмдық Ешкісасыр, құмшыл Ешкісасыр, Тымыр Ешкісасыр) бар. Бұлардың биіктігі 30 – 80 см, сабағы тік, ұсақ қырлы, сыртын түк басқан. Жапырақтары қысқа сағақты, тамыр түбінен шығады, сабағы сияқты түкті. Тостағанша жапырақшалары тіссіз, күлтелері ақ түсті. Гүлдері 10 – 15-тен бірігіп, шатырша гүлшоғырына топталған. Шатыршалары 5 – 7 сәулелі. Сәуір айында гүлдеп, мамырда жемістенеді. Жемісі жеміссағағынан екі есе қысқа. Тұқымы іш жағынан оймалы келеді. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Ешкітау (тау, Батыс Қазақстан облысы)

**Ешкітау ** – Жалпы Сырттың оңтүстігіндегі үстіртті қырат. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 259 м. Қыраттың беті жонды келген, оңтүстік беткейі тік жарқабақты, сай-жыралармен тілімденген. Бор, мергельді шөгінділері жапқан палеогеннің құмды саздақтарынан түзілген. Таудан Деркүл өзені бастау алады. 

## Өсімдігі
Беткейінің қызыл қоңыр топырағында бетеге, боз, жусан өседі. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы таулары
Санат:Қазақстан қырқалары
Абай асуы

**Абай асуы** – Іле Алатауындағы Кіші Алматы сілемінің Азутас жалынан өтетін асу. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3650 м. Кіші Алматы шатқалының орталық бөлігін Богданович мұздығымен жалғастырады. Асу жолы Медеу шатқалынан басталады да, Тұйықсу қақпасын, одан әрі шыршалы орманды, Шайтан шатқалын басып өтеді. Түйықсу қақпасы (ені 250 м) метеостанциясына дейін автомобиль жолы, одан әрі Шайтан шатқалы арқылы өтетін жаяу жол бар. Асудың бастапқы тастақты кезеңі ескі мореналық жол үстімен, қорымтасты қарлы беткеймен өтеді. Арғы түсер беті қорымтасты келеді. Ұлы ақын, қазақ жазба әдебиетінің негізін салушы Абай Құнанбайұлының құрметіне осылай аталған. Абай асуы жеңіл асулар қатарына жатады. Асу 1932 жылдан Абай Құнанбайұлының есімімен аталады.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Ешкіөлмес (тау, Сарқан ауданы)

**Ешкіөлмес** – Жетісу Алатауының солтүстік сілемі бойымен 22 км-ге созылып жатқан тау. Енді жері 10 км-ге жуық.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1510 м.  

## Жер бедері
Ешкіөлместің оңтүстігімен ағып өтетін Ағынықатты және шығысындағы Лепсі өзендері беткейлері тік шатқалды, жартасты келген. Солтүстік, солтүстік-батысы бөктерленіп Қарғалы, Қойлық, Черкасское ауылдары тұсында жазыққа ұласады. Беткейлері сай-жыралармен қатты тілімденген.

## Өсімдігі
Беткейлерінде қайың, терек аралас алма, долана, т.б. жеміс ағаштары, етегінде шалғынды астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Батысымен Теректі, шығысымен Лепсі өзендері ағып өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Абай жер асты су көзі

**Абай жер асты су көзі** Қостанай облысы Амангелді ауданында.

Кен көзі Тобыл – Обаған өзендері аралығында жатыр. 
1977 жылы барланған. 
Оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан кен орнының өнімді қабаты жоғары бор кезеңінің кешенді су қабатында. 
Кендегі судың жиынтық мөлшері тәулігіне 23,8 мың m³-ді құрайды. 
Су көзі игерілмеген.

## Дереккөздер:</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Абай мұздығы

**Абай мұздығы:**
* Абай мұздығы — Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі Үлкен Басқан өзені алабында, Өсек өзенінің басталу кезеңінде орналасқан мұздық.
* Абай мұздығы — Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Абай шыңында орналасқан мұздық.
Абай шыңы

**'
 

**Абай''' – Іле Алатауының Кіші Алматы сілемінде орналасқан шың. Теңіз деңгейінен 4010 м биіктікте орналасқан. 

## Жер бедері
Шың үш найзатастан тұрады. Батыс жағы Кіші Алматы өзеніне қарай, тік құлама жартасты болып келеді. Солтүстік беткейінде шағын мұздық (Абай мұздығы) бар. Абай шыңына алғаш рет (1932 жылы шілдеде) Г.И.Белоглазов бастаған алматылық альпинистер көтерілген. Шыңға 1932 жылы ұлы қазақ ақыны Абай Құнанбаев есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Абайыл темір кен орны

**Абайыл темір кен орны** — Түркістан облысы Түлкібас ауданы Абайыл станциясынан солтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан. Кен орны сақ заманынан белгілі болған. Кенді барлау жұмыстары 1942 жылы басталған.

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық құрылымында орта және жоғары кембрий (Құлантау шоғыры) мен төменгі ордовиктің (Қоскөл шоғыры) әктас, көмірлі-кремнийлі тақтатас, алевролит, құмтас, конгломерат және мүйізтас тау жыныстары бар. Кен кезінде жаншылып ұсатылған, кейін тақтатаспен және құмтаспен жапсарласа мәрмәрланған әктаста түзілген.

## Жатыс сипаты
Жалпы саны 30-дан асатын кен денелерінің тізбегі 3,7 км-ге созылып, көлденең жарылымдармен ажыратылған бес бөлікке бөлінген. Нобайы дөңес төбе пішінді, тікшелене орналасқан кен денелерінің ұзындығы 500 м-ге, қалыңдығы 120 м-ге, тереңдігі 500 м-ге дейін жетеді. Жер бетінен 15-20 м тереңде жатыр.

## Минералдары, құрамы
Кеннің басты минералдары – гидрогетит, гетит, турьит; құрамындағы темірдің орташа мөлшері 45%, байытуды қажет етпейді. Тотыққан белдемнен тереңге қарай кен сидерит, анкерит және пириттен тұрады. Осы тереңдіктегі кен құрамында 31,65% темір, аз мөлшерде мыс, күшәла, кобальт, қорғасын, молибден кездеседі. Кеннің жалпы қоры 55,9 млн. т. оның ішіндегі тотыққан кеннің мөлшері 23,24 млн. т. Тотыққан белдемдегі қошқыл түсті кен ашық әдіспен өндіріліп, бояғыш зат ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы кен орындары
Абердин-ангус сиыры

**Абердин-ангус сиыры** — сиырдың етті тұқымы. 1917 жылы Шотландияда жергілікті сиырды қолдан сұрыптау нәтижесінде алынды. Қазақстанға 1932 жылы Англиядан әкелінді. Батыс Қазақстанда өсіріледі.
thumb|250px|Қара және қызыл абердин-ангус сиырлары
Сиыр тұқымдардың ішіндегі өте сапалы ет беретін тұқым болып саналады, бірақ жақсы азықтандыру мен бағып-күтуді қажет етеді. Тез жетіледі. Абердин-ангус сиырының түсі көбінесе қара, мүйізсіз тоқал болып келеді. Шоқтығына дейінгі орташа биіктігі 118,5 см, кеудесінің орамы 190 см, қиғаш өлшегендегі тұрқы 148 см, жіліншігінің орамы 19 см болады. Сиыры 550–600 кг, бұқасы 750–800 кг, бордақыланған өгізшелері 14 – 15 айлығында 400–450 кг орташа салмақ тартады, 60% таза ет, сауын маусымында әр сиыр 2000 кг сүт береді.
Өзінің биологиялық ерекшеліктерін көрсету үшін жақсы азықтандырып, бағып-күтуді қажет етеді. Сондықтан да Абердин-ангус сиырын жемшөп қоры мол, ауа-райы қоңыр-салқын келетін аудаңдарда өсіру тиімді. Абердин-ангус сиыры Батыс Қазақстанда өндірістік будаңдастыру және жергілікті мүйізді ірі қара малдың жаңа тұқымдық топтары мен Қостанай облысында кең тараған
Әулиекөл сиырын шығаруда пайдаланылды.

## Дереккөздер

Санат:Сиыр тұқымдары
Аболин мұздығы

**Аболин мұздығы** — Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейінде орналасқан қазаншұңқырдағы мұздық. Бүйен өзенінің жоғары бөлігінде, Орман Бүйен өзенінің бастауында орналасқан. Мұздық 1958 жылы Орта Азияны зерттеуші ғалым Р.И. Аболин есімімен аталды.

## Жер бедері, аумағы
Мұздық солтүстікке қарай созылып жатыр. Климаттың біртіндеп өзгеруіне байланысты мұздық кішірейе келіп, үш бөлікке бөлінді. Ең ірі бөлігінің ұзындығы 4,7 км, ашық жерінің ұзындығы 3,3 км. Жалпы аумағы 4,6 км2. Ашық жерінің аумағы 4,0 км2. Фирн алаңы 1,7 км2, фирн сызығы 3540 м биіктіктен өтеді. Мұздықтың теңіз деңгейінен ең биік жері – Аболин шыңы (4051 м). Мұздық бүйірлік биік моренамен көмкерілген. Оның астыңғы шеті 3100 м-ге дейін түріліп, бастапқы ұзындығынан 40 метрге шегінді. Мұздықтың орташа қалыңдығы 90 м, көлемі 0,36 км3.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Абыз

**Абыз** – келесі мағыналарды білдіруі мүмкін:

### Термин
* Абыз – ежелгі адамзат қоғамында қасиетті-рухани (діни) мәртебесі бар тұлғалар.

### Тұлғалар
* Абыз би Әтембекұлы – Адай руының Бәйімбет бөлімінен шыққан биі.

### Өнер
* Абыз – қазақ күйі. 

### Кен орындары
* Абыз – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан алтын кенорны.

### Театрлар
* Абыз – 1965 жылы Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданында ашылған әуесқой драма ұжым.

### Жер-су атаулары
* Абыз – Торғай алабына қарасты өзен.
Абыз алтын-мыс кен орны

**Абыз алтын-мыс кен орны** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. 20-ғасырдың 60-жылдары ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Абыз алтын-мыс кен орны Ақбастау антиклиналды белдемінің батысында девонның барлық бөлімдерінің жыныстарын қамтитын қабаттар тобырын құрайды. Кен төменгі девонның андезит-базальтты жанартаулық кезеңінде қалыптасқан. Кен орны Абыз антиклиналінің бойын алып жатыр. Осы антиклинальдің қатты жарықшақтанып өзгеріске ұшыраған жоғарғы белдеміне негізгі кен денелері шоғырланған. Олар негізінен массивті болып келеді, сондай-ақ сеппелі-желілі түрде де кездеседі.

## Минералдары
Абыз алтын-мыс кенінде кездесетін минералдар 9 түрлі парагенездік бірлестіктер құрайды.
Негізгі кентасты минералдар:
* сфалерит
* халькопирит
* галенит
* пирит.

## Құрамы
Кентас құрамындағы мыс, мырыш және қорғасынның ара қатынасы: 4,4:11:1. Кентастар минералдық құрамы бойынша: 
#күкіртті
#мысты
#мырышты
#мысты-мырышты
#полиметалды
#қорғасын-мырышты колчедандар сияқты алты түрге жіктеледі.

Кентас құрамында алтын мен күміс едәуір. Алтын барлық минералдық бірлестіктердің құрамына кіреді, саф алтын түрінде де кездеседі. Сирек элементтерден селен, теллур, висмут, сүрме, күшән, қалайы, индий, таллий бар. Абыз алтын-мыс кені толық барланған, бірақ өнім өндіру жұмыстары жүргізілмеген.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Абсорбтау

**Абсорбтау ** – сұйық заттың (абсорбенттің) ерітіндідегі не газдар қоспасындағы кейбір затты өзіне сіңіруі. А. кезінде газды не еріген зат бөлшектерін абсорбент өзінің барлық көлеміне сіңіреді. Әр абсорбент (мыс. су, метанол, сұйық азот, қышқылдардың, сілтілердің және этаноламиндердің, метан карбонаттарының сулы ерітінділері) кейбір заттарды белгілі мөлшерде ғана сіңіре алады. Мұндай қасиет газ қоспаларын бөлуде, тазалауда (мыс., табиғи және мұнай газдарынан пайдалы құрамдас заттарды, крекинг және пиролиз газдарын алу үшін, СО2 синтез-газын тазарту үшін) немесе дайын өнімдерді алуда (мыс., HNO3 және H2SO4, осыларға сәйкес NO2 және SO3-ны сумен А. кезінде) қолданылады. Физ. А. кезінде абсорбент газға қарағанда инертті орта болады. А-дың басқа бір түрінде зат абсорбентпен хим. әрекеттеседі. Абсорбенттер сіңіру сыйымдылығымен (көлем бірлігіне шаққандағы сіңірілетін зат мөлшерімен) сипатталады. Абсорбенттің қаныққан буының қысымы төмен, қайнау температурасы жоғары, ал өзі арзан болу керек. А-ға кері әрекет десорбция (қайта шығару) деп аталады және ол ерітіндідегі газды бөліп шығаруда және абсорбентті қайта қалпына келтіруде (регенерация) қолданылады.

Санат:Химиялық процестер
Абылай жолы

**Абылай жолы** (*Хан жолы*) - Талас және Шу бойын мекен еткен қазақтардың Бетпақдала арқылы жаз жайлауға көшетін жолы. Ертеректе керуен жолы болған. 
Шығыстанушы Бартольд Василий Владимирович араб және парсы деректеріне сүйене отырып, Ертістің солтүстігіндегі Қимақ даласына баратын екі жолды көрсеткен: бірі - Сырдарияның төменгі жағалауларынан басталса, екінші жол - Талас өңірінен бастау алады. «Бұл жолдармен ертеде және орта ғасырда Талас пен Шу аймағын Ертіс өңірімен, Батыс Сібір өлкелерімен жалғастырып жатқан сауда керуендері жүрген» деп жазды В.В. Бартольд. Мұндағы екінші жол бойымен тарихи сын кезеңде Ұлы жүз бен Орта жүз қазақтарының басын қосу мақсатында қолдарын бастап хан Абылай жүріп өткен кезден бастап, ел арасында «Хан жолы» немесе «Абылай жолы» деп аталған.

**Абылай жолының жүру бағыты төмендегідей**: Арқа өңірі - Мамай көлі - Итемген көлі - Моншақты таулары - Ертіс өзені - Ақмола - Майбалық көлі - Нұра өзені - Құлан өлмес - Алқалық таулары - Ескеней таулары - Сары су өзені - Манақ өзені - Ақтас Егінбұлақ құдығы - Төлеген құдығы - Дубашы сор - Бұлан таулары - Қатын су құдығы - Бөртке тіккен құдығы - Ажар құдығы - Тасжарған құдығы - Байғара таулары - Бетпақдала Құрманның құмдары - Шу өзені - Талас өзені - Алатау Хантау (Мұндағы Хантау атауын 1753 жылы хан Абылайдың ат басын тіреуімен байланыстырады).

Бұл бағыт кейін Шу бойындағы қазақтардың Арқаға қарай бойлық (меридиан) бойлап жайлауға шығатын, қысқа қарай қайта айналып құмға, Жетісуға қарай ойысатын көш жолына айналды. Бұл жол XX ғ.-дың бас кезіне дейін маңызы артып, кең қолданыста болған. Бұл жолдардың оңтүстік өлкедегі жұрттарды Ертіс бойымен, Батыс Сібір аймағымен байланыстыруда маңызы өте зор болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Тарих
Есіл алабының ихтиофаунасы

**Есіл алабының ихтиофаунасы ** – су алабы ихтиофаунасының құрамын қалыптастыратын су айдынының тереңдігі мен қысқы суыққа бейімділігінің негізгі факторлары болып табылады. Есіл өзенінің жергілікті ихтиофаунасы Об, Ертіс су алабының ескі арнасына тән өзен-көлдік айдындарында кездеседі, олардың 15 түрі (шортан, сібір балығы, сібір елеці, язь, көл гольяны, қара балық, сібір теңге балығы, алтын және күміс табан балық, сібір голеці, сібір итмұрыны, лақа, тоғызинелі, тікенек балық, кәдімгі алабұға, кәдімгі таутан) бар. Жайылмалы көлдерге балықтардың бұл түрлері көктемгі су тасқынында келіп, су деңгейі төмендегенде өзен арнасына қайтып кетеді. Аумағы 50 га, қуатт. 200 млн. бағалы балық балаңқұрты инкубациялық цехы бар Петропавл балық питомнигі сиг балығы мен карпты жасанды жолмен өсіруде. Балық ш-н ғыл. қамтамасыз етуді Қазақтың балық ш. ҒЗИ-дің Солт. Қазақстан бөлімшесі жүзеге асырады.

## Дереккөздер


 

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Табиғат
Ават

**Елді мекендер:**

* Ават – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл. 
* Ават – Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл. 
* Ават – Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл.
Абылайкит

**Абылайкит ** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Қалба жотасының Бесшоқы және Талды тауларының солтүстік беткейлерінен басталатын Сібе және Ұранхай (Ұрыңқай) өзендерінің қосылған тұсынан кейінгі бөлігі осылай аталады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы Сібе өзенінің бастауынан есептегенде 78 км, су жинау алабыныңауданы 1680 км2. Өзен түгелдей тау аңғарымен ағады, ағысы қатты. Негізінен еріген қар суымен толығады. Ертіс өзеніне Абылайкит ауылының тұсында қосылады. Сағасындағы орташа су ағынының мөлшері 4,87 м3/сек. Өзен 1654 жылы қалмақтың Абылай тайшысы салдырған сарай-бұтханасының (Сібе өзенінің бас жағында) атымен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Авгит

**Авгит** — силикаттар класы ішінде тізбекті типке жататын пироксендер тобындагы минерал. Химиялық формуласы: (са, n8) (м§, ғе2+, ғе3+, аi) [(8і, а1)2 06]. Сингониясы - моноклиндік, кристалдары қысқа призма, тақта тәрізді. 
Түсі — қара, қоңыр қара, қою жасыл, жылтырлығы шыныдай, қаттылығы — 5-6,5, жіктілігі призма бойынша екі бағытта жетілген, ара бүрышы — 87°, меншікті салмағы — 3,2- 3,6. Қою жасыл түрі кәдімгі авгит, қарасы базальттық авгит, титанды түрі титанавгит деп аталады. Ультранегізді, негізді магмалық жыныстарга тән минерал.
## Дереккөздер


Санат:Темір минералдары
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Силикат минералдар
Санат:Магний минералдары
Авсюк мұздығы

**Авсюк** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Көкжалбас сілемінің шығысы мен Сарқант сілемінің батысы аралығында орналасқан мұздық етегі. Ақшығанақ өзенінің бастауы болып саналады. Мұздық туралы алғашқы ғылыми еңбек 1929-1932 жылдары жазылған. Авсюк мұздығын зерттеумен 1957 жылдан Қазақстан Ғылым академиясының География институты айналысады. 1957 жылы көрнекті ғалым Г.А.Авсюктің есімімен аталған.

## Аумағы
Ұзындығы 4,7 км, жалпы аумағы 5,0 км2. 1960-1990 жылдары аралығында мұздықтың ұзындығы 0,1 км-ге қысқарды. Ауданы 0,8 км2-ге, ашық жері 1,3 км2-ге кеміді. Орташа қалыңдығы 70 м-ге, көлемі 0,3 км3-ге дейін азайды. Мұздық басталатын жотаның ең биік жері 4262 м, фирн (мұзқар) алаңының ауданы 2,0 км2. Мұздық тілін бүйірлік мореналар көмкеріп жатыр. Моренамен көмкерілген бөлігі 3170 м-ге дейін төмендеген.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Продуценттер

250px|нобай|оңға|Жапырақ - өсімдіктегі фотосинтез лабораториясы
**Продуценттер** ( — өзі және trophy — қорек) аутотрофты организмдер — қоршаған ортадағы бейорганикалық заттардан фотосинтез немесе хемосинтез процесі нәтижесінде тіршілігіне қажетті органикалық зат түзетін организмдер; химиялық реакциялар барысында босайтын энергияларды немесе сәуле энергиясын пайдалана отыра бейорганикалық заттарды органикалық заттарға айналдырушы ағзалар. Автотрофты ағзаларға кез келген жасыл өсімдіктер жатады. Автотрофты ағзалар гетеротрофты ағзаларға қарама-қайшы.

Автотрофты ағзаларға жоғары сатыдағы өсімдіктер, балдырлар және кейбір бактериялар жатады. Автотрофты бактериялар минералды заттардан ( H2S NaNO2 NH4 OH ) органикалық қосылыстарды түзеді. Бұл процесс химиялық реакциялар (хемосинтез) нәтижесінде атқарылады. Мысалы, топырақтағы нитросомонас және нитробактериялар аммиакты тотықтырып, азот қышқылының тұзына айналдырады да, одан босаған қуатты өз денесінің құрамына енетін заттарды түзуге пайдаланады. Кейбір микроорганизмдер денесінде хлорофилл тектес пигменттер болады, сондықтан олар синтездік процестерге қажет қуатты күн сәулесінен алады. Оларды фотосинтездеуші автотрофты микроорганизмдер деп атайды. Жоғары сатыдағы өсімдіктер мен балдырлар да денелерінде хлорофилл болғандықтан, қарапайым қосылыстардан — көмір қышқыл газдан — күрделі органикалық заттар түзу процесінде күн сәулесінің қуатын пайдаланады. Кейбір автотрофты ағзалар витаминдер мен өсуіне қажетті өзге де заттарды қоршаған ортадан алып отырады. Автотрофты ағзалардың басым көпшілігі СО2-ні қалыптастырғыш пентозофосфаттық жол арқылы, ал бактериялардың кейбір түрлері (мысалы, метан түзушілер) СО2-ні басқа жолмен сіңіреді. Осыған байланысты көміртегі көзі ретінде метанды пайдаланатын бактерияларды да автотрофты ағзаларға жатқызу жайлы пікірлер бар. Автотрофты ағзалардың табиғатта маңызы өте зор. Олар адам мен жануарлар түзе алмайтын органикалық заттарды жинақтайды. Автотрофты ағзалар — биосферадағы органикалық заттардың бастапқы өндіргіштері (продуценттері). Табиғатта фотосинтездеуші автотрофты ағзалар ерекше орны алады, себебі олар биосферадағы органикалық заттардың басым бөлігін (жылына шамамен 162 . 100 т), ал оның 2/3-ін жер бетіндегі өсімдіктер түзеді. Басқа автотрофты ағзалар үлесі онша көп емес. Автотрофты ағзалар әрекеті басқа организмдердің тіршілігіне және де табиғаттағы заттардың биогеохимиялық айналымына маңызды ықпал етеді. Автотрофты ағзалар тағамдардық заттарды бүлдірмейді.

Продуценттер қоректік тізбекте бірінші қоректік (трофикалық) деңгейде болады.

## Автотрофты бактериялар
Автотрофты бактериялар – (хемосинтездеуші хемоавтотрофты) хемосинтез, фоторедукция және фотосинтез процестері есебінен өздері органикалық заттар қалыптастыра алатын микроорганизмдердің кеңейтілген тобы. Аммиак, күкіртті сутек және темір сияқты органикалық емес заттардың тотығу жолымен өздеріне қажетті энергияны алатын бактериялар.

## Дереккөздер

Санат:Экожүйелер
Агар

thumb|Агар полимері құрылысы.
thumb|Петри табақшасындағы агар қоректік ортасы
thumb|Агардан жасалған жапон тәттісі «ёкан»
**Агар** немесе **агар-агар** (малай тілінде *агар-агар* – балдыр) — кейбір қызыл теңіз балдырларынан алынатын полисахаридтер қоспасы; құрамына полисахаридтер енетін, қызыл балдырлардан алынатын өсімдік қоллоиды; судағы ерітіндісін суытқанда тығыз сірне түзеді; биологияда, медицинада және кондитер, цемент өндірісінде қолданылады. Микроағзаларды және бактерияларды өсіру үшін дақылдық орта дайындау үшін қолданылады.

Агар Тынық және Үнді мұхит жағалауларымен Үлкен Зонд аралдарынан Жапонияға дейінгі аралықта өндіріледі. Құрамы балдырлардың түрлеріне байланысты әрқалай болады: полисахаридтер 60–80 %, су 10–20 %, минералдық заттар 1,5–4 % мөлшерінде кездеседі. Полисахаридтердің өзі негізінен агарозадан және агаропектиннен тұрады. Агар суық суда ерімейді, ал ыстық суда жылдам ериді. Агардың 1,5%-дық судағы ерітіндісі 32–36°С-қа дейін суытқанда қоймалжың кілегей (гель) түзеді, ол 85°С-та балқиды. Агардың кілегей (гель) түрінде түзілу қабілеті құрамындағы агароза мен агаропектиннің көбеюіне байланысты азайып, тіпті жоғалып та кетеді. Агар тамақ, әсіресе кондитер өндірісінде (конфет, мармелад, суфле, зефир, т.б.), сондай-ақ микроорганизмдер мен бактериялар өсіру үшін микробиологияда қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Тағам қоспалары
Агат

thumb|<center>Агат</center>

**Агат** — минерал, ақықтың (халцедон) бір түрі. Химиялық формуласы **SiO<sub>2</sub>** , қаттылығы 6,0—6,5. Түрлі түсті жұқа қабаттардың қатпарлануынан тұратын жасырын кристалды агрегаттары талшықты немесе радиал сәулелі түрде кездеседі. Агаттың түсі құрамындағы темір, марганец т.б. металдардың тотықтары мен органикалық қоспаларға байланысты болады. Қабатшаларындағы түстердің кезектесіп келуіне қарай арабониксі (*ақ және қара*), карнеолоникс (*қызыл және ақ*), сардоникс (*күрең және ақ*) т.б. түрлерге бөлінеді. Шығыс халықтары Агаттың ақаусыз, өте әдемі түрлерін әшекей тас ретінде ертеден қолданып келеді. Эффузивті тау жыныстарында түзілуіне байланысты Қазақстанда Агаттың кен орындары көп (Орталық Қазақстан, Шығыс Қазақстан, Ақтөбе облысы).

## Агат келі

Қатты заттарды үгітуге арналған агат минералынан жасалған зертханалық құрал.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Санат:Минералдар
Агрономиялық кендер

**Агрономиялық кендер**, кентастар – минералдық тыңайтқыштар алынатын шикізат (құрамында фосфор, калий, азот, т.б. элементтер бар) немесе өңделмеген күйінде қолданылатын тау жыныстары мен минералдық түзілімдер. 

Фосфорлы Агрономиялық кендерге апатит пен фосфорит жатады.  Фосфорлы жыныстарға апатит пен фосфорит жатады.Апатит Ақмола /Көкшетау /обл. жер қойнауында кездесетін /оливинді , пироксенді /жыныстармен,Қостанай облысындағы Соколов-Сарыбай ,Қашар кендерінің магнетит рудаларымен байланысты. Фосфориттер Қаратау, Ақтөбе фосфоритті бассейндерінде ,Шыңғыс жотасының оңт.-шығыс бөлігінде ,Маңғыстауда шоғырланған. Алюминий мен фосфор алынатын комплексті шикізат саналатын алюмофосфат кендері ,Қарағанды/Жезқазған/ облысында,калийлі-магнийлі,магнийлі тыңайтқыштар өндіруге жарамды калий тұздары Каспий маңы ойысында, Атырау,Батыс Қазақстан,Ақтөбе облыстарындағы тұз күмбездерінің дөңесті бөліктерінде,тұзды көлдердің тұнбаларында орналасқан. Азот тыңайтқыштарын өндіруге Оңтүстік Қазақстаннан табылған табиғи селитра пайдаланылады. Агрономиялық кендерге қышқыл топырақты бейтарап таушылар  /бор,ізбестас, доломит/,эрозияны баяулатқыштар/ саз ,мергель, битум, бентонит/, а.ш.зиянкестеріне қарсы қолданылатын улы дәрілердің құраушылары /мышьяктың ,барийдің, фтордың, күкірттің минералдары/ ретінде қолданылатын тау жыныстары мен минералдар да жатады.
Апатит Көкшетау өңірінің жер қойнауындағы жыныстарда, Қостанай облысындағы Соколов – Сарыбай, Қашар кендерінің магнетит кендерінде кездеседі.

Фосфориттің аса ірі кендері Қаратау, Ақтөбе фосфоритті алаптарында шоғырланған. 
*Калий тыңайтқыштары алынатын Агрономиялық кендер калий тұздары кендері. 
*Азот тыңайтқыштары алынатын Агрономиялық кендер – калий мен натрий селитрі, сапропелит. 
*Магнийлі, калий-магнийлі тыңайтқыштар өндірілетін Агрономиялық кендер сульфаттар мен хлоридтер. 
Соңғылары Атырау облысындағы Индер, Ақтөбе облысындағы Шалқар, тағы басқа көлдерде көп ұшырасады. 
Өсімдіктердің өсуі мен дамуына өте керекті микротыңайтқыштарды өндіруге мыстың, бордың, марганецтің, мырыштың, молибденнің тікелей өндіріске жарамсыз кентастары мен өндіріс қалдықтары да пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Кен орындар
Агроэкожүйе

**Агроэкожүйе**  (агробиоценоз) – ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мақсатымен адам үнемі реттеп отыратын жасанды (егістік, жайылым бақ, жүзімдіктер, т.б.), тұрақсыз жүйе. Табиғи биоценоздардан А. – тірі организмдердің әр түрлілігі күрт төмендеген түрлер жасанды сұрыптау арқылы реттелуімен ерекшеленеді. Бұлардың табиғи экожүйемен салыстырғанда биол. өнімділігі жоғары болады. Дақылдардан мол өнім алу үшін а. ш-н механикаландыруды ұлғайтып, минералды тыңайтқыштар, пестицидтерді көп пайдалану, жиі суғару қажет. Мұндай жағдайдан кейін а. ш. өндірісі қоршаған ортаға теріс әсерін тигізеді. А-ге адамның шаруашылық іс-әрекетінің жағымсыз әсерін азайту үшін агротехниканың табиғат қорғайтын шараларын қолданған жөн. Бұл топырақ жамылғысындағы қоректік заттардың тепе-теңдігін, жайылымның өнімділігін, биол. алуан түрліліктің біршама жоғары болуын, т.б. сақтайтын тұрақты экожүйе құруға мүмкіндік береді. Бір сөзбен айтқанда, А-ні жердің жалпы табиғи ландшафтының құрамды бөлігіне айналдырады.
## Дереккөздер


Санат:Экожүйелер
Санат:Ауыл шаруашылығы
Ағартқыш саздар

**АҒАРТҚЫШ САЗДАР**, адсорбент- т (ағыл. Puller’s earth, франц. Des terres a foulon — шұға басушының сазы — жүнді майдан, шайырдан тазартуға қолданылғандықтан осылай аталған) — табиғи күйінде не өңдегеннен кейін әр түрлі заттарды құрамындағы бөгде қоспалар мен зиянды бөлшектерден тазартын, олардың сапасын жақсарту үшін қолданылатын тау жыныстарыныц тобы. А. с-ға флоридиндер, бентониттер, кремнийлі адсорбенттер (диатомит, тре¬пел, опока) және боксит жатады. Вулкандық жыныстар мен олардыц туфтарының және карбонаттардыц курделі өзгеруінен жаралатын, құрамы монтмориллонит (өте көн), нонтронит, гидрослюда т. б-дан тұратын аса ұсақ түйіршікті А. с. (флоридиндер мен бентониттер) балауыздай жылтыр, көбіне ашық түсті болады. Суда колемін өзгертпейтін флоридиндердің (гумбрин, нальчикин, флоридин, франконит т. б.) табиғи күйдегі сіціргіштік қасиеті өте жоғары болып ке- леді, ал бентониттер (асканит, гюльяби, огланли, кил, бентонит, ардморит, вилкинит, сапонит т. б.) қышқылмен «ңдегёнде ғана жаңсы адсорбтаушы қасиеттерге ие болады. А. с-дың тазартқыштық қасиеттері алмасу реак- цияларына негізделген (қ. Адсорб¬ция).
Кремнийлі адсорбенттерге балдырлар мен ұсақ организмдердің опалды және халцедонды қабыршақтарынан түзілген диатомиттер және көбіне тек кремнеземнен қүралған трепел мен опока жатады. Кремнийлі адсорбенттерді сілтілік элементтер тотыңтарымен өңдегенде ағартқыштық қасиеті жақсарады. Флоридиндер мүнай өнімдері мен тамақ майларын, шарап пен жеміс шырындарын, жүн мён жүннен тоқылған маталарды майдан тазартуға қолданылады. Бентониттер бұрғылау ертіндісін дайындауға, сабын өндірісінде пайдаланылады. Диа¬томит, трепел, опоңа хим. өндірісінде, тамақ пен техника майларын, қант шырынын ¥азартуға суды мүнайдан бөлуге, бактериялық сүзгіге жүмсалады. Боксит күкіртке бай мұнай мен мұнай өнімдерін тазартады.

**Ағартқыш саздар** - терең сулы алаптар түбінде қалыптасатын полигенді құрамды сазды шөгінділер. Қатты тотыққан, әдетте коңыр, кейде қызыл түсті бұл тұнбалары мұхит алаптарының континенттерден қашық, терең аудандарында (4000-6000 м) түзіледі.
## Дереккөздер
Қазақ Совет Энциклопедиясы

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Шөгінді жыныстар
Ағашты

**Ағашты**' – Шығыс Қаратаудың оңтүстік баурайындағы бұлақ. Маңғыстау облысы. 

Маңғыстау ауданындағы Қарасай шатқалынан бастау алады. Басында ежелден ағаш өсуіне байланысты осылай аталған. Тау шатқалында бірнеше бұлақ көздері бар. Олар жаз ортасында кеуіп қалады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Ағаш шайыры

**Ағаш шайыры** — ағашты жылу көмегімен құрғақ айдау арқылы алынатын органикалық заттар қоспасы. Ол көптеген органикалық қосылыстардан тұрады. Олардың құрамында тұнбаға түсетін, суда және органикалық еріткіштерде еритін шайырлар болады.

Органикалық еріткіштердің көмегімен бөліп алған шайырлардың құрамы тұндырып алған шайырлардан өзгеше. 
Ағашты құрғақ айдағанда пайда болатын Ағаш шайыры құрамында 46 – 65%-ға дейін фенол қышқылдары және үлкен молекулалы фенол қышқылдары болады.

Ағаш шайырын айдағанда 30 – 60% шайыр майы түзіледі. Ол 180 – 330°С-та буланады. Тұнбаға түскен шайырдың құрамында бір не бірнеше гидроксил топтары бар фенолдар, ал еритін Ағаш шайыры құрамында 15 – 25%-ға дейін фенолдар мен олардың туындылары болады. Олар көбінесе жеке немесе метоксифенол түрінде қатысады. 
Ағаш шайыры өндірісте көп пайдаланылмайды. Олардың біраз мөлшері, әсіресе, қарағай шайырлары, ескі резиналарды өңдегенде жұмсартқыш заттар есебінде пайдаланылады. 
Ағаш шайырынан алынған фенолдарды, қышқылдарды және олардың туындыларын гербицидтер алу үшін де пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Терминология
Ағанас (көл)

**Ағанас** – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы көл. Қабанбай батыр ауылынан солтүстік-батысқа қарай 10 км жерде орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 2,0 км2. Теңіз деңгейінен 346 м биіктікте жатыр. Ұзындығы 2,3 км, енді жері 1,1 км. Жағалау бойының ұзындығы 6,8 км. Көл жағалауында қамыс өскен. 

Санат:Целиноград ауданы көлдері
Ағынықатты

**Өзендер:**

* Ағынықатты – Абай облысы Жарма ауданындағы өзен.
* Ағынықатты – Жетісу облысы Сарқан ауданындағы өзен.
Ағабай

**Ағабай** , Ақабай – Қарағанды облысы Ұлытау ауданындағы құдық. Борсеңгір а-нан оңт.-батысқа қарай 12 км жерде орналасқан. Тереңд. 10 м, су шығымы 1000 л/сағ. Құдықтың оңт-нде Ақсеңгір тауы бар.

Санат:Қазақстан құдықтары
Ағын коэффициенті

**Ағын коэффициенті ** – жалпы жауын-шашынның А-ға айналған бөлігін көрсететін проценттік шама. Ағын су қабатының қалыңдығы – ағын коэффициентінің мм-мен не см-мен өлшенген қалыңдығы. Қазақстанның ішкі, өзіндік А-ының көл. 59 км3. 

Санат:Табиғат
Ада (Қазақ шығанағы)

**Ада**– Каспий теңізі Қазақ шығанағындағы құмдауытты құмқайыр. 
Жағалаудан Кендірлі шығанағы арқылы бөлінеді.  
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан құмқайырдың бедері тегіс жазық. Онда сексеуіл, жүзгін, жыңғыл бұталары және шөлге тән сораң шөптер өседі.  
Құрлықпен жалғасқан шығанағының ені 3 км.  
Тайыз жерден аз мөлшерде тұщы су шығады.  
Құмқайыр 1930 жылы зерттелген.  
Көне түркі тілінде "ада" сөзі «арал» деген мағынаны білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Адай құрылыс тастары кен орны

**Адай құрылыс тастары кен орны** - Қостанай облысы Қамысты ауданында орналасқан. 1967 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Төменгі тас көмірдің интрузивті қабатына шоғырланған. Өнімді қабаты гранодиорит қабатында.  

## Жатыс сипаты
Борпылдақ жамылғысының қалыңдығы 2,4 м. Гранодиорит массасының көлемі 2,56 мың м3, су сіңірімділігі 0,1 – 0,5 (кейде 1%-дан төмен), суға қаныққан жағдайдағы беріктілігі 1610 – 3660 кг/см3. Уатылған қиыршықтас 800–1200 маркалы құрылыс материалына сай келеді. Өнімін жол құрылысына және ауыр бетондар құю жұмыстарына пайдалануға болады. Кен орны игерілмеген. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Адай үстірті

**Адай үстірті** немесе **Адай-Өлкейек үстірті** – Торғай төрткілді өлкесінің батыс бөлігін алып жатқан үстірт. 

## Географиялық орны
Қостанай облысының ортаңғы бөлігіндегі бірнеше аудандарды қамтиды. Солтүстігінде Қостанай жазығымен (Қамыс-Диевка желісі бойынша), оңтүстігінде Ақтөбе, Қарағанды облыстары аумағымен шектеседі. 

## Жер бедері
Жер бедері негізінен жазық келген. Тек кейбір жері Обаған аңғары және Сыпсыңағаш қолатымен (Обағанның ежелгі сол салаларымен) тілімденген. Абсолюттiк биіктігі 300 м. Үстірттің кейбір жерлерінде төрткілді оқшау таулар (Қоңыртау тауы, т.б.) кездеседі.

## Дереккөздер
 

Санат:Қостанай облысы таулары
Адам өтпес шалбар

**Адам өтпес шалбар** – Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданындағы түбек. Қаракешудің Қайдақ сорымен жалғасқан тұсының солтүстігінде 5 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Теңіз тартылғаннан кейін Бозащы түбегімен бірігіп кеткен. Соңғы 10 – 15 жыл ішінде Каспий теңізі суының көтерілуіне байланысты түбек жартылай су астында қалған. Шетіндегі биіктеу жерде 1830 жылдың орта кезінде үйілген топографиялық белгі орны сақталған. Бедері тегіс. 

## Өсімдігі
Өсімдігі негізінен сораң шөптерден тұрады. Біраз жерінде сексеуіл өскен. Топырағы сор борпылдақ. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі түбектері
Санат:Қазақстан түбектері
Аденин

**Аденин** (C5H5N5)  - пурин негіздерінің тобындағы гетероцикінді қосылыс, түссіз кристалдар; балқу температурасы *360—365°С*; ДНҚ және РНҚ нуклеозоидтер – нуклеотидтер нуклеин қышқылдары құрамында құрылымдық компонент ретінде болатын азотты негіз. 

Пуриннің аминделген туындысы-пуриндік азотты негіз.

Аденинді нуклеотидтердің құрам бөлігі және осы түрінде тірі организмдерде кең таралған (6-аминопурин).

Клетка биоэнергетикасының негізгі көзі аденозинфосфор қышқылдарының, гормондар алмасуының реттеуші заттарының бірі, циклді 31,51-аденозинмонофосфаттың, коферменттердің (НАД, НАД], ФАД), т.б. құрамына кіреді.

Аденин сүт, ет, жұмыртқа, ашытқы, қызылша тамырында және көптеген өсімдіктердің жапырақтары мен гүлдерінде болады. Генетикалық кодтың (тірі организмде нуклеин қышқылы молекуласында бірыңғай тұқым қуалау жүйесінің мәліметін жазу) кестесінде «А» әрпімен белгіленеді. Аденин – организмнің нуклеин қышқылы молекуласында болатын тұқым қуалау қасиетін және белоктың биосинтезі процесінің жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Пуриндер
Санат:Азот қосылыстары