open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақша реформасы

**Ақша реформасы** - ұлттық валютаны нығайту, ақша айналысын реттеу мақсатында елдің ақша жүйесін қайта құру. Ақша реформасының түрлері: ақшаның көрсетулі құнын сақтай отырып, оның жаңа үлгісін шығарып, ақша белгілерін толық немесе ішінара ауыстыру; ақша өлшемін ірілендіру нысанында деноминациялау; ұлттық валютаның бағамын өзгерту; девальвация — ұлттық валютаның бағамын төмендету; ревальвация — ұлттық валютаның бағамын көтеру. Ақша реформасын мемлекет айналысқа жаңа ақша белгілерін шығару және ескі ақшаны мәжбүрлеп алу жолымен жүзеге асырады. Өндіріс түрпаты немесе қоғамдық-экономикалық формация ауысқан кезде (феодализмнің алтын стандарты капитализм тұсында банкноттық және несиелік түрпатпен ауысты), сондай-ақ соғыстар мен төңкерістердің салдарынан қираған экономиканы тұрақтандыру кезеңінде ақша реформасы сөзсіз жүзеге асырылады. Ақша реформасы толық немесе ішінара болады. Толық ақша реформасы (жаңа ақша жүйесін жасау) жаңа мемлекеттердің пайда болуына байланысты немесе бернеше елдердің ақша жүйесі біріктірілген жағдайда ұлттық акша жүйесінен тыс тұрған ақша жүйесін құру кезінде жүргізіледі (мыс., Еуропалық валюта одағы елдерінің бірыңғай ақша жүйесінің құрылуы). Iшінaрa ақша реформасы (ақша айналысын тұрақтандыру мақсатымен қолданыстағы ақша жүйесін ретке кел- тіру) кезінде әдетте ақша жүйесінің жекелеген элементтері өзгертіледі (мыс., ақша өлшемін шығару тәртібі, оның атауы, бағанын ауқымы, ақша белгілері немесе ақша-несиелік реттеу органдары өзгереді).
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Сауаттылық

thumb|450px||Әлем бойынша сауаттылық көрсеткіші (БҰҰ 2009 жылғы бағдарламасы)

**Сауаттылық**  - ана тілінің заңдары мен ережелерін оларды ауызша және жазбаша сөйлеуде пайдаланудың берік дағдыларымен үйлестіре отырып білуі.

Сауаттылық:
#  бастапқы оқу және жазу қабілеттілігі. Бұл негізгі мағынасында термин сауатсыздық әлеуметтік мәселе ретінде қарастырыла бастаған 19 ғасырдан бері қолданылады; 
#  1-мағынасы бойынша термин кейде сауаттылықтың басқа түрлеріне де жатқызылады, мысалы, компьютерлік. Қазіргі қоғамда сауаттылыққа (*және оның деңгейлеріне*) қызығушылық жиі саяси пікірталастардың негізгі тақырыбы болып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Аудиторлық тексеру

**Аудиторлық тексеру** - тексерілуге тиіс экономикалық субъектінің қаржылық жағдайына қатысты аудиторлық дәлелдемелерді жинау, бағалау және талдау, нәтижесінде бухгалтерлік есептің дұрыс жүргізілгендігі, экономикалық субъектінің бухгалтерлік есеп-қисабының растығы туралы аудитордың пікірін білдіру. Аудиторлық тексеру барысында аудитор ұйымның есеп-қисабындағы мүлікті, міндеттемелерді, белгілі бір кезеңдегі есептесулер мен қаржы нәтижелерінің жай-күйін сипаттайтын көрсеткіштердің толықтығын, уақытылы жасалуын, дәлдігін, растығын, заңдар мен қабылданған есеп саясатының дұрыс та дәл сақталуын бағалайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Диморфизм

**Диморфизм** - адамның органикалық қасиеттерін әртүрлі екі сапалық түрге бөлу. Олар - әйел және еркек.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Аудиторлық құпия

**Аудиторлық құпия** - аудиторлық ұйымдар мен жеке аудиторлардың құпиялылық қағидатына сәйкес тексерілетін тұлғалар мен ілеспе аудиторлық қызмет көрсетілген тұлғалардың операциялары туралы құпияны сақтауға міндеттілігі. Олар аудиторлық қызметті жүзеге асыру кезінде өздері алған және толтырған мәліметтер мен құжаттардың сақталуын қамтамасыз етуге тиіс және олардың тексерілетін нысанның жазбаша келісімінсіз үшінші тұлғаларға беруге не жариялауға құқығы жоқ.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Саго

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Саго крупасы"]]

**Саго** — әр түрлі тағамдарға жартылай дайын өнім болатын, алдын ала өңдеу арқылы түйіршікті түрге келтірілген өсімдіктердің крахмалы. Оның үш түрі бар: саго пальмасының крахмал тектес заттарынан және картоп крахмалынан дайындалған жасанды немесе неміс сагосы және маниоки тамырларынан алынған саготапиока. Сагоны көжеге, сорпаға салады, одан ботқа пісіреді, компоттарға және тәтті мөлдір шырындарға салады.

## Дереккөздер
Серікжан Қажи

right|thumb
**Серікжан Қажи Тоқайұлы** - 1957 жылы 9 қарашада Алматы облысы, Райымбек ауданы, Сарыжаз ауылында дүниеге келген. Абай атындағы Қазақ педагогика институтының (қазіргі АлМУ) физика факультетін 1979 жылы бітірген. Орта мектепте физика пәнінің мүғалімі, 1983— 1985 жылдары Райымбек аудандық комсомол комитетінің ІІ хатшысы, 1985—1987 жылдары ағарту қызметкерлері кәсіподағы аудандық комитетінің төрағасы, 1987 — 1991 жылдары аудандық партия комитетінің нүсқаушысы, 1991 — 1993 жылдары мектеп директоры, 1995—1998 жылдары Алматы облысы, Қарасай аудандық «Заман жартысы» газетінің бөлім меңгерушісі, редактордың орынбасары, 1997 — 2002 жылдары аудан әкімі аппаратының бас маманы болып қызмет еткен. 2002 — 2005 жылдары республикалық «Ана тілі» газетінің тілшісі, «Өлке» баспасының редакторы. 2005 жылдан бастап Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының әдеби кеңесшісі қызметіне. Алматы қаласы әкімдігі ұйымдастырған Абайдың туған күніне арналған жыр мүшәйрасының бас жүлдесіне ие болған, сондай-ақ республикалық өзге де мүшәйралардың жүлдегері атанған.

Өлеңдері 1976 жылдан бастап мерзімді баспасөз беттерінде үнемі жарияланып келеді. Алғашқы өлеңдері «Жалын» баспасынан шыққан «Қарлығаш» ұжымдық (1995) жинағына енген. «Мен даланың ұлымын» (1998), «Жүрегімнің дүрсілі» (2001), «Іле-басы бөктерінде» (2005), «Жан нұры» (2007), «Күн бесінге құлағанда» (2009) жыр жинақтарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Сарыжаз ауылы
Аудиторлық фирма

**Аудиторлық фирма** - кәсіпорындармен шарт негізінде жылдық бухгалтерлік есептерді тексеретін және қуаттайтын шаруашылық есептегі тәуелсіз ұйым. Тексеру кезінде аудиторлық фирма бухгалтерлік есептің жай-күйін және оның қойылатын талаптарға сай келуін, қаржы-шаруашылық мәселелері жөніндегі қолданылып жүрген заңнаманың, құрылтай құжаттары мен басқа да құжаттар ережелерінің сақталуын, бухгалтерлік есеп деректерінің ңақты ережеге сай келуін бақылайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Саке

**Саке** — ашытылған күріштен алынған шарап. Жылылай шағын шыныаяққа құйып береді. Кейде үй температурасымен немесе шетіне тұз себілген ағаш қораппен салқындатып береді.

## Дереккөздер


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Басып кіруші армия

**Басып кіруші армия** — басқа мемлекеттің жеріне тұтқиылдан басып кіруге арналып дайындалған қарулы күштердің бір бөлігі. Басып кіруші армияның мақсаты — бір елдің қарулы күштерін соғыс жағдайынан бейбіт жағдайға көшіру, оның бар күшін бір жерге шоғырландыруына кедергі жасау, корғаушы армиясын талқандау. Теңіз арқылы басып кіруші армия әуе және әскери-теңіз күштерінің колдауымен теңізге әуе десантын түсіріп, басып кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дискурсивтік ойлау

**Дискурсивтік ойлау** - адамның бұрынғы тәжірибесімен негізделген тілдік логикалық ойы әр ой алдындағы оймен негізделген байланысты логикалық талқылау процесі ретінде танылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Аудиторлық есеп беру

**Аудиторлық есеп беру** / Аудиторлық есептеме - аудитор тексеру нәтижелері бойынша толтырған және экономикалық субъектінің басшысына немесе меншіктенушісіне беруге арналған жазбаша ақпарат. Аудиторлық тексерудің барысы, бухгалтерлік есепті жүргізудің белгіленген тәртібінен анықталған ауытқушылық, бухгалтерлік есеп-қисапты дайындауда орын алған елеулі бұрмалаушылық туралы егжей-тегжейлі мәліметтер, сондай-ақ тексеру жүргізу барысында алынған және аудитті жүргізу шартында көзделген басқа да деректер баяндалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Инвестициялық қорлардың қызметін лицензиялау

**Инвестициялық қорлардың қызметін лицензиялау** — ел аумағындағы инвестициялық қорлардың өз қызметін жүзеге асыруы үшін "Инвестициялық қорлар туралы" ҚР заңына және ҚР Үкіметінің осы аттас қаулысымен бекітілген ережеге сәйкес берілген лицензия. Лицензиялық талаптар мен шарттар — инвестициялық қорлар (ИҚ) жарғысының Қр заңдарының талаптарына сай келуі; ИҚ активтерінің құрамы мең құрылымының лицензиялаушы органның нормативтік құқықтық актілерінің талаптарына сай келуі, ҚР-ның тиісті заңдары мен нормативтік актілерінің сақталуы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Локаята

**Локаята** - материализмге жақын көне үнді философиялық ілім. Шамамен б.д.д. 1-ші мыңжылдыктың ортасында туындаған. Негізін қалаушы болып әйгілі дана Брихаспат есептеледі. Локаятаның негізінде брахманизм догматикасына, жалпы догматикалық дінге деген скептикалық қатынас жатыр; Локаята бойынша ағзалармен қабылданатын сезім ғана бар деп есептеуге болады. Локията спекулятивті білімінің барлық түріне қарсы шықты. Бұдан Локаятаның құдайды және жанды (оның ішінде брахмен және атман), карма жоққа шығарады.
## Дереккөздер


Санат:Материализм
Батальондық артиллерия

**Батальондық артиллерия** () — батальон командиріне тікелей бағынышты штаттық артиллериялық бөлімше. Салмағы аз, габариті шағын, жылжымалылығы және ату жылдамдығы жоғары танкатқыш зеңбіректермен, минометтермен және танкіге қарсы басқарылатын ракеталармен қаруланған. Мотоатқыштар бөлімшелерін тікелей сүйемелдеуге арналған.

## Батальондық медициналық пункт (БМП)
Батальондағы аурулар мен жаралыларды жинау, оларға дәрігерлерге дейінгі (фельдшерлік) көмек көрсету және полктік медициналық пунктке немесе медициналық-санитариялық батальонға эвакуация жасауға дайындау орны. Батальондық медициналық пункт батальон командирінің бүйрығымен жаралыларды ротадан альга шығу және алып кету жолдарында қорғаныста жайылады. Батальондық медициналық пунктнің маңызды міндетіне ұрыс даласында көрсетілген алғашкы көмектің сапасын тексеру, яғни таңғышты жөндеу, зақымданған аяқ-қолға салынған шинаны тексеру жатады.

## Батальонның қорғаныс ауданы
Батальонды күшейтетін құралдармен толықтырылған полк қорғаныс өңірінің бөлімі. Батальонның қорғаныс ауданы айнала қорғанысқа дайындалып, бір-бірімен атыс жүйесімен және кедергілермен байланыскан роталық тірек пункттерінен тұрады. Одан басқа батальонның қорғаныс ауданында артиллерия, минаатарлар, танктер, ТКБР қондырғылары, зениттік құралдар және ату позициялары жабдықталады. Танкіге қарсы құралдар мен танктер бір-бірімен бірлесе кимыл жасау үшін және қарсылас танктеріне атыс жүргізу үшін қолайлы арақашыктықта орналасады. Батальонның қорғаныс ауданында сондай-ақ артиллерия және ӘШҚҚ құралдары, атыс шептері мен аға бастық резервінің жайылу шептері, қосалқы және жалған тірек пункттері мен бекініс дайындалуы мүмкін. Батальонның қорғаныс ауданының ені 5 километрге дейін, тереңдігі 3 километрге дейін болады. Батальонның қорғаныс ауданының ені су бөгетті корғау кезінде, тауда және басқа ерекше жағдайларда, сондай-ақ қамтамасыз ету жолағы мен алдыңғы позицияларда одан да көп болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дискуссия

**Дискуссия** *()* - пікірталас, белгілі бір мәселе бойынша пікір сайысы, қандай да болсын мәселені немесе өзара байланысты мәселелер тобын білікті тұлғалармен бір мәмілеге келу үшін талқылау.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Импортты лицензиялау

**Импортты лицензиялау** — 
# халықаралық саудада импортты мемлекеттің әкімшілік жолмен шектеуімен байланысты шарттардың бірі; 
# шеттен әкелу үшін лицензия — тауардың бір түрін белгіленген мерзімде шеттен әкелуге рүқсат ететін құжат алу талап етілетін белгілі бір тауарлармен және көрсетілетін қызметпен сауда жасау мониторингі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Төлеген Қажыбай

right|thumb
**Төлеген Қажыбай** - 1942 жылы 12 желтоқсанда қазіргі Ақмола облысы, Чкалов ауданына қарасты Ортақ ауылында дүниеге келген. 1966 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының филология факультетін тамамдаған. Еңбек жолын Көкшетау облыстық «Көкшетау правдасы» газетінде бастаған. Кейін Целиноград облыстық «Коммунизм нүры» газетінде, облыстық телерадио комитетінде істеген. Көкшетау облысы тарағанға дейін облыстық газет редакторының бірінші орынбасары, облыс тарағаннан кейін Солтүстік Қазақстан облыстық «Солтүстік Қазақстан», Ақмола облыстық «Арқа ажары» газеттерінің Көкшетау қаласындағы тілшілер қосының жетекшіл қызметтерін атқарған. Қазір тәуелсіз «Бұқпа» газеті бас редакторының орынбасары.

«Жолбасы», «Жанымның жапырақтары», «Жырлайды жүрек», «Қарасай дастан», «Сексен көл сылдыры», «Жыр-ғұмыр», «Айналайын атыңнан», «Құлан қырғыны», «Қан кешу», «Махаббат әні», «Жеті жыл», «Көкшетау қарлығаштары», «Ақиқат жолы алыс жол», «Самурайдың серт семсері», «Сәуле — менің ауылым» кітаптарының авторы. «Ұмытпа мені, Гәккуім», «Жындар биі», «Зауал», «Хан Кененің қазасы» драмалары Ақмола облыстық драма театрында қойылып жүр. «Сейіт-Бөкен», «Жапақ батыр» дастандары жарық көрген. 2006 жылы орыс тілінде «Путь к истине» деген атпен кітабы шықты.

Өлеңдері орыс, украин тілде-ріне аударылған. Орыс, эстон ақындарының өлеңдерін қазақ тілше аударуға қатысты.1980 жылы Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері атағы берілді. 1996 жылы Республикалық Журналистер одағының А. Байтұрсынов атындағы сыйлығының лауреаты атанды. Көкшетау қаласының Құрметті азаматы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Салака

right|thumb| alt=A.|270 px|Салака
right|thumb| alt=A.|270 px
**Салака** — тұрқы 10—20 см, салмағы 25—50 г майшабақ тұқымдасына жататын балық. Финдер мен эстондықтардың ұлттық балығы болып саналады. Салакадан консервілер (шпроттар) жасайды, тұздайды, ыстайды, майға қуырады, аскөк қосып, қаймақпен көмбелеп пісіреді (финдердің ұлттық тағамы).

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Таудағы дайындық

thumb|right|200px
**Таудағы дайындық** — әскерлерді тауда ұрыс қимылдарын жүргізуге үйрету.

Ол таудағы оқу орталықтарындағы тактикалық ату, инженерлік дайындық, дене шынықтыру сабақтарында өткізіледі. Олардың объектілері (тактикалық жаттығу алқаптары, ату қалашықтары, танкодромдары) таулы, бедерлі жер учаскесіне жабдықталады.

Жеке құрамның жалпы дене шынықтыру дайындығы, таудағы қозғалыстын негізгі тәсілдеріне үйрету үшін таулы спорт қалашықтары жабдықталады, онда тік жартастарға көтерілу және олардан түсу әдістері, сақтандыру тәсілдері, байламда жүруге, таулы өзендерден өтуге жаттықтырылады.

Таудағы дайындық негіздерін игергеннен кейін ұрыстық атыспен тактикалық (арнайытактикалық) жаттығулар жүргізіледі. Оларда жеке құрам таулы жолдармен марш жасауға, тауда шабуыл және қорғаныс қимылдарын жүргізуге үйренеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аудиторлық қорытынды

**Аудиторлық қорытынды** — аудитордың тапсырыскерге беретін ресми құжаты, онда бухгалтерлік, салық және өзге есептің заң актілері талабына сәйкес келетіндігі туралы деректер, ақпараттар келтіріледі. Аудиторлық қорытынды: шартсыз (ескертпесіз жасалған қорытынды); шартты (ескертпемен жасалған қорытынды); жағымсыз қорытынды; қорытынды жасаудан бас тарту сипатында болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Аукционер

**Аукционер** - аукционға қатысушы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ең аз әсер принципі

**Ең аз әсер принципі** - консервативті жүйенін шын орын ауыстыруы мүмкін болатын орын ауыстырудан оған әсер минимал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Баяу жарылатын инженерлік мина

**Баяу жарылатын инженерлік мина** — сағат, баска механизмдердің ыкпалымен жарылатын мина түрі. Адам, әскери және көліктік техника оған әсер еткеннен кейін белгілі уақыт өткен соң ғана іске косылып жарылады немесе ұрыстық дайындық жағдайына көшеді. Мұндай инженерлік миналарда сағаттық, химиялық және баска да баяулату тетіктері қолданылады.

## Баяу радиоактивті зақым зонасы
Cырткы шекарасында радиация мөлшері толық ыдырағанға дейін 40 р, жарылыстан бір сағаттан кейін мерзімде радиация деңгейі 8 р/сағат, ал 10 сағаттан кейін — 0,5 р/сағат болатын аймақ. Онын аумағы жарыныс бұлтының ізі қамтитын аумақтың 70-80 процентіне тен. Радиоактивті зақым пайда болған алғашқы тәулікте корғалмаған адам тиісті нормалардан жоғары сәуле дозасын алуы мүмкін.

## Баяулау фазасы
Pакета тасушының козғалтқышындағы отты тоқтату мен кіретін тасушылардың жайылу аралығындағы баллистикалық ракеталардың ұшу кезеңі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бейбіт мақсаттағы ядролық жарылыс

**Бейбіт мақсаттағы ядролық жарылыс** — ядролық детонацияны әскери емес мақсатта пайдалану (мысалы, табиғи газ өндіру, өзен арнасын өзгерту немесе канал қазу үшін қолдану).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алексей Федорович Лосев

**Алексей Федорович Лосев** (1893-1988) - кеңес философы және филологы, антикалық дүниетанымды зерттеген. Оның кейінгі жұмыстарының негізгі тақырыптары: көне мәдениетті - философияны, мифологияны, әдебиетті, тілді және әсіресе эстетиканы (7 томдық монументальды еңбегі), эстетиканың теориясын және тарихын және т.б. зерттеулер.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Салат латук

**Салат латук** — тағамға жапырағы пайдаланылатын, құрамында дәрумендер, каротин, темір тұздары мен фосфоры мол, күрделі гүлділерғе жататын, биіктігі 60-120 см болатын жемісі дәнек, бір жылдық көкөніс.

Екі түршесі бар:
* жапырақты салат (Lactuca sativa var. secalina),
* қауданды салат (Lactuca sativa var. capitata).

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Топтық (ұжымдық) педагогикалық тәжірибе

**Топтық (ұжымдық) педагогикалық тәжірибе** - мектептің әдістемелік бірлестігінің, проблемалық топтың немесе бүкіл педагогикалық ұжымның мақсатты бағыттағы жұмысы нәтижесінде пайда болган тәжірибе.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Зарин

200px 200px

**Зарин** – көз қарашығының тарылуына әкеліп соқтыратын, жүйкелік-салдандырғыш әсері бар уландырғыш түссіз сұйық зат.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық қарулар
Аукционшы

**Аукционшы** - аукционды өткізуші тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бейнелерді шифрдан шығару

**Бейнелерді шифрдан шығару** — объектілерді олардың бейнеленулері (фотографиялық, теледидарлық, жылылық, радиолокациялық, голографиялық және т.б.) арқылы табу, тану және бағалау. Әскери бейнелерді шифрдан шығару объектілері әскерлер, кемелер, су асты сүнгуір қайықтары, әскери құрылыстар, бөгеттер, әскериөнеркосіп объектілері, жергілікті жерлер.
Оларды тану үшін бүркенішті ашудың тікелей және жанама белгілері колданылады. Бейнелерді шифрдан шығару барлаушылық хабарламалар немесе алынған мәліметтерді фотосхемаға, ірі масштабты топографиялық картаға немесе схемаға түсіру жұмыстарымен аяқталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бағалы қағаздар нарығындағы лицензиялау

**Бағалы қағаздар нарығындағы лицензиялау** - бағалы қағаздар нарығында кәсіпқойлық қызметтің бір немесе бірнеше түрін жүзеге асыруға арнаулы рүқсат берудің белгіленген рәсімі. Қазақстанда ҚР Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігі немесе оның уәкілетті органдары бас лицензияға сәйкес лицензиялайды. Ол "Бағалы қағаздар нарығы туралы" ҚР заңына сәйкес бағалы қағаздар нарығында кәсіпқойлық қызметті жүргізу үшін лицензиялар берудің тәртібін белгілейді, бағалы қағаздар туралы ҚР заңдары бүзылғанда берілген лицензияның қолданылуын тоқтата тұрады немесе оны қайтарып алады. Несие мекемелерінің бағалы қағаздар нарығындағы кәсіпқойлық қызметі ұлттық банкінің қатысуымен лицензияланады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Бейнетелефон

**Бейнетелефон** () екі жақты дыбыстық және көру байланысына (беру және қабылдау) арналған құрылғы. Ол телефон аппаратынан, берілетін теледидар камерасынан және қабылдауыш индикаторлық құрылғыдан тұрады. Бейнетелефон жиіліктің жіңішке жолағында жұмыс істейді, бұл әдеттегі телефон сымдары арқылы бейнелеу белгілерін беруді камтамасыз етеді. Қабылдау пунктінде алынған бейнелер мен олардың графикалық түсіндірмелері фотоға түсірілуі, магниттік таспаға жазылуы және қажет жағдайда қайта шығарылуы мүмкін. Құжаттарды табыстауға арналған бейнетелефон 1 минут ішінде 900 сөзі бар ақпаратты бере алады, осындай ақпаратты радиотелефон арқылы беру 3-4 есе, ал радиотелеграф арқылы беру 20-30 есе көп уақыт алар еді. Бейнетелефон ірі әскери құрамаларда, аэродромдарда және ірі кемелерде (авианосецтерде) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ахметжан Қайбарұлы

**Ахметжан Қайбарұлы** - (15 сәуір 1959 жылы ҚХР, Суар, Ерен-қабырға тауында дүниеге келген) - жазушы. 1980- 1985 жылдары ҚХР Үрімші қаласындағы Шыңжаң университетінің әдебиет факультетінде білім алған. 1985—1993 жылдары осы университетте оқытушы, доцент. 1993—1994 жылдары ҚазМУ-дің филология факультетінде стажер, шығыстану факультетінде оқытушылық қызмет атқарды. 1994-1998 жылдары ҚазМҰУ-дың филология факультетінің аспирант және студенттерге шетелдегі қазақ әдебиеті тарихынан лекциялар оқыды.

## Шығармалары
**Қазақ әдебиетінің оқулығы.»Жоғары мектеп», [[1988]]; 
**Қазақ әдебиетін оқыту құралдары. «Жастар», 1989-1990; 
**Қытайдың ежелгі дәуір әдебиеті. «Шыңжаң университеті баспасы», [[1997]]; 
**Қытайдың қазіргі заман әдебиеті тарихы. «Жоғары оқу орындары баспасы», 1993; 
**Қазақ ырымдары. А., «Қазақ энцикпопедиясы», [[1998]]; 
**Қазақ әдебиетінің тарихы. 2002.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қытай қазақтары
Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:1959 жылы туғандар
Ең аз мәжбүрлеу принципі

**Ең аз мәжбүрлеу принципі** - идеал байланысты механикалық жүйенің кинетикалық мүмкін козғалыстардан мәжбүр ету, яғни нүктелер үдеулерінің арасындағы айырым байланыстың болуымен және осы байланыссыз минимал болатын қозғалыс жүзеге асуға тиісті механиканың вариациялық принциптерінің біреуі.
## Дереккөздер


Санат:Классикалық механика
Санат:Вариациялық есептеу
Аукциондық баға

**Аукциондық баға** - 1) тауар аукционында сатылған тауардың бағасы. Аукционда өнер туындылары, зергерлік бұйымдар, бағалы аң терілері, көпшілік қолды бірегей тауарлар сатылады; 2) бағалы қағаздар аукционында сатып алынған немесе сатылған акциялардың, облигациялардың, басқа да бағалы қағаздардың бағасы; 3) валюта аукционында ұлттық валютаға сатылған шетелдік айырбасталымдық валютаның бағасы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Нуклид

**Нуклид** - ядро құрамындағы протондар мен нейтрондардың белгілі бір санына ие атом.
## Радионуклид
Радионуклид - радиоактивті нуклид.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Мүшелер мен мүшелер жүйесі

**Мүшелер мен мүшелер жүйесі**
Ағза - біртұтас тіршілік иесі. Әр түрлі ұлпалар бірімен-бірі қосылып, мүше түзеді. Мүше дегеніміз - белгілі пішіні, құрылысы, орны бар бір немесе бірнеше қызмет атқаратын дене бөлігі. Ағзаның ішкі қуыстарында (мысалы, кеуде, құрсақ, жамбас) орналасқан мүшелерді - ішкі мүшелер деп атайды. Әрбір мүшеде барлық ұлпалар кездеседі, бірақ олардың біреуі ғана басым болады. Мысалы, дәнекер ұлпасы ағзаның ішкі ортасын, эпителий ұлпасы — асқорыту, тынысалу мүшелерінің сілемейлі қабықшасын түзеді. Бұлшықет ұлпасы - өңеш, ішектер, қуықтың қабырғаларын құрайды. Жүйке ұлпасы - ми мен жұлынды және жүйкелер мен жүйке түйіндерін түзеді.

Мүшелердің пішіндері, мөлшері және орналасу орны жағынан бірінен-бірінің айырмашылығы бар. Шығу тегі, құрылысы және атқаратын қызметі ұқсас мүшелерді мүшелер жуйесі дейді.

Адам денесіндегі атқаратын қызметі біріне-бірі байланысты мүшелер бірігіп мүшелер жүйесін түзеді. Мысалы, тірек-қимыл, зәр-жыныстық, эндокриндік мүшелер жүйесі бар.

Адам агзасында (денесінде) болатын мүшелер жүйесі:
1. Эндокриндік жуйе - арнайы заттардың (гормондар) көмегімен ағзадағы барлық үдерістерді реттейді. Мүшелер қызметінің гормондар аркылы реттелуін гуморальдық реттелу дейді.

2. Жүйке жуйесі - барлык мүшелер мен мүшелер жүйесін біртұтас етіп біріктіріп, олардың жұмысын реттейді.

3. Сезім мушелері (сенсорлық жуйе) - сыртқы ортадан арнайы тітіркендіруді қабылдайды әрі о5ан жауап қайтарады.

4. Тірек-қимыл жуйесіне бұлшықеттер мен қаңқа жатады. Олар тіректік, қозғалыстық және қорғаныштық қызмет атқарады.

5. Журек-қантамырлар жуйесі - жүрек пен қантамырлар ағзада қанайналымды қамтамасыз етеді.

6. Тынысалу жуйесі тынысалу мүшелері (мұрын қуысы, жұтқыншақ, көмекей, кеңірдек, ауатамыр, өкпе) қан мен қоршаған орта арасындағы ғазалмасуға қатысады.

7. Асқорыту жуйесі - ағзада тағамның ішекте  қорытылуы мен сіңірілуін қамтамасыз ететін асқорыту мүшелерінің жиынтығы.

8. Зәршығару жуйесі - зат алмасудың нәтижесінде ағзада түзілген (тұз, несеп) өнімдерді ағзадан сыртқа шығарады.

9. Жыныс жүйесі - ағзаның артына ұрпақ қалдырып, тіршілігін жалғастыруды қамтамасыз етеді.

Ағзаның біртұтатығы. Адам денесіндегі мүшелер жүйесі бірлесіп, біртұтас ағза түзеді. Ағзаны құрайтың барлық мүшелер жүйесі бірімен-бірі тығыз байланысты. Әсіресе, жүйке жүйесі және эндокриндік мүшелер жүйесі бірімен-бірі үйлесімді түрде қызмет атқарады. Олар ағзаның жүйке-гуморальдық реттелу қызметін қамтамасыз етеді. Жүйке жүйесі хабар береді, эндокриндік мүшелер жүйесі бөлетін гормондарды қан, басқа мүшелерге таратады. Барлық мүшелер мен мүшелер жүйелерінің жұмысы бірімен-бірі тығыз байланыста үйлесімді болғандықтан, ағза - біртутас тіршілік иесі деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Салқын тәтті тағамдар

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Жемістер"]]

**Салқын тәтті тағамдар** - балғын және тез мұздатылған жемістер мен жидектер, компоттар және желеленген тағамдар (бұлғанған және бұлғанбаған), балмұздақ жатады. Балғын жемістер мен жидектер десертті тәрелкеде немесе құмыраларда беріледі. Берген кезде кейбір жемістердің үстіне қант ұнтағын себуге болады, қаймақ немесе бұлғанған кілегеймен толықтыруға болады. Компоттарды балғын, кептірілген, консервіленген және тез мұздатылған жемістер мен жидектерден дайындайды. Пісіру үшін жемістер мен жидектердің бір түрін немесе олардың қоспасын қолдануға болады. Балғын жемістер мен жидектерден даярланган компот. Балғын жемістер мен жидектер жылумен тез өңделеді, сондықтан олардың үстіне қайнап жатқан қантты қою шырын құяды да, тұндырады. Осылай піскен алмалар мен алмұрттардан, шабдалыдан, өріктен, алхорыдан, шиеден, қара шиеден компот қайнатады. Көбінесе дәмі үшін қою шырынға лимон қышқылын қосады. Құлпынай, таңқурай сияқты жидектерді, сонымен катар қарбыз бен қауын жұмсағын, апельсиндерді, мандариндерді компотқа шикілей салады, үстіне суытылған қою шырын құяды да, тұндырады. Кепкен жемістерден даярланған компот. Оны кепкен жемістердің бір түрінен немесе қоспасынан өткізуге дейін 10—12 сағ бұрын дайындайды. Тұндыру кезінде қайнатпаға хош иісті және дәмдік заттар, ал жидектер мен жемістерге қою шырын сіңеді. Консервіленген жемістер мен жидектерден даярланған компот. Консервіленген және арнайы қайнатылған қою шырындарды бір-біріне қосады, суытады да үстіне  консервіленген жемістер мен жидектер құяды.

[left|thumb| alt=A.|270 px|["Компот"]]
----
Желеленген тәтті тағамдар бұлғанбаған (кисельдер мен желе) және бұлғанған (мусстар, самбук, кремдер) болады. Кисельдерді балғын жемістер мен жидектерден, шырындардан, қою шырындардан, сүттен крахмал қосып дайындайды. Кисель консистенциясы (қою, орташа қою және сұйық) 1 л сұйыққа қосылатын крахмал мөлшеріне байланысты: қою кисельдер үшін — 80 г крахмал, орташа қою кисельдер үшін — 45—50 г, ал сұйық кисельдер үшін — 30 г қою және орташа қою кисельдерді жеке тағам ретінде, ал сұйық кисельдерді тәтті тағамдарға, көмбелерге және басқа жарма шырын қүяды. Самбук — мусстың бір түрі. Оны алма, өрік немесе алхоры езбесінен дайындайды. Алдымен, езбені қантпен және жүмыртқаның ақуызымен бұлғайды, содан кейін оған ерітілген желатин қосады. Массаны қалыптарға құяды да, суытады. Мусс сияқты беріледі. Кремдерді 30%-дық майлылықты кілегейден немесе қаймақтан жұмыртқа, сүт, қант, жеміс-жидек езбесін қосып дайындайды. Сироппен бірге беріледі. Желе түзуші зат ретінде желатин қолданылады. Балмұздақты креманкаларға немесе фужерларға әр түрлі тәтті соустармен, тосаппен, балғын және консервіленген жемістермен, бұлғанған кілегеймен салып беріледі.

## Дереккөздер
Айдархан Бибасарұлы

**Айдархан Бибасарұлы** - 1937 жылы 17 қазанда Қызылорда облысы, Жаңақорған ауданындағы қазіргі Қожамберді ауылында туған. 

Қазақтың мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. Еңбек жолын ауылда колхозшы болудан бастаған. Сол кезде аудандық, облыстық баспасөздерге колхозшылардың түрмыс-тіршілігі жайлы хабарлар, суреттемелер, қысқа очерктер жазған. 1959 жылы Жаңақорған аудандық «*Екпінді*» газетінде корректор, радиохабар таратушы, Шиелі аудандық «Өскен өңір» газетінде корректор, бөлім меңгеруші, жауапты хатшы, 1985—1998 жылдары «Жаңақорған тынысы» газетінің редакторы болып қызмет істеген. Бірнеше рет аудандық Кеңестің депутаты, аудандық партия комитетінің бюро мүшесі болып сайланған.
## Шығармашылығы
Сыр бойы сүлейлерінің бірі — Шәймен ақынның өлеңдері жинап, құрастырып, алғы-сөзін жазып «Өмір-дәурен» деген атпен кітапша етіп шығарған. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында Төменарық аймағын-да өмір сүрген Қалкөз, Серқүл, Әбдідда болыстардың, басқа да билердің халыққа қамқорлығы жайлы сыр шертетін «*Бәйтеректің қос бүтағы», «Төменарық» совхозының «Еңбек Қызыл Ту*» орденді шопаны Түрлыбек Қүлыбаев жайлы «*Дала перзенттері*», Арқа мен Сыр бойындағы бір қауым елдің қазан төңкерісінен көрген қасіреттерін бейнелейтін «*Жылдың соңғы кешінде», «Өнегелі ғүмыр», «Өмір дәурен*» атты кітаптары жарияланған.
## Жетістіктері
*Қызылорда облыстық Кеңесі атқару комитетінің Қүрмет грамотасымен (1987), 
*Қазақстан Журналистер одағының Қүрмет грамотасымен (1988) марапатталған. 
*«Еңбек ардагері» медалінің иегері және облыс әкімінің 2008 жылғы стипендиянты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Адольф Дистервег

**Фридрих Вильгельм Адольф Дистервег** *(;* 29 қазан 1790, Зиген — 7 шілде 1866, Берлин) — немістің ірі педагогі, халықтық мектеп пен педагогикалық білім саласындағы көрнекті кайраткер. Ең белгілі педагогикалық жұмысы - «*Неміс мұғалімдерінің білім алуына басшылық*». Тәрбиенің мынандай қағидапарын жасаған: табиғатқа ұқсаушылық, мәдениетке ұқсаушылық, сонымен бірге 33 заң мен оқыту ережелерінен тұратын дамыта оқыту дидактикасын жасаған.

## Дереккөздер

Санат:Германия педагогтары
Ахметжан Нұртазин

**Ахметжан Нұртазин** (1908, Солтүстік Қазақстан облысы, Сергеев ауданы, Көктерек ауылы- 1975) - жазушы.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

Кеңес, шаруашылық қызметтерінде істеген. Соңғы 25 жыл бойы ауданаралық орман шаруашылығының директоры болды. 
## Шығармалары
Аудан, облысаралық айтыстарға қатысты. ***«Полковник қызы», «Партизан Қостан», «Таубай»*** атты дас-тандары бар. ***«Орман сыры»*** (1969), ***«Көк тоғай»*** (1972) атты жинақтары шыққан.

## Дереккөздер

Санат:1908 жылы туғандар
Санат:1975 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шал ақын ауданында туғандар
Аукцион ережелері

**Аукцион ережелері** - аукционға тауарлар жеткізу, тауарларды аукцион арқылы сату, келісімшарттарды (өзара шарттарды) әзірлеу және сатып алынған тауарларды алу ережелері. Негізгі аукциондық ережелерге мыналар жатады: тауарларды қабылдау уақыты мен тәртібін, оларды көру мерзімін, сауда-саттықты өткізу уақытын белгілейтін ережелер, оны өткізу ережелері, келісімшарттарды ресімдеу және тауарларды алу тәртібі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Нуклон

**Нуклондар** - барлық атом ядроларын құрайтын протондар мен нейтрондардың жалпы аты. Протонның заряды +1,6 ·10 -19 Кл., салыстырмалы бірлігі +1, массасы 1,67·10-24 г., атомдық масса бірлігі бойынша 1, 00728.    Нейтрон зарядсыз бөлшек, массасы 1,67·10-24 г., атомдық масса бірлігі бойынша  1, 00866.                                                        

## Дереккөздер

Санат:Қарапайым бөлшектер
Санат:Бариондар
Бейтарап аймақ

**Бейтарап аймақ** — екі мемлекеттің шекарасындағы аралық жер аймағы. Онда мемлекеттердің екеуінің де әскер ұстауға құқығы жоқ. Сонымен қатар, ол соғыс майданы болуға тиісті емес.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Аукциондық тауарлар

**Аукциондық тауарлар** - аукцион арқылы сатылатын, өзгеше дара сипатты сапалары бар тауарлар. Олар топтамада (лоттар) бірдей сапа бойынша сұрыпталады; сапасы ұқсас топтамадан неғұрлым ірі топтамаларға — стрингілерге топтастырылады. Әрбір топтамадан және стрингіден көз тартарлық үлгілер іріктеліп алынады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Өзіндік меншік

**Өзіндік меншік** - жеке немесе отбасылық материалдық және рухани қажеттерді қанағаттандыруға арналған жеке бастың тұтыну заттарын құрайтын мүлік. Өзіндік меншіктің негізін мемлекеттік немесе өзге кәсіпорындарда тапқан еңбек табыстары, жеке еңбек қызметінен түскен табыстар құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Мұхамед Нұртазин

**Мұхамед Нұртазин** (1909-1982) - 1 қаңтарда Ақмола облысы, Қорғалжын ауданында туған. 1932 — 1935 жж. Шымкент қаласындағы ауыл шаруашылығы техникумында мұғалім болып істеген.
1935— 1938жж. жүмысшы-шаруа Қызыл Армиясының қатарында әскери міндетін атқарды.
1938—1941 жж. «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас алаш») газетін-де жауапты хатшы болды. 1941 — 1945 жж. Ұлы Отан соғысына қатысады. 1945 — 1948 жж. аудармашы редактор, 1949— 1959жж. «Пионер» журналында бас редактордың орынбасары, 1959—1977 жж. «Жазушы» баспасында редактор, аға редактор, редакция меңгерушісі болып қызмет атқарған.
## Еңбектері
Аудармалары: М.Горький. Мальва. Повесть. 1958; Д. Лондон. Өм ірге құштарлық. Повесть. 1958; К.Федин. Ғажайып жаз. 1959; И.Франко. Мұнай -шылар. Роман. 1968; А. Абу-Бакар. Дарғын қыздары. Роман. 1968; Я. Гашек. Солдат Швейктің бастан кешкендері. Роман. 1971; Э.Золя. Наурыз. Роман. 1984.
## Дереккөздер


Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1909 жылы туғандар
Әбубәкір Қайран

**Әбубәкір Қайран** - 1958 жылы 28 ақпанда Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданындағы (бұрынғы Семей облысы, Ақсуат ауданы) Ақсуат ауылындағы дүниеге келген.

1981 жылы Семей педагогикалық институтының тіл әдебиет факультетін үздік бітіріп, Алматы облысының Күрті ауданында екі жыл мұғалім болған. 1983—1985 жылдары республикалық «Балдырған» журналында поэзия бөлімінің меңгерушісі, бұдан кейінгі уақыттарда «Жалын» баспасында редактор, «Қазақстан мектебі» журналында бөлім меңгерушісі және «Қазақ әдебиеті» газетінде бөлім меңгерушісі, халықаралық «Дала» журналында бас редактордың орынбасары, «Қазақ тарихы» журналында Бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. Қазір ғылыми-педагогикалық «География және табиғат» журналының бас редакторы.

1980 жылы «Бастау» сериясымен тұңғыш кітабы жарық көрді. «Ақ сәуле», «Мазасыз әлем» және балаларға арналған ұжымдық жинақтарға өлеңдері енген. Кейінгі жылдары «Маңдайдағы жазулар» (2003), «Атбегінің әліппесі» (2005), «Мен ғашықпын ғаламға» (2008) жыр жинақтары оқырмандар қолына тиді.

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауретаы (2005). Бірнеше халықаралық, республикалық мүшәйралардың жүлдегері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақсуат ауылы
Санат:1958 жылы туғандар
Білімді ізгіліктендіру

**Білімді ізгіліктендіру** ( - адами) - адами құндылықтарды технократтық, өндірістік, экономикалық және т.б. құндылықтардан артық кою идеясы. Адам игілілігін білім беру қызметінің жоғары мақсаты ретінде жариялайтын философиялық және әлеуметтік - саяси доктрина. Бұл доктрина бойынша білім берудің мазмұны жеке тұлғаның еркін және жан-жақты дамуын, қоғам өміріне индивидтің әрекетті араласуын қамтамасыз етуі керек. Ізгілендіру идеясы сонымен бірге оқыту формасы мен әдістеріне, оқу өтетін жағдайлардың бүкіл жиындарына жайылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Күш әсерлерінің тәуелсіздік принципі

Күш әсерлерінің тәуелсіздік принципі- материалдық нүктеге әсер етуші әрбір күш, оған баска ешқандай да күш болмағандай, үдеу беретіндігі туралы тұжырым.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бекіністі аудан

**Бекіністі аудан** — 
*1) әр түрлі инженерлік бөгеттермен жабдықталған және арнайы әскерлер немесе жалпы әскер бөлімдерінің (дала әскерлері) көмегімен ұзақ уақыт бойы мыкты қорғануға арналған далалық бекіністі құрылыстар жүйесі орналасқан жер (аудан). Екінші дүниежүзілік соғыс алдында көптеген елдер қорғанысты нығайту мақсатында өз мемлекеттері шекаралары бойында бірнеше шептен бекіністі аудан  құрды. 
*2) Қорғану үшін құрылған штаттағы әскери құрылым. Ұлы Отан соғысы жылдарында Кенес армиясында бекіністі аудандар бірнеше пулеметтік-артиллериялық батальондардан, оларға кызмет ететін және жабдықтаушы бөлімшелерден тұрды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жеке басты сақтандыру

**Жеке басты сақтандыру** - сақтанушыға немесе басқа адамдарға сақтандыру сомасын төлеуді көздейтін ерікті сақтандыру түрі. Шартта көрсетілген мерзімге немесе оқиғаға не зейнеткерлік жасқа жетуге, сақтандырылған адамның қайтыс болуына, сақтандыру кезеңінде болған жазатайым оқиғалардан түрліше мертігуге байланысты орын алады. Мұнда сақтандыру объектісі: адамның өмірі, денсаулығы, еңбек ету қабілеті.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Нөлдік құрал

**Нөлдік құрал** - нөлдік өлшеу тәсілінде салыстырылатын физикалық шамалардын теңсіздіп табуға арналған сезімтал құрал.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қуат Қайрайбаев

right|thumb
**Қуат Қайрайбаев** - 1961 жылы 22 тамызда Алматы облысы (бұрынғы Талдықорған), Ақсу ауданы (бұрынғы Бөрлітөбе), Егінсу елді мекенінде туған. 1979 жылы ҚазМУ қалашығында құрылыста жұмыс істеген. Бөрлітөбе аудандық «Балқаш өңірі» газетінде еңбек еткен. ҚазМУ-дің журналистика факультетін тамамдаған.

«Балқаш өңірі», «Прибалхашье» газетінде тілші, радио ұйымдастырушысы, бөлім меңгерушісі, 1988 жылдан Қапал аудандық «Қапал еңбеккері», «Капальский труженник» газетінде редактордың орынбасары, редакторы, 1997 жылдан «Ақсу өңірі» газеті редакторының орынбасары болып қызмет еткен. 2000 жылдан бері Алматы облыстық «Жетісу» газетінің білім және ғылым бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарады.

«Жан сырым» (1996), «Ақ жауын» (2004) жыр жинағы, «Жолайрық» (2004) әңгімелер жинағы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Жарылқап Бейсенбайұлы

[нобай|[Сурет:1997. Тұйұқық жанында.jpg|нобай]]
**Жарылқап Бейсенбайұлы** 1947 жылы 10 сәуірде Түркістан облысы, Отырар ауданы, Молыке Шойманов ауылында туған. Көрнекті журналист, жазушы, зерттеуші. 1969 жылы Алматыдағы Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі ҚазҰУ) филология факультетін бітірген. 1969-1990 жылдары *«Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш»)* газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, жауапты хатшы болып істеді. 1990—1997 жылдары *«Ана тілі»* газетінің тұңғыш Бас редакторы болған. 1997 жылдың соңынан Қазақ ақпарат агенттігі директорының орынбасары, 2002 жылдан осы агенттік негізінде құрылған *«ҚазАқпарат»* Ұлттық компаниясы АҚ-ы Қазақ редакциясының бас редакторы. 2014-2017 жылдары "Мәдени мұра" - "Культурное наследие" жұрналының бас редакторы.
## Еңбегі
*«Шоқан ізімен»* (1977), *«Буырқанған бояулар»* (1981), *«Әдеп әлемі»* (1982),* «Жасын-тағдыр жарқылы»* (1987), *«Қазақ шежіресі»* (1994), *«Арғы түрктер ақиқатының ізімен»* (2006) атты деректі-танымдық, эссе, зерттеу кітаптарының, *"Шоқан"* роман-эссесінің (2009) авторы. Соңғы көлемді шығарма 2015 жылы орысшаға *"Чокан Валиханов" (историко-биографическое повествование)* деген атаумен аударылып, оның таныстырылымы сол жылдың соңында Мәскеу қаласындағы Орыс Географиялық қоғамының штаб-пәтерінде өтті. Сонымен бірге 2015 жылы  Астанадағы Түркі академиясының жобасы бойынша *"Орталық Азиядағы арғытүрк сипатты мәдениеттер: этнотектік аспектілер"* монографиясы, 2017 жылы Мемлекеттік бағдарлама бойынша *"Ұлы Даланың ежелгі тарихының этномәдени төркіндері"* атты көрнекі безендірілген ғылыми-көпшілік еңбегі оқырман назарына ұсынылды.  2022 жылы бес томдық шығармалар жинағы, 2025 жылы "Шоқан. Ерек туған феномен" тарихи-ғұмырнамалық роман-эссесі жарық көрді.

## Жетістігі
Қазақ ССР Жоғарғы Кеңесінің грамотасымен марапатталған (1980 ж.), Қазақстан комсомолы сыйлығының лауреаты (1982), Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1989), филология ғылымының кандидаты. "Мәдениет қайраткері", "Ақпарат саласының үздігі", "Ахмет Байтұрсынұлы" ведомстволық төсбелгілерінің,  "Ерен еңбегі үшін",  "Еңбек ардагері" медальдарының, "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағының иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:1947 жылы туғандар
Лицензиядан айыру

**Лицензиядан айыру** - азаматтарды, жұмыс істеп тұрған субъектілерді белгілі бір қызмет түріне берілген лицензиядан (патенттен) негізгі немесе қосымша шара ретінде айыру.

## Дереккөздер


Санат:Лицензиялар
Санат:Азаматтық құқық
Белгі беру құралдары

**Белгі беру құралдары** — қарапайым көзбен көретін, дыбысталатын және радиотехникалық байланыс құралдары. Бөлімшелердің ұрыс қимылдарының барлық түрінде жарғыда белгіленген шартты белгілердіц көмегімен қысқа командалар мен хабарламаларды жеткізу, нысананы көрсету мен хабарлау үшін, сондай-ақ өз әскерлерін өзара тану үшін колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бекіністі ауданның қорғанысы

**Бекіністі ауданның қорғанысы** () — жергілікті жерде фортификациялық құрылыстардың арасын қорғайтын әскерлердің өз алдына немесе мотоатқыштар бөлімдерімен (құрамаларымен) бірлесе отырып ұзақ және табанды қорғанысқа арнап салынған, ұзақ мерзімді, далалық фортификациялық құрылыстармен алдын ала жабдықталған қорғаныс. Бекіністі ауданның қорғанысы терең эшелондалып ұйымдастырылады. Қамтамасыз ету алкабы, алдыңғы шебі және әскери қорғау шебі қорғаныстың жалпы қағидаларына сәйкес жасалады. Негізгі қорғаныс алқабында бірнеше корғаныс позициясы, артиллериядан және ӘПҚҚ құралдарынан ату позициясының аудандары, танк бөлімшелерінің ату шептері мен танкіге қарсы шабуыл шептері, аралық және бөлу позициялары болуы мүмкін. Ол жерде бөгеттер жүйесі құрылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Балтағұл Бигелдиев

**Балтағұл Бигелдиев** - Алматы облысы, Балқаш ауданы, Желтораңғы ауылында туған. Жетісудың Жамбыл бастаған белгілі ақындарымен жиі араласып, тәлім алып, өнер сынасып өскен. Ысты руынан шыққан.
## Шығармалары
* Жігіт шағында шығарған «*Жетісу*» атты әні бар. 
* «Балқаш қыз»

* «Бөлтірік батыр»

* «Бір қазының айласы»* дастандарының авторы. 

Ақын әсіресе жұмбақ өлеңдерге шебер. Шығармалары 

* «*Балқаш''» (1970)

* «Балқаш оттары» (1975)

* «Бірлік нұры» (1979) деген атпен басылып шықты.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Балқаш ауданында туғандар
Белсенді қорғаныс

**Белсенді қорғаныс** — қорғалатын аймақты ұстап тұру ғана емес, қарсыластың ірі күштерін әлсірету мақсатында ұйымдастырылатын қорғаныс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Салма

**Салма** — 1) кеспе қамырынан жаңғақ тәрізді түйіршіктер жасап, оларды бас бармақпен жабыстырып қайнататын татар тағамы; 2) ашытқылы қамырдан дайындалатын өнімдер үшін ет, балық, көкөніс және жарма жеміс және жидек салмаларын жасайды. Еттен дайындалатын салманы қуырылған немесе шикі еттен дайындайды. Ол үшін етті жуады, бөліктерге турайды да, майға қуырады. Содан кейін оны аз мөлшерлі суда бұқтырады. Бүқтырылған ет пен шала қуырылған басты пиязды еттартқыштан өткізеді, тұз, бұрыш және ақ соус қосады. (Соусты етті бұқтырған кезде алынған сорпада дайындайды.) Шикі еттен салма дайындау үшін оны еттартқыштан өткізеді, шала қуырылған басты пияз қосады да қуырады. Содан кейін еттартқыштан өткізеді, тұз, бұрыш, ақ соус қосып араластырады. Ет салмасына майдалап туралған қатты піскен жұмыртқа немесе пісірілген күріш қосуға болады. Қырыққабат салмасын шикі қырыққабатган дайындайды. Қырыққабатгы шабады, шарпиды, сығады да, маймен жөне кішкене сүт қосып, өз сөлінде пісіреді. Дайын қырыққабатқа тұз қосады. Майдалап туралған піскен жұмыртқа қосуға болады. Сүзбе салмасы үгілген сүзбеден, қанттан, жұмыртқадан, тұздан және ванилиннен дайындалады. Алма салмасы пен дайындалады. Бірінші әдісте алмаларды тұқым қорапшасынан тазалайды, тілімдеп турайды, қант, су қосады да, масса қоюланғанша баяу отта пісіреді. Екінші әдісте шикі алмаларды тілімдеп немесе текшелеп турайды, қант қосып қайнатады.
## Дереккөздер
Қосылма тұлғалар

**Қосылма тұлғалар** - кәсіпкерлік қызметті жүзеге асырушы заңи және жеке тұлғалардың қызметіне ықпал ете алатын жеке және заңи тұлғалар. Жеке тұлғалар үшін қосылмалылықтың негізгі белгісі туыстық қатынастар (ерлі-зайыптылар, ата-аналар, балалар, т. б.). Тұлғаны қосылма деп тану олардың арасында біреуінің қызметін толық бақылауға дейін елеулі ықпал етуге мүмкіндік беретін ерекше байланыстар бар екенін анықтау деген сөз. Заңи тұлғаларға бір жақты тиімді мәміле жасау және заңи тұлғаның мүдделеріне зиян келтіре отырып, өз пайдасына өзге де тиімді әрекеттер жасау үшін ықпал етуі мүмкін. Сондықтан заңнама қосылма тұлғалар арасындағы қатынастарды арнайы реттейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Нөлдік тербелістер

**Нөлдік тербелістер** - энергиясы мүмкіндігінше аз кванттық гармониялык осциллятордың тербелісі.
## Дереккөздер


Санат:Кванттық механика
Көру

**Көру** - көру мүшелерінің және көру таңдағыштарының анализатор жарықты қабылдауы арқылы ағзаңың қоршаған орта нысандары (олардың шамасы, тұрпаты, түсі т.б.) жайлы ақпарат алуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина

zh-min-nan:Sī-kak hē-thóng
Логотип

**Логотип** - фирманың немесе ұйымның өз тауарын (өнімін, бұйымын) таңбалау үшін ұдайы пайдаланатын тауар белгісі. Өндірушінің мүдделерін дәл де анық білдіруге тиіс. Логотип сөзі он тоғызыншы ғасырда пайда болған.

## Тарихы
«Логотип» термині 19 ғасырдың басында типографияда пайда болды және «лигатура» терминімен синоним болды, яғни ол типографиялық шрифттің екі немесе үш таңбасының бірігуін білдірді. Ол өндіріс көлемінің ұлғаюына, экспорт пен бәсекелестіктің артуына әкелген өндірістің өсу толқынында пайда болды. 19 ғасырдың ортасына қарай логотип әр жолы қайта теруді қажет етпейтін кез келген мәтіндік клише болды.

## Дереккөздер

Санат:Дизайн
Санат:Логотиптер
Дыбыстық символизм

**Дыбыстық символизм** (фонетикалык символизм)  — кейбір сөйлеу дыбыстары мен қандай да бір түсініктердің арасында тікелей сәйкестік болады деген болжамнан туған. Сөздің Дыбыстық символизмінің (бейнелеу тұрғысында) эр түрлі қозғалысты, қимылды, жарық-сәуле құбылыстарын, формалар мен көлемді. адам мен жануарлардың физиологиялық, эмоциялық күйін т.б. білдіруі жиі кездеседі. Мысалы: *жарқ-жұрқ, жарқылдау, мияулау, гүрсілдеу, мөңіреу, қалт-құлт, аһлау, уһлеу* т.б. Дыбыстық символизмгe мағынасында символикалық байланыс сезілетін сөздермен қатар, қазіргі кезде ондай байланыс әлсіреген сөздер де жатады. Оларды **Дыбыстық символизмді** айқындау әдістері арқылы білуге болады Семантикалық және құрылымдық      жағынан ерекшеленіп, көптеген **Дыбыстық символизмдер** не дыбысқа еліктеуден туған сөздер етістіктің және баска сөз таптарының ерекше топтарын жасайды.
Казіргі тілдерде **Дыбыстық символизм** **субъективты** (адам психикасында сақталатың дыбыс пен мағына байланысы ) және **объективті** (тілдегі сөздерде сақталатын дыбыс пен мағына байланысы) түрлерге бөлінеді. **Дыбыстық символизмнің** аса маңызды психофизиологиялық негіздері — **синестезия** (к.) мен **кинемика** (к.) Дыбыс пен мағынаның байланысы жайындағы мәселемен көптеген ғалымдар әр кезенде айналысқан (Платон, Ж. Ж. Руссо, М. В. Ломоносов т.б.), 18—19 ғасырлар **Дыбыстық символизмді** зерттеу негізінен тілдің шығуына байланысты дыбысқа еліктеу, одағай теориялары түрінде жүргізілді (Л. В. Лейбниц, В. Гумбольдт т.б.). 20 ғасырдың 50—60 жжылдары **Дыбыстық символизм** танбалардын уәжділігі, бала тілі, эксперименттік психология, психолингвистика т.б. байланысты терендетіле қарастырылды. 20 ғасырдың 70–80 жылдары **Дыбыстық символизм** фоносемантикада (к.) қарастырылатын болды.

## Тағы қараныз
* Дыбыстық жазу
* Дыбыстық ерекшеліктер

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Оқытуды дифференциациялау

**Оқытуды дифференциациялау** - орта және жоғары мектеп жасындағы оқушылардың оқу іс- әрекетін олардың бейімділіктерін, қызығушылықтарын және байқалған қабілеттерін ескере отырып ұйымдастыру формасы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ақша нарығы

**Ақша нарығы** - кең мағынада - нарыққа бейтауар активтер: ақша жиыны, бағалы қағаздар, туынды құралдар, несие капиталдары, т. б. бойынша қатысушылардың арасындағы экономикалық қатынастардың жиынтығы; тар мағынада  сайып келгенде қолма-қол ақша айналымы мен қолма-қол ақшасыз нысандағы айналысты, вексельдер мен чектер, банк сертификаттары мен депозиттерінің, т. б. айналысын қамтитын ақша жиынының агрегаттарына біріктіру дәстүрге айналған қысқа мерзімді ақша және қаржы активтері бойынша экономикалық қатынастар; ұлттық несие және депозит нарықтарының жиынтығы, орталық банк, коммерциялық банкілер мен қаржы институттары қысқа мерзімді несие беру операцияларын жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Бесінші лек

**"Бесінші лек"** — испаниядағы ұлттық революция кезінде туған (1936-1939) термин. 1936 жылы күзде испан фашистері төрт колоннамен мадридке шабуыл жасап, ал қаладағы құпия агенттер өздерін "бесінші лек" деп атады. Құпия агентура — опасыздар мен сатқындар — үрей туғызып, кедергі жасады, диверсиялар ұйымдастырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде "Бесінші лек" ұлттық агентура деп аталып, әр түрлі елдерде тіміскі әрекет етті.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бета-сәуле шығару

**Бета-сәуле шығару** — радиоактивтік изотоптардың бета-ыдырау кезінде атомдық ядролармен шығарылатын электрондар немесе позитрондар (бета-бөлшектер) ағыны. Бета сәулеленген изотоптардың көп мөлшері ядролық жарылыс кезінде пайда болады. Бета-бөлшектердің ену қабілеттері бірнеше миллиметрден аспайды, сондықтан адамның сырткы сәулеленуі кезінде оның тек тері қабаттары зақымға ұшырайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс