open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қорқыт ата атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге VIII ғасырда өмір сүріп, аты аңызға айналған қобызшы, ақын Қорқыт ата есімі (Алматы қаласы әкімінің 1994 жылғы 11 ақпандағы Ма61 шешімі) берілген. Қорқыт Бабаның әдеби-музыкалық мұрасы түркі тілдес халықтардың ортақ қазынасына айналған. Қорқыт ата мазары Қызылорда облысында тұр. Көше Алатау ауданындағы Шаңырақ 1 шағынауданында орналасқан. Бұрынғы атауы - 26-шы көше. Көшенін ұзындығы - 1600 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Николай Алексеевич Пичугин

ПИЧУГИН Николай Алексеевич (1890-1978),жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1943). Харьков халык ш. институтын бітірген (1923).Әдеби кызметін Украинада бастаған. Алғашқы «Уссури таны» очерктер жинағы 1932 ж. жарық көрді. 1941 жылдан кеншілер қаласы Қарагандыда тұрды. Шахтерлер еңбегі мен тұрмысына «Екінші Шығыс» (1943) пьесасын, «С. С. Макаров» (1948), «Қарағанды очерктері» (1949) очерктер жинақтарын, «Шұғылаға шомған қала» (1953) романы, «Жолдағы кала» (1976) повесін арнады. Пичугин сонымен қатар Азамат соғысы және Кеңес өкіметінің алғашкы жылдары такырыбына «Ешқашан ажырамаймын» (1968), «Таң сәріде шыққандар» шығармасын, бүгінгі күн тақырыбына «Бір жолы түнде» (1956), «Шурканын ісі» (1961) т. б. еңбектерін жазды.

## Дереккөздер


Санат:1890 жылы туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Ұзын-ырғасы

**Ұзын-ырғасы.**  Қос сөздін түсіндірме сөздіктегі мағынасы — бір нәрсенің жалпы нобайы, жобасы, желісі.
«Екеуі Алтайдың келген шаруасының ұзын-ырғасын ғана әңгіме етті» (Ә. Шәріпов, Қапаста.).
Ертедегі түркі тілінің жазба ескерткіштерінде бұл тұлғалы сөзді ұшырата алмадық. Осыған қарағанда қос сөздің бұл түрі басқа тілден, дәлірек айтқанда, моңғол, қалмақ тілдерінен ауысып келген шамасы бар. моңғолдарда «учир» сөзі — мән, «утга»—мағына ұғымдарына мезгесе, қалмақтарда «учр-утх» қос сөзі — мән, мағына түсініктерін береді. моңғолдың, қалмақтың осы сөздері түркі тілдері ішінде тува, қазақ тілдеріне ауысқан. Тува тілінде «ужуру», «утказы» сөздері «мән», «мағына», «мазмұн» мағыналарында қолданылады. Көбіне олар «ужуру-утказы» қалпында құралыр, қос сөздер тудырады. моңғолдардан тува тіліне ауысқаннан кейін қандай дыбыстық өзгеріске ұшырағанын көріп отырсыздар. Осы тұлғалар қазақ тіліне енгеннен кейін одан әрі
дыбыстық өзгеріске тап болып, «ұзын-ырға» қалпына жеткен. Болжамымыз шындыққа жуысса, «ұзын-ырға»
қос сөзінің алғашқы түсінігі — мән-мағына болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Туынды жинауыштар

Қуыс кеңістіктері диагенездік, ал содан кейін алғашқы қуыстарға қарағанда ұлғая түскен немесе мүлдем жаңадан қалыптасқан жинауыштар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Гарт

**Гарт** (  - қатты қорғасын) - типографиялық қорытпаның бір атауы.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Қосаев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге Кеңес Одағының Батыры Әлікбай Қосаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 28.05.1980 № 347 шешімі) берілген. Қосаев Әлікбай (1905-1941) Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында дүниеге келген. Ол 1941 жылы Мәскеу түбінде ерлікпен шайқасқан 28 гвардияшы-панфиловшылар дивизиясының жауынгерлерінің бірі. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Ноғайбаев көшесінен басталып, Түркімен көшесіне дейін созылып жатыр. Ахтанов, Жансүгіров, Щорс көшелерін қиып өтеді. Бұрынғы атауы - Свинцовозаводская көшесі. Көшенін ұзындығы - 1250 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қақбас

**Қақбас**. Түсіндірме сөздіктен екі түрлі мағынасын келтірейік: 
#Баласыз, жалғыз адам; 
#Жексұрын, сұмырай.

«...Қақбассың, жүрген жерің бәрі бүлік (С. Торайғыров, Таңд. Шығ.). «Бәрін шығарып жүрген сол
қақбастың өзі емес пе (I. Есенберлин, қатерлі өткел).
«Қақбас» сөзінің тарихы, шыққан тегі туралы екі
түрлі болжам айтуға тура келеді. Біріншісі — түркі тілдерінің өз дерегі негізінде. В. Радлов сөздігінде Сібірдегі
кейбір түркі тілдері «какпас» түлғалы сөзге «қайыңның
қабығы» мағынасын беретіндігін көрсете келіп, «Н. Катановтың сөзіне қарағанда, ескі, қурап қалған ағаш қабығы» екендігін ескерте кетеді (В. Рад., Опыт..., II, I,
70). Бұған қоса, қазірдің өзінде хакас тілінде «хахпас» сөзі «қылқан жапырақты ағаштардың қабығы» деген
ұғымда қолданатынын да еске саламыз (Хак.-рус. сл.,
1953, 281). Тіліміздегі «қақбас» сөзінің (бірінші мағынасында) төркінін осылармен байланысты деуге де бо-
латын сияқты. Өйткені, баласыз-, жалғыз адамды өнім
бермейтін қураған ағаш қабығымен теңеу халық арасында бола беретін жағдай. Демек, ұқсату, сәйкестендіруден туған ауыспалы мағына.
Екінші бір деректі парсы тілінен кездестіреміз:
«хакбәрсәр» және «хакбэсэр» тұлғасыңдағы парсы сөздері қазақ тіліндегі 
#бақытсыз, сорлы; 
#жексұрын, сұмырай сияқты мағыналарды меншіктенеді.

Осылардың
қайсысы болса да түсіндірме сөздікте келтірілген екінші
мағынаға өте сәйкес келіп тұр. Парсы тіліндегі тұлғалардың қазақ тіліне ауысқанда «қақбас» қалпына дейін ықшамдалуы тіл заңдылығынан сырт кетпейді.
Сөйтіп, біздің тұспалдауымызша, «қақбас» сөзінің біздегі бірінші мағынасының төркіні — түркі тілдерінің
өзіне тән де, ал екінші мағынаны беретін «қақпас» сөзінің төркіні — парсы тілі.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Юрий Кенсоринович Победоносцев

**Юрий Кенсоринович Победоносцев** - Социалистік Еңбек Ері(1966),  өнеркәсіп өндірісінің  озаты, ҚазССР-інің еңбек сіңірген металлургы. 23 тамыз 1907 жылы қазіргі Свердловск облысы, Туринск қаласында туған.

## Еңбек жолдары мен жетістіктері
* 1928 жылы Уфа орман техникумын бітірді.
* 1940 жылы Орджоникидзе түсті металлдар институтын бітірді.
* 1940 жылдан бастап Балқаш кен-металлургия комбинатында смена мастері, шарпу бөлімінің бастығы,  технолог-жетекшісі, цех бастығы, бас инженер болып істеді. Совет Одағында тұңғыш рет өнеркәсіптік өнімдері күйдіргенде бөлінетін газдан рений өнімін алудың технологиясы осы комбинатта игерілді.
* Қытай ауыр өнеркәсіп министрлігіндегі КСРО-ның өкілі.

## Наградалары
* Октябрь революциясы ордені 
* 2 мәрте Еңбек қызылТу ордені 
* Социалистік Еңбек Ері(1966)
* КСРО Мемлекеттік сыйлықтың екі мәрте лауреаты (1948,1969) 
* Медальдар

## Дереккөздер


## Дереккөздер

* Қарағанды. Қарағанды облысы: Энциклопедия. - Алматы: Атамұра, 2006.
  

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1987 жылы қайтыс болғандар
Николай Гоголь көшесі (Астана)

**Николай Гоголь көшесі (Астана)**-* Николай Гоголь* көшесі Игілік көшесінен басталып, Ақсай көшесінде аяқталады.
Құрманғазы, Жаңажол көшелерін және Көктомар орамын қиып өтеді.
Ұзындығы - 985,7 метр.

*Николай Васильевич Гоголь* (1809-1852) - орыс жазушысы. В.Алов
деген бүркеншік атпен «*Ранц Кюхельгертен*» идиллиясын жариялайды.
Гоголь есімін көпшілікке танытқан «*Диканька маңындағы хутор
кештері*», «*Арабески*», «*Тарас Бульба*» туындылары болды. Н.Гоголь
шығармашылығының түйіні 1835 жылы жазыла бастаған «Өлі жандар»
поэмасы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ұлтан

**Ұлтан.** Қазіргі түсінігімізде — аяқ киімнің табанына салатын қалың, қатты былғары. «Етіктің ұлтанын шегелеп жатқан Жәуке бізді абайсызда саусағына тықты» (Б. Майлин, Шығ.). Бұл сөз осы мағынада, «ултуң» тұлғасында ертедегі түркі тілдерінде де қолданылған. Дегенмен, бұл сөздің алғашқы түбірі «ул», ал мағынасы «негіз» (фундамент) болғанын да ежелгі түркі тілдері ескерткіштері арқылы білеміз. Біршама түркі
тілдерінде осы кезге дейін ертедегі түбірді сақтай отырып, біздегі «ұлтан» мағынасында қолданылады: туваша — улдуң, якуттарда — уллун, моңғол тілінде «ул» ешқандай жұрнақ қабылдамай-ақ «ұлтан» мағынасын беретін болып қалыптасқан. Қалмақ тілінде де дәл солай. «Ұлтан», шын мәнінде де, аяқ киімнің негізі екенін ескерсек, біздің бұл жорамалымыз онша оғаш емес.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жоңғылау

right|175px
**Жоңғылау** — кескіш құрал — жоңғыш айналмалы өнделетін дайындама ілгерілемелі қозғалыстармен жаңқа алып тастау арқылы металдар мен металл емес материалдарды өңдеу. Ағаш материалдарды және металдарды өңдеуде кескіш құрал  жоңғыға айналма, ал өңделетін дайындамаға ілгермелі қозғалыстарды берумен жаңқаны алып тастау үрдісі.
 
## Дереккөздер



Санат:Ағаш өңдеу
Наурызым көшесі (Алматы)

right|thumbКөшеге Қостанай облысының орталық бөлігіндегі әкімшілік ауданның атауы (Алматы қаласы мәслихаттың 16.01.2006 № 222 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 18.01.2006 № 1/38 қаулысы) берілген. Көше Алатау ауданындағы «Шаңырақ-1» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 500 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қуанышбаев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың белгілі актері, КСРО халық артисі, қазақ драма театрының іргетасын қалаушылардың бірі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының иегері Қалибек Қуанышбаевтың есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 10.03.1969 № 81 шешімі) берілді. Қуанышбаев Қалибек (1893-1968) Қарағанды облысының Қарқаралы ауданында дүниеге келген. Ол - М. Әуезов атындағы Қазақ драма театрының актері, КСРО Жоғарғы Кеңесінің 1 депутаты. Көше Әуезов ауданында орналасқан. Өтеген батыр көшесінен басталып, Алтынсарин даңғылына дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 650 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Науаи атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге өзбек ақыны, ойшыл, мемлекет қайраткері Низамаддин Мир Алишер Науаидің есімі (Алматы қаласы атқару комитетінің 21.08.1974 №332Б шешімі) берілген. Низамаддин Мир Алишер Науаи (1441-1501) Гератта дүниеге келген. Ол Хусейн Байкара сұлтанның уәзірі бола жүріп, ғалымдар мен өнер адамдарына қамқорлық еткен. Науаи шығармашылықтың шыңы - «Ләйлі мен Мәжнүн», «Фархад пен Шырын», «Жеті ғаламшар», «Ескендір қамалы» поэмаларынан тұратын «Пятерица» («Хамса», 1483-85) еңбегі. Ол «Қос тілдің шайқасы» (1499) кітабында әдеби түркі тілін қорғайды. Өзбек және басқа да түркі тілді әдебиеттің дамуына оң ықпал еткен.Көше Әуезов, Бостандық аудандарында орналасқан. Жандосов көшесінен басталып, әл-Фараби даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Вишневская көшесі. Көшенің ұзындығы - 2350 метр

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Морфологиялық жылысу

**Морфологиялық жылысу** — тілдің даму барысында кейбір сөздердің құрамындағы морфемалардың алғашқы жігі өзгеріп, бірінің ды- быстық элементтерінің екіншісіне ығысуы. Морфологиялық жылысу — сөздердің түбір тұлғасы мен қосымшаларының арасында болатын құбылыс.
 
Морфологиялық жылысу екі түрде кездеседі. 
*Біріншісі — түбір морфемадағы белгілі бір элементтің қосымша морфема құрамына ауысуы. Бұған *сарғай* сөзінің о бастағы морфемасын сақтап *сарығай* болып бөлшектенбей, қазіргі айтылуы бойынша *сарғай* түрінде талдануы мысал болады. 
*Екіншісі — морфемалардың түбір тұлғаға ауысуы. Бұған жіктеу және сілтеу есімдерінің (*мен-ің, сен-ің, он-ың, сон-ың*) және ілік септік жалғауының (*- ын, -ін*) қазіргі тілімізде *-ның, -нің*, (*о-ның, мен- ің, сен-ің*) болып айтылуы т. б. жатады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Жоңғылау білдектері

**Жоңғылау білдектері** (орыс. фрезерные станки, франц. fraise) –ағаш материалдардардың, металдардың және басқа дайындамалардың  беттерін кескіш құрал жоңғыға айналма, ал дайындамаға ілгермелі қозғалыстар беру арқылы өңдеуге арналған құрылғылар. Жоңғылау білдектерінде жазық, үлгілі, пішінді және көлемді жоңғылау арқылы түзу және қисық сызықты тетіктер өңделеді. Құрылымдарына байланысты жоңғылау білдектері айналдырықтары үстінде, астында орналасқан және көшірмелі болып бөлінеді.
 
## Дереккөздер
Шапқыш машиналары

**Шапқыш машиналары** () — бұл машиналар ағаштардан тақта жасау үшін сүректерді шауып жаңқаға айналдыру үшін қолданылады. Шабу машиналары кесетін құралдарына қарай пышақты және көпкескішті ишкі затты гравитациялық және мәжбүрлі түрде беретін болып бөлінеді. Жаңқалардың қалыңдықтары мен ендері сүректің физика-механикалық қасиеттеріне байланысты. Жаңқалардың ұзындықтары шабатын пышақтың дискінің немесе ата нақтың беттеріне қарағанда шығыңқысына және қысқының дискіге қарағанда еңкіш бұрышына байланысты.
 
## Дереккөздер



Санат:Ағаш өңдеу жабдықтары
Санат:Техника
Күкіртті шайыртастар

Күкірттің біршама мол мөлшерін кіріктіретін шайыртастар күкіртті мұнайлардың гипергендік өзгерістері жағдайында қалыптасады. Бұл түзілімдер шайыртастар жіктемесінде жеке топшаға дараланбаған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Құлан көшесі (Алматы)

right|thumbКөшеге Құлан шартты атауы (Алматы қаласы мәслихатының 2.07.2008 № 115 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.07.2008 № 3/552 қаулысы) берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Құрылысшы» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 700 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Гексахром

**Гексахром**  басу процесінде алты бояулы (оның ішінде төрт триадалық бояулар да бар) түрлі-түсті жартылай реңді (полутоновые)
растрлы бейнелер түпнұсқасын пайдалана отырып, көпбояулы басу
технологиясы. Мұнда триадалық бояуларға тағы екі бояу түрі, мысалы: қызыл, көк, жасыл, қызғылт-сары (оранжевый) 
қызғылт (розовый) түсті. Түпнұсқадан түстерге бөлінген формалар (фотоформалар)
жасау үшін тиісті түр-түске бөлу технологиясы қолданылуы керек.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Никифор Ирченко көшесі (Астана)

**Никифор Ирченко көшесі (Астана)**-*Никифор Ирченко көшесі* Западный көшесінен басталып, Желтоқсан көшесінде
аяқталады. Сарыарқа даңғылын және *И.Репин*, *М.Горький* көшелерін қиып
өтеді. Ұзындығы - 1053,3 метр.
*Никифор Михайлович Ирченко* (1886-1919) - Атбасар уезіндегі
Маринск көтерілісі басшыларының бірі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Николай Павлов көшесі (Астана)

**Николай Павлов көшесі (Астана)**-*Николай Павлов  көшесі* Шара Жиенқұлова көшесінен басталып, М.Лермонтов,
Алаш тасжолы, И.Панфилов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 432 метр.
Николай Васильевич Павлов (1893-1971) - ботаник, биология
ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ғылым
Академиясының академигі, Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым
қайраткері.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Ұтыр

**Ұтыр** Түсіндірме сөздікте «диалектизм» деп белгіленіп, мағынасы «жөні, реті, қисыны» қалпында берілген.
«Ұтыры келген жерде сені бірер ауыз жырменен шалады ол» (Ә. Сәрсенбаев, Жауынгер.).
Қазіргі қазақ тілінде «ұтыр» сөзі жергілікті тіл ерекшеліктері (диалектизм) қатарында көрінгенмен, ертедегі түркі тілдерінде жиі қолданылып, өзінің сол дәуірге тән мағынасы болғандығын дәлелдейтін деректер бар: утру — қарама-қарсы, қарсы шығу, алдынан шығу мағынасында қолданылған. Біздің тілімізде ұмытыла бастап, белгілі бір өңір тұрғындары тілінде тұлғасы сақталып, мағынасына өзгеріс, кіре бастаса да, кейбір түркі тілінде тұлғасы да, мағынасы да баяғы, қаз-қалпында сақталған. Тува тілінде —«удур», якуттарда —«утары» сөздері «қа-
рама-қарсы, қарсы шығу, алдынан шығу» мағыналарында осы күнге дейін сақталған. Қазақ тілінде «утру» тұлғасына айта қаларлықтай өзгеріс кірмесе де, мағынада ауытқушылық бар. Алғашқы мағына бізде «қарсы келсе» (қарсы шығу орнына), одан әрі «кездессе», ең соңында, «жөні, реті» дегенге жеткен.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Күкіртті кериттер

Күкірттің біршама мол мөлшерлерін кіріктіретін кериттер. Терминнің жіктемелік мағынасы нақтыланбаған.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Нахимов атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге орыс әскери теңізшісі, Синап шайқасында ерлік көрсеткен адмирал Павел Степанович Нахимовтың есімі (1956 жылы) берілген. Нахимов Павел Степанович (1802-1855) Ресейдің Смоленск облысында дүниеге келген. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Ғабдуллин көшесінен басталып, әл Фараби даңғылына дейінгі аралықта созылып жатыр. Көшенің ұзындығы - 950 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Николай Изотович Покатилов

** Николай Изотович Покатилов** (1920-1996),старшина, Даңқ орденінің толық иегері, Ұлы Отан соғысына катысқан. Еңбек жолын Путь Ленина ұжымшарында (Целиноград облысы) бухгалтерліктен бастады. П.Брянск және Орел түбінде, Белоруссияны азат етуде, Кенигсберг пен Данцигті шабуышмен алуда ерлік жөне батылдығымен көзге түсті.1972 жылдан Қарағандьща тұрады. КСРО қатынас жолдары министрлігінің Қарағандыдағы техн. мектебінде аға бухгалтер болып істеді. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1920 жылы туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Даңқ орденінің толық иегерлері
Санат:Тарих
Жоңғылау-кесу білдегі

**Жоңғылау-кесу білдегі** (орыс. фрезерно-обрезной станок) - кесілмеген тақтайлардың жиектерін жоңғылап қималары төртбұрышты тілінген материалдарды және сүректердің қабаттатынан шағып жұқа тілімшелер жасауға арналған білдек. Өңделетін тақтайлардың өлшемдері: қалыңдықтары
13 ... 50 мм, ұзындықтары 7,5 мм. ұзындықтары 1,85 ... 7,5 м.
 
## Дереккөздер
Қаршығарақ қыран

**Қаршығарақ қыран** (Aquila (Hieraaetus) fasciata Vieillot-Ястребиный орел-Bonelli s Eagle) - кішірек, оңтүстікте және Қаратау өңірінде кездеседі. Қанаты 45-60 см, салмағы 1,5-2,5 кг шамасында. Негізінен құспен, әредік қоянмен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Николай Хлудов көшесі (Астана)

**Николай Хлудов көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы *Ф.Моос көшесі*. Н.Хлудов көшесі Космонавтар, Балауса көшелерімен қиылысып, Наркескен көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 649,4 метр.
*Николай Гаврилович Хлұдов* (1850-1935) - белгілі кескіндемеші,
суретші. Қазақстанға 1877 жылы келген. Түркістандағы археология
үйірмесінің белді мүшесі болған. Николай Хлұдов «Даұылда қалғандар»,
«Тайынша мінген бала», «Бие сауу», «Жасаұыл» атты қазақ халқының
өмірі мен түрмысын бейнелейтін сұреттердің авторы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Морфологиялық сіңісу

**Морфологиялық сіңісу**—тіліміздегі кейбір сөздердің әуелде қандай бөлшектерден құралғаны бірден аңғарылмайтындай болып кірігіп, бір сөзге айналуы. Морфологиялық сіңісудің сыры сөздер құрамын тарихи, этимологиялық тұрғыдан талдау арқылы анықталады. 
## Морфологиялық сіңісудің түрлері
Морфологиялық сіңісудің екі түрі бар. 
*Бірі кіріккен сөздердің өзара тұтасып кетуі де, 
*екіншісі — жеке қолданылатын түбір сөздердің түпкі түбірінің көне сөзжасам қосымшалармен тұтасып, жігі білінбейтін бүтін бір сөзге (түбірге) айналуы. Мысалы, *әкел, әкет* деген кіріккен сөздер тіл дамуының көне бір дәуірлерінде *алып кел, алып кет* деген тіркесте қолданылған сөздер. Сөзді қысқартып ықшамдап айту заңдылығы бойынша сөз тіркесіндегі *кел, кет* толық сақталып қалған да, алып дегеннен *-лып* тұлғасы түсіп қалған, алып дегеннен қапған *а* дыбысы *кел, кет* дегендегі *е* дыбысының әсерінен жіңішкеріп *ә* дыбысына ауысқан. Морфологиялық сіңісудің екінші түрі — қазір жеке қолданылмайтын түпкі түбір тұлғалардың көне қосымшаларымен тұтасып, жігі білінбейтін сөзге айналып кетуі.

*Мысалы, *жоқ жо+қ, жой - жо+й, жон - жо+н, жүл - жү+л, жұу - жұ+у, жұрын - жұр+ын, жұрдай - жұр+дай, жұрнақ - жұр+нақ, жұрқа - жұр+қа дегендегі жұр - жү+р* сияқты мағынасы тектес түбір сөздердің түпкі түбірі — *жо (жү)*. Бірақ түбірді (сөзді) тарихи тұрғыдан белшектемесе, жинақтап ажыратуға болмайды, бүтін бір тұлға ретінде ғана танылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Исатай Бимендин

**Исатай Бимендин** (1904-2004), жылқышы, күйші-сазгер. Жаңаарқа ауданының Қарсыадыр, Келтетал, Өркендеу ұжымшарларының, *«Рассвет»* кеңшарының жылқышысы, бригадирі болып істеген. Күйшілік шығармашылықпен айналысқан. Халық арасында *«Бастау», «Арнау», «Зарлау»,
«Жоқтау», «Жерлеу», «Толғау», «Аттаныс», «Қоңыр қаз», «Әрине көк», «Жеңіс»* және т. б. күйлер шығарған. Оларды қызы Рымкүл нотаға түсіріп кейінгі ұрпаққа жеткізген. Б. Жаңаарқа ауданының тарихы туралы көптеген мәліметтер, аңыз әңгімелерді жинақтап, көне ескерткіштерді қалпына келтіруге үлес қосты. Сондай-ақ күреспен шүғылданып, белгілі балуан М. Боқаевтың жауырынын жерге тигізген.

## Дереккөздер


Санат:1904 жылы туғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Үйек

**Үйек.** Түсіндірме сөздіктегі түсінікті қысқарта айтсақ — ...табиғаты қолайлы, күні жылы, шөбі шүйгін жер. «Ол ... ыстық үйекке саяхат жасады» (С. Омаров, Өмір.). Көп реттерде «үйек» сөзі біздің тілімізде алдына «жер» тұлғасын сала отырып, «жер үйек» тұрақты тіркес қалпында айтылады. Ертедегі, қазіргі тіл деректеріне зер салғанда, біздегі «үйек» сөзінің тұлғасы мен мағынасына біршама өзгерістер кіргендігі сезіледі. Якут тілінде — «уйгу», туваларда — «хөйү» сөздері қазақтар түсінігіндегі «молшылық, байлық» мағыналарын береді. Монғолдарда «оег»— тоқ, тоқмейіл мағыналарына нұсқаса, «мол» дегенді «их» сөзі түсіндіреді. Ал қалмақтарда «ик»—«көп» ұғымына нұсқайды. Осы деректерге сүйенсек, «үйек» тұлғасы бір нәрсенің көптігі, молдығына мезгейді. Ойымыздың дұрыстығын ертедегі түркі жазба ескерткіштері қуаттайды: үкүш — көп; үкіл — көптеген, көп. Мұның өзі сөздің алғашқы түбірі «үк» болғандығын айқындай түседі. Сөйтіп, «жер үйегіміз»—«байлығы мол жер» болмақ.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Қақтау

**Қақтау**. Қазіргі түсінігімізде — отқа не ыстыққа ұстап, қыздырып пісіру. 

(Қ. Қайсенов, Жау тылы).
Кейбір ертедегі тіл деректеріне назар сала қарастырсақ, бұл етістіктің де алғашқы тұлғасы мен мағынасына пікір айтуға болады. Ескі шағатай тілінде «коғ» тұлғалы сөз, қазіргі түсінігіміздегі «ұшқын» мағынасын берсе, осыдан пайда болған «коғла» етістігі «отқа ұстап кептіру» ұғымын береді (В. Рад., Опыт..., II, I, 515, 519). Қазақ тілінде «қақтау» етістігі сақталған да, оның негізі — «коғ»-ты «ұшқын» сөзі ығыстырып, алғашқы тұлға
ұмытылған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Құлбеков атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге халықтың сүйікті шоуы - «Тамаша» ойын-сауық отауының белгілі актері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген артисі Тоқсын Құлбековтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 283 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. Ол қазақ радиосында диктор, режиссер қызметтерін атқарған. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1300 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Гидрофильдік

**Гидрофильдік** (орысша гидрофильность, от гидро ... и  - любовь, жақтыру), 
заттың (материалдың) сулану, ылғалдану қабілеті.
Ондай заттарға мысалы, саз, силикаттар, т.б. жатады. Жайпақ офсет
басу формасындағы ашық (пробелді) элементтері негізгі металл бетіне
орналасқан адсорбцияланған гидрофильді қабатта болады. Форманың
ол жерлері басу бояуын қабылдамайды.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Нәзір Төреқұлұлы көшесі (Астана)

**Нәзір Төреқұлұлы көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы *Вокзальный көшесі*. *Нәзір Төреқұлұлы көшесі* Ж. Жабаев көшесінен басталады. Ұзындығы - 933,6 метр.
*Нәзір Төреқұлұлы* (1892-1937) - көрнекті мемлекет және қоғам
қайраткері, ірі тарихи тұлғалардың бірі, Алаш қозғалысының
қайраткері. Жергілікті ұлт өкілдерінің алғашқыларының қатарында
Түркістан компартиясы Орталық Комитетінің бірінші хатшылығына
сайланған. Одан кейін де Түркістан Респұбликасы Орталық Атқарұ
комитетін (ЦИК), Оқ ұ-ағартұ халық комиссариатын басқарды.
Ташкенттегі тұңғыш жоғары оқұ орнын ашұда басты тұлғалардың
бірі болды. 1922-1926 жылдары Мәскеуге шақырылып, КСРО
халықтарының Орталық баспасын басқарды, ғылыми-педагогикалық
жұмысқа араласқан. 1928 жылы небөрі 36 жасында һижаз Неж (Саұд
Аравиясы), әрі қосылған аймақтардағы КСРО-ның өкілетті ұәкілі болып
тағайындалды. Араға екі жыл салып КСРО-ның тұңғыш қазақ елшісі
атанды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Шпон

thumb|right|Шпон
**Шпон** (, ) — шпон — ағаш бағанасының
кесінділерінен аршу және сүргілеу арқылы жасалған қалыңдығы жұқа табақтар. Шпонның қалыңдығы 0,55...1,5 мм болады. Шпон фанера, ағаш пластиктерін және иілген тетіктердің желімделген қабаттарын жасау үшін жартылай өнім ретінде пайдаланылады. Бірнеше шпондар желіммен біріктіріліп фанера (тақтай) жасалады, немесе фанералар мен тетіктер қапталады. Фанераның қалыңдығы 1... 12 мм.
 
## Дереккөздер



Санат:Ағаш өңдеу жабдықтары
Санат:Техника
Құлымбетов атындағы көше (Алматы)

**Құлымбетов атындағы көше** - Көше Алмалы ауданында орналасқан. Верещагин көшесінен басталып, Варламов көшесіне дейін созылып жатыр. Бұрынғы атауы - Люксембург көшесі. Көшенін ұзындығы - 1350 метр.
нобай|Құлымбетов көшесі (Тұрғыт озал көшесінен Түркебаев көшесіне қарай).

## Атауы
Көшеге белгілі мемлекет қайраткері, Қазақстанның кеңес заманындағы партия қайраткері Ұзақбай Құлымбетовтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 28.08.1998 № 815 шешімі) берілген. Құлымбетов Ұзақбай (1891-1938) Ақтөбе облысында дүниеге келген. 1935-37 жылдары ҚазССР Орталық атқару комитетінің төрағасы қызметін атқарған. right|thumb
## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Судың гидрокарбонатты-натрийлі типі

Континенттер өңіріндегі тәуелсіз суалмасу белдемінде топырақтар мен таужыныстардың шаймалану процесі есебінен, сонымен қатар суалмасу белдеміңде өте баяу жүзеге асатын таужыныстардың метаморфтануы нәтижесінде қалыптасатын, В. А. Сулиннің жіктемесіне сәйкес дараланатын жерасты сулары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Қалас

**Қалас, «ықылас қалас»**. «Барға ырза болыңыз, ықылас қалас деген» (Ел аузынан). 

Тұрақты тіркес құрып тұрған екі сөз де араб тілінен келген. Алғашқы «ықыластың» мағынасы — ниет, пиғыл екендігі бәрімізге аян.
Ал екіншісі де түсіндірме сөздік бойынша, онан қалды кейбір авторлардың баяндауынша да белгілі сияқты.
Түсіндірме сөздікте қалас — 
а) құтылды, басанды; 
б) бітті, тамам болды, 

*«Бұлардан қалас болған соң, Бойын жазып алған соң»* (Қобыланды). Е. Бекмұхамбетовтың
1977 жылғы «Қазақ тіліндегі араб-парсы сөздері» деген кітабында қалас — қүтылу, босану, еркіндік алу. *«Жуымас аққа пәле деген сөз бар, қалас боп құтыларсың бір күн ақыр»* (Мәшһүр Жүсіп). Араб тілійдегі біз көрсеткен мағыналарында бұл сөз «хәлас» тұлғасында парсы тілінде де кездеседі (Пер.-рус. сл., 1959). Сөздің түпкі төркіні араб тілі екендігі дау тудырмайды. Тіпті ертедегі түркі тілдері сөздігінде де халас — құтқару, босату мағыналарында қолданылғандығы және оның араб тілінен екендігі көрсетіледі (ДТС, 635).
Бірақ бұл көрсетілгендер 2—3 қатардағы мағыналары деп түсінген дұрыс. Өйткені, араб тілі сөздігінде екі жерде де 1 — ретке «қалас» сөзінің мына мағыналары қойылған — жасанды емес, таза, адал болу, адалдық көрсету. 
Осымен байланысты ел аузынан алынған, біз келтіріп отырған мысалдағы «ықылас қалас» тіркесіндеғі «қалас» мағынасы — шын, адал дегенді ұғындырмақ. Демек, «ықылас қалас»:—«ниет адал» қалпында түсіндіріледі.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Морфонема

**Морфонема**, *морфофонема* — бір морфеманың түрлі морфтарын пайда ететін өзара алмасушы дыбыстар. морфонема терминін алғаш X. Улашин (Польша) қолданған. Кейде орыс тіл білімінде бұл терминнің орнына фонемалық қатар (Р. И. Авенесов), парадигмафонема (морфонема В. Панов) терминін қолдану да кездеседі. Морфонема да түбір морфема да, қосымша морфема да кездесе береді. Мысалы, сөздер мен сөйлем, *дастарханды жаз, дастарханды жай* дегендегі сөз бен сөй, жаз бен жай морфтарын жасап тұрған *з, й* дыбыстары морфонема деп аталады. Бұндай морфонемалар қосымша морфемадан да көптен табылады. Мысалы, *барсаңшы, келсеңші* деген сөздерде жіктік жалғауының екінші жақ көрсеткіші *-ң* үнемі *-й*-мен алмасып *барсайшы, келсейші* болып айтылады. Қазақ тілінде морфонемалар дауыстыларда жуан-жіңішке (*асылы - әсілі, қазір - кәзір, аңырау - еңіреу, сандалу - сенделу, мұжы - мүжі* т.б.), езулік-еріндік (*бұлай - былай, орасан - ересен* т.б.), ашық-қысаң (*томпай - томорфонема пый, қалқай - қалқи, шемей - шеми, бәйге - бәйгі, түге - түгі* т.б.) дыбыстардың алмасуынан жасалса, дауыссыздарда қатаң-ұяң (*диірмен - тиірмен, дозақ - тозақ, доп - топ, балуан - палуан* т.б.), ұяң-үнді (*бұнда - мұнда, құрбан - құрман, жебір - жемір*), ұяң-үяң (*тәзім тәжім, жекі - зекі*), үнді-үнді (*баула - байла, аң - ау* т.б.) дыбыс жұптары кездеседі. Морфонеманы морфонология ілімінің ең кіші бірлігі (единицасы) деп есептеушілер де бар.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Жұмсақ жиһаздар жасауға арналған жабдықтар

**Жұмсақ жиһаздар жасауға арналған жабдықтар** (орыс. оборудование для изготовления мягкой мебели) — жұмсақ жиһаздарды жасау үшін жалпы жұмысқа арналған білдектерден басқа серіппелердің жиынтықтарын жасайтын, жастық қаптарды пішетін және тігетін, төсейтін материалдарды пішетін, сәнді тігістерді жасайтын,мақталы төсектерді жасайтын, жұмсақ элементтерді қалыптастыратын арнайландырылған жабдықтар (автоматтар, жартылай автоматтар, арнайландырылған білдектер т.б.) қолданылады.
 
## Дереккөздер
Шаңқылдақ қыран

**Шаңқылдақ қыран** (Aquila clanga Pallas-Большой подорлик-Spotted Eagle) - бүркіттің ірілеу келген түрі. Солтүстік Қазақстан ормандары мен Алтай тауы, Сыр даласында ұшырасады. Қанатының ұзындығы саршасында 49-53 см, ұябасарында 52-56 см, салмағы 2-3,2 кг. Орман жәндіктерімен, құстармен, әредік балықпен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Нұртас Оңдасынов көшесі (Астана)

**Нұртас Оңдасынов  көшесі (Астана)**- бұрынғы атауы *Изумрудный көшесі*. *Нұртас Оңдасынов көшесі* Құлынды
көшесінен басталып, Қарашаш көшесінде аяқталады. Толағай, Р. Қошқарбаев,
Ә. Ермеков көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1095,3 метр.
*[[Нұртас Дәндібайүлы Оңдасынов]]* (1904-1989) - мемлекет және қоғам
қайраткері, тілші-ғалым. Оңтүстік Қазақстан облысы Түркістан
ауданының «Үшқайық» ауылында дүниеге келген. Он үш жыл бойы
Қазақстан Халық Комиссарлар Кеңесінің төрағасы болды. 1969 жылы
«Арабша-қазақша түсіндірме сөздігі», 1974 жылы «Парсыша-қазақша
түсіндірме сөздігі» жарық көрді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Графейкалар

**Графейкалар** (орысша графейки) — рулонды басу машинасының бүктемелеу аппараты цилиндрінде орналасқан, басылған қағаздың шетінен
түйреп бірінші көлденең бүгілім жалғанғанша ұстап тұратын инелер.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Үр, үр жаңа

**Үр, үр жаңа.** Су жаңа, жап-жаңа орнына «үр жаңа» деп те айтылады. «Саржанның аяғында *үр жаңа* қисық табан етік, қара көк галепей шалбары бар» (Ж. Жұмақанов, Соқпақ.). «Үр» сөзі де қазіргі тілімізде сын есім қалпында «жаңа» тұлғасынан басқаға жоламайды, жеке тұрып қолданылмайды. Алайда, ертедегі түркі жазба ескерткіштерінде осы сөздің төркіні боларлық «үрүң» сөзін кездестіреміз де, екі түрлі мағынасын оқимыз: 1. ақшыл 
мөлдір; 2. таза. Кейінгісі ауыспалы мағына. Осы ауыспалы мағына біздің тілімізде тек «жаңа» сөзімен тіркесте сақталған да, тұлға жағынан ықшамдалып, «үр» қалпына жеткен. Сонда «үр жаңа»—«таза жаңа» болмақ. Ертедегі тұлға мен мағына тек якут тілінде сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қат-қабаттылық (қабаттастық) типтері

Әр түрлі сипаттары тұрғысынан дараланатын қат-қабатталу (қабатталу) топтары:
1)   қабатшықтардың және олардың жиынтықтарының пішініне қарай - қиғаш, толқын тұрқылас, көлбеу бағытта астасқан (көбінесе), қиғаш толқынды және жайпақ толқынды (сирегірек) қат-қабаттар; 
2)   созылу ұзындығына байланысты - толассыз созылатын, үзік-үзік созылатын және ұзақ созылмайтын қат-қабаттар;
3)   көрініс беру анықтығына қарай - өте анық байқалатын, анық емес (жасырын, көмескі, бұлыңғыр) қат-қабаттар (қабаттар); 
4)   масштабы жағынан - өте ірі, ірі, ұсақ, майда қат-қабаттар және микро қат-қабаттар; 
5)   құрылысының күрделілігі жағынан - қарапайым және күрделі қат-қабаттар; 
6)   қабатшықтар астасуының біркелкілілігі тұрғысынан — біркелкі астасқан, астасу сипаты нақтылы бағытта өзгеретін және ретсіз астасқан қат-қабаттар; 
7)   қалыптасу механизміне қарай — ағыс әсерінен қалыптасқан, толқын әсерінен қалыптасқан, жүзгін есебінен| қалыптасқан және ұйық есебінен қалыптасқан қат-қабаттар (қабаттар); 
8)   шөгінді қалыптасуының фациялық сипаты тұрғысынан қат-қабаттылықтың бірнеше типтері дараланады, олар - өзен арнасында, оның жайылмасында, теңіз түбінің ағынды белдемінде, жағажайда, көтерілу-қайту жағалауында т.с.с. қаыптасқан қат-қабат типтері. 
Қат-қабатталу ылғи да шөгіндінің түзілімдену сатысында жүзеге асады, алайда осылайша қалыптасқан қат-қабаттар сол түзілім душар болған болашақ процестер нәтижесінде бұрынғыдан да айқындала немесе керісінше, көмескілене түсуі ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жүкті тиеу және түсіру құрылғылары

**Жүкті тиеу және түсіру құрылғылары** (орыс. загрузочно-разгрузочные устройства) - дайындамаларды ағаш өңдеу жабдықтарына беретін және дайын өнімді қабылдап алатын құрылғы. Бұл құрылғылар жинақтауышысы бар және жоқ болып екіге бөлінеді. Жинақтауышысы бар құрылғылар дайындамаларды орналастыратын сыйымдылықпен жабдықталады.
 
## Дереккөздер
Құрманғалиев атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың әншілік өнеріндегі жарқын құбылыс, композитор, Қазақ КСР-інің халық әртісі Ғарифолла Құрманғалиевтің есімі (Алматы қаласы әкімінің 24.09.1998 № 926 шешімі) берілген. Құрманғалиев Ғарифолла (1909-1993) Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы Ақкөл ауылында дүниеге келген. Оның орындауындағы «Бозжорға», «Үлкен айдай», «Ақ кербез», «Он алты қыз», т.б. әндер Қазақстанның алтын қорына енді. Ол «Ақ Жайық», «Нұржамал», «Аққу» т.б. әндер шығарған. Қазақ саз өнерінде Құрманғалиевтің әншілік мектебі қалыптасқан. Көше Медеу ауданында орналасқан. Қабанбай батыр көшесінен басталып, Бекқожин көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 450 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Ботагөз Қазбекқызы Мурзалина

**Ботагөз Қазбекқызы  Мурзалина** (5. 11. 1952 жылы туған, Көкшетау облысы, Көкше ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1988), доцент (1991).

М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген(1970). 1976—1995 ж. Көкшетау педагогикалық  институтінде оқытушы, кафедра меңгерушісі. 1987 ж. филология ғылымы кандидаты Е. А. Брызгунованың жетекшілігімен орыс интонациясының мағыналы айырмашылық және фонетикалық құрамы туралы кандидаттық (1997) диссертация қорғады. 1995 ж. осы күнге дейін Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті институтында мемлекеттік тіл кафедрасының меңгерушісі.
## Шығармалары:
* Особенности смыслоразличительных возможностей и фонетической структуры русской интонации пo сравнению с казахской интонацией. АКД., М., 1987.

## Дереккөздер

Санат:5 қарашада туғандар
Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Көкше ауданында туғандар
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің филология факультеті түлектері
Санат:Көкшетау педагогикалық институты оқытушылары
Құсайынов атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың жазушы-драматургі Шахмет Құсайыновтың есімі (1978 жылы) берілген. Құсайынов Шахмет (1906-1971) Көкшетау облысында дүниеге келген. Ол «Біздің Ғани», «Алдар Көсе», «Әл-Фараби» пьесаларының авторы. Көше Бостандық ауданында орналасқан. Көшенін бұрынғы атауы - 18-ші линия. Көшенің үзындығы - 4800 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Жағыпар Мұсаұлы Мусин

**Жағыпар Мұсаұлы Мусин** (13 тамыз 1930, Көкшетау облысы, Арықбалық ауданы, Қосағаш ауылы, Мәдениет елді мекені – 2005) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1970), доцент (1972). Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының қазақ тілі мен әдебиеті факультетін бітірген (1950). 1954–1955 жылдары Қызылжар қаласы оқытушылар институтында мұғалім. 1956–1958 жылдары Солтүстік Қазақстан облысы мұғалімдердің білімін жетілдіру институтында әдіскер. 1959–1961 жылдары "Көкшетау правдасы" газетінде әдеби қызметкер. 1962 жылдан бастап күні бүгінге дейін Көкшетау педагогикалық  институтында аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, доцент. Профессор Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен *"Қазіргі қазақ тіліндегі антонимдер"* деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғаған. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты - лексика.
## Шығармалары:
*Антонимы в казахском языке. АКД., 1970; 
*Қазақ тіліндегі антонимдер сөздігі. А., 1984.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Қыдырбеков атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге көрнекті ғалым, геология ғылымдарының кандидаты, КСРО-ның мемлекеттік сыйлығының иегері Латиф Өмірбекұлы Қыдырбековтің есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. Қыдырбеков Латиф Өмірбекұлы (1931-1986) Ақмола облысы Қорғалжын ауданы Кеңбидайық ауылында дүниеге келген. Ол Ақтоғай, Айдарлы мыс кен орындары мен Ақбақай алтын кейін ашуға зор үлес қосқан. Қазақстан металлургиясында жаңа шикізат базасын құрғаны үшін КСРО-ның мемлекеттік сыйлығы берілген. Көше Әуезов ауданындағы «Қалқаман-2» шағынауданында орналасқан. Көшенін ұзындығы - 700 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Үсігу, асығып-үсігу

**Үсігу, асығып-үсігу.** Түсіндірме сөздіктегі мағынасы — асып-сасу, сасқалақтау. «...өзі де асығып-үсігіп киініп жатыр» (Ө. Қанахин, Ауыр күн.). Біздің тілімізде «үсігу» сөзі жеке тұрып қолданылмайды да, дербес мағынасы да жоқ. Алайда, хақас тілінде «үстік» сөзі жеке тұрып-ақ біздегі «асығу» мағынасын меншіктене алады. Ал якут тілінде осы тұлғаның метатеза құбылысы нәтижесінде сәл өзгерген түрі — «ыксаа» сөзінің де мағынасы қазақ тіліндегі «асығумен» бірдей.Осыларды есепке алсақ, «асығып-үсігу» бір ғана мағынаны қайталап тұрған болады. Яғни «асығып-асығып».

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қатқабат

Өз құрамына кіретін шөгінді, эффузиялық немесе метаморфтық тау жынысытардың болмыс-бітіміндегі ұқсастық немесе олардың бір-бірімен астасу яки алмасу сипатындағы бірегейлік тұрғысынан ерекшеленетін тау жынысы қабаттарының бірлестігі; астыңғы және үстіңгі жапсарларының бірегей немесе аймақтық стратиграфиялық шкала бөлімшелерінің шекараларына сәйкес келуі шарт емес; стратиграфиялық зерттеулер барысында жиі қолданылатын бейресми термин.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жылтыр бояу материалдарды қондыру, оларды қатайту (кептіру) және әдемілеу құрылғылары

**Жылтыр бояу материалдарды қондыру, оларды қатайту (кептіру) және әдемілеу құрылғылары** (орыс. оборудование для нанесения лакокрасочных материалов, их отверждения (сушки) и облагораживания) — ағаш материалдардан жасалған тетіктер мен бұйымдардың беттерін жылтырсыр бояулармен қаптау үшін қолданылатын құрылғылар.
 
## Дереккөздер
Қыдырбекұлы атындағы көше (Алматы)

right|thumb Көшеге көрнекті жазушы, белгілі қоғам қайраткері Балғабек Қыдырбекұлының есімі (Алматы қаласы әкімінің 17.10.1996 № 265 шешімі) берілген. Қыдырбекұлы Балғабек Алматы облысы Жамбыл ауданында дүниеге келген. Ол «Социалистік Қазақстан» газеті редакторының орынбасары, редакторы, Қазақстан Журналистер одағының төрағасы қызметтерін атқарған. 300-ге жуық сатиралық және юморлық әңгімелердің авторы. Көше Жетісу ауданында орналасқан. Бөлтірік шешен көшесінен басталып, Омбы көшесіне дейін созылып жатыр. Көшенін ұзындығы - 1600 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Амальгамация (бизнес)

**Амальгамация** — қоғамдардың, одақтардың, корпорациялардың, тағы басқа біртұтас акционерлік компанияға ауыстырылуы, бірігуі, қосылуы.

## Дереккөздер

Санат:Банк ісі
Қыдыров атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың көрнекті ақыны, Қазақстан Жазушылар Одағы сыйлығының иегері Жүсіп Қыдыровтың есімі (Алматы қаласы мәслихатының 6.03.2008 № 83 шешімі мен Алматы қаласы әкімдігінің 14.03.2008 № 2/139 қаулысы) берілген. 

Жүсіп Байболатұлы Қыдыров (1937-1983) Алматы облысында дүниеге келген. Ол «Жас Алаш» газетінде, «Қазақфильм» студиясында, «Жалын» баспасында жауапты қызметтер атқарған. Ол Шығыс поэзиясының жұлдыздары - Рудакидің, Физулидің, сондай-ақ әлем әдебиетінің көрнекті өкілдері Шеллидің, Блоктың өлеңдерін қазақ тіліне аударған. 

Көше Жетісу ауданында орналасқан. Көшенің ұзындығы - 1600 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Қалыпты кұрғақ отын

Ылғалдылығы атмосфера жағдай ылғалдылығына сәйкес келетін жанғыш қазба сипаты хақында қолданылатын термин. Бұл жерде әңгіме отынның ішкі ылғалдылығы жайында ғана болып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жылтырсыр бояу қаптаны инфрақызыл сәулемен қатайтатын құрылғылар

**Жылтырсыр бояу қаптаны инфрақызыл сәулемен қатайтатын құрылғылар** (орыс. установки с инфракрасными излучателями для отверждения (сушки) лакокрасочных покрытий) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерін жартылай эфирді және нитроцеллюлозды жылтырсыр материалдармен қаптағанда тура кептіретін немесе жиналған жылу арқылы жылтырар материалдарды орнықтыру алдында тетіктің бейнерін қыздырыл, артынан сол жылумен кептірейтін құрылғылар. Өңделетін бөлшектердің өлшемдері: ұзындығы 400 ... 2500 мм, ені 220 ... 900 мм, биіктігі 10 ... 40 мм.
 
## Дереккөздер
Муһокамат-ул-луғатайн

**"Муһокамат-ул-луғатайн"** ("Екі тілді салыстыру") — тіл туралы трактат. Бұл прозалық шығарманы Әлішер Науаи 1499 ж. желтоқсан айында жазып бітірген. Мұнда түркі тілі мен сарт (парсы-тәжік) тілі өзара салыстырма түрде қаралады. Еңбек шет елдерде (Еуропада, Ресейде) бірнеше рет аударылып басылған. Шығарма автордың тіл туралы жалпы теориялық, филологиялық, әсіресе лингвистикалық (тілдік) ой толғаулары мен тұжырымдарын ортаға салу үшін жазылған. Тілдің табиғаты мен ойдың (ойлау процесінің) өзара ішкі және тікелей қарым-қатынасы жайында айтылған философиялық тұжырымдамалардың зерделі дәрежесі өте жоғары. Ол тіл мен ойды бір-бірінен ажыратпайды, оларды органикалық табиғи бірлікте қарастырады, "мағыналық жаны" деп таниды. Автор ескі және жаңа (өзіне түстас) парсы тілі мен әдебиетін жете білген. Өмірінің соңына дейін осы тілде аса бір көрнекті де көркем туындылар тудырып отырған. Осы екі тілдің (түркі және сарт тілдерінің) өзіндік ерекшеліктері мен жаратылысын, сөз байлығы мен грамматикалық  құрылысын, сөз өнері мен стилистикасын, дыбысталу жүйесі мен әуезін, мәнері мен маңызын, икемділігі мен игілікті қасиеттерін, айырым белгілері мен олардың ұқсастық жақтарын, сөз саптау барысындағы қабілеті мен орашолақ жақтарын, екі тілдің бір-біріне тигізген әсерін, көрсеткен қызметтерін, олардың ортақ байлығын, пайымды көрсеткіштерін, әр тілдің жергілікті (диалектілік) өзгешеліктері мен олардың қолданылу аясын, ауқымын, өресін барынша талдап, тиісті мысалдар келтіре отырып, ойда қалатындай етіп дәлелдеп береді. Сөз таптарына (зат есім, етістік т. б.), семантикалық мазмұнға (омоним, көп мағыналылық, т. б.), грамматикаға (сөзжасам, фонетика, т. б.) байланысты қарастыра отырып, екі тілдің де артық-кем түсетін айырмашылықтарын ажыратып беруге зер салады. Түркі тілін сарт тілінен артып түспесе кем түспейді деп бағалайды, сондықтан түркі халықтары қанша жақсы білсе де, өзге тілде емес, өз ана тілінде жазса ләзім болар еді деп ойлайды. Аталмыш туынды түркі тілінің өзіндік және оның өмірлік қадір-қасиетін танып білу үшін, соны қастерлеп, дәріптей түсу үшін жазылған.

## Дереккөздер


Санат:Парсы тіліндегі шығармалар
Анықтама бағалар

**Анықтама бағалар** көтерме саудадағы әр түрлі тауарлардың арнаулы анықтама басылымдар мен прейскуранттарда, сондайақ мерзімді басылымдарда жарияланып тұратын бағалары. Олар машиналар мен жабдықтардың кейбір рыноктарыңда  қолданылып, номинал сипатта болады яғни сатылған нақты заттардың бағасын көрсетпейді, сатушылар бағасының деңгейін сипаттайды. 

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Дәптербергіш

**Дәптербергіш** (орысша: тетрадные самонаклады) — бүктемеленген
дәптерлерді жекелеп өңдеуге арналған кітапшалау-түптеу жабдықтарында 
(жапсырмалау, жинақтау, жіппен тігу машиналары, салып-тігіп кесу, тікпей желіммен бекіту агрегаттары т.б.) дәптерлерді
біртіндеп беруге арналған құрылғы. Дәптербергіш дәптерді шығару, ашып салу түрлері; 
койструкциялық құрылымына қарай қысқшшты, фрикционды, ротациялық және планетарлық түрлері болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Шағыр (көз)

**Шағыр (көз).** Көбіне көздің түсіне байланысты айтылатын сөз.

Енді түсіндірме сөздіктің осы жөніндегі анықтамасын, сөз қоспай, дәл келтірейік, «ағы мен аласы көп, шегір (көз)». Ізін суытпай, автор нұсқап отырған «шегір (көз)» түсінігін оқысақ: «сарғыш келген көз» делінген. Соңғы автор пікірі шындыққа бір табан жақын. Оны келтірген мысалдан көру де қиын емес. «Үйге Шегір көз, бетінде қаны жоқ, қатқан сары жігіт кірді» (I. Есенберлин, Қаһар). «Шағыр» сөзіне түсінік берген автордың мысалы — «Көзінің шағыры бар, қараңғыда қарап қалғанда, от жарқ еткендей болады» (3. Ақышев, Достарым.). Мына мысалдағы адамның көзі — мысықтың көзіндей. Ал ондай көздің қараңғыда жарық беруі түсіне байланысты. Осы автордың дұрыс не бұрыс пікірлерін анықтауды тілдік деректер төрелігіне салайық. М. Қашқари сөздігінде «чақыр» сөзінің мағынасын «күлгін-сүр» деп түсіндіреді де жақша ішінде «көзге байланысты» екендігі айтылады. Түрік тілінде чакыр — көкшіл, сұрғылт-көкшіл. Осы екі мәлімет, әсіресе, алғашқысы «шағыр» сөзінің қандай түсті көзге меншіктеле айтылатынын анықтағандай. Қазіргі қазақ тілінде де сол мағына, әзірге, жоғала қойған жоқ. Демек, «шағыр» дегенімізді көзге байланыстыра айтсақ, қазіргі түсінігімізде — «сұрғылт-көкшіл» (көз).

## Дереккөздер
Тұрсын Мұқашұлы

**Тұрсын Мұқашұлы** (1940 жылы туған ҚХР, ШҰАР) — тіл білімі маманы. Үрімшідегі 2-ші педагогикалық  училищені бітірген (1959). 1959—1960 ж. Санжы облысы
орта мектепте оқытушы. 1963-жылдан қазірге дейін ШҰАР-дың тіл-жазу комитетінде зерттеу бөлімі бастығының орынбасары, қытай, түркі тілдерін зерттеу қоғамының, Шынжаң қазақ тілі мен мәдениеті ғылымы қоғамының, ШҰАР-дың атау-терминдерді арнаға түсіру комитетінің мүшесі. 
## Еңбектері
*"Жаңа жазу әріптері және оларды жазу әдісі", 
*"Жаңа жазу жөнінде сұрақ-жауаптар", 
*"Қазақ жаңа жазуының жобасы (авторлардың бірі)", 
*"Қазақ жаңа жазуының емле ережесі (авторлардың бірі)", 
*"Қазақ жазуының негізгі ережелері (авторлардың бірі)", 
*"Қазақ тілінің емле сездігі (авторлардың бірі)", 
*"Емле білімдері (фонетика бөлімі)", 
*"Қазіргі қазақ тілі (авторлардың бірі)" т. б. еңбектердің авторы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Шартты отын

Жану жылуы (Qжж) 7000 ккал/кг мөлшеріне сәйкес келетін отынның шартты төлнұсқасы; кез келген отынның жылу-техникалық құндылығы осы мөлшермен салыстырмалы түрде анықталады. Нақтылы отынды шартты отынға айналдыру үшін "отынның калориялық баламасы" (Бк) деген түсінік қолданылады, бұл шама нақтылы отынның жану жылуы көрсеткішін (Qжж) 7000 калорияға бөлгенге тең (Бк=Qжж/7000).

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Құрманғазы атындағы көше (Алматы)

right|thumbКөшеге қазақтың XIX ғасырда өмір сүрген дәулескер күйшісі, халық композиторы, «Күй атасы» атанған Құрманғазы Сағырбайұлының есімі (1957 жылы) беріл ген. Құрманғазы Сағырбайұлы (1806-1878) Орал облысында дүниеге келген. Ол - «Сарыарқа», «Балбырауын», «Адай» т.б. музыкалық шығармалардың авторы. Көше Медеу, Алмалы аудандарын қиып өтеді. Алматы өзенінен басталып, Розыбакиев көшесіне дейінгі аралықта созылып жатыр. Көше екі бағытты жол болып есептеледі. Бұрынғы атауы - Артиллерийская. Көшенін ұзындығы - 4650 метр. Көше бойында «Ұлар» галереясы, Қалалық медицина колледжі, Д.А.Қонаев атындағы гуманитарлық университеті, Қазақстанның Ғылым академиясы. Ғалымдар Үйі (1950 жылы салынған. Сәулетшілер: В.Экк., М.Павлов, М.Зонцов, Н.Белоусова), Достық Үйі (ғимарат 1972 жылы салынған. Сәулетшілер: Р.СейдаЙйн, Л.Тимоченко) орналасқан. Сонымен қатар көшеде А.С.Пушкиннің ескерткіші (мүсінші: А.Бичугов. 1999 жылы) ақынның 200 жылдық мерейтойына орай орнатылған. Бюстің биіктігі - 4,5 метр.

## Дереккөздер


Санат:Алматы көшелері
Үргін-сүргін

**Үргін-сүргін.** Бұл қос сөздің мағынасы «қуғын-сүргіну әуре-сарсаң» дегенмен бірдей. «...жерінің кеңдігінен, елінің кеңпейілінен зардап шегіп, үргін-сүргінді көп көрген бақытсыз халық» (С. Жүнісов, Ақан сері). Қос сөздің алғашқы сыңары «үргін» өткен ғасырлардағы және осы күнгі кейбір түркі тілдерінде жеке-дара қолданып та тиісті мағына меншіктенген. Шағатай тілінде «үргүн» сөзі «ызалану», «қозғалыс шығару» мағынасында жұмсалған. Қазіргі түркі тілдері ішінде қырғыздарда —«үркүн» тұлғасы
«әбігер, астан-кестен, абыржу, босып қашу» іспеттес мағыналарға нұсқайды. Енді ертедегі жазба ескерткіштерге бет бұрсақ, «үркүн» сөзінің «қорқыныш, үрей» сияқты мағыналарын кездестіреміз. Сөздің алғашқы, тұңғыш мағынасы осы болса керек. Қос сөздің екінші сыңары — «сүргін» туралы сөз қозғамаймыз. Өйткені, оның төркіні туралы өткен бір кітапта әңгіме болған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика