open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ұялшақтық

**Ұялшақтық** — адамның өз қылықтарының немесе қайсыбір даралық көріністерінің сол қоғамда қабылданған және оның өзі де қостайтын нормаларға, мораль талаптарына іс жүзінде сәйкеспеуін ұғынуы не сәйкеспеді деп білуі нәтижесінде пайда болатын сезім. Ұялу — басқа адамдардың, әдетте жақындарының қылығымен не тұлғалық мінездерінің көрініс беруімен байланысты болуы мүмкін (басқалар үшін ұялу). Ұялшақтық өзіне-өзі қанағаттанбаушылық, көңілі толмаушылық, өзін жазғыру не кінәлау ретінде де туындайды. Ұялшақтықты өзін-өзі кемелдендіру, білім мен біліктілікке жету, өз қабілеттерін арттыруға бағытталған мінез-құлықтың қуатты қозғаушы күші арқылы жоюға болады. Ұялудың бастапқы шегі әркімнің құндылық бағдарларына, әрбір жеке тұлғаның қасиеттеріне, айналасындағы адамдардың өзі жөніндегі пікірлеріне және сезімталдығына байланысты. Субъектінің назарын өзінің мінез-құлқы мен қасиеттеріне шоғырландыратын ұялшақтық адамның өзін-өзі ұғынуын, өзін-өзі бақылауын, өзіне сын көзімен қарауын дамытуға себепші болатын күшті *[[Рефлекс|рефлексиялы]] [[эмоция]]* болып саналады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Психология
Санат: Медицина
Цеце

**Цеце** (*Glossіna*) — қосқанаттылар отряды, нағыз шыбындар тұқымдасына жататын туыс. Африканың ылғалы мол тропиктік және субтропиктік ормандарында кездесетін 20-ға жуық түрі белгілі. Цеце шыбыны денесінің ұзындығы 9 — 14 мм. Ет тұмсығы мен ұзындығы басы мен кеудесінің ұзындығымен бірдей. Қонып отырғанда қанаттары арқасына айқаса жабылады. Бұлардың барлық түрі де тірідей туады. Дернәсілдері туысымен бірден қуыршаққа айналады. Көпшілік түрлері ауыр ауруларға шалдықтыратын трипаносомаларды таратады. G. palpalіs, G. morsіtans және G. brevіpalpіs түрлері адамда ұйқы ауруын таратады (*осы аурудан Африкада жылына бірнеше мың адам өледі*), G. morsіtans G. tachіnoіdes — үй жануарларының ауруын (мыс., наган, т.б.) таратушылар. Африкада ұзақ жылдар бойы жүргізілген цеце шыбынын пестицидтермен жою күресі нәтиже берген жоқ, бірақ бұл, керісінше Африканың флорасы мен фаунасына үлкен зиян келтіруде.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Қосқанаттылар
Бенито Муссолини

**Бенито Амилкаре Андреа Муссолини** (итал: *Benito Amilcare Andrea Mussolini*; 29 шілде 1883 жыл, Форли – 28 сәуір 1945 жыл, Донго) — Италияның фашизмік диктаторы (1922 – 43). Саяси қызметін 1912 – 14 ж. Италия Социалистік партиясының (ИСП) орталық органы “Аванти” газетінің редакторы болудан бастады. 1914 ж. Италияның Антанта жағында соғысқа қатысуын жақтағаны үшін партиядан шығарылды. 1919 ж. фашистік партияның негізін құрып, оның басшысы (дуче) болды. 1922 ж. “Римге жорық” ұйымдастырып, үкімет билігін тартып алды, 1926 жылдан фашистік диктатура орнатуға кірісті. 1933 ж.Германияда фашистік диктатура орнағаннан кейін Муссолини үкіметі онымен әскери-саяси одақ құруға тырысты. Басқыншылық сыртқы саясат жүргізіп, 1935 ж. Эфиопияны (Абиссиния), 1939 ж. Албанияны жаулап алды.Германиямен және Жапониямен қатар 2-дүниежүзілік соғыстың басталуына себепші болды. 1943–1945 ж. Муссолини Солтүстік Италиядағы немістер басып алған аумақта құрылған Сало республикасы аталған үкіметті басқарды. Муссолиниді партизандар тұтқындап, Солтүстік Италияны Азат етудің ұлттық комитеті әскери трибуналы өлім жазасына кесті.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Ақша аударымы

**Ақша аударымы** — заңды немесе жеке тұлғалардың бір-бірімен банк арқылы есеп айырысу жолы. Ақша аударымы хатпен, телефакспен немесе телеграфпен тапсырма ретінде де берілуі мүмкін. Оның орындалуын почта агенттері бақылап отырады.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Экономика
Аквакешендер

**Аквакешендер** – су молекулаларының қатысуымен түзілетін химиялық қосылыстар. Мұндай кешендік қосылыстарда су молекулалары лиганд ретінде болады. Көп зарядты катиондар сулы ерітінділерде әрдайым аквакешендер түзейді. Гидратталған иондармен салыстырғанда аквакешендер координаттанушы сандардың дәл мәнімен және орталық ионның айналасына лигандтардың орналасуымен сипатталады. Мысалы: [Ве(H2O)4] 2+ – құрылымы тетраэдрлік, ал [Со(H2O)6]2+ – октаэдрлік. Аквакешендердің кристалында тұздың кристалгидратына қарағанда су молекуласының металл ионымен байланысы берігірек келеді; кристалдық су тұздың ионымен де байланыса алады. Кейде координаттанған және кристалданған су қатар кездеседі, мысалы: [Fe(H2O)6]SO4H2O ашудасы.

## Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Қазақ энциклопедиясы I том

санат:химия
Цзюйдихэу

**ЦзюйдиХэу** (*т. ж. б. – б.з.б. 96*) — ғұн тәңірқұты (б.з.б. 101 — 96). Төменгі дәрежелі ханзадалардың бірі болған ол өзін ақылды саясатшы және батыр қолбасшы ретінде танытты. Билікке келісімен қытай императоры Удимен келісімге келуге тырысты. Бірақ оның ғұндарды бодандықта ұстағысы келетінін біліп, келіссөзден бас тартады. Б.з.б. 99 және 97 ж. Хань мемлекеті тарапынан жасалған ірі шабуылдарды тойтарып, қытай әскерін тас-талқан етіп жеңді.
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Бұдабай Қабылұлы

**Бұдабай Қабылұлы** (1842, Шиелі ауданы Жөлек ауылы – 1912, сонда) – айтыс ақыны.

Қыпшақ тайпасының Торы руының Шашты бөлімінен шыққан.
Бұдабай өткір сөзді ақын, терме, толғау, мақтау, сынау, сөзге шебер дарынды дүрдің бірі. Оның алғаш ақын ретінде танылуы Қарлығаш деген қызбен айтысынан басталады. Жастайынан өлең-жырға әуес Бұдабай шығармаларының біразын жазып қалдырған. Өлеңдерінің басым көпшілігі ел бірлігі мен татулықты жырлауға, араздасқандарды бітімге шақыруға арналған. Кейбір нысапсыз, парақор ел басшыларын сынай отырып, бұрынғы өткен әділ би, кемеңгер шешендердің үлгілі істерін көлденең тартады, сөйтіп, оларды дұрыс жолға салмақ болады («Әлмәмбетке», «Әжібай мен Торғайға», «Аппазға]», тағы  да басқа). Оның есімі жоқтау жырлаумен де белгілі болған. «Әйекені жоқтау» деп аталатын жыры ел арасына кең таралған көркемдігі мен құрылысы жағынан ерекше туынды. Бұдабайның «Әшірдің баласы Сыздықты жоқтау», «Әлмәмбеттің жалғыз баласы өлгенде» атты туындылары да жұртқа мәлім. Ақынның «Өзім жайлы», «Көңіл туралы», «Өмір туралы», тағы да басқа өлеңдері белгілі.. 
Бұдабайдың бірнеше өлеңдері «Бес ғасыр жырлайды» атты қазақ поэзиясының екі, үш томдық антологиясының құрамына кірді (1984, 2–ші том; 1989, 1–ші том).

## Дереккөздер

Санат:1842 жылы туғандар
Санат:Шиелі ауданында туғандар
Санат:1912 жылы қайтыс болғандар
Санат:Шиелі ауданында қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Мешел

**Мешел.** қазіргі түсінігімізде — сүйектердің дұрыс өспеуіне байланысты ауру; рахит.  (Б. Соқпақбаев, Бастан кеш.).

Сөз төркінін іздестіре келгенде түркі тілдері ішінен тек чуваш тілінен ғана кездестіре аламыз. Мұның өзі де заңды. Өйткені С. Е. Маловтың топтастыруынша чуваш, якут тілдері түркі тілдері ішіндёгі ең көнелері болып саналады. Чуваш тілінде «мешел» тұлғасындағы сөз «қозғала алмау» немесе «баяу, жай қозғалу» мағыналарын береді. Шықында да, жоғарыда керсетілген ауруға ұшыраған адамның қозғалысы, қимылы аз болатындығын ескерсек, «мешел» сәзінің төркіні — чуваш тілі деу орынды болмақ.

**Мешел рахит** (*rhachіtіs*) – сәбилер мен жас балаларда кездесетін ауру.
Оған бала 2 айлығынан 2 жасқа дейін, әсіресе анасының емшек сүтін ембеген жағдайда жиірек шалдығады. Бұл ауру негізінен кальций, фосфор, Д витаминінің (эргокальцийферол), минерал тұздарының жетіспеуінен және организмде зат алмасудың бұзылуынан болады. Бұл заттар организмде сәбидің қаңқа сүйектерінің дұрыс қалыптаспауына және жүйке жүйесінің қызметіне әсер етеді. Д витаминінің негізгі көздері емшек сүті, сары түсті көкөністер және олардың шырыны, балық майы, т.б. Адам организмінде, терісінде Д витамині күннің ультракүлгін сәулесінің әсерінен түзіледі. Мешел сәби тершең келеді, басын жастыққа үйкелеп мазасызданып жылай береді. өйқысы қашады. Бұлшық еттері босап, бала дәрменсіз болады. Бас сүйектері жұмсарып, еңбегі үлкейеді. Мезгілінде аяғына тұрып, жүре бастаудан кешігеді. Көбіне екі қолымен жер тіреп отырып қалғандықтан, қол жіліктері қисаяды. Жүре бастаған кезде аяқтары да қисаяды. Қабырғалары жұмсарып, олардың шеміршектері жуандап, кеудесінде бұдыр-бұдыр болып білінеді. Ауру асқынған кезде төс сүйегі алға бүкірленіп шығып тұрады немесе керісінше ішке қарай майысады. Басы үлкейіп, шүйде шашы сыпырылып, іші “қабақтай” болып, омыртқа жотасы бүкірейіп, екі иығынан дем алып, тыныс алуы қиындайды. Аурудың алдын алуда ең қажетті шарт: баланы 1 – 2 жасқа жеткенше, әсіресе, 6 айға дейін міндетті түрде емізу қажет. Сары түсті көкөністердің, жемістердің (сәбіз, асқабақ, сары өрік, т.б.) шырынын беру. Осы өнімдерді емшектегі сәбиі бар аналар да кеңінен пайдаланғаны жөн. Баланы таза ауаға жиі шығару қажет. Д витамині педиатрдың кеңесімен беріледі. Қисайған сүйекке ортопедиялық ем қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Тұрмыс
Үлек

**Үлек** — сыңар өркеш түйенің (аруананың) ұрпағы. 

Шоқтығына дейінгі биіктігі 183 см, тұрқы 155 см, салмағы айыр түйеден жеңілдеу, мойны ұзын әрі жіңішке, қамыттығының жүні бұйра, тамағының асты мен желке жүні қалың әрі шудалы. 
Үлек 5 — 6 жасында қаңтардан сәуірге дейін келеге түседі, бұл кезде жем-шөпті аз жеп, ашуы бойына сыймай күркірейді. Келеге түсу кезінде оны ұрып-соғуға болмайды, аса кекшіл, адамға шабуы мүмкін. Әбден жараған кезде тұсап, байлап ұстамаса, өзара таласып, бірін-бірі тамақтап, күре тамырларын қиып, тізелерін кеміреді, жеңгені жеңілгенін төсімен жаншып өлтіруі мүмкін. Ыстық түсе жыныс безінің қызметі бәсеңдеп, мүлде жуасып қалады. 
Бір маусымда Үлек 20 — 30 аруананы қайи алады. 
Үлек өте жүрдек әрі ұшқыр.

## Дереккөздер

Санат:Түйелер
Ұялы (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Ұялы** — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл, Ұялы ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Талшық ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 63 км-дей жерде. 

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған. 1957—1997 жылдары Көкшетау облысы Ленин ауданындағы астық кеңшарының орталығы болды. Кеңшар негізінде ауылда *“Ұялы”* ЖШС-і мен 20-дан астам шаруа қожалығы құрылды.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1099 адам (566 ер адам және 533 әйел адам) болса, 2009 жылы 593 адамды (296 ер адам және 297 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжар ауданы елді мекендері
Ұялы

Ұялы - бірнеше мағынадан тұратын сөз. 
Ұялы — көл; қ. Қошқаркөл. 

**Елді мекендер:**

* Ұялы — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Ұялы — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы ауыл.
* Ұялы — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл.
* Ұялы — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл.
* Ұялы — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы ауыл.
Үлеспұл

**Үлеспұл** — 

1) азаматтық құқықта — кооперативтің әрбір мүшесінің осы кооперативтің мүлкіне қатысуы мөлшерін көрсететін кооператив мүлкінің (бөлінбейтін қорлардан басқа) бір бөлігі. Үлеспұл кооператив мүшесінің үлеспұлдық жарнасынан және кооператив қызметінің барысында жасалған немесе сатып алынған мүліктің тиісті бөлігінен құралады;

2) жеке немесе заңды тұлғаға тиесілі және олардың үлеспұлшылардың жалпы жиналысына қатысуына, салымпайда (дивиденд) алуына және компания таратылған кезде оның мүлкінің бір бөлігін алуына құқық беретін ақшалай жарна сомасы немесе компания капиталындағы үлесі. Үлеспұл белгіленген құжатта — үлеспұлдық куәлікте ресімделеді, оған салымпайда алуға арналған купондар тіркеледі. Үлеспұлдық жарна кооператив компаниясының үлеспұлдық қорын құрайды.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Заң
Санат: Саясат
Мутагенез

**Мутагенез** — физикалық және химиялық мутагендердің көмегімен мутацияларды жасанды жолмен алу әдісі. Бұл әдіс экспериментті генетикада жиі қолданылады. Селекцияда мутагенез жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің болашақтағы мутанттарын алуда пайдаланылады.

Мутагенез (мутациялық процесс) — мутагендік фактормен алғашкы кездескеннен бастап мутантты клон құрылғанға дейін торшада өтетін күрделі молекулалық процестердің жинағы. Бұл өте күрделі құбылыс, бірнеше жүйелі окиғалардан тұрады. Олар:
# генетикалық материалдың мутагенмен алғаш байланысуы;
# ДНҚ-да (кейбір вирустардын РНҚ-да) мутацияға дейінгі зақымның пайда болуы;
# бұл зақымнан айығу (репарация);
# мутантты геннің көбеюі;
# мутантты түрдің пайда болуы. Бұл кезеңдердің әркайсысы өз алдына күрделі, әртүрлі өзгерушілікке бейім. Оның себебі тек қана вирус геномының ерекшеліктерінде немесе мутагендердің күші мен табиғатында ғана емес. Бұған көптеген ішкі және сыртқы жағдайлар араласады. 

Мутагенездің әр сатысында зақымданған ген әртүрлі өзгеріске түсуі ықтимал, оның бәрі ақырғы нәтижеде көрінеді. 3 негізгі түрлі нәтиже болуы мүмкін:
# алғашқы мутациясыз фенотипке оралу;
# торшаның өлуі;
# мутация пайда болу.

**Бағытталмаған мутагенез**

Бағытталмаған мутагенез әдісімен белгілі бір ықтималдығы бар ДНҚ тізбегіне өзгерістер енгізіледі. Мутагендік факторлар (мутагендер) әртүрлі химиялық және физикалық әсерлер болып табылады. Олар - мутагендік заттар, ультракүлгін сәулелер және радиация. Мутантты ағзаларды алғаннан кейін мутагенез скринингі және іріктеу жүргізіледі. Бағытталмаған мутагенезді жүзеге асыру үшін үрдіс барлық мақсаттарына келетінін дәлелдеу қажет сондықтан бұл мутагенез көп уақытты қажет етеді.

**Бағытталған мутагенез**
Бағытталған (орынға қатысты) мутагенезде ДНҚ өзгерістері бұрын белгілі болған сайтқа енгізіледі (ДНҚ-ны байланыстыратын сайт). Мутацияны жүзеге асыратын жұп праймерлер және қажетті ДНҚ фрагментінің ұшына қосымша праймерлер синтезделеді. Алғашқы екі реакция кезінде мутация бар ДНҚ фрагменттері пайда болады, олар үшінші реакцияға біріктіріледі. Алынған фрагмент қажетті ДНҚ молекуласын толықтырады.

## Дереккөздер

Санат:Генетика
Санат:Эволюциялық биология
Мустье мәдениеті

**Мустье мәдениеті** — ежелгі тас ғасырына (палеолитке) жататын, ашель мәдениетін алмастырған археологиялық кезең.

## Тарихы
Оңтүстік-батыс Францияның Везер өзені жағалауындағы Ле-Мустье (Le Moustier) үңгірінің атымен аталған. 1872 жылы француз археологі Г. де Мортилье Брюссельдегі халықаралық конгресте бұл мәдениетті жеке кезең ретінде бөліп көрсетті. Еуропа, Африка, Таяу Шығыс және Орта Азия елдерінде кеңінен таралған.

## Хронологиясы
Зерттеушілердің басым бөлігі бұл дәуірді ортаңғы (орта) палеолитке жатқызады. Шамамен б.з.б. 150–120 мыңжылдықтардан басталып, б.з.б. 35–30 мыңжылдықтарға дейін созылды.

## Антропология
thumb|right|Еңбек құралдарыБұл кезеңде адамның дамуында елеулі өзгерістер орын алды:

* Архантроптардың орнын палеоантроптар (неандертальдар) басты.
* Адамдар негізінен табиғи үңгірлерді мекендегенімен, алғаш рет қолдан тұрғын үй салуды үйрене бастады.

**Рухани мәдениет:**

* Өлгендерді жерлеу ғұрпы пайда болды.
* Алғашқы діни көзқарастар туындады.
* Палеолиттік өнердің алғышарттары қалыптасты.

### Тас өңдеу технологиясы және Құралдар
Мустье индустриясы тас құралдарын дайындаудың жетілдірілген техникасымен ерекшеленеді. Ғалымдар (мысалы, Ф. Борд) мұны көбінесе Леваллуа-мустье техникасы деп атайды.

Бұйымдар дөңгелек келген өзектастан (нуклеустен) уатылып алынған ірі тас жаңқаларынан дайындалды. Еңбек құралдарының түрлері 60-тан асады.

**Негізгі құралдар:**

* Үшкіртастар (Points). Үшбұрыш пішіндес, орташа ұзындығы 6 см. Шеттері соғу және қыспа техникасымен түзетілген. Кесетін құрал немесе таяқтың ұшына бекітіліп, найза ұшы ретінде пайдаланылған.
* Қырғыштар (Scrapers). Бір қыры түзетілген, ұзындығы 5–14 см. Тері илеу, ағаш пен сүйек өңдеу. Бір құрал әмбебап болып, бірнеше қызметті (жону, кесу) атқара алған.

### Қазақстандағы Мустье мәдениеті
Қазақстан аумағында мустье ескерткіштері жақсы зерттелген. Олар хронологиясы мен типологиясы жағынан әртүрлі фацияларға (леваллуа-мустье, тісті мустье және т.б.) жатады.

Басты археологиялық ескерткіштер:

* Шыңғыс
* Қошқорған
* Ақтоғай
* Семізбұғы-10
* Хантау
* Бұрма

Бұл ескерткіштер Қазақстан жерінде ежелгі адамдардың тас өңдеу мәдениетінің жоғары деңгейде болғанын және әртүрлі техникалық дәстүрлердің (леваллуа және бейлеваллуалық) қатар дамығанын көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Археологиялық дәуірлер
Санат:Археологиялық мәдениеттер
Санат:Археологиялық ескерткіштер
Санат:Қазақстан тарихы
Еспетұз

**Еспетұз** – Сарыарқаның солтүстік-шығыс шетіндегі Ащысу өзені алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысының Май ауданы жерінде. Баянауыл тауының солтүстік-шығысында, теңіз деңгейінен 213 м жоғары орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 10,52 км2, ұзындығы 5,3 км, ені 3,2 км. Кезінде Баянауыл етегінен басталатын Еспе өзені құйған, қазір өзен Еспетұзға жетпей тартылып қалады. Қар және жер асты суымен толығады. Қараша — сәуір айларында мұз қатады. Жағасы жайпақ. Суы тұзды. Көктемде мал ішеді.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Бұзақылық

нобай|
**Бұзақылық** — әлеуметтік ортаға нұқсан келтіретін өрескел қылық. Ол азаматтарға зорлық көрсету, қорқытып-үркіту, сол сияқты өзгенің мүлкін жойып жіберу не бүлдіру, не аса қатыгездікпен бейбастақ әрекеттер жасау арқылы әлеумттік ортаны сыйламаушылықтың көрінісі болып саналады. Арнаулы заңдарда Бұзақылықтың түріне және қауіптілік дәрежесіне қарай жаза тағайындау көзделген. Оның өрескел
 және аса өрескел түрлері болады. Бұзақылықғы үшін азаматтар 14 жастан бастап қылмыстық жауапкершілікке тартылады. Мұндай өрескел қылықтар мылтықты, газбен атылатын қаруды, пышақты, кастетті және адам өміріне зардап үшін әдейі жасалған, т.б. қару-жарақтарды қолдану не қолдануға тырысу арқылы жасалуы да мүмкін.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 293-бабында келтірілген.
## Тағы қарағыз
* Ұсақ бұзақылық
* Арамзалық
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Мутаген

**Мутаген** (латын тілінде *mutatіo* – өзгерту және ген) – клетканың генетикалық материалын бұзатын және мутациялық өзгерістердің пайда болуына ықпал ететін әр түрлі факторлар. Олар *химиялық*, *физикалық* және *биологиялық* болып бөлінеді. Химиялық мутагенге: көптеген алкилдеуші қосылыстар, нуклеин қышқылдарының азотты негіздерінің аналогтары, алкалоидтар, т.б.; физикалық мутагенге: иондаушы сәулелердің барлық түрлері (гамма, рентген сәулелері, протондар, нейтрондар), ультракүлгін сәулелері, жоғарғы және төм. температура, т.б.; ал биологиялық мутагенге: көптеген вирустар жатады. мутагендердің әсерінен клетканың, қала берді организмнің қалыпты тіршілік ету жағдайы бұзылады. Соның нәтижесінде мутацияның барлық типтері (гендік, хромосомдық, геномдық) көрінеді. Организмде мутация жиілігін жүздеген есе өсіретін мутагендерді ‘‘супермутагендер’’ деп атайды. Кейбір мутагендер канцерогендік те әсер етеді.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Биология
Бұжы

**Бұжы** (*Бұжбан*) — ұлттық тағам. Жаңа сойылған қойдың не ешкінің етін, іш майын, бауырын майдалап турап, оған аздап ұн себелеп, пияз, бұрыш, тұз қосып, әбден араластырғаннан кейін, бүйенге не қарынға салады. Бүйеннің ашық ұшы жіңішке істіктермен түйреліп байланады да, суық су құйылған ыдысқа салынады. 1,5 — 2 сағат баяу қайнатып, бүйен жарылмау үшін әр жерінен тескілеп, ауасын шығарып, аударыстырып отырады. Кей жерлерде бұл тағамды бұжбан деп те атайды. Дастарқанға суық күйінде қойылады. Бұжыны бұрын қадірлі қонақ келгенде, ұзақ жолға шыққанда, жауға аттанғанда пісіретін болған. Жолға алып шығу үшін тұзын басымдау салып, кептіргеннен кейін ғана пісірген.

## Бұжы
Ет, жүрек, бауыр,май - барлығын турап, дәмдеуіштерін, пияз, бұрышын араластырып,тұзының дәмін келтіріп, қарынға салады да, аздап су құяды. Содан соң қазандағы суға салып қайнатады. "Асылды " деп айтқаны болмаса, қарынның ішінде демі шықпай піскен соң, өз нәрі өзінде, ерекше дәмді болады.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, II том

"Қазақ халқының салт-дәстүрлері" / Қалиев С., Оразаев М., Смайылова М., 1994 жыл. ISBN 5-625-02111-2

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Санат:Тағамдар
Ботаникалық қорықша

**Ботаникалық қорықша**  — Қазақстанда өсетін өсімдіктердің сирек кездесетін және бағалы түрлерін қорғау, байырғы қорын қалпына келтіру және экологиялық деңгейін сақтау үшін ұйымдастырылған шағын аумақтар; олар шаруашылыққа пайдаланылмайды, мемлекеттің қорғауында болады.

## Қорықшалар
Қазақстанда жалпы аумағы 217 мың га болатын 16 ботаникалық қорықша бар (1991 жылы).

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Витус Ионассен Беринг

**Беринг (Berіng) Витус Ионассен** (12.8.1681,  Дания, Хорсенсе қаласы — 8.12. 1741) — орыс теңізшісі. 1703 ж. Ресей Әскери-теңіз флотына қызметке шақырылған. 
*1704 — 24 ж. Балтық және Азов флоттарында қызмет істеген. 
*1724 ж. Петр І-нің бұйрығымен Орыс флотының 1-ранглі капитаны қызметіне алынған. 
*1725 ж. Азия мен Америка аралығындағы бұғаздың бар-жоғын анықтау мақсатын көздеген Беринг Камчатканың шығыс жағалауы мен Чукот түбегінің оңтүстігін, шығыс жағалауын айнала жүзіп, 67018' солтүстік ендікке дейін жеткен. Бұл сапарда Әулие Лаврентий, Әулие Диамид аралдарын, Азия мен Америка аралығындағы бұғазды (кейіннен Беринг есімімен аталған), Дежнев мүйісін ашты. 
*1732 ж. 2-Камчатка экспедициясын басқарды. Экспедиция география тарихындағы елеулі оқиға болды. Зерттеу нәтижелері мен карталары негізінде Берингтің 30-дан аса ғылыми еңбегі жарық көрді. 
Беринг 1742 ж. 8-желтоқсанда Тынық мұхиттағы елсіз аралда қайтыс болған. Сол арал мен өзі ашқан бұғаз, теңіз Берингтің есімімен аталған.

## Дереккөздер</span>


Санат:1681 жылы туғандар
Санат:1741 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей саяхатшылары
Санат:Беринг теңізі
Мешіт құмы

**Мешіт құмы** – Каспий маңы ойпатының солтүстігіндегі құмды алқап. 
Батыс Қазақстан облысы Бөкей Ордасы ауданында, Қақ сорының солтүстік-шығысында, батыстан шығысқа қарай 32 км-ге созылып жатыр. 
*Ені 4 км-дей.
*Ауданы 90 км².
Грунт суы мол (1 – 2 м тереңдікте). Құм төбешіктерінде жусан, құмаршық, құмсағыз, қияқ, бетеге, еркекшөп, боз, арпабас, сүттіген, ойыс жерлерінде терек, тал, жиде, итмұрын өседі.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Халықаралық есеп айырысу

**Халықаралық есеп айырысу**, халықаралық есептесу — әр түрлі елдер мен фирмалардың өкілдері арасындағы есеп айырысу. 

Ол экономика, саяси және мәдени байланыстар негізінде туындайды. Халықаралық есеп айырысу да тәжірибеде қалыптасқан, ұлттық заңдармен, халықаралық құжаттармен, ережелермен және ғұрыптармен тиянақталған, төлем шарттары мен тәртібі, сондай ақ оларды жүзеге асыру жөніндегі күнделікті банк операциялары қамтылады. Халықаралық есеп айырысуды несие беретін, кепілдік жасайтын банкілер қолма қол ақшасыз нысанда жүргізеді. Банкілер өздерінің шетелдік бөлімшелерін және шетелдік банкілермен корреспонденттік қатынастарын пайдаланады. Халықаралық есеп айырысу валюталық және несиелік операциялармен, сыртқы саудамен, несиемен, инвестициямен, жолаушылар мен жүктерді тасымалдаумен, теникалық көмекпен, сақтандырумен, байланыс қызметтерімен, сондай-ақ өкілдіктер мен делегацияларды ұстаумен, туризммен, тағы басқа өзара байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық сауда
Мещанинов Иван Иванович

thumb
**Мещанинов Иван Иванович** (6.12.1883, Уфа қалысы – 16.1.1967, қазіргі Санкт-Санкт-Петербург қаласы) – тілші-ғалым, археолог, КСРО ҰА академигі, (1932), Социалистік еңбек ері (1945). Санкт-Петербург университетінін (1907) және Археология институтын (1910) бітірген. КСРО ҰА Антропология, археология және этнография институтының (1933 – 37 ж.), Тіл және ойлау институтының директоры (1934 – 50 ж.) және КСРО ҰА әдебиет және тіл бөлімшесінің академик хатшысы (1934 – 50) қызметтерін атқарды. Мещанинов тілдің даму кезеңдерін зерттеп, синтаксис мәселелерін қарастырды. Мещанинов Ресейдің солтүстік өлкелері мен Кавказ халықтары тілдерін зерттейтін арнайы тіл мамандарын даярлауға еңбек сіңірді. 2-дүниежүзүлік соғыс кезінде Алматыда тұрды. КСРО Мемлекеттік сыйлығы лауреаты (1951, 1953). Көптеген орден-медальдармен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Ұялы аралы

**Ұялы аралы** – Арал теңізінің қазақстандық бөлігіндегі бұрынғы арал. 

## Сипаты
1980 жылға дейін арал жағалаудан 8 км жерде жатқан. Ұзындығы 18 км, ені 2 км-дей болған. Ол Арал теңізінің оңтүстік-шығысындағы Сұлу бұғазының солтүстігінде орналасқан. Теңіз толық кезінде мұнда Ұялы аралы болды. Ауылда "Ұялы" балық ұжымшары, моторлы балық аулау ст. (МРС), балық қабылдайтын пункт, балық өңдейтін цехтар, қойма, шағын айлақ жұмыс істеді. Өсімдігінің денін үрме құм шоқаттарға шығатын бұталар мен шоқаттардың етегіндегі ыза суы бар жерлерде өсетін сораңдар құрайды. Арал теңізінің тартылуына байланысты арал жағалауымен бірігіп кетті.

## Дереккөздер

Санат:Арал теңізі аралдары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Бұрынғы аралдар
Санат:Қазақстан аралдары
Мбиус жапырағы

**Мбиус жапырағы** – *АВВўАў* тік төртбұрышының қарама-қарсы АВ және АўВў жақтарын А және В нүктелерін сәйкесінше Вў және Аў нүктелерімен үйлестіре отырып  жапсырған кезде алынатын бет. Мбиус жапырағын 1858 – 65 ж. біржақты беттің алғашқы мысалы ретінде бір-біріне тәуелсіз неміс мамематиктері А.Млбиус (1790 – 1868) және И.Листинг (1808 – 1882) қарастырған. Егер Мбиус жапырағының бойымен, оның шекараларымен қиылыспайтындай етіп жылжып отырса, алғашқы күйіне қарағанда аударылған күйдің бастапқы жеріне тірелуге болады. Бұл Мбиус жапырағының бағдарланбағандығымен тығыз байланысты: Мбиус жапырағының бойымен оның шекараларымен қиылыспай қозғалатын, белгілі бір айналып өтетін бағыты бар шағын шеңбер бар болса, онда шеңбердің айналып өту бағытын қарама-қарсы бағытқа өзгерту арқылы бастапқы күйіне қайтып келуге болады. Мбиус жапырағы бір ғана тұйық сызықпен шектелген. Егер Мбиус жапырағын орта сызығы арқылы қиятын болса, онда ол екіге бөлініп кетпейді, өз айналасында екі рет бұралған цилиндрлік бетке айналады. Топологиялық көзқарас бойынша Мбиус жапырағы бір тұйық сызықпен шектелген, нөлдік эйлерлік сипаттамасы бар бағдарланбаған бет.

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Бұзаутаз

**Бұзаутаз** (Trіchophytіa) — малдың барлық түлігінде кездесетін жұқпалы тері ауруы. Онымен адам да ауырады. Терінің жүні қырқылып түсіп, орынында іріңді-сулы қалың қабыршақтар пайда болып, үгітіліп тұрады. Аурудың қоздырғышы айыртұяқтыларда — Tr. verrucosum, жылқыда — Tr. equіnum, ал ит-мысықтарда, аңдарда, кеміргіштерде — Tr. gypseum атты саңырауқұлақтар. Ауру қоздырғыштары сыртқы ортаның әсеріне өте төзімді келеді, жүн-қылшықтың арасында 6 — 10 жыл, малдың қиында 3 — 8 ай, топырақта 140 күнге дейін сақталады. Ультракүлгін сәуле және қайнату процесі оларды 2 мин-та, күйдіргіш натрийдің, карбол қышқылының, формальдегидттің 1 — 3-тік ерітіндісі 15 — 30 мин-та өлтіреді. Бұзаутаз дені сау малға ауру малдан, сондай-ақ, құрал-сайман арқылы жұғады. Ауруға, әсіресе, жас мал тез шалдығады. Бұзаутаздың өршуіне малдың бағым-күтімінің нашарлығы, жем-шөптің құнарсыздығы, тұрған жерінің ластығы әсер етеді. Ауруды эпизоотологиялық мәліметтер мен клиникалық белгілеріне қарап ажыратады. Қажетті жағдайда терісінің зақымданған жерінен қырынды алып лабораториялық зерттеулер жүргізеді. Ауру малды бөлек қораға оқшаулап вакцина егеді. Зақымданған жерлерін 5 — 10-тік салицил майымен, 10-тік йод тұнбасымен, карбол қышқылымен, йодоформ препаратымен және “Үшвак”, ЛТФ-130, СП-1 вакциналарымен емдейді. 
## Пайдаланылған әдебиет
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том

Санат:Аурулар
Ақшам соқыр

**Ақшам соқыр** (грекше hēmera — түн, іңір, al(aos) — соқыр, ōps— көз, hemeralopіa — түн соқыры, тауық соқыры) — көздің жарық жеткіліксіз жағдайда, ымырт жабылып, қараңғы түскен кезде және түнде нашар көруі. Оның симптомдық және эссенциялық түрлері бар. Ақшам соқырдың симптомдық түрі көзінің тор және тамырлы қабықтарында немесе көру жүйкесінде органикалық ауруы бар адамдарда (ветинит, хориоретинит, глаукома, көру жүйкесінің семуі, тор қабығының пигменттік әлсіреуі, өте жоғары миопиялық кемістік) байқалады. Эссенциялық ақшам соқыр — көздің қараңғыда көрмеуі. Ол ішкен астың құнарсыздығынан, әсіресе тамақ құрамында А және В2 (рибофлавин) витаминдерінің жоқтығынан көктем айларында жиірек болады. Ақшам соқыры тұқым қуалауы да мүмкін. Көздің көруін жақсарту үшін сырқатты уақтысында ұқыпты емдеу керек. Сондай-ақ құрамында А, В2 витаминдері мол тамақ ішкен жөн.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Биология
Санат:Медицина
Мутант

**Мутант** – *мутация* нәтижесінде пайда болатын бастапқы (жабайы) типтен, қандай да бір тұқым қуалаушылық ауытқуымен (өзгешеліктерімен) ерекшеленетін организмдер. Бұл формалардың бірнеше ғасырдан кейін тұқым қуалаушылық жолымен ойда жоқ жерден өзгеруі мүмкін. Мысалы, 18 ғасырдың соңында қысқа аяқты қойлар пайда болып, одан *анкон* тұқымы тараған. 19 ғ-да мұндай индивидуумдарды “спорт” деп атаса, ал қазір мутант деп атайды. Мутант спонтанды түрде не мутагендердің әсерімен пайда болады. Мутанттың басым көпшілігі бастапқы организмдерден әр түрлі құрылымдары мен функцияларының бұзылуымен әрі тіршілікке бейімділігінің төмендігімен ерекшеленеді. Ал кейде қалыпты орта жағдайында селективтік артықшылықтары басым мутант пайда болады. Мұндай мутанттар өсімдіктердің жаңа сорттарын, жануарлардың асыл тұқымдарын және микроорганизмдердің штаммдарын шығару үшін аса маңызды. Генетикада мутанттарды мутациялық процестердің заңдылықтарын, генетикалық аппараттың құрылысы мен оның жұмыс істеуін, әр түрлі заттардың биосинтез жолдарын, т.б. зерттеуге пайдаланады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Биология
Бұздыған

**Бұздыған** — басы алты не сегіз қырлы (әр қырының арасы тілімделіп ойылады) болып келетін, темірден жасалатын шоқпардың жеңіл түрі. Бұздыған Орта Азияда әскербасылық белгісі ретінде жоғарғы әскери дәрежеге ие болғандарға ту, байрақтармен бірге берілген. Мұндай шоқпарды түрік сұлтандары да қолданып, оны бұздырған деп атаған. Қарудың осы түрі түркі тілінен орыс тіліне ауысып, орыстар да осындай шоқпарды Бұздыған деп атайды. Запорожье казактары, гетмандардың билік белгілері ішінде де осындай шоқпар болған. Дәреже белгісі болғандықтан Бұздығандар алтындалып, асыл тастармен әшекейленіп, саптары металмен қапталып, сәнді етіп жасалынған. Кішкентай, жеңіл болса да, басы қырланып жасалғандықтан, бұл шоқпардың соққысы өте қатты болады. Қазақ батырлары қолданған Бұздығандардың бізге жеткен үлгісі жоқ. Дегенмен 1916 жылы көтеріліс кезінде Амангелді Иманов сарбаздары қолданған шоқпарлардың ішінде басы осындай бірнеше тілімді, жеңіл келген, бірақ қарапайым жасалған, темірден соғылған шоқпарлар кездесуі, оның қазақтарға таныс екенін және жасай білгенін көрсетеді. 
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Беринг аралы

**Беринг аралы** () — Беринг теңізіндегі Командор аралдары тобының батысындағы арал. Ол Камчатка түбегінің шығысында 250 км жерде орналасқан. Ауданы 1,7 мың км2. Негізінен палеоген мен неоген кезеңдерінің туф текті және антропогеннің эффузивтік жыныстарынан түзілген. Оңтүстік-шығыс бөлігін аласа таулар (абсолюттік биіктігі 751 м) алып жатыр. Климаты мұхиттық-субарктикалық, жауын-шашын мөлшері 500 мм. Аралда тундралық өсімдіктер — шалғын, бұта, қайың және тас қайың өседі. Теңіз мысықтары, сивуч, теңіз құндызы, т.б. мекендейді. Беринг аралында аң өсіретін комбинат жұмыс істейді. Арал В. Берингтің есімімен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Командор аралдары архипелагының аралдары
Ақшалай табысты индекстеу

**Ақшалай табысты индекстеу** — халықты әлеуметтік қорғаудың мемлекеттік жүйесінің бір бөлігі. Ол тұрғындардың ақшалай табысының сатып алу қабілетін қолдауға бағытталып, тұтыну тауарлары мен қызмет бағаларының өсуіне байланысты шығындарды толық немесе ішінара өтеуді көздейді. Меншік формасына, шаруашылықты жүргізу жағдайына және ведомстволық бағыныштылығына қарамастан, кәсіпорындар, мекемелер және басқа да заңды ұйымдар тұтыну тауарлары мен тұтыну бағасының өсуін есепке ала отырып, азаматтардың ақшалай табысын индекстеуді ұштастыра қолданады немесе еңбекақының мөлшерін бір мезгілде қайта қараумен ауыстыра алады. Индекстеуге азаматтардың Қазақстанда ақшалай алатын, өмір сүру қаражатының негізгі көзі болып табылатын ақшалай табысы: еңбекақы, зейнетақы, стипендия, көп балалы отбасына, жұмыссыздығына, уақытша еңбекке жарамсыздығына байланысты төленетін әлеуметтік жәрдемақы жатады. Зейнетақының, жәрдемақының, стипендияның және басқа әлеуметтік төлемдердің мөлшерін индекстеп отыруды мемлекеттік басқару органдары немесе зейнетақы қорлары жүзеге асырады. Тұтыну сапасының барлық секторларында тауарлар мен қызмет бағаларының ең төменгі деңгейін есептеп шығару үшін қабылданған тұтыну тауарлары мен қызметтің жиынтығы бойынша белгіленген баға индексінің мөлшері (шегі) негіз болып табылады. ҚР-нда халықтың ең төменгі тұтыну бюджетінің (ең төменгі күнкөріс көзінің) бір жарым мөлшері көлеміндегі нақты ақшалай табысы толық индекстеуге жатады (1998). Ал ақшалай табыстың ең төменгі мөлшері индекстелмейді.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Экономика
Мигматит

**Мигматит** (грек. *mіgmatos* – араластыру, қоспа) – құрамы мен құрылысы күрделі тау жынысы; кварц-далашпатты оқшау агрегат пен метаморфтық субстраттан құралған. Кварц-дала шпатты агрегат лейкосома деп аталады, ол құрамы жағынан гранитке ұқсайды. 
Метаморфтық субстрат палеосома деп аталады, ол гнейс пен амфиболитке жақын. Лейкосома мен палеосомалардың өзара қатынасы бойынша мигматиттің мынадай түлері бар: артерит – қабатты, птигматит – қатпарлық, диктионит – бұтақтық, агматит – кесектік, небулит – тұмандық. 
Мигматиттер жер қыртысының терең қабаттарында шөгінді және магмалық жыныстардың күшті метаморфизмге ұшырауынан, граниттенуінен кембрийге дейінгі қат-қабаттарында түзіледі. Олар Балтық, Шығыс Сібір қалқандарында кездеседі. Мигматиттер магманың қоршаған метаморфтық жыныстарға енуінен, аймақтық кремний-сілтілі метасоматоз процесінен, метаморфтық жіктелу әсерінен қалыптасуы мүмкін. 

 

## Пайдаланылған cілтемелер



Санат:Ғылым
Бұзоқ

**Бұзоқ**, бузук — ежелгі түркі тайпасы. Б.з.б. 1 — 2 ғасырларда Оғыз тайпалары бірлестігінің құрамында болған. Махмұт Қашқаридың айтуынша, Бұзоқ атауы “бұзу”, “сындыру” (садақты) дегеннен шыққан. Рашид әд-Дин бұл турасында мынадай аңызды баяндайды: Оғыз ханның алты ұлы үш алтын оғы бар алтын садақ тауып алады. Олжаны өзара бөлісе алмай, әкесіне жүгінгенде, Оғыз хан садақты сындырып үшке бөледі де үш үлкен баласына, үш оқты үш кіші баласына береді. Осыдан кейін 3 үлкен ұлының ұрпағы үшоқ аталыпты. Бұл аңыздың Шыңғыс хан шапқыншылығы заманында туған нұсқасында Оғыз ұлдарының тауып алғаны алтын садақ пен 3 күміс оқ екен. Садақ пен оқтарды Оғыз хан түсінде ғана көрген. 12 ғасырларда оғыздар  өздерінің 1118—57 жылдары билеушісі Санжар сұлтанға қарсы шығып, оны 1153 жылы тұтқынға алады. 1156 жылы тұтқыннан қашқан Санжар сұлтан әуелі Термезге, одан кейін Мервке келіп, 1157 жылы сонда қайтыс болған. Оғыздар Санжар сұлтанды жеңген кезде Мерв, Нишапурды, Хорасанның кейбір басқа қалаларын талайды. Тек Герат қ-н ғана ала алмай кейін шегінді. Осы шегініс кезінде оғыздар Бұзоқ және Үчоқ болып бөлініп, екі жаққа кеткен. Барлық оғыздар сияқты Бұзоқ та суармалы егіншілікпен, мал ш-мен айналысқан. Қосымша балық аулаумен, аңшылық кәсібімен шұғылданды. Тары, күріш дақылдарымен қатар, қауын, қарбыз, қияр өсірген. Сырдария бойындағы халық отырықшы өмір сүрген. Ал бір бөлігі көшпелі болған.
## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, ||-том
Ақшатай

**Ақшатай**, құмағаш таспасы (Astragalus ammodendron) — бұршақ тұқымдасына, таспа туысына жататын бұта. Қазақстанның Батыс Қазақстан, Мұғаджар алқаптарында, Солтүстік Арал маңы мен Қызылқұм өңірінде өседі. Ақшатайдың сабағы ақшыл-қоңыр, биіктігі 30 см-ден 1 м-ге дейін жетеді. Қатар орналасқан жапырақтарының ұзындығы 3-9 см болады. Гүл күлтесі қызғылт көк түсті келеді. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілдеде тұқым береді. Ақшатай — құмда өсетін құнарлы мал азығы. Сабағы қатаймай тұрған кезде, мал жақсы жейді. Құмды жерлерде кейде қолдан да егеді. 
## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Беринг бұғазы

**Беринг бұғазы** — Солтүстік Мұзды мұхит (Чукот теңізі) пен Тынық мұхитты (Беринг теңізі) жалғастырады. Азия мен Солтүстік Америка құрлықтарын бөліп тұр. Ені 35 — 86 км, ұзындығы 96 км, тереңдігі 42 м. Бұғаз арқылы Беринг теңізінің беткі жылы суы солтүстікке, Солтүстік Мұзды мұхиттың суық суы оңтүстікке ығысады. Қазан айынан тамызға дейін бұғазды қалқыма мұздар жабады. Бұғаздың ортасындағы Диамид аралдары арқылы АҚШ пен Ресей мемлекеттерінің шекарасы өтеді. Орыс саяхатшысы В.Берингтің есімімен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Беринг бұғазы
Санат:Аляска бұғаздары
Мутуализм

**Мутуализм** (латын тілінде *mutuus* – өзара) – әр текті жануарлардың өздерінің сыртқы ортамен байланысын бір-бірінсіз атқара алмауы; симбиоздың бір түрі. Мутуализм кезінде екі жануардың бір-бірімен тығыз байланыста болатыны соншалық, олар бір-бірінсіз тіршілік ете алмайды. Мысалы, термиттер организміне келіп түскен қоректік зат – клетчатканы, өздерінің ішегінде, тіршілік ететін талшықтылар болмаса, қорыта алмайды.

Мутуализмнің тағы бір түрі күлдіргіш балықтар мен актиниялардың симбиозы болып табылады. Басында балықтар актинияның сырты қапталған сілекейдің нақты құрамын білу үшін және өздерін шағуға мүмкіндік беру үшін актинияға сәл тиеді. Ол сілекей актинияға өзін – өзі шағып алмау үшін қажет. Кейін күлдіргіш балық осы құрамды жаңғыртады және осыдан кейін жауларынан актинияның қармалауыштарының арасында тығыла алады. Күлдіргіш балық актинияны күтеді: суды тазартады және қорытылмаған тамақтың қалдығын алып кетеді. Балықтар «өзінің» актинияларынан алысқа ұзамайды. Арландар одан арландарды, мекиендер мекиендерді қуады. Аумақтық тәртіп, контрасты өңнің себебі болған тәрізді.

Бір организмнің екінші организмнің ішінде тіршілік етуі – мутуализмнің ең тығыз формасы болып табылады. Осының таңғаларлық мысалы ретінде сиырдың және басқа да күйісті жануарлардың ас қорыту жүйесін келтіруге болады. Сиырлар да адам сияқты көп мөлшерде өсімдіктерде болатын целлюлозаны қорытуға мүмкіндігі жоқ. Бірақ күйісті айрықша орган – жалбыршақ қарыны болады. Ол өзімен көп микробтар тұратын қуысты айқындайды. Өсімдіктің асы, оны жануар шайнағаннан кейін, жалбыршақ қарынға түседі және онда барлық микробтар целлюлозаны бұзады. Жануар оны құсып тастауына болады және қайтадан жартылай жарықшақты асты шайнай алады – сиырлар да өзінің күйісін шайнаған кезде тура осылай жасайды. Сиырдың жалбыршақ қарыны – көптеген әртүрлі шағын организмдерден құралатын, шағын жабық экожүйе. Оның басты мақсаты өзінің иесіне целлюлозаны қайта жаңарту болып табылады. 

Мутализм сонымен қатар «қатты» және «жұмсақ» болып бөлінеді. Бірінші жағдайда ынтымақтастық екі серіктестіктерге де өте маңызды, ал екінші қатынаста екі жаққа да факультативті болып табылады.

## Дереккөздер

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Биология
Бұзыққала

**Бұзыққала** —  ежелгі қала орны. Арал теңізінің шығысында, Қазалы қаласынан (қазіргі Әйтеке би кентінен)  оңтүстік –батысқа қарай 55 км жерде. 1946  жылы  Хорезм археология және этнография экспедициясы (жетек шаруа  С.П. Толстов) зерттеген Қаланың жобасы төртбұрышты, аумағы 145х290  метр  Қала сыртының ені 10 м ормен қоршалған. Қазба жұмыстары барысында әртүрлі өрнегі бар қыш құмыралар табылды. Деректер Бұзыққаланың 6 – 10 ғасырлар аралығында болғандығын көрсетеді.

## Дереккөздер</span>
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том 


Санат:Қазақстан көне қалалары
Мидия

**Мидия** (көне грек. *Μηδία*, көне парс. *Māda*, ассирийлік пен вавилондық *Mādāya*) — солтүстікте Аракс өзені мен Эльбурс тауларынан оңтүстіктегі Парсы (Фарс) шекарасына дейін,  батыста Загрос тауларынан шығыста Деште-Кевир шөліне дейін орналасқан, иран тілді тайпаларда мекендейтін ежелгі шығыс елі, сондай-ақ Иранның батысындағы көне этногеографиялық аймақ. Мидия патшалығы б.з.д. 670 - 550 жылдары өмір сүрді және оның гүлденуі кезінде этникалық Мидияның шекарасынан әлдеқайда кең болды.

Мидиялықтардың тайпаларының тағы бір атауы - арийлер (Геродот VII, 62); бұл өздерінің атауы деген болжам бар. Мидиялықтардың қасиетті жазбаларында «Арийлердің жері» (авест. *Airyanam Dahyunam*) туралы жазылған.

## Тарихы
Б.з.б. 7 – 4 ғасырларда Әзірбайжанның оңтүстігі мен Иранның солтүстік-батыс бөлігінде өмір сүрген қуатты патшалық. Мидия жөніндегі алғашқы деректер б.з.б. 9 ғ-дың 2-жартысында жазылған ассириялық жылнамаларда кездеседі. Б.з.б. 9 – 8 ғ-ларда Мидия жерін мекендеген тайпалар асссириялықтарға қарсы табанды күрес жүргізді. Ассирия қолжазбалары бойынша Мидия патшалығы б.з.б. 7 ғ-дың 70- жылдарында пайда болған. Астанасы – Экбатана қаласы (қазіргі Хамадан маңында) болды. Киаксар патшаның (шамамен б.з.б. 625 – 584) тұсында Көне Шығыстағы ұлы державалардың біріне айналды. Ол әскери реформа жүргізіп, сақтармен бейбіт келісім жасады. Вавилонмен күш біріктіріп, б.з.б. 607 – 605 ж. Ассирияны талқандады, кейін Урарту мен Каппадокияны басып алды. Киаксардың баласы әрі мұрагері Астиаг тұсында Мидияны парсы патшасы Кир жаулап алып (б.з.б. 553 – 550/49), ахемен әулеті билеген парсы патшалығының құрамына қосты. Мидия өз алдына жеке мемлекет болып, б.з.б. 4 ғасырдың соңында (бұрынғы патшалықтың бір бөлігі – Әзірбайжанның оңт-нде) қайта құрылды. Оны тарихшылар Кіші Мидия, Мидиялық  деп те атады. Археологиялық зерттеулерге қарағанда, Мидияда бейнелеу өнері жақсы дамыған. Мысалы, Сузыдағы парсы патшасы I Дарийдің сарайын мидиялық сәулетшілер безендірген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Иран тарихы
Санат:Мидия
Беринг теңізі

thumb|275px|Universal Transverse Mercator координаттар жүйесі бойынша бойлықтары мен ендіктері көрсетілген Беринг теңізі картасы.
[thumb|275px|Серіктен фотосуреті - [Аляска дәл оң жақ жоғарыда, Ресей сол жақ жоғарыда]]
thumb|275px|Беринг теңізі мен солтүстік Тынық мұхиты
**Беринг теңізі** (, ) — Тынық мұхиттың солтүстігіндегі теңіз. Батысында Азия (Ресей), шығысында Солтүстік Америка (АҚШ) жағалаулары, оңтүстігінен Алеут (АҚШ), Командор (Ресей) аралдары қоршап жатыр. Солтүстігінде Беринг бұғазы арқылы Солтүстік Мұзды мұхиттың Чукот теңізімен жалғасады. Ауданы 2,3 млн. км2, орташа тереңдігі 1598 м (ең терең жері 5500 м). Солтүстіктен оңтүстікке 1632 км-ге, батыстан шығысқа 2400 км-ге созылған. Солтүстігі мен шығысы құрлықтық қайраңмен шектеседі. Ал оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде өте терең теңіз асты қазаншұңқырлар кездеседі. Жағалауы аласа, жартасты, қатты тілімденген. Ірі шығанақтары: Анадыр, Олютор, Бристоль және Нортон. Ірі аралдары: Әулие Лаврентий, Нунивак, Карагин, Унимак, т.б. Теңізге ірі Анадыр, Юкон өзендері құяды. Климаты солтүстігінде субарктикалық, оңтүстігінде қоңыржай. Ауаның орташа температурасы ақпанда солтүстігінде –230С-тан оңтүстігінде 0 — 40С, тамызда 5 — 100С-қа дейін жылиды. Жауын-шашынның жылдық мөлшерңі солтүстігінде 200 — 400 мм, оңтүстігінде 1500 мм. Беткі ағыс айналымы сағат тіліне кері. Судың температурасы ақпанда солтүстігінде 00С шамасында, тамызда солтүстігінде 5 — 60С-қа, оңтүстігінде 100С-қа жетеді. Тұздылығы 32,0 — 32,5‰. Көбінесе теңіз беті қалқыма мұздармен жабылады. Солтүстігіне арктикалық, оңтүстігіне бореалдық өсімдік тән. Теңізде балықтың 240 түрі мекендейді, әсіресе, камбала, лосось көп. Сүтқоректілерден теңіз мысығы, калан, итбалық, сұр кит, кашалот кездеседі. Теңізден балық және теңіз аңдары ауланады. Беринг теңізінің көлік қатынасында маңызы зор. Басты порттары: Провидение, Анадыр (Ресей), Ном (АҚШ).

## Дереккөздер

Санат:Беринг теңізі
Ботаникалық Бақтардың Халықаралық Кеңесі

**Ботаникалық Бақтардың Халықаралық Кеңесі (ББХК)**, 1987 ж. Ричмонд қаласында (Ұлыбритания) құрылған. Ол 75 елдің 400-ден астам ботаникалық бақтарын біріктіреді. Қазақстаннан Алматыдағы Бас ботаникалық бақ пен Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағы мүше. Кеңестің негізгі мақсаты — жер бетіндегі өсімдіктер дүниесін және ботан. бақтарды сақтаудың халықаралық стратегиясын және іс-жоспарын жүзеге асыру. ББХК өзіне мүше елдердегі ботаникалық бақтардың ұлттық, аймақтық ұйымдарын құрып, оларға техникалық басқару саласында, жиналған мәліметтерді саралау, жүйелеу және тиімді пайдалану үшін көмектеседі, кей жағдайда тікелей жәрдем де береді. Бұл ұйым ботаникалық бақтардың халықаралық конгрестерін өткізеді, семинарлар ұйымдастырады; озық тәжірибелерді, ғыл. жетістіктерді, мамандардың ойларын, ұсыныстарын жариялауға, басқа елдердегі әріптестерімен тәжірибе алмасуға жағдай жасайды. ББХК “Ботаникалық бақтарды сақтау”, “Ботаникалық бақтарда қоршаған орта туралы ағарту жұмыстарын жүргізу”, “Ботаникалық бақтар арқылы жер бетіндегі өсімдіктердің әртүрлілігін сақтау”, “Тамырлар”, “Жабайы өсімдіктерді реинтродукциялау жөнінде ботаникалық бақтарға арналған оқулық”, т.б. журналдар, анықтамалар шығарады; мамандардың білімін жетілдіру, табиғатты қорғау, жойылу қаупі төнген өсімдіктерді сақтау, сирек кездесетін өсімдіктерді көбейту, т.б. жөнінде практикалық ұсыныстар жасап, таратады. 1997 ж. Орталық Азия мемлекеттері (Қазақстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Тәжікстан, Қырғызстан) ботаникалық бақтарының кеңесі құрылды.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан табиғаты
Ақшатау (көл)

**Ақшатау** – Қызылорда облысы Арал ауданындағы Бекбауыл темір жол стансасынан батысқа қарай 24 км жерде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Аумағы 25,5 км2. Ұзындығы 7,7 км, ені 5-7 км. Ең терең жері 2,5 м-ге жуық. Суы ащылау. Желтоқсанның аяғында мұзы қатып, сәуірдің бас кезінде ериді.

## Жағалау сипаты
Ақшатау Сырдариямен арна арқылы жалғасады. Батыс жағалауында қалың қамыс өскен. Көлден сазан, көкбас, алабұға ауланады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Мидхат паша

**Мидхат паша** (; 18 қазан 1822 жыл — 8 мамыр 1884 жыл) — османлының мемлекет қайраткері.

## Өмірбаяны
Көптеген маңызды әкімшілік қызметтер атқарған. Бағынышты елдерге османлы үстемдігін сақтай отырып, Ұлы Османлы Мемлекетінің экономикасы, саяси және мәдени артта қалушылығын жою бағытында жаңартулар жүргізуге тырысты. Жаңа османлылар қозғалысына қатысып, бірінші османлы конституциясының (23 желтоқсан 1876 жыл) жариялануына қол жеткізді. 1877 жылдың ақпанында II Әбділхамиттің бұйрығы бойынша Еуропаға жіберілді. 1881 жылы Әбділғазиз сұлтанның өліміне (1876) байланысты жалған айып тағылып тұтқындалып, Таифке жер аударылды. Сол жерде II Әбділхамит жіберген баскесерлердің қолынан қаза тапты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ұлы Османлы Мемлекеті
* Әбділғазиз (Османлы сұлтаны)
* II Әбділхамит

Санат:Түркия тұлғалары
Санат:Османлы империясының садрағзамдары
Үлеспұлдық Жарна

**Үлеспұлдық Жарна**, азаматтық құқықта — түрлі кооперативтердің мүшелері үлеспұлдық қорға енгізетін мүліктік жарна. Үлеспұлдық жарнаны кооператив мүшелері кооперативті құру және оның қызметі үшін қажетті жағдайды қамтамасыз ету мақсатымен жинайды. Үлеспұлдық жарнаның құрамы және оны кооператив мүшелерінің жинау тәртібі, олардың осы жарнаны төлеу жөніндегі міндеттемелерді бұзғаны үшін жауапкершілігі ӨК-нің де, тұтынушылар кооперативінің де жарғыларында міндетті түрде айқындалады. Үлеспұлдық жарна үлеспұлдық қорға заңнамада және тиісті кооперативтің жарғысында көзделген нысанда төленеді. Ол ақшалай сома нысанында да, кооперативке материалдық объектілерді (құрал-жабдық, тетіктер, үймереттер, т.б.) немесе мүліктік құқықтарды (табиғат ресурстарын пайдалану құқығын, үй-жайды жалға беру құқығын) беру жолымен де төленуі мүмкін. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: Заң
Санат: Қоғам
Мизансцена

**Мизансцена** ( – сахнада орналасу) – актерлердің спектакль кезінде сахнадағы орны. Мизансцена – пьесаның идеялық мазмұнын бейнелі түрде көрсететін басты құралдардың бірі. Бір-бірін үздіксіз ауыстырып отыратын мизансценаларда кейіпкерлердің мінез-құлқы мен қарым-қатынастары айқындалады. Мысалы, тұрмыстық драма өмірдегі табиғи, қарапайым мизансценаны, ал көңілді комедия қимыл-қозғалысы мол, жеңіл мизансценаны қажет етсе, классикалық трагедия қатал да қатаң мизансценаны талап етеді. Мизансцена спектакльдің стилі мен жанрына қарай құрылады. Мизансценаның жүйесі арқылы режиссер спектакльге арнайы пластикалық форма береді. Мизансцена режиссердің ойын нақты жеткізіп, актерлердің жан дүниесін ашу арқылы спектакльдің талаптарына толық жауап беруі тиіс. Мизансценаның орындалу барысы театр суретшісінің жұмысымен тығыз байланысты.

Санат:Кино және видео терминологиясы
Санат:Театр терминологиясы
Ұялыжар

**Ұялыжар** — Түркістан облысы Ордабасы ауданындағы ауыл, Бөріжар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Темірлан ауылынан оңтүстікке қарай 25 км жерде, Бөріжар өзенінің оң жағалауында орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1964 жылы құрылған Бөріжар қой кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде егін, мал, құс өсіретін шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ордабасы ауданы елді мекендері