Тұяқты жануарлар

**Тұяқ** — көптеген сүтқоректі жануарлардың аяғының башпай ұшын қоршап тұратын мүйізденген тырнақ. Сондай тырнақты баспайы бар жануарларды **«тұяқты жануарлар»** дейміз. Олар «аша тұяқтылар» және «тақ тұяқтылар» болып бөлінеді. Аша тұяқтылардың тұяқтары бөлек-бөлек біткен, арасы сіңір жарғақпен бірікке. Аша тұяқтыларға – сиыр, марал, арқар, керік, т.б. күйіс қайыратын жануарлар, ал тақ тұяқтыларға есек, қой, зебра, мүйізтұмсық, т.б. жануарлар кіреді.

## Тұяқты жануарлардың қорегі
Тұяқты жануарлар – шөп қоректі. Олардың барлығы дерлік шөпті жайылып жүріп жейді. Шөпке жайылатын жануарларға жылқылар, сиырлар, ешкілер, буффалолар, бұғылар т.б. жатады. Олардың бәрін бірдей атап өту мүмкін емес. Жануарлар жейтін өсімдіктерде қорытылмайтын өзектер болады. Өзек – өсімдіктің жасуша қабырғасының басты құрамдас бөлігі. Өзек бактериялардың көмегімен ашып, асқазан қорыта алатын көміртекке айналады. Күйіс қайыратын жануарлар жеген жем олардың құлқынынан баяу өтеді. Мұндай үдеріс жеген азықтың тиімділігін арттыра түседі. 

## Тұяқты жануарлардың мекені
Тұяқты жануарлардың басым көбі ашық дала мен саванналарда мекендейді. Тұяқты жануарлардың ең жиі кездесетін өкілдерінің бірі – бұғы бүкіл жер жүзіне тарап, сазды жерден шөлейтке дейінгі түрлі белдеулерде кездеседі. Тұяқты жануарлардың тағы бір өкілі – түйе. Түйе ыстық та қуаң шөлдерді мекен етеді. Түйелер шөлде тіршілік етуге бейімделген. Қалың жүні оны күн сәулесінен қорғайды. Жалпақ та жұмсақ табаны ыстық құмды басып ұзақ жүруге мүмкіндік береді. Қазір дүниежүзінде шамамен 19 миллиондай түйе бар. Олардың 90%-ы дара өркешті түйелер. 

## Тұяқты жануарлардың төлдеуі
Тұяқты жануарлардың барлығы – сүтқоректілер және төлін тірідей туады. 
Тұяқты жануарлардың көбі жылдың белгілі бір мезгілінде төлдейді. Бірақ жыл бойы төлдей беретін жануарлар да болады. Күйлеу және шағылысу науқанынан кейін аналық буаз болады. Буаздық мерзімінің ұзақтығы жануарлардың түріне байланысты. Кейбірі – 4-5 апта, кейбірі бір жылдан астам уақыт буаз болып жүреді. Жануарлар жаңа туған төлін емізіп, сүт береді. Төл өзін-өзі қорғай алатын дәрежеге жеткенше анасының қамқорлығында болады.

## Тұяқты жануарлардың мінез-құлқы
Тұяқты жануарлардың барлығына бірдей тән мінез-құлықтары бар. Десек те, әртүрлі түр тамаққа жататын жануарлардың тек өзіне ғана тән мінез ерекшеліктері де болады.
Тұяқты жануарлар топталып тіршілік еткенді дұрыс көреді. Топ екі-үш бастан тұратын шағын да, бірнеше жүр бастан тұратын үлкен де болуы мүмкін.
Топталып жүретіндіктен оларды «қоғамшыл жануарлар» деп атауға болады.

## Тұяқты жануарлардың дұшпаннан қорғануы
Табиғат-ана дұшпандарынан сақтансын деп тұяқты жануарларған қабілет пен қасиет сыйлаған. Мәселен, көптеген жұп тұяқты жануарлар мен аша тұяқты жануарлардың кейбірінде мүйіз болады. Олар мүйізімен дұшпанына айбат шегіп қорұытады, одан қайтпағандарды сүзіп алады. Табиға оларды, сондай-ақ сойдақ тіспен, көз ілеспес жылдамдықпен және үлкен денемен қамтамасыз еткен. Тұяқты жануарлардың бір емес, бірнеше қауіпсіздік құралы бар. Мүйізін қорғану үшін қолданатын жануарлардың қатарына сиыр, ешкі, киік жатады.

## Тұяқты жануарлардың тіршілік ету ұзақтығы
Тұяқты жануарларға сүтқоректілердің көптеген түрі жатады. Дәлірек айтқанда, тұяқты жануарлардың ең үлкен тобын сүтқоректілер құрайды. Олардың ішінде жылқылар, сиырлар, киіктер, зебралар, есектер, қодастар және т.б. көптеген жануарлар бар. Әдетте, жануардың тіршілік ету ұзақтығы оның көлеміне байланысты. Мәселен, сиырлар қойлардан ұзағырақ жасайды. Меринос тәрізді асыл тұқымды қойлар 10-14 жыл тіршілік етеді. Қазіргі заманғы үй жылқылары 25-30 жыл, бірақ жақсы күтім көрген кей жылқылар 40 жылға дейін тіршілік етеді.

## Жануарларды қолға үйрету
Үй жануарларын адамдар жеммен, сумен қамтамасыз етеді. Жылы қора-қопсы салып, жауан-шашыннан қорғайды. Үй жануарларына ірі қара, жылқы, қой, тауық, ешкі, ит пен мысық жатады. Жер шарындағы жануарлардың мыңдаған түрлерімен салыстырғанда бұл көрсеткіш, әрине, түк емес. Жануарларды қолға үйрету адамзат өркениетінің дамуында орасан зор рөл атқарады. Африка, Азия, Еуропа елдерінде – жылқы мен түйе, Оңтүстік Америкада лама мен альпака қолға үйретілді. Жылқыны Азия елдерінің тұрғындарыны қолға үйретті. Ірі қара адамға ерте неолит кезеңінен қызмет етіп келеді.

## Жануарлардың дене тұрқы
Жылқы бойының ұзындығы мойыны аяқталып, арқасы басталатын жердің ең биік нүктесінен бастап өлшенеді. Өйткені ол – жылқы анатомиясындағы ең тұрақты нүкте. Жылқы басы мен мойынын біресе көтеріп, біресе иіп, үнемі жоғары-төмен қозғалтып тұрады. Ағылшын тілді елдерде жылқының биіктігі, сондай-ақ, «хәнд» (10 см) және «инч» (2,54 см) деген бірліктермен өлшенеді. Бойер ешкісінің денесінің жүні – аппақ, басы қоңыр түсті болады. Нурбия ешкілері тәрізді олар да – ұзын, салпаңқұлақты. Бұл ешкілер – өсімтал. Бойер ешкісінде аналық инстинкт жақсы дамыған.
## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Санат:Зоология