open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Заһир Мүдәрісұлы Дәкенов

**Заһир Мүдәрісұлы Дәкенов** (31 желтоқсан 1962, Көрін —  25 мамыр 1995, Мәскеу) — Кеңестік және ресейлік қазақ прозашысы және ақыны.

## Өмірбаяны
Заһир Мүдәрісұлы Дәкенов жаңа жыл қарсаңында Астрахан облысы, Володар ауданы, Көрін ауылында қазақ отбасында дүниеге келген. Кейбір деректерде оның туған күні ретінде 1962 жылдың 31 желтоқсаны көрсетілсе, басқалары – 1963 жылдың 1 қаңтарын көрсетеді. 2015 жылы жарық көрген «Ән салыңдар, сезімдер!» өлеңдер жинағының алғысөзінде қате күні көрсетілген – 1962 жылдың 1 қаңтары. Сонымен қатар татар тұқымы да болған.

Жас кезінде Астрахан қаласының іргесіндегі Майлыгүл деген үлкен ауылдың — «Юность» шағын ауданында тұрған. Кеңес әскері қатарында, конвой әскерлерінде қызмет етті. Астраханда КТУ ағаш кесушіні оқыды, кейін Мәскеуге көшіп, А.М. Горький атындағы Әдебиет институтына оқуға түсіп, жазушы Руслан Киреевтің семинарларына қатысты.

«Советский писатель» және «Современник» баспаларынан шыққан ұжымдық жинақтарда; «Еділ», «Кеңдік», «Ауыл жастары», «Дала кеңістігі», «Желкен» т.б. журналдарында жарияланған. «Ақ көше» өлеңдер кітабының және бірнеше повестердің, соның ішінде «Мұнара», «Ұшайық, көкек, алыс аймақтарға» повестерінің авторы, оларға қатысты Леонид Клейннің сын пікірі «Новый мир» журналында жарияланған:

Ол 1995 жылдың көктемінде Мәскеуде бес қабатты үйдің жоғарғы қабатынан сүрініп құлап қайтыс болды. Дәкеновті білетін ақын Дина Немировская бұл өз-өзіне қол жұмсау емес, оқыс оқиға екенін алға тартады.

## Шығармашылығы
* **Антон Палычтың алле-шеруі** (*Парад-алле Антон Палыча*) — Журнал «Простор», № 7, 1987
* **Ұшайық, көкек, қиыр өлкелерге** (*Полетим, кукушечка, в дальние края*): Повесть. — Журнал «Волга», № 12, 1990
* **Мұнара** (*Вышка*): Повесть. — М: Московский рабочий, 1991. — 141 стр.; ил. — ISBN 5-239-01253-9
* **Аспан алмасқа толы немесе жол бойындағы шаң** (*Небо в алмазах или пыль придорожная*), 1994
* **Аула тазалаушының жазбалары** (*Записки дворника*): Повесть                
* **Ақ көше** (*Белая улица*): Өлеңдер кітабі
* **Ән салыңдар, сезімдер!** (*Пойте, чувства!*): Өлеңдер. — Астрахан: ГП АО «Издательско-полиграфический комплекс «Волга», 2015. — 76 с. — ISBN 978-5-98066-177-9

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:КСРО жазушылары
Санат:Ресей жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:Ресей ақындары
Санат:КСРО ақындары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақ жазушылары
Ту тіккен (поэма)

**Ту тіккен** (Ерлік дастаны) — Мұзафар Әлімбаевтың поэмасы, 1971-1974 жылдары жазылған.

Бұл дастанда ақын Рейхстагқа алғаш ту қадағандардың бірі Рақымжан Қошқарбаевтың жан-дүниесін, қаһарман ерлігін шабытпен жырлайды. Бұл дастанда Қазақстанның саңлақ перзентінің сүйкімді бейнесі нанымды мүсінделген:


Баласы жасыл Нұраның!
Тетелес бауыр, інісің,
Ағаша сынға шыдадың,
Содан да зорсың ұлы ісің.
Қамалды бұзған батырсың
Баршаға бізден жақынсың.
Отанын ұрпақ қорғарда
Өзіңдей жауға атылсын!
«Бүгінгі қазақ қандай!» — деп,
Сұраса біреу шетелдік, —
Өзіңнің тұлғаң сондай дөп! —
Көрсетсем сені, жетерлік.

## Сілтемелер
* Ту тіккен (поэма мен өлеңдер) — Алматы: «Жазушы», 1974.

Санат:Поэмалар
Құрманғазы ауылдық округі

* Құрманғазы ауылдық округі — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Құрманғазы ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.
Тыңдала

* Тыңдала — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы, Шалғай ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Тыңдала — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Атамекен ауылдық округі құрамындағы ауыл.
Шығыс Померания шабуылы

**Шығыс Померания шабуылы** — Ұлы Отан соғысы барысындағы ірі шабуыл операцияларының бірі.

54 күнге созылған операцияның басты мақсаттары Шығыс Помераниядағы фашистік күштерді жою және Балтық жағалауын босату болды. Ұрыс әрекеттері ұзындығы 460 шақырымға созылған майданда өтті.
[нобай|солға|300px|[Гданьск|Данцигке кірген кеңес әскерлері,1945 жылдың наурызы]]

## Операция барысы
10 ақпанда 2-ші Беларус майданының күштері шабуылға шықты. Бес күннің ішінде олар 15-40 шақырымға алға жылжыды. Эльбинг, Швец, Шенау қалалары осы күндері азат етілді.

15 ақпанда кеңес әскерлері Хойнице қаласына кірді, бұл ірі көлік торабында 6 теміржол мен 8 шоссе тоғысқан еді. Жақын арада Тухоля, Оше, Черск қалалары да құлады. 19 ақпанға қарай Қызыл Армия 50-70 шақырым жерді артта қалдырды.

1-ші Беларус майданының күштері Дейч-Кроне, Пиритц, Бан қалалары маңында, яғни ұрыс алаңының оңтүстігінде, әскери әрекеттерін жүргізді.

26 ақпанда Бальденберг, Поллнов, Шлохау, Штегерс қалалары азат етілді.

## Нәтижелері
1-ші мен 2-ші Беларус майдандары 54 қаланы және жүздеген кішігірім елді мекенді азат етті. 90 мыңнан астам неміс әскері өлді, 100 мыңға жуығы тұтқынға түсті. Кеңес әскерлері жаудың 850 танкісін, 430 ұшағын, 5500 зеңбірек пен минаатарын иеленді.

Фашистер Данциг пен Гдыняда орналасқан сүңгуір қайық шығаратын порттарынан және басқа да маңызды көлік тораптарынан айырылды. Поляктардың көптеген тарихи жерлері Польшаға оралды.

Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Санат:1945 жыл
Чурчхела

**Чурчхела** - Грузиялық тағам. 

## Сипаттамасы
Шам тәрізді жаңғақ кәмпит.
Диаметрі 35-40 мм келетін, ұзындығы 250-260 мм түтікше формалы тағамды чурчхела дейді. Сыртында сілікпе массасымен қапталған қабығы болады. Ішіне грек жаңғағы салынады.
Чурчхеланың ішіне тек грек жаңғағы дәнінің тең жартысы ғана пайдаланылады. Сондықтан грек жаңғағы мұқият іріктеліп, сұрыпталып, қоспалардан, сынып қалған дәндерінен тазартылады. Жаңғақтың жарты дәні ине-жіппен, жіпті қосып есептегендегі салмағы 50-55 грамм болатындай етіп тізіледі. Жіптің бос ұшы металл ырғаққа ілінеді. Жіпке тізілген жарты жаңғақтар түзулеп қатарластырылып, жіптің ырғаққа ілінген ұшы астаушаның шетінен салбырап тұратындай етіп салынады. Бұл жағдай чурчхела дайындау жұмысын тездетуге мүмкіндік береді.
Колли (шотланд очваркасы)

*Колли* - биіктігі ортадан жоғары ит. Дене құрылысының типі бойынша ширақ, бірақ ашаң. Жеңіл қозғалып, тез жүреді. Жүні ұзын, батыл, жақсы естиді, сақ. Сүйегі мықты, бірақ ірі емес, бұлшық еті мықты және құрғақ. Терісінде қатпар болмайды. 
Ертеден келе жатқан бақташы ит тұқымы. Отаны - Шотландияның табиғаты қатал таулы аудандары.

Колли алғаш рет 1860 жылы Бирмингемдегі көрмеге әкелінді. 1885 жылы Англияда колли клубы ашылды, ал 1891 жылы осы тұқымның алғашқы стандарты бекітілді. Ұзаққа созылған селекция жұмыстары коллиді мәдени заводтың ит тұқымына айналдырды. Колли өте жуас. Түрлі үйрету жаттығуларына тез дағдыланады. Олар әсіресе бақташылыңқа оңай үйренеді. Соған бар жан-тәнін салады.

Американың ит үйретушісі Рудд Ватервакс экраннан Лесси деген итті көрсеткеннен кейін Kолли бұрынғыдан да танымал бола түсті. Бақташы ит ретінде Kолли Канадада, Жаңа Зеландияда, әсіресе Австралияда кең тараған.

Бұл ит тұқымы Совет Одағында 1952 жылдан бастап, Қиыр Шығыста теңбіл бұғы бағатын бақташы ит ретінде пайдаланылып келеді. Содан соң 1960 жылдары Қазақстанға әкелініп, қой бағуға үйретілді.
Пуми (ит)

**Пуми** ( венгр тілінде , көпше түрі pumik ) - Венгриядан шыққан орта- ұсақ қой ит тұқымы . Олар малды жинауға, жүргізуге және бақылауда ұстауға бірдей шебер жан-жақты иттер. Олардың жартылай тік құлақтары бар ұзын басы, қаларлық өрнек және артқы жағында шеңбер жасайтын құйрығы бар. Пальто (қара, ақ, сұр немесе қоңыр) бүкіл денеде бұйраларды қалыптастыратын толқынды және бұйра шаштың үйлесімі.
 

Пуми венгрлік Пулиді 17 ғасырдан бастап француз және неміс бақташы иттерімен будандастыру нәтижесінде пайда болған деп саналады. Халықаралық тұқым стандарты 1935 жылы бекітілді. Пуми АҚШ-та 2011 жылы және Ұлыбританияда 2015 жылы ресми түрде танылған тұқым болды. Венгрияда 2000-нан астам пуми тіркелген, Финляндия мен Швецияда белгілі популяциясы бар және аз, бірақ өсіп келе жатқан саны бар. АҚШ, Ұлыбритания және Германиядағы тіркеулер.

Кейбіреулер Пумиді «Венгр малшы терьері» деп атайды, өйткені оның жылдам қозғалысы, сергек темпераменті және квадраттық, арық және бұлшықет түрі сияқты терьерге ұқсас атрибуттары бар.
## Сыртқы түрі
Пуми сұр, ақ немесе қоңыр түстің әртүрлі реңктерінде болуы мүмкін (Венгрияда «фако» деп аталады). Сұр пумилер ең көп таралған, қара түсті және ересек жаста дерлік қарадан ашық сұрға дейін өзгереді. Күшіктер әдетте алтыдан сегіз аптаға дейін сұрлана бастайды және көлеңке біртіндеп жеңілдейді. Соңғы реңк ата-ананың түсі бойынша болжанады. Басқа қабылданған түстер - қара, ақ және кілегейден қызылға дейін қоюырақ маскасы бар , бұл маскасы бар қоңыр деп аталады. 2009 жылы Дебрецен университеті жүргізген 1023 пуми күшіктеріне жасалған талдау 56% қара сұр, 14% қара, 13% ақ, 11% сұр және 4% сұр түсті болып туылғанын көрсетті. Қоңыр, ала немесе көгілдір түсті күшіктер анда-санда туады.

Қалың пальто бұйра және орташа ұзындығы шамамен 4–7 см (1,5–3 дюйм) [ және жақсы оқшаулауды қамтамасыз ететін және итке ауа-райының қиындығына шыдауға мүмкіндік беретін қатты үстіңгі және жұмсақ астарлы жабыннан тұрады  . Пальто бірнеше апта сайын тарау арқылы және екі-төрт ай сайын қырқу арқылы сақталады. Пальто үнемі өседі ( пудельдікіне ұқсас ) және егер күтім сақталмаса, ол кілемшелене бастауы мүмкін. Тұқым аз немесе мүлде жоқ . Пуми өзінің сергек және сергек құлақтарымен танымал, олар биік орнатылған және жартылай тік және денесінен ұзын шаштары бар. 

Пуми - ұзын, тар басы бар қалың пальтосына байланысты біршама үлкенірек көрінетін төртбұрышты, жеңіл денелі ит. Тұмсық бастың ұзындығының 45% құрайды, оның ұзындығы мойынға тең. Тоқтау әрең байқалады, бүйірден қарағанда бас сүйегі тегіс. Көздері кішкентай, қараңғы, сәл қиғаш. Пумидің өзі сияқты қозғалыстар жанды және жігерлі. 

Еркек пумистердің биіктігі 41-47 см (16-19 дюйм) және салмағы 10-15 кг (22-33 фунт); Қаншықтардың ұзындығы 38-44 см (15-17 дюйм) және салмағы 8-13 кг (18-29 фунт).
Муди(Венгр овчаркачы)

**Муди** - Венгриядан шыққан бақташы ит тұқымы . Ол 1930 жылдары бөлінген Пули мен Пумимен тығыз байланысты . Олар мал бағуда, сондай-ақ иттердің әртүрлі спорт түрлеріне қатысуда қолданылады. 
## Тарихы
Муди тұқым ретінде алғаш рет 1936 жылы Венгрияда доктор Дезсо Феньес ашқан, ол жерде ол «жүргізуші ит» деген атқа ие болды. Мудис танылғаннан кейін көп ұзамай жоғалып кетті, өйткені олардың көпшілігі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қаза тапты. Бұл тұқымды 1966 жылы Халықаралық кинологиялық федерация мойындады . 2022 жылдың 5 қаңтарында Муди AKC арқылы таза тұқым деп танылды.
## Сипаттама
Мудис - жоғары энергия тұқымы, олар бақташылық пен ептілікке бейім. Мудис дұрыс күтіммен 12-14 жыл өмір сүреді. Ересек балшықтардың ұзындығы 14-18 дюйм және әдетте салмағы 18-29 фунт.
## Жаттығулар мен әрекеттер
Муди - өте белсенді тұқым. Оларды күнделікті, ұзақ, жылдам серуендеу немесе жүгіру кезінде қабылдау керек. Бұған қоса, олар еркін жүгіре алатын үлкен қауіпсіз аймақтан пайда көреді. Олар жақсы жағдайда болу үшін көп жүгіру және басқа жаттығулар қажет. Олар ойнағанды ​​жақсы көреді және Фрисби сияқты ит спортының барлық түрлерінде жақсы өнер көрсетеді. Муди иттердің ептілік сынақтарында, мойынсұнушылықта, ралли мойынсұнушылықта, шутжундада, шоумендікте, флайболда, бақылауда және мал бағуда жарыса алады . Мал бағубейнеқосылғылары мен жаттықтыру қабілетін бәсекеге қабілетсіз мал бағу сынақтарында өлшеуге болады. Негізгі мал бағу инстинктерін көрсететін Мудиді мал бағу сынақтарында бәсекеге түсуге үйретуге болады.
Кавказ овчаркасы

**Кавказ шопан иті немесе кавказдық овчарка** - бұл Кавказ аймағындағы елдерде, атап айтқанда Грузия, Армения, Әзірбайжан және Дағыстанда туған ірі қара малды күтетін иттердің тұқымы. Грузиядағы Кавказ таулары тарихта бұл аймақтағы иттердің саны мен сапасы жағынан кавказдық шопан иттерінің негізгі таралу аймағы болды. 
## Тарихы
Ғасырлар бойы Кавказ тау иттеріне ұқсас иттер Кавказ тауларындағы шопандарға малды қорғаушы иттер ретінде қызмет етті, қойларды жыртқыштардан, негізінен қасқырлардан, шақалдардан және аюлардан қорғады. Кавказдық шопан иттер күзетші иттер, аю аулайтын иттер болды және бүгінде Ресейде түрме күзетшісі болып жұмыс істейді. 

ХХ ғасырда кеңестік селекционерлер кавказдық иттердің арасында осы сорттардың кейбірін таңдап, кавказдық шопан ит тұқымын жасады. Кавказдық шопандарды алғаш рет атақты ресейлік кинолог Александр Мазовер сипаттап, тұқымның таралу орталығы саны жағынан да, сапасы жағынан да Грузия, Әзірбайжан, Армения және Дағыстан болғанын атап өтті. Бұл иттер тарих бойы әртүрлі әскерилермен қолданылған, бірақ Кавказ тау иттерінің өмір сүруі ежелгі дәуірден басталады. 
Аймақтың әртүрлі аудандарындағы иттер бүгінгі күні Кавказ шопандарының жалпы ерекшеліктерімен бөліссе, Грузиядан келген Кавказ шопандары өздерінің үлкендігімен, күшті тірек-қимыл құрылымымен және тартымды ұзын шаштарымен тұқымның ең жақсы үлгілері болып саналды. Осы себепті Грузин КСР Кеңес Одағында кавказдық шопан иттерін өсірудің негізгі аймағына айналды. 

Бұл тұқымды 1984 жылы Кеңес Одағының қамқорлығымен Халықаралық кинологиялық федерациясы біржола қабылдады. 

## Сипаттамалары
Кавказдық Овчарка - үлкен ит. Құрғақ биіктігі әйелдер үшін 67-70 см , еркектер үшін 72-75 см диапазонында болады. Тіркелу үшін ең төменгі бойлар мен салмақтар әйелдер үшін 64 см және 40 кг, ал ерлер үшін 68 см және 50 кг. Жүніне келетін болсақ, Кавказ тау итінің екі қабаты бар, тегіс асты және дөрекі сыртқы пальто. Бұл екі жүн пальто Кавказ тау иттерін суық температурада жылы ұстайды.
Бунге киікоты

**Бунге киікоты, райхан** - биіктігі 40 сантиметрге дейін жететін, көп жылдық, жартылай бұталы өсімдік. Бұтақтарып сұр түсті, төмен салбыраған қысқа, бірақ қалың түк басқан. Жапырақтары жіңішке, ұштары сүйір. Гүлдері майда, қос ерінді, ашық қызыл түсті, кейде көкшілдеу болып келеді. Гүл сабақтары қысқа, гүлдері өсімдіктің жоғарғы жағында шоғырлана орналасқан. Маусым-шілде айларында гүлдейді, тұқымы шілде-қыркүйек айларында піседі. Ол таулы жерлерде, тастақты беткейлерде, далалы аймақтардағы төбелердің етектерінде кездеседі. Дәрі үшін гүлімен қоса жоғарғы жағын да пайдаланады. Оның құрамында алкалоидтер, гликозидтер, органикалық қышқылдар, эфир майлары, С витамині және басқа да заттар бар.
 
Қазақтың халық медицинасы бұл өсімдікті ерте кездеп-ақ жүрек ауруларын, атеросклерозды, асқазан ауруларын емдеу үшін қолданып келді. Орта ғасырдың белгілі ғалымы Авиценна бунге киікотының (райханның) шипалық қасиетін жоғары бағалап, оның жапырақтарын іріңді жараларды емдеуге пайдаланған. Бұл өсімдіктен жасалған дәрілердің қан қысымын төмендететін, несеп жүргізетін, жүрек тұсының ауырғанын басатын, ұйқыны реттейтін қасиеттері бар екендігі анықталды. Осыған байланысты соңғы кездерде инфаркты, атеросклерозды, гипертонияны және асқазан ауруларын осы өсімдікпен емдеу арқылы өте жақсы нәтижелерге жетуге болады.
Бүрген

**Бүрген** — биіктігі 3 метрге дейін жететін бұталы өсімдік. Қабығы қызыл қоңыр, жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, үш, бес салалы, сабақтары ұзын. Гүлдері ақ, тостағаншаларының қалақшалары да, гүл жапырақшалары да бес-бестен. Гүлдері шоғырланып, жартылай қолшатыр тәрізденіп тұрады. Ортадағы гүлдері ірірек, шеткі гүлдері майдалау, олардың гүл тәжі қоңырау сықылды. Мамыр-маусым айларында гүлдейді, жемісі тамыз-қыркүйек айларында піседі. 

Бүрген орманның арасында, өзендердің жағаларында, ылғалды жерлерде өседі. Дәрілік мақсатқа өсімдіктің қабығын, жемісін, гүлін жинайды. Оның құрамында вибурнин гликозиді, валериан, сірке, құмырсқа, аскорбин қышқылдары, илік және ащы заттар, К витамииі, қант бар. Өсімдіктің қабығынан жасалған дәрілердің жатырдың бұлшық еттерінің күшін арттырып, қан тамырларын жиырылдыратын, денедегі ауырған жерлерді басатын, микробтарды жоятын, қан тоқтататын қасиеттері бар. Осыған байланысты бүргеннің қабығы жөтелді, демікпені басу үшін және дененің әр жерінен кеткен қанды тоқтату үшін қолданылады. Оның қабығынан жасалған дәрілерді дене қызуын басу үшін де пайдаланады. Өсімдік жемістерінің жүректің бұлшық еттерінің күшін арттыратын, несеп және өт айдайтын, қабынуға қарсы әсер ететін қасиеттері бар. Жемістері тер шығаратын, құстыраткн, іш жүргізетін дәрі есебінде және асқазанға жара түскенде, асқазан қышқылы кемігенде емдеуге қолданады. Жемістерін балмен қосып қайнатып, жоғарғы тыныс жолдары мен өкпе қабынғанда, деміккенде, іш өткенде, бауыр ауырғанда, дене сарғайғанда, дауыс қарлыққанда пайдаланады. Бүргеннің гүлдеп тұрған бұтақтарының қайнатындысын қақырық түсіретін дәрі ретінде де пайдаланады.
Түйе тікен

**Түйе тікен** - екіжылдық өсімдік, бірінші жылы тікенді жапырақтардың үлкен розеткасын шығарады. Өсімдіктер әдетте бірінші жаңбырдан кейін күзде өніп шығады және бірінші жыл бойы розетка түрінде болады , қоректік қор үшін 30 см (12 дюйм) немесе одан да көп төмен созылуы мүмкін қалың, етті тамырды құрайды. 

Екінші жылы өсімдік биіктігі 3 м (9,8 фут), ені 1,5 м (4 фут 11 дюйм) дейін өседі. Жапырақтары ені 10–50 см (3,9–19,7 дюйм) кезектесіп орналасады, тікенекті және жиі ақ жүнді түктермен жабылған, төменгі беті жоғарғы жағына қарағанда тығызырақ жабылған. Жапырақтары шеттерінде ұзын, қатты тікендері бар терең лобты. Жіңішке шаштар өсімдікке сұрғылт түс береді. Массивті негізгі сабақтың ені негізінде 10 см (3,9 дюйм) болуы және жоғарғы бөлігінде тармақталған болуы мүмкін. Әрбір сабақта гүл басының түбіне дейін созылатын, әдетте ені 2–3 см (0,79–1,18 дюйм) м болатын кең, тікенекті қанаттары (көрінетін таспа тәрізді жапырақты материал) бар тік қатар.

Гүлдері глобус пішінді, диаметрі 2–6 см ( 0,79–2,36 дюйм), қою қызғылттан лавандаға дейін және жазда шығарылады. Гүл бүршіктері алдымен сабақтың ұшында, кейінірек қолтық асты бұтақтарының ұшында пайда болады. Олар бұтақтардың ұштарында жеке немесе екі-үш топта пайда болады. Өсімдіктер андрогиндік, саңырауқұлағы да, аталықтары да бар және көптеген ұзын , қатты, омыртқа ұштары бар , барлығы сыртқа қараған, төменгілері бір-бірінен кеңірек және төмен қарай бағытталған көпіршіктердің үстінде отырады. Гүлденуден кейін аналық без ісініп, әр өсімдікте шамамен 8400-ден 40000-ға дейін тұқым түзеді.
Орта азия овчаркасы

**Орта Азия шопан иті** , Алабай немесе Алабай ( орыс. *среднеазиатская овчарка*; *алабай* ) деген атпен белгілі, мал шаруашылығын қорғаушы ит тұқымы. Дәстүрлі түрде бұл тұқым қой мен ешкі табындарын күзету үшін, сондай-ақ күзет және күзет қызметі үшін пайдаланылды. 

Бұл FCI Ресейдің қамқорлығымен кеңес дәуірінен шыққан молоссоидтық ит тұқымы ретінде танылған иттердің үлкен тұқымы.Көптеген тұқым өкілдері Ресейде тұрады және жергілікті питомниктер клубының қызметкерлері Орталық Азия тұрғындарын елдегі ең танымал ит тұқымдарының бірі деп атайды, оларды 2000 жылы елдегі №1 тұқым деп бағалады.

## Таңба ретінде
Алабай иттері 2017 жылғы жабық ғимараттардағы және жекпе-жек өнері бойынша Азия ойындарының бойтұмары болды . 

Алабайдың бейнесі «Түркіменстанның халық ит өсірушісі» және «Түркіменстанның еңбек сіңірген ит өсірушісі» мемлекеттік медальдарында бейнеленген. 

2020 жылдың қараша айында Ашхабадта 15 метрлік Алабай ескерткіші ашылды .
## Тарих
Ортаазиялық шопанның арғы атасы Жайық, Каспий теңізі, Кіші Азия және Қытайдың солтүстік-батыс шекарасы арасындағы географиялық аймақта пайда болды. [4] Орталық Азияның байырғы тұрғындарын, сондай-ақ оның шыққан елдерінде, мысалы, Қырғызстан, Тәжікстан, Түркіменстан, Қазақстан, Ауғанстан, Өзбекстан және төңіректегі елдерде әлі де кездеседі. [5] Бұл жануардың алтын мүсіні 2020 жылы ашылған Түркіменстанда мақтаныш пен ұлттық мұраның символы болып саналады.[6] Кейбіреулер мал бағушы қызметін атқарады, кейбіреулері иелерін қорғайды, ал кейбіреулері итпен күресу үшін пайдаланылады, бұл сол аймақтың көптеген елдерінде ұлттық дәстүр болып табылады. Бұл тұқымның генетикалық ұқсастығы сол аймақтың мал күзетшісі иттерінің Грузия овчаркасы (Нагази), қаңғал иті және ақбаш сияқты басқа аборигендік тұқымдарымен күшті генетикалық ұқсастыққа ие.
Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаты

**[[Жеңіл атлетика]]дан Еуропа чемпионаты** - (*EAА*) Еуропалық атлетика ассоциациясымен ұйымдастырылатын халықаралық жарыс.

## Чемпионаттар тізімі

## Жалпы медальдар саны

## Сыртқы сілтемелер
*Official European Athletics website
*Berlin 2018 official website | Paris 2020 official website 

Санат:Жеңіл атлетикадан Еуропа чемпионаттары
Шығыс Пруссия шабуылы

**Шығыс Пруссия шабуылы** — Ұлы Отан соғысы барысындағы ірі шабуыл операцияларының бірі.

Бұл операцияның аясында Инстербург, Млава-Эльбинг, Вормдитт-Мельзак, Хейльсберг, Кенигсберг, Земланд шабуылдары ұйымдастырылды.

## Операция барысы
* 19 қаңтарда 2-ші Беларус майданының әскерлері Млаваны алды, ал 26 қаңтарда олар Балтық теңізіне және Вислаға шықты. 
* 19 қаңтарда 3-ші Беларус майданының әскерлері Тильзитті, ал 21 қаңтарда Гумбиненді басып алды.
* 6 сәуірде Маршал Василевский бастаған әскерлер Кенигсбергтің шетіне шықты.
* 9 сәуірде Кенигсбергтің коменданты капитуляция жариялады.
* 17 сәуірде кеңестік әскерлер Фишхаузен қаласын алды.
* 25 сәуірде неміс бекінісі Пиллау құлады.

## Нәтижелері
Операцияның нәтижесінде кеңес әскерлері Шығыс Пруссияны алып, Польшаның солтүстік бөлігі мен Балтық жағалауын азат етті.

Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Санат:1945 жыл
Садақ атудан әлем чемпионаты

**Садақ атудан əлем чемпионаты** () — Садақ атудан əлем федерациямен () ұйымдастырылатын халықаралық жарыс. Чемпионат 1931 жылдан бастап өткізіледі.

## Чемпионаттар тізімі

## Жалпы медальдар саны

 

## Сыртқы сілтемелер

* Əлем федерацияның ресми сайты

Санат:Садақ атудан әлем чемпионаттары
Ва

**Ва** (қыт. және бирма - *ва*, тай - *лава*, *кава*, т.б.; Қытай мен Мьянмадағы өз атаулары - *ава*, *аво*, *авацхай*; *бужао* немесе *бажао*, *палаун* және т.б.; Тайландта - *лавей*, *ахало*, *лаво*, *ло*, *пхa* және т.б.) — Үндіқытай түбегінің ең көне тұрғындарының бірі болып саналатын халықтар тобы. Олар Мьянманың солтүстік-шығысында (600 мың адам - ​​1990), оңтүстік-батыс Қытайда (351 мың адам - ​​1998) және солтүстік-батыс Тайландта (20 мың адам - ​​1998) қоныстанған.

## Тілі
нобай|оңға|200px|Ва әйелі нобай|оңға|200px|Ва балалары
Палаунг-ва тобының ва тілінде сөйлейді. Қытай, мьянма, кхмер тілдері де кең таралған. 1930 жылдары миссионерлер латын тіліне негізделген ва тілінің жазуын әзірледі, бірақ ол кеңінен қолданылмады, 1950 жылдардың басында бұл жазуды олардың 3%-ы ғана иеленді. 1955 жылы Қытайда жаңа Ва әліпби жасау жұмыстары басталды. 1957 жылы наурызда Ва жаңа аралас алфавит бекітілді. Оған қосымша ŋ з ө ɲ әріптері кірді. Алайда 1958 жылдың өзінде бұл әліпби 26 стандартты латын әріптері бар әліпбиге ауыстырылды. ŋ орнына ng, ɲ орнына - ny, s орнына - ie, ө орнына - o жаза бастады. Бұл әліпби бірнеше рет нақтыланып, Қытайда әлі де қолданылуда.

## Діні
Валардың көпшілігі анимистер, кей бөлігі буддистер, христиандар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, бидай, жүгері, тары), аңшылық (жолбарыс, барыс, тау ешкі, аю аулау), терімшілік. Аңшылықпен ерлер айналысады, егіншілікпен және терімшілікпен әйелдер мен балалар айналысады. Мал шаруашылығы нашар дамыған (құрбандық ретінде ірі қара мал ұсталады). Тоқу, бамбук өңдеу, сондай-ақ ұсталық өнері дамыған. Кейбір қытайлық Валар күміс зергерлік бұйымдар өндірісін дамытуда.

## Өмір салты
Биік таулы аудандарда алғашқы қауымдық жүйенің күшті қалдықтары бар. Дәстүрлі қауымдық қоныс бір тайпаға біріккен бір немесе бірнеше туысқан топтардан тұрады. Қоғамды сайланған ақсақал басқарады. Қауымдық меншігіне аңшылық олжа, жер, тыңайған жерлер кірді, егістік жердің көп бөлігі жеке отбасылардың меншігіне айналды. Қалыңдық үшін құн төлеу, кек қайтару, көсемдер арасында көп әйел алу әдет-ғұрыптары болды.

### Дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Юньнань Дай ауылы
Дәстүрлі елді мекендер тау баурайында орналасқан, айналасы ормен қоршалған және тікенді бұталармен көмкерілген, олар арқылы ауыл ішіне қорғалған тар туннельдер өтеді. Үйлер кейде қадаларда орналасқан, сабанмен жабылған төбесі жерге дерлік түседі.

### Дәстүрлі киімдері
Әрбір Ва ауылы ұқсастықтары бар болса да, ерекше киім үлгісін ұстанады, бірақ ұқсастықтар бар. Киімдердің көпшілігі қолдан жасалған және әдетте қара және қызыл түстерде болады. Ерлер де, әйелдер де бас киімдер киіп, күміс әшекейлер тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамы көкөніс, ет мереке күндері желінеді.

### Фольклоры
Валарда дәстүрлі билердің әртүрлі түрлері бар. Олардың мәдениетіндегі маңызды билері үлкен қуыс ағаш барабанның соғуымен бірге жүреді.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Қытай этникалық топтары
Санат:Тайланд халықтары
Санат:Мьянма халықтары
Вандамен

**Вандамен** — Индонезиядағы және Жаңа Гвинея аралының (Чендравасих шығанағының батыс жағалауы және Берау жағалауы) батыс бөлігінде халық. Жалпы саны 15 мың адам.

## Тілі
Батыс Жаңа Гвинея тобының вандамен тілінде сөйлейді.

## Діні
Вандамендердің көпшілігі христиандар (протестант-реформатор).

## Кәсібі
Негізгі қызмет түрлері - саго мен ұлуларды өндіру, балық аулау, бұғыларды, құстарды және жабайы шошқаларды аулау және бау-бақша өсіру. Жыныс бойынша қатаң еңбек бөлінісі (әйелдер үшін саго және ұлулар, ерлер үшін балық аулау және аңшылық) бар.
Балалар бамбук өсінділері мен ұлуларды жинап, қуырады. Васиор аймағында күріш, тофу, қант, кофе және басқа да тауарлар өндіреді.

Жағалау бойымен және аралдар арасында саяхаттау, моторлы бар қайықтарда жүзеге асырылады.

## Өмір салты
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері жағалау бойына созылған. Үйлері биік қадаларда тұрады. Қабырғалары мен төбесі саго пальма жапырақтарының кесінділерінен жасалған тақтайшалармен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері – белдемше тәрізді жабынды маталар еуропалық киіммен алмастырылуда.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары - қайнатылған саго крахмалы, жаңа піскен, кептірілген балық, қышқыл балық соустары.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Варопен

**Варопен** (өз атаулары *варопен-кан*, *варопен-напан*) — Индонезиядағы Жаңа Гвинея аралындағы халық (Чендравасих (Гельвинк) шығанағының шығыс жағалауы). Жалпы саны 13 мың адам.

## Тілі
Варопен тілінде (вандамен тілінің диалектісі болуы мүмкін) сөйлейді.

## Діні
Варопендер негізінен христиандар (протестант-реформаторлар), дәстүрлі нанымдар кең таралған.

## Кәсібі
Негізгі кәсіптері – саго өндіру және балық аулау. Варопендердің материалдық мәдениеті Жаңа Гвинеяның солтүстік жағалаудағы папуастардың материалдық мәдениетіне ұқсас.

## Өмір салты
Дәстүрлі қауым тайпалық сегменттерден (румадан) тұрады. Неке жүйесі үш туыстық одақ, мұра ережелері бойынша қалыптасқан.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер жағалаудағы мангр ормандарының ортасында орналасқан.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Прага операциясы

**Прага операциясы** — Ұлы Отан соғысыдағы кеңес әскерлері жүргізген соңғы стратегиялық операция. Оның барысында немістердің «Ортаңғы» армиялар тобы толығымен және «Оңтүстік» армиялар тобының едәуір бөлігі талқандалды, Чехословакия азат етілді.

## Операция барысы
Бастапқыда операцияның бастауы 7 мамырға жоспарланған еді, бірақ И.С. Конев оны бір күн бұрын бастау керек деген шешім қабылдады. 1-ші Украин майданының күштері сол күні түстен кейінгі уақытта шабуылға шықты, 2-ші Украин майданы операцияға келесі күні қосылды, сосын 4-ші Украин майданының күштері де тартылды.

Әскерлер тез алға жылжып, 8 мамырға қарай Дрезден, Баутцен, Гёрлиц, Теплице, Зноймо, Яромержице қалаларын босатты.

### 5-8 мамырдағы Прагадағы оқиғалар

### 9-11 мамырдағы оқиғалар
1945 жылдың 9 мамырында таңғы сағат 4-те Прагаға бірінші болып 3-ші мен 4-ші гвардиялық танк армиялары кірді. Үш фронттың әскерлері қалаға ағып тұрды. Сағат 16-ға қарай қалада орналасқан неміс әскерлері капитуляция жариялауға мәжбүр болды. Фашистердің көбі ұрыс алаңын тастап, батысқа қарай лап берді.

10 мамырда Ческе-Будеёвице мен Хемниц қалалары маңында Қызыл Армия мен АҚШ әскерлері кездесіп құшақтасты. Осы күні «Ортаңғы» армиялар тобына қарасты 80 мыңнан астам неміс әскері тұтқынға түсті.

11 мамыр операцияның ресми аяқталған күні болды. Алайда одан кейін де Чехия жерінде бірнеше күн әскери әрекеттер өткізілді.
[нобай|солға|300px|Маршал Конев [Прагада, 9 мамыр 1945 ж.]]
## Нәтижелері
Қызыл Армия мен оның одақтастарының 11 997 адамы қайтыс болды, 40 501 адам жараланды немесе сырқаттанды. 373 танк пен ӨЖАҚ, 80 ұшақ қиратылды.

Немістердің 1 822 танк пен артиллериялық қондырғысы, 1 104 ұшағы жойылды. 860 мың адам тұтқындалды, оның ішінде 60 генерал.

Прага көтерілісі кезінде 3500 тұрғын және көтерілісші қайтыс болды.

Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Санат:1945 жыл
Саламандрлармен соғыс

**«Саламандрлармен соғыс»** — Карел Чапек жазған роман-антиутопия.

Бұл шығармада чех жазушысы фашизмді аяусыз әшкерелеп, демократия мен бейбітшілікті уағыздайды.

## Шығарма желісі
Адамзат мұхиттарда мекендейтін, санасы бар алып саламандрлар деген жаңа биологиялық түрді ашты. Олармен күрделі қарым-қатынастарды орнату үрдісі басталады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* The War with the Newts

Санат:Карел Чапек романдары
Ватубелдер

**Ватубелдер** (балама атауы - Ватубела, Матубела) — Шығыс Индонезиядағы халықтардың бірі. Ватубель аралдарында тұрады. Амбон-Тимор халықтары халықтар тобына кіреді. Жалпы саны 3 мың адам.

## Тілі
Ватубеле тілінде сөйлейді.
Гесер және индонезия тілдері де кең таралған.

## Діні
Діні бойынша суниттік мұсылмандар.

## Тарихы
VII ғасырдың аяғы-VIII ғасырдың басынан бастап XIV ғасырға дейін орталығы Суматра аралы болған Шривиджая мемлекетінің бөлігі болып табылады. XV-XVI жылдары Малукк Сұлтанатының құрамына кіргені де белгілі. 16 ғасырдың ортасынан бастап Ватубела аралы да Индонезияның архипелагтарының ішінде алдымен португалдықтардың, содан кейін келген голландтардың отарлау процесін бастан кешірді.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі - саго өндіру және балық аулау. Олар егіншілікпен айналыспайды.

## Өмір салты
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері жағалау бойына созылып орналасқан. Тұрғын үйлерінің қабырғалары мен төбелері саго пальма жапырақтарының кесінділерінен жабылған, қадаларда бекітілген.

### Дәстүрлі киімдері
Киімдері малайлық үлгідегі дәстүрлі киімдер, еуропалық және амбондық киімдер де дәстүрге енуде.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағам - қайнатылған саго крахмалы, жаңа піскен және ашытылған балық, сагодан пісірілген өнімдер, қышқыл көкөніс және балық тұздықтары.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Қожахмет (тау)

**Қожахмет** – Маңғыстау тауларының орта бөлігіндегі аласа тау.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шайыр ауылының солтүстігінде 6 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 216 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 1 км. Беткейі жайық, эрозиялық процесстерге ұшыраған. Солтүстігінде Солтүстік Ақтау, оңтүстігінде Батыс Қаратау жоталары, шығысында Жалған тауы, батысында Қарашыңырау құдығы орналасқан.

## Өсімдігі
Етегінде тасбұйырғын, жусан, т.б. шөл өсімдіктері басым. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Құлаат (тау)

**Құлаат** – Маңғыстау тауларының батыс бөлігіндегі аласа тау.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Шайыр ауылының солтүстік-батысында 15 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 277 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылған, енді жері 2 км. Беткейі тіктеу, қатты тілімделген. Солтүстігінде Солтүстік Ақтау, оңтүстігінде Батыс Қаратау жоталары, батысында Емдіқорған, шығысында Қожахмет таулары орналасқан.

## Өсімдігі
Беткейлердің етегінде тасбұйырғын, жусан басым өседі. Баурайы жыл бойы мал жайылымына пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Дзюдодан Еуропа чемпионаты

**Дзюдодан Еуропа чемпионаты** Еуропа дзюдо  кеңесімен ұйымдастырылатын халықаралық.

Ерлер үшін алғашқы чемпионат 1951 жылы өткізілді, ал әйелдер үшін 1974 жылы.

## Чемпионаттар тізімі

## Жалпы медальдар саны

 

## Сыртқы сілтемелер
* Judo Union
* European Judo Union
* JudoInside - Statsgen Judoka
* Judobase.org

Санат:Дзюдо
Санат:Еуропа біріншіліктері
Вахандар

**Вахандар** — Памир халықтарының бірі. Олар Тәжікстан, Пәкістан, Ауғанстан және Қытайдың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданында, Памир тау жүйесінің аудандарында тұрады. Халық саны 60 мыңға жуық адам.

## Тілі
Тілі вахан тілі, парсы тілінің жергілікті диалектісі. Сонымен қатар тәжік, орыс, парсы (кабул-дари) және урду тілдері де таралған.

## Діні
Сенушілер – шиит мұсылмандары (исмаилит).

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Отын жинап келе жатқан Вахан. Бадахшан
Вахандар Батыс Памирдің, Гиндукуштың, Солтүстік Гималайдың және Қарақорымның биік таулы аймақтарының отырықшы егістік, суару және мал өсіруші шаруашылық және мәдени типіне жатады. Вахандар мал шаруашылығымен, негізінен қой шаруашылығымен айналысады. Олар тек арпа егіп, тау аңғарларында аздап айналысатын ауыл шаруашылығымен айналысады.
Басқа памирліктер сияқты тоқымашылық кең тараған, ұсақ малдың жүнінен – жолақ түксіз кілемдер тоқылған. Дәстүрлі киімге арналған жүн маталар көлденең тоқыма станоктарында тоқылған. Еркектер ешкі мен қодас жүнін иірсе, әйелдер қой мен түйенің жүнін иірді. Әйелдердің қолмен қыш жасауы үлкен дамуға жетті.

## Өмір салты
Басқа памирлік халықтар сияқты кишлақ қауымының өмірі және онымен бірге өмір сүретін патронимия негізінен әдеттегі құқыққа негізделген. Вахан халқының әлі күнге дейін ажырамаған отбасылары көп. Шағын отбасылар да, бөлінбейтін отбасылар да патронимия (тухм) құрамына еніп, агнаттық туыстық қатынас арқылы байланысады. Үй шаруасында және әртүрлі отбасылық оқиғаларда өзара көмек тән. Нағашы, ананың ағасы үлкен рөл атқарды.

### Дәстүрлі баспаналары
Вахандықтар соңғы уақытқа дейін малмен өмір сүрді. Қыста олар тас үйшіктерде немесе саз балшықтан жасалған шағын ғимараттарда, ал жазда қысқы үйлердің жанында орнатылған киіз үйлерде өмір сүрді. Олардың малдары жыл бойы айналадағы тауларда жайылып, түнде үйлеріне әкелінді.
нобай|оңға|200px|Вахандық қыз

### Дәстүрлі киімдері
Әйелдер қанық түсті ою-өрнектері бар (тізеге дейін) шұлық тоқып, оларды етіктің астына жұмсақ табанмен киді. Жазда олар сандал сияқты аяқ киім киді.
Бас киімдері - әйелдерде орамал, кейде тақия, ал еркектерде — тақия болды. 
1950 жылдардан бастап қазіргі заманғы қалалық үлгідегі киімдер барлық жерде күнделікті өмірге кірді. Әйелдер үшін – жібектен, сәтеннен, барқыттан тігілген аймақтық ортаазиялық көйлек, фабрикада тоқылған жүннен кофта, шұлық, жемпір тоқылды. Малшылар негізінен жүннен тоқылған тон, жүннен тоқылған  өрнекті шұлық, табаны жұмсақ етік киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Тағамдары әдетте бидай шелпектерінен, қой ірімшігінен, үй кеспелерінен, көкөністер мен бұршақтардан, жемістер мен жаңғақтардан тұрады, кедей таулық сүтпен шай ішеді, ал байлар ыдысқа аздап май қосады.

## Дереккөздер

 
Санат:Тәжікстан халықтары
Санат:Пәкістан халықтары
Санат:Ауғанстан халықтары
Санат:Қытай этникалық топтары
Көбек батыр Майлыұлы

**Көбек батыр** (шамамен 1735–1740 жылдары туған – шамамен 1831 жылы қайтыс болған) — Қазақ хандығының Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресі тұсында ел мен жерді қорғауда елеулі ерлігімен танылған ұлт батыры. Көбек батыр Арғын тайпасының Тоқа руынан шыққан. Батырдың әкесі Майлы батыр.

## Ерліктері
Кейбір зерттеушілердің айтуынша, Көбек батыр алғашында орта жүз ханы Әбілмәмбет ханның қосынында, кейін Әбілмәмбет хан қайтыс болған соң Абылай хан қосынында мыңбасы болған екен. Батыр алып денелі адам болған деседі. Батыр өз заманында басқыншы қалмақтарды қазақ жерінен қууда талай ерліктер жасапты. 1771 жылы қырғыз манаптары Жетісуды қазақтан тартып алмақшы болып, Шу өзені бойында Найман елінің 2000 қолын жеңіп, атақты Көкжарлы көкжал Барақ батырды, Шынқожа батырды өлтіріп, сарбаздарын қанға бояған. Осы сұмдықтан соң Абылай хан Көбек батыр бастаған қолды жинап, Қырғыз Алатауына аттанады. Сол шешуші шайқас тарихта "Жайыл қырғыны" деген атпен белгілі. Шайқас алдында екі жақтың әскер саны бірдей болған. Соғыс екі жақтың батырлары манап Нәдір мен Көбек  батырдың жекпе-жекінен басталған. Көбек батыр жауын жеңіп, Қазақ қолының жеңісіне жол ашып берген. Бұл жеңістен кейін қырғыз манаптары толық талқандалып, Ташкентке жол ашылады. Ташкентке барар жолда өзбек-тәжік қосындары да тізе бүгіп, Ташкент құсбегі Абылай ханға соғыссыз қала кілтін береді. Көбек батырдың осы соғыстағы ғажайып ерлігі ел есінде жыр болып қалды.

ХVIII ғасырда Кіші жүз қазақтары орыс казактары мен башқұрттардың үздіксіз шабуылына ұшырайды. Басқыншыларды талқандау үшін кіші жүз ханы Орта жүз руларынан көмек сұрайды. Орта жүздің кіші жүзге көмекке жіберген қосынын Көбек батар бастап барады. Көбек батыр Башқұрттарды талқандап, жеңіспен оралады.

Абылай хан Көбек батыр мен Ұзын Қыпшақ батыры Ниязға Есіл өзеніндегі Қараөткелді қорғау міндетін тапсырған екен. Батыр өмірінің соңына дейін Қазақ хандығы үшін талай ерліктер жасайды.

Көбек батыр 96 жасында дүние салыпты. Марқұмның Қараөткел маңындағы Қозыкөш деген жерде жерлеген екен.

## Тарихи бағасын алуы
Қазақ хандығын және оның ұланғайыр территориясын ақ найзаның ұшымен, ақ білектің күшімен қорғаған батыр бабаның ерлікке толы ғажайып өмірі ұзақ заман ел есінде сақталса, ал еліміз тәуелсіздік алған соң, тыңнан зерттеліп, есімі Қазақ елі тарихынан өз орнын ала бастады. Батырдың өмірі мен ерліктерінен сыр шертетін түрлі жәдігерліктері де табылып жатыр.

Көбек батырдың сүйегі жатқан жерде ертеректе қойылған ескі тастың тұсына ұрпақтары батырға ас беріп, 2012 жылы және 2016 жылы ескерткіш тас қойған болатын.

Көбек батырдың 7-ұрпағы, 1973 жылы туған Рахимбеков Тілек Құлашұлы 2016 жылы халықтан жиналған қаражатпен ескі зиратты қоршап, Көбек батырдың басына ескерткіш  тас қойды. Бұл бастама аудан тарихындағы есте қалар маңызды оқиғалардың бірі болды.

Тілек Құлашұлының қолында батыр бабамыз туралы талай деректер сақтаулы жатыр. Оларды терең зерделеп, Көбек батырдың Қазақ хандығының іргесін бекемдеу жолындағы ерліктерін және ел мен жерді қорғау жолындағы өнегелі іс-іздертерін танып, ұрпақ санасына жеткізу ісі өз жалғасын табатыны сөзсіз.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Вемал (халық)

**Вемалдар** — Шығыс Индонезиядағы Амбон-Тимор халықтарының бірі, Серам аралының батыс таулы бөлігінде тұрады. жалпы саны 40 мың адамды құрайды.

## Тілі
Вемал тілінде сөйлейді, диалектілері: ахиоло, санаху, касие, ласахата, мани, марехуну, нукухай, сисиулу, васиа, ули, хорали, хунитету, т.б. Олар индонезия тілінде де сөйлейді.

## Діні
Вемалдар - протестанттық христиандар, бірақ дәстүрлі нанымдар да сақталған.

## Тарихы
нобай|оңға|250px|Вемал жауынгерлері.
Вемалдар Шығыс Индонезияның байырғы тұрғындарының типтік өкілдері (альфур деп аталады). Этникалық даму үшін олардың бес және тоғыз деп аталатын одақтарға қатысуы өте маңызды болды. Вемалдардың бір бөлігі Серам аралдары мен амбондықтардың бір бөлігімен бірге *ваэле-патай-телу* этно — мәдени бірлестігін құрды ("үш өзен Одағы", яғни бұл өзендер, Эти, Тала және Сапалева, олардың бассейндерінде вемалдар және онымен байланысты алундар орналасқан), олардың мүшелері тоғыз одақтың құрамына кірді және қара патасива деген атпен танымал болды. Қауымдастықты халық жиналысы (санири) және Малай архипелагындағы жалғыз жасырын ерлер одағы (какихан) басқарды, бұл Вемал мәдениетінің меланезиялықтарға жақындығын көрсетеді.

Вемалдардың басқа бөлігі Серамның жағалауындағы шағын халықтармен бірге бестік одағының (Паталим одағы) бөлігі болды. Патасива мен Паталима арасындағы қайшылықтарды солтүстік Халмахер сұлтанаттары Тернате мен Тидор 16-17 ғасырларда Серамды басып алу үшін күресте пайдаланды. Сонымен бірге Серам аралының оңтүстігінде вемалдар Тернатеге бағынатын Сахлау княздігін құрды. Тек 20 ғасырдың басында вемалдар голландиялық колониялық әкімшілікке бағынды және амбон мәдениетін белсенді түрде қабылдай бастады. 1950–65 жылдары вемалдардың көпшілігі Оңтүстік Молуккан сепаратистерінің билігінде болды.

## Кәсібі
Вемалдардың негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (тамыр дақылдары, бұршақ тұқымдас өсімдіктер, банандар), ойпатты жерлерде – саго өндіру. Шошқа, тауық, ит өсіреді, бұғыларды, қабандарды, қалталы жануарларды, жыландарды аулайды.

## Өмір салты
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі елді мекендері төбелерде, тік жартастардың үстінде орналасса, 20 ғасырда олар жайылмаларға және теңіз жағалауларына ауыстырыла бастады. Дәстүрлі тұрғын үйлері қадалы, төртбұрышты, қабырғалары мен төбелері саго пальма жапырақтарының немесе бамбуктың кесінділерімен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киім - бұл таподан (лаван) жасалған белдемесі, таро немесе панданус жапырақтарынан жасалған бас киім.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамы - пісірілген тәтті картоп, таро, ямс, пісірілген саго крахмалы, кускус еті, жылан, бұғы, қабан, шошқа, тауық, көкөніс дәмдеуіштері.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Дейли Томпсон

thumb|right|200px|Дейли Томпсон

**Фрэнсис Морган Айоделе** (Дэйли) нем. Francis Morgan Ayodélé "Daley" ThompsonФрэнсис Морган Айоделе «Дейли» Томпсон ; туылған күні-30 шілде 1958 жыл . ) - британдық жеңіл атлет, көпсайыс маманы. Ол 1976-1992 жылдары жеңіл атлетикадан Англия мен Ұлыбритания құрамаларында өнер көрсеткен, екі дүркін Олимпиада чемпионы, әлем чемпионы, екі дүркін Еуропа чемпионы, үш дүркін Достастық ойындарының чемпионы, онкүндік бойынша әлем рекордшысы. Футболшы ретінде аз танымал, «Мэнсфилд Таун», «Стивенедж», «Илкестон» клубтарының ойыншысы.
## Өмірбаяны
Дейли Томпсон 1958 жылы 30 шілдеде Лондонның Ноттинг-Хилле қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Нигериялық Британдық, ал анасы Шотландтық . Батыс Суссекстегі мектеп-интернатта оқыды. Ол мансапты кәсіби футболшы ретінде қарастырды. Бірақ ақырында жеңіл атлетикаға ауысты. 

1975 жылы ол Лондонға оралды және бастапқыда спринтингке маманданған Ньюхэм және Эссекс Биглз атлетика клубына қосылды, кейін жаттықтырушы Боб Мортимердің кеңесімен ол ондық спортты меңгере бастады.

1976 жылы ол онкүндікте Англия чемпионатында жеңіске жетті және бірқатар сәтті өнер көрсетуінің арқасында Монреальдағы жазғы Олимпиада ойындарында ел намысын қорғау құқығына ие болды, онда ол барлық қорытындысында 18-ші орынды иеленді. пәндер.

1977 жылы Донецкіде өткен жасөспірімдер арасындағы Еуропа чемпионатында ол декатлон бағдарламасында үздік болды.

1978 жылы Эдмонтондағы Достастық ойындарында жеңіске жетіп , Прагада өткен Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері атанды.

1980 жылы Австрияда өткен жарыста ол онкүндікте әлемдік рекорд орнатты (8648). Мәскеуде өткен Олимпиада ойындарында ол барлық қарсыластарынан асып түсіп, Олимпиаданың алтын медалін жеңіп алды.

1982 жылғы маусымда ол әлемдік рекордты екі рет жақсартып, 8774 ұпайға жеткізді. Брисбенде өткен Достастық ойындарында және Афинада өткен Еуропа чемпионатында жеңіске жетті .

1983 жылы Хельсинкиде өткен жеңіл атлетикадан бірінші әлем чемпионатында ол өзінің рекордын тағы бір алтын жүлдемен толықтырды. Осылайша, Томпсон бір мезгілде Олимпиада чемпионы, әлем чемпионы, өз континентінің чемпионы және Достастық ойындарының чемпионы болған тарихтағы алғашқы спортшы болды.

1984 жылы Лос-Анджелес Олимпиадасында жеңіске жетіп, әлемдік рекордты 8847 ұпайға дейін жақсартты.

1986 жылы Штутгарттағы Еуропа чемпионатында ол ондық жарыста жеңіске жетіп, 4 × 100 метрге эстафетада қола жүлдегер атанды, ал Эдинбургте өткен Достастық ойындарында сол пәндер бойынша бірінші және екінші орындарға ие болды.

Болашақта Томпсонның нәтижелері төмендей бастады , 1988 жылы Сеулдегі Олимпиада ойындарында ол төртінші болып, жеңімпаздар қатарына кіре алмады, ал 1992 жылы бірқатар жарақаттардың салдарынан ол аяқтауға мәжбүр болды. оның спорттық мансабы.

1990 жылдары жеңіл атлетикадан кеткеннен кейін ол өзін футболда көрсетті, Мансфилд Таун, Стивенаж, Илкестон сияқты клубтарда ойнады. Ол Уимблдон мен Лутон Таунда  фитнес жаттықтырушысы болып жұмыс істеді.

Көрнекті спорттық жетістіктері үшін 2000 жылы қолбасшы дәрежесінде Британ империясының орденімен марапатталды.

## Дереккөздер
Берсеро

**Берсеро** () — Испаниядағы муниципалитет, Вальядолид провинциясының бөлігі, Кастилия және Леон автономды бірлестігінің құрамына кіреді. Муниципалитет Тордесиллас (Вальядолид) ауданының (комарка) құрамына кіреді . Алып жатқан жер аумағы 41,72 км² шамасында. Халық саны 170 адамды құрайды (2025 жылы). Провинцияның әкімшілік орталығына дейінгі қашықтық 40 км.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Вальядолид муниципалитеттері
Сиснерос (Паленсия)

**Cisneros** ( исп. *Циснерос* — Испаниядағы муниципалитет, Паленсия провинциясының бөлігі, Кастилия және Леон автономды бірлестігінің бөлігі. Муниципалитет Тиерра-де-Кампос аймағының құрамдас бөлігі болып табылады (комарка) .
Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Берсимуэль

**Берсимуэль** (  — Испаниядағы муниципалитет, Сеговия провинциясының бөлігі, Кастилия және Леон автономды бірлестігінің бөлігі. Муниципалитет Сепулведа ауданының (комарка) құрамына кіреді. Алып жатқан жер аумағы 12,27 км² шамасында. Халық саны 84 адамды құрайды ( 2004 ж.).
Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Каратэден Еуропа чемпионаты

**Каратэден Еуропа чемпионаты** () Еуропалық каратэ  федерациямен ұйымдастырылатын халықаралық.

Ерлер үшін алғашқы чемпионат 1966 жылы өткізілді, ал әйелдер үшін 1980 жылы.

## Чемпионаттар тізімі

## Жалпы медальдар саны

## Сыртқы сілтемелер

* European Karate Federation

Санат:Каратэден Еуропа чемпионаттары
Ветарлар

**Ветарлар** (*ветар*, *веттер*) — Амбон-Тимор халықтары тобына жататын Индонезияның шығысындағы Ветар аралында тұратын халық. 1998 жылғы есеп бойынша саны 3 мың адамды құрады.

## Тілі
Ветар тілінде сөйлейді. Негізгі диалектілері: илваки, эраи, т.б.

## Діні
Ветарлардың көпшілігі - реформаторлық протестанттар, дәстүрлі нанымдар сақталған.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (жүгері, тамыр жемістер, көкөністер) және балық аулау.

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Марк Спитц

**Марк Эндрю Шпиц** (ағылш. *Mark Andrew Spitz*, 1950 жылы 10 ақпан, Модесто қаласы, Калифорния, АҚШ) дүниеге келген еврей текті американдық жүзуші, спорт тарихындағы төрт 9 дүркін Олимпиада чемпиондарының (Пааво Нурми, Лариса Латынина және Карл Льюиспен бірге) үшіншісі болды. Сол ойындарда 7 Олимпиада алтынын жеңіп алған алғашқы адам (Мюнхен, 1972). 2008 жылғы Бейжің Олимпиадасында оның америкалық әріптесі Майкл Фелпс 23 дүркін Олимпиада чемпионы атанып, бір ойында 8 Олимпиада алтынын жеңіп алып, бұл нәтижеден асып түсті. Дегенмен, 1972 жылы әрбір Шпиц алтыны әлемдік рекорд болды. 

Марк Спицтің жетістіктері:
*33 әлемдік рекорд орнатты. Тағы 2 оқуға орналастырылғандықтан есепке алынбады.
*1969, 1971 және 1972 жылдары әлемдегі ең жақсы жүзуші ретінде танылды.
*1967 жылы Панамерикалық ойындарда 5 алтын медаль жеңіп алды
*1965 және 1969 жылдары Маккаби ойындарында 10 алтын медаль жеңіп алды.
*1985 жылы ол Маккаби ойындарын ашты, ал 2005 жылы осы ойындарда АҚШ құрамасының жалаушысы болды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* https://web.archive.org/web/20161204000000/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/sp/mark-spitz-1.html
* http://www.markspitzusa.com/

Санат:Алфавит бойынша жүзушілер
Санат:АҚШ жүзушілері
Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының чемпиондары
Санат:АҚШ-тың Олимпиада чемпиондары
Санат:Жүзуден Олимпиада чемпиондары
Санат:Алфавит бойынша Олимпиада чемпиондары