open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақтұйғын

**Ақтұйғын** - қаршыға тұқымдастарына жататын жыртқыш құстардың ішіндегі ең қыран құс. Негізігі аты - тұйғын, қазақ құсбегілері түсінің аппақ болып бітуіне орай көбінесе - "ақтұйғын" деп атайды. Оның жоны ақ, дене бітімі жұп-жұмыр болып келеді. Қазақстанның шөлейт өлкелерінен басқа өңірлерде сирек те болса кездеседі.

## Сипаты
Тұйғынның қаршығадан түр-түсінің өзгешелігі болмаса, қанат құйрығының жаратылысы мен сүйек бітімінде айырмашылық шамалы. Алайда, қазақ құсбегілерінің арасында қаршығадан гөрі тұйғын көбірек қадірленеді. Ол қаршығаға қарағанда шалымды келеді. Егер қаршыға мен тұйғынды құсқа қатар жіберсе, қаршыға жер ортаға жеткенше тұйғын нысана еткен құсын бір түйіп үлгереді. Тағы бір ерекшелігі сырт тұлғасы дөңгелектеу және қаршығадан кішілеу, сүйкімділеу болды.
Ұясын биік жарқабақтарға, жақпар тас кемерлеріне, ағаш басына салады. Кейде әлі жететін құстардың ұясын да пайдаланады. Көп ретте үш жұмыртқа салып, 28-30 күн дегенде басып шығарады. Салмағы 500-1090 грамм шамасында.

Жақсы бап көрген тұйғын үйрек, қаз сияқты құстардан бастап, қарсақ, түлкі, қоян сияқты аңдарды да алады.

## Түрлері
Құсбегілер тұйғынды сырт бітіміне орай, түр-түсіне қарай өз ішінде саралап, үш түрге бөліп атайды:
* тұйғынның сырт жүні мұнтаздай таза, күмістей ақ болса, оны "ақтұнжыр" деп атайды;
* тұйғынның жоны болмашы қоңырайып, сұрғылт тартып тұратын болады. Оны сонысы үшін "кір тұйғын" дейді;
* жонынан бастап бой жүніне дейін сұрғылт түс дендеген жоны қоңыр көкшіл тартқан тұйғынды "құл тұйғын" дейді.
Осылайша үш түрге бөліп атағанымен, бұл үшеуінің де сыртқы түсінің айырмашылығы болмаса, қырандық қарымында, сүйек бітімінде де, мінезінде де айырмашылық болмайды. Тұйғын қазақ даласында сирек кездескендікте бұл үш түрінің қайсысы қолға түссе қадірі қаршығадан кем түсепеген.

## Дереккөздер

 
Санат:СұңқартәрізділерСанат:ҚұсбегілікСанат:Аңшылық
Ақтұмсық қарға

**Ақтұмсық қарға** - қазақтың байырғы наным-сенім жүйесінде өзіндік орны бар, сулы және ағашы мол жерлерді мекендейтін қарға тұқымдасына жататын құс.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтүймеш

**Ақтүймеш** - қауын қағы мен талқанды келіге салып түйіп жасалатын тағам. Жергілікті тілде тарының ақталған түрін, кейбір өңірде тұз салып жасаған құрт түрін де ақтүймеш деп айтады. Көбінесе оңтүстік өңірлерде кең қолданылған тағам.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтық дем

**Ақтық дем** - қазақ түсінігінде адамның жан тапсыpap алдындағы соңғы демі, соңғы тынысы, кеудеден жаны шығар сәт. Ол - қазақ түсінігінде сондай ыстық, ірі, күшті болып кеудені керіп шығатын тыныс. Ақтық дем үстіндегі адамның айтқан тілегі бұлжытпай орындалуға тиіс. Адамның ақтық демі шьққан кезде иман айтып, кәлима оқылады, қол-аяғын түзеп, сіресіп бүгіліп қалмауын қадағалайды. Көз жұмып, иек қаққан соң адамның бой кіретін алдырып, ақ таза киіз төселіп, кеудесіне қара тас қойылады. *«Кеудеңді қара тac басқыр!»* деген қарғыс сөз осы жосынға байланысты қалыптасса керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат шаптыру

**Ат шаптыру** - маңызды хабарды (шақыру, естірту т.б.) арнайы атты адамның суыт жеткізуі. Сондай-ақ төтенше жағдайға байланысты шұғыл хабар-ошар алу үшін де ат шаптыру. тәсілі қолданылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ата би

**Ата би** - бұрын билік қылып талай даудың басын шешіп, талай елдік істердің әділдігін айтқан, енді қартайған шағында өзінен кішілерге билік ісін үйретіп, ел билігін кіші билерге тапсырған би.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ата жау

**Ата жау** - дәстүрлі ортадағы әлеуметтік, экономикалық, рухани өмірінде орын алған қайшылықтар барысында пайда болып, кейінгі ұрпаққа жалғасқан өшпенділік, кегі бар, жау дұшпан саналған адамдар. Бұл құбылыс бір-бір әлеуметтік топқа жататын адамдар арасында және билеуші мен бұқара халық арасында орын алды. Дәстүрлі ортадағы құндылықтардың қожырап, ел мүддесі сын тезіне түскен кезден бастап ағайындар арасынан жауласу epic ала бастады. Мысал ретінде Махамбеттің төмендегі әйгілі жыр жолдарын келтіруге болады: 

 *Хан баласы ақсүйек, 
 *Ежелден табан аңдысқан.  
 *Ата дұшпан сен едің, 
 *Ата жауың мен едім... 

Ақ патшаның жер реформасынан кейін жер-судан алшақтатылған қазақтар арасында кек қуу, жауласу көрінісі басқаша реңге көшті. Дәстүрлі құқық мен билік орнына аға сұлтандық және билер соты жүйесі енгеннен кейін бұл құбылыс үйреншікті көрініске айналды. Мұны орыс отаршылдығының салдары деуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтық қою

**Ақтық қою** - қазақтың дәстүрлі өлік жөнелту, аза тұту салтында орын алатын рәсім - мата түрінде үлестірілетін кәде. Дүниеден озған адамның жылдығын бсрген кезде өлікке арнап сойған аттың басын бөлшектемей, сындырмай бүтіндей асып үлкен табақпен тартқан кезде, сүйектің үстіне «ақтық» деп аталатын ақ мата қояды. Омы аят оқыған адамға береді. Бұл ғұрып әсіресе, Алтай қазақтарында таралған - жергілікті ерекшелік.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ата жолы

**Ата жолы** - қазақтың өлікті жөнелту ғұрпында орын алған рәсім, жерлеуге қатысушы ру өкілдеріне немесе үш жүздің үш өкіліне бір-бірден шапан үлестірілу дәстүрінің атауы. Жетісу қазақтарында бұл рәсім марқұмның отбасының жағдайына байланысты шапан, кездеме мата түрінде немесе әртүрлі заттар таратумен атқарылды. Бүгінгі күнде ата жолы рәсімі қазақ ауылдарында әлі де болса сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтылы қой, алалы жылқы

**Ақтылы қой, алалы жылқы** - қазақы салтанат пен байлықты бейнелейтін метафоралық образ, дәстүрлі ұғым. 
Шұрқырап жатқан бір жылқы 
Тоғай сайын мың жылқы, 
Есебі жоқ көп жылқы 
Жиделі Байсын даласы. 
Өз алдына бір бөлек, 
Торысы мен қарасы. 
Аңдай болып көрінген, 
Бозысы мен аласы, -
деп келетін өлең жолдары қазақы ортадағы байлық жөніндегі дәстүрлі ұғымды метафоралық образбен шебер бейнелейді. Расында да, төрт түліктің ішіндегі қазақтың ең ардақ тұтары - қой мен жылқы. Мыңғырған қой, үйір-үйір жылқы — байлықтың да, бақ-дәулеттің де символы. Ақтылы қой, алалы жылқы деген фразеологизм — осындай молшылықтың, мамыражай тоқ тіршіліктің метафоралық образы. Ақтылы қой сөз тіркесі мол байлыққа байланысты әсіресе, көп қолданылатын фразеологизм. Ол көбінесе, жеке адамның байлығын ғана емес, бүтін бір әулеттің дэулетін, яғни мыңғырған қойлы ауыл дегенді білдіреді.

Қазақы ортада бай адамдар жылқы түлігін әдетте құла, торы, жирен, боз және т.б. деген сияқты түр-түсіне карай жеке-жеке үйірге боліп бағатын. Алалы жылқы деген сөз тіркесі осы көріністі бейнелейді. *«Қара көктен екі үйір, теңбіл көктен үш үйір, бір үйір боз, бес үйір құла»* деген сөз тіркестері де байлықтың салтанаты болып табылатын осындай көрініске байланысты қалыптасса керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ата сақал

**Ата сақал** - ер адамның астыңғы иегінің ортасындагы түк. Дәстүрлі ортада орта жастан асқан ер адамга ата сақалын өсіруіне рұқсат етіледі. Ата сақал қоятын адам өзінің жолы мен жасы үлкен жақындарының келісімін алады. Яғни ата сақал аузына түскен деген сөз орамы қазақы ортадағы қалыптасқан, жас ортасына жетіп, ақыл-ойы кемеліне жеткен шақты білдіретін ұғым ретінде сақталған. Істің жөнін, мән-жайын білмейтін жасы үлкен ер адамның қателігін бетіне басқанда «Ата сақалы аузыңа түскеніне неге білмедің?» деп келетін кінәлаудың дағдылы үрдісі осыған байланысты қалыптасқан. Қазақы ортадағы мұсылмандықта ата сақал қойған адам мұрттың ортасы - суағары ашық қалдыруы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтігер

**Ақтігер** - үш-төрт қанатты, екі үзікпен жабылатын киіз үйдің шағын түрі. Осы үй туралы: 
Арғымақ ару аттар сескенсе,
Ақтігердің қарсы алдында жусар ма? 
Ойда қазақ көп жортса, белдерін 
Күміспенен құрсар ма? - деп ертедегі ақын-жыраулар шығармаларында (Шалкиіз жырау) айтылады. Ақтігер үйді алыс жайылымда, көш жолдарында немесе жорықта пайдаланды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақшелектің майына шақыру

**Ақшелектің майына шақыру** - түйенің тоқпан жілігінен түсетін майлы кәделі асқа шақыру. Бұл кәделі астың түріне жатады, әрі ең сыйлы адамның алдына тарту етеді. Ақшелектің майына шақыру салты Қазақстанның батыс өлкесінде осы кезге дейін жақсы сақталған. Түйенің ақшелегіне жерік болған әйелдер жүректі ұл, қол бастайтын батыр туады дейтін ел арасында ырым бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақшом

**Ақшом** - астық алып қайту үшін алые сапар шегетін түйелі керуен. Қазан төңкерісіне дейін, әсіресе, XIX ғасырда көшпелілер арнайы шыққан түйе керуендерін күтіп отырмай, күзгі астық бастыру кезінде алдын ала жасалған келісім бойынша егіншілерге жалданып жұмыс істейтін. Ақысына астық алатын. Сондай-ақ, малдарын астыққа айырбастайтын. Сөйтіп, түйелеріне астық теңдеп қайтатын. Ақшом деп аталуы ең алдымен түйеге астық арту үшін арнайы жасалған шом деп аталатын құрылғыға байланысты болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ата-баба

**Ата-баба** - санатының қазақ этносының дәстүрлі құрылымдық-функционалдық төрт деңгейіне сәйкес төрт түрлі мағынасы бар. Бірінші мағынасы - жеті аталық ру-қауым деңгейінде жеті буын рулық-туыстық қатынастар жүйесіне кіретін барлық руластардың ортақ ата тегінің, яғни жетінші атаның атауы. Алайда, бұл ұғым кейде жеті атадан тарайтын бақилық болған ұрпақтардың жалпы атауы ретінде де қолданылды. Екіншісі - туыстық-рулық қатынастардың іргелі принциптері мен нормалары бойынша белгілі бір тайпалық құрылымға кіретін жеті аталық рулардың ортақ ата тектерінің атауы. Үшіншісі — әрбір жүздің ата тектерінің атауы. Төртіншісі - қазақтардың (этнос ретіндегі) ортақ ата тектерінің атауы ретінде қолданылды. Ата-баба көшпелі этностағы көбінесе информациялық идеологиялық сипатты болып келетін вертикалды байланысты қамтамасыз ететін пәрменді институт болды. Сонымен бірге, бұл институт бүкіл этностың ауқымында ру-қауымаралық байланыстарды, ру-қауымаралық байланыстар арқылы ішкі тайпалық және тайпааралық байланыстарды, осы байланыстар арқылы жүздік және жүзаралық байланыстарды, яғни жалпы этникалық байланыстарды қамтамасыз ететін әлеуеттік күшке айналды. Аталмыш ішкі этникалық байланыстардың (горизонтальды) қажетті информациялық өрісі, тығыздыгы мен динамикасы сан алуан шежірелік аңыздар, мифтермен, сондай-ақ, жеті аталық экзогамиялық отбасылық некелік қатынастар, ру-қауымаралық, тайпааралық, жүзаралық ұйымдастыру, басқару және реттеу институттары арқылы қамтамасыз етіліп отырды. Информациялық байланыс () пен информациялық өріс () мәні және олардың институционалдық-идеологиялық функциялары жөнінде мына еңбекте зерттелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақық тас

**Ақық тас** - қымбат тас, жалтылдап тұратын, түсі әр түрлі (қызғылт күлгін, қызыл, күреңқызыл) түсті асыл тас. Бұл бағалы таспен ақық көзді қапсырма, ақық моншак,  ақықтан көзі бар сырға т.б. зергерлік әшекей бұйымдар жасалады.

Ақықтың түсі қоңыр қызыл немесе ақ пен қоңыр қызыл түстердің кезектесіп түсетін жолақты, ал кейбіреуінің түсі ақшыл болады (орыс тіліндегі агат, сердолик, халцедон деп аталатын тастардың баламасы ретінде қолданылады). Ақықтан моншақ тізіледі, онымен зергерлік бұйымдар мен ер-тұрман сияқты ат жабдықтары әшекейленеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақыл азу

**Ақыл азу** - қазақ ұғымында адамның ақылы ойы толысып, парасат пайымы қалыптасқан кезде өсіп шығатын тіс. Алайда, ақыл азу адамның жеке физиологиялық дамуына қарай бірде ерте, немесе кеш шығады. Қазақ ұғымында кәмелетке толған соң 13-ке келгенде «ақылы кірді, азу тісі шықты» деп айтады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақыле

**Ақыле** — саят құстарында кездесетін буын құрт ауруы. Ақыле болған құстың аяғы мен жіліншіктері немесе саусақтағы буындары ісіп кетеді. Қатты ауырсынған құс жүдеп кетеді. Бұл құрт ауруы асқынғанда кеудеге шауып кетеді. Ақыле болған кұстың іскен аяғын жылы сумен жуып, имиынды қою қылып езіп, іскен жеріне жағады. Үш-төрт күннен кейін қайта жағу керек. Екі жұмадай бақылап, ыстығы басылып, ісігі қайтатын болса, алмасты қайрақка сеіп жағу керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақым

**Ақым** - мәйітті жерлейтін көрдің қуысы. Ақым шығару үшін алдымен кіндікке дейін тік қазады да, кейіннен жанынан жармалап қазады. Жетісу қазақтарында катакомбы қабір көп тараған, ол үш әлементтен: құдық, өтпелі қуыс және жерлеу камерасы ақымнан тұрады. Құдығы төртбұрышты ұзындығы шамамен 1,5x2,30 м, (ұзындығы жағынан солтүстіктен оңтүстікке), тереңдігі 1,5 м болып келеді. Қабірдің тереңдігі әйел адам үшін кеудеге дейін, ал ер адамдікі белге дейін қазылады. Ақым көбінесе жср қыртысының жынысына (сары, қара топырақты, тасты), бедеріне (жазық, көлбеу немесе беткей) байланысты қазылады. Әлбетте ақымдау үшін жер керіш болуы керек. Неғұрлым құдығы тереңірек қазылса, ақымы да соғұрлым терең болады. Бұл жерленген адам ақымының төбесі түспей, ұзақ уақыт сақталуын қамтамасыз етеді дегі санайды. Кейбір жерлерде жер асты сулары жақын псмесе тастақ болып келетіндіктен құдығы лоне ақымы таяз жасалады. Халық арасында өліктің жатқан жері жайлы, топырағының жұмсақ болуына да айырықша мән беруі, жерлеп болғаннан кейінгі «оның» жағдайын ойлағандығы болса керек. Кейбір өлкелердің жер жағдайы ақымдап қоюға келмейді. Құдықтың батысында жарты шеңбер тәрізді сатысы немесе еңістеу етіп жасалған өтпелі қуыс болады, ол құдықтың белдеуіне параллель орнатылған күмбез сияқты ақымға ұштасады. Кей жерлерде ыңғайлы болу үшін құдықтың батыс қабырғасын ала терең емес шұңқыр қазылады (саты болмайды). Ақым отырған адамның басы төбеге тимейтіндей етіп жасалады. Бұл конструкция көбінесе қатты топырақты жерлерде жасалатын болған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақымар

**Ақымар** - шариғат бойынша ерлі-зайыптылар ажырасқан әйелдің пайдасына бөлінетін мал-мүлік, өзі күнделікті өмірде пайдаланған тұрмыстық заттары, яғни әйелдің еншісі.  

Ақымар малдай, жылжымайтын мүлік немесе ақша түрінде де берілген. Күйеу ақымарды өзінің дүние-мүлкінен басқасын халықтың алдында жазылған тізімсіз бөліп берген. Күйеуі өлген жесір әйел, күйеуінің туыстарымен жақсы қарым-қатынаста болса, мұрагер ақымар орнын алмастыратын басқа нәрсе сыйға берілген және егер күйеуі мен әйелінің арасы мүлдем ушығып кетсе, ол жас әйел алып, бұрынғы әйеліне ақымарымен қоса, баласына енші ретінде үстеме дүние-мүлік беріп, өзінің жанына немесе ағайын-туысының маңына бөлек шығарған. Ал, әйел төркін жағына кеткісі келсе рұқсат берілген, яғни ерікті болған. Сондай-ақ, халық алдында мүлікті бөліскенде әйел қолхат алмайды. Бұл - әйелдің отбасылық құкығын материалдық қолдау болып саналған.

## Дереккөздер


Санат:Шариғат
Санат:Құқық
Ақыр

**Ақыр** - малды бордақылауға, суаруға, жем-шөп беруге қолданылатын іші шұңғыл ыдыс. Оны астауға ұқсас етіп тақтайдан қиюластырып жасайды. Ақыр шөптің, жемнің шашылмауына себін тигізеді. Көлемі жем-шөп берілетін малдың үлкен-кішілігіне байланысты болады: сиыр мен жылқының ақыры үлкен әрі бойлары еркін жететін қалыпта биіктеу орнатылса, қойдың ақыры да өз бойына шақ аласалау қойылады. Кей жерде ақырды шабыра, оқыра деп атайды да оны жем шабыра, шөп шабыра деп екіге бөледі. Жем шабыра немесе жем ақыр тақтайдан шауып жасалады, ал шөп шабыра шыбықтан тоқылады.

Қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларында «Ат байлаган ақыр тac, Арқаға біткен қолаңшаш» (Қыз Жібек эпосы) деген жолдарда кездесетін астауша тәрізді түрлері болған. Әулиета өңіріндегі Ақыртас ескерткіші (тарихтағы Талас шайқасына дейін салына басталған) үлкен тас қамалды салу (оны ғибадатхана, керуенсарай деп те пайымдайды) үшін тас блоктарды ішін қуыстап, науашаға ұқсатып жасаған. Кейін, бұл тас блоктардың пішінінің ақырга ұқсастығына карай осылай аталған тәрізді. Шынымен-ақ, қоңырқошқыл түсті кұмтас үлкен тастан ойып жасалған үлкен тас астауларға ұқсайтын блок ақырлар делінеді.

Сондай-ақ, кез келген өңірлерде әулие жерде, арасан басында су жиналатын ыдыс түріндегі ағаштан, тастан жасалған ақырлар көптеп ұшырасады. Ондай ақырлардың түбінде тазалап тұруға арналған тесігі бар, ол ағаш тығынмен бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақы киім

**Ақы киім** - өлікті жөнелту ғұрпында үлестірілетін кәде киімі. Ақы киімін арулауға, яғни мәйітті жууға қатысқан үш адамға беріледі: басына түскенге тымақ, ортасына түсушіге белбеу, аяқ жағына түсушіге етік беріп, әр қайсысына сырт киімдік пұл немесе дайын шапан, жейде (ақтық пұл) қосады. Төртінші адам мәйітке су құйып берген адамға бір шаршы ақтық беріледі. Бесінші еліктің ақы иесі, яғни жақын жанашыры болғандықтан оған Ақы киім де, ештеңе де берілмейді. Киім әдетте өліктің жетісіне арналған науқанда аят оқылып таратылады. Қазақы ортада қалыптасқан салт бойынша, ақы киімін марқұмның артындағылар дән-дәулеті мен ауқатына қарай берген: қарапайым матадан қымбат кездемеге дейін немесе көн етік былғары, әміркен етіктер де берілген. Алайда, өлік үшін сауапты болады деп ысырапшылықка ұрынуға жол берілмеген. Мүмкіндігіне қарай дайын киім немесе киімдік материалды (тыстық және іштік мата) немесе киімнің құнына татитын мал, мүлік немссе ақша ақы киім ретінде үлестірілген. Ертеден келе жатқана киімі берілмесе, марқұмның мойынына қарыз болып кетеді деп сенген және ондай қарыз адамды тозақ отына түсуіне себепкер болады деп түсінген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет

Санат:Ислам ғылымы
Ат ойындары

**Ат ойындары** - атқа байланысты ұлттық ойын түрлері. Яғни aт жарыстыру (бәйге түрлері бірнешеу), жорға жарыстыру, қыз қуар, көкпар тарту, аударыспақ,
ат үстінде садақ тарту (жамбы ату), теңге ілу,  ат омырауластыру, атты ордан қарғыту, мүше алып қашу, тай жарыс, құнан жарыс, тоқбәйге және тағы басқалар.

Қазақтар тойларда өткізілетін әртүрлі ойын-сауықтарда ат үстінде сан алуан өнер көрсеткен. Ат құлағында ойнаған көшпелілерде жылқы негізгі көлік және түрлі шикізат көні болғандықтан, жеке мініс аты жоқ, жылқысы жоқ адам болмаған. Сондықтан, ер қанаты aт демекші, жақсы aт жеті қазынаның біріне саналып, көшпелі өмірде аса маңызды орынға ие болды. Шабандоздардың қимыл-қозғалысынан-ақ иесінің ниетін дәл сезетін арнайы көкпар аттары болды. Ал жүйрік пен жорға ұстау үлкен мәртебеге саналды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақырет күнi

**Ақырет күнi** - (араб, ахирәт - соңы, аяғы) діни түсінік бойынша мэңгілік өмір, о дүниедегі өмір. Ақырет күні адамдар қайта тіріліп, мэңгі өмір сүреді, жақсы-жаман іс-әрекеттер таразыланып, эділ жаза беріледі. Ақыретте адам Аллаға, пайғамбарға және дініне байланысты сұраққа тартылады. Ақырет - ислам дүниетанымындағы іргелі ұғымдардың бірі. Қазақ ұғымында ақырет қиямет-қайым ұғымымен астас. Соған байланысты қимас адамын жерлеген кезде жақындары «Қиямет-қайымда кездесейік!» деп дауыстап айтып өлген адаммен қоштасады. Зираттың тұсынан өтіп бара жатқан жолаушы ішінен күбірлеп, «Қиямет-қайым жолын» деп үш мәрте дауыстап айтса, аруақтар разы болып жатады-мыс.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақырет сандық

**Ақырет сандық** - кәрілік жасқа жеткен адамның о дүниелік болғанда тұтынылатын, артын атқаруға қажетті ғұрыптық заттарды салып сақтайтын сандықтың атауы. Онда адамның ақырет кебінін, жыртысқа қажетті матаны, арулауға қажетті дүниелер салынады. Ол тек сандықта емес, абажа, абдырада сақталуы мүмкін. Сенімді келіндері мен қыздарына қандай дүниені неге жарату жайын айтып аманаттап қояды. Боқша деп аталатын адамның артында қалған ұрпақтарына мұраға қалдыратын дүниелерді жинастырып салатын сандықты ақырет сандық деп атау кейбір оңірде ұшырасады. Ертеде дәстүрлі ортада қартайған адамдар өзінің шама-шарқына қарай ақыреттік сапарына дүние-мүлік жинайды; астына төсенер ақ киіз, бет перде, шымылдық, киер кебін, оны тігетін ине-жіп, сабын, қалампыр, таза шәйнек, шыны, арулауға қажетті дүниелер әзірлеп, сандыққа салып сақтау орын алған. Өйткені, «өлім жарлының артын ашады, байдың малын шашады» деген қазақ өлімнің ерте-кеш, қай сәтте кімге келетінін болжамаса да, соган әркез сай болуғаталпынган. Ақырет сандықты биіктеу орынға, жүкке жинайды және оған адам аяғын қаратып жатуға болмайды деп ырымдайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ала арқан

**Aлa арқан** - ақ пен қара жіптен аралас етіп есілген арқан түрі - ғұрыптық және моральдық-этикалық мәнді бұйым. Оның символикалық мәні тоқтаусыз алмасып келіп отыратын күн мен түннің антиномиялық байланысын бейнелейді. Сонымен бірге магиялық күші бар деп есептелді. Қазақта ала арқан мен ала жіпке қатысты ырымдар-тыйымдар өте көп. Аяғы ауыр әйелге арқан естірмеген және ала арқанды аттап өтуіне тыйым салған. Өйткені, баланың кіндігі мойнына оралып тұншығады-мыс. Сондай-ақ, жасөспірім баланың керіліп тұрган ала арқанның астынан өтуіне тыйым салынған. Себебі, бойы тапал болып, өспей қалады деседі. Малды ауылдағы қотан сыртынан бөріден сақтану үшін арқан керіп коятын сақтану шарасы — магиялық ырым. Халық ұғымында адам тұтынған заттың (арқанның т.б.) иісін сезген қасқыр арқаннан аттамайды, яғни қорадагы малға шаба алмайды.
Жаз жайлауға көшіп, далада қонғанда айналдыра тасталған ала арқанның ішіне жатса жын-шайтан да, жылан да жоламайды-мыс. Өйткені, жылан ала арқаннан аттамаймын деп серт берген деседі. Ала арқанды ұрлауға болмайды, ұрлаган жағдайда мойнына ала арқан түседі деп ырым еткен. Қыз артынан апарған буылған жасаудың да арқанын кеспейді және қайта әкетпейді. Әйтпесе, ұзатқан қыздың «ырыс, берекесі» кетіп қалады-мыс. Біреуге мал сатқанда немесе сыйлағанда «малымның құты қашады» деп, басындағы ала жіпті алып қалатын үрдіс бар. Сондай-ақ, жұқпалы індеттің шыққанын білдіру үшін ауылдың және үйдің кіре берісіне ала арқан керіледі.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ала балта

**Ала балта** - басы әшекейлі жауынгерлік балта. Айбалта басын ою-ернекпен эшекейлеу - көшпелі халықтарда көнеден келе жатқан дәстүр. Қазақ ұсталары кейбір балталардың бастарын алтын- мен және күміспен бұлау, алтынмен және күміспен қақтау әдістерімен әшекейлеп жасаған. Бұл дәстүрдің негізінде қаруды мифологиялық космостың зоналарын вертикаль бойынша байланыстырып тұратын мифтік әлем ағашының алломорфы ретінде санайтын діни-магиялық ырым жатыр.
Сондықтан балта басына қолданылатын орнектің негізгі түрі көне мифологиялық «әлем ағашын» тұспалдайтын өсімдік өрнегінің түрлі варианттары орын алады. Қазақтар әшекейсіз қарапайым балтаны қара балта десе, қаратемірге ақ күміс шабылған әшекейлі балтаны - ала балта деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ала басқұр

**Ала басқұр** - терме алаша әдісімен өрнектелім тоқылған басқұр түрі. Бұл басқұр сәндігімен қатар киіз үйдің керегесі мен уығының біріккен жерін тасалау мақсатында жасалады. Ала басқұрдың тоқылу әдісі терме алаша тоқылған дай, ормек құрып, әр түсті жіптерден терме тері, өрнектердің алуан түрін пайдаланады.

Басқұрдың қай түрі болса да ұзындығы он-он үш құлаш, ені бір-үш қарыс болған. Ала басқұрдың ұзындығы керегенің қанатының санына, үйдің үлкендігіне, яғни уықтың санына қарай, неше бас киіз үйге түтынуға арналғандығына сай тоқылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Коньки

thumb|right|150px|Ортағасырлық конькилер**Коньки**, мұз үстінде сырғанауға арналған жабдық. Негізі өткір және аяқкиімге бекітілетін екі қосымша аумағы шағын екі мойыннан тұрады. Конькидің ең көне түрлері болып 1948 ж. қазба жұмыстары кезінде
Қазақстанның Қостанай облысының (Садчикова селосының маңынан) табылған қола дәуірде жылқының қабырға сүйектерінен жасалған үш жұп конькилер деп есептеледі. Осы байырғы конькилер қазір Финляндияның Турку қаласындағы қысқы спорі түрлері мұражайында сақтаулы тұр.
Конькиді әрі қарай жетілдіруге "жүз өзектің елі" Голландия кегі еңбек сіңірді. Мұнда ертедегі конькилер алдымен ағаштан жасалынған, кейін ағаш конькилердің табанына қоладан, темірден жүздер жапсырылған. Таза темірден жасалған конькилер XVII ғасырда пайда болды. Ал XIX ғасырда алғашқы жарыстар өткізген конькилерді норвегиялық өнер тапқыштар К.Вернер мен А. Паульсен ойлап тапкан. thumb|150px| Мәнерлеп сырғанауға арналған конькилер*Қазіргі конькилердің 5 түрі бар.* 
* 1) Жүгіретін конькилер, табаны ұзын сүйір келген өткір жүзден тұрады. Бұл жүз ортасы қуыс түтікке бекітіледі. Болаттан құйылған мойын аяқкиімнің ұлтанына мықтап қапсырмалы шегемен бекітіледі. Ұлтанның іш жағы қапсырманың беті аяққа батпас үшін ұлтарақпен жабылады. 
* 2) Хоккей ойнайтын конькилер, доптың жене шайбалы хоккейлер ойнау үшін арнайы жасалады. Өзінің қолдануына карай бұл коньки түрлері тағы да үшке: 
:# шайбалы хоккей, 
:# допты хоккей және 
:# шайбалы хоккейдегі қақпашы үшін болып тағы да үш топқа бөлінеді. 
Жүгіруге арналған конькилерге қарағанда бұлардың жүздері жалпақ әрі қысқа, аяқтың ұшында тұру және мұзға тірелу үшін жүздерінің ұшында кертпелер бар. 
* 3) Мәнерлеп сырғанауға арналған конькилер, аяқкиімнің табанымен бірге құйылатын биік конькилер. Мұнда іші қуыс бөлік болмайды. Мұзға тірелу үшін конькидің ұшында ұсақ кертпелер болады. 
* 4) Бұқаралық сырғанақ тебуге арналған конькилер, Мұнда жоғарыда айтылған коньки түрлерінің кез келгендеріне қоса "Снегурочка", "Поликарпова" және балаларға арналған сырғанайтын екі жүзі бар конькилер де жарай береді. 
* 5) Роликті конькилер, қатты, тегіс асфальт жолдың үстінде жаттығу өткізуге арналған конькилер. thumb|150px|Бұлардың бір сызықтың бойына орналасқан төрт роликті немесе екі сызықтың бойына екі қатар болып орналасқан екі түрі бар. Қос қатарлы роликті конькилерде жұптасқан роликтер бірге құйылған. Роликтер резеңкеден, ортасы темірден, болат шариктерден тұрады, ал негізі пластикадан жасалады. Роликті конькилер кейде аяқкиіммен бірге құйылады, кейде бөлек жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Коньки спорты
Қазақстандағы коньки спорты

thumb**Қазақстандағы коньки спорты**, XIX ғасырдың аяғынан бастап пайда болды. Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы Г. Колпаковский Кіші Алматы өзенінің бойымен жоғары өрлеп барып Көкқабақ төбесінің бауырынан Көкжазық деп аталатын шағын тегіс алаңқайды іздеп табады. Бұл осы жылдары конькимен сырғанау модаға айналған жылдар екен. Санкт-Петербург қаласында оқитын губернатордың ұлы мен қызы да конькимен айналысқан көрінеді. Әрине, олар Верныйда көп тұрақтамай астанаға тезірек қайтқылары келеді. Студент балаларын жанында ұзағырақ ұстағысы келген Герасим Алексеевич әлгі Көкжазықтан мұз айдынын қатырғызады. Сөйтіп қазіргі биік таудағы Медеу мұз айдыны тұрған орын бұрынғы Көкжазықта губернатордың отбасы мен айналасындағы әскерлер, қорғанның ауқатты адамдары бой жазып, таза ауада демалатын сырғанақ пайда болды.
thumbБірақ Қазақстандағы коньки спорты XX ғасырдың 20-шы жылдарынан бастап қалыптаса бастайды. Осы жылдары алғашқы үйірме Петропавл қаласында пайда болады, содан кейін Семейде, Өскеменде, Оралда, Ақтөбеде, Қазалыда үйірмелер ашылады. Бірақ 1949 ж. көне Көкжазықта мұз қатырылып ол Медеу мұз айдыны деп аталғаннан кейін коньки спортын дамыту шындап қолға алына бастайды. Медеу спорт кешенін салу үшін алдымен селден қорғайтын бөгет салу қажет болды. ҚР-ның спорт шебері атағын барлық төрт қашықтықтың қорытындысы бойынша межелі ұпай санын орындаған чемпион атағы төрт қашықтықтың қорытындысы бойынша аз ұпай жинаған спортшыға беріледі. Қысқы Азия және Олимпиялық ойында чемпион  атағы жеке қашықтықтарда сарапқа салынады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы мәнерлеп сырғанау

Санат:Қазақстандағы спорт түрлері
Халықаралық қарақшылық

**Халықаралық қарақшылық** - халықаралық сипаттағы қылмыс. Халықаралық құқықта жеке иеліктегі кеме немесе ұшу аппараты экипажының немесе жолаушыларының пайдакүнемдік мақсатпен ашық теңізде немесе қайсыбір мемлекеттің ұлттық хүкіметінен тыс жерде басқа кемеге немесе ұшу аппаратына, олардың бортындағы адамдарға немесе мүлікке қарсы жасалатын зорлық-зомбылық, оларды ұстау немесе тонау. Әскери кеменің, мемлекеттік кеменің немесе ұшу аппаратының экипажи жасаған Бүлік те қарақшылық әрекетке жатады. Ежелгі халықаралық дәстүрлі құқық ашық теңізде жеке немесе мемлекеттік кемелерге пайдакүнемдік мақсатпен шабуыл жасаушы кез келген тұлғаны қарақшы деп таныған. Рим республикасы дәуірінде-ақ қарақшылық немесе «теңіз қарақшылығы» бір халыққа немесе халықтар тобына ғана емес, бүкіл мәдениетті адамзатқа зиян келтіреді деген пікір басым болды. Қарақшыларға қатысты қабылданған міндеттемелердің заңды күші жоқ деп есептелді. Қарақшылыққа халықаралық кұқықтық тыйым ұлттық заңдармен қуатталды. Халықаралық ғұрыптар мен жекелеген елдердің заңдары қарақшыларды заңнан тыс деп жариялады; кез келген адам оларды сотсыз жазалауға құқылы болды. Кейінірек жүтенсіздік халықаралық және  ұлттық құқықпен шектелді. БҰҰ-ның Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясында (1982) қарақшылыққа қарсы күрес шаралары көзделген. Конвенцияға сәйкес ашық теңізде немесе мемлекеттің хүкіметінен тыс басқа жерде кез келген мемлекет қарақшы кемені немесе ұшу аппаратын, сондай-ақ қарақшылық жолмен басып алынған кемені немесе ұшу аппаратын басып алуына болады және  басып алынған кемеге немесе ұшу аппаратына қатысты жаза мен шараларды қолдана алады. Бұл  орайда бейкүнә үшінші тұлғалардың құқықтары бұзылмауы тиіс. Қарақшы кемені немесе ұшу аппаратын әскери  кемелер немесе әскери  ұшу аппараттары, сондай-ақ үкіметтік қызметте жүргенін немесе осы мақсатқа уәкілеттік берілгенін тануға мүмкіндік беретін айқын сыртқы белгілері бар кемелер немесе ұшу аппараттары басып ала алады. Қазақстанның қылмыстық құқығында бөтеннің мүлкін басып алу мақсатымен күш қолдану арқылы немесе күш қолданамын деп қоқан-лоқы жасау арқылы теңіз немесе езен кемесше жасалған шабуыл қоғамдық кауіпсіздікке қарсы қылмыс болып табылады.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Терминология
Атажұрт

**Атажұрт**- этникалық ұжымның (ру, тайпа, тайпалық одақ, елдің) байырғы ата-бабадан ұрпақтарына мирас болып қалған ежелден өсіп-өнген, өрбіген, ел болып қалыптасқан тарихи мекені. Қоғамдық- әлеуметтік корпоративтік қатынастардың, жер-суға байланысты ұжымдық меншіктің, ру, тайпаралық құқықтық  институтционалдық қатынастардың негізінде қалыптасқан бұл институттың этникалық қауымдастыктың бірегейлену үрдісінде ықпалы ерекше болды. Қазақтар өзінің іргелі ел, қабырғалы халық болып қалыптасуын ең алдымен «кеңістікпен» (атажұртпен), белгілі бір «уақытпен» ( заманмен), көрнекті «тұлгалармен» байланыстырады. Сондықтан ел болып құрылған уақытын қой үстіне бозторғай жұмыртқаланған заманға, ал байырғы жұртын алтын бесікке балайды. Атажұрттан согыс, шапқыншылық, қуаңшылық т.б. себептерге байланысты ауғанда жер-су мен жылап қоштасу, оның аққан бұлағын, өзен-көлдерін, таy-тасын, жан-жануарларын, ел-жұртын жырға қосып айту салты болған.

Қазтуған жыраудың Еділден ел ауғандағы қоштасу жырында былай деген екен:

 *Алаң да, алаң, алаң жұрт, 
 *Ақала ордам қонған жұрт, 
 *Ашаvыз біздің б9 сүйініш 
 *Күйеу болып барған жұрт, 
 *Анамыз біздің Бозтуған 
 *Келіншек болып түскен жұрт, 
 *Қарғадай мына Қазтуған 
 *Батыр болып туган жұрт

Бұл жырды этникалық санадағы атажұрт ұғымының поэтикалық репрезентациясы деуге де болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атала

**Атала** - суға ұн немесе талқан шылап жасаған суық көже. Үйде көжек атыққа ет қалмағанда бармақ басындай майды шыжғырып, болмаса қайнаған қара суға ұн немесе диірменге тартылған талқанды шылап, күйіп кетпес үшіп астының отын баяу жағып қайнатып атала жасаған. Ертеректе тісі жоқ қарт кісілер мен тамағынан ас өтпейтін жамап ауру мен ауырғандарға (қылтамаққа) да жүрек жалғау үшін атала қайнатып берген. Атала қазақы ортада құнарсыз, кенеусіз тағам ретінде ғана бағаланды. «Тоқсан көрейін деген жасым ба еді, атала ішейін деген асым ба еді» деген сөз орамы осыған байланысты айтылса керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аталас

**Аталас** — бір атадан тараған, өзара қыз алыспайтып қауым, ру тармағы, ру аталарының ұрпақтары. Қазақтың жеті атаға дейін аталас туысқа саналып, отбасы құруға рұқсат етілмеген. Бұның түйіні тағы да «адамның ана сүйегін, әке қанын, Тәңірі жанын береді» деген өзіндік философиядан туған. Солай дей тура «қыздан туғанның қиығы жоқ» деп жиенді де өзіне икемдеген болады. «Жиен ел болмайды, желке ас болмайды» деген мақалдың астарында «тегі бір емес, қанша бауырға тартсаң да, қысылшанда өз аталасының сойылын соғады» деген мән жатыр. Осыған орай төмендегідей мысалдар келтіруге болады; Сыр өңірінде шөмішті-табынның Есенбай ру тармағынан тараған Кәшей, Жақап, Өмірқүл, Жәмөнтік, Дуана, Қырықрулары бір-бірімен аталас саналғандықтан қыз алыспайды. Ал қыпшақтардан бұлтың, күсілбас, жасыбай аталары өзара қыз алыспайды; коңыраттардан саңғыл мен маңғытай қыз алыспайды, осыған орай «саңғыл мен маңғытай бір туған, жетімдерді кім туған» деген  тәмсіл тараған. Теке табындардан бедік пен тоқберлілер де қыз алыспайды. Шежірелік жосынмен негізделген аталас институты ру-қауым ішіндегі және руаралық қатынастаржүйесін реттеудің ең тиімді тәсілдерінің бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ала жіп айыбы

*Ала жіп айыбы* - қазақтың дәстүрлі ғұрыптық құқығында бидің шешімімен ұры деп танылған адамның төлейтін айыбы. Ала жіп айыбы бір қой немесе бір шапанмен шектелген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Михаил Павлович Фролов

**Михаил Павлович Фролов ** (27.9.1916, Ресей, Алтай өлкесі, Поспелиха поселкесі - 9.11.1991, Украина, Ялта қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, лейтенант, танк ротасының командирі. Орыс. Алматы қаласында орта мектепті оқып, 1939 жылы Барнаул педагогикалық институтын бітірген. Орта мектептің директоры болған. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1941 жылдың маусымында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1943 жылы Сталинград танк училищесін бітірді. Осы жылдың жазында, неміс-фашист басқыншыларына қарсы Курск және  Орел қалалары түбінде ұрысқа қатысты. Воронеж майданының әскерлері Белгородқа және  Харьковтың солтүстік-батысы мен Сумы қаласының оңтүстік-батысына қарай шабуылды өрістетті. Фроловтың танк ротасы 10-танк корпусы 178-танк бригадасының жаяу әскерлерімен өзара қимыл біріктіре отырып, Гапоновқа мен Братск елді мекендері үшін ұрыстар жүргізді. 14 тамызда жаудың 1 батальоны 25 танк пен өздігінен жүретін 6	зеңбірекке тосқауыл жасап, 3 артиллерия батареясынан оқ атып, танк бөлімінің жауынгерлік сапына қарсылап қойды. Осы ұрыста  Фролов өзінің «отыз төртіншісімен» шебер айла-амал қолдана отырып, жаудың танкісін, 7-Т6 ауыр танкісін, 8 автокөлігін өртеп, 7 зеңбірегін шынжыр табанымен жойды. Соңғы ұрысты тойтарар кезінде ержүрек танкист қатты жараланды. Осы жасаған ерліктері үшін Фроловқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (10.1.1944). 2-рет 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және  медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Дәмір Қасымбекұлы Халықов

**Дәмір Қасымбекұлы Халықов** (31.8.1958 жылы туған, Қостанай қаласы) - әскери қайраткер, генерал-майор (2001). Свердловскідегі (қазіргі Екатеринбург) Суворов әскери училищесін (1975), Челябинск жоғары танк командалық училищесін (1979), Мәскеудегі сауытты танк әскерлері әскери  академиясын (1988), РФ ҚК Бас штабыньщ әскери академиясын (2004) бітірген. Әскери  қызметін танк взводының командирінен (1979- 83) бастады. Ауғанстанда арнайы іс сапарда (1984—85) болған. Танк әскерлерінің басшылық лауазымдарында қызмет етті (1986-92). Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін оқу орталық бастығының орынбасары, Қорғаныс министрлігінде, Бас штабта жауапты қызметтер аткарды. Оңтүстік әскери  округ әскерлері қолбасшысының орынбасары - әскери дайындық басқармасының бастығы, Құрғақтағы әскерлер қолбасшысының орынбасары (2000-03), Құрғақтағы әскерлер Бас қолбасшысының 1-орынбасары қызметінде болды. 2005 жылдан Алматы қаласындағы төтенше жағдайлар жөніндегі департаменттің бастығы. Халықов «Қызыл жұлдыз», 1-, 3-дәрежелі «әулие князь Александр Невский» ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Елдер бойынша генералдар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Қостанайда туғандар
Михаил Георгиевич Борисов

**Михаил Георгиевич Борисов** (30.08.1934-2000, Алматы), ҚазКСР-інің ЕСЖ-сы. 1964-94 ж. коньки спортынан республиканың мемлекеттік жаттықтырушысы болып қызмет атқарды. 1974, 1984 ж. Медеу мұз айдынында әйелдер арасындағы , 1988 ж. ерлер арасындағы Әлем чемпионаттарын, көптеген халықаралық кездесулерді ұйымдастыруға белсене араласты.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша конькишілер
Санат:КСРО конькишілері
Аталық мал

**Аталық мал** - үйірге салатын тұқымдық, құтпан мал. Әлбетте көшпелі мал шаруашылығында аталық малға суыққа төзімді, өсімтал, денесі шомбалдау келген кесек сүйектілері іріктелінді. Дәстүрлі халықтық білімге сәйкес суыққа төзімді болады деп аталық малға әдетте, баран түстісін таңдады. Халық мұның мәнін баран түстен суық қашады деп түсіндіреді. Аталық малды жас кезінен таңдайды. Мысалы, қошқар болар қозының маңдай жағы дөң болады, бұқа болар бұзау желкесі жуан келеді, айғыр болар құлынның мүшесінен танылар сияқты сөз орамдары қазақтың аталық мал таңдаудағы дәстүрлі ұстанымдарын білдіреді. Аталық мал «малдың басы құтпан» есебінде де ерекше бағаланды. Өйткені құтпан малдың құты ретінде оларды бәле-жаладан, ауру-сырқаудан сақтайды-мыс. Фольклорлық дәстүрде құтпан малға айырықша қасиет дарытады. Мысалы, құтпан айғыр, құтпан қошқар, құтпан бура қазақтың көптеген қиял-ғажайып ертегілерінің басты образдарының біріне айналды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Биік таудағы мұз айдыны

**Биік таудағы мұз айдыны**, теңіз деңгейінен біраз биіктікке орналасқан мұз айдындары. Оның төменде жатқан мұз айдындарынан айырмашылығы айналасын тау қоршап жатқандықтан желсіз, тымық, ауасы таза әрі қысым тығыздығының төмендігіне байланысты сырғанауға жеңіл болады. Бұлардың барлығы атмосфералық қысымға және мұздың сапасына әсер етеді. Мысалы, ғалымдар айдын әрбір 100 м. биіктеген сайын 500 м. сырғанаудағы нәтиже 0,12 секундқа есіп тұратынын есептеп шығарған.
Жоғары нәтижелер көрсету мақсатымен шет мемлекеттерде биік тауларда кептеген мұз айдындары салынады. Швейцариядағы Давос-1560, Сант-Морис-1860, Италиядағы-Мизурина-1756, Скво-Велли-1890 м. биіктікте жатыр. Қазақстанда 1951 ж. теңіз деңгейінен 1787 м. биіктікке орналасқан Медеу мұз айдыны салынады. Онда жасалған Әлемдік рекордтардың тізімі осы анықтамалықтың қосымшасында беріліп отыр. Конькимен ең шапшаң сырғанауға қолайлы tQ - 4 пен 8q-tbih арасы. Егер t2 - 109-қа төмендеп кетсе көрсеткіш 0,003- 0004 секундқа азаяды екен. Бұл 500 м. қашықтықта 1,7 секундқа тең болып шығады.Медеу мұз айдынындағы қыс айларындағы орташа t= 5 пен 8 C шамасында, атмосфералық қысым бағанасымен 610-630 мм.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Атанды босағаға байлау

**Атанды босағаға байлау** - енші бөлу дәстүрінде орын алған рәсім атауы. Ата-анасынан енші алып шыққан ұл балалары отау болып шығар кезде еншіге наразы болмаса, онда үлкен қара шаңыраққа, кемпір-шалдың батасын алып, алған еншісінен таңдаулы ат немесе атанды босағаға байлап шығуы тиіс. Алған еншісінің көлеміне қарай аты мен атаны болмаса, кілем немесе шапан сияқты бұйымдар қалдырып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атауыз

**Атауыз** - ағаш шеберінің бұйымды қысып қойып, жонуға, сүргілеуге, кесуге арналған көмекші құралы, қысқы. Аспаптың бұл түрінің затты қысатын бас жағы аттың аузына ұқсаған үлкен, әрі ірі тісті болып келетіндігіне байланысты осылай аталған. Атауыздың жетілдірілген бір нұсқасында онымен жұмыс істегенде оның тепкішегін қос аяқпен шірене теуіп қысып отырады да, екі қолына аспапты ұстап бос болады. Атауыздың қолға ұстап істейтін кішкене түрін іскенже деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Аспаптар
Санат:Ағаш өңдеу жабдықтары
Атбәйге

**Атбәйге** - ат жарысында озып келген атқа берілетін сыйлықтың, жүлденің, марапаттың ең кәделі түрі. Дәстүрлі ортада ат жарысында озып келген бірнеше (ондаған) атқа және көмбеге дейін шапқан ең соңғы атқа (оны көктайынша деп атаған) бәйге берілген. Бәйгеге қатысушылардың барлығы көмбеге келіп жиналғаннан кейін, бәйгенің жүлде бөлісі басталады. Жүлделер ақшалай да, мал басымен есептелген мөлшермен де, ер қаруы бес қару түрінде де, қымбат кілемдер түрінде де, шапан түрінде де берілді.

Үлкен астарда ұйымдастырылатын аламан бәйгеде озып келген аттың иесіне бас бәйге деп тоғыз тарту, ал кейбір шағындау ас пен басқа да жиын-тойларда атан түйе немесе ат берілген. Атбәйгенің мөлшері басқа ұлттық ойындарға берілетін жүлделерге қарағанда қомақты болып келед. Н.Рычковтың айтуынша, үлкен астардағы аламан жарыста бірінші бас бәйгеге тігілген күң бастатқан «жанды тоғыз» деп аталатын қомақты мал-мүлік тарту етілген. Содан кейінгі жүлделерге сауыт-сайман, түйе, ер-тұрманымен ат белгіленді. Атағы алашқа жайылған үлкен астарда атбәйгесіне аса қомақты жүлделер тігілген. Мысалы, 1860 жылы руы жаппас Құламбаевтың әкесіне ұйымдастырылған ас беруде аламан бәйгеден озып келген 13 аттың иелеріне тоғыз тарту берілгені туралы В.Н.Плотников өз еңбегінде ерекше айтып кетеді.

Кейін орыс отаршылдығының қыспағына түскен қазақ социумының әлсіреуіне байланысты атбәйгенің көлемі азайып, мазмұны сұйылды. А.Бремнің 1894 жылы келтірген дерегі бойынша, атбәйгенің бірінші жүлдесі екі-үш мың сомдық күміс ақша көлеміндей болды. Ал ауқатты байлар жүздеген жылқы тіккен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атбілезік

**Атбілезік** - иесінің әлеуметтік-қоғамдық орны мен байлығының белгісі ретінде оның тол атының аяғына салынатын құйма білезік түрі. Ертеде сирек кездескен мұндай дәстүрлі ортада аса жоғары құнға ие жорға, жүйрік және салтанат үшін мінілетін аттардың аяғына салынды. Ауыз әдебиеті деректерінде сал мен серілердің әрі әшекей, әрі тұмар ретінде мінген аттарының екі аяғына күміс білезік салатындығы туралы айтылады. Оны қазақтар шұжық білезік деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атантұяқ жамбы

**Атантұяқ жамбы** - атан тұяғы көлемі мен формасында құйылған күміс бұйымның  атауы. Оны алыс-беріс заты және сый-сыяпат көрсету үрдісінде пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Константин Юрьевич Коротков

**Константин Юрьевич Коротков** (18. 06.1961, Өскемен), ХДСШ-і (1982). Қаз КСР- інің ЕСЖ-сы М. Шабалинның басшылығымен Коротков спортымен 10 жасынан бастап айналысты. Республиканың әлденеше мәрте чемпионы әрі рекордшысы. Кейін ж-шы К. Костусенконың басқаруымен 1983-84 жылдары КСРО чемпионы, Еуропа чемпионатының қола, КСРО халықтары қысқы спартакиадасының күміс (1986) жүлдегері, чемпионы (1990) атанды. 1984 ж. Сараево (Югославия) өткен қысқы Олимпиялық ойынға қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша конькишілер
Санат:КСРО конькишілері
Атаукере

**Атаукере** - ғұрыптық ас, ауру меңдетіп, ажал төнген, дүниеден озуға жақындаған адамның ең соңғы жеген асы. Қазақстанның шығыс аймақтарында атаукере деп айтылылса, ал басқа өңірлерде атау, атау суы немесе кере деген балама атаулары да бар. Бұл адамның жантәсілім етep алдында «бой жасау» деп аталатын азғана бір сәтке сергіген кезінде арыздасып, бақұлдасқан соң атаукере шартты түрде аталған дәм, сусын беру атқарылған. Мұндай астың арналу мәнін, дайындалуын анықтаудың сәті түспеді. Ең жақын туысы «Қолымнан татқан ең соңғы дәмің болсын», - деп, көбінесе су немесе сұйық тағам тамызады. «Атаукерең болсын», «атаукереңді ішкір» деген сияқты тағы басқа соңғы дәм дегенді білдіретін қарғыс мәніндегі сөз орамы құн тартып, басын (жанын) алатын түрлі жазаларды атқарар алдында қылмыскерге берілетін соңғы, ғұрыптық ас атаукере деп аталған деген кейбір дерек берушілердің мәліметі дәйекті деуге болады. Ал, қиналып жатқан жантәсілім етуге жақын қалған адамға иман айту, тілді кәлимаға келтіру кезінде оның ақтық демі шықпас бұрын аузына тамызатын діни ғұрыпқа байланысты туындаған арнайы су имансу деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атжабу

**Атжабу** - ертеректе ерекше қоғамдық-әлеуметтік статустың, байлық пен барлықтың белгісіне саналған жылқы әбзелі, жамылғы түрі. Дәстүрлі ортада қолы жеткен адам», беделді, ауқаттылар аттарына аңның терісінен де жабу салған. Жолбарыс, албарыс (ілбіс), сілеусін, терісінен жабу салу ерекше мәртебенің көрінісі болған. Соған байланысты қылқұйрық жабу, құндыз құйрық жабу деген атаулар қалыптасқан. Шетін жалпақтау етіп әдіптеген. Жабудың басқа әбзелдерден айырмашылығы оған түрлі аңдардың жылқының құйрығы тағылатын болған. Жаугершілік заманда жеңілген жақтың «Байрағыңды жабу» еттім, «туыңды жабу еттім» деген сөз орамдары осыған байланысты қалыптасты. Атжабу жібек, мақпал, қыжым, биқасап, барқыт, қатипа сиякты қалың да, қымбат маталардан тігілетін немесе кілемдерден - арабы кілем, түкті кілем, алашадан әдейілеп пішіліп жасалған.

Көз бен тіл тиюден сақтайды деп жарысқа қосылатын аттарды толық қымтауға жететін, яғни мойнынан бастап құйрық түбіне дейін жететін кежім деп аталатын көлемді атжабу түpi матадан жасалып, беті ою-өрнекпен әшекейленіп, жиегіне түрлі-түсті жіптерден айнала шашақ төгіліп жасалады.

Атжабудың әлеуметтік дәрежені білдіретін символикалық мәнімен қатар, атты тіл-көзден сақтайтын ғұрыптық функция да атқарды. Сонымен бірге, атжабу суық маусымда, әсіресе бәйге, көкпар және аңшылық пен саятшылыққа арналған аттарды жаратқан кезде де қолданыстық маңызы үлкен болды. Осындай атжабудың ұзындығы шоқтықтан құйрық түбіне дейін жетті, ені екі бүйірін жабатындай көлемде болды, ұштары бір-біріне баумен бекітілді. Атжабудың атты бәйгеге жарату, тер алу, қаражарыс сияқты мұқымды да күрделі шара кезінде тер қатудан және суық тиюден сақтайтын киізден жасалған қалың түрі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Халықтық-демократиялық төңкеріс

**Халықтық-демократиялық революция** - Еуропа мен Азияның бірқатар елдерінде Екінші дүниежүзілік соғыс жағдайында және одан кейінгі кезеңде болып өткен қоғамдық-саяси процестердің маркстік әдебиетте бейнеленуі. Германия және Италия фашизмі мен жапон милитаризмін талқандау, Бұл  елдерді Кеңес армиясының азат етуі жағдайларында онда КСРО-ның көмегімен халықтық демократия деген атқа ие болған саяси жүйе орнатылды. Халықтық-демократиялық революциясы нәтижесінде Польша ,Чехословакия, Венгрия, ГДР, Болгария, Румыния, т.б. елдерде билікке И.В.Сталиннің тікелей сеніміне ие болған тұлғалар келді. Олар негізінен халықтың кедей топтары мен осы елдерде орналасқан Кеңес армиясы бөлімдеріне сүйенді. Қарсылық білдіргендер қатал жазаланды немесе шетелге кетуге мәжбүр болды. Осыған байланысты көп ұзамай әлем елдері 2 жүйеге (социалистік және  капиталистік) бөлініп, екеуінің арасында «қырғи-қабақ соғыс» басталды. 2 жүйенің арасындағы ұзаққа созылған саяси-экономикалық бәсеке 20 ғасырдың 80-жылдарының аяғы және 90-жылдардың бас кезінде болган социалистік жүйенің талқандалып, КСРО-ның ыдырауына алып келді.

## Дереккөздер

 
 
Санат:Көтерілістер
Ролик-дерби

**Ролик-дерби**, XX ғ-дың екінші жартысының басында АҚШ-та пайда болған командалық спорт түрі. Әр командада 5 әйел + 5 еркек бар небәрі 10 адам болады. Әйелдер әйелдермен, ерлер ерлермен бәсекеге түседі. Жарыс түйетайлығы 309 тректе өтеді. Әр спортшы өз кезегі келгенде 12 минут сырғанайды да бір көште 60 км. қашықтықты өтеді. Осы аралықтың ең аз нәтиже көрсеткен адам жеңіске жетеді. Жарыс кезінде сүріну, құлау, жарақат алу сияқты нәрселер көп кездесетіндіктен ролик-дерби халықтың арасында кең тараған жоқ. Одан бірінші Әлем чемпионаты 1949 ж. өтті.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Хан кеңесі

**Хан кеңесі** - Бөкей Ордасының ханы Жәңгірдің ұйғарымымен 1827 жылы құрылған билер алқасы. Құрамына  әр рудың беделді билері енген. Ресми құжаттарда «Ханның билер кеңесі» деп те аталады. Хан кеңесі орталықтандырылған жергілікті хандық билік жүйесіндегі ең жоғарғы орган болып саналған. Кеңес мүшелері маңызды әлеуметтік-экономикалық, саяси мәселелерді талқылап, ханға ақыл-кеңес беріп отырған, ханның кейбір өкім, жарлығының баптарын өзгертуге ұсыныс жасаған. Жергілікті сипаттағы заңдар қабылдау ісіне қатысып, өз пікірлерін білдіруге құқылы болған. Сондай-ақ Хан кеңесінің мүшелері ұрлық жасаған адамдарға жаза тағайындау, зекет, соғым салықтарын төлемегендерге айыппұл салу, т.б. мәселелерді талқылап, ұсыныс-пікірлерін хан құзырына жолдап отырған. Кеңес мүшелері бейбіт кезеңде толық құрамда сирек бас қосқан, тек 1835-37 жылы көтеріліс кезінде жылына 3-4 рет мәжіліс құрды. Олардың мүшелік қызметі мен өкілеттілігі тұрақты саналған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Терминология
Кенжеш Садыққызы Сәрсекенова

**Кенжеш Садыққызы Сарсекенова**  (17 қазан 1972, Аякөз қаласы, Шығыс Қазақстан облысы) — қазақстандық конькиші, жасөспірім қыздар арасындағы Қазақстанның, Әлемнің екі мәрте жеңімпазы, 1994 жылы Лиллехаммерде (Норвегия), 1994 жылы Нагано (Жапония) қысқы Олимпиялық ойынға қатысушы, қысқы Азия ойындарына (1999, Оңтүстік Корея) қатысып 1500 метрге сырғанаудан 8-ші, көпсайыста 9-шы орынға ие болды, Әлем кубогінің кезеңдеріне, Норвегия, Голландия, Германияда өткен т.б. халықаралық турнирлерге қатысты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Кenzhesh-orynbayeva
* Оlympics.com

Санат:Алфавит бойынша конькишілер
Санат:Қазақстан конькишілері