open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сутартар

**Сутартар** –  тырнатәріздес құстар () отрядының Сутартар тұқымдасына жататын құс.

Сұр-қоңыр түсті,  ұзындығы 25 см-дей, салмағы шамамен 130 – 180 г болатын кішкентай құс. Оның ащы шырылдауық даусы бар. Сутартарлар жасырын өмір сүреді, сол себептен де көзге көп көріне бермейді. Олар тез жүгіру және жақсы жүзу қабілетіне ие, әдетте жүзген кезінде құйрығын қозғалтып сүңгиді. Сутартарлар өзендегі қалың қамыстың арасында тіршілік етеді. Ұяларын қамысқа, қалың тал бұталарына және су үстінде өсетін өсімдіктерге салады.

Жабын қауырсындары – қошқыл, құйрығының екі қырында ақ қауырсындары болады. Сутауық суда құйрығын жайып, жиі тік ұстайды, құйрық қырындағы ақ түс сондықтан жақсы көрінеді. Маңдайындағы әдемі қызыл шытырасы дәл сондай қызыл тұмсыққа қосылады. Австралиядан басқа барлық материктерде кеңінен қоныстанған.Қазақстанның оңтүстік бөлігіндегі суқоймалардың қалың қамысында өмір сүреді, сондай-ақ Жайықта және Орталық Қазақстанның кейбір көлдерінде тіршілік етеді. Жеке жұп түзіп орнығады, көбінесе қалқыма ұялар салады. Бір жазда екі рет балапан өргізіп үлгіреді. Бірінші салындыда 6-11, екіншісінде – 2-6 теңбілді тат түстес жұмыртқалар болады. Аналығы алғашқы ұялас балапандар өз бетімен тіршілік ете алғанға дейін екінші салындыға жұмыртқа салады, сөйтіп оны аталығы қамқорына алады. Сан алуан бунақденелілерді  жейді, әдетте оларды өсімдік бетінен шоқиды. Қазақстанда сәуірдің соңынан қазанның аяғына дейін болады.

## Дереккөздер


Санат:Сутартарлар
Карим Абдул-Джаббар

|thumb||Абдул-Джаббар Карим
**Абдул-Джаббар Карим** (шын есімі Фердинанд Луис Элсиндор) (Abdul-Jabbar, Kareem; Ferdinand Lewis Alcindor) (16 сәуір 1947, Нью-Йорк), америкалық баскетболист. Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің командасындағы ойындары кезінде ол тек екі-ақ рет жеңіліске ұшыраған болатын. Осы команданы үш рет чемпиондық дәрежеге көтерді (1966-68). Кейін Ұлттық Баскетбол Қауымдастығының «Милуоки Бакс» командасына өтеді. 1975 жылдан бастап «Лос-Анджелес Лейкерс» командасында өнер көрсетеді. Бойы 2 м 17 см, уақытында алаңдағы үздік орталық ойыншы болып, өзі құрамында ойнаған командаларға көмек көрсетіп, 6 рет ҰБҚ чемпионатын ұтып алды. 1989 жылы үлкен спорттан кету кезеңінде оның қоржынында 38 387 ұпай болып, рекордтық дәрежеге жеткен. Сонымен қатар ұпай саны, ойын барысындағы лақтыру (15 837) және ойнаған минуттар санымен (57 446) рекорд орнатты. Оның тағы бір рекорды – 6 рет ең пайдалы ойыншы ретінде танылғандығы.

## Дереккөздер


Санат:Ислам дінін қабылдағандар
Санат:АҚШ баскетболшылары
Абдул Калам

**Абдул Калам Авұл Пәкір Жайнулабдин** (Abdul Kalam, Avul Pakir J(inulabdeen) (15 қазан 1931, Рамашварам, Үндістан), (2002 ж. бері) Үндістан президенті. Мадрас технологиялық институтын тәмамдаған Камал кейін үнді зымырандары мен ядролық бағдарламаларын жасауда үлкен рөл атқарды. Оның бағдарламасымен жасалған зымырандардың бірнеше сәтті ұшырылымынан соң  «зымыран-адам» деген атқа ие болады. 1990 жылдардан бастап үкімет жанындағы ғылыми мәселелер жөніндегі кеңесші болып жұмыс істейді, ал оның (1998) үнді ядролық қаруын жасап шығарудағы рөлі оны халық қаһарманы етті. 2002 жылы үнді Ұлттық Демократиялық бірлестігі мұсылман Камалды К.Р.Нараянның орнына президенттікке ұсынады. 2002 жылы Камал сайлауда жеңіп шығып, ұлықтау салтанатында Үндістанды дамыған елге айналдыру үшін ғылым мен технологияны пайдалануға уәде береді.

## Дереккөздер


Санат:15 қазанда туғандар
Санат:Үндістан президенттері
Абдул Рахман Путра Альхадж

|thumb||Абдул Рахман Путра Альхадж
**Тунку** **Абдул Рахман Путра Альхадж** (Tunku Abdul Rahman Putra Al-Haj ibni Almarhum Sultan Abdul Hamid Halim Shah) (8 ақпан 1903, Алор-Стар, Кедах, Малайзия – 6 желтоқсан 1990, Куала-Лумпур, Малайзия), ханзада, тәуелсіз Малайдың (1957-63), кейін Малайзияның (1963-70) 1-ші премьер-министрі. Англияда білім алып, Малайдың федеральды құқықтық департаментінде жұмыс істейді (1949-51), кейін мансап жолын саясаткерлікпен бастайды. Бірлескен малай ұлттық ұйымының президенті ретінде, 1955 сайлауда жеңіске жеткен Одақтық партияға жергілікті қытай және үнді саяси топтарын тартады. Ол (1957) елдің Британиядан тәуелсіздік алуына қол жеткізеді. Малайзия Федерациясын 1963 құрады.

## Дереккөздер


Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Малайзия премьер-министрлері
Санат:Малайзия заңгерлері
Санат:Малайзия сыртқы істер министрлері
Пауедин Қожа

**Пауедин Қожа** (1947, Түркіменстан). Қазақ политехникалық институтын бітірген (1971). 1971-1986 жылдары - «ММГБ» тресі Жетібай МБЭ бұрғылау учаскесінде бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, бұрғылау шебері, инженер, аға инженер. 1986-1989 жылдары - «Маңғышлақмұнайхим өнеркәсіп» ТӨБ жетекші инженер, цех бастығы. 1989-1994 жылдары - «Комсомолмұнай» МГӨБ мұнай өндіру цехы бастығының орынбасары, бастығы. 1994-2001 жылдары - экология бөлімінің бастығы, еңбекті қорғау мен техника қауіпсіздігі жөніндегі бас техникалық басшысы. 2001- 2003 жылдары - «ҚазМұнайГазБарлау» Сервистік бұрғылау кәсіпорнының Ақтау қаласындағы өкілділігінде жұмыстарды үйлестіруші, директоры. 2003 жылдан - кәсіпкер.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Цуккини

**Цуккини** (Латын атауы: Cucurbita pepo) — Асқабақтың бір түрі, жемістердің жасыл түсті ұзынша пішіні бар. Батыс Еуропа елдерінде және Жерорта теңізі жағалауында тараған.
## Құрамы
Цуккинидің 100 г  – 16 ккал Цуккини калийдің, жасұнықтың, фосфордың және кальцийдің бай көзі болып табылады. Цуккини дәрумендерге, атап айтқанда С дәруменіне және В дәрумендер тобына деген ағзаның қажеттілігін едәуір деңгейде қанағаттандырады.
 
## Пайдасы
Жас цуккинилердің ең жақсы дәмдік сапалары бар және олар ерекше оңай сіңіріледі. Цуккиниді балалар мәзіріне, беті бері қараған аурулардың, сонымен қатар ас қорыту қиындықтарынан азап шегетін адамдардың да тағам үлесіне қосуға болады. Оңай сіңімділігінің және төмен нәрлілігінің арқасында цуккини арықтауға арналған ем-дәмдерде ең әйгілі көкөністердің бірі болып табылады.
 
Цуккини шопақтары жетекші косметикалық фирмалармен май бездерінің жұмысын реттейтін кремдерге арналған құрамдас бөліктер ретінде қолданылады.
## Тарихы
Цуккини алғашқыда асқа тек оның шопақтарын қолданған Америкадан шыққан. Еуропаға ол XVI ғасырда Жаңа Әлемнен әкелінген басқа да "қызық заттармен" бірге жетті. Бастапқыда цуккини, көптеген таңғажайыптар сияқты, ботаникалық бақшаларда өсірілді. Қазіргі таңда осы көкөніссіз жерорта теңізі тағамын елестету мүмкін емес. Біз қазіргі таңда дәл осылай әрекет ететіндей, нақ итальяндықтар XVIII ғасырда шала піскен цуккинилерді қолдана бастады деп есептелінеді.

## Галерея

Image:Winter Squash Cucurbita pepo 2000px.jpg|'Delicata' squash
Image:PetitPanSquash.jpg|Pattypan squash

 
Image:Spaghetti Squash 700.jpg|Spaghetti squash
Image:Cucurbita pepo var. styriaca03.jpg|var. *styriaca*

## Сыртқы сілтемелер
Цуккини 
  
Санат:Асқабақтар
Тірек тораптары

**Тірек тораптары**. Геодезиялық түсірістердің қай түрі болсын, олар алдын ала жер
бетінде бекітілген және өте жоғары дәлдікпен пландық
координаталары (*Х,У*) және биіктік координатасы (*Н*) аныкталған
нүктелерге сүйенеді. Мұндай пункттерді тірек пункттері дейді.
Координаталары геодезиялық тәсілмен біртұтас координаталаржүйесінде анықталған тірек жүйелерін геодезиялык тірек жүйелері
деп аталады.
Жалпыдан жалқыға көшу принципіне карай мемлекетіміздегі
барлық тірек жүйесі бірнеше кластарға бөлінеді.
Оларды құру ең жоғарғы кластан төменгі, күрделі және дәл
геометриялық кұрылымдардан ұсақ, дәлдігі төмендеу кластарға
көшеді. Жоғарғы класты пункттер бір-бірінен (бірнеше ондаған
километр) әжептәуір үлкен арақашыктықта орналасады. Одан кейін
олардың аралары, төменгі кластарда жиілетіледі. Геодезиялық
жұмыстарды осындай принциппен жүргізу қысқа мерзім ішінде
үлкен территорияны біртұтас координаталық жүйемен қамтамасыз
ете алады.
Геодезиялық тірек жүйелері пландык және биіктік жүйелері
болып бөлінеді. Пландық жүйеде тірек пункттерінің тік бұрышты
жазық координаталары (*X* пен *У*-ті) аныкталады, ал нүктелердің
биіктіктері (*Н*) Балтық теңізінің биіктік жүйесімен есептеледі.
Геодезиялык жүйе мемлекеттік жиілету және түсіріс жүйелері
болып бөлінеді, ал олардың өзі дәлдігіне қарай өзара кластарға
бөлінеді.
Геодезиялық жұмыстарды дұрыс жүргізу үшін түсіріс жүргізер
алдында күні бұрын керекті өлшеу дәлдігімен тапсырма беріледі,
одан соң жұмысты жүргізу әдістерімен тиісті аспаптар таңдалып
алынады.

## Дереккөздер



Санат:Геодезия
Алмас Қожабаев

**Алмас Қожабаев** (1949, Алматы қаласы). Геология-минералогия ғылымдарының кандидаты (1989). Мәскеу мұнай химиясы мен газ өнеркәсібі институтын бітірген (1972). 1972-1980 жылдары - Балықшы барлау бұрғылау  басқармасында техник-коллектор, геолог, аға геолог. 1980-89 жылдары - геологиялық-барлау тақырыптық партиясының бастығы. 1989-1998 жылдары - «Ембімұнай» ӨБ Орталықғылыми-зерттеу лабораториясының бас геологы, «Мұнайгаз» МХК бастығының орын-басары, «Қазтүрікмұнай» БК өндіру дирекциясының инженері. 1998-2000 жылдары - «Қазақойл» ҰМК бас менеджері, геология мен геофизика Департаментінде сектор меңгерушісі. 2000 жылдан «Сазанқұрақ» БК бас геологы.

## Пайдаланған  әдебиет



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Аморфофаллус

**Аморфофаллус** () – шаяноттар тұқымдасына жататын өсімдік. Аморфофаллусты 1878 жылы Суматрада флоренция ғалымы ашқан. Отаны – Суматра мен Индонезия. Таралған аймақтары – Оңтүстік, Оңтүстік-Шығыс Азия мен тропикалық Африка. Табиғатта өте үлкен және жағымсыз иісті «аморфофаллус титаниум» өседі. Оның жапырағының биіктігі 3 метр, ал түйнегі 25 кг-дай. Өмір сүру ұзақтығы шамамен 40 жыл. Сол жылдар арлығында ол 3 немесе 4 рет қана гүлдейді.
## Дереккөздер



Санат:Шаяноттар
Воллемия Нобилис

thumb|Воллемия Нобилис
**Воллемия Нобилис (ағаш)** – тас ғасырынан бастап өсіп келе жатқан көне қылқанжапырақты өсімдік түрі. 1994 жылы «Воллемия Нобилис» ұлттық саябағынан табылған. Ең кәрі ағашқа 400 жыл болған, Ағаштың биіктігі 27-30 метр. Қызыл Кітапқа енгізілген. 2005 жылы Воллеми ұлттық саябағының ботаниктері Воллемия Нобилисті аукционға қойып сатқан. Әр ағаш құны 2000-нан 7000 австралиялық долларға бағаланған.
## Дереккөздер



Санат:Ағаштар
Ыдрыс Қожағалиев

**Ыдрыс Қожағалиев** (1931-1991, Атырау облысы). Доссордың 19-РУ-ын бітірген (1947). 1947- 1959 жылдары - Мұнайлы мұнай кәсіпшілігінің слесарьі, тракторисі. 1959-1965 жылдары - Батыс Қазақстан геологиялық басқармасының Құлсары бұрғылау кеңсесінде бұрғылау қондырғыларының машинисті. 1965-1986 жылдары - Прорва бұрғылау учаскесінің механигі, Мартыши, Пустынный бұрғылау учаскелерінің аға механигі, Прорва бұрғылау кеңсесінде аға инженер, механик, технолог, машинист-дизелші. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталган.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Дракея

**Дракея (гүл)**  – Австралияда өсетін орхидей өсімдігі. Түріне қарасаңыз ешқандай ерекшелігі жоқ сияқты көрінгенімен, таңғажайып өсімдіктердің бірі. Дракеяның ғажайыптылығы – араның аналығында болатын феромон затын бөле алу қасиетіне ие болуында, соның арқасында аталық ара дракеяны тозаңдандырады. Дракеяның гүлі балтаға ұқсайды. Табиғи түрін тек Австралиядан ғана кездестіруге болады.
## Дереккөздер



Санат:Сүйсіндер
Сагуаро

thumb|Сагуаро
**Сагуаро (кактус)** – дүниежүзіндегі ең үлкен кактус. Мексика мен Аризона штатында өседі. Аризонаның штатының символына айналған. Сонора шөліндегі ең үлкен өсімдік болып табылады. 13 кейде 15 метр биіктікке дейін өседі. Салмағы 6-10 тоннаға дейін жетеді. Мәліметтерге қарағанда, ең үлкен сагуароның биіктігі 2 қабатты үйдей, яғни 24 метр болған.
## Дереккөздер



Санат:Кактустер
Форсайтия

**Форсайтия** () – зәйтүндер тұқымдасына жататын ерте көктемде гүлдейтін, сары түсті ұсақ гүл жаратын бұталы өсімдік. Атауы ағылшын ботанигі У.Форсайтенің құрметіне қойылған. Мәдени түрге 1899 жылы енген. Батыс Азия, Оңтүстік Еуропа елдерінен таралған. Осы күнге дейін форсайтияның алты түрі ғана белгілі. Еліміздің  көгалдандыруында форсайтияның тек бір түрі ғана қолданылады. Оның  биіктігі екі метрге жетеді. Наурыз, мамыр айларында жапырағы шықпай тұрып гүлдейді. Форсайтия қырқып-пішіндеп, жасыл қоршау ретінде өсіруге өте қолайлы. Әсіресе ол сәуір айында молынан гүлдейді. Гүлдері бұтағының бойында жиі, әрі ретімен орналаса өседі. Ол гүлдеген кезінде бақ ішіне сары түсті мата іліп қойғандай әсер береді. Құстар өсімдіктің бүрін тұмсығымен шоқып тастаса, ол дұрыс гүлдемей қалады. Сондай-ақ,  форсайтияның бұтағын дұрыс қырықпаған жағдайда өсімдік гүлдемеуі мүмкін. Сондықтан, бұталарының ұзындығын қысқартпай, тығыз тұстарынан ғана сиретіп алып тастаса, әдемілігі артып, гүлдеуі де жақсара түседі. Форсайтияны тобылғы, жапон бежесі, вейгела сияқты бұталы гүлдермен араластырып еккен жөн. Сонда олардың әрқайсы өз уақытында кезекпен гүлдеп, ерте көктемнен бастап, қоңыр күзге дейін ауланы әсемдікке бөлеп тұрады.

## Күтімі
Форсайтияны өсіру аса қиындық тудырмайды. Тек оны егетін лайықты орын тапсаңыз болғаны. Форсайтияны ауланың күн түсетін жеріне еккен жөн. Көктемде гүлдеп бітісімен, бұтақтарын қалаған пішінге келтіріп қырқуға болады.

## Көбейтілуі
Тұқымы немесе қалемшесі арқылы көбейтіледі. Тұқымынан көбейтілген форсайтия  4-6 жылда, қалемше арқылы өскен форсайтия бір-екі жылдан соң гүлдейді.

## Форсайтия туралы тақпақ

Өзгеше оның қасиеті бар білем,

Өзгелерге ұқсамайды ол мүлде.

Жапырағы шықпай тұрып алдымен

Гүл ашатын өсімдікті көрдің бе?

Оны өсірмес әдемілік үшін тек,

Осыны есте жақсы ұстаңдар, балалар.

Гүлдеп болса, қараңыздар күтімдеп,

Шаң мен шудан жақсы қорған бола алар.

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Пайдаланылған әдебиет</span>
Қ 74  Құлжабаева Г.Ә.;«Өсімдіктер әлемі» оқу-әдістемелік кешені, Жидектер: Дидактикалық материал. - Алматы, 2011. - 16 б;ISBN 978-601-7237-31-8 


Санат:Зәйтүн тұқымдастары
Ғалымжан Қожағұлов

**Ғалымжан Қожағұлов** (1915-1964, Атырау облысы). Ембі ардагері. 1936-1939 жылдары - Мақат МАБ мұнай өндіру операторы, шебері. 1939-1940 жылдары - Байшонас МАБ бастығы. 1941- 1942 жылдары - Мақат, Жолдыбай мұнай барлауларының бастығы. 1942-1946 жылдары - Доссор МАБ партбюросының хатшысы. 1946-1953 жылдары - Қошқар мұнай кәсіпшілігінің директоры. 1953-1964 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігінің ұңғымаларды күрделі жөндеу кеңсесінің директоры. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Серік Қожақов

**Серік Қожақов** (1953, Ақтөбе қаласы). Қазақ политехникалық институтын бітірген (1975). 1975-1979 жылдары - «Кеңқияқмұнай» МГӨБ ұңғымаларды жер астында жөндеу бригадасының операторы, ОИТҚ ауысым бастығы. 1979-1984 жылдары - ҚазГБҒЗИ Ақтөбе бөлімшесінде тәжірибелік-әдістемелік отрядының аға инженері, техникалық басшысы. 1984-1999 жылдары - «Ақтөбемұнайгаз» АҚ инженер-технолог, ага инженер, өндірістік бөлімнің бастығы, мұнайды дайындау мен өндіру жене бұрғылау департаментінің директоры, «Қазақойл» ҰМК департаментінің мұнайды өңдеу, тасымалдау жөніндегі жобаларының бас менеджері. 1999 жылы - «Қазақойл- Ақтөбе» ЖІІІС техникалық директоры. 2002 жылдан -«Каспий ТМЕ» ААҚ бас инженері. «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне - 10 жыл» мерейтойлық медальімен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Геодезиялық жиілендіру және түсіру тораптары

***Геодезиялық жиілендіру және түсіру тораптары***.Геодезиялық жиілету жүйелері мемлекеттік геодезиялық
жүйелер негізінде дамиды, әр қалалар мен ауылдарды, ірі өндіріс
объектілерінің құрылыс аландарында, тау-кен өндірісі
территориясында атқарылатын ірі масштабтағы түсірулерді, сондай-
ақ инженерлік және геодезиялык жұмыстарды негіздеу үшін қызмет
етеді.
Топографиялык түсіруді белгілі бір масштабта жасау үшін
геодезиялык жүйелерді керекті тығыздыққа жиілендіру, түсіру
жүйелерін немесе осылай аталатын геодезиялық түсіру
негіздеулерін дамыту есебінен жасалады, негіздеу *пландық және
биіктік* болып бөлінеді.
Ал, түсіріс торлары да пландық және биіктік торлары болып
бөлінеді.
Пландық түсіріс жүйелері *теодолиттік, тахеометриялық
және мензулалық* жүрістер немесе триангуляция арқылы құрылады.
Торлардың тығыздығы түсіру масштабына, жердің-рельефіне
тікелей байланысты. Мәселен, 1:500 масштабты түсіруде пункт
саны 4-тен кем болмауы керек. 1:2000 масштабта 10 нан, ал 1:1000
масштабтағы түсіруде 16-дан кем болмауы керек.
Аракашыктықтары өлшеу қиынға түсетін жерлерде түсіру
пункттері үшбұрыштар тізбегін кұру, тура және кері қиылыстыру
әдістері не теодолиттік жүрістер арқылы анықталады.
Түсірудің масштабтары өндіріс жүмыстарының
ерекшеліктеріне байланысты алынады. Мәселен, көлемі үлкен, ірі
кен орындарын барлау және игеру кезінде жер бетін 1:5000
масштабта, ал шагын кен орындары планға 1:2000 және 1:1000
масштабтармен түсіріледі.
Күнделікті жұмысқа қажет сызбалар 1:1000 не 1:500
масштабтарға қима биіктіктері 0,5 м болып жасалады.

## Дереккөздер



Санат:Геодезия
Геодезиялық жұмыстар жүргізудің негізгі принциптері

***Геодезиялық жұмыстар жүргізудің негізгі принциптері***. Өлшеулер қаншалықты үқыптылықпен жүргізіліп, қолданылатын аспаптар қаншама жетілдірілген болса да,
өлшеулердің азды-көпті қателері кетіп отырады. Оған кез-келген шаманы бірнеше рет өлшеген кезде, оңай жеткізуге болады. Бастапқы нүктелерден (пункттерден) алыстаған сайын,
өлшеудің дәлдігі азайып, қателіктер көбейе береді. Өлшеудің дәлдігін тек қатенің абсолюттік 
(орташа квадратық) не салыстырмалы шамаларына қарап қана жобалауға болады.
Қателердің ұлғайып-азаюын, дәлдігін арттыра түсу үшін, елімізде өлшеу жұмыстарын сезімтал аспаптар арқылы қажетті дәлдікке сай белгілі әдістермен шебер өлшеуші адамдар
(геодезистер, *[[Маркшейдерлік приборлар|маркшейдерлер]]*) жүргізеді.
Геодезиялық жұмыстарды ғылыми түрде жүргізу төмендегі принциптердің міндетті түрде орындалуын қажет етеді:
1. *[[Геодезиялық тор|Геодезиялық тірек торларын]]* "жалпыдан жалқыға (нақтылыққа) көшу" деген принциппен әрі қарай дамыту, яғни алдымен геодезиялық бастапқы (тірек) торлары құрылады, олардың координаталары жоғары дәлдікпен табылады да, олар әрі қарай
жиілетеді.
2. *Өлшеу, есептеу және графиктік* жұмыстардың әрбір кезеңдерін міндетті түрде тексере отырып, бастапқы өлшеулер нәтижесінің дәлдігіне көз жетпейінше, кейінгі өлшеулерге кіріспеу.

## Дереккөздер


Санат:Геодезия
Геодезиялық пункттерді жергілікті жерде белгілеу және бекіту

***Геодезиялық пункттерді жергілікті жерде белгілеу және бекіту***. Тірек жүйелері пункттерінің ұзақ мерзім бойында беріктігін,
орнының тұрақтылығын, бұзылмаушылығын қамтамасыз ету үшін
әрбір тірек нүктесі жерде центрді жерге  орнату арқылы
бекітіледі.

Жұмыстар жүргізілетін ауданның *[[физика]]лық және
[[география]]лық* орнын, жергілікті жердің ерекшеліктерін, яғни
центрдің түрі мен конструкциясын, сондай-ақ оның жерге орнату
терендігін анықтайды. Әдетте, құрылыс салынбаған жерде
геодезиялык пункт ретінде темір бетонды пилон алынады, оның
жоғарғы табанының ортасына кресі бар шойын таңба қондырылған.
Креспен қиылысу нүктесі геодезиялык пункттің ңентрі болып
саналады, ал оның координаталары X, У, Н болады.
Геодезиялық биіктік жүйелерінің пункттері грунттық
қабырғалық реперлермен және маркалармен бекітіледі. Қабырғаға
салынған реперлер шойын дөңгелек таңбамен белгіленеді.

Түсіру негіздеудің нүктелері уақытша белгілермен (темір
казыктармен, трубалармен, ағаш бағаналармен немесе кыска
казыктармен) және ішінара ұзақ мерзімдік белгілермен бекітіледі.
Пункттер нүктелерді бекіткенде 1:5000 масштабтағы түсіру
планның әрбір бетінің ішінде ұзақ мерзімдік белгілермен бекітілген
пункттердің саны кем болмауын ескерген жөн (36-сурет).
Бетоннан, ағаш және металл трубалардан жасалған түсіру
пункттерінің центрлері бейнеленген.

Бұрыштық және ұзындық өлшеулер кезінде геодезиялық
көршілес пункттердің арасында өзара көрінушілігін камтамасыз ету
үшін, центрлердің үстіне жер бетіндегі геодезиялық белгілер
орнатылады. Конструкциясына байланысты сыртқы геодезиялық
белгілер турларға, пирамидаларға, қарапайым және күрделі
белгілерге бөлінеді Турлар жартасқа орнатылған белгінің үстіне
тастан, кірпіштен не бетоннан жасалған бағаналар. Олар таулы
жерлердегі жартастың төбесіне орнатылады.
Пирамидалар үш және төрт қырлы штатив түрінде болады
және олардың биіктігі әдетте 5-10 м дейін жетеді.

## Дереккөздер



Санат:Геодезия
Игілік Қожыбаев

**Игілік Қожыбаев** (1927-2003, Атырау облысы). ФЗО мектебін (1943), Атырау политехникумын (1949), Мәскеу мұнай институтын (1962) бітірген.  Таңатар, Досмұхамбет, Прорва кенорындарын тұңғыш ашушы. 1944-1954 жылдары - Мақат МАБ мұнай өндіру операторы. 1954-1958 жылдары - «Қазмұнайгазбарлау» тресі Қасқырбұлақ, Тақырбұлақ, Қызылқұдық, Даңғар және Таңатар мұнай барлау партияларында техник, аға геолог. 1958-1966 жылдары - «Ембімұнай» бірлестігінің ірілендірілген Комсомол мұнай кәсіпшілігі мен Прорва бұрғылау кеңсесінде бас геолог. 1966-1968 жылдары - «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресі партия комитетінің хатшысы. 1968-1976 жылдары-Жаңаөзен аудандық партия комитетінің хатшысы, Ералы аудандық атқару комитетінің төрағасы. 1976-1988 жылдары - Балықшы барлау бұрғылау басқармасында бас геолог, бастықтың орынбасары. Үш кітаптың авторы: «Мұнайлы Ембі - Қарашіңгілден Теңізге дейін», «Өмір жолы - өнеге», «Тасыған тасқын».

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Қарымсақ Қойтанбаев

**Қарымсақ Қойтанбаев** (1901-1985, Атырау облысы). 1926-1943 жылдары - Доссор мұнай кәсіпшілігінің ат-арба көлігінде мұнай тасушы. 1943-1956 жылдары - «Қазмұнайбарлау» тресі Сағыз, Қошқар, Мұнайлы, Ұшқан, № 5 Опорный мұнай барлауларында бұрғылау жұмысшысы, бұрғышының көмекшісі, бұрғышы. Ленин орденімен және медальдармен марапатталган.

## Пайдаланған  әдебиет



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Ясунари Кавабата

нобай
**Ясунари Кавабата** (, Кавабата Ясунари, 1899-1972) – жапон жазушысы, Нобель сыйлығының иегері. 1899 жылы Осакаға (Жапония) жақын Акутагава ауылында туылған. Оның шығармалары ұлттық дәстүрге негізделген, сондай-ақ заманауи әдебиеттің әдістерін еркін қолдана білген. 1972 жылы Дзусидегі өзінің үйінде газдың иісінен уланып қайтыс болған. Повестері: «Қарлы ел» (1947), «Мың қанатты тырна» (1951), «Идзулік биші» (1926), «Элегия» (1932), «Ескі астана» (1962). Романдары: «Таулар дауысы» (1953), «Көне Астана» (1961) және т.б.

## Дереккөздер
Дзюнъитиро Танидзаки

thumb|right|200px|Дзюнъитиро Танидзаки
**Дзюнъитиро Танидзаки** (Танидзаки Дзюнъитиро, 24 шілде 1886 жыл — 30 шілде 1965 жыл, Сидзуока префектурасы) – жапон жазушысы, драматург. 

Оның әдебиеттегі қадамы 1909 жылдан басталады. Оның алғашқы шығармасы әдеби журналда жарияланған бір актілі пьеса болды. Модернизм, авангардизм, романтизмнің жақтаушысы. Ол өзінің шығармаларында батысеуропалық декаденттiк әдебиет эстетикасының қағидаларын дәстүрлi жапон әдебиетімен бiрiктiруге тырысты.

## Шығармалары:
*«Татуир» және «Цзилинь» (XX ғасырдың басы) 
*«Кішкентай мемлекет» (1918) 
*«Ақымақтың махаббаты» (1925) 
*«Свастика» (1928—1930) 
*«Көлеңкенің мақтауы» (1934) 
*«Ёсино лианалары» (1931) 
*«Соқырдың әңгімесі» (1931) 
*«Асикари» (1932), 
*«Сюнкин тарихы» (1933) 
*«Гэндзи туралы повесть» (XX ғасырдың 30 жылдары) 
*«Майда қар» (1943—1948) 
*«Ана Сигэмото» (XX ғасырдың 50 жылдары) 
*«Кілт» (1956)

## Дереккөздер


Санат:24 шілдеде туғандар
Санат:1886 жылы туғандар
Санат:30 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сидзуока префектурасында қайтыс болғандар
Санат:Жапония жазушылары
Санат:XX ғасыр жазушылары
Санат:Жапония драматургтері
Санат:XX ғасыр драматургтері
Санат:Жапония сценарийшілері
Санат:XX ғасыр сценарийшілері
Санат:Жапония эссешілері
Санат:XX ғасыр эссешілері
Санат:Мәдениет орденінің иегерлері
Санат:Жапон жазушылары
Санат:Токио университеті түлектері
Осаму Дадзай

**Осаму Дадзай** (, 19 маусым 1909 жыл – 13 маусым 1948 жыл) – XX ғасырдың басындағы ең атақты жапон прозашыларының бірі. Лақап аты – Дадзай Осаму, шын аты – Сюдзи Цусима (津島修治), Канаги қаласында (Жапония) ауқатты ақсүйек отбасында туған. 1933 жылы токиолық «То-окуниппо» журналында «Поезд» атты ең алғашқы әңгімесі жарық көреді. Әңгімелері: «Шиелер» («Ото»), «Гуд бай», «Вийонаның әйелі», «Human Lost», «Манган». Повестері: ««Жарымжан» адамның тәубесі», «Батардағы күн», «Докэ-но хана». 1948 жылы Митакада қайтыс болған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Юкио Мисима

**Юкио Мисима** (, Мисима Юкио), шын аты Кимитакэ Хираока (, Хираока Кимитакэ) (1925-1970) – жапон жазушысы, драматург. Соғыстан кейінгі жапон әдебиетінің жарқын өкілі, дәстүрлі жапон эстетизмінің ізін жалғастырушысы. Токиода туған.

## Романдары мен повестері:
*Масканың сыры / 仮面の告白 (1949, орысша аудармасы 1994) 
*Махаббатты аңсау/ 愛の渇き (1950, орысша аудармасы 2000) 
*Тыйым салынған түстер / 禁色 (1954, орысша аудармасы 2005) 
*Жағаға соққан толқынның шуылы / 潮騒 (1954, орысша аудармасы 2004) 
*Алтын ғибадатхана / 金閣寺 (1956, орысша аудармасы 1989) 
*Кёко үйі / 鏡子の家 (1959) 
*Банкеттен кейін / 宴のあと (1960) 
*Әдемі жұлдыз / 美しい星 (1962) 
*Жібек және зеректік / 絹と明察 (1964) 
*Молшылық теңізі / 豊穣の海 (тетралогия): 
*Көктемгі қар / 春の雪 (1968, орысша аудармасы 2003) 
*Періштенің құлауы / 天人五衰 (1970, орысша аудармасы 2006).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шәкірт Cаханов

**Шәкірт Cаханов** (1935 жыл, Атырау облысы – ?) — кеңестік мұнайшы.

## Өмірбаяны
Саханов 1959 жылы Доссор оқу комбинатын бітірген.

1954–1957 жылдары ол — түрлі жұмыс жасаушысы, мөлшерлеуші, Таушық ауылында түрлі ұйымдарда есепші. 1957 жылдан 1967 жылға дейін ол Жаңажол мұнай барлау экспедициясында бұрғылау жұмысшысы, бұрғышы көмекшісі болды.
 
1967–1990 жылдары аралығында Саханов — Жетібаймұнай мұнай газ өндіру басқармасында цех операторы.

1985 жылы ол Еңбек ардагері медалімен марапатталды (1985). 1990 жылдан бастап Саханов зейнеткер болды.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері (КСРО)
Санат:КСРО мұнайшылары
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Кэндзабуро Оэ

**Кэндзабуро Оэ** ( Оэ Кэндзабуро, 31 қаңтар 1935 жылы туған) — жапон жазушы-гуманисті, Нобель сыйлығының иегері. 20-дан астам роман мен повестің, бірнеше әңгімелер жинағының және көптеген эсселердің авторы. Жазушының публицистикалық және көркем туындылары әлемнің көптеген тілдеріне аударылған.

## Романдары мен повестері :
*Жеке тәжірибе (個人的な体験, 1964) 
*1960 жылдың футболы (万延元年のフットボール, 1967) 
*Объяли меня воды до души моей (洪水はわが魂に及び, 1973) 
*Пинчраннердің қысқаша хаттары (ピンチランナー調書, 1976) 
*Замандастардың ойындары (同時代ゲーム, 1979) 
*Өмірдің туыстары (人生の親戚, 1989) 
*Сауықтыру мұнарасы (治療塔, 1990) 
*Трилогия «Жалынды жасыл ағаш» (燃えあがる緑の木, 1993—1995) 
*Кульбит (宙返り, 1999) 
*Екі жүз жылдық сәби (二百年の子供, 2003) 
*Ғажайып Аннабель Ли (臈たしアナベル・リイ　総毛立ちつ身まかりつ, 2007)

## Дереккөздер


Санат:Жапония жазушылары
Сэй Ито

**Сэй Ито** ( Ито Сэй, шын аты Хитоси Ито; 25қаңтар 1905 жыл — 15 қараша 1969 жыл) – жапон жазушысы, ақын, әдебиет сыншысы, аудармашы. Жапон әдебиеті тарихының алты томдық кітабының авторы. Хоккайдо аралындағы Мацумаэ уезінде туып, Токиода қайтыс болған.

### Романдары:
* «Наруми Сэкити» (1950), 
*«Феникс» (1953).

### Повестері:
* «Сот» (1952),
* «Су тасқыны» (1958).

Зигмунд Фрейд пен Джеймс Джойстің шығармаларын жапон тіліне аударған. Кикути Кана сыйлығының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Юрико Миямото

**Юрико Миямото** ( Миямото Юрико, 13 ақпан 1899 жыл — 21 қаңтар 1951 жыл) – жапон жазушысы, пролетарлық әдебиеттің өкілі. 1931 жылдан бастап Жапонияның Коммунистік партиясының мүшесі. 17 жасында «Тюокорон» әдеби журналында алғашқы шығармасы – «Кедей адамдар» атты повесті жарық көрді.

## Шығармалары:
*Повесть «Кедей адамдар» (жапон. 貧しき人々の群?) (1916) 
*Автобиографиялық роман «Нобуко» (жапон. 伸子?) (1924) 
*«1932 жылдың көктемі» (жапон. 一九三二年の春?) (1932) 
*«Кеуде» (жапон. 乳房?) (1935) 
* «Футисо» (жапон. 風知草?) (1946)
* «Банею жазығы» (жапон. 播州平野) (1946)
*«Екі үй» (жапон. 二つの庭?) (1947)
*«Қарақшылар» (жапон. 道標?) (1950)

## Дереккөздер

Санат:Жапония жазушылары
Санат:Колумбия университеті түлектері
Такубоку Исикава

**Такубоку Исикава** ( *Исикава Такубоку*, 20 ақпан 1886, Жапония, Иватэ префектурасы, Сибутами ауылы — 13 сәуір 1912) – жапон ақыны, әдебиет сыншысы. Әдебиеттегі лақап аты – Такубоку, «тоқылдақ» деген мағынаны білдіреді. Лақап атымен алғаш рет 1903 жылдан бастап танылады. 

26 жасында туберкулез ауруына шалдығып, қайтыс болады. Хоккайдо аралында Такубокуға арналған ескерткіш бар. 

## Орыс тіліне аударылған кітаптары:
*Исикава Такубоку. Таңдамалы лирикалары / Аударған Вера Маркова. — М., 1971. — 80 б. 
*Такубоку Исикава. Лирика / Вера Маркова — М.: Балалар әдебиеті., 1981. — 190 б.

## Дереккөздер

Санат:Жапония ақындары
Кэндзи Миядзава

**Кэндзи Миядзава** ( Миядзава Кэндзи, 27 тамыз 1896 жылы туған — 21 қыркүйек 1933 жылы қайтыс болған) — жапондық балалар жазушысы, сонымен қатар агроном және оқытушы. Миядзава ағылшын, неміс және эсперанто тілдерін өзі оқып меңгерген. Балаларға арналған көптеген әңгімелер, 400-дей поэма, бірнеше пьеса жазған. Оның шығармалары желісінде көптеген анимациялық кинолар түсірілді.

## Орыс тіліне аударылған шығармасы:
*Миядзава Кэндзи. Козодойдың жұлдызы / Аударған Е.Рябова. — СПб.: Гиперион, 2009. ISBN 9785983321524

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тюя Накахара

**Тюя Накахара** ( Накахара Тюя, 29 сәуір 1907 жыл — 22 қазан 1937 жыл) — Сёва кезеңіндегі жапон жазушысы. Француз символизм поэзиясын жапон тіліне аударған. XX ғасырдағы Жапониядағы ықпалды ақындардың бірі. Оны «жапон Рембосы» деп жиі атайды. Көбінесе символизм және дадаизм бағытында жазған. Бұл оның бірнеше өлеңдері ән мәтіндеріне арқау болған. Көзі тірісінде екі жыр жинағы жарыққа шықты: 200 дана таралыммен шыққан «Таутекенің әні» (山羊の歌, 1934) және «Өткен күннің әндері» (在りし日の歌).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Масаока Сики

**Масаока Сики** (?, 17 қыркүйек 1867 жыл — 19 қыркүйек 1902 жыл) — жапон ақыны, жазушы, әдебиет сыншысы және Мэйдзи кезеңі поэзиясының теоретигі. Токиода туған. Шын аты – Масаока Цунэнори (жапон. 正岡 常規). Самурай отбасында өскен Масаока ғалым-философ болуды армандайды. 1892 жылдан бастап дәстүрлі поэзия жайлы мақалалар жаза бастады. 1893 жылы «Басё туралы әңгімелер» атты мақалалар жинағын жарыққа шығарды. 35 жасында құрта аурумен ауырып қайтыс болған.

## Дереккөздер


Санат:Жапон мәдениет қайраткерлері
Санат:17 қыркүйекте туғандар
Ёнэдзиро Ногути

**Ёнэдзиро Ногути** (Ногути Ёнэдзиро, 8 желтоқсан 1875 жыл — 13 шілде 1947 жыл) – жапон ақыны, әдебиет зерттеушісі. Мүсінші дизайнер Исаму Ногутидің әкесі. Имажизм бағытында жазған. Жапон тілінде өлеңдер жазып, оны ағылшын тіліне аударған. 1896 жылы ағылшын тілінде «Көрінетін және көрінбейтін» («Seen and unseen») атты алғашқы жинағы жарыққа шықты. 1947 жылы асқазан қатерлі ісігінен қайтыс болады.

## Жинақтары:
*«Алманың құлауы» (1922), 
*«Тауда тұрмын» (1923), 
*«Символистік лирика»(1925) және т.б. көптеген жинақтары бар.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы қайтыс болғандар
Санат:1875 жылы туғандар
Санат:Жапон ақындары
Гетеретрофтар

**Гетеретрофтар** - (*грекше* *heteros* - басқа, *trophe* - қорек) - қорек
ретінде автотрофтар синтездеген органикалық заттарды
пайдаланады. Бұларға жануарлар, саңырауқұлақтар және
көптеген микроорганизмдер жатады.
Қоректің түріне байланысты гетеретрофтар - өсімдіктермен
қоректенетін фитофагтарға, жануарлармен қоректенетін -
зоофагтарға, өлекселермен қоректенетін - некрофагтарға,
жануарлардың соңғы өнімдерімен (экскременттерімен) қоректенетін
- копрофагтарға, өсімдіктер шірінділерімен қоректенетін -
сапрофагтарга және жартылай ыдыраған органикалық заттармен
қоректенетін - детритофагтарға бөлінеді.
Гетеретрофты организмдер автотрофты организмдер түзетін
барлық заттарды, кейде өнеркәсіпте адам қолымен жасалған
көптеген заттарды да ыдырата алады. Оның кейбіреулерін жай
ыдыратып, кейбіреулерін ыдырата алмайды. Мысалы, балауыздан
анаэробты  жағдайда жер бетіндегі органикаклық заттардың негізгі
үлесін құрайтын геополимерлер (қара шірік, кероген) түзіледі.
Биосферадағы органикалық заттардың ыдырауында жануарларға
қарағанда саңырауқұлақтар мен бактериялардың ролі зор.
Автотрофты организмдер менгетеретрофты организмдер
бірге қоректік (трофикалық) қатшастармен байланысқан біркелкі
боиологиялық жүйені құрайды.

## Дереккөздер


Гетеротрофты ағзалар

Санат:Экология
Котаро Такамура

**Котаро Такамура** ( Такамура Котаро, 13 наурыз 1883 жылы Токиода туған — 2 сәуір 1956 жылы Токиода қайтыс болған) — жапон ақыны және мүсіншісі. Атақты мүсінші Такамура Коунаның ұлы. Оның қолтумалары тікелей батыс, еуропалық мектептің, әсіресе Огюст Роденнің ықпалынан туды. Кейбір туындыларында жапондық дәстүрлі стиль байқалады. Поэтикалық шығармаларының жинағы «Тиэкодан таңдамалы жинақтары» 1941 жылы жарық көрді. Жинақ 1938 жылы қайтыс болған әйелі ақын Тиэко Такамураға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Жапон ақындары
Санат:Жапон мүсіншілері
Санат:1883 жылы туғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Сюнтаро Таникава

**Сюнтаро Таникава** (15 желтоқсан 1931) — жапон ақыны, сонымен қатар сценарийшісі, балаларға арналған иллюстрациялық кітаптардың авторы және ағылшын тілді шығармаларды жапон тіліне аударған. Философ Тэцудзо Таникаваның ұлы және композитор Кэнсаку Таникаваның әкесі. Заманауи жапон әдебиетінің ең атақты ақындарының бірі. Оның балаларға арналған аудармалары кең танылған («Ана қаздың ертегілері» және т.б.). Сондай-ақ Таникава – атақты поп және рок жанрындағы ән мәтіндерінің авторы.

60-тан астам өлеңдер жинағы жарық көрген:

*«Махаббат туралы» (愛について, 1955), 
*«Сізге» (あなたに, 1960), «21» (21, 1962), 
*«Саяхат» (旅, 1968), 
*«Сұрақтар» (質問集, 1978) және т.б..

## Дереккөздер

Санат:Жапония ақындары
Санат:Жапония аудармашылары
Рю Мураками

thumb|Рю Мураками
**Рю Мураками** (, 19 ақпан 1952 жылы Жапония, Нагасаки, Сасэбо қаласында туған) – заманауи жапон жазушысы және кинорежиссёр. Шын аты Рюноскэ Мураками (жапон. 村上 龍之助 Мураками Рюносукэ). Рюноскэ Акутагава атындағы сыйлықтың иегері. Оның көптеген шығармалары орыс тіліне аударылған. Оның шығармаларының ішіндегі ең атақтылары «Сақтау камерасының балалары», «69» атты романдары және «Экстаз», «Меланхолия» және «Танатос» бөлімдерінен тұратын трилогиясы. Шығарма жазумен қатар кинорежиссёрлікпен де айналысты. Оның «Көктің барлық реңдері» атты алғашқы киносы 1979 жылы жарыққа шықты.

Санат:Жапон режиссерлары
Санат:1952 жылы туғандар
Нацумэ Кинноскэ

**Нацумэ Кинноскэ** ( 夏目金之助, 9 ақпан 1867 жыл — 9 желтоқсан 1916 жыл), Нацумэ Сосэки (жапон. 夏目 漱石?) деген лақап атпен кеңінен танымал жапон жазушысы, заманауи жапон әдебиетінің негізін салушылардың бірі. Нацумэнің шығармалары ағылшын, болгар, венгер, грузин, қытай, корей, моңғол, неміс, поляк, румын, орыс, серб-хорват, француз және чех тілдеріне аударылған.

## Басты шығармалары:
*1908 — Сансиро (三四郎) 
*1909 — Сонан кейін (それから) 
*1910 — Қақпа (門) 
*1914 — Жүрек (こころ) 
*1916 — Жарық және түнек (明暗).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тикамацу Мондзаэмон

**Тикамацу Мондзаэмон** () (шын аты Сугимори Нобумори (жапон. 杉森 信盛) 1653—1725 жылдар) – жапон драматургі, оны жиі «жапон Шекспирі» деп атайды. Кабуки театрына арнап 20, ал дзерури театрына арнап 100-ден астам пьеса жазды.

## Шығармалары:
*«Ёцуги Сога» (1683; Киото, «Такэмотодза» театры,) — бірінші пьесасы 
*«Жеңімпаз Кагэкиё» (1686, «Такэмотодза» театры) — тарихи драма 
* «Юки-онна гомай хагоита» (1705) — тарихи трагедия 
*«Тамбалық малшы Ёсакудың түнгі әні» (1708) 
* «Коксинг шайқастары» (Кокусэнъя кассэн, 1715) — тарихи драма-дзидаймоно 
*«Сога кайкэйдзан» (1718) — тарихи трагедия 
*«Хэйкэ него-но сима» (1719) — тарихи драма-дзидаймоно 
*«Югири-Ава-Наруто» (1720) — драма 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шаншар Дүйсенғалиев

**Шаншар Дүйсенғалиев** (1926 жыл – 2001 жыл, Атырау облысы) — Доссор кәсіптік-техникалық мектеп бітірген (1943). 1943 – 1988 жылдары — Оңтүстік Ембі мұнай-газ барлау экспедициясы құбырларды жөндеу және дайындау цехында жұмысшы, слесарь-жөндеуші,
механик, цех бастығы. 

«Ерең еңбегі үшін» (1985), «Еңбек ардагері» (1988) медалдарымен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Ахай Дүйсенова

**Ахай Дүйсенова** - (1924-1975 жылдары, Атырау облысында туған). 1942-1975 жылдары — Қосшағыл, Құлсары
МКБ-да мұнай өндіру операторының көмекшісі, оператор. «Ерең еңбегі үшін» медалімен
марапатталған (1946).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Көшен Дүрегеев

**Көшен Дүрегеев** (1924-1980 жылдары, Атырау облысында туған). 

## Өмірбаяны
Ұлы Отан соғысына қатысушы. 1944-1948 жылдары — әскерилендірілген күзет командирінің көмекшісі. Мақат аудандық партия комитеті нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, Сағыз МКБ-ы КҚҚ-і бастығы. 1948-1980 жылдары — Батыс Қазақстан «Гурьев мұнайгаз барлау геология лық басқармасында аға инженер.

## Марапаттары
2-дәрежелі Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Жантемір Дүсіпқалиев

**Жантемір Дүсіпқалиев** - (1950 жылы, Атырау облысында туған). 1966-1969 жылдары — Новобогат
кеңшарында тракторшы. 1969-1971 жылдары — Кеңес Армиясы қатарында азаматтық борышын
өтеген. 1971-1996 жылдары — «Жайықмұнай», Доссор МӨБ-ларында мұнай өндіру операторының
көмекшісі, операторы. 1996 жылдан «Жайықмұнайгаз» мұнай-газ өндіру басқармасында мұнай
өндіру операторы. «Ерең еңбегі үшін» медалмен марапатталған (1999).

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Ермек Дүтбаев

**Epмек Дүтбаев** - (1895-1981 жылдары, Атырау облысында туған). Қазақ КСР-нің Еңбек сіңірген мұнайшысы
(1956). Ембінің ардагері. 1915-1917 жылдары — Доссор мұнай кәсіпшілігі механика шебер-
ханасында жұмысшы, балғашы. 1917-1923 жылдары — Атырау қаласында туғанндағы революциялық
козғалыска қатысты. 1923-1933 жылдары — Доссор мұнай кәсіпшілігінде механика
шеберханасының үстасы. 1933-1935 жылдары — мұнайшылар одағы кәсіподақ комитетінің
төрағасы. 1935-1937 жылдары — сол кәсіпшіліктің үй-тұрмыс бөлімінде меңгеруші. 1937-1939 жылдары — Мақат мұнай өндіру кәсіпшілігінде мұнайшылар одағы кәсіподақ комитетінің
төрағасы. 1939-1941 жылдары — Доссор бұрғылау кеңесінде кадр бөлімінің бастығы. 1941-
1946 жылдары — Доссор кәсіпшілігі поселкелік кеңсесінің төрағасы. 1948-1950 жылдары —
Доссор мұнай кәсіпшілігінде көлік цехы бастығы. 1950-1958 жылдары — Доссор ірілендірліген
мұнай кәсіпшілігі басқармасы аспаптар цехында слесарі. Ленин орденімен, Еңбек Қызыл ту
орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары

Санат:Атырау облысында туғандар
Серго Дүтбаев

**Серго Дүтбаев** -  (1937 жылы, Атырау облысында туған). Мәскеу мұнай институтын бітірген (1959).

1959-1964
жылдары — Таңатар мұнай өндіру бөлімшесінде оператор, екінші қайтара мұнай өндіру цехының шебері, мұнай өндіру шебері, аға бұрғылау инженері.

1964-1970 жылдары — Қарсақ мұнай кәсіпшілігінде ұңғыларды күрделі жөндеу цехының бастығы, аға инженер, Байшонас мұнай кәсіпшілігінің меңгеруші.

1970-1974 жылдары — «Мақатмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының Орталық инженер-технология қызметінде бастық, «Құлсарымұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында, «Кенқияқ» мұнай-газ өндіру басқармасында бас инженер.

1974-1984 жылдары — «Доссормұнай» мұнай-газ өндіру басқармасында, «Ембімұнай» өндіріс бірлестігінің техника бөлімінде бастық.

1984-1986 жылдары — «Құлсарымұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының бастығы.

1986-1995 жылдары — «мұнайгаз» өндірістік бірлестігінде серіктестік бастығы, кейіннен «Теңізмұнайгаз» акционерлік қоғамының мұнай өндіру жөніндегі өндіріс-техника бөлімінің бастығы.

1995-2004 жылдары — «Ембімұнайгаз» акционерлік қоғамының техника бөлімінің
бастығы.

2004 жылдан «мұнайшың қоғамдық қоры Қамқорлық Кеңесінің мүшесі. 

2004 жылдан - зейнеткер. «Еңбектегі ерлігі үшін» т.б. медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Сүлеймен Қоқанов

**Сүлеймен Қоқанов** (1948, Маңғышлақ облысы). Қазақ политехникалық институтын (1972 және 1986 жылдары) бітірген. 1965-1972 жылдары - Құлсары МАБ газ цехының операторы. 1972-1976 жылдары - Жаңаөзен қаласындағы Өзен бұрғылау жұмыстары басқармасында ұңғымаларды зерттеу операторы, аға инженер, игеру мен сынамалау цехының геологы. 1976- 1979 жылдары - Жаңаөзен қаласындағы Өзен бұрғылау жұмыстары басқармасының аға геологы. 1979-1990 жылдары - Шевченко қаласындагы Жетібай бұрғылау жұмыстары басқармасында аға геолог, геология бөлімі бастығының орынбасары. 1990-1993 жылдары-Ақтау қаласындағы Мемтаукентехбақылаудың Маңғыстау аудандық мемлекеттік тау-кен техникалық инспекциясында аға инспектор. 1993 жылдан - Ақтау қаласындағы облыстық мемлекеттік жер қойнауын қорғау мен пайдалану инспекциясының бастығы. Қазақстан Республикасының Жер қойнауын пайдалану жөніндегі заңдамалық актілерін жасауға қатысқан. Геологиялық-барлау жұмыстарының үздігі.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Қабиболла Дұрашов

**Қабиболла Дұрашов** -  (1911-2002 жылдары, Атырау облысында туған). 1927-1966 жылдары — Қосшағыл, Байшонас, Ескене МКБ-да мұнай өндіру операторының көмекшісі, операторы. Еңбек Қызыл ту орденімен (1954) және «Ерең еңбегі үшін» медалімен (1964) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Мәтжан Дінғалиев

**Мәтжан Дінғалиев** -  (1928 жылы, Атырау облысында туған). 1946-1948 жылдары — Ескене мұнай
кәсіпшілігінде санақшы. 1948-1988 жылдары — Ескене мұнай кәсіпшілігінде жұмысшы, автосле-
сарь, ұңғымаларды жер астында жөндеу операторының көмекшісі, өлшеуші, мұнай ағызу стан-
циясында мұнай ағызу операторы, аға оператор, Доссор мұнай кәсіпшілігі басқармасында мұнай
мен су ағызу операторы. 1988 жылдан зейнеткер. Еңбек Қызыл ту орденімен және медальдармен
марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Борис Федорович Дьяков

**Борис Федорович Дьяков** - (7.08.1907 жылы, Балашов қаласы - 30.04.1999, Санкт-Петербург) - геология-минералогия ғылымдарының докторы, профессор, Лениндік сыйлықтың иегері (1966). 

1948 жылдан бастап Маңғыстау және оның төңірегіндегі аудандарда мұнай барлау істеріне қатысты ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді.

## Дереккөздер

Санат:7 тамызда туғандар
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:Балашовта туғандар
Санат:30 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:1999 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Лениндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО геологтары
Санат:Санкт-Петербург мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Бүкілресейлік мұнай ғылыми-зерттеу геология барлау институтының профессорлары
Құмар Елемесов

**Құмар Елемесов** -  (1900-1971 жылдары, Атырау облысында туған). 1924-1953 жылдары -«Қазақстанмұнай»
бірлестігінің Доссор МАБ каротаж цехында, Доссор автожөндеу зауытында слесарь-жөндеуші.
Еңбек Қызыл ту орденімен (1958) және «Ерең еңбегі үшін» медалымен (1946) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Қажымұқан Елеместегі

**Қажымұқан Елеместегі** - (1953 жылы, Атырау облысында туған). Қазақстан журналистер Одағы
сыйлығының лауреаты (1999). Қазақ Мемлекеттік Ұлттық университетті бітірген. 1970-1981 жылдары - әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі. 1981-1990 жылдары - «Білім» қоғамында жауапты хатшы, идеология бөлімінің нусқаушысы, уйымдастыру бөлімінің меңгерушісі, Коммунистік
партияның Жылыой аудандық комитетінде идеология бөлімінің меңгерушісі, «Доссормұнай»
МГӨБ парткомының хатшысы, Мақат аудандық партия комитетінде уйымдастыру бөлімінің
меңгерушісі. 1990 жылдан - «мұнайшы» газ етінің редакторы. Аудандық мәслихаттың депутаты. Мақат ауданының Құрмет ті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Аққайша Елескенова

**Аққайша Елескенова** -  (1942 жылы, Атырау облысында туған). 1959-1995 жылдары - «Ембімұнай» бірлестігі Байшонас, Ескене, Қарсақ МАБ оператордың көмекшісі, оператор. 1982 жылдан - зейнеткер.
«Еңбекте үздік шыққаны үшін» (1992), «Еңбек ардагері» (1987) медалдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Халиулла Елеуов

**Халиулла Елеуов** - (1949-1997, Ресейде туған). Тепловск-Токаревский мұнай мен газ кенорнын тұңғыш ашушы (1996).

Қазақ политехникалық институтын бітірген (1972). 1972-1986 жылдары - Орал МБЭ инженер-геолог, бөлімнің аға инженері, кәсіподақ комитетінің төрағасы. 1986-1988
жылдары - Солтүстік Каспий МГБЭ бастығы. 1988-1993 жылдары - «Оралмұнайгазгеология»
ӨБ кәсіподақ комитетінің төрағасы. 1993-1994 жылдары - «ҚазТүрікмұнай» БК бас инженері. 1994-1995 жылдары - «Іздеу» Мемлекеттік холдинг компаниясының президенті. 1996 жылдан - «Оралмұнайгазгеология» АҚ бас директоры. «Еңбекте үздік шыққаны үшін» медалымен марапатталған (1985).

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Айбосын Елеусінов

**Айбосын Елеусінов** (1940, Атырау облысында туған) - мұнайшы, мемлекеттік қайраткер жəне жазушы, Журналистер Одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
Атырау педагогикалық институтын (1964),
Алматы Жоғары партия мектебін (1979) бітірген. 

*1958-1959 жылдары - Доссор автожөндеу зауытында токарьдың оқұшысы, токарь. 

*1964-1966 жылдары - 143-Ктұ директорының көмекшісі. 

*1966-1998 жылдары - «мұнайшы» аудандық газетінде хат бөлімінің меңгерушісі, редактордың орынбасары, Мақат аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, компартияның аудандық комитетінде нұсқаушы, бөлім
меңгерушісі, аудандық атқару комитеті төрағасының орынбасары, «Мұнайшы» газетінің редакторы, Доссор МАБ кәсіподақ комитетінің төрағасы, 2-Ктұ басшысы. 

*1995 жылдан -«Доссормұнай» МГӨБ аудармашысы. 

## Шығармашылығы
«Қазақстан мұнайының қайнары» кітабының авторы.

## Марапаттары
Медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан мұнайшылары

Санат:1940 жылы туғандар
Әбіл Елеусінов

**Әбіл Елеусінов** -  (1904-1967, Атырау облысында туған). 1930-1959 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігі Мақат, Доссор, Қошқар, Қаратон мұнай кәсіпшіліктерінде, Мақат бұрғылау кеңесінде және
Қаратон бұрғылау кеңсесінде бұрғылау жұмысшысы, бұрғышының көмекшісі, бүрғышы. Ленин орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Түркіменқұл Елдесбаев

**Түркіменқұл Елдесбаев** (1940 жылы, Маңғыстау облысында туған) - мұнай-газ саласының қызметкері. 

## Өмірбаяны
Небитдаг қаласындағы кәсіби училищені бітірген (1959). 

1959 - 1963 жылдары - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген. 

1963 - 1965 жылдары - «ММГҚ» тресі көлік кәсіпорынында жүргізуші болды. 

1965 - 2003 жылдары - «Маңғышлақмұнай» ӨБ Маңғышлақ технологиялық көлік басқармасында автокөлік жүргізушісі болды.

2003 жылдан бері - зейнеткер. 

## Марапаттары
*Ill дәрежелі Еңбек Даңқы ордені.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Есқали Елемесов

**Есқали Елемесов** (1905, Атырау облысы-1973) - Ембі мұнайының ардагері.

## Еңбек жолы
* 1925-1960 жылдары - Ескене, Байшонас, Комсомол МАБ бұрғышының көмекшісі, бұрғышы, бұрғылау шебері.
* 1938-1942 жылдары - Байшонас поселкелік Кеңесінің төрағасы.

## Марапаттары
* Ленин ордені

* Еңбек Қызыл ту ордені
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медалі (1970).
## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Смақ Елешев

**Смақ Елешев** (1915-1985, Атырау облысында туған). Ембі ардагері. 

Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1932-1941 жылдары - жұмысшы, оператордың көмекшісі. 1946-1970 жылдары - Қошқар, Сағыз мұнай кәсіпшіліктерінде оператор, аға оператор. 

## Марапаттары
II дәрежелі Отан соғысы (1943), «[[Құрмет белгісі ]]» (1970) ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Тұрғанбай Елешов

**Тұрғанбай Елешов** -  (1957, Атырау облысында туған). 1976-1978 жылдары - «Доссормұнай» МАБ көлік
кеңсесінде тракторшы. 1978 жылдан - «Жайықмұнайгаз» МГӨБ Жаңаталап мұнай өндіру цехында оператор. «Ерең еңбегі үшін» медалымен марапатталған (1999).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар
Кеңес Елубаев

**Кеңес Елубаев** (1955, Маңғыстау облысында туған) - мұнай-газ саласының қызметкері.

## Өмірбаяны
Саратов политехникумын бітірген (1979). 

1972 - 1979 жылдары - Ералы автотрактор кеңсесінде слесарь, слесарь-моторшы, Ұңғымаларды сынамалау мен бекіту кеңсесінде бұрғылау қондырмасының дизелшісі, операторы болды. 

1979 - 1980 жылдары - «Жетібаймұнай» МГӨБ цехында шебердің көмекшісі болды. 

1980 жылдан бері- «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ «Қаламқасмұнайгаз» ӨБ мұнай мен газ өндіру операторы. 

## Марапаттары
*«Құрмет» ордені.
*«Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне - 10 жыл» медалі (2001).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Маңғыстау облысында туғандар
Садық Енекеев

**Садық Енекеев** - (1930, Атырау қаласында туған). 1946-1963 жылдары - «Қазақстанмұнай» бірлестігі
автомобиль жөндеу зауытында слесарь. 1963-1990 жылдары - магистральды мұнай құбырлары
басқармасында автобаза слесары, Атырау мұнай тасымалдау базасында слесарь. 1990 жылдан -
зейнеткер. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Тұлғалар