open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ат айдаушы

**Ат айдаушы** - ат бәйгесі барысына бақылау жасаушы адам. Ол ат жарысының ережесін бұзылмауын қадағалайды. Ат айдаушы болып ат жарысының шарттары мен ережесін жетік білетін, көпшілікке сыйлы тұлға сайланды. Бәйгеге қатысушылардың санына сәйкес ат айдаушы өзіне көмекшілікке қажетті адамдарды алды. Бәйге барысында болуы мүмкін жанжалдың алдын алу үшін көмекшілікке әр рудың адамдары сайланды. Ат айдаушы қолына таяққа байланған ақ жалау ұстап жүрді. Бәйгеге қатысқан аттардың жасы, тұрпаты және шығу тегі жөніндегі мәліметтерді ат айдаушы мен оның көмекшілерінің білуі бәйгені тиімді ұйымдастырудың басты шарттарының бірі болды. Атшабар балаларды ертіп мәреге қарай жол тартқан ат айдаушының бірнеше көмекшілері, мәреге жақындаған кезде балаларға дәрет алып, бой жазуға кеңес береді. Алдын ала белгіленген бәйгенің мәресіне (құнан, дөнен, үлкен ат жарысы, аламан бәйгеге қарай) жеткен соң, ермен шабатын балалардың атының айылының дұрыс тартылуын қадағалайды. Содан кейін, бәйгеге қатысушыларды алдын ала белгіленген рет бойынша бірыңғай қатарластырады. Ал ат айдаушы биіктеу төбеге орналасып, жоғары көтерілген оң қолындағы ақ туды төмен кілт түсіріп, шабандоздарға жарысқа шығуға белгі береді. Жарыс барысында аттан құлап, мертіккен балалар болса, оларға ат айдаушы мен оның көмекшілері көмек береді.

Ат айдаушының көмекшілерінің бір тобы ат жарысының жолында жарыс тәртібінің сақталуын қадағалайды. Егер қарақұрық жасаушылар болса, дереу шара қолданылады. Мұндайда тәртіп бұзғандар мен оның руластары айып төлеуге мәжбүр болған. Осы ретте ескере кетер жайт - жолдың қолайсыз рельефіне байланысты шаршаған атқа ат тарту деп аталатын тәсілді алдына ала жасалған келісім бойынша қолдану ат айдаушының көмекшілерінің қатаң қадағалауымен жүзеге асырылып отырды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат арқан

**Ат арқан** - ат арқандауға арналып, арнайы есілген арқанның ұзын түрі. Ат арқан берік болуы үшін қойдың жүніне жылқының қылы (құйрық, жалы) және сиырдың кұйрық, бауыр жүні, ешкі қылшығын қосып еседі. Бунақсыз, яғни сапалы есу үшін арқанға қосылатын қыл, жүн және қылшықтың мөлшеріне айырықша көңіл бөлінеді. Әдетте жылқы қылының мөлшері басым болып келеді - шамамен арқанды құрайтын материалдың үштен екі бөлігін алады. Әдетте арқанның осы түрі қарала түсті етіп жасалынады. Бұл - арқанның ала түсі ұры-қарыдан және ит-құстан сақтайды деп ырымдағаны. Қыл арқандар жаңбыр тиген сайын ширығып қатая түседі. Яғни мықтылығы артады. Ат арқанды алыс сапарға шыққанда өзімен бірге алып жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат арқандау

**Ат арқандау** - мініс атын таң атқанша жайылуына мүмкіндік беретін шағын аумаққа қағылған қазыққи арқан тағып бекіту тәсілі. Ол үшін ауылдан алыс емес суға жақын, шөбі бітік, көкмайса жер таңдалады. Ұры қарыдан сақтану мақсатында ондай жер жүргінші жолынан аулақ, көзден таса, қалтарыс аумақта болуы тиіс Ат арқандайтын жерді басқа малдан қориды. Ат арқандаудың сондай-ақ, саяқ жүретін немесе бөтен үйірден әкелген атты жерсіндіру үшін де қолданады. Ат арқандау үшін қазықтын айналсоғына арқанның бір ұшын бекітіп, екінші ұшын аттың басына киілген ноқтаға байлайды немесе алдыңғы екі аяғын тұсайды. Кейде аттың алдыңғы бір аяғын ғана байлап қояды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат арқан жер

**Ат арқан жер** - халықтық өлшем. Радиусы шамамсы ат арқаннан екі есе ұзын аумақтың мөлшерін білдіретін бірлік. Ол орта есеппен диаметрі 40-50 адым шеңбердің мөлшерін білдіреді. Әдетте бірнеше атты бір-біріне жақын арқандау үрдіске айналғандықтан aт арқандыққа аумағы едәуір үлкен, оты бітік жер таңдалынады. Аттар біріне бірі жетпейтіндей мөлшерде арқандалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат арқасын суыту

**Ат арқасын суыту** - мініс атын дұрыс пайдалану ережелерінің бірі. Оның мәні - ұзақ жолдан, міністен (сондай-ақ, жүк тасудан, арба тартудан) соң бусанып тұрған аттың демін алдырып, терін бастыру. Егер суық маусым болса, бу санып келген атты қораға кіргізіп, тізгінмен қаңтарын (жем, суға жолатпас үшін), айыл-тартпасын босатып, жабулап қояды немесе ерін алып, тоқымын сол күйінде қалдырып, тартпамен бостау тартып қояды. Әбден тері кеуіп, ентігін басқан соң ер-тоқымын алып отқа қояды. Егер атты осындай күтімге алмай суытуы дұрыс болмаса, яғни жүріп келе салысымен бірден ер-тоқымы алынса, ат арқасын жел көтеріп, оның салдары жауыр өршуге алып келеді. Және аттың демі басылмай бірден су ішкізу немесе оттату түрлі ауруларды қоздыруы мүмкін.

Сонымен бірге бәйгеге немесе көкпар тартуға қатысқан атты бірден тоқтатпай, ұзақ уақыт аяңдатып жүргізіп суытатын тәсілді ат аяғын суыту деп атайды. Әйтпесе, ат аяғына қан ұйып, яғни «аяғына қан түсу» деп аталатын ауыр дертке ұшырайды. Немесе қызылмай болып қалады. Сондықтан казақы ортада ат арқасын суыту үрдісіне ерекше көңіл бөлген. Ат арқасын суыту үрдісі таң атқанша созылады. Мұны таң асыру деп атайды. Қазақта шаршағаннан кейін демалудың қажеттілігін білдіретін аяқ суыту деген сөз осыған байланысты айтылса керек.

## Дереккөздер


Санат:Ат баптау
Николай Архипович Турченко

**Турченко Николай Архипович** (16.6.1921, Алматы облысы Кербұлақ ауданы Шаган ауылы - 1972, Ресей, Ставрополь өлкесі, Минеральные Воды қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, бөлімше командирі. 1940 жылы Кеңес әскері қатарына алынып, Ульянов жаяу әскер училищесін бітірді. 1942 жылы шілде айында майданға келді (161- атқыштар дивизиясы 565-атқыштар полкі). Турченко 1943 жылы қыркүйекте Черкассы облысының Рымаровка селосы маңында «тілді» қолға түсірді. Жауап aлy кезінде немістердің атыс нүктелерінің орналасқан жері және жау әскерінің саны туралы маңызды ақпараттар алынды. 23 қыркүйек күні Киев ауданы Луковица селосының жанынан Днепр өзенінен алғашқылардың бірі болып Турченконың бөлімшесі өтті. Тұрған жерлерін анықтап алған соң, жаудың оқ-дәрісі сақталған қоймасын жойып, олардың бекіністеріне тұтқиылдан шабуыл жасады. Аз- ғана адаммен шайқасып жатқанын сезген жау шабуылға шықты. Осы мезетте негізгі күш келіп жетіп, жау әскерін Днепрден бірнеше шақырымға шегіндірді. Днепрден өту кезіндегі ерлігі үшін Турченкоға КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (23.10. 1943). Соғыстан кейін әскер қатарынан босап, Ульяновск, кейін Минеральные Воды қаласында тұрды. Осы қаланың Кеңес Одағының Батырлары аллеясындағы мемориалда Турченконың барельефі орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Орман Түктібаев

**Орман Түктібаев** (Үрмәш) (17.11.1917, Қызылорда облысы Қазалы ауданы Түктібаев ауылы - 20.7. 1944, Латвия, Лудза ауданы Нерзкое дер.) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, пулемет ұбөлімшесінің командирі, кіші сержант. Қазақ. Ұжымшарда егін бригадирі болып жұмыс істеген. Кеңес әскері қатарына Қазалы ауданы әскери комиссариатынан шақырылған (17.8.1941). 2-Прибалтика майданы 3-екпінді армия 391-атқыштар дивизиясы 1280-атқыштар полкі құрамында Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы 20 шілдеде Перелидер. (Латвия, Лудза ауданы) үшін ұрыста атыс позициясына бекінген Түктібаев қарсы шабуылға шыққан жауды атқылай бастады. Түктібаев тайсалмастан жаудың 20 әскерімен жеке айқасқа түсті. Осы шайқаста Түктібаев жаудың бірнеше әскерін жойып, ерлікпен қаза тапты. Түктібаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (24.3.1945). Туған жерінде Түктібаев есімімен аталатын ауылда ескерткіш орнатылған. Қазалы ауданының Бекарыстан би атындағы орта мектепке Түктібаев есімі берілген. Ленин, «Қызыл Жұлдыз» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Түркістан әскери округі

**Түркістан әскери округі** - 1918 жылы 4 мамырда РКФСР ХКК-нің шешімімен құрылған әскери округ. Құрамына Закаспий, Жетісу, Самарқанд, Сырдария және  Ферғана облыстары кірді. Штабы Ташкент қаласында орналасты. Оның құрамалары Азамат соғысы жылдары ақ гвардияшылар мен шетел интервенттерін, басмашыларды талқандауға қатысты. 1926-45 жылы Орта Азия әскери округі деп аталды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында округте жасақталған дивизиялар мен бөлімдер майданда ерлікпен шайқасып, даңққа бөленді (қ. Сегізінші гвардиялық атқыштар дивизиясы, Жетпіс екінші гвардиялық атқыштар дивизиясы, Үш жүз тоқсан бірінші атқыштар дивизиясы,т.б.).1945 жылы тамызда осы аумақта екі әскери  округ (Түркістан және  Дала) құрылды. Түркістан әскери округі қазіргі Түрікменстан, Өзбекстан, Тәжікстан және  Қырғызстан Республикаларының аумағын қамтыды. Ал Дала әскери  округіне қазіргі ҚР-ның аумағы (штабы Алматы қаласында) енді. 1946 жылы екі әскери  округ қосылып, Түркістан әскери округіне бірікті. 1969 жылы Орта Азия әскери  округі құрылғанға дейін Қазақстан аумағы Түркістан әскери округіне қарады. 1969 жылдан Түркістан әскери округі құрамында қазіргі Түрікменстан және Өзбекстан Республикалары аумағында орналасқан әскерлер қалды. «Фрунзе-вец» атты газет шығарып тұрды. Округті әр жылдары И.П. Белов, М.В.Фрунзе, И.Е.Петров, А.И.Радзиевский, А.А.Лучинский, И.И.Федюнинский, Н.Г.Лященко, С.Е.Белоножко, Ю.П.Максимов басқарды. 1968 жылы Түркістан эскери округі Қызыл Ту орденімен марапатталды. 

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Тыңшы, шпион

**Тыңшы, шпион** (немісше Spion - шпион, Spahen - ізіне түсу) - мемлекеттік немесе әскери  құпиялықты құрайтын деректерді шетелге (оның агентурасына) жеткізу мақсатында аңду, тыңшылық ету, ұрлау немесе жинаумен айналысатын адам. Тыңшыларға қойылатын мақсаттар іштей зерттеу, іштен жау табу, оларды оқытып- үйретіп, басын құрау, сөйтіп өз еліне қарсы әрекет еткізу; тапсырма бойынша ішке іріткі салып, бүлік шығару; шетел басқыншыларына қарсы күштерге бөгет жасау; мемлекеттік- әскери  маңызы бар нысандарды (зауыт, фабрика, вокзал, аэропорт, су қоймалары, көпірлер, т.б.) істен шығару, жару, қопару, диверсия ұйымдастыру, лауазымды адамдарға қастандық жасау; қарсы қолданбақ іс- әрекеттер мен алға қойған жоспарларды қолға түсіру, телеграф-пошталарды істен шығару, беріліп, таратылып жатқан хабар, маңызды әскери  деректерді жылдам әрі жасырын өз басшыларына жеткізу. Осындай сұрқия істердің бәрі астыртын, елеусіз, білінбей жасалатындықтан және бүкіл ел тағдырына, мемлекет құрылымына кері әсер ететіндіктен тыңшы әрі тыңшылық қылмыстық құқық бойынша өте қауіпті мемлекеттік қылмысқа жатқызылады.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қылмыс
Қожахмет Тышқанбаев

**Қожахмет Тышқанбаев** (1916, Алматы облысы Панфилов ауданы - 1943) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, сержант. 1942 жылдың қаңтар айынан майданның алдыңғы шебінде болды. 490-танкіге қарсы артиллериялық полктің (Солтүстік Кавказ майданы, 18-армия) зеңбірек нысанашысы сержант Тышқанбаев Керчь түбегінің Ельтиген кенті (қазіргі Керчь қаласы маңындағы Героевское кенті) маңындағы шайқаста ерекше көзге түсті. 1943 жылы 2 қарашада танк шабуылына тойтарыс беру кезінде, танкіні өзіне жақын келгенше күтіп, 5 танкіні жойды. Осы шайқаста қаза тапты. Ұрыстағы ерлігі үшін Тышқанбаевқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. Алматы облысы Панфилов ауданы Үшарал ауылында Тышқанбаевқа мемориалдық тақта орнатылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ат байлар

**Ат байлар** сөзі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:
*Ат байлар (кәде) — күйеу жігіт қалыңдығының аулына тұңғыш рет барғанда орындалатын кәде.
*Ат байлар (рәсім) — қазақтың неке және отбасылық ғұрпында орындалатын рәсім.
*Ат байлар (атау) — дәстүрлі ортада қыз бала деген ұғымның тұспалдап атауы.
Ат байлар (рәсім)

**Ат байлар** - қазақтың неке және отбасылық ғұрпында орындалатын рәсім, жаңадан көтерілген жас отауға ағайын-туыстары тарапынан малдай берілетін сый атауы, әлеуметтік қолдау көрсету институтының бір түрі. Жас отауға шашу шашып, «керегесі кең болсын, босағасы берік болсын!» деген тілек айтып келген ет жақын туыстары отаудың белдеуіне жылқы байлайды. Жақын туысқандары шан қатықтық сүт болсын деп сауын сиырын(сүт беретін сиыр)  береді, көші-қонына көлік болсын дәулетті аталары түйе сыйлайды. Ғұрыптың атауы ертедегі дәстүрлі ортада ұғымның жұрнағы ретінде үйленген кезде жастарға айтылатын тілектегі «шаңырағы берік болсын, ауылдың, ағайынның атбайлары болсын» деп келетін бата тілекте сақталған. Оның мәні іргелі үй, ас-дастарқаны мол, ырыс-несібесі үйге жолы үлкен қонақтар түсетін түсел (қонақ) түсетін үй, атбайлары мол отау деген сөз орамдарында сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Могул

**Могул**, мұнда да спортшылар қолдан жасалған тосқауылдар мен кедергілерден өтеді. Жарыстың барысында спортшы кем дегенде екі акробатикалық жаттығуды орындайды. Мұнда секірістің биіктігі (20%), түрі (50%), беткейге түсудің сәттілігі (30%) есепке алынады. Олимпиялық ойындар мен халықаралық жарыстардың барлығында осы түрлердің бәрі енген. Су айдынында өткізетін ф-дың түрі де бар. Мұнда спортшы моторлы қайыққа (катерге), тікұшаққа байланған шылбырдан (арқаннан) ұстап судың бетінде түрлі қимыл-қозғалыстар жасайды.
Қазақстанда XXI ғасырдың басында дами бастады. Алматы қаласында N 15 және Өскемендегі балалар мен жасөспірімдер спорт мектептерінде ф-мен айналысатын топтар бар.
Тәуелсіз мемлекет ретінде Қазақстан Республикасы біздің заманымыздағы жазғы олимпиялық ойындарға 1996 жылдан бастап (АҚШ, Атланта) қатысып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Түркістандық саперлар көтерілісі

**Түркістандық саперлар көтерілісі** - 1912 жылы Түркістан өлкесіндегі патшалық Ресейдің саперлік батальонының ресми билікке қарсы бой көрсетуі. Оның шығуына осы жылы қаңтарда патша өкіметінің Лена өзені бойында жұмыс істеп жүрген шахтерлерді атуы және  әскери  адамдар жағдайының нашарлауы түрткі болды. Саперлер батальонындағылар Лена қырғынын айыптаған бірнеше митингілер өткізді, осы митингілердің барысында әскерилердің де әл-ауқатын жақсарту мәселелері көтерілді. Осыған байланысты Мервте орналасқан бұл батальон көп ұзамай Ташкентке көшірілді. Бұл жерде де батальон әскерлерінің тұрмыстық жағдайы жақсара қоймады. Соған орай саперлер батальонының әскерлері 1 маусым күні көтеріліске шығып, әскери  басшылықты және  жергілікті билік орындарының шенеуніктерін жазалауға ұйғарым жасады. Батальон әскерилері революциялық ұрандарымен қала көшесіне шығып, Түркістан әскери  округінің штабына карай бет алды. Алайда саперлер батальонының көтеріліске шыққаны жайлы хабар жергілікті әкімшілік орындарына тез жетіп, көтерілісті басу үшін арнайы жасақталған отряд жіберілді. Көтерілісшілер жазалаушы отрядқа қарсы тұра алмай өз еріктерімен берілді. Бұған қарамастан Түркістандық саперлар көтерілісіне қатысушылардың 14-і дарға асу арқылы өлім жазасына кесілді, 208-і Сібірге каторгаға жіберілді. Түркістандық саперлар көтерілісі патшалық Ресейдің билік орындарындағы дағдарыстың күшейіп келе жатқандығын көрсетті.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Көтерілістер
Ат байлар (атау)

**Ат байлар** - дәстүрлі ортада қыз бала деген ұғымның тұспалдап атауы. «Әкенің aт байлары — қыз баласы, шырақ жағары — ұлы» дейді халық мәтелінде.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Акробатикалық секірулер

**Акробатикалық секірулер**, футболдың бүл түрінен жарысқа қатысушылар тау беткейіне әдейі үйіліп қолдан жасалган төмпешіктерден секіріп ауада әртүрлі қимыл-қозғалыстарды орындайды. (ауада айналу, бұрылулар, сальто, пируэт, курбет және т.б.). Беткейдегі жолда ешқандай тосқауыл, кедергі болмайды, екі қауіпсіздікті қамтамасыз ететін белгілермен шектеледі.
## Дереккөздер


Санат:Спорт
Уәлі Итенұлы

**Уәлі Итенұлы** (1798, қазіргі Қызылорда облысы, Құмкөл өңірі - 1881, Қорқытата қорымы) - би. Ресей патшасының қазақ жерін отарлау саясатына сай туған жерінен ығыстырылған қазақ ауылдарымен бірге әкесі Итен де балаларын алып, қазіргі Ақтөбе, Қостанай облыстарының жеріне көшкен. Қазір де Қостанай өңірінде «Құлтының қара моласы» деп аталып кеткен жер бар. Ағасы Құлты қайтыс болғаннан кейін Уәлі өзіне қарасты ағайындарымен Сыр бойына қоныс аударып, осы күндері Жайлау, Байзақ, Сүйінқара, Шоңмұрын, Жапырақты, Шақпақты аталатын тоғайларға орналасқан. Уәлі алтын руынан шыққан Тобжан, Әлібай сияқты халыққа қадірменді кісілермен бірігіп, елдің тұтастығын, татулығын сақтауда белсенді қызмет атқарды. Уәлі Кенесары Қасымұлы бастаған қазақ халқының ұлт- азаттық қозғалысын қызу қолдады. Оның өткір де батыл сөздері халық арасында кең тараған. Қарақұмда мал жайылымын игеру мақсатында құдық қаздырып, ол бүгінде «Уәлі құдығы» аталып кеткен. Ақын Асқар Тоқмағамбетов Уәліні жырға қосқан. 1996 жылы ұрпақтары «Уәлі құдығы» басына ескерткіш-белгі орнатты.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Тұлғалар
Скийфинг

**Скийфинг**, мотоспорт пен шаңғы сүйретілетін спорт үйлестірілетін жарыс түрі. Оның негізінде бұғылармен шаңғышылар жарысы жатыр. Спортшылар бұғылардың орнына мотоциклдерді пайдаланды, сөйтіп қазіргі скийфинг пайда болды. Шаңғышылар бұған бірнеше рет шапшаңдық қоспаққа тырысты. Су спортының шеберлері ұшаққа байланған шаңғымен сырғанады. XX ғасырдың 30-шы жылдарда шабандоздар Мәскеу өзенінің мұзымен мотоциклге жиналған шаңғышыларды сүйреді. Скийфингте слалом шаңғышылары, кубатурасы 125-тен 350 см-ге дейінгі мотоциклдер пайдаланылды. Сүйреу үшін ұзындығы 6 метрлік жіп-сымды жалғастырады. Жарыс жолының ұзындығы км-ге жақын. Қатынасушылар оны үш жарыста 4-5 реттен өтуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Унковский елшілігі

**Унковский елшілігі-** Ресей өкіметінің 1722 жылы Жоңғар хандығына жіберген елшілігі. Орыс артиллериясының капитаны И.Унковский басқарған бұл елшілікке жоңғар билеушісінен Ресей бодандығына мойынсұнатындығы жөнінде ант қабылдау және  Жоңғар хандығы жерін картаға түсіру міндеті жүктелді. Елшілік 1722 жылы 26 қарашада Севан Рабдан қабылдауында болып, оған Ресей патшасы жіберген сыйлықтарды табыс етті. Севан Рабдан Ресей бодандығын қабылдау Цин әскерлерінің Шығыс Түркістанға басып кіруіне тосқауыл қояды деп санады. Бірақ бодандық мәселесін шешу үшін ол жоңғар ақсүйектерімен 6 айдан астам уақыт бойы кеңес жүргізді. Севан Рабданның ұлы Шоно-Лоузан мен лама шіркеуінің ақсүйектері Ресей бодандығын қабылдауды жақтады. Ал әскери жасақтардың басшылары Ресей бодандығын қабылдауға мүлде қарсы шықты. Осыған орай Севан Рабдан Унковский елшілігіне Ресей бодандығын қабылдауға ант беруден бас тартты. 1723 жылы қазанда ештеңе шеше алмаған елшілік Ресейге қайтты. Елшілік барысында капитан Унковский күнделік журнал жүргізді. Онда сол дәуірдегі Орталық Азиядағы саяси жағдай, соның ішінде жоңғар-қазақ қарым-қатынасы жөнінде көптеген деректер қамтылған. 

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Фальстарт

**Фальстарт** "фоле" деген ағылшын сөзінен шыққан. Толығынан - жалған, бұрыс, қате, жаңылыс деген мағынаны білдіреді. Фальстарт жасағанда спортшы бәсекені басқа қарсыластарынан бұрын бастап бұл үшін ескерту алады. Екі рет ескерту алған спортшы үшіншіде жарыстан шығарылады. Фальстарт көбінесе спортшының қатты қобалжуынан туатын жағдай, кейде қарсыластарын қалыпты жағдайдан шығару үшін де әдейі жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сергей Кириллович Уфимцев

**Сергей Кириллович Уфимцев**  (1921, Ресей, Алтай Республикасы Усть-Кан ауданы Черный Ануй селосы - 14.4.1944, Днестр өзенінің бойында) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, аға сержант, 387-сапер батальонының бөлім командирі. Орыс. Алматыда құрылыс істеріне қатысты. 1941 жылы Кеңес әскері қатарына шақырылып, 1943 жылдың басында майдандық өмірі басталды. 213-атқыштар дивизиясы кескілескен ұрыстар жүргізе отырып, Днепрге жақындай түсті. Уфимцевке қарсы беттегі жағалауды барлауға бұйрық берілді. Саперлер жағалауды минадан шапшаң әрі іскерлікпен тазартып, Кеңес әскерлерінің Днепрге шығуын ойдағыдай қамтамасыз етті. Жаяу әскер мен жауынгерлік техниканы өткелден толассыз өткізудің арқасында дивизияның Днепрдің оң жағалауындағы плацдармды басып алуына мүмкіндік жасалды. Сапер Уфимцевтің Днепрдің оң жағалауындағы ерліктері үшін оған КСРО Жоғарығы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (26.10.1943). Сондай- ақ Уфимцев «Қызыл Жүлдыз» орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ат басындай алтын

**Ат басындай алтын** - дәстүрлі өлшем атауы. Метафоралық образдық теңеу. Өте үлкен, көлемді, қымбат заттың мөлшерін бейнелейді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Мирослав Тырш

**Мирослав Тырш** (1832-1884), филология ғылымдарының докторы жазушы және әдебиет сыншысы Париждің бейнелу өнері университетінің профессоры. 1861 ж. "Қыран" гимнастикалық қоғамын ұйымдастырған жене оның бірінші басқарушысы болған. Тырш "гимнастиканың негіздері" кітабында жарияланған. "Қырандардың" шығармашылық ережесін жазған (1872 ж). Чехтардың гимнастикалық терминологиясын жасаған, 1871 ж. бастап "Қыран" журналын шығарған. Гимнастиканың эстетикалық тербиелік мәні" шығармасын жазған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым докторлары
Санат:Чехия спортшылары
Ат бекіту

**Ат бекіту** - мініс атын күндіз немесе түнде отқа қойғанда, алысқа ұзап кетпеу үшін және ұры-қарыдан сақтануға байланысты аттың қозғалысын шектейтін тәсілдердің атауы. Осыған байланысты арнайы құралдар пайдаланылады. Олар арнайы қайыстан, мықты арқаннан соңдай-ақ, темір шынжырдан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Борис Петрович Ущев

**Ущев Борис Петрович** (31.3. 1915, Солтүстік Қазақстан облысы Петропавл қаласы - 13.3.1996, Ресей, Санкт-Петербург қаласы) - 2-дүниежүзілік соғысқа қатысушы, капитан-лейтенант 1-гвардиялық дивизиясы торпедалық катерлер отрядының командирі. Орыс.

Орта мектептен кейін 1939 жылы Жоғары әскер-теңіз флоты училищесін бітіріп, 1939-40 жылы Кеңес-фин соғысына қатысты. Ущевтің қол астындағы  торпеда катерлері неміс басқыншыларының үрейін алды. Балтық флотының маңызды жауынгерлік операцияларында Ущев басқарған торпеда катерлері звеносы отряды соғыстың аяғына дейін белсенділік танытты. 1941 жылы 28-29 тамызда Кеңес флоты Таллиннен Кронштадтқа бұзып өткен кезінде Ущевтің звеносы «Максим Горький» крейсерін күзетуді сенімді атқарды. 27 қыркүйекте Сарем аралының My шығанағында Ущевтің торпеда катерлері «Кельн» крейсерін және  жаудың үш эсминецін суға батырып жіберді. Соғыстың аяқ шенінде капитан Ущев басқарған торпедалық катерлер дивизионы Данциг портына басып кірді. Кеңестік торпеда катерлері осы порттан үздіксіз әрекет жасап, жаудың ең соңғы қатынас жолын істен шығарды. Шығыс Пруссияда жаудың екі ірі транспорты мен екі десант баржасын ержүрек капитан суға батырып жіберді.

Осы көрсеткен ерліктері үшін Ущевке КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы беріліп, Ленин ордені мен «Алтын Жұлдыз» медалі қоса тапсырылды (22.8.1944). 3-рет Қызыл Ту, 1-дәрежелі 3-рет Отан соғысы, «Қызыл Жүлдыз» ордендерімен және  медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:31 наурызда туғандар
Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Петропавлда туғандар
Санат:13 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:1 рангті капитандар (КСРО)
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ушаков орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы теңізшілері
Санат:Большеохтин зиратында жерленгендер
Фристайл

right|282px|thumb|<center>Фристайл**Фристайл**, соңғы жылдары көптеген елдерде кең тараған қысқы Олимпиядалық ойындарының бірі, Азия ойындарының бағдарламасына енген қысқы спорт түрлерінің бірі. Қарлы беткейінен құлдилап түсу кезінде әртүрлі бағдарламаларды орындайтын Фристайл: 
* 1) балет, 
* 2) акробатикалық секірістер, 
* 3) могул болып үшке бөлінеді.
*Балет*: түрлі айналыстар мен секірістерден, жүру, акробатикалық, хореографиялық бөліктерден құралатын, спортшының өзі қалап алған музыканың сүйемелдеуімен орындалатын бұл эстетикалық мәні зор көріністердің бірі. Балет орындалатын беткей қарлы, кедір-бұдырсыз, тегіс болуга тиісті. Музыка сөредегі төреші рұқсат бергеннен кейін басталады. Есептелген баллдық 50%-ы композиция мен мәнер үшін есептеледі. Балет жаттығулары орындалатын аумақтың ені құлдилау беткейінің енінен аз болады.

## Дереккөздер


Санат:Фристайл
Альберт Михайлович Чеусов

**Альберт Михайлович Чеусов** (1931). СШ-І. (1973 ), нұсқаушы. 1969-77 жылдары республикалық мамандандыру комитет терағасы, 1977- 1981 ж. аралығында ҚазКСР туристік бірлестігінің терағасы. Алматы облысы спорт туристік федерациясы Құрмет кітабына есімі жазылған. Тянь- Шань, Памир, Кавказ, Забайкалье өңірлеріндегі таулы, шаңғы жене велосипед туристік жорыкқтарына басшылық жасаған. 

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Халықаралық туризм күні

**Халықаралық туризм күні** — дүниежүзілік туристер ұйымының бас ассамблеясының 3-ші мәжілісінде, 1979 ж. Манилада қаралып бекітілген. 1980 ж. 27 қыркүйегінен бастап жыл сайын аталып өтілуде. Туризмнің мәдениет саласын дамытудағы үлкен жетістігіне, әлем халықтар арасындағы достықты нығайтуға бағытталған жұмыстарды насихаттау мақсатында аталып өтуде.

## Дереккөздер

Санат:Спорт
Ұйымдастырылған туризм

**Ұйымдастырылған туризм**, туристік мекемелер ұйымдастырған туристік саяхаттар, жорықтар, пойыз жене автобуспен жүріп саяхаттарға қатысу. Бұл белгілі маршрут көлеміндегі кептеген күндерге созылған, белгілі бір маршрут бойынша арнаулы жерлерге тоқтап демалуға арналган. Саяхат туристік жолдамалар негізінде ұйымдастырылады. Ұйымдастырылған туристік саяхат жорықтар, байқаулар, жарыстар және оқулық мақсатындағы шараларға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Туризм
Туристік эмблема

**Туристік эмблема** (гр. *emblema* - қосымша, рельефті әшекей ұғымында), туристік немесе оның кейбір жеке түрлерін сипаттауға арналған нышандар көбінесе қағаз бетіне елде қағаз матаға бейнеленіп салынады. Туристік эмблема белгілері туристік жарыстар мен байқаулардың жеңімпаздарына беріледі; қызмет бабына орай клуб, ұйым мүшелеріне берілетін арнайы белгілер, әдетте киімнің жеңіне тігіледі. Оның сувенирлік түрлері иегердің саяхатқа қатысқанын, кептеген қалалар мен туристік базаларда болғанын, еске салады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Туристік жарыстар

**Туристік жарыстар**, осындай жарыс түрлеріне белгілі бір маршрут бойымен табиғи және қолды қойылған, туристік құралдарды пайдаланып сол кедергілерден өту. Арнаулы тәсілдік және әдістік тапсырыстарды орындау. Туристік жарыстардың мақсаты - туристердің шеберлігін кетеру. Жарысқа қатысатын туристерді әдістік дайындық деңгейлері және төрешілердің мамандық шеберлігі жарыс дәрежесіне сай болуы қажет. Жарыстардың көлемі арақашықтық белгілі бір қиындықтардың санына, трассаның ұзындығына, биіктіктің деңгейіне, жол бойы кездесетін қиындықтарына қатысты болады. Қиындықтардың көлемі 4 топқа бөлінеді: қарапайым 1-ші, 4-ші, күрделіліктердің арасында.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Туристер базасы

**Туристер базасы**, туристерге, мәдени-тұрмыстық қызмет көрсетуге, тамақ ішулеріне, оларды орналастыруға арналған құрылыс кешені. Алғашқы туристік база Алматы маңындағы Күйгенсай ("Горельник") Шатқалында 1936 ж. ашылған болатын. 01. 06. 2009 ж. республикада 9 туристік базасы болды. Солардың ішінде Қарағандыда "Қарқаралы", Павлодарда "Баянауыл", Көкшетауда "Алтын қарағайлы орман", Алматы облысы "Алматау", Батыс Қазақстан облысы "Орал", Түркістан облысы "Оңтүстік", Шығыс Қазақстан облысы "Алтай шығанағы", Қостанай облысы "Орманды", Апматы қаласы Алматы туристік базасы демалушыларды қабылдады. Барлық туристік базасында жылына 68 мыңға жақын туристік демалып жорықтарға қатысты. Барлық туристік базасында 677 - жаяу жүруге арналған туристік маршруттар 600 - сулы, 830 - велосипедшілер 680 шақырымдық қайықпен туристік саяхаттарға қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Түркістан комитеті

**Түркістан комитеті** -Уақытша үкіметтің Түркістан өлкесіндегі жергілікті органы. Уақытша үкіметтің 1917 жылғы 7 сәуірдегі қаулысына сәйкес құрылған бұл органға Түркістан өлкесінде туындаған мәселелерді шешу, орталық билік атынан басқару міндеті жүктелді. 9 адамнан тұратын Түркістан комитетіне кадеттер партиясының белсенді мүшесі Н.Н.Щепкин төраға болып тағайындалды. Түркістан комитеті құрамында Ә.Бөкейханов, М.Тынышбаев, С.Мақсұдов секілді жергілікті халықтардан шыққан көрнекті қайраткерлер болды. Бөкейханов көп ұзамай Торғай облысы комиссары болып тағайындалуына байланысты Түркістан комитеті Құрамынан шығып кетті. Түркістан комитетінің мүшелері қызметке кіріскен бойда Уақытша үкімет жариялаған ұлттар арасындағы теңдік, демократ, принциптердің сақталуы туралы, т.б. қаулыларды жүзеге асыруды қолға алды. Түркістан комитетінің мүшелері Тынышбаев пен О.А.Шкапский Жетісу облысына барып, онда 1916 жылғы көтерілістен соң туындаған ауыртпалықтарды шешуге кірісті. Олар Қытайға ауып кеткен қазақтар мен қырғыздардың елге оралуын қамтамасыз етуде және котерілістен соң ушығып кеткен ұлтаралық қатынасты реттеуге көп еңбек сіңірді. Түркістан комитеті өлкедегі халықты азық-түлікпен қамтамасыз етудің шешімін таба алмай, оны шешуді орталық биліктен күтті. Бұл өз кезегінде жергілікті халықтың Түркістан комитетіне деген наразылығын күшейтті. Оның үстіне өлкедегі еуропалық нәсілдегі солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетітінен өздерімен санасуды талап етіп, жергілікті билік орындарына өз адамдарын қоюға ұмтылды. Мұндай ахуал Түркістан комитетінің қалыпты жұмыс істеуіне кедергі келтірді. Соған орай 1 шілдеде Щепкин Түркістан комитетінің төрағасы қызметінен отставкаға кетті. 19 шілдеде Уақытша үкіметтің қаулысымен Түркістан комитетінің төрағасы болып В.П.Наливкин тағайындалды. Түркістан комитеті құрамына Мұстафа Шоқай енгізілді. 12 қыркүйекте Ташкент қаласының жұмысшы және  солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетінің колынан бар билікті тартып алу мақсатында бүлік үйымдастырды. Бұл  бүлікті басу мақсатында Уақытша үкімет Түркістан өлкесіне генерал П.А.Коровиченко басқарған жазалау экспедициясын аттандырды. Түркістан комитеті Ташкент қаласын әскери  жағдайда деп жариялады. Жазалау экспедициясы келгеннен кейін 27 қыркүйекте жұмысшы және  солдат депутаттары кеңесі ұйымдастырған ереуіл тоқтады. Уақытша үкімет генералы Коровиченкоға Түркістан комитетінің үстінен билік жүргізетін Түркістан өлкесінің бас комиссары лауазымын берді және оны Түркістан әскери округінің қолбасшысы етіп тағайындады. Қазан төңкерісі жайлы хабар Ташкентке жетісімен өлкелік жұмысшы және  солдат депутаттары кеңесі Түркістан комитетін биліктен тайдыру жолына ашық кірісіп, қарулы жасақтар құрды. Осындай жасақтың күшімен 1 қарашада жұмысшы және солдат депутаттар кеңесі Коровиченконы тұтқынға алып, Түркістан комитеті таратылғанын мәлімдеді. Тұтқынға түскісі келмеген Түркістан комитетінің төрағасы Наливкин өзіне- өзі қару жұмсап, атылып өлді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тұлғалар
Туристік жорық

**Туристік жорық**, туристік жорықтар көбінесе ауылды жерлермен немесе тұрғылықты халқы сирек аймақтарда белгілі бір мақсатпен жаяу жүріп саяхат шегу: танып-білу, сауықтыру, спорт, оқулық және жаттықтырушылық мақсатында туристік жорықтар ұзақтық мерзіміне қатысты (1-2 күндік немесе кеп күндік), жүру әдістері туристік түрлеріне, бағытына, мысалы, жаяу немесе шаңғымен жүру, таулы өңірге саяхат, сумен, велосипедпен , автомашинамен жүруге арналған саяхаттар, спелеожорықтар, сонымен қатар белгілі қиындық дәрежелері бойынша саяхат жасау. Туристік жорықтың басқапардан айырмашылығы - табиғи кедергілерден міндетті түрде өту сипатына қатысты. ҚР-сы аумағында туристік жорықтарын ұйымдастырудың ережесі. ҚР-ның туристік және спорт миннистрлігінің 29.07.93 ж. N 6-2 бұйрығына сейкес бекітілген. Қазақстан аумағында спорттық және көпшілікке арналған жорықтар мен экспедицияларды ұйымдастырудың тәртібі бар.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Туризм шебері

**Туризм шебері**, деген атақ турист нормативтері мен ережелерін орындаған адамдарға беріледі (1949 ж). Республикада осындай атаққа алғашқы кезекте В.Хомулло, И.Ларионовқа (1957), В.Зиминге (1958), Ю.Ереминге, Ю.Накатковқа (1962) берілді. 60 жылдың басында құрылған туристік-экскурциялық басқарманың туризмге арналған орталығының кеңесі басында құрылды, туристік спорт жетістіктерінің мамандандыруға қатысты жағдайларды бекітті.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Туристік маршрут

**Туристік маршрут** (немістің *marschrute* деген сез мағынасында), туристер жүріп өтетін бағытты күні бұрын жоспарлау арқылы тарихи орындар мен мәдениет ошақтарын аралап танысуға бағытталған сонымен қоса табиғат ескерткіштерімен танысуға байланысты жол. Бағыт қозғалыстарына қарай- тіке бағыттағы, радиалды және шеңберлі бағыттағы жүрудің әдіс амалдарын (жаяу, шаңғымен жүру, су және с.с) қолданып, өту, автобуста отырып, темір жолдармен және т.б. да көлік түрлерімен жүру. Сонымен бірге қай уақытта, жылдың қай мезгілінде, қанша рет осы жерлермен жүріп өтудің түр сипаттарын, топтасып немесе жекешеленіп етуге болатындығын белгілейді. Туристік маршрут жоспарлы түрде (туристік ұйымдардың жолдамаларымен) және ез беттерімен саяхат жасауға болатындығын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Туризм
Туристер клубы

**Туристер клубы**, аудан, қала, облыс көлеміндегі туристерді біріктіретін қоғамдық ұйым, сонымен қатар туристік жұмыстардың әдістемелік тәсілдерін ұйымдастыру орталығы. Туристер клубының негізгі мақсаты туризмнің қай түрі болмасын, оның көпшілік бағытындағы жұмыстарын түсіндіріп, насихаттау. Туристер клубы негізінен өз бетімен жорық ұйымдастырушы адамдарды біріктіріп, түрлі саяхаттарға қатысады. Олардың негізгі мақсаты: 
* өндіріс орындарында дене шынықтыру ұжымдарының туристік секцияларын ұйымдастыру, 
* туристерге нақтылы көмек керсету, 
* оқу орындары мен басқа да мекемелерде демалысты ұйымдастыру. 
Сонымен қатар жақын және алыс жерлерге туристік саяхаттар, экскурцияларды ұйымдастырып әртүрлі байқаулар мен жарыстарға қатысу, көрмелер ұйымдастырып, лекциялар оқу. Туристік саяхатқа қатысқандармен кездесу ұйымдастыру. 
Қоғамдық турист мамандарын дайындап, мамандандыру дережелерін көтеру; туристерді өлкелік және қоғамдық пайдалы жұмыстарды зерттеу жұмыстарына ұйымдастыру, табиғат пен медени ескерткіштерді сақтауға атсалысу, туристік ең жақсы тәжірибелерді жинақтауға және өмір жүзінде іске асыруға көмектесу; мектеп пен балалар мекемелеріне, әсіресе балалар туризмін дамыту бағытында аталған мекемелерге көмек көрсету; сонымен бірге кесіпорындар мен жергілікті жерлерде туристік сауықтандыру лагерлерін ұйымдастыру. Жоғары мекеменің тапсырысымен туристік клубтарға туристерді саяхат шегуге дайындауларына мүмкіндік беріледі. Сонымен қоса осы саяхаттарға рұқсат алып беруге көмектеседі. Туристер клубының арнаулы жұмыс орны, туристік жабдықтар мен құралдарды беруге арналган қоры болады. Осымен қоса арнайы кітапханасында туристік саяхаттарға арналған карталар және басқа да оқу құралдары болады. Радио және теледидар арқылы және баспасез бетінде туристік жорықтар мен саяхаттарға арналған түрлі насихаттау жұмысын ұйымдастырады.

## Дереккөздер


Санат:Туризм
Туристің күнделігі

**Туристің күнделігі**, саяхат жұмыстарының есебіне арналған (ауызша немесе жазбаша) күнделікті жүріп өткен жолдардағы (жер жағдайлары, табиғи кедергілер немесе әртүрлі белгілерге қатысты) экскурциялық нышандар жол-жөнекей кепшілікке тиімді жұмыстарға қатысты, жергілікті адамдармен кездесулер және туристік саяхатқа арналған жолбазалар жазылады. Туристік күнделікте қозғалыс және жылдамдықтары туралы нақтылы деректер, сонымен қоса демалатын жерге қай уақытта тоқтағандығы және сол жерден қашан кетіп одан ері қарай туристік саяхатты жалғастырғандары туралы және саяхат жол бойындағы күрделі жолдар көрсетіледі. Егерде туристік топ ғылыми мекеменің тапсырысы бойынша бақылау жұмыстарын жүргізетін болса, сол істің нәтижелері тіркеледі.

## Дереккөздер


Санат:Туризм
Тоңу

**Тоңу** — денеміздің тоңып, салқындауы кебінесе суықта ұзақ уақыт болғанымызда, дымқылды жерде көп уақыт тұрып қалғанымызда және қолайсыз ауа райы жағдайында сезіледі. Тоңу ағзаның әлсіреуіне, сууына, қажу, болдыру, шаршау, бір орыннан қимылдап жүрмей ұзақ уақыт түрып қалған жағдайда, әсіресе ашаршылыққа тап бол- ғанында көбірек кездеседі. Дененің тоңазытып әлсіреуі үсуге әкеп соқтырады. Дене тоңазығанында салқындық сезілмей, температурасы төмендей бастайды; қозғалыс қимылдары нашарлайды, сезімталдығы төмендеп әлсіздік, солғындық белгілері пайда болады. Босаңдылығы байқалып, үнемі ұйқысы қанбаған адамдай әлсіреп, үсік пайда болып, есінен танылуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ақши (термин)

**Ақши** - ел кезіп адам емдеумен айналысатын балгердің қазақы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақуыз (термин)

**Ақуыз** - малдың төлдегеннен кейінгі қою, құнары жоғары алғашқы сүті. Төлдегеннен кейінгі алғашқысы «қарауызды» төліне емізіп оттықтырып алады. Онан кейін бірнеше күн қатарынан сауған кездегі қою, майлы құнарлы сүтті қазақ ақуыз деп атаған. Қалыптасқан дағды бойынша барлық көрші-қолаң, ағайын-туысқа ақуыздан түгел дәм татыратын дәстүр бар. Мұндайда уызға қоса көтенішек қосып асады және ол ғұрыпты көтенасар деп атайды. Оның мәні малдың сүті көп болып, желіні ерте суалмасын, ақ мол болып, молшылыққа кенелсін деген өсіп-өну, өркендеу идеясымен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Тау шаңғысы туризмi

**Тау шаңғысы туризмi**, туризмнің - қарлы өңірде немесе арнайы дайындалган трассадан тау шаңғысымен сырғанап, көбінесе таулы өңірде саяхат ұйымдастыру. Осындай жорықтарға қатысу үшін туристердің арнаулы дайындықтарының болуы қажетті жағдай. Олар таудан және т.б. құламалы жерлерден тау шаңғысымен биіктен төмен қарай сырғанап өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Сукук

**Су́кук** (, сөзі  " صك Сакк" –  "заңды құжат, акт, квитанция")  — Шариғатпен бекітілген заңды құжат, исламдық облигациялардың эквиваленті.

## Әлемде

2007 жылы сукук қаржысының әлемдік көлемі 31 млрд АҚШ доллары көлеміне жетті..

Татарстан республикасы сукук бекітуге шешім қабылдады .

## Сілттемелер


* Сукук деген не? 
* Қаржы мекемелерінің жұмыс істеу негіздері 

Санат:Исламдық банкинг
Санат:Қаржы
Санат:Шариғат
Санат:Ислам
Лев Борисович Стесин

**Лев Борисович Стесин** (08. 12.1943 Алматы) республикалық мамандандыру комитетінің мүшесі (1977- 2001). К- спорт туристік бірлестігі терағасының орынбасары (1981- 2001 ж). Қазақстан спорт туристік бірлестігі комитетінің терағасы (1977- 2001). Ангрен өзенінде (Өзбекстан) 1983 ж. өткізілген су туристік арналған бүкілодақтық жарыстың қола жүлдегері. Республикалық жарыстардың жеңімпазы (1969, 1974-75, 1977). Шарын өзеніндегі ең жоғаргы қиындық кат-гы су жорығын басшылық еткен және алғашқы кезекте өткен (1969, 1974), Қараоба (1973), үлкен Кемин (1974), Шатқал (1977), Тентек (1991) өзендері арқылы алғаш рет ұйымдастырылған жорықтарды басқарған. Катамаран және қауіпсіздік кеудешесін (жилет) жоспарларының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Виталий Гаврилович Скрипченко

**Виталий Гаврилович Скрипченко** (1933 СШ-і Алматы облысы спорт және туристік бірлестігі, велотуристік комиссиясының терағасы, тау туристік және велотурнирінің нұсқаушысы, велотурнирінің әдістемелік нұсқаушысы, туристік әндердің авторы. XX ғ. 70-80 ж.ж. велотуристік нұсқаушыларын дайындауға арналган республикалық семинарларды басқарған.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Олег Геннадьевич Симонович

**Олег Геннадьевич Симонович** (1947 Алматы) СШ-і аға нұсқаушы, төреші. Апматы облысы спорт туристік бірлестігінің қоғамдық мамандар бойынша туристік комиссиясының төрағасы, "Эдельвейс", "Есік келі" (1963-67, 1971-73), туристік базаларының аға нұсқаушысы, Қазақ туристік кеңесінің құтқарушылар қызметінің бастығы (1973-86), Алматы қалалық туристік кпубының директоры (1986-88 ж) қызметін атқарған. 2004 ж. "Алматау" туристік базасының директоры.

## Дереккөздер

Санат:Төрешілер
Санат:Туристер
Серуендер

**Серуендер**, балалар мен жасөспірімдер, сонымен қатар теменгі және орта мектеп жасындағылар туристік саяхаттарға қатысқан уақыттары ұйымдастырылады. Осындай серуендер олардың денсаулығын сауықтыру, түсініктерін жақсарту және тәрбиелік мақсатында өткізіледі. 1-3 сынып балаларға арналған туристік серуендерінің узақтығы 1-1,5 сағ. аспауы керек, 4-5 сынып оқушылары үшін 3 сағ. дейінгі көлемде. Серуендеуге шығар алдында оған қатысушыларға арнайы тапсырыс беріледі: демалатын жерлерді жайғастыру, табиғат көріністеріне кеңіл аудару, жайғасқан жерлерін анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Салт атпен саяхат жасау

**Салт атпен саяхат жасау,** адамдардың денсаулығына өте пайдалы. Теледидарлардан тумысынан аяғын басып жүрмеген, бір орыннан тұра алмай қалған балаларды атқа жайдақ отырғызып жүргізу арқылы сол балалардың денсаулығын жақсартуға көп ықпал беретінін көрсетеді. Әсіресе біздің қазақ халқы жылқының қасиетті жануар екендігін жақсы біледі. Атпен салт жүрудің жаяу жүрумен салыстырғанда шапшаң, сағатына 4,5-5 шақырым жолды жүріп өтуге болады. Атты саяхат кезінде бір сәт жаяу жүріп демалуына да мүмкіндік беріледі. Атты туристік саяхаттар команда алғашқы кезекте ШҚО-да қолға алынды. Алматы облысы Шілік өзені бойымен Көлсай көліне дейін атты саяхаттарға көптеген туристер қатысты.1999 жылдың тамыз айында Баянкөл, Алатау аймағында атты саяхатқа арналған арнаулы маршруттар ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Николай Францевич Рекубратский

**Николай Францевич Рекубратский** (1947-1995 Теміртау қаласы), CШ-i, (1980). 1970-80 ж.ж. Магнит" туристер клубын басқарған. Жоғары категория жорықтарды, соның ішінде 4-ші категория қиындықтағы жорықтарды басқарған. (1973-74, 1985), 5-ші категория қиындықтағы (1976-79. тау туризмі бойынша Бүкілодақтық жарыстың жеңімпазы (1978), ең жақсы республикалық жарыстардың жүлдегері (1979 ж. Орталық Тянь- Шань). Күміс жүлдегер (1976 ж. Кавказ), қола жүлдегер (1974) Орталық Тянь-Шань.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Анатолий Константинович Резников

**Анатолий Константинович Резников** (13.04.1937 ж). Қазақстан велотуристік CШ-i. (1976 ж) Республикалық спорт және туристік федерация комитет велотуристік бойынша XX ғ-дың 70-90 ж.ж. төрағасы. Мамандандыру комитетінің орынбасары. Ең жақсы туристік саяхаттарға арналған республикалық жарыстардың жеңімпазы (1973- 74, 1978). Бүкілодақтық жарыстың қола жүлдегері (1977 Кавказ). ҰОС-ына қатысқан. Дивизия ұрыс жүргізген жерлерге туристік экспедициясын (1975-85) ұйымдастыруға басшылық еткен. Туристік кептеген түрлері бойынша - тау, жаяу журу, вело жорықтарын басқарған.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Георгий Михайлович Порошин

**Георгий Михайлович  Порошин** (1942, Теміртау қаласы), СШ-і (1975), (1975 ж.жоғары қиындықтағы жорықтарды соның ішінде 4-ші категория жорықты басқарған, 5-ші қиындық категория (1971- 72, 1974-75). ең жақсы туристік сапарға арналған республикалық жарыстардың жеңімпазы (Памир, 1970, 1974-75). Бүкілодақтық жарыстарда 4-ші орынға ие болған (1975 Орталық Памир).

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Полиспаст

**Полиспаст** (гректің *polys*- *pastos* - көп жіптермен тартылған деген ұғымды білдіреді), көптеген блоктан немесе арқаннан құралып, жүктерді және адамдарды көтеруге арналған жүйе. Туристік тәжірибеде полиспаст үшін блок ретінде көбінесе карабиндер пайдаланылады, кейбір жағдайларда карабиндер блоктары немесе жеңіл ерітпе қоспасынан жасалған кіші көлемді арнайы блоктар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Аркадий Георгиевич Поздеев-башта

**Аркадий Георгиевич Поздеев-башта** (03.08.1940 Алматы), СШ-і тау туристік нұсқаушысы "Тамга" туристік базасының аға нұсқаушысы (1979). Орта Азия әскери округінің туристік және спорт саласы бөлімі бастығының орынбасары (1985). Журналист, туристік арналған көптеген мақалалар мен кітаптардың авторы. Таулы саяхаттардың 4-5 категориясындағы соның ішінде Солтүстік Тянь-Шань, Теріскей Алатау өңірлеріне ұйымдастырылған жорықтарды басқарған.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Туристер
Николай Валентинович Пагануццы

**Николай Валентинович Пагануццы** (1899-1989 Қарағанды қаласы), СШ-і туристік нұсқаушысы. Фан таулары мен Памир-Алтай, Тянь-Шань, Кавказ өңірлерін зерттеушілердің бірі. Карағанды облысы өңіріне алғаш туристік жорықтар ұйымдастырған, КСРО жағрапиялық қоғамының мүшесі. Фан тауларына арналған бір- сыпыра кітаптардың авторы. Әртүрлі категориядағы су, тау, шаңғымен жүру жорықтарын басқарған, альпиниадаларға қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Туристер
Өзін-өзі қауіпсіздендіру

**Өзін-өзі қауіпсіздендіру**, бұл әркімнің жеке басына қатысты, топ мүшелерінің көмегінсіз атқарылатын болады. Өзін-өзі қауіпсіздендіру Қазақстантурнирінің барлық түрлерінде қолданылады. Соның ішінде кең көлемде және әртүрлі мақсатта тау туризмі және спелеологиямен айналысқандар қолданады. Өзін-өзі пассивті түрде сақтандыру оның үстіндегі киімдері, аяқкиімі, әртүрлі қолданыс құралдарының көмегімен туристің өзін жарақат алудан сақтандырады. Өзін-өзі сақтандырудың белсенді түрі көп жағдайда арнаулы құрал жабдықтарды, әдістерді орындау жолымен (туристік арқан, ледоруб, айсбайл, аль-пеншток, темір ілмектер және т.б.) сақтандыруға арналған құралдар қолданылады.ref>Қазақстан - спортшылар елі. Энциклопедиялық анықтамалық. - Алматы: "Сөздік-Словарь". ISBN 9965-822-57-3 

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Тың игеру (Павлодар облысы)

## Тың игеру ([[Павлодар облысы]])
1954 ж. тың игеру басталды. Қазақстанға күллі КСРО-дан құрылыс материалдарымен, жиналатын үйлерімен, ауылшаруашылық техникаларымен, жылжымалы электростанцияларымен, жүк автокөлігімен эшелондар ағыла бастады.  Тың игеруге механизатор, диканшылармен қоса мұғалімдер, дәрігерлер, инженерлер келді, сол арқылы ауылдың мәдени деңгейі біршама көтерілді. 1954-1956 ж. павлодарлықтар екі миллоннан астам гектар жаңа жерді игерді, жалпы егу ауданын 1953 ж. салыстырғанда  төрт есеге кеңейтті, ал егін жнау көлемі сегіз есеге дейін өсті. Осы жылдары жаңа техника арқылы 32 жаңа бидай совхоздары мен 8 МТС құрылып, жаңа техникамен жабдықталды. Бауырлас елдер мен облыстардан мемлекет есебінен Павлодар облысына тұрақты тұруға 50 мың тұрғындар жіберілді. Облыс ауылшаруашылығын қамту үшін сан мыңдаған трактор, комбаин, жүкті автомобиль, алуан түрлі ауылшаруашылық машиналары мен жабдықтары берілді.  Егін аудандырының кеңеюі мен егіннің мол шығуы колхоздар мен совхоздардың экономикасын біршама көтерді, еңбек етушілердің өмір сүру деңгейі де көтерілді. 1954 жылы 143 колхоздар миллионер болды десек те жеткілікті, тың геруді жаңа бастаған кезде олардың саны небары 17 болды. Осылайша, тың және тыңайған жерлерді игеру Павлодар облысын Қазақстандағы ғана емес, Кеңес Одағындағы ірі бдай шаруашлығы орталығына айналдырды..

## Ескерту

## Әдебиет
# Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі)
# Павлодар Ертіс өнірі бойынша. В.Критинин, И.Лагутин, Ю.Юханов - Павлодар, 1964
Өзін-өзі кадағалау

**Өзін-өзі кадағалау**, жаттығулар немесе жорық кезінде олардың дене дайындықтарын қадағалап байқауымен анықталады. 
*Оның негізгі мақсаты -* әсіресе саяхат кезінде өз ағзасының қалыпты жағдайына аса көңіл аудару. Әсіресе денсаулығына, алаңсыз ұйықтауына, тағамға деген тәбетіне, дене салмағына, жүрек-қан тамырлары жүйесінің жұмысын, тыныс алуын және т.б. жағдайларын үнемі бақылап тексеріп отыруы керек. Ұзақ уақытқа созылған алыс қашықтықта денесіне түскен ауырлыққа қатысты осы жорықтарға бұрын қатыспаған немесе дайындығы төмен адамдардың денсаулықтары нашарлап, тыныс алуы төмендеп қиналуы мүмкін. Сондықтан да, саяхат сәтіндегі әрбір адамның өз денсаулығына кеңіл аударуының орны ерекше. Саяхат барысында алғашқы күндері денесіне түскен салмаққа имкемделіп үйренетін болады. Көтеріңкі көңіл күйі әсем табиғаттың таңғажайып көріністеріне орай қан тамырларының соғуы 10-15 мин. уақыт демалғаннан кейін қалыпты жағдайына оралады. Егер жоғарыда аталған уақыт мөлшерінде қалыпты жағдайына оралмай, кез келген нәрсеге ашуланып, тәбеті темендеп, саяхатқа деген қызығушылығы азайып, жүрген кезде сүріне берсе, сонымен бірге, тыныс алуы одан әрі нашарласа, шамадан тыс терлей бастаса, сол адамның жүгін жеңілдетіп немесе одан әрі қарай жүрулерін тоқтату қажет. Оны бір орынға жайлы отырғызып, арқасындағы жүгін алып сол қолының білезігін тамырын саусағымен басып жүрек соғуының жиілігін анықтау керек. Біраз демалғаннан кейін  сол адамның қан тамырын басып, қан тамырларының соғуы 10-15 мин. қалыпты жағдайына оралып жақсы тыныс алса, онда жорықты одан әрі жалғастыруға болады. Тамырларының соғуы 15 сек. 15-20 қағыс болғанында, олардың денсаулықтары қалыпты жағдайда деу керек. Қан тамырларының соғуы шағын кітапшаға жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Мушарака

**Мушарака** Исламдық банкингте — өзара бөлісілген мекеме, инвесторлар Инвестициондық пайға байланысты қаржы иеленеді.

## Мудараба
**Муда́раба** () — инвестор исламдық банк болатын мекеме

## Сілттемелер
* Шуремов Е. Влияние отказа от ссудного процента на развитие отдельных субъектов экономической деятельности и экономики в целом 
* Мудараба – между ростовщичеством и марксизмом

Санат:Исламдық банкинг