open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Магарлар

**Магарлар** — Непал мен Солтүстік Үндістанда тұратын халық.
2001 жылғы Непал санағы бойынша бұл елдегі магарлардың саны 1 622 421 адамды құрады (халықтың 7,14%).
Үндістанның солтүстік-шығысында (Сикким штатының оңтүстігінде) 100 мыңға дейін магарлар тұрады.

## Этногенезі
Непалдың етегінде шашыраңқы орналасқан Рукум, Салян, Ролпа және басқа да таулы аймақтарда тұратын кхам-магар халықтары белгілі бір шамандық тенденцияларға және басқа да мәдени ерекшеліктерге байланысты Сібірден оңтүстікке қоныс аударған деп болжанады. Олар Непалдағы Магар отанын басып алды деп мәлімдейді, сол жерден қозғалыс оңтүстік пен шығысқа тараған.

## Тілі
Олар қытай-тибет отбасының тибет-бирма тобының магари тілінде сөйлейді. Непал тілі де кең таралған (негізінен оңтүстік магарлар арасында). Рапти аймағында кхам тілінде сөйлейді. Дольпа аймағында магарлар тарали немесе қайке тілінде сөйлейді.

## Діні
Магарлардың көпшілігі индуистар (шиваиттер, вишнуиттер), сонымен қатар ламаист буддистер және сүнниттік мұсылмандар бар.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Магарлар
Оңтүстік магарлардың негізгі кәсібі – террассалық, жаңбырлы және суармалы егіншілік, (жүгері, бидай, күріш, қарақұмық, тары, көкөністер). Мал және құс шаруашылығы көмекші сипатқа ие (зебу, буйволдар, ешкілер, қойлар, шошқалар, тауықтар). Солтүстік магарларда жайылымдық мал шаруашылығы маңызды рөл атқарады. Қолөнерден – ағаш ұстасы, ағаш ою, металл өңдеу, тоқымашылық дамыған.

## Өмір салты
Магарлар рулардың бірнеше патрилинейлік қауымдастығына (тхар) бөлінеді. Отбасылары шағын болып келеді. Рулар арасында немере туыстарының некесі кең таралған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері екі қабатты, тастан салынған, төбесі сабан, тақтай немесе шифермен жабылған. Төменгі қабаты - қойма, үстіңгі қабаты - екі бөлмелі тұрғын үй, оған сыртқы баспалдақ апарады. Батысында қабырғалары қызыл балшықпен боялған шағын дөңгелек немесе сопақ үйлер жиі кездеседі. Шығыста негізгі бөлменің бұрышында веранда мен ошағы бар төртбұрышты үйлер басым.

### Дәстүрлі киімдері
Оңтүстік магарлардың дәстүрлі ерлер киімі - тізеге дейін тағылған таңғыш мата, бхото (баулары бар көйлек), кейде кеудеше мен пенжак. Әйелдер киімі – қапсырмалы белдемше (алдыңғы жағы қысқартылған), жеңі ұзын күртеше, кең матадан жасалған белдік, бас киім. Сырғалар, шыны моншақтар алқа және үнді күміс монеталарын тағады. Солтүстік магарлардың киімдері аз зерттелген.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары – жүгері, күріш, көкөністер, сүт өнімдері. Олар сиыр етін (индуистардан басқа), шошқа етін (мұсылмандардан басқа), құс етін пайдаланады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Непал этникалық топтары
Санат:Үндістан этникалық топтары
Шымбай ауданы

**Шымбай ауданы** (, ) — Өзбекстан, Қарақалпақстан құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы – Шымбай қаласы.

2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кірді:
*аудан бағынысындағы қала
#Шымбай
*қалалық елді мекендер
#Әйтеке
*азаматтардың ауылдық жиындары
#Бақытты
#Қамысарық
#Кеңес
#Көксу
#Қостерек
#Қызылөзек
#Майжап
#Пашенттау
#Тағжап
#Тазажол
#Тазқара

## Тарихы
Шымбай ауданы 1930 жылы құрылды. 1957 жылы 12 қазанда Шымбай ауданына Кеңес ауданы қосылды.

## Туып-өскендер
*Жолмырза Мырзаұлы Аймырзаев (1916 туғ.) — қарақалпақ ақыны, жазушысы және драматургі, Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген өнер қайраткері.
*Ибраһим Жүсіпов (1929—2008) — қарақалпақ ақыны және драматургы. Өзбекстан батыры.
*Сабыр Камалов (1924-2009) — қарақалпақ тарихшысы
*Жолдасбай Хәлімбетов (09 тамыз 1924 Бақытты а. туған) — Даңқ орденінің үш дәрежесінің иегері

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан аудандары
Бостан (Қарақалпақстан)

**Бостан** (, ) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) қала, Елуқала ауданының әкімшілік орталығы.

## Географиялық орны
Қарақалпақстанның шығысында орналасқан қала. Елді мекен Тұран ойпатында, Әмудария алқабында, оның негізгі арнасынан 20 шақырым жерде орналасқан. Қала бірнеше көлдермен қоршалған. Бұлардың ең үлкені Ақшакол Бостанның батысында орналасқан. Ол республика астанасы Нөкіс қаласынан 140 шақырым,  Елуқала стансасынан (Нүкіс-Мискин желісінде) 13 км қашықтықта орналасқан.

## Тұрғындары

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Бостан — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 137-орында және өз аймағында (Қарақалпақстан Республикасы) 15-орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 22 973-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Беруни (21 км), Төрткөл (32 км), Жаңабазар (34 км), Үргеніш (41 км), Ханқа (42 км), Гүрлен (43 км), Шауат (55 км), Хазарасп (59 км), Хиуа (68 км), Пітнақ (76 км), Маңғыт (76 км), Дашоғыз (78 км, Түрікменстан), Газошақ (83 км, Түрікменстан).

## Тарихы
Қала маңынан орта ғасырларға жататын бірнеше көне қоныстар табылды. Бостан 1970 жылдардың басында дамыды, онда Өзбекстан Ғылым академиясының Ботаника институтының филиалы құрылып, ауыл шаруашылығы өсімдіктерінің жаңа сорттары шығарылды. 1983 жылы Бостанға қала мәртебесі берілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Бостан экономикасы қарқынды суарумен қамтамасыз етілетін мақта шаруашылығы басым болатын айқын аграрлық бейінге ие. Сондай-ақ, Бостанда жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары жұмыс істейді. Қаланың дамыған әлеуметтік-экономикалық инфрақұрылымы бар: медициналық, білім беру, спорттық мекемелер. 3 жалпы білім беретін мектеп, музыка мектебі, академиялық лицей, мәдениет үйі, кітапханалар, клуб, стадион, 31 халыққа қызмет көрсету пункті, аудандық орталық аурухана, емхана, орталық дәріхана, егін базары, 10 қоғамдық тамақтандыру пункті бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан қалалары
Шоманай

**Шоманай** (, ) — Қарақалпақстанның оңтүстік-батыс бөлігіндегі қала.

## Географиялық орны
Қала Әмудария атырауының оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан және өзеннен ағатын бірнеше каналдармен қоршалған. Үргеніш-Бейнеу желісіндегі Шоманай стансасы теміржолынан 25 км қашықтықта, Қарақалпақстан астанасы Нүкіс қаласынан батысқа қарай 70 км жерде орналасқан. 

## Тұрғындары
Тұрғындары — 14,5 мың адам (2018).

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Шоманай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 126-шы орында және өз аймағында (Қарақалпақстан Республикасы) 14-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 21 502-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Қаңлыкөл (22 км), Көнеүргеніш (39 км, Түрікменстан), Қоңырат (46 км), Қожалы (49 км), Ақмаңғыт (49 км), Қазанкеткен (54 км), Кегейлі (57 км), Нүкіс (59 км), Тақиятас (62 км), Халықабат (65 км), Шымбай (76 км).

## Климаты
Климаты күрт құбылмалы, жазда ыстық, қыста суық. Жауын-шашыны аз. Қала қысы суық және жазы ыстық болатын континенттік климаты бар құрғақ аймақта орналасқан.

## Тарихы
Бірнеше ғасыр бұрын Шоманай жерінің маңында Әмудария өзені ағып, осы жерде аймақтағы ең үлкен қалалардың бірі болып саналатын қайнаған сауда қалашығы тұрған. Өзен бағытын өзгертіп, басқа жаққа ауысқанда, қала бар болса да құлдырап, қой бағушылардың тұрағына айналды. 1950 жылы ол кездегі ауыл аудан орталығына, 1983 жылы қалаға айналды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Шоманай қаласында мақта тазалау зауыты, кірпіш зауыты, шаруашылық аралық жылжымалы механикаландырылған колонна, құрылыс-жөндеу басқармасы, ауылдық құрылыс-жөндеу кәсіпорны орналасқан. Сондай-ақ мұнда автокөлік компаниялары, сауда, мәдени және қызмет көрсету орталықтары орналасқан.

Жалпы білім беретін мектептер, балалар музыка мектептері және спорт мектептері, үш кәсіптік колледж, биоэкологиялық орталық, кәсіптік оқыту орталығы бар. Мұнда спорт нысандары, оның ішінде мәдениет үйі, орталық кітапхана және оның желісі, спорт кешені және басқа да нысандар орналасқан. Халыққа орталық аудандық аурухана мен оның филиалдары, емханалар, басқа да емдеу мекемелері қызмет көрсетеді.

## Әйгілі тумалары
* Райым Қошанұлы Сайыпназаров (1923—1945) — Ұлы Отан соғысының қатысушысы, Даңқ орденінің толық иегері

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан қалалары
Шымбай (қала)

**Шымбай** (, ) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) қала (1926 ж. бастап). 1991 жылы 28,8 мың адам тұрды.

## Географиялық орны
Шымбай халқы тығыз орналасқан Әмудария атырауында, оның оңтүстік-шығыс бөлігінде, республика астанасы Нүкіс қаласынан солтүстікке қарай 56 шақырым жерде орналасқан.

## Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық
Шымбай — шағын қала. Ол халық саны бойынша өз елінде (Өзбекстан) 45-орында және өз аймағында (Қарақалпақстан Республикасы) 7-ші орында. Оның жаһандық рейтингі шамамен 11 142-ші орында.

*Ең жақын қалалар және оларға дейінгі қашықтық:* Қараөзек (22 км), Кегейлі (22 км), Халықабат (27 км), Қазанкеткен (34 км), Тақтакөпір (42 км), Ақмаңғыт (42 км), Нүкіс (55 км), Қаңлыкөл (63 км), Қожалы (64 км), Тақиятас (68 км), Қоңырат (76 км), Шоманай (76 км), Көнеүргеніш (84 км, Түрікменстан), Маңғыт (93 км), Мойнақ (110 км).

## Тарихы
Шымбай XVII ғасырда балықшылар мен малшыларға арналған бекініс ретінде салынған. 1976-77-жылдары қарақалпақ археологтарының қазба жұмыстары кезінде VII және VIII ғасырларға жататын жәдігерлер табылды. Тарихи деректерде қала алғашында Шаһтемір деп аталған. 1643 жылы Хиуа хандығының құрамында болған Арал теңізінде бекініс салынды. Шымбай жағалаудағы аудандардың орталығы болды. 1740 жылы лейтенант Гладышев Шаһтемірге келіп, кейіннен былай дейді: «Бұл қаланың үйлері саздан тұрғызылған, айнала ормен қоршалған, олардың жанында көл бар, халық құдықтан су ішеді, маңайында қамыстар жалғыз өседі, теңіз бен қаланың арасы екі күн». 1741 жылы геодезияшы Муравин жасаған картада да Шаһтемір көрсетілген.

1890 жылы мектеп пен медициналық орталық ашылды. XX ғасырдың бірінші ширегінде қалада 80 дүкен болды, шымбай көпестері Орынбордан маталар мен басқа да тауарлар әкелді. 1907-08 жылдары жоңышқа тұқымы мен басқа да өнімдер Ресейге, АҚШ-қа, Германияға жөнелтілді. Бұл кезеңде Шымбайда мақта цехтары, майжуаздар, тері өңдеу зауыттары салынды. 1913 жылы жоңышқа тұқымын өңдейтін зауыт іске қосылды. 1916 жылы патша үкіметінің жергілікті тұрғындарды пайдалануына қарсы халық көтеріліске шықты. 1919 жылы Шымбайда жаңа мектептер ашылды. Шымбай 1927 жылы ауыл, 1974 жылы қала мәртебесін алды. 1980 жылы теміржол салынды.

Қалада Қарақалпақ ауыл шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты, сұрыптау станциясы, жалпы білім беру мектептері, кәсіптік-техникалық училище, кітапханалар, клубтар, мәдениет үйлері, студенттер мәдениеті сарайы, ауруханалар, перзентхана және басқа да емдеу мекемелері орналасқан.

## Климаты
* Орташа жылдық температура — +11,9 C°
* Желдің орташа жылдық жылдамдығы — 2,4 м/с
* Ауаның орташа жылдық ылғалдылығы — 57 %

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Шымбайда мақта тазалау, ағаш өңдеу, керамика, асфальт, бетон зауыттары, жергілікті өнеркәсіп кәсіпорындары, сонымен қатар сауда, мәдениет, қызмет көрсету орындары орналасқан.

Мұнда жалпы білім беретін мектептер, педагогикалық колледж, кәсіптік-техникалық колледж, кітапханалар, мәдениет үйлері, мәдениет үйлері, студенттердің мәдениет үйі орналасқан. Аурухана, перзентхана және басқа да денсаулық сақтау нысандары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан қалалары
Санат:XVII ғасырда құрылған елді мекендер
Елуқала ауданы

**Елуқала ауданы** (, ) — Қарақалпақстандағы (Өзбекстан) әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Бостан қаласы. Аудан 1977 жылы құрылды.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кірді:
*аудан бағынысындағы қала
#Бостан
*азаматтардың ауылдық жиындары
#Ақшакөл
#Әмірабат
#Гүлістан
#Гүлдерсін
#Достық
#Қылшынақ
#Қызылқұм
#Қырыққыз
#Науаи атындағы
#Сарыби
#Тазабақ
#Шарық Жұлдызы
#Елуқала

## Көрікті жерлері
* Жаңабас 4 ( ) — Жаңабасқала ежелгі қалашығының қазбасынан оңтүстікке қарай 1,5 км жерде табылған неолит дәуірінің тұрғын үй сәулетінің ескерткіші. *Келтеминар мәдениетінің* классикалық үлгісі (б.з.б. IV-II мыңжылдық).

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан аудандары
Мадурлар

**Мадурлар** — Индонезиядағы Мадура аралында және Ява аралының шығыс бөлігінде тұратын халық.
Жалпы саны 6,8 млн адам. (2000, халық санағы). Сонымен қатар Сингапурда да тұрады (24 мың адам).

## Тілі
Тілі мадур тілі. Сундан және яван тілдерімен тығыз байланысты, малай-полинезиялық тілдер отбасының индонезиялық тармағына жатады.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Мадуралар Индонезиядағы ең жақсы малшылар болып табылады. Жайылымдық мал шаруашылығы Мадура аралының ішкі аймақтарында дамыған, басқаларында - мал шаруашылығы (бұқа, соның ішінде жекпе-жек және дәстүрлі карапан жарысы үшін, жылқылар, ешкілер), құстар, соның ішінде ұрыс әтештері де өсіріледі. Ауыл шаруашылығы (күріш, жүгері, бұршақ, жержаңғақ, маниок, асқабақ, кофе, темекі) негізінен Явада дамыған. Явада суармалы егістіктер (савахтар) мен плантациялар бар, Мадурада таулы алқаптар (тегалдар) басым. Маңызды рөлді тұз өндіру, сауда (негізінен мал), жағалауда – балық аулау, теңізде жүзу, ою-өрнектермен безендірілген қайықтар мен шағын кемелер жасау, былғары өңдеу, тоқымашылық, қыш және ұсталық өнер атқарады.
нобай|оңға|200px|Бұқалар жарысы мен сиырлардың сұлулық байқаулары мадурлардың сүйікті шоулары болып табылады.

## Өмір салты
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдары шашыраңқы, кейде түзеу (жол бойында) болып келеді. Ауылдардың көпшілігінде малға арналған алаңқайлар бар. Үйлері аласа қадаларға орналасқан бамбуктан жаслалған қаңқалы үйлер. Шатырлары пальма жапырақтарымен немесе қамыспен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлер - шалбар, үстіне қаин немесе кең орамал, кең жеңді жейде және күртеше киеді, басына орамал тағады, әйелдер ұзын қара көк немесе түрлі-түсті жемпір, саронг киіп, қол және аяқтарына білезік тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Азық-түліктерінде жүгері мен ет басым. Индонезияның көптеген аймақтарында кең таралған ерекше тәтті маринадтағы сатай кәуаптары және қалың ащы сорпалар дайындалады. Елдің басқа аймақтық тағамдарымен салыстырғанда тағамдардың көбірек тұздылығымен сипатталады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Өзбекстан Министрлер Кабинеті

**Өзбекстан Министрлер Кабинеті** (), кейде **Өзбекстан үкіметі** () — Өзбекстан Республикасындағы атқарушы билік басындағы үкімет органы. Министрлер Кабинетін премьер-министр басқарады.

Министрлер Кабинеті экономикалық, әлеуметтік және рухани салалардың тиімділігін қамтамасыз етеді де, заңдардың, Олий Мәжілістің басқа да шешімдерінің, Президент Жарлықтары мен бұйрықтарының орындалуын қамтамасыз етеді. Министрлер Кабинетi өз қызметiнде Өзбекстан Республикасының Президентi мен Олий Мәжілісі алдында жауап бередi. Министрлер Кабинетінің қаулылары мен өкімдеріне Премьер-Министрдің өзі қол қояды.

## Тарихы
Өзбекстан Министрлер Кабинеті 1991 жылдың 30 қыркүйек күні пайда болды.

2017 жылдың 12 маусым күні Өзбекстан президенті Шавкат Мирзиёев вице-премьер санын бір вице-премьерге азайтты.

## Жалақысы
2019 жылы министрлердің жалақысы 1,727 миллион сумды (шамамен 205 АҚШ доллары) құрады.

## Құрамы
Бұл бөлімде Өзбекстан Министрлер Кабинетінің 2022 жылғы 20 шілдеден бері ағымдағы құрамы берілген.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан саясаты
Санат:Өзбекстан үкіметі
Санат:Өзбекстан мемлекеттік құрылымдары
Сенім (партия)

**Сенім** () — Қырғызстандағы Жапаровты жақтайтын саяси партия. 2021 жылғы парламенттік сайлауда 12 мандат жеңіп, Жоғарғы Кеңестегі 2-ең ірі партия болды.

## Дереккөздер

Санат:Қырғызстан саясаты
Санат:Қырғызстан саяси партиялары
Санат:Алфавит бойынша саяси партиялар
Өзбекстан Либерал-демократиялық партиясы

**Өзбекстанның либерал-демократиялық партиясы** (), немесе **ӨзЛиДеП** (; ) — өзбекстандық про-президенттік, оңшыл-центристті және консервативті либералды партиясы, елдегі «билік партиясы».

## Тарихы
ӨзЛиДеП партиясы 2003 жылы Өзбекстан Халық Демократиялық партиясынан бөлініп шығу нәтижесінде құрылды. Оның негізін салушы — бұрын ӨХДП-ны басқарған, Өзбекстанның тұңғыш президенті Ислам Кәрімов.

## Сайлану тарихы
2004–2005 жылдарда болған Өзбекстан парламенттік сайлауында партия 120 орынның 41-еуін жеңіп алды. 2009–2010 Өзбекстан парламенттік сайлауында ««Ұлттық жаңғыру» партиясы» атты консервативті және оңшыл партияның одақтасы болды және бұл сайлауда 150 орынның 55-ін жеңді.

2007 жылғы Өзбекстандағы президенттік сайлауында партия президент Ислам Кәрімовты өз кандидатурасы ретінде ұсынуға ниетті екенін айтты, дегенмен көпшілік Кәрімовті заңды түрде тағы бір мерзімге сайлауға түсуге жарамсыз деп санаған еді. 6 қараша күні Ташкентте өткен партия съезінде Кәрімов бірауыздан президенттікке кандидат болып сайланды және Кәрімов кандидатураны қабылдады.

солға|нобай|2021 жылдың жазында қолданылған логотибі

Кәрімов 2016 жылы қайтыс болғанға дейін президент болып қалды. Кәрімов қайтыс болғаннан кейін ұзақ уақыт премьер-министр болған партия мүшесі Шавкат Мирзиёев 2016 жылғы Өзбекстандағы президент сайлауында жеңіске жетіп, Кәрімовтің өкілеттігін аяқтады. Мирзиёев 2021 жылы Өзбекстандағы президент сайлауында қайта сайланды.

### Президенттік сайлаулар

## Дереккөздер

Санат:Алфавит бойынша саяси партиялар
Санат:Өзбекстан саясаты
Санат:Өзбекстан саяси партиялары
Тәуелсіздік алаңы (Астана)

**Тәуелсіздік алаңы** — Қазақстан елордасы Астанадағы басты алаң.

## Орналасуы
Тәуелсіздік алаңы Астананың Алматы ауданында орналасқан. Аумағы жағынан Тәуелсіздік даңғылы бойымен оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан төртбұрышты алаң. Көлденең бағытта Байтұрсынов және Нәжімеденов көшелерімен шектеледі.

## Сәулет ансамблі
Алаңның ортасында Қазақстанның еркіндігі мен гүлденуінің символы болып табылатын «Қазақ елі» монументі орналасқан.

Айналасында келесі нысандар бар:
* Әзірет Сұлтан мешіті;
* Қазақ ұлттық өнер университеті;
* Бейбітшілік қабырғасы;
* Тәуелсіздік сарайы;
* Қазақстан ұлттық музейі;
* Бейбітшілік және келісім сарайы;

## Суреттер

Сурет:Kazakh Eli monument1.jpg|
Сурет:Wing Loong (1).jpg|
Сурет:Бронеразведывательная машина SandCat.JPG|
Сурет:Construction of new mosque close to Palace of Peace and Reconciliation.jpg|


## Дереккөздер

Санат:Астана көшелері
Санат:Астана сәулеті
Санат:Қазақстанның көрікті орындары
Татар Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы

**Татар Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасы** (; ; ескі тат. ﺗﺎﺗﺎﺭﺳﺗﺎن ﺋﺎۋﺗِوُﻧِوُﻣﻳﻪﻟئ ﺳِوُۋﺌﺖ ﺳِوُﺗﺳﻳﺎﻟﻳﺳﺗﻳﻙ ﺭﺌﺳﭘِوﺒﻟﻳﻜﺎﺳئِ; лат. тат. *Tatarstan Avtonomiäle Sotsialstik Sovet Cömhüriäte*) — 1920 және 1992 жылдары аралығында өмір сүрген және РКФСР құрамында болған АКСР.

## Дереккөздер

Санат:РКФСР республикалары
Санат:Татарстан
Санат:РКФСР
Малер (халық)

**Малер** (*сауриа пахариа*, *малто*) — Үндістанның Джаркханд штатының Сантал Паргана аймағында тұратын үнді халықтарының бірі. Жалпы саны 120 мың адам.

## Тілі
Тілі - малто тілі. Жазуы бенгал жазуы мен деванагариге негізделген. Бенгал, сантали, хинди және басқа тілдер де кең таралған.

## Діні
Сенушілердің діни көзқарасы: дәстүрлі сенімдер, бір бөлігі христиандар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік. Соқа тек ауылдар маңындағы ұсақ егістіктерді (жот бари) өңдеу үшін қолданылады. Олар жүгері, тары, бұршақ егіп, ешкі, шошқа, тауық өсіреді. Сонымен қатар аң аулау және терушілікпен айналысады. Қағаз өндіру үшін сабай шөбін өсіреді.

## Өмір салты
Ауыл халқын манджи (басшы) бастаған панчаят басқарады, ауылдар бірлестігін сардар басқарады. Үйленбеген жастарға арналған үйлер (кодбаха) сақталған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендер бірнеше ондаған бір бөлмелі лашықтардан тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Әйелдерге арналған киім - сари, еркектер - дхоти, лунги киеді.

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Лунги

нобай|оңға|200px|Лунги киген қайықшы
**Лунги** — Үндістан халықтарында ерлерге арналған белдемше тәрізді тігілген немесе жай ғана белге байлап киетін киім. Бұл тығыз үй немесе зауытта мақта матадан жасалған  шамамен 2 × 1 м, жамбасқа оралған мата жолағы.

## Дереккөздер

 
Санат:Киім
Қызыладыр (Қырғызстан)

**Қызыладыр** (, 1992 жылға дейін — **Кировское**) — Қырғызстанның Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл, аудан және Қарабура айыл аймағы орталығы.

## Халқы
2009 жылы айылда 10789 адам тұрған..

## Географиялық сипаттама
Ол Талас өзенінде ауыл шаруашылығы мақсатында құрылған Киров су қоймасының оңтүстік жағалауында орналасқан. Ауылдың жанында өзен аңғары кеңейіп, кең, құнарлы аңғарды құрайды. Облыс орталығы шығысқа қарай 60 шақырым жерде.

## Тарихы
Қызыл-Адыр қырғыз тілінде «қызыл тау бөктері» дегенді білдіреді. Бұл осы аймақтағы тау жотасының қырғызша атауы. Мұнда 19 ғасырдың екінші жартысында, патша дәуірінде қоныс пайда болып, Александровка деп аталды. Кеңес өкіметі орнағаннан кейін ауылға жаңа атау — Кировское атауы берілді. 1992 жылы Қызыладыр болып өзгертілді.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Экономикасында ауыл шаруашылығы басым. Мал шаруашылығы басты маңызға ие, сонымен қатар әртүрлі дақылдар да өсіріледі. Негізінен ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеумен айналысады.

## Дереккөздер

Санат:Айтматов ауданы елді мекендері
Мамак

**Мамак** (*оранг мамак*) — Индонезияда тұратын халық. Суматра аралының шығысында, Индерагири, Гангсал, Ченако, Ретих өзендерінің бассейні. Жалпы саны 5 мың адам.

## Тілі
Тілі - минангкабау тілі.

## Діні
Сенушілердің діни көзқарасы: дәстүрлі нанымдар.

## Этногенезі
Мамак - Суматраның байырғы тұрғындарының ұрпақтары, XVII-XX ғасырларда индрагири княздігінің негізгі халқы болған малайзиялықтардың мәдени және саяси әсерін бастан өткерді , малайзиялықтардың әсерінен көптеген адамдар исламды қабылдады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (күріш), сонымен қатар аң аулайды (қабан, піл, мүйізтұмсық, тапир). Ұсталық (пышақ, орақ пышағы (тувей), қылыштар (клеванг) және т.б.) жасау дамыған.

## Өмір салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйым: 9 матрилиндік ру (суку), матрилиндік руларды (суку), егде үлкен адам басқарады (мамак атауы осыдан шыққаны); тайпа көсемдері (батин және пэнгулу титулдары бар) аға матрилиндердің өкілдері болып табылады. Барлық мамактың басшысын (патх) Индрагири (Индерагири) билеушілері тағайындады. Ерекше қабат бақсы-емшілерден (камантан) тұрады. Мамактардың некесі матрилокальды (дислокальды некенің іздері 19 ғасырда сақталған).

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері мен тұрғын үйлері малай типіне жатады, бірақ кішірек және жұпыны. Мамактар ​​уақытының көп бөлігін орманда өткізеді, онда олар желден қалқалар, немесе күріш алқабында қадалардың астында орналасқан қамбалара тұрады.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі - тападан жасалған белдеме, әйелдердікі - саронг және кебая (әйелдерге арналған ұзын жеңді жемпір).

### Дәстүрлі тағамдары
Тағамдары – пісірілген күріш, ет (әсіресе жабайы шошқа).

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Мәңгілік ел қақпасы

**Мәңгiлiк ел** — Астана қаласында орналасқан сәулеттік құрылыс. 

Ескерткішті тұрғызу идеясының авторы – Қазақстанның тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Нысан 2011 жылы ел тәуелсіздігінің 20 жылдығына орай ашылды. Құрылымның биіктігі – 20 метр, ол тәуелсіздікке 20 жыл толғандығын білідіреді. Оның төбесіне бұралмалы баспалдақтар арқылы көтерілуге болады. Сырты гранит пен мәрмәрдән жасалған. Құрылыс кезінде тек жоғары сапалы материалдар қолданылды. 

Бүйір қабырғалары ою-өрнектермен безендірілген. Төменгі жағында 4 көлемді мүсін орналасқан. Олар – қазақ халқының тарихына үлкен үлес қосқан адамдардың бейнесі. Біріншісі – Ақсақал мүсіні, ол даналықтың символы. Екіншісі – Әйел-ана, ол мейірімділік пен жылылықтың белгісі. Үшінші және төртінші мүсіндерде қазақ батырларының ерліктері бейнеленген. 

Жоғарғы жағының екі шетінде елтаңба суреттеліп, төбесінде ту бейнеленгені, ғимараттың ерекше мемлекеттік мәні бар екендігін көрсетеді. Бүйір бөліктерінде, бірлікпен пен қонақжайлықты білідіретін «Тай-Қазан» мүсіні орналасқан. Үстіңгі бөлігінде қазақ сарбаздарының қаруы «Қалқан» тұр. Ол сенімділіктің, тұрақтылықтың және сыртқы жаулардан қорғануға дайын болудың белгісі. 

Құрылымды көруге келген көрермендер, бақылау алаңына көтерілмес бұрын, ел астанасының тарихымен танысуға және батырлардың керемет мүсіндерін тамашалауға мүмкіндік алады. Екі жағынан автомобиль жолдары өтуі себебінен, келушілерге ыңғайлы болу үшін жер асты өткелі қарастырылған. 

Қақпаның ішкі жағында, халықтың әртүрлі кезеңде жеткен жетістіктері туралы рельефтік жазулар бар. Қазақстанның тәуелсіз мемлекет болып қалыптасу тарихы мен қазақ халқының мұрасы, «Мәңгілік ел» қақпасының идеясына енген.

## Дереккөздер

## Сілтеме
* "Мәңгілік ел" салтанат қақпасы. *kazakhstan.travel*

Санат:Астана ескерткіштері
Санат:Астана сәулеті
Санат:Қазақстанның көрікті орындары
Уэльс ханзадасы

**Уэльс ханзадасы** (; , оқылуы [təu̯ˈəsoɡ ˈkəmrɨ]) — тәуелсіз валлий ханзадалары және XIV ғасырдан бастап ағылшын мен кейінірек британ тағының мұрагері қолданатын титул.

Тарихи тұрғыдан алғанда, бұл атақ XII ғасырға дейін жергілікті Уэльс ханзадаларына тиесілі болды; термин патша сөзінің орнына қолданылды. Уэльс ханзадасы атағының бірінші иегері 1137 жылы Грифид ап Кинан болды, дегенмен оның ұлы Оуайн ап Грифид атақтың бірінші иегері болып жиі аталады. Уэльсті 45 жыл бойы билеген Ұлы Лливелин әдетте ең жақсы көшбасшы ретінде қарастырылады.

Тақ мұрагері әйел болса, оған "Уэльс ханшайымы" лауазымы берілмейді. Бұл лауазым тек Уэльс ханзадасының әйеліне ғана беріледі. 2022 жылдың 8 қыркүйегінде патшайым II Елизабет қайтыс болғанда лауазымның соңғы 64 жыл иелеген ханзада Чарльз патша атанған салысымен оның ұлы ханзада Уильям Уэльс ханзадасы титулының жаңа иегері болды.

## Дереккөздер

Санат:Уэльс ханзадалары
Санат:Британ монархиясы
Манг

**Манг** (өз атауы – «көшпелі халық») — Вьетнамдағы халық (Лайтиау провинциясы). Жалпы саны 3 мың адам, саны азаюда. Олар субэтникалық топтарға бөлінеді: манг ле (манг аңғары) және манг гынг (манг тауы).

## Тілі
Олар аустроазиялық отбасының мон-кхмер тобының манг тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы дәстүрлі нанымдар болып табылады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – қолмен атқарылатын егіншілік (күріш, жүгері, тәтті картоп, таро және т.б.) және терушілік. Қолөнерден тоқу өнері  дамыған.

## Өмір салты
Олар бес тотемдік руға бөлінеді, бұрын оларды ақсақалдар басқарды (мон дам). Барлық манганың басында көшбасшы бар. Басшылардың бұрынғы резиденциясында жер мен көк рухтарының құрметіне буйвол құрбандықтары сақталған. Кәмелетке толған қыздар үшін ауыз айналасына татуировка жасау жиі кездеседі.

Елді мекендері (муи) аласа қадалы 8-10 ағаш үйлерден тұрады. Төбесі шөппен немесе сабанмен жабылған, шатырында айдаһар бейнесі бейнеленген.

Әйелдердің дәстүрлі киімі ұзын белдемше, түзу тоқылған күртеше, оюлы жамылғы киім. Ерлер киімі – қара көк күрте мен шалбар.

## Дереккөздер

Санат:Вьетнам халықтары
Манггараи

**Манггараи** — Индонезияның шығысындағы халықтар тобы (бима, сумбан, манггарай, хаву, т.б.) Жалпы саны 500 мың адам.

## Тілі
Тілі - манггараи тілі. Индонезия тілі де кеңінен таралған.

## Діні
Сенушілердің діни көзқарасы: сүнниттік мұсылмандар, католиктер, дәстүрлі нанымдар.

## Тарихы
Манггараиға Макасар (Сулавеси аралында тұратын) және Бима (Сумбава аралы) халықтарының саяси және мәдени ықпалы әсер етті. XVII ғасырда мангараидың ерте мемлекеттік құрылымдары макасар Гова мемлекетіне тәуелді болды, бұл Флорес аралында исламның таралуына әкелді. 1929 жылы Флорестің батыс бөлігі Бима сұлтандығынан бөлініп шықты. Содан кейін 20 ғасырда голландиялық отаршылдардың басып кіруі Манггараилардың христиандандыруына себеп болды.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Дәстүрлі үйлері
Негізгі кәсіптері – қолмен атқарылатын тропикалық егіншілік (жүгері, құрғақ күріш, бұршақ дақылдары, көкөністер, темекі, кофе), мал шаруашылығы (буйволдар, жылқы, шошқа, тауық ұстайды). Қолөнерден – металл өңдеу, ағаш ою, тоқу дамыған.

## Өмір салты
Манггараилардың үш әлеуметтік топқа бөлінуі сақталған: ақсүйектер (краэнг), қауым мүшелері (ата-леке) және құлдар ұрпақтары.
Туыстық есеп патрилинейлік, бұрында кросс-неке, рулар одағы, әмеңгерлік, сорорат болды. Отбасының негізінен шағын, христиандар арасында моногамдық, мұсылмандар мен дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанушылар арасында көп әйелдікке рұқсат етілген. 

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі қоныстары (бео) сақина тәрізді орналасқан. Ортасында дөңгелек алаң бар, онда фикус тұқымдасының үлкен ағашы, мегалитикалық (үлкен тастардан жасалған құрылымдар) құрылыстар орналасқан.
Бұрын бұл елді мекен кейде 200 адамға дейін сыятын бір үлкен үйден тұратын. Метрлік қадаларда 5-тен 20-ға дейін дөңгелек немесе сопақша тұрғын үйлер бар, төбесі биік (9 м-ге дейін).

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері - алдыңғы және арт жағынан белде және жамбаста жіппен байланған екі бөлік мата. Заманауи киімдері жалпы индонезиялық үлгіде.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағамдары  -көкөністер мен шошқа еті бар жүгері ботқасы (мұсылман емес бөлігінде), пальма шарабы (туак). Күріш тек мерекелік тағам ретінде тұтынылады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Мангиан

**Мангиан** — Филиппиндік тау халықтарының үлкен тобына кіретін Филиппиндегі халықтар тобы. Миндоро аралының ішкі таулы аймақтарын мекендейді. Жалпы саны 30 мың адам.
Мангиандар Солтүстік және Оңтүстік болып бөлініп, олар диалектілік және мәдени ерекшеліктерімен сипатталады. ХХ ғасырдың екінші жартысында тагалдармен экономикалық және мәдени байланыстар мангиандардың ішінара ассимиляциясына ықпал етті.

## Тілі
Тілі - мангиан тілі. аустронезиялық отбасының, батыс аустронезия тіл тобының Филиппин аймағына жатады.

## Діні
Дінге сенушілердің діни көзқарасы: дәстүрлі нанымдар.

## Кәсібі
Солтүстік мангиандардың дәстүрлі кәсібі – терушілік (тамыр дақылдары, жабайы саго және т.б.), садақпен, тұзақпен аң аулау, қолмен атқарылатын егіншілік (тәтті картоп, тамыржемістілер, күріш). Жартылай көшпелі өмір салты тән болды.
Қолөнері - ротаннан, бамбуктан (себеттер, төсеніштер, әшекейлер және т.б.) ағаш өңдеу (ыдыс-аяқ жасау).

## Өмір салты
нобай|оңға|200px|Белдемшесі бар дәстүрлі көйлек киген мангиан адамы. 1904 
Неке алдында әртүрлі ережелер мен рәсімдер бар, соның бірі сыбызғы  сүйемелдеуімен айтылатын ерлердің әні. Егер әйел бұл әнге әнмен жауап берсе, онда келісім алынды, дегенмен ата-ананың келісімін алу керек. Еркек пен әйел түнді бірге өткізгеннен кейін олар ерлі-зайыптыларға айналады. Ер адам әйелінің үйіне тұруға барады, өйткені үйін тұрғызбас бұрын ол әйелінің отбасына қарызын өтеуі керек (себебі ол олардың жұмысшысын алып кетті). Ақшасы болса, төлей алады. Ата-анасының келісімін алғаннан кейін ғана жастар өз үйлерін сала алады.
    
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдары шағын және жинақы. Солтүстік мангиандардың дәстүрлі баспанасы – шатыр, күрке болса, оңтүстік мангиандар қадалы үйлерде тұрады, дәліздері астық қоймасы ретінде пайдаланылады. Үйлері негізінен ағаш пен бамбуктан салынған, шатыры сабанмен жабалған.

### Дәстүрлі киімдері
Солтүстік мангиандардың ерлер мен әйелдердің дәстүрлі киімдері – белдік, ротаннан жасалған алжапқыш. Оңтүстік мангиандарда ерлердің киімі - тар шалбар және кең көйлек, пальма жапырақтарынан жасалған конустық қалпақ, әйелдердікі - саронг, қысқа көкірекше. Ерлер мен әйелдердің шаштары ұзын, олар ленталармен, шарфтармен байланған. Мангиандар ротаннан, құс қауырсынынан, гүлдерден (моншақ, сырға, алқа, білезік) жасалған көптеген әшекейлер тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары – күріш, көкөністер, тәтті картоп, жүгері, банан, кокос жаңғағы, убе тамыры, жеміс, балық. Мереке күндері - шошқа және тауық еті.

## Дереккөздер

Санат:Филиппин этникалық топтары
Бейбітшілік қабырғасы (монумент)

**Бейбітшілік қабырғасы** — Қазақстанның елордасы Астанадағы монумент. LED экраны бар жапырақ пішініне ұқсас қабырға.

## Тарихы
"Бейбітшілік қабырғасы" монументі — Ақтөбе облысынан Қазақстан Астанасының 20 жылдығына арналған сыйлық.

2018 жылдың 29 тамызында Тұңғыш Президенттің Жарлығымен Семей полигоны ресми түрде жабылғандықтан, монументтің ашылу күні болып 1991 жылдың 29 тамызында таңдалды.

Монумент Тәуелсіздік алаңында, Қазақ ұлттық өнер университеті мен Тәуелсіздік сарайының арасында орналасқан.

## Құрылымы
Монументтің негізі беріктігі жоғары болаттан жасалған. Қабырғада 51 тілде "Бейбітшілік" деген жазуы бар.

Монументтің жалпы ұзындығы — 111 метр, ені — 18,4 метр, биіктігі — 17,5 метр.

Конструкцияға ауданы 616 шаршы метр LED экран салынған, ол 2,5 млн жарықдиодтан тұрады.

## Дереккөздер

## Сілтеме
* Бейбітшілік қабырғасы . *indepalace.kz*

Санат:Астана ескерткіштері
Санат:Астана сәулеті
Санат:Қазақстанның көрікті орындары
Мандайя

**Мандайя** (өз атауы; *мансака*) — Филиппиндегі халық. Филиппиндік таулы халықтар тобына кіреді, таралған аумағы - Минданао аралындағы Котабато провинциясы. Жалпы саны 35 мың адам.
5 субэтникалық топқа бөлінеді, олардың ішіндегі ең үлкені мансака.

## Тілі
Тілі - мандайя тілі. Бисая, магинданао және тагал тілдері де кең таралған.

## Діні
Сенушілердің діни көзқарасы: дәстүрлі сенімдер, бір бөлігі-католиктер.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері - қолмен атқарылатын ауыл шаруашылығы (құрғақ күріш, мақта, жүгері, кофе, темекі, көкөністер), балық аулау және терушілік. Қолөнерден: тоқу, тоқыма (мақта мен абакадан), ағаш ою, металл өңдеу дамыған. 20 ғасырдың екінші жартысында абака мен кендір өндірісі кең тарады.

## Өмір салты
Мандайялардың негізінен эндогамиялық туыстық топтары бар (калумонан). Туыстық есеп екі жақты, 4 ұрпаққа дейін танылады. Отбасы шағын. Неке билокальды және неолокальды, көп әйелділік жоғарғы қауымдарда жиі кездеседі. Отбасында жерді ағайындар, ақшаны апалары алады.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі қоныстары - шашыраңқы, абака өндірумен айналысатын мандайялар арасында олар жинақы. Үйлері ағаш пен бамбуктан жасалған қадалы үйлер, төбесі сабанмен, шөппен немесе пальма жапырақтарымен жабылған.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі - қызыл лентамен және астыңғы жағы талшықтармен безендірілген кең көйлек пен шалбар, әйелдер киімі - саронг және ұзын жеңді күртеше, бақалшақтардан және металдан жасалған көптеген әшекейлер тағады. Жауынгерлер (багани) жеңістерінің белгісі ретінде бастарын қызыл лентамен немесе орамалмен байлады. Тістерді кесу және қаралау, темекіні шайнау жиі кездеседі. Киімнің түсі негізінен ашық түсті. Жергілікті дворяндар сабан немесе бас киім киеді.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары - көкөністер, балық, культтік мақсатта алкогольдік сусын (буйо) қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Филиппин этникалық топтары
Лебап уәлаяты

**Лебап уәлаяты** () — Түрікменстанның шығысындағы әкімшілік бірлік. Уәлаяттың әкімшілік орталығы – Түрікменабат қаласы.

## Тарихы
Уәлаят 1992 жылы 14 желтоқсанда бұрынғы Шаржау облысының аумағында құрылған.

2017 жылдың 25 қарашасында Түрікменстан Парламенті Мағданлы мен Сейдінің мәртебесін атырап құқығы бар қалалардан, тиісінше, кеңесшіліктер кіретін Көйтендақ және Дәнеу атыраптарының құрамындағы қалаларға өзгертті.

Сонымен қатар, сол күні Биік Түрікменбашы атырабы (аумағы Дәулетлі атырабына берілді), Қарашсыздық атырабы (аумағы Дәнеу атырабына берілді), Қарабекауыл атырабы (аумағы Халаш атырабына берілді), Сақар атырабы (аумағы Саят атырабына берілді) таратылды.

2022 жылдың 9 қарашасында Лебап уәлаятында Дәулетлі және Фарап атыраптары жойылды.

## Әкімшілік-аумақтық бөлінісі
Лебап уәлаятына 10 атырап және атырап құқығы бар 1 қала кіреді.

15 қала:
# Газошақ 
# Қарабекауыл
# Дарғаната
# Достық
# Дәнеу
# **[[Керкі]]** (бұрынғы Атамұрат)
# Көйтендақ
# Мағданлы
# Сақар
# Саят
# Сейді
# **[[Түрікменабат]]** (бұрынғы Шаржау),
# Фарап
# Халаш
# Қожамбаз

8 атырап:
# Дарғаната атырабы (бұрынғы Бірата),
# Дәнеу атырабы (бұрынғы Дейнау, Қалқыныш),
# Керкі атырабы (бұрынғы Атамұрат),
# Көйтендақ атырабы (бұрынғы Шаршан),
# Саят атырабы,
# Халаш атырабы,
# Қожамбаз атырабы 
# Шәржеу атырабы (бұрынғы Шаржау, Сердарабат).

## Экономикасы
Уәлаяттың экономикасы минералды шикізаттың үлкен қорымен, сондай-ақ бай жері және су ресурстарымен анықталады. Жетекші рөл аймақтың өнеркәсіп өндірісінің 35,5%-ға жуығын құрайтын отын-энергетика кешенінің салаларына тиесілі. Жетекші салалары – мұнай өңдеу және газ өндіру, олар Сейді мұнай өңдеу зауыты мен Найып сұйытылған газ өндіру кешені сияқты алыптар көрсетеді. Химия өнеркәсібі жергілікті шикізаттан минералды тыңайтқыштар өндіруге бағытталған.

## Табиғаты
Климаты күрт құбылмалы. Негізгі өзені – Әмудария. Репетек қорығы, Әмудария қорығы орналасқан. Уәлаятта Көйтендақ тауы орналасқан.

## Өнеркәсібі
Құрылыс материалдары өнеркәсібі жергілікті шикізат базасына негізделген. Елдегі құрылыс кірпішінің негізгі өндірісі (39,9%) сала кәсіпорындарының үлесіне келеді.

Уәлаят мақта талшығын (34,1%) және жібек маталарды (90,2%) өндіруде Мары және Ахал уәлаяттарынан кейін үшінші орында тұр. Ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің құрылымында 67,7% құрап, мал шаруашылығы маңызды орын алады. Қаракөл қой шаруашылығы дамыған.

## Хәкімдері

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан уәлаяттары
Санат:Лебап уәлаяты
Филипп, Эдинбург герцогі

**Ханзада Филипп Маунтбэттен, Эдинбург герцогі** (; туған аты **Грекия мен Дания ханзадасы Филипп**, кейінірек **Филипп Маунтбаттэн**; 10 маусым 1921 жыл, Керкира, Грекия — 9 сәуір 2021 жыл, Виндзор, Беркшир, Англия) — Грекия патшасы I Георгтың немересі, Британ монархы II Елизабеттің жұбайы және Ұлыбританияның қазіргі монархы III Чарльздің әкесі. Әлем тарихындағы ең ұзақ қызмет еткен ханзада-консорт.

Патшалық флот құрамында Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан Филипп үйленуіне дейін Ұлыбритания азаматтығын және анасының «Маунтбэттен» тегін алды. 1952 жылы Елизабеттің таққа отыруынан кейін ол салтанатты міндеттер мен қайырымдылыққа көбірек назар аударуды бастады.

## Фотогалерея

Сурет:Prince Philip beard.jpg|Мельбурндағы Филипп, 1945
Сурет:Elizabeth and Philip 1953.jpg|Тәж кигізу жорасында жасалған II Елизабет пен Филипптің суреті, 1953
Сурет:Prince Philip, Duke of Edinburgh, Cambridge, Waikato (January 1 1954) (17843185594).jpg|II Елизабетпен бірге, Кембридж, Жаңа Зеландия, 1954
Сурет:Queen and Prince Philip visit to Titanic Belfast (8178394614).jpg|Титаник мұражайында жасалған II Елизабет пен Филипптің суреті
Сурет:Prince Philip as Colonel-in-Chief of the Royal Canadian Regiment (cropped).jpg|ханзада Филипп, Торонто, 2013


## Дереккөздер

Санат:Британ монархиясы
Санат:Ұлыбритания ханзадалары
Санат:Ұлыбритания тұлғалары
Мандар

**Мандар** — Индонезиядағы халық. Сулавеси аралының батыс жағалауында тұрады. Жалпы саны 500 мың адам.

## Этногенезі
Мандарлардың этногенезі орта ғасырлардағы оңтүстік Тораджға жақын орналасқан байырғы тұрғындардың Макасар бұғазының шығыс жағалауындағы сауда орындарының көп ұлтты халқымен өзара әрекеттесуімен байланысты, олардың арасында бугистер және макасар басым болды. Мандарлар бугис князьдіктеріне тәуелді болды (XV—XVI ғасырлар), бұл олардың тауар-ақша қатынастарының дамуына ықпал етті. Питу Бабан Бинангтың жеті мандаттық иеліктерінің федерациясы құрылды, ол өзінің әсерін Оңтүстік торадж мекендейтін таулы аймақтарға таратты. XVII ғасырдың аяғында мандар аумағын голландиялық отарлаушылар жаулап алды. 1949 жылдан бастап бұл аумақ Индонезияның бір бөлігі болды.

## Тілі
Тілі - мандар тілі. Бугис және индонезия тілдері де кең таралған.

## Діні
Сенушілердің діни көзқарасы: сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері - балық аулау (кептірілген, тұздалған, ашытылған балық аймақтан тыс жерлерге шығарылады), қолмен атқарылатын егіншілік (құрғақ күріш, саго, кокос пальмасы, кофе, темекі), орман шаруашылығы. Мандарлар Сулавесидің ең жақсы теңізшілері ретінде танымал, олар жағалаудағы тасымалдауға қызмет етеді.

## Тұрмыс салты
Мандар қоғамының әлеуметтік құрылымында дәстүрлі қатынастардың күшті қалдықтары бар. Феодалдық дворяндар, оның ішінде билеушілер (марадиа) әкімшілік-басқару аппаратымен біріктіріледі.
Мандарлардың дәстүрлі үйі боянг деп аталады. Дәстүрлі тағамдары - джепа, пандеанганг пеапи т.б.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Renault Sandero

**Dacia Sandero** — румыниялық Dacia өндірушісі шығарған шағын шағын автокөлік. Ол 2007 жылы шығарылды және қазіргі уақытта оның үшінші буынында. Ол сондай-ақ Ресей, Латын Америкасы, Иран, Египет және Сахараның оңтүстігіндегі Африка сияқты таңдаулы нарықтарда **Renault Sandero** ретінде сатылды.

Санат:Хэтчбэктер
Санат:Renault автомобильдері
Манипури (халық)

**Манипури** (мейтхеи) — Үндістандағы Манипур штатының негізгі халқы.
Жалпы саны 1,5 миллион адам (2001, санағы бойынша). Сондай-ақ Бангладеште 15 мың (​​2010) және Мьянмада 25 мың манипурилер (2015) тұрады.

## Этногенезі
Солтүстік-Шығыс Үндістандағы темір дәуірі мен бірінші мыңжылдық арасындағы аралыққа қатысты Манипури тарихының жазбаша жазбалары түріндегі құжаттама аз. Аймақтың геосаяси тарихы, сондай-ақ тұрғындарының этнолингвистикалық шығу тегі көп жағдайда белгісіз.
Олар автохтонды емес халық – алқаптағы жеті йеканың (рудың) бірі – Темір дәуірінің аяғында, христиан дәуіріне дейін оңтүстік Қытайдан қоныс аударған деп есептеледі. Метейлердің шежіресі болып табылатын Ch.K.-ның ең алғашқы бөлімдері мейтелердің Манипур арқылы біртіндеп кеңеюін және басқа рулардың конфедерацияға ассимиляциясын сипаттайды.

## Тілі
Олар тибет-бирма тобының манипури тілінде сөйлейді.
Импхал қаласының диалектісі негізіндегі диалектілер, әдеби тілі бар. V ғасырдан бастап брахми негізіндегі жазу, XVIII ғасырдан бастап Бенгал алфавитімен алмастырылды.

## Діні
Дін бойынша, манипурилердің 60%-ға жуығы индуистар, қалғандары христиандар, ежелгі анимистік нанымдарды ұстанушылар және мұсылмандар.

## Тарихы
Ағылшын отаршылдары Манипур территориясын жаулап алғанға дейін (1826 ж.) Манипуриде феодалдық князьдік болды. 1960 жылдары қарулы сепаратистік қозғалыс құрылды. 1972 жылы Манипур штаты құрылды.

## Кәсібі
Дəстүрлі кəсіптері – буйволдар мен өгіздердің күшін пайдаланып егіншілік (күріш, темекі, қант қамысы, көкөністер), асыл тұқымды мал, ешкі, шошқа, ал кейбір аудандарда асыл тұқымды жылқы өсіру. Қолөнерден – тоқу, тоқымашылық, былғары, ұсталық, зергерлік бұйымдар, мыс балқыту дамыған. Манипурилердің бір бөлігі өнеркәсіпте (негізінен жібек тоқыма фабрикаларында) жұмыс істейді.
нобай|оңға|200px|Қалыңдыққа арналған дәстүрлі киімі  
## Өмір салты
Рулар патрилинді, отбасы шағын, неке патрилокалды. Манипури-вишнуиттерде касталар жүйе бар. Жер-жеке меншікте. Капиталистік қатынастар қалыптасуда.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Елді мекендері түзеу, әдетте өзендердің немесе жолдардың бойында созылып орналасқан. Үйлері бір бөлмелі, қаңқасы ағаш немесе бамбуктен жасалып, қабырғалары қамыспен қапталып сазбен майланған, төбесі құрғақ шөппен жабылып, шығыс қасбетінде - ​​ашық дәлізі бар.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – дхоти, көйлек, жамылғы, әйелдердікі – кеудеден тобыққа дейін денеге оралған мата, иығына жамылғы.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамда күріш, балық, бал басым (индуизмнің қабылдануымен ет тұтыну шектеулі).

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Санат:Бангладеш халықтары
Санат:Мьянма халықтары
Мазендерандар

**Мазендерандар** (*мазандерандар*) — Ирандағы халық, Мазандаран тарихи аймағында тұрады.
Жалпы саны 3,9 миллионнан астам адам. (2009).

## Тілі
Мазендеран тілі - Мазендаран халқы сөйлейтін солтүстік-батыс иран тілі, олардың көпшілігі парсы тілін де жақсы біледі. Гилан және Мазандеран тілдері (бірақ басқа иран тілдері емес) кавказ тілдеріне де тән белгілі бір типологиялық ерекшеліктерге ие.

## Діні
Дінге сенушілер – мұсылман-шииттер.

## Тарихы
Олар біздің дәуірімізге дейінгі 2 – 1 мыңжылдықтардың тоғысында Иран территориясын қоныстандырған ежелгі иран тайпаларынан таралады. Орта ғасырларда Мазендеранда жергілікті әулеттер билік етті. XVI ғасырдың аяғында Иран мемлекетінің құрамына кірді.

## Кәсібі
Мазендерандар егіншілікпен (күріш, бидай) айналысады, жағалаудағы аудандарда балық аулаумен, ал таулы аймақтарда мал шаруашылығымен айналысады.

## Өмір салты
нобай|оңға|200px|Мазендерандар наурыз тойын тойлауда     
Таулы аудандарда жартылай отырықшы халық тайпалық өмірдің кейбір қалдықтарын сақтаған (ең үлкен тайпалар — гадикулахи және палани).

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Тұрғын үйлері ағаштан жасалған қаңқалы үйлер.

### Дәстүрлі киімдері
Әйелдер костюмінің ерекшеліктері сақталған - жеңіл көйлек, ұзын сұр шалбар, түрлі — түсті белдемше және қара кафтан, басында ақ орамал.

## Дереккөздер

Санат:Иран этникалық топтары
Әмудария бөлімі

**Әмудария бөлімі** (*ءامۋداريا ءبولىمى*; ) — Сырдария облысындағы әкімшілік бірлік. Орталығы — Петро-Александровск қаласы.

## Тарихы
Әмудария бөлімі 1873 жылы Ресейге өткен Хиуа хандығының жерлерінен құрылды. 1887 жылы Сырдария облысының құрамына енді.

1920 жылы қазанда Түркістан КФР Әмудария облысы болып өзгертілді.

## Әкімшілік бөлінісі
Бөлім 2 бөлімшеге бөлінді: Шурахан және Шымбай. Шурахан бөлімшесінде 7 болыс: Шурахан, Төрткөл, Сарыби, Шейхаббас-Уәли, Бибазар, Мыңбұлақ, Тамды болды. Болыстарының Шымбай бөлімшесінде 12 болыс: Нүкіс, Шымбай, Кегелі, Көкөзек, Бесжап, Наупыр, Есіл, Дауқар, Көккөл, Талды, Қоңырат, Жаңабазар болды.

## Тұрғындары
1897 жылғы санақ бойынша бөлімде 194,5 мың адам тұрған. Соның ішінде қарақалпақтар – 47,9%; қазақтар – 24,2%; өзбектер – 17,7%; басқа түркілер – 7,1%; орыстар – 1,6%. Петро-Александровск қаласында 3111 адам тұрды.

## Дереккөздер

Санат:Ресей империясының Сырдария облысы
Манобо (халық)

**Манобо** — Филиппиндегі таулы халықтарының бірі (Минданао аралының шығысында). Жалпы саны – 170 мың адам.

## Тілі
Тілі - манобо тілі.

## Діні
Сенушілердің діни көзқарасы: дәстүрлі сенімдер, бір бөлігі - католиктер.
нобай|оңға|200px|Монабо әйелі
## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі қолмен атқарылатын егіншілік (құрғақ күріш, таро, жүгері), балық аулау, аң аулау және шошқа өсіру. Қолөнерден – тоқу, абака талшықтарынан өру дамыған. Маноболар саудамен айналысады.

## Өмір салты
Әр рудың өз қонысы, өз аумағы бар. 20 ғасырдың басына дейін рулар өзара соғысып, уақытша одақтар құрды. Құлдық, бас аулау дәстүрі болды. Қазіргі маноболар шағын отбасыдан тұрады. Неке билокальды немесе неолокальды. Көп әйелділік христиан еместер арасында жиі кездеседі.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі елді мекендері әдетте кәдімгі ретпен орналасқан. Тұрғын үйлері тік бұрышты, ағаштан, бамбуктан, ротаннан жасалып қадаларда орналасқан. Бұрын ағаштарда орналасқан тұрғын үйлер болды.

### Дәстүрлі киімдері
Киімі басқа филиппиндік таулы халықтардың киіміне ұқсас. Манобо жауынгерлері арнайы киім мен бас киім киеді. Татуировка, тістерді қаралау, қызылша мен темекіні шайнау жиі кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Филиппин этникалық топтары
Өзбекстан «Ұлттық жаңғыру» демократиялық партиясы

**Өзбекстан "Ұлттық Жаңғыру" демократиялық партиясы** (), **Миллий Тикланиш** немесе **ӨзҰЖДП** () — Өзбекстанда ресми түрде тіркелген консервативті саяси партия. Ол биліктегі ӨзЛиДеП партиясының одақтасы болып келеді.

## Тарихы
Партия 1995 жылы құрылды. Партия мәдени жаңғыруды қалайтын өзбек мәдениетінің күшті сезімін жақтайды, сонымен қатар Орталық Азиядағы басқа мемлекеттермен тығыз байланыс орнатуға ұмтылады. Партия Ресейдің аймақтағы ықпалына қарсы шығып, кезінде Еуразиялық экономикалық одақтың құрылуына қарсы болған.

Партия 2008 жылы екі партияның ортақ мақсаттары себебімен «Фидокорлар» Ұлттық Демократиялық партиясымен бірігу ниетін көрсетті. Жаңа топ Ұлттық жаңғыру демократиялық партиясының атауын сақтап қалды.

## Сайлау тарихы

### Президенттік сайлау

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан саясаты
Санат:Өзбекстан саяси партиялары
Манусела

**Манусела** — Индонезияда тұратын Амбон-Тимор халықтарының бірі (Серам аралының орталық таулы бөлігінде). Хоаулу, нисавеле, манусела, вахаерам т.б. субэтникалық топтарға бөлінеді. Жалпы саны 5 мың адам.

## Тілі
Тілі - манусела тілі. Диалектілері: хатумете, хатуоло, хуаулу (хоаулу), нисавеле т.б.

## Діні
Сенушілердің діни наным-сенімдері: протестанттар, кейбір бөлігі – дәстүрлі нанымдар.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – тропикалық қолмен атқарылатын егіншілік (түйнек, тамыр жемістер, бұршақ тұқымдастар, аздаған дәрежеде құрғақ күріш) өсіреді. Аңшылықпен айналысады (бұғы, қалталы жануарлар, жабайы шошқалар т.б.).

## Өмір салты
XX ғасырға дейін Манусела этникалық үстемдік діни және саяси «тоғыздық одағының» бөлігі болды (олардың бірлестігі ақ патасива деп аталды), «бестік одағына» енген теңіз жағалауындағы халықтармен жауластықта болды.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Дәстүрлі қоныстартары шашыраңқы, төбелерде орналасқан. Қабырғалары мен төбесі тақтайшалардан (саго пальма жапырақтарының кесінділерінен) тұратын қадаға орналасқан тұрғын үйлері амбондар үлгісіндегі жер үйлермен ауыстырыла бастады.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі ерлер киімі – жамбамсты жауып тұратын мата кесіндісі, әйелдердікі – тоқылған белдемше, қазіргі заманғы манусела Амбон түріндегі киімдерді жиі пайдаланады. Дәстүрлі наным-сенімдерді ұстанушылар ұзын шашты, христиандар шаштарын қысқа кеседі.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары - қайнатылған күріш, қышқыл көкөніс дәмдеуіштері қосылған саго ботқасы, мереке күндері - тауық еті, кускус, сирек марал, жабайы қабан еттері.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары