open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тизенгаузен Владимир Густавович

**Тизенгаузен Владимир Густавович** (1825, Нарва қ., Эстония – 2.11.1902, Санкт-Петербург) – шығыстанушы ғалым, тарихшы, археолог, нумизмат, Ресей ғылым академиясының корреспон-
дент мүшесі (1893). 1848 ж. Санкт-Петербург университетінің шығыстану бөлімін бітірген. 1861 ж. жаңадан ашылған Археологиялық комиссияға қызметке орналасып, өмірінің соңына дейін жұмыс істеді. 1873 ж. “Шығыс халифатының теңгелері” деген еңбегі жарық көрді. Нумизматика саласына қосқан елеулі еңбегі үшін оны Орыстың императорлық археологиялық қоғамы күміс медальмен марапаттады. 1876 – 78 ж. Таман түбегіндегі б.з.б. 4 ғ-ға жататын “Ағайынды жетеу” атты қорғанға археологиялық қазба жұмысын жүргізді. Археологиялық комиссияның төрағасы, граф С.Г. Строгановтың жеке қаржысы есебінен Алтын Орда туралы шығыс деректерін жинастырды. Алтын Орда тарихына қатысты араб деректерінен тұратын материалдар жинағын 1884 ж. жариялап, парсы деректерінен тұратын материалдар жинағын баспаға әзірледі. Бірақ оның бұл еңбегі тек 1941 ж. жарық көрді.

## Дереккөздер
 

Санат:Тұлғалар
Тимченко Людмила Алексеевна

**Тимченко  Людмила Алексеевна**(5.6.1928 ж.т. Чешенстан, Грозный қ.) - архитектор. 1951 ж. Львов политехникалық институтының архитектура факультетін бітірген. 1965 - 1975 ж. Қазақстан қала құрылысын жобалау және Алматы қала құрылысын жобалау институтының бас архитекторы болды. Оның       жобасымен Алматы қаласында Достық үйі (Р.Сейдалин және Х.А. Якупбаевпен бірге; Қазақстан Мемлекет сыйлық 1974) және Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев пен Қабанбай батыр көшелері  бұрышындағы тұрғын үй салынды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тишин полиметалл кен орны

**Тишин полиметалл кен орны** - Шығыс Қазақстан облысындағы Риддер қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 18 км жерде. 1958 жылы ашылған. Кен орнын А.А. Малыгин, В.В. Попов, Б.В. Беспаев, Э.С. Төлеубаев, т.б. ғалымдар зерттеген. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны Кенді Алтайдың солтүстік-шығыс мыжылу белдемінің батыс тармағы саналатын Кедров-Бутачиха жаншылу белдемінің ендік Лениногор грабен-синклиналімен қиылысқан жерінде орналасқан. Ол девон кезеңінің кентас сыйыстырушы тау жыныстары альбитофирлердің, диорит-порфирлердің, габбро-диабаздардың көптеген дайкаларымен қиылған жанартаутекті тау жыныстарынан қалыптасқан. Кен денесі ендік бағыттағы мыжылу белдемдерімен көмкерілген.

## Жатыс сипаты
Негізгі кен шоғыры ильинск және сокольный подсвиталарының жанасқан жерінде пайда болған ұзындығы 1 км-ден жоғары, ені 200 м-ге созылып жатқан гидротермалдық өзгерген тау жыныстары белдемінен орын алған. Екі (Негізгі және Солтүстік-батыс) телімге бөлінген. 

## Минералдануы, құрамы
Минералдары: сфалерит, галенит, халькопирит, пирит. Мысалы, қорғасын, мырыш металдарының өзара қатынасы 1:2,6:12. Пайдалы қоспалары – алтын, күміс, кадмий, селен, теллур. Кентас ашық және шахта әдістері бойынша өндіріледі. Аса ірі кендерге жатқызылады. 

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Полиметалл кендері
Тиын

**Тиын** – Қазақстанның ұсақ ақша өлшемі. Ұлттық валюта – теңгенің жүзден бір бөлігіне тең. 1993 жылдың 15 қарашасынан 1, 2, 3, 5, 10, 20, 50 тиындық ұсақ ақша түрінде айналысқа енгізілді. Кейін бұл тиындар айналыстан шығып қалды.
## Банкноталар

## Шақалары

## Дереккөздер


Санат:Ақша
Санат:Ұсақ ақшалар
Тобыл-Обаған артезиан алабы

**Тобыл-обаған артезиан алабы**, Қостанай облысының солтүстігінде, Тобыл ойысында орналасқан. Оңтүстігінде Қостанай құрылымдық белдемімен, батысы Орал тауымен, шығысы Орталық Қазақстан қыраттарымен, солтүстік бөлігі Ресей жерімен шектеседі. Қалыңдығы 30 – 40 м негізгі сулы горизонттар палеогеннің және жоғарғы бордың құмды шөгінділерінде шоғырланған. Грунт сулары олигоценнің қалыңдығы 5 – 35 м құмды қабаттарында кездеседі. Минералдылығы 1 г/л-ден аспайтын тұщы грунт сулары Тобыл, Тоғызақ, Әйет, Үй өзендерінің аңғарларындағы қалыңдығы 10 – 20 м құмды шөгінділердің қабаттарында тараған. Обаған өзен аңғарында құмайт, саздақ қабаттарындағы судың минералдылығы 3 – 10 г/л. Нақты артезиандық арынды сулар бор қабаттарында қалыңдығы 50 – 130 м құм, құмтас, құмайт шөгінділерінде қалыптасқан. Олардың қойнауындағы тұщы сулар Рудный қаласының оңтүстік-батысында, Әйет, Тоғызақ, Тобыл өзендерінің аңғарларында, Әулиекөл көлі мен Қостанай қаласы аралығында, ұзындығы 60 – 80 км, ені 3 – 12 км-ге жететін кең жолақта таралған. Тереңде жатқан юра, триас сулы кешендерінде жер асты суларының тұздылығы 5 – 10 г/л-ден 60 г/л-ге дейін жетеді. Палеоген горизонттарындағы ұңғымалардың өнімділігі 8 – 10 л/с, бор горизонттарында 1 л/с-қа жетеді. Тұщы және шамалы тұзды сулардың пайдаланылатын қоры 10 м³/с. Алап Оңтүстік Орал бөктерлерінен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Тобыл Титанды Кенқайраңдар Тобы

**Тобыл титанды кенқайраңдар тобы**, Қостанай облысы аумағындағы Шығыс Орал антиклинорийі мен Торғай ойпаңының аралығында орналасқан. Бұл ауданда кендену шелекті свитасының шалқарнұра қабатына кіретін алевритті жұқа қабатты алювийлік фацияға жататын құмдар және көне көл жағалауларында болған ұсақ түйіршікті кварцты құмдар қабаттарымен ұштасқан. Шалқарнұра құмдарындағы ауыр минералдардың мөлшері барлық қабаттарда бірдей емес. Оларда ильменит пен цирконий көп тараған. Шашылымдар түпкі кристалдық тау жыныстары іргетасының таяз қабаттарына орналасқан қалыңдығы 2 – 4 м болатын линза тәрізді денелер. Жеке кен денелерінің таралу көлемі неоген-төрттік кезеңдерінде шайылуға ұшырағандықтан аса үлкен емес. Олар жер бетіне жақын (3 – 5 м), бір-бірінен 4 – 5 км қашықтықта топтасып, 35 – 40 км² аумақты қамтиды. Тобыл титанды кенқайраңдар тобындағы минералдардың мөлшері: ильменит – 33,8 кг/м3, рутил – 5,3 кг/м3, цирконий – 3,7 кг/м3. Кендегі ТіО2-нің барланған қоры 419 мың т.

## Дереккөздер


Санат:Кенқайраң
Ғаббас Сәдуақасұлы Тоғжанов

**Ғаббас Сәдуақасұлы Тоғжанов ** (1900, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Жарқын ауылы– 1937) – қоғам қайраткері, әдебиет сыншысы, публицист. 

Омбы гимназиясын (1917) бітіріп, Ташкенттегі Орта Азия университетінде (1922– 23), Мәскеудегі В.Г. Плеханов атындағы халық ш. институтында (1923– 24) оқыған. Жас кезінде Омбы қаласында құрылған «Бірлік», «Жас азамат» қазақ жастарының ұйымдарына қатысқан. 1919 – 22 жылдары Ресей коммунистік жастар одағы Сібір бюросы жанындағы қазақтатар секциясының хатшысы, «Еңбекші жастар» газетінің редакторы, Ақмола губерниясы төтенше комиссиясының хатшысы, Ақмола жалпы білім комитетінің алқа мүшесі, 1922 – 23 жылдары Ташкентте шыққан «Жас алаш» газетінің жауапты хатшысы, 1923 – 24 жылдары КСРО ұлт істері жөніндегі халық комиссариаты Орталық Күншығыс баспасы қазақ секциясының хатшысы қызметтерін атқарды. 1924 – 26 жылдары БК(б)П ОК баспасөз бөлімінің нұсқаушысы, 1926 – 28 ж. Қазақстан өлкелік партия комитеті баспасөз бөлімінің меңгерушісі, 1926 – 32 ж. «Еңбекші қазақ» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінің редакторы, 1935 – 36 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының төрағасы, 1936 – 37 жылдары Қазақ КСР ХКК жанындағы көркемөнер істері жөніндегі басқарма бастығы қызметтерін атқарды. 1937 жылдары репрессияға ұшыраған.
## Абай туралы еңбектері
Тоғжанов Абай туралы алғашқы ауқымды еңбегі - «Абай» атты моногр. очеркінен (1935) сол кезде үстем болған тұрпайы социологизмнің және соған байланысты туған «Абай үстем таптан шықты, сондықтан да ол - сол таптың өкілі» деген ағат пікірдің сілемі байқалады. Тоғжанов таптық тұрғыдан Абай «қазақтың капиталдасқан феодалдарының жоқшысы» деген тұжырым жасайды. «Абайдың тілейтін арманы жақсы бай, өнерлі, епті бай» кедей-бұқараның қамын ойламады, «орыстың дворяндар бастаған ультрасын үлгі қылады» деген солақай сын көрініс береді. Таптық тұрғыдан осылай дей тұрғанмен де, очеркте Абайдың ақындық шеберлігіне байланысты соны ойлар айтқан. Ол Абай реализмін жоғары бағалаған. Абай «қазақтың жазба ұлт әдебиетін жасауға бас болды», «орыс әдебиетінің үлгілерін алды», «жаңа әдебиет түрлерін жасады», «қазақтың тіл байлығын ұқсата білді», «Сөз патшасы - өлең тілін әдемілеп сырлап, құндызша құлпыртқан Абай болатын» (128-6.), - дей келіп, оның ақындығын «таусылмайтын бұлаққа» теңейді. Ақын туралы ойларын «Абай - самородок, қарадан оқымай шыққан талант» (137-6.), -деп түйіндейді.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан әдебиет сыншылары
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Абайтанушылар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Тойшыбеков Мәкен Молдабайұлы

**Тойшыбеков Мәкен Молдабайұлы**(1938 ж.т.) – генетик-селекционер, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1987), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының акад. (2003). Тойшыбаев асыл тұқымды қой шаруашылығында зиготаны трансплантациялау, бұдан алынған қошқарларды кроссбред қой шаруашылығында пайдалану мәселелерін зерттеді.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан генетиктері
Тоғыз-Оғыз

**Тоғыз-Оғыз**– ежелгі түркі тайпасы, 8 ғ-дағы Орхон-Енисей жазбаларында кездесетін тайпалар одағы. Тоғыз Оғыз туралы алғашқы деректер 630 жылғы Қытай жазбаларында кездеседі. Одақтың негізін тоғыз тайпа: сеяньто , эдиз, букут, тунло, хунь, хусэ, секир, сицзе, циби құраған.
Тоғыз тарту

**Тоғыз тарту**– қазақтың дәстүрлі қоғамындағы сыйлық немесе айып өлшемі. Үлкен жиын-тойда ат бәйгесіне және әр түрлі дау-шарда бір тоғыздан үш тоғызға дейін сыйлыққа немесе айыпқа Т. т. берген. Ол түйе бастаған 8 жылқы, жақсы ат бастаған сегіз ұсақ мал, құндыз бастаған тоғыз жағалы киімді құраған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Токсикология

**Токсикология** (;  – у +  – ғылым) – медицинаның удың қасиеттерін, организмге тигізетін әсерін, улану салдарынан туатын өзгерістерді, уланған адамды емдеу әдістерін зерттейтін саласы. 

Токсикологияның бірнеше саласы бар. Мысалы:
* әр түрлі жануарлар мен өсімдіктердің химиялық заттарға қайтаратын жауабының ерекшеліктерін ***салыстырмалы*** токсикология; 
* ауыл шаруашылығы жануарлары мен кәсіптік аңдардағы осындай ерекшеліктерді ***[[Ветеринария|ветеринарлық]] токсикология*** зерттейді.
Әскери және сот токсикологиясы клиникалық токсикология мен патологиялық анатомияның мәліметтерін негізге алады. Өнеркәсіп, өндіріс, әсіресе, химия өнеркәсібінің дамуына байланысты токсикологияның *кәсіптік улану* немесе *өндірістік улану* деген жаңа салалары пайда болды. Токсикологияның ең маңызды саласы – *медициналық токсикология*. Ол жалпы, **клиникалық** және **профилактикалық** болып бөлінеді. Жалпы:
* токсикологияның міндеті – химиялық заттардың токсикология әсерінің жалпы механизмін; 
* клиникалық токсикология – уланған адамдарға диагностика қойып, оларды емдеу әдісін; 
* профилактикалық токсикология – улануды болдырмау үшін алдын ала сақтандыру шараларын зерттейді. Улы заттар туралы алғашқы деректер ежелгі Рим дәрігерлері Диоскорид, Үлкен Плиний, Платон, т.б. ғалымдардың еңбектерінде жазылды. *Токсикология* жеке ғылым саласы ретінде 20 ғасырдың ортасында қалыптасты. Республикада токсикологиялық зерттеулер 20 ғасырдың 50-жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Өлкелік паталогия институты (қазіргі Гигиена және эпидемиология ғылыми-зерттеу орталығы) жанынан гигиена және кәсіби патологиялық сектор ашылғаннан кейін басталды. Қазақстанда токсикология ғылымының қалыптасып, дамуына үлес қосқан ғалымдар: *О.С.Глозман, Б.Атшабаров, Т.Х.Айтбаев, А.А.Мәмбеева, В.П.Чемакина, Н.П.Касаткина, И.Т.Төлеев, Э.Л.Бейсебаева, Е.А.[[Елжан Амантайұлы Біртанов|Біртанов]]*, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Токсикология
Тоқал

**Тоқал**  сөзінің мағынасы — түсіндірме сөздікте — қатын үстіне алған әйел. «Нұртаза әлгі әзірде тоқалының үйінен шығып, ...екі шақырымдай жердегі қойлы ауылға келген» (С. Жүнісов, Ақан сері.). Біздің байқауымызша, мына «тоқал» тұлғасының «мүйізсіз» ұғымын беретін «тоқал» сөзімен мағына жағынан ешбір байланысы болу мүмкіндігі жоқ. Сондықтан сөз төркінін басқаша іздестірген жөн болмақ. Парсы тілінде біздегі «екі» мағынасын «до» тұлғалы сөз берсе, «екілік», «екінші» ұғымдарын «дохал» сөзі түсіндіреді. «Дохал» сөзі кейбір түркі тілдеріне ауысып, «тоқал әйел» тіркесі пайда болып, кейін «әйел» сөзі түсіріліп, «тоқал» қалыптасуы ғажап емес. Бұл тұрғыдан қарағанда «тоқал әйел» біздің қазіргі түсінігімізге аударғанда «екінші әйел» болады. Бәйбішеден (қараңыз «бәйбіше» сөзінің төркінін) кейінгі алған әйелдің «екінші» болып аталуы да дағдыдан тыс керінбесе керек.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қыдырма Хамитұлы Тоқмұрзин

**Тоқмұрзин Қыдырма Хамитұлы**(25 Наурыз 1938 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов ауданы Қараағаш ауылы — 2016) – химия ғылымының докторы (1990), профессор (1993), Қазақстан Ғылым академиясының академигі (2003).

## Қысқаша өмірбаяны:

1963 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
1963–1970 жылдары ҚазМУ-да аспирант, ғылыми қызметкер. 
1970–1975 жылдары Қазіргі Атырау мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі. 
1975–1988 жылдары Қазақстан  Ғылым академиясының Мұнай химиясы және табиғи тұздар институтында лаборатория меңгерушісі, директор болды. 
1988 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

## Еңбектері:

«Синтез и нуклеофильные реакции шестичленных азот и серосодержащих гетероциклических соединений с карбональной группой» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері гетероқұрлықтық қосылыстар химиясына, стереохимияға, органикалық қосылыстардың реакциялық қабілетіне арналған. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы, оның ішінде 30 авторлық куәлік пен өнертабыстың иегері.

## Дереккөздер:
Рамазан Айыпұлы Тоқтаров

**Тоқтаров Рамазан Айыпұлы**(1935 – 2000) (Павлодар қаласы) - жазушы.  Алматыдағы шет тілдер институтының француз тілі факультетін бітірген.  Алғашқы жинағы Ертіс перзенті 1962 жылы жарық көрген. 1958 - 60 жылы "Лениншіл жас" (қазіргі "Жас Алаш") газеті мен "Мәдениет және тұрмыс" (қазіргі "Парасат") журналында, 1964 жылдан қазақстан Жазушылар одағында әдеби кеңесші, "Жазушы" баспасында аға редактор, бөлім меңгеруші қызметтерін атқарған. 1989 - 97 жылдары республикалық "Жұлдыз" журналында бас редактордың орынбасары. Алғашқы "Ертіс перзенті" жыр жинағы 1962 жылы жарық көрген. "Бақыт" (1965), "Ертіс мұхитқа құяды" екі кітап (1968 - 69), "Тұлпардың сыны" (1975), "Жердің үлгісі" (1979), "Ғасыр наны" (1983), "Сусамыр" (1985), "Таңбалы жарғактың құпиясы" (1990), "Жұлдыз" журналында "Жендет" (1991), "Бақыт құлдыктың ақыры" (1995), т.б. романдары, "Терістік шұғыласы"
(1971) повестер мен әңгімелер жинағы жарық көрген. Халықаралық "Алаш" сыйлық иегері (1994). Қайтыс болғаннан кейін Қазақстан Мемлекеттік сыйлығын алған (2000).
Рамазан Тоқтаров 2000 жылы 13 желтоқсанда қайтыс болды. 2002 жылы Павлодар қаласындағы Баспа үйінің қабырғасында мемориалдық тақта орнатылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Павлодар облысы
Санат:Тұлғалар
Санат:1935 жылы туғандар
Тоқты (шоқжұлдыз)

**Тоқты** () – зодиак шоқжұлдызы.

Аспанның солтүстік жартышарындағы Персей, Үшбұрыш, Балықтар, Кит, Торпақ шоқжұлдыздары арасында орналасқан. Жаздың соңында, күзде, қыста жақсы көрінеді. Тоқты шоқжұлдызының α мен β жұлдыздарын қазақ халқы қосжұлдыз деп атайды.

Санат:Зодиак шоқжұлдыздары
Санат:Катастеризмдер
Санат:Тоқты (шоқжұлдыз)
Толағай

**Толағай** – тас қоршаулы обалар тізбегі. Қарағанды облысы Шет ауданы Нұра ауылының оңтүстігінде, Толағай тауының солтүстігінде 14 км жерде. Аумағы 3,80×4,70 метр. Табылған заттар  қола дәуіріне жатады.

Археологиялық зерттеу жұмыстарын ең алғаш 1935 жылы В. Никитин, В. А. Селевин, 1956 жылы Ә. X. Марғұлан басқарған Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы жүргізген. Оның аумағы 3,80x4,70 м. Қазба кезіңде мәйітті тас жәшікке қоятыны анықталған. Сондай-ақ кұмыралар, дөңгелек алқалар, алтын қаптырылған қола сырғалар, қола моншақтар табылған.

## Дереккөздер
Сергей Павлович Толстов

**Толстов** Сергей Павлович (25 Қаңтар 1907, Санкт-Петербург қаласы – 28 Желтоқсан 1976, Мәскеу қаласы) – шығыстанушы, этнограф, археолог.

## Қысқаша өмірбаяны:

1953 жылы КСРО Ғылым академиясының мүшесі. 
1956 жылы Өзбекстан Ғылым академиясының құрметті академигі. 
1930 жылы Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген.
1939–1951 жылдары Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры, кафедра меңгерушісі, декан. 
1942–1966 жылдары КСРО Ғылым академиясының Этнография институтының директоры. 
«Советская этнография» журналының редакторы қызметтерін атқарған.

## Еңбектері:
Ол – алғашқы қауымдық құрылыс, ерте дүние, орта ғасыр тарихы мен археологиясына, дін тарихы және сол елдердің этногенезі жайлы 300-ден аса еңбек жазған. Көп томды *«Дүние жүзі елдері»* басылымының редакторы және авторларының бірі. Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясын ұйымдастырушы (1937), басшысы (1969 жылға дейін) болды. Сыр бойындағы Бәбіш – Молда, Шірік – Рабат, оның маңындағы Ірікбай, Бестамқала, Бөрлі 1, 2, Шағырлы 1, 2, Іңкәрқала, Сырлытам, Қарақалпаққала, Аралбайқала, Қызылқала, т.б ондаған көне қалалар мен елді мекендерге қазба жұмыстарын жүргізіп, тарихи қалыптасуын анықтауға үлес қосты. КСРО *Мемлекеттік сыйлығының* лауреаты (1949).  *Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі»* ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер:


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1907 жылы туғандар
Санат:1976 жылы қайтыс болғандар
Томаға

alt=falconry hood|нобай|sayatshy
нобай|sayatshy
**Томаға**– Қыран құстардың екі көзін саңылаусыз жауып тұратын  құсбегілердің Саятшылық кезінде қажетті құрал-жабдықтарының негізгілерінің бірі. Жұмсақ қалың былғарыдан тігіледі.
 
Бүркітті баптап-баулу үшін, оның бала-шаға, итке, құсқа, қызылға ұмтыла бермеуі үшін және жақындағанды шап беріп бұру қаупінен сақтану үшін томағалайды. Сондықтан, қолдағы бүркіт өз төңірегіндегі қызылды-жасылдан, өз ортасынан аз да болса бөлектенеді.  Құстың Томағасы аңға жіберілген кезде сыпырылады.

alt=томаға|нобай|sayatshy

Санат:Спорт
Санат:Қазақ саяты
Санат:Бүркітшілік
Санат:Бүркітшілік жабдықтары
Санат:Ұлттық құндылық
Санат:Ұлттық спорт
Санат:Саятшылық
Санат:Саят
Санат:Құсбегілік жабдық
Санат:Саятшылық кезінде қажетті құрал-жабдықтары
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Саят әбзелдері
Серғали Еспембетұлы Толыбеков

**Толыбеков** Серғали Еспембетұлы (9 Наурыз 1907, Қызылорда облысы бұрынғы Қазалы уезі Байқожа ауылы – 22 Маусым 1995, Алматы қаласы) – экономика ғылымының докторы (1961), профессор (1962), Қазақстан Ғылым академиясының мүшесі (1962).

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.
*[[Шежіре]]: Серғали-Еспембет-Толыбек-Өтемболат-Малайдар-Қожан-Ақберді-Тәуке-Дөсек-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей*

## Қысқаша өмірбаяны:
1932 жылы ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
1932–1938 жылдары осы институтта ассистент, доцент. 
1947–1950 жылдары институт директоры. 
1950–1952 жылдары кафедра меңгерушісі. 
1952–1963 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының Экономика институтында директор.
1963–1974 жылдары ҚазПИ-де ректор. 
1974 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазПИ-дің кеңесші-профессор қызметтерін атқарған.

Толыбеков «Общественно-экономический строй казахов в 17–19 вв» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 2 рет *Еңбек Қызыл Ту* орденімен марапатталған.

## Дереккөздер:
Толғау

**Толғау** - қазақ, қарақалпақ, ноғай халықтарының ауызша поэзиясында кең тараған жанр. Толғау тектес сөз үлгілерін қырғыздар *"санатна-сыятырлар"*, құмықтар *"ойлу йырлар"*, башқұрттар *"қобайыр"* деп атайды. 

Ноғай мен құмық әдебиетінде ерлік толғауы мағынасында қолданылады. Толғаудың жанр ретінде қалыптасуы аталған халықтар әлі бөлініп үлгермеген 13 - 14 ғасырларға сәйкес келеді. 15 - 19 ғасырлардағы қазақ поэзиясында ерекше өркендеп, өзінің жоғары даму сатысына жетті. Толғау тарихы жыраулық поэзияға тікелей қатысты. Көрнекті өкілдері *[[Қазтуған]], [[Доспамбет жырау|Доспамбет]], [[Шалкиіз жырау|Шалкиіз]], [[Ақтамберді Сарыұлы|Ақтамберді]], [[Үмбетей Тілеуұлы|Үмбетей]], [[Бұқар Жырау|Бұқар]], [[Дулат Бабатайұлы|Дулат]], [[Махамбет Өтемісұлы|Махамбет]], [[Базар Есұлы|Базар]],* т. б. Генетикалык жағынан магиялық функциясы болғаны байкалады. Хандык дәуірде аса зор идеологиялық мәнге ие болды. Толғауда терең азаматтық әуен, ірі қоғамдық, әлеуметтік, саяси философиялық тақырып ерекше орын алады. Негізгі бейнелеу тәсілі - дидактика. Толғауда кейде күрделі, көлемді лирикалық туынды, тіпті сюжетсіз поэма дерліктей сипат алады. Құрылысы тирада пішінді, буын саны аралас, кейінгі даму кезеңдерінде өзгеріске ұшырап, біртіндеп тұрақталған. Толғау ауызша дамып, біздің заманымызға ауызша жетті. Бір мақам мен музыкалық аспаптың сүйемелдеуінде орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Томағашөп

**Томағашөп** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер, кейде бұта. Қазақстанда 32 түрі бар. Биікт. 10 – 50 см, сабағы төрт қырлы. 3 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген. 

## Түрлері
**Scutellaria galericulata* – кәдімгі томағашөп
**Scutellaria karatavica* – қаратау томағашөбі
**Scutellaria navicularis* – қайықша томағашөп
**Scutellaria subcaespitosa* – түбірлі томағашөп

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Томпақасар

**Томпақасар қалашығы** (б.д.д. V-VI ғғ.- б.д. IV-V ғғ.) – Республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш, көне қаланың орны. 

## Орналасқан жері
Қармақшы ауданы, Жосалы кентінің оңтүстік-батысында 60 км, Алтынасар қалашығынан оңтүстікке қарай 9,8 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Теңіз деңгейінен биіктігі – 102 м. Ертедегі Томпақасар қаласы үш бөліктен тұрады. Мәдени қабатының аумағы 7-10 м-ге жетеді. Алып жатқан алаңының аумағы 2 га. Зерттеу жұмыстарын 1946-1948 жылдары және 1950 жылы С.П. Толстов басқарған Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы жүргізген.
Томпақасар – тік бұрышты құрылыс. Оның солтүстік бөлігінің қабырғасының биіктігі 10 м. Қазбадан қызыл кірпіш түстес қыш ыдыстар, шағын құмыралар, шыны моншақтар т. б. заттар табылған.
1983-1991 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясының (жетекшісі Л.М. Левина) қазба жұмыстары нәтижесінде 40 бөлме мен дуал қабырғалары, кіреберістері аршылды. Зерттеу барысында садақ оғы, керамика өнімдері, әшекей бұйымдар табылған. Үстіңгі құрылыс қабаты б. з. б. III-II ғасырларға жатқызылған. Бөлмелерінің қабырғалары саз-там кірпіштен тұрғызылған. Ішкі құрылымы суфа (тапшан), ошақ және шаруашылық шұңқырлардан тұрады.
Алынған материалдар қоныстың б.д.д. V-VI ғасырлар мен б.д. IV-V ғасырларына дейін өмір сүргенін көрсетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Вильгельм Томсен

**Томсен**(Thomsen) Вильгельм Людвиг Петер (1842 – 1927) – дат түркітанушысы. Орхон-Енисей жазба ескерткіштерін алғаш оқыған, Копенгаген ун-тінің проф. (1887 – 1913), Орхон-Енисей жазу таңбалары әліпби мен буын жазуы негізінде жасалғанын анықтады. 
Санат:Ғалымдар
Тон

#Қазақтың ұлттық киімдерінің бірі, оны қойдың, ешкінің және құлынның терісінен тігеді. **Тон** тігетін теріні ең алдымен шел майынан арылтады. Одан соң оны күбіге салып не ашық күйінде илейді.
**Тон** — қой терісінен тігілетін қыстық жылы киім.

Терінің иі әбден қанған кезде жүн жағын жуып тазартады да, тақыр бетіндегі идің қалдығын қырып тастайды. Осыдан кейін оны уқалап жұмсартады.

Қой мен ешкінің терісінен тон тіккенде терінің жүні және тігісі ішіне қарайды. Оның тақыр бетін бояумен, қарағайлық қабығы
және рауғаштың ніліне бояйды. Бұл тонның сыртының кірлемеуі үшін керек. Тонның қазақ даласында таралған негізгі екі үлгісі болған. Оның бірі — *тік тон*, екіншісі — *бүрме тон*. Тік тонның екі өңірі мен артқы бойы шапан, күпі сияқты тұтас пішіп алынады. Ал, бүрме тонның екі өңірі мен артқы бойы кеуде және етектері бөлек пішіледі. Оның кеудесі мен етегін қусырады да, одан соң етегін кеудесіне бүріл қондырады. Етегі кеудесіне қарағанда кең етіп пішіледі. Тонның белінде бүрме шығатындықтан, оны «бүрме тон» деп атаған. Бүрме тон тік тонға қарағанда сәнді болады. Тонға елтіріден, сеңсеннен, кейде аң терісінен жаға салып, етегі мен өңірін, жеңінің ұшын елтірімен жұрындайды. Тонды сәндеу үшін оның екі өңіріне, етегіне, жеңіне жібек жіппен кесте тігіледі. Құлынның тегісінен тігілетін тонды «тайжақы» деп атайды. Тайжақының тігісі іші не қарағанмен, терінің жүні сыртына қарайды. Ол сәнді болу үшін, құлынның жалын тонның арқасына екі жеңнің үстіне келтіріп тігеді. Оған астар салынбайды. Астар салған, арасына мақта не жүн тартқан тайжақыны әдетте тон орнында кие береді. Тонның ең қымбаты «қамқа тон». Бұл тон екі түрлі жолмен тігіледі. Оның бірі «қамқа» деп аталатын жылтыр қара жүнді аңның терісінен түгін сыртына қаратыл тігіледі. Екіншісі алтын, күміс жіптерден (зерлен) тоқылған матадан тігіледі. Бұл тонның екеуі де аса бағалы. Қазіргі кезде жергілікті кәсіпорындар қой теріеінен сәндел тігілген тондар өндіретін болды.
#(,  дәлме-дәл - күш түсіру) - бір нәрсеге артық күш түсіру қасиеті. 1) Түстер тоны - нақты бір түстің басқа густерден айырмашылығын білдіретін бояу өңінің басты қасиеттерінің бірі. 2) Белгілі бір объект, фотография, картина, т.б-дағы жарық мөлшері, шырайы. 3) Көркемсурет шығармасындағы (бір бөлігіндегі) жалпы бояу түстерінің немесе сәуле мен көлеңкенің үйлесімі; қорытып әрі жүйелеп колорит тұтастығын тудыратын негізгі рең.
#( - дауыс көтеру, тон, екпін) - 1) белгілі биіктіктегі дыбыс; музыкалыкдыбыс. Тон акустиканың заңдылықтарына негізделіп, күрделі спектрден құралады. Тонның қосымша дыбыстардан ерекше бөлініп, көтеріңкі, басым шығуы оның дыбыс тербелісінің жиілігне байланысты. 2) Интервальдың мөлшерін анықтайтын өлшем. Музыкада Тонның нақтылы көлемі дыбыс жүйесіне, музыка аспаптың дыбыс шығару ерекшеліктеріне байланысты болады. 3) Лад баспалдақтары (қ. Тоника). 4) Аккорд дыбыстары (негізгі, терңиялық, квинталық, септиалық т.б. Тондар). Қ. Үшцнділік, Аккорд.

## Дереккөздер




Санат:Тұрмыс
Санат:Қазақстан әдебиеті
Топология

**Топология** (;  — орын және  — сөз, оқу) - математика ғылымының кеңістіктегі нүктелердің қасиет-сипаттарын зерттейтін бөлімі, мысалы *байланыстылық* немесе *компактылық*.

## Тарихы

Леонард Эйлердің 1736 жылғы Кёнинсбергтің жеті көпірі атты ғылыми мақаласына негізделген теориядан тарайды. Бүгінгі күнгі топология ғылымында ең алғашқы ғылыми трактат саналады.

## Сілттемелер

## Арғы оқылымдар

* Rysxard Engelking, *General Topology*, Heldermann Verlag, Sigma Series in Pure Mathematics, желтоқсан 1989, ISBN 3885380064.
* Bourbaki; *Elements of Mathematics: General Topology*, Addison–Wesley (1966).
* 
* 

* Waclaw Sierpinski, *General Topology*, Dover Publications, 2000, ISBN 0486411486
* 

## Сыртқы сілтемелер

* 
* Elementary Topology: A First Course Viro, Ivanov, Netsvetaev, Kharlamov
* 
* The Topological Zoo  at The Geometry Center
* Topology Atlas 
* Topology Course Lecture Notes  Aisling McCluskey and Brian McMaster, Topology Atlas
* Topology Glossary 
* Moscow 1935: Topology moving towards America , a historical essay by Hassler Whitney.

Topology

Санат:Топология
Санат:Математика
Қазақ топырақтану және агрохимия ғылыми-зерттеу институты

**Топырақтану ғылыми-зерттеу институты**– топырақ пен оның жамылғысын кешенді түрде зерттейтін ғылыми-зерттеу мекемесі. 

1945 жылы Қазақстан ғылым академиясының тұңғыш президенті Қ.И.Сәтбаевтың ұсынысымен құрылған. Институтта 4 ғылыми бөлім мен 3 лаборатория, аспирантура, диссертациялық және ғылыми кеңес жұмыс істейді. 

Негізгі ғылыми бағыттары Қазақстан аумағындағы топырақ пен оның жамылғысын зерттеудің ғылыми негізі; топырақ ресурстарының өнімділігін арттыру және оларды пайдалану; топырақ құнарлылығын арттыру; топырақ экологиясы мен оны қорғау мәселелері. Институт ғалымдары топырақ пен оның жамылғысының қазіргі жағдайын анықтау үшін географиялық-генетикалық зерттеулер жүргізіп, нәтижесінде графикалық ақпарат және цифрлық мәлімет беретін әлемдік дәрежедегі жаңа топырақ картасын жасады. Сонымен қатар еліміздің экологиясы нашар аудандары топырақтарының қазіргі жағдайын анықтап, оларды болашақта тиімді пайдалану жолдарын ұсынды. Институт Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған (1974). *«[[Қазақстан]]да суландыруды дамытуды жетілдіру үшін [[топырақ]]қа [[мелиорация]]лық баға берудің ғылыми негізі»* атты монографиясы үшін 1984 жылы институттың бір топ ғалымдарына (Ж.Аханов, Қ.Қаражанов, В.М.Боровский, М.А.Орлова, Л.И.Пачикина, В.А.Корниенко) Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығы берілді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:1945 жылы құрылған ұйымдар
Торғай (Қостанай облысы)

**Торғай** — Қостанай облысының Жангелді ауданындағы ауыл, аудан және Торғай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қостанай қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 550 км жерде, Торғай өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 6462 адам (3177 ер адам және 3285 әйел адам) болса, 2009 жылы 5767 адамды (2799 ер адам және 2968 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі патшалық Ресейдің қазақ жерін отарлау саясатына байланысты «Оренбург» атты бекініс есебінде қаланған. 1845 жылы «Торғай» деп аталып, қала мәртебесін алды.

1868 жылы жаңадан құрылып, аттас облыс пен уездің орталығына айналды.

1883 жылы көрнекті қазақ ағартушысы Ыбырай Алтынсаринның ұсынысы бойынша мұнда қыздарға арналған училище ашылды. Қалада әскери лазарет жұмыс істеді.

1876 жылы қаладағы тұрғындар саны 570 адам болса, 1902 жылы 1,2 мыңға жетті. 1920-29 жылдары Қазақстанда Кеңестер өкіметі орнады.

1990–1997 жылдары Қазақстан өз тәуелсіздігін алғанда Торғай орталығы Арқалықта болған Торғай облысы құрамына енді. 1997 жылы ол ыдырап, Торғай Қостанай облысына көшті.

## Инфрақұрылымы
Әлеуметтік-экономикалық саласында әкімшілік мекемелер, ауданы байланыс және телекоммунация, коммуналдық, көліктік кәсіпорындар мен ұйымдар, тұрмыс қажетін өтейтін кәсіпорын, баспахана, 3 орта мектеп, музыка мектебі, Нұрқан Ахметов атындағы ауылдық кәсіптік-техникалық мектеп, кітапхана, ауданы аурухана, емхана, дәріхана т.б. әлеуметтік мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жангелді ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның қала статусынан айырылған елді мекендері
Торғай артезиан алабы

**Торғай артезиан алабы**– Мұғалжар тауы мен Сарыарқа қыраттары аралығы, солтүстігінде Қостанай белесі мен оңтүстігінде Арал теңізіне дейінгі кең аймақты алып жатқан жер асты сулы өңір, Оңтүстік Торғай ойысында орналасқан алап.

Алаптың ауданы — 300 мың км2-ден астам. Аумағында жалпы мезо-кайнозой жыныстары (қалыңдығы 1700 м-ге дейін), ал сулы қабаттың жоғары бөлігінде антропоген, плиоцен, олигоцен (30 м тереңдікке дейін) және төменгі жағында бор (120 м-ге дейін) шөгінділері басым тараған. Алаптың өзен аңғарындағы және бұларға ұштаса жатқан өңірлердегі тұщы не сол тұздылау су қоры 500 мың м3/тәулік боп анықталды.

Суының арыны күшті, кей ұңғымаларда су шапшып атқылайды. Ұңғымалардың тәуліктік өнімі алаптың шет жақтарында 500 – 850 м3, орт. мен оңт.-батысында 350 – 400 м3 болады. Суының минералд. Мұғалжар тауы мен Ұлытауға жақын жерлерде және үстіңгі құмды қабаттар мен Үлкен Борсық құмына таяу жатқан жоғ. қабаттарда 1 – 3 г/л, алаптың басқа бөліктерінде 70 – 100 г/л, оңт.-шығыстағы мұнайлы өңір маңында 100 – 250 г/л. Өңірдегі тұщы судың елеулі мол қоры олигоценнің құмды шөгінділеріндегі грунт суларымен байланысады.

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы географиясы
Санат:Ақтөбе облысы географиясы
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Қазақстан артезиан алабтары
Санат:Артезиан алабы
Торғай көтерілісі

**Торғай көтерілісі** — 1916 жылы басталған Ресей патшалығының 25 маусымдағы "бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу" туралы жарлығына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыс. Аталған жарлыққа сәйкес 19 бен 43 жас аралығындағы қазақ ер-азаматтары майданның қара жұмыстарына (траншея қазу, жол салу, т.б.) алынуға тиіс еді. Бұл халық арасында зор наразылық туғызып, қарулы көтерілістерге ұласты.

## Тарихы
Оған Амангелді Иманов пен Әбдіғапар Жанбосынұлы басшылық жасады. Көтеріліске түрткі болған негізгі себеп 1916 жылы шыққан Ресей патшасының “маусым жарлығы” болды. 

1916 жылдың 22 қазанында 15 мың көтерілісші Амангелді Имановтың басшылығымен Торғай қаласын қоршауға алды. Оған генерал-лейтенант А.Д. Лаврентьевтің 9 мың жазалаушы тобы жіберілді. Көтерілісшілердің негізгі бөлігі Амангелдінің штабы орналасқан Батпаққара жазығы мен Аққұм құмының маңына шоғырланып, партизандық күрес әдісіне көшті. 

1916 жылдың қараша айынан бастап 1917 жылдың ақпанына дейін Амангелдінің серігі, әйгілі мерген Кейкі батыр бастаған жасақ ерекше ерлікпен көзге түсті.
## Дереккөздер

Санат:Ресей империясы көтерілістері
Санат:1916 жылғы қақтығыстар
Санат:Көтерілістер
Торғай қолаты

**Торғай қолаты**, *Торғай аңғары* – Мұғалжар мен Сарыарқа таулары аралығында орналасқан ойпат.

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Оңтүстіктен солтүстікке қарай 800 км-ге созылып жатыр. Қолат тектоникалық жолмен пайда болған. Солтүстігін Батыс Сібір жазығы мен Тұран ойпатын жалғастырып тұратын табиғи аңғарлық қақпа – Торғай қақпасы алып жатыр. Оның орнында палеоген кезеңінде Торғай мен Сібірді Торғай өзенінің орта ағысы жалғастырып тұрған ені 20-25 км бұғаз болған. Қолаттың қазіргі ені 20-75 км, салыстырмалы төменділігі 200 м, тұнбалы, құмды саздақтан түзілген. Торғай қолаты жерімен солтүстік бағытта Обаған, оңтүстік бағытта Торғай өзені ағып өтеді. Суы таяз, ащы көлдер көп (Құсмұрын, Ақсуат, Сарықопа, т.б.), көктемде қолаттағы көлтабандар еріген қар суына толады, ыза сулары минералданған.  

## Климаты
Климаты тым континенттік, солтүстіктен оңтүстікке қарай континенттілігі арта түседі. Жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстігінде 300 мм, оңтүстігінде 200 мм. Орташа жылдық температура шілдеде 20 – 22°С, қаңтарда –16 – 17°С. Солтүстігі далалық белдемге, оңтүстігі бөлігі шөлейт белдемге кіреді. Жері шабындыққа, мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан географиясы 
Санат:Қазақстан ойпаттары
Торғай қоңыр көмір алабы

**Торғай қоңыр көмір алабы** – негізінен Қостанай облысының, ішінара Солтүстік Қазақстан, Қарағанды, Ақмола облыстары жерін қамтитын көмірлі аймақ. Ауданы 150 мың км2. Алаптың кейбір кен орындары 19 ғасырдың соңында белгілі болды, қалғандарының көпшілігі 1942–1952 жылдары ашылған. Алапты әр жылдары М.М.Пригоровский, И.С.Яговкин, К.Я.Бабич, А.П.Тюрин, А.С.Богатырев, А.М.Сульман, Е.И.Новиков, М.В.Бунина, Р.В.Шулятникова, И.В.Орлов пен Е.Г.Буковскийлер т.б. ғалымдар зерттеген. 

## Геологиялық құрылымы
Көмірлі шөгінділер табанында палеозой тау жыныстары орналасқан жас платформалық формацияға жатады. Алап свиталары литологиялық құрамы жағынан аргиллиттерден, алевролиттерден, гравелиттерден, конгломераттардан тұрады. Торғай қоңыр көмір алабының кен орындары мен көмірлі құрылымдары аумақтық белгісі және құрылымды-геологиялық ерекшеліктері бойынша алты топқа біріктірілген. Олардың ішіндегі ең бастылары: Обаған, Есіл, Байқоңыр топтары. 
* Обаған тобы Торғай алабының солтүстік-батыс бөлігінде шоғырланған. Мұндағы жақсы зерттелген кен орындары Құсмұрын, Егінсай, Приозерное, Харьковское, Черниговское, т.б. Көмірлілігі құсмұрын (төменгі юра) мен дүзбай (ортаңғы юра) свиталарымен байланысқан. Дүзбай свитасындағы көмір қабаттарының жиынтық қалыңдығы 50 м-ге дейін, Құсмұрында 118 м-ге жетеді. Обаған тобындағы кен орындарының көмір қабаттары 25–100 м-ге дейінгі тереңдікте жатыр.  
* Есіл тобы алаптың шығыс бөлігін алып жатыр. Ол ірі (15–25×80–120 км) әрі терең грабен тәрізді меридиан бағытына және солтүстік-шығысқа созылған ойпаңдардан тұрады. Мұнда Орловск, Мақат, Қызылтал, Савинковское, Жаныспай, т.б. кен орындары бар. Көмірлігі дүзбай свитасымен байланысқан, көмір қабаттарының орташа қалыңдығы 30–147 м.  
* Байқоңыр тобы алаптың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Оған игеріліп біткен Байқоңыр мен Қияқты кен орындары кіреді. Құрылымы жағынан күрделі болып келетін 4 көмір қабаты ортаңғы юра түзілімдерінде шоғырланған. Бұл топтағы көмірлі құрылымдар толық зерттелмеген. 

## Құрамы
Көмір маркасы Б2; ылғалдылығы 31–35%, жылу бөлгіштігі 6,5–6,9 мың ккал/кг, күлінің балқу температурасы 108–1660°С, ұшқыш заттары 28–59%, күлділігі 13–29%, күкірт 0,3–1,1%, тығыздығы 1,220–1,230 г/см3, кокстеу кезінде бөлінетін гумус қышқылы 12–31%, битум 4–6%, шайыр 5–19%. Алаптың көмірі аса тиімді отынға жатады, барлық энергетикалық қондырғыларда пайдалануға болады.

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:Қазақстан көмір кен орындары
Торғай облысы

* Торғай облысы — Ресей империясының құрамында болған әкімшілік бірлік (1868—1920).
* Торғай облысы — Қазақ КСР-ның (1970—1988) және Қазақстан Республикасының (1990—1997) құрамында болған әкімшілік бірлік.
Торғай таңы

**Торғай таңы** — газет, Қазақстан КП Торғай облыстық Арқалық қалалық партия комитеті мен еңбекшілер депутаттары облыстық Кеңесінің органы. 1970 жылы Қазақ КСР құрамында жаңадан Торғай облысының құрылуына байланысты Арқалық ауданы газетінің негізінде ашылған.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Торғай уезі

**Торғай уезі**– 1868 – 1917 ж. Торғай облысы құрамында болған төрт уездің бірі. Орталық Торғай қаласы болды. Уез 13 болыстық пен 65 ауылдан құралды. Торғай уезі облыстың оңтүстігінде орналасып, Ұлытаумен шектесті. 1897 жылғы санақ бойынша уезде 87039 адам болды. Олар негізінен мал ш-мен айналысты. Торғай өз. бойында есімі аңызға айналған Қыпшақ Сейітқұл егіншілікпен айналысқан. Ы.Алтынсарин 1868 – 1974 ж. Торғай уезі судьясы, 1876 – 1979 ж. Торғай бастығының көмекшісі болды. 19 ғасырдың соңы 20 ғасырдың бас кезінде Торғай уезі қазақтары патша өкіметінің қоныс аудару саясатына наразылық танытуын күшейте түсті. Торғай уез аймағында 1916 ж. Торғай көтерілісі болды.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Уезд
Торғай үстірті

**Торғай үстірті** – батысында Оңтүстік Орал мен Мұғалжар тауымен, шығысында Сарыарқамен шектесетін жазық аймақ. 

## Жер бедері
Солтүстігінде Тобыл маңы аккумуляттік жазығынан оңтүстігінде Шалқартеңізіне дейін 600 км-ге созылады. Ені батыстан шығысқа қарай 300 км. Үстірт негізінен Қостанай облысының аумағында, аздаған бөлігі Ақмола және Қарағанды облыстары жеріне кіреді. Абсолюттік биіктігі батыс және шығыс бөліктерінде 200 – 300 м, оңтүстігінде Шалқартеңіз ойысына қарай 150 – 170 м. Солтүстік бөлігі аз тілімделген, көбінесе жазыққа ұласып кетеді. Оңтүстік бөлігінде үстірт беті біртұтас тегіс, беткейі тік. Үстірттің дәл ортасын жарып меридиан бағытында Торғай қолаты өтеді. Оның оң жағасы бойында құрғақ арналар, тұзды көлдер көп. Үстірттің тегіс бетінде аласа төбелер, жондар. бұйратты қыраттар, көлшік ойыстары, жыралар кездеседі.  

## Геологиялық құрылымы
Геологиялық құрылымы жөнінен эпигерциндік Тұран тақтасына жатады. Қатпарлы іргетастың бетін жапқан мезо-кайнозой шөгінді жыныстары қабатының қалыңдағы ондаған м-ден оңтүстік-шығыста 200 м-ге дейін барады. 

## Су жүйесі
Үстірт арқылы Есіл және Тобыл өзендерінің және Торғай қолатының шағын өзендері өтеді. Ірілері: Құсмұрын, Ақсуат, Сарықопа, т.б. Гидролық торы сирек, көбінесе жазда үзіліп қалатын өзендер басым. Бастылары: Торғай, Ырғыз, Өлкейек, Ұлы Жыланшық.

## Климаты
Климаты тым континенттік, құрғақ. Қысы аязды, жазы ыстық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 300 мм, қаңтардың орташа температурасы –16 – 18оС, шілденікі 21 – 24оС. 

## Топырағы мен өсімдігі
Солтүстік бөлігі қара және қышқыл қызғылт қоңыр топырақты. Мұнда селеулі-бетегелі құрғақ дала қалыптасқан. Құмды алқаптарда реликті шоқ қарағай ормандары өседі (Аманқарағай, Наурызымқарағай). Орта және оңтүстік бөліктерін бозғылт қызғылт қоңыр топырақты, бетегелі-жусанды шөлейтті дала алып жатыр. Қиыр оңтүстік шеті бозғылт қоңыр топырақты жусанды-сораңды шөл. Бұл бөліміне сусыма құм массивтері шоғырланған. Ірілері: Торғай өзен бойындағы Тосын құмы, Ұлы Жыланшық өзен маңындағы Аққұм және Ырғыз маңы құмы. Құмда жусан, еркекшөп, жүзгін басым өскен. Далалық алқаптың көп жері егіншілікке пайдаланылады. Шөлейт және шөл аймақтары – мал жайылымы. Өзен аңғарының жайылма шалғындарынан қысқы мал азығы дайындалады. Жер қойнауынан боксит пен қоңыр көмірдің аса бай кен орындары ашылған. Торғай үстіртінің солтүстігінде Наурызым қорығы орналасқан.

## Тағы қараңыз
* Торғай қолаты
* Торғай қақпасы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үстірттері
Санат:Қостанай облысы географиясы
Торий

нобай|155x155px|Торий ''Lі''|солға
**Торий** (лат. *Torіum*; **Тһ**) — Менделеев периодтық жүйесінің ІІІ тобындағы, атомдық саны 90 химиялық элемент. Торий әлсіз радиоактивті, ашық күміс түстес металл. Ашық ауада тотығып, зәйтүн-сұр түсті торий диоксидін түзеді. Ол салыстырмалы жұмсақ, иілгіш келеді және жоғары балқу температурасына ие. ТһО2 отқа төзімді материал. Торий – электропозитивті актиноид, оның химиялық құрамында тотығу дәрежесі +4 басым; ол жоғары реактивті және ұсақ ұсақталған жағдайда ауада тұтануы мүмкін. Ең тұрақты изотопы ²³²Тһ.

Атомдық массасы – 232,0381, тығыздығы – 11,724 г/см³, балқу температурасы – 1750°С.

## Тарихы
Торийді алғаш рет 1828 жылы Йенс Берцелиус минералдан бөліп алды, кейінірек ол торит деп аталды (құрамында торий силикаты бар). Ашушы элементті скандинавиялық мифологиядағы найзағай құдайы - Тордың атымен атады.

## Дереккөз
https://smart.allart.kz/torij/

Санат:Химиялық элементтер
Санат:Актиноидтар
Торпақ (шоқжұлдыз)

**Торпақ** (лат. Taurus) – 12 зодиактік шоқжұлдыздардың бірі. Торпақ аспанның Солтүстік жарты шарында Персей, Тоқты, Кит, Эридан, Таразы, Егіздер, Жетекші шоқжұлдыздарының аралығында орналасқан (қ. Жұлдыздық аспан картасы). Ең жарық жұлдыздары – Сұлусары (Альдебаран), Нат, Альциона. Бұлар 0,8; 1,6 және 2,9-көрінерлік жұлдыздық шамада жалтырап көрінеді. Торпақта Гиад және Үркер деп аталатын екі шашыранды жұлдыз шоғыры бар. Торпақ қараша – желтоқсан айларында жақсы көрінеді. 

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том.

Санат:Астрономия
Санат:Торпақ (шоқжұлдыз)
Төле би (Жамбыл облысы)

**Төле би** (1992 жылға дейін — *Новотроицкое*) — Жамбыл облысы, Шу ауданының және өзімен аттас ауылдық округінің орталығы. Тұрғыны 20,2 мың адам (2010). Ауылда 5 мектеп, 6 балабақша бар. Шу өзенінің сол жағасында орналасқан. Атау қазақтың қоғам қайраткері, шешен, Ұлы жүздің бас биі,&nbsp;Төле бидің есімін мәңгі есте қалдыру мақсатымен берілген. Жанұя саны 3962.

## Экономикасы
Ауылда мал шаруашылығы, оның ішінде қой, ірі-қара өсіру қолға алынған. Егістік алқаптары бар. Қарбыз, қауын, қызанақ, қияр өсіріледі.

## Ғимараттар
### Аудандық музей
нобай|оңға|250px|"Төле би"  музейінің алдыңғы көрінісі
Аудандық музей ғимараты өткен ғасырдың 1914 жылы шіркеу ретінде бой көтерген. Кейін белгісіз себептермен кинотеатр, кафе сияқты ойын-сауық отауы да болыпты. 1998 жылдан бері Мұражай үйі.

### Төле би мешіті
нобай|оңға|250px|"Төле би"  мешітінің көрінісі
Мешіт аудан тұрғындарының жәрдемімен салынған. Мешіт «Төле би» деп аталады. Мешіт құрылысы 1998 жылы толықтай аяқталды. Көлемі 500 кісіге шағымдалған. Мешіттің медресесі бар.

## Ескерткіштер
### Төле би Әлібекұлы ескерткіші
Төле би ескерткіші 1993 жылы Шу ауданының Төле би ауылында орнатылды. Төле би Әлібекұлы (1663-1756) – қазақ халқының бірлігін нығайтуға үлес қосқан атақты би, мемлекет қайраткері. Ол Қазыбек және Әйтеке билермен бірлесе отырып, Ұлы Даланың қатал заңын бір жүйеге келтіріп, оны жаңа жағдайдағы тіршілікке сәйкес бай мазмұн мен түр беріп қайта түзді. «Жеті жарғы» атанған түзілген құжатта ертеден келе жатқан дала демократиясы ескеріліп, жаңаша көзқараста жер мен жесір дауы, құн мәселесі, т.б. әділ шешімін тапты.

### Балуан Шолақ ескерткіші
нобай|оңға|250px|"Балуан Шолақ"  ескерткіші
2011 жылы Шу ауданының құрылғанына 80 жыл толуына және Шу қаласының 50 жылдығы мерейтойы қарсаңында қазақтың біртуар ұлы атақты балуан, әнші, композитор, қазақтың атақты ақыны, Қазақстанда цирк өнерінің негізін салушы ақын Балуан Шолақтың (Нұрмағамбет Баймырзаұлы) (1864-1919 жж.) құрметіне ескерткіш тұрғызылды. 20 метрлік биік ескерткіш 2011 жылы Төле би ауылында салтанатты түрде ашылды.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 17860 адам болса, 2009 жылы 19000 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы елді мекендері
Төле Бұқа хан

**Төле-Бұқа**(т.ж.б. – 1291) – Алтын Орда ханы (1287 – 91). Бату ханның шөбересі. Ататегі: Бату — Тұқан - Тарбу - Төле Бұқа 1285- 87 жылы аралығында Туда Мөңкенің Венгрия және  Польша жерлеріне жасаған жорықтарына қатысты. Мөңке Темірдің ұлдарымен бірлесіп, Туда Мөңкені тақтан тайдырды. Кейін өзі Алтын Орда ханы болды. 1288 жылы Рязаньға жорық ұйымдастырып, қаланы өртеді. Артынша Польша мен Венгрияға жорық жасады. Польша жеріндегі шайқастың бірінде Ноғай Төле Бұқаны тастап кетті. Соның салдарынан Төле Бұқа шайқаста жеңіліс тауып, жау қолынан кұтылып шықты. Оның билік етуі кезінде тақ таласы өрши түсті. Ол Ноғайдың ұйымдастыруымен қастандықпен өлтірілді. Одан кейін билік Тоқтаның қолына көшті.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Тұлғалар
Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Бату әулеті
Төлеген мұнай кен орны

**Төлеген мұнай кен орны** — Каспий маңы ойысының оңтүстік-шығыс ернеуінде, Доссор кентінен оңтүстікке қарай 25 км қа-шықтықта орналасқан. 1936 жылы ашылған. 

## Геологиялық құрылымы
Тектоникалық құрылым тұрғысынан кен орны солтүстік-батыс бағытта созылып жатқан сопақша тұзкүмбезді құрылымдармен байланысты қалыптасқан. Тұз бетіндегі шөгінділер жіңішке грабен арқылы оңтүстік-батыс және солтүтік-шығыс қанаттарға бөлінген. Кен жинаушылары кеуекті тау жыныстарынан түзілген. Кен орнының қалыңдығы 8,9 м мұнаймен қаныққан өнімді қабаттары төменгі апт және баррем тау жыныстарымен байланысқан. Мұнайлы горизонттар ұсақ, орта түйірлі құмдарда шоғырланған.

## Құрамы, тығыздығы
Мұнайының шайыры көп (37,5%), күкірті аз (0,28%), мұнайға қанығу коэффициенті 0,68, тығыздығы 0,919-0,926 г/см3, парафинсіз, бензинсіз, тұтқырлығы 50°С-та 12,2-15,6 сантистокс. Суының құрамы хлорлы-кальцийлі, сульфатсыз келеді. Төлеген мұнай кен орнын Ембімұнай ЖШС кәсіпорны 2004 жылдан бастап игеруде. 

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Байдабек Ахметұлы Төлепбаев

**Төлепбаев Байдабек Ахметұлы** (10 Қазан 1921 жылы туған, Түркістан облысы Ордабасы ауданы Төрткүл ауылы) – тарих ғылымының докторы (1967), профессор (1968), Қазақстан Ғылым академиясының академигі (1975), КСРО Ғылым академиясының мүшесі (1981). Қазақстан Халық ағарту ісінің үздігі. Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1982).

## Қысқаша өмірбаяны:
* 

1949 жылы Ташкент мемлекеттік педогогикалық институтын бітірген. 
1939–1945 жылдары Мектепте, Ташкент қаласындағы кәсіптік училищеде ұстаз, директордың орынбасары болды. 
1947–1949 жылдары Өзбекстан КП ОК жанындағы партия мектебінде оқыды. 
1949–1960 жылдары Өзбекстан КП ОК-де насихат және үгіт бөлімінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі. 
1960–1973 жылдары КОКП ОК-нің ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы. 
1973–1976 жылдары Қазақстан КП Алматы облысы партия комитетінің хатшысы. 
1976–1983 жылдары Қазақстан Ғылым академиясының вице-президенті. 
1983–1984 жылдары Тарих, археология және этнология институтының директоры. 
1985–1991 жылдары Қазақстан КП ОК жанындағы Партия тарихы институтының директоры қызметтерін атқарды.  
1992 жылдан Тарих, археология және этнология институтының бас ғылыми қызметкері болды.

## Еңбектері мен Жетістіктері:
*«Орта Азия республикаларында партиялық аграрлық саясатының жүзеге асуы»* тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 200-ден астам ғылыми жарияланым мен 9 монографияның авторы. 
*Ленин, Еңбек Қызыл Ту, 2 рет 1-дәрежелі Отан соғысы, «Парасат»* ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
Төбеттөбе

**Төбеттөбе** – ежелгі бекіністі мекен. 

## Географиялық орны
Түркістан облысы Созақ ауданы Созақ ауылының оңтүстік жағынан 11 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі
Төбеттөбені 1947 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. 

Сипаты
Мекенінің көрінісі – сопақша келген төбешік. Оның ауданы 110×90 м, биіктігі 4,5 м. Зерттеу жұмыстары барысында төбешік үстінен жинастырылып алынған көзелердің сынықтарына қарағанда Төбеттөбе – б.з.б. 1 ғасыр мен б.з. 3 ғасыр аралығында өмір сүрген жергілікті халықтың жұрты.

## Дереккөздер

Санат:Тарихи орындар
Санат:Түркістан облысы географиясы
Райс Қажыкенұлы Төлебаев

**Төлебаев Райыс Қажыкенұлы** (15 Қаңтар 1941 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Шар станциясы) – медицина ғылымының докторы (1992), профессор (1994), Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының академигі (2003), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2002).

## Қысқаша өмірбаяны:
1964 жылы Семей мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
1964–1967 жылдары Жамбыл облысында дәрігер.
1970–1975 жылдары Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында директор.
1975–1987 жылдары Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінде директор.
1987–1991 жылдары Гигиена және кәсіби аурулар ғылыми-зерттеу институтының Өскемен бөлімшесінде директор.
1993–1997 жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясында ректор.
1997–2001 жылдары Астана мемлекеттік медицина академиясында ректор болды. 
2001 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

Негізгі ғылыми еңбектері оториноларингология мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер: