open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ФИФА жыл ойыншысы

**«ФИФА жыл ойыншысы»** (, )&nbsp;— **[[2009 жыл]]ға дейін** үздік ер және әйел футболшыға сыйға тартылған жылма-жылдық футбол марапаттамасы. Үздік ойыншының таңдауы әлем Ұлттық футбол құрама командаларының бас бапкерлері мен капитандарының дауыс беру тәсілі арқылы өткізіледі. Әр бапкер бес, үш және бір ұпайдан тұратын үш дауыс алады. Ең көп ұпай санын жинағандар жеңімпаз болады. Жеңімпаз «ФИФА гауһар добымен» марапатталатын.

Бірінші марапаттама 1991 жылы сыйға тартылған. 2001 жылдан бастап ФИФА үздік әйел футболшыны марапаттай бастады.
[170px|thumb|right|[Зинедин Зидан үздік үштікке жалпы кіру саны бойынша алда тұр (6 рет)]]
[thumb|right|upright|[Роналдо, 1997 және 2002 жылдардағы тұңғыш екі рет қатар марапатталған футболшы]]
[thumb|right|upright|[Криштиану Роналду, 2008 марапатталды]]
[thumb|right|upright|[Лионель Месси 2009 жылғы соңғы марапаттама иегері]]

Роналдо&nbsp;— 1996 жылы осы марапаттаманы жиырма жасында алған әлемдегі ең жас ойыншы. Сонымен қатар Роналдо бұл марапаттаманы екі рет қатар алған бірінші футболшы болып атанды. Роналдо және Зинедин Зидан марапаттаманы үш рет алған. Үздік үштікке жалпы кіру саны бойынша Зидан алда тұр (6 рет).

Доптардың толық жинағын (алтын, күміс және қола) тек үш футболшы жинай алды: Роналдо (алтын&nbsp;— 1996, 1997 және 2002, күміс&nbsp;— 1998, қола&nbsp;— 2003), Зидан (алтын&nbsp;— 1998, 2000, 2003, күміс&nbsp;— 2006, қола&nbsp;— 1997, 2002) және Криштиану Роналду (алтын&nbsp;— 2008, күміс&nbsp;— 2009, қола&nbsp;— 2007).

Марапаттаманың соңғы иегері &nbsp;— испан клубы «Барселона» және Аргентина құрамасының шабуылшысы Лионель Месси.

**[[2010 жыл]]дан бастап** «ФИФА жыл ойыншысы» және «Алтын доп» (француз «France Football» газетімен берілетін марапаттама) атақтары **«[[ФИФА Алтын добы]]»** деп аталатын бір марапаттамаға бірікті. Жаңа сый журналшы, құрама командалардың бас бапкері және команда капитанынан тұратын қазылар алқасының арасындағы дауыс беру арқылы тағайындалады.

## Тағы қараңыз
* Алтын доп (France Football)
* Алтын бутсы
* ФИФА Алтын добы

## Дереккөздер

 

Санат:Футбол кубоктары
Экономиканың дамуы

XX ғ. экономикалық дамудың алдыңғы қатарына жаңа технологиялар шықты.Өндіріс машиналық кезеңнен толық автоматтандыру  мен  компьютерлендіруге өтіп , қарқынды өндірістік өсім басталды.Уақыт өте келе ғылым өндірістің жетекші факторы , ғылыми жетістіктер мен өнертабысы өмір тәжірибесіне шапшаң енгізіле бастады.
Әлемнің экономикалық бейнесін өзгерткен ірі корпорациялардың (монополиялардың ) пайда болуы бұл ғасырдың ерекшелігі болды. Өндірістің белгілі бір салаларын өз қолдарына шоғырландырып алған монополиялар өндіріс деңгейін, бағасын , еңбекақы мөлшерін қалауынша белгілейді.  Бір мемлекет аумағында әрекет ету монополиялардың тақияларына тарлық ете бастағанда трансұлттық корпорациялар (ТҰК)  құрылды. Жаңа халықаралық еңбек бөлінісі қалыптаса бастағанда халықаралық қаржы жүйесі пайда болды.ұзамай ,  Еуропаның экономикалық бірігуі саяси деңгейге өтті.  1957 ж. кейіннен 1992 ж. Еуропалық одаққа  ( ЕО )  айналған Еуропалық экономикалық қауымдастық ( ЕЭС немесе Ортақ нарық ) құрылды.  Одаққа кірген елдер – одақ ішіндегі қаржының, тауардың , жұмыс күшінің қозғалысына деген шектеулерді алып тастап , өздерінің шаруашылық өмірін біріктіруге ұмтылады.  1999 жылдан бастап ЕО ортақ валюта – евроны енгізді.
Халықаралық экономикалық дағдарыстар – Қазіргі заманның ерекшеліктерінің бірі.Нью-Йорк биржасындағы акциялар бағасының құлауынан басталған алғашқы дағдарыс (1929 – 1933 ж.ж.) әлемдік экономика мен қаржы саласының барлық бұтағын шарпыды. Өндірістің құлдырауы , ақшаның құнсыздануы – жалақының қысқаруына , бағаның өсуіне , жаппай жұмыссыздыққа алып келді. Тығыз экономикалық байланыстар Еуропаның бір де бір елін бұл дағдарыстан құтқармады.  Бүкіл әлем 1974 – 1975 жылдары және 2008-2009 жылдары экономикалық және қаржылық дағдарыстарға тап болып отырды.
XX ғ. мемлекет меншік иесі , несие беруші және тапсырыс беруші болып , экономиканың белсенді реттеуішіне айналды. Еуропа елдерінде экономиканы жоспарлау қарқынды дамуда. Капиталды өзге елдерге мемлекеттік несиелер мен инвестициялар түрінде шығару үлкен  рөл атқарып отыр.
Ортағасырлық қала

Ортағасырлық қаланың халқы бірнеше мың тұрғыннан тұрды. Шамамен 10 мың тұрғыны бар қала үлкен, ал, 40 – 50 мың адамы бар қала – аса зор қала болып есептеледі. Мұндай қалалар аса көп те болмады: Кельн, Прага, Лондон, Венеция, т.б. Бұлардан басқа, бір кездері 200 мың жылдан аса халқы болған Париж ерекшеленді.
Үлкен қала мықты қорғанмен қоршалса, бүкіл қалалық өмір базар алаңы маңында қыз–қыз қайнады. Орталық алаңда шіркеу мен қалалық кеңес – ратушаның ғимараты орын тепті. Әдетте үйлер 3-4 қабаттан тұрып, тығыз орналасып, көшеге тек жіңішке қасбеті ғана шықты. Қала билігі көшелердің кеңдігі найза ұзындығынан қысқа болмауын талап етіп, бұл ережені бұзғандарға айыппұл төлетті. Алайда, бұл тек бірінші қабатқа ғана қатысты болды. Көшенің әр жағында тұрған биік үйлер бір–біріне «сүйкеніп» тұрды.
Қалалықтардың басты жұмысы қолөнер мен сауда өнеркәсібі болды. Қолөнерші бір затты басынан аяғына дейін жасайтын. Әдетте зат нақты бір тапсырыс бойынша жасалатын. Бір мамандықтағы қолөнер шеберлері – цехтарға жиі бірігетін. Қала қолөнерін келімсек шеберлердің бәсекелестігінен қорғау мақсатында цех бөтен адамдарға өз өнерімен айналысуға тиым салды. Цех мүшесі болғысы келген жан өз шеберлігін көрсетіп, үлгілі бұйым (керемет) жасауға тиісті болатын. Цех жарғысында қай күндері, қандай сағатта жұмыс істеу керектігі, қанша көмекші жалдап, өнімнің сапасы қандай болуы керектігі туралы қатаң ережелер жазылған-ды. Цехтар қаланы басқару ісіне жиі араласып, өз таңбалары мен тулары болды. Цех өз мүшелерінен ортақ қажеттіліктерге ақшалай жарналар жинап отырды.
Қалалардың өрлеуі сауданың дамуына әсер етті. Солтүстік германдық Ганза қалаларының сауда одағы ортағасырлық Еуропа тарихындағы ең ірісі болды. XIV-XV ғ.ғ. (өркендеу уақыты) Ганза 160 қаланы біріктіріп, 1000 кемеге иелік етті.

Санат:Тарих
Санат:Ортағасырлар
ФИФА Алтын добы

[thumb|[Зепп Блаттер 2010 жылы  Йоханнесбургте «ФИФА Алтын добы» марапаттаманың құрылуы туралы келісімін беріп жатыр]]
**ФИФА Алтын добы** (*FIFA Ballon d’Or*) — алдыңғы жылдың үздік футболшысына берілетін жылма-жылдық футбол марапаттамасы. Бұл марапаттаманы ең көп дауыс жинаған футболшы алады. 

Марапаттама 2010 жылы «Алтын доп» *[[France Football]]* және «ФИФА жыл ойыншысының» бірігуінен кейін қаланған. 2010 жылы жеңімпаз болып Лионель Месси атанды. Сонымен қатар 2010 жылы алғаш рет үздік бапкерге марапаттама берілді: оны Жозе Моуринью алды.

## Жеңімпаздар кестесі
[thumb|right|170px|[Лионель Месси 2009, 2010, 2011, 2012 және 2015 жылдары марапатталынды]]

### Жеңімпаздар
[thumb|right|170px|[Криштиану Роналду 2013 және 2014 жылдары марапатталынды]]

### Мемлекет бойынша жеңімпаздар

### Клуб бойынша жеңімпаздар

## Үздік бапкер
[thumb|right|170px|[Жозе Моуринью 2010 жылдың үздік бапкері марапаттамасын жеңді]]
[thumb|right|170px|[Хосеп Гвардиола «Барселонамен» 2011 жылы 5 кубок жеңіп, үздік бапкер марапаттамасын жеңіп алды]]

### Мемлекет бойынша жеңімпаздар

## Тағы қараңыз
* ФИФА жыл ойыншысы
* Алтын доп (France Football)

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Марапаттама ресми сайты 

Санат:Футбол кубоктары
Олимпиада ойындарындағы футбол

right|150px|border|Футбол
Жазғы Олимпиада ойындарындағы футболдан жарыс алғаш рет Парижде өткен жазғы Олимпиада ойындарында өтті және Лос-Анджелесте өткен жазғы Олимпиада ойындарынан басқа әрбір келесі Ойындардың бағдарламасына енді. Басында жарысқа тек ерлер қатыса алатын, әйелдердің жеке турнирі Атлантада өткен жазғы Олимпиада ойындарынан басталды.

## Медаль есептемесі

## Тағы қараңыз
* Футболдан әлем чемпионаты

## Сілтемелер
* Олимпиада ойындарындағы футбол  
* Футбол және Жазғы Олимпиада ойындары  

Санат:Олимпиада ойындарындағы футбол
Сантьяго

**Сантьяго** (сонымен қатар *Сантьяго-де-Чили*, *Үлкен Сантьяго*, ) — Чилидің елордасы және мемлекеттегі ең ірі қала, сондай-ақ Оңтүстік Америкадағы ең ірі қалалардың бірі.  

## Сантьяго мен оның тұрғындары

thumb|400px|left|Түнгі көрініс

Сантьягода елдегі 15 млн халықтың 5 млн-нан астамы тұрады. Қала қарлы таулардың сақинасы ішінде орналасқан, бұнысымен Алматыны еске салады. Сантьягодан шығу үшін тауларда салынған ұзын туннельдерден жүріп өту керек. Чили астанасын көмкеріп жатқан таулар сақинасы мұнар проблемасын тудырды. Қыста газдану деңгейі 92—95%-ға дейін жетеді. Біздің түсінігіміз бойынша қыс жеткілікті түрде шартты құбылыс. Қыстағы температура +5°С-тан сирек төмен түседі. Наурыз болса, бұл Күздің бірінші айы, балалар қаңтардағы демалыстан кейін мектепке барады. Қадам басқан сайын сықасқан жеміс сөрелері кездеседі, мұнда қойылған жемістердің нақ жартысын қалай жеу керек екенін білмейсің. Қаланың орталығында Санта-Лючия төбесі орналасқан. Дәл осы жерде Педро де Вальдиния әдемі жерді көріп, найзасын жерге шаншып, осында қаланың негізін қалады. Қазір бұл көптеген окушылар мен ғашықтар жиналатын ашық аспан астындағы мұражай. "Ла-Монеда" президенттік сарайы Сантьягоның тура орталығында орналасқан, өз атауын бір заманда осында орналасқан монеталық сарайдан алған. 

Қазіргі заманғы биік кеңселер мен қонақүйлердің қоршауында орналасқан сарғыш сұр екі қабатты сарай тұнжыраңқы көрінеді. Сарайды қарауылдық жандармерияның екі взводы тұрақты күзетеді. Күн сайын мұнда таңертеңгі сағат 10-нан 11-ге дейін көптеген халықтың назарын аударатын өте әдемі және патриоттық рәсім қараудың алмасуы болып өтеді. Өскери үрлемелі музыканың сүйемелдеуімен қадамдар жасаған жандармдарға қызыға қараған балалар өз ойларында әскери форма киіп, президент сарайының алдындағы алаңда қадамдарын жетілдірген де болар. Қоғам жалпы әскери адамдарға, ішінара жандармерияға құрметпен қарайды. Мен қорқыныштың шамалы үлесі араласқан бұл көзқарас та дұрыс шығар деп айткан болар едім. Мемлекетті танытатын жандармдардың өзі сенімді және байсалды қалпымен, мінсіз сыртқы бейнесімен басқаша ойлауға негіз бермейді. Сарай ішіндегі ұзын дәліздердің бірінде уақыттың ретіне қарай, ақ каррар мәрмәрінен жасалган Чилидің барлық президенттерінің бюсттері тұр. Олардың ішінде Сальвадор Альендо ғана кара мәрмардан жасалған. "Here бұлай?" — деген сұрауымызға: "Бізге бұл Чили тарихындағы үш кара жылдар болды, оны қандай да тілек білдірген жағдайда да, өмірден лақтырып тастауға болмайды", — деп жауап берді. Бізді бастап жүрген және мұнда Альенде кезінен бері жүмыс істейтін сарай хатшысы, чилиліктердің коммунистермси одақтасудың ұзаққа созылмағанына қуанышты екендігін және олардың қателіктерін дер кезінде түзегенін айтты.

Санат:Сантьяго
Чили әнұраны

## Әнұран мәтіні
thumb|450px|"Гимн Чили".

### Испанша



:**Dulce Patria, recibe los votos**
:**con que Chile en tus aras juró**
:**que o la tumba serás de los libres** 
:**o el asilo contra la opresión.**

I 
:Ha cesado la lucha sangrienta;
:ya es hermano el que ayer invasor; 
:de tres siglos lavamos la afrenta 
:combatiendo en el campo de honor. 
:El que ayer doblegábase esclavo 
:hoy ya libre y triunfante se ve; 
:libertad es la herencia del bravo, 
:la Victoria se humilla a su pie.

II 
:Alza, Chile, sin mancha la frente; 
:conquistaste tu nombre en la lid; 
:siempre noble, constante y valiente 
:te encontraron los hijos del Cid. 
:Que tus libres tranquilos coronen 
:a las artes, la industria y la paz, 
:y de triunfos cantares entonen 
:que amedrenten al déspota audaz. 

III 
:Vuestros nombres, valientes soldados, 
:que habéis sido de Chile el sostén, 
:nuestros pechos los llevan grabados; 
:los sabrán nuestros hijos también. 
:Sean ellos el grito de muerte 
:que lancemos marchando a lidiar, 
:y sonando en la boca del fuerte 
:hagan siempre al tirano temblar. 

IV 
:Si pretende el cañón extranjero 
:nuestros pueblos, osado, invadir; 
:desnudemos al punto el acero 
:y sepamos vencer o morir. 
:Con su sangre el altivo araucano 
:nos legó, por herencia, el valor; 
:y no tiembla la espada en la mano 
:defendiendo, de Chile, el honor. 

**V**
:**Puro, Chile, es tu cielo azulado,**
:**puras brisas te cruzan también,**
:**y tu campo de flores bordado**
:**es la copia feliz del Edén.**
:**Majestuosa es la blanca montaña**
:**que te dio por baluarte el Señor,**
:**y ese mar que tranquilo te baña**
:**te promete futuro esplendor.**

VI 
:Esas galas, ¡oh, Patria!, esas flores 
:que tapizan tu suelo feraz, 
:no las pisen jamás invasores; 
:con su sombra las cubra la paz. 
:Nuestros pechos serán tu baluarte, 
:con tu nombre sabremos vencer, 
:o tu noble, glorioso estandarte, 
:nos verá, combatiendo, caer. 


Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Чили мемлекеттік рәміздері
Еуропаның солтүстігіндегі халықтар

Еуропаның солтүстігіндегі Ресейде орыстардан бөлек, карелдер, саамдар және басқа да ұлыстар өмір кешеді. Карелдер-Карелия республикасында және онымен көршілес аймақтарда тіршілік ететін халықтар. Бұл халықтың тарихы тереңде жатыр.IX ғасырдың басында карелдер Ладога көлінің солтүстік-батыс жағалауын жайлаған.XI-XII ғғ. олар Карелияның қазіргі аумағының батыс бөлігін игерді, кейіннен Ақ теңізге және Онега көлінің шығысына қарай қоныстана бастсды. Мұнда вепс тайпасымен араласып, бірігіп кетті. Орыс жылнамаларында карелдер алғаш рет XII ғасырдың ортасында ұшыраса бастайды. Карелдер фин тіліне жақын тілде сөйлейді. Олардың мәдениетінің қалыптасуына осындағы орыс тұрғындары үлкен ықпал еткен. XIII ғасырдан бастап карелдер православ дінін ұстанады. 
Ежелгі жылнамаларға сәйкес, Ақкөл ауданында балтық-фин тайпасы весьтер көшіп-қонып жүрген. Весьтердің ұрпақтары вепстер болып табылады. Вепстер- саны аз халық. Олар Вологда облысындағы және Карелиядағы орыс тұрғындарымен араласып өмір сүреді. Фин-угор тілдік тобының веп тілінде сөйлеседі. Веп айналма қуыршақтары-үйленген әйелдің бейнесі, молшылық пен байлықтың нышаны. Айналма қуыршақты ісмерлер қайшы мен инесіз әзірлеген. Мұндағы мақсат өмір үзілмесін, кесілмесін деген мәннен туған. Қуыршақтың жүзін салмаған себебі, ол арқылы қуыршаққа жын-шайтан ұя салмасын деген тілек. 
Коми-Ресейдің еуропалық бөлігін мекен еткен қос халықтың ортақ атауы. Олардың біреуі-коми-зыряндар-Коми Республикасында өмір кешеді, екіншісі- коми-пермяктар-Пермь өлкесінің Коми-Пермяк аймағында тіршілік етеді. Бұрынғы кезде олар бір халық болған, сондықтан қазірде де тілдері мен мәдениетінде ұқсастық бар. Комидің ата-бабалары Кама өзенінің орта және жоғарғы ағысын жайлаған. Орыс зерттеушілері оларды аңызға айналған чудь тайпасының ұрпақтары деп есептейді.XVI-XVIII ғғ. комилер солтүстікке,жоғарғы Вычегда мен Печора аңғарына орын тепті. Ерте кезде комилердің басты кәсіптері аң аулау мен балықшылық болған. Осы заманға дейін комилер мәдениетінде өрнек салу,өңдеу, тоқымашылық дербес орынға ие. Тілдік жағынан финн-угор тілдік тобына тиесілі. 
Саамдар (лопари),Кола түбегінің ішкі аудандарында орналасқан байырғы тұрғындар. Саамдар-финдерден тараған, ежелгі мәдениеті бар халық. Әлі күнге дейін тундрада сейдтер-саамдардың қасиетті тастары жатқан көптеген орындар сақталып қалған. Оларға табыну ата-бабалар рухына тағзым етуге негізделген.
FIFA 12

**FIFA 2012** - FIFA-ның сериясындағы он тоғызыншы  футбол симуляторы. Қазіргі уақытта ФИФА барлық платформаларда бар, тек Android-та ғана жоқ. Ең алғашкы консольдық нұсқасы   2011 жылы 27 қыркүйекте өтті.

## Ойын артықшылықтары
## Ойластырылған шабуыл
Футболшылар аландағы жағдайды анализдей алады, жігер және айламен қорғаныс шебін бұзу үшін еңбектенеді, және ойынды екі қадам алға ойластырып кояды. Одан басқа,ойыншылар ілгері жұлқынып  корғаушыны артта қалдырып және бос кеңістік алады.
## Максималды шабуыл
Ойыншы доппен жұмыс істегенде, дәл қимылдар қолданылады яғни  доптың 360 градус айналасында қимылдауына байланысты. Допқа күрес қиындады және аяусыз болды.
## Допты бір жанаумен  басқару
Жаңа жүйе допты басқару механизмін өзгертті: футболшылар допты бір жанаумен тамаша қабылдау мүмкіндігінен айырылды. Енді қорғаушылар допты кері оңай қайтара алатын болады.
## Tactical Free Kicks
Бұл жүйе (Айып соққысын орындау тактикасы) соққыны одан әрі қауіпті қылады , ойыншыға соққыны  алдын ала ойлауға мүмкіндік береді және басқа ойыншыны іске қосады.
## Player Impact Engine

## Коментаторлар
Орыс тілдегі FIFA 2012-те ойынды баяғы  Юрий Розанов және Василий Соловьёв 

## Демо нұсқауындағы футбол клубтары
Демо нұсқауындағы командалар:
Милан 
Арсенал 
Боруссия Дортмунд
Ювентус 
Манчестер Сити

## Жалпы Стадиондар
*Akaaroa Stadium
*Aloha Park
*Arena D’Oro
*British Modern
*Century Park Arena
*Court Lane
*Crown Lane
*Eastpoint Arena
*El Bombastico(El Libertador)
*El Medio(Estadio Nacional)
*El Reducto(La Canchita)
*Estadio Latino
*Estadio President G.Lopes
*Estadio de las Artes
*Estadio del Pueblo
*Euro Park
*Forest Park Stadium             
*Ivy Lane
*O Dromo
*Olimpico Arena
*Pratelstvi Arena
*Sanderson Park * Stade Kokoto
*Stade Municipal                                              
*Stadion 23,Maj
*Stadion Europa
*Stadion Hanguk
*Stadion Neder
*Stadion Olympik
*Town Park
*Union Park Stadium
*FIWC Stadium — (тек  PlayStation 3-те ғана)
*DW Stadium
*The Britannia Stadium
*White Hart Lane
*Carrow Road
*Goodison Park
*Stadium of Light
*The Hawthorns
*Liberty Stadium
*The Reebok Stadium

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша компьютерлік ойындар
Санат:Компьютерлік ойындар
Темір адам

**Темір адам** (), шын аты **Энтони Старк «Тони»** () — ойдан шығарылған супербатыр Marvel Comics баспасынан. Өте танымал әрі супербатыр, әрдайым көмекке келетін темір киіміндегі адам.

## Жариялау тарихы

### Пайда болуы
Алғаш рет Темір адамды ойлап табу идеясы 1939 ж. Стэн Лидікі болған. Алайда 35 жылдан кейін Темір адамның нақты келбетін жазушы Стэн Ли және суретшілер Дон Хек пен Джек Кибри ойлап тапқан.
Халық бұл идеяны құптап Marvel Comics-ның №59 санында алғаш рет көрген  болатын.

### Биографиясы
Тони Старк Темір адамды ойлап тапқан. Ол - басты кейіпкер. Ол атақты кәсіпорын қожасының баласы, көзі ашық, миллиардер. Әкесі өмірден озғаннан кейін 21 жасынан бастап әкесінің кәсібін өзі жалғастырады. Кәсіптің міндеті - ядролық қаруды шығару.
Көптеген жылдар бойы Старк компаниясы осы ядролы қару шығарудан 1 орында болған.
Бірақ Тони Старк компанияны қару шығармаймыз деп көпшілікке жария етеді. Ол қазіргі таңда ядролы қару өте қауіпті және де пиғылы арам қолдарға түсуі мүмкін деген. Сол сөздерден кейін Тони Старк Темір адамның сызбасын салып, ойлап тапқан екен. Содан кейін халқымды зұлымдықтан құтқарам деп өзіне уәде беріпті. Расында да Темір адам осы күнге шейін жаман күштерден әлемді құтқаруда.

### Библиографиясы
*Tales of Suspense #39-99 (наурыз 1963 — наурыз 1968)
*Iron Man and the Sub-Mariner (1968)
*Iron Man Vol. 1, #1-332 (мамыр 1968 — қыркүйек 1996)
*Iron Man Annual #1-15 (1970—1994)
*Iron Man Annual '1998-2001
*Giant-Size Iron Man (1975)
*Iron Man: Crash (1988)
*Iron Manual (1993)
*Iron Man 2020 (тамыз 1994)
*Age of Innocence: The Rebirth of Iron Man (ақпан 1996)
*Iron Man Vol. 2, #1-13 (қараша 1996 — қараша 1997)
*Iron Man Vol. 3, #1-89 (ақпан 1998 — қазан 2004)
*Iron Man: The Iron Age #1-2 (тамыз — қыркүйек 1998)
*Iron Man: Bad Blood #1-4 (қыркүйек — желтоқсан 2000)
*Iron Man Vol. 4, #1- (қараша 2004 —)
*Ultimate Iron Man #1-4 (наурыз 2005 — қараша 2005)
*Iron Man: The Inevitable #1-6 (ақпан — шілде 2006)

### Фильмдері

### Сілтемелер
* Marvel ресми сайтындағы Темір адамның өмірбаяны (ағылшынша)


Санат:Стэн Ли ойлап тапқан кейіпкерлер
Санат:Ларри Либер ойлап тапқан кейіпкерлер
Санат:Дон Хек ойлап тапқан кейіпкерлер
Санат:Джек Кирби ойлап тапқан кейіпкерлер
Санат:1963 жылы пайда болған комикс кейіпкерлері
Санат:Marvel Comics суперқаһармандары
Санат:Темір адам кейіпкерлері
Санат:Кек алушылар кейіпкерлері
Санат:Ойдан шығарылған механиктер
Санат:Ойдан шығарылған хакерлер
Санат:Ойдан шығарылған өнертапқыштар
Төртаяқтылар

**Төртаяқтылар**, немесе **жерүсті омыртқалылар** () — жақ ауыздылар (*Gnathostomata*) тобындағы омыртқалылар кіші типінің ұлы классы. Төртаяқтыларға тән сипат — негізінде құрлықта орын ауыстыруға арналған, төр аяқтың болуы. Кейбір топтарында өзгеріске ұшыраған, яғни, ұшуға арналған  (құстар, қол қанаттылар, птерозаврлар), жүзу үшін (ескекаяқтылар, киттәрізділер, Сирендер, мозазаврлар, ихтиозаврлар, плезиозаврлар) немесе редукцияланған (аяқсыз қосмекенділер, жыландар, кейбір кесірткелер).

*Tetrapoda* атауы :  — «төрт», және  — «аяқ» деген сөзден шыққан.

## Систематика
Төртаяқтылар өз қатарына 11 мың түр қосады. Құрлықта өмір сүруге икемденген олар өкпемен тыныс алады, сондай-ақ суға қайта оралған киттәрізділер, сирендер және өліп қалған ихтиозаврлар д.

Қазіргі таңда төртаяқтылардың бес классы бар (біреуі құрып кеткендер):
* қосмекенділер (*Amphibia*)
* бауырымен жорғалаушылар (*Reptilia*)
* құстар (*Aves*)
* † аңтәрізділер (*Synapsida*)
* сүтқоректілер (*Mammalia*)
Протон зымыран-тасығышы

**«Протон»** (**УР-500**, **«Протон-К»**, **«Протон-М»**) — автоматты ғарыш аппараттарын Жер орбитасына және әрі қарай ғарыш кеңістігіне шығаруға арналған ауыр класты зымыран-тасығыш.

300px|нобай|оңға|Протон зымыран-тасығышының алғашқы сатысы

## Тарихы

## Құрылымы
## Апаттар
2013 ж. 2 шілдеде Байқоңыр ғарыш айлағынан ұшырылған кезде Протон зымыран-тасығышы апатқа ұшырады.

## Дереккөздер

Санат:Зымыран-тасығыштар
Pes 2012

нобай|default
**Pro Evolution Soccer 2013**-(қысқартылған PES 2012) өте танымал мультиплатформендық видеойын, спорттық симулятор жанрдағы Konami  компаниясының Pro Evolution Soccer сериясының 9-шы шығарылымы болып келеді.Ресми түрде ойын 2011 жылы  ПК Xbox 360, PlayStation 3, PlayStation Portable, PlayStation 2, Nintendo 3DS и Nintendo Wii шықты.Ойынның басты жұлдызы Криштиану Роналду болды.
## Системалық кажеттіліктер
### Минималды системалық қажеттіліктер
*Операциалық  система: Windows XP SP3, Vista SP2, 7;
*Процессор: Intel Pentium IV-процессор 2,4 GHz ;
*Оперативты жад: 1GB RAM;
*Видеокарта: NVIDIA GeForce 6600 или AMD ATI Radeon x1300. Pixel/Vertex Shader 3.0 und и VRAM 128 MB DirectX 9.0c .

### Ұсынылған системалық қажеттіліктер
*Операциалық система:Windows XP SP3, Vista SP2, 7;
*Процессор: Intel Core2 Duo 2,0 GHz ;
*Оперативті жад:2GB RAM;
*Видеокарта: NVidia GeForce 7900, AMD ATI Radeon HD2600 и выше. Pixel/Vertex Shader 3.0 и VRAM 512 MB DirectX 9.0c .

### Стадиондар
.

* Олд Траффорд
*  Уэмбли
* Монументаль Ривер Плейт
*  Аллианц Арена
* Камп Ноу
*  Сантьяго Бернабеу
* Сан Сиро
*  Ювентус Стэдиум
*  Луи II
*  Амстердам АренА
* Да Луж
*  Драгау
*  Жозе Алваладе
* **[[Стад де Франс]]**

нобай|default
Санат:Компьютерлік ойындар
Қорқау Жұлдыз

Қорқау Жұлдыз - 1988 жылы, атақты жазушы - Әкім Тарази жазған роман. 
Сюжет
Романның негізгі кейіпкері - Лима - педогогикалық институтта білім алған, өз құдастарымен салыстырғанда терең ойлайтын жас қыз. Алайда, бейкүнә жастың мойнына ауыр әрі азапты кіна тағылады. Бір мезетте, жас баладан оның туған-туыстары, достары бет бұрады. Өмір шымылдырығын енді ашқан бойжеткен оның ащы дәмін тартады. Кейіпкер алдында, сол заманның, сол адамдардың бетпердесі ашылып, шынайы түрі көрінеді. Қоршаған ортаның көрсеткен қысымына шыдай алмаған қыз жанкештілік әрекетке баруға мәжбүр болады.

Кейіпкерлер
Лима - институтты бітірген бойжеткен. Романның бас кейңпкері.
Тұнғатар - ауыл мұғалімі. Өзінің прогрессивті әрі жаңаша идеяларымен және ойларымен ерекшеленіді.
Сәрсенбай - мектеп директоры. Сырт көзге қарапайым, ақкөңіл адам болып көрінгенімен, ішінде арамдық пен жауыздық бар.
Ұлжан - Сәрсенбайдың әйелі. Мұғалім.
Арсанбай - Сәрсенбайдың інісі. Лиманың күйеуі.

Аудармасы
Кітаптың орысша аудармасы "Восхождение к пропасти" атымен жарық көрді. 2010 жылы кітап "Into the Abyss" деген атпен шетелдік оқырмандардың қолына тиді. Қазіргі уақытта әдебиеттің басқа да тілдерге аударылуы қарастырылып жатыр.

Дереккөздер
Into the Abyss, 2010 ISBN 9781906768072
Autodesk Maya

**Autodesk Maya бағдарламасы** — Windows, MacOS, Linux операциялық жүйелерінде жұмыс жасайтын үш өлшемді компьютерлік графика бағдарламасы.
Алғашқыда Alias Systems Корпорациясы арқылы құрастырылды, кейін ол Autodesk Корпорациясы иелігіне көшті. Бұл бағдарлама бейне ойындар, анимацияланған бейне фильмдер, визуалды эффектілерден құралған интерактивті 3D қосымшалар құрастыру үшін қолданылады. Өнімнің атауы ретінде Хинди тілінде иллюзия ұғымын білдіретін Санскриттің  Maya (माया мая) сөзі алынған. Майядағы визуализацияны төрт визуализатор арқылы жүзеге асырады: Maya Software, Maya Hardware, Maya Vector Render және Arnold. Сондай-ақ, Майяға қолдау көрсететін бірқатар үшінші тарап визуализатор бар. Олардың негізгілері:Corona Renderer, V-Ray, Arnold, RenderMan (PhotoRealistic немесе PRMan Pixar компаниясынан), finalRender, 3Delight, Gelato, Turtle, Maxwell Render, Fryrender, Indigo Renderer, Brazil R/S, mental ray, Redshift, Octane.

Санат:Autodesk
Санат:Алфавит бойынша бағдарламалар
Ерлер Ұлттық футбол құрама командалар тізімі

**[[Футбол]]дан ерлер Ұлттық құрамалар тізімі**

## Қазіргі жағдай
2012 жылдың тамызында ФИФА-ның құрамында 209 мемлкет-қатысушы бар. Бұл құрама командалар футболдан әлем чемпионаттарында қатыса алады. Осы құрама командалардың арасында өткен матчтар ресми болып саналады.

Әр құрама команданың ай сайын ФИФА-мен жариаланып отыратын рейтингі болады. Сол рейтингісі арқылы құрама команданың қатысты күшін талдап, оны басқаларымен салыстыруға болады.

Одан басқа, барлық құрама командалар географиялық сипаты бойынша алты құрлықтық футбол конфедерацияларының біреуіне жатады:

* АФК — Азия футбол конфедерациясы — Азия және Аустралия
* КАФ — Африка футбол конфедерациясы — Африка
* КОНКАКАФ — Солтүстік пен Орталық Америка және Кариб алабы мемлекеттерінің футбол конфедерациясы — Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка және Кариб теңізі
* КОНМЕБОЛ — Оңтүстік Америка футбол конфедерациясы — Оңтүстік Америка
* ОФК — Океания футбол конфедерациясы — Океания
* УЕФА — еуропалық футбол қауымдастықтарының одағы — Еуропа

## Азия

## Африка

## Солтүстік Америка

## Оңтүстік Америка

## Океания

## Еуропа

## Сілтемелер
* ФИФА құрама командалары 

Санат:Тізімдер
Санат:Ұлттық футбол құрамалары
Тамақ

**Тамақ** - барлық тіршілік иелерінің өмір сүрулерін жалғастыратын ішіп-жеуге жарайтын әрбір қатты және сұйық зат. Тамақтың өңделген түрі адамдар үшін - тағам, жануарлар мен құстар үшін - азық, жем, қорек деп аталады.

## Тамақтың маңызы
Тамақ -  барлық тіршілік иелерінің қуат көзі.
 

## Тамақтың құрамы

## Тірі организмдер тамақтары
* Тамақ құрамы жағынан тірі организмдердің тіршілік әрекетінде үш топқа бөлінеді:
** топырақ, су және ауадағы жансыз заттардан (органикалық емес) тұратын тамақтар - өсімдіктердің қорегі (авторофты организмдер);
**органикалық заттардан тұратын тамақтар -  (адамдар, жануарлар, саңырауқұлақтар, сонымен қатар фотосинтез бен хемосинтезге қабілеттері жоқ микроорганизмдер қоректенеді ( гетеротрофты организмдер);
**аралас - органикалық  және органикалық емес заттардан тұратын тамақтар - паразиттер, кейбір өсімдік түрлері және т.б. қорегі (миксотрофты организмедар). 
* Тамақтың қорек ету сипатына байланысты түрлері: 
** шөпқоректілер - малдар, пілдер 
** өсімдікпен қоректенушілер - жануарлар  
** етпен және өлімтікпен қоректенушілер - жыртқыш аңдар 
** тамақтың барлық түрін қорек ететіндер (всеядные) - адамдар, аюлар, шошқалар, қарғалар т.б. 
** құрт-құмырсқа, шыбын-шіркеймен қоректенетіндер (насекомоядные) - құстар, т.б.

## Адам тамағы
 

## Тағы қараңыз
* Кулинариялық жартылай фабрикаттар
* Тамақ дайындау тәсілдері
* Ас статусы

## Дереккөздер


## Дереккөздер
* "Шаңырақ" үй-тұрмыс энциклопедиясы. Алматы. 1991. ISBN 5-89800-035-6 (1-й з-д)

Санат:Тағамдар
Сиань

Сиа́н (Сиа́нь) (қыт.西安, пінин : Xī'ān) - Қытайдағы қала , қысқаша аталуы Хау (镐 [Hào],   Чжоу  патшалығының алғашқы кезеңінде осылай аталған),  Қытай Республикасы кезеңінде Ан (安 [Ān], ал ескі атауы Чаң-ан (长安 [Cháng ān], Батыс Хан (Хань) , Суй ,  
Таң патшалықтардың астанасы кезінде), Джиң чжау (京兆 [Jīngzhào], ауызекі тілде "елорда", "елорда округі" деп аталған. Қытайдың ішкі құрлықтық өңіріндегі  Шэньси провинциясының  басқару орталығы. 
Сиан қаласы Қытай тарихында ықпалы зор. Қала тарихы 6000 жылдан астам. 1200 жылдан астам мерзімде 
Қытайдың 13 патшалығының (династиясының), Чжоу, Чин (Цинь), Хан (Хань), Суй және Таң дәуірінде де орталығы саналған. Әдетте патшалықтардың орталықтары казірігі Сиан орталығынан алшақта, әр жерлерде орналасқан.
Сиан қаласы Жібек жолының Қытайға тармақталған бөлігінде керуендердің тұрағы болған. Қала төңірегінде патшалық қорғандар, 
Чин шыхуаң (秦始皇 [Qín shǐ huáng] - "Чиннің бірінші императоры") кесенесі (мавзолейі), терракота (күлгін түсті саздан жасалған) жауынгерлер армиясы (兵马俑 [bīngmǎyǒng] - биңмайоң) мүсіндері де осы жерден табылған.
Сиан - Қытайдың әйгілі тарихи және мәдени орталықтарының бірі. Қытай рухани өркениетінің мекені, Қытай халқының бесігі, Қытай мәдениетінің көрнекті өкілі.
Қазіргі таңда Сиан қаласы - Қытайдың жеті үлкен өңірлік орталықтарының бірі. 2009 жылы ҚХР мемлекеттік кеңесінде  экономикалық даму жоспарына сәйкес мемлекеттік маңызды ғылыми-технологиялық зерттеу және дамыту орталығы, аймақтық сауда, мәслихат орталығы, аймақтық қаржы орталығы, халықаралық туризм орны, тұтас мемлекеттік маңызы бар жоғары технология өндірісі және озық өңдеуші өндіріс базасы, каланы жаһанданудағы талпынысы ерекше аталды. ҚХР-дың орталық және солтүстік өңірлерінде Сиан маңызды мәдени-ағарту, өндіріс орталығына айналды.
Бенедикта Бокколи

**Бенедикта Бокколи** (; 11 қараша 1966; Милан, Ломбардия) – италиян актрисасы және театр.

## Түсініктемелер


## Сыртқы сілтемелер
* Официаллă сайт
Құтыз

**Құтыз сұлтан** *(Мұзафар Сайф әд-Дин Құтыз)* - Мысыр жерінде мәмлүктер құрған сұлтандықтың (мемлекеттің) үшінші билеушісі.
## Билеген кезі
**Құтыз сұлтан** 1259-60 жылдары аз ғана уақыт билік құрды. Ол билікті қолына алысымен мәмлүктермен ортақ тіл тауып, гвардиялық арнайы жасақтың қолбасшысы Бейбарысты жанына тартады. Мәмлүк қосындарын басқарған Бейбарыс 1258 жылы Бағдад қаласының түбіндегі шайқаста Сирия мен Мысырды жаулап алуға ұмтылған моңғолдың қарақұрым қолына қарсы соққы береді. Осы Құтыз билігі кезінде Бейбарыс бастаған мәмлүктер моңғолдарға да, кресшілерге де қарсы соққы беріп, шығыс пен батысқа кеңінен таныла бастады. Көп ұзамай, Құтыз сұлтан Бейбарысқа "әмір" атағын береді.1260 жылы 3-ші қыркүйекте Айн-Джалаут түбіндегі шайқаста, жұлдызы жанған Бейбарыс Шыңғыс ханның немересі Құлағудың Кетбұға бастаған жеңімпаз әскерін күл-талқан етті. Осы жеңістен соң Бейбарыс өзін бағаламаған Құтыз сұлтанды өлтіріп Мысырдағы билікті өз қолына алды.
Мұхаммед Жуайни

thumb|right|200px|Жувейни
**Мұхаммед Жувейни** (толық есімі: Ала Әд–Дин Ата Мәлік ибн Бехе әд–Дин Мұхаммед Жуайни, 1226 жылы туып, 1283 жылы қайтыс болған) — парсы тарихшысы, әрі мемлекет қайраткері.

«Тарих-и жаһангушай» (Әлемді басып алушының тарихы) атты еңбегінде Оңтүстік Қазақстан, Жетісу, Сырдария өңірінің 12–13 ғасырлардағы тарихи сыртқы саяси жағдайы туралы жазған.

## Өмірбаяны
Хулагу хан Иранды билеген тұста, 1256 жылы Жувейни Хорасанды биледі. Хулагудің жорықтарына бірге қатысып, көп оқиғаны көзімен көреді. Хулагу хан Бағдатты жаулап алған соң, Жувейниді, сол қаланың билеушісі етіп тағайындайды. Жувейни бірнеше ірі еңбектер жазып қалдырды. Олардың арасынан «Тарихи жаһангуйшай» («Әлемді бағындырушының тарихы») атты 3 томдық еңбегін ерекше атауға болады. Онда Шыңғыс хан империясының түркі, моңғол тайпалары туралы мол деректер келтірілген. Жувейни бұл еңбекті жеті жылда жазып бітірген.

Санат:1283 жылы қайтыс болғандар
Санат:1226 жылы туғандар
Санат:Парсы тарихшылары
Аныштегіндер

**Аныштегіндер**(1097-1231)— Хорезм мемлекетінің билеген түркі тілдес әулет. Негізін Ануштегін Қарши (1077-1097) қалаған.

## Тарихы
***Ануштегіндер***(1097-1231)-  Хорезм мемлекетін билеген түркі тектес әулиет. Негізінен *Ануштегін Қарши* (1077-1097) қалаған.
Ануштегіндер әулеті билеген мемлекет батысында Еділ бойы мен Кавказ тауына, Бағдад халифатына, оңтүстігінде Аюби ұрпақтары билеген араб мемлекеттері мен Үндістанға шығысында Жетісуға, солтүстікте Ұлытау мен Торғай далаларына дейінгі аумақты алып жатты. Құтб-әд-Дин Мұхаммед Хорезмшаһ (1097/98- 1127/28) тұсында басталған салжұқ әмірлерімен тәуелсіздік үшін күрес Ала әд-Дин Атсыз Хорезмшаһ(1127/28-1156) билік еткен кезеңде одан әрі жалғастырылды. Әбу-л-Фатх Арслан Хорезмшаһ тұсында дербестікке қол жеткізді.Ала әд-Дин Мұхаммед (1200-1220) тұсында әулет күшейе түсті. Ануштегіндер Парсы мемлекетін, Орта Азияны, Маңғыстау мен Еділдің төменгі сағасын, Жент,Баршынкент,Жаркент, Баласағұн, Отырар қалаларын бағындырды. Шыңғыс хан иелігіндегі елдермен бетпе–бет  келуі Хорезм мемлекетінің біржола құлауына себеп болды. Ануштегіндер тұсында Хорезмде өнер–білім, ғылым, кітап басу ісі, сауда қатынасы, халықаралық байланыстар дамыды.
### Дереккөздер
Қазақстан балалар энциклопедиясы, Тарих Ата 2 том ,1-бөлім, Алтын Орда.
### Тағы қараңыз
Хорезм

Санат:Түркі әулеттері
Санат:Хорезм билеушілері
Швейцария Ұлттық мейрамы

thumb|100px|Швейцария туы

**Швейцария Ұлттық мейрамы** - федералдық деңгейде атап өтілетін жалғыз мемлекеттік мереке. Швейцария Конфедерациясы құрылуының құрметіне атап өтіледі.

Швейцарлық аңызға сәйкес 1291 жылы Фирвальдштет көлі жағасындағы Рютли алаңқайында Швиц, Ури және Унтервальден кантондарының өкілдері жиналып, сыртқы шабуылдардан бірігіп қорғану үшін одақ құрған. Бұл оқиға Швейцария Конфедерациясы құрылуының негізін қалаған деп саналады. Ресми түрде 1891 жылы, Швейцария құрылуының 600 жылдығында бекітілген. 1 тамыз ұзақ уақыт бойы жұмыс күні саналып келген. Тек 1994 жылы бүкіл Швейцарияда ресми жұмыс істемейтін күн ретінде жарияланады.

 
Сурет:Alphorngruppe.jpeg|«Magden Альп мүйізі тобы», Швейцария
Сурет:Alphorn.jpeg|Көрермендер
Сурет:Volkstanzgruppe.jpeg|«Laufenburg халық би тобы», Германия
Сурет:Volkstanz.jpeg|Биден көрініс


## Дереккөздер


Санат:Мейрамдар
Корея Республикасы туы

**Тхэгыкки** () — Чосон мемлекетінің (1883  1897 жылдар аралығында), Корея империясының (1897  1910 жылдар аралығында), Корея Республикасының Уақытша үкіметінің (1919  1948 жылдар аралығында) және Корея Республикасының (1948 жылдан бастап) мемлекеттік байрағы. Ту 1882 жылы Чосон патшалығының тілмәшы Ли Ын Джунның () жұмысы болып табылады.

## Дизайн
Ақ түс Кореяның ұлттық түсі болып саналады. Ортадағы белгі барлық затқа бір тұтас ретінде қарау керектігін көрсетеді (даосизм); бұл фигурада екі қарама-қарсы энергия орналасқан «инь» және «ян» (инь — көк түс, янь — қызыл). Триграммадардың да мағынасы бар: аспан, оңтүстік, жаз және ауа; ай, батыс, күз және су; жер, солтүстік, қыс және жер; Күн, шығыс, көктем және от (байрақтың ең үстіңгісінен бастап сағат тілі бойынша).

Төрт триграмның мағынасы:

## Техникалық сипаттары
### Dimensions

### Түстер

## Ертедегі Тхэгыкки

Сурет:Flag of the king of Joseon.svg|23pxЧосон әулетінің Тхэгыккисі (1800 дейін)
Сурет:大淸國屬高麗國旗.jpg|23pxЧосон әулетінің байрағы (Цинь империясының, наурыз 1883)
Сурет:大淸國屬 高麗國旗.png|23pxЧосон әулетінің байрағы (Цинь империясының, наурыз 1883)
Сурет:Korea Goryeo ensign.jpg|23pxЧосон әулетінің байрағы (Цинь империясының, наурыз 1883)
Сурет:朴泳孝作 朝鮮國旗.jpg|23pxПарк Ен Хенің Тхэгыккисі (Қыркүйек1882)
Сурет:Flag of Korea (November 1882).svg|23pxТхэгыкки(Қараша 1882)
Сурет:Flag of the Joseon Dynasty.jpg|23pxТхэгыкки(1910)
Сурет:Korean flag 1944 United States stamp detail.jpg|23pxАҚШ штампындағы Тхэгыкки (1944)


## Қайнар көздері
ФИФА елдері кодтарының тізімі

**ФИФА елдері кодтарының тізімі** — ФИФА елдеріне тағайындалатын триграммалар тізімі.  Олар ФИФА-ның, сонымен қатар футболдан құрлықтық конфедерациялардың (АФК, КАФ, КОНКАКАФ, КОНМЕБОЛ, ОФК, УЕФА) ресми кодтары болып табылады. Ресми жарыстардағы мемлекеттер мен тәуелді аймақтар атауларының қысқартылуы ретінде пайдаланады. Кей-кезде кодтар тек футболда ғана емес, басқа да жерлерде қолданылады.

## Сілтемелер
* ФИФА елдері кодтарының тізімі RSSSF сайтында

Санат:ФИФА
Санат:Ел тізімдері‎
Бунақ хан

**Бунақ хан** (**Боняк**, **Маниак**) – қыпшақ ханы. Тұғырылды қыпшақ еліне хан сайлаған Ескіл ханның ұлы. Ол туралы алғашқы дерек 1096 жылы кездеседі. Онда Боняктың Киевке шабуыл жасағаны туралы айтылған. 1097 және 1105 жылы Киев Русіне қайтадан шабуыл жасаған. 1107 жылы жеңіліске ұшырайды. Боняктың есімі соңғы рет 1167 жылғы жылнамада аталады.

## Тарихы
Ол туралы алғашқы дерек 1096 жылғы орыс жылнамаларында кездеседі. Онда Бунақтың Киевке шабуыл жасағаны туралы айтылған. Қанды жорықтарға шығар алдында қасиетті “Көк тәңірге”, “Көк бөріге” сиынатын. Хан тағына Тұғырыл сайланса, ханзада Бунақ оған әскербасы болды. Бунақ талай рет орыс князьдерінің шабуылына қарсы қол бастаған, 1091 жылы Тұғырыл Византияны қолдап печенегтерге қарсы соғысқан кезде, ерлігімен көзге түседі.
Осы 1091 дылы орыс князьдерімен өштесіп жүріп, Переяславль түбінде тұтқиылдан кездескен қалың әскермен жанталаса ұзақ шайқасады. Бунақ батыр сонда ғана төтеп бере алмай шегінуге мәжбүр болған.
Дегенмен қанша рет орыс князьдерімен қақтығысып, қарсы келіп жатса да аңғал қыпшақтар ешқашан опасыздыққа бармайтын. Бунақ та, Тұғырыл хан сияқты 1097 жылы грузин князі Давидпен одақтасып, тегі жағынан өзіне туысқан мадияр королі, діні христиан Каламанға қарсы шабады. Бұл қақтығыста да қол басы Бунақ Русль әскерін Сан өзенінің бойында тізе бүктіреді.
Алайда, орыс княздері 1105 жылға дейін қыпшақтарға маза бермей, оларды қайткен күнде де жоюды өздеріне мақсат тұтады. Үздіксіз шабуылдап, ақыры 1103 жылы 4 сәуірде Сүтен деген жерде күшті соққы берген орыстар қыпшақ елін аяусыз тонайды.
Осы оқиғадан соң ашу мен намысқа булыққан Бунақ батыр, 1103 жылы бүкіл қыпшақ жұртын жиып, жаз бойы Русь жерін қанға бөктірді.

## Дереккөздер

Санат:Орта ғасырлар қолбасшылары
Испания Вуэльтасы

**Испания Вуэльтасы** (**Испания Туры, Вуэльта**, ) — белгілі үш апталық тас жол веложарысы, әлемдегі ең беделді үш веложарыстарының қатарына кіреді (Тур де Франс және Джиро д’Италиямен қатар).

Жыл сайын (1995 жылдан бастап қыркүйек айында) Испания елінің аймағында өткізіледі. Алғашқы жарыс 1935 жылы өтті. Тек қана 2 жарыс еурапаның басқа елдерінде өткізілді: 1997 жылы — Португалияда, 2009 жылы —  Нидерландыларда және Бельгияда.

## Жеңімпаздар

## Сыртқы сілтемелер
* Испания Вуэльтасының ресми сайты

Санат:Испаниядағы веложарыстар
*
Тоқта хан

**Тоқта хан (Тоқтай)**– Алтын Орда ханы. Батудың шөбересі. Туған жылы белгісіз, 1312 жылы қайтыс болған.

## Өмірбаяны
Тоқтаны 1288 жылы бауырлары елден қуып жібергендіктен, ол Ноғайды паналаған. Ноғай айлакерлікпен Тоқтаның қарсыластарын алдымен өз жағына тартып, кейіннен оларды өлтіреді де, 1291 жылы Тоқтаны таққа отырғызады. Ноғайдың айтқандарынан да бас тартады. Тоқта өте қабілетті билеуші және өзінің алдында хан болған Төле Бұқа мен Туда Меңгуден бөлек мінездегі адам екегдігін көрсетті. Ол билікке келген алғашқы күннен–ақ, күшті армия мен әкімшілікті жинай бастады.
## Шайқастары
Тоқта өз билігін барлық Солтүстік Руське жүргізуге күш жұмсады. 1293 жылы Тоқтаның інісі  Дуден орыс князьдерінің иеліктерін талқандайды. Ноғай хан орыс істеріне араласпағанымен Тоқтаның іс–әрекеті оны бей–жай қалдырмады.– Көп кешікпей екеуінің арасында алауыздық туындайды. Тоқта Сербияны алғысы келген оймен,1293 жылы өз армиясын жібереді. Корольдің қабылдаудан басқа шарасы қалмады.
1299-1300 жылдары Тоқта әскерін батысқа қарай бағыттайды. Днепрдегі соғыста Тоқта Ноғайды талқандап, Еділден Дунайға дейінгі жерлерді қолына қаратты. Рашид әд–Дин:* "Оның балалары мен әскері қашып кетті. Оны Тоқта армиясынан бір орыс солдаты ұстап өлтірмек болды. Ноғай атын айтып Тоқтаға жолықтыруын өтінді, алайда солдат оның басын кесіп ханға апарды.Тоқта ақсақалдың өліміне қайғырып, өлтірген кісіні дарға асуды бұйырды" * -дейді.
## Қызықты мәліметтер
Бізге жеткен деректерге қарағанда Тоқта мұсылман емес, будда дінін ұстанған.Ол Ноғайдың саясатын жүргізген. Рашид әд–Диннің “Тарихында” Тоқта 1312 жылы қайтыс болды деп көрсетілген.
## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Бату әулеті
Санат:Жошы әулеті
Ұлыбритания әнұраны

**«Құдайым, Патшаны/Пайтшайымды сақта!»** () — патриоттық өлең, Ұлыбританияның ұлттық әнұраны. Сондай-ақ • Антигуа және Барбуда 
• Аустралия 
• Багам аралдары 
• Барбадос 
• Белиз 
• Канада 
• Гренада 
• Ямайка 
• Жаңа Зеландия 
• Сент-Китс және Невис 
• Тувалу 
мемоекеттерінің корольдік және ұлттық әнұрандары.

## Мәтін

Санат:Ұлттық әнұрандар
Әнұран
Санат:Ұлыбритания патриоттық әндері
Ұранхай жорығы

**Ұранхай жорығы** — 1257 жылы оңтүстік Сун империясына бағытталған ірі жорықтардың бірі. Бұл жорықты моңғол әскерінің атақты қолбасшысы Сүбедей батырдың ұлы Ұранхай басқарды. 

Жорықтың мақсаты: моңғол әскерін Сун империясының иелігінен тыс және адам аз қоныстанған жерлермен Сун империясының оңтүстігіне жеткізуге болды. Сол арқылы Сун империясы оңтүстіктен және солтүстіктен бір мезгілде шабуылдап, күшті соққы беру жоспарланды. Империяны толығымен жаулау үшін иимператорын қолға түсіріп, оның әскерін талқандау керек еді. Жорық өте құпия түрде жүргізіледі. Бұл жорық Шығыс Тибеттің сусыз шөл даласы мен Гималайдың биік таулы қыраттары арқылы өткендіктен өте қиын жүрді. Куәгерлер қалдырмау мақсатында олар алдарынан шыққан адамдарды өлтіріп отырған. Моңғол әскері шөл мен таудағы асулардан өткенде өте көп адамдары мен аттарынан айырылады. Үздіксіз жорық пен шайқастар жіне жұқпалы аурудан, аптап ыстықтан төрт жыл ішінде әскердің 4/5 бөлігінен айырылып, 20 мыңдай адамға кемиді. Ұранхай әскері Сун иелігіне кірер алдында Үнді–Қытайдың бағындырылған тайпалары есебінен толықтырылады. Моңғол әскерінің жоспары жүзеге асып, Сун әулетін бағындырып алды. Ұранхай жорығынан кейін,қазіргі Қытай жерлері және Үнді–Қытай түбегінің бір бөлігі Құбылдайдың иелігіне қарайды. Одан ары жылжуға Оңтүстік–Шығыс Азияның көшпелілері үшін қиынға түскен тропиктік климаты ғана кедергі жасаған.

Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:1257 жыл
Богемиялық Елизавета

**Елишка Пршемыслқызы** () әлде **Богемиялық Елизавета** (20 қаңтар 1292 — 28 қыркүйек 1330) — Чехия мен Польша патшасы Вацлав II-нің қызы, Чехия патшасы Люксембурлық Йоанның әйелі және Карл IV-нің анасы, чех тағындағы Пршемысловтар әулетінің соңғы мүшесі.

## Отбасы және балалары

Күйеуі: 1310 жылдан **[[Люксембурлық Йоан]]** (10 тамыз 1296 — 26 тамыз 1346), Люксембург графы 25 маусым/3 шілде 1310, Чехия патшасы 31 тамыздан 1310, Польша патшасы 1310-дан. Балалары:
* **Маргарет** (8 шілде 1313 — 11 шілде 1341); күйеуі: 12 тамыз 1328 **[[Генрих XIV (Бавария патшасы)|Генрих XIV]]** (29 қыркүйек 1305 — 1 қыркүйек 1339), Төменгі Бавария патшасы 1310.
* **[[Богемиялық Бонна|Бонна (Йитка н/се Ютта)]]** (21 мамыр 1315 — 11 қыркүйек 1349); күйеуі: 6 тамыз 1332 **[[Йоан II (Франция патшасы)|Қайырымды Йоан II]]** (26 сәуір 1319 — 8 сәуір 1364), Франция патшасы 1350.
* **[[Карл IV, Киелі Рим империясы|Вацлав (Карл)]]** (14 мамыр 1316 — 29 қараша 1378), Германия патшасы 11 шілде 1346 (Карл IV аталған), Чехия патшасы 26 тамыз 1346 (Карел I аталған), Киелі Рим империясы императоры с 5 сәуір 1355.
* **Пршемысл Отакар** (22 қараша 1318 — 20 сәуір 1320)
* **[[Йоан Генри, Моравия маркграфы|Йоан Генри (Ян Йиндржих)]]** (12 ақпан 1322 — 12 қараша 1375), Моравия маркграфы 1349-дан, Тироло графы 1335—1341.
* **[[Люксембурлық Анна]]** (27 наурыз 1323 — 3 қараша 1338); күйеуі: 16 ақпан 1335 **[[Оттон (Австрия патшасы)|Оттон]]** (23 шілде 1301 — 26 ақпан 1339), Австрия және Штирия патшасы 1 мамыр 1330, Каринтия патшасы (Оттон IV) 1335.
* **Елизавета (Элишка)** (27 марта 1323 — ?)
Жұмысшы (Айыртау ауданы)

**Жұмысшы** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Антонов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 33 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 295 адам (140 ер адам және 155 әйел адам) болса, 2009 жылы 191 адамды (101 ер адам және 90 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Карл IV (Киелі Рим империясы императоры)

## Отбасы және балалары

### Әйелдері
*1-шісі: (1329 жыл, Прага) **[[Бланка Валуа]]** (1317 — 1 тамыз 1348), Карл I-нің қызы, Валуа графы (1270—1325)
** **Маргарита** (25 мамыр 1335 — 7 қыркүйек 1349); күйеуі: (3 тамыз 1342 жыл) Ұлы Лайош I (5 наурыз 1326 жыл — 10 қыркүйек 1382), Мажарстан патшасы 1342 жыл, Польша патшасы 1370 жыл
** **Екатерина** (тамыз 1342 — 26 сәуір 1395); 1-ші күйеуі: (3 шілде 1357 жыл) кең пейілді Рудольф IV (1 қараша 1339 — 27 шілде 1365), Аустрия, Штирия және Каринтия патшасы 1358 жыл, Тироло патшасы 1363 жыл; 2-ші күйеуі: 19 наурыз 1366 Оттон V фон Виттельсбах (1346 — 15 қараша 1379), Бранденбург курфюрсты (1365—1373), Бавария патшасы 1347 жыл
* 2-шісі: (4 наурыз 1349, Бахарах) **Пфальцтық Анна** (26 қыркүйек 1329 — 2 ақпан 1353), соқыр Рудольф II (8 тамыз 1306 — 4 қазан 1353), Рейн пфальцграфы қызы
** **Венцель** (17 қаңтар 1350 — 28 қаңтар 1351)
* 3-шісі: (27 мамыр 1353, Буда) **Швайдниктік Анна** (1339 — 11 шілде 1362), *Генрих II*, Силезия-Швайдниктің патшасы.
** **Елизавета** (19 наурыз 1358 — 4 қыркүйек 1373); күйеуі: 19 наурыз 1366 Альбрехт III (9 қыркүйек 1349 — 29 тамыз 1395), Аустрия патшасы 1365 жыл
** '''Вацлав (Венцель)''' (26 ақпан 1361 — 16 тамыз 1419), Люксембург патшасы (Венцель II, 1383—1388), Чехия патшасы (Вацлав IV, 1378—1419), Бранденбург курфюрсты (1373—1378), Германия патшасы (10 маусым 1376 — 20 тамыз 1400)
* 4-шісі: (21 мамыр 1363, Краков) **[[Померандық Елизавета]]** (1347 — 14 ақпан 1393), Ұлы Богуслав V қызы (1326 — 23 сәуір 1374), Померан-Старгард патшасы
** **[[Чехиялық Анна|Анна]]** (11 мамыр 1366 — 3 маусым 1394); күйеуі: 1382 жыл Ричард II Плантагенет (6 қаңтар 1367 — 14 ақпан 1400), Англия патшасы (1377—1399)
### Бауырлары
* **Маргарет** (8 шілде 1313 — 11 шілде 1341); күйеуі: 12 тамыз 1328 **[[Генрих XIV (Бавария патшасы)|Генрих XIV]]** (29 қыркүйек 1305 — 1 қыркүйек 1339), Төменгі Бавария патшасы 1310.
* **[[Богемиялық Бонна|Бонна (Йитка н/се Ютта)]]** (21 мамыр 1315 — 11 қыркүйек 1349); күйеуі: 6 тамыз 1332 **[[Йоан II (Франция патшасы)|Қайырымды Йоан II]]** (26 сәуір 1319 — 8 сәуір 1364), Франция патшасы 1350.
* **Пршемысл Отакар** (22 қараша 1318 — 20 сәуір 1320)
* **[[Йоан Генри, Моравия маркграфы|Йоан Генри (Ян Йиндржих)]]** (12 ақпан 1322 — 12 қараша 1375), Моравия маркграфы 1349-дан, Тироло графы 1335—1341.
* **[[Люксембурлық Анна]]** (27 наурыз 1323 — 3 қараша 1338); күйеуі: 16 ақпан 1335 **[[Оттон (Австрия патшасы)|Оттон]]** (23 шілде 1301 — 26 ақпан 1339), Австрия және Штирия патшасы 1 мамыр 1330, Каринтия патшасы (Оттон IV) 1335.
* **Елизавета (Элишка)** (27 марта 1323 — ?)
Қазан (Айыртау ауданы)

**Қазан** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданындағы ауыл, Қазан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Саумалкөл ауылынан батысқа қарай 52 км-дей жерде, Есілдің саласы – Иманбұрлық өзенінің сол жағалауында, Көкшетау қыратының солтүстік-батыс жағындағы орманды-далалы өңірде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1130 адам (592 ер адам және 538 әйел адам) болса, 2009 жылы 744 адамды (365 ер адам және 379 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961 жылға дейін астық өндіретін ұжымшар орталығы болып келді. 1961 жылы тың жерлерді игеруге байланысты құрылған “Заветы Ильича” астық кеңшарының орталығына айналды. 1997 жылдан кеңшар негізінде бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Казанкада машина-трактор жөндеу шеберханасы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Заря (Лобанов ауылдық округі)

**Заря** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Лобанов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 43 км-дей жерде, Белое көлінің оңтүстік жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 300 адам (147 ер адам және 153 әйел адам) болса, 2009 жылы 236 адамды (115 ер адам және 121 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Каменный Брод (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Каменный Брод** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Украина ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 32 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 831 адам (405 ер адам және 426 әйел адам) болса, 2009 жылы 657 адамды (322 ер адам және 335 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері