Қытайдағы зороастризм

нобай|Сяньшэньлоу () Шаньси, Цзесю қаласында, Қытайдағы зороастризм тектес сақталғандап, жалғыз ғимарат болып саналады.
[нобай|VIII ғасыр Таң әулетінің саздан жасалған мүсіні, ол [Соғдиана|соғдылық зороастризм діни қызметкері болуы мүмкін]]
**Зороастризм** ( *Suǒluōyàsīdéjiào* немесе  *Сянцзяо*, «Аспанға табыну туралы ілім»; *Bōsījiào*, «Парсы ілімі»; сондай-ақ  *Bàihuǒjiào*, «отқа табынушыларды ауыстыру»; сондай-ақ  *Báitóujiào*, «кәрілік ілімі») алғаш рет Солтүстік Қытайға 4 ғасырда немесе одан да ертерек соғдылықтар енгізіп, үш кезеңмен дамыды. Кейбір ғалымдар біздің дәуірімізге дейінгі 2-1 ғасырларда Қытайда зороастризм немесе кеңірек ирандық діннің болғанын көрсететін дәлелдер келтіреді. Митраға табыну шын мәнінде император Ву (б.з.д. 157-87 жж.) сарайында өтті.

Қытайдағы зороастризмнің бірінші кезеңі Оңтүстік және Солтүстік әулеттердің Вэй және Цзинь әулеттері тұсында (220–589), соғдылық зороастрийлер Қытайға көшкен кезде басталды. Олар қытайларды прозелитизациялаған жоқ, соғды тілінде де осы кезеңнен зороастризм әдебиетінің екі фрагменті ғана белгілі. Солардың бірі — Дунхуанда Аурел Стайн ашқан және қазір Британ мұражайында сақтаулы *Ашем Воху* аудармасы. Тан әулеті (618–907) қытайларға зороастризмді ұстануға тыйым салды, сондықтан ол негізінен шетелдік тұрғындардың діні болып қала берді. Ань Лушан көтерілісіне дейін (756–763) соғдылар мен қытайлар жеке этностар болып өмір сүрді; бірақ көтерілістен кейін аралас неке әдетке айналып, соғдылықтар бірте-бірте қытайларға сіңісіп кетті.

Соғдылық зороастриттерден басқа, Сасанидтер әулеті құлағаннан кейін (651 ж.) ирандық зороастриттер, оның ішінде ақсүйектер мен *сиқыршылар* 7-8 ғасырлар бойы Солтүстік Қытайға қоныс аударды. Иранды исламдандырудан қашып, олар Чанъань, Лоян, Кайфын, Янчжоу, Тайюань және басқа жерлерге қоныстанды. Таң әулеті кезінде солтүстік қала орталықтарында кем дегенде жиырма тоғыз зороастриялық от ғибадатханасы болғаны расталады. Император Тан басқарған жат дінді ұстанушылардан үлкен тазартып, кезінде зороастризм де басылды.

Қытайдағы зороастризмнің екінші кезеңі Бес династия және он патшалық (907–960) кезеңінде болды, ол кезде жергілікті қытайлық зороастризм дамып, бүгінгі күнге дейін сақталып келеді. Бұл кезеңде соғдылық зороастризм құдайлары қытай халық дініне сіңісіп кетті. Қытай халықтық дінінің зороастризм ағымдары қытайлықтар тарапынан көбірек қолданыла бастады және 1940 жылдарға дейін созылды. Осы уақытқа дейін Хубэйдің Ханьян қаласында қытайлық зороастризм ғибадатханалары жұмыс істегені белгілі болды.

Үшінші кезең 18 ғасырда басталды, қашан парстар саудагерлері Мумбайдан Макаоға, Гонконгқа және Гуанчжоуға дейін жүзді. Шығыс Қытайдағы жағалаудағы осы қалаларда парстар зираттары мен отты ғибадатханалар салынды. Парстар 1949 жылы ҚКП билікке келген кезде қуылды. Парстар өрт ғибадатханасы 1866 жылы Шанхайда салынып, мәдени революция кезінде жойылды. 1980 жылдардан бастап Қытайға парсилердің жаңа толқыны қоныстанды.

Классикалық қытай тілінде зороастризм алғаш рет  *Хутян*, ол Вэй-Цзинь кезеңінде барлық солтүстік көшпенділердің атауына айналды. Ерте Таң дәуірінде зороастризм үшін арнайы жаңа сипат ойлап тапты:*xiān*, ол «аспанға табыну» дегенді білдіреді. Бір қызығы, Қиыр Шығыста зороастриттер «отқа табынушылар» емес, «аспанға табынушылар» деп саналған (жапон тілінде бұл діннің атауы қытай тіліндегідей *Кенкио*). Ол кезде қытайлықтар бөтен діннің кейіпкерлерін сирек жасайтын және бұл таң қытай қоғамына зороастризмнің ықпалын көрсетеді.

## Ескертпелер

## Тағы қараңыз
* Қытайдағы дін
* Қытайдағы ирандықтар
* Зороастризм
* Соғдылар

## Дереккөздер

Санат:Қытай саясаты
Санат:Қытайдағы дін