open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қалық Абдоллаев

**Қалық Абдоллаев** (28 маусым 1942 жылы Төле би ауданы Қасқасу ауылы) – қоғам қайраткері. Экономика ғылым кандидаты, ҚР Инженер академиясының академигі, Ташкент политехтикалық институтын (1963), Мәскеудегі СОКП ОК жанындағы қоғамдық ғылымдар академиясын (1985), КСРО Министр Кеңесі жанындағы халық шаруашылық академиясын (1987) бітірген. 

1963 – 69 ж. «Южказэнерго» аудандық басқармасында инженер, аға инженер, аға мастер, басқарма бастығының орынбасары, бастығы болды.

1969 – 74 ж. Қазақ КСР Энергетик министрі біріккен диспетчерлік басқармасы жүйесі қызметінің бастығы.

1974 – 82 ж. «Южказэнерго» аудандық басқармасының бас инженері, меңгерушісі.

1982 – 86 ж. Қазақ КСР энергетика және электрлендіру министрінің бірінші орынбасары. 

1986 – 91 ж. Қазақ КСР Министр Кеңесі төрағасының орынбасары, бірінші орынбасары – Қазақ КСР Мемлекеттік жоспарлау комитетітінің төрағасы.

1991 – 92 ж. Қазақ КСР Мемлекет экономика комитетінің төрағасы, Қазақ КСР Премьер-министрінің орынбасары, Ұлттық агенттіктің шетелдік инвестиция бойынша төрағасы. 

1992 – 95 ж. «Атакент» іскерлік байланыс орталығы АҚ басқармасының президенті, төрағасы. 

1995 – 99 ж. ТМД елдерімен ынтымақтастық жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы. 

1999 – 2000 ж. ҚР Президентінің кеңесшісі.

2000 – 02 ж. Оңтүстік Қазақстан облысының әкімі болды. 

2002 жылдан «Атакент» іскерлік байланыс орталығы АҚ директорлар кеңесінің төрағасы. «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған..

## Сілтемелер


Санат:28 маусымда туғандар
Бордақылау

**Бордақылау** — малды сапалы ет пен майды көп алу үшін сояр алдында жемге байлап қолдан семірту. Бордақылау мерзімінің ұзақтығы түліктің түріне, малдың жасына, бастапқы салмағы мен қоңдылығына байланысты. Ересек ірі қараны, негізінен жасы жетіп жарамсыз деп табылған сиырды Бордақылау бастапқы күйіне қарай 2 — 3 айға созылады. Бордақылау кезеңінде сиыр тәулігіне 800 — 1000 г үстеме салмақ қосып тірілей салм. 18 — 20%, сойыс салм. 40%-ке артады, етінің сапасы да жақсарады. 12 —14 айлық тайыншаларды Бордақылау 3 — 4 айға созылады. Бордақылау маусымында жас малдың салмағы 1,5 есе, еті мен майы 2 есе, етінің калориясы 3 есе артады. Етке өткізетін еркек бұзауларды өсіру мен Бордақылау процестерін толассыз өзара ұштастыру арқылы Бордақылау соңында тайыншаның салмағын 12 — 13 айлығында 380 — 400 кг-ға, 16 — 18 айлығында 450 — 500 кг-ға жеткізуге болады. Бордақылау жұмысын дұрыс ұйымдастырғанда, ірі қара тәулігіне кемінде 1 кг салмақ қосады. Шошқа жасына қарай ет немесе май алу үшін бордақыланады. Шошқа етін өндіру үшін салмақ 25 — 30 кг 3 айлық торайларды 6,5 — 7,5 айлығында 100 — 120 кг-ға жеткенге дейін бордақылайды. Бордақылау қой өсіруде де жиі қолданылады. Қозыны 4,5 — 5 айлығынан бастап салм. 40 — 60 кг-ға жеткенше бордақылайды. Биязы жүнді қойдың қозысын 8 — 8,5 айлығына, биязылау және қылшық жүнді тегене құйрықты қойлардың қозысын 7 — 7,5 айлығына дейін, етке соятын саулық, қошқар, ісектерді басында жайылымда семіртіп, кейін 1 — 1,5 ай қолда жемдеп бордақылайды. Арнайы қой Бордақылау кешендерінде қозы Бордақылау 4 — 4,5 айлығынан 13 — 14 айлығына дейін жүргізіліп, салм. 55 — 65 кг-ға жеткізіледі, алдын ала (1,5 — 2 ай бұрын) қырыққаннан кейін етке өткізіледі. Соғымға белгіленген сақа жылқыны қысқа мерзімде жедел, қоңы орташаларын 35 — 45 күн, қоңы төмендерін 50 — 60 күн бордақылайды. Бұл кезде жылқы тәулігіне орта есеппен 1 — 1,5 кг үстеме салмақ қосады. Мал Бордақылаудың тиімділігін арттыру үшін түліктің барлық түрлеріне ортақ өсіп-даму заңдылықтары басшылыққа алыну керек. Жас малды бордақылағанда алғашқы кезде оның салмағы ет пен сүйегінің толысуына байланысты жүреді де, үстеме салмаққа азық аз жұмсалады, ал одан кейінгі салмақтың артуы (өсуі) денедегі майдың түзілуіне байланысты болғандықтан, азық шығыны көп жұмсалады. Мысалы, еркек бұзауға тәулігіне орта есеппен 1 кг салмақ қосу үшін 6 — 9 айлығында 7 — 7,5 кг, 9 — 12 айлығында 8 — 9 кг, 12 — 15 айлығында 9 — 10 кг, ал 15 — 18 айлығында 10,5 — 11,5 кг азық өлшемі жұмсалады. Дені сау мал ғана тез қоң алып семіреді. Сондықтан Бордақылауға қойылған мал бақылауда болуы қажет. Бордақылайтын табын  құрамындағы малдың тұқымы, жасы, жынысы, салмағы, қоңы бірдей болғаны дұрыс.

## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

## Дереккөздер
#Мал бордақылау кешені ашылды | «Қазақстан» РТРК АҚ http://kaztrk.kz/kaz/news/message/Mal_bordakilau_kesheni_ashildi.html
#Мал бордақылау сапасына асер ететын фокторлар http://slawyan.kazakcnr.com/kjlm_1851/201210/t20121020_396986.html
Ақсақ

**АҚСАҚ** — музыкалық ырғақ. Түріктің дәстүрлі музыкалық мәдениетінде қалыптасқан екі-үш бөлікті (2+3 немесе 3+2 түріндегі) ырғақты ұялардың әрқилы үндесе келуі. Ақсақтың бірнеше үлгісі бар. Түрік музыкасының дамыған ырғақтық құрылысында жиі кездеседі және күрделі, аралас өлшемде де болады. Ол түріктің халықтық музыка негізіне алынатын поэтикалық шығармалардың ұйқассыздығы, ерекше икемділігі, музыка екпінін ырғақтан ырғаққа ауыстыра қоюға бейім бапшылдығына байланысты. Ақсақты И.Стравинский өз шығармаларында көп қолданған. Еуропада кейде “бұлғар ырғағы” деген атпен де белгілі.
Ақсақал

**Ақсақал** — ауыл-аймақтың жасы егде тартқан құрметті адамы. 

Өзінің өмірлік тәлім-тәжірибесін, халықтық игі дәстүрлер мен салт-сананы үйретуші, үлгі-өнеге көрсетуші. Әрқашан аталы сөз айтып, туыстықты, бірлікті, елдікті сақтау жолындағы уағызшы. Ақсақал тек отбасының емес, барша ауылдың тұрмыс-тіршілігіне, шаруашылығына басшылық жасап, ізгі ықпалын тигізеді. Жастарды білімге, ізеттілікке, еңбекке баулумен бірге ауыл арасының кикілжіңдері мен қақтығыстарына да бітуажа сөз айтып, табыстырып, қауыштырып отырады. Бірақ мұндай кезде айтқан бітім сөздеріне қарап, оларды билермен шатастыруға болмайды. Билер мен ақсақалдар арасындағы айырмашылық елеулі (қ. Билер). Ақсақал айтқан аталы сөз ешқашан аяққа басылмаған. Аталы сөзден аттаған — жүгенсіздік, тәрбиесіздік деп есептеледі. Ақсақалдармен шаруашылық, экономикалық, тәрбие т.б. мәселелері жөнінде реті келгенде ресми басшылар да ақылдасып отырады.

## Дереккөздер

Санат:Титулдар
Санат:Қартаю
Абдурахман Халмурзаев

**Абдурахман Халмурзаев** (1899, Түркістан ауданы Жүйнек қыстағы) – Социал Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 – 1941 жылдары Коммуна ұжымшарында бригадир, 1941 – 1953 жылдары мал фермаларының меңгерушісі, басқарма төрағасының орынбасары, 1953 – 1965жылдары ұжымшарда қызметкер болып істеді.

## Cілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан облысының энциклопедиясы"

Санат:1899 жылы туғандар

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ақсақалдар кеңесі

**Ақсақалдар кеңесі ** — сан-алуан мәселелерді талқылап, ұйғарымға келетін, ресми орындарға ұсыныс беретін көпшілікті басқарудың биресми қоғамдық түрі. Ақсақалдар кеңесінің тарихы көне дәуірден басталады. Қазақ елінде тарихи рөл атқарған “Хан кеңесі”, “Билер кеңесі” де өз бастауын осы ақсақалдар кеңесінен алады, бірақ айырмашылығы елеулі. “Хан кеңесі” мен “Билер кеңесі” аса шұғыл, ел басына қатер туған шақтарда болмаса, басқа кезде келісім бойынша белгіленген мерзімде өткізіліп отырған. Ақсақалдар кеңесі ауыл-аймақтың тұрмыстық, шаруашылық қажеттеріне орай кез келген уақытта өткізіле берген.
Көне деректерге қарағанда ақсақалдар кеңесінің екі түрі анық көрінеді. Олар — “Ру ақсақалдарының кеңесі” мен “Тайпа ақсақалдарының кеңесі”. Бұл кеңестер ру мен рудың, тайпа мен тайпаның арасындағы шаруашылық, тұрмыстық және мәдени байланыстар мен сауда қарым-қатынасы мәселелерін, жер-су меншіктерінде ұшырасып жататын даулы жағдайларды қолдарынан келгенінше бейбіт жағдайда шешуге мұрындық болған.
Биресми түрде құрылған “Ақсақалдар кеңестері” кейбір аймақтар мен ұжымдарда әлі күнге дейін сақталған. Олар көбінесе тәртіп, тәрбие мәселелерімен шұғылданады, шаруашылық жөнінде өз ұсыныстарын айтады. 

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық ұйымдар
Балқаштың солтүстік аймағын зерттеу

thumb|Балқаштың орналасуы
**Балқаштың солтүстік аймағын зерттеу** — Қазақстанның археология ғылымындағы кешенді ізденістердің бір түрі. 1940 жылдан Ә. Марғұлан, М. Қадырбаев, А.Г. Медоев, Ж. Құрманқұлов, т.б. ғалымдар негізін қалаған. Өлкеде қола дәуірінен бастап игерілген, қазір де кеңінен белгілі пайдалы қазбаларға бай аса ірі кен орталықтары бар. Археологиялық ескерткіштердің негізгі топтары кен орындарынан алысырақ, солтүстікте жатқан Беғазы, Қызыларай сияқты таулы-нулы өңірлерде. Көлдің солтүстік-шығысынан бастап Шыңғыстау жоталарына, Бақанас өзенінің аңғарына дейінгі аралықта қола, ерте темір дәуірлерінің 30-дан астам (Тесіктас, Қотанемел, Жалғызтау, т.б.) зираттары ашылды. Мұнда Андрон және Тасмола мәдениеттеріне қатысты құнды деректер табылды. Қола дәуіріне жататын Қотанемел-1 зиратының 15-қоршауынан көптеген заттай деректермен қоса, жас балаларымен бірге жерленген әйел мүрдесі табылған, оның біреуі 2—3 айлық нәресте. Осында жас нәрестесін бауырына баса қойылған әйел жанында қойдың мойын сүйегінің табылуы қазақ әдет-ғұрыптарының түп-тамырының сонау көне замандардан бастау алатынына нақтылы дәлел бола алады. Ғалымдардың пікірінше, бұл — кейінгі қазақ заманына дейін жеткен “қалжа” дәстүрінің айғағы. Ертедегі қазақтар бала не ана қайтыс болғанда “қалжа” сүйекті қабірге бірге көметін болған. Алынған қола бұйымдардың химиялық құрамын зерттеу жергілікті тайпалардың металлургия өндірісімен көне дәуірлерден бастап-ақ айналысқанын, бұл саланың осы өлкелердегі кен орындарының (Саяқ тобы) негізінде дамығанын көрсетеді. Сонымен қатар Қазақстанның басқа да аймақтарының ежелгі тайпалары Саяқтың мыс рудасының қорытпаларын жергілікті білгір кеншілер мен ұста-құюшылардан көптеп алып отырған.
## Әдебиеттану
*Қ а д ы р б а е в  М. К., Археологические раскопки в Северном Прибалхашье. Поиски и раскопки в Казахстане, А.-А., 1972;
*с о н ы к і, Курганы Котанэмеля. Первобытная археология Сибири, М., 1976
## Сыртқы сілтемелер
* http://kk.wikipedia.org/wiki/Сарыарқа
* http://library.ksu.kz/download/DBases/Ecology_of_the_CK/Files/Muhamedzanov.pdf 
* http://www.madenimura.kz/books/DocLib/История/Margulan%205%20t/Margulan%205%20t.pdf
* http://www.alashainasy.kz/society/21080/

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстандағы ғылым
Борғұй

**Борғұй**— түркі халықтарының үрлемелі көне музыкалық аспабы. Борғұй туралы дерек Махмұт Қашқаридың “Диуани лұғат-и ат-түрк” кітабында кездеседі.
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том
Загрос

**Загрос** (парс: *Пaтаг*, *Поштекух*) — Иран таулы қыратының оңтүстік-батыс бөлігін алып жатқан тау жүйесі. 

## Географиялық орны
Иран, Ирак елдері аумағында орналасқан. Ұзындығы 1600 км, ені 200 – 300 км. 

## Жер бедері
Тау бір-біріне қатарласа жатқан бірнеше (15 – 20) жоталардан тұрады, олардың араларын өзен аңғарлары мен қазаншұңқырлар бөледі. Орташа биіктігі 2000 – 3000 м. Ең биік шыңы – Зердкух (4547 м). Орта шеніндегі Бахтияр тауларыда едәуір биік (4000 м-ден асады). Аса биік шыңдарында мұздықтар кездеседі. Қар шебі 4000 – 4100 метр биіктікте өтеді.  

## Геологиялық құрылымы
Загрос тауы, негізінен, әктастан түзілген, карстық процестер кең дамыған. Сонымен қатар, мұнда кембрий заманының ашық тұзды мұнаралары (диаметрі 20 км-ге дейін) жиі кездеседі. Таудың оңтүстік-батысындағы тау алды жазықтарда мұнайдың мол қоры табылған. 

## Өсімдігі
Тау беткейлері, көбінесе, шөлді келеді. Оңтүстік-батыс беткейлерінде таулы шөл белдеуінен жоғары аласа ормандар орналасқан, құрамында емен, шегіршін және шаған бар. Ал тастақ беткейлерінде маквиске ұқсас өсімдіктер өседі. Ең биік белдеуде (2500 метрден 4000 метр аралығында) альпілік сирек ормандар мен тау шалғындары кең тараған. 

Жоталар аралығындағы қазаншұңқырларды сорлар, көлдер және шұраттар алып жатыр. Шұраттарда құрма пальмасы, цитрусты өсімдіктер, жүзім көп өсіріледі. Загрос тауын Трансиран темір жолы мен бірнеше тас жолдар кесіп өтеді.  

## Дереккөздер

Санат:Азия таулары
Мессбауэр эффектісі

**Мессбауэр эффектісі** (ядролық -резонанс) – қатты денедегі бір-бірімен байланысқан атом ядроларының -кванттарын шығаруы немесе жұтуы. 

Бұл құбылыс кезінде қатты дененің ішкі энергиясында өзгеріс болмайды (дене фонондар шығармайды және жұтпайды). Бұл эффектіні 1958 жылы неміс физигі Р.Мессбауэр ашты. Оған осы еңбегі үшін Нобель сыйлығы берілді (1961). Ядро -квантын шығарғанда немесе жұтқанда осы ядроны қамтитын жүйе р=0/с-ге тең импульс алады (мұндағы 0  – берілген кванттық ауысуға сәйкес келетін – g-квантының энергиясы, с – жарық жылдамдығы) осы импульсті алған ядроның энергиясы D=p2/2М шамасына артады (мұндағы М ядроның массасы). Импульс алу нәтижесінде қозғалмайтын бос ядролардың шығару және жұту спектрлерінің аралығы 2D=02/Мс2-ге тең шамаға кеңейеді. Қатты денеде атомдардың әсерлесу энергиясы кристалл торларының тербеліс энергиясына ауысып, қосымша фонондар туғызады. Егер бір ядроға сәйкес келетін атомдардың әсерлесу энергиясы берілген кристалға тән фононның орташа энергиясынан аз болса, онда кез келген g-квантын жұту актісі кезінде фонондар туындамайды да кристалдың ішкі энергиясы өзгермейді. Кристалдың ішкі энергиясы көбейгенде ядролардың серпілуі кезіндегі фонондардың қозу ықтималдылығы шұғыл артып, керісінше Мессбауэр эффектісінің ықтималдығы шұғыл кемиді. Ал температура төмендегенде Мессбауэр эффектісінің ықтималдығы артады. Әдетте Мессбауэр эффектісіін бақылау үшін g-сәулесін шығарушы және оны жұтушы денелердегі сұйық азот немесе сұйық гелий темп-расына дейін суытылған қондырғының (Дьюар ыдысының) ішіне орналастыру қажет. Өте төмен энергиядағы g-ауысулар үшін Мессбауэр эффектісіін Т~1000ӘС-қа дейін бақылауға болады (Мысалы, 57ұе ядросының g-ауысу энергиясы 0=14,4 кэВ, ал 119Sn ядросының g-ауысуы үшін 0=23,9 кэВ). Берілген кристалл үшін фонондардың өзіндік орташа энергиясы (кристалдың Дебай температурасы) жоғары болған сайын Мессбауэр эффектісінің ықтималдығы артады. Мессбауэр эффектісінің ықтималдылығы мен оның температураға тәуелділігін өлшеу қатты денелердегі атомдардың өзара әсерлесуі мен оның кристалл торларындағы атомдарының тербелу ерекшеліктері туралы мәлімет алуға мүмкіндік туғызады. Мессбауэр эффектісіін пайдаланатын өлшеу тәсілдері өте жоғары талғамдарымен ерекшеленеді; себебі әрбір тәжірибеде резонанстық жұтылу тек ядроның бір ғана түрінде байқалады. Бұл жағдай ядроларында Мессбауэр эффектісі байқалатын атомдар қатты дене құрамына қоспа ретінде кіретін кезде Мессбауэр эффектісіін ұтымды түрде пайдалануға мүмкіндік береді. Мессбауэр эффектісі металдар мен шала өткізгіштердегі қоспа атомдардың электрондық күйлерін және ол атомдардың тербеліс ерекшеліктерін зерттеуге пайдаланылады. Мессбауэр эффектісі биологияда (мысалы, гемоглобиннің электрондық құрылымын зерттеу), геологияда (табиғи шикізатты барлау және шұғыл талдау жасау), заттарды хим. талдау жасауда, денелердің жылдамдықтары мен тербелістерін өлшеуде қолданылады. Осы кезге дейін Мессбауэр эффектісі 41 элементтің 73 изотопында байқалды. Олардың ішіндегі ең жеңілі 40К, ең ауыры 243Am элементтері.

## Пайдаланылған Әдебиеттер

 * Қазақ энциклопедиясы
 * Эффект RК и его значение для точных измерений
 * Эффект Мессбауэра
Үгіндірік

**Үгіндірік** — ұста аспабы, көмір көсейтін қалақша. Ұста дүкеніндегі үгіндірік сынды заттар ортағасырлық Қазақстан қалаларынан (Талғар, Отырар, т.б.) көптеп табылған. Қазақ ұсталары үгіндірікті темірден жасайды. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Өндіріс
Санат: Аспаптар
Халықтар достығы ауылы

**Халықтар достығы** — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Абай ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-батысқа қарай 35 км жерде, Шардара бөгенінің оңтүстігінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1957 жылы құрылған Киров атындағы жеміс-жүзім кеңшарының бөлімшесі болды. Оның негізінде ӨК, шаруа қожалықтары ұйымдастырылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Шүкіршілік

**Шүкіршілік** – адамның барды қанағат тұтып, жаратылыс хикметінен ғибрат алып, тәубаға келуі. Шүкіршілік адамның рухани кемелденуімен ұлғайып, адамшылық келбетін айқындай түсетін қасиет. Шүкіршілік барға қанағат етумен тоқталмай, жаратылыс хикметіне терең бойлап, өзінің бұл дүниеде бар болуына, жарық дүниені көріп, тіршілік жасауына шүкір етуінен көрінеді. Өзгеден қате-кемістік көрсе немесе жан иелерінің кемшілігін, адамға қарағандағы әлсіздігін көргенде, өзін артық санап тәкаппарланбай, өзгедегі кемшіліктің өзінде болмағанына шүкіршілік ету адамның тәубасын ұлғайтып, рухани кемелденуіне мүмкіндік береді. Адамның жаратылыс әлеміндегі, жан иелерінің арасындағы ерекше орны мен жауапкершілігін айқындап, осындай кемел, жаратылысты иелене тұрып, Жаратушыны танудың Хақиқатқа бойлап, ғибраттанудың маңызы мен мәнін анықтайды. Жеке адамның бойындағы шүкіршілік оның тағдырға ризалығынан, әрбір оқиғаны сабырмен қарсы алуымен, бойындағы қасиеттерімен, қолында бар дүниесіне қанағат етуінен көрінеді. Шүкіршілік адамның қоршаған орта мен адамаралық қатынасын реттеп, қоғамдағы тыныштыққа, мейірбандық пен бауырмалдыққа игілікті ықпал етеді. Шүкіршілік Құран Кәрімдегі “Ей, адам баласы, сен шүкір ет, одан кейін зікір ет” деген Жаратушының бұйрығына сай адамшылық асыл мақсаттың, яғни Иманды күшейтудің негізі. Шүкіршілік – адамның қоршаған төңіректен ғибрат алып пікір етуіне де азық болатын алғышарт.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ислам
Санат: Құран
Мәшһүр Жүсіп Мұражайы

**Мәшһүр Жүсіп Мұражайы**  — тарихи-мәдени мекеме. Іргетасы 1980 ж. қаланған. Павлодар облысы Баянауыл ауданы “Жаңажол” ауылының іргесіндегі Ескелді биігіне — ақын жерленген жердің жанына салынған. Мұражайда Мәшһүр Жүсіп тұтынған бұйымдар мен киімдер, суреттері, басқа да заттары сақтаулы. Ақын өмірінен алуан түрлі деректер беретін материалдар мен қолжазбаларының көшірмелері, әр жылдары жарық көрген кітаптары бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары‎
Санат:Павлодар облысы
Балқаш-Шоқпар көтерілісі

**Балқаш-Шоқпар көтерілісі**—Кеңес өкіметінің жаппай күштеп ұжымдастыру, байларды тап ретінде жою, зорлап астық пен ет дайындау саясатына қарсы Алматы облысының Балқаш, Шоқпар аудандарында 1930-шы жылдың сәуір айында болған халықтың наразылық қимылдары. 1-ші сәуірде Балқаш ауданының ғ1 ауылында Бұзарбай Бұланбай, Сатбай Итемген, Әсет Диханбай, Бектай Сәмбет, ғ2 ауылында Көшербай Құрамыс, ал Шоқпар ауданының ғ2 ауылында Әбдібек Нұрабай, Тілеуқұл Сарықбай, т.б. белсенді азаматтар Кеңес өкіметінің жүгенсіздігін айыптайтын жиналыстар ұйымдастырып, халықты көтеріліске шақырды. Көтеріліс 2 сәуірде Балқаш ауданының ғ2 ауылында басталды. Ашынған халық аудан атқару комитетінің егін егу науқанын ұйымдастыруға жіберген өкілін тұтқынға алды. 4–5-ші сәуірде Шоқпар ауданының ғ2 ауыл тұрғындары бой көтерді. 6-шы сәуірде Балқаш ауданының ғ1, 2, 3, 10 аудандарының көтерілісшілері аудан орталығы Ақкөлге басып кірді. Көтерілісшілер Аңшылар одағының дүкенін бұзып, ондағы қаруларды үлестіріп алды. Жергілікті өкімет адамдарын тұтқындап, мемлекеттік мекемелерді талқандады, байларды жер аудару туралы көшпелі сот қағаздарын өртеді. 7-ші сәуірде Әбдібек Нұрабайдың басшылығымен өткен жиналыста көтерілісшілер өздеріне көрші аудандардың тұрғындарын тарту туралы шешім қабылдады. Бірақ Алматыдан арнайы жазалаушы отрядтың жедел келіп жетуі көтерілістің одан әрі өрістеуіне мүмкіндік бермеді. Мемлекттік комиссияны басқарып келген ҚазАКСР-і ОАК-нің төрағасы  Е. Ерназар Ақкөлде 200 адам қатысқан жиналыс өткізді. Онда көтеріліс басшыларын ұстап беру, тоналған мүліктер мен қаруларды тапсыру талап етілді. Осыдан кейін жазалаушы отряд көтерілісшілерді жаппай тұтқындай бастады. 27 сәуірге дейін Балқаш ауданы бойынша 25 адам тұтқынға алынды. Олардың арасында көтеріліс басшыларының бірі К. Құрамысов та болды. Шоқпар ауданының көтерілісшілерінің бір тобы Іле өзенінің Балқашқа құяр тұсындағы “Желтораңғы” аралына барып тығылды. Жүрдек екі катермен келіп жеткен жазалаушылар оларды да қолға түсірді. 57 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылды. Олардың 30-ын 1930-шы жылы 30-шы мамырда ОГПУ “үштігі” ату жазасына кесті. 20 көтерілісші 3 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімдер бойынша абақтыға жабылды.

## Дереккөздер



## Сыртқы сілтемелер
*Балқаш-Шоқпар

Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Көтерілістер
Мессия

**Мессия** (көне еврей. *машиах*, грек. *Chrіstos*) — тікелей мағынасы «маңдайы майланған». Зәйтүн майымен майлау бағзы заманда патшаларды таққа отырғызғанда немесе дін қызметкері атағын алғанда өткізілетін салтанаттың құрамдас бөлігі.

Яһудилікте «машиах» сөзінің астыртын мағынасы — «патша». Яһудилер Дәуіт пайғамбардың ұрпағынан шығатын мінсіз патша Израиль халқын және адамзатты құтқару үшін Құдаймен жіберіледі деп сенеді. Христиандық дәстүрде сонымен қатар «құтқарушы» термині қолданылады. 

## Тағы қараңыз
* Иса Мәсих

Санат:Дін
Санат:Діни терминдер
Санат:Христиандық
Ақсарай, Өзбекстан

thumb|right

**Ақсарай** ()— Әмір Темір дәуірінде салынған зәулім сарай. Өзбекстан Республикасы Шаһрисабз қаласында орналасқан. Іргесі 1380 жылы қаланған. Темірдің Хорезмдегі жеңісінің құрметіне салынған. Ақсарай Бибі-Ханым, Қожа Ахмет Йасауи кесенелері сияқты үлкен порталды (50 м) күмбездер қатарына жатады. Сарай қабырғаларында араб әрпімен тарихи және діни жазулар, асыл тастармен, алтынмен жалатқан ою-өрнектер кездеседі. Олардың ішінде 798 хижра жылы (16.10.1395 — 5.10.1396) деген жазулар бар. А. аты Бабыр патшаның жазба деректерінде кездеседі. Патша кеңесіне арналған үлкен және кеңесшілерге арналған кіші бөлме болған. Басқа бөлмелер бірін-бірі қайталамайтын өрнектерге толы. 1403 жылы Шаһрисабзде болған испан елшісі Г.Клавихо Сарайдың ерекше сәулетті екенін жазады. Ақсарай құрылысы Темір тұсында бітпей, баласы Шахрух аяқтаған. Деректерде 1707 жылы Ақсарайда Бұхар ханы Убайдулла отырғаны айтылады. Қазір Ақсарай мемлекет және ЮНЕСКО қамқорлығында.

Санат:Өзбекстан сәулеті
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Өзбекстандағы әлемдік мұра
Санат:Әлемдік мұра
Боранқұл

**Боранқұл** — Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті.

## Географиялық орналасуы
Аудан орталығы — Бейнеу кентінен солтүстік-батысқа қарай 108 км жерде, Каспий маңы ойпатындағы Қарақұмның оңтүстік-шығысында шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1948 жылы осы маңда мұнай кенін іздеуге байланысты қаланған. Алғашында “*Опорный*” деп аталған. Бұрынғы “*Қарақұм*” қой кеңшары негізінде өндірістік шаруашылықтар мен шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Ауылда тұрмыс қажетін өтеу мекемесі, үш орта мектеп, аурухана бар. Боранқұл арқылы Орта Азия — Орынбор газ құбыры, Өзен — Самара мұнай құбыры және Қоңырат — Құлсары су құбырлары өтеді.

## Ауыл шаруашылығы
Ауылда 27 шаруа қожалықтары бар. Ауыл аумағындағы шаруа қожалықтары мен жеке үй шаруашылықтарында 898 бас сиыр, 17454 бас қой, ешкі, 421 бас жылқы, 1918 бас түйе бар.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Мета

**Мета** () — Италиядағы коммуна, Кампания (Италия)Кампания әкімшілік аймағына қарасты Неаполь провинциясында орналасқан.

Қаланың тұрақты тұрғындарының саны 7943 адамды құрайды&nbsp;(2008). Халық тығыздығы 3848 адам/км². Алып жатқан жер аумағы 2 км² шамасында. Пошта индексі — 80062.

Елді мекеннің қамқоршысы — әулие Santa Maria del Lauro.&nbsp;

## Демографиясы

## Коммуна әкімшілігі
* Телефоны: 815 321 498

## Сыртқы сілтемелер
* Ресми сайты  
* Ұлттық статистика институты 

Санат:Кампания (Италия)Кампания елді мекендері
Боранқұл Көшмағамбетұлы

**Боранқұл Көшмағамбетұлы** (1928 ж.т., Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Мұңлы-Қулы ауылы) — күйші-домбырашы.

Жетіру тайпасының Тама руынан шыққан.

1948 — 93 ж Жамбыл облысы Сарысу, Талас аудандарында ұстаз болған.
Ол Арқаның күйшілік дәстүрінде “Ана жүрегі”, “Ақ кесене”, “Арнау”, “Боздақтар”, “Батыр”, “Жолайырық”, “Жан сыры”, “Желтоқсан”, “Кербез аққу”, “Қайран елім, қазағым”, “Қоштасу”, “Құлагер”, “Майданнан хат”, “Толғау”, “Ұстаз”, “Ықылас туралы толғау” сияқты қырыққа тарта күй шығарған.

Боранқұлдың күйлері Қазақ радиосының қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Домбырашылар
Санат:Сарысу ауданы тұлғалары
Санат:Талас ауданы тұлғалары
Бор қышқылы

**Бор қышқылы** (ортобор қышқылы, Н3ВО3) — анорганикалық үш негізді әлсіз қышқыл, ақ кристалл зат. Ол ыстық суда, спирт және т.б. органикалық еріткіштерде ериді. Бор қышқылын қыздырған кезде, оның құрамынан су бөлініп шығып, әуелі метабор қышқылына (НВО2), содан кейін бор ангидридіне (В2О3) айналады. Бор қышқылын оның табиғи тұздарын өңдеу арқылы алады.  Ерітіндіні салқындатып, Бор қышқылы кристалдарын бөліп алады. 

= Алуы =
Мысалы, натрийдің тетраборатының (бураның — Na2B4O7*10H2O) ыстық ерітіндісін күкірт қышқылымен әрекеттестіріп алуға болады:

* Na2B4O7*10H2O + H2SO4 -> 4H3BO3 v + Na2SO4 + 5H2O

Диборан гидролизі арқылы:

* B2H6 + 6H2O -> 2B(OH)3 + 6H2 ^


= Қолданысы =
Бор қышқылы бояу алуда, қағаз шығару, тері өңдеу өндірістерінде, дәрі-дәрмек жасауда қолданылады. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл, ISBN 5-89800-123-9, II том

Санат:Бор қосылыстары
Санат:Тыңайтқыштар
Санат:Бейорганикалық қышқылдар
Санат:Оттегі қосылыстары
Мыс концентраты

**Мыс концентраты**(*лат. concentratus – шоғырланған*)- кен өндіру өнеркәсібінде – пайдалы қазылымдарды байыту өнімі, не шикізатты химиялық өңдеудің өнімі.
## Қолданылуы.
Бұл өнімдерде пайдалы құрамбөліктер мөлшері бастапқы шикізаттағыдан көп болады. Пайдалы құрамбөліктер мен қоспалар мөлшері, ылғалдығы, түйіршіктерінің ірілігі жағынан белгілі бір стандарттық талаптарға сай келетін концентраттарды кондицияланған *(шартты сапалы)* деп аталады. Олар байыту фабрикасынан тікелей пайдалануға не металлург. өңдеуге жіберіледі. Құрамындағы мыстың аздығынан және кешенді сипаттамаларының барлығынан мыс кендерін бірден металлургияға өңдеуге жіберу пайдасыз, сондықтан оларды алдын ала талғамды флотация байытудан өткізеді. 
 Мыс кенін байыту барысында негізгі алынатын өнім, құрамындағы мыс 55%-ға жететін *(көбінесе 10%-дан 30%-ға дейін)* мыс концентраты болып есептелінеді. Ал флотация кезінде мыстың концентратқа өту шығымы 80%-дан 95%-ға дейін болады. Байыту барысында мыс концентратынан басқа қосымша пиритті және түсті металдар концентраттары *(мырышты, [[молибден]]ді, т.б.)* алынады. Флотация концентраттары ұнтақтарының ірілігі 74 мкм-ден аспайды. Құрамы бойынша өте күрделі нашар байытылатын көп металды кендерді байыту кезінде басқа концентраттармен қатар, көбірек мөлшерде құрамында, көбінесе 8% – 10% мысы және 16% – 18%-ға дейін мырышы бар өнеркәсіп өнімдері алынады. Бұл өнімдерді металлургия әдістерімен өңдеу техника-экономикалық көрсеткіштері жағынан өте тиімсіз болып табылады.
## Қазақстандығы мыс шикізат көздері.
Қазақстанда мыс шикізат көздері Орталық, Шығыс (Кенді Алтай) және Оңтүстік Қазақстан облыстарында шоғырланған. Тек қана соңғы жылдарда мыс-мырыш күрделі концентраттарын балқытып, ұқсатып өңдеу, автогенді балқытып өңдеу тәсілдерімен Балқаш мыс зауытында ПВ *([[Ванюков]])* пешінде жүргізіледі.

## Сілтемелер
* Химиялық элементтер  
* Қоспалар  
* Шикізат
## Сыртқы сілтемелер
Мыс өнеркәсібінің қысқаша сипаттамасы  
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Химия
Санат:Химиялық элементтер
Шоқыр

**Шоқыр** (*Acіpenser stellatus*) – бекіре тұқымдасына жататын балық. 

Негізінен Қара, Азов теңіздерінде тіршілік етеді. Қазақстанда Каспий теңізінде, оған құйылатын Жайық өзенде таралған. Дене пішіні жебе сияқты созылған. Тұмсығы ұзын (ол басының ұзындығының 60%-дайын алады), мұртшасы қысқа. Арқасы бүйір сүйектеріне дейін қара, бауыры ақшыл түсті. Балықтың ұзындығы 160 см, салмағы 14 кг-дай. Ұзындығы 220 см, салмағы 68 кг-ға дейін болатын түрлері бар. Көктем мен күзде, сәуір айынан бастап, тамызға дейін уылдырық (475 мың, диаметрі 3 мм-дей) шашады. Уылдырық шашып болған ересек балықтар мен шабақтары теңізге ойысады да, мұнда қорек іздеп, қоныс аударып отырады. Майда шабақтары зоопланктонмен, ал ересектері ұсақ балықтармен және моллюскалармен қоректенеді. Кәсіптік мәні бар аса бағалы балық. Ауланатын бекіре балықтарының ішінде 1-орында. Еті, уылдырығы – дәмді тағам, торсылдағынан желім дайындалады. Бекіре, сүрік, пілмай балықтарымен будандастырылған будандары бар.
#### Шоқыр еті
Шоқырды Каспий, Арал — Қара теңіздердің бассейлдерінен аулайды; оның еті қортпа мен бекіренің еттеріне қарағанда анағұрлым хош иісті және нәзік болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Бекіретәрізділер
Үлкен Антиль аралдары

**Үлкен Антиль аралдары** — Вест-Индиядағы Антиль аралдарының батыс бөлігі. Ірілері — Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико. Кариб теңізі мен Атлант мұхитының аралығында. Тектоникалық құрылымы жағынан Оңт. Америка Андысымен қосылып, Кордильера қатпарлы белдеуінің Антиль — Кариб облысынн құрайды. Солт. тропиктен 18  с.е-ке дейінгі орнына сәйкес климаты тропиктік, ыстық. Қаңтардың орташа температурасы 20 — 24 С, шілдеде — 28 С шамасында. Жылдық жауын-шашын мөлш. таулардың шығыс және солт.-шығыс беткейлерінде 3000 мм-ден асады, аралдардың ішкі және оңт.-батыс бөліктерінде 1000 мм-ден кем. Өзендері қысқа, бірақ суы мол. Жағалаудағы және Атлант мұхитына қараған тау беткейлерін пальма, мәңгі жасыл емен, қырықбуын, т.б. ағаштардан тұратын ылғалды тропиктік ормандар жапқан. Қазіргі кезде олардың орнын қант құрағының плантациялары басып келеді. Аралдардың ішкі бөлігін саванна алып жатыр (түрлі пальма, мимоза, кактус, сүттіген, т.б.). Пайдалы қазбалардан темір (Куба, Гаити), хромит, марганец, мыс (Куба), алтын (Гаити), боксит (Гаити, Ямайка), т.б. кен орындары бар. Үлкен Антиль аралдарын Х.Колумб Америкаға жасаған саяхаттары кезінде ашқан.

Санат:Үлкен Антиль аралдары
Үгіт

**Үгіт** ( — қозғалысқа салу) — бұқара халыққа саяси әсер ету, белгілі бір мақсатқа бағыттау құралы. Үгіт көпшілікті белсенді әрекетке итермелейтін белгілі бір идеяны, ұранды тарату арқылы көрінеді. Саяси үгіт саяси топтардың мүддесін көздеп, белгілі бір топтың немесе адамның көпшіліктің қолдауы арқылы саяси билік күшін иеленуіне қызмет жасайды.

Үгіт таратудың жолдары әр алуан. Мәселен, әңгімелесу, жиналыста баяндама жасаудан бастап, бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану, плакат, сурет, кино, театр, т.б. насихат құралдары арқылы іске асырылды.Үгіт саяси-әлеуметтік топтардың саяси, мәдени деңгейін, әлеуметтік, кәсіби мүдделерін, т.б. факторларды ескере отырып жүргізіледі. Үгіт адамдарға түсінікті, нақты, күнделікті өмірмен тығыз байланыста төзімділікпен жүргізілсе ғана тиімді болады. Қазақстанның қазіргі қоғамдық өміріндегі демократиялық жаңғырулар мен азаматтық қоғам құру, мемлекеттілікті нығайту үрдісі жағдайында, мемлекетшілдік идеясы тұрғысында үгіт-насихат жұмыстарының маңызы зор.

Санаға, көңіл-күйге, тұрғындардың қоғамдық, белсенділігіне ықпал ету үшін оларды бір нәрсеге сендіру немесе белгілі бір әрекеттерді жасауға бейімдеу мақсатымен идея тарату.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Абдул-Қаһир әл-Журжани

**Әбу Бәкқр әл-Кахир Журжани,** Әбу Бәкр әл-Кахир ибн әр-Рахман Журжани (т. ж. б. – 1078) – әдебиетші-ғалым. Әбу Насыр әл-Фараби мектебінен шыққан.

Ол мұсылмандық Шығыста Аристотель «Поэтикасының» бағытында әдебиет теориясы туралы алғаш еңбек жазған. Негізгі еңбегі  *[[«Белагат ул-асрар»]]* («Ойды әдеби мазмұндауды жетілдіру сыры») деп аталады. Қолжазба 1941 ж. Египетте жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:1010 жылы туғандар
Санат:1078 жылы қайтыс болғандар
Санат:Горганда туғандар
Санат:Иранда қайтыс болғандар
Санат:1081 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ислам дінтанушылары
Санат:Араб филологтары
Санат:Шафииттер
Санат:XI ғасырда туғандар
Боранбай Қалқаманұлы

**Боранбай би Қалқаманұлы** (**Бибабам**)(1704 — 1802) — қазақ халқының жоңғар басқыншылығына қарсы соғысына қатысқан батыр, белгілі би, Абылай хан ордасында бас би болған. Найман тайпасы Қаракерей руы Мұрын-Байыс бұтағынан шыққан.

Оның көсемдігі мен шешендігі жайлы ел жадында:  немесе  деген сияқты көптеген өлең-жырлар қалған.

## Өмірбаяны
Жас кезінде Түркістанда ескіше оқыған. Тарихи-әдеби деректерде Боранбай мен Қаракерей Қабанбай есімдері қатар жүреді. Ол қазақ хандығының тәуелсіздігі мен ел бірлігі жолында Абылай хан жүргізген саясатты жүзеге асыру ісіне үлкен үлес қосқан. В.В. Вельяминов-Зерновтың еңбектерінде, Кіші жүздің қаза тапқан ханы Әбілқайырдың орнына таққа оның ұлы Нұралыны отырғызуға мұрындық болып, Орынборға барып қайтқан 8 бидің бірі осы Боранбай екені айтылады. Кезінде арғын-найман арасындағы жер дауының әділ шешілуіне ықпал еткен. Боранбай биді Бұқар жырау, Көкбай ақын жырға қосқан.
## Әңгіме
Боранбайдың Мәмбет дейтін, өзі ерке өскен тентек інісі болады. Ол әрбір топ-жиын сайын ұрыс, жанжал шығарып, оның айып-бодауын ағасы төлеп жүреді екен. Бір елдің тойына барар алдында ол інісін шақырып алып: «Сен осы жолы жанжал шығармай тыныш жүр. Мен той тарқаған соң саған ат мінгізіп, шапан жабамын» дейді. мәмбет мақұл деп ағасына уәде береді. Той жанжалсыз өтеді. Мәмбет сыйлы, сыпайы қонақ боп тыныш жүреді. Той тарқайды. Мәмбет ағасына келіп:

-   Көке, айтқаныңызды орындадым, ат, шапанымды бер! – дейді. Боранбай:

-   Мен саған ат та, шапан да бердім емес пе? – дейді.

-   Қайдағы? Қашан?

-   Сен түсін. Егер мен саған той алдында ескертпесем, сен тағы жанжал шығарып, елді дүрліктірер едің. Айып төлеп, тағы да шығынданар едің. Ат, шапаның жаныңда қалды емес пе? Бұл менің бергенім емес немене?! – депті. Сонда інісі: «Қап, мұндай айлаңды білгенде көнбес едім. Талай қызыл кеңірдектер кетті-ау бекерге!» - деп, басындағы тымағын жерге бір-ақ ұрыпты.

## Дереккөздер

Санат:1704 жылы туғандар
Санат:1802 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ-жоңғар соғысына қатысушылар
Насыбайгүл

**Насыбайгүл** (Ocіmum) – еріндігүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық хош иісті шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Іле, Күнгей Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шань тауларында өсетін 1 түрі – камфорлы **Насыбайгүл**(O. basіlіcum) бар. Оның биіктігі 20 – 60 см. Төрт қырлы сабағының сыртын түк басқан. Жапырақтары жұмыртқа не сопақша эллипс тәрізді, түбіне қарай сына сияқты қысыңқы келеді, жиектері тісті, аздаған түктері бар. Гүлдері ақ не ақшыл күлгін түсті, тостағанша жапырақшаларынан ұзын болады. Күлтелері қос ерінді (төменгі еріні бүтін, тегіс, жоғарғы еріні 4 бөлікке бөлінген), аталықтары – 4. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – жаңғақ, қара-қоңыр түсті, сырты жылтыр. Хош иісті өсімдік болғандықтан парфюмерияда және сабын қайнатуға, тағамға салуға пайдаланылады.

## Сілтемелер
* Түк  
* Іле  
* Күнгей Алатау
## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Шоқысу артезиан алабы

**Шоқысу [[артезиан алабы]]** – Арал теңізінің солтүстігінде құмтасты қабатта қалыптасқан жер асты суы бар құрылым. Ол теңіз жағалауынан солтүстік бағытта Кіші Борсық құмының шығыс жағында орналасқан Шоқысу темір жол стансасы арқылы 100 км-ге созылған. Ені 25 – 30 км. Алаптың батысы кең тектоникалық жарылыммен шектеліп, ал шығысы Арал антиклиналдық белдеміне тіреледі. Шоқысу артезиан алабында Кіші Борсық құмына сіңген атмосфералық жауын-шашын суымен қоректенетін бірнеше арынды су қабаттары бар. Мұндағы тұщы, аздаған ашқылтым (оңтүстік бағытта) сулы қабат жоғарғы палеоген (*эоцен-олигоцен*) шөгінділерінде пайда болған. Қабаттың жалпы қалыңдығы 40 – 70 м, тереңдігі 100 – 230 м. Қабаттағы су арынды, ұңғымадан алынған су жер бетінен 2 – 6 м биіктікке көтеріледі.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Артезиан алабы
Санат:Арал теңізі
Мегалиттік құрылыстар

**Мегалиттік құрылыстар** (грек. meгa — үлкен, литос — тас) — аса үлкен тастардан жасалған көне дәуір ескерткіштерінің ғылымдағы жалпы атауы. Неолит дәуірінде б.з.б. 4-мыңжылдықта пайда болып әсіресе Батыс Еуропаның Атлант мұхиты жағалауларына жақын өлкелерінде кең тараған. Жасалуына қарай бірнеше түрге бөлінеді. Тігінен орнатылған үлкен тастарды менгирлер, ал бір немесе бірнеше концентрлі шеңберлер түрінде орналасқан менгирлер тобын кромлех деп атайды. Кең тараған түріне дольмендер жатады. Үлкен тастардан салынған жер астындағы немесе биік оба астындағы қабірханаларды әсіресе дәлізді қабірханаларды мегалиттік құрылыстардың тұрақты түріне жатқызады. Сондай-ақ бұл атауды үлкен тас жәшіктерге (циста), бекіністер, ғимараттар мен үйлердің кейбір түрлеріне байланысты да жалпылама қолдану кездеседі. Негізгі ескерткіштері қызметі жағынан ғұрыптық және ұжымдық жерлеу дәстүрлеріне байланысты қолданылған. Мегалиттік құрылыстарды Австралиядан басқа әлемнің барлық елдерінде бар деп айтуға болады. Алғашқы үлгілері Батыс Еуропада — Испанияда, Португалияда пайда болып, Франция, Солтүстік Германия, Скандинавия, Британия, тағыда басқа. Еуропа елдерінде кеңінен тараған. ұалымдардың пікірінше, мегалиттік құрылыстар түрлі мәдениеттер ауқымында, бірақ өзара ұқсас әлдеқандай діни сенімдердің ықпалымен және бір деңгейлес әлеуметтік, географиялық алғышарттар бар ортада қалыптасқан. Сонымен бірге, бұларды алғаш өмірге әкелген идеялардың өзі мәдени байланыстар барысында бір өлкеден екінші өлкелерге ауысып отыруы мүмкін. Осыған байланысты ғалымдардың бір тобы Мегалиттік құрылыстар Жерорта теңізі маңынан бастау алған деп санайды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Шүлбі бөгені

**Шүлбі бөгені** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан, Шемонаиха аудандары мен Абай облысы Жаңасемей, Бородулиха аудандарының аумақтарында орналасқан. Ертіс өзені өзеніндегі Бұқтырма және Шүлбі СЭС-тері аралығындағы қапталдық салаларды маусымдық режимде реттеу үшін 1989 жылы салынған. Жоғарғы Ертіс бөгендері каскадындағы соңғы, үшінші бөген. Шүлбі бөгенінде Үлбі және Үбі өзендерінің суы жиналады, оған Бұқтырма бөгенінен шыққан су қосылып, көктемде Ертіс жайылмасын суландыру үшін пайдаланылады. 1989 жылы бірінші кезекті бөлігі пайдалануға берілді. 

## Гидрологиялық режімі мен сипаты
Бөгеннің ұзындығы 72 км, су айдыны 255 км², көлемі 2390 млн. м³, пайдалы көлемі 1470 млн. м³, орташа тереңдегі 9 м, ең терең жері Ертіс өзені арнасы табанында – 30 м. Бөген табаны Ертістің 3,5 км-лік кең аңғарында жатыр. Сонымен қатар, сол маңда Ертіске құятын Қызылсу, Үбі өзендері және бірнеше ұсақ ағын сулардың жайылмаларын да басып қалған. Негізінен жайылым, шабындық, орман және тоғайлар алып жатқан жалпы ауданы 22,8 мың га жерді су басқан. Су режимі толық реттелген, жыл бойы 240 м деңгейінде ұсталады, бірақ сәуір – мамыр айларында, Ертіс жайылмасын су бастыру кезінде 13 – 20 күн ішінде 8 м-ге төмендейді. Жобадағы екінші кезекті бөлігі Бұқтырма бөгеніне дейінгі аралық салалық суларды көп жылдық реттеуге арналған және бөгенді кешенді пайдалануға мүмкіндік береді.

Су қойманың су басқан аймағында Қарашат қорған кешені табылды.
## Дереккөздер

Санат:Абай облысы гидрографиясы
Санат:Шығыс Қазақстан облысы гидрографиясы
Санат:Ертіс су алабы
Ғабдулхак Шоқышев

**Шоқышев Ғабдулхак Ысқақұлы** (15.10.1957 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Шілікті аулылы) – әскери қайраткер, генерал-майор (2005). Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесін бітірген (1978). 1978 – 98 жылдары Курчатов қаласындағы әскери бөлімде әр түрлі басшылық лауазымдарда болды. 1998 – 2000 жылдары Өскемен қаласындағы ішкі әскерлер командирінің орынбасары, 2001 – 03 жылдары ҚР ІІМ ішкі әскерлер қолбасшысының тыл жөніндегі орынбасары – штаб бастығы, 2003 – 04 жылдары ішкі әскерлер қолбасшысының техника және қару-жарақ жөніндегі орынбасары, 2004 – 06 жылдары Қарағанды қаласында ішкі әскерлер құрамасының командирі қызметтерін атқарды. 2006 жылдан Алматы қаласындағы ішкі әскерлер құрамасын басқарады. Көптеген медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Шолақай

**Шолақай** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Шолақай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан оңтүстікке қарай 10 км-дей жерде, Өсек (Үсек) өзенінің жағалауындағы қамыс, құрақ, бозжусан, т.б. шөптесін өскен қоңыр, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.  

## Халқы

## Тарихы
1966-1997 жылдары жүгері өсіретін “Бірлік” ұжымшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылы Шолақайда және округке қарасты Диқанқайрат, Жиделі ауылдарында “Бірлік” ӨК және шаруа қожалықтары құрылған.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Загряжский Григорий Семенович

**Загряжский Григорий Семенович** - (1838, Ресей, бұрынғы Смоленск губерниясы – өлген жылы белгісіз) – Ресей табиғаттану, антропология және этнография әуесқойлары қоғамының Түркістан бөлімшесін ұйымдастыруға атсалысқан орыс этнографы. 1867 жылдан бастап капитан шенінде Верныйда, Ташкентте әскери қызмет атқарған. Тоқмақта, Перовскіде уезд бастығы болды. Қазақ халқының әдет-ғұрып заңы, этнографиясы, материалдық және рухани мәдениетіне қатысты деректер жинап, бірнеше мақалалар жазған. 
Шығармалары: “Юридический обычай киргизов”, “О различных родах состояний и о правах им присвоенных”, “Материалы для статистики Туркестанского края”, “Ежегодник”, в. 4, 1876; “О народном суде у кочевого населения Туркестанского края по обычному праву”, сонда; “О направлении торговых путей в Туркестанском крае”, сонда, в. 2, 1873; “Киргизские очерки” (Аш или тризма по умершим), “Туркестанские ведомости”, 1873, §1; “Очерки Перовского уезда”, сонда, 1872, §29; “Быт кочевого населения долины Чу и Сыр-Дарьи”, сонда, 1875, §25; “Кара-Киргизы”]], сонда, 1874, §41 – 42.

## Дереккөздер


Санат:Этнография
Әнуар Боранбаев

**Боранбаев Әнуар** (1 наурыз 1948, Қостанай облысы, Амангелді ауданы —  14 желтоқсан 1999, Алматы) — актер, Қазақстанның халық артисі (1998).

## Өмірбаяны
Алматы консерваториясын бітірген (1970). 

Ұзақ жылдар бойы Қазақ академиялық драма театрының актері болды. 

"Актер үшін қашан да рөл жасау, рөл дауысы шықса, одан артық қуаныш жоқ" деген сөздер Әнуар Боранбаевтың көрермендеріне арналған алғыс сөздер.

Аңғарымпаз, ойы жүйрік, өресі кең, тілге шешен, үні әсем, еңбекке икемді. Қоғамдық жұмыстарға да өз үлесін қосқан актерлердің бірі болған.

Қазақ газетіндегі сұхбатының соңын: «Құрметтерін білдірген азаматтарға, өнеріме көрсеткен ықыластары үшін үлкен ризашылығымды айтқым келеді» деген ілтипат сөздермен аяқтаған.

## Театрдағы және фильмдегі рөлдері
Алғашқы ойнаған рөлдері — М.Әуезовтің “Түнгі сарынындағы” мұғалім Сапа мен Ә.Әбішевтің “Белгісіз батырындағы” Жандос. Боранбаевтың актерлік шеберлігінің қалыптасуына М.Әуезов пьесалары бойынша қойылған спектакльдерде ойнаған рөлдері ерекше ықпал етті. Олардың ішінде “Қарагөздегі” Сырым, “Айман — Шолпандағы” Арыстан, “Қарақыпшақ Қобыландыдағы” Бірсімбай, “Еңлік — Кебектегі” Кембай, ұлы жазушы аударған У. Шекспирдің “Асауға тұсауындағы” Люченцио рөлдері — актердің үлкен шығармашылық жемісі. Сондай-ақ, Еламан (Ә. Нұрпейісовтің “Қан мен терінде”), Жәкен (Қ. Мұхамеджановтың “Біз періште емеспізінде”), Момын шал (Ш. Айтматовтың “Ақ кемесінде”), Бөгембай (Т. Ахтановтың “Антында”), Майсалбек (Айтматовтың “Ана — Жер-Анасында”), Тергеуші (Әуезовтің “Қилы заманында”), Полковник (С. Ахмадтың “Келіндер көтерілісінде”), Незнамов (А.Н. Островскийдің “Жазықсыз айыптыларында”), т.б. бейнелері — актердің сахналық табыстары болып табылады. 

Боранбаев кинофильмдерге түсіп, ірі экрандық бейнелерді де сомдады. Мысалы, Тастан (“Гауһартаста”), Қойшы (“Біздің үй көгілдір таулар ортасында”), Рысқұлов (“Түрксібте”), т.б.

## Фильмографиясы
*1974 -  *[[Қанатсыз фронт]]* - *Бейсембаев*
*1975 -  *[[Дала гүрсілі]]* - *Таңатаров*
*1975 -  *[[Гауһартас (фильм)|Гауһартас]]* - *Тастан*
*1977 -  *[[Тел өскен ұл]]* - *Көкеш*
*1977 -  *[[Фронт шебінің арғы жағындағы фронт]]* - *Бейсембаев*
*1980 -  *[[Мінезі қиын балалар]]* - *Сағымбеков*
*1981 -  *[[Ақырғы аманат]]* - *Қасымов*
*1981 -  *[[Жаудың тылындағы фронт]]* - *Бейсембаев*
*1982 -  *[[Мен сіздің туысыңызбын]]* - *Ораз Рахметов*
*1985 -  *[[Біздің үй көгілдір таулар ортасында]]* - *қойшы*
*1986 -  *[[Сену және білу]]* - *Асан*
*1986 -  *[[Түрксіб (фильм)|Түрксіб]]* - *Рысқұлов*
*1990 -  *[[Созақтан шыққан Гамлет әлде Мамайя Кэро]]* - *эпизод*
*1991 -  *[[Жансебіл]]* - *эпизод*

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық әртістері
Ақкөл (Павлодар облысы)

**Ақкөл** — Павлодар облысы Екібастұз қалалық әкімдігіне қарайтын ауыл, Ақкөл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Екібастұз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 80 км-дей жерде Шідерті өзенінің сол жақ жағасында орналасқан. Жанынан Екібастұз - Ақтоғай автомобиль жолы өтеді. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1935 жылы “Ақкөл” қой кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 1997 жылға дейін кеңшар және ауылдық кеңестің орталығы болып келді. Кейін шаруа (фермер) қожалықтары құрылып, кеңес ауылдық әкімшілік округінің орталығына айналды. Ақкөлде машина-трактор жөндеу шеберханасы, орта мектеп, клуб, учаскелік аурухана бар. 

## Дереккөздер

Санат:Екібастұз қалалық әкімдігі елді мекендері
Балқу

thumb|Мұздың еруі
**Балқу** — қатты кристалдық заттың сұйық күйге ауысуы (І текті фазалық ауысу). Таза заттар балқуының басты сипаттамалары — балқу температурасы және балқу жылуы. Белгілі бір сыртқы қысымда қатты кристалдық заттың сұйық күйге ауысу температурасы балқу температурасы деп, ал тұрақты қысымда қатты кристалдық затты толықтай сұйық күйге ауыстыруға қажет жылу мөлшері балқу жылуы деп аталады. Балқу температурасы сыртқы қысымға тәуелді.

Қалыпты атмосфералық қысымдағы (1013, 25 гПа немесе 760 мм сын. бағ.) Балқу температурасын балқу нүктесі деп атайды. Қыздыру кезінде қатты кристалдық заттың температурасы, әуелі балқу температурасына дейін көтеріледі, сосын балқу басталып, зат толық балқып біткенге дейін температура өзгеріссіз қалады, одан әрі температура тағы да жоғарылайды. Заттың салқындауы кезінде процесс керісінше өтеді (заттың температурасы балқу температурасына дейін төмендейді, зат толық қатайып болғанша бұл температура өзгеріссіз қалады, одан әрі қатты күйдегі заттың температурасы қайтадан төмендей бастайды). Балқу кезінде көпшілік заттың көлемі артса, кейбіреуінің (су, висмут, сүрме, т.б.) көлемі кішірейеді. Балқығанда заттың көлемі ұлғайса, қысым артқанда оның балқу температурасы жоғарылайды.

Балқығанда көлемі кішірейетін заттың балқу температурасы қысым артқанда төмендейді. Таза металдардың ішінде вольфрамның балқу температурасы ең жоғары (3410°С), ал сынаптың балқу температурасы ең төмен (-38,9°С). Ерекше қиын балқитын қосылыстарға: TіN (3200°C), HfN (3580°C), TaC (4070°C), HfC (4160°C), т.б. жатады. Аморф қатты заттардың балқу нүктесі болмайды. Олар температура жоғарылаған сайын жұмсара отырып, бірте-бірте сұйық күйге өтеді. Балқу процесі кезінде заттардың физикалық қасиеттері өзгереді (энтропияның жоғарылауы нәтижесінде кристалдық құрылым бұзылады, жылу сыйымдылығы артады, т.б.).

Балқу процесі табиғатта (жер бетіндегі қар мен мұздың еруі, Жер қойнауындағы минералдардың балқуы, т.б.), сондай-ақ, ғылым мен техникада (таза металдар мен қорытпалар алу, т.б.) маңызды рөл атқарады.  

## Дереккөздер


Санат:Фазалық өтулер
Санат:Физикалық құбылыстар
Санат:Металлургия
Санат:Термодинамика
Санат:Материалтану
Қатыршат Шапағатұлы Шүленбаев

**Қатыршат Шапағатұлы Шүленбаев** (5.3.1937, Павлодар облысы Баянауыл ауданы – 21.6.1998, Алматы) – философ ғалым, философия ғылымдарының докторы (1986), профессор (1987). Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1959). 1972 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ мемлекеттік педагогикалық институтында философия кафедрасының меңгерушісі болды. 1970 – 1980 ж. ғылыми жұмысының негізгі бағыты – ғылыми атеизм және тарихи материализм мәселелері. 1991 жылдан бастап тәуелсіз Қазақстандағы дінтану мектебінің қалыптасып, дамуына елеулі еңбек сіңірді.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Әдебиет майданы

**«Әдебиет майданы»**, журнал. Әдеби-бұқаралық, қоғамдық-саяси басылым ретінде 1932-39 ж. шықты. Қазақ жазушыларының көркем шығармалары, ауыз әдебиетінің үлгілері, әдеби-сын туындылары, публицистика, очерктер жиі жарияланды. Басылымның қалыптасуына С. Сейфуллин, Б. Майлин, I. Жансүгіров, С. Мұқановтар көп еңбек сіңірді. Әуезов үзбей мақала жазып, журналдың көркемдік сапасын арттыруға мол ықпал етті. *«Әуезұлының сөзі»* (1933, №1), *«Абай ақындығының айналасы»* (1934, №11), *«Абайдың мәдени ізденулері»* (1937, N»7), *«Қалмақаннан не тілер едік»* (1937, № 9), *«Ардақты Жәке»* (1938, № 5), *«Жұмбақ туралы»* (1938, № 10) деген мақалаларын жариялады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Әдебиет