open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кеуірт

Кеуірт-ол сіріңкенің синонимі болып келеді ( орыс тілінде айтқанда(спичка)). Оны адамдар күнделікті өмірде пайдаланады. Кеуірт арқылы от жағуға болады. Себебі, кеуірттің  ұшы  күкірт қышқылынан жасалған , ал төменгі жағындағы таяқ ол қарапайым  ағаштардан жасалған. Сіріңке  қорабының жан-жағына үңіліп қарасақ қара заттарды байқаймыз. Ол бізде күкірт қышқылы. Кеуірттің ұшындағы күкірт қышқылы мен қорап сыртындағы күкірт қышқылы үйкеліскенде от пайда болады.
Киім тігу

**Киім тігу** — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Киім тігу салты бойынша құдаларының үйіне келген құдалар мен құдағилар түні бойы ұйықтамаулары керек. «Жақсы тамақ қалғанша, жаман қарын жарылсын» деп, құдалардың бергенін жей беру керек, бірақ ұйықтауға болмайды. Егер ұйықтап кетсе, киімін құдалардың бірі тігіп тастап, айып төлеттіреді. Сол үшін ішіп-жеуге де, ұйқыға да, өлең айтысуға да шыдау керек. Бұл қазақтың қызықты дәстүрлірінің бірі. Егер ұйқыда жатқан адам оянып кететін болса, тігіп жатқан адам айыппұл төлейді.Киім тігу құралдары:ине, жіп қайшы, сызғыш,бор,лекало,туйрегіш.
## Дереккөздер

Санат:Салт-дәстүрлер
Өлтірі

**Өлтірі** — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. 

Қазақтар құдалық бекіп, құйрық-бауыр жесіп, құдай деп құда болған соң, күйеу жағынан құдаларына бір білікті адамды бас етіп «өлтірі», яғни кәделі мал жіберіледі. «Өлтірі» деген — «өлі мен тірі арасында адалмыз, құдай қосқан құдалығымыз ақиқат» деген ұлттық ұлағатты ұғымды білдіреді. Бұл үлкен кәделі әрі маңызы жол-жоралғы, құдалық бекіді деген сөз. 

Атам қазақ «өлі риза болмай, тірі байымайды» бала алғалы жатырмыз, алдымен аруақ разы болсын дегені. Өлтірі келген соң, қыз жақ туыстарын, көршілерін шақырып келген малды сойып, аруақтарға арнап құран оқытып, шағын той жасап, құда болғандарын, қыз ұзатқалы жатқандарын дүйім елге паш етеді, жариялайды.

«Өлтірі өткен соң өлген күйеу жатпайды» деп бұдан кейін күйеу қалыңдығына «ұрын» баруына жол ашылады және қайғысыз өмір сүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Шалшық

Шалшық- ол беторамал.Оны кейде сүлгі деп те атайды.  Шалшық әртүрлі мата түрлерінен жасалады. Жалпы қазақ отбасылары шалшықты екіге бөліп қоятын болған. Олар күнделікті өмірде пайдаланатын және меймандарға арналған шалшық түрлері.
Сәукеле кигізу

**Сәукеле кигізу**— қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Қалыңдыққа сәукеле кигізудің орны бір бөлек. Себебі сәукеле әйел киімдерінің ішіндегі ең асылы ғана емес, оның жұбайлық өміріндегі елеулі кезінің естен кетпес ыстық сәті. Ол - бұлғақтап өскен оң жақтағы және ақ босаға аттар арасындағы қимас та қызықты кездің ескерткіші. Бұл аз болса келіншекке сәукеле кигізудің өзі бір ерекше салтанат. Бұған құда-құдағилар шақырылады. Шашу шашылады. Ақ бата арналады. Сәукеле байғазысының бағасы да олқы болмайды. Сәукелелі келіншек ажарлы да базарлы көрінеді. Оны жұрттың бәрі көруте ынтық. Оның көрімдігі де соғанлайық болу керек. Жас отау, сәукелелі келіншек, ойын-сауық, көңілдікүлкі жаңа өмірдің бақыт есігін ашқандай әсер етеді.
## Дереккөздер

Санат:Салт-дәстүрлер
Күйеу киімі

**Күйеу киімі**  — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Қалыңдығын алуға баратын жас күйеу міндетті түрде «күйеу киімін» киюге тиіс. Алдынан шыққан жеңгелер мен жас қыз-келіншектер күйеуді киімінен танып алады. Сондықтан күйеу басқа жігіттерден салт бойынша ерекше киінеді. Бөркіне үкі тағып, қызыл шапан, биік өкше етік киеді. Бөркін көзіне түсіріп төмен қарап, кішілік көрсетіп тұрмаса айып төлейді немесе сөзге, күлкіге үшырайды. Сол бетімен қыз-келіншектердің ортасына түскен күйеу небір азапты әзіл-қалжыңға төзеді. Оның мінген атын «күйеу атымен күл тасы» дегендей ауыл балалары мініп алып қызыққа бөленеді.
## Дереккөздер

Санат:Салт-дәстүрлер
Төркіндеу

**Төркіндеу** — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. 

Мұның негізі «төркін» деген сөзден шыққан. Ұзатылған қыздың төркін жұртына арнаулы (ресми) түрде баруы «төркіндеу» деп аталады. Мұндай жағдайда қыздың барлық туған-туыстары оны қонаққа шақырып, құрмет көрсетіп, қалаған затын беріп риза етіп аттандыруға тиіс. Төркіндеу — әр қыздың парызы және ол бір-ақ рет төркіндеп баруға хақысы бар. Төркіндеудің халықтық, дәстұрлік маңызы зор және ол әйелдерге ғана тән ғұрып.

Қазақ салты бойынша ұзатылған қыз бір жыл өткеннен кейін ғана төркініне барып қайтады. Жыл аунамай төркіндеуді жаман ырымға балайды. Ерекше өлім-жітім, той-томалақ, ас бергенде болмаса, жыл толмай төркініне бармайды. Ұзатылған қыздың жыл аунап төркіндеуінің өзіндік жолы, сыры, мәні мағынасы бар. Төркініне жалғыз күйеу баланы ғана сопитып ертіп баруды ерсі көрген. Қайта сәбиді көтеріп, төркіндесе, әдемі жарастық, жақсы жол болады. Үшеулеп келген күйеу, қыз, жиенге арнап ақ сары бас қой сойып, үлкен той жасап береді. Күйеумен қызға, балаға төс, асық жілік арнап асады. Кетерінде жиенге қырық шыбар тай (кей жерде қырық серкеш) қызына бұзаулы сиыр, күйеуге шапан жауып ат мінгізеді. Қызына әсте сыңар мал бермейді, жағдайына қарай құлынды бие, қозылы қой, боталы түйе, лақты ешкі береді. Онысы - «қуыс үйден құры шықпасын», «бала жолы - бал» десе, енді бір жағынан сыңар мал бермеуі - қызымыз сыңар қалмасын, дәні арылмасын, жан жарынан айырылмасын ылғи да жұп жүріп, ұрпақты болсын дегені. Ал жыл өтпей, уақыт жетпей төркіндетпеуі - ұзатылған қыз жат жерге бауыр бассын, үйіне қайта берсе, төсегінен суып қалмасын деп отбасына сүйспеншілігі артсын дегені.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Жағалық қияқөлең

**Жағалық қияқөлең** () – қияқөлеңдер тұқымдасының қияқөлең туысына жататын кең таралған түрі (Қазақстанда 103 түрі бар), сазды және жағалауларды мекендейді. Оңтүстік батыс бөліктегі шөлден басқа Қазақстандағы барлық жазықтар, далалар мен тауларда кездеседі. Бұл көпжылдық тең қысқа жер сабағы, жуан өрмелегіш өркендері бар. Осы туыстың басқа өкілдеріне ұқсас өркені 2 түрлі - бірі тұқым бермейді, тек жапырақты, сабақты және жеміс береді. Сабағы үш қырлы, бұдырлау, жалпақ, қау жапырақты (1-1,5- см-ге дейін). Бұл түрдің жапырағы ұзын, сабағы мен бірдей, кейде сабақтан ұзындау болады. Шашақтары сабақтың басына жиналған. Аталығы мен аналығы бөлек. Жоғарғы (3-5) аталығы цилиндр пішінді, түйіскен ұзындығы 6 см. Төменгілері аналықтар едәуір алшақтанған, аталық шашақтан аздап ұзындау. Түстері әр түрлі аталық шашақтар қошқыл-қоңыр түсті. Мамыр-маусымда гүлдейді, тозаңдану желдің көмегімен жүреді. Жемісі жаңғақ тәрізді, су арқылы таралады. Шаруашылықта мал азықтық маңызы бар, бар араларының жемі, сәндік үшін пайдаланылады. Сәндік өсімдік ретінде жасанды су тоспаларының жағалауларында өсіруге ұсынылады.

## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қарабел

**Қарабел** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Яснов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2014 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 50 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 242 адам (114 ер адам және 128 әйел адам) болса, 2009 жылы тұрғылықты тұрғындары болмады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таратылған елді мекендері
Дженис Джоплин

**Дженис Лин Джоплин** (; 19 қаңтар, 1943, Порт-Артур, Техас — 4 қазан 1970, Лос Анжелес, Калифорния, АҚШ) — американдық әнші және әндердің авторы. Өз дәуіріндегі ең табысты және кеңінен танымал рок-орындаушыларының бірі, ол өзінің күшті меццо-сопрано вокалымен танымал болды.

## Дискография
### Студиялық альбомдар

;Janis Joplin & Jorma Kaukonen
* *[[The Typewriter Tape]]* (1964)

;Big Brother and the Holding Company
* *[[Big Brother & the Holding Company (альбом)|Big Brother & the Holding Company]]* (1967)
* *[[Cheap Thrills]]* (1968)
* *[[Live at Winterland '68]]* (1998)

;Kozmic Blues Band
* *[[I Got Dem Ol' Kozmic Blues Again Mama!]]* (1969)

;Full Tilt Boogie Band
* *[[Pearl]]* (1971, қайтыс болғаннан кейін)

;Big Brother / Full Tilt Boogie Band
* *In Concert* (1972)

### Синглдар
* «Kozmic Blues» (CBS, 1969)
* «Me And Bobby McGee»/«Half Moon» (Columbia/CBS, 1970)
* «Cry Baby»/«Mercedes Benz» (Columbia/СBS, 1971)
* «Get It While You Can»/«Move Over» (CBS, 1971)
* «Mercedes Benz» (Columbia, 2003)

### Жинақтар
* *Janis Joplin’s Greatest Hits* (1972)
* *Janis* (1975, қос альбом)
* *Anthology* (1980)
* *Farewell Song* (1982)
* *Cheaper Thrills* (1984)
* *Janis* (1993)
* *18 Essential Songs* (1995)
* *The Collection* (1995)
* *Live at Woodstock: August 19, 1969* (1999)
* *Box of Pearls* (1999)
* *Super Hits* (2000)

## Дереккөздер

Санат:Психоделикалық рок музыканттары
Санат:Блюз-рок музыканттары
Санат:Рок-н-ролл даңқ залына енген орындаушылар
Санат:Grammy Lifetime Achievement Award иегерлері
Санат:Billboard Hot 100-де топ бастаған орындаушылар
Санат:Columbia Records орындаушылары
Дженнифер Джонс

**Дженнифер Джонс** (), туған кездегі есімі **Филис Флора Айли** (, 2 наурыз 1919&nbsp;— 17 желтоқсан 2009 жыл)&nbsp;— американдық актриса , «Оскар сыйлығының», жүлдегері ,"Золотой голос" жүлдегері.

## Фильмография

* 1939ж-New Frontier, рөлі-Селия Брэддок
* 1939ж-Dick Tracy’s G-Men, рөлі-	Гвен Эндрюс
* 1943ж-The Song of Bernadette, рөлі-Бернадетта Субиру
* 1944ж-Since You Went Away, рөлі-Джейн Дебора Хилтон
* 1945ж-Love Letters, рөлі-Синглтон/Виктория Морланд
* 1946ж-Cluny Brown, рөлі-Клуни Браун
* 1946ж-Duel in the Sun, рөлі-Перл Чавес
* 1948ж-Portrait of Jennie, рөлі-Дженни Эпплтон
* 1949ж-We Were Strangers, рөлі-	Чайна Вальдес
* 1949ж-Madame Bovary, рөлі-Эмма Бовари
* 1949ж-Gone to Earth, рөлі-	Хейзл Вудус
* 1952ж-Carrie, рөлі-Керри Мибер
* 1952ж-Ruby Gentry, рөлі-	Руби Джентри
* 1953ж-Beat the Devil, рөлі-	Гвендолен Челм
* 1953ж-Terminal Station, рөлі-Мэри Форбс
* 1954ж-Indiscretion of an American Wife, рөлі-Мэри Форбс
* 1955ж-Love Is a Many-Splendored Thing, рөлі-Доктор Хэн Суйин
* 1955ж-Good Morning Miss Dove, рөлі-	Мисс Дав
* 1956ж-The Man in the Gray Flannel Suit, рөлі-Бетси Рэт
* 1957ж-The Barretts of Wimpolе, рөлі-Элизабет Барретт
* 1957ж-A Farewell to Arms, рөлі-Кэтрин Баркли
* 1962ж-Tender Is the Night, рөлі-Николь Дайвер
* 1965ж-The Idol, рөлі-	Кэрол
* 1969ж-Angel, Angel, Down We Go, рөлі-Астрид Стил
* 1974ж-The Towering Inferno, рөлі-Лизолетт Мюллер

## Жүлделері мен марапаттары

Санат:Үздік актриса үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Ементоғай бөденешөбі

**Ементоғай бөденешөбі** () — Бақажапырақ тұқымдасына жататын бөденешөптер () туысының көпжылдық шөптес өсімдігі. 

Ол құрғақ шабындықтарда, бұталар арасында, орман алаңқайларында тек Қазақстан Республиканың солтүстік шетінде және Алтай таулары мен Жоңғар және Іле Алатауында өседі. Бұл көпжылдық өсімдіктің биіктігі 30-42 см-ге дейін жіңішке басқа бөдене шөптерден айырмашылығы екіден қатарласып тік, сабағын бойлай өседі. Жапырағы да үлпілдеген, дөңгеленген, жиегі тісті, сабаққа жұптаса қарама-қарсы орналасқан. Әрбір екі жұп айқаса орналасқан, олай болса олар бір-бірін көлеңкелемейді. Басқа бөдене шөптермен салыстырғанда  гүлдері көрнекті. Олар едәуір қомақты, 1,5см-ге дейін, көкшіл қою жолақты әдемі түске боялған.  Отырыңқы босаң гүлшоғырына жиналған, олар алыстаан көзге түседі және көп жәндіктерді өзіне тартады. Мысалы, аралар мен қоңыздар. Едәуір ашық түсті төрт қабатты сыпыртқының ортасы гүл түтігінің тереңінен бөлінетін шырынға баратын жол көрсеткіші қызметін атқарады.
     
Қауашағы өте ұсақ, көп тұқымды. Құрғақ күндері жетілген қауашақтары жабық, ал жаңбырлы күндері су болады, ашылады. Тұқым жаңбырмен тез шайылады, және су тоспалары арқылы тарайды. Бөденшөптің жер үсті бөлігі халықтың медицинада, жараны емдеуге, терлететін, тыныс жолдары және өкпе аурулары, организмді әлдендіруге қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Бақажапырақтар
Санат:Қазақстан флорасы
Музыкалық интервал

Санат:Музыка
**Музыкалық интервал** (лат. intervallum - арасы,қашықтық,айырмашылық) - белгілі биіктікте орналасқан екі дыбыстың арасындағы арақатынасы . Интервал музыкада өте маңызды . Музыканың тиімді қолдануы үшін интервал білуге тиісті . Бұл сөздің алғашқы пайда болуы грек философы Пифагор болған (деректер бойынша 580-500 б.з.д.) . Пифагор мен оның шәкірттері музыкадағы тон жоғарлығын мен қалтақ шегінің ұзындығының байланысын іздегенде , олар музыкалық интервалдардың байланысын тапты . Нәтижесінде музыка ғылымына үлкен үлес қосты .
Ұшқалақ сандуғаш

**Ұшқалақ сандуғаш**-сандуғаштар туысының ең ұсақ өкілі(салмағы 7-10г),ашық түсті,ұзын құйрығы мен ақшыл сары көздері  еріксіз назар аудартады.Өте қозғалғыш құс, барлық уақытта бұта арасында лыпылдап жүреді.Ерекше тән қасиеті:бұта ұшында отырып, оған лезде құлап түседі.Үні-сыңғырлаған қоңырау.Аталығы күйлеу кезеңінде бұта басында отырып әндетеді.Ұясы -терең шұңғылдау, ішіне мамық төселген, оны қалың бұта ішіне орналастырады. 4-6  қара теңбілді ақ жұмыртқаларын аналығы басып шығарады, кейде аталығы ауыстырады. Балапандар 13-ші күні шығады,сөйтіп ұяда 11-13 күн болады.Кейбір жұптар бір жазда екі рет  балапан басып шығарады.Қазақстанда наурыздан қазанның  ортасына дейін кездеседі.

## Дереккөздер
Қазақстандағы жануарлар әлемі-"Алматыкітап баспасы", 2012.-50 бет, А.Ф.Ковшарь,В.А.Ковшарь

Санат:Торғайтәрізділер
Қазақ құсбегілерінің аушы құсты қолға түсіру тәсілдері

Құсбегі әуелі ұстауға ниет еткен құстың мекенін жіті бақылап тауып,қайда шабыттап,қайда қонақтайтынын біліп алады.Тіпті құстың алып жүрген аңын байқап,әлді-әлсіздігін,алғырлығын шамалайды.Құстың ұшыунан, қанат қағысынан, шаңқылдаған дауысынан оның жасын мөлшерлейді. Осылайша аушы құс ұстауға әрекеттенген құсбегі құс ұстауға әрекеттенген құсбегі құс тіршілігіне ұзақ уақыт зерттеу жүргізеді.Мұнадайда төніректе мылтық атып, айқайлап, оғаш қимылдармен оны шошытып алмауға тырысады.Жас балапандар ата-енесімен бірге ұшып-қонып тынымсыз шаңқылдап жүреді.Ал ересек бүркіттердің екеуден жұп құрып,аң-құс қағып жүргендігі байқалады.
Сонан кейін құсты қолға түсірудің тәсілін таңдайды.Ондай тәсілдерді сан алуан: арқан байлаған керегеге жабыса түсіп қия жартастағы ұядан балапан алу, тормен ұстау, тояттатып қуып ұстау, қақпамен ұстау, жемтұзақпен ұстау,су соқты болып суға малшынған құсты  қуып ұстау,аң терісі арқылы ұстау,шалмалап ұстау, түз қыранмен қол бұркітті шеңгелдестіріп ұстау, шырақ жағып , жаба тоқып ұстау тәрізді толып жатқан ұстау әдістері баршылық.
Ұядан балапан алу - ең көп таралған әдіс.Оның түрі де көп.Бүркіт ұясын тау шоқысы, шағыл, сырғама, құлама жартас, жыныс ормандардағы нар қарағайдың ұшар басы тәрізді адам Осындай қиядағы ұядан балапн алу екінің бірінің қолынан келе бермейді. Ұядағы балапанға жетудің қолайлы жағын сараптап алған соң, жартастағы ұяға көбіне үстіңгі жағынан түседі.Бірнеше қайыс арқандарды қабаттап жалғап алып, бір ұшын қағылған қазыққа байлап, екінші ұшын ұяға түсетін адамның беліне байлайды.Адам еңіске сырғығанда айналып, үйіріліп кетпес үшін, беліне көлденең бақан байлайды.Құз қиыр болса бір қанат кереге алып, оның бас-аяғына ағаш таңып, ұяға түсуші адамды оның үстіне отырғызып, төмен сырғытады бұл аспақтап түсіру деп аталады. Ұяға түсуші батыл,епті адам денесін тас, бұталардан сақтайтын ықшам киім,өзімен бірге балапанды бөлеп,құндақтайтын жабдықтарды ала жүреді. Жоғарыда тұрған адамдар оның беліндегі арқаның қозғалысын басқарса, етекте тұрғандар ұяның бағытын нұсқап, ұябасардың шабуылынан қорғайды
Дереккөздер Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы (Алматыкітап 2007)

Санат:Құсбегілік
Сал-серілік өнер

**Сал-серілік**— қазақ халқы мәдениеті мен өнерінің жарқын белгісі, биік шыңы. 

Ақындық, сазгерлік, әншілік, орындаушылық, адамгершілік, мәрттік, жомарттық, пәктік, зор абырой, тағы басқа ең ізгі қасеттердың бәрі осы мұрат тұтқандардың бойынан табылған. Сал мен сері деп аталатын екі тұлғаның бір-бірінен аз да болса ерекшеліктері бар. **Сал** дегеніміз — аса талантты, бір өзі бір театрдың қызметін атқаратын, ерекше әрі қымбат, әсем киінген, жүріс-тұрысы, іс-әрекеті мүлде бөлек, дүниесін, мал-жанын осы жолда аямайтын мәрт, жомарт жан. Оның киімдері кісі таңданарлықтай басқаша үлгіде тігіледі. Сән-салтанатты басқа, ер-тұрманы да сұлу әрі сымбатты, әшекейлі. Сал — халықтың еркесі, қызығы, думаны.

**Сері** де  — сал сияқты әнші, күйші, ақын, өнерпаз. Оның киім киісі сұлі да сыпайы. Осындай өнердің сыртында ол  — сұлу сүйген, жүйрік баптап, құс салатын, әрі аңшы, саятшы, әрі мерген, әрі палуан, әрі шешен, әрі шебер, қысқасы, халық сөзімен айтқанда, "сегіз қырлы, бір сырлы" аса биік тұлғалы азамат. Мысалы, атақты Сегіз сері осындай жігіт болған.

Сал-серілік екінің бірінің қолынан келе бермейді. Оған үлкен өнер, қазына, мол байлық керек. Олардың жүрген жері той, думан, қызық, мереке болғандықтан, ел-жұрт өздерінің серкесі, еркесі, мақтанышын шапан жауып көтермелеген. Сал-серілерді Әз- Жәнібек, Абылай хандардың өзі жоғары бағалаған, құрмет көрсеткен. Ақан сері, Біржан сал, Шерке сал, Дәурен сал, Нияз сері, Толыбай сал, Сейіткерей сері сияқты аты халық арасында мәңгі ұмытылмастай болып қалған ер-азаматтар көп болған. Сал-серілер туралы Ш.Уәлихановтың, Ә.Марғұланның, С.Мұқановтың, І.Жансүгіровтың т.б тамаша еңбектері мен шығармалары бар.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Салт-дәстүрлер
Алеп құмайы

**Құмай(өсімдік)** () - астық тұқымдасына жататын көп жылдық арамшөп.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|200px|Құмай (дәні, жапырағы, сабағы).
* Биіктігі 1-1,5 м-дей, сыртқы түрі жүгеріге ұқсас.
* Жапырақтары ұзын, диаметрі 1-3 см. 
* Көп гүлді сыпртқы гүлшоғырының биіктігі 60 см-дей. Әрбір гүлі жарғақ тәрізді екі гүл қабыршағынан тұрады. Аталығы - үш, аналығы - біреу. Маусым-шілде айларында гүлдейді.
* Жемісі - дән.

## Таралу аймағы
Құмай құрғақшылыққа төзімді, өнімділігі және азықтық құндылығы жоғары. Жерорта теңізінен Үнді және Қытайға дейінгі аралықта, Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінде және Солтүстік Кавказда таралған.

## Құрамы
Құмай көміртекке, белокқа, амин қышқылдарына, каротинге, минералды заттарға, А провитаминіне, В тобының дәрумендеріне бай. Оның дәнінде 70-73% крахмал, 12-15% белок, 3,5-4,5% май болады.

## Емдік қасиеті
Емдік мақсатқа құмайдың көктем мен күз айларында жиналған сабағы мен тамыры пайдаланылады. Оның судағы тұнбасымен құяң және жүйке ауруларын емдейді.

## Шаруашылықтағы қолданысы
Гүлшоғырынан сыпыртқы жасайды, сондай-ақ қызыл бояу және балауыз алынады.

Көк шалғыны мал жайылымы, сабаны қағаз жасауға, ши тоқуға пайдаланылады.

Тұқымы, жасыл шөбі құнарлы жемшөп, пішені құстарға, ауыл шаруашылығы малдарына және тоған балықтарына бағалы азық.

Құмай суғармалы егістікке, мақтаға көп зиян келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Дәрілік өсімдіктерСанат:Қазақстан флорасыСанат:Астық тұқымдасы
Үйектелу

Көлденең толқындардың бойлық толқындардан ерекшелігі-олардың "үйектелу" қабілетінде,яғни бір жазықтықта өтетеін тербелістердің іріктеп алу мүмкіншілігінде. Жарықтың  үйектелу қабілеті бар және ол жарықтың көлденең электромагниттік толқындар екенін дәлелдейді.

Жарықтың  үйектелу құбылысы кейбір мөлдір кристалдармен өткізілген тәжірибелерде анықталды.Егер,мысалы,жарық шоғын екі исландиялық шпат кристалдарынан өткізсе,онда өтіп шыққан жарықтың қуаты кристалдардың өзара бағдарлануына тәуелді.Екі кристалдың бағдарлары бірдей болса,жарық екінші кристалдан әлсіремей өтеді.Егер екінші кристалл бағдарын 90-қа бұрса,жарық одан өтпейді.
Санат:Физика
University of the People

**University of the People** (**UoPeople**) - коммерциялық емес, оқу ақысы жоқ  аккредитацияланған онлайн білім беру ұйымы. Бұл университеттің негізі 2009 жылдың қаңтарында Шай Решеф тарапынан қаланды. Штаб-пәтері Калифорнияның Пасадена қаласында орналасқан.

## Мамандықтар
University of the People жоғары оқу орнында келесі академиялық дәрежелер бойынша диплом алуға болады.

* Bachelor (B.S.) in Business Administration
* Associate (A.S.) in Business Administration
* Bachelor (B.S.) in Computer Science
* Associate (A.S.) in Computer Science

## Сыртқы сілтемелер
* университет уебсайты (ағылшынша)

## Дереккөздер


Санат:Университеттер
Педикулез

нобай
**Педикулез** - бұл  биттердің  кесірінен болатын ауру. Көбінесе бит жеке гигиена ережесін бұзғаннан, бөтен адамның затын пайдаланып, киімін киюден жұғады. Соның әсерінен педикулез пайда болып, биттер мекендеген жер қыши бастайды. Сондай-ақ, биттер көптеген жұқпалы аурулардың тасымалдаушылары (бөртпе,сүзек және т.б.) болып табылады.

Битпен күресудің, оны алдын алудың шаралары-жеке бас тазалығы мен санитарлық талаптарды қатаң сақтау, шаш пен дене гигиенасын күтіп, қарау. Жуынған соң төсек пен ішкиімді ауыстырып тұру керек.

Бит түскен жағдайда тез арада дәрігерге қаралған дұрыс.Емдеу шаралын кешіктірмей жүргізу,өзімізге және денсаулыққа пайдалы.
Санат:Биология
Денсаулыққа қарсы қылмыстар

**Денсаулық - адам организмінің қалыпты қызметі.**
## Қысқаша шолу
Денсаулыққа келген зиянның өзі де деңгейіне қарай жеңіл, орташа және ауыр деп бөлінеді. Қысқаша айтқанда, адам еңбек қабілетін 10%-ға дейін тұрақты жоғалтса, ол жеңіл жарақат, егер 10%-дан 33%-ға дейін жоғалтса, орташа, одан да жоғары мөлшерде болса, денсаулыққа келген зиян ауыр болып есептеледі. Адам өзінің кәсібін жоғалтса да, не бет әлпеті қалыпқа келтіргісіз етіп өзгертілсе де ауыр зиян. Бұлардың әрқайсысы бір қылмыс құрамы. Денсаулыққа қарсы қылмыстар өмірге қарсы қылмыстардан көбіне көп , біріншіден, обьектісіне байланысты ажыратылса, екіншіден, обьективтік жақтың зардап атты белгісіне байланысты ажыратылады. Сол сияқты, өмірге қарсы қылмыстардың ішінде ұқсас құрамдары кездеспейтін ұрып-соғу (106-б), азаптау (107-б), қорқыту (112-б), ауыстырып салу не өзгедей пайдалану үшін адамның органдары немесе тінін алуға мәжбүр ету (113-б), соз ауруларын жұқтыру (115-б), адамның иммун тапшылығы вирусын (АИВ/ЖҚТБ (СПИД)) жұқтыру (116-б) деген сияқты қылмыс құрамдары да кездеседі. Сол сияқты денсаулыққа қарсы қылмыстардың ішінде тек қана арнайы субьектілер жасайтын медицина қызметкерлерінің кәсіптік міндеттерін тиісінше орындамауы (114-б), заңсыз түсік жасау (117-б), науқасқа көмек көрсетпеу (118-б), қауіпті жағдайда қалдыру (119-б) сияқты құрамдар да бар. Денсаулыққа қарсы қылмыстардың қылмыс құрамдары былайша сипатталады:

# Обьектісі - адамның денсаулығы.
# Обьективтік жағы - іс-әрекет немесе әрекетсіздік, зардап (жеңіл, орташа, ауыр), себепті байланыс.
# Субьективтік жағы - қасақана да, абайсызда да. 
# Субьектісі - есі дұрыс жалпы да, арнайы да.

## Тағы қараңыз
*Денсаулық сақтау
*Денсаулық әлеуеті
*Ұйымдасқан қылмыс
*Қылмыс социологиясы
*Қылмыс жасауға оқталу
*Қылмыс қаруы
*Қылмыс уәжі
*Лауазымды қылмыс
*Құқықтық қылмыс негіздері
*Қасақана жасалған қылмыс
*Қылмыс істеуден өз еркімен бас тарту
*Кәмелетке толмағандарды қылмыс жасауға тарту
*Жаза
*Қылмыскер
*Криминология
*Айып
*Қылмыстық іс

## Сыртқы сілтемелер
*«Қылмыс» ұғымы және оның белгіері
*Қылмыс - Құқық 
*ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫНЫҢ ҚЫЛМЫСТЫ САРАЛАУДАҒЫ МАҢЫЗЫ 

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Жүзік тастау

**Жузік тастау** — қыздар мен бозбалалар ойыны. Үйде де, далада да, көбінесе кешке қарай ойнала береді. Қатысушылар саны шектелмейді.
Бірінші турі. Ойынға қатысушылар дөңгелене отырып, жаюлы алақандары- тізелерінің үстіне қояды. Апақанында сақинасы бар бастаушы ортаға шығып, әркімге: қол беріп амандасқан бола журіп, сақинаны білдірмей біреудің алақанына салып кетіп:. Қолына сақина киген кici өзін-өзі сабырлы ұстап, ешкімге білдірмеуге тырысады. Сосын бастаушы ортадағы өз орнына барып «Жузігімді бер!» деп дауыстайды. Сол сәтте: жүзігі бар кici: «Менде!» —деп үн қатып, екi жағында отырған көршілеріне ұстатпастан, шапшаң атып тұрып, ортаға жетіп баруға тиісті. Егер көршілері оны ұстай алмай қалса:. бастаушы айыпқа тартады, ал ұсталып қалса, ол айып жазасын өтейді. Барлық рәсімдер орындалып болған соң ойын одан арықарай жалғастырылады. Енді ойынды бастаушы немесе айып төлемеген ойыншы жургiзедi.
Екінші түрі. Жүзікті біреудің қолына салған бастаушы күн iлгepi таңдап қойылған «тапқышты» ортаға шақырып, сақинаның кімде екенін табуын сұрайды. «Тапқыш» ойыншыларды аралай жүріп, олардын бет-әлпетіне, қимыл-әрекетіне карап, кез келген сезікті адамның алақаның ашқызуға хақылы. Егер ол жүзік иесін дәл тапса, сол кісі айып төлейді, ал шатасып қалса, «тапқыштың» өзі айып тартады.
## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Бестас (шекемтас)

Бес тас (шекемтас) — көбiне қыздар ойнайтын ұлттық ойын. Ол үшін домалақ, ұстауға ыңғайлы бес тас, отырып ойнауға ыңғайлы тегіс жер керек. Ойын бірнеше сатыдан тұрады. 1 — «Бірлік». Ойыншы бес тасты жерге шашады. Таңдап алынған қақпа тасты бip қолымен аспанға лақтырады да, жердегі бipeyiн көтеріп қайта қосып алады. Қалғандарын осылай бір-бірлеп көтереді. 2 — «Екілік». Бұл жолы екі тастан көтереді. 3 — «Үштiк». Үш тасты бipre бip рет, жеке тасты екінші рет жерден көтереді. 4 — «Төрттік». Төрт тасты бірге көтеру керек. 5 — «Алақан». Төрт тасты бір-бірлеп алақанға жинайды. 6 — «Төртбұрыш». Төрт тасты төрт жерге төртбұрыш етіп жасап, оларды тез жинап алады. 7 — «Арттан тастау». Бірліктегідей бip тасты жерден көтеріп алады. Қақпа тасты лақтырып, екіншісіне көтергенше, алғашқысын қолдың артынан жерге тастайды. Осылай бәрін тастап болғаннан кейін оларды түгел бipгe көтеру керек. Ойынның басқа да сатылары бар. Бестас, көбіне бip қолмен ойналады. Тастарды түсіріп алған немесе шартты орындай алмаған ойыншы келген сатысында тоқтайды. Ойынды келесі кезектегі ойыншы жалғастырады. Ойын сатылары әр жерде әр турлі болуы мүмкін. Сатылар санына шек қойылмайды.

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Отырар қорғанысы

1218 жылы жазда Отырар қаласына Шыңғыс хан жіберген 500 түйе, 450 адамнан тұратын сауда керуені келеді. Қайыр хан саудагерлердiң арасында тыңшылар бар деген күдікпен керуенді тонап, адамдарын өлтіреді. Керуен кұрамынан тек бір адам аман қалып, Отырардағы кырғын туралы Шыңғыс ханға жеткізеді. Бұл Шыңғыс ханнын Орта Азияга шапқыншылық жасауына сылтау болды . Шыңғыс ханның Мухаммед хорезмшақа кінәлі адамды ұстап берсе бейбітшілік сақталатынын айтып жіберген елшілері де өтiрiледi. Осыдан кейін екі жақта соғыска әзiрленедi.
1219 жылы Шағатай мен Үгедей бірнеше түменмен Отырарды қоршауға алады. Қайыр хан ақырына дейін қоргануға бел буады. Қайыр ханның 20 мың әскерi болған, Хорезм шахы оған 50 мың әскер қосады. Отырар бес ай бойы қорғанады . Алайда бесінші айдың сонында өзінің он мың әскергмен көмекке келген Қараша-хажиб қала қақпасын моңголдарға ашып береді. Шағатай мен Үгедей оны алғашқыда жақсы қарсы алып, содан соң олардын өз билеушісіне істеген сатқындығы ушін әскермен қосып тугел өлтіреді. Қайыр хан қалған әскерімен ішкі қамалға бекітіп, тағы 6ip ай соғысады. Ақырында, моңғолдар ең сонғы жауынгері өліп, қарсы қарсыласатын қаруы да қалмаған Қайыр ханды көмейіне куміс қуйып өлтірген. Отырарды жермен-жексен етіп қиратып, халқын соңгы адамына дейін қырған.
          

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Тарих
Жеке адамның бостандығына қарсы қылмыстар

Сурет:1115710.jpg
**Бостандық - адамның еркін жүріп- тұру мүмкіндігі.**
## Қысқаша мағлұмат
125-бапта қарастырылған адам ұрлау қылмысы бір адамды еркінен тыс басқа бір дерге орналастыруымен сипатталса, 126-баптағы бас бостандығынан заңсыз айыру - оның орнын ауыстырмай-ақ сол жерде бостандығын шектеумен сипатталады (айталық, өз үйінде қамап қояды). Психиатриялық стацинарға заңсыз орналастыру немесе жазылған адамды да сол психдиспансерде қалдыру әрекеттері арқылы көрініс табады.

## Тағы қараңыз
*Қылмыс
*Қылмыс және Жаза
*Аяқталған қылмыс
*Қылмыс құралы
*Ұйымдасқан қылмыс
*Қылмыс социологиясы
*Қылмыс жасауға оқталу
*Қылмыс қаруы
*Қылмыс уәжі
*Лауазымды қылмыс
*Құқықтық қылмыс негіздері
*Қасақана жасалған қылмыс
*Қылмыс істеуден өз еркімен бас тарту
*Кәмелетке толмағандарды қылмыс жасауға тарту
*Жаза
*Қылмыскер
*Криминология
*Айып
*Қылмыстық іс

## Сыртқы сілтемелер
*«Қылмыс» ұғымы және оның белгіері
*Қылмыс - Құқық 
*ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫНЫҢ ҚЫЛМЫСТЫ САРАЛАУДАҒЫ МАҢЫЗЫ 
*Қылмыс пен жаза
*Қылмыс субъектісі, арнайы субъектісі бар қылмысты саралау
*Қылмысты саралаудың түсінігі  
*ҚЫЛМЫС ҚҰРАМЫ 
*Аяқталмаған және аяқталған қылмыс курстық жұмыс 
*Бостандық 
*бостандық
*Бостандық 
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Қылмыс
Тұйғын

**Тұйғын** — қаршыға тұқымдастарына жататын жыртқыш құстардын ішіндегі ең ұшқыр, қырағы, шалымды құс. Қазақ құсбегілері түсінің аппақ болып бітуіне орай, көбінесе, ақ тұйғын деп атайды. Оның жоны ақ, дене бiтiмi жұп-жұмыр болып келеді. Салмағы 500 — 1090 г шамасында.

Тұйғынның қаршығадан түр-түсінің өзгешілігі болмаса, қанат-кұйрығының жаратылысы мен сүйек бітімінде айырмашылық шамалы. Алайда қазақ құсбегілерінің арасында қаршығадан көpi тұйғын көбірек қадірленеді. Ол қаршығаға қарағанда шалымды келеді. Егер қаршыға мен тұйғынды құсқа қатар жіберсе, қаршыға жер ортаға жеткенше, тұйғын нысана еткен құсын бip түйіп үлгереді. Тағы бip ерекшелігі — сырт тұлғасы дөңгелектеу және қаршығадан кішілеу, сүйкімділеу болады.
Құсбегілер тұйғынды сырт бітіміне орай, түр-түсіне қарай өз ішінде саралап, үш түрге бөліп айтады. Тұйғыннын сырт жүні мұнтаздай таза, күмістей ақ болса, оны «ақ тұйғын» деп атайды. Жоны болмашы қоңырайып, сұрғылт тартып тұрса, «кір тұйғын» дейді. Ал жонынан бастап, бой жүніне дейін сұрғылт түс дендеген жоны коңыр көкшiл тартқан тұйғынды «құл тұйғын» дейді. Осылайша үш түрге бөліп атағанымен, бұл үшеуінің де сыртқы түсінің айырмашылығы болмаса, қырандық   қарымында, сүйекбітімінде, мiнезiнде айырмашылық болмайды.

Санат:Сұңқартәрізділер
Ырғыз шайқасы

## Ырғыз шайқасы
Бұл — Хорезм шахы Мұхаммед пен Шыңғыс хан әскерлерінің арасындағы күтпеген кездесуден туындаган шайқас. Шайқас Ырғыз өзенінің бойында өткен.
Шыңғыс хан Жошы мен Сүбедей баскарған әcкepiн меркіттерге қарсы аттандырган болатын. Олар 1216 жылы ерте көктемде Ырғыз бойын жайлап жатқан мер кiттерге шабуыл жасайды. Моңғолдар қашқан меркіттердің соңына түсіп келе жатып, жолда Сырдарипяның батысында (казіргі Актөбе облысы Ырғыз ауданына қарасты) Ырғыз өзені бойында қыпшақтарға қарсы жорықта жүрген Мухаммед шахтың 60 мыңдық қолы мен ұшырасып қалады. Жошы елші жіберіп, шайқасқысы келмейтінін айтады. Жошының шешіміне қарамастан, хорезмшах оны соғысуға мәжбүр етеді. Сөйтіп,тұтқиылдан жолыққан мықты қолмен аянбай шайқасуына тура келеді. Шайқас устгіде Мухаммед хан қолга тусе жаздап, ұлы Жәлел-ад-Диннің epлiriнiң арқасында әзер кұтылады. Қақтығысы куні бойы журіп, кеш түсе саябырлайды. Eкi жак келісіп, соғысты ертеңгі күнге қалдырады. Жошы әскері от жағып алдаусыратып, түн караңғылығымен жасырын шығыска қарай қайтып кетеді. Осылайша, бұл шайкаста ешкім жеңбеген.
          

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”
Санат:Қазақ даласындағы ірі шайқастар
Аласа құртқашаш

***Аласа құртқашаш***, () – құртқашаштар тұқымдасының құртқашаш тегінің көпжылдық шөптес өсімдігі.

## Таралуы
Қазақстанның солтүстік-шығыс аймақтарында (Батыс Қазақстан,Ақтөбе және Қостанай облысының бөлігінде) кездеседі. Ол астық тұқымдастар өсетін  шым жерлерде, жусанды каулы далада, кейде ұсақ тасты және сортаңтопырақты өседі.

Құртқашаштың бұл түрі мәдени жағдайда көптеген елдерге танымал. Мысалы Батыс Еуропада оны 1588 жылдан өсіреді. Әсіресе тамырсабақтарының бөлігі ретінде және тұқымымен жеңіл көбейетіндегі жоғары бағаланады (себілгендері мәдени түрде екі жыл гүлдейді). Аласа құртқашаш басқа түрлермен және мәдени сорттармен жылдам тұқымдасады.  Ол көптеген сорттардың, туыстасы болып табылады. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Жуан бұтақтанған тамырсабағымен (1-1,5 см-ге дейін) ерекшеленеді. Жыл өткен сайын жеке құртқашаштардың тамырсабағы қаулай өсіп, үлкен  (көлдеңінен 70см-ге) үйме құрайды. Аракідік тамырсабақтың ортаңғы бөлігі тіршілігін жояды және иірім ортасында өркендердің тығыз сақинасымен қоршалған тақыр (жылтыр) дақ пайда болады. Вегетативті және генеративті сабақтың төменгі жағындағы жапырақ таспа тәрізді. Ені 1 см-ге жуық, ұзындығы сабағымен бірдей 10-15 cм-ден аспайдыгүлдері дара, үлкен (көлденеңі 7 см-дің айналасында) ұзын түтікті. Түрі үлкен өзгіргіштігімен, әсіресе гүлінің түрін өзгертуімен ерекшеленеді. Қою-көк, қызғылт-сия түсті, жасылдау сары, тіпті ақ түсті де болады. Құртқашаш көктемде сәуірдің соңы- мамырда гүлдейді, жемісі (үлкен ұшталған үштүрлі қауашақ), маусым- шілде айларында піседі. Тұқымы үлкен,қыртыстанған, қара-қошқыл,қауашақтан жерге түсе сала домалай жөнеледі. 

## Химиялық құрамы
Қысқа сабақты, құртқа тобына кіретін бұл түрдің жер үсті бөлігі және тамырсабағында күрделі заттар құралады, олардың қатарында үлы заттар да бар. Бұл улар малдың кейбір түрлеріне әсер етеді. Мысалы: шошқалар үшін өсімдік улы, қойлар үшін жақсы азық болып есептеленеді.

## Синонимдары
The Plant Listтің мәліметі бойынша, Аласа құртқашаштың синонимдарына кіреді: :
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер

* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Құртқашаштар
Садақбоз қау

**Садақбоз қау** () – астық тұқымдасының қау туысына жататын, тек далалы ауданда ғана емес, Қазақстанның барлық жерінде, тауда және шөлде кездеседі. Өте қаулай өспегенмен,әдетте қауырсынды қауға араласа, шашырыңқы түрде кездеседі. Бірақ ұзақ уақыт мал жайылымына пайдаланылған жерлерде қаудың басқа түрлерін ығыстыра отырып, таза шілік құрайды. Бетеге боз қаудан барлық бөліктері мөлшерінің үлкендеу болатындығымен, сабағының және жапырағының қаттылығымен, ең бастысы қауырсынсыз, мейлінше жалаңаштылығымен ерекшеленеді. Екі айға кешігіп гүлдейді (шілде-тамызда).  

Тырса - Қазақстан даласы өсімдігінің мал азығы ретінде маңыздыларының бірі болып табылады. Бірақ, сіңімділігі жағынан қауға жол бермейді. Қаудың жаппай, қаулай өскен жерлеріне мал жаюды немесе шөп шабуды тек гүлдеу мерзіміне дейін жүргізу керек. Пісіп жетілген жеміс мал үшін қауіпті, әсіресе ұзын өсті үшкір дәндер,қойдың жүнін шатастырады, содан кейін малдың терісіне одан денесіне кіреді. Бұл ауру тіпті кейде қойдың өлуіне дейін алып барады. Кейбір жағдайларда жалпы отардың 3 пайызы зардап шегуі мүмкін.

Санат:Астық тұқымдасы
Дмитрий Михайлович Карбышев

**Дмитрий Михайлович Карбышев** — кеңес әскери қайраткері, инженерлік әскер генерал-лейтенанты (1940), Совет Одағының Батыры (1946), ұлты татар.

## Өмірбаяны
1940 жылдан КПСС мүшесі. 1918 жылдан Совет Армиясы қатарында. Сібір кадет корпусын (1898), Николаев инжинерлік училищесін (1900), Николаев инженерлік академиясын (1911)  бітірді. Профессор, әскери ғылыми докторы (1941). 1904-1905 жылдардағы Азамат соғысы кезінде әскери инженер, қорғаныс ауд-ның құрылыс жұмыстарын басқарды, Шығыс майданының 5- армиясы инженерлерінің бастығы. Орал қорғанысына қатысты. Ұлы Отан соғысының бас кезінде (08.08.1941) майданда ауыр жараланып тұтқынға түсті. Фашистердің өлім лагерінде әскери тұтқындар арасында антифашисттік үгіт жүргізді. Неміс фашистеріне қызмет етуден үзілді-кесілді бас тартқан соң фашистер оны Маутхаузен лагерінде азаптап өлтірді. 
## Марапаттары
Ленин орденімен, басқа да орден, медальдармен марапатталған. Алматы көшелерінің бірі Карбышевтің құрметіне аталған.
## Тағы қараңыз
#Карбышев атындағы көше (Алматы)
## Дереккөздер
#"Алматы" энциклопедиялық анықтама, 1983

Санат:1880 жылы туғандар
Тыржыңқұлақ немесе Қозықұйрық

**Тыржыңқұлақ немесе Қозықұйрық** () — Саңырауқұлақтардың Аскомикоцеттер бөлімінің Тыржынқұлақтар тұқымдасының тегі.

## Биологиялық сипаттамасы
Тыржыңқұлақ немесе Қозықұйрық (кадімгі сморчок және конус таргідес сморчок) — ерте пісетін саңыраукұлақтар, кәдiмгici - жапырақты орманда, конус таріздес	-  қылканды және аралас орманда cәyip айында өседө. Бipiншiciнiң
қалпақшасы жұмыртқа тәріздес, қара күрең немесе ашық күрең, ал ортасы ойықтау. Екіншісгнің басы конус тәріздес, күрең неме¬се зәйтүн ағашы тектес, тубіртегінде қатарла¬са орналаскан сызықтары бар. Сморчоктың екі турінің де қалпақшаларының төменгі шет¬тері тубіртегіне тұтасып кеткен
Түсі - көбінесе қоңыр, денесі - ұсақ тесікті.

## Таралуы және экологиясы

## Турлері
* *Morchella angusticeps*
* *Morchella conica ([[Конусты Тыржынқұлақ]])*
* *Morchella costata*
* *Morchella crassipes*
* *Morchella elata *
* *Morchella esculenta *
* *Morchella gigas *
* *Morchella semilibera *
* *Morchella spongiola*
* *Morchella spongiola* или *dunensis*
* *Morchella vulgaris (Кәдімгі тыржынқұлақ)*

## Дереккөздер
* Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”
* 

Санат:Саңырауқұлақтар
Қызыл саңырауқұлақ

## Қызыл саңыраукұлақ

Қызыл саңыраукұлақ жапырақты, көбіне көктеректе, кайыңды орманда, кейде карағайға таяу жерде өседі. Жас қызыл саңыраукұлақтың қалпақшасы жарты шар тәрізді, шеттері түбіртегіне өте таяу. Калпақшасының үcтiнгi жағы қызғылт сарғыш немесе қара күрең сарғыш, төменгі жағы ақ түсті  болады , кейін сұрғылт тартады. Түбіртегінің қара қоңыр жолағы бар. төменгі жағы жуан, болып келеді.

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Саңырауқұлақтар
Дубовик

**Дубовик** жапырақты және аралас орман¬да, көбінесе еменге таяу жерде өседі. Қалпақшасы қызыл коңыр. Ақ саңыраукұлақңа ұксас, бірақ қалпақшасының астыңғы жағы кызғылт болады.

## Дереккөздер
Энциклопедия  “Сен білесің бе ?”

Санат:Саңырауқұлақтар
Жирен майдажелек

**Жирен майдажелек** – астралылар тұқымдасының майдажелек туысына жататын өсімдік. Қазақстандық  32 турдің ішіндегі  ең  ашық түсті және  тиімдісі.Шашыранқы түрде кездеседі,шілік құрмайды.Шөптесін көпжылдық бұтақтанған,қысқа,тік сабақты,биіктігі 50 см-ге дейін.Сабақ түбіндегі жапырақтар ұзын сағақты, созыңқы қандауырша,сабағындағылары жіңішкелеу,кең сағақты ең жоғарыдағылары отырынқы,гүлшоғыры осы тұқымдастың барлығына тән себет.Әдетте жалғыз,ірі,диаметрі 4 см,жапырақшалары ширатылған,көп санды,жіңішке,ұзындығына тең.Шеткі гүлдер аналық жіңішке үш қатарға орналасқан,ортаңғылары қосжынысты,түтікті.Ұш жағында бес тісшесі бар.Гүлшоғырының түсі ашық қызғылт сары.Құрақтың  жаңа көгінде әдемі  көрінеді.Тұқымшылары көп санды.Ұсақ жоғарғы жағында екі қатар айдарымен қамтылған,желмен тез таралады.Бағалы сәндік өсімдік.
## Өсетін жерлері
Орман белдеуінің жоғарғы бөлігін және солтүстік Тянь-Шаньмен,Жоңғар-Алатауының биік тауларында кең тараған.Субальпі және альпі  құрғақ шалғындықтарында,шыршалы ормандарда,төселмелі аршалар арасында өседі.
## Гүлдейтін кезеңі
Майда  желек маусымнан қыркүйекке дейін гүлдейді,тамыз-қыркүйекте жеміс салады.
## Өсірілуі
Көптен бері мәдени турде өсіріліп келеді.Тұқыммен жақсы көбейеді.Өздігінен себіліп,қаулай өседі.

Санат:Күрделігүлділер
Жылжымалы мүйізді қоңыз

**Жылжымалы мүйізді қоңыз** () – Еуразия жеріндегі  туыстың жалғыз түр өсімдігі, қалған түрлері Солтүстік Америкада тіршілік етеді. Солтүстік-шығыста Жайық өзені аңғарына дейін жетеді, осында XX ғасырдың соңында бір рет табылған болатын. Дернәсілдері ересек қоңыздар қазған індерде тіршілік етеді. Топырақтың беткі қарашірігімен қоректенеді. Бір жыл шамасында дамиды. Ересек қоңыздар жазда белсенді, ымыртта ұшады. Түр барлық жерде салыстырмалы түрде сирек кездеседі. Жерді шаруашылық дақылдарын егу үшін жыртудан саны азайып отыр. Қазіргі кезде Қазақстанда, бұл түр жоғалған саналады, себебі алпыс жыл шамасында түрдің табылғаны туралы мәлімет жоқ. Жайық өзені жайылымында емен ағашы және тағы басқалар өсімдіктерді, сонымен қатар жайылма ормандардағы жануарлар бірлестігінің барлығын қорғау үшін қорықтар ұйымдастыру ұсынылады.

Санат:Қатты қанаттылар
Сібір қандығы

**Сібір қандығы** () – лалагүлдер тұқымдасының қандық туысына жататын ең бір әдемі гүлдейтін көктем флорасының өкілі. Қазақстанда таралуы Алтай тауы мен Шығыс Қазақстан облысымен шектелген. Жапырақты және қылқанжапырақты ормандарда, аласа таулардан орманның жоғарғы шекарасына дейін (теңіз деңгейінен 2400 м). Жер асты бөлігі нәзік, ақ цилиндр формалы, пиязшығы (ұзындығы 5-6 см), сабағы жұқа, биіктігі гүлмен қоса есептегенде 10-30 см шамасында. Жапырағының барлығы екіден, қарама-қарсы орналасқан, кең қандауырша пішінді, күңгірт жасыл, көптеген мрамор тәрізді күрең дақты, гүлдері дара, иілген, жапырақшалары артқа қайырылған. Аталықтары жақсы ерекшеленеді, ашық сары, ұзын тозаңдарымен. Тұманды күндері және салқын түсүден гүлсерігінің жапырақтары иіледі. Осындай жолмен тозаңды суланудан қорғайды. Қандық өсу ортасына байланысты сәуірдің соңынан шілденің басына дейін гүлдейді. Кейде ол 1 минутта 100 гүлдеген түр бір үлкен бір алқап құрады.
Гүлдерінің түсі жылдам ауысып отырады – өте күңгірттен, ашық күлгін кейде таза ақ түске. Гүлдеу мерзімі аяқталған соң сабақ жапырылып қалады, жеміс (дөңгеленген қорапша) қақырайды да бір неше ондаған тұқым жерге шашылады. Тұқымды құмырсқалар таратады. Қандық ерте көктемдегі омарталық өсімдік (1 га 45 кг өнім береді) ретінде және сәндік өсімдік жоғары бағаланады. Пиязшықтары маринадталған және қайнатылған түрде жеуге жарамды. Халықтық медицинада жиі қолданылады қан аздықты, жүйке жүйелерін емдейді.

Санат:Лалагүлдер
Тянь-Шань шетені

**Тянь-Шань шетені** () — раушангүлділер тұқымдасына жататын Шетен (лат. Sorbus) тегінің өсімдігі.

Қазақстандағы кездесетін үш түрдің ішіндегі таудағы  ең тараған өсіидіктердің бірі. Шыршалы, аршалы ормандардың құрамында Тянь-Шаньда, Жоңғар Алатауында кездеседі. Биіктігі 5 м-ге жететін әдемі ағаш, жылтырақ, қызыл қоңыр қабықты және ірі қауырсынды жапырақты. Гүлдерінің саны көп, кең қалқан тәрізді гүлшоғырына жиналған. Желектері ақ, күлтесі ірі (диаметрі 2 см), аталықтары желектерінен едәуір қысқа. Маусымда гүлдейді, жемістері (күңгірт қызыл жидек), тамыз-қыркүйекте піседі. Құстар арқылы тасымалданады, тұқымымен жақсы көбейеді, өте жақсы сәндік өсімдік. Саяжай учаскелерін безендіруге ыңғайлы, жемістерін жеуге болады, әсірісе алғашқы суықтан соң. Әртүрлі сусындарды даярлауда қолданылады. Жемістері мен тұқымының бактерияларды өлтіретін қасиеті бар. Жемістерінің тұнбасы мен тұқымынан алынатын қою май кейбір жұқпалы ауруларды емдеуге ұсынылған.

Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Орыс гүлкекіресі

**Орыс гүлкекіресі** () – астралылар тұқымдасына жататын, Қазақстанда кездесетін 26 түрдің ішіндегі ең кең тарағаны. Далаларда және қайыңның төңірегінде, орманды дала және дала аймақтарындағы, барлық тастақты беткейлерде және Алтай тауынан бастап Батыс Тянь-Шаньға дейін өседі. Биіктігі (140 см-ге дейін) көп жылдық, кіндік тамырлы, тік сабақтарының ұш жағы бұтақтанып  кетеді, қатты. Жапырақтары жіңішке таспа тәрізді бірнеше бөліктерге бөлінген, жиектері үшкір тісті төменгі жапырақтар ұзын сағақты, жоғарыларының сағағы болар-болмас. Гүл себеттері үлкен, сабақтағы бұтақтардың үш жағында бір-бірден орналасқан, сондықтан ішкілері сырқыларынан бірнеше есе қысқа. Жаңа шыққан кезінде гүлкекіре мал азығы қызметін атқарады, әсіресе қойлар үшін. Мамырдан тамызға дейін гүлдейді, маусымда, қыркүйекте жемісі пісіп жетіледі. Жемістері-үлкен ақ айдарлы тұқымша. Жер асты, жер үсті органдарының құрамында шайыр және каучук бар. Тұқымынан 16 %-ке дейін тамаққа жарамды және техникалық мақсатта қолдану үшін қою май алынады.

Санат:Күрделігүлділер
Крашенников наголоваткасы

***Крашенников наголоваткасы*** 
Ең көп тараған түрдің (Қазақстанда 52 түрі бар) өкілі. Қазақстанның жергілікті түрі(эндемигі). Құмды далада, шөлде және қызыл саз шығатын оңтүстүк дала алқабында кездеседі. Сондай-ақ Шу, Іле тауларында. Бұл басқаларға ұқсамайтын көпжылдық сұрғұлт жасыл түсті, торлы шатасқан түк басқан түр. Бірнеше бұтақтанған гүлдейтін  сабақтары бар онша үлкен емес түбірге ұқсас. Жапырақтары ұзынша, жиектері төменге қарай қайрылған,жіңішке қыяқ тәрізді сегменттерге терең тарамдаған. Төменгі жағындағы жапырақтары сағақты,жоғарғылары-отырыңқы,тұтас. Гүлдердің себеттері көп, бұтақтармен сабақтардың ұштарында бір-бірден орналасқан. Себеттердің орамдары жіңішке (1см айналасында), тостаған тәрізді. Гүлдері бірдей қосжынысты,түтікті гүл тәжі кеңейген және жоғары жағы 5 тісті.  Ерте гүлдейтін түр(сәуірден гүлдейді). Жемістері-ұзынша тоқымшалары аппақ айдарлы,өте тез піседі. Осы себептен де бір түптен бір мезгілде күлгін-қарақошқыл түсті гүлдеп тұрған себеттерді және аппақ жемістері  үлпілдек айдары тұқымымен кездестіруге болады.

Санат:Күрделігүлділер
Жарқұс

***Жарқұс*** (Tichodroma muraria)-біздің фаунамыздағы ең ашық және әдемі құстардың бірі. Бұл шағын денелі (16-19), жоны-күл түстес сұр құс. Дөңгеленген үлкен қанатының арқасында торғайдан үлкен тәрізді болып көрінеді. Қанатын қомдаған кезде жай ғана қара түсті болып байқалады, ал қанатын жазып жібергенде көзге бірден бірінші дәрежелі желпуіш қауырсыннан ашық қызыл түс пен дөңгелек ақ теңбіл көзге шалынады. Жарқұс қанатын ұзақ жазбайды, көбінесе қанатын жиі қағып, жартасты бойлай жылжиды. Міне осы әп-сәтте қызыл түстің «жалт етуі» қанаттың үнемі жазылып тұруынан гөрі назарды өзіне көп аударады.
Жартасты бойлай құйрықты тірек етпей, екпіндей секіре  жылжығанда жартасқа бүкіл денесімен жармасқандай, ең қиындау жерлерде көзді ашып-жұмғанша қанатын жазып үлгереді. Көбінесе 1-2 м қашықтыққа ұшып өтеді. Ұшқан кезде дөңгеленген кең қанатты алабажақ құс ірі көбелекке ұқсап кетеді. Ол бәбісек сияқты пырылдап ұшып қонады. Дегенмен кейде жарқұс қанатын кең жайып, ауаның жылы ағысын пайдалана шарықтап ұшып, ұзақ уақыт қалықтайды. Көбінесе жартас жанында сан алуан күрделі бұрылыстар жасайды.
Жарқұстың ысқырған әуені әдемі, бірақ ол сирек сайрайды. Бұлар-жалпы алғанда үндемейтін құстар. Олар жіңішке, имек піскек тәрізді тұмсығымен жартас жарықтарымен әр алуан бунақденелілерді және өрмекшілерді алып жейді. Жарқұстар жартастың кең жарығына ұяларын салады. Олардың ұяларына жыртқыштар да, адам да бара алмайды. Сондықтан жарқұстың ұялау тіршілік әрекеті егжей-тегжейлі аз зерттелген. Аталықтың ұя басып жатқан аналыққа балапандарды жылытқан алғашқы күндері жем таситыны белгілі. Жұмыртқаларды басу ұзақтығы және балапандардың ұяда қанша уақыт болатыны анықталмаған.

Санат:Торғайтәрізділер
Жасылтауылжық

***Жасылтауылжық*** немесе көкторға- қауырсын жабыны жасылдау сарғыш ренді дене бітімі тығыз,жуан тұмсықты қунақ тұқымдас құс. Бөлме құстарымен әуестенушілер осы реңіне байланысты Орман Баққунақ ,деп ааған болса керек. Алайда жасылтуылжық баққунақтан кем дегенде екі есе үлкен,тұмсықтарында да айырмашылық бар. Жасылтуылжық Евуропа,Кавказ және кіші Азия ормандарында таралған. Ортп Азияның таулы ормандарында ,соның ішінде Қазақстанның оңтүстігінде оқшауланып жайғасқан.Бұл құс Тәңіртаудың солтүстік баурайын бойлай біртіңдеп шығысқа қарай таралып мекендейді.Мәселен, ол Алматыда бұдан 20 жыл бұрын пайда бола бастады,ал қазыр бұл құс кала тынымбақтары мен саябақтарының әдеттегі тұрғыны болып алды.
Жасылтуылжық көктемде науырызда көріне бастайды да аталықтары бірден сайрай бастайды. Еурапалық сайрағыш құстардың  жақсы білгірі проффесор Л.Б.Беме былай деп жазылған : «Жасылтауылжық сыңғырлаған әуені баурап әкететін әсемдігінен айырылған жоқ».  Ол үнде таза назды ысқырық бар және құбылып шыққан әуезі өте үнді. Ұясын ағаштарға салады.Сылындыдағы 4-5 көгілдіреу ақшыл жұмыртқалары  12-14 күн басады.Балапандарды аналықпен аталық соншама уақыт ұяда жемдейді; Олар ұшып кеткеннен соң аналық пен аталық бірлесып тағы бір балапан өргізеді. Жасылтуылжық екінші ұядағы балапандар ұшқан соң топтасып  жылыстайды,ал қыркүйекте олар оңтүстікке қарай ұшады. Қазанның оңтүстігінен әр жерлерден ғана қыстап қалған бірен-саран жасылтуылжықты кездестіруге болады.

Санат:Торғайтәрізділер
Максимович рауғашы

**Максимович рауғашы** () – тарандар тұқымдасы, рауғаш туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Қазақстандағы тоғыз түрдің біреуі, Тянь-Шаньдағы кең тараған, әсіресе батысында. Ұсақ топырақты, тастақты беткейлерде  аласа таулардан, таулардың жоғарғы белдеуіне дейінгі аралықта, кейде шілік құрай өседі. Тамырсабағы мықты, тік, сабағының биіктігі 100 см дейін жалғыздан, сирек олар екі-үштен, жуан бұтақтанған. Жапырақтары тек сабақ түбінде, қысқа жуан сағақты, ірі (60 см) дөңгеленген, бұдыр түйме тәрізді тақталы. Гүлдері ұсақ, жасылдау ақ түсті. Ұзын гүлтабанына пирамида тәрізді сыпырғы гүлшоғырына жиналған. Гүлсерігі жай алты жапырақшадан тұрады. Аталығы тоғыз, аналығы қысқа бағаналы және үш тозаңды. 

Рауғаш мамыр-маусымда  гүлдейді, және жеміс береді. Жемістері ірі, ұзындығы 2см-ге дейін дөңгеленген күңгірт қызыл түсті, кең қанатты. Жеміс салу кезеңінде бұл түр едәуір тиімды болып көрінеді. Өсімдіктердің барлық бөлігі иілік заттар бөледі. Олар әсіресе тамырында көп, тамырының көлемі үлкен, салмағы 5 кг дейін, теріні илеу үшін және сары, күлгін-қоңыр түске бояу ушін қолданады. Жапырақ сағатарының  құрамында дәрумендер бар. Тамаққа шикі күйінде пайдаланады, сондай-ақ шырын, компот, тосап түрінде. Жемісі жеуге жарамды, ботқа тәрізді күйінде.Халықтық медицинада жер асты бөлігі және жапырағының шырыны безгекті және асқазан ауруларын емдеуге қолданады.

Санат:Таран тұқымдасы