open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Василий Павлович Мжаванадзе

**Мжаванадзе Василий Павлович** (20.09.1902 ж. т., Кутаиси қаласы) — совет партия қайраткері. 1927 жылдан КОКП мүшесі. 1915-24 жылдары Цулукидзе қаласында жұмыс істеді. 1924 жылдан бастап Совет Армиясының қатарында болды. 1937 жылы Ленинградта В.И.Ленин атындағы әскери-саяси академияны бітіріп, полк комиссары, армия штабының әскери комиссары болды.1941-45 жылы Ұлы Отан соғысы кезінде әскери құрамалар комиссары, армиялар әскери советінің әскери мүшесі. 1945-53 жылдары Харьков, Киев, Прикарпат әскери округтары әскери советінің мүшесі. 1942 жылдан бастап генерал-майор, 1944 жылдан генерал-лейтенант. 1953-72 жылдары Грузия КП ОК-нің 1-секретары. 1972 жылдан пенсияда. КОКП 20,22-24-съездерінің делегаты. 1956-72 жылы КОКП ОК мүшесі.
Эксикоз

***Эксикоз*** дегеніміз — ағзаның сусыздануы. 
Себебі: *диарея мен құсулармен өтетін жедел ішек инфекциялары*.
Клиникалық айқындалуына байланысты 3 түрі бар:
*Клетка ішілік (су тапшылықты эксикоз)
*Клетка сыртылық (тұз тапшылықты эксикоз)
*Клетка ішілік және сыртылық (изотоникалы эксикоз).
**Су тапшылықты эксикоз.** Әдетте, құсу мен іш өту салдарынан  су жоғалтудан болады. Сусызданудың бұл түрі, құсудан іш өту басым болғанда дамиды. Бұл жағдайда   су клеткадан қан плазмасына ауысып, клетка ішілік сусыздану тудырады.Тұз тапшылық эксикоз әдетте, құсу іш өтуден басымдығында баяу дамиды. Көбіне ем кеш басталғанда немесе бала организміне парентеральді артық глюкоза енгізілгенде , бұрыс регидратациялық ем жүргізілгенде  болады. Соның нәтижесінде "судан улану” болады. Тұздың көп мөлшерде жоғалуы не оларды шамадан тыс артық еріту,  сұйықты клетка ішіне ығыстырады.Изотоникалы эксикоз құсық және іш өтуден су мен тұздың біркелкі жоғалуымен сипатталады. Эксикоздың бұл түрінің ағымы неғұрлым жеңіл.
*Клиникалық айқындалуы мен салмақ жоғалтуына байланысты 3 дәрежесі бар:*
*1-ші дәрежесі- дене салмағының кемуі 5%-тен кем. Бала шөлдегіш, тері түсі боз, тургоры аздап түскен: тері қатпарлары тез орнына келеді. Терісі және шырышты қабатының ылғалдылығы төмендеген. Ерте жастағы балалардың үлкен еңбегі аздап түскен. Мазасызданғанда тахикардия пайда болады.
*2-ші дәрежесі- дене салмағының кемуі 6-9%. Науқастың жалпы жағдайы ауыр. Бала қозғыш, тырысуға бейім. Үлкен еңбегі түскен. Терісі және шырышты қабаты құрғақ., ақшыл. Тері қатпары орнына жай келеді. Дауысы қарлыққан. Жүрек тондары нашар естіледі, тахикардия. Қан қысымы жоғары. Ентігу пайда болады. Олигурия дамиды.
*3-ші дәрежесі-дене салмағының кемуі 10%-тен жоғары. Науқастың жалпы жағдайы кенет нашар. Қоршаған ортаға немқұрайлы. Тері түсі боз, мрамор суретті, суық. Тері қатпары орнына келмейді. Шырышты қабаттары құрғақ, науқас жассыз жылайды, ашық көзбен ұйықтайды. Жүрек тондары нашар естіледі, тахикардия, қан қысымы төмен, пульсы жіп тәріздес. Жедел бүйрек жетіспеушілігі дамиды.   Эксикоз дегеніміз- организмнің сусыздануы.
Темір тапшылықты анемия

Темір тапшылықты анемия - темірдің организмге түсуі мен пайдаланылуы және организмнен сыртқа шығарылуы арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы нәтижесінде организмде оның жеткіліксіздігінен дамитын анемия.

## Этиологиясы
Теміртапшылықты анемияның даму себебеі болып мыналар есептеледі:

*Қайта-қайта және ұзақ қансыраулардан (жиі жатырдан, кейде ас қорыту ағзаларынан, бүйректен, өкпеден) нәтижесінде эритроциттермен бірге организмнен темір көптеп шығарылуы;

*Темірдің тағаммен бірге жеткіліксіз түсуі (балаларды сиыр және ешкі сүттерімен тамақтандырғанда);

*Организмнің өсуі, жетілуі кездерінде, әйелдердің жүкті және бала емізу кездерінде темірге артық мұқтаждығы пайда болуы;

*Асқорыту ағзаларының аурулары (гипоадті гастрит, созылмалы энтерит) кездерінде немесе олардың бөліктерін хирургиялық тәсілмен алып тастағанда темірдің сіңірілуінің төмендеуі;

*Темірдің тасымалдануы бұзылуы (тұқым қуатын антрансферринемия бауыр аурулары кезіндегі гипотрансферринимия);

*Темірдің қорларынан жеткіліксіз пайдаланылуы (жұқпалы уыттанулар, құрттар болған кездерде);

*Темірдің қорларына жиналуы бұзылуы (гепатиттік бауыр циррозы)
Санат:Аурулар
Қызылсоқ (тау, Алматы облысы)

**Қызылсоқ** – Самсы және Құтырған өзендерінің аралығындағы аласа тау. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Жамбыл ауданы, Үңгіртас ауылының шығысында 13 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 948 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 9 км-ге созылған, енді жері 2,5-3 км. Көлбеу беткейі адырлы келген, олар өзен арналарымен, сай-жыралармен тілімденген. Солтүстігінде Тұрағылды қоңысы, солтүстік-шығысында Шилі, батысында Қозыбасы таулары бар. 

## Өсімдігі
Таудың шалғынды қызғылт қоңыр топырақ жамылғысында бұта аралас бетеге, боз, жусан, изен, ебелек, тағы да басқа астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) таулары
Стеноздаушы ларингит

**Стеноздаушы ларингит** - көмейдің шырышты қабатының қабынуы, көбінесе риниттен кейін дамиды. Баланың жалпы жағдайы бұзылады, дауысы ққарлығып шығады, құрғақ «ит үрген жөтел» пайда болады, дене қызуы көтеріледі. 4-5 күннен кейін бала жазылып кетеді. Аллергиялық диатезбен ауыратын балалардың дыбыс желбезектері астының клетчаткасы ісініп, тыныс саңлауы тарылып бітеді. Стеноз көбінесе түнде кенеттен дамиды. Баланың тыныс алуы қиындап, сырылды демалыс пайда болады, еріндері, мұрын-ауыз үшбұрышы көгілдір тартады (цианоз дамиды).

Стеноздың және тыныс алу жетіспеушілігінің айқындалуына байланысты *4 дәрежесі* бар:
*1-ші дәрежесінде- «ит үрген жөтел», дауыстың қарлығуы, алыстан естілетін тыныс алу бала жылағанда немесе мазасызданғанда пайда болады.
*2-ші дәрежесінде- бала мазасызданады, жөтелі жиілейді, ентігу, терлегіштік және мұрын-ауыз үшбұрышының цианозы айқын.
*3-ші дәрежесінде-бала тынымсыз, қорқақ, төсекте мазасыз, терісі бозғылт, ылғалды, ауыз-мұрын үшбұрышының цианозы, акроцианоз. Тыныс алуы-шулы. Тыныс алуда қабырғааралық бұлшықеттері қатысады. Пульсының ритмі бұзылған,  жүрек соғысы нашар естіледі.
*4-ші дәрежесінде- бала әбден шаршаған,  әлсіз, басын артқа тастап, аузымен ауа қармайды, мойнының бұлшық еттері тартылған. Цианоз кенет дамиды, тырысу пайда болуы мүмкін. Пульстің ритмі ретсіз, жүрек тоны нашар естіледі, тыныс алу тоқтап, жүрек соғысы тоқтайды.
Санат:Аурулар
Созылмалы тонзиллит

**Созылмалы тонзиллит** — бадамша безінің созылмалы қабынуы. Дамуына жиі баспа ауруының және созылмалы инфекциялық ошақтардың (кариесті тістер, риниттер, синусит, аденоидит) болуы әсер етеді. Микроорганизмдердің токсикалық әсер етуі лимфоидты ұлпаның өсіп, дәнекер ұлпаға алмасуына әсер етеді. Нәтижесінде жергілікті иммунитет төмендейді. Ауру бадамша безінің қабынуымен, гипертрофиясымен, кейде атрофиясымен және организмнің улануымен айқындалады. Тонзилогенді улануда бала ашуланшақ, тез шаршағыш, өкпелегіш, жылауық болады. Ұйқысы бұзылады, cабаққа үлгерімі нашарлайды, тәбеті төмендейді, көзінің асты көгеріңкі болады. Созылмалы тонзилиттің қабынуында баспаны емдейді. Жергілікті және жалпы УФО, УВЧ, электрофорез, аэрозоль колданылады. Бадамша безді Люголь ерітіндісімен, колларголмен өңдеу қажет. Элеутерококк тұнбасы, алоэ экстракты, Фибс, поливитаминдер, темір препараттары тағайындалады. Тонзилэктомия жасалады.

Санат:Аурулар
Гемостаз жүйесі

**Гемостаз** - ол бір жағынан қан ағымында қанның сұйық күйде ұстап тұру, ал екінші жағынан қан тамыры зақымданғанда қан кетуді тоқтатуға және қан жоғалтуды азайтуға жауап беретін ағзаның маңызды қызметі. Осы қызметке жауап беруге қатысатын мүшелер мен тіндер гемостаз жүйесін құрайды. Гемостаз жүйесі әртүрлі экзогендік және эндогендік әсерлерге белсенді түрде жауап береді. Гемостаз жүйесінің аурулары кезіндегі гемостаздық қызметтің бұзылыстары туа не жүре пайда болады.
## Гемостаз жүйесінің құрылымдары
Гемостаз жүйесінің құрылымын шартты түрде "морфологиялық" және "қызметтік" деп бөлуге болады.

**Морфологиялық**
* тамыр қабырғасы;
* тромбоциттер және қанның жасушалық элементтері;
* плазмалық құрылымы - протеиндер, пептидтер және гемостаздың протеиндік емес медиаторлар, цитокиндер, гормондар;
* сүйек миы, бауыр, көкбауыр (олар тромбоциттер және гемостаз жүйесінің плазмалық құрылымын синтездейді)

**Қызметтік** 
* прокоагулянттар;
* коагуляцияны тежегіштері (антикоагулянттар);
* профибринолиттиктер;
* фибринолизді тежегіштер

Гемостаз жүйесінің жұмыс істеу механизмі күрделі болуына қарамастан, оның нәтижесі қарапайым - "жүйе зақынданбаса қан ұю болмайды, ал зақымданған жағдайда қан кетуді тоқтату үрдісі іске қосылады".
Жүрек аритмиялары

нобай|
**Жүрек аритмиялары** деп жүректің қалыпты ырғағының бұзылуын айтады. Көптеген жүрек-қантамырларының аурулары жүректің қалыпты ырғағының бұзылыстарымен қабаттасады. Әсіресе бұл бұзылыстар коронарлық қанайналым жеткіліксіздігінде, миокард инфарктісінде жиі кездеседі. Жүрек аритмиялары адамның кенеттен өлуінің себептері болуы мүмкін.

Әдетте жүрек ырғағының бұзылыстары жүректің автоматизмдік, қозу және өткізгіштік қасиеттерінің бұзылыстарынан дамиды. 

## Дереккөздер

Санат:Кардиология
Жағылан

**Жағылан** - сандықтың көне түрі. Қазақ даласында ХVІІІ-ХІХ ға- сырда кең тараған. Киім- кешек басқа да бұйым-дарды ішіне салып қояды. Үлгісі әбдіре тәрізді. Оның негізі жұқа тақтайлардан құрастырылады, сырты түгелдей былғарымен қапталады, бет жағы ғана әр түрлі әдіспен көркемделіп, ұзындығы 60-70, ені мен биіктігі 30-35 сантиметр болады. Сыртындағы былғарыға қошқар мүйіз, қос мүйіз, сыңар мүйіз сияқты ою-өрнектер жүргізіледі. Жағланның бетінің дәл ортасынан дөңгелек, екі шетінен жапырақ тәрізді дөңес көздер көксауыр былғарымен ойыстырылады да, төрт бұрышындағы дөңгелек жұлдыз тәрізденіп бастырылған өрнектің ортасына күміс көздер орнатылады. Кейбір жағыландар қызғылт былғарымен де қапталады.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы.** Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 – X
Гидр отежегіш сұйығы

*БСК*, *Нева* және  *ГТЖ-22М* гидротежегіш сұйықтары шығарылады.   *БСК *гидротежегіш сұйықтығы - кез келген маркалы автомобильдің тежегіш жүйелерінің  гидравликалық жетектерін және қосылыс жетектердің жүйелерін( *Жигули *, *Нива *,  және *Москвич-2140 * автомобильдерінен басқасы) толтыруға арналған.  *Нива * сұйығы кез келген маркалы автомобильдердің тежегіш жүйелері мен қосылыс жетектерінің жүйелеріне құйылады.
*ГТЖ-22М * гидротежегіш сұйығы кез келген автомобильдердің тежегіш жүйелерін толтыруға арналған және оны барлық жерде кез келген ауа райында қолдануға болады
### Дерекөздер
 


Санат:Автомобиль
Санат:Сұйықтар
Қолсандық

**Қолсандық** – ұзатылатын қыздарға арнап жасалатын, киім-кешек, әртүрлі заттар салынатын бұйым. Ол бұрындары қыз жасауының құрамына кіретінді. Көлемі шағын, ұзындығы – 45-50 сантиметр, ені 20-30 сантиметр, биіктігі – 15-20 сантиметр болып келеді. Ағаштан жасалып, біртүсті бояумен сырланады. Сән қуған адамдар оның беттеріне нұсқалы, бедерлі оюлар ойғызған, түрлі-түсті бояулармен сан қилы ою-өрнектер салғызған. Оны жасатқанда неше түрлі шұға, асыл тастар, сүйек пен күміс әшекейлермен де безендірткен. Көркемдік ерекшеліктеріне қарай қол сандықтар төрт топқа бөлінеді. Оның бірінші топқа жататын ең тәуірі – сырты түгелдей сүйектеліп әсемделгені. Ақтөбеден табылған осындай қол сандықтың бірі төрт жағы тегіс, қақпақтың төрт жиегі мен төбесі толықтай түйе сүйегінен кесіліп жасалған сан алуан әшекеймен өрнектеліпті. Ал, қол сандықтың жиектеріне қиыстырған сүйек әшекейлердің бетіне қос мүйіз оюлары жүргізілген. Алдыңғы бетіне үш үлкен шаршы ойыстырылып, олардың арасында, астыңғы жағында шебер қиюластырылған сүйек әшекейлердің беттерінде әдемі оюлар бар, астына жез, шұға төселген. Қол сандықтың екінші тобы: бет жағы түрлі-түсті бояулармен өрнектелгені, үшінші тобы: алдыңғы беттері өте күрделілері. Онда өсімдік тектес және геометриялық кескіндер бейнесінде бедерлі оюлар ойылады да, түрлі - түсті бояулармен нақыштар салынады, төртінші тобы: алдыңғы беттеріндегі өсімдік және геометриялық кескіндердің бір-бірімен айқасып жататыны, ақ, қызыл, жасыл, сары, қоңыр түсті бояулармен әрлеу арқылы бір жазықта ойылған оюлардың 2-3 қатар деңгейде ойылғандай етіп көрсетілетіні. Қол сандықтың қас беттері, екі жаны, қақпақтарының төбесі тегіс сүйектеледі.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы.** Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 – X
Степан Петрович Крашенинников

thumb|Крашенинников Степан Петрович
**КрашенинниковСтепан Петрович** (31. 10. 1711, Москва, — 25. 2. 1755, Санкт-Петербург) — орыс ғалымы, Камчатканы зерттеушi. Академик (1750). 1724–1732 жылдары Москва славяк-грек-латын академиясында, 1732–1733 жылдары Санкт-Петербург университетiнде оқыды, Екінші Камчатка экспедициясына қатысты (1733–1743). 1733–1736 жылдары Сiбiрге саяхат жасады. 1737–1741 жылдары Камчатка түбегiн зерттедi. Осында жинаған материалдары негiзiнде «Оппсание камчатского народа» «О завоевании Камчатской землицы» деген алғашқы ғылми еңбектерін жазды. Бұл еңбектерiнде Камчатка түбегiнiң географиясы, экономикасы, халқы, әдет-ғұрпы, мәдениеті, тiлi жөінде ғылми құнды деректерді келтіредi. Камчаткада Крашенинников есімімен аталатын арал, мүйiс, түбек, тау, көл бар.
## Дереккөздер
Сүйек төсек

**Сүйек төсек** – ағаш төсектің жақтауларына сүйектен өрнек салған, әшекейленген түрі. Оған қазақ шеберлері түйенің, жылқының жауырын сүйектерін, қабырғаларын пайдаланған. Ол үшін сүйекті майынан тазартады, жұмсарту мақсатында суға салып әбден қайнатады, сосын барып одан әшекейлер дайындайды. Сүйек төсектің жақтауын шекітіп, күміс, түрлі-түсті асыл тастар орнатады.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы.** Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 – X
Андрей Глебович

**Андрей Глебович** —рязандық кінәз, ағайындылардың ең үлкені, ата анасы рязандық  кінәз Глеба Ростиславич және Евфросинья Ростиславна, ол  переяслав кінәзінің Ростислава Юрьевича қызы.

Кінәз Андрей туралы жазабалар бір рет қана кездескен, ол 1184 жылы болатын, ол жеңісті аяқталған  новгород-солтүстік шайқасының қатысушысы болған, шайқаста  көзге ерекше түскен князьдардың бірі

Кейбір зерттеушілер Андрей Глебовичті  1186 жылы қайтыс болды деп есептейді.

## Дереккөздер



Санат:Славян халықтары
Санат:Кінәз
Арналдо да Брешиа

thumb|255px|Брешиадағы Арналдо да Брешиаға ескерткіш, мүсінші - Одоардо Табакки
**Арналдо да Брешиа** (; 1100ж.ш. -  18.06.1155) — Италияның шіркеу реформаторы.

Брешияда туылып, жастық шағында бірнеше жыл Францияда өткізген. Сол жерде өз заманындағы атақты философ  Пьер Абелярдың шәкірті болды. Брешиаға қайтып оралғаннаң соң  священник бола тұра епископқа қарсы шыққан. Осы әрекеттері үшін 1139 жылы лауазымынан айрылып, Италиядан қуылған. 

Францияға барып, Арналдо да Брешиа Абелярмен, Бернар Клервоскиймен  бірігіп діннің "тазалығы" үшін күресіп, дін бұзарлардың бірі болып есептеледі. Бұлардың ойынша, дін жолында қызмет етіп жүрген адамдарда байлық пен билік болмау керек. Папаны, епископтарды, аббаттарды астамдылықта, бұзылғандықта кінәләйді, шіркеу қызметтерді сатып алынатынын т.б. қылмыстарды әшкерелейді.
thumb|left|200px|Арналдо да Брешиаға  Римдегі ескерткіші
1145 жылы Римде Арналдо да Брешианің ойлары кеңінен таралып, қалалық тұрғындары Рим қалалықреспубликасын жариялап, папа қаладан қуылды.  Қозғалыстың идеялық көсемінің бірі Арналдо да Брешиа болды.  

1155 жылы папа Адриан IV Римге қайтып оралғанда , бірінші ісі Арналдо да Брешианің мәселесі болды. Папа 18 маусым 1155 ж.  Арналдо да Брешиані асылу  жазасымен өлтіріп, Денесін отқа жағып жіберіп, күлін Тибрге тастатты.

1882 жылы, папа билігі жойылғаннан кейін, Брешия қаласында Арналдо да Брешиаға ескерткіш орнатылды .

## Дереккөздер

* 

Санат:Италия
Жайпақ табақ

**Жайпақ табақ** – ағаштан жасалатын, ет тартуға арналған ыдыс. Көлемі әртүрлі. Оларды көп көркемдемейді. Қазақ шеберлері мұндай ыдыс-аяқтарды жасау үшін алдынала қайың кесінділері мен бездерін нобайлап шауып алып, көлеңкеде кептіріп, тұзды суға салып қайнатады, тағы да көлеңкеге қойып кептіреді. Сосын асықпай өңдеп, ыдыс-аяқ жасайды. Мұндай тұзды суда қайнатылған ағаштан жасалған ыдыс-аяқ ыстық, суыққа төзімді келеді, сәл соққыға жарылмайды.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы.** Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 – X
Салатты шашыратқы

100 г шашыратқыда – 25 ккал бар.

Шашыратқыда кальций, фосфор, темір, магний мен A1, B1, B2, C, E дәрумендері бар.

## Қоректік құндылығы көбірек

Дәстүрлі салатқа қарағанда шашыратқыда дәрумендер мен минералдар анағұрлым көбірек, ал шашыратқы құрамындағы инулин мен интибин тәбетті қоздырады.

## Сенде шашыратқы бар ма?

Қорқынышты білдіретін «шашыратқы бар» деген сөз тіркесі дәл осы өсімдікке байланысты пайда болғанын әркім біле бермейді. Шашыратқының жапырақтары солғын және нәзік, әлсіз сабақтары – ол «қорыққан өсімдік» сияқты көрінеді. Шашыратқы қараңғыда өседі деп айтуға болады, оған көп күн жарығы керек емес, бұл баяғы замандарда әртүрлі күдіктерді тудырған. Шашыратқы таза емес өсімдік және ол қара сиқырда қолданылды деген ұғым болды …

## Шамалы сау ащылық

Шашыратқы жапырақтарының өткір, шамалы ащылау дәмі бар және салаттар үшін қолданылады. Ащы ірімшіктермен, жаңғақтармен, қызылшамен немесе алма және алмұрт түйірлерімен жақсы үйлеседі.

Шашыратқы- пайдалы ас

## Дастархандағы шашыратқы

Шашыратқы жапырақтарын зәйтүнмен немесе лимонмен бүркіп қолдануға болады немесе оның жапырақтарында – жұмыртқадан, ірімшіктен, балықтан немесе еттен жасалған әр түрлі тағамдарды беруге болады. Оны пісірмелерге қолдануға, буда, грильде дайындауға, сонымен қатар бұқтыруға болады. Сонымен қатар, ірімшік, сарымсақ және лимон қосылған, шашыратқыдан жасалған сорпа да танымал.

Санат:Көкөністер
Базар (мағына)

**Базар**:
* Базар - ашық алаңдағы сауда-саттық орны.
* Базар -  Ертіс алабындағы өзені Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы арқылы өтетін өзен.
* Базар -  дастан.
* Балқы Базар - жырау. Руы – шөмекей ішіндегі Балқы.
Желкек

100 г желкекте – 68 ккал бар.

Желкектің құрамында фосфор, күкірт, калий, кальций, темір, натрий, магний және A, B, C және E дәрумендері бар.

## Бір денсаулық

Желкек антибактериалды, антивирусты және фунгицидті әсер етеді. Зат алмасуды ынталандырады, бауырдың, бүйректердің жұмысын реттейді және де ағзаның қарсыласуын күшейтеді. Лимон мен апельсинге қарағанда оның құрамында С дәруменінің мөлшері көп, ал құрамындағы фитонцидтің арқасында пиязбен және сарымсақпен қатар құрметті орынға ие. Ағзаны дәрумендер мен минералды тұздармен қамтамасыз ету мақсатында, өтпелі кезеңдерде (күз-қыс және қыс-көктем) қолдануға кеңес беріледі.

## Сезімдерді күшейтеді

Үккіштен өткізілген өзіндік ащы дәмі бар желкектің тамыры көптеген тағамдар мен салаттрдың құрамдас бөлшегі болып табылады. Сонымен қатар, салқын немесе ыстық етке немесе балыққа қосымша ретінде қаймақпен және лимонмен дастарханға қойылады.

## Балғындықты сақтайды

Табиғи антибактериалды қосылыстардың – фитонцидтердің – арқасында, желкек ерекше қасиеттерге ие. Оның жапырақтарына оралған май, ет немесе балық өз балғындықтарын ұзағырақ сақтайды, өйткені олардың құрамындағы фитонцидтер бактериялардың көбеюіне жол бермейді.

Пайдалы ақжелкек көкөністері
## Жыларман ету
Егер желкек жаңа піскен, қатты қаныққан болса, онда оның құрамындағы эфир майлары жыларман етеді немесе түшкіртеді. Осындай жағдайда, оны қолданып болғаннан кейін, иісі тітіркенген шырышты қабықты тыныштандыратын ақ нанның тілімін жылдам иіскеңіз.

## Дереккөздер


Санат:Көкөністер
Санат:Орамжапырақтар
Қан сорғыш терек

**Қан сорғыш терек.** Ауғанстанда өзгеше қан соратын терек бар. Оның биіктігі 2  метр, жуандығы 10 сантиметр айналасында ғана. Теректің өн бойы толған түйіршік тектес. Қорқыныштысы жапырағына қол тиіп кетсе болды, дереу жабыстырып алып, қанын сорып, ақжемін шығарады екен. Кезінде Германия, Франция, Италия жабайы өсімдіктерді тексеру бірлескен отряды сол жерге барып, зерттеу жүргізеді. Солардың бірі осы ғажайып теректі көріп, таңдана жапырағын ұстайды. Сол-ақ екен, оның алақаны жапыраққа жабысады да қалады. Қалай бұлқынса да, қолын ажырата алмайды. Жапырақ оның қолын мұжып, қанын сора бастайды. Әріптесінің жанын алып қалу үшін, зерттеушілердің бастығы амалсыздан қолын шауып тастайды. Бұл оқиға өсімдік зерттеушілердің назарын ерекше аударады. Олар әрі қалың, әрі мықты жасалған ерекше қолғап киіп, теректі ұстап, оның сырын шешпек болады. Ойламаған жерден ағаш жапырағы адам қолымен қоса, қолғапты жабыстырып алып, дереу тесіп жібереді. Олар қолғаптан қолдарын зорға шығарып үлгереді. Ал ағаш жапырағына жабысқан қолғаптың лезде дал-дұлы шыққанын көреді. Бұл күні бүгінге дейін құпиясы ашылмаған сырлы ағаш.

## Дереккөздер

http://massaget.kz/alemtanu/syrly-alem/4382

Санат:Ағаштар
Бұршаққынды үрме бұршақ

Бұршаққынды үрме бұршақтың 100 г - 24 ккал

Құрамында С дәруменінің елеулі мөлшері, А дәрумен негізі, В тобының дәрумендері, Е дәрумені, фолий қышқылы, минералдар және жасұнық бар.

## Тіпті басқа
Бұршаққынды үрме бұршақты дайындау әдісі (тұтастай, тікелей бұршаққында) оны үрме бұршақтың барлық түрлерінен ерекшелейді.

## Саулықпен жадыра
Бұршаққынды үрме бұршақтың құрамындағы C, A, E дәрумендері, сондай-ақ мырыш бос радикалдармен тиімді күреседі және біздің терімізді жас әрі сау реңмен қамтамасыз етеді. 
## Сау жүрек

Бұршаққынды үрме бұршақтың құрамындағы талшықтың, фолий қышқылының, магний мен калийдің үйлесуі инфаркт қауіп-қатерінің туындауын төмендетеді.
## Жас әрі нәзік

Бастапқыды асқа бұл көкөністің тек дәндері ғана қолданылды. Үрме бұршақтың жас бұршаққындарынан ләззат табуды түсінгендердің алғашқылары итальяндықтар болды (XVII ғасыр). Сол заманда ол пісіп кетпеу үшін қамдана отырып, бақшаға күнде қарап, жас үрме бұршақты жинаған. Уақыт өте, бағбандар француз үрме бұршағы (French Beans) деп аталатын нәзік бұршаққынды сұрыпты шығарды.

Майлы үрме бұршақ Сары бұршаққынды үрме бұршақты француздар майлы үрме бұршақ деп атайды, мүмкін бұл оның түсіне және ауызда еру қабілетіне байланысты болар. Сары собықты бұршақтар
## Мінсіз тұлға үшін

Жасыл және сары бұршаққынды үрме бұршақ жеуге жарамды жас бұршаққындарды асқа қолдану үшін өсіріледі. Бұл емдәмдік тағамның маңызды кұрамдас бөлігі. Ол басқа үрме бұршақтармен салыстырғанда ағуыздарға аса бай емес, бірақ құрамында көбірек дәрумендер бар.

Құрғақ бұршақтармен салыстырғанда құрамындағы талшықтардың азырақ мөлшерінің арқасында, оның нәрлілігі төмен және оңай сіңіріледі.

## Дерекөздер
	

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Фридрих Рейнхольд Крейцвальд

thumb|Фридрих Рейнхольд Крейцвальд
**Крейцвальд Фридрих Рейнхольд** (26. 12. 1803, Раквере,- 25. 8. 1882, Тарту) - эстон жазушысы, фольклорисi. Ұлттық әдебиеттiң негiзiн салушы. Крейцвельдтың алғашкы әдеби еңбектерi 1830 жылдан жариялана бастады. Оның көптеген шығармалары эстон тiлiмен қатар неміс тiлiнде де жарық көрді. Крейцвальд 30 жылдай «Пайдалы календарь» басылымына редактор болды. Онда жарияланған шығармаларында әлеуметтік және ұлттық езгiнi сынады. Крейцвальдтың эстон халықтық «Калевипоэг» эпосын құрастырып жариялауда (1857-1861), көне эстон ертегiлерiн жинап бастыруда кыруар еңбегi бар. Оның «Вирус жыршысының жыры» т. б. өлеңдер жинағы эстон поэаиясының дамуына үлкен ықпал жасады. 
## Дереккөздер
Көпгүлді үрме бұршақ

Үрме бұршақтың 100 г – 385 ккал

Құрамында ағуыз, жасұнық, В тобының дәрумендері, кальций, фосфор, темір бар.

Көп гүлді бұршақ Оңтүстік Америкадан шыққан. Мексикада, Гватемалада және Колумбияда жабайы өседі

## Мексикандық ару

Оның отаны - Мексика, онда ол екі мың жылдан астам уақыт бойы әйгілі . Әдемі гүлдерінің және едәуір ұзындығының (оның бойы 4 метрге дейін жетеді) арқасында, алғашқыда оны XVII ғасырда сәндік өсімдік ретінде өсірген. Үрме бұршақтың осы сұрыбының қызғылт бұршаққындарында онға дейін қызыл дақты дәндер бар. Оны сәкі айналасына егуге және үрме бұршақтың жас бұршаққындарынан ляззат алуға болады немесе ол піскенше күте тұрып, түсті бұршақтар дайындауға болады. Оның гүлдерін де жеуге болады дейді.

Әмбебап көкөніс Үрме бұршақты әр түрлі тағамдарға, салаттарға қосуға немесе жеке тағам ретінде де ұсынуға болады. Онымен пияз, қызанақтар және тунец жақсы үйлеседі.

## Дерекөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ақ үрме бұршақ

Ақ үрме бұршақтың 100 г - 102 ккал

Құрамында темір, кальций, магний, ағуыз, Е дәрумені бар.

## Қуат толы дәндер
Үрме бұршақ бұл темірдің көзі. Темір жетіспеуінің салдарынан зардап шегетін адамдар әлсіз әрі енжар бола бастайды. Ең алдымен, темірдің жетіспеушілігінен жүкті әйелдер, жазылып келе жатқан аурулар, балалар және жеткіншек жастар зардап шегуі мүмкін.

Темірдің жақсы сіңірілуі үшін үрме бұршақты С дәруменіне бай көкөністермен жеуге кеңес беріледі.

## Мықты дуэт

Ақ үрме бұршақтың құрамында біздің тістеріміз бен сүйектеріміздің мықты болуына қам жасайтын, бір-бірін толықтырып тұратын құрамдас бөліктер - кальций мен магний бар.

Патшалық дән Үрме бұршақ дәні Үш Патша немесе Епифания мерекесін тойлау салтында белгілі бір роль атқарады. Көптеген елдерде (мысалы, Франция мен Испанияда) үрме бұршақтың дәнін арнайы қаусырманың ішінде пісіреді. Жергілікті салт-дәстүрге байланысты, жасырылған бұршақ кімге түссе, сол той-думанның патшасы болады немесе... шотты төлеуі қажет! Бұршақ көкөністері 2Ақ үрме бұршақ және футбол
Ақ үрме бұршақ құнарлы сорпалардың, мысалы француз Кассулесінің, испан Фабадасының немесе бразилия Фейжоадасының, екінші тағамдардың - мысалы үрме бұршағы бар итальян пастасы, салқын және ыстық салаттардың құрамдас бөлігі болып табылады.

## Дереккөз


Санат:Көкөністер
Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Тарих-и байхаки

**ТАРИХ-И БАЙХАКИ, "Байхаки тарихы"** - парсы тарихшысы Әбу-л-Фазл Байхакидің (995-1077) шығармасы. Тарихи-и Байхаки сұлтан Масудидің билік құрған тарихы баяндалады. Онда Ғазнауи әулеті және онан бұрынға Ғазнауи сұлтандары мен Қарахан, Самани, Хорезмшаһ әулеттері туралы көптеген тарихы деректер бар. Тарих-и Байхаки X - XI ғасырлардағы Иран, Ауғанстан, Орта Азия мен Оңтүстік Қазақстанның тұрмысын зерттеушілер үшін құнды дерек болып табылады.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Кәдімгі үрме бұршақ

**Кәдімгі үрме бұршақ** () — бұршақ тұқымдасының үрме бұршақтар тегінің ең кең таралған түрі. Көптеген түршелері және сорттары белгілі. Құрамында ағуыз, темір, кальций, калий, магний, фосфор, мырыш, B1, B2, B6 дәрумендері бар.

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Тардуштар

**Тардуштар** - Түрік қағандығының екі бөлігінің бірін білдіретін ұғым. Қағандықтың саяси құрылымына, тайпалық одақтармен қатар, тайпалардың географиялық белгілеріне қарай екі әскери - әкімшілік бірлестік кірді. Олар: Тардуштар (қағандықтың батыс бөлігін мекендеген тайпалар) және телелер (қағандықтың шығыс бөлігін мекендеген тайпалар). Түрік әскерлерінің оң және сол қанаттары осы әскери - әкімшілік бірлестіктердің жасақтарынан тұрды. Екі бірлестікті де қаған тағайындаған шадтар басқарды.

## Дереккөздер

Қ 18 Қазақстан тарихы. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Түрік бұршағы

Түрік бұршағының 100 г - 54 ккал

Құрамында ағуыз, жасұнық, фосфор, калий, С дәрумені, А дәрумен негізі, кальций, темір бар.

## Қуат беретін дән
Құрамында ас қорытуды жақсартатын жасұнық бар, жүрек жұмысына жақсы әсер етеді, сонымен қатар қан құрамындағы қанттың деңгейін реттейді. Түрік бұршағы ағзаны қан құрамындағы қанттың деңгейін жоғарылатпай, біртіндеп қолданылатын қуатпен қамтамасыз етеді.

## Түрік бұршағы әлемді жаулап алуда
Бізге ноқат Таяу Шығыстан келді, ал оған ол Солтүстік Африкадан және Үндістаннан келді. Финикяндар оны Испанияға алып келді. Оған жылы әрі құрғақ ауа райы қажет болғандықтан, ноқат Еуропа бойынша өзінің салтанатты шеруін Жерорта теңізі бассейнінде аяқтады. Испандықтар оны Америкаға алып келді. Ол мексикан, испан, итальян және үндістан тағамдарында қалып қойды. Бірақ ең алдымен, ол Шығыс тағамдарының белгісі болып табылады.

Етті алмастыру Құрамында ағуыз мөлшерінің көп болуының арқасында, ноқат вегетариндық емдәмде етті алмастырушы ретінде қолданылады. Нут бұршақтары көкөністері

## Әр түрлі жүз әд3с
Саяхатшылар мен туристерді түрік бұршағының дайындалу әдісінің әр түрлілігі таң қалдыруы мүмкін. Араб елдерінде ол хумус (езбе), фалафель (кішкені шар түріндегі жылы асарлық) немесе кус-кус сияқты ұлттық тағамдардың басты құрамдас бөлігі болып табылады. Сонымен қатар оны ұнтақтайды, сосын оны тұздықтарға қосады немесе кофені алмастырушыны дайындау үшін қолданады. Түрік бұршағын сорпалар мен салаттарға салады, ал Үндістан мен Пәкістанда ноқаттың жас бұршаққындарын асқа көкөніс ретінде қолданады. Шығыс елдерінде түрік бұршағының пісірілген дәндері жеңсік тағам болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Түменбай Орынтайұлы

**Түменбай Орынтайұлы** -  (XVII ғасырдың соңы - XVIII ғасырдың басында өмір сүрген, қазіргі Райымбек ауданы) - би. Тегі Албан руынан. Ұлы Жүз қазақтарының Ресейдің қол астына кіру жөніндегі өтінішіне қол қою уәкілетіне ие болған беделді тұлғалардың бірі. Ел аузындағы аңыздарда, көбінесе, Түменбайдың көріпкелдік қасиеті жиі ауызға алынады. Оның балалары - Алпар мен Тұлпар, немересі Саурық ұлт азаттығы үшін күрескен батырлар ретінде халық жадында қалған. Ал Саурықтар тарайтын шөбересі - Ұзақ батыр 1916 жылы Қарқара көтерілісі басшыларының бірі болған. Райымбек ауданының орталығы, Кеген ауылының оңтүстігінде Түменбай атындағы ауыл және бұлақ бар. Бұлақтың шығысындағы батыр зиратына биіктігі 3 - 4 метр күмбез тұрғызылған.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Фрэнсис Крик

**Фрэнсис Крик** (; 08.06.1916, Нортгемптон, Англия — 28.07.2004, Сан-Диего, Калифорния, АҚШ) – ағылшын молекулярлы биологы, биофизигi және нейробиолог. Лондон Корольдық қоғамының мүшесi (1959), АҚШ-тьң Fылым және өнер академиясының құрметті мүшесі. 1937 жылы Лондонда университет колледжін бiтiргеннен кейін Кембридж университетінде қызмет істеген. Джеймс Уотсонмен бірге ДНҚ-ның структурасын ашқан және оның молекуласының клетка бөлiнгенде қалай қайталанатыньн анықтаған. Крикке 1962 жылы (Дж. Уотсон, М. Уилькинсонмен бiрге) нуклеин қышқылдарыньң молекулалық құрылымын (структурасын) және оның ағзаның тұқым қуу белгiлерi мен қасиеттерiндегi маңызын ашқаны үшiн Нобель сыйлығы берілген.

## Фрэнсис Криктің кітаптары
* Of Molecules and Men - Prometheus Books, 2004; original edition 1967
* Life Itself: Its Origin and Nature - Simon & Schuster, 1981
* What Mad Pursuit: A Personal View of Scientific Discovery - Basic Books reprint edition, 1990 
* The Astonishing Hypothesis: The Scientific Search For The Soul - Scribner reprint edition, 1995.

## Тағы қараңыз
* Фотография 51

## Қайнар көзі

## Сілтемелер
* Фрэнсис Криктың Nature журналындағы мақалалары
* Фрэнсис Крик. Жизнь как она есть: ее зарождение и сущность. М.: Институт компьютерных исследований, 2002, 160 стр.

Санат:1916 жылы туғандар
Санат:8 маусымда туғандар
Санат:28 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:2004 жылы қайтыс болғандар
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Ұлыбритания ғалымдары
Санат:Ұлыбритания медиктері
Санат:Ұлыбританияның нейробиологтары
Санат:Молекулярлық биологтар
Санат:Медицина саласындағы Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Лондон корольдік қоғамы
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:Копли медалінің иегерлері
Санат:Корольдік медаль иегерлері
Санат:Халықаралық Гайрднер сыйлығының иегерлері
Үбі Үсеуұлы

**Үбі Үсеуұлы** (1790 ж.ш. - ө.ж.б. , Атырау облысы, Махамбет ауданы, Қараой мекені) - батыр, Исатай - Махамбет көтерілісіне қатысқан. Тегі - Беріш руының Есенғұл атасынан шыққан, белгілі Үсе батырдың жалғыз ұлы. Төрт - бес жасынан әкесі қасынан қалдырмай ертіп жүрген Үбі өжет, қайсар болып өседі. 1829 жылы толқу сәтінде казак - орыс әскерлерінің қолына түсіп, он адаммен бірге Финляндияға жер аударылады. Кейін Исатай  мен Махамбеттің соңынан еріп, атақты Ақбұлақ жорығын дайындауға белсене қатысады. 1838 жылы патша үкіметінің қатынас қағаздарында және тыңшылардың ақпаратында оның есімі жиі аталады. Үбі Үсеуұлы Атырау облысының аумағында қайтыс болған.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X
Шәдібек хан

**Шәдібек хан** — Алтын Орданың ханы (1399–1408), Жошы ханның ұрпағы. Шәдібек хан таққа Ноғай әмірінің қолдауымен отырады. Бірақ іс жүзінде билік Едігенің қолында болады. Шәдібек ханның тұсында Алтын Ордада жағдай бірсыпыра уақыт тұрақтанады. Бірақ Алтын Ордаға билікке келе алмаған Ноғай әмірі Едіге өзі билікке қойған Шәдібек ханға күресіп, оны қашып кетуге мәжбүр етеді. Едіге 1408 жылы Темір - Құтлықтың ұлы Болатты хан етіп қойды.

## Дереккөздер

Санат:Алтын Орда хандары
Криогендік техника

**Криогенік техника** — криогендік температура (яғни 120 К-тан төменгі температура) шығарып алуға және оны пайдалануға арналған техника. Криогенік техника газ сұйылту, оны сақгау және тасымалдау, төменгi температуралық тәсілдер негiзiнде газды қоспалардан арылту (мысалы, өндiрiстiк тәсiлмен ауадан таза азот, оттек, аргон т.б. бөлiп алу), криогендiк рефрижераторлар мен тоңазытқыштар жасау, асқын өткізгiштiк т.б. элентротехникалық құрылғылар (магниттер, солееноидтар, трансформаторлар, кабельдер, гироскоптар т.б.) мен электрондық приборларды, биологиялық объектiлердi криогендiк температураға дейiн суыту т.б. мақсаттар үшiн пайдаланылады.

## Дереккөздер
Жабғу

**Ябғу, жабғу** - түрік билеушілерінің лауазымы. Куман патшалығының теңгелеріне "Явиго" деп жазылған. Түріктерде Ябғу болып айтылады. Ябғу қағаннан бір саты төмен дәрежеде тұрған. Түрік тайпаларын басқарушы лауазым мағынасында ежелгі түрік ескерткіштері мен руна жазуында, араб және парсы тілінде жазылған деректерде жиі кездеседі.

Сонымен қатар, Қаңлы мемлекеттік бірлестігінің басында Уын әулетінен шыққан патшалар тұрды, олар «би» немесе **“ ябғу”** деген титулға ие болды. Бұдан басқа мемлекеттік аппаратқа патшаның орынбасарлары және үш кеңесші кірді. Сол кезде (б.з.б. II ғасырдың аяғы – I ғасырдың басы) қаңлы мемлекетіне бес иелік – Сусе, Фумо, Юйни, Цзи, Юйцзянь кірді. Қаңлылар Қытай, Рим, Кавказ және Орта Азия елдерімен сауда байланыс жасап тұрды. Олар үйсін, ғұн тайпаларымен соғысқан.

## Дереккөздер

Қ 18 **Қазақстан тарихы**. Энциклопедиялық анықтамалық (толықтырылған 2 - басылым). - Алматы: "Аруна Ltd." ЖШС, 2010. - 786 б. ISBN 9965 - 26 - 175 - X

Санат:Титулдар
Аутплейсмент

**Аутплейсмент** дегеніміз  жұмысқа орналасу барысында мүдделі тұлғаларға көмек көрсету мақсатында арнайы ұйымдарды тартуды қарастыратын кәсіпорындар мен қызметкерлер арасында  еңбек шартын бұзу нысаны. Еңбек шартын бұзу рәсіміне тәуелсіз үшінші тараптың қатысуы шиеленісушілікті болдырмауға және ымыралы шешім табуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
http://www.telecom.kz/page/single/glossarij-terminov

## Тағы қараңыз
*https://ru.wikipedia.org/wiki/Аутплейсмент
*http://www.group-global.org/kz/lecture/view/11213 

Санат:Жұмыссыздық
Сібір самырсыны

**Сібір самырсыны** (Қарағайлар тұқымдасы) - Қазақстан Алтайында кеңінен таралған бірден-бір түр. Сауыр және Жоңғар Алатауының солтүстігінде кездеседі. Биіктігі 30 м-ге дейін, ағаш діңінің диаметрі 150 см-ге жуық, түзу діңді, тегіс, күл түстес, сұр қабықты өсімдік. Жапырақтары (қылқандары) түспейтін, тегіс, жалпақ, жылтыр, үстіңгі бөлігі жасыл және астыңғы жағында екі ақшыл жолағы бар. Ағаш бірүйлі болғанымен, дара жынысты. Мамыр-маусымда гүлдейді. Жеміс беретін арнайы бүршіктерінің ұзындығы 9 см, ені 4 см, сопақ цилиндр тәрізді, тығыз қабыршақтары бар. Кіндік тамырлы, жерге терең бойлайды. Тау беткейлерін тұрақтандыруда маңызды. Суыққа төзімді емес. Тіршілік ұзақтығы 200 жыл. 1 га самырсын орманынан 2,5 кг шайыр алуға болады. 
## Дереккөздер

Санат:Қылқан жапырақтылар
Санат:Қазақстан флорасы
Сібір балқарағайы

**Сібір балқарағайы** (Lárix sіbіrіca) (Қарағайлар тұқымдасы) - Оңтүстік Алтай мен Сауыр орманының негізін құраушы. Ағаш биіктігі 30 м, кең пирамидалы басты және қоңыр күрең сызатты қабықты. Басқа қылқан жапырақтылардан айырмашылығы мәңгі жасыл емес және қылқаны түсіп қалады. Мамыр-маусымда гүлдейді. Тозаң масақшалары әрең байқалады. Қыркүйек-қазанда пісіп, ашық күрең қоңыр және ашық сары түске өзгереді. Қанатты тұқым күзде шашылады, желмен таралады. Балқарағайдың тіршілік ету мүмкіндігі 500 жыл. Топырақ түріне, ауаның газбен ластануына, ыстануына аса мән бермейтіндіктен қаланы көгалдандыруда өте жоғары бағаланады. 
## Дереккөздер

Санат:Қарағайлар тұқымдастары
Санат:Қазақстан флорасы
Дерматомикоздар

“Дерматомикоз” термині терідегі микотикалық инфекцияның көрінісін білдіреді. Микологиялық практикада дерматомикоз деген сөзді дерматофиттер тудыратын аурулар деп түсінеді.
Дерматоминоздар әртүрлі жерлерде, әсіресе тропикалық зоналауда таралған.
## Этиология.
Дерматомикоз қоздырғыштары қалыптаспаған саңырауқұлақ түрлеріне жатады. Оларда аскомицеттік жыныс стадиялары сипатталған.
Дерматофитты-аэробтар, олар қоректі орта ішінде немесе үстінде өседі. Дерматофиттерді өсіру ортасы-көмірсулы әлсіз қышқыл реакциялы орта. Кератинофильдік саңырауқұлақтар адам шаштарында, жануарлар жүнінде жақсы дамиды.
Сабуро ортасында осуіне байланысты мынандай түрлерді ажыратады:
#.Тегіс терілі
#.Бархат тәрізді, әртүрлі түсті
#.Ұнды	
#.Қатпарлы
Дерматофиттер қатыру мен кептіруді жақсы көтереді. Қайнатқан кезде 1-3 жылға дейін өледі. Кейбір дерматофиттер тек адамда ғана, кейбіреуі-адам мен жануарларда, кейбірі жерде болады.
Морфобиологиялық қасиеттеріне байланысты төрт топқа бөлінеді:
#.Трихофитондар
#.Микроспорумдар
#.Эпидермодофитондар
#.Кератиномицес
Трихофитондар шашты эндотрике немесе эктотрикс түрі бойынша зақымдайды. Микросорумдар шашты, тегіс теріні, кейбір кезде тырнақты зақымдайды. Эпидермофитондар тек түрі мен тырнақты бұзады. Кератиномицес адам мен  жануарлар терісінде, иттің жүнінде табылған.
## Эпидемиология.
Инфекция көзі ретінде ауру адамдар, ауылшаруашылық, үй жануарлары және жабайы кемірушілер болып табылады. Аурулардан дерматофиттер сау адамдарға бас киім, монша немесе шаштараз керек-жабдықтары арқылы жұғады.
Дерматомикозға көбінесе балалар төзімсіз болады. Балаларға олардың ауру ата-аналарынан жұғады.
Фавус кезінде тырнақтың астында сары нүктелер, кандидоз кезінде валик тәрізді паронихиялар байқалады.
Ыстық жерлерде дерматомикоздар теріде үлкен аймақтарды алып жатады. Трихофитийдің ерекше формасы, “тонело” немесе черепитчатный микоз Америка, Африка, Бирмада, Индияда таралған. Ауруларда круг тәрізді терінің құрғауы байқалады. Бұл процесс барлық теріні бірнеше ай зақымдайды. Алақан мен табан терісі зақымдалмайды.
## Емдеу.
Беткей дерматомикозда түлету заттары және фунгицид қолданылады. Эпиленция әдістері: рентген сәулелендіру, эпилендік пластырь 2-12 гр балаларға 20 күн, үлкендерге 10 күн қолданылады.
Кейінгі кездері синтетикалық заттар-клотримазол кеңінен қолданылады. Репараттарды 20 мг күніне 6-8 айға береді. Бұл микозда өте жоғары эффект көрсетеді.
## Профилактика.== Ауруды ерте емдеу, ауру ошақтарындағы сапалы дезинфекция болып тбылады.
## Дереккөздер
*http://www.bse.info-spravka.ru/bse/id_24331
Иондар Ассоцияциясы

**ИОНДАР АССОЦИАЦИЯСЫ** — карсы зарядты иондардың Кулон заңы бойынша электростатикалық әрекеттесуі арқылы ассоциат деп аталатын белшектер түзуі. Иондардың ассоциациялау процестері әрекеттесуші массалар заңына т. б. термодинамп-калық қатынастарға байлалысты. Ассоциаттардың тұздар, сілтілер жәпе қышқыл ерітіпділерінде бар екені сол ерітінділердіц әлектр өткізгіштігіп, оптикалық қасиеттерін анықтау т. б. әдістер арқылы дәлелденген. Иопдар-ПТ.ТИ ассоциациялану дорежесі еріткіштің және электролиттің табиғатына, ерітінді концентрациясына, температураға тәуелді; ерітінділерінің термодина-микалың және кинетикалың қаси-еттеріяе, комплөкс иондарының түзіяу процестеріне, кейбір электролит ерітінділердің аномаль эектр өткіз-гіштігіне, сутектің асқын тотығының ыдырауына, кейбір электролиттердің стабилаизациялану әсері иондардың ассоциациялануына себеп болады.
 
## Дереккөздер
Тасымалдаушы (фильм)

**«Тасымалдаушы»**() — криминалды атыс-шабыс фильм. Тұсаукесері АҚШ елінде 2002 жылдың 11 қазанында болды. Фрэнк Мартин рөлін Джейсон  Стэтхем сомдап, трюктерді өзі орындады. Актриса Шу Ци Мартиннің сүйіктісі Лаи Кваиды сомдады.

## Сюжет
Френк Мартин - өз ісін тиянақты атқаратын тасымалдаушы. Оның үнемі бұзылмайтын ережелері бар:
* 1. Келісім шартты өзгертпеу 
* 2. Ешқандай есімсіз
* 3. Жүкті ашып қарамау
Ол әдеттегі жүкті жеткізуге тиіс болатын. Жолда көліктің дөңгелегін ауыстыру кезінде ол жүктің қозғалғанын байқайды. Ол өзінің үшінші ережесін бұзып, жүкті ашады. Оның жеткізуге тиісті жүгі Лаи есімді қыз болып шығады. Лаидың айтуы бойынша, оның әкесімен 400 дей адам контейнер арқылы шетелге тасымалданатын көрінеді. Френк оған көмектесуге шешім қабылдайды.   
## Автокөлік
Фильмде Фрэнк Мартин 1999 жылғы BMW 735Li автокөлігін қолданады. Алайда автомобильге дұрыстап назар аударсақ, көлік 1998 жылға дейін жасалғанын байқауға болады. Френк автокөлігін автотұрақта Уолл стритте жарылыс салдарынан жоғалтады. Дегенмен осы эпизодты тамашалау барысында Френктің көлігі емес, басқа көліктің жарылғанын көруге болады. Есесісе Фрэнк Уолл-стрит көшесінен Mercedes-Benz S600(394 л.с.) көлігін алып кетеді.
## Басты рөлдерде
*Джейсон Стэтхем - Фрэнк Мартин
*Шу Ци - Лаи Кваи
*Мэтт Шульц - Дэррен 
*«Уолл-стрит» Беттенкурт
*Франсуа Берлеан - инспекторТаркони
*Рик Янг - мистер Кваи
*Дуг Ранд - Лидер
*Дидье Сент - МелинБосс

## Фильмнің саунтрегі
*.1. Boogie 2Nite — Tweet
*.2. I Got Love — Nate Dogg
*.3. Live Big (Remix) — Sacario Featuring Angie Martinez & Fat Joe
*.4. Muzik — Knoc-Turn’al
*.5. If I Could Go — Angie Martinez Featuring Lil Mo & Sacario
*.6. Be All Right — Tamia
*.7. Scream AKA Itchin — Missy Elliott
*.8. Funny — Gerald Levert
*.9. I’m Cool — Hustlechild
*.10. One On One — Keith Sweat Featuring Lola Troy And Lade Bac
*.11. Bad Girls — 4Bidn
*.12. Life Of A Stranger — Nadia
*.13. Mission
*.14. Transfighter — Replicant
*.15. Fighting Man — Dj Pone & Drix
*.16. Stanley Clarke — Franck Tries To Leave
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Ағылшын тіліндегі фильмдер
Санат:Луи Летерье фильмдері
Санат:Кори Юэн фильмдері
Санат:2002 жылғы АҚШ фильмдері
Санат:2002 жылғы Франция фильмдері
Франческо Криспи

thumb|Криспи Франческо
**Криспи (Crispi) Франческо** (04. 10. 1818, Рибера, Сицилия,- 11. 08. 1901, Неаполь) - итальян саяси және мемлекеттік қайраткері, адвокат, 1880 жылдардан либералдық бурж. басшыларының бipi. 1848 жылы Сипилия аралындағы революцияға, 1860 жылы Гарибальди жорығына қатысты. 1877-1878 және 1887 жылдары Италияның ішкі істер министрі, 
1887-1891, 1893-1896 жылдары премьерминистр. Криспи еңбекшілердің бұқаралық қозғалыстарын аяусыз жаншьп отырды. Италияның Үштiк одақпен (1882) байланысын нығайтты, Африка жерiн отарлауды бастаушылардың бiрi болды. Отарлық арандатушылық күйреп, елде демокр. қозғалыс күшейгеннен кейін Криспи отставкаға шығуға мәжбүр болды.  
## Дереккөздер
Дөңгелек жапырақ қайың

**Дөңгелек жапырақ қайың** (Қайыңдар тұқымдасы) - тек Алтайдың биік тауларында бұта түрінде өседі, сондай-ақ мүкті бұтақтарда, тундрада, самырсын және балқарағай ормандарында кездеседі. 2 м биіктікке дейін тегіс қалың шілік құрады, кейде жайылып өседі. Бұтақ қабығы күрең, шайырлы бездермен қалың жабылған. Жапырағы ұсақ, дөңгеленген, қысқа сағақты. Маусым-шілде айларында гүлдейді, күзде жеміс беретін сырғалары тік болады. Халық медицинасында  бүйрек және буын ауруларында жиі пайдаланылады. Қабығы жүнді сары түске бояуға қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Қайың тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Перикард

**Перикард** () немесе **үлпершек** — жүректі сыртынан қаптап, оның бірқалыпты қызметін қамтамасыз ететін сыртқы сірлі қабық туындысы.

## Перикард қызметі
Перикард бірнеше қызмет атқарады:
* Жүрек пен оның ірі тамырларын көкірек орталығына бекітіп, белгілі жағдайда ұстап тұрады;
* Жүректі жарақаттанудан және оған өкпе тіндерінен, көкірек орталығынан микробтардың өтуінен сақтандырады;
* Диастола кезінде жүректің тым артық керіліп кетуінен сақтандырады;
* Маңызды рефлексогендік орын болып есептеледі. Онда жүрек соғуының күші мен жиілігін реттеуге қатысатын көптеген механо- және хеморецепторлар бар. Перикардтың бүліністерінде қанайналым жеткіліксіздігіне әкелетін көптеген дерттік рефлекстер пайда болуы мүмкін. Перикард қуысында кеуде қуысындағыдай теріс қысым болады. Жоғарғы және төменгі қуыс көктамырларда, оң жүрекше қуысында диастола кезінде қан қысымы перикард қуысындағы қысымнан су бағанасы бойынша 4-6 см ғана артық. Сондықтан перикард қуысында қысымның тіпті азда болса көтерілуі оң жүрекке қанның ағып келуін қиындатады. Мұндай жағдайлар перикард қуысында сұйықтықтың жиналуынан болады. Ол:
* Жүрек қалтасының қабынуында (экссудациялық перикардит);
* Су мен тұздардың алмасуы бұзылғанда, қанда нәруыздар азайғанда (гидроперикардиум);
* Перикард қуысына қан құйылғанда (гемоперикардиум) т.б. жағдайларда кездеседі. 

## Перикард бұзылысы
Перикард қуысына сұйық тез және баяу жиналуы мүмкін. Тез жиналуы жарақаттанудан немесе миокард инфаркты нәтижесінде жүрек жыртылу кездерінде болатын қан құйылудың әсерінен немесе гидроперикардиум тез дамығанда байқалады. Перикард нашар созылатындығынан оның қуысында қысым көтеріледі де, жүретің диастола кезіндегі кеңуіне бөгет жасайды, тез дамитын жүрек тығындалысы пайда болады. Бұл кезде жүрек қуыстарының қанға толуы азаяды, систолалық қан көлемі мен артериялық қысым төмендейді, веналық қысым котеріледі. 

## Дереккөздер

Санат:Жүрек
Қара сұлы

**Қара сұлы** () – астық тұқымдасының сұлы туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 120 см-дей, сабағы тік, жапырағы ұзын, таспа тәрізді, 2-3 гүлден топталып өседі.
* Гүлшоғыры - сыпыртқы.
* Тұқымы арқылы өсіп-өнеді. Маусым-шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі.
* Дәнегі піскен кезде тез төгіледі. Бір түп өсімдікте 600-дей дәнек болады.

## Өсетін жері мен таралу аймағы
Қазақстанның барлық жерлерінде тараған, тек тәлімі жерлерде өспейді. Қазақстанның солтүстік аудандары үшін ең зиянды арамшөптің бірі. Көк майса кезінде малға жақсы пішен.

## Егістікке зиянды әсері
Қара сұлы - тамыры тереңге кететін арамшөп. Жаздық дақыл егістігінде қалың өседі, егістіктің топырағын кептіреді. Астықтың сапасын төмендетеді.

Қара сұлы сұлыға өте ұқсас. Егер егілген ақ сұлыны жөндеп күтпесе, ол қара сұлыға - арамшөпке айналып кетеді. Ақ сұлы сабағының шашағындағы ақ сұлы дәндерінің ішінен қара сұлы дәнін де табуға болады. Қара сұлы мен ақ сұлының бір-бірінен негізгі айырмашылығы -  жемістерінің (дәндерінің) құрылысында. Ақ сұлы дәнінің қабыршақтары жұмсақ, дәндері ірі, қоректік заттар көп; орып және басып алғанша дәндері сабағының басынан өз бетінше түспейді және төгілмейді. Қара сұлы дәнінің - қабыршағы тығыз және қара-қошқыл болады, пісісімен дәндері сабағынан төгіліп түседі. Қабыршақтарының бірінде, бетегенікі сияқты, ширатылған қылтығы болады. Ылғал тигенде қылтық жазылып кетеді, кепкен кезде қайтадан ширатылады. Қылтығы біресе - ширатылып, біресе - жазылып кетудің арқасында қара сұлының жемісі жорғалап жүріп, жер бетіне тарала бастайды. Егер столдың үстіне бір шымшым қара сұлы төгіп, үстіне азырақ су себетін болса, олар жан-жаққа қарай, ширатыла баяу қозғалып, бет-бетімен кетеді.

## Күрес шаралары
Егістікке зиянды әсеріне қарсы күрес:
* тұқымды тазарту;
* жерді сыдыра және терең жырту;
* ауыспалы егіс жүйесін дұрыс орындау;
* гербицидтерді қолдану.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Айналма ауруы

нобай
**Айналма** (Coenurosіs cerebralіs — ценуроз) – малдың миын, жұлынын зақымдайтын ауру.Қазақстанда кең тараған. Айналмамен көбінесе күйіс қайыратын мал, әсіресе ірі қара мен қой жиі ауырады. Ауруды миға түскен құрт қоздырады. Айналма құртының пішіні жұмыртқаға ұқсайды, іші кілтілдеген су, диаметрі 5-7 см. Кейбір малдың миында 2-3, тіпті 25-27 таспа құрт болады. Малға айналма иттен жұғады. Иттің ащы ішегіндегі таспа құрт нәжіске араласып сыртқа шығады. Мал сол құрттарды шөппен бірге жеп, ауруға шалдығады.Ауру дернәсілдің өсіп, дамуына байланысты төрт сатыға бөлінеді және орналасқан жеріне қарай әртүрлі болады. Ауру малдың бас сүйегі жұқарады, таспа құрт жатқан жердің тұсын бармақпен басса, былқылдап тұрады. Егер ол шеке немесе самайға орналасса, мал оң немесе сол жағына қарай айналады. Қарақұста орналасса, артқа қарай шегінеді немесе ілгері қарай ұмтылады, ал жұлынды жайлаған болса, малдың жүріс-тұрысы бұзылады. Ауруды анықтау үшін офтальмоскопия әдісі мен аллергиялық реакция қолданылады. Сақтық шаралары: шаруашылықтағы иттер есепке алынып, оларды жылына төрт рет тексеруден өткізу керек.

Санат:Биология