open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ерігіштік

**Ерігіштік** — заттың белгілі бір еріткіште еру қабілеті. Белгілі бір жағдайдағы заттың ерігіштігінің сипаттамасы ретінде оның қаныққан ерітіндідегі концентрациясы алынады. Сондықтан ерітіндінің құрамын қалай сипаттаса, ерігіштікті де сан жағынан солай сипаттайды. Мысалы, заттың белгілі бір температурада белгілі бір еріткіштегі ерігіштігін оның қаныққан ерітіндісіндегі еріген заттың массалық үлесімен не оның молярлық концентрациясымен (моль/л) сипаттауға болады. Ерігішті көбінесе, еріткіштің 100 массалық бірлігінде қаныққан ерітінді түзілгенше еритін еріген заттың масса бірлігімен көрсетеді. Оны кейде ерігіштік коэффициенті деп те атайды. Заттардың судағы ерігіштегі әр түрлі. Егер 100 г суда еритін заттың массасы 10 г-нан асса — жақсы еритін, 1 г-нан кем болса — нашар еритін, 0,01 г-нан аз болса — іс жүзінде ерімейтін зат деп есептеледі.
Заттардың Ерігіштігін алдын ала болжауға мүмкіндік беретін теориялар әзірге жасалған жоқ. Дегенмен химиктер кейбір заңдылықтарды байқады. Мысалы, молекулалары полюсті немесе иондық байланыспен байланысқан заттар (су, спирт, сұйық аммиак) полюсті еріткіштерде жақсы еритіндігі, ал молекулалары полюссіз заттар (бензол, күкіртті көміртек) полюссіз еріткіштерде еритіндігі анықталды. “Ұқсас заттар бір-бірінде жақсы ериді” деген ескі қағида осы заңдылықты тұжырымдайды. Сонымен қатар заттар ерігенде мынадай құбылыстар байқалады: жылу бөлінеді не сіңіріледі, ерітіндінің көлемі азаяды (көлемнің контракциясы) және түсі өзгереді. Осы құбылыстардың барлығы еріген зат пен еріткіш молекулалары арасында химиялық әрекеттесулер бар екендігіне дәлел.

* *Мұнайдың суда ерігіштігі*. Судың мұнаймен жапсарласуы барысында оның сол суда азды-көпті еру процесі. Бұл процестің қарқындылығы мұнайдың химиялық құрамына, температураға және судың минералдану дәрежесіне тәуелді.
* *Газдың суда ерігіштігі*. Газдың сумен жапсарласуы барысында оның сол суда еру қабілеті. Мұның нәтижесінде су мен газ тепе-тең жағдайға шейін жетуі мүмкін. Газдың суда ерігіштігі қысым өскен сайын, ал судың минералдану дәрежесі азайған сайын арта түседі.
* *Газдың (табиғи көмірсутектік) мұнайда ерігіштігі*. Табиғи көмірсутектік газдың нақтылы термобаралық жағдайларда мұнайлы қойнауқатта біртекті сұйық жүйе қалыптастыру қабілеті. Кәсіптік геологияны көбінесе кенорынды игеру барысындағы мұнайдың газдан арылу процестері қызықтырады. Алайда Газдың (табиғи көмірсутектік) мұнайда ерігіштігі мөлшерін білу де қажет-ақ, себебі ол қойнауқаттық мұнайдың көлемдік коэффициентін анықтау, қойнауқатты газбен тоғыту мәселелерін шешу, қойнауқатқа әсер ету процесін игерудің кешеуілдеуі салдарынан бөлініп шығатын газды еріту шараларын күн тәртібіне қою барысында керек болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Санат:Физика
Санат:Химия
Шұңқыркөл

*Ауылдар:
** Шұңқыркөл - Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл
** Шұңқыркөл - Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл
** Шұңқыркөл - Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы ауыл
*Көлдер:
** Шұңқыркөл көлі
Циклон

right|thumb|200px|Catarina циклоны
thumb
1. **Циклон** ( — айналушы, айналым) — атмосфераның қысымы төмен аймақ. 

Атмосфера әрекетінің орталықтарының бірі. Циклонда ауа қысымы ортасынан шетіне қарай артады. Солтүстік жарты шарда сағат тілінің айналу бағытына қарсы, Оңтүстік жарты шарда сағат тілі бағытымен қозғалады. Синоптиктік картада бұл құбылыс жинақталған тұйық изобарлар түрінде бейнеленеді. Циклон көбіне атмосфераның жер бетіндегі қабатының ауа ағындарын параллель жылы және суық ауаға бөліп тұратын тұрақты атмосфера шебі үстінде қалыптасады. Бұл шептен жоғары биіктік шеп зонасы орналасады. Циклон қамтитын өңірдің ені кейде 1000 — 3000 км-ге жетеді. Жаңа Циклон өткен кезде ауа райы бұзылып, жылы шептің жақындағаны (жел күшейеді, шарбы бұлт қоюланады) сезіледі. Жаңа Циклонның суық шебінің өтуі (*будақ жаңбырлы бұлттан нөсер жаңбыр жауады*) суық ауа адвекциясымен қатар жүреді. Көбінесе Циклонның қалыптасуы бірнеше тәулікке созылады, бастапқыда қарқынды жылжиды (көбінесе батыстан шығысқа, кейде солтүстікке ауысады), соңынан баяулайды. Кейде жаңа термиялық ауытқулар (*мысалы, Циклонға неғұрлым суық ауа [[масса]]ларының кіруі*) Циклон регенерациясын (қайта қалыптасуын) тудырады.

Циклондар — орталығында қысымы төмен облыспен бірге атмосфераның құйынды қозғалуы. Циклондар облысы едәуір кеңістікті, кейде бірнеше мың квадрат километрлік алапты қамтиды. Жердің өз осінде айналғанда қысымның әр түрлі болуына байланысты орталыққа карай ағылған ауа массалары Солтүстік жарты шарда оңға қарай, ал Оңтүстік жарты шарда солға қарай ауытқиды да, жоғары көтеріледі. Циклондардың орташа қозғалу жылдамдығы сағатына 35 км шамасында болады. Батыс Еуропа мемлекеттері мен бұрынғы КСРО елдеріне олар Атлант мұхиты жағынан келеді, ал оның жылжуы оңтүстік-батыс және батыс бағыттардан болып тұрады. Циклондар ауа райына көп әсер етеді де, көбінесе оңтүстік секторда бұлттар мен жауын-шашынды ала жүреді. Олардың жақындағанын:
* батыста тарамдалып орналасқан қазбауыр бұлттардың пайда болуынан
* барометрлік қысымның төмендеуінен
* шығыс румбалық желдердің соғуынан
* бұлттанудың жиіленуінен білуге болады.

Циклондар орталығы өткеннен кейін барометрлік қысым жоғарылайды да, жаңбырлы ауа райы ашық күндермен ауысады. Қыста олардың алдыңғы жағында температура жоғарылап, жазда төмендейді де, ал соңғы жағында керісінше болады. Циклондардың жылжуы қоңыржай ендіктердегі атмосфераның жоғарғы қабаттарында басым болып келетін шығыс бағытnағы желдердің әсерінен болады. Бьеркнестің пікірі бойынша, циклондар ауа фронттарынан, яғни әртүрлі ауа массаларының арасында бөлу бетінің болып тұруынан пайда болады. Бұл бөлу беттері батыстан шығыс0а қарай ауысып отыратын бұрылыстар және толқын тәріздес ауытқулар жасап отырады. Солтүстік жарты шарда жылы ауа массалары солтүстікке қарай жылжитын жерінде — циклондар, ал оңтүстікке қарай бұрылыс жасаған жерінде — антициклондар құрайды.

2. **Циклон** - ортадан тепкіл және екпінді күштердің әсерімен ауаны шаңнан, газдан тазартатын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Атмосфералық құбылыстар
Бормойнақ

**Бормойнақ**, *Бөрімойнақ*, Бөріойнақ – Арал теңізінің шығысында, Арал қарақұмының оңтүстігіндегі төрткілді қырат.

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Жалағаш ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 217 м, солтүстіктен оңтүстікке қарай 37 км-ге созылған, енді жері 15 км. Қыраттың үстіртті беті тегіс, шеткі беткейлері жарқабақты, сай-жыралармен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы, өсімдігі
Жоғары бор кезеңінің құмынан, алевролиттен, кварцит пен саздан түзілген. Топырағы сортаңдау, сұр. Жусанды-сортаңды шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Үлкен Алтай кенді алабы

**Үлкен Алтай кенді алабы** — Қазақстанның солтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан кенді аймақ. Оның құрамына Кенді Алтай, Оңт. Алтай, Қалба-Нарым, Қандыағаш, Сауыр, Маңырақ, Шығыс Тарбағатай жоталары кіреді. 20 ғасырдың ортасында алқаптың сирек, түсті және асыл металдарының өнеркәсіптік жолмен игерілуі Ертіс өзенінің су ағынын кешенді қолдануға негізделіп жүргізілді. Алқап геол. құрылымы бойынша Қазақстан және Алтай-Саян каледониттері аралығында орналасқан герциндік қатпарлы облысты қамтиды. Оның құрамына 5 ірі кенді белдеулер кіреді: сирек металды Таулы Алтай (Mo, W), полиметалды Кенді Алтай (Pb, Zn, Au, Ag, Cu), сирек металды Қалба-Нарым (Sn, W, Ta, Nb), алтынды Батыс Қалба және алтын мен мыс, сирек металды Жарма-Сауыр. Алқаптың орт. бөлігіндегі Шар-Горностаев терең жарылымды белдемі серпентинденген меланж брекчияларымен, офиолитті біріккен тау жыныстарының будин протрузияларымен, алтын, хромит, сынап, т.б. кенденулермен оқшауланған. Үлкен Алтай кенді алабы солт.-батысында Таулы Алтай құрылымымен шекараласып, оңт.-батысында Қалба-Нарым құрылымымен бірге Ертіс белдемінің ірі терең жарылымында орналасқан. Құрамында Pb, Zn, Cu, Au, Ag, Se, Te, Ta, Bі, Cd, Қn бар кен денелері қат, линза тәрізді пішінге ие. Үлкен Алтай кенді алабы жылу-энергетик. шикізат және жер асты суларымен қатар әр түрлі бейметалл қазбаларының мол қорларынан тұрады. Мыс., алюминий өнеркәсібіне қажет отқа төзімді шикізат, кимберлитті емес алмасты тау жыныстары, фторқұрамды минералдар мен кендер, асбест, тақтатас, т.б.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

Санат: География
Циклотрон

right|thumb|150px|Циклотрон
right|thumb|150px|Лоуренстiң циклотроны
**Циклотрон** (цикл және (элек) трон) — иондардың резонанстық циклдік үдеткіші. 

Оның басқарушы тұрақты магнит өрісі мен үдетуші жоғары жиілікті электр өрісі (жиілігі тұрақты) болады. Циклотронды 1930 ж. америка физигі Э.Лоуренс ойлап тапқан. Мұндай үдеткіште бөлшек иондар көзі орналасқан орт-тан тұрақты ток электрмагнитінің шетіне қарай спираль траектория бойымен айналады. Сонда бөлшек металл электродтардың — дуанттардың арасындағы саңылаудан ұшып өткенде, жоғары жиілікті электр өрісінен қосымша энергия алады да, үдей қозғалады . Циклотронда протондар 10 — 20 Мэв-қа дейін үдетіледі; қ. Зарядты бөлшек үдеткіштері.

## Дереккөздер

Санат:Үдеткіштер
Шұңқыркөл (Ақмола облысы)

**Шұңқыркөл** — Ақмола облысы Атбасар ауданында болған ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Атбасар қаласының оңтүстік-батысында 80 км жерде, шағын Шұңқыркөл көлінің оңтүстік жағасында орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны:
* 775 адам (1999);
* 304 адам (2009);

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. 1930 – 96 жылдары асыл тұқымды “Атбасар” қой кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде “Шұңқыркөл” ЖШС-і құрылды.

Санат:Атбасар ауданының таратылған елді мекендері
Насабнама

**Насабнама**– қожалар әулетінің шежіресі. Ол өз ішінде әр әулеттің жеке шежіресі болып жіктеледі және негізінен аққорғандық, хорасандық және дуана қожалардың шығу тегін өрбітеді. “Насабнама” нұсқаларының қай ғасырда жазылғаны белгісіз. Тек аққорғандықтардың шежіресінде ғана “Насабнама” алғаш араб тілінде жазылып, оны 1244 жылы Қожа Ахмет Иасауидің ағасы Садыр шейхтың немересі Маулана Сафи әд-Дин Орын Қойлақи түркі тіліне аударғаны жазылған. “Насабнама”-ның екінші нұсқасының авторы немесе құрастырушысы Ысқақ Қожа ибн Исмаил Ата Қазғұрди. Ол өзінің “Хидиқат ал-арафин” атты шығармасының соңына “Дуана қожалар” немесе “Беглер” тобының шежіресін қосқан. Басқа “Насабнама” нұсқаларында мұндай мәліметтер кездеспейді. “Насабнама” нұсқалары бір-бірінен өздерінің таралу аймағына қарай, ондағы айтылған тарихи оқиғалардың баяндалуымен, жер-су аттары көбірек аталуымен ерекшеленеді. *“Насабнама” нұсқаларының жалпы құрлымдық жүйесі мен тарихи мағлұматтар жиынтығын былайша топтастыруға болады:* 
:1) Түркістан жеріне ислам дінін таратушылардың бұған дейінгі қызметі; 
:2) Әулие Атаның (Сатұқ Бұғра Қара хан) Қарахан мемлекетін құрудағы күресі;Қарахан әулетінен шыққан хандардың Шыңғыс хан шапқыншылығына дейінгі билігі; 
:3) Ысқақ бабтың Сайрам, Сулхан, Қарғалы қалаларының халқын ислам дініне кіргізуі, Қожа Ахмет Иасауи жайлы деректер; 
:4) Әбдіжәлил бабтың Сырдың төмен ағысындағы дін жолындағы күресі; 
:5) үш бабтан тараған әулеттер шежіресі; 
:6) Ысқақ Бабтың уақфтық жер, суларының тізбесі.

19 ғасырларда Оңтүстік Қазақстан жерін Қоқан хандығының басып алуына байланысты, қоқан билеушілері ыңғайына  қарай жазылған “Насабнама” нұсқаларының жаңа редакциялары пайда болды. Осы кезеңде қоқандықтар билігін қолдаған бұрын Иасауи тариқатында болмаған әзлер тобы, нақыб тобы, шейх тобы атты қожалар шықты. Бұл топтар қоқан хандарының биліктерін заңдастыру үшін өз шежірелерін Қарахан қожалар әулетімен байланыстырмақ болды. “Насабнама” нұсқалары ғасырлар бойына заңды құжат ретінде мойындалып, хандар мен қазылардың, басқа да лауазымды кісілердің мөрлерімен куәландырылып келді. Кейбір қолжазбаларға жалған мөрлердің басылғандығы анықталды. Бұл тарихи шежіреде Қожа Ахмет Иасауи тариқатының таралу аймақтары, силсилалары және Иасауи тариқатына арнайы бөлінген уақфтық жерлер туралы да мәліметтер бар. Онда көптеген жер-су аттары (Қашқар,Ферғана, Өзгенді, Алмалық, Бозбалық, Иасы, Отырар, Испиджаб, Шаш, Үргеніш, т.б.), осы аймақтарды билеген хандардың есімдері кездеседі. “Насабнама” нұсқаларының 8 – 13 ғасырлардағы Орталық Азия, Оңтүстік Қазақстан мен Шығыс Түркістан өңіріндегі тарихи оқиғалар мен рухани үрдістер жайлы мәліметтер беретін тарихи шығарма ретінде маңызы зор.

## Сілтемелер
* Маулана Сафи әд-Дин Орын Қойлақи  
* Қарахан  
* Қожа Ахмет Иасауи

## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Ислам
Санат:Тарих
Мәстексай

**Мәстексай**, *Мәштексай* — Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданындағы ауыл, Мәстексай ауылдық округі орталығы, бұрынғы атауы - "Ленинское".

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жаңақала ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 33 км жерде, Қараөзен өзенінің сол жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2173 адам (1096 ер адам және 1077 әйел адам) болса, 2009 жылы 1756 адамды (896 ер адам және 860 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1276 адамды (654 ер адам және 622 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1962-1997 жылдары асыл тұқымды “Мәстексай” қой өсіру кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде Мәстексайда және округке қарасты *Екпінді*, *Көккөз*, Мұқыр ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары құрылған.

## Атауының тарихы
Мәстексай аталуы - ертеде Мәстек деген бай болыпты, сол байдың жылқысы көп болғаны соншалық үйір жылқысы өткен жерден сайдың ізі қалатын болыпты. Бірде байдың інісі қызғаныштан, жылқы бағып жүріп, барлық жылқыны ағасының үйіне қарай айдапты. Қашып құтыла алмайтынын біліп үйір жылқыға тапталып өліпті. Мәстек деген байдың өлген жерінде ауылды екіге бөліп тұрған сай қалыпты. Содан Мәстексай атанған.

Ауылдық округ территориясымен Үлкен Өзен (Қараөзен), Мұқыр өзендері ағып өтіп Қамыс-Самар айдындар жүйесіне барып құяды.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Циклиофоралар

**Циклофлора** (грек. *cyclіon* — шеңбер, дөңгелек және *phores* — алып жүру) — омыртқасыздар типі. Циклофлора типін 1995 ж. дат ғалымдары Р. Кристенсен мен П. Функ ашты. Қазіргі кезде бұл типтің 2 түрі — симбион пандора (*Symbion pandora*) және *Symbion americanus* анықталған. Ол Норвегия омар шаянының ауыз маңындағы қосалқы мүшелерінде тіршілік етіп, ондағы қорек қалдықтарымен қоректенеді. Оның денесінің алдыңғы жағында айналасын ұсақ кірпікшелер қоршап тұратын түтікшесі (шұрығы) болады, ал денесінің артқы шеті табақша тәрізді болып бекиді. Денесінің мөлш. өте ұсақ (350 мкм-дей), дене қуысы болмайды. Ас қорыту жолының пішіні латынның U әрпіне ұқсас, аузы кірпікшелі түтіктің ішінде орналасқан, ал аналь тесігі табақша түбіне бекиді. Аузы мен аналь тесігінің аралығында жүйке клеткаларының шоғыры бар. Циклофлора жынысты да (бүршіктену арқылы), жыныссыз да көбейеді. Норвегия омар шаяны оқтын-оқтын түлеп отыратындықтан, түлеу басталар кезде жыныссыз даралардан аталық және аналық даралар пайда болады. Олардың дене мөлш. 80 мкм-дей, оларда екі тұқым қапшығы мен екі шағылысу мүшесі болады. Ұрықтанған жұмыртқаларынан дамыған дернәсілдер еркін жүзіп жүріп жаңа иесін іздеп табады. Циклофлораны тауып, сипаттама берген Р. Кристенсен оны жаңа тип деп есептегенмен, оның мшанкаларға (қ. Қармалауыштылар) жақын екенін атап көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:Алғашқы ауыздылар
Цилиндр

right|thumb|100px|Цилиндр
**Цилиндр** ( — білік, цилиндр) 
# цилиндр немесе цилиндрлік бет — берілген бағытқа параллель және бағыттауыш сызық арқылы өтетін кеңістіктің жасаушы түзулерінің жиыны; 
# тұйық цилиндрлік бетпен және өзара параллель екі жазықтықпен (Цилиндр табандары) шектелген дене . Егер Цилиндрдің табандары оның жасаушыларына перпендикуляр болса, онда ол тік Цилиндр деп аталады. Табандары дөңгелек болып келген тік Цилиндрді тік дөңгелек Цилиндр не дөңгелек Цилиндр деп атайды . Мұндай Цилиндрдің көлемі **V=πr2h-қа**, ал бүйір беті **S=2πrh-қа** тең, мұндағы **r** — Цилиндр табанының радиусы, **h** — Цилиндр биіктігі. Цилиндрдің табанына параллель емес жазықтықпен қиылған бөлігін қиылған Цилиндр деп атайды . Қиылған дөңгелек Цилиндрдің көлемі , 
**h1, h2** — Цилиндрдің ең үлкен және ең кіші жасаушыларының кесіндісі. 
# сыртқы не ішкі цилиндрлік беттері бар тетік.
# цилиндр мен өзегі бар поршеннен тұратын құрылыс. 
* Цилиндр еместік () — цилиндірліктен ауытқу, қалыпты ұзындықтың бойында алынған нақты беттің нүктелерінен жанама цилиндрге дейінгі ең үлкен қашықтық.
* Цилиндрлік () — нақты беттің жанама цилиндрге жақындығы.

## Көлікте қолданылатын цилиндрлердің түрлері
**Тежеуіштің негізгі (басты) цилиндрі* - поршеннің механикалық қозғалысын тежеуші тетіктеріне жіберілетін сұйықтың қысым күйіне түрлендіретін цилиндр.
**Қозғауыш цилиндрі* - қозғауыштың поршенінің жұмыс процесі өтетін цилиндр.
**Екі жолды цилиндр* - екі өздігінен жүретін тежеуіш контурына әсер ететін, екі бөлек поршендерден тұратын басты тежеуіш цилиндр.
**Жұмыстық тежеуіш цилиндр* - цилиндр түріндегі тежеуіш жетегінің белгілі, басты тежеуіш цилиндрден сұйық тобына берілген поршень цилиндрі.
## Цилиндроид
150px|thumb|rightЦилиндроид ( - цилиндр және eides — тәрізді) — бағыттаушылар деп аталатын екі қисық сызықпен қиылысатын және параллелизм жазықтығы деп аталатын жазықтыққа параллель орналасатын түзулердің жиыны анықтайтын бет.

## Цилиндрлер блогі
**Цилиндрлер блогі**- бірнеше цилиндрлардың бір тұтас байланысуы.

### Қиық цилиндр
нобай

**Қиық цилиндр** – цилиндірдің табанына параллель емес жазықтың қиған бөлігі. Дөңгелек қиық цилиндрдің көлемі.

~V=\pi R^{2}\dfrac {h_{1}+h_{2}} {2},

Бүйір бетінің ауданы~ S_{bb}=\pi R\left( h_{1}+h_{2}\right), (bb-бүйір беті) толық бетінің ауданы

~S_{mb}=\pi R\left( h_{1}+h_{2}+R+\sqrt {R^{2}+\left( \dfrac {h_{2}-h_{1}} {2}\right) ^{2}}\right),
(mb-толық беті)

Мұндағы ~R -  табанындағы шеңбердің радиусы,  ~h_1 және ~ h_2  -  сәйкес түрде цилиндрдің ең ұзын және ең қысқа жасаушыларының кесіндісі.

## Дереккөздер


Санат:Геометриялық фигуралар
Шұңқыркөл (Қарағанды облысы)

**Шұңқыркөл** (2002 жылға дейін - *Богучар*) — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Құндызды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Нұра-Осакаровка-Қарағанды автомобиль жолының оңтүстігінде 7 км қашықтықта, облыс орталығы – Қарағандыдан солтүстік-батысқа қарай 93 км-дей, аудан орталығы – Осакаровка кентінің оңтүстік батысында 60 км-дей қашықтықта орналасқан. Ауылдың оңтүстігінде, 4 км жерде Үлкен Құндызды өзені ағып жатыр. Жерінің жалпы ауданы 37,1 мың га.

## Халқы

## Тарихы
Бұл мекенді 1907-1912 жылдардағы Столыпин реформасы кезінде Воронеж губерниясының Богучар уезінен көшіп келген қоныстанушылар "Богучар" деп атаған. 1934 жылы «Новая жизнь» артелі болып құрылады, кейін "Молотов", "Октябрьдің 40 жылдығы" ұжымшары, «Құндызды», "А. Асылбеков" атындағы кеңшар атанады. Мамандандырылған шаруашылығы: егін егу және мал шаруашылығы. Округте 33 шаруақожалығы, 1 ЖШС, 1 орта мектеп. ФАП, клуб, мешіт, кітапхана бар.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Ақпарат билігі

**Ақпарат билігі ** — ақпарат құралдарының қоғамда атқаратын рөлі. Ақпарат құралдары хабарларды халық арасында таратады, қоғамдық пікір қалыптастырып, саяси жұмыстар жүргізуге және тағы сондай сияқты мүмкіндік береді. Солардың арқасында қоғамда тұрақтылық, ынтымақтастық ахуал орнығады немесе тұрақсыз жағдай қалыптасады. Ақпарат құралдарының адамдарға тигізетін ықпалын ескере келе, әдетте, оны заң шығарушы, атқарушы, сот билігімен қатар қойып, “төртінші өкімет” деп те атайды. КСРО кезінде ақпарат құралдары тікелей мемлекеттің бақылауында болды. Қазақстан Республикасы тәуелсіздік алғаннан кейін шын мәнінде сөз бостандығы беріліп, демократиялық жүйе қалыптасып, ақпарат құралдарын бұрынғыдай қатаң бақылау үрдістен шығып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Ақпарат
Шұңқыркөл (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Шұңқыркөл** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданы, Тихоокеан ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Тайынша қаласынан шығысқа қарай 72 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 787 адам (366 ер адам және 421 әйел адам) болса, 2009 жылы 403 адамды (188 ер адам және 215 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1929-1976 жылдары “Севастопольский” кеңшарының, 1976-1996 жылдары бұрыңғы Көкшетау облысы ет өндіру бағытындағы Чкалов ауданының мамандандырылған шаруашылық бірлестігінің орталығы болды. Бірлестік негізінде “Шұңқыркөл” АҚ мен шаруа қожалықтары құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы елді мекендері
Ақпарат құралдары

**АҚПАРАТ ҚҰРАЛДАРЫ** — кең мағынасында: бұған жұртшылыққа хабар тарататын құралдардың бәрі — газет, журнал, телевизия және радио, ғылыми хабаршылар, бюллетеньдер, пресс-релиздер, ғылыми жинақтар, жарнамалық мәтіндер, таблоидтер жатады. Қалыптасқан мағынасында: мерзімді баспасөз, телевизия мен радио, ақпарат агенттіктері, әр түрлі байланыс жүйелері енеді. Баспасөз, телевизия және радио тек ақпарат тарататын құрал ғана емес, олар көпшілікке ұсынылатын материалдарын түсіндіреді, бұл материалдарына көркемдік түр мен сипат береді, сол арқылы көрерменнің, тыңдарманның эстетикалық сұранысын өтейді. Ақпарат құралдары — мемлекет тәуелсіздігінің саяси-экономиялық және ғылыми-технологиялық дербестігімен пара-пар басты белгілерінің (атрибуттарының) бірі.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Қопалысай

**Қопалысай**  – Шу алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Шу және Қордай аудандары, Алматы облысының Жамбыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 90 километр, су жинайтын алабы 1020 км². 

## Бастауы
Қопалысай Шу-Іле жотасындағы Хантау бұлақтарынан басталып, Аққолтық құдығының (Тауқұм құмында) солтүстік-батысында (12 километр жерде) құмға сіңіп, тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Көп жылдық орташа ағымы 0,2 – 0,3 л/с. Жылдық ағымының негізгі бөлігі (80%) көктемгі қар еру кезінде қалыптасады. Өзен аңғары шабындық, мал жайылымы ретінде пайдаланылады. 

## Дереккөздер
 

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Қордай ауданы өзендері
Санат:Шу су алабы
Санат:Шу ауданы өзендері
Розақұл Сатыпалдыұлы Халмурадов

thumb|Розақұл Сатыбалдиевич Халмурадов

**Розақұл Сатыбалдиевич Халмурадов** (*[[Өзбек тілі|өз.]] Халмуродов Рўзақул Сотиболдиевич*) 1941 жылы 1 мамырда Түркістан облысы Сайрам
ауданы Манкент ауылында туған. Өзбек.
Ташкент мемлекеттік университетін (1968) география пәнінің мұғалімі мамандығы бойынша; Ташкент ауыл шаруашылық институтының агрономия факультетін (1982), ғалым-агроном мамандығы бойынша; Алматы жоғары партия мектебін (1986) саясаттанушы мамандығы бойынша бітірген.
Қазақ, өзбек және орыс тілдерін біледі.
Діни көзқарасы - ислам, екі рет қажылық сапарға барған.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Демократиялық, бай, гүлденуші мемлекетке айналады».
Хоббиі - гүл өсіру.
Сүйіп оқитын әдебиеті - заң шығару саласындағы әдебиеттер,  Құран, хадисы-сахихтер.
Үйленген. Жұбайы - Халмурадова Савриай. 6 баласы;
немерелері, шеберелері бар.
* 1958 жылдан - ОҚО Сайрам ауданы Манкент ауылында ужымшар жұмысшысы. 
* 1959 жылдан - Ташкент мемлекеттік университетінің студенті . 
* 1959-1960 жылдары - Кеңес Әскерінің  қатарында  қызметте. 1963 жылдан - Шымкент облысы Ақала ауылындағы 8-жылдық «Қызыл жұлдыз» мектебінің мұғалімі . 
* 1965 жылдан - Қазақстан ЛКЖО Сайрам аудандық партия комитетінің бөлім меңгерушісі , бірінші хатшысы, екінші хатшысы. 
* 1971-1973 жылдары - Шымкент облысы Сайрам аудандық партия комитеті  ұйымдастыру бөлімінің меңгерущісі. 
* 1977 жылдан - Шымкент облысы партия комитеті партиялық жұмысты  ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы, бірінші хатшының көмекшісі, партиялық жұмысты  ұйымдастыру
бөлімі меңгерушісінің орынбасары. 
* 1985 жылдан - Шымкент облысы Түркістан аудандық партия комитетінің бірінші хатшысы. 
* 1989 жылдан - Шымкент облысы облыстық партия комитетінің хатшысы. 
* 1991 жылдан - Шымкент облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, облыстық коммуналдық меншік басқармасының бастығы. 
* 1992 жылдан - ОҚО Сайрам ауданының әкімі. 
* 1993 жылдан - ОҚО әкімінің орынбасары. 
* 2002 жылдан - ОҚО Тәртіптік кеңесінің төрағасы. 
* 2005 жылдан -  ҚР Мемлекеттік аймақтық қызмет істері жөніндегі басқармасының бастығы, ОҚО Тәртіптік кеңесінің төрағасы.
* 2007 жылдан бері -  ҚР Парламент Мәжілісі 4-шақырылымының  Қазақстан халқы ассамблеясы  ұсынған депутаты, Аграрлық мәселелер комитетінің мүшесі.

«Достлик»  ҚР өзбектері  қоғамдық бірлестігі республикалық бірлесітігінің президенті (2003 жылдан);  ҚР президентігіне үміткер Н.Ә. Назарбаевтың республикалық  қоғамдық штабының мүшесі (2005). «Құрмет белгісі» (1971), II дәрежелі «Достық» (2001), I дәрежелі «Достық» (2008) ордендерімен; «Ерен еңбегі үшін» (1981), «Ерлік еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жыл толуы  құрметіне», «Еңбек Ері» (1974), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен;  ҚазКСР
Жоғары кеңесі  Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Сайрам ауданының әкімдері
Санат:Достық орденінің иегерлері 
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Мәтібұлақ

**Мәтібұлақ** (1993 жылға дейін — *Рославль*) — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Мәтібұлақ ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ұзынағаш ауылынан солтүстік-батысқа қарай 133 км жерде.

## Халқы

## Тарихы
1954-1996 жылдары қой өсіретін  кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Мәтібұлақта және округтегі Таңбалытас (Горный), Еспе, Жайлау, Жартас, Қарабастау, Қызылтаң, Шилібастау ауылдарында “Мәтібұлақ”, “Жартас” ЖШС-тері және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Шұра салу

**Шұра салу**, шұрай – малды жуасыту үшін қолданылатын әдіс. Ол жылқыны тағалау, жас биені саууға үйрету, асауды бастықтыру үшін қолданылады. Шұра салу малдың ерніне тұзақпен, қамшы бүлдіргісімен немесе жікішке шылбырмен бұрау салу арқылы жүргізіледі.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Тарих
Ақпарат саясаты

**Ақпарат саясаты**— мемлекеттік органдардың қоғамдағы ақпараттар желісін дамытуға бағытталған реттеушілік қызметі. Бұл тек телекоммуникацияларды, ақпараттық жүйелерді немесе бұқаралық ақпарат құралдарын ғана емес, барлық түрдегі — іскерлік, бәзілдік, ғылыми-танымдық, хабарламалық т.б. сипаттағы ақпараттарды жасауға, сақтауға, өңдеуге, көрсетуге, таратуға байланысты өндірістік үрдістер мен қарым-қатынастардың бүкіл жиынтығын қамтиды. Ақпарат саясатын бұлайша түсіндіру ақпарат индустриясының әрқилы секторларының арасындағы кедергілерді жоя отырып, қарқынды дамып келе жатқан телекоммуникацияларды, компьютерлік технологияларды жаңалау үрдісіне, ақпараттарды цифрлау ісіне негізделіп отыр. Мемлекет өзінің экономикалық, әлеуметтік-саяси, ұлттық мүдделеріне сәйкес Ақпарат саясатын ұстанады. Мемлекеттің тарихындағы түбірлі реформасының өзгерістерге орай дұрыс таңдап алған Ақпарат саясаты қоғамның мүдделі мұраттарына жол бастап, өзіндік материалдық-рухани құндылықтарын сақтай отырып, әлемдік өркениет деңгейіне көтерілуге қызмет етеді.

 
## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Насихат

**Насихат** , саяси насихат (латынның propaganda – тарату) – қандай да бір идеялар мен ілімдерді, теориялық білімдерді көпшілік арасында тарату, түсіндіру формасы. Алғаш рет Рим папасы Александр VІІ (1655 – 67) арнаулы құжатта пайдаланған. 20 ғасырдың 20 – 30-жылдары Насихат теориясының негізі қаланды. Неміс философы В.Меде сыртқы ықпалда болатын адам психикасын зерттеу принциптерін тұжырымдаса, америкалық зерттеушілер Д.Ликас пен С.Бритт аудиторияға әсер ету және тиісті сезімдер мен реакцияларды ынталандыру амалдарын жүйеледі. Насихат қоғамда белгілі бір көңіл-күйлерді қалыптастыруға және азаматтардың санасында қайсыбір құндылықтар мен түсініктерді бекітуге бағытталған қызмет болып табылады. Оның мақсаты – билік иесінің, саяси топтың, қозғалыстың мақсат-мұраттарына неғұрлым көп халықты ұйытып сендіру, соңынан ерту. Саяси Насихат түрлеріне қайсыбір саяси доктринаны, дінді, ұлттық идеяларды, белгілі бір топ мүдделерін немесе ғаламдық құндылықтарды насихаттау жатады. Ол белгілі бір маңызы бар саяси әрекеттерді (сайлау, қарсылық және ынтымақтастық шаралары, мемлекетаралық келіссөздер, т.б.) идеялық жағынан қолдау үшін пайдаланылады. Саяси Насихаттың тиімділігі қоғамдық сананың жай-күйіне, Насихат субъектісінің қабілеті мен мүмкіндіктеріне, сондай-ақ ақпарат беру құралдарына байланысты. Әдетте демократиялық мемлекеттерде Насихат ұғымының орнына жұртшылықпен байланыс, паблик рилейшнс (publіc relatіons) секілді ұғымдар қолданылады; қысқаша Үгіт.

## Сілтемелер
* Демократия  
* С.Бритт
* В.Меде 
## Дереккөздер


Санат:Қоғам
Месопотамия ойпаты

**Месопотамия ойпаты** (*Mesopotamіa* – грек. *mesos* – аралығы, *potamos* – өзен) — Тигр мен Евфрат өзендерінің орта және төменгі ағысының алабында орналасқан ойпат.

Түгелдей дерлік Ирак жерінде, аздаған бөлігі Сирияға, Иранға және Кувейтке қарайды. Оңтүстік-шығысы Парсы шығанағымен шектеседі. Альпілік қатпарлы белдеу мен Араб платформасының аралығындағы тау алды шеткі иінінің орнында қалыптасқан. Парсы шығанағының теңіз шөгінділерінен және Тигр мен Евфрат өзендерінің аллювийлік шөгінділерінен тұрады.

Жер бедері тегіс, жазық. Орта тұсында және оңтүстігінде ең биік жері 100 м-ге жетпейді, ал шеттерінде 200 м-ге дейін барады. Солтүстігіне субтропиктік, оңтүстігіне тропиктік шөл климаты тән. Жазы өте ыстық, шілденің орташа температурасы барлық жерінде 36ӘС-тан астам, кей күндері 45 – 50ӘС-қа дейін жетеді. Ең салқын айдың орташа температурасы солтүстіктен оңтүстікке қарай –7ӘС-тан – 10ӘС-қа дейін өзгереді. Жылдық жауын-шашын мөлшері 100 – 200 мм. Ойпатпен солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай Тигр мен Евфрат өзендері ағады. Парсы шығанағына 195 км қалғанда екі өзен бір арнаға бірігеді де, *Шатт-әл-Араб* деп аталады. Оған сол жағынан Карун саласы келіп қосылады. Өзендері көктемде тасиды. *Шатт-әл-Арабты* бойлап Басра қаласына дейін теңіз толысқан кезде ірі теңіз кемелері өтеді. Бұдан жоғарыда жергілікті шағын кемелер ғана жүзе алады. Өзен суы жер суаруға пайдаланылады. Негізінен дәнді дақылдар егіледі. Көпшілік бөлігінде *субтропиктік* және *тропиктік* шөл мен шөлейт өсімдігі, өзен жайылмаларында тоғайлар, оңтүстігінде құрма пальмасы өседі. Месопотамия ойпатында орасан зор мұнай қоры шоғырланған (Киркук, Румайла кен орны).

Ірі қалалары: 
* Бағдат 
* Басра 
* Абадан

## Дереккөздер

 * Қазақ энциклопедиясы
Ұялы съезі

**Ұялы съезі** — 1828 ж. Глянск қамалына жақын Ұялы мекенінде өткен жалпыхалықтық мәслихат.

Оған Орынбор шекара комиссиясының төрағасы Г.Ф. Генс қатысып, 1827 ж. Ішкі Орданы шарпыған жұтқа байланысты өрбіген дүрбелең уақиғаның — халықтың Жәңгір ханға алғашқы наразылығының себеп-салдарын анықтауды мақсат етті. Жиын, дау-дамай, айтыс-тартыспен басталған Ұялы съезі бір аптаға созылды. Онда Бөкей Ордасының белгілі старшындары Шеркеш Жақсыбайұлы, Жаналы Саңғырықұлы, Науша Қаржауұлы, т.б. Жәңгір ханға алым-салық көбейткені, тым орысшылдығы, қара халық мүддесімен санаспайтындығы туралы ауыр айып тақты. Олардың қолдаушысы Қайыпқали Есімов Орынбордың Ордоносгаус түрмесінде отырғандықтан жиынға қатыса алмады. Әйтсе де Шөке Нұралыханұлы, Шыңғали Орманұлы сияқты сұлтандар сөйлеушілерге астыртын дем беріп, Жәңгірді сүріндіруге тырысып бақты. Съезде Жайық және Ішкі шептегі казак-орыстардың қазақтарға жасаған зорлық-зомбылығы да ашық айтылды. Генс жиынға бүлікшіл старшындардың мысын басып, хан құзыретіне мүлтіксіз бағындыру үшін келген болатын. Бірақ жиын барысында хан астамшылығына ашынған топты ықтырып, ықтиярға көндіру оңайға түспесіне көзі жетіп, әкімшілік-мәмілегерлік саясат ұстануға мәжбүр болды. Ең алдымен ханның құзыреттілігін шектеу мақсатымен *Хан кеңесі* атты өкілетті орган құрып, оған байұлының әр руынан 12 би мүше болды, сондай-ақ сұлтандар да тартылды. Мысалы, Шөке хан кеңесінің төрағасы, Мүшеғали (Шыңғалидың інісі) бас хатшы ретінде бекітілді. Бөкей Ордасы тұрғындарының казак-орыс шептерімен даулы істерін шешу үшін хан депутаттығы құрылды. Осылайша жергілікті орталық билік екіге бөлініп, ел басқару ісінен шеттеп қалған рубасылары лауазымды қызметке ие болды. Жәңгірдің өзі мәмілеге келіп, өзара түсіністікке жүгінген соң старшындар да көп қарсыласпай, ханға адал қызмет етуге ант берді. Осы жиында ханды жақтаушылар арасында Исатай Тайманұлы да бар еді. Генс оны Ішкі Орданы билеу ісіне сіңірген еңбегі үшін шекара комиссиясының мадақ қағазымен марапаттады. Ұялы съезіне қатысушы старшындардың талабымен Генс Қайыпқали сұлтанды қамаудан босатуға ықпал етті.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей әулеті
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:1828 жыл
Абдипаттах Абдазимов

**Абдипаттах Абдазимов** (1942 жылы Сайрам ауданы Сайрам ауылы) – инженер, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1990). 

Ташкент инженер-механикалық институтын бітірген (1966). 1966 – 69 жылдары бұрынғы Ленин атындағы ұжымшарда (қазіргі Қожа Ахмет Ясауи өндірістік кооперативі) бас инженер, ұжымшар төрағасы болып істеді. 1969 – 89 жылдары аралығында бірнеше рет аудан және облыс кеңестерге депутат болып сайланды. Қазіргі уақытта Қожа Ахмет Ясауи өндірістік кооперативінде бригадир болып жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Сайрам ауданында туғандар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 12-шақырылымының депутаттары
Санат:Ташкент инженер-механикалық институты түлектері
Санат:Колхоздар төрағалары
Мәһди

**Мәһди, Мәди, Мәді**  (  — дұрыс жолға бастаушы, Алланың жолымен алып жүруші) — діни сенімде ислам құндылықтарын қайта жандандыру үшін болашақта өмірге келетін діни қайраткер. Ислами түсінікте ол ақырзаман таянғанда дүниеге келеді. Мәһди жайлы Құранда аят кездеспейді, Мұхаммед пайғамбар (ғ.с.) оның Хорасанда туылатынын болжап, хадисінде “Хорасаннан қара белгі көрсеңдер асығыңдар, онда Алланың орынбасары — Мәһди болады” дейді (Ал-Хаким, 8572). Мәһди адам баласының бойындағы адамгершілік қасиетті қайта тірілтіп, Құран Кәрімнің құпиясын жариялайды деген түсінік қалыптасқан. Ол Иасауи ұстанған адамның өзін-өзі тану ілімін дамытатын болады. Мәһдидің қайраткерлігін пайғамбар: “әділетсіздік пен жемқорлық толы әлемге әділдік орнатушы” деп бағалайды (Мишкат/Сунан Абу Дауд, 4285). Мәһди дүниеге келерде түрлі оқиғалар (дүниежүз. соғыс, лаңкестік, тағыда басқа) және ай мен күннің тұтылуы, өзен-көлдердің тартылуы, климаттың ауысуы секілді табиғи ауытқулар болады деген болжам айтылады. Ибн Кәсир, Ас-Суйути, Ас-Сахауи, Ас-Санғани, Аш-Шауқани, Абу Нуғайма әл-Исфахани, ибн Халдун, т.б. ислам ғұламалары еңбектерінде Мәһдидің өмірге келуі туралы болжамды шындыққа балайды. Ал Шейх Рафийуддин Мухаддис Дехлеуи “Қиямет белгілері” атты кітабында “Пайғамбардың қызы Фатима әз-Зухрадан өрбіген Мәһди 40 жасында Меккеде қажылықта жүрген кезінде танылады” дейді. Жалпы мұсылман қауымы Мәһдидің келетініне сенуді иманның негізі деп есептемесе де, оны шындық деп біледі.

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Шұрық

**Шұрық** – мал жайылымдық шұрат жер. Алматы облысы Көксу ауданы, Кербұлақ аудандары малшыларының күзгі және көктемгі мал жайылымы. Алғабас ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 100 км жерде. 

Негізінен шөлге төзімді изен, жүзгін, жусан, бетеге, теріскен, ақселеу, ебелек, сай-жыраларда бидайық, қарабас өседі. Топырағы бозғылт сұр әрі құмайтты. Осыған байланысты көктемгі қар суынан, жазда-күзде жауған жаңбырдан жер беті оңай бұзылады. Жауыннан кейін сай, ор-шұңқырлар пайда болады. Осындай ерекшелігіне байланысты аты да “Шұрық” деп аталған. 1921 – 1922 ж. Қазақстанда жүргізілген аграрлық реформа тұсында осы шұрықта болған оқиға туралы жазушы К.Тоқаевтың “Шұрық шұратында” деген деректі әңгімесі бар.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Ақпарат теориясы

**Ақпарат теориясы** — математиканың ақпаратты сақтау, түрлендіру және тасымалдау әдістерін зерттейтін бөлімі, кибернетиканың маңызды саласы. Ақпарат теориясының негізгі ұғымы ақпарат (хабар) болып есептеледі. Ақпарат теориясында берілетін не сақталатын хабарлар көзі бар деп ұйғарылады. Бұл хабарлардың шығуы мен қабылдануы кездейсоқ сипатта болғанымен, оның шығу ықтималдығы белгілі деп қарастырылады. Мұндай хабарлардың “анықталмау” дәрежесін сипаттау үшін Ақпарат теориясына энтропия деп аталатын ұғым ендіріледі.

Энтропия — қандай да бір тәжірибенің (сынақтың) әр түрлі нәтижемен аяқталатын анықталмағандық өлшемі. Ақпарат теориясы хабардың байланыс арнасы арқылы бөгеуілдермен берілу тәсілдерін зерттейді. Әр түрлі ақпаратты жинау, оны түрлендіру, жеткізу және сақтау — кез келген басқару жүйесінің қызметінде кездесетін жағдай. Жүйенің әр түрлі бөліктерінің арасында ақпарат алмасу әрқашан болып тұрады. Кез келген ақпаратты бір жерден екінші жерге жеткізу үшін оның кодталынуы (таңбалануы), яғни арнаулы белгілерге (символдарға) және сигналдарға түрленуі керек. Сондықтан да Ақпарат теориясының негізгі мәселесі аз ғана белгілер арқылы көп мәнді ақпарат беруді тиімді түрде кодтау (таңбалау) тәсілін зерттеу болып табылады. Бұл — байланыс арнасында бөгеуіл болған не болмаған жағдайда шешілетін мәселе. Байланыс арнасы арқылы қабылдаушы буынға келіп жеткен таңбаланған ақпаратты алғашқы түріне келтіруді декодтау (таңбадан мағынаға көшіру) деп атайды. Ақпарат теориясындағы күрделі мәселенің бірі — ақпарат көзінде үздіксіз өндірілген ақпаратты байланыс арнасы арқылы басқа орынға дер кезінде және бөгеуілсіз жіберіп тұру үшін байланыс арнасының өткізгіштік сыйымдылығын анықтау. Бұл мәселені шешу ақпарат мөлшерін бағалай білуді қажет етеді. Ақпарат мөлшерін бағалау ықтималдық теориясының заңдарына негізделген. Ақпарат теориясының негізін 1948 — 1949 ж. американ ғалымы К.Э.Шеннон қалаған. Оның теориясының дамуына Ресей ғалымдары А.Н.Колмогоров (1903 — 1987), А.Я.Хинчин (1894 — 1959), ал іс жүзінде қолданылатын саласына В.А.Котельников т.б. үлкен үлес қосты.

## Дереккөздер

Санат:Ақпарат теориясы
Баз қаған

**Баз қаған** (7 ғасыр) — тоғыз оғыздар билеушісі.
Шығыс Түрік қағаны Білге Құтылықтың (682 — 91) тұсында билік құрған. Бұл жайында Күлтегін ескерткішінде “Оң жақта оған табғаш халқы жау болды, сол жақта Баз қаған бастаған тоғыз-оғыз халқы жау болды” деп жазылған. Құтылық (Елтеріс) қаған тоғыз оғыздарды талқандап, Баз қағанды өлтірді. Жауға да лайықты құрмет көрсету рәсімімен  оның кескіні бейнеленген балбал тас Күлтегіннің басына апарып қойылған.

## Дереккөздер
Еуровалюта

**Еуровалюта**  — 1) Еуропа банкілері бірінің басқа елдің банкісіне жергілікті валютамен салынған ақшалай қаражаты. Мысалы, еуромарка, еурофранцуз маркасы, еурофунт стерлинг, еуроиена. Мысалы, Еуропа банкісіне жапон банкісінің жапон иенасымен салған салым ақшасы осы банкіге еуроиенамен несие беруге негіз болады. Неғұрлым кеңінен таралған еуровалюта — еуродоллар; 2)жекелеген елдердің эмитент елден (ақша шығарушы елден) тысқары елдерге таралған ұлттық валюталары. Олармен жасалатын операцияларды шетелдік банкілер елеулі ауқымда жүзеге асырады.
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Ұялышалқар

**Ұялышалқар** – Нұра алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы жерінде орналасқан. Көл Ұялы ауылының шығысында 2 км жерде, теңіз деңгейінен 328,2 м биіктікте.

## Гидрографикасы
Ауданы 16,1 км 2 (кей жылдары 17,6 км 2). Ұзындығы 5,9 км, ең енді жері 5,4 км. Жағалау сызығы 19,4 км. Солтүстік және батыс жағалары биік, жарлы, оңтүстік және шығыс жағалары түйетайлы, жайпақ. Түбі құмды, кей жерлері батпақты. Ұялышалқарды Нұра өзені жарып ағып өтеді. Сондықтан оның суының деңгейі көбінесе Нұра өзеніне байланысты. Көл негізінен көктемгі қар және жерасты суларымен толығады. Суы тұщы, ауыз су ретінде және мал суаруға пайдаланылады.

## Өсімдігі, жануарлары
Жағалауының таяз жерлерінде қамыс өскен. Көлде алабұға, мөңке, аққайран, шортан, шабақ, қарабалық мекендейді. Көптеген су құстары ұя салады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Ақсай (Бөрлі ауданы)

**Ақсай** — Батыс Қазақстан облысындағы қала, Бөрлі ауданының орталығы, темір жол стансасы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Орал қаласынан шығысқа қарай 108 км-дей жерде, бетеге мен селеу өскен қоңырқызғылт топырақты, құрғақ дала белдемінде, Шыңғырлау өзенінің солтүстік далалық өңірінде орналасқан.

## Халқы
* 33,6 мың адам (2014).
* 38,3 мың адам (2015).

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 36293 адамды (17477 ер адам және 18816 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы Орал - Илецк темір жолын салуына байланысты қаланған. Басында “Қазақстан” болып аталып, бұл кент 1967 жылы қала мәртебесін алып, аты Ақсай болып өзгертілді. 1965 жылдан бастап Бөрлі ауданының орталығы.
Қарашығанақ кені игеріле басталуы қала дамуына жаңа қарқын берді. 1980 жылдар бойы Герман Демократиялық Республикасы мен Чехословакиядан құрылысшылар келіп, Қарашығанақта газ өндірісіне қажетті қондырғылар  салды. Ақсай да шет қалмай, бірнеше шағын аудан, мектеп, балабақша, ойын-сауық орталықтары салынды.

## Кәсіпорындары
Ақсай қаласында машина-трактор жөндеу, темір-құйматас бұйымдарын жасау зауыттары, автобаза, астық қабылдау пункті, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, темір жол көлігі кәсіпорындары, нан зауыты, элеватор жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектептер, кітапханалар, аурухана, кинотеатр бар. Қалада 6 орта мектеп бар. Тұрғындар облыс орталығымен, жақын аудандармен автомобиль жолдары арқылы қатынасады. Ақсай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 20 км жерде Қарашығанақ мұнай-газ конденсат кен орны орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы қалалары
Санат:Бөрлі ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Шүйке

**Шүйке** – есуге, иіруге алдын ала дайындалған жүн шумағы. Ол ұзындығы бір қарысқа жуық таяққа не басқа затқа созыла жинастырылған мал жүнінің жіптік топтамасы. Иіруге арналған шүйкені жіңішке етіп созады да, ұршық мұрындығына іліндіреді, сонда жіпті мейлінше ұзын етіп иіруге мүмкіндік туады. Жіптің қалыңдығы болашақта жасалынатын бұйымдарға (кілем, алаша, т.б.) байланысты. Шүйке үзілмесе, жіп те берік болып иіріледі. Арқан, бау секілді күрделі заттарға арналған шүйке жіп созбасы қалыңдау жасалынады. Арқан шүйкелердің үш тінінен есіледі, бірақ оны өте берік жасау үшін кейде төрт-бес тіннен де ширатады. Шүйкеге жіп не арқан сынды заттар берік болуы үшін ешкі қылы, қодас түбіті, т.б. қосылуы мүмкін.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Тұрмыстық заттар
Санат:Терминология
Жоламан (Жетісу облысы)

**Жоламан** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл, Жоламан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан батысқа қарай 34 км-дей жерде, Малайсары жотасының оңтүстік етегіндегі жусан, селеу, боз өскен таудың сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы Жоламан қой өсіру кеңшарының құрылуына байланысты қаланған. Оның негізінде Жоламанда 1997 жылдан серіктестіктер мен шаруа (фермер) қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Шоқы

**ШОҚЫ** – аласа таулы өлке бедерінің пішіндері. Жазық жерлердегі дөң, оқшауланған биік төбелер де кейде **шоқы** аталады. Байкал сырты мен Қиыр Шығыста төбесі жұмыр таулар, Қырымдағы, Кавказдағы, Камчатка және Курил аралдарындағы биік жанартаулар конусы шоқылар қатарына жатады. Мысалы, *Ключи шоқысы*, *Авача шоқысы*. Қазақстанда – конус пішінді, қатты тау жыныстарынан тұратын төбенің аты. Әсіресе Сарыарқада (Қазақтың ұсақ шоқылығы) кеңінен таралған (Ақшоқы, Қарашоқы, Қушоқы т.б.).
## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том
Еуронарық

**Еуронарық**— несие капиталдарының халықаралық нарығы. Ондағы операциялар еуровалюталар тұлғасында жүзеге асырылады. Еуропада 20 ғасырдың 50-жылдары аяғында құрылған. Еуронарықта несиегерлер ретінде, көбінесе, жекеше коммерциялық банкілер әрекет етеді, ал қарызгерлер рөлін шет ел валютасына мұқтаж ұлтаралық корпорациялар мен мемлекеттер атқарады. Операциялар қысқа мерзімді (18 айға дейін) несие түрінде жүргізіледі. Еуронарық еуровалюта (еуроақша) нарығын, еуронесие нарығын, еурокапитал нарығын, еурооблигация нарығын қамтиды. Аса ірі коммерциялық банкілер негізгі қаржы орталықтарында өкілдіктер ұстайды.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, III том

Санат:Нарықтар
Еурооблигация

**Еурооблигация** — қарызгер еуронарықта ұзақ мерзімді қарыз алу кезінде шығаратын борышқорлық міндеттеме; купондық облигациялар түріндегі бағалы қағаз. Еурооблигация нарығы 20 ғасырдың 70-жылдарының басында пайда болды, оларды ірі халықаралық банкілер шығарды. Бұл облигацияларға кепілдік берумен және оларды бірқатар елдерде орналастырумен әдетте, халықаралық банк синдикаты айналысады.
## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар
Иустина Ивановна Загвоздкина

**Загвоздкина Иустина Ивановна** - (15.10.1908, Ресей, Түмен облысы, Малмыш селосы – 30.10.1985, Семей қаласы) – Қазақстанның халық артісі (1964); (1955 жылдан Қазақстанның еңбек сіңірген артісі). 

Түмен драма театры жанындағы актерлік студияны бітірген (1934). Ресейдің Тюмень, Ливенск және Белгород театрларында өнер көрсеткен. Қазақстанға қоныс аударып, 1939 – 83 жылы Семей орыс драма театры сахнасында сан алуан рөлдерде ойнады. Загвоздкинаның Қазақстан театры сахнасында ерекше шеберлікпен сомдаған бейнелері қатарында Дунька (К.А. Треневтің “Любовь Яроваясында”), Тузикова (А.Д. Салынскийдің “Барабаншы қызында”), Еркежан (М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің “Абайында”) т.б. рөлдер бар.

## Дереккөздер
Насихат Сүгірұлы

**Насихат Сүгірұлы** (1889, Нарын құмы Мыңтөбе ауылы (қазіргі Атырау облысы, Құрманғазы ауданы) – 1937) — қазақ ақыны. Өз бетінше сауат ашқан, өлең-толғауларын ауызша шығарған. Жастайынан Шәлгез (Шалкиіз), Махамбет, Мұрат, Қашаған, Сәттіғұл, Сүгір жырларын жаттап өскен. Нұрым ақыннан өнеге алып, 15–16 жасынан айтыскерлігімен елге танылған. Патшаның 1916 жылғы маусым жарлығына сәйкес майдан жұмысына алынып, 1-дүниежүзілік соғыс кезінде Румыния, Австрия аумағында болған ақынның “Айдады патша жыраққа” (1916) атты дастаны осы тұста жазылған. Азапты сапарды бастан өткерген ақынның дүниеге деген әлеум. көзқарасы мен танымы осыдан кейін өзгеше сипат алды. 1929 жылы қудалауға ұшырап, 1930 жылдың бас кезінде Астраханның Азауыл жеріндегі туыстарына барып бой тасалады. 1930 жылы 22 ақпанда ақын жазықсыз жазаланып, алғаш Астрахан, кейін Атырау түрмесіне қамалған. Абақтыда ол “Еділ, Жайық – екі су” атты толғауын шығарды, өлең кеңестік түрме жағдайын сипаттаған алғашқы шығармалардың бірі еді. Тұтқыннан босап, 1932 – 37 жылы Мыңтөбедегі Қызыл ту ұжымшарында еңбек етті, 1937 жылы қайта тұтқындалып, сол жылдың 22 қарашасында ату жазасына кесілді. Насихаттың “Ел құрсауы – ер жігіт”, “Танысу”, “Дүние, шіркін, жел қайық”, “Телегей жатқан теңізден”, “Жүйрікті көпке мақтама”, “Мен қиядан ұшқан қырғимын”, “Ұяда жатып талпынған”, “Тұмарланған тұлпар ат”, “Шалқыған көлге қу қонар”, “Ауылға келгенде”, “Қазіргі заман түрі”, т.б. терме, толғаулары бар. Ол өлеңдерінде ел қамын ойлаған азаматтар ісін өнеге етіп, ақиқат пен жалғандық жайлы жырлайды. Өткенге көз жіберіп, келешекке сеніммен қарауға, қайсарлыққа, жігерлілікке үндейді. Насихаттың өлең, толғаулары “Алқаласа әлеумет” (1991), “Қапаста жазылған хаттар” (1992), “Қазақ поэзиясының антологиясы” (1993) “Жыр – дастан” жинақтарында жарияланған. Шығарма: Еділ , Жайық – екі су, А., 2001.

## Сілтемелер
* Астрахан
* Румыния
* Австрия
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шүйілу

**Шүйілу** (франц. pіguer une tete – баспен жерге құлау) – ұшақтың (планердің, қанатты ракетаның) тұрақты бұрышты траекториямен төмен құлдилауды орындайтын пилотаждық фигурасы. 30 градусқа дейінгі бұрышпен шүйілу – көлбеу, 30 градустан жоғары болса – құламалы, 90 градусқа жақын шамада – тік деп аталады. Шүйілу әуе ұрысында, бомба тастауда, ракета жібергенде, жер үсті (теңіз) нысаналарын атқанда, зениттік зеңбіректерге және ракеталарға қарсы маневрлерде, сонымен қатар тез төмендеу қажет болғанда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс