Гайанадағы білім беру ісі

**Гайанда білім** негізінен Гайана Үкіметі Білім Министрлігі және оның елдің он түрлі аймақтарындағы бөлімшесі арқылы қамтамасыз етіледі. Гайана білім беру жүйесі Британдық Гвиананың мұрасы болып табылады және Кариб бассейнінің емтихан кеңесінің құрамына кіретін басқа ағылшын тілді Кариб қоғамдастығына мүше мемлекеттердің жүйесіне ұқсас.(СХС). Мектеп бағдарламаларын қаржыландыруды, стандарттарды және басқа да саясатты орталық үкімет белгілейді және Білім Министрлігі мен онымен байланысты тиісті ведомстволар арқылы жүзеге асырылады. Білім беру жүйесі он бір ауданға бөлінген, оның оны елдің ұлттық әкімшілік және географиялық өңірлеріне сәйкес келеді, ал астанасы Джорджтаун жеке білім беру ауданы ретінде қарастырылады. Куба, Исландия, Дания және Ботсвана сияқты Гайана да білім беруге ең көп шығын шығаратын санаулы елдердің бірі. ЖІӨ-нің білім беру саласына 8,3% -н жұмсайды.

Міндетті білім берудің белгіленген жасы 5,9 жасты құрайды және оқушылар 16 жасқа дейін мектепке баруға міндетті. Бірақ мектепте белгіленген жасқа толмаған балалар кейде ерте қабылданады немесе әдетте мектепке дейінгі мекеменің қандай да бір түріне барады. Міндетті білім беру талаптарына сәйкес болу үшін оқушылар әдетте мемлекеттік мектептерге барады, бірақ оқытуды ұсынатын бірнеше жеке меншік мектептер де бар. 
Гайанда үйде оқыту іс жүзінде жоқ. Оқу жылы әдетте қыркүйектен басталып, келесі жылдың шілдесінде аяқталады.

Жеке сектордан тыс, Гайанада 1990-шы жылдардың ортасына дейін балабақшадан жоғары оқу орнына дейін ақысыз білім беру қалыпты жағдай болды. Қазіргі кездегі білім беру балабақшалардан бастап орта мектептерге дейін субсидияланады, енді студенттер кейбір жоғары оқу орындарында оқу ақысын төлеуге мәжбүр. 1970 жылдары бір жынысты мектептер аралас мектептер болды, жеке меншік және приход (діни) мектептері мемлекеттік жүйеге енгізілді.

Жүргізілген реформа CARICOM-дағы тәуелсіз мемлекеттердің отарлаудан кейінгі білім беру мақсатына ұмтылысын көрсететін кең жұмыстарының бір бөлігі болды. Бүгінгі күні CXC алдында өз міндеттемелерінің бір бөлігі ретінде, Гайана білім беру ерекшеліктері мен аймақтық басқару принциптерімен байланысты. Оқушылар мектеп формасын киеді.

Гайанада 15 жастан асқан халықтың 92% оқу сауаттылығы бар. Оқу сауаттылығының жоғары деңгейіне қарамастан, Гайана халқының едәуір бөлігі сауаттылық проблемаларына тап болды, бұл жұмысқа орналасудың және басқа да әлеуметтік-экономикалық қолайсыздықтардың туындауына әкеледі, бұл үкімет пен қайырымдылық мекемелердің кедейлікті қысқарту құралы ретінде білім беруге алып келді.

Гайана - Біріккен Ұлттар Ұйымының білім индексі туралы Адам дамуы туралы есебіндегі дамушы елдердің бірі болып табылады. Білім индексі бойынша 0,943 есебімен оның жалпы рейтингі 37, Кариб бассейнінде Куба және Барбадостан кейін үшінші орынды, Оңтүстік Америкада Аргентинадан кейін екінші орынды иеленді.  DFID- сәйкес Гайана жалпыға бірдей бастауыш білім берудегі «Мыңжылдық Даму Мақсаттарына» қол жеткізді, бірақ орта білімге қол жетімділікті кеңейту үшін күресті жалғастыруда. Батыс жарты шардағы ең кедей елдердің бірі ретінде Гайана мектептерінде оқыту интерактивті тақталар немесе басқа мультимедиялық құралдар сияқты оқыту технологиясын пайдаланбайды. Шынында да, көптеген мектептерде, әсіресе ғылым мен техникада, базалық ресурстар жетіспейді, бұл кейде оқушыларды аймақтағы әріптестерімен салыстырғанда қолайсыз жағдайға душар етеді.

Жүйенің теңсіздігі мен тиімсіздігіне қарсы күрестің бір бөлігі ретінде Гайана парламенті 2007 жылғы білім туралы заң жобасын талқылап, қайта қарастыруда. Заң жобасы Гайананы жан-жақты білім беру жүйесіне жақындатады, бірақ Гайана БҰҰ-ның балалар құқығы сияқты халықаралық конвенциялар алдындағы міндеттемелеріне қарамастан дене жазасын тәртіптік шара ретінде қолданады.

## Құрылым

## Балабақша

Гайанда балабақшадағы тәрбие міндетті емес, бірақ балалардың көпшілігі оларға барады. Балабақшаларды немесе балабақшаларды кейде ойын мектептері деп те атайды, оны үкімет те, жеке ұйымдар да қамтамасыз етеді. Шын мәнінде, бұл мектеп жасына дейінгі білім беруді ресми түрде кеңейту, оны 9 айдан  3 жасқа дейінгі балалар пайдалана алады.  Гайана ұлттық даму стратегиясының (NDS) 18-тарауындағы білім бөлімі сонымен бірге балабақшадағы оқу бағдарламасы балалардың дамуына бағытталған екі жылдық бағдарлама екенін көрсетеді.

Балабақшаларда оқытудың ұлттық бағдарламасын енгізу 1976 жылы елдегі білім берудің ауқымды реформасы аясында жүзеге асты. Бағдарлама арнайы әзірленген балабақшаларда немесе бастауыш мектептерде жеткізіледі. 

## Бастауыш мектеп

Бастауыш білім міндетті болып табылады және алты жыл бойы оқуды талап етеді. Соңғы бес жыл ішінде Гайанадағы білім үздіксіз реформалардан өтті. Бұрынғы А және В дайындықтары және 1–4 стандарттар бұдан былай 1-6 сыныптар мен алмастырылыды. Бұл реформаның бір бөлігі орта мектепте бастауыш білім беру (SSEE) 11+ немесе жалпы түсу емтиханы енді орта мектептерде орындарға ие болу үшін пайдаланылмайды, оның орнына бастауыш сынып оқушылары енді орта мектепте орын алу үшін алтыншы сынып (6 деңгей) емтиханын тапсырады. Бұл реформаның мақсаттарының бірі қайта даярлаумен мектептердің толып кету мәселесін шешу болып табылады.

Шын мәнінде бастауыш мектептердің үш түрі бар: бірінші және ең көп таралған – типтік бастауыш білім беретін мектеп, ол 1-6 сыныптар аралығында, содан кейін бастауыш және орта бөлімі бар мектеп және балалар және орта бөлімі бар мектеп.

Гайанадағы бастауыш мектептің оқу бағдарламасы негізгі сауаттылық пен санау дағдыларын үйретуге арналған, сонымен қатар оқушыларды орта білім беруге дайындайды. Бұл сауаттылық пен санауды оқыту әлеуметтік ғылымдар мен интеграцияланған ғылым сабақтарымен толықтырылған. Гайана жалпыға бірдей бастауыш білім берудің Мыңжылдық Даму Мақсатына қол жеткізді деп есептелгенімен, оқу бағдарламаларына қол жетімділік, сапа мен өзектілік бастауыш білім беру үшін күрделі мәселе болып қала береді. Қол жетімділік тепе-теңдігі бастауыш білім беру жүйесінің құрылымдануына, сондай-ақ географиясына байланысты ресурстардың біркелкі қол жетімділігіне байланысты, яғни Гайана жағалауындағы және қалалық аудандардағы мектептердің, әдетте, ішкі аудандардағы мектептерге қарағанда, ең жақсы ресурстары бар.

## Орта мектеп

Гайанда орта білім беру көп деңгейлі. Бағдарлау бойынша орта мектептер, төменгі орта мектептер, жалпы орта білім беретін мектептер және бастауыш мектептер бар. Жүргізіліп жатқан реформалар кезең-кезеңімен жүргізілгендіктен, бастауыш сыныптарда жақсы оқитын оқушылар Эпископ орта мектебі, Иосиф орта мектебі, Әулие Станислав колледжі, Әулие Роза орта мектебі, президенттік колледж сияқты үздік мектептерде орын алады.

Орта мектептерде ұсынылатын оқу бағдарламасы студенттерді Кариб бассейініндегі орта білім туралы сертификаты (CSEC) немесе Кариб бассейінің үздіксіз білім беру емтиханының бір бөлігі ретінде берілген пәндер бойынша жоғары мектепті бітіруге дайындайтын CXC бағдарламасы болып табылады. CSEC Ұлыбританияның орта білім туралы жалпы куәлігіне (GCSE) және Кейп-А деңгейлеріне балама. Жоғары және орта мектеп студенттерді CSEC және CAPE біліктіліктеріне дайындайды, алайда орта мектептер мен орта мектептер оқушыларды орта мектептің кәсіптік емтиханына дайындайды (SSPE). Осы емтиханды сәтті тапсырған студенттер жоғары немесе орта мектепке түсе алады. Орта мектеп немесе кіші мектеп оқушылары 7-сыныптан 11-сыныпқа дейін CSEC-ке қатысады және егер сіз CAPE біліктілігін алғыңыз келсе, 12-сыныпқа барасыз. Жоғары сынып оқушылары мен бастауыш сынып оқушыларының қауымдастығы 7-ден 10-ға дейінгі сыныптарға барады. GCSE және A деңгейіндегі емтихандар кейбір мектептерде әлі де өткізіліп жатыр, бірақ білім беру жүйесін реформалаудың бір бөлігі ретінде тоқтатылады деп күтілуде.

90-шы жылдардан бастап Гайанада, ең алдымен орта мектептерде, діни мектептерді қайтару басталды. Бір халықаралық мектеп - Джорджтаун халықаралық мектебі. Білім министрлігі мойындаған басқа жеке мектептер: ISA Ислам мектебі (мұсылман), Мэй мектебі, Жаңа Гайана мектебі, Ұлттар мектебі (Бахай) және Мариан академиясы (Рим-католиктік). Бұл жекеменшік мектептер мемлекеттік мектептермен салыстырғанда ең жақсы сапалы білім беретіндіктен өте қажет болды.

Көп жағдайда студенттер CXC-де кем дегенде бес CSEC пәнін алғаннан кейін жақсы орта білім алды деп саналады, мансаптық мүдделеріне байланысты студенттер CAPE ұсыныстарын алу үшін немесе басқа немесе жоғары білім беру курстарына өту үшін орта мектепте тағы екі жыл өткізе алады. Әдетте CSEC элементтері он бірінші сыныпта, ал CAPE элементтері он екінші және он үшінші сыныптарда қабылданады, бірақ егер олар дайын болса, оқушылар оларды бұрын тапсыра алады. Кейбір мектептерде оқушыларға шет тілін үйрену талап етіледі, бірақ негізгі пәндерден тыс оқу жоспары оқушылардың қызығушылықтарын ескеруге мүмкіндік береді. Халықаралық Бакалавриат бағдарламасы Гайанада жоқ, бірақ оқушылар  AP Advanced Plaching бағдарламасына қызығушылық танытып, оны Джорджтаун халықаралық мектебінде жалғастыра алады.

Анна Реджина көпсалалы мектеп және Президенттік колледж-Гайандағы жалғыз мектеп-интернаттар, екеуі де бірлескен білім беретін мемлекеттік мектептер болып табылады.

## Арнайы мектеп

Мүмкіндігі шектеулі немесе ерекше қажеттіліктері бар оқушылар олар үшін арнайы жасалған мектептерде білім алады. Олар ұлттық оқыту бағдарламасын ұстанады, бірақ қажет болған жағдайда олар толықтырылады немесе бейімделеді. Бірақ қоғамда мүмкіндігі шектеулі студенттердің өмір сүру жағдайларын жақсарту бойынша ешқандай акция жүргізілмейді. Кейбір мектептер президенттік колледж және Әулие Роуз мектебі қарапайым мектептермен ынтымақтастық жасайды, осы серіктестік аясында Президенттік колледж студенттері қаражат жинайды, Әулие Роуз студенттері қолдаудың басқа да түрлерін ұсынады. Кейбір арнайы мектептер эмоционалды және әлеуметтік әлсіз оқушыларға, сондай-ақ көру немесе есту қабілеті бұзылған оқушыларға қызмет көрсетеді.

## Кәсіптік мектеп / техникум

Елде орта білім беретін онға жуық техникалық / кәсіптік мектеп бар. Ең танымал техникалық / кәсіби мектептер арасында - мемлекеттік техникалық институт (GTI), Гайана өнеркәсіптік Оқу орталығы (GTIC), Карнеги үй шаруашылығы мектебі, Гайан ауылшаруашылық мектебі (GSA), Жаңа Амстердам техникалық институты (NATI) және Линден техникалық институты бар. Институт. Сонымен қатар Гайана қант корпорациясы және жеке ұшақтар иелерінің қауымдастығы сияқты жеке ұйымдар да техникалық білім береді.

## Жоғары білім / Қосымша білім

Бұл секторға педагогикалық колледждер, озық техникалық мектептер мен университет кіреді.

### Колледж
Кирил Поттер білім беру колледжі (CDS), Мейірбике ісі мектебі (Джорджтаун, Жаңа Амстердам), Критчлоу еңбек колледжі және Кура Кура кооперативтік колледжі Гайанадағы ірі колледждер болып табылады.

### CPCE
Кирил Поттер білім беру колледжі (CPCE) 19-шы ғасырда бастауыш сынып мұғалімдерін даярлау үшін құрылған. Бүгінгі таңда оның негізгі кампусы Нью-Амстердам мен Линдан, Роуз Холл, Анна Реджайн, Врид-ан-Хооп, Үлкен Джорджтаун қалаларында орналасқан. Мектепке дейінгі тәрбиешілерге, бастауыш және орта мектеп мұғалімдеріне екі және үш жылдық бағдарламалар ұсынады - сервис және алдын ала қызмет көрсету.

Мейірбикелік мектептер (Джорджтаун, Жаңа Амстердам)
Бұл мекемелер медбикелердің көмекшілері , кәсіби медбикелер, сондай-ақ акушерлер үшін базалық дайындықты ұсынады .

### Критчлоу Еңбек Колледжі
Critchlow еңбек колледжі 1967 жылы кәсіподақ қозғалысының білім беру бөлімшесі ретінде құрылды. Ол университет алдындағы өндірістік қатынастар, бизнес, әлеуметтану және CXC бағдарламасы бойынша курстар береді. Ол ғылыми дәрежені енгізуді жоспарлап отыр, бірақ қаржыландыру мәселесіне байланысты бұл бастаманы кейінге қалдырды.

Куру Куру кооперативтік колледжі

Куру Куру кооперативі Гайана университетімен және Кариб жоғары оқу орындары қауымдастығымен аккредиттелген. Бұл мекеме өзінің негізгі мақсатын - кооперативті бизнестің барлық аспектілері бойынша оқытуды тізімдейді.

### Музыкатану
Гайана көптеген қайталанбас музыкалық дәстүрлердің отаны болып табылады, бірақ мәдени мұра үшін маңыздылығына қарамастан, музыка мектептерде аз қолдауды алады. Музыкалық білім беру CPCE-де мұғалімдерді даярлау аясында ұсынылады, ал 2012 жылы музыкалық мектеп ашылды.

### Басқа колледждер
Осы мекемелерден басқа, басқа да бағыттармен қатар бухгалтерлік есеп, бизнес және информатика бойынша оқытуды ұсынатын жеке институттар бар.

### Университет
Гайанадағы Гайана университеті - екі кампуста жұмыс істейтін негізгі университет, Mysteries (Berbice) және Terkien (Demerar). Ол 1963 жылы Гайана Батыс-Үнді университетіне (UWI) және басқа университеттерге баратын гайандық студенттерге кететін шығындарды ескере отырып, жергілікті университетті таңдағаннан кейін құрылды.

Ол көптеген салаларда кәсіби білім беруді қамтамасыз етеді, бірақ антропология, астрономия немесе кітапхана ісі сияқты салаларда оқуды жалғастырғысы келетін студенттер шетелге барып немесе қашықтықтан білім алуы керек. Университетте оқу ақысын төлей алмайтын студенттер студенттік несиелер бойынша Мемлекеттік агенттікте студенттік несиені ала алады.  Гайана университеті, Батыс-Үнді университеті сияқты, CARICOM-тың қауымдастырылған мүшесі және Достастық университеттері қауымдастығының мүшесі болып табылады.

Техас американдық университеті (TAU), Гайанда орналасқан Кариб бассейнінің үздік медициналық мектептерінің бірі. TAU денсаулық сақтау саласындағы кәсіби бағдарламаларды ұсынады, олар кәсіби дайындық пен тәуелсіз медициналық практиканың негізін қалайтын, кәсіби шеберліктің, мәселелерді шешудің өмірлік тәжірибелері бойынша білімнің әрі қарай дамуына ықпал етеді.

Линкольн американдық университеті 2016 жылы құрылды, ал нұсқаулар алғаш рет 2017 жылы басталды. LAU Дүниежүзілік Медицина мектептерінің (WDOMS) анықтамалығына енгізілген және ірі медициналық мекемелер мен ұйымдар деп танылған.

## Дереккөздер

Санат:Гайанадағы білім беру ісі