open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Күйкентай

**Күйкентайды** қазақтар сұңқар тектестерге жатқызады. Бүгінгі таңда қазақ жерінде оның екі түрі кездеседі: дала күйкентайы-ҒаІсо паитаппі Fieisch-Степная пустельга-Lesser Kestrel және кәдімгі күйкентай-ҒаІсо tinnunculus L.-Обыкновенная пустельга-Kestrel. Шөлден басқа өңірдің барлығында кездеседі. Тұрқы 29-33 см, қанатының ұзындығы 23-28 см, аталығының салмағы 160-200 гр, ұябасары 190-280 грамға жетеді. Өңі қоңыр, сарғылт теңбілді келеді.
Ұясын жар тас, ағаш басына салады. Көкек айының соңында бурыл, сарғылт дақты 2-6 дана жұмыртқа салып, бір ай шайқап, бір ай жемдейді. Ауада қалықтап жүріп жемін іледі. Тек денесінің өте қораштығынан құсбегілікке жарата бермейді. Ол торғай біткеннің қас жауы. Сондықтан да қазақтар панасыз, әлсіз жағдайдағы жандарды «күйкентайдан қашқан торғайға» теңейді. Егіс алаңын торғай басып кетсе, күйкентайды пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Мұзбел (Қарағанды облысы)

**Мұзбел** (2018 жылға дейін – *Пржевальское*) — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Мұзбел ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Нұра кентінен солтүстік-батысқа қарай 39 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы қаланған. Округ аймағында 1954 жылы «Пржевальский» кеңшары құрылды. Жерінің жалпы ауданы - 38,6 мың га. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыты — жем өндеу, етті мал бордақылау болды. 13 шаруа қожалығы, ТҚБ «Пржевальское» құрылған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылда клуб, мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, мәдени орталықтар жұмыс істейді (2005). Басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Шайдай

**Шайдай** Түсіндірме сөздікте — мөп-мөлдір, тұп-тұнық деген мағына берілген. «Күн шайдай ашық әрі жып-жылы екен» («Қаз. әдеб».). Сөздің алғашқы төркіні моңғол — тобындағы тілдер. моңғолдарда «цайрах», қалмақ тілінде «цәәх» сөздері біздің түсінігіміздегі «ағару» мағынасын береді. Күннің, бұлт басып, түнерген кезінен кейін бұлт ыдырап, күннің көзінің көрінуі — ақ та ашық аспанды аңғартады. моңғол тіліндегі осы сөз якут, тува тілдеріне ауысқанда, біздегі сияқты, мағыналық жағынан сәл өзгеріске ұшыраған. Якуттарда чайға халлаан — ашылған, бұлтсыз аспан, тува тілінде чайын — жарық, хүннүң чайыны — күннің жарығы, сәулесі. Осы деректер бойынша, «күннің шайдай ашылуы» тіркесіміз, қазіргі түсінікке аударсақ, «күннің ағарып ашылуы» дегенді түсіндіреді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Шөгінді бөлшектердің тасымалдануы

Шөгіндіні құрайтын бөлшектердің әр түрлі күштер әсерінен (су ағыны яки толқындары, жел күші, гравитациялық күш, мұздық қозғалысы т.с.с.) жылжымалану процесі; әсіресе қалыпты және уақтылы ағымдар мен ағындардың (судың бағдарлы қозғалыстарының) және су алаптарына тән толқындардың (судың тербелмелі қозғалысының) рөлдері айырықша.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жылтырсыр бояу қаптаны катайтып қалыптандыратын құрылғылары

**Жылтырсыр бояу қаптаны катайтып қалыптандыратын [[құрылғы]]лары** (орыс. установки для отверждения (сушки) - и нормализации лакокрасочных покрытий) - жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерін жылтырсыр бояу қаптасын қатайтудың бірінші кезеңінде еріткіштердің буларын бөліп алу арқылы кептіретін құрылғылар. Өңделетін бөлшектердің өлшемдері: ұзындығы 400 ... 2000 мм, ені 900 мм-ге дейін, биіктігі 60 мм-ге дейін.
 
## Дереккөздер
Шала-шарпы

**Шала-шарпы.** Толық емес, жартылай; шалағай. «Қыздар қуанып шала-шарпы киінді» (I. Жансүгіров, Шығ.). Қос сөздің бізге екі сыңары да түсініксіз. Алайда, тува тілінің дерегіне қарағанда, «шала»-ның да, «шарпы»-ның да мағынасын табуға болады. Мысалы, «шала» қазақ тіліндегі «жартылай» мағынасында қолданылады. Ал қос сөздің екінші сыңары — дыбыстық өзгеріске ұшыраған біздегі «жарты» сөзі. Сонда «шала-шарпы» мағынасы —«жартылай-жарты» болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ахмет Оспанұлы Мұса

**Мұса Ахмет Оспанұлы** (26 желтоқсан 1933, Омбы облысы, Омбы ауданы Ахмет ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты, доцент.  

## Өмірбаяны
Абай атындағы Алматы педагогикалық  институтын бітірген (1957). 1957- 1958 ж. Солтүстік Қазақстан облысы, Петропавл ауданы, Асаново стансасында орта мектеп мұғалімі. 1958-1961 ж. Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Үңгіртас мектеп- интернатында орыс тілі мен орыс әдебиеті пәнінің мұғалімі, тәрбиешісі, Алматы облысы оқу бөлімінде сектор бастығы. 1961-1981 ж. ҚазКСР ҒА М. Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер, институттың ғалым-хатшысы. 1981-1990 ж. Қазақ энциклопедиясы бас редакциясының бірінші орынбасары. 1990 жылдан осы күнге дейін Қазақ мемлекеттік басқару академиясының практикалық қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. Ғылыми еңбектерінің негізгі салалары: әдебиеттану, ТМД халықтары әдебиетінің өзара байланысы, қазақ тілі және қазақ тілін оқыту әдістемесі, жоғары оқу орындарының орыс тілді студенттеріне қазақ тілін үйрету. 

## Отбасы
Жұбайы – Рената Серәліқызы Қожамқұлова. 

Баласы – Асқар Ахметұлы Мусинов, қазақ дипломаты. 
## Шығармалары:
*Қазақ тілін үйренеміз. А., 1992-1994; 
*Ускоренный курс казахского языка для начинающих. А., 1992, 1994; 
*Қазақ тілі. Оқулык.А., 1995; Мен қазақша сөйлеймін. Окулық. А., 1996.
## Дереккөздер
Жылтырсыр бояу қаптаны радиациялық химиялык, тәсілмен қатайтатын (кептіретін) құрылғылар

**Жылтырсыр бояу қаптаны радиациялық химиялык, тәсілмен қатайтатын (кептіретін) құрылғылар** (орыс. установки для отверждения (сушки) лакокрасочных покрытий радиационно-химическим методом) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардын беттерінің арнайы жылтырсыр бояу қапталарын қатайтуға (кептіруге) арналған құрылғылар. Өңделетін бөлшектің өлшемдері: ұзындығы 1500 мм-ге дейін, ені 1000 мм-ге дейін, биіктігі 50 мм-ге дейін.
 
## Дереккөздер
Иван Яковлевич Примачук

**Иван Яковлевич Примачук** (1927), құрылысшы, Соц. Еңбек Ері (1971). 1948-1955 ж. «Саран өнеркәсіп құрылысы» құрылыс баскармасында,«Қарағанды шахтақұрылыс» комбинатында жұмыс істеді. Костенко атынд. шахтаны, кемір бассейнінің №86, 87, 22 өнеркәсіп учаскелерін, сонымен қатар Шахтинск қаласыңдағы №12-14 шахтаның жер бетіндегі кешендері құрылысын салуға қатысты.1955-1962 ж. №6 «Мәдени-тұрмыстық құрылыс» басқармасының тас калаушысы, 1962 жылдан тас қалаушы-монтаждаушылар комплексі бригадасының бригадирі. 8-бесжылдыкта (1966-1970) облыста алғашкылардың бірі болып жұмыс істеудің бригадалык тәсіліне көшіп, жоспарды артығымен орындап, жоғары техн.-экономик. көрсеткіштерге жетгі. Ленин орденімен, Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған..

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Жылтырсыр бояу қаптаны конвективті тәсілмен қатайтатын кептіретін құрылғылар

**Жылтырсыр бояу қаптаны конвективті тәсілмен қатайтатын кептіретін құрылғылар** (ор. конвективные установки для отверждения (сушки) лакокрасочных покрытий) — жиһаз жасау өндірісінде бұйымдардың беттерін жартылай эфирлі және нит роцеллюлозды жылтырсыр материалдармен қаптағанда оларды кептіру үшін қолданылатын құрылғылар. Өңделетін бөлшектердің өлшемдері ені 400 ... 2500 мм, ені 220 ... 90,0 мм, биіктігі 5 ... 40 мм.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Әлемдік ақша

**Әлемдік ақша** - халықаралық есеп айырысуларда пайдаланылатын төлем қаражаттары. Тауар өндірісі дамып, тауар айырбасының ұлттық шекарадан шығуы әлемдік ақша сияқты ақшаның жаңа функциясының дүниеге келуінің алғышарты болды. Әлемдік ақша ең алдымен төлем және сатып алу қаржысы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақша
Шам, айып-шам

**Шам, айып-шам.** Өрескел, ерсі, сөлекет деп ұғындырады түсіндірме сөздікте. «Тілеп алған немересін қызықтап бауырына салғанның не айып-шамы бар екен (С. Омаров, Тастағы жазу.). Қос сөздің алғашқы сыңарына бөгелмейміз. Оның төркіні араб тілі екені көптен мәлім. Ал екінші сыңары түркі тілдеріне ертеден ортақ екендігін ежелгі дәуірдегі ескерткіш тілінен білеміз. Бірақ «шам» сөзінің түпкі төркіні қытай тілі екендігі көрсетілген: чам (қытайша чан — мағынасы «жала») —айтыс-тартыс, талап, дау. Осы сөздіктегі «чам чарым» сөз тіркесі де көрсетілген мағыналарда қолданылады (салыстырыңыз біздегі «дау-шар» қос сөзін). Біздегі қос сөздің екінші сыңары «кінә, айып» мағыналарында кейбір түркі тілдерінде жеке тұрып та қолданылады: қырғызша — чабы, алтай тілінде — чам, туваларда— чеме, якутша — сэмэ. Жоғарыдағы мәліметтердің көрсетуінше, сөз төркіні — қытай тілі. Түркі тілдерінде ол аз-кем мағына өзгерісіне
түскен. Сөйтіп, біздің тіліміздегі «айып-шам» қос сөзі — «айып-кінә»-нің баламасы. «Дау-шар» қос сөзіндегі «шар» сөзі де ертеде «шам» тұлғасымен мағыналас болған. Ал қазіргі қазақ тілінде «тартыс» ұғымын иеленіп,
«дау-шарымыз»—«дау-тартыс» дегенмен бірдей.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Ақ тұйғын

**Ақ тұйғын**. Қазақстанның шөлейт өлкелерінен басқа өңірлерде сирек те болса кездеседі. Оны қаршығаға ұқсас баулиды және қырандығы да оған жетеқабыл, әрі оны қаршыға тектестерге жатады дейді қазақтар. Тез самғайтын қанаты қысқалау, құйрығы ұзынша келген оның шүйілгіш, аса шапшаң ерекше қимылын «тұйғындай шүйілген» деген теңеуге арқау еткен. "Ақпаса су бола ма тамшылаған, Жүйріктің сәні болмас қамшылаған. Күніне сан мың үйрек ілсе дағы, Тұйғынның бағасы артық қаршығадан," - деп әспеттеген. Қазақтар онымен кішірек аң-құстарды да аулаған. Тұйғынның балапандары өте мешкей, ашықса бір-бірін жеп қоятын ашқарақ. Оның бауыры аппақ мырза тұйғын, сұрғылт қауырсыны бар сұр кір тұйғын және құл тұйғын деген түрлері бар. Атақты құсбегі Әбілхақ Тұрдыбаевтың Ақбаян атты ақ тұйғынын 1980 жылдары баулыған. Тұр-тұлғасы аушы құстарға ұқсайтын, бірақ құсбегілікке жарамайтын қазақтардың "керексіз затты құстар" деп атаған топқа жыланжегіш қыран, кезқұйрық субүркіт, аққұйрықты субүркіт, кезқұйрық, құладын, жамансары, тілеміш, аражегіш, жұртшы, тазқара, құмай қатарлы жыртқыш құстар Қазақстанда таралған. Бұған қоса академик Ә. Марғұлан орнитологтар үшін беймәлім көкжөре, балтақұс, сақалтақ тәрізді қарақұстарды және саңқылдақ, сарышағыл, сарыжала, ақсары тәрізді құстарды осы топқа жатқызады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Жарықшақтылық (таужыныстардың)

тау жынысытардың әр түрлі жарықтармен және жарықшақтармен бөлшектену дәрежесі, яғни олардың жарықтармен (жарықшақтармен) тілгілену сипаты. Бұл сипат жинауыштық қабілеті нашар тау жынысытардық құрғату жолдарын жақсарта түседі, сөйтіп біршама тығыз тау жынысытардың жинауыштық қабілетті иемденуіне мүмкіндік туғызады. Әдетте тау жынысы жaрықшақтылығының тығыздығы төменде келтірілген бағытта арта түседі: *құмтастар —>құмайттастар —>сазтастар —> әксаздар —> тақтатастар —> тұздар —> әктастар —> доломиттер*.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Жалпы жарықшақтылық

Таужыныстардың түрлі-түрлі жарықтармен жекелеген блоктарға бөлшектенуі. Мұндай жарықтар мен жарықшақтардың қалыптасу себептері сан түрлі, олар тектоникалық және гравитациялық күштер әсерінен, таужыныстың кебірсуі,  қатуы мен еруінің алмасуы немесе олардың морылуы салдарынан туындауы ықтимал.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мінәйім Дүйсенқызы Мұсабаева

**Мінәйім Дүйсенқызы Мұсабаева** (4. 10. 1958 жылы туған, Түркістан облысы, Кентау қаласы) - тіл білімі
маманы, филология ғылымы кандидаты (1995). 1980 ж. Шымкент қаласындағы М. Әуезоз атындағы педагогикалық  институтты бітірген. 1980-1990 ж. Кентау, Шымкент қалаларындағы мектептерде мұғалім болып істейді. 1990 ж. бастап Шымкент Химия-технология институтыньің қазақ тілі кафедрасының оқытушысы. 1995 ж. академик Ә. Қайдаровтың жетекшілігімен қазақ тіліндегі антропонимиялық "Аталымдардың" этнолингвистикалық сипаттамасы жайында кандидаттық диссертация қорғады. 5 мақала жариялады.
## Шығармалары:
*Қазақ тіліндегі антропонимиялық "Аталымдардың" этнолингвистикалық сипаттамасы. КДА-, А., 1995.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Баға валютасы

**Баға валютасы** - келісімшартта белгіленген баға. Ол экспорттаушы, импорттаушы елдің валютасымен немесе үшінші елдің валютасымен белгіленуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Шекті жиын

**Шекті жиын** — элементтер саны шектеулі жиын, яғни жиынға мүше элементтер санына теі болатын теріс емес *k* бүтін саны табылады. Кері жағдайда жиын шексіз жиын деп аталады.

## Анықтамасы
Егер X жиынының Y жиынына биективті сәйкестік табылса онда бұл жиындар *эквивалентті* деп аталады. Егер *X* пен *Y* жиындары эквивалентті болса, бұл ақиқатты былай ~X \sim Y немесе ~|X|=|Y| деп жазып, жиындардың қуаттылығы бірдей деп айтады.

\ X жиыны ~\{1, 2, \dots, n\} жиынымен қандай да бір теріс емес бүтін \ n үшін эквивалентті болса онда \ X жиынын *шекті* деп атайды. Ал \ n саны \ X жиыны элементтер саны деп атайды, ~|X|=n.

Жеке түрі болатын бос жиын да шекті жиын болып табылады, оның элементтер саны 0-ге тең, яғни, |\emptyset|= 0.

## Сілтемелер


Санат:Жиындар теориясы
Санат:Метрикалық геометрия
Әкелінетін тауарлар бажы

**Әкелінетін тауарлар бажы** — шетелдерді шығарылған тауарлар елдің кеден шекарасынан өткізілген кезде олардан кеден органдары алатын жанама салық

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Жарықтар, жарықшақтар

Таужыныстарды тұтастығынан айыратын жыртылыстар бұлардың жарылымдардан айырмашылыгы жарықшақ арқылы бөлшектенген қапталдар сол жарық (жарықшақ) бойымен қозғалыстарға ұшырамайтындығында немесе өте болымсыз түрде ғана қозғалатындығында. Жаралу тегі тұрғысынан жарықшақтар "тектоникалық жарықтар (жарықшақтар)" және "бейтектоникалық жарықтар (жарықшақтар)" болып екі түрге бөлінеді. Алғашқыларының өздеріне тән ерекшеліктері олардың нақтылы бағыттарда ғана көрініс бере отырып, дүрыс пішінді геометриялық торлар сұрайтындығы. Бейтектоникалық жарықтар (жарықшақтар) ешбір ретсіз бағытталады және әдетте шағын-шағын қашықтықтарға ғана сағаланады. Жарықшақтардың мөлшері мен созылу қашықтығы және терендігі әр түрлі болуы мүмкін. Бүлардың жай көзге анық көрінетіндерін шартты түрде "жарықтар", ал жай көзге көріне бермейтіндерін яки көмескі сызат түрінде ұшырасатындарын "жарықшақтар" деп атау орынды сияқты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Фатима Машанбекқызы Мұсабекова

**Фатима Машанбекқызы Мұсабекова** (2. 7. 1926 жылы туған, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы- 1988, Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы докторы (1977), профессор (1979). Қарқаралы педагогикалық  училищесін (1944), Абай атындағы ҚазПИ-ді бітіргеннен соң (1948) осында аспирантурада қалдырылды. 1951—1958 ж. Алматы шет тілдері институтында оқытушы. 1958—1979 ж. қазақ тілі кафедрасының доценті. 1979 жылдан осы кафедра меңгерушісі. "Қазіргі қазақ тіліндегі жай сөйлем пунктуациясының негіздері" тақырыбында кандидаттық (1956), "Қазіргі қазақ тіліндегі зат есімдер стилистикасы" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
## Шығармалары:
*Основы пунктуации простого предложения в соеременном казахском языке. АКД., А., 1955; 
*Жалпы тіл білмін оқыту мәселелері. А., 1969; 
*Қазақ көркем шығармаларының жанры мен стилі. А., 1982; 
*Крзақ тілінің практикалық стилистикасы. А., 1982; 
*Стилистика имен существительных в современном казахском языке. АДЦ., А., 1974.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Шеке

**Шеке** — құлақ пен маңдай аралығындағы бас сүйектің бір бөлігі. 

«Жан-жағыма алақтап келе жатқанымда... байқамай шекемді соғып алдым» (Өтеген Күмісбаев, Ауыл.).
 

Сөз төркіні — Моңғол тілдері. Бірақ олардағы мағынасы біздегіден өзгеше. Моңғолдарда — «чих», буряттарда —«шэхэн», қалмақ тілінде — «чикн» сөздері біздегі «құлақ» мағынасында қолданылады. Тунгус-маньчжур тілдеріне Моңғол тілінен ауысқан «шеке» тұлғалас сөздер бірінде «құлақ», екіншісінде «самай» мағыналарында көрінеді. Бізде ертеден бері келе жатқан «құлақ» сөзі болғандықтан, алғаш Моңғол, түркі тілдеріне ортақ «шеке» тұлғалас сөз бас бөлігінің біріне атау болып қалыптасқан. Мұндай жағдайды басқа түркі тілдерінен де байқаймыз. Мысалы, якут тілінде чэчэгей — самай, туваларда чаак —шеке. Осыларды ескеріп, түйіндей келгенде біздегі «шеке» сөзінің алғашқы төркіні — Моңғол тілі, тұңғыш мағынасы «құлақ»болып шығады.
 
## Дереккөздер


Санат:Бассүйек
Ұядан балапан алу

**Ұядан балапан алу** - ең көп таралған әдіс. Оның түрі де көп. Бүркіт ұясын тау шоқысы, шағыл, сырғыма, құлама жартас, жыныс ормандардағы нар қарағайдың ұшар басы тәрізді адам аяғы оңай жете алмайтын қияға салады. Ұяға жел мен жауынға паналы ықтасын, қойнау текшелерін таңдап, ұяны ағаштың бүрі, жирен, жусан, бұта шөп-шалаңнан өреді. Осындай қиядағы ұядан балапан алу екінің бірінің қолынан келе бермейді.Ұядағы балапанға жетудің қолайлы жағын сараптап алған соң, жартастағы ұяға көбіне үстіңгі жағынан түседі. Бірнеше қайыс арқандарды қабаттап жалғап алып, бір ұшын қағылған қазыққа байлап, екінші ұшын ұяға түсетін адамның беліне байлайды (байлап түсіру). Адам еңіске сырғығанда айналып, үйіріліп кетпес үшін, беліне көлденең бақан байлайды. Құз қиыр болса бір қанат кереге алып, оның бас-аяғына ағаш таңып, ұяға түсуші адамды оның үстіне отырғызып, төмен сырғытады (бұл аспақтап түсіру деп аталады). Ұяға түсуші батыл, епті адам денесін тас, бұталардан сақтайтын ықшам киім, өзімен бірге балапанды бөлеп, құндақтайтын жабдықтарды ала жүреді. Жоғарыда тұрған адамдар оның беліндегі арқанның қозғалысын басқарса, етекте тұрғандар ұяның бағытын нұсқап, ұябасардың шабуылынан қорғайды. Ұяға түсуші төмен баяу сырғып ұяға жетіп, балапанды бөлеп алған соң, арқанмен кері қарай тартып алады. Арқан жететіндей ұзын болса сол күйі құздан төмен қарай сырғытып түсіреді. Желсіз, тымық күндері балапанды ұядан ұшырып үркітіп те алады. Балапан шалғы-құйрығы айқасып жетілген кезінде ұшуға бейімделіп, кергіп отырғаны байқалады. Сол кезде ұяның төңірегіндегі биік қарауыл жерлерге атты кісілер қойып, ұшқан балапанның қайда қонып, қайда түсетінін аңдиды. Ал ұяға жақындаған кісілер арқанға тулақ, елеген, тұлып сияқты сұстылау нәрселерді байлап алып, төбесінен салбыратып балапанға жеткенде салдыр-күлдір дауыс шығарып үркітеді. Жат нәрсені көріп шошыған балапан ұядан ұшып шыққанымен, ұшуға дағдыланбағандықтан бойын билей алмай ауытқып, толқып, қанаты талып төмендеп жерге түседі де, қайтып жуырда көтеріле алмай қалады. Аңдушы адамдар балапанды осы кезде ұстап алады. Ұядан алған балапан өте жас ақүрпек болса, сол маңдағы оңай бір орынға тастап кетеді немесе саусақтарынан жіп байлап «арқандап» қояды. Оны ұябасары сол отырған жерде асырап жетілдіреді. Торуылдап бақылап жүріп, кейін есейген кезінде алуға болады. Ұядан алған балапан «қолбала» аталады, әрі қолға оңай үйренеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Спорт
Владимир Александрович Проценко

**Владимир Александрович Проценко** (1961 ж.т.), суретші, ҚР Суретшілер одағының мүшесі, ҚР Мәдениет министрлігінің «Мәдениет қайраткері» құрмет белгісінің иегері. 

Красноярск мемлекеттік көркемөнер институтын бітірген (1992). 

«Алтын Арқа»,«Мәңгілік керуені», «Айлы түн», «Бұлт», т. б. шығармалары дала пейзажын, табиғат көріністерін бейнелеген.

## Дереккөздер


Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Санат:Красноярск мемлекеттік көркемөнер институты түлектері
Андрей Захарович Пухальский

**Андрей Захарович Пухальский** (1947 ж. т.),журналист. Қарағанды каласының түлегі. Қарағанды пед. ин-тын бітірген (1969). Еңбек жолын Қаркаралы, Қарағанды қаларында мектеп мұғалімі болып бастады. Облыстық мәдениет баскармасында қызмететеді. 1979-2000 ж.облысгық аткару комитеті мен облыстық әкімдік аппаратында мемл. кызметші. 2000 жылдан облыстық «Индустриальная Караганда» газеті бас редакторының орынбасары. Пухальский әдеби-көркем шығармашылықпен, аудармамен айналысады. Поляк, чех және словак тілінен аудармалары, тарихи очерктері «Простор», «Нива» және «Даугава» (Рига) журналдарында, мерзімді баспасезде жарияланды.Пухальский орыс тіліне аударған поляктың әйгілі фантаст-жазушысы С. Лемнің «Ваннада табылған күнделік» атгы рюманы «Простор» журналында толық жарияланды. Пухальский «Саны жок күн» (1995) және «Sepultuга» (2005) кітаптарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар

Санат:Тарих
Михаил Михайлович Пришвин

**Михаил Михайлович Пришвин** (1873-1954), жазушы. Алғашқы әңгімесі 1906 ж. басылды. Философиялық-лирикалық прозасы негізінен табиғат, тарих, халық тұрмысы және фольклорлық тақырыптармен тығыз байланысты келеді. 1909 ж. Пришвин «Русские ведомости» газетінің тілшісі ретінде қоныс аударушылардың тұрмысын зерттеу мақсатында Қарқаралы қаласында болып кайткан. Қаркаралы, Кент, Қызылтау тауларын аралап жүріп, этнографиялық және фольклорлық деректер жинады; оларды кейін «Черный араб» (1910) очеркінде малшы-қазақ бейнесін аша түсуде пайдаланды.

## Дереккөздер


Санат:1873 жылы туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Асимптоталық жіктеу

**Асимптоталық жіктеу** - берілген функцияны жинақсыз қатар түрінде көрсету. Дәлірек айтқанда - 
\sum_{k=0}^\infin **Φ<sub>k</sub>(x)=Φ<sub>0</sub>(x)+Φ<sub>1</sub>(x)+...+Φ<sub>k</sub>(x)**... қатары *f(x)* функциясының *x→a*(немесе x→∞ т.с.с.) aсимптоталық жіктеу деп аталады, егер **f(x)~φ<sub>0</sub>(x),f(x)-φ<sub>0</sub>(x)~φ<sub>1</sub>(x),...,f(x)-φ<sub>0</sub>(x)-φ<sub>1</sub>(x)-...-φ<sub>k</sub>(x)~φ<sub>k+1</sub>(x)**,...болса. Мұндағы α~β символы \lim_{x\rightarrow0}α/β=1 болатынын және қатардың **S<sub>k</sub>(x)=φ<sub>0</sub>(x)+φ<sub>1</sub>(x)+...+φ<sub>k</sub>(x)** дербес қосындысы f(x) функциясы үшін **(f(x)-S<sub>k+1</sub>(x))/(f(x)-S<sub>k</sub>(x))**- қателер қатынасының, x→a нөлге ұмтылатындағы мағынасында, дәлдігі жоғары асамптоталық өрнек болатындығын көрсетеді. Асимптоталық жіктеу толық анықтау қиын болған жағдайда, әдетте, оның алғашқы бірнеше мүшелерін салы. Гармоникалық қатардың алғашқы n мүшесінің қосындысы **Q<sub>n</sub>~1+1/2+1/3+...+1/n** үшін aсимптоталық жіктеу **Q<sub>n</sub>~ln''n''+C+1/2n** -1/12n2 форлмуласы арқылы анықталады. Мұндағы С - Эйлер тұрақтысы (\lim_{x\rightarrow\infin}(\sum_{k=1}^n\frac{1}{k}-\ln{n})=C=0.577215...)
Кей жағдайда aсимптоталық жіктеу деп оның төмендегі дербес түрін айтады: **f(x)~a<sub>0</sub>+a<sub>1</sub>/x+a<sub>2</sub>/x<sup>2</sup>+...+a<sub>k</sub>/x<sup>k</sup>+...**;
(x→∞) мұндағы **а<sub>k</sub> = <math>\lim_{x\rightarrow\infin}x^k</math>. f(x)-a<sub>0</sub>-a<sub>1</sub>/x-...-a<sub>k-1</sub>/x<sub>k-1</sup>**.	Асимптоталық жіктеу, әсірссе оның жоғарыда көрсетілген типі, кешен талдау пәнінде де қоланылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Транспортирлік бұрышөлшер

нобай
(ор. транспортирный угломер) — 0 ... 180° бұрыштарды өлшеуге арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Трибометрия

(грек. *tribos* — үйкеліс және *metre *о'' - өлшеймін) - сыртқы үйкеліс күштерді өлшеу туралы ілім. Үйкеліс күшін өлшеуге арналған аспап трибометр деп аталады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Турбидиметрия

**Турбидиметрия** (лат. *turbidus* — лай және грек. *metre'o* - өлшеймін) — лай ортада сіңірілетін жарық интенсивтілігін өлшеуге негізделген химиялық сандық талдаудың оптикалық әдісі. Өлшеу зерттелетін және стандартты ортада жарықты сіңіру интенсивтілігін салыстыру арқылы жүргізіледі. Турбидиметрияның бір түрі — турбидиметрлік титрлеу. Онда анықталатын зат тұндырылатын ерітіндімен титрленеді және лайланудың максимумы бойынша эквиваленттілік нүктесі белгіленеді. Т. сульфаттарды, фосфаттарды, хлоридтерді, цианидтерді, қорғасынды, мырышты анықтау үшін қолданылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Тұзөлшер

(ор. солемер) - суда және судың буында еріген тұздардың концентрациясын анықтауға арналған аспап. Оның жұмыс істеу принципі сұйықтықтағы тұз құрамына байланысты. Сұйықтықтың немесе будың тұздану деңгейіне байланысты олардың электр өткізгіштігінің өзгеруіне негізделген. Тұзөлшер қазан құрылғыларында және тамақ өнеркәсібінде судағы тұзды анықтау үшін қолданылады.

## Жұмыс істеу принципі
Теңіз суының тұздылығын анықтаудың бірнеше әдістері бар. Ең кең тарағандары аргентометриялық (хлор титрлеу) және судың электр өткізгіштігін өлшеу (кондуктометрия). Гидрометрия және судың оптикалық (сыну) сипаттамаларын өлшеу де қолданылады.

Ең кең тараған әдістердің бірі – индуктивті өлшеу принципіне негізделген аспаппен тұздылықты анықтау әдісі. Бұл жағдайда зерттелетін су үлгісінің электр өткізгіштігі бұрыннан белгілі тұздылығы бар судың электр өткізгіштігімен салыстырылады. Мұндай құрылғылардың жұмыс істеу принципі зерттелетін судың электр өткізгіштігін өлшеуге негізделген, ол екі трансформатор арасында электромагниттік байланыс жасайды. Құрылғының бұл түрінің сенсоры екі индуктивті байланысқан трансформатордан тұрады, олардың арасында сынақ суы орналасқан.

## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Тілдің шығуы

**Тілдің шығуы** — адамзат қоғамының пайда болуымен байланысты, алғашқы адамдардың сөйлеу мүшелерімен дыбыстарды бірінен соң бірін ажырата айтуы арқылы қарым-қатынас қажеттілігінің туындауы. Тіл қоғамда пайда болды, оны дамытатын — қоғам, халық. Тілсіз қоғам, қоғамнан тыс тіл болмайды. Тілдің шығуы практикалық қызмет үстіндегі көрнекі ойлаумен тығыз байланысты, өмір сүру үшін күрес, еңбек процесінде, практикалық мәселені шешу үстінде пайда болды. Дыбыстап сөйлеудің шығуына дыбыс шығару қабілеті тікелей әсер етті. Тілдік қарым-қатынастың пайда болуы қоғамдық сананың қалыптасуымен тікелей байланысты. Адамды адам еткен — тіл. Тілдің шығуы — адамның әлеуметтік тіршілік иесіне айналуының алғы шарты. Дыбыстап сөйлеудің пайда болуы адамға тән екінші сигнал жүйесін қалыптастырды (сөз тітіркендіргіш қызметін атқарды, реакция туғызды). Сөздің пайда болуы адамдар арасындағы қатынасты жетілдіріп, қоршаған орта құпиясын ашатын ойлаудың жаңа сатысын туғызды. Тілдің шығуы мен жекелеген тілдердің пайда болуын шатастыруға болмайды. Қазіргі кезде дүние жүзіндегі тілдің саны 5 мыңнан асады. Бірақ олардың бәрінің субстраты — біреу, ол — адамды қоршаған орта, міндеті де біреу, ол қарым-қатынас құралы қызметін атқару. Тілдің шығуы теориялық тұрғыдан алғанда, қазіргі адамның (homo sapiens) пайда болуымен тұспа-тұс келеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Сәуле Сұбықанқызы Мұстафина

**Сәуле Сұбықанқызы Мұстафина** (1. 8. 1951 жылы туған, Өскемен қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1989). Алматы педагогикалық  шеттілдер институтының ағылшын тілі факультетін бітірген (1970). 
*1972—1977 ж. АПШТ институтінің ізденушісі, аспиранты. 
*1977—1984 ж. сол институттың кафедрасының оқытушысы. 
*1984—1991 ж. ҚР ҰҒА А. Байтұрсынұлы атындағы институтының аға ғылыми қызметкері. 
*1991—1996 ж. Шығыстану институтының аға ғылыми-қызметкері. 
*1996— 1997 ж. аудармашы. 
*1997 жылдан осы күнге дейін Грекия Республикасының Қазақстандағы елшілігінде елшінің хатшысы болып қызмет істейді. 
*1983 ж. академик Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдаровтың жетекшілігімен қазақ тіліндегі текст құрылымының ерекшеліктері туралы кандидаттық диссертация қорғады.

## Шығармалары:
*Текстообразующие средства казахского языка. АКД., А., 1989; 
*Kazakh-English Dictionary. Dundwoody Pren Kensington, Maryland, USA, 1994; 
*Интерференция e русской речи казахов. A., 1988 (авторлардың бірі).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Санат:1951 жылы туғандар
Шаужан Мұхамеджанов

**Шаужан Мұхамеджанов** (18. 5. 1929 жылы туған Ресей, Омбы облысы, Москаленко ауданы - 24. 3. 1979, Апматы қ.) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1964). Омбы педагогикалық  училищесін бітіріп (1948), екі жыл мұғалім болып жұмыс істеген. ҚазМУ-ды бітірген (1955). 1955-1956 ж. Омбы педучилищесінде оқытушы. 1957-1958 ж. Семей облысы, Ұржар ауданы оқу бөлімінде нұсқаушы. 1958 жылдан бастап өмірінің соңғы күндеріне дейін ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ҚазКСР ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, филология ғылымы докторы Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі сөздің ауыспалы мағынасы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Орыс пен қазақ тілінің салыстырмалы грамматикасын жазуға белсене қатысты. 10-ға жуық ғылыми мақала жариялады.
## Шығармалары:
*Переносное значение слова в современном казахском языке. АКД., А., 1964; 
*Сопоставительная грамматика русского и казахского языков. А., 1966 (авторлардың бірі).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Тұтқырлық вакуумметр

(ор. вязкостный вакуумметр) - қысымның өзгеруіне байланысты сиректелген газдардың тұтқырлығын өлшеуге арналған вакуумметр. Өлшенетін қысымдар ауқымы 10Па ... 1мПа (10-1 ... 10-5 мм с.б.).
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Гүлнар Өкісханқызы Мұхаметқалиева

**Гүлнар Өкісханқызы Мұхаметқалиева** (5.1.1962 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Айнабұлақ ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1995).

1980—1985 ж. Алматы педагогикалық шет тілдері институтын бітірген. 1985—1988 ж. орта мектепте неміс тілі мұғалімі. 1994 ж. аспирантураны бітірді. Сол жылдан қазірге дейін Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің неміс және француз тілдері теориясы мен практикасы кафедрасының аға оқытушысы.

1995 ж. профессор Т. Қ. Қоңыровтың жетекшілігімен "Тұрақты эпитеттің тілдік табиғаты" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.
## Шығармалары:
*Тұрақты эпитеттің тілдік табиғаты. АКД., А., 1995.

## Дереккөздер


Санат:5 қаңтарда туғандар
Санат:1962 жылы туғандар
Санат:Зайсан ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті оқытушылары
Тұтқырлық өлшер

(ор. вискозаметр) — полиграфиялық бояулардың тұтқырлығын анықтауға арналған аспап. Полиграфияда бояулардың тұтқырлығын анықтау үшін кеңінен Лярэй аспабы қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Сапархан Ниязбекұлы Мырзабеков

**Сапархан Ниязбекұлы Мырзабеков** (6. 12. 1937 жылы туған, Түркістан облысы, Шымкент ауданы, Қызылжар ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1973), доцент (1984). Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1962). 1962-1969 ж. орта мектепте мұғалім. 1969—1972 ж. ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтында аспирант. 1973-1977 ж. осы институтта кіші ғылымы қызметкер. Профессор М. Серғалиевтің жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктердің құрылымына статистика-лингвистикалық талдау (Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің "Абай жолы" романы бойынша)" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. 1977 жылдан Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің қазақ филология кафедрасында оқытушы. Көп томдық "Қазақ тілінің түсіндірме сөздігін", М. Әуезовтың "Абай жолы" романының (1978) және 20 томдық шығармалары тілінің (1996) жиілік сөздігін құрастырушылардың бірі. 40-дан аса ғылыми мақала авторы.
## Шығармалары:
*Статолингвистический анализ структуры глагола современного казахского языка (пo роману М. Ауезова "Путъ Абая"). АКД., А., 1973; 
*Қазақ тілінің фонетикасы. А., 1993; 
*Қазіргі қазақ тілі фонетикасы. А., 1996; 
*Қазақ тілі дыбыс жүйесіндегі дистрибуциялык пен функционалдылық. ДДА., А., 1998.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Наречие

**Наречие**— негізгі тіл ерекшеліктері бірыңғай, шыққан тегі бір-біріне жақын жергілікті сөйленістердің жиынтығы. Наречие диалектілер және сөйленістер тобы мағынасында төңкеріске дейінгі орыс тіл білімінде, түркітанушылардың еңбектерінде қолданылған. Қазіргі қазақ тіл білімінде наречие термині қолданылмайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Әмір Наджипұлы Наджип

**Әмір Наджипұлы Наджип** (10. 3. 1899 жылы туған, Семей облысы, Мақаншы ауданы, Бақты ауылы - 1991, Москва қаласы) — тіл білімі маманы, түркітанушы, филология ғылымы докторы (1965). Москвада Тірі шығыс тілдері институтын бітірген (1923). 1923-1924 ж. Бұхарада мұғалімдер институты мен совпартмектепте оқытушы. 1924-1927 ж. Москвада орталық баспаның қазақ және Орта Азия секциясын, 1927-1933 ж. Самарқанд пен Ташкентте Тәжік және Өзбек мемлекеттік баспапарының редакция-баспа бөлімдерін, 1933-1940 ж. БК(б)П Орталық комитеті жанындағы Партия баспасы сын-библиографиялық бюросының ұлттық бөлімін басқарды. 1940-1944 ж. КСРО ғылым академиясының Өзбекстандағы бөлімшесінің тіл, әдебиет және тарих институтында, ММУ-дың филология, тарих факультетінде, Шығыстану институтында, Москва университеті жанындағы Шығыс тілдері институтында түрік, ұйғыр, қазақ, араб тілдерінен, Орта Азиядағы түркі тілдес халықтардың әдебиеті тарихынан сабақ берді. Жоғары оқу орындарына арналған "Ұйғыр тілі" (1954), "Орта Азиядағы түркі тілдес халықтар әдебиетінің тарихи" оқулығын жазды. 1954-1958 ж. КСРО ғылым академиясының Тіл білімі институтында, 1958 жылдан өмірінің соңына дейін Шығыстану институтында жұмыс істеді. Орыс, ағылшын тілдерінде "Қазіргі ұйғыр тілі" (1960), "XIV ғасыр ескерткіші - "Мухаббатнама" туралы зерттеу" (1961), "Ұйғырша-орысша сөздік" (1968), "ХІV ғасыр ескерткіші - "Гүлістан" туралы зерттеу" және осы ескерткіштің тарихи-салыстырмалы сөздігінің авторы. Өмірінің соңғы жылдарында Жетісу, Алтын Орда және Египеттегі XI-XVI ғасырлардағы қыпшақ, оғыз, ұйғыр-қарлүқ тілдерінің 4 томдық салыстырмалы-тарихи сөздігін дайындады. "XIV ғасырдағы түркі тілдерінің тарихи-салыстырмалы сөздігі" деп аталатын еңбегінің I томы 1979 ж., II томы 1989 ж. жарық көрді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Түзетуші өлшеуіш аспап

**Түзетуші өлшеуіш аспап**(орыс. *выпрямительный измерительный прибор*) — айнымалы ток күшінің немесе кернеудің орта мәнін өлшеуге арналған аспап. Ол аспаптың шығуындағы ток түзеткіштерімен тұрақты токтың (кернеудің) өлшеуіш механизмінім қосылысы. Әдетте т.ө.а. ток күші немесе кернеудің нақты мәндеріне бөліктенеді. Бұл жағдайда өлшенетін токтың (кернеудің) синусоиді емес түрі болғанда қателік пайда болады. Т.ө.а. артықшылықтары: сезгіштігі жоғары, өзіндік тұтынатын қуаттың шығынының аздығы, жоғары жиіліктерде пайдалану мүмкіншілігі.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Тілдік универсалдар

**Тілдік универсалдар**  тілдердің негізгі сипаттарын аша алатын барлық не болмаса кептеген тілдерге ортақ қасиеттер мен белгілер. Өз бастауын антикалық теориядан алған Тілдік универсалдар Пор-Рояль грамматикасында шыңдалып, В. Фон Гумболдьт, Ч. Осгуд, А. Дженкинс, Ч.Хоккет, Ч. Фергюсон, У. Вейнрейх, С. Ульманн, Б. Успеский және т. б. еңбектерінде қазіргі таңда да кең етек жаюда. Тілдік универсалдарды тілдің тұрақты және жалпы қасиеттері деп анықтап, тілдің жалпы теориясы деп таныды. Тілдік универсалдар дедуктивті және индуктивті, абсолютты және статистикалық, синхронды және диахронды, жай және күрделі болып бөлінеді. Тілдік универсалдарға мыналар мысал бола алады: а) егер тілді рай категориясы болса, онда ашық райдың болуы міндетті; 
*ә) тілдік және ситуациялық контекст әсерінен тілдегі кене және жаңа элементтер жаңа семантикапық қолданысқа ұшырайды;
*б) тілдегі фонемалар саны 10-80 фонемадан аспайды;
*в) егер тілде дауыссыздар *"жуанжіңішке"* болып бөлінсе, онда дауыстылар политонды болмайды;
*г) егер тілдегі сөздер бір буынды болса, онда морфемалар саны да бірден аспайды және бұл тілге музықалық екпін тән. Тілдік универсалдарға зат есім, етістік категориялары, жалқы және жалпы есімдер жатады т.б.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Тілдік тұлға

**Тілдік тұлға** — тіл жүйесінде бір-бірінен қызметі, құрылысы, орны жағынан дараланатын тұрақты тілдік элементтер. Тілдік тұлға тілдің негізгі қызметін атқаратын материалды-заттық мағыналық атауыш сөздер. Сөздер Тілдік тұлға ретінде жеке айтылғанда заттар мен құбылыстардың аты, түр-түсі, саны мен сапасы, қимыл-әрекеті сияқты алуан түрлі мағаналарды білдіреді (адам, жақсы, терт, кел, бүгін). Тілдік тұлға, жаппы алғанда, тілдің сөздік құрамын (лексикасын) құрайды да, сөйлемдер мен сөз тіркестерінің құрамында айтылып, бір-бірімен қарым-қатынасқа түскенде, тілдің грамматикалық құрлысын жасайды. Ондайда Тілдік тұлға қолданылу ретіне қарай тұр-тұрпаты, тулғасы жағынан әр түрлі морфологиялық езгерістерге түсіп, әр апуан синтаксистік қарым-қатынастарға ие болады. Тілдік тұлғалар атауыш, коммуникативтік және құрылымдық болып бөлінеді. Атауыш Тілдік тұлға жеке-ұғым, түсінік, заттарды атайды. Негізгі атауыш Тілдік тұлға сөз. Негізгі коммуникативтік Тілдік тұлға — сөйлем. Негізгі құрылымдық Тілдік тұлға — фонема, морфема. Ол тілде сөзжасам, сөз тіркесі, сөйлем модельдері арқылыатауыш, коммуникативтік Тілдік тұлға құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Декситометр

**Декситометр** басылғанның, фотоформаның оптикалық тығыздығын өлшейтін аспап (прибор). 
Ол оптикалық тығыздықты шағылған сәуле (басылымда, фотосуретте) және өтпелі сәуле 
(слайдта, негатив пен диапозитивте) арқылы анықтайды.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Жақсыкелді Тұсұпқанұлы Назбиев

**Жақсыкелді Тұсұпқанұлы Назбиев** (2. 3. 1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Марқакөл ауданы, Шағанатты ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымы кандидаты (1990). Өскемен педагогикалық  институтының филология факультетін бітірген (1980). 1980 жылдан Өскемен құрылыс-жол институтында оқытушы, аға оқытушы, доцент, қазіргі кезде Д. М. Серікбаев атындағы Шығыс-Қазақстан техникалық университетінде қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі. Профессор Ә. Жүнісбековтың жетекшілігімен "Қазақ тілінің буын құрамы" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады.
## Шығармалары:
*Қазақ тілінің буын құрамы. КДА., А., 1990; 
*Сингармонические сегменты в казахском языке. А., 1997; 
*Методические разработки пo организации занятий пo русскому языку в условях взаимосвязонного обучения видам Р. Д. Усть-Каменогорск, 1989; 
*Мамандық тану пәніне арналған методикалық нұсқаулардың І-бөлімі. Өскемен, 1993.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан филологтары
Тілдің даму заңдылықтары

**Тілдің даму заңдылықтары** туралы түсінік тіл біліміндегі зерттеу еңбектерде көп үшырасқанымен, оның нақты анықтамасы жасалмаған. Негізгі себептерінің бірі — тілдің дамуы мен өзгеруі жайындағы ұғымдардың толық ажыратылмауы. "Даму" термині екі түрлі мағынада түсіндіріледі: 1) тіл бірлігінің қалпының езгерісі; 2) қоғамдық қажеттілікке сәйкес тілдің өзгеру процесі. Тілдің даму заңдылықтары туралы қөзқарастар мен теориялар тіл білімінде жасалған мектептер мен ағымдарда әртүрлі баяндалады (натуралистік ағымда "тіл — табиғи *организм*", младограмматизм ағымында "тіл — алғашқы қалыптың өзгерген түрі"; гумбольдтың ізбасарларында "тіл дамуы рухтың дамуымен сәйкес келеді" делінеді т. б.). Тіл дамуы қатысты және абсолютті прогресс жолымен іске асады. Табиғи тіл белгілі жоспарға бағынбай, стихиялы түрде дамиды. Тіл дамуын барлық тілдік деңгейлерден байқауға болады. Осыған сәйкес фонетик. заңдар, сөзжасамдық заңдар т. б. қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Демонтаж

**Демонтаж** - орнатылған жабдықты, не оның бөлігін орнынан алу үшін бөлшектеу.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Диамант

**Диамант** - кегль өлшемі 4 пунктке тең типографиялық қаріп (шамамен 1,5 мм).
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тілдік құрылым

**Тілдік құрылым** — тілдегі сөздер мен сөйлемдердің тілдің ішкі заңдылығына байланысты өзінше құрылу, түрлену жүйесінің жиынтығы. Тілдік құрылым тілдің сөздік құрамындағы сөздердің өзіндік морфология құрылысы мен синтаксистік ерекшеліктеріне қарай анықталады. Құрылымына қарай дүние жүзіндегі тілдер түбір тілдер, флективті тілдер, Агглютинативті (жалғамалы) тілдер болып бірнеше топқа бөлінеді. Бұл топтардың құрылым жүйесі бір-бірінен мүлде алшақ жатады. Мысалы, түбір тілдерден сөздердің құрамы түбір, морфема, жұрнақ, жалғау сияқты тұлғаларға бөлініп жатпайды. Ондағы сөздердің өзара байланысы морфология өзгеріссіз, сөздердің орын тәртібі мен көмекші сөздерге, интонацияға байланысты іске асады. Флективті тілдерде керісінше, сөздер ішкі флекция жолымен өзгереді де, аффикстер сөздің түбір морфемасымен сіңісіп кетіп отырады. Агглютинативті тілдерде түбір мен қосымшалардың ара жігі айқын білініп тұрады да, қосымша морфемалар түбір тұлғадан соң келеді. Қазақ тілі өзінің құрылымына қарай агглютинативті тілдер тобына жатады.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Пыстан

**Пыстан** – Сарыарқаның оңтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерінде, Жамбыл кенішінен оңтүстік-батысқа карай 60 км жерде, ені 4 км. Абсолюттiк биіктігі 642 м. 

## Геологиялық құрылымы
Ордовик жүйесінің жоғарғы бөлім жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Бірнеше ұсақ шоқыдан тұрады. Солтүстік-батысында қорымтастың мол үйінділері бар. Оңтүстік шығыс етегінен 5 км жерде тұщы сулы Ұзынтас құдығы орналасқан, оның терендігі 2 м,суының өнімділігі 700 л/сағ.

## Өсімдігі
Шала дамыған, қиыршық тасты қоңыр топырақ жамылғысында жусан, көкпек, бұйырғын,бұталар (батыс беткейінде тұтасқан бұта ескіңдері) өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы таулары
Диапозитив

**Диапозитив** - ( - через; слайд) — фотосезгіш қабаты бар
молдір пленкаға не шыныға түсірілген позитивті фотобейне. 
Ол жарыққа бағыттап қарауға не экранға түсіру үшін жеке кадр ретінде,
немесе "белгілі бір тақырыпты қамтитын" кадрлар сериясы (жиынтығы) 
ретінде жасалады. Полиграфияда диапозитив басу формасын жасау үшін пайдаланылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тілдік категория

**Тілдік категория** (грек.* kategoria*) кең мағынасында жалпы қасиетке ие болатын тілдік элементтің кез келген тобы. Tap мағынасында — бірыңғай тілдік бірліктердің жиынтығы (Мысалы, етіс категориясы, есім категориясы, септік катеогориясы, тәуелдік категориясы). Тілдік категорияны жүйелеу синтаксистік және семантикалық белгілерге байланысты жүргізіледі. Категориялық белгі семантикалық, синтаксистік және жалпыкатегориялық болады. Сөз табына бөлінуіне қарай категориялық белгілер — модификациялық және классификациялық болып бөлінеді. Тілдік категория термині Аристотель еңбектерінде алғаш қолданылып, 10 түрге бөлінген: мән, сапа, қатынас, мекен, уақыт, жағасырдай, қалып, әрекет және шыдам. Категорияны Бұлайша бөлу кейін сөз табын жүйелеуде негізге алынды. Лексикологияда *"лексико-семантикалық категория"* бөлек көрсетіледі: Мысалы, *"тірі мақұлқат атауы"*, *"мамандық атауы"*,* "есімдік атауы", "қозғалыс атауы"* т. б. Егер сөздің категориялық семасы сөзжасамдық тұлғаларымен тұлғаланса, онда сөзжасамдық категория делінеді (Мысалы, оқушы, көруші, көрермен субъектінің атауы; Сарыарқа, Жетісу, Ақдала жер атауы т. б.). Синтаксистік парадигматикада "сөйлем категориясы", "коммуникативтік-грамматикалық категория" т. б. деген ұғымдар бар. Тілдік категорияның ең маңызды әрі біршама жақсы зерттелген бөлігі грамматикалық категория. Грамматиканың мағынасына байланысты грамматикалық категория номинативтік (семантикалық, референциялық) категория және синтаксистік (реляциялық) деп бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Дуплексті автотипия

**Дуплексті автотипия** ( - қосарлы, двойной) - біртүсті
күңгірт (полутоновой) бейнеден екі бояулы репродукция алу; 
бояудың біреуі түсті (қоңыр, жасыл, т.б.) екіншісі (контурлы) - қара не
сұр. Бір түсті репродукциядан гөрі ренді болып келеді.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Дисклі пышақ

**Дисклі пышақ** (орыс. дисковый нож) — рулонды ротациялық басу,
машиналарының бүктемелеу кесу құрылғысында қағаз лентасын 
ұзынынан тілуге арналған. Дисклі пышақ, сондай-ақ, картон кесу, 
бүктемелеу автоматтарында т.б. қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тілдік жүйе

**Тілдік жүйе** табиғи тілдің ішкі заңына лайық (үйлес), сөздік құрам мен грамматикалық құрылыстың тұрақты қарым-қатынасқа түскен элементтерінің бірлігі мен тұтастығы. Тіл белгілі бір жүйе ретінде өмір сүреді. Тілдік жүйе сөздердің әртүрлі өзгеріске түсу мен сөйлемде тіркесу заңдылықтары анықтайды. Тіл - сөздер мен сөз тіркестерінің белгілі бір заңдылыққа құрылған тұрақты жүйелерінің жиынтығы. Тілдік жүйе тұтас бүтін, ал оның құрамындағы әр бөлік (компонент) бүтіннің бөлшегі. Әр бөлік өз алдына оңашаланбайды, жүйенің өзге бөлігіне қарама-қарсылықта түзіледі. Сондықтан да Тілдік жүйенің әр бөлігі Тілдік жүйе мәні (қызметі) тұрғысынан қарастырылады. Тіл таңбалар жүйесінің ерекше түрі. Ол екі қалыпта жүйеленген. Бірі тілдік тұлғалар (единицы) қатынасының "тік қалыпта жүйеленген ережелері мен заңдары" (қ. Парадигматика). Tap мағынада алғанда, Бұл сөз қосымшалары жүйесі (морфологиялық парадигма: бала, бала-ның, бала-ға, бала-мен т. б.). Кең мағынада алғанда, Бұл тіл деңгейлерінде (морфология, синтаксистік, лексикалық, сөзжасам) "тік" қалыпта орныққан Тілдік жүйе жиынтығы. Екіншісі тілдік тұлғалар қатынасының "көлденең" байланыста қалыптасқан жүйесі (қ. Синтагматика). "Көлденең" қалыпты жүйені нақты байқауға болады (қанағат-тан-дыр-ар-лық). Бір сөйлемдегі сөздерді дауыс ырғағымен бөлу арқылы сөйлеуші хабарламаға  қатынасын білдіріп отырады (Асан / Меркеге Алмамен барады, Асан Меркеге / Алмамен барады, Асан Меркеге Алмамен / барады). *"Көлденең"* қалыпты жүйе тілдің әртүрлі деңгейінде бой көрсетеді. Тілдік жүйе тілде жоқ болатын құбылысты да қабылдайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Шахтинск ЖЭО

**Шахтинск жылу электр орталығы** (*Шахтинск ЖЭО*, бұрынғы атауы *Тентек ЖЭО*) (ТЖЭО Шахтинск қаласы) электр энергиясын, тұтынушыға бу және ыстық суды жылу түрінде беретін электр орталығы. ТЖЭО-ның құрылысы ауданның шахталарымен өнеркәсіп орындарын техикалық бумен және электр энергиясымен жабдықтау мақсатымен 1960 жылдан салынды. Жылу магистральның ұзындығы — 5,9 км. Алғашқы 2 қазандық агрегаттық өнімд. 75 т/сағат болды. 1964 жылдан 2 турбогенератор пайдалануға берілді, 1965 жылдан тағы бір қазандык агрегатпен турбіна іске қосылды. 1967 жылдан кәсіп орыннын белгіленген қуаты 18 мың кВт-қажетті. 1972 жылдан қосымша қазандық агрегат, ал 1978 жылдан жаңа үлгідегі су жылытатын қазан орнатылды. ТЖЭО-да 4 энергетикалық бу қазаныс ағатына 75 тбу өңдіреді.қарбаластық су жылытқыш казаны (мазутпен жүмыс істейтін) сағатына 75Гкал, 3турбоагрегат 6 мың кВт-тан өндіреді.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Санат:Шахтинск
Санат:Қазақстан энергетикасы
Санат:Қазақстан жылу электр станциялары
Екі айналымды жазық басу машинасы

**Екі айналымды жазық басу машинасы** (орысша двухоборотная плоскопечатная машина) - басу цилиндрі бір циклда екі айналым
жасайтын машина. 1-ші айналымда цилиндр қағазды басу контактісі
аймағынан өткізеді. 2-ші айналымда басылған қағазды тасымалдау
құрылғысына береді және өзі сәл жоғары көтеріліп, талерды кері қарай
алғашқы орнына өткізіп жібереді.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тілдік жоспарлау

**Тілдік жоспарлау** — тілдік құрылыс, тілдің дамуын саналы түрде реттеу, саналы түрде тілге өзгеріс енгізу, арнайы құрылып және тиісті өкілеттігі бар саяси, білім беру, лингвистикалық жоспарлаумен тіл жүйелерінде өзгерістер жасау (Мысалы, КСРО-дағы 20-30 жылы әліпби түзу к-ттері); релевантты әлеумеуттік, экономикалық, саяси, демографиялық және психологиялық өзгерістермен санаса отырып әлеуметтік деңгейде тіл мәселесін қарау және реформалау. Тілдік жоспарлау жылы келесі тізбек бойынша іске асады: 
# тілдік саясаттың қалыптасуы;
# орындалатын іс-әрекет бағдарламасын *егжей-тегжей* құру (тілдің қолданылу ауқымын кеңейтуге арналған нақты іс-шаралар, орфографияға қатысты реформалар, тілді стандарттау және нормаға түсіру т.б.);
# көзделген бағдарламалардың ұтымдылығын бағалау және алдағы уақытта мақсат пен іс-қимылды реттеу.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Екіжақты басу

**Екіжақты басу** (орысша двусторонняя печать) табақты қағаздың екі
жағынан бірден басу. Ондай процесті атқаратын басу машиналары перфектор деп аталады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тілдік жағасырдай

**Тілдік жағасырдай** қандай да бір тарихи кезеңге қызмет көрсететін тілдер мен тілдік варианттардың иерархиясы (территориялық және әлеуметтік диалектілер, койне, жаргон, тілдердің функционалдық стилдері). Социум (этнос, саяси қоғам) белгілі бір тарихи кезеңде пайдаланатын тілдердің немесе тіл варианттарының иерархиялық бірлестіктердің шеңберінде таралады. Эндоглосты (бір тілден тарайтын жүйелердің жиынтығы) және экзоглосты (әр түрлі тілдер жиынтығы) Тілдік жағасырдай балансты (функциялары жағынан бірдей тілдердің немесе тіл варианттарының жиынтығы өзара бірдей коммуникативтік, функциялық қызметке ие болады) және баланссыз (функциялары бойынша мәртебелі не мәртебесіз тілдердің немесе тіл варианттарының жиынтығы әр түрлі коммуникативтік үстімдікке ие болады) демография бойынша теле-тең (демографиялық ортасы өзара тең тілдердің жиынтығы) және демографиялық жағынан тепе-теңдік сақталмаған (демографиялық орталары әр түрлі тілдердің жиынтығы) Тілдік жағасырдай ажыратылады. Диглосты және диглосты емес Тілдік жағасырдай бар. Мысалы, Венгрияда эндоглосты, баланссыз және диглосты (венгр тілінде тұрғындардың 99,4% сөйлейді, 8 диалект бар және әдеби тіл нормаға түскен); Қазақстанда экзоглосты, баланссыз, диглосты және демографиялық жағынан тепе-теңдік сақталмаған Тілдік жағасырдай орын алған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі