open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фарид Ғалымұлы Ғұбайдуллин

**Ғұбайдуллин Фарид Ғалымұлы** (1937 ж.т., Қырғызстан, Фрунзе, қазіргі Бішкек қаласы) – геология-минералдық ғылымдар докторы. 

Амур облысы Селемжин ауданы «Амурзолото» тресінде Токур кентасында инженер-геолог (1959–62), Қырғыз ғылым академиясында аспирант (Фрунзе қ., 1962–68). Қырғыз КСР-і ҰА-дағы геология институтында кіші, аға ғылым қызметкер (1966–68), Қазақ КСР-і ҰА-ның Геология ғылымдар институтында кіші, аға ғылым қызметкер (1968–93), «Қазнедра» үкіметтік емес ұйымында лаборатория меңгерушісі (1993–97), ҚР Ұлттық ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында жетекші ғылым қызметкер (1993–96) қызметтерін атқарған. 1997 жылдан лаборатория меңгерушісі. Ғұбайдуллинның 60-тан аса ғылыми еңбегі мен 6 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер
Кенже Қожахметұлы Абдуллаев

**Абдуллаев Кенже Қожахметұлы** (26.12.1962 ж.т., Түркістан облысы, қазіргі Ордабасы ауданы, Төрткүл ауылы) – агроном, ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1997), профессор (1999). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтытын (1984, қазіргі Қазақ ұлттық агр. ун-ті) мен Қазақ егін ш. ғыл.-зерт. ин-тының аспирантурасын (1989) бітірген. Оңтүстік Қазақстан облысы Көкарал ауданында бригадир, лаборант (1986–89), Қазақ егін ш. ғыл.-зерт. ин-тының «Генофонд» ассоциациясында ғыл. қызметкер (1889–92),  «Агробиотех» корпорациясы (1993–95) мен «Асыл тұқым» ассоциациясының (1995–98) вице-президенті, Алматы облысы ауыл шаруашылығы департаменті бастығының орынбасары (1992–2002) қызметтерін атқарды. 2002 жылдан Павлодар ауыл шаруашылығы ғыл.-зерт. ин-тының директоры. «Эколого-генетические основы селекции твердой пшеницы в Казахстане» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.

Шығармалары: Пути повышения эффективности создания исходного материала для экологической селекции твердой пшеницы в Казахстане, Алматы, 1993; Создание исходного материала для селекции озимой пшеницы путем биотехнологии, Алматы, 1998.
Галогенидтер

**Галогенидтер**, табиғи галогенидтер, галоидтар – минералдар тобы, галлосутекті қышқылдардың тұздары (НҒ, HCl, HBr, HI). 
## Сипаты
[thumb|[Күміс хлориды (AgCl)]]
Құрамына сәйкес 4 топқа бөлінеді: 
* фторидтер
* хлоридтер
* бромидтер
* иодиттер. 
Табиғатта көбірек тарағаны хлоридтер (70-ке жуық минерал) мен фторидтер (30-ға жуық минерал), иодиттер өте сирек (не бары 5 – 6 минерал). Бромидтер мен иодиттерге, сондай-ақ халькофильді элементтер қосылыстарының құрылымында коваленттік байланыстың рөлі арта түседі. Көпшілік қосылыстары, әсіресе, литофильді катионды қосылыстар әдетте түссіз, халькофильді катионды қосылыстардың түсі қанық (Cu қосылысы – көк, жасыл, Bі – сары, Fe – қоңыр, жасыл, Ag – сары, жасылдау, қара). Литофильді элементтердің хлориді суда жақсы ериді. Фторидтер тобының минералдары: флюорит СаҒ2, виллиомит NaҒ, криолит Na3AlҒ6, т.б; хлоридтер класының минералдары: галит NaCl, сильвин KCl, бишофит MgCl2•6H2O, т.б. 

## Байланысу типтері
Галогенидтер ішіндегі метал мен галоген көбінесе иондық байланыс арқылы байланысады. Ал бейметалдармен галогендер көбіне коваленттік байланыс түзеді. Жеңіл галогендерден тұратын галогенидтер молекулалары байланысы күшті полярлы болады.

## Алу
Фторидтердің жаратылысы гипогендік (пегматиттер мен гидротермальды желілерде), хлоридтер және т.б. Г. гипергенді жағдайда (шөгінді және тотығу аймағы) түзіледі. 
## Қолданылуы
Галогенидтер флюс ретінде, электр металлургиясында (тазартылған Аl және Mg алуда), кристалл өсіруде еріткіш ретінде, химия және энергетика өнеркәсібінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Бейорганикалық заттар
Санат:Минералдар
Иман (қыстау)

**Иман** – Тосынқұм құмының шығысындағы қыстау. Қостанай облысы Жангелді ауданында Қарғалы ауылының оңтүстік-шығысында 12 км жерде орналасқан. 

Торғай өзенің аңғарында. Маңында Шалабай, Жарыспай, Қандыөзек қыстаулары бар. Оңтүстігінде Сасықкөл, шығысында Бозшакөл көлдері жатыр. Қыстауы мал қыстағы ретінде пайдаланады. Бойында мал суаруға арналған бірнеше құдықтар бар.

## Дереккөздер


Санат:Қостанай облысы қыстаулары
Санат:Жангелді ауданы географиясы
А3

*A3 - ISO 216-шы стандарт нақтылы қағаздар қалып. Оның өлшемдерi - 297 ме?420 мм 11, 7 ме?16, 5 дюймдер. A3тiң қалыбының парағының ауданы - 1/8 молар ма?.

*A3тiң қалыбының парағы бойынша бөлу тең ортақ жолымен алына алады A2дiң қалыбының парағының тарабына ұзар. A3тiң парағы өз кезегiнде, бөлуде тең ортақ A4тiң қалыбының екi парағы алады.

*A3 қалып сызбалар, диаграммалар үшiн қолданылады.
*A3 қалып - қолдану бойынша екiншi, газеттiң А2, үйреншiктi өлшемiнен кейiн.

Санат:Терминология
Иманбұрлық – Питное суғару-суландыру жүйесі

**Иманбұрлық – Питное суғару-суландыру жүйесі**, Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев, Аққайың шипажайы, Есіл аудандары аумағымен Қамыстысай сайын қуалай өтеді. «Союзцелинвод» тресінің экспедициясы Қамысақты, Бозарал өзендерінің бұрынғы арналарын анықтап, Үлкен Тораңғыл, Сарыкөл, Жыланды[, Балықты, Ақсуат, Бозарал, Талдыарал, Жалдыөзек, Үлкен Жарма, Питное көлдерін біріктіретін жалпы ұзындығы 190 км, суының мөлшері 250 млн. м3 болатын суландыру жүйесінің жобасын жасады. Иманбұрлық – Питное суғару-суландыру жүйесі сирек құстар ұя салатын аймаққа айналуда.

## Дереккөздер


Санат:Солтүстік Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Ғұбайдуллина Мара Шауқатқызы

**Ғұбайдуллина Мара Шауқатқызы** (1.1. 1956 ж.т., Түркістан облысы Кентау қаласы) – тарих ғылымдар докторы (2005), профессор (2006). ҚазМУ-ды (1979, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚазҰУ-да оқытушы, зерттеуші (1980–89), 1993 жылдан доцент, профессор қызметтерін атқарады. Ғұбайдуллина еңбектері Қазақстандағы, Орталық Азиядағы, Батыс елдеріндегі, сыртқы саясат және саяси процестерге арналған. Ғұбайдуллина 100-ден аса ғылыми жарияланымның, 10 монографияның авторы.
## Дереккөздер
Галофиттер

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Галофиттер** немесе **Сортаң өсімдіктер** (  — *тұз * және  — *өсімдік*) — сор және сортаң топырақта тіршілік етуге бейімделген өсімдіктер (мысалы, жусанның кейбір турлері, жыңғыл, солерос, тағы басқа). Түзсүйгіш өсімдіктер шөлдерде және шолейттерде, мұхиттың кейбір жағалауларында кең таралған. Түзсүйгіш өсімдіктер сортаңданған топырақта тіршілік етуге арнайы физиологиялық бейімделгіштігімен ерекшеленеді. Топырақ ерітіндісіндегі концентрациясы жоғары тұзға тезу өсімдіктің су режимімен байланысты және төзгіштер стратегиясын көрсетеді. Тұздың концентрациясы жоғары ерітіндіден суды сіңіру үшін өсімдік жасуша шырынының осмостық қысымын көтеруі мүмкін немесе су тұтынуды шырын есебінен (яғни, шырынды жапырақтарда және сабақтарда ылғалдық жиналуы, мысалы, солерос) тұздың артық мөлшерін арнайы лептесіктер арқылы жапырақ бетіне шығарып, азайтуы мүмкін. Түзсүйгіш өсімдіктер түрлері далалық белдемде қара топырақты жерді суарудан немесе жолдағы қарды еріту үшін үнемі тұз пайдаланудан болатын топырақтың сортандану процесінің көрсеткіші ретінде қолданылады.топырақтарда өсетін өсімдіктер.

## Биологиялық сипаты
Олар суккулентті, яғни шырынды болып келеді, сондықтан жер бетінде су жинай алады. Кейбір түрлері бойындағы тұзын тікелей жапырағының бетіне шығара алады. Бұлардың жапырақтары түнге қарай ұдайы дымқылданып тұрады. Ал күндіз суы буға айналып ұшып кетеді де жапырақ бетіне қақ тұз жинала келеді. Сортаң өсімдіктер құнарлы мал азығы, индикатор третінде сор сортаң жерлерді ажыратуға мүмкіндік береді.

Галофиттер 3 топқа бөлінеді: 
# *эвгалофиттер* немесе *тығыз галофиттер* – бұлардың клеткаларындағы протоплазмасы тұздылығы жоғары ортаға бейімделген өсімдіктер (жапырақтары етжеңді, сабақтары жуан болады);
# *криногалофиттер* – жапырағы мен сабағына жиналып қалған тұзды сыртқа шығаратын арнайы [бездері бар өсімдіктер (мыс., кермек, жыңғыл, т.б.);
# *гликогалофиттер* – тамырлары тұзды аз өткізуге бейімделген өсімдіктер (мыс., жусанның кейбір түрлері).

Галофиттер топырақтың сорға айналуында көрсеткіші болып есептеледі.

## Қазақстанда галофиттердің таралымы
Қазақстанда шамамен 180 түрі бар. 
Қазақстанда бұл өсімдіктер түрі көбінесе Каспий маңы ойпаты, Маңғышлақ, Үстірт, Арал маңына тараған. Қазақстанда олардың сарсазан, қарабарақ, шағыр, қара сексеуіл, сараң, жыңғыл, иттабан, реомерия, гололах секілді түрлері кездеседі.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
* Галофилдер

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өсімдіктер
Санат:Галофиттер
А1

(кириллицамен ) А1 және (латын жазуымен ) A1:
*А1 - 594-шi қағаздың қалыбы ма? (мм ) 841.
*A1 - AmigaOneнiң ДКiнiң атауын таралған қысқарту.
*А1 және А2 - радиоактивтiктiң шамасы.
*А1 Гран ұлттарда - автобәйгелердiң сақиналықшы топтамасы.
*А1 топтар - ресейлiк инвестициялық серiктестiк альфа- топтарға кiредi.
*A - One - ресейлiк музыкалық телеканалы.
*Төлемдердiң интернет-сi Агрегатор-оператор Агрегатор А1.
*A1 - британдық поп-топ.
*A-1 Скайрейдер Дуглас - американдық палубалық шабуыл жасаушы.
*(автомагистраль ) А1 - Хорватиядағы трассасы.
*[1 ] Ллойдтың кеме регистрiндегi теңiзде жүру үшiн кеменiң қауiпсiздiгiнiң (рейтинг ) А1-ең жоғары сыныбы.
*Audi A1 - электр - бензин гибридты автокөлiгi.

Санат:Терминология
Ғұлама

**Ғұлама** ( —  *ғұлама*́, жекеше —  — *әлім*-; ) – білімді, оқымысты ғалымдар-әлімдер, асқан ақыл-ой иелері. Ислам дінінің таралуына орай қазақ халқы Құран Кәрімнің аяттарын, шариғат пен хадис талаптарын жатқа білетін әрі мұсылманшылықтың этикалық-құқықтық қағидаларын жетік меңгерген адамдарды осылай атаған.  Ғұлама(лар) медресе-мешіттердегі рухани лауазым иелері – мұхаддис, факих, мұтақалим, дамолла, т.б. тәрізді шәкірт тәрбиелеп, ел құрметіне бөленген. Сондықтан қазақ халқының дәстүрлі ұғымында ғұламалар ғылым-білім игеруге құштарлықтың, рухани тазалықтың, ұлағаттылық пен кемелдіктің иелері. Өз заманынан оза ой айтып, құнды әдеби-ғылыми мұралар қалдырған, сол арқылы ұлт мәдениетінің кемелденуіне үлес қосқан кемеңгер тұлғаларды (мысалы, әл-Фараби, Абай, Қ.И.Сәтбаев, т.б.) да құрметтеп, ғұлама деп атайды.
ISBN 5-89800-123-9

## Дереккөздер


Санат:Ислам
Санат:Тарих
Санат:Ислам ғұламалары
Санат:Мәдениет
Эквалайзер

*’’’Демек’’’, (equalize ағылшынша - тегiстеу, ортақ қысқарту - EQ) эквалайзер, темброблок - құрылым немесе дыбыстық сигналдың мiнездемесiн (сигнал ) оның амплитудасын жиiлiкке байланысты сайлау түзетуге амплитудалық-жиiлiк тегiстеуге мүмкiндiк беретiн компьютер бағдарламасы. Эквалайзерлер ең алдымен (жолақтар ) жиiлiк сүзгiлерiнiң деңгейi бойынша санымен реттелетiн бейнеленедi. Эквалайзерлер бастапқы бұл анықтаумен сәйкес қолданылды: дыбыс жазу, студияның бiрiншi тәжiрибелерiнiң заманына төмен сапалы микрофондар және бастапқы материалдар бұрмалайтын дауыс зорайтқыштармен және эквалайзер оның жиiлiк коррекциясы үшiн қолданылды жабдықталды. Эквалайзер дегенмен бүгiнгi күнге - бұл алу үшiн қуатты құрал түрлi дыбыс тембрлiк.
*Эквалайзер арқылы дыбыстық сигналдың өңдеуiн процесс (Equalization ) эквализацией деп аталады.

Кәсiби аудиотехникке, тұрмыстық эквалайзерлер кездестiруге болады. Эквалайзерлер әр түрлi аудио және ойнатқыштар, редакторлар және тағы басқалар дыбыстың өңдеуiмен и/или көшiрмеге қатысты көпшiлiгiнде компьютер бағдарламаларын қосылған. Сонымен бiрге көп электро музыкалық аспаптар, аспапты күшейткiштер және эффекттердiң педальсi эквалайзерлермен жабдықталады, ең болмаса және функционалдықтан кем.

Санат:Ақпараттану
Санат: Физика
Гамбузия

thumb| '''Гамбузия'''
**Гамбузия** *(Gambusіa affіnіs)* – тісті тұқы отрядына жататын кішкентай масажегіш балық. 

Г-ның ежелгі мекені – Солт. Америка. Қазақстанда Сырдария, Шу, Талас және Балқаш су алаптарында жерсіндірілген. Аталығының дене тұрқы 4 см-ге, салм. 0,4 г-ға, ал аналығы – 7 см-ге, салм. 3,5 г-ға жетеді. Г. жазда арасына 1 айдай уақыт салып, 6 рет 15 – 100-ден шабақ туады. Ол жыныстық жағынан 1 – 2 айда жетіледі. Масаның дернәсілімен, қуыршағы, ұсақ жәндіктермен, балық уылдырығы кейде өз шабағын да жейді. Егер саны көбейіп кетсе, балық ш-на зиян келтіреді. 

Г. аквариумда жақсы көбейеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұқытістітәрізділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Заңгер

**Заңгер** (Juristтiң немiсi, Jurist ағылшынша) (jus латынша – құқық) — құқықтануға, заң ғылымдары бойынша маман; құқықтың төңiрегiдегiн жаттығу қайраткерi.

Демек, заңгерлерге жатқызуға болады:
* заң бiлiм алған адамдар;
* құқық зерттеушiлер, ғалымдар, үйрететiн құқықтар;
* қолданатын мамандардың құқықтың төңiректерiндегi.

Санат:Заңгерлер
Дерек

##### '''Дерек:'''
#хабар-ошар. Әдетте, бұрыннан көпшілікке белгілі, таныс нәрсе туралы мағлұматқа, жаңалыққа, т.б. қатысты қолданылады; 
# ғылымдағы ізденіс нәтижесі, табылған мәлімет, оқиғалар дәйегі, ғылым дәлел; 
# логика мен ғылым методологиясындағы эмпиряилық білімдердің түйіні, айрықша ой қорыту бітімі; 
# ЭЕМ-дерде сақталатын мәлімет. Сондай-ақ, арнаулы әдебиетте «*[[заң]]и дерек*» деген тіркесте кездеседі. Ол құқықтық қарым-қатынастардың пайда болып, өзгеруіне не тоқтатылуына себепші жағдаятты бейнелейді. Заңи деректер оқиғаларға, яғни адам еркінен тыс мән-жайларға (зілзала, кесімді мерзімнің өтіп кетуіне, т.б.) және іс-әрекеттерге, яғни адамның өз ырқымен, көбінесе заңсыз жасалатын мән-жайларға (қылмысқа, тәртіп бұзушылыққа, т.б.) бөлінеді.

## Дереккөздер</span>


Санат:Дерекқор
Санат:Ақпараттану
Санат:Ғылым
Мұқаба

- қағаздар үшiн кеңсе жабдығы, тыс, конверт.

- тiркеушi - құжаттарды сақтау үшiн қақпалы тетiгi бар канцелярия мұқаба.

- тiзбе немесе директориясы оған қоса: тағы басқа тiзбелердiң файлдарының сақтауы үшiн файл жүйесiнiң элементi, құрылым; графикалық интерфейстердегi мұндай құрылым рұқсат беретiн экрандық объект сонымен бiрге.

- қазіргі кезде кітап, дәптерлердің сыртындағы қалық қабын, тысын осылай атап жүрміз. «Балзия кітаптың муқабасын айналдырып, ... бір ән тексін ішінен оқыды» (С. Омаров, Өмір.).

Сөз төркінін араб, парсы тілдерінен табамыз. Арабтарда «мұхабба» тұлғасындағы сөз біздің түсінігіміздегі «тығылған», «жасырынған» ұғымын береді. Араб тіліндегі бұл сөздің түбірі «хабба»— жасыру, тығу мағынасында қолданылады. Осы түбірге араб тілінде сөз алды қосымшасы (префикс) –му қосылу нәтижесінде «мұхабба» туынды тұлға пайда болған. Ойға салсақ, кітаптың ішкі беттерін сақтап, бүлінуден жасыратын осы сыртқы тысы екені де рас.

Кейде «мұқаба» сөзін парсы тілінен ауысып келген дерлік те дерек жоқ емес. Онда «моғэвва» сөзі біздің
түсінігіміздегі қалың қатырма қағаз (картон) мағынасында қолданылады. Кітап тысының көбіне осындай қағаздан жасалатынын ескерсек, онда «мұқаба» сөзінің тегі парсы тілі десек те қателеспейміз. Осы екі тілдің
бірінен ауысып келгені күмән тудырмайды.
 
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Терминология
Ганоидты балықтар

**Ганоидты балықтар** *(Ganoіdeі Ganoіdomorpha)* – сәулеқанатты балықтардың инфракласы. Қазба қалдықтары девонның орта кезінен белгілі. Дене мөлш. 3 – 5 см-ден (қазба түрлерінде) 9 см-ге дейін жетеді. Қабыршақтары ганоидты немесе ромб тәрізді. Бұларда құйрық жүзбеқанаты болмайды, оның орнына арқа жүзбеқанаты мен аналь жүзбеқанаты құйрыққа қарай жылжи өседі. Г. б. 2 отряд үстіне бөлінеді: шеміршекті Г. б. (Сhondrosteіmorpha) бір жойылып кеткен және екі қазіргі кезде тіршілік ететін отряды бар. Сүйекті Г. б. (Нolosteіmorpha) бес жойылып кеткен және екі осы кезде тіршілік ететін отряды, 10 туысы, 43 түрі белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Балықтар
Санат:Биология
Гарниерит

**Гарниерит**, нумеит –* [[силикат]]тар класының [[минерал]]ы*. Хим. формуласы Nі4[Sі4O10](OH)4•4H2O. Француз геологы Ж. Гарньенің есімімен аталған. Хим. құрамы күрделі әрі тұрақсыз. Г. гель және жасырын кристалды агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі көгілдір жасыл, қанық жасыл, күңгірт. Қатт. 2 – 2,5; менш. салм. 2,2 – 2,8 г/см3. Г. никельге бай ультранегізді жыныстардың үгілуінен түзіледі. Никель қорытатын кенді минерал. Г. Қазақстанда Орал мен Кемпірсайда (Ақтөбе облысы) кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Минералдар
Мадияр Елеуов

**Мадияр Елеуов** (3 мамыр 1946 жылы туған, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Еңбекші ауылы) – тарих ғылымының докторы (1999).

Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

ҚазМУ-ды (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген Қызылорда облысы, тарихи-өлкетану музейінде аға ғылыми қызметкер (1975–76), ҚазМУ-да лаборант, ассистент, аға оқытушы, доцент, докторант (1976–99), Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі (1999–2001), Халықаралық қазақ-түрік университетінде кафедра меңгерушісі (2001–02), осы университеттің археологиялық ғылыми-зерттеу орталығының директоры (2002–08) болды. 2008 жылдан ҚазҰУ-да профессор.

Елеуов 2001–08 ж. аралығында Қызылорда, Түркістан, Жамбыл облыстарында археологиялық ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол 2000-нан аса  әр түрлі тарихи кезеңдерден сақталған археологиялық ескерткіштерді ашты. Оларды ғылыми айналымға енгізді.

Елеуов 250-ден астам ғылыми жарияланымның, бірнеше монографияның авторы.

## Сыртқы сілтемелер
Еуразия ұлттық университеті| 
## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан археологтары
Санат:Профессорлар
Құсни Әменұлы Елеуов

**Құсни Әменұлы Елеуов** (1934 жылы туған, Қарағанды облысы, Егіндібұлақ ауданы, Арқалық ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1993), профессор (1995). 

Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1958, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. 
Еңбек жолын Қарағанды облысы, бұрынғы Егіндібұлақ ауданының телімдік емханасында (1958–59) бастады. 1960 жылдан Қарағанды қалалық ауруханасында дәрігер-хирург (1959–62), облыстық көп салалы клиникалық аурухананың жарақат-операция бөлімінің меңгерушісі (1962–74); 1974 жылдан Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) ассистент (1974–88), доцент (1988–93), профессор (1993), сондай-ақ осы институт жанындағы ғылыми оқу-өндірістік бірлестігінің жетекшісі болды.

1992 ж. «*Хирургическая коррекция вирусной деформации шейки бедра и послеоперационная реабилитация больных*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Елеуов 70-тен астам ғылыми жарияланым мен 1 монографияның, клиника саласындағы бірнеше жаңалықтың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Гауһар

**Гауһар** () — түпкі мағынасы асыл тас болатын бұл сөз қазақтарда қыздар есімі ретінде кеңінен тараған.

**Гауһар** ( — жарқырауық) — алмастың табиғи кристалдарын әдемілеп қырлау нәтижесінде алынатын асыл тас.

## Қызықты деректер
18 ғасырда өмір сүрген қазақтың батыр қызы есімі — Гауһар. Қаракерей Қабанбайдың жан жары. Бәсентиін Малайсары батырдың қарындасы. Қабанбай батырмен бірге бірқатар шайқастарға қатысқан. «Қылышын қынапқа салмаған батыр» атанған. Ерлі-зайыпты қос батырдың тұла бойы тұңғышы — Назым қыз да батырлығымен көзге түскен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ есімдері
Санат:Геология
Санат:Химия
Санат:Физика
Гаусманит

**Гаусманит** – *[[оксид]]тер класының [[минерал]]ы.* Хим. формуласы Mn2+Mn23+O4. Тетрагональдік сингонияда кристалданып, түйіршікті немесе тығыз агрегаттар түрінде кездеседі. Түсі қара, алмастай жылтыр, қатт. 5 – 5,5; менш. салм. 4,7 – 4,9 г/см3, морт сынғыш. Шөгінді, жапсарлық-метасоматиттік, гидротермальдық марганец кен орындарында браунит, магнетит, гематит, барит, т.б. бірге кездеседі. Гаусманит  қара металлургияда ферромарганец алуда және шойын балқыту процесінде қолданылады. Жезді, Атасу кен орындарында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Марганец минералдары
Тәжен Елеуов

**Тәжен Елеуов** (21 сәуір 1909 ж., 21-ауыл, қазіргі Қызылорда облысы, Сырдария ауданы – 20 қараша 1967 ж., Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1961), профессор (1965). 

2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Мәскеу қаласындағы кеңес партия мектебі (1930) мен ҚазПИ-ді (1947, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Алматы облысында комсомол жұмысында (1930–35), Қазақ өнеркәсіп кеңесінде бөлім меңгерушісі, «Хроника» журналының редакторы, Қазақстан Ғылым Академиясының Тарих, археология және этнология институтының кіші, аға ғылыми қызметкері (1946–67), Қазақстан Ғылым Академиясының Қоғамдық ғылымдар бөлімшесінің ғалым-хатшысы (1948–50) қызметтерін атқарған. 

«*Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы мен нығаюы*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Оның ғылыми-зерттеу еңбектерінің негізгі бағыты – Қазақстанда кеңес өкіметінің орнауы және Азамат соғысының тарихы.

## Сыртқы сілтемелер
http://m145.goroo-korda.kz/?q=node/18

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:1909 жылы туғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:21 сәуірде туғандар
Геблер барылдауық қоңызы

**Геблер барылдауық қоңызы** (*Сarabus geblerі*) - қаттықанаттылар отряды, барылдауық қоңыздар тұқымдасына жатады. Алтайдағы Жылантауда, Бұқтырма өзенінің аңғарында, Үлбі және Өскемен маңында кездеседі. 

Дене тұрқы ірі, 30 – 38 мм. Басы, арқасының алдыңғы бөлігінің түсі қара көк. Қанатының үстіңгі бөлігі жалпақ, сәл дөңестеніп келген, жасыл немесе қола түстес. Онда созылыңқы төмпешіктері бар жіңішке тізбектер айқын көрінеді. Геблер барылдауық қоңызының тіршілігі аз зерттелген, өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның *«[[Қызыл кітап|Қызыл кітабына]]»* енгізілген.
## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Санат:Қазақстан табиғаты

Санат:Бунақденелілер
Иманғара

**Иманғара**, *Иманқара* – Каспий ойпатының солтүстік-шығысындағы дөңгелек пішінді оқшау аласа тау. 

Таудың шыңында сақ кезеңіндегі қорымдар мен қорғандар орналасқан (б. з. д. V ғасыр). Ежелгі дәуірде шың қасиетті орын деп саналды.

## Географиялық орны
Атырау облысының Жылыой ауданында, Құлсары қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 65 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 200 м, ұзындығы мен ені 8-10 км. Биіктеу батыс бөлігі жарқабақтанып тілімденген, қалған бөліктері үстіртті жазық. Етегінде бұлақтар кездеседі. Таудың басындағы 3 алаңқайда сақ дәуірінің (б.з.б. 5 ғ.) обалары мен қорғандары орналасқан.

## Жалпы сипаттама
Тау үсті жазық болып келген. Осы жазықтықта 18 оба орналасқан. 1989-1991 жылдары 6 обаға археологиялық қазба жұмыстары жүргізілген. Біздің эрамызға дейінгі V ғасырға жататын қабірлер ашылды. Оларда адам сүйектері жерленіп, жандарына қанжар, қола жебе, қола айна, шыны моншақ, қыш ыдыстар қойылған. Қорғандар биіктігі 0,5-1 м аралығында, диаметрі 3-15 м-ге дейін. Таудың батыс сілімінде құлпытастар бар, көлемі 3х4 м. Қабірлер тігінен және жатқызылып қойылған тастардан қаланған. Таудың батыс жақ үңгір орналасқан. 1944 жылы бұл үңгірге немістердің диверсиялық топтары жасырынған. Үңгірдің биіктігі 2 м, ені 2,5 м, тереңдігі 25 м. Тік төртбұрышты болып қазылған, 3 дәлізден тұрады. Қабырғаларында күрек, қайла іздері байқалады.   

## Өсімдігі
Тау беткейлерінде бұта аралас бұйырғын, тасбұйырғын, боз жусан тағы басқа шөлді белдемнің өсімдіктері өседі. Иманғара өңірі жазғы жайылымдық.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы таулары
Мұқаш Қаппасұлы Елеусізов

**Мұқаш Қаппасұлы Елеусізов** (26 желтоқсан 1921 ж., Солтүстік Қазақстан облысы, қазіргі Шал ақын ауданы, Жаңажол ауылы) – экономика ғылымдарының докторы (1972), профессор (1973), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1978), Қазақстан Гуманитарлық ғылымдар академиясының (1996) және Еуразия Халықаралық экономика академиясының академигі (1998). 

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан.

Орта мектепті және мұғалімдер курсын бітірген (1940–41) соң, Қызылту (қазіргі Шоқан Уәлиханов) ауданы Жарқын жетіжылдық мектебінде тарих пәнінің мұғалімі болды. 1941 жылдың қазанында КСРО шекара әскерлері қатарына шақырылған. 1945 ж. тамызда 60-Камчатка теңіз шекара отрядының құрамында Жапониямен болған соғысқа қатысқан. 1946–50 ж. Кеңес (қазіргі Аққайың) аудандық комсомол комитетінің бірінші хатшысы, Солтүстік Қазақстан облысы комсомол комитетінің хатшысы қызметтерін атқарды. Республикалық партия мектебін (1950–52) бітірген соң, сонда саяси экономика кафедрасында оқытушылыққа қалдырылып, 40 жылдан аса жұмыс істеген; соңғы 30 жыл бойы кафедра меңгерушісі болды. 1968 ж. «*Разработка В.И.Лениным основных принципов и методов управления народным хозяйством в условиях социализма*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмысының негізгі бағыты – саяси экономия, экономикалық ой-пікір тарихы және халық шаруашылығынн басқару мәселелері. 

Елеусізов 10 монографияның, 250-ден аса ғылыми мақала мен рецензияның авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы, 2 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Солтүстік Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Гелиобиология

**ГЕЛИОБИОЛОГИЯ** (грек. helіos — Күн және биология) — Күн әсерінен Жер биосферасында болатын табиғи құбылыстарды зерттейтін биофизиканың бір саласы. Күн сәулесі активтілігінің тірі организмдерге әсері бар екендігін және оның маңызын бірінші рет швед физик-химигі С. Аррениус (1859 — 1927) дәлелдеген. 1915 ж. Г-ның негізін қалаған ғалымдардың бірі А.Л. Чижевскийдің (Ресей) алғашқы еңбегі жарық көрді. Күннің тірі организмдерге әсері тікелей (атмосфераның оптикалық және радиожиілік “мөлдір терезесінде” электромагниттік сәуле тарауы және Күн сәулесінің шағылуынан пайда болатын жоғ. энергиялық протондар арқылы) немесе жанама жолмен Күн радиациясы Жердің ионосферасына, магнитосферасына және атмосферасына ықпал жасау арқылы берілуі мүмкін. ГЕЛИОБИОЛОГИЯ осы факторлардың биол. жүйелер дамуындағы рөлін анықтайды, олардың сандық заңдылықтары мен әрекет механизмін зерттейді. Күн сәулесінің адамның ауруға шалдығуына және олардың жүйке жүйесінің қызметіне, жануарлардың кенеттен өсіп-өніп көбеюіне (әсіресе, шыбын-шіркей мен құрт-құмырсқалардың кең таралуына), олардың миграциясына және т.б. биол. процестерге ықпалының зор екені анықталды. Табиғатта бұл құбылыстар белгілі бір ырғақпен немесе нақты кезеңсіз де қайталануы мүмкін. Бұл құбылыстардың пайда болуы, үдемелі қарқындылығы және кеңістікке таралуы гелиогеофиз. факторлармен тығыз байланысты. Мыс., биол. процестердің белгілі бір уақытта қайталануы Күн әсерінің 11 жылдық циклында, Күннің өз осін 27 тәулікте бір айналып шығуына байланысты екені ашылды. Күннің кейбір бөліктерінде ұзақ уақыт болып тұратын активті процестер Жер бетіндегі әр түрлі құбылыстардың тууына әкеліп соқтырады. Кезеңсіз болатын өзгерістер Күн сәулесінің шағылысуынан пайда болатын геомагниттік дауылдың әсеріне байланысты. Гелиофиз. факторлар бір жағынан тіршілік әрекетінің (фотосинтез, биол. ритм және тағы басқа да процестердің) дұрыс жүруіне жағдай туғызса, ал екінші жағынан, биосферада болатын келеңсіз құбылыстардың тууына себепкер де болады. Табиғаттағы гелиогеофиз. құбылыстарды зерттеу мен оларды болжаудың экологияда, ғарыштық биологияда, медицинада, а.ш-нда маңызы өте жоғары.

## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Рақымжан Елешев

**Рақымжан Елешев** (13 маусым 1938 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Қаратөбе ауданы, Саралжын ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы (1984), профессор (1986), Қазақстан Ғылым Академиясының академигі (1996), Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1998) және Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1999).

ҚазПИ-дің (қазіргі Қазақ ҰПУ) химия-биология факультетін (1961) және Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтының (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) агрономия факультетін (1967) бітірген. 1961 жылдан Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтында ассистент (1961–69), доцент (1970–72), декан (1972–85), ғылыми жұмыстар жөніндегі проректор (1986–92) болып істеді. 1996 жылдан агрохимия және топырақтану кафедрасының меңгерушісі әрі университет жанындағы Агробиология және экология ғылыми-зерттеу институтының директоры қызметтерін атқарады.

«*Формы фосфоритов в орошаемых почвах Юго-Восточного Казахстана и приемы рационального использования фосфорных удобрений*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның негізгі ғылыми бағыты – топырақтың құнарлылығын сақтау мен ауыл шаруашылығы өнімдерінің сапалық жағын және өнімділігін арттыру; жалпы ғылыми-зерттеулері тыңайтқыштар химиясына арналған. Елешев агрожүйелердегі фосфордың трансформациялануының биохимиялық циклін зерттеу негізінде фосфор тыңайтқыштарын тиімді пайдаланудың жаңа әдістерін жасап шығарды. Ол минералдық тыңайтқыштарды дұрыс қолданбау салдарынан қоршаған ортаға тиетін экологиялық зардаптарды зерттеді.

Елешев 300-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің, оның ішінде 4 монография мен оқу құралдарының авторы.

Топырақтың қоректену режимдерін басқару мәселелерін зерттеу бойынша жүргізген ғылыми жұмыстар циклі үшін Ресей Ғылым Академиясының Д.Н.Прянишников атындағы сыйлық алған (1990). Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлық лауреаты (2001). Батыс Қазақстан облысының және Қаратөбе ауданының құрметті азаматы (1998). «Құрмет» орденімен (2005) және медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=4748

## Дереккөздер


Санат:1938 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан агрономдары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Иманғара мұнай кен орны

**Иманғара мұнай кен орны** — Атырау облысы Жылыой ауданы Құлсары қаласынан шығысқа қарай 56 км жерде орналасқан кен орны. 

## Геологиялық құрылымы
Дербес үш телімге бөлінген бойлық жарықтың бұзылған жүйесіндегі брахиантиклинальды тұз күмбезді құрылым. Телімдер бір-бірінен сазды шөгінділер мен кирленген құмдар арқылы бөлінген. Бірінші телімнің пайдалы алаңы ұзындығы 420 м, ені 20 метрден 140 метрге дейін жететін тектоникалық жарылыспен екі блокқа бөлінген.

## Жатыс сипаты
Пайдалы қабаттың қалыңдығы 11,5 метрден 2,5 – 25,5 метрге дейінгі аралықта өзгеріп отырады. Қалыңдығы 12 м-ге дейін жететін кир қабаты қабыршақты алевролит сазбен жабылып жатыр. Екінші телімнің пайдалы қабаты – көлемі шағын моноклинальды шөгінділерден, тектоникалық бұзылыстардан дербес екі блокқа бөлінген. Кир қабаты солтүстік-шығыс бағытта 240 метрге дейінгі жерде алып жатыр. Пайдалы қабат қуаты 6 метрге дейін сазбен жабылған. Кирдің табаны алевролитті, тығыз саз. Иманғара күмбездің батыс қанатында орналасқан үшінші телімдегі өнеркәсіптік кирлердің қалыңдығы мардымсыз (0,4-тен 5 метрге дейін). Битумның құрамы 4,42-ден 16,59% аралығында. Телімде кирдің 4 линзасы анықталды. Олардың ең ірісінің көлемі 0,3-тен 3,3 метрге дейін. Кен орнындағы кирдің жалпы қоры 380 мың м3.

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Атырау облысы кен орындары
Февзия Иматдиновна Камалетдинова

**Февзия Иматдиновна Камалетдинова** (16 маусым 1941 жылы туған, Ресей, Ульяновск қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1984). 

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1965, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Қазақстан Ғылым Академиясының Ботаника ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1969) бітірген 
* Ботаника ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға, жетекші ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:16 маусымда туғандар
Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Ульяновскіде туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Розалия Ғалиқызы Елешева

**Розалия Ғалиқызы Елешева** (19 маусым 1927 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы, Орал қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (1970), профессор (1972). 

Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1979). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. 1954 жылдан сонда ассистент, доцент, профессор болып жұмыс істеді. Оның негізгі ғылыми еңбектері психиатрия мәселелерін зерттеуге арналған. Елешева Қазақстанда психиатриялық қызметті ұйымдастыру жөнінде ұсыныстар жасады.

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Имантау (тау)

**Имантау** – Көкшетау қыратының орталық бөлігінде, Имантау көлінің оңтүстігіндегі дөңгелене келген оқшау тау.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысының Айыртау ауданы аумағында. Абсолюттік биіктігі 621 м. Ұзындығы 7 км, ені 5 км шамасында.

## Гологиялық құрылымы, жер бедері
Жер қыртысы архей мен протерозойдың гнейс, кварцит, филлит және кристалды тақтатас жыныстарынан түзілген. Имантаудың көлге қараған беткейі тіктеу келген.

## Өсімдігі
Тау беткейін түгелімен дерлік қарағай, қайың орманы басқан. Орман жапқан тау баулайларының табиғаты әсем.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы географиясы
Георгий Васильевич Кан

**Георгий Васильевич Кан** (28 маусым 1956 жылы туған, қазіргі Түркістан облысы, Бәйдібек ауданы, Байжансай ауылы) – тарих ғылымдарының докторы (1998), профессор (1998).

## Өмірбаяны
* ҚазПИ-ді (1978, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң осы университетте декан, кафедра меңгерушісі, профессор (1998) болып қызмет атқарады.

## Ғылыми еңбектері
* «**[[Қазақстандағы корейлер|Қазақстандағы корей халқының тарихы]]**» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* Кан 100-ден астам ғылымы жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:28 маусымда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Бәйдібек ауданында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан корейлері
Людмила Соломоновна Каневская

**Людмила Соломоновна Каневская** (17 тамыз 1917, Украина, Запорожье – 19 маусым, 1977, Алматы) – медицина ғылымдарының докторы (1971), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1965), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1974).

## Өмірбаяны
* 2-дүниежүзілік соғысқа (1941–42) қатысқан . 
* Днепропетровск медицина институтын (1938) бітірген. 
* Алматы қаласындағы №1 емханада дәрігер
* Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) ассистент, доцент (1944–64)
* Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) кафедра меңгерушісі, медицина ғылымдарының докторы, профессор (1964–1976) 
* Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында кафедра меңгерушісі (1964–77) болып қызмет атқарды.

## Ғылыми еңбектері

* 1969 жылы «Нервно-психический аспект в этнологии патогенеза клинике и терапии инфаркта миокарда» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған . 
* Оның ғылыми еңбектері негізінен кардиология мәселелеріне арналған.

## Марапаттары
* 2 рет «Құрмет Белгісі» ордені. 
* медальдар.

## Дереккөздер

Санат:17 тамызда туғандар
Санат:1917 жылы туғандар
Санат:Запорожьеде туғандар
Санат:19 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1977 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Днепр мемлекеттік медициналық университеті түлектері
Сахабиден Елубаев

**Сахабиден Елубаев** (10 сәуір 1924 жылы туған, Қожамжар ауылы, қазіргі Павлодар облысы, Ақтоғай ауданы – 1993 ж., Қызылорда қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1982), профессор (1985). 

Қазақ КСР-інің және КСРО Білім беру ісінің үздігі. ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Новосибирск қаласындағы КСРО Ғылым Академиясының Сібір бөлімшесі Математика институты мен Есептеу орталығында аспирант (1961–1962), кейін аға ғылыми қызметкер (1971–1973), Қызылорда педагогика институтында (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті) оқытушы (1951–1961), мұғалімдер институты директорының орынбасары (1952–1953), осы институтта кафедра меңгерушісі (1963–1971), проректоры (1973–1986; 1986 жылдан) қызметтерін атқарған.

«*О некоторых обратных задачах для гиперболических и параболических уравнений*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми еңбектерінің негізгі бағыты гиперболалық және параболалық теңдеулер үшін кері есептер тақырыбына арналған. Елубаев 50-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Отан соғысы орденімен және медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
http://www.korkyt.kz/fm_mat.htm 

## Дереккөздер


Санат:1924 жылы туғандар
Санат:Павлодар облысында туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан математиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Борис Вольфович Каральник

**Борис Вольфович Каральник** (23 қазан, 1934 жылы туған, Украина, Харьков қаласы) – иммунолог, медицина ғылымдарының докторы (1972), профессор (1976). 

## Өмірбаяны
* Харьков медицина институтын бітірген (1958). 
* Украина және Қарағанды облысында дәрігер (1958–65)
* 1965 жылдан Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі қызметтерін атқарады. 

## Ғылыми еңбектері
* Каральниктің ғылыми еңбектері иммунология мәселелеріне арналған. 
* 19 өнертабыстың авторы. 

## Марапаттары
* «Құрмет Белгісі» ордені 
* медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:23 қазанда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Харьковте туғандар
Санат:Қазақстан иммунологтары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Петр Александрович Карасеев

**Петр Александрович Карасев** (9 желтоқсан, 1908, Ресей, Воронеж облысы, Инживино селосы – 12 желтоқсан, 1964, Алматы) – ветеринария ғылымдарының докторы (1948), профессор (1948), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мал дәрігері (1949). 

## Өмірбаяны
* Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1932, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген соң өмірінің соңына дейін осы институтта кафедра меңгерушісі болды. 

## Ғылыми еңбектері

* Ғылыми еңбектері малдәрігерлік патология мәселелеріне арналған. 

* 1 өнертабыстың авторы.

## Дереккөздер

Санат:9 желтоқсанда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Воронеж облысында туғандар
Санат:12 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1964 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университетінің профессорлары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мал дәрігерлері
Салтанат Уәлиханқызы Каменова

**Салтанат Уәлиханқызы Каменова** (20 шілде 1953 жылы туған, қазіргі Павлодар облысы, Аққу қаласы) – медицина ғылымдарының докторы (2002), профессор (2005).

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1977, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген.
* Мәскеу қаласындағы КСРО Медицина академиясы қарамағындағы Неврология ғылыми-зерттеу институтының ординатурасы (1984) мен аспирантурасын (1987) бітірген. 
* Павлодар қалалық емханасында телімдік терапевт-дәрігер (1977–83)
* Алматы мемлекеттік дәрігерлер білімін жетілдіру институтында аға зертханашы (1988–89), ассистент (1989–95), доцент (1995–2002), профессор (2002–03) қызметтерін атқарды. 
* 2004 жылдан кафедра меңгерушісі.

## Ғылыми еңбектері
* «Эпилептические припадки у больных с дисциркуляторной энцефалопатией. Структурные и нейрофизиологические основы» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы. 
* 4 өнертабыстық патенті бар.

## Дереккөздер

Санат:20 шілдеде туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Ақсу қаласында туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Алматы мемлекеттік дәрігерлер білімін жетілдіру институтының профессорлары
Санат:Қазақстан өнертапқыштары
Сухан Мақсұтұлы Камалов

**Сухан Мақсотұлы Қамалов** (21 желтоқсан, 1935 жылы Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданында туған) — ғалым. Геологиялық-минералогия ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Академигі (2003 жылдан). ҚР жоғарғы мемлекеттік марапаттары ІІ дәрежедегі «Барыс ордені» мен «Парасат ордені»нің иегері. Орал қаласының Құрметті азаматы.

## Еңбек жолы
Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). ҚазМУ-ды (1959, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Орал геологиялық барлау экспедициясында геолог, экспедиция бастығы, «Оралмұнайгазгеология» бірлестігінің бас директоры (1959–1964), КСРО Геология министрлігінде бас геолог (1965–72), Ақтөбе экспедициясы (1972–75) мен Орал мұнай-газ барлау экспедициясының бас геологы, бастығы, «Оралмұнайгаз» бірлестігінің директоры (1976–90), Қазақстан Геология және жер қойнауын қорғау комитеті төрағасының 1-орынбасары (1990–92), Қарашығанақ газ кәсіпшілігінің бас директоры (1993–94) қызметтерін атқарған. 1994 жылдан Орал қаласындағы «Газжобалау» ғылыми-жобалау инстиутының президенті. Қамаловтың ғылыми еңбектері Батыс Қазақстан аймағындағы мұнай және газ кендерін зерттеуге арналған. Қарашығанақ мұнай және газконденсат ін ашуға үлес қосқан. Сондай-ақ Әукетайшағыл, Болғанмола, ТепловТокарев, Батыс Теплов және Каменка мұнай және газ орындарының геологиясын зерттеген.

## Мемлекеттік марапаттары
* 1989 жылы Геологиялық-минералогия ғылымдарының докторы;
* профессор құрметті ғылыми атақтары берілді.
* 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының Академигі;
* КСРОның «Құрмет белгісі» Ордені;
* КСРОның «Қазан төңкерісі» Ордені;
* 1999 жылы тәуелсіз Қазақстанның «Парасат ордені»н алды. 
* 2007 жылы ғылым саласындағы ерен еңбектері үшін елбасының өз қолынан жоғарғы мемлекеттік марапат ІІ дәрежедегі  «Барыс ордені» мен марапатталды.
* Орал қаласының Құрметті азаматы.

## Шығармалары
* Геология и нефтегазоносность Карачаганакского месторождения, Саратов, 1958;
* Строение и перспективы подсолевых отложений Северо-Восточной части Прикаспийской впадины и вопросы их полеоморфологического изучения, А., 1975.

## Дереккөздер

Санат:Математиктер
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Серғали Төлеубекұлы Каргин

**Серғали Төлеубекұлы Каргин** (1955 жылы туған, Қарағанды) – педагогика ғылымдарының докторы (2001), профессор (2003).

## Өмірбаяны
* Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтын (1980, қазіргі Қарағанды мемлекеттік университеті) бітірген
* осы институтта оқытушы (1980–83)
* ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) стажер-зерттеуші, аспирант (1983–88)
* қазіргі Қарағанды мемлекеттік университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, декан, проректор (1988–96).
* 1996 жылдан аға ғылыми қызметкер, оқу ісі жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады.

## Ғылыми еңбектері
Каргин 123 ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Нәби Елікбаев

**Нәби Елікбаев** (1944 жылы туған) – философия ғылымдарының докторы (2001), профессор (1993).

* Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетін (1965) бітірген соң орта мектепте мұғалім, аспирант (1965–1976); 
* КСРО ІІМ органдарында оқытушы, цикл бастығы, доцент (1976–1988); 
* Қарағанды мемлекеттік педагогикалық институтында доцент, кафедра меңгерушісі, проректор (1988–1993); 
* 1994 жылдан Қазақстан ІІМ Қарағанды заң институтында профессор болды.
* 2000 жылы «*Қазақтың ұлттық психологиясының қалыптасуы мен дамуының тарихи және әлеуметтік-мәдени негіздері*» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
* Елікбаев 90-нан астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Шығармашылығы
* Социализм және ұлттық психология (1978);
* О национальной психологии казахской нации (1991);
* Дөуір тынысы: қазақ Ұлтының психологиясы (2000).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Қол (әскери)

**Қол** – дәстүрлі әскери атау. Көшпелілер арасында жасақ, қосын, лек ұғымымен қатар қолданылған. Түркі халықтары әскерінің ұрыс тактикаларында әскерді оң Қол, сол Қолға бөлу арқылы майдан қанаттарына жіктеу тәсілі кеңінен пайдаланылған, сондықтан құрамы мен ұрыс жағдайына қарай Қолдың ішінде мыңдық та, түмен де болуы мүмкін.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:Соғыс
Мүше

Орган (анатомия), дене мүшелері, : (қол, аяқ, саусақ, құлақ және бұйрық), жыныс мүшесі
*Сөйлем мүшелерi - сөздердiң ұсынысындағы синтаксистiк функция.
*Мүше - грамматикада артикльсi оған қоса.
*Мүше - топтың, не қосынның бөліктері,
* Тағы да қара: "бiр мүше", "қосүшелiк", үш мүше,  көпмүшелiк, тб.

*Объективтi-хабар программалауда:
* функция - **мүше** - әдiсi оған қоса.
* айнымалы - **мүше** - сыныптың өрiсi оған қоса.

Санат:Адам
Бас

нобай|150px
**Бас** — адам не жануарлар денесінің кеудеден жоғарғы не алдыңғы бөлігі.

Тірі ағзалардың эволюциялық даму жолында бастың денеден жекеленуі моллюскілерде, әсіресе буынаяқтыларда кездесе бастайды. Алғашқы хордалыларда, қабықшалыларда және бассүйексіздерде бас болмайды. Омыртқалы жануарлардың басында миы, сезу, көру, есіту, ауыз, жұтқыншақ органдары орналасады. Дөңгелек ауыздылар мен балықтарда бас омыртқа жотасымен қозғалмай жалғасады. Бауырымен жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілердің басы қозғалмалы келеді.
 
## Бас бөліктері
* Бет
* Тері және шаштар
* Құлақтар
* Мойын
* Бас сүйек

Portrait of a Meerkat.jpg|Сурикат басы
Iguana Costa Rica.jpg|Игуана басы
Arion lusitanicus-Closeup head and sole.jpg|Ұлу басы

## Дереккөздер

Санат:Бас
Санат:Анатомия
Рашит Зинатұлы Зағидуллин

**Зуғидуллин Рашит Зинатұлы** (1950 жылы туған, Алматы облысы Жаркент қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1995).

Алматы педогокикалық шет тілдер институтын (1971, қазіргі Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті) бітірген.

1973–1976 жылы Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) оқытушы,

1976–1978 жылы Мәскеудің мемлекеттік шет тілдері институтының жоғары педогокикалық курсының тыңдаушысы, 1978–1981 жылы аспиранты,

1982–1990 жылы Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі,

1990–1993 жылы Мәскеу мемлекеттік лингвистикалық университеттінің аспиранты,

1994–1995 жылы Қазақ мемлекеттік химиялық-технологиялық университеттінде кафедра меңгерушісі,

1995 жылдан профессор зауынің 40-тан аса ғылыми мақаласы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Жаркентте туғандар
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина университеті оқытушылары
Задорожный Георгий Кузьмич

**ЗАДОРОЖНЫЙ Георгий Кузьмич**  (4.5.1925 жылы туған, Қостанай облысы Қостанай ауданы Борисово-Романовка ауылы ) – тарих ғылыми докторы (1977), профессор (1980).

ҚазМУ-ды (1951, қазіргі ҚазҰУ) бітірген соң осы университетттің аспирантурасында (1963) оқыған. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қостанай қаландағы №15 орта мектепте мұғалім, директор (1951), Рудный институтында оқытушы, кафедра меңгерушісі (1963–78), Қостанай ауылы  шаруашылығы институтында кафедра меңгерушісі (1978) қызметтерін атқарды.

2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұрын

**Мұрын** 
200px|нобай|оңға
- (адамда) тұлғаның бiр бөлiгi немесе (малдарда) бет, қатысушы тыныс, иiс сезу қаблетiнде, Құйрық олжасы және қарым-қатынас.

- Адамда, жануарларда болатын иіс сезу мүшесіне тілімізде осындай ат берілген. «— Сен бармысың дегім келіп тұрдым да, қоя қойдым қарадым да мұрнына» (Ғ. Қайырбеков, Большевик.).

«Мұрын» сөзінің алғашқы мағынасы мен тұңғыш тұлғасын түркі тілдерінің өзінен-ақ іздеп табамыз.

Қырғыз тілінде «мурун» сөзінің екінші мағынасы — «бұрын» дегенді ұғындырса, тува тілінің дерегі айтқалы отырған ойымызды анықтай түседі. Туваларда «алда», «алдыңғы жақта» сияқты мағыналарды — мурнунда, мурнунга сөздері ұғындырады, ал бір заттың алдыңғы бөлігін түсіндіру үшін «мурну» тұлғасы қолданылады. Мұның езі «мұрын» өз атауын орналасқан орнына қарай меншіктенген деген жорамалға тірейді. Шын мәнісінде де, адам мен жануарлар денесінің алдыңғы жағында орналасқан мүше тек мұрын ғана, одан озық орналасқан басқа мүшені айта қою қиын.
## Мұрынның Құрылысы
thumb|right|178px|Тапир мұрны.
Сыртқы мұрын деп аталатын бесенеден белгiлi көрнектi мұрынның бiр бөлiгi жақсы түбiр, Арқалық, бас жақтан және қанаттар тұрады. Сыртқы мұрынның негiзiн мұрын ойын таcтарын құрайды - маңдай өсiндi шықшытты, қабырғада болу шемiршек және үлкен қанат тәрiздi кеңсiрiк, танаулар саңылаулардың Носоваларының қысуы және созу үшiн төмен қарай арналған жабулы бұлшық еттермен. Сыртқы мұрын бiр жағынан және сондай болып терiмен, сонымен қатар тұлға жабулы, орын бұның аз қозғалатын түкшенi май бездерiнiң молшылығы артынан жуан.

## Дереккөздер


Санат:Анатомия