open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Той малы

**Той малы (дәстүр).** «100 жылқы той малына кетіпті» (М.Ж .Көпеев). Келін алуға келген қадірлі құдалар ел дәстүр-салты бойынша – сән-салтанатымен, жөн-жосығымен келіп түседі. Бұл жолдың кәде-жоралары да көп болады. Соның ішінде ең басты кәдесінің бірі-осы топқа арнайы әкелген **«той малы»** деп аталатын жолды дәстүр. Бұған әр құда өз дәулеті мен шамасына қарай жылқы немесе бірнеше қой әкеледі. Күйеудің абырой, беделі осы кәдеге де байланысты болады. Бұған қымбат мата, бұйым, жеміс, қант, шай да қосылады. Әкелген мал арқылы құдалар қыз әкесінен, атасынан немесе сол ауылдағы жолы үлкен ақсақалдан бата тілейді. Батадан кейін әлгі мал сойылып, тойға жиналғандар одан ауыз тиеді. Той малы толымсыз болса қыз жеңгелері құдалар бетіне басады. Сондықтан да «той малының» мүшесі түгел әрі семіз болуы қатты қадағаланады.

## Дереккөздер

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Бата аяқ

**«Бата аяқ» (салт).** Ұлдың атасы «Бата аяқ» деп бір түйе, бір жылқы жібереді (Ә. Диваев). Құда болған кісі екі жақтың келісімінен кейін жігіт әкесі қыз ауылына келіп **«бата аяқ»** өткізеді. Кейде мұны **«сырға тағар»** деп те атайды. Осы жолы екі жақ тойды өткізу мерзімі, кәде-жора қалың мал жөнінде келіседі. Мұны бата, келісуді «баталасу» дейді. Батаның екі түрі бар: 

1. Келісімді бата жасау, мал мөлшері, той уақыты, шығын мөлшері: алас-беріс, келу-кету т.б.

2. Кесімсіз бата- мал саны, мүлік мөлшері кесілмейді. Жағдайға, уақытқа қарай кейін белгіленеді.

Ауқатты, елге есімі белгілі адамдар құдалығында бас жақсы, орта жақсы, аяқ жақсы деген ірі бағалы кәделер болады.
Бас жақсыға – боталы түйе, құлынды бие, жағалы киім, бағалы бұйым, алтын, күміс, жамбылар жатады.
Орта жақсыға – ең жақсы түйе не ат.
Аяқ жақсыға ат, сиыр, қой т.б. жатады. Қазақ халқының тұрмысында құда болу салты айрықша орын алғандығы белгілі. Әдетте, қызды бесіктегі кезінде немесе ол бой жете бастаған кезде атастырған. Егер екі жақ балаларын бесікте жатқан кезінде атастырса, ұлдың ата-анасы қыздың бесігін кертіп белгі салған. 

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Итаяғына салу

**Итаяғына салу (дәстүр, ырым)**. Жас келіншек бір ауылға қыдырып барғанда, не есік көруге шақырғанда әйелдер не үлкен әжелер оған «Итаяғыңа» сал деп сақина, күміс, жүзік сияқты заттар береді. «Итаяғына салу» деген келіншек босанып баланы шаранасынан жуатын суға яғни «шілде суына» әлгіндей күміс жүзік, сақина, күміс түймесияқты заттарды ыдысқа салып жіберіп, нәрестені жуады. Жуып болған кейін әлгі заттарды сол жердегі әйелдер ырым қылып бөлісіп алып, мәз-мейрам болып тарасады.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Ақтық байлау

**Ақтық байлау (ғұрып).** «Ақтық байлау Сарыарқа жерінде кеңінен орын алған екен»( «Азия транзит» журналынан).Ел ішінде әулиелі, киелі, қасиетті орындарға ақтық байлайтын әдет бар. Осындай жерлерге келген адам таза келіп, таза киініп, дұға оқып, тілек тілеп, матаға түйіп ақша байлайды. Ақшаның аз, көп болуы шарт емес. Тек тілек, ниет түзу болса блоғаны. Бұл әдет әулие-әнбиелерді, дінді ұлт ұғымын сыйлап, құрметтеуден туған ықыласты көңіл. Ақтық байлау Бекет ата, Болған ана, Теректі әулие, Оспан қожа, Домалақ ана сияқты көптеген киелі жерлерде әлі көп кездеседі. Бұл салт-дәстүрді атқарғандарды әулие- әнбиелер де қолдайды. Байланған ақтықтарды жолы түскен кез келген адам «тілегі қабыл болсын» деп дұға оқып алуына құқы бар. Ақтықтан алынған тиын- тебенді теріс іс-әрекетке, жағымсыз жайларға, арақ-шарапқа жұмсауға болмайды.

## Дереккөздер

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.

Санат:Салт-дәстүрлер
Шеге шапан

**Шеге шапан (дәстүр, кәде).** Құда болуға баталасқан екі жақ келіскенен кейін бір-біріне сый-сияпат ұсынады. Жігіт жағы «қарғы бау» ұсынғаннан кейін жаушыға «шеге шапан» жабады. Бұл уәде пісті деген сөз. **«Жаушы»** жіберген жақ жігіт ауылы келе жатқан өз «жаушыларының» үстіндегі яғни «шеге шапанын» көріп, оларды шашу шашып қарсы алады.
**Шеге шапан** - сыйлық. Жігіт жағынан қарғыбау деп аталады. 

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
Қыз көру

**«Қыз көру» (салт)**

«Мырзалар қыз таңдаған келсін мұнда, жігітті қыз көретін біз көрелік» (Т.Жомартбаев)

Кейде **«қыз таңдау»** деп те аталады. Салт бойынша белгілі кісілердің балары немесе өнерпаз, сал-сері жігіттер өзіне лайық қыздарды ел ішінен өздері таңдаған. «Пәлен жерде жақсы қыз бар» дегенді естіген жар таңдаған жігіттер өнерлі дос-жолдастарын ертіп, қыз ауылына барады. Қазақта «қызды кім көрмейді, қымызды кім ішпейді» деген мақал қыз іздеген жігіттерге жол ашады. Ондай жігіттерге ешкімнің наразылық білдіруге, тосқауыл жасауға хақысы жоқ. Керісінше жігіттерді салтанатпен қарсы алған. Ауылдың бойжеткен өр мінезді, еркін қыздары мұндайда «қыз көретін жігітті біз көрелік» деп белсене шығып, жігіттермен өнер сынасқан. Жігітке олар да сын көзбен қарап, өз ойын ашық айтқан. Осындай жолда бірін-бірі сынаған қыз-жігіттер айтысқа түскен. Осыдан кейін ұнатқан жастар сөз байласып, жігіт жағы құда жіберген. Демек, жігіт пен қыз бірін-бірі ұнатқан жағдайда да құдалық жолы жасалған. Олай болса, бұрын да қыз-жігіттің ұнатып, сүйіп қосылған кездері болған.
Әрине, қазақ салтында «қыз таңдау», «қыз көру» әр кезде бола бермеген. Оған аты белгілі адамдардың балалары мен жігіттердің ғана қолы жеткен. «Қыз көру» салты Т.Жомартбаевтың «Қыз көрелік» романында кеңірек суреттелген.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.

Санат:Салт-дәстүрлер
Телегония

**Телегония** – пәктік туралы ғылым.Үйленіп,отбасын құрғандардың өз баласы болғанын қалайтыны белгілі. Бірақ көпшілігі болашақ ұрпағының денсаулығына пәктіктің қаншалықты әсер ететінін біле бермейді. Ал, ата-бабамыз қыдырымпаз қыздан жақсы бала тумайтынын білген. Сондықтан бұзылған қызбен тұрмыс құрмаған.

Пәктік пен денсаулықтың байланысын өткен ғасырда телегония құбылысы туралы жаңалық жасаған генетик мамандар ғана ашып айтып бере алды.

Жаңалықты ойда-жоқта осыдан 150 жыл бұрын жылқы өсірушілер ашқан. Олар жұмысқа шыдамды асыл тұқымды жылқы өсіру үшін жылқы мен зебраны шағылыстырады. Бірақ еркек зебра да, ұрғашы зебра да ұрықтанбай, тәжірибе сәтсіз өтеді. Осыдан кейін мамандар бұл туралы мүлдем ұмытып кетті. Тек арада біраз жыл өткен соң қара-ала құлындар туыла бастағанда тәжірибе еске түседі. Олар нағыз асыл тұқымды жылқылар еді.

## '''Дереккөздер'''

1. http://www.atazholy.kz/salt-d-st-r-det-ryp-yrymdar.html?start=14 

2. Салт-дәстүрлер кітабы,Атамұра 2011ж.
ҚБТУ ғимараты

**ҚБТУ ғимараты** — Алматыдағы Астана алаңында орналасқан ғимарат. 1957 жылы салынған қаладағы тарихи және көрнекті ғимараттардың бірі.

## Сипаттамасы
ҚазКСР Үкімет үйінің ғимараты Алматы қаласындағы архитектуралық ескерткіш. 1957 жылы сәулетші Б.Р. Рубаненко т.б жобасы бойынша салынды. Ұлы Отан соғысынан кейінгі кезеңдегі алғашқы архитектуралық ансамбль шоғырын құрып, қала орталығы келбетін айқындай түскен таңдаулы ғимараттардың бірі. Оның архитектуралық композициялық шешіміне бір-бірімен өтпе кеңістік арқылы жалғасқан үш блок алынған. Блок ортасындағы ішкі аулаға ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің мәжіліс залы орналасқан. Мәжіліс залының «қошқар мүйіз» капительді ордерлер жүйесі, қасбетіндегі 8 бағаналы портик ғимарат көлемімен үндестік тауып әрі оған ұлттық сипат берген. Қос қаптал қасбеті бедер жосықпен көмкерілген. Ғимарат пішіні жинақы әрі салтанатты. 1979 жылы қос қаптал көлемінің солтүстік жағы кеңейтілді.

## Тарихы
237x237px|нобай|солға|ҚБТУ ғимараты, 1999 жыл (сол кезде Үкімет үйі)
Ғимарат бастапқыда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне қызмет көрсетуге арналған. Оның құрылысы 1938 жылы 14 миллион рубльге басталды, бірақ 1941 жылға қарай сол жерде тек қазба жұмыстары жүргізілді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде құрылыс тоқтатылып, 1951 жылы қайта басталып, 1957 жылы аяқталды. Ғимарат сәулетші Борис Рубаненконың жетекшілігімен Моспроект шеберханасында жобаланған. Жоба Қазгорстройпроект арқылы П. А. Мамонтов пен Г. А. Калиштің жетекшілігімен жүзеге асырылды.

Ғимарат бір-бірімен кең жолдармен байланысқан үш композициялық құрылыстан тұрады. Олардың ортасында ғимараттың негізгі бойлық осін бойлай орналасқан Жоғарғы Кеңес залы орналасқан. Интерьерде ғимараттың ішкі кеңістігінің нақты схемасы бар. 1972 жылы бүйірлік залдар кеңейтілді. 1980 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитеті Республика алаңындағы жаңа ғимаратқа көшті. 1982 жылы ғимарат қала құрылысы және сәулет ескерткіштерінің тізіміне қосылды. 1987 жылы Қазан төңкерісінің 70 жылдығына орай ғимарат жанынан Бюсттер аллеясы мемориалдық кешені құрылды.

Бұл ғимаратта 1991 жылы Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігі туралы заң қабылданды. 1997 жылдан 2001 жылға дейін ғимарат Алматы облысы әкімінің резиденциясы қызметін атқарды. Осыдан кейін ғимарат Қазақстан-Британ техникалық университеті орналаспай тұрып бір жылдан аз уақыт бос тұрды. 2018 жылы ҚБТУ бас залы қайта жаңғыртылды. Бұл үшін биіктігі 14 метр болатын арнайы тіректерді салу қажет болды.

## Дереккөздер

Санат:Алматы ғимараттары мен құрылыстары
Шу сүйрік қанаты

319 × 278px|нобай|оңға|Шу сүйрік қанаты
**Шу сүйрік қанаты** — тек Арал су алқабында тіршілік ететін балық. Аз зерттелген. Сирек кездесетін балықтың бір түрі. Денесінің ұзындығы 16 см. Табиғи таралу аймағы - Бішкек қаласынан төменгі Шу өзенінің су алқабы. 1960 жылдан бері бұл балық туралы нақтылы деректер жоқ. Осы су алқабының Қазақстандағы бөлігінде 1990-1993 жылдардың әр түрлі маусымдарында арнайы зерттеулер ешқандай нәтиже бермеді. Қолдан өсірілмеген. Арнайы қорғау шаралары белгіленбеген. Оның таралу аймағын және табиғи көбею мүмкіндігін анықтау үшін бұл түрді іздестіруді жалғастыру керек.

## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Шұбар тоқылдақтар туысы

**Шұбар тоқылдақтар туысы** немесе **Тоқылдақтар** () – Тоқылдақтәріздестер отрядына жататын Тоқылдақ тұқымдастарының ақ, қара және қызыл түстердің үйлесімінде жабын қауырсындармен сипатталатын кішкене және ірі денелі тоқылдақтар туысы. Шұбар тоқылдақтар туысы отыз үш түрден тұрады. Қазақстанда солардың төртеуі кездеседі.

Бұлар ұяларын ағаштарға салады. Ағаштардың дәндерімен, жемістерімен немесе ағаш қабығындағы насекомдармен қоректенеді. Тоқылдақ тәрізділер қорегін мықты, мүйізденген тұмсығынын, жәрдемімен алады, оның формасы түрліше болады. Олар ағаш бойларымен тез козғалады. Тырнақтары иілген. Арқа омыртқалары бір-біріне бірікпегендіктен денесі өте қозғалымды. Тоқылдақтар негізінен тропикада көп тараған. Балапандары көп уақытқа дейін ұяларында болады..

## Тұмсықтары
Аталған тұқымдасқа жататын құстардың барлығы ағаш діңдеріндегі жәндіктерді алу үшін ағаштарды тесіп тастайтындығымен белгілі. Олар жәндіктерді өздерінің ұзын тілдерімен алады. Кішкентай тоқылдақтар мен дүпілдіктерге қарағанда тоқылдақтардың тұмсықтары ұзынырақ, үшкірірек және мықтырақ болып келеді.

## Қоректері
Тоқылдақтар, кішкентай тоқылдақтар және дүпілдектер – бунақденелілермен, жәндіктермен және басқа да омыртқасыздармен қоректенеді. Кейбіреулері, сонымен қатар, жемістермен, шырындармен және шірнелермен де қоректенеді. Олардың ұзын тілдерін жабысқақ шырыш қаптап тұрады, соның көмегімен қоректерін ұстайды.

## Дереккөздер

Санат:Тоқылдақтәріздестер отряды
Қараағаш (Есіл ауданы)

**Қараағаш** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы, Заречный ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 570 адам (282 ер адам және 288 әйел адам) болса, 2009 жылы 311 адамды (158 ер адам және 153 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Аммонал

**Аммонал** - аммониттер тобына жататын қопарғыш зат. 
thumb|left|250px| 1916 жылы 1 маусымда Британ әскері  Соммадағы шайқаста қолданған. 18 тонна аммонал   әйдік кратер қалдырған.

## Тарихы
1915 жылы алғашқы рет 1-ші дүниежүзілік соғысында Британ армиясы арзан  қопарғыш зат ретінде қолданған. Британ аммоналының құрамында:  65% аммиак селитрасы, 15% тротил, 17%  алюминия и 3% ағаш көмір болған.

Қазіргі таңда  өнеркәсіптік мақсаттарында динамит орнына қаолданады.

## Құрамы
Құрамында аммоний селитрасы (80-90%), алюминий ұнтағы 5-10%), көмір, парафин т.б. қосылыстар (3-5%) бар.

КСРО-да Аммоналдың екі түрі шығарылатын:
# Аммонал  (ГОСТ 21984) - сүр түсті ұнтақ, аз сусымалды, суға төзімді, сақтағанды тұрақты. Құрамы: аммиак селитрасыЖВ - 80,5 %, тротил — 15 %, алюминий ұнтағы — 4,5 %. Оқтарды жасауға қолданатын. 
# Аммонал тасты №3 - сүр түсті ұнтақ. Ең күшті қопарғыш заттың бірі. Жоғары суға төзімділік, сақтағанда тұрақты, детонациялық мүмкіндігі өте жақсы. Құрамы: аммиак селитрасыЖВ - 72 %, тротил — 16 %, гексоген — 1,5 %, алюминий ұнтағы — 8 %.
 
## Негізгі физика-химиялық қасиеттері және қопарғыш көрсеткіштері
Детонация жылдамдығы -  3500 - 4500 м/с
Фугастығы - 480 - 550 сm³
Уақтағыштығы - 13-16 мм
Үйкеліске тұрақтылығының төменгі көрсеткіші - 5700 кгс/сm²-дан жоғары
Тротил эквиваленті - 0,7

## Қолдануы
Кен ошақтарында және шахталарда қопарғыш жұмыстарын жүргізу үшін қолданылады.

ҰОС кезінде тротилдің жетіспегенінде аммоналмен снарядтарды оқтайтын.

## Тасымалдауы, орауы және сақтауы
* Патрондар түрінде шығарылады. Полиэтилен пакетке 10 данадан салынады. Пакеттер гофралынған қораптарға салынады.
* Жабық қойма орындарда сақталады.
* Тасымалдау кезінде атмосфералық жауын-шашыннан және тіке күн көзінен сақтау керек. Сақтау мерзімі - 12 ай.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.ataka.org.ua/ 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Химия
Санат:Қопарғыш заттар
Емізік тамырлар

**Емізік тамырлар** - паразитті тіршілік ететін өсімдіктердің тамырлары. Бұлардың пішіні, түсі басқа өсімдіктердің тамырларына мүлде ұқсамайды. Тамырлары басқа бір өсімдіктің сабағы немесе тамырына жанасқан кезде ғана пайда болады. Емізік тамыр алдымен сабақ өңінде өсінді түрінде шығады. Ол өзіне жанасқан басқа өсімдіктің өңіне еніп, емізік тамырға айналады. Паразитті тіршілік ететін өсімдіктерде хлорофилл болмайды. Сондықтан емізік тамыры арқылы дайын қоректік заттарды сорады. Емізік тамырдың өсуі паразит өсімдіктердің ерекше органикалық қышқыл бөліп шығаруынан басталады. Қышқыл - жанасқан өсімдіктің қабығын ерітеді. Паразит өсімдіктер қабығынан еніп емізік дамиды. Емізік тамырлар топырақта болмайда, екінші өсімдікке инеше қадалып тұрады. Бұл - паразит өсімдіктердің тіршілік ету жағдайына бейімделгендігінің айғағы. 

## Дереккөздер
Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген, толықтырылған. — Алматы: Атамұра,2011. — 208 бет. ISBN 978-601-282-245-8
Тұқымның өнуі

**Тұқымның өнуі** — ұрықтан өскіннің дамуы. Суға салынған тұқымның тыныс алуы жылдамдайды. Ұрықтың қоректенуіне оңай болу үшін қоректік қор заттары ерітіндіге айналады. Сыртындағы қабығы жарылып, ең алдымен ұрықтың алғашқы тамыршасы төмен қарай бағытталады. Топыраққа бекініп, су мен еріген минералды заттарды өзіне сіңіріп сора бастайды. Қос жарнақты тұқымда ұрық тамыршасынан алдымен негізгі тамыр өседі. Тамырдан соң бүршікшесі жер бетіне шығып, алғашқы жапырақтың қызметін атқарады. Дара жарнақты өскінде қосалқы тамырлар шығады. 

## Дереккөздер
Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. 3-басылымы, өңделген, толықтырылған. — Алматы: Атамұра,2011. — 208 бет. ISBN 978-601-282-245-8
Аммоний карбонаты

thumb|Аммоний карбонаты
thumb|Химиялық формуласы
thumb|3-D формуласы
**Аммоний карбонаты**,  (NH4)2CO3, көмір қышқылының аммоний тұзы. 

## Қасиеттері
Түссіз кристалдар. Суда жақсы ериді.

Ауада, сулы сұйықтықтарда өте тұрақсыз, бөлме температурасында аммиак NH3 пен аммоний гидрокарбонатына {\mbox{NH}_4\mbox{HCO}_3} ыдырайды.  

60 °C температурасында  {\mbox{NH}_3}, <math>CO_2</math>-пен  суға  H_2O ыдырайды.

Гидролиз:    \mathsf{(NH_4)_2CO_3 + H_2O \rightleftarrows NH_4HCO_3 + NH_4OH}

## Қолдануы
* Аммоний карбонатын өндірісте аммиак, көмірқышқыл газын және су буын әрекеттестіріп алады. 
* Тамақ өнеркәсібінде ашытқы ретінде  (Е503), маталарды бояу, дәрі-дәрмек жасауда қолданылады. 
* Дәрі-дәрмектерде (жөтелге қарсы шәрбаттар, нашатыр спирті)
* Олардан сұйық аммиакаттар, жануарлар жемі дайындалады.
* Шарап өндірісінде фермент ретінде.

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Химия
Санат:Карбонаттар
Санат:Аммоний
Өрмекші

**Өрмекшілер**  (, , )&nbsp;— буынаяқтылардың түрлер санынан екінші орын алатын отряды, қазіргі таңда  42 мыңдай түрлері және  1,1 мыңға жуық жойылып кеткен, қазбалардан табылған өрмекшілер белгілі. Барлық жерде кең таралған. Өрмекшілер&nbsp;— басқа жәндіктермен қоректенетін жыртқыштар. Өрмекшілердің арасында тек қана бір түрі -  паук-скакун *[[Bagheera kiplingi]]* өсімдіктер жапырақтарымен көректенеді. Өрмекшілерді  Арахнология ғылымы зерттейді.

Айқышты өрмекшінің аналығы аталығынан ірілеу болады. Айқышты өрмекші күзде нәзік өрмектен тоқылған пілдеге ұрықтанған жұмыртқа салады. Пілдені ағаш қабырғаның арасына, тас астына және т. б. сондай оңаша жерлерге орналастырады. Күзде аналық өрмекшілер өледі. Жұмыртқалары жылы пілдеде қыстап, көктемде одан жас өрмекшілер шығады.

## Анатомиясы
Өрмекшітәрізділердің ересектерінің барлығында оларды басқа жәндіктерден ажыратып тұратын сегіз аяқтары болады. Олардың қанаттары мен мұртшалары жоқ. Бұлардың денесі просома (дененің алдыңғы бөлігі) немесе бас-кеуде және опистосома (буынаяқтылардың денесінің артқы бөлігі) немесе «құрсақ қуысы» деп аталатын екі бөлімнен тұрады. Барлық буынаяқтылар секілді өрмекшітәрізділердің сыртқы қаңқасы болады, сонымен қатар олардың «эндостернит» деп аталатын  жасуша сияқты шеміршек талшығының ішкі құрылысы бар.

## Өрмекшілердің шағуы
Өрмекшілердің шаққаны, әдетте, қауіпті емес. Көп өрмекшілердің шаққаны адам баласы үшін зиянды емес, шаққан жерді жай алғашқы көмек көрсету арқылы оңай жазуға болады. Алайда кейбір өрмекшілердің нейротоксинді улары болады, шаққанда адам баласының жүйке жүйесіне зиянын тигізуі мүмкін. Мысалы, қарақұрт шаққан адамның іші мен кеудесі қатты ауырып, денесі құрысып қалады. 

## Жұмыртқалары мен балалары
Өрмекшілер жынысты жолмен көбейеді. Ұрғашы өрмекшілер жібек қаптарға жұмыртқа салады. Бір ғана ұрғашы өрмекші бірден 3000-ға жуық жұмыртқа салады. Жұмыртқа қабы жұмыртқаларды ылғалдандыруға көмектеседі. Ұрғашы өрмекші әрдайым жұмыртқа қабын қорғап, өзімен бірге алып жүреді. Сонымен қатар, олар бұл қапты өрмекші торына да бекітіп қоюлары мүмкін. Жұмыртқалар ұсақ өрмекшілер болып ашып шығады. Көп түрлерінде жас өрмекшілерді аналары күтеді. Олар өскен сайын бірнеше рет түлеп, сыртқы жабындарының ескілерін жаңаларына ауыстырып отырады.

## Дереккөздер

Санат:Өрмекшілер
Манас жыры

158 × 224px|нобай|оңға|"Манас жыры" кітабы
*'Манас жыры* - мазмұн байлығы, көлемі мен көркемдік жыр кестесі жағынан да әлем халықтары әдебиетінің алтын қорынан ойып тұрып орын алатын батырлық эпос. Онда алып Манас батырдың дүниеге келгенінен бастап, бүкіл үрім-бұтағымен жалғасқан батырлық, ерлік дәстүр қосыла жырланады. Эпос аса ауқымды көлем құрайды. Ол - тек қырғыз халқының ғана емес, күллі түркі халықтарының тарихи мен салт дәстүрінен, рухани әлемінен мол мағлұмат беретін энциклопедия тектес мұра. Онда қазақ халқының тарихына қатысты оқиғалар да кеңінен қамтылып отырады, қазақ жырларымен сарындас тұстар да жетерлік. Манасшылар күнді-күнге, айды-айға қосып жырлайтын алып жырдың көркем табиғатына кезінде қазақтың ұлы ғалымдары Ш. Уәлиханов, М. Әуезов ерекше көңіл аударып, оның алғашқы зерттеушілері болған.

## Дереккөздер
Жалпы білім беретін мектептің 6-сыныбына арналған оқулық. - Алматы: Атамұра, 2011. - 304 бет. ISBN 978-601-282-207-6
Блудов құртқашашы

**Блудов құртқашашы** () – құртқашаштар тұқымдасының құртқашаш туысына жататын өсімдік. Онша көп емес Қазақстандық түрдің біреуі. Гүлінің түсі жиі таза сары болып келеді. Aлтай, Тарбағатай және Жоңғар алтауында (тек Шығыс Қазақстан және Алматы облыстарының көлемінде) шабындықты беткейлерде, орман алаңқайларында өседі. Тамырсабақты көпжылдық шашыраңқы түп құрушы. Жапырағы таспа тәрізді (ені 1 см), төменгілері 3 - 5 ораққа ұқсап аздап иәлген. Сабақ түбіне шоқтана жиылған, сабағының биіктігі 30 см - ге дейін, екіден - төрттен барынша қысқа жапырақты және екі ірі (диаметрі 5 - 7 см - ға дейін) гүлімен. Олардың түсі - ашық, жылтырауық сары, жіңішке күлгін жүйкелі. Гүлдердің түтіктері өте қысқа, сыртқы жапырақшалары ортасына келгенде жіңішке түтіктерден қалың *сақал* құрайды. Бұл түр көктемнің соңында гүлдейді - жаздың басы (мамыр-маусым). Жемістері сопақ, алты қырлы қорапша, көп санды дөңгеленген - күңгірт қоңыр тұқымдарымен. Тұқымдарының ұсақ ашық түсті қанатшалары арқылы таралады. Тұқымды құмырсқалар таратады. Тамаша декоративті түр, мәдени түрде жақсы өседі. Аязға төзімділігіне байланысты сұрыптауда қызығушылық тудыруда қайқиған жапырақшалары сәл ғана оралған, бұйралау. Осыдан келіп түрдің орысша атауы шағады. Аталықтары ірі қошқыл күлгін тозаңдарымен тиімді оқшауланады. Тозаңдар өздерінің ортаңғы бөліктерімен жіпшелерге ілінген, сондықтан ашық гүл ішінде тербеліп тұрады. Бұл түрдің гүлдеу мерзімі маусым - шілде, шілде - тамызда жеміс береді. Жемістері ірі, алты қырлы, үшкір қабырғалары бар қорапша, өзінің қайталанбас ерекшелігімен көңіл аудартады. Тұқымы қоңырлау, сарытегіс үш ұяшықтың әр қайсысына екі қатарлап жинақтала қойылған. Піскен қорапшалар бас жағындағы сызаттардан қақырайды және тұқымсабақ тербелгенде шашылады. Сұрыптауда алынған 100 - ге жуық түр бар. Пиязшықтары шикі және қайнтқан күйінде жеуге жарамды, кейбір жерлерде кофенің орнына және қойдың ірімшігіне азықтық қосымша есебінде пайдаланады. Олардан мата үшін қара бояу алынады. Халықтық медицинада пиязшығының тұнбасын бауыр ауырғанда, нерв шаршағанда, шикі күйінде ревматизмді, түрлі қабынуларды және жараны емдеуге қолданады. Гүлдері аралар үшін шірне көзі болып табылады. Гүлшоқтары үшін жаппай динау пиязшықтарын ұдай қазу бұл бағалы түрдің азайып кетуіне жол ашады, сондықтан ол Қазақстанның Қызыл кітабының екінші басылымына ұсынылған. 

## Дереккөздер


Санат:Құртқашаштар
Алтай шегіргүлі

**Алтай шегіргүлі** () – шегіргүл тұқымдасына жататын өсімдік.Қазақстанда кездесетін 30 түрдің ішіндегі ең ірі гүлдісі,шалғындықта және ылғалданған ірі қиыршық тасты беткейлерде,орман белдеуінің жоғарғы бөлігінен бастап Альпі белдеуіне дейін таралған.Барлық биік тау жоталарында Алтайдан бастап,Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аралықтағы жиі қаулай өседі,гүлдеу кезеңінде күлгін немесе сары егістік құрайды.Бұл көпжылдық шөп (15 см,биік емес)жұқа тамыр сабақты,көп санда бұтақтары қысқы сабақтарға ауысады.Дөңгеленген жапырақтары қысқа сағақты,сабақ түбіне жақын орныққан.Гүлдері жалғыздан, ірі( диаметрі 3см-ге дейін)әр түрлі ұзындықтағы тостағанша жапырақша,желектер,аталықтар бестен,түйін ұзарған бағаналы,екі жеміс жапырақшасынан тұрады.Желектері күлгін,көк,көгілдір,төменгі және бүйірдегі сары анық көрінетін күңгірт қызылқоңыр сызықшаларымен.Астыңғы желектері басқаларына қарағанда кеңдеу.Жіңішке жоғары қарай қайырылған,шақшалы.Шегіргүл мамырдан тамызға дейін гүлдейді,жемістері сопақша,жұмыртқа тәрізді қорапша.Шілде- тамызда піседі,пісіп жетілген қорапша қайықшаға ұқсап,үш ұяшықтың жіктерімен қақырайды.Ұсақ көптеген тұқымдарын шашады.Декоративті өсімдік.Бұл түр бірнеше бауда өсірілетін шегіргіл сорттарының арғы тегі болып есептеледі. Сондай-ақ халық арасында "Анютины глазки" деген атпен танымал

## Дереккөздер


Санат:Шегіргүл тұқымдасы
Амритсар

**Амритсар**  () - Солтүстік Үндістанның Пенджап штатындағы қала. Синкхтердің қасиетті қаласы, негізгі діни және мәдени орталығы.
thumb|left|250px|Хармандир Сахиб (Алтын  ғибдатхана) киелі бөгеттің ортасында орналасқан.
Амритсар - тоқыма өнеркәсібі мен сауда орталығы, темір жол торабы.

## Тарихы
16 ғ-дың аяғында синкхтердің төртінші гуруі(дін басшысы) Рим Дас  негізін салдырды.

Қала атауын ортасында Хармандир-Сахиб (Алтын ғибдатхана) орналасқан киелі бөгеттің атауынан алған. Хармандир-Сахиб  -  ол синкхтардың бас гурдварасы. Дәл осы жерде көптеген синкх тарихының оқиғалары болған.

1849 ж. ағылшындар жаулап алды. 1918-22 ж. ұлт-азаттық күресі орталығының біріне айналды. 1947 ж. Үндістанды бөлшектеген кезде үнді-мұсылман-синкх қырғындары салдарынан көп бүлінді.  

## Климаты
Үндістанның солтүстік-батысына ылайық - климаты шөлейт.  Жылдың 4 мезгілін айқындауға болады:
* қыс (қарашадан наурызға дейін), ауа температурасы 4-тен 19°С дейін;
* жаз (сәуірден маусымға дейін), ауа температурасы  45°С жетеді;
* муссонмуссон (шілдеден қыркүйекке дейін) 
* посмуссон (қыркүйектен қарашаға дейін). 

Жауын-шашынның деңгейінің орта жылдық көрсеткіші - 681 мм.

Соңғы жылдарда ең төмер температура 21 каңтар 2005 ж. −6,6 °C  болған, ең биік температура 21 мамыр 1978 ж. +49,7 °С[5].

## Халқы
Халқы саны - 1 183 705 адам (2011 ж. мәліметі бойынша). Оның ішіндегі еркектер - 55 %, 6 жасқа дейінгі балалар - 15 %.

Сауаттылық деңгейі - 77,2 % ш. Негізгі діні - сикхизм, индуизм және т.б. діндер де бар.

Негізгі тілі - пенджаби.

## Сыртқы сілтемелер
* 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Үндістан географиясы
Санат:1574 жыл
Амудария кеніші

thumb|right|Амудария кеніші табылған жері
**Амудария кеніші** -  б.з.б 4-2 ғ-дағы грек-бактерия дәуірінен қалған ескерткіш.

Самарқан - құндыз аралығында Амудария өткелінен (Тәжікстан) 1877 ж. табылған. Амудария кеніші алтын мен күмістен жасалған 177 бұйым мен 1300 дана теңге ақшадан тұрады. Заттардың бедеріне көне грк, иран, сақ мәнеріндегі әшекей , ою-өрнек салынған. Қару-жарақ, қанжар асынған скиф кескіндес  жауынгер, т.б. бейнеленген.

Бұл Орта Азияның ертедегі көшпелі тайпаларының мәдениеті, сақ, массгеттер Қара теңіз жағалауының скифтеріне ұқсасдейтін дейтін Герадоттың пікірін дәлелдейді.

Британ мұражайында сақталған.

## Галерея

Сурет:Ars Summum Tesoro Oxus brazalete.JPG
Сурет:Model of a chariot from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg
Сурет:Oxus treasure statuette.jpg
Сурет:Gold statuettes from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg
Сурет:Gold vessels from the Oxus treasure by Nickmard Khoey.jpg
Сурет:The Oxus Treasure by Nickmard Khoey (BM)1.jpg
Сурет:Gold fish shaped vessel from the Oxus Treasure by Nickmard Khoey.jpg
Сурет:Hay pers.jpg


## Сыртқы сілтемелер
* 

## Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энциклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Тәжікстан тарихы
Санат:Иран тарихы
Санат:Британия мұражайлары
Санат:Археология
Бунге хориспорасы

**Бунге хориспасы(крестгүлділер тұқымасы)**

Биік тауларға тән мекендеуші тек Алтайды ғана емес,Алтайдан оңтүстікке қарай барлық таулы жүйелерге орналасқан.Бұл түр Қазақстанда кездесетін алты түрдің ішіндегі ең көріктісі.Ірі қиыршық тасты ылғалды жерде және тастақты беткейлерде,альпі көгалдарында кездеседі.Кейде өзен малтатастарымен төмен орман белдеуіне дейін түседі.Бұл жатаған көп жылдық сабағының жоқтығымен(10 см)ерекшеленеді. Сопақ,ірі тісті жапырақтардың розеткасынан бірнеше гүлсидам шығады,олардың бас жақтарында бір-бірден болады.Осылайша барлығы бір қарағанда,жапырақтары әдемі пішінделген гүл шоғына ұқсайды.Гүлдерінің құрылысы кәдімгі крестгүлділерге тән:тостаған жапырақтары және жапырақтары төрттен,аталықтары алтау,екеуі қысқа,аналығы біреу,қысқа.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Дәрі мәрпі

**Дәрі мәрпі (сарғалдақтар тұқымдасы)**

Қазақстанның солтүстік облыстарында орманды далалы жиірек дала аумағында,сондай-ақ Алтай,Тарбағатай және Жоңғар Алатауында кездеседі.Кесілген жапырақты ормандарда,алаңқайларда және егістіктерде,өзен,бұлақ жағалауларында тасты беткейлердегі шабындықтарда өседі.Тауларда субальпі белдеулеріне дейін көтеріледі.Көлемі кіші,жер асты бөлігі екі сопақ түйнекке ұқсайды,жапырағы көп тарамдалған және гүлдерінің түсі сары.Гүлдерінің пішіні бірдей,дөңгелене иілген,мәрпінің басым көпшілігіне ұқсас.Гүлшоғыры бәрінен бұрын жай шашақтың түріне жақын,аз бұтақты.Бұл түр шілде-тамызда гүлдейді.Улы заттар бөледі.Олар – алкалоидтар.Үй жануарлары жемейді.Халықтық медицинада жер үсті бөлігі қояншық ауруына,бас ауруларына және түрлі улануларға қарсы қолданылады.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Еркек усасыр папоротнигі

**Еркек усасыр папоротнигі (кәдімгі папоротниктер тұқымдасы)**

Қазақстандық жеті түрдің ішіндегі едәуір танымалы және кең тарағаны.Республиканың таулы массивтерімен,қылқан жапырақты және аралас ормандарында,дала аймағының солтүстік-шығыс бөлігінде кездеседі.Бұл көпжылдық шөптесін споралы өсімдік жуан,мықты ескі жапырақ сағақтарының қалдықтарымен және кең жұмсақ қабыршақтарымен қымталған тамырсабағымен ерекшеленеді.Сабағы жоқ,тамырсабақтан ірі,екі қайтара қауырсынды-тарамдалған тақталы жапырақтар шоқтала өсіп шығады.Биіктіктері 100 сантиметрге жетеді.Жапырақтың өсуі көктемде басталады.Бастапқыда олар көптеген папоротниктерге тән оралған,ұлу тәріздес болады,кейін өсе келе түзеледі.Усасырдың тамырсабағы улы,бірақ бұрыннан бері тиімді ішек құртын түсіргіш зат ретінде медицинада ғана емес,мал дәрігерлері де қолданады.Барлық вегетациялық кезеңнің ұзақтығында усасыр сәндік сапасын сақтайды.Кейінгі кездері безендіру шараларына пайдаланып жүр.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Жалған бөденешөп

**Жалған бөденешөп** () – бақажапырақ тұқымдасына жататын өсімдік. Жалған бөденешөп Қазақстан даласында кең таралған. Әдетте бұл өсімдік орманды далалы аймақтарда,құрғақ шабындықтарда және қайыңды ормандарда кездеседі. Сабағы биік-120 сантиметр,жапырақтары 3-4-тен орналасқан ұзын жіңішке, гүлдері ұсақ, біркелкі көкшіл, ұзынша қою шашаққа жиналған, сабақ ұшында сыпырғышқа ұқсас гүл құрайды. Бөденешөп ешуақытта үлкен шілік құрмайды, гүлдеу кезеңінде маусым, шілде айларында ерекше көзге түсетін кәдімгі орманды дала өсімдігі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Бақажапырақтар
Жалпақтостағанша шөлмасақ

**Жалпақтостағанша шөлмасақ (ерінгүлділер тұқымдасы)**

Жалпақтостағанша шөлмасақ-Қазақстанда өсетін осы туыстың 23 өкілінің ішіндегі ең көп тарағаны.Шөлді мекен ететіндігі туыстық атауынан көрінеді.Құмды,сазды,тастақты топырақта,Арал-Каспийден бастап,Зайсанның шөлдерінде,сонымен қатар  аласа таулардың беткейлерінде Тарбағатайдан Қаратауға дейінгі аралықта өседі.Бұл көпжылдықтың жер үсті бөлігін қою жалбыраған түк басқан және тамыры шалқан тәрізді жуан.Сабағы жалғыз, кейде бірнешеу.Мықты,төрт қырлы,40 сантиметрге дейін биік,тіпті түбінен бастап жазыла бұтақтанған.Сабақ түбіндегі жапырақтар кең сағақты,тақталы жиегі жұмыр тісті дөңгеленген.Сабақ бойындағылары тең көлемінің кішілігімен ажыратылады.Гүлшоғыры-бірнеше бұралған жапырақтардан тұрады.Әрқайсысы лалагүлдер гүлжапырақтарымен қамтылған төрт-алты гүлден жиналған.Тостағанша үлкен,ұзындығы 3-4 сантиметр,жеміс салған мезгілде үлкейе түседі.Пішіні воронка тәрізді.Төменгі бөлігі түтікті,жоғарғы жағы шұңғыл кеңейіп кеткен.Кейде дөңгелек тәрізді желбір,күлтенің ұзындығы 4-5 сантиметр,желектері өсіңкі,пішіні қосерінге тән.Үстіңгі ерні сарғыштіпті ақ,астыңғы ерні ашық сары немесе қызғылт сары,ұш жағы үш бөлікке бөлінген.Аталықтардың саны 4,күлтенің түтігінен қылтиып шығады,әрең байқалады.Шөлмасақ сәуірдің соңынан шілденің басына дейін гүлдейді.Жемістері-төрт бөлікті құрғақ жаңғақтар,маусым-шілдеде піседі.Тұқымының құрамында қою май бар,гүлдеу мерзімі аяқталған соң құрғақ гүл шоқтарын жасауға пайдаланады.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Санат:Еріндігүлділер
Қанат дән шырыш

'Қанат дән шырыш(асфоделовтар тұқымдастары)
Көшпелі және тұрақтанған құмда өседі.Қазақстанда кең тарамаған,тек Сырдария өзенінің бассейнінен Балқаш-Алакөлге дейінгі аралықта.Индер шырышынан жіңішке жапырақтарымен,салыстырмалы түрде онша биік емес-30-70 сантиметр сабағы және кең шашыраңқы гүл шашағымен ерекшеленеді.Үлкен болып ашылған,аппақ немесе күлгін,ұзындығы кең шашыраңқы гүл шашағымен ерекшеленеді.Үлкен болып ашылған,аппақ немесе күлгін,ұзындығы 3-4сантиметрге дейін жұқа гүлтабанына орныққан әдемі гүлі де осы түрге ғана тән.Шөлде орналасқан қалаларды,басқа да елді мекендерді көгалдандыруда,әсіресе ерте гүлдейтіндігі қызықтырады.Тамырынан желім даярлайды.

=Дереккөздер=
Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы
Санат:Шырыштар
Фэнтези

**Фэнтези** ( – «қиял») – мифологиялық және ертегi мақам-сарындарын (мотив) қолдануға негiзделген фантастикалық әдебиеттiң жанры. Қазiргi өңі XX ғасырдың басында құрастырылды. Фэнтезидің қазiргi әлпетiнің қалыптасуына  өткен ғасырдың ортасынан бастап  Джон Рональд Руэл Толкиен  орасан зор əсерін тигіздi. Оны кейбіреулер "фэнтези әкесі" деп те атайды. 

Фэнтези шығармалары көбінесе, əрекеті шынайы орта ғасырға ұқсас ойдан шығарылған əлемде өрбитін, ал ондағы кейіпкерлер ғажайып құбылыстар мен жаратылыстарға тап болатын, тарихи-шытырман оқиғалы романдарды еске түсіреді. Фэнтези жиі архетиптік сюжеттер негізінде құрастырылған.
 
Ғылыми фантастикадан айырмашылығы - фэнтези шығарманың іс-əрекеті болып жатқан əлемін ғылыми тұрғыдан түсіндіруді көздемейді. Бұл əлем жорамал түрде ғана бар болып қабылданып, оның біздің əлемге қатысты орналасуы жиі еш ескертіліп өтпейді: бұл я параллелді əлем, не болмаса бөгде ғаламшар, ал оның физикалық заңдары жердегіден ерекше болуы мүмкін. Мұндай әлемде құдайлар, сиқыр, мифтік мақұлықтар(айдаhарлар, елфтер, гномдар, тролльдар, гоблиндер, кентаврлар жəне т.б.), елестер мен басқа да кез келген қиял-ғажайып тіршілік иелері ақиқи бар бола алады. Фэнтезиде болатын кереметтердің ертегілерде болатын кереметтерден ерекшелігі - бұлар сипатталынып жатқан əлем үшін дағды, қалыпты жайт болып табылады жəне табиғат заңдары сияқты жүйелі түрде жүзеге асады.

Фэнтези - бұл сондай-ақ кино, кескіндеме, компьютерлік және үстел ойындарының жанры. Мұндай жанрлық əмбебаптық шығыс жекпе-жектері элементтері бар қытай фэнтезиіне ерекше тəн (усяны қараңыз).

## Әдебиет
Болашақ жанрға ортағасырлық эпостар жəне серілік романдар үлкен ықпалын тигізді. Заманауи фэнтезидің алғашқы шығармалары XX ғасырдың басында пайда бола бастады. Олардың қатарына Эдвард Дансенидің «Эльфландия патшасының қызы»(1924), Роберт Говардтың «Конан»(1932), К. С. Льюистің «Нарния хроникалары»(1950-1956) секілді шығармаларды жатқызуға болады. Жанрдың əйгілі болуына Джон Рональд Руэл Толкиеннің «Сақиналар әміршісі» есімді 1954-1955 жылдары басылып шыққан романы септігін тигізді. Фэнтези жанрында дәл осы кезде мыңдаған жазушы-фантасттар жұмыс iстейдi.

## Кино
Фэнтези жанрындағы фильмдердің басым көпшілігі кітаптар мен комикстер желісі бойынша  түсірілген. Фэнтези жанрдағы ең танымал фильмдер:
* «Конан-варвар» – Джон Милиус
* «Уиллоу» – Рон Ховард
* «Сақиналар әміршісі (кинотрилогия)» – Питер Джексон
* «Эрагон» – Кристофер Паолини
* «Гарри Поттер» - Дж. К. Ролинг романдарының желісі бойынша
* «Нарния хроникалары» - Эндрю Адамсон
* «Алиса ғажайыптар елінде» - Льюис Кэрролл кітабы бойынша

## Қызықты факт
Ұлы батыр Конан-Варвар құрметіне PokerDom аты аталатын ұяшықты құрды.

## Сыртқы сілтемелер

* Encyclopedia of Science Fiction 

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет жанрлары
Мушкетов түйесіңірі

**Мушкетов түйесіңірі** () – тарандар тұқымдасының түйесіңір туысына жататын өсімдік.

Қазақстандық 14 түрдің ішіндегі ең сирек кездесетіні, тек Іле Алатауының орталық бөлігінде,яғни Алматы қаласының маңында таралған. Бұл шектеулі жергілікті түр, үштік кезеңдегі ылғалды ормандарда сақталып қалған қалдық түр болып табылады. Оның жасы 10млн. Жылдан кем емес. Қазіргі кезде тау етегіндегі шалғынды беткейлерде, жапырақты ормандарда  және бұта шіліктерінде өседі. Бұл биік бұта (1.5м), ағаштанған қызғылт-қоңыр бұтақтарымен, туыстың көптеген басқа өкілдерінен тікенектерінің болмауымен және ірі созыңқы-сопақша ашық-жасыл жапырақтарымен ерекшеленеді. Гүлдері қосжынысты, бозғылт-күлгін немесе ақ, қысқа бүйір шашақ гүлшоғырына жиналған. Гүлсерігі жай бес мүшелі. Оның жапырақтары екі шеңберге орныққан, сыртқы екеуі ішкілерінен ұсақтау және жеміс салу кезінде төмен еңкейеді, ішкі үшеуі үлкейіп өседі, жемісті қоршап тұрады. Аталығы алтау, түйіні бір ұялы, үш бағанасымен.Түйесіңір мамыр-маусымда гүлдейді, жемісі шілдеде піседі. Саны аз және ареалы шектеулі. Гүлдеген мерзімде түр өте декоративті, қолда жақсы өтеді, сондықтан оңтүстік қалаларды көгалдандыруға ұсынылған.

## Дереккөздер


Санат:Таран тұқымдасы
Ольга зығыры

**Ольга зығыры(зығырлар тұқымдасы)**

Қазақстандық 12 түрдің ең көзге түсетіні.Ірі қиыршық тасты және тасты беткейлерде,шалғындық алқаптарда,кесілген арша орнында,орталық және Батыс Тянь-Шаньның  жоғарғы белдеулерінде өседі.Онша биік емес, 45 сантиметр.Көпжылдық,ұзын,бұтақтанған,көптеген жіңішке таспа тәрізді,көкшіл-жасыл,жоғарыда гүлсағағына ауысады.Түрдің ерекше белгілері-гүлсағағының және тостағанша жапырақшаларының жиегінде ірі жабысқақ бездерінің және қылшықтарының болуы.Гүлдері бес мүшелі,ұшында босаң гүлшоғырына жиналған.Күлтелері ірі, төменгі бөлігі түтікті,ашық күлгін.Түйін бес ұялы,беске бөлінген бағаналы.Зығыр мамыр-шілдеде гүлдейді,жемістері шілде-тамызда піседі.Тамаша декоративті өсімдік,көгалдандыруда қызығушылық тудырады.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.
Санат:Зығырлар
Сары цистанхе

**Сары цистанхе** () – сұңғыла тұқымдасына жататын цистанхе түрі. Сабағының биіктігі 1метрге дейін жетеді.Көлемі барынша үлкен және біркелкі сары гүлдерімен құм төбелерінде өседі,жүзгіндердің паразиті.Оңтүстік Балқаш маңы және Қызылқұмда(Алматы,Оңтүстік Қазақстан) яғни Қазақстанның тек шөлінде кездеседі.Шаруашылық маңызы жайында мағлұмат жоқ.Кейде түйелердің,қойлардың жейтіні белгілі.Сары цистанхэ сәндік өсімдік ретінде құмды шөлдегі шөптесін өсімдіктер арасында гүлдеп тұрған кезде( сәуір-мамыр)әдемі көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Төртқалқан жуантамыр

**Төртқалқан жуантамыр**, төртқалқан риндера () – айлауыктар тұқымдасына жататын жуантамыр түрі.

Қазақстанда таралған алты түрдің ішіндегі ең танымалы және көп тарағаны.Республиканың барлық территориясында далалы және шөлді зоналарда кездеседі,тек тауларда,орманды дала және оңтүстік шөлде кездеспейді.Далаға,тасты беткейге,тау қорымдарына тән өсімдік.Шөптесін көпжылдық,шашақбасты бірнеше жапырақтары бар және тік,биіктігі 40 сантиметр сабақты.Түбіндегі жапырағы көкшіл сұр-жасылдау,ұзын сағақты және созыңқы,кейде жиегі бұйраланып кетеді,сабақ бойындағылары отырыңқы,үшкір.Гүлшоғыры қалқан тәрізді сыпыртқы,осы тұқымдасқа тән бұйраланған.Гүлдеу мерзімінде бұйралары қалың,жеміс беру кезеңінде ұзарып кетеді.Тостағанша  ақ түсті қою түкке малынған,түбіне дейін таспа тәрізді 5 бөлікке бөлінген.Күлтесінің биіктігі 1.5 сантиметрге дейін тостағаншадан екі еседей ұзындау,кең түтікті,бес ұшталған тік жапырақшалы.Аталықтары бесеу,қысқа,түйіні төртжапырақты,гүл тәжінен азғана асыңқырап тұрған жіп тәрізді бағаналы.Гүлдің түсі сұрғыш-сия түсті немесе күлгіндеу.Гүлдеу мерзімі сәуір-мамыр.Ерте жеміс береді.Жемістері үлкен тегіс жаңғақтардың жиегі толқынданған.Пісіп жетілген соң олар төгіледі де желмен жеңіл таралады.Тамырының жер беті бөлігі және тұқымының құрамында айтарлықтай көп емес улы заттар бар.Тәжікстанда өсімдік жараны емдеуге қолданылады,басқа жерлерде жапырағын салат ретінде жейді.

## Дереккөздер


Санат:Айлауықтар
Ұзын желайдар

**Ұзын желайдар (сарғалдақтар тұқымдасы)**

Қазақстандық 11түрдің ең көп кездесетіні, кейде көлемді алқап құрайды. Шалғындықта Солтүстік және Батыс Тянь-Шаньның тастақты беткейлерінде өседі. Ортаңғы және жоғарғы тау беткейлерінде, еріп жатқан қарлардың маңында кездеседі. Шөптесін көпжылдық, қиғаш тамырсабақты, биіктігі 60 сантиметр болатын жапырақсыз сабақтарымен. Сабақ түбіндегі жапырақтар ұзын сағақты, үш бұрышты тақталы, үш қайтара тісті бөліктерге тілімденген. Шатыр тәрізді гүлшоғыры 2-6 гүлден тұрады. Гүлдері ірі, диаметрі 4 сантиметрге дейін. Гүлсерігінің жапырақшаларының саны 5-8, аппақ астыңғы жағы түкті, аталықтары мен аналықтары көп. Мамырдың ортасынан тамызға дейін гүлдейді, шілде-тамызда жеміс салады. Әдетте жайылымда желінбейді, себебі мал үшін улы, тамаша декоративті өсімдік, әсіресе гүлдеген мезгілінде.

## Дереккөздер

Санат:Сарғалдақтар тұқымдасы
Бема қызғалдағы

**Бема қызғалдағы (лалагүлдер тұқымдасы)**
Қазақстан шөлінің жергілікті типтік түрі. Құмды және Балқаш-Алакөл шөлінің шұңқырлы, қиыршық тасты құмды жерлерінде және бетпақдаланың шығыс бөлігінде, Алматы және Жамбыл облыстарының жерлерінде, топырақта өседі. Басқа түрлерден пиязшығының ешқайсысына ұқсамайтын қабыршағының құрылысымен ерекшеленеді. Олар өте қатты жұмыртқаның қабығы тәрізді, қара қошқыл түсті топырақтың жоғарғы қабатына дейін созылған. Саны көп, қабыршақтардың бас жағы сабақтың жер беті бөлігінің айналасында тығыз қап құрайды. Түтіктің ұзындығы 15-20 сантиметрге жетеді. Мықты, жалаңаш, төрт жапырағы ұшына қарай біртіндеп қысқара түседі. Жапырағы ұзын, бірақ гүлінен қысқа, қандауыр жиектері толқынданған, гүлі жалғыз, үлкен, пішіні сәнді, бүршігінде иіңкі. Гүлсерігінің жапырақтары ашық сары түсті, жылтырақ, ұш жағына қарай тарылған, үлпілдек. Аталық жіпшелері және тозаңдары сары түсті, тозаңдарының қою сия немесе қара түстілері де кездеседі .Шөлге сән береді.

**Дереккөздер**:Қазақстанның өсімдіктер энциклопедиясы.

Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Ұсақ торлы жуа

**Ұсақ торлы жуа** () – амариллистер тұқымдасының жуалар тегінің көпжылдық шөптес өсімдігі.  

Қазақстанда Алтайдың тек батыс бөлігінде кездеседі. Кейде тау өзендерінің аңғарларында үлкен алаңдарды алып жатады және самырсынды шыршалы ормандарда, әсіресе Риддер қаласының төңірегінде. 

Басқа пияздардан жалғыз емес,түптенген тамырсабақтармен жіңішке цилиндр тәрізді пиязшығымен, сұрғылт торлы қабығымен ерекшеленеді. Сабағының биіктігі 76 сантиметр,төменгі бөлігі күлгін  қабықшалармен оралған, ортасында екі, көбіне үш тегіс жалпақ эллипс тәрізді жапырақтары болады. Торлы жуаның жапырағының пішіні жағынан меруертгүлдің жапырағына өте жақын. Гүлдері ұсақ сарғыш, шатыр тәрізді гүлшоғырына жиналған, аталық жіпшелер гүлсерігінен ұзындау, сондықтан аталықтар түйін бағанасымен бірге гүлдерден көзге түсе қылтиып тұрады.

Бұл түр маусым-шілдеде гүлдейді. Шілде-тамызда жеміс береді. Тұқымымен және вегетативті түрде көбейеді. Пиязшықтары және жер үсті бөлігі эфир майын бөледі және көп мөлшерде дәрумен С, сондықтан  ұсақ торлы жуа барлық өзі өсетін орындарда қалаулы тағамдық өсімдік болып табылады. Оны жас күйінде, тұздалған, маринадталған, ашытылған күйінде жейді. Гүлдегенге дейін пиязшығымен қоса топырақтан сілкіп жұлып алып жинайды. Одан кейін жапырағы да, сабағы да қатайып кетеді де жеуге жарамсыз болып қалады. Өсімдіктің осы мүшелерін халықтық медицинада бронхы ауруын, склерозды емдеуде және ішек құртын түсіруге қолданады. Үнемі жаппай жинаудың нәтижесінде көптеген жерлерде, әсіресе елді-мекендердің маңайында торлы жуаның саны азайып барады, сондықтан Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Синонимдері
* 
* , nom. inval.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* , nom. inval.
* 
* 

Санат:Амариллистер
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Солтүстік Америка флорасы
Санат:Дәмдеуіштер
Буын, сүйек жарақаттары кезіндегі алғашқы жәрдем

700 × 490px|нобай|оңға|Буын, сүйек жарақаттары кезіндегі алғашқы жәрдем
**Сіңір,буын,сүйек жарақаттары кезіндегі алғашқы жәрдем**
Сіңірдің созылуы-адам абайсызда ойлы-шұқырлы жерден аяғын ыңғайсыз басудан болады. Аяқ басы бұралып,сіңірі созылып кетеді. Сіңірдің созылған жері шыдатпай ауырып, ісінеді. Алғашқы жәрдем-ісінген жерге суық шүберек басып, қатты таңып тастау. Кейінірек дәрігерге көріну қажет.
Буынның шығуы-адам жығылғанда,өте ауыр зат көтергенде,ебедейсіз қимылдағанда сүйек басының таюы. Мұндайда буын қапшығы созылып немесе жарылып кетуі мүмкін. Бұл жарақат кезінде аяқ қатты ауырып,ісініп,қозғалмай қалады. Ауырған жерге суық шүберек басады. Содан соң хирург дәрігерге қаралу керек.
Сүйек сынуы-егер адам қатты құласа немесе басқа оқыс жағдайға ұшыраса. Оны 2 түрге бөлуге болады:шытынап сыну және морт сыну. Морт сынуды басқаша ашық сынудейді. Бұл жарақат түрі қантамырларына,бұлшықеттерге, теріге зиян келтіреді. Жарақатқа микробтар да түсуі мүмкін. Сынған жер қатты ауырып,шыдатпайды, сондықтан қозғалмайтындай етіп шендеуіш салып таңады. Шендеуішке кез-келген қатты тақтай,таяқ т.б жарайды. Ең алдымен,жарақатты тазалап, жұмсақ мата салады. Оның үстіне шендеуішті сынған мүшемен толық біріктіріп,таңады.Дәрігер көмегі ауадай қажет,өйткені морт сыну өте қауіпті.
Ендеше,осындай жағдаяттарда жол табуға болады.

**Дереккөздер**:адам ағзасы кітабы,биология кітабы,8 сынып.
Перикардит

нобай|
**Перикардит** — перикардтың (үлпершектің) қабынуы, вирустық инфекция немесе жүректік ұстаманың нәтижесінде дамиды. Перикардит ревматоидтық шабуылдың, бүйрек ауруларының немесе үлпершекті тесіп өткен жарақаттың нәтижесінде дамуы мүмкін. Оның симптомдарына тыныс алудың қиындауы, дене қызуының көтерілуі, шаршағыштық жатады. Оларды көп жағдайда қабынуға қарсы заттарды қолдану арқылы басуға болады, кей жағдайларда хирургиялық ем қажет.

## Перикард қызметтері
Перикард бірнеше қызмет атқарады. Оларға мыналар жатады:

Жүрек пен оның ірі тамырларын көкірек орталығына бекітіп, белгілі жағдайда ұстап тұрады;
Жүректі жарақаттанудан және оған өкпе тіндерінен, көкірек орталығынан микробтардың өтуінен сақтандырады;
Диастола кезінде жүректің тым артық керіліп кетуінен сақтандырады;

Маңызды рефлексогендік орын болып есептеледі. Онда жүрек соғуының күші мен жиілігін реттеуге қатысатын көптеген механо- және хеморецепторлар бар. Перикардтың бүліністерінде қанайналым жеткіліксіздігіне әкелетін көптеген дерттік рефлекстер пайда болуы мүмкін. Перикард қуысында кеуде қуысындағыдай теріс қысым болады. Жоғарғы және төменгі қуыс көктамырларда, оң жүрекше қуысында диастола кезінде қан қысымы перикард қуысындағы қысымнан су бағанасы бойынша 4-6 см ғана артық. Сондықтан перикард қуысында қысымның тіпті азда болса көтерілуі оң жүрекке қанның ағып келуін қиындатады. Мұндай жағдайлар перикард қуысында сұйықтықтың жиналуынан болады. Ол:
Жүрек қалтасының қабынуында (экссудациялық перикардит);
Су мен тұздардың алмасуы бұзылғанда, қанда нәруыздар азайғанда (гидроперикардиум);
Перикард қуысына қан құйылғанда (гемоперикардиум) т.б. жағдайларда кездеседі.

## Бұзылысы
Перикард қуысына сұйық тез және баяу жиналуы мүмкін. Тез жиналуы жарақаттанудан немесе миокард инфаркты нәтижесінде жүрек жыртылу кездерінде болатын қан құйылудың әсерінен немесе гидроперикардиум тез дамығанда байқалады. Перикард нашар созылатындығынан оның қуысында қысым көтеріледі де, жүретің диастола кезіндегі кеңуіне бөгет жасайды, тез дамитын жүрек тығындалысы пайда болады. Бұл кезде жүрек қуыстарының қанға толуы азаяды, систолалық қан көлемі мен артериялық қысым төмендейді, веналық қысым котеріледі. [1]

## Дереккөздер
 биология,8  сынып,адам ағзасы кітабы.
 ↑ "Патофизиология" Әділман Нұрмахамбетұлы 2000 жыл

Санат:Кардиология
Реативтік қозғалтқыш

**Реактивтік қозғалтқыш**

Реактивтік қозғалтқыш – жұмыстық дененің бастапқы энергиясын сол дененің реактивтік ағынының кинетикалық энергиясына түрлендіру арқылы тарту күшін тудыратын құрылғы. Қозғалтқыш соплосынан жұмыстық дененің сыртқа қарай ағып шығуы нәтижесінде жұмыстық дене ағынының тербелісі түрінде реактивті күш пайда болады. Реактивтік ағынның кинетикалық энергиясына түрленетін энергия химиялық, ядролық, электр., т.б. болуы мүмкін. Қазіргі кезде реактивтік қозғалтқыштарда алғашқы энергия көзі ретінде көбінесе химиялық энергия пайдаланылады. Реактивтік қозғалтқыштардың негізгі бөлігі – жану камерасы. Оның бір жағында жанған жұмыс денесі үдемелі жылдамдықпен (реактивтік ағын түрінде) ұшып шығатын сопло болады. Реактивтік қозғалтқыштардың айналадағы ортаны жұмыс қажетіне пайдалану не пайдаланбауына қарай реактивтік қозғалтқыш ауа реактивтік қозғалтқыш (API)және ракеталық қозғалтқыш (PI)болып бөлінеді. API-ының барлығы жылу қозғалтқыштарына жатады. Мұнда жұмыстық дене жанған зыттың ауадығы оттекпен тотығу реакциясы кезінде түзіледі. API-ының жұмыстық дене массасының басым бөлігін жану камерасына атмосферадан келетін ауа құрайды. PI-тардың  API-тардан өзгешілігі – жұмыстық дененің барлық 09раушылары реактивтік қозғалтқышпен жабдықталған аппараттың бортында болады. Бұл қозғалтқыштардан тарту күші жоғары турбореактивті қозғалтқыштың алғашқы сұлбасын орыс инженері Н.Герасимов ұсынған (1909). Олар ғарышқа массасы ондаған тоннадан асатын ғарыш кемелерін, басқа да қажет жүктерді жеткізу үшін қолданылады.

Дереккөздер: Балалар Энциклопедиясы, 1 том

Санат:Реактивтік қозғалтқыш