Марри Гелл-Ман

**Марри (Мюррей) Гелл-Ман** (*Гельман* ,; 15 қыркүйек 1929, Нью-Йорк, АҚШ — 24 мамыр 2019, Санта-Фе, Нью-Мексико, АҚШ) — элементар бөлшектер теориясы бойынша жұмысымен танымал американдық физик-теоретик. Нобель сыйлығының лауреаты (1969). Доктор (1951), 1955 жылдан 1993 жылға дейін сабақ берген Калтехтің құрметті профессоры, АҚШ Ұлттық ғылым академиясының (1960) және Америка философиялық қоғамының мүшесі(1993) , Лондон Корольдік қоғамның (1978)  және РҒА (1994) шетелдік мүшесі.

## Өмірбаяны
Шығыс Еуропадан келген иммигрант еврейлердің — иммигранттарға арналған ағылшын тілі курстарының директоры Артур Исидор Гелл-Ман (1886—1969) және Паулина Рейхштейннің (1895—1962) отбасында дүниеге келген. Әкесі (эмиграцияға дейін — Исидор Гельман) Галисиядағы Хоростковтың тумасы болған, бірақ жасөспірім кезінде ата-анасымен бірге Черновцыға (сол кездегі Буковина провинциясы Аустрия-Венгрия империясында) көшіп келген және 1911 жылы АҚШ-қа қоныс аударып, Нью-Йорктің төменгі шығыс жағында тұрып, еврей балалар үйіне мұғалім болып жұмысқа орналасты. 1919 жылы ол бірнеше жыл бұрын Яновтан ата-анасымен қоныс аударған Паулина Рейхштейнге үйленді. Ағасы — Бен (Бенедикт) Гельман (*Ben Gelman*, 1921—2007), журналист және фотограф, «The Southern Illinoisan» газетінің ұзақ мерзімді колумнисті.

Бала күнінде ол үлкен қызығушылықпен және табиғатқа деген сүйіспеншілігімен ерекшеленетін вундеркинд бала саналды. Колумбия дайындық және грамматика мектебін (Нью-Йорк) бітіргеннен кейін Гелл-Ман 15 жасында Йель университетіне оқуға түсті. Ол 1948 жылы ғылым бакалавры дәрежесін алып, Массачусетс технологиялық институтына (MIT) магистратураға түсіп, 1951 жылы физика ғылымының доктор дәрежесін алды. Оның MIT-дегі жетекшісі Виктор Вайскопф болды.

1952 жылдан бастап Чикаго университетінде Энрико Фермимен бірге жұмыс істеді, алдымен оқытушы (1952—1953), кейін ассистент профессор (1953—1954), доцент (1954—1955). 1955 жылы адъюнкт-профессор, 1956 жылдан — профессор, 1967 жылдан Калифорния технологиялық институтының құрметті профессоры, 1993 жылдан зейнеткер. 1974 жылдан 1988 жылға дейін Смитсон институтының директоры болды. 1979—2002 жылдары Макартур қорының директоры болды. 1984 жылы ол Санта—Фе қаласындағы коммерциялық емес ұйым Санта-Фе институтын құруға көмектесті, ол күрделі жүйелерді зерттеуге және күрделілік теориясын жеке пәнаралық ғылым ретінде құруға көмектесуге арналған. 1994—2001 жылдар аралығында ол -да қызмет етті .

Ол Калтехте теориялық физиканың құрметті профессоры (зейнеткер) және сонымен бірге Альбукеркедегі Нью-Мексико университетінің теориялық физика және астрономия кафедрасының профессоры болды. Британика энциклопедиясының директорлар кеңесінің мүшесі болды.  кеңес мүшесі .

Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі (1964), Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшесі (1978), Үндістан ұлттық ғылым академиясының (1984), Ресей ғылым академиясының (1994, ядролық физика (бөлшек физикасы) бөлімі). Америкалық физика қоғамының және Америка ғылымды дамыту қауымдастығының мүшесі. Мәскеу жаратылыстану ғалымдары қоғамы құрметті мүшесі (2014).

«Ғалымдардың адамзатқа ескертуіне» қол қойған (1992). Джордж Джонсон Гелл-Маннның «Біртүрлі сұлулық: Мюррей Гелл-Манн және физикадағы ХХ ғасырдағы революция» атты өмірбаянын жазды.

Мюррей Гелл-Ман шығыс азиялық антиквариат коллекционері болды. Ол тіл білімі және т.б. да қызықтырды.

## Ғылыми қызмет
23 жасында ол элементар бөлшектердің оғаштығы мен сүйкімділігі туралы негізгі еңбегін жариялау арқылы бөлшектер физикасында төңкеріс бастады.

1950 жылдары пайда болған Гелл-Манның жұмысы сол кезде ашылған каондар мен гиперондар сияқты элементар бөлшектердің табиғатын түсіндірді. Бұл бөлшектердің жіктелуі *[[Кезбелік|оғаштық]]* деп аталатын жаңа кванттық санға әкелді. Гелл-Манның жетістіктерінің бірі Гелл-Ман — Нисидзима формуласы болып саналады, ол бастапқыда эмпирикалық бақылаулардан пайда болды, бірақ кейінірек кварк үлгісімен түсіндірілді. Гелл-Ман және Авраам Пайс осы бөлшектер физикасының көптеген қиын аспектілерін түсіндірді.

Гелл-Ман және Нисидзима өз жұмыстарының негізінде 1961 жылы элементар бөлшектердің – адрондардың классификациясын ұсынды (олардан тәуелсіз, дәл сол классификацияны шамамен бір уақытта Юваль Нееман ұсынған). Мұндай классификация қазіргі уақытта кварк моделінің көмегімен түсіндіріледі. Гелл-Ман өзінің моделін *сегіздік жол* деп атады, өйткені модельде бөлшектердің октеттері бар, сонымен қатар ол буддизмдегі сегіз жолға ұқсастығын қолданды, бұл оның сол кездегі мүдделерін көрсетеді.

Модельді дамыта отырып, Гелл-Манн және оған тәуелсіз Джордж Цвейг 1964 жылы элементар бөлшектердің кварк моделін тұжырымдады. Бұл модель адрондарды құрайтын кварктарды, бөлшектерді енгізді. Гелл-Ман кварктардың атын Джеймс Джойстың «Финнегандардың оянуы» кітабынан тапты, онда эпизодтардың бірінде «Мастер Марк үшін үш кварк!» деп айтылады. Цвейг оларды туздар деп атады, бірақ бұл атау жерсінбеді және ұмытылды.

Көп ұзамай кварктар адрондарды құрайтын негізгі элементар нысандар ретінде танылды. Кварктардың өзара әрекеттесуінің қазіргі теориясы кванттық хромодинамика (КХД) деп аталады және Гелл-Манның жұмысына негізделген. Кварк моделі КХД бөлігі болып табылады және кварк дәмі табылған кезде қалу үшін жеткілікті берік екенін дәлелдеді.

Сонымен қатар, Гелл-Ман Ричард Фейнманмен, сондай-ақ олардың қарсыластары Джордж Сударшан мен Роберт Маршакпен бірлесіп, алғаш рет әлсіз өзара әрекеттесу сипатын нақтылай алды. Бұл жұмыс Ву Цзяньсюнның паритеттің бұзылуын ашқаннан кейін, бұл құбылысты Ян Чжэннинг пен Ли Чжэндао болжағаннан кейін жалғасты.

Гелл-Ман мұнымен тоқтап қалмады. 1990 жылдары ол Санта-Фе институтымен белсенді түрде ынтымақтаса отырып, күрделі жүйелердің жаңа мәселесін шешті. Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, ол әйгілі *«Кварк пен ягуар: қарапайым және күрделідегі оқиғалар»* кітабын жазды. Кітаптың атауы : «Кварк әлемі түнде жүгіретін ягуармен тікелей байланысты» өлеңінен алынған.

## Марапаттар мен құрметтер
* Математикалық физика бойынша Дэнни Хайнеман сыйлығы, Америка физика қоғамы (1959)
*  ,   (1962)
* Эрнест Лоуренс сыйлығы (1966)
* Рихтмайер мемориалдық сыйлығы (1966)
* Франклин медалі, Франклин институты (1967)
* Джон Карти сыйлығы, АҚШ Ұлттық ғылым академиясы (1968)
* Зерттеу корпорациясының сыйлығы (1969)
* Физика бойынша Нобель сыйлығы (1969)
* Гуггенхайм стипендиясы (1971) 
* Қоршаған ортаны қорғау саласындағы жетістіктері үшін құрмет бүктемесі ( ), Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы (1988)
* Эриче сыйлығы, ** ) (1990)
* Уильям Проктердің ғылыми жетістіктері үшін сыйлығы (2004)
* Жыл гуманисті, Американдық гуманист қауымдастығы (2005)
* Альберт Эйнштейн медалі (2005)
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл» мерекелік медалі (2012) 
* Гельмгольц медалі (2014)

Құрметті докторлар: Йель университеті (1959), Чикаго университеті (1967), Иллинойс университеті (1968), Уэслиан университеті (1968), Турин итальяндық университеті (1969), Юта университеті (1970), Колумбия университеті (1977), Кембридж университеті (1980), Оксфорд университеті (1992), Оңтүстік Иллинойс университеті (1993), Флорида университеті (1994), Оңтүстік методист университеті (1999).

## Таңдаулы басылымдар
; Кітаптар
* Gell-Mann M. The Quark and the Jaguar: Adventures in the Simple and the Complex. — Freeman & Co., 1994.
* Gell-Mann M. Selected Papers. — World Scientific, 2010.

; Негізгі ғылыми мақалалар
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Дереккөздер

## Әдебиет
* Нобель сыйлығының лауреаттары. 2 томда — М.: «Прогресс», 1992 ж.
* Дүниежүзілік өмірбаяндық энциклопедиялық сөздік. — М.: БРЭ, 1998 ж.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтынан алынған ақпарат Архивировано 22 2012 жылдың маусымы жылдың.)
* Профиль Марри Гелл-Мана
* Физиктің қалыптасуы: Мюррей Гелл-Маннмен әңгіме   Архивная копия)
* *Левин А.* Ғаламның сегіз қырлы жолы   Архивная копия // nplus1.ru

## Ескертпелер

Санат:Йель университеті түлектері
Санат:Ресей ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Үндістан Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Лондон корольдік қоғамының шетелдік мүшелері
Санат:Америка өнер және ғылым академиясы мүшелері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физиктер
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері