open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түтікгүл

**Түтікгүл** () – айлауыктар тұқымдасына жататын көп (сирек екі) жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанда Ұлытау, Қарқаралы, Алтай, Іле, Күнгей, Жетісу (Жоңғар) Алатаулары, Қаратау мен Тарбағатай тауларының тастақты, жартасты беткейлерінде, шалғындарда, бұталардың арасында және сайлардың ылғалы мол, көлеңкелі жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Соның ішінде жиі кездесетіні – бұйра түтікгүл (S. cіrcіnnatus). Биіктігі 60 – 120 см. Жуан, тік өсетін сабағының сыртын қалың тікенектер жапқан. Сабақ түбіндегі жапырақтары жұмыртқа тәрізді тақталы, сабақ ұшындағылары жеміс салатын кезде ұзарады. Ұсақ гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырақшалары бес бөлікті, күлтесі ақшыл көк түсті, түтік тәрізді (ұзындығы 6 мм-дей), тостағанша жапырақшадан сәл шығып тұрады. Аталығы мен аналық мойны, әдетте, күлтеден ұзын болады. Сәуір–мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жеміс береді. Жемісі – жаңғақша, дөңес, сырты қылтанақты (ұзындығы 7 мм-дей). Бұйра Түтікгүлден ерте көктемде аралар бал жинайд

## Дереккөздер

Санат:Айлауықтар
Юрий Александрович Орлов

**Юрий Александрович Орлов** (*12.6.1893, Ресей, Симбирск губерниясы Тамышево селосы – 15.10.1966, Мәскеу*) – орыс палеонтологы және гистологы. КСРО ғылым академиясының корреспондент мүшесі (*1953*), академия (*1960*) Петроград университетін бітірген (*1917*). *1939 жылдан* өмірінің соңына дейін Мәскеу қаласында тұрды. *1939 – 1966 жылы* Мәскеу Мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі, КСРО ғылым академиясының Палеонтология институтында (*1945 – 1966*) директорлық қызмет атқарды. Негізгі ғылыми еңбектері қазба жануарлардың салыстырмалы морфологиясы мен палеоневрологиясына, омыртқасыз жануарлардың нейрогистологиясына арналған. ***Юрий Александрович Орлов*** Қазақстан жеріне бірнеше рет палеонтологиялық экспедициялар ұйымдастырып, оларға басшылық жасады. *1928 жылы* Павлодар қаласының маңынан аса маңызды ***“Қаздар қонысы”*** гиппарион фаунасын тапты. *1929 – 30 жылы* сол өңірді зерттеген экспедицияны басқарды. *1936 жылы* Бетпақдаладағы Асқазансорда және *1938 жылы* Арал өңіріндегі Ақеспеде қазба фаунасын зерттеп, ол жөнінде ғылыми еңбектер жариялады. Орловтың ***“В мире животных”*** (*1989*) атты еңбегінде Есіл, Бетекей, Қызылайғыр, т.б. өзендерде, ***“Қаздар қонысы”*** және Шалқартеңіз көлінен табылған қазба жануарлар жөнінде маңызды ғылыми деректер береді. 100-ден аса ғылыми еңбек жазған. ***“Палеонтология негіздері”*** атты 15 томдық ғылыми жинақтың (*Лениндік сыйлықтың лауреаты, 1967; қайтыс болғаннан кейін*) бас редакторы болды. Ленин, 2 рет ***Еңбек Қызыл Ту*** ордендерімен марапатталған. Мәскеудегі Палеонтология музейі Орлов есімімен аталады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Түтіктістілер

**Тутіктістілер** () – ұрықжолдасты сүтқоректілер тұқымдасы. 

*Tubulidentata* отрядының жалғыз тұқымдасы. Қазба қалдықтары Еуразияда плиоценнен, ал Африкада миоценнен белгілі. Тутіктістілердің тіс системасы ерекше құрылған. Күрек тістері, шошақ тісі, жалған азу тістері болғанымен де олар асты ұсатуға қатыспайды. Тек қана цементті, вертикаль түтіктен тұратын нағыз азу тістері қызмет атқарады. Тісінде эмалі болмайды. Түтік тістілердің систематикалық орны белгісіз. Әдетте тұяқтыларға жақын деп болжайды. Биологиялық жағынан мүкі тістілерге жақын. Олар шөлді жерлерді мекендеп, термиттермен қорректенеді.

Бұл тұқымдастың бір туысы, оның жалғыз түрі – түтіктіс () бар.

## Дереккөздер

Санат:Түтіктістілер
Түтінді газдар

**Түтінді газдар** – отын жағу кезінде ластағыш заттар шығаратын газдар; атмосфераның ластануының негізгі көзі.

Түтінді газдар құрамына көмір қышқыл газы, күкірт газы, азот тотықтары, иіс газы, қаракүйе, шаңдық бөлшектер, радиоактивті элементтер жатады.

Қазақстанда түтінді газдармен ластанған аймақтарға ірі өнеркәсіпті қалалар (Қарағанды, Жезқазған, Теміртау, Балқаш, Өскемен, Риддер, Алтай, Павлодар, Екібастұз) мен мұнайлы аудандар (Атырау мен Маңғыстау облыстары) жатады.

## Дереккөздер

Санат:Ауаның ластануы
Санат:Газдар
Түтін түзегіштер

**Тутін Тузегіштер** – атмосфераға араласқанда түтін немесе тұман (аэрозоль) түзетін заттар. Жасыру (бүркеу) үшін ақ түсті және сигналдар беру мақсатында қолданатын әр түсті түтін түзегіштер болады. Олар төрт топқа бөлінеді:
#) тозаңданғанда немесе буланғанда ауадағы ылғалмен химиялық әрекеттесіп, тұман түзетін заттар. Оларға күкірт ангидриді, хлорсульфон қышқылы, күкірт қышқылындағы не хлорсульфон қышқылындағы күкірт ангидридінің ерітінділері, сондай-ақ кейбір хлоридтер (TіCl4, ZnCl4, SіCl4) жатады; 
#) ауадағы оттекпен реакцияласатын түтін түзегіштер, оларға ақ фосфор және соның негізіндегі қоспалар жатады. Ақ фосфор оттекте жанғанда фосфор ангидридін түзеді (ақ бу); 
#) сұйылмай булану не терм. ыдырау (пиротехникалық қоспа) арқылы түзілетін заттар. Бұларға хлорлы аммоний, ароматты көмірсутектер (*нафталин, антрацен, фенантрен, т.б.*) және май қатарындағы кейбір көмірсутектер жатады;
#) бұл топқа әр түрлі мұнай өнімдері мен көпіршікті пластар жатады. Сигналдық түтін түзегіштерді алу үшін құрамында жанғыш заттар мен тотықтырғыш және түтінге қызыл, сары, жасыл, көк, күлгін түс беретін органик. бояғыш заттары бар пиротех. қоспалар қолданылады. Тутін Тузегіштер әскери істе жасырыну, сигнал беру, т.б. үшін, а. ш-нда өсімдіктерді үсік шалудан және зиянкестерден қорғау үшін кеңінен пайдаланылады.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Техника
Кабаре

**Кабаре** (франц. cabaret – шағын шарапхана) – ақын, музыкант, актерлер импровизациялық ойын-сауық көрсететін кафелер мен мейрамханалар атауы.

Мұнда өмірдің өзекті мәселесіне арналған өлеңдер оқылып, әндер айтылған. Бағдарламаны көрермендермен әзілдесіп, олардың көңілін көтеріп отыратын конферансье жүргізеді. Кабаре 19 ғасырдың 80-жылдары Францияда (негізінен, Парижде) кең таралды. Кабаре сахнасында эстраданың кәсіби артистері де ойын көрсететін. 1908 жылы Мәскеуде “Летучая мышь” және Санкт-Петербургте “Кривое зеркало” кабаресі құрылды. Қазіргі Батыс Еуропа елдерінде кабаре жеңіл, көңіл көтеруден аспайтын эстрадалық бағдарламасы бар мейрамханалар, түнгі клубтар түрінде ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Ойын-сауық
Баритон

[thumb|[баритн артисті Корсов Мазеппа]]
**Баритон** (италянша barіtono) —   1) бас пен тенордың арасындағы дауыс. Лирикалық және драммалық Баритон болып бөлінеді. Операда Баритон дауыспен, көбіне, ақыл-ой тереңдігімен, қаһармандық күш-жігерімен ерекшеленетін басты немесе жетекші партиялар орындалады. Мысалы, Абай (А.Жұбанов, Л.Хамиди, “Абай” операсы), Жалбыр (Е.Брусиловский, “Жалбыр” музыкалық драмасы), Қожағұл (М.Төлебаев, “Біржан — Сара” операсы) партиялары Баритонға арналып жазылған; 2) Виола тектес ішекті аспапты, саксагорн түрлеріне жататын үрлемелі аспапты да Баритон дейді; 3) үрлемелі аспаптардың (мысалы, саксафон Баритон, баритондық гобой, т.б.) түрі. 

## Дереккөздер

Санат:Әншілік дауыстар
Баркарола

[thumb|[Венеция гондоласы]]
**Баркарола** (италянша barcarola, barca — қайық) — алғашында венециялық гондольерлер (гондола қайығын жүргізуші) әні, кейіннен кең тараған музыка жанры. Музыкалық өлшемі 6/8. Музыкалық сүйемелі лирикалық мелодия сазындағы вокалдық (романс) немесе аспаптық (фортепьянолық), күй ырғағы — минорлы болып келеді. 18 ғасырдан бастап Баркарола кәсіби музыка жанры қатарына қосылды. 19 ғасырда кейбір өзгерістерге ұшырады: күй ырғағы — мажорлы, музыкалық өлшемі 8/12, 3/4, т.б. Баркарола Дж.Паизиелло, Ф. Обер, Дж.Россини, Ж.Оффенбах және т.б. операларында қолданылды. Камералық-вокалдық музыка жанры бойынша Ф. Шуберттің (“Баркарола”, “Балықшының махаббат бақыты”), М.И. Глинканың (“Көгілдірлер ұйықтады”) шығармаларында кездеседі. Ф.Шопеннің, П.И.Чайковскийдің, С.В.Рахманиновтың фортепьяно үшін жазған Баркаролары бар.

## Дереккөздер



Санат:Жанрлар
Жертаса

**Окоп** немесе **Жертаса** – атыс позициясы ретінде немесе зақымдау құралдарынан жеке жауынгерлер мен бөлімшені қалқалайтын қарапайым баспана ретінде қолданылатын қазылған орын. Оның атысқа (бір адамдық, бөлімшелік), пулеметке, зеңбірекке, минометке, танкіге арналған түрлері болады. 
         
Ашық ордан (траншея), үйіндіден, атқыштарға арналған ұядан немесе қару (зеңбірек, пулемет, т.б.) орналастыратын алаңшадан тұрады. Окоптың қабырғалары құламау үшін шыммен, шыбықпен, тақтаймен, топырақ салынған қаппен бекітіледі. Батпақты немесе таулы (қатты жынысты) жерлерде үйінді окоп, қары қалың жерлерде қардан үйілген окоп жасайды. Кейбір окоптар бүркемеленеді. Окоп ұрыстың барлық түрлерінде, әсіресе, қорғаныста кең қолданылады. Окопты әскерлердің өзі қысқа мерзімде, көп жағдайда жау оғының астында қазып алады. Қазіргі жағдайда қорғаныста окопты қазу үшін арнаулы қопарғыш миналар, жер қазғыш машиналар, бульдозерлік жабдықтар пайдаланылады.

## Ішкі сілтемелер
                                               
* Aтыс позициясы	 
* Әскер
## Сыртқы сілтемелер
* Әскери тактика
## Суреттер
  
## Дереккөздер


Санат:ҚР ІІМ
Баркали үстірті

[thumb|[Үстірт]]
**Баркали үстірті**, Австралия құрлығының солтүстігінде, солтүстігін-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 800 км-ге созылып жатыр. Карпентария шығанағына қарай аласарып (500 — 200 м) шығанақтың жағалық жазығына ұласып кетеді. Құрлықтың ортасына қарай қыратты келеді. Жер бедері шатқалдармен, кең аңғарлармен тілімденген. Үстірт беті әктасты тау жыныстарынан түзілгендіктен бетінде карсты үңгірлер, шұңғымалар көп кездеседі. Баркали үстірті экваторлық белдеуде жатқанмен жылдық жауын-шашын мөлш. 500 — 700 мм-ден аспайды. Өзен өте сирек. Үстірттен ағып шыққан өзендер (Николсон, Лайкхерт) Карпентария шығанағына құяды. Олардың барлығы дерлік жазда тартылып қалады. Жер бедеріне эвкалипт ағаштары, астық тұқымдас шөптесіндер аралас өскен саванна тән. 
## Сілтеме
Қазақ Энциклопедиясы 

Санат: География
Санат:Үстірттер
Маргарита Васильевна Бессчетнова

**Маргарита Васильевна Бессчетнова**  *(5 тамыз 1925 жылы, қазіргі [[Ресей]], [[Самара|Самара облысы]], [[Красный Яр селосы]]нда туған) – ботаник, [[биология]] ғылымының докторы *(1976 жылы)*. [[Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті|Қазақ Педагогикалық Институтты]] *(1955 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті)* бітірген. *1957 жылдан Алматы қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының қазіргі Бас ботаника бағында кіші, аға ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болып қызмет атқарды. Оның негізгі ғылыми еңбектері қолданбалы ботаника саласына арналған. Қазақстанда және ТМД елдерінде өсіруге жерсіндірілген раушан гүлінің 15 жаңа түрін шығарды. Бессчетнованың 13 өнертабысы бар.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Оңтүстік мұнайгаз

**“Оңтүстік мұнайгаз”** – 1985 – 96 жылы Құмкөл кенішінде мұнай өндірумен айналысқан мемлекеттік акционерлік қоғам. Меншік нысаны – араласқан Оңтүстік-Торғай мұнай және газ кеніштерін игеру мен барлау бастапқы кезеңде республиканың күшімен және қаражатымен жүзеге асырылды. 1985 – 93 жылы Құмкөлді игеруге 6 млрд. теңге жұмсалды. АҚ құрамында 13 технологиялық және қызмет көрсетуші бөлімше жұмыс істеді, 21 топтық қондырғы іске қосылды, 371 ұңғыма пайдалануға берілді. Кәсіпорындар сатылар қарсаңында 10 млн. т мұнай өндірілді. Оңтүстік-Шығыс Қазақстанның басқа мұнай және газ кеніштерін барлауға, игеруге және кейіннен өнім өндіруге “Құмкөл-Лукойл”, “ҚазГермұнай”, “ТұранПетролиум”, “ҚуатАтоммұнай” бірлескен кәсіпорындары тартылды. 1996 жылы ҚР Үкіметі “ОМ-ды” Канаданың “Харрикейн Хайдрокарбондз ЛТД” компаниясына сатты. Сатып алу-сату шарты бойынша жай дауыс беретін акциялардың 89,5%-ы Канада компаниясына тиесілі, қалған 10,5%-ы АҚ қызметкерлерінің үлесінде. Кәсіпорынның жаңа атауы – “Харрикейн – Құмкөл Мұнай” АҚ.
## Сілтемелер
* Мұнай
* Құмкөл
* Газ

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан компаниялары
Калимантан

**Калимантан** () немесе **Борнео** () — Үлкен Зонд аралдары құрамында, Малай топаралындағы ең үлкен арал. Аумағы 734 мың км². Аралдың басым бөлігі (540 мың км²) Индонезия иелігінде, қалған бөлігінде Малайзияның провинциялары және Бруней мемлекеті орналасқан. 

## Географиясы
Калимантан аралы Оңтүстік Қытай, Сулу, Сулавеси, Ява теңіздерімен қоршалған. Теңіздерден Каримата және Макасар бұғаздары бөліп тұрады. Аралдың жағасы, негізінен, жалпақ, батпақты келген. Геологиялық құрылымы жөнінен Калимантанның Солтүстік-батыс бөлігі мезозойға дейінгі Зонд платформасына, Оңтүстік мен шығысы мезозойлық және альпілік қатпарлы өңірге жатады. Жері, негізінен, таулы. Орталық мен Солтүстік-шығысында жақпар тасты жоталар мен таулы қыраттар орын алған. Аралдың ең биік жері де (Кинабалу тауы, абсалют биіктігі 4101 м) осында орналасқан. Оңтүстік мен батысында төбелі жазықтар мен батпақты ойпаттар басым. Климаты экваторлық және субэкваторлық. Жағалауындағы жылдық орташа температура 25 – 270С, таулы өңірде біршама салқын. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері таулы аймақтарда 5000 мм, жазық өңірлерде 2000 – 3000 мм. Ірі және суға мол өзендері: Капуас, Барито, Махакам. Күлгін латеритті топырақ басым. 

## Флорасы мен фаунасы
Калимантан аралының басым көпшілік бөлігін (3/4 бөлігін) мәңгі жасыл орман көмкерген. Өсімдіктің 11 мыңға жуық түрі кездеседі. Аралда биологиялық резерваттар көп. Жануарлардан піл, ірі маймылдар (орангутан, гиббон), аю (салм. 65 кг ең кішкентай малай аюы – бируан тіршілік етеді), керік, жабайы өгіз, т.б. кездеседі; құстың 600-ден астам түрі мекендейді. 

## Экономикасы
Арал тұрғындарының негізгі кәсіпшілік ететін дақылдары: күріш, гевея, копра, кокос пальмасы, каучук ағашы. Жағалауларында балық аулау кәсіпшілігі дамыған. Калимантан аралында мұнай мен газдың кен орны мол. Ірі қалалары: Понтианак, Банджармасин, Самаринда (Индонезия), Кучинг (Малайзия), Бандар-Сери-Бегаван (Бруней).

## Сілтемелер

* Environmental Profile of Borneo – Background on Borneo, including natural and social history, deforestation statistics, and conservation news.

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Калимантан
Санат:Малай архипелагы
Санат:Индонезия аралдары
Санат:Малайзия аралдары
Бесқұдық (Ақтөбе облысы)

**Бесқұдық** (2020 ж. дейін — *Калиновка*) — Ақтөбе облысы Қобда ауданындағы ауыл, Бегалы ауылдық  округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қобда ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 32 км жерде, Қуағаш өзенінің бастауында, бетеге, қылқан селеу, т.б. шөптер өскен карбонатты, құмайтты қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1670 адам (817 ер адам және 853 әйел адам) болса, 2009 жылы 1303 адамды (639 ер адам және 664 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1000 адамды (527 ер адам және 473 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы Қазақ КСР-інің 30 жылдығы атындағы астық кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Қазақстанның 30 жылдығы атындағы өндірістік кооператив құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
 
## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы елді мекендері
Камен қалашығы

**Камен қалашығы** – Қара теңіздің солтүстігінде сақталған сақтардың көрнекті ескерткіштерінің бірі. Аса маңызды сауда, қолөнер орт. (б.з.б. 5 – 3 ғасырлар) болған. Украинаның Запорожье облысындағы қазіргі Никополь қаласы маңында, Днепрдің сол жағасында орналасқан. Алғаш рет 1594 жылы неміс саяхатшысы Эрих Лясота көріп, қысқаша сипаттама берген. 19 ғасырдан бастап Камен қаласының сыртқы пішінін суреттейтін жазба деректер көбейді. 1899 – 1900 жылы Д.Я. Сердюков, 1929 жылы Ф.Н. Киранов алғашқы шағын қазбаларды жүргізді. 1937 – 50 жылдары жүргізілген Б.Н. Граковтың негізгі қазбалары ғылымға үлкен жаңалықтар мен құнды деректер әкелді. Қала орнында бастапқыда көне дәуірдің шағын қоныстары, б.з.б. 5 ғасыр соңына қарай алғашқы сақ қабаты қалыптасқан. Бұл қаланың іргетасы қаланған уақыты болса, б.з.б. 4 – 3 ғасырлар – оның гүлденген кезі. Шығыстан келген сармат тайпалары үлкен қатер төндіргендіктен, қала тұрғындары олардан ұзақ уақыт қорғануына тура келді. Б.з.б. 3 ғасырда қала тіршілігі тоқтап, аздаған тұрғындар қалған. Мұнда адамдар б.з. 3 ғ-ына дейін мекендеді, бірақ қала тіршілігі қайта жанданған жоқ. Сақтардан кейін қаланың орнында басқа тарихи кезеңдердің түрлі қоныстары бой көтеріп отырды. Арнаулы зерттеулер жүргізілмесе де, Алтын Орда теңгелері мен басқалай заттардың табылуы орта ғасырларда мұнда қыпшақтар мекендегенін көрсетеді. Камен қалашығы сақ дәуірінде саяси-экономикалық тұрғыдан аса маңызды қала орт. қызметін атқарды. Оның алып жатқан жер көлемінің өзі 12 км². Солтүстік және батыс жақтан қала сумен шектелсе, дала жағынан күшті жалдармен, әрі орлармен қоршалған. Сақ ақсүйектері тұрған акрополь Оңтүстік-батыс бұрышта, қалған бөлігін “кучугурлар” деп аталатын қарапайым халық тұрған орамдар алып жатыр. Бір қызықты жайт, қорғаныс жалдары мен қаланың үйлеріне дейінгі аралықта жалпақтығы 700 – 1000 м бос жер қалдырылған. Граков мұны екі себеппен түсіндіреді. Біріншіден, шапқыншылық кезінде осы алаңқайға қала тұрғындары малдарын ұстаған. Екіншіден, қоршаған жау сырттан жандырғыш оқпен атқылағанда, өрттен сақтану үшін үйлерді әдейі алысырақ салып отырған. Далалықтардың жауынгерлік өнерін ескеретін болсақ, бұл екі пікір де ақылға сияды. Акропольде сақ қоғамының бай өкілдері тұрғанын табылған сәндік заттар, сырттан келетін тауарлардың шоғырлануы көрсетеді. Мұндағы тастан салынған үй құрылыстары да неғұрлым үлкен әрі қорғаныс мақсатында қолданылған. Қарапайым тұрғындар жеркепелер мен ағаш тіреулі үйлерде тұрған. Мұндағы заттар – ең алдымен күнделікті тұрмыс қажеттері. Көптеп табылған қыш ыдыстар қолдан жасалған және толығымен сақ қышының ерекшеліктеріне сәйкеседі. Ұсталық, тері илеу, ағаш өңдеу, тоқымашылық кәсіптерінің жоғары дамығанын көрсететін көптеген заттай деректер бар. Қала өмірінде сауда айналымы, әсіресе, грек әлемімен арадағы сауда қатынастары үлкен орын алған. Тұрғындардың негізгі күнкөрісі мал шаруашылығы мен егіншілік болған.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:География
Каменск-Уральское

**Каменск-Уральское** — Қостанай облысы Меңдіқара ауданы, Соснов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Боровской ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 17 км-дей жерде, қарағайлы-қайыңды орман арасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауылдың халық саны 1190 адам (575 ер адам және 615 әйел адам), 2009 жылға сәйкес, ауылда 852 адам (404 ер адам, 448 әйел адамдар) тұрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы осы маңайдағы тың және тыңайған жерлерді игеру кезеңде қаланды. 1996 жылға дейін өзімен аттас астық кеңшарының және ауылдық кеңестің орталық болып келді. 1997 жылдан кеңшар негізінде өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Каменск-Уральскоеде сауда орталығы, орта мектеп, клуб, балабақша, медициналық орталық бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
 
## Дереккөздер

Санат:Меңдіқара ауданы елді мекендері
Калифорния ағысы

Калифорния ағысы – Тынық мұхиттың Солтүстік-шығыс бөлігіндегі суық ағыс, Солтүстік Тынық мұхиты ағысының Оңтүстік тармағы. Солтүсіктен оңтүстікке қарай Калифорния түбегін бойлай бағытталған. Оңтүстікте ағыс Солтүстік Пассат ағысына айналады. Ені 550 – 650 км, жылд. сағатына 0,9 – 1 км. Суының орташа температурасы ақпанда солтүстігінде 12С, оңтүстігінде 260С-қа дейін өзгереді. Тұздылығы солтүстігінде 33 – 35‰. Ағыс өте күрделі, жекелеген бөліктерінде өте күшті иірімдер мен қарсы ағыстар пайда болады. Калифорния ағысы өтетін өңірдегі су массасының биол. өнімд. жоғары болуымен ерекшеленеді. 
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 4 – том

санат:Ағыстар
Азот бактериясы

**Азот бактериясы** — атмосферадағы азотты биологиялық жолмен топыраққа қайта сіңдіретін микроорганизмдердің бір тобы. Бұларды алғаш рет француз ғалымдары 1882 жылы М.Жоден, 1885 жылы М.Бертло анықтаған. 1893 жылы орыс ғалымы С.Н.Виноградский азот сіңіруші микроорганизмді таза күйінде бөліп алған, ал 1901 жылы Голландия ғалымы М.Бейеринк аэробты бактерияларды тапқан. Азот бактериясы 2 үлкен топқа бөлінеді: жоғарғы сатыдағы өсімдіктердің тамырында түйнек түзетіндер (қ. Симбиоз); топырақта бос күйінде кездесетіндер. Қазіргі кезде соңғысының 30-дан астам түрі белгілі. Азот бактериясының пішіні таяқша тәрізді, ұзындығы 2-3 мкм, диам. 4-6 мкм. Сырты қабықшамен қоршалған. Кейде бұлардың сыртында қатты қалың қабығы (циста) болады. Азот бактериясының көпшілігі аэробты, яғни ауа бар жерде тіршілік етеді. Аммоний тұздарын, нитриттерді, нитраттарды, амин қышқылдарын қорек етеді. Ауадағы азотты бойына сіңіріп, оны өсімдік тамырларына қажет қосылыстарға айналдырады да, әртүрлі витаминдер, ауксиндер бөліп шығарып, өсімдіктің өсуін жақсартады. Азот бактерияның арасында спора түзетін бактериялар, яғни анаэробтылары да кездеседі. Олардың ұзындығы 1,5-8 мкм. Бұлардың белсенділігі аэробты бактериялармен салыстырғанда төмендеу болады. Ауадағы молекула азоттың басқа химиялық элементтермен әрекеттесуі азот бактериясының клеткаларында ғана жүреді. Өсімдіктердің азотқа тапшылығын табиғи жолмен қамтамасыз ету үшін азот бактериясынан түрлі тыңайтқыштар алынады. Осы тыңайтқыштармен өсімдіктер тұқымын, ағаш қалемшелерін дәрілейді. Соның нәтижесінде өсімдіктердің өсуі жылдамдап, өнімділігі артады.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Химия
Камералық ансамбль

**Камералық ансамбль**  – камералық музыканы орындайтын шағын шығармашылық ұжым. Кейде аспаптық орындаушыларға, әншілерге арнап жазылған музыкалық шығарманы да “Камералық ансамбль” деп айтады; қ. Ансамбль. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Өнер
Камералық оркестр

Камертон (нем. Kammerton) – музыкалық аспаптардың (пианино, скрипка, гобой, қобыз, сыбызғы, шертер, жетіген, т.б.) құлақ бұрауын  келтіру үшін пайдаланатын құрал. Ол тұрақты музыкалық дыбысқа (1-октаваның “ля” нотасына) негізделген. Әншілер, хор дирижерлері кейде 2-октаваның “до” нотасына лайықталған түрін де қолданады. Хроматикалық камертон да кездеседі. 1936 жылы 1 қаңтардан бастап дыбыстың тербелу жиілігі 440 Гц түрінде қолданудың жалпы үлгісі бекітілген. 
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Өнер
Калифорния түбегі

**Калифорния түбегі,** Төменгі Калифорния – Солтүстік Америка құрлығының батысында, Мексика мемлекетінің (Төменгі Калифорния штаты) құрамындағы түбек. Тынық мұхиттың суымен (батысында) және оның Калифорния шығанағы (шығысында) суларымен шайылып жатыр. Ұзындығы 1200 км, енді жері 200 км, аумағы 144 мың км². Түбектің шығысы оқшауланған жанартаулық және кристалды таулы алқаптан тұрады. Осы тұстағы ең биік жері 3078 м (Ла-Энкантада тауы). Батысында кертпештеліп келген таулы үстірт (биіктігі 1000 – 1500 м) және ойпаттар жатыр. Солтүстігіндегі климаты субтропиктік, оңтүстігінде тропиктік. Жер бедерінде шөлді және шөлейтті өсімдіктер (әр түрлі бұталар, кактустер, агавалар, юкки, т.б.) басым өскен, таулы өңірінде шоқ тоғайлар кездеседі. Түбекте Сьерра-де-Сан-Педро-Мартир ұлттық саябағы орналасқан. Суармалы егіншілік жақсы дамыған. Одан басқа жайылымдық мал шаруашылығы, балық шаруашылығы қалыптасқан.

## Дереккөздер

Санат:Мексика түбектері
Санат:Төменгі Калифорния
Калифорния шығанағы

**Калифорния шығанағы** – Тынық мұхиттың Солтүстік-шығысында, Солтүстік Американың батыс жағалауындағы шығанақ. Аумағы 180 мың шаршы киллометр, ұзындығы 1240 км, енді жері 220 км, орташа тереңдігі 818 метр, ең терең жері 3292 метр. Шығанақта ұсақ аралдар көптеп кездеседі, ірілері – Тубурон, Анхельде-ла-Гуарда. Колорадо өзені шығанаққа солтүстігінен ағып келеді. Суының толқуы жарты тәуліктік (көтерілуі 2,9 м). Климаты субтропиктік. Суының температурасы қыс айларында Солтүстік-батысында 150С-тан Оңтүстік-шығысында 210С-қа дейін, жаз айларында 280С. Тұздылығы 33 – 35,5‰. Балық аулау (тунец, камбала, скумбрия, т.б.) кәсіпшілігі жақсы дамыған. Портты қаласы – Гуаймас (Мексика). 

Санат:Тынық мұхит шығанақтары
Санат:Калифорния шығанағы
Санат:АҚШ шығанақтары
Санат:Мексика шығанақтары
Орман заңнамасы

**Орман заңнамасы**– *орман-тоғайды* сақтау, қорғау және пайдаланудан туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілер кешені. Орман заңнамасы *орман-тоғайды күзетудің, қорғаудың, молықтырудың, экологиялық және ресурстық әлеуетін көтерудің, ұтымды пайдаланудың негіздері мен тәртібін* белгілейді. Орман заңнамасы орманның *климатты реттейтін, шипалы орта түзу, егіс-топырақ қорғау, су сақтау және санитарлы-гигиеналық маңызын мойындау; орманды аумақтарды ұлғайту, биологияның әр алуандылығын сақтау; орман қорын күзету, қорғау, пайдалану, молықтыру және өсіру саласын мемлекеттік реттеу мен бақылау; орман ресурстарын ақылы пайдалану; халықтық және қоғамдық бірлестіктердің орман қорын қорғау мен сақтауға қатысуы*, т.б. қағидаларына негізделеді. Қазақстан Республиканың Орман заңнамасы негізінен Конституцияға сәйкестендірілген Орман кодексінен және өзге де осы саланың жекелеген мәселелерін реттейтін нормативтік құқықтық актілерден тұрады (мыс., Қазақстан РеспубликасыҮкіметінің, Қазақстан Республикасы Ауыл шаруашылығы министірі орман шаруашылығы және аңшылық кодексінің актілері). Ал Қазақстан Республикасы бекіткен халықаралық шарттарда *Қазақстан Республиканың Орман кодексіндегіден* өзгеше ережелер белгіленсе, онда **халықараралық шарт ережелері** қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Орман шаруашылығы
Айша Оспанбекова

‘’’Айша Оспанбекова’’’ (1937 ж.туған) – ауыл шаруашылығының маманы. Қазақ КСР Жоғарғы  Кеңесінің депутаты (1967). 

Бастауыш білім алған соң еңбек жолын бастады, Ленин атындағы ұжымшарда, соңынан Красный Восток ұжымшарында сауыншы болып істеді. Ауылдық кеңестің (1967 – 75), облыстық кеңестің (1963) депутаты болып сайланды. 

Бірнеше медальмен марапатталған. республикалық. дәрежедегі дербес зейнеткер (1982)."

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары
Санат:Сауыншылар
Каллиграфия

thumb|right
**Каллиграфия** (грек. kallіgraphіa – көркем жазу) – көркем әрі анық жазу өнері. Каллиграфия тарихы қаріп және жазу құралдары, стилистика өнері дамуы тарихымен тығыз байланысты. Каллиграфия оқуға қолайлы ғана емес, сонымен қатар хатқа графикалық эмоционалды-бейнелі ұғым беру мақсатын көздейді. Каллиграфия стилі қашықтан оқуға мүмкіндік беретін таңбаларының анық болуына, шапшаң жазылатын курсивке немесе оқуға қиын, бірақ сәнді өрнекке бейім болып келеді. Ислам елдерінде каллиграфия жоғары бағаланды. Ірі каллиграфтар “насхи” қарпінің шеберлері арасында ибн Мукла (10 ғасыр). ибн Бавваб (11 ғасыр), Сұлтан Әли Мешхеди (15 ғасыр, “насталик” қарпінің шебері) және басқалар болды (қ. Хұснихат), Еуропада грек және латын жазуларының классик. үлгісі біздің заманымызға дейінгі дәуірде жасалды. Ал орыс жерінде каллиграфияның тамаша үлгілері 11 ғасырда басталды. Кітап басу ісінің және машинамен жазудың өрістеуіне байланысты каллиграфияның қолданылуы азайды, ол, негізінен, бастауыш мектепте пән ретінде оқытылды. каллиграфия кітапты көркемдеу, плакаттар жасау, графика, т.б. салаларда қолданылады. Қазіргі кезде де мектеп оқушыларынан каллиграфия принциптерін сақтау талап етіледі.

## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

## Ішкі сілтемелер
* Көркем жазу

Санат:Өнер
Калифорния аңғары

**Калифорния аңғары,** Үлкен Калифорния аңғары – Солтүстік Американың Кордильер белдеуінде орналасқан ойпат. Калифорния аңғары шығысында Сьерра-Невадамен, батысында жағалаулық жоталармен шектелген. Ұзындығы 800 км, абсалют биіктігі 80 – 160 м. Жер қыртысы шөгінді жыныстардың қалың қабатымен толыққан тектоник. иіндіні құрайды. Ойпат мұнай кеніне бай. Негізгі өзендері: Сакраменто (солтүстігінде) және Сан-Хоакин (оңтүстігінде). Климаты субтропиктік, жазы жылы әрі құрғақ. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері оңтүстігінде 150 мм, солтүстігінде 1000 мм-ге жуық. Ландшафтысы субтропиктік дала және шөлейттен тұрады. Калифорния аңғары жақсы игерілген. Мұнда суару-суландыру каналдары көптеп тартылған. Жеміс-жидек, жүзім ш. қалыптасқан. Ірі қалалары: Сакраменто, Стоктон, Фресно.
## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Солтүстік Америка географиясы
Әлкен Оспанов ауылы

**Әлкен Оспанов ауылы** (2005 жылға дейін – *Амангелді*) — Түркістан облысы Жетісай ауданы, Қазыбек би ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жетісай қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1966 жылы құрылған Жетісай мақта кеңшарының бөлімшесі болды. Оның негізінде шаруа қожалықтары құрылған. Ауыл "Амангелді" ауылы аталып келді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б.  мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Барлау

[thumb|right|250px|[Түнгі барлау]]

**Барлау**, әскери істе — қарсыласушы немесе қарсылас болуы ықтимал жеке ел мен мемлекеттер коалицияларының әскери-саяси жағдайы, қарулы күштері мен экономикалық қуаты, әскери құрамдарының орналасуы және алға қойған мақсаттары жөнінде мәліметтер жинауға және зерттеуге бағытталған әскери әрекеттердің бір түрі. 

*Барлау* барлық дәрежедегі әскери басқармалар мен штабтар тарапынан жүргізіледі және көлемі, мақсаты мен міндеттері бойынша стратегиялық, шұғыл және тактикалық, ал бұл іске тартылатын күштердің, олардың әрекеті мен міндеттерінің ерекшеліктеріне қарай құрлықтағы, әуедегі, теңіздегі, ғарыштық және арнаулы болып бөлінеді. Атқарылатын міндеттердің, барлау күштері мен құралдарының, сондай-ақ қарсылас жақтың мәлімет көздерінің өзіндік сипаты мен ерекшеліктеріне байланысты агенттік, әскери (тактикалық), радиолық, радиотехника, артиллериялық, инжинериялық, радиациялық, химиялық, биологиялық, т.б. түрлері де бар. 

*Әскери Теңіз* Флотында кемелік және гидроакустикалық Барлау түрлері жүргізіледі. Әскерді жер, су, ауа-райы ерекшеліктері жайлы, т.б. нақты мәліметтермен қамтамасыз ету үшін топогеодезиялық, гидрометеорологиялық, техникалық, тылдық және мед. Барлаулар ұйымдастырылады. 

*Барлау мәліметтері* әскери күштердің жауынгерлік әрекеттері, бақылау, фотоға түсіру, радиоэлектронды құралдарды анықтау, сәуле ұстау, іздеу, тосқауылдау, тұтқындардан жауап алу, қарсылыстардан қолға түсірілген қару-жарақтар мен техникаларды, құжаттарды зерттеу, жергілікті тұрғындарға сұрау салу, т.б. арқылы алынады. 

**Стратегиялық Барлау* жоғарғы әскери басшылық тарапынан ұйымдастырылады және әр қилы әскери қимылдар барысында ықтимал қарсыластардың Қарулы күштерінің құрамын, жай-күйін және орналасуын анықтау, жаудың соғыс сипаты мен тәсілдерін, ұрыс жүргізу жоспарларын, әскери-экон. потенциалын, қарулануы мен әскери-техникалық, әсіресе, жаппай қырып-жоятын қару түрлерінің даму келешегін, соғысқа тікелей дайындығын, т.б. айқындау мақсатында үздіксіз жүргізіліп отырады. 

*Басты назар* қарсыластардың стратегиялық ядр. қарулары шоғырын, олардың соққы беруге әзірлік дәрежелерін дер кезінде анықтауға, шабуыл дайындығына кірісу уақытын алдын ала білуге аударылады. Шұғыл Барлау нақты іс-қимылдар дайындауға, оны өткізуге қажетті мәліметтер алу үшін бірлестіктер штабтары мен әскери басшылық тарапынан ұйымдастырылады.  

**Тактикалық Барлау* ұрысқа дайындықты ойдағыдай жүргізуге қажетті мәліметтер алу үшін құрама, бөлімдер мен бөлімше командирлері, штабтары, Қарулы күштердің барлық түрлеріндегі әскер, арнаулы әскер және құрамалар мен бөлімдер бастықтары тарапынан ұйымдастырылады.

**Әскери барлау** (Военная разведка) —	қарсыластың немесе ықтимал қарсыластың қарулы күштері туралы, мемлекеттің экономикалық, моральдық-саяси жағдайы туралы мәліметтер алу және зерттеу мақсатында жүргізілетін іс-шаралар жиынтыгы. Әскери барлау стратегиялық, оперативтік және тактикалық болып үш түрге бөлінеді. Олар өзара тығыз байланысты және бірін-бірі толықтырып отырады. Әскери барлауды әскер (әскери барлау) күштері мен құралдары, арнайы органдар (агентуралық барлау) жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери барлау
Калориметрия

**Калориметрия** – әр түрлі физикалық, химиялық және биологиялық процестермен қабаттаса жүретін жылулық әсерлерді (жылу мөлшерін) өлшеу әдістерінің жиынтығы. Калориметриялық өлшеулерді жүргізуге арналған приборларды калориметрлер деп атайды. Калориметрлердің құралымдары өлшеудің шарты мен талап етілетін дәлдігіне байланысты анықталады. 400 К және одан да жоғары температурада жүргізілетін калориметриялық өлшеулер жоғары температуралы калориметрия деп, ал сұйық азоттың, сутектің және гелийдің аймағында (77K және одан да төмен) жүргізілетін калориметриялық өлшеулер  төмен температуралы калориметрия деп аталады. Калориметриялық өлшеудің нәтижелері жылу техникасында, металлургияда, химиялық технологияда кеңінен қолданылады. 
## Сілтемелер
“Қазақ Ұлттық Энциклопедиясы”, 4 – том

Санат:Өлшем бірліктері
Калорифер

**Калорифер** (лат. calor – жылу, fero – беремін) – ауамен жылыту, желдету жүйелері мен кептіргіш қондырғылардағы ауа қыздыратын аспап. Пайдаланатын жылу тасығыштарына байланысты калориферлер булы, сулы және оттық болып бөлінеді. Калорифердің жылу шығару қабілетін арттыру үшін бұлар, әдетте, қырланған болат құбырдан жасалады. Қырларының түріне қарай калориферлер пластинкалы, спиральді-ленталы және сым қырлы болып бөлінеді. Алғашқысында құбырға жұқа пластинкалар кигізіледі, екіншісінде таспа оралады, ал соңғысында сым оралады. Спираль орамды және пластинкалы калорифер тиімдірек. Сонымен қатар электрлі және отты-ауалы калориферлер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Айнабек Мыңжасарұлы Оспанов

‘’’Айнабек Оспанов Мыңжасарұлы’’’ (3.12.1956 ж.туған, Түлкібас ауданы Сарытөр ауылы ) – суретші.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

ҚР-ның Мәдениет қайраткері. Шымкент педогогткалық институтын бітірген (1978). Қазақ химия  технологиялық институты жанындағы «Эктаунг бизнес» мектебін бітірген (1993). 1978 – 82 ж. Алғабас ауданында мұғалім, 1982 – 89 ж. Қазақстан көркемсурет қорында суретші, бас суретші, директор. Түркістан облысы суретшілер одағының басқарма төрағасы болып төрт мерзімге сайланған. 1981 жылдан шығарм. жұмыспен айналысады. Бүкілодақтық және республикалық. көрмелерге қатысқан. КСРО Суретшілер одағының VІІІ съезінің (1992), Қазақстан Республикасы Суретшілер одағының XІІ, XІІІ, XІV, XV съездерінің делегаты. Ливия, Польша, Венгрия, Германия елдерінде жеке көрмелері өтті. Тараз, Шымкент, Қызылорда, Байқоңыр, Ақтау қалаларында бірқатар ескерткіштер мен монументті мозайкалық шығармаларға жетекшілік еткен. «Қазақ елі», «Тарихнама» және «Қазығұрттың басында кеме қалған» картиналар жобасының авторы және ұйымдастырушы.

## Дереккөздер
Калька

**Калька** ( – көшірме) — өзге тілдегі сөз тіркесі мен жай сөйлемнің құрылымдық-мағыналық негізділігін ана тіліндегі төл тәсілдер арқылы дәлме-дәл көшіріп алу. Тілдің негізді бірліктеріне туынды сөздер, сөз тіркестері және жай сөйлемнің кейбір түрлері жатады. Әрбір шет тілдік негіздегі бірліктерін аударушы тілдің төл тәсілдерімен көшіріп суреттеу ерекшеліктеріне сәйкес қазіргі қазақ тіліндегі калька негізінен 6 түрлі болады. 
## Түрлері
#шет тілдік туынды сөздің сөзжасамдық негізділігін көшіріп алатын сөзжасамдық калькалар (народник – халықшыл, рукопись – қолжазба); 
#өз үлгісіндегі (шет тілдік туынды сөздер, сөз тіркестері) синтаксистік байланыстың типтері мен мағынамен және аударушы тілдің лексикалық-грамматикалық ерекшеліктерімен дәлелденген, сол синтаксистік байланыс типтері негізінде жасалған сөз тіркесі ретінде синтаксистік калька (взаимозависимость – өзара тәуелділік, приходить к выводу – қорытындыға келу); 
#өз үлгісіндегі, яғни шет тілдік тұрлаулы мүшелері қиысып тұратын жай сөйлемнің лексикалық-грамматикалық құрылысын толығымен көшіре алатын сөйлем ретіндегі синтаксистік калька (нельзя дважды войти в одну и ту же реку – бір өзенге екі түсуге болмайды); 
#шет тілдік фразеологиялық бірліктер құрамындағы ең маңызды құрамдас бөліктерінен бастап, сол бірліктердің тұтас мағынасын дәлме-дәл көшіре алатын фразеологиялық калькалар (зерно истины – ақиқаттың дәні, увидеть свет – жарық көру);
#өз үлгісіндегі құрамдас бөліктер арқылы берілетін астарлы бейнелеушілік пен әсерлі мәнерлік суреттейтін калькатроп (застой мысли (метафора) – ойдың тоқырауы, открытая вражда (эпитет) – ашық дұшпандық);
#шет тілдік сөздің ауыспалы мағынасына ие болатын семантикалық калька (ключ – кілт, ступень – саты). Сөзжасамдық, синтаксистік және фразеологиялық калькалар өз үлгілеріндегі құрамдас бөліктерді жартылай көшірсе, жартылай калькалар деп аталады (теоретико-познавательный – теориялық-танымдық). Калькалар аударушы тілде сөйлейтіндердің шет тілдерден тікелей алынған кірме сөздердің саны кенет көбеюіне қарсылығы ретінде пайда болады. Тіл білімінде Калькалар лексикология, морфология, синтаксис және фразеология салаларының шеңберінде зерттеледі.
## Семантикалық Калька
Семантикалық Калька-кірме тілдің сөзінде шет тілдік сөз-эквивалентпен ұксас жаңа мәннің пайда болуы.
## Сөзжасамдық Калька
Сөзжасамдық Калька -шетелден енген сөздердің морфемалық аудармасы.
## Калькалау
Калькалау - басқа тілдің немесе тілдердің лексикалық-семантикалық және лексикалық-синтаксистік үлгісін пайдалану жолымен жаңа сөздер жасау немесе тілге синтаксистік құрылымның жаңа тәсілдерін енгізіп, оларды сол тілдің морфемаларымен толтыру.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Лингвистика
Санат:Тіл
Әлкен Оспанов

**Әлкен Оспанов** (1901, Түркістан облысы Шаян ауданы Қосақжар ауылы – 1959, сонда) – Социалистік Еңбек Ері (1957), КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1958). 

1931 – 40 ж. Өзбекстанның Бұхара облысы Кермук аудандағы Жыңғылды кеңшарында директор болып істеді. 1942 – 44 ж. Кеңес Армиясы қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. Туған ауылына оралған соң, 1944 – 51 ж. «Қазақстанның 20 жылдығы» атындағы ұжымшар төрағасы, 1951 – 59 ж. Амангелді ұжымшарының төрағасы болды. «1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін», «1941 – 45 ж. Ұлы Отан соғысындағы жанқиярлық еңбегі үшін» медальдарымен, Бүкілодақтық ауыл шаруашылық жетістіктері көрмесінің медалімен марапатталған.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Құрама садақ

**Құрама садақ** — әр түрлі материалдардан жасалған садақ түрі. Көшпелілер ат үстінен атуға ыңғайлы болу үшін әр түрлі жеңіл және қысқа материалдарды (ағаш, сүйек, мүйіз) қолданған. “ұұн-түркі” садақтарын жетілдіру барысында 13 ғасырда түркі-моңғолдарда бес бөліктен тұратын құрама садақ пайда болып, басқа халықтарға кеңінен тарады.

Қазақ садағы да осы үлгіде жасалып, ұзындығы 100 — 120 см аралығында болды. Ол ағаштан жасалып, басына берік болуы үшін сүйек, серпінді болуы үшін иініне мүйіз, тарамыс салынған. Кеуіп кетпес үшін сыртын қайың қабығымен немесе терімен қаптап, қосылған тұстары ажырап кетпеу үшін сыртынан тарамыспен буылған. Әр түрлі материалдар Құрама садақтың салмағын жеңілдетеді, әрі беріктігі мен серпінін арттыруға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Садақтар
Пайзрахман Ибрагимов

thumb|right
**Пайзрахман Ибрагимов** (1.5.1936 жылы туған, Алматы облысы Жаркент қаласы) – суретші, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1982).

Алматы көркемсурет училищесін (1960), Ташкент театр-көркемсурет институтын (1967) бітірген. 1970 жылдан Алматыдағы Ұйғыр музыкалық комедия театрының бас суретшісі болып қызмет атқарады.

Ибрагимовтің жақсы көркемдеген спектакльдерінің қатарына Д.Әсімов және А.Садыровтың “Анархан”, В.Дьяков және И.Саттаровтың “Герип пен Санам”, С.Башоян және К.Хасановтың “Назугум”, С.Мұқановтың “Қашқар қызы”, А.Ашировтың “Туғандар өлмейді”, Мольердің “Дворяндағы тоғышар”, Вольехоның “Одисейдің ызасы” және т.б. жатқызуға болады. Ибрагимов Қазақ драма театры мен Республикалық орыс драма театрында қойылған спектакльдерді де көркемдеуге қатысты. Олар: М.Байсеркеновтың “Абылайдың ақырғы күндері”, С.Жүнісовтің “Өліара”, Х.Вахиттың “Келіндер көтерілісі” және Республикалық орыс драма театрында Ғ.Мүсіреповтың “Махаббат туралы аңызы”, т.б.

## Марапаттары
“Құрмет белгісі” орденімен марапатталған.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Тұлғалар
Периодты функция

**Периодты функция** — аргументіне функцияның периоды деп аталатын нөлге тең емес белгілі бір Т санды қосқанда мәні өзгермейтін функция. Мысалы, cosx және sіnx функциялары — периоды 2-ге тең Периодты функциялар, ал tgx пен ctgx функциялары периоды -ге тең периодты функциялар. Егер Т0 саны табылып, кез келген хЕ үшін х+Т және х-Т мәндері Е жиынында жатса және f(xT)=f(x) болса, онда f(x) функциясы Е жиынында анықталған Периодты функция деп аталады. Белгілі бір аралықта үздіксіз, нақты периоды бар Периодты функцияның ең кіші оң периоды Т болады, онда f(x) кез келген периодтары kT түрінде болады (k=1, 2, …). Периоды бірдей периодты функциялардың қосындысы, көбейтіндісі және бөліндісі де периоды сондай Периодты функцияға жатады. Периоды әр түрлі Периодты функциялардың периодтары өзара өлшемді болмаса, онда олардың қосындысы Периодты функция болмайды (мысалы, sіnx+sіnx). Комплекс айнымалылардан тәуелді Периодты функцияның периоды комплекс сан болуы мүмкін. Мысалы, еz — Периодты функциясының периоды 2і. Үзіліссіз Периодты функцияның комплекс сандардан тұратын екі периоды Т1, Т2 болуы мүмкін. Периодты функциялар математика физикада, техникада, тербеліс теориясында өте маңызды рөл атқарады.

Санат: Функциялар
Санат:Математикалық талдау
Construction Time Again

***Construction Time Again*** (ағылшынша Қайта келген құрылыстың кезі) — Depeche Mode тобының үшінші студиялық күйтабағы. 1983 жылы 22 тамызда шыққан бұл альбомда топ шығармашылығында елеулі өзгерістер көрініс тапты. Айталық, мұнда Мартин Гор бастаған музыканттар өз өнерінде күнделікті өмірде және өнідіріс орындарында кездесетін дыбыстарды қолдана бастады. Топ әуезінің «қатаюымен» өлеңдер мәтіні де тереңдей түсті. Күйтабақтың ілкі синглы «Everything Counts» трансұлттық корпорациялардың жалмауыздығы жайында болса, «The Landscape Is Changing» өлеңі экологиялық мәселелерден сыр шертті. 

Сондай-ақ осы Construction Time Again шыққан сәтте Depeche Mode трио емес, квартет болып құрылды - ұжымға Алан Уайлдер келіп қосылды. Осындағы «Two Minute Warning» пен «The Landscape Is Changing» Аланның туындылары болып табылады.

## Әндер тізімі

**Британдық басылым**

**Солтүстік Америка басылымы**

;2007 жылғы қайта шығарылым:

;Альбом жасау процесі туралы фильм:

## Дереккөздер

Санат:Depeche Mode альбомдары
Қабаш Распайұлы Оспанов

**Қабаш Распайұлы Оспанов** (1914 ж.туған,Батыс Қазақстан облысы) – қоғам қайраткері. Мәскеу  қаласындағы Жоғары партия мектебін бітірген (1949). 1949 – 52 ж. Батыс Қазақстан, Жамбыл облыстық комитеттерінің екінші хатшысы, 1952 – 55 ж. еңбекшілер депутаттары Солтүстік Қазақстан облысы кеңесі атқару комитеті нің төрағасы, 1956 – 58 ж. еңбекшілер депутаттары Түркістан облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы қызметтерін атқарды.

## Сілтемелер
"Оңтүстік Қазақстан Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Азоттың байлануы

**Азоттың байлануы** — молекула күйіндегі бос азоттың қосылыстарға айналу құбылысы. Ол табиғи жолмен және адамның өндірістік іс-әрекеті арқылы жүзеге асады. Мысалы: топырақтың гумус қабатындағы азот бактериялары бос азотты қосылыстарға айналдырады. 1 га топырақта жылына 48 кг дейін өсімдіктер сіңіретін азот қосылыстары түзіледі. Бұршақ тұқымдас өсімдіктер тамырындағы бактериялар да топырақты азот қосылыстарымен байытады. Сондықтан оларды тыңайтқыштар есебінде пайдаланады, әрі өнімін алады. Азоттың байлануы өсімдіктердің көмірқышқыл газын (СО2) сіңіруі тәрізді аса маңызды биологиялық құбылыс. Азоттың табиғи байлануы өсімдіктер қажетін толық өтей алмайтындықтан ауа азотынан өндірісте жасанды тыңайтқыш алынады. Ол бос азотты аммиакқа айналдыру, содан алынған аммиакты тотықтыру арқылы төмендегі сұлба бойынша жүреді: Ауа азоты (N2)-> аммиак (NH3)-> азот оксиді (NO)->азот диоксиді (NO2)-> азот қышқылы (HNO3)->нитраттар (Me[NO3]n). Бұларда түзілген калий, натрий және аммоний нитраттары ауыл шаруашылығында азотты тыңайтқыштар ретінде қолданылады.
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Химия
Жора

Жора – 1) ұлттық кәделердің жиынтық атауы; қысқаша Жөн-жосық, Кәде; 2) жолдастықты білдіретін ұғым. Мысалы, жолдас-жора. 

## Сілтеме


Санат:Салт-дәстүрлер
Санат:Туыстық
Құрам тұрақтылық заңы

**Құрам тұрақтылық заңы** - алынған жолына қарамастан химиялық қосылыстың құрамы тұрақты болатындығын тұжырымдайтын заң. Оны 19 ғасырдың басында француз ғалымы Ж.Л. Пруст (1754 — 1826) ашты. Мысалы, мұнда су тікелей сутек пен оттектің әрекеттесуі арқылы алынады; суды кез келген қышқыл мен негізді немесе кез келген органикалық қышқыл мен спиртті әрекеттестіру арқылы да алуға болады.

Алынған жолына қарамастан судың құрамы тұрақты, яғни судың әр молекуласы 2 сутек атомы мен бір оттек атомынан тұрады. Ондағы элементтердің массалық үлесі: сутек 11,11%, оттек 88,89%. құрама тұрақтылық заңы тек газ тәрізді және сұйық қосылыстарға тән.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық заңдар
Сағыр Аймағамбетұлы Камалов

**Сағыр Аймағамбетұлы Камалов** (1905, бұрынғы Ақтөбе уезі, 9-а. – 1938) – жазушы, драматург. 

* Кедей шаруа отбасында дүниеге келген. 
* Өз аулында орталау мектепті бітіргеннен кейін Орынбордағы Қазақ халық ағарту институтында оқыды (1923 – 27). 
* Қазақ мемлекеттік педогогикалық институтын бітірді (1931). 
* 1931 – 37 жылы Алматы музыка мектебінің меңгерушісі
* 1938 жылы Қазақ драма театрының директоры қызметін атқарды. 

## Шығармашылығы

* Тұңғыш шығармасы – “Таңдағы талап” әңгімесі 1930 жылы жарық көрді. 
* “Ұшқыннан өрт”
* “Шахтада”
* “Колхоз қарауылы”
* “Ұсталды”
* “Алтай асуында”
* “№21-інші”
* “Екпінді №90”
* “Ордадағы ойран”, т.б. әңгіме, өлең, мақалалары жарияланды. 
* “Қанды таяқ” пьесасы (1932 жылы Т.Жароковпен бірігіп жазған)
* “Екпін” атты әңгімелер жинағы
* “Алтай жолы” романынан үзінді жарық көрді. 
* “Құттықтаймын” (1936)
* “Ер Тарғын” (1937) атты драмалық шығармалары жеке кітап болып шықты. 
* Камалов либреттосын жазған “Ер Тарғын” операсы (1937, музыкасы Е.Г. Брусиловскийдікі) қазақ театрларының тұрақты репертуарына енді.

## Дереккөздер

Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Ақтөбе уезінде туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:КСРО драматургтері
Отын

thumb| alt=A.|Алау
**Отын** – жылу энергиясын алуға қолданылатын жанғыш заттар. 
Агрегаттық күйіне қарай – қатты, сұйық және газ тәрізді, жаратылысы бойынша – табиғи және жасанды отын деп ажыратылады. 
* Табиғи отындарға қазынды көмірлер (антрациттер, тас және қоңыр көмірлер), мұнай, газ, жанғыш сланецтер (тақтатастар), шымтезек, ағаш, өсімдік қалдықтары жатады. 
* Жасанды отындарға домна пешінің кокстері, мотор отындары, кокстық және генераторлық газдар, т.б. жатады. 
*Отынның негізгі сипаттамасы* – жану жылулығы. 
*Отынның жану жылулығы* – отынның толық жану кезінде бөлініп шығатын жылу мөлшері. 
Оны төменгі және жоғарғы, меншікті және көлемдік жану жылулығы деп ажыратады. Төм. жану жылулығы жоғарғы жану жылулығынан отын жану кезінде түзілетін суды, сондай-ақ, оның құрамындағы ылғалды буландыруға жұмсалатын жылу мөлшерінен кем болады. *Мысалы,* тас көмірдің жану жылулығы 28 – 34 МДж/кг, бензиндікі – 44 МДж/кг-ға жуық; табиғи газдың көлемдік төм. жану жылулығы 31 – 38 МДж/м3. Әр түрлі отынды салыстыру және оның қосынды қорын есепке алу үшін шартты отын түсінігі пайдаланылады, оның ең төм. жану жылулығы 29,3 МДж/кг. 
Техниканың жаңа салаларының дамуына байланысты “отын” термині кең мағынада қолданылады, ол энергия көзі болып табылатын барлық материалдарға да (ядролық отын, зымырандық отын) қатысты айтылады. Қазақстан қазба отын қорларына бірден-бір бай ел; қ. Көмір өнеркәсібі; Газ өнеркәсібі.

## Дереккөздер


Санат:Қуат көздері
Хлораттар

thumb|Хлорат анион
thumb|Хлорат-анионының құрылымдық формуласы
**Хлораттар** — хлорлау қышқылының (НСҚО3) тұздары. Хлораттардың көбі суда жақсы еритін, түссіз кристалдар. Қалыпты температурада тұрақты, қыздырғанда немесе катализаторлар қатысында (темір, марганец хлораттары, т.б.) оттек бөліп ыдырайды, улы. Хлораттардың ішіндегі көп таралғаны калий хлораты (КСҚО3) мен натрий хлораты (NaClO3), мысалы, калий хлоратын КСҚ-ды электролиздеу, т.б. әдістер арқылы алып, сіріңке жасауда және пиротехникада қолданады.
## Сілтемелер


Санат:Тұздар
Санат:Хлор қосылыстары
Санат:Оттегі қосылыстары