open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сәулежол

thumb|right|220px|Сәулежол шоғыры

**Сәулежол** - жарықты белгілі бір бағытта таратуға арналған оптикалық жүйе элементі.

Конструкциясы бойынша линзалық, талшықты, планарлы, жолақты және т.б. сәулежол деп бөледі. Сәулежол интегралдық оптика жүйелерінде, оптикалық ақпаратты өңдеу мен таратуға арналған құрылғыларда, өте кіші оптикалық сәуле көздерінде, жарық модуляторларында кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Оптикалық заттар
Дыбысты оқшаулау

**Дыбысты оқшаулау** (Изоляциялау) — дыбыстың
таралуына тосқауыл қою мақсатымен оның жолына дыбыс
толқынын жұтатын материалдар қою.
Радиостудияларда дыбыстың жазылу
сапасын арттыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ландшафт генезисі

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Альпі тауындағы ландшафт"]]

**Ландшафт генезисі** - ландшафтының пайда болуына және оның казіргі кездегі динамикалык күйіне себепші процестер жиынтығы. Адам қоғамы баталғанға дейін ландшафтыларға айтарлықтай дәрежеде солярлық (климаттык) факторлармен бірге теллурлық (негізінен, Жердің пішіні), тектоникалык және биологиялық факторлар әсер етті. Бұл тұжырым ландшафтының зоналық-белдеулік (тундра, экватор және т.б.), биогендік, гидрогендік, орогендік (жазық, тау, аңғар және т.б.) деп аталатын типтерінің атауынан көрініс табады, мұнда бірінші немесе екінші фактор жетекші фактор болады.

## Ландшафт деградациясы

**Ландшафт деградациясы** (нашарлауы) - ландшафт құрылымының түгелдей бұзылып, қайтып қалпына келмейтіндей болып өзгеруі. Ландшафт деградациясы көбінесе адамдардың ретсіз қарекетінің салдарынан болады.

## Ландшафт инверсиясы

**Ландшафт инверсиясы** — ландшафтылардың биіктік белдеулердің заңдылығына сәйкес келмейтін биіктік бойынша бөлінуі. Температураның, жауын-шашынның инверсиялары мен су режімінің жергілікті өзгерістеріне байланысты туындайды. Ландшафт инверсиясы жағдайында беткей бойынша биіктегенде жылусүйгіш ландшафт калыптасады. Ландшафт инверсиясы әсіресе тау ішкі және тау аралық қазаншұңқырлары бар таулы аудандарға тән.

## Ландшафт құрамбөліктері

**Ландшафт құрамбөліктері** - географиялық қабықтың жеке сфераларының: литосфераның, гидросфераның, атмосфераның, биосфераның қалдықтарынан тұратын ландшафтының негізгі құрылымдық бөліктері. Ландшафт құрамбөліктері табиғи және антропогендік құрамбөліктер деп бөлінеді. Табиғи ландшафт құрамбөліктері не тау жыныстары, ауа, жер асты және жер беті сулары, топырақ және т.б., ал антропогендік ландшафт құрамбөліктеріне егілген ағаштар, бөгендер және т.б. жатады.

## Ландшафт морфологиясы

**Ландшафт морфологиясы** - географиялық ландшафтылардың морфологиялық құрылысын, яғни ландшафт ішіндегі морфологиялық бөліктерінің — фацияларының, қоныстарының және жерлерінің өзара орналасуын, олардың генетикалық және динамикалық арақатынастарын зерттейтін ландшафттанудың бөлімі.

## Ландшафт түзуші факторлар

**Ландшафт түзуші факторлар** - ландшафтының ең маңызды қасиеттерін калыптастыратын факторлар. Ландшафт түзуші факторларды сыртқы және ішкі деп бөледі. Сыртқы факторларына ғарыштық, геодинамикалық факторлар жатады, ішкі факторлары ландшафтыға енетін жеке құрамбөліктері мен төменгі таксондық дәрежедегі табиғат кешендерінің өзара әрекеттері процестерінде байқалады. Барлық ландшафт түзуші факторларды зоналық (климат, топырақ, өсімдік және т.б.) және бейзоналық (бедер, геологиялык кұрылысы) факторлар деп бөледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Кіпия Қаленқызы

**Кіпия Қаленқызы** (1910, Адай уезі Ақшымырау ауылы – 2001) – сынықшы, көріпкел. Руы – бөкен, Мыңкісінің ұрпағы. 9 жасынан намазға жығылып, ауыл молдасынан хат таныған. Бір жері сынып, өзіне ниет қылып келе жатқан адамдарды алдын ала біліп отыратын болған. Өзінің мейірімділігімен, аузының дуалылығымен «халық анасы» атанған. Қамысбай зиратында жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1910 жылы туғандар
Пұшықмардан

**Пұшықмардан** - көне калашық орны. Кокмардан қойнауында, Арыс өзенінің Сырдарияға құяр тұсында. 1969—70 ж. Отырар археол. экспед. (жетек. К.Акышев) ашып, зерттеген. Ерте орта ғасырларға жататын қалашық цитадель, шахристан мен рабадтан тұрады. Цитадель кала үйіндісінің шығыс жағында. Тік бұрышты тебе түріндегі цитадель табанының ауд. 40x40 м, биікт. 10 м. Оған батыс жактан диам. 150 м шахристан төбе жалғасады. Ал тага тәрізді келген рабад шахристанның батыс және оңтүстік жағында болған. Цитадель шахристан мұнаралы бекініс кабырғаларымен қоршалса, рабад тек терең ормен коршалып тұрған. Археологиялық ізденістер барысында алынған ең көне материалдарды 1-ғасырларға жатқызуға болады. Бұлар — колдан жасалған екі ұстағышы және ілуге арналған тесіктері бар кұмыралар, ернеуі тік келген немесе шаршы тәріздес хумдар, екі ұстағышты ас үйлік ыдыстар, т.б. Кейбір ыдыстар коңыр немесе кызыл ангобпен көмкерілген. Табылған әр түрлі қыш ыдыстар бөлшектері Пұшықмарданды халық 1 — 8 ғасырларда мекен еткендігін айғақтайды. Негізі кангюйлер түсында көтерілген бұл қалашық көне Отырар аймағындағы ірі елді мекен болған. Тұрғындары егін егіп, мал өсірген.
## Дереккөздер


Санат:Археология
Қарлығаш Қаленова

**Қарлығаш Қаленова** (1937 жылы туған, Батыс Қазақстан облысы Сырым ауданы) – мейірбике. Орал медициналық училищесін бітірген (1960). Ұзақ жылдар Маңғыстау ауданы елді мекендерінде дәрігерлік қызмет атқарған. 1960-1963 жылдары Тұщықұдық селолық ауруханасында фельдшер-акушерка, 1963-1976 жылдары Шебір, Шайыр ауылдарында фельдшер-акушерлік медпункт меңгерушісі (дәрігер). 1977-1990 жылдары Жыңғылды, Тұщықұдық, Қызан селолық ауруханаларында аға медбике, фельдшер қызметтерін атқарды. 1962-1964 жылдары Маңғыстау аудандық Кеңесінің депутаты, Тұщықұдық, Ортаеспе, Шайыр ауылдарында бірнеше рет ауылдық кеңес депутаты болып сайланды.

КСРО Жоғарғы Кеңесінің жарлығы бойынша "Еңбектегі үздігі үшін" медалімен (1986ж), «Ерен еңбегі үшін», «Еңбектегі ерлігі үшін» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1937 жылы туғандар
Маңғыстау облысы әскери комиссариаты

**Маңғыстау облысы әскери комиссариаты** — облыстағы алғашқы әскери комиссариат. 1929 – 1932 жылдары Адай уезінде құрылды. Орталығы — Форт-Шевченко қаласы. Ұлы Отан соғысына облыстан 6 мың азамат аттанып, оның 3,5 мыңы майданнан оралмады.

## Тарихы

Осы уақыттан бастап жергілікті әскери басқару органдары қорғаныс істер жөніндегі бөлімдер мен басқармалар, басқару-жұмылдыру даярлығы, аумақтық қорғаныс, келісімшарт бойынша іріктеу және шақыру, құпия, қаржы-шаруашылық міндеттерін ұйымдастырып өткізеді. Облыс аймағында халықаралық және республикалық деңгейде «*Батыс-2003*», «*Каспий – Антитеррор-2005*», *«Рубеж- 2006», «Каспий – море дружбы-2006»* және т.б. жаттығулар өткізілді.
## Дереккөздер
Қамбар төбе

**Қамбар төбе** - ортағасырлық қалашық орны. Талапты ауылынан солтүстікке қарай 2 км жерде. 2002 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің археологиялық экспедециямен (жетекшісі М.Қожа, Ө.Жұмабай) зерттеген. Қазіргі орны оңтүстіктен солтүстікке қарай созыла жатқан төбе. Жалпы аумағы 0,5 га. Солтүстік мен оңтүстік 100 метрдей, батысы мен шығысы 80 м шамасында. Оңтүстік жағы басқа тараптарына қарағанда биігірек (биіктігі 2 м). Қалашықты қоршаған ордың ізі байқалады. Қазба жұмыстары жүргізілген.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Антимоний

**Антимоний** - табиғи сүрме сульфидінің ескі аты.
## Дереккөздер



Санат:Минералдар
Михаил Викентьевич Баярунас

**Баярунас Михаил Викентьевич** (1882 – 1940) – ғалым, геолог.

## Өмірбаяны
1907 ж. Н.Андрусов, оның ұлы Л.Андрусов, М.Клерлермен, 1908 ж. Н.Андрусовпен, 1910 ж. Киев университетінің студенті А.С. Савченкомен, одан кейінгі жылдарда А.Нацкий, Б.Личков, В.Мокринский, т.б. саяхатшылармен бірге Маңғыстауда бірнеше рет болып, ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізді. Осы сапарларында Бомбей университетінің түлегі, маңғыстаулық геолог Оразмұханбет Тұрмағанбетұлымен достасып, өлкені бірге зерттейді. 

Баярунастың алғашқы еңбегі – Маңғыстау уезі далалық бөлігінің геология зерттеу есебін 1910 ж. проф. Н.Андрусовтың алғы сөзі есепті хатымен императорлық Орыс геология қоғамына жолдайды. 

1910 ж. Кетік – Қарақия – Тасбас – Тұзбайыр – Үстірт – Көкбұлақ – Қызылит – Алаторпа – Таушық бағытымен жүріп өтіп түбекте тұңғыш тектоникалық зерттеу жүргізді, геологиялық түсірім жасады. Марганец кенін тауып, Таушық көмірін барлауды жалғастырды. Сол сапарлары кезінде бірнеше фотосуреттер қалдырды. 
Үкінің тұлыбын жасап, Германияның зоология мұражайына тапсырды. Маңғыстаудың суағар аңғарлары туралы, т.б. еңбектер жазды. 

1936 ж. түбекте соңғы рет болып, Қаратау жотасының геологиялық түсірімін бастап, бітіре алмады. 

1937 ж. Ленинградта (қазіргі Санкт-Петербург) «халық жауы» ретінде тұтқындалып, Колыма лагерінде қаза тапты. 

Баярунас зерттеу мақсатымен Саратов маңында, Солтүстік Кавказда, Грузияда,Әзербайжанда, Түрікменстанда, Торғай өлкесінде де болған.

## Дереккөздер

Санат:Ресей ғалымдары
Санат:КСРО ғалымдары
Сәуле шығаратын диод

**Сәуле шығаратын диод** — электронды-кемтіктік өткел немесе металл-шалаөткізгіш түйіспесі арқылы электр тогі жүргенде спектрдің Иқ көрінетін немесе УФ диапозонында оптикалық жарық шығаратын шалаөткізгіш диод. Сәуле шығарудың жиілік диапазонына сәйкес инфрақызыл Сәуле шығаратын диод және жарықтанатын сәулелік
диодтар немесе сәуле диодтары деп ажыратылады.

Сәуле шығаратын диодтың әрекеті инжекциялық электролюминесценция құбылысына негізделген: сәуле шығару ШӨ өткелге іргелес жатқан шалаөткізгіштің аумағына (Сәуле шығаратын диодтың активті аумағына) берілген
кернеудің әсерінен инжекция жасаған негізгі емес теңгерілмеген заряд тасымалдаушылардың тосын рекомбинациясы нәтижесінде пайда болады. Сәуле шығаратын диодты жасау үшін көбіне GaAs, GaP, SiC және қатты
ертінділер пайдаланылады.

Сәуле шығаратын диод байланыс, есептеу, өлшеу және т.б. тұрмыстық техникада кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Отырар (ауыл)

**Отырар** — Түркістан облысы Отырар ауданындағы ауыл, Қарғалы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Ауыл орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстікке қарай 15 км жерде, ежелгі Отырар қаласының солтүстік-шығысында орналасқан.

## Халқы

 
## Тарихы

Отырардың екі мың жылдық тарихы бар. Мұнда VI-X ғасырда шағын қала болған. Ежелгі Отырар қаласы арқылы өтетін Жібек жолының бір тармағы осы жермен өткен.
Қазіргі Отырар ауылының іргесі 1933-1934 жылдары қаланған. Бұрынғы қоныстан Арыс өзенінің батыс жағындағы Көкмардан төбесіне көшірілген. 1945 жылы Отырар ауылы деп аталады. 1931 жылы алғашында қой өсірумен айналысатын "Отырар" ұжымшары құрылды. 1963 жылы Арыс 60 жылдық атындағы мал өсіретін кеңшардың бөлімшесі болды. 1996 жылдан мақта, жүгері, мал азыктық және бақша дақылдарын өсіретін шаруа кожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы және экономикасы
Ауыл маңында "Құланның" құмы атты кен орны орналасқан. Кен орнынан Шымкент, Арыс, Түркістан қалаларының емдеу орындарына осы жердің балшығы тасылады. Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, кітапхана, клуб, пошта жұмыс істейді. Ауыл маңында Қоңыртөбе, Мәслихаттөбе, Жалпақтөбе атты ежелгі тарихи-археологиялық орындар қирандысы сақталған. Отырардың шығысынан 2 км жерден Ташкент—Орынбор темір жолы өтеді. Отырарда аудан аумағындағы алғашқы бастауыш мектеп 1931 жылы ашылған. Алғашқы директоры - А. Оспанов. 1968 жылдан орта мектеп ретінде оқушыларды қабылдай бастаған.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Дыбыстың қаттылығы

thumb
**Дыбыстың қаттылығы** — дыбыстың қарқындылығына және жиілігіне қарай
оның естілу сезімталдығының өзгеруі.
Тұрақты жиілікте дыбыс қарқынының артуы дыбыс қаттылығын
арттырады. Жиіліктің 700—6000 Гц
диапазонында дыбыс ең жоғарғы қаттылыққа ие болады. Дыбыс қаттылығының нөлдік деңгейі — 1 кГц жиіліктегі 20 мкПа дыбыс қысымына және
10^-12 Вт/m² дыбыс күшіне сәйкес
келеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бисемағамбет Бәжбенұлы

**Бәжбенұлы Бисемағамбет** (1902, Адай уезі Жармыш ауылы – 1978) – аңшы, мерген, еңбек ардагері. 

Нұрмерген Оңдағанұлы батасын беріп, өзінің мылтығын сыйлаған. Алғашқы ұжымшар құрушылардың қатарында болды. 2 дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946 жылдан шопандықпен қоса аңшылықты қатар алып жүрген. Қызыл жұлдыз орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1902 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Түменбай Қалжанұлы

**Түменбай Қалжанұлы** (1955 жылы туған, Форт-Шевченко ауданы, Сығынды ауылы) — мал дәрігері. Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттын (қазіргі ҚазҰАУ) (1978), Орта Азия университеттін бітірген (2000). 1978 жылы Ералиев ауданы Ералиев атындағы кеңшарда ферма зоотехнигі, 1978–1984 жылы «Қарақұдық» кеңшарында ферма меңгерушісі, 1984–1988 жылдары «Қызылөзен» кеңшарында партия комитетінің хатшысы, 1988–1998 жылдары «Түпқараған» кеңшарында директор, 1998–1999 жылдары Жаңаөзен қаласының әкімінің орынбасары, 1999–2003 жылдары Түпқараған ауданы әкімі, 2003 жылдан Маңғыстау облысы бойынша көші-қон басқарма бастығы қызметтерін атқарады. Форт-Шевченко қаласының қайта өрлеуіне, Каспий қайраңынан мұнай-газ барлау жұмысының өрістеуіне үлес қосты. Тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсаруына күш салды.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал Батыр – Жаулы – Жары – Базар – Отыншы – Бекболат – Шоқан – Айым – Ізтілеу – Қосмағанбет – Қалжан – Түменбай

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1955 жылы туғандар
Діңгек - антенна

**Діңгек - антенна** — таратушы антенна ретінде
пайдаланылатын, изоляцияланған
тірекке орнатылған металл діңгек.
Оның биіктігі өзі тарататын толқынның 1/2 бөлігінен 3/8 бөлігіне дейін,
гектометрлік және километрлік толқындар үшін 350 метрге дейін жетеді. Орта толқындарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Маңғыстау өнер колледжі

**Маңғыстау өнер колледжі** – арнаулы орта оқу орны. 1993 жылы Министр Кабинетінің қаулысымен ашылған. Қазір колледж 5 мамандық 8 біліктілік  бойынша мамандар даярлайды. Колледжде есімдері елге танымал, тәжірибелі мамандар жұмыс жасайды. Олар өздерінің өнерлерімен алуан түрлі республикалық, облыстық байқаулар мен көрмелердің жеңімпаздары атанған.

## Тарихы
Қазақстан Республикасы Мәдениет министрлігінің №135 бұйрығына сәйкес 1993 жылы 1- қыркүйектен  бастап Ақтау қаласында Маңғыстау өнер училищесі ашылды. Маңғыстау өнер училищесін құрып, ашылмай тұрып музыкалық аспаптармен жабдықтап, материалдық базасын нығайтуда еңбек сіңірген ардақты азамат оның тәй басуының басында болған  сол кездегі облыстың мәдениет басқармасының бастығы Құжырғали Төлеуішов болатын.

Сол кездегі мәдениет министрі С.Әшіляев қол қойған №215 бұйрығына сәйкес алғашқы директор болып тағайындалған Аманбек Сүндетов еді. Аманбек Сүндетов бұл оқу орнын орнықтырудың игілікті жемісін көрсетіп, колледжді 2016 жылға дейін абыройлы басқарып келді. 

2016-2024 жж. колледж директоры қызметін Манова Жайнаш Утепкалиевна атқарды. Облыстық білім басқармасының қолдауымен колледждің материалдық-базасы жылдан жылға жақсаруда. Хорға, қобызшы, домбырашылар ансамбліне, оркестрге арнап ұлттық киімдер тіктірілді. Барлық кабинеттер  аспаптармен жабдықталған.  Соңғы екі жылда концерттік екі рояль, көп колледждерде жоқ маримба және ұрмалы аспаптардың толық жинағы алынды. Колледж студенттері республикалық, халықаралық байқаулардың жүлдегерлері.  

Осылайша Маңғыстау өнер колледжі қазіргі заман талабына сай жұмыс жасап келеді.

## Белгілі ұстаздары
*Сержан Ысқақұлы Шәкрат
*Айтберген Жаңбыршы
*Аманбек Махуұлы Сүндетов
*Ханшайым Балапашқызы
*Роза Тайманқызы Айдарбаева
*Нұрша Нұғманқызы Құбалиева
*Людмила Сергеевна Вяльшина
*Айтбай Қонысбайұлы Құлбай

## Белгілі түлектері
*Абылай Тілепбергенов
*Асан Нұрбергенов
*Серік Сариев
*Мақсат Сүлейменұлы Шороханов
*Шолпан Саламатқызы Берікбаева
*[Анна Борисовна Меньшенина]
*Гауһар Райысқызы Қалақанова
*Майра Жолболдықызы Қоңырова
*Әлібек Қанатқалиұлы Мұратов
*Айман Саламатқызы Берікбаева
*Әйгерім Даниялқызы Хасанова
*Сәбит Тұрсынбекұлы Шектібаев
*Тынышбек Пайызханұлы Балтабаев
*Мадина Сәрсенбекқызы Өтепова
*Нұрболат Ерболатұлы Мұсағалиев
*Дина Ғалымқызы
*Бауыржан Асқарұлы Көбенғалиев
*Жұпар Ерсайынқызы Кемелбекова
*Ажар Іңірбайқызы Көбегенова
*Мира Қуанбайқызы Тоқсанбаева
*Гүлнара Жауынбекқызы Жолдасбаева
*Серік Мұхамбеткәрімұлы Сариев
*Ғазиза Күбірбайқызы Ұзақбай
*Салтанат Базарбекқызы Боранова
*Амалия Раисовна Гайнанова
*Жұмагүл Темірханқызы Түйте
*Гүлжан Сайынқызы Өтепова
*Ақмарал Ерімбетова
*

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Саңырауқұлақша емізікшелер

**Саңырауқұлақша емізікшелер** ( лат. * papillae fungiformes*) — тілдің ұшы мен арқалығында, жіпше емізікшелер аралығында орналасады.

Оларды тілді сыртынан қаптап жатқан кілегейлі қабықтың көпкабатты мүйізделмейтін эпителий жауып тұрады. Емізікшенің бүйір қабырғасындағы эпителий қабатында татым баданалары орналасады. Татым баданасы бір-біріне тығыз жатқан ұзынша эпителий торшаларынан құралған. Оларды қызметіне байланысты дәм сезгіш және тіректік эпителиоциттерге бөлінеді. Дәм сезгіш эпителиоциттерды ядролары сопақша келген, олардың апикальды ұшыңда микробүрлер болады ірі ядролы тіректік эпителиоциттер сезгіш эпителиоциттердің және жүйке талшықтарының аралықтарында орналасады.

Олар тіректік қызметтен басқа кілегей де бөледі. Сондықтан, бұлардың цитоплазмасында эндоплазмалық тор жақсы жетілген. Татым баданасы ауыз қуысымен татым тесігі аркылы қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Біләл Қалиев

**Біләл Қалиев** (1917 ж. Гурьев облысы, Жылыой ауданы — 1942, Маңғыстау өңірі) – Кеңес Одағының Батыры. Ашаршылық жылдары жанұясымен түрікмен жеріне қоныс аударған. Красноводскідегі ұшқыштар мектебін бітірген. 1939 жылы әскер қатарына шақырылып, Чернигов атындағы ұшқыштар училищесіне түсті. Соғыс басталғанда Балтық теңізіндегі ұшқыштар дивизиясына қабылданады. 

1942 жылы Балтық майданының бірінші әуе полкі құрамында Берлинді бомбалап, қайтар жолда неміс истребительдерінің оғынан қаза тапқан.

## Дереккөздер

Санат:1917 жылы туғандар
Қожақой өзегі

**Қожақой өзегі** - ауданның шығысындағы кұрғақ өзек. Темір ауылдык округі аумағында, солтүстіктен оңтүстікке қарай доғаша иіліп 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км-ге жуық. Көктемде кар, жауын-шашын суларымен толығады да, солтүстігінде жатқан Шошқакөл көлімен жөне батпағымен ұласып кетеді. Жылдың баска мезгілінде құрғақ арна түрінде болады. Өзеннің солтүстігінде Қошқартөбе (абсолют биіктігі 194 м), оңтүстігінде Ақсақалтөбе (200 м) төбесі орналасқан. Өзектің шығысын бойлай (1,5 км жерде) Айтжанкөл соры жатыр. Солтүстік мен оңтүстік шетінде қыстаулар орналаскан. Қожақой өзегінде қамыс, құрақ аралас бұйырғын, көкпек, қара жоне боз жусаны басым әр түрлі шөптесіндер өскен.
## Дереккөздер
Бәйімбет Телеуұлы

**Бәйімбет Телеуұлы** (1876 – 1931) – белгілі палуан, болыс, ақын, би. Оның есімі кейінгі ұрпаққа «Қамысбай Бәйімбет палуан» деген атпен танымал. Байұлы тайпасының Адай руынан шыққан.

15 жасынан алқалы ортаға шығып, 37 жасына дейін күрескен. Күресті қойғаннан кейін ел басқару ісіне араласып, билік айтқан. Оның өлең-жырларынан екі шежірелік толғау жыры М.Өскенбайұлының орындауында магнитофон таспасына жазылған, сондай-ақ Қ.Ақбасұлының, Ү.Қасжанұлының жеке мұрағатынан көшіріліп алынған. Ақынның ғұмырнамалық деректері, күрескен, билік айтқан өмір кезеңдері жайында құнды естеліктері 1995 ж. Үштаған ауылының құрметті ақсақалы Қамысбай Ыспайдан жазылып алынған. 

«Бәйімбеттің насихат сөзі», «Термесі» мен «Шежіре сөзі», т.б. шығармалары «Тіл таңбалы Адайдың ақындары» жинағына енген.

## Дереккөздер

Санат:1876 жылы туғандар
Санат:1931 жылы қайтыс болғандар
Санат:Палуандар
Санат:болыстар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ би-шешендері
Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар

**Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар** — электр энергиясын оптикалық сәулелену энергиясына түрлендіретін шалаөткізгіш аспаптар. Сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптардың негізгі элементтері ретінде сәулеленетін диодтар (СД) — сәулелік диодтар және инфрақызыл СД-тар пайдаланылады. Бұл диодтарда кернеу әсерінен СД-тың активті аумағына инжекция жасаған негізгі емес теңгерілмеген заряд тасымалдаушылар энергиясы спектрдің ультрафиолеттік (УФ), инфрақызыл (Иқ ) немесе көрінетін диапазондағы сәуле шығару энергиясына айналады.

Қолданылуына байланысты сәуле шығаратын шалаөткізгіш аспаптар ШӨ сәуле шығару генераторлары (СШГ) және ақпаратты бейнелеудің ШӨ аспаптары (ШӨ индикаторлар немесе ШӨИ) болып бөлінеді. СШГ ақпаратты таратудың талшықты оптикалық желілерінде, электр сигналдарын оптикалық сигналға түрлендіру үшін оптоэлектрондық қосақтар құрамында, сондай-ақ қатты денелі лазерлерді толықтыру үшін пайдаланылады. ШӨИ жекелеген және ұжымдық пайдаланылатын құрылғыларда ақпаратты көрсетіп бейнелеуге арналған.

Бейнеленетін ақпарат түріне қарай ШӨИ дискреттік (сәулеленген нүкте түріндегі бейне), щкалалық (сәулеленген нүктелерден түратын сызық), белгілік (сандар, әріптер, шартты символдар), графикалық болып бөлінеді.

ШӨИ бақылау-өлшеу аппаратурасында, фотокиноаппаратурада, ақпаратты бейнелеу жүйелерінде кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қанбаба

**Қанбаба** — ортағасырлык бекініс орны. Көксарай ауылының 3-бөлімшесінен солтүстік-шығыска қарай 3 км жерде. 2002—2003 ж. Отырар мемлекеттік археологиялық қорық- музейі мен Шымкент қаласы Археология және этнология ғылыми-зертттеу орталығы жасақтаған археологиялық экспедиция (жетекшісі С.Ахмет, З.Исабек) зерттеген. Қазіргі орны төртбұрышты төбе. Биіктігі 1,2—2 м. Әр қабырғасының ұзындығы 105—115 м аралығында. Айнала қазылған ордың ізі сақталған. Ескерткіштің солтүстік-шығысындағы төбенің ортасында диаметрі 20 м, терендігі 1 м-дей ойдым орны бар. Қақпасы солтүстік-шығыс және батыс қабырғалардың ұштасар жерінде болған секілді. Жинастырылған материалдар Қанбабаны халық 9—12 ғасырларда мекен етіп, ауыл шаруашылық өнімдерін өндірумен айналысқандарын дәлелдейді.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Антимонил

**Антимонил** — сүрменің бір атомы мен оттектің бір атомынан тұратын, бір валентті катион қызметін атқаратын топтама.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ауашығарғыш

**Ауашығарғыш** (Выпор воздушный) — құйылған дайындаманың ішінде ауа жинақталмау үшін әр түрлі түйрегіштермен шартты түрде тесік жасау.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Дірілдеткіш

**Дірілдеткіш** ( — діріл) — ішінде механикалық,
электромагниттік тербеліс туындайтын жүйе, мысалы, радиотехникада
бойымен айнымалы ток жүргенде
төңірегінде электромагниттік толқын
таралатын ұзын өткізгіштің кесіндісі.
Қарапайым антенна ретінде немесе
кұрделі антенна қүраушы ретінде
қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Орынбай Аймағамбетұлы Бәлдеков

**Бәлдеков Орынбай Аймағамбетұлы** (1912, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы – 1994, Ақтау қаласы) – қайраткер. 1930 – 32 ж. Гурьев кеңестік-партия мектебінде оқыған. Маңғыстау ауданы комсомол к-тінің хатшысы болып, ұжымдық шаруашылықтарды (ұжымшар) ұйымдастыру жұмыстарына белсенді қатысты. 1935 – 38 ж. Маңғыстау ауданы балықшы ұжымшарлар одағы кадрлар бөлімінің бастығы, 1938 – 39 ж. Форт-Шевченко қалалық коммуналдық шаруашылықтың меңгерушісі болды. 1939 ж. оның жетекшілігімен және тікелей қатысуымен қала тарихындағы маңызды оқиға – тұрғын үйлер мен мемлекеттік мекемелерді электрге қосу жұмысы атқарылды. 1940 ж. Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің аппаратына жұмысқа ауыстырылды. 1942 ж. кеңес әскерінің қатарына шақырылып, 59-атқыштар дивизиясы саяси бөліміне нұсқаушы болып тағайындалды. 1943 ж. оған аға лейтенант атағы беріліп, атқыштар полкының рота командирі болып тағайындалды. Выборг, Новгород, Псков, Нарва қалаларын босату ұрыстарына қатысты. Эстония аумағындағы әскери ұрыстарда жарақат алып, госпитальдан шыққаннан кейін Гурьев облысы әскери комиссариатына жіберілді. 1946 – 52 ж. Форт-Шевченко қалалық партия комитетінің аппаратында жұмыс істеді. 1952 – 54 ж. Республикалық жоғары партия мектебінде оқыды. 1954 – 56 ж. Шевченко ауданы халыққа білім беру бөлімінің меңгерушісі, Тельман атындағы балық аулау ұжымшарының төрағасы қызметтерін атқарды. 1958 – 61 ж. «Маңғышлақмұнайгазбарлау» тресі кадрлар бөлімінің инспекторы, 1961 – 69 ж. Гурьев тауар-тасымал басқармасындағы Баутин мұнай базасында директор, 1969  – 72 ж. Каспий аймақтық тау-кен комбинаты өндірістік-техника жиынтықтау басқармасында жауапты қызметтер атқарды. 1957 ж. оның есімі респ. «Құрмет» кітабына енгізілді. 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сәулелік тетрод

**Сәулелік тетрод** — тетродтың бір түрі. Анодтың қасында көлемдік заряд тығыздығының ұлғаюы салдарынан анодтан шығатын екінші ретті электрондарды шағылдыратын потенциалдық тосқауыл пайда болады. Бұл сәулелік тетрод конструкциясына үшінші (қорғаушы) торды (пентодтағыдай) енгізбей-ақ динатрондық эффектінің зиянды әсерін жоюға мүмкіндік береді.

Сәулелік тетрод радиотаратқыш құрылғылардың шығыс каскадтарында ТЖ тербелістердің қуатын күшейтуге және ЖЖ тербелістерді (1ГГц-ге дейін) генерациялауға кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ландшафт шекаралары

**Ландшафт шекаралары** - көршілес ландшафтылардың, олардың сапасы мен қасиетін бөліп тұратын жер беті; сондай-ақ ландшафтыны басқа ландшафтылық емес географиялық түзілімдерден бөліп тұрған сияқты көрінетін жер беті.

## Ландшафттану

**Ландшафттану** - күрделі табиғи және табиғи-антропогендік геожүйелерді — ландшафтыларды жер қабығының географиялык бөлігі ретінде зерттейтін физикалық географияның бөлімі. Ландшафттану географиялық ландшафт және оның физикалық- географиялық дифференциаңиясының заңдылықтары, физикалық-географиялық аудандау туралы ілімді камтиды. Ландшафттану ауқымында бірқатар бағыттар (ландшафт мор- фологиясы, геотопология, ландшафт геохимиясы, ландшафт физикасы, қолданбалы ландшафттану және т.б.) қалыптасты.Ландшафттанудың негізгі әдісі — ландшафтылық түсіру. Ландшафттанудың маңызды міндетіне табиғатты тиімді пайдаланудың, оның ішінде табиғатты қорғаудың теориялық негіздерін жасау жатады.

## Ландшафттанудағы таңдамалы телім

**Ландшафттанудағы таңдамалы телім** — зерттеу жұмыстарын толық әрі жан-жақты жүргізу үшін эталон есебінде тандап алынған кез келген ландшафтының немесе ландшафт типінің бөлікшесі (аумағы бірнеше км²-ге дейін болады).

## Ландшафтыға жүктеме

**Ландшафтыға жүктеме** - ландшафтылардың әлеуметтік-экономикалық функциясының орындалуын бұзуға апарып соғатын ландшафт құрамбөліктерінің жеке қасиеттерінің өзгеруіне себепші антропогендік-техногендік әрекеттер.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эвтектоид

**Эвтектоид** — магманың кристалдануы барысындағы қатты ерітінділердің ыдырау өнімдері; бұл ыдырау бұрынырақ дараланған аралас кристалдардың суынуы кезінде жүзеге асады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Антимониттер

**Антимониттер** - сүрме (III) оттекті қышқылдарының тұздары.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Жұмабай Орынбайұлы Қалиев

**Жұмабай Орынбайұлы Қалиев** (1934 жылы туған, Атырау қаласы) – педагог. Қазақ КСР-і «Халыққа білім беру ісінің үздігі». Атырау педагогикалық училищесін (1953), Атырау педагогикалық институттын (1963) бітірген. 1953 – 54 жылы бастауыш сынып мұғалімі, 1963 – 2006 жылы Ақсу кентіндегі, Жетібай кентіндегі мектептерде мұғалім, мектеп директоры болды. «Халықтар достығы» (1981) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1934 жылы туғандар
Ауғанбай Қалиұлы Қалиев

**Ауғанбай Қалиұлы Қалиев** (1934 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – педагог, Қазақ КСР-і «Халық ағарту ісінің үздігі» (1978).

## Өмірбаяны
ҚазПИ-дің (қазіргі ҚазҰПУ) физикалық-математикалық факультетін бітірген (1955). 

1956 – 59 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданы Жамбыл орта мектебінде оқытушы, 1959 – 62 жылы Алматы Қыздар педагогикалық институттында оқытушы, 1962 – 67 жылы ҚазҰПУ-дың аспиранты, аға оқытушы, доцент және 1967 жылдан физикалық-математикалық факультеті деканының орынбасары, 1981 – 91 ж О.А. Жәутіков атындағы республикалық физикалық-математикалық мектебінде физика пәнінің мұғалімі болды. 

## Еңбектері мен марапаттары
Қалиев жоғары оқу орындары мен мектептерде физиканы оқыту, физика тарихы, оқу процесін және өз бетімен оқу жұмысын ұйымдастыру сияқты мәселелеріне арналған 60-қа жуық ғылыми-әдістемелік еңбектер мен мақалалардың авторы, физика мен физика әдістемелігінен көптеген оқу бағдарламаларын қазақшаға аударған. Білім минститутнің Құрмет грамотасымен марапатталған (1988).

Санат:Қазақстан педагогтары
Свип-генератор

**Свип-генератор** ( — үздіксіз қозғалыс және  — өндіруші) — шығыстағы электр тербелістері жиілігінің берілген заң бойынша (синусоидалы, аратісті) автоматты түрде өзгеруін өлшейтін генератор. Сондай-ақ Свип-генераторды теңселу генераторы деп те атайды. Әдетте, Свип-генераторды өлшеу аппаратураларында АЖЖ құрылғылары элементтерінің амплитудалы, жиіліктік және фазалы-жиіліктік сипаттамаларын тіркеуде және түрғын толқын коэффициенты, толық электр кедергісін өлшеу үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аумалы диаметр

**Аумалы диаметр** (Диаметр критический) — бүкіл көлемі бойынша металды шынықтыруға мүмкіндік беретін цилиндрлі шыбықтың ең үлкен диаметрі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Е класты күшейткіш

**Е класты күшейткіш** ().
D класты күшейткіштің бір түрі және
оның шығыс каскады резонанс типті
және күшейткіштің спектрлік таңдауын жақсартады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эгиринит

**Эгиринит** — түгелдей эгириннен тұратын тау жынысы. Қосымша минералдар альбит, меланит, кальцит, апатит, сфен, рудалық минерал. Меланократтық сілтілі сиениттерге біртіндеп ауысады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Антиозонаттар

**Антиозонаттар** - синтетикалық материалдардың атмосфера озонының әсеріне тұрақтылығын күшейтетін агенттер.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Қапыш Бижанұлы Қалиев

**Қапыш Бижанұлы Қалиев** (1934 жылы туған, Атырау облысы Байшонас кенті) – оператор. Байшонас мұнай кәсіпшілігінде оператордың көмекшісі, 1972 жылдан Маңғыстаугаз өндіру басқармасында оператор болды. Есімі Қазақ КСР-інің Алтын кітабына жазылған. Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Пір

**Пір** — қажы, қазірет, ишан сияқты ірі дін басыларына байланысты қолданылатьш ұғым. Көбінесе сопылар арасында кездеседі. Көп жағдайда Пір "әулие" атанып, аскеттік өмір сүреді. Діни ұғымда Пір қолдаушы, қорғаушы, сүйеніш болып есептеледі, аруақ туралы түсінікке жақындайды. Түрлі табиғи заттарды, ескі мазарларды, кейбір тарихи ескерткіштерді Пір тұтып, діни аңызға бөлеп, "әулие" күзетшісіне айналдырады. Ислам дінін ұстанушылар пірді киелі, қасиетті тұтып, Алланың қамқорлығына ие болған жебеуші, демеуші ретінде дәріптейді.

## Пір
Пір (парсы тілінде – қария, ақсақал) – сопылық ұғымдағы ақиқат жолды нұсқаушы, шарапатты рухани ұстаз, кәсіп иесін қолдаушы, батагөй ақсақал. Ақиқатты қалап, тариқат жолына түскен әрбір шәкірттің кемел пірді табуы шарт болған. Жол нұсқаушы пір - рухани кәмелеттікке жеткен, ұстаздық жасауға өз пірінен рұқсат алған, пайғамбардан бастау алатын рухани жалғастықтағы адам. Кемел пір жолға түсуші салихтың нәпсімен күресуіне, шайтанның айласын ашуына көмектесіп, өзін-өзі тануына, жақсы-жаманды ажыратып, моральдық жетілуіне, жүрек көзі ашылып, хақиқат ілімге жетуге басшылық жасайды. Қазақ халқының рухани жәдігерліктерінде, діни әдебиетте пір ұғымы “Пірмұған” сөзімен ұштаса қолданылады. Пір рухани кемелдену жолын басып өткен, хақ жолының қалтырыс сырларын білетін, шәкіртінің рухани хал-күйін тамыршыдай дөп баса білетін рухани ұстаз болу шарт. Пір бейнесі халық ауыз әдебиетінде молынан кездеседі. Сондай-ақ пір бейнесі әрбір кәсіп иесінің жебеушісі ретінде де көрінеді. Мысалы, Адам ата – диқаншының пірі, Нұх пайғамбар – ағаш ұсталарының пірі, Дәуіт – темір ұстасының пірі болып саналады. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы негізгі кәсіп мал шаруашылығына байланысты болғандықтан, әрбір кәсіп иелерінің пірі бар. Мысалы, Ойсылқара – түйешілердің пірі, пайғамбар сахабасы, Қамбар ата – жылқышылар пірі, олар Қ.А. Ясауи силсаласында оның орнын басушы тариқат басшылары ретінде белгілі болған.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Бекарыстан Қарабаев

**Бекарыстан Қарабаев** (1927, Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылы — 1991, Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылы) — шопан.

* Жастайынан жетім қалып, қой баққан.
* Мал бағудағы көрсеткен жетістіктері үшін Ленин орденімен марапатталған (1949).

## Дереккөздер

Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Шопандар
Қожатоғай обасы

**Қожатоғай обасы** - көне қорым. Қожатоғай аулынан оңтүстік- шығысқа карай 1 км жерде. Топырақпен үйілген 7 обадан тұрады. Олар оңтүстік-шығыстан, солтүстік-шығысқа қарай тізбектеле созылып жатыр. №1-ші обаның №4-ші обадан 50 м қашықтықта орналасқан. Ауданы 25x23,40 м, биіктігі 90 см. №6-шы оба, №5-ші обадан 41 кашықтықта ауданы 12,90x12,50 м биіктігі 90 см. Соңғы оба ең кішісі болып табылады. Оның диаметрі 4 м, биіктігі  30 см. Қазба жұмыстары жүргізілмеген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан обалары
Мир Қасымұлы Қадырбаев

**Мир Қадырбаев** (1932- 1980) — археолог, ғалым, тарих ғылым кандидаты (1959).

## Биографиясы
1955 ж. Ленинград мемлекеттік университетін бітірген. 1955-58 ж. Ш.Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институтында аспирантурада болды, кейін археология бөлімінде қызмет атқарды. Бірнеше жыл Орталық Қазақстан археология экспедицияның Қаратау тобын басқарған. Орталық Қазақстанда ерте көшпелілер археологиясын зерттеп, "тасмола мәдениетін" бөліп көрсеткен. Қола және ерте темір дәуірлеріне жататын ежелгі металлургтер, малшылар мен егіншілер ескерткіштерін зерделеген. Оңтүстік Қазақстан жеріндегі петроглифтер шоғырын талдап, байырғы халықтардың дүниетанымын, мәдениетін саралаған. 60-тан астам ғылыми еңбектер мен ғылыми көпшілік зерттеулерінің авторы. Ш.Ш.Уәлиханов атындағы сыйлықтың иегері (1966). ЮНЕСКО-ның "Орталық Азия мәдениеттерінің тарихы туралы" бөлімінде бірнеше рет айтылады.

Мир Қасымұлы алғаш рет жеке категорияларға қатысты зерттеулер жасайтын. Соның ішінде сақ жануарлар стилінің генезисіне біраз назарын аударды.

## Шығармалары
Шығармалары: Древняя культура центрального Казахстана, Алма-ата, 1966 (телавт.); Наскальные изображения хребта Каратау, Алма-ата, 1977 (телавт.); Сокрови¬ща древнего Казахстана, Памятники мемориальной культуры. А.-а., 1979 (телавт.).

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Вопросы археологии Казахстана, выпуск 2. Сборник научных статей, Алматы,  1998.

Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан археологтары
Сегнетоэлектриктер

**Сегнетоэлектриктер** — белгілі температуралар аралығында (*[[сегнетоэлектрлік]] [[фаза]]ға сәйкес*) бағыты сыртқы әсерлер арқылы (электр өрісімен немесе механикалық кернеулермен) өзгертіле алатын спонтанды поляризацияланған кристалл диэлектриктер (соның ішінде сұйық кристаллы). 
## Ерекшелігі
Сегнетоэлектриктерде бір жақты бағытталган спонтанды поляризация аймақтары — сегнетоэлектрлік домендер бар. Сыртқы әсерден Сегнетоэлектриктер көп доменді күйден монодоменді күйге өтуі мүмкін. Сегнетоэлектриктердің осы қасиеті ЕЭМ-ның еске сақтау құрылғыларын жасауда пайдаланылады. Көптеген Сегнетоэлектриктердің диэлектрлік өтімділігі және пьезоэлектрлік константаларының аномальды жоғары мәндері болады және cегнетоэлектриктердің физикалық қасиеттері температураға тәуелді.

## Дереккөздер


Санат:Фазалық өтулер
Санат:Қатты денелер физикасы
Санат:Электроника
Амангелді Орынбайұлы Бәлдеков

**Амангелді Орынбайұлы Бәлдеков** (1945 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – мұнайшы.

## Өмірбаяны
* И.Губкин атындағы Мәскеу мұнай-химия және газ өнеркәсібі институтын бітірген.
* Бүкілодақтық сыртқы политехника институтын бітірген (1968).
* 1968 – 1979 ж. Орталығы және ауданы инженер-технология қызметтердің операторы, ауысым бастығы, аға инженер
* «Жетібаймұнай» басқармасы мұнай игеру цехының аға технологы
* 1979 – 1986 ж. Ғылыми-зерттеу және жобалық институты мұнай зертханасының аға ғылыми қызметкері, зертхана меңгерушісі
* 1986 – 1991 ж. «Маңғышлақмұнайөндірісхим» аумақтық өндірістік басқармасы бастығының орынбасары, бас инженері, Өндірісті басқару қызметінің бастығы, Өндірістік-технология бөлімінің бастығы
* 1991 – 1995 ж. «Маңғыстаумұнайгаз» АҚ маркетинг және сыртқы экономика байланыс қызметінде бөлім бастығының орынбасары
* 1995 – 1997 ж. «Мұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясы Мұнай игеру басқармасының бөлім бастығы.
* 1997 – 2001 ж. «Қазақойл-Коммерция» ЖШС-нің мұнай және мұнай өнімдерін өткізу департаментінің бас менеджері, мұнайды тарату департаментінің бас менеджері
* 2001 – 2002 ж. «Қазақойл-Продактс» ЖШС мұнайды тарату департаменті директорының орынбасары
* 2002 – 2005 ж. «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы теңіз жобаларын басқару департаментінің бас менеджері болды. 
* 2005 жылдан «Қазмұнайтеңіз» компаниясында «Құрманғазы» теңіз құрылымын игеру жобасын жүзеге асыру жұмыстарын үйлестірушісі және бас менеджер қызметін атқарды.

## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» ордені
* «Ерен еңбегі үшін» медалі
* «КСРО өнертапқышы» атағының иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Мәскеу мұнай-химия және газ өнеркәсібі институты түлектері
Санат:Бүкілодақтық сыртқы политехника институты түлектері
Санат:КСРО өнертапқыштары
Санат:Қазақойл тұлғалары
Бөлшектеу

**Бөлшектеу** (орнынан алу) (Демонтаж) — бүйымды немесе оның бөлігін орнатылған орнынан алу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қалипан қорымы

thumb|right|300px|Қалипан қорымы. Қабір үстіндегі стела. XV–XVII ғасырлар.
**Қалипан қорымы** – ескі бейіт, Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген ескерткіш.

## Орналасқан жері
Ақтау қаласынан солтүстіке қарай 29 км жерде. Ақтау – Форт-Шевченко бағытындағы жолдың сол жағында. 

## Сипаты
thumb|right|200px|Қалипан қорымы. XV–XVII ғасырлардағы кесененің ішкі көрінісі.
Қалипан қорымын 1979-80 жылдары Мәдениет министрлігі экспедицияициясы (жетекшісі С. Әжіғалиев) зерттеді. Бұл ескерткіштер кешенін шоғырлануына қарай оңтүстік-батыс (түрікмен) және солтүстік-шығыс (қазақ) деп бөлуге болады. Түрікмен ескерткіштері екі кесенеден (біреуі қираған), бірнеше қоршау мен көптеген қойтастардан тұрады. Соңғылары құмтастан жасалып, қылыш, айбалта, түрлі көріністермен әшекейленген.
Қалипан қорымының қазақтар бөлігінде тас қашау ісінің жоғары дәрежеде болғандығын, әсіресе, қойтасты құлпытастар аңғартады. Олар құмтастардан жасалған және сыртқы пішіні оғыз-қыпшақ дәуіріне сай келеді. Қойтастарға геометриядық және көгеріс өрнектері салынған. Олар екі-үш текпішек етіп жасалған тас тақталар үстіне орнатылған. Кейбір ескерткіштердің жоғары жағына қашап түсірілген мешіт суреттері олардың ғұрыптық табыну сипатын аңғартады. Қалипан қорымындағы ескерткіштер 18 ғасыр мен 19 ғысырдың бас кезінде тұрғызылған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Маңғыстау облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгіш

**Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгіш** — өзінде сегнето-электриктің және шалаөткізгіштің қасиеттері бар кристалл зат. Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгішке SbSe, ВіҒе03, РЬТі03 , сондай-ақ перовскит құрылымды қос, үштік және төрттік қатты ертінділер жатады.

Сегнетоэлектрикті шaлaөткізгіш голографиялық құрылғыларда, термореттегіштерде, термокомпенсаторларда, оптикалық жады құрылғыларында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Есқайыр Бәлиев

**Есқайыр Бәлиев** (1921, Адай уезі – 2002) – соғыс ардагері.

1941 – 1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысты. 1946 – 1953 жылы Таушықта бригадир, 1953 – 1963 жылы инженер, 1961 – 1963 жылы бас инженер. Кейіннен Қазанның (Октябрь) 50 жылдығы атындағы кеңшарда гараж меңгерушісі болып істеді. 

2 - дәрежелі Отан соғысы (1985) орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1921 жылы туғандар
Санат:Адай уезінде туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Дуплексер

**Дуплексер** ()
— ақпаратты тарату мен қабылдауға арналған бір антеннаны бір
мезгілде қолдануға болатын антенналық бөлгіш сүзгіші.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эйфель жікқабаты, эйфель

**Эйфель жікқабаты, эйфель** - девон жүйесінің ортаңғы бөліміне қатысты жікқабаты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қартбай Қалқаманұлы

**Қартбай Қалқаманұлы**(1876, Адай уезді – 1936, Қоңырат маңындағы Үштөбе зиратында жерленген) – домбырашы, күйші, құдықшы, саятшы. Маңғыстау күйшілері арасында көпшілік топ алдында Қаласының «Күй басы» атты күйін тартып бастау дәстүрі қалыптасқан. Оның одан басқа «Қыранның балапанын баулу», т.б. тақырыптық бірнеше күйлері болған. Қартбай көбінесе жан-жануарлардың қимыл-әрекетін, дауыс-үнін күй тілімен беруге күш салған анималист ретінде танылған. Хиуаның бес қаласында күй сайыстарына қатысып, түрікмен бақшыларын өзінің домбырашылық шеберлігімен тәнті етіп, бірнеше рет бас бәйгені жеңіп алған. Қартбай – құдықшы, саятшы әрі тамшы да болған. 1931 жылы күнкөріс қамымен Қоңыратқа барған. Қаласының көп күйлерін Жасағанберген 1950 жылы Қазақстан ғылым академиясының қорына жаздырды деген дерек сақталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1876 жылы туғандар
Сегнетоэлектрлік

**Сегнетоэлектрлік** — сыртқы электр өрісі әсерінен спонтанды (өздігінен жүретін) поляризацияның қайтымдылығымен және кері бағытталуымен әрі белгілі температура аралыгында (сегнетоэлектрлік фазада) сегнето-электрикте пайда болатын ілеспелі эффектілермен сипатталатын құбылыс.

Сегнетоэлектрлікті 1921 жылы чех ғалымы Й. Валашек "сегнет тұзы" деп аталатын NaKC4H406 • 4Н20 кристалында
анықтаған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Тілеген Қалмағанбетов

**Тілеген Қалмағанбетов** (1913, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы – 1980) — түбектегі тұңғыш агроном-бағбан, соғыс ардагері. Қазақ КСР-і ауыл шаруашылық курсын бітірген (1957). Климаты қатаң шөл және шөлейт өңірлерде егін егіп, бау-бақша өсіруге болатынын іс жүзінде толық дәлелдеген. «Құрмет белгісі» (1979) орденімен, «Еңбектегі ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Тобыш – Ораз – Жайық – Әлмәмбет – Шоңай – Боқай – Көбдік – Тума – Баймұрат – Сағын – Қалмағанбет (Қалмағамбет) – Тілеген

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1913 жылы туғандар
Экзарация

thumb|240px|Экзарация
**Экзарация** ( — жырту) — мұзға қосылып қатқан тау жынысы сынықтарының мұздық төсенішін жырымдауы.
## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Екіжақты жұмыс

**Екіжақты жұмыс** () — таратушы құрылғының әмбебап жұмыс істеу режімі. Мұнда екі пункт
арасындағы ақпарат алмасу бір мезгілде және екіжақты болады. Мүндай
режім сөздік хабарды, факсимильді
хабарды және мәліметтер мен басқа
да ақпарат түрлерін таратады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Мұрат Қалменов

**Мұрат Қалменов** (1972 жылы туған, Қарақалпақстан, Хожелі қаласы) — археолог. Қарақалпақ мемлекеттік университеттін бітірген (1995). 1995–1998 жылы Хожелі қаласында мектеп мұғалімі. 1999–2002 жылы Өзбекстан ғылым академиясының аспиранты. 2002–2003 жылы Маңғыстау облысы тарихи өлкетану музейінде ғылыми қызметкер. 2003 жылдан Маңғыстау мемлекеттік тарихи, мәдени қорықтың археол. бөлімінде ғылыми қызметкер. 2003–2006 жылы Маңғыстау археологиялық зерттеу жұмыстарына қатысқан. «Жылдың үздік мәдени қызметкері» (2007) атағының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1972 жылы туғандар
Аунақша бүрлегіш

**Аунақша бүрлегіш** (Ролик накатной) — дәл бұрандаларды және басқа цилиндрлі беттерді бүрлеуге арналған құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сенсорлық ажыратыпқосқыш

**Сенсорлық ажыратыпқосқыш** ( — сезу) — арнайы сезімтал (сенсорлык) ауданға оператордың саусағы тигенде іске қосылатын түйіспесіз ажыратып-қосқыш.
Сенсорлық ажыратыпқосқыш, оптоэлектрондық және басқа аспаптар негізінде жасалады.

Сенсорлық ажыратыпқосқыш ақпаратты енгізу құрылғыларында, радиоэлектрондық аппаратурада, тұрмыс қажетін өтеу құрылғыларында (мысалы, кір жуу машинасында, АЖЖ пештерінде) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Отырар алқабы газеті

**"Отырар алқабы" газеті** - аудандық қоғамдық саяси газет. Шәуілдір ауданы партия комитеті ұйымдастыру бюросының 22.3.1935 жылы №3 қаулысы бойынша "Социалистік Шәуілдір" (редакциясы — Темір станциясында), 1962—63 жылы аудан аты Қызылқұм болып өзгеруіне байланысты "Қызылқұм" (редакциясы — Шәуілдір ауданында) деген атпен жарық көрген. Алғашкы редакторы — С.Боранбаев. 1991 жылдан газет аудан атымен жаңарып "Отырар алқабы" болып өзгергілді. 1935—40 жылы латын, 1940 жылдан кириллица әрпімен шығады. Газет 1935—70 жылы қолмен, 1970— 89 жылы линотиппен, 1989—99 жылы фото теріммен 2000 жылдан электронды тәсілмен теріледі. Газеттің таралымы — 4000 дана (2005).
## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы газеттері‎
Санат:Қазақ тілді газеттер
Экзинит тобы

**Экзинит тобы** (тозаңдық дәндер , мен споралардың сыртқы қабығы (экзинасы) I бойынша) — Стопс-Геерлен жүйесі бойынша қазба көмірдің құрамына споринит, кутинит, резинит және альгинит кіретін микроқұрамбөліктер тобы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Асай Бегежанов

**Бегежанов Асай** (1896, Адай уезі Аманқызылит ж. – 1956) – еңбек ардагері. 

* 1932 – 34 ж. ұжымшар шаруашылығында
* 1934 – 54 ж. Чапаев атындағы ұжымшарда жылқышы, жылқы шаруашылығының бригадирі болды.
* Ленин (1949) орденімен марапатталған.

## Дереккөздер
Екі жаппалы өрістік транзистор

**Екі жаппалы өрістік транзистор** — құйма мен бастау арасында орналасқан екі жаппасы бар
өрістік транзистор. Әрқайсысы екіншісіне тәуелсіз арна енін өзгерте алатын, оған сәйкес заряд тасымалдаушылар ағынын реттейтін екі жаппаны пайдалану өрістік транзистордың
функционалдық мүмкіндігін айтарлықтай кеңейтеді. Екі жаппалы өрістік транзисторды кең
жолақты күшейткіштерде, жиіліктерді түрлендіргіштерде, күшейту коэффициенті реттелетін күшейткіштерде,
автогенераторларда пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жалғасбек Әмірханұлы Бегендік

**Бегендік Жалғасбек Әмірханұлы** (28 ақпан, 1953 жылы туған, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – дирижёр, профессор, педагог.

Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1994).

"Құрмет" орденінің кавалері (2023 ж.) 

* Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік консерваториясын (қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясы; профессор Ш. Қажығалиевтің сыныбы бойынша, 1978) бітірген.
* Қазақ халық аспаптар оркестрінің әртисі, дирижёрі, Қазақ мемлекеттік консерваториясының дирижёрлік сыныбының оқытушысы, осындағы халық аспаптары оркестрінің жетекшісі, доценті, Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының дирижёрі (1973 – 78) болды.

Қазақстан өнер шеберлері қатарында шет елдерде (Франция, Дания, Португалия, Швеция, Қытай, т.б.) елдерде өнер көрсеткен.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Шетпеде туғандар
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақ халық аспаптар оркестрі тұлғалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Кендебай Қарабдалов

**Кендебай Қарабдалов** (1.5. 1959 жылы туған, Көкмардан ауылы) — этно-дизайншы, сазсырнайшы, қобызшы-фарабист. Қазақстан Дизайнерлер және Суретшілер одағының мүшесі. 1980 ж. Шымкент педагогикалық институтын бітірген. 1981—85 жылы аудан мектеп оқушыларының үйінде бейнелеу сабақтарын жүргізген. Отырар мемлекеттік арехологиялық қорық-музейінде (1985— 88; 1993-96), Шымкент-Дизаин өндірістік шығармашылық бірлестігінде (1990-93), "Шымкент келбеті" газетінде (1997—99) әр түрлі жауапты кызметтер атқарған. 2000 жылдан облыс әкімшіліктің Өнер ордасында жетекші маман. Көне Отырардың құмырашылық кәсібінің технологиясы мен дәстүрін қалпына келтірумен айналысады. 1985 жылдан халықаралық көрмелерге туындылары қойылып келеді. Оңтүстік Қазақстан облысы әкімінің степендианты (2001).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Антипирин

**Антипирин**-1-фенил-2,3- диметилпиразолон-5 алкалоидтарға тән реакцияларды беретін бір қышқылды күшті негіз, медицинада және бірқатар элементтерді микрокристаллоскопиялық анықтауда реактив ретінде пайдаланылады.
## Дереккөздер



Санат:Медицина
Санат:Химия
Бөліну

**Бөліну** (Выделение) — аса қаныққан қатты ерітінділердің температурасын төмендеткенде, қыздырганда немесе қалыпты жагдайларда үстаганда ерітілген элементтерде ерігіштігі азаюынан қатты ерітіндіде жаңа фазаның қүрылуы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Антипириндер

**Антипириндер** - полимерлерді және басқа органикалық материалдарды өздігінен жану және тұтанудан сақтаушы агенттер.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия