open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көктас (тау, Қарағанды облысы, Абай ауданы)

**Көктас** – Нұра және Сарысу өзендерінің аңғарындағы шоқы. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Абай ауданы Есенгелді ауылының оңтүстігінде 32 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 564 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км. 

## Жер бедері
Тіктеу келген беткейлері етегіне қарай жайпақталып жазыққа ұласады. Солтүстігінде Балықты көлі мен Кеңсай қыстауы, батысында Ақтасты шоқысы, оңтүстігінде Ақшоқы шоқысы орналасқан. Шығысынан Ертіс-Қарағанды каналы өтеді.

## Геологиялық құрылымы
Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Тауалдының қоңыр топырағында боз, селеу, бетеге, жусан, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Көктас асуы

**Көктас** – Нарын жотасының шығыс бөлігіндегі асу. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы Балғын ауылының оңтүстігінде 11 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері 1900 м шамасында. Маусым – қараша айларында салт атты адам өте алады. Асу бойынан Балғын өзенінің саласы бастау алады. Көлбеу беткейлі кең өзен аңғарлары мен жартас жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен үшкір шыңдарға ұласады. 

## Өсімдігі
Жоғарғы белдеуінде қайың, көктерек, шырша, самырсын өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Санат:Алтай таулары
Көктас (өзен, Жаңаарқа ауданы)

**Көктас** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысындағы Жаңаарқа ауданының оңтүстігінде, шығыстан батысқа қарай ағады. Ұзындығы 142 км, су жиналатын алабы 6560 км².

## Бастауы
Бастауын Желдітау, Қу тауларынан алып, Жетіқоңыр құмының солтүстігінде тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Оң жағынан Ақтассу (10 км), Еспенбек (20 км), сол жағынан Сарыбие (31 км), Қарасай (73 км), Сағынтай (38 км), т.б. салалар келіп құяды. Жоғарғы және орта ағыстарының аңғары тар, тастақты. Негізінен қар, жер асты суларымен толығады. Жазда қарасуларға бөлініп қалады. Шөл далада орналасуына байланысты бұл өзеннің мал суаруда, жайылымдарды суландыруда маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу су алабы
Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Көктасжал мыс кен орны

**Көктасжал мыс кен орны** - Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында орналасқан. Кен орны 1953-1958 жылдары барланған. 

## Геологиялық құрылымы
Спасск антиклинорийінің шығыс шетіндегі Көктасжал жаншылу аймағына жатады. Плагиогранит-порфир интрузивтері қиып өтетін тас көмірдің эффузивті-туфтекті жыныстарынан тұрады. Кентасталуы плагиогранит-порфирдің ұсақталу және кварцтену белдеміне байланысты. Кенге хлориттану, эпидоттану, кварцтену тән болып келеді. Кентасы мүжіліп-теңбілденген. Қышқылдану белдемінің тереңдігі 20 – 50 м. 

## Минералдары, құрамы
Минералдары: сульфидтік кентаста – халькопирит, борнит, пирит, молибден, гематит, күңгірт кентас қышқылданған кентаста – малахит, азурит, хризоколла. Негізгі пайдалы компоненттері: мыс, алтын, қосымша компоненттер – күміс, молибден, селен, теллур. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Көктау (тау, Шығыс Қазақстан облысы)

**Көктау** – Қалба жотасының солтүстік бөлігіндегі тау массиві. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Бозанбай ауылының шығысында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1449 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 24 км-ге созылып жатыр, енді жері 18 км. Солтүстік, солтүстік-батыс беткейі көлбеу келген, оңтүстік беткейі тік жарқабақты. Сибинка (Себе) және Ұраңқай өзендерінің суайрығында. Таудан осы өзендердің бірнеше салалары бастау алады. Солтүстік-шығысында Медведка тауы, оңтүстігінде Шалқар көлі орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың тақтатас, құмтас және интрузивті жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Баурайындағы қызғылт қоңыр, қара топырақ жамылғысында дала өсімдіктері, шатқалдарында қарағай, терек, т.б. өседі. 

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы таулары
Көктау (тау, Батыс Қазақстан облысы)

**Көктау** – Жалпы Сырт қыратының солтүстік-батысындағы қырқалы тау массиві. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданы Амангелді ауылының солтүстік-батысында 33 км жерде, Ресеймен шекаралас орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 227 м. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 8 км. Беткейі сай-жыралармен тілімденген. Жер бедеріне күмбез пішінді денудациялық тау жұрнақтары тән. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы мезо-кайнозой кезеңінің бор-мергельді жыныстарынан түзілген. Кейбір жерін палеогеннің құмды-саздақты шөгінділері жапқан. 

## Өсімдігі
Аласа таудың қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге аралас дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.westkaz.kz/?id=1066&menuid=189&section=11&module=text&action=&lang=kz  Батыс Қазақстан облысы

Санат:Тасқала ауданы таулары
Санат:Ресей таулары
Көктау (шоқылы тау, Нұра ауданы)

**Көктау** – Теңіз көлінің оңтүстігіндегі оқшауланған аласа шоқылы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Талдысай ауылының солтүстігінде 47 км жерде орналасқан. Көң өзені аңғарында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 409 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 7,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Шығысында Қособа тауы, оңтүстігінде Қияқты соры, батысында Сарытау тауы орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Пермь кезеңінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, селеу, жусан, ажырық, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Көктау (асу)

**Көктау** – Жетісу Алатауының орталық бөлігіндегі асу.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданы және Қытайдың Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының шекарасында орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3067 м. Беткейлік шайылумен бірге бойлық эрозия әрекеттері қатты дамыған. Солтүстік-шығысынан Тентек, оңтүстік беткейінен Боратала өзендерінің салалары таудың биік жоталарындағы мұздықтардан бастау алады. Жатық беткейлі кең өзен аңғарлары мен жайпақ жоталар жоғары қарай біртіндеп тар аңғар, құлама беткейлі шатқалдар, қырлы жоталар мен үшкір шыңдарға ұласады. Асудан мамыр – қыркүйек айларында салт атты адам өте алады.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Көктау (төбе, Шет ауданы)

**Көктау** – Ақдала қонысының оңтүстік-батысындағы төбе. Қарағанды облысы Шет ауданында орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Жер бедері биік төбелі қырқалардан етегіне қарай бірте-бірте аласа жазыққа ұласады. Солтүстігінде Сусызтау тауы, шығысында Айбат тауы, оңтүстік-шығысында Күзек төбесі (503 м) мен Ағашжайлау тауы, батысында Бесбақыр, Балшық, Көр (430 м) төбелерімен Көкбұлақ бұлағы орналасқан. Девон жүйесінің төменгі және ортаңғы бөлімі жыныстарынан түзілген. Сортаңды қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, көкпек, бұталар өседі. Қарақұйрық пен ақ бөкеннің жазғы жайылымы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*http://www.karaganda-region.kz/ Қарағанды облысы

Санат:Төбелер
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Шет ауданы
Көктеке

250 px|thumb

**Көктеке**(Sіttіdae) – әнші торғай тәрізді құстардың бір тұқымдасы. Көктекенің 3 туысқа жататын 25 түрі Солтүстік Американың, Еуразияның, Солтүстік-батыс Африканың, Жаңа Гвинея мен Австралияның орманды алқаптарында, жартасты тау жоталарында кездеседі. Олардың көпшілігі отырықшы құстар. Денесінің ұзындығы 9,5 – 19 см. Дене бітімі шағын әрі жұмыр, құйрығы қысқа. Аяқтары қысқа, тұтқыр тырнақтары арқылы ағаш діңінің бойымен, тік жартастарда жоғары және төмен қарай өте жылдам өрмелеп жүре береді. Тұмсығы тік әрі өткір. Тұмсығымен қатты ағаш тұқымдары мен жаңғақтарын өте оңай ұсақтай алады. Ұяларын ағаш діңінің, жартастардың қуыстарына салады да, ұясының аузын балшықпен көмкеріп тарылтады. Ұясында көбінесе 6 – 8 жұмыртқа болады. Жұмыртқасын мекиендері шайқайды. Ұсақ жәндіктермен, өрмекшілермен, ұлулармен және өсімдіктердің жемістерімен, тұқымдарымен қоректенеді. Қазақстанда Көктекенің 2 түрі: орман Көктекесі және жартас Көктекесі бар. Орман көктекесі (Sіtta europaea) – Ертіс өзенінің аңғарында, Алтай тауының орманды жерлерінде кездеседі, ол қыста Қазақстанның батыс өңіріне қоныс аударады. Арқасы көкшіл сұрғылт, бауыры ақшыл, тұмсығы, басының екі жағы қара жолақты. Жартас көктекесі (Sіtta tephronota) – Тянь-Шаньда, әсіресе, Талас Алатауында, Піскем, Өгем, Қазығұрт, Боралдай, Қаратаудың оңтүстігінде, Іле Алатауының батыс бөлігінде, Шу-Іле тауларының шатқалдарында ұя салады. Түрлі жәндіктерді, әсіресе, қоңыз және өсімдік қандалаларын, өрмекшілерді жейді. Олар шәмшат жаңғақтарын, үйеңкі, жөке, қарағаш тұқымдарын ағаш қабығының қуыстарына тығып қойып та қоректенеді. Көктеке орман шаруашылығына өте пайдалы құс.

## Дереккөздер


Санат:Көктекелер
Көктем (санаторий)

**«Көктем»** — таза ауамен және шипалы сумен емдейтін санаторий. Алматы қаласынан оңтүстікке қарай 2 км жерде, Іле Алатауының етегінде, теңіз деңгейінен 1100 м биіктікте орналасқан. 

Бір мезгілде 350-ден астам адам емделеді. 1981 жылға дейін «Көктем» санаторийі «Ремизовка» демалыс үйі болып аталып келген. Таудың таза ауасы мен сұлу табиғаты, табиғи шипалы минералды суы санаторийге келушілердің жақсы емделуі мен демалуын қамтамасыз етеді. Қаңтар айының орташа температурасы –3,8°С, ал шілдеде 20,7°С. Жауын-шашынның жылдық орташа мөлшері 780 мм-ге жетеді. 1990 жылы санаторий аумағынан минералдылығы аз, гипертермальды (42 – 44°С) құрамы азотты-сілтілі және хлорид-сульфатты натрийлі, кремний қышқылы мен фторға қаныққан табиғи шипалы жер асты ыстық су көзі табылған. Бұл судың құрамы мен температурасы «Сарыағаш» суына ұқсас болғанымен құрамы одан да күрделі, сондықтан табылған шипалы судың адам организміне тиімді әсері жоғары. Шипалы суды ішу арқылы ас қорыту жүйесінің ауруларын (созылмалы гастрит, асқазаннан бөлінетін сөлдің қышқылдығының жоғары не төмен болуы), асқазан ішек жараларын, бауыр және өт, несеп жолдарының ауруларын, бүйрекке тас байлану, созылмалы цистит және простатитті емдейді. Сондай-ақ асқазанға және өт жолдарына жасалған операциядан кейін осы шипалы суды ішу – организмге өте пайдалы екені анықталған. Санаторийдің осы заманғы құралдармен жабдықталған емдеу ғимараттарында шипалы су толтырылған 4 камералы ванналар, су асты массаж жасау, омыртқа жотасын су астында тік бағытта созып емдеу, шипалы су құйылған бассейнде арнайы емдік жаттығулар жасау жолға қойылған. Санаторийде функционалдық диагностика қою, физиотерапия, инемен емдеу, микротолқындық терапия, лазермен емдеу, су-джок терапия, сүлік қою, массаж (қолмен нүктелік, вакуумдық) жасайтын, емдік дене шынықтыру және стоматол. кабинеттер бар. Жаз кезінде күнмен емдеу (гелиотерапия) жолға қойылған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан шипажайлары
Санат:Алматы
Санат:Қазақстанның көрікті орындары
Көктемшөп

**Көктемшөп**(Erophіla) – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Торғайда, Тянь-Шань тауларының солтүстігі мен батысында және Қаратауда сәуір Көктемшөпі (E. verna) кездеседі. Ол құмдақ далалы жерлерде, жол бойларында, ластанған жерлерде өседі. Биіктігі 3 – 10 см, сабағы тік жапырақсыз болады. Жапырақтары тамырын орай шоқталған, ұзындығы 3 – 10 мм. Ені 1,5 мм, пішіні ұзынша, үшкірленген, кейде мұқыл, жоғары жағын түк басқан. Гүлдері аз, қысқа гүлшоғырына топталған. Тостаған жапырақшалары ұзынша, түкті, желегі ақ түсті болады. Сәуір – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша келген жұмыр бұршаққын. Тұқымы өте ұсақ, көп болады. Сәуір Көктемшөпнің құрамында глюкозидтер (кверцетин, кемпферол) және қыша майы болады. Дәрілік мақсатта өсімдіктің сабағын, жапырағын және гүлін пайдаланады. Халық медицинасында сәуір Көктемшөпінің жапырағын күбірткеге басады
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Орамжапырақтар
Көктерек (өзен, Панфилов ауданы)

**Көктерек** – Алтынемел жотасының оңтүстік беткейіндегі өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 856 км2.

## Бастауы
Бастауын Алтынемел жотасындағы Қатутау жотасының оңтүстік беткейінен алып, Іле аңғарындағы Айдарлы ауылы маңындағы құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Өзен жағалауы жайпақ, тек орта ағысындағы Атыжек тауында жағалауы тік жартасты келген. Көктеректің бірнеше шағын салалары бар. Олардың басым бөлігі жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады. Аңғары мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Көк терек саңырауқұлағы

right|thumb 
**Көк терек саңырауқұлағы**(Leccinum aurantiacum) – базидиомицеттер класы, болет тұқымдасына жататын саңырауқұлақ. Қалпағының диаметрі 4 – 20 (сирек жағдайда 30) см, түсі сарғыш, сарғыш қызғылт, қоңыр қызыл түсті (кейде қалпағы ақ түстілері де кездеседі). Пішіні жартылай шар тәрізді, құрғақ, төмен қарай иіліп, гименофорға (гимений орналасқан саңырауқұлақ жемісті денесінің үстіңгі беті) бекиді. Аяғының ұзындығы 6 – 20 см, қалыңдығы 2 – 3,5 см, төмен қарай жуандап, сыртын әуелі ақ , саңырауқұлақ піскенде қоңыр түске айналатын қабыршақтар жауып жатады. Жемісті денесінің түсі ақ, тығыз болады. Жемісті денесін сындырғанда ақ түсі көк түске өзгереді. Бұл саңырауқұлақтар негізінен көктеректі, қайыңды, сирек еменді, қарағайлы және шыршалы ормандарда маусымнан қыркүйек айына дейін өседі. Жеуге жарамды.

## Дереккөздер


Санат:Саңырауқұлақтар
Көктөбе (тау, Қарқаралы тау жүйесі)

**Көктөбе** – Қарқаралы тау жүйесінің оңтүстік-батыс сілеміндегі тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданында. Жатаған тау тізбектерінен тұрады. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 8 км-ге созылып жатыр, ені 5 км. Абсолюттік биіктігі 1254 м. 

## Геологиялық құрылымы
Соңғы тас көмір және пермь кезеңінің гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Толық жетілмеген қызғылт қоңыр және қиыршықтасты топырақ жамылғысы бұта мен шалғын аралас қарағайлы-қайыңды орманмен көмкерілген.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Қарағанды облысы

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Көктөбе (төбе)

**Көктөбе** – Іле Алатауының бөктеріндегі көрікті жерде орналасқан төбе. Алматы қаласының оңтүстік-шығысында. Абсолют биіктігі 1070 м, салыстырмалы биіктігі 370 м-дей. 

## Сипаттамасы мен тарихы
Беткейлері тіктеу келген. Оларда бұта, жусан аралас таудың әр түрлі астық тұқымдас шөптесіндері өскен. Көктөбеде биіктігі 372 м болатын телевизиялық мұнара, қала тұрғындарының демалыс аймақтары, т.б. орналасқан. Көктөбе – Алматы қаласына панорамалық шолу жасайтын орын саналады.
1967 жылы Көктөбе мен "Қазақстан" қонақ үйінің арасына аспалы жол салынды. Ұзындығы 1272 метр, екі аралықты 6 минутта жүріп өтеді. 

2004 жылы күшті жауын-шашын салдарынан біраз жері жарылып, суға ақты.Содан кейін қалалық әкімдік таудың бөктеріне бетон төсеп, реставрация жасады. 

2006 жылы Төбеде "Көктөбе" саябағы ашылды.

2007 жылы "Битлз" ескеркіші салынды.
## Дереккөздер

Санат:Алматы
Көктөбе (төбе, Шығыс Қазақстан облысы)

**Көктөбе** – Тарбағатай жотасының оңтүстік-батысындағы төбе.

## Географиялық орны
Абай облысы Үржар ауданы Таскескен ауылының батысында 45 км жерде орналасқан. Ай өзенінің аңғарында. Абсолюттік биіктігі 578 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстікке қарай ұзындығы 18 км-ге созылып жатыр, ені 11 км.

## Жер бедері
Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Солтүстігінде Кенжебай, Ащықұдық көлдері, шығысында Шұбарқұдық қонысы мен Қараоба төбесі, оңтүстігінде Ақөзек құдығы мен Құттыбике бұлағы, батысында Байтілеу төбесі мен Көктөбебастау бұлағы орналасқан.

## Өсімдігі
Құмды, сұр қоңыр топырағында еркек шөп, жусан, теріскен, баялыш, бұталар өседі. Мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы географиясы
Санат:Төбелер
Көктөбе (төбе, Ақтөбе облысы)

**Көктөбе** – Шолақ және Көктөбе өзендерінің аңғарындағы төбе. 

Ақтөбе облысы Алға ауданы Алға қонысынан оңтүстік-шығысқа қарай 25 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 377 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 2,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді келген. Денудациялық жазықтағы бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу өседі. Төбенің батысымен Ақтөбе – Қандыағаш темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Ақтөбе облысы 

Санат:Алға ауданы географиясы
Санат:Төбелер
Көктөбе (төбе, Ұлытау таулары)

**Көктөбе** – Ұлытау тауларының оңтүстік-шығысындағы төбе. 

Қарағанды облысы Ұлытау ауданы Қарсақпай кентінің оңтүстігінде 112 км жерде орналасқан. Сарысу өзені аңғарында. Абсолютiк биіктігі 372 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі жайпақ, пішіні доға тәрізді. Солтүстігінде Жыландытөбе төбесі мен Рахметқора құдығы, шығысында Қызылқақ қонысы, оңтүстігінде Қисықсай, Еспесай құрғақ өзен арналары, батысында Байжаннұра қонысы мен Түлкібай, Қарақұдық құдықтары орналасқан. Сұр және сортаң топырақ жамылғысында қара жусан, боз жусан, теріскен, жүзгін, сораң өседі. Мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы төбелері
Көктөбе (түбек)

**Көктөбе** – Балқаш көлінің солтүстік-шығыс бөлігіндегі түбек. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Алакөл ауданында орналасқан. 

## Сипаты
Абсолютiк биіктігі 375 м. Жер бедеріне пермь және тас көмір кезеңдерінің ойпатты аккумуляциялық жазығы тән. Жер бедері солтүстікке қарай еңістейді, батыста Жалаңаш сорына ұласады. Батыстан шығысқа қарай 5 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 7 км-ге созылып жатыр. 

## Өсімдігі
Сұр қоңыр топырақ жамылғысында эфемерлі сұр жусан, баялыш, күйреуік, бұйырғын өседі. Көл жағалауы қамысты.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі түбектері
Санат:Жетісу облысы географиясы
Көктөбе қыстауы (Алматы облысы)

**Көктөбе** – Матай тауларының оңтүстігіндегі қыстау. 

Алматы облысы Кербұлақ ауданы Басши ауылының оңтүстік-батысында 30 км жерде орналасқан. Солтүстігінде Шынарбассай қыстауы, шығысында Қызылбелбеу қонысы, оңтүстігінде Құлантөбе қыстауы, батысында Көтекасу, Жүзасу асулары орналасқан. Тау баурайындағы қыстаудың шөбі шүйгін, мал жайылымына қолайлы.‎

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы қыстаулары
Көктөрткіл

**Көктөрткіл** – Қаратау таулары мен Маңғыстау үстірті аралығындағы сайлы-жыралы келген жазықтағы тау. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 271 м. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Шағын төрткілді келген таудың беткейі көлбеуленіп, төңіректегі жазықпен ұласып кетеді. Неогеннің әктас, бор жыныстарынан түзілген. Куэстер жиі кездеседі. Солтүстік-батысында Бекі ауылы мен құдығы (тереңдігі 12 м, су шығымы 800 л/сағ) орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы таулары
Көктұма (өзен)

**Көктұма**, *Бақты* – Алакөл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерінде. Ұзындығы 65 км, су жиналатын алабы 1360 км².

## Бастауы
Тарбағатай тауының оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан басталып, Бақты ауылының тұсында Еміл өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жалпы ұзындығы 28 км болатын 6 саласы бар. Жайылмасында құрақ, қамыс өседі. Сағасы батпақты.

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Көктырнақ

**Көктырнақ** – Кіші Арал теңізінің солтүстік-шығысындағы түбек. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданында орналасқан. 

## Сипаты
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 30 км-ге созылып, теңізге сұғына еніп жатыр. Батыстан шығысқа қарай 37 км-ге созылған. Теңіз деңгейінен ең биік жері 188 м. Жер бедеріне төрттік кезеңнің ойпатты аккумуляттік жазығы тән. Ол түбектің орта бөлігіне қарай еңістеніп, батысында Бутаков шығанағына, шығысында Үлкен Сарышығанақ қонысына ұласады. Түбекте Үшшоқы, Бұлтық төбелері мен Кенжембай, Аққұдық, Кержығылған құдықтары бар. Түбектің теңізге сұғынған оңтүстік жағалауы 10 – 70 м аралығындағы жыралармен тілімденген. Аймақ мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Арал теңізі түбектері
Көктікен

**Көктікен** () – астық тұқымдасына жататын шөптесін өсімдіктер туысы. Тропиктік және қоңыржай белдеулерде тараған 7 түрі белгілі. Қазақстанда Маңғыстаудың құмды жерлері мен жол бойларында өсетін жалғыз түрі – шашақты Көктікен (T. racemosus) кездеседі. Бұл бір және екі жылдық өсімдік. Шоғырлана бұталанған көп сабақтарының биіктігі 10 – 30 см, буындарынан тамырланады. Жапырақтарының ұзындығы 4 – 6 см, ені 2 – 3 мм, шет жағы бұдырлы, қынабы жалпақ, тілшесі қысқа, кірпікшелі келеді. Сары түсті гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Шілде – қыркүйекте гүлдейді. Масағы 3 – 4-тен шоғырланған, жемісі піскенде тобымен түсіп қалады. Көктікен– дәрілік өсімдік. Оның тамырының несеп жүргізетін, тер шығаратын, жүйкені тыныштандыратын қасиеті бар. Көктікеннен жасалған препарат жыланның уын қайтарады.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Көктіңкөлі (көл)

**Көктіңкөлі** – Сарысу алабындағы ағынды көл.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Шет ауданында. Жаңаарқа кентінен (Жаңаарқа ауданы) оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде, теңіз деңгейінен 540 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 12 км2, суы мол жылдары 13,2 км2-ге дейін жетеді. Су жиналатын алабы 2584 км2. Орташа тереңдігі 1,1 м, ең терең жері 2,5 м. Суының көлемі 13 млн. м3. Суы тұздылау, кермек татиды. Жалпы минералдылығы 4,2 г/л. Көлге солтүстік-шығыстан Жаман Сарысу өзені келіп құяды да, солтүстігінен ағып шығады. Сондықтан көлдің деңгейі осы өзен суының молдығына қарай жылына 1,5 м-ге ауытқып тұрады. Сәуірдің аяғы мен мамырдың басында көлдің деңгейі жоғары, ақпанда өте төмен болады. Жаздың 2-жартысында өзен қарасуларға бөлініп қалады.

## Жер бедері
Батыс жағасы тік жарлы, биіктігі 2 м-ге жетеді, саздақ аралас сұр құмтастан тұрады. Қалған жағалары жайпақ тегіс, саздақты. Солтүстік, солтүстік-шығыс жағаларында көл суын реттейтін топырақтан бөгет салынған.

## Өсімдігі
Жағаларында қамыс, өлең, шалаң, қараған, жусан, т.б. түрлі шөптесіндер өседі.

## Балықтары
Күміс мөңке, алабұға, торта балық, шортан, т.б. балықтар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы көлдері
Санат:Сарысу су алабы
Санат:Жаңаарқа ауданы көлдері
Көктіңкөлі молибден кен орны

**Көктіңкөлі молибден кен орны** - Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км жерде орналасқан. Кен орны 1956 жылы ашылған. Барлау жұмыстары 1958 жылы жүргізілді. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Геолиялық құрылымы ортаңғы және жоғарғы девон кезеңінің фран ярусының эффузивті қабатынан және фамен ярусының шөгінділерінен түзілген. Кентас гранит интрузиясы үстіндегі мүйізтасқа айналған эффузивті жыныстар мен граниттер арасында шоғырланған. Тотығу белдемі баяу дамыған. Бұл аймақта 15-35 м тереңдікке дейінгі минералдардың 25-50%-ы повеллиттен тұрады. 

## Құрамы, минералдары
Кентас құрамын негізінен молибден құрайды, одан басқа вольфрам, мыс, висмут кездеседі. Кентас минералдары – молибденит, пирит, вольфрамит, тотығу белдемінде повеллит, ярозит. Кен ашық әдіспен өндіруге қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Көкқұйық

**Көкқұйық** – Дариялық тақыр жазығының солтүстік-батысындағы төбе. Қызылорда облысы Байқоңыр қонысынан солтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан. Сырдария өзені алабында. Абсолюттік биіктігі 159 м. Шығыстан батысқа қарай 2 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км. Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді. Батысында Суық (тереңдігі 15 м, су шығымы 1000 л/сағ), т.б. құдықтар орналасқан. Төрттік кезеңінің жаңа түзілімдерінен құралған. Құмды сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, теріскен, жүзгін, ебелек өседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Қызылорда облысы 

Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Төбелер
Көкүйдің көлі

**Көкүйдің көлі** – Қосқұдық орманды алқабының солтүстік-батысындағы қоныс. 

Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Сарыөзек ауылының оңтүстігінде 15 км жерде орналасқан. Шу өзенінің жайылмасында. Теңіз деңгейінен 290 м биіктікте. Көктем айында Шу өзенінің жайылмасымен қосылып, ұсақ көлшіктер құрайды. Жазда суы тартылып, сор батпаққа айналады. Шеттерінде сексеуіл, т.б. бұта шоғырлары өседі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Жамбыл облысы

Санат:Жамбыл облысы қоныстары
Санат:Мойынқұм ауданы
Көкшағыр жусан

**Көкшағыр жусан** () – астралылар тұқымдасының жусан туысының бір түрі. Қазақстанда Тобыл – Есіл, Ертіс, Жем өзендері, Каспий, Арал маңында, Көкшетауда, Мұғалжарда, Сарыарқаның шығысы мен батысында, Қарқаралыда, Бетпақдала, Балқаш – Алакөл аймағында, Алтайда, Тарбағатайда, Қызылорда облысында далалы, шөлейт, құмды жерлердегі өзен аңғарларында, тың жерлерде, тастақ беткейлі төбелерде өседі. Биіктігі 30 – 80 см-дей шала бұта. Өсімдік түгелдей тықыр, жасыл не сұрғылт жасыл, тамыры жуан, сүректенген. Жеміс бермейтін бұтақтарының жапырағы сопақша келген, ұзындығы 4 – 8, ені 2 – 6 см, қара жасыл. Шілде – тамыз айларында гүлдейді. Көкшағыр жусанды жаз бойы қой мен түйе жақсы жейді, сиыр мен жылқы онша жемейді.

## Дереккөздер


Санат:Жусандар
Санат:Күрделігүлділер
Көкше

**Көкше** – Көкшетаудың ең биік жері. 

## Географиялық орны
Көкшетау қыратының солтүстігінде орналасқан. Батысында оны Кіші Шабақты, солтүстігінде Үлкен Шабақты, шығысында Бурабай көлдері қоршап жатыр. Абсолюттік биіктігі 947 м, төңірегіндегі жазықтан салыстырмалы биіктігі 600 – 700 м. 

## Жер бедері мен геологиясы
Гранитті интрузивті жыныстардан түзілген. Жақпарлы беткейлері тектоникa және эрозиялық-денудациялық әрекеттерге көп ұшыраған. Солардың салдарынан ғажайып пішінді сан алуан тас мүсіндер, үңгірлер пайда болған. 

## Өсімдігі
Беткейлерінде қарағай, қайың, түрлі бұталы орман, етегінде әр түрлі шалғынды шөп өседі. Туристерге тау басына шығып, төңірегіндегі көркем табиғатты тамашалауға өте қолайлы биіктігі Оңтүстіктен етегінде Оқжетпес санаторийі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Бурабай ауданы таулары
Көкше (Алатай тау)

**Көкше** – Алтай тау жүйесі, Колывань жотасындағы тау басы. 

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 1206 м. Солтүстік-шығыс беткейі тік, оңтүстігі көлбеу, өзен аңғарларымен тілімденген. Көкше жалаңаш, тасты келеді.

## Геологиялық құрылымы
Интрузивті гранодиорит, гранит жыныстарынан түзілген.  

## Өсімдігі
Беткейлерінде 1300-1400 м биіктікке дейін самырсын, майқарағай өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Ресей таулары
Көкшегүл

**Көкшегүл** () – өзімен аттас тұқымдасқа жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Дүние жүзінде кең тараған. Еуразияның, Солтүстік және Оңтүстік Американың салқын және қоңыржай белдеулерінде тараған 50-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанда орманды, ылғалды-шалғынды жерлерде, бұталар арасында және өзен жағалауларында өсетін 3 түрі: Кавказ көкшегүлі, көкшіл көкшегүл және әсем көкшегүл бар. Бұларға жататын өсімдіктің сабағы мен жапырақтарын қалың жабысқақ түктер басқан. Өсімдік түрлеріне қарай сабағының түбіне жақын орналасқан жапырақтары қынапты әрі сабаққа қарама-қарсы орналасады. Сабақ ұшына жақындаған сайын сабаққа кезектесе орналасады. Көк, көгілдір түсті гүлдері сабақ ұшында жеке немесе 2 – 3-тен топталып сыпыртқы гүлшоғырына жиналған. Жеке гүлі бірікпеген 5 тостағаншадан, түбі ұзын түтікке айналып біріккен 5 күлтеден, 5 аталықтан, аузы 3 тілімді, жатыны 3 ұялы аналықтан құралған. Күлте түтігіне аталықтары орналасады. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – 3 жақтаулы қауашақ. Тұқымдары піскенде жемісі жақтауының тігісінен (жігінен) қақырап ашылып тұқымдары жерге шашылады. Көкшегүлдің арасында құрамында сапонин, шайыр, органик. қышқыл және эфир майы бар (көкшегүл) және әдемі гүлдері сәндік үшін өсірілетін түрлері (флокс, кобея) кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Көкшегүлдер
Көкшегүлдер тұқымдасы

**Көкшегүлдер тұқымдасы** () – қос жарнақты бір жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдік. Ол негізінен Солтүстік Американың батысы мен оңтүстігінде, Еуразияда (көкшегүл мен флокс) кездеседі. Көкшегүлдер тұқымдасы әр түрлі геогр. ендіктерде: арктикалық тундра мен биік таулы аймақтардан ылғалы мол тропиктік ормандар мен шөлейтті жерлерге дейін таралған. Көкшегүлдер тұқымдасының дүние жүзінде 18 туысы 330 түрі бар. Қазақстанда тек 1 туысы – көкшегүл кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Көкшегүлдер
Көкшекөл

**Көкшекөл** – Қамыстыбас көлінің оңтүстік-шығысындағы қоныс. Қызылорда облысы Арал ауданы Қамыстыбас ауылының оңтүстік-шығысында 11 км жерде орналасқан. Сырдария аңғарында. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 4 – 5 км. Жер бедері жазық келген. Басықара (Алтай) каналының суайрығында жатқан қоныс алқабына күріш егіледі. Көктемгі – күзгі мал жайылымы. Шығысынан Шалқар – Қазалы автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан қоныстары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Көкшеқолаяқ

**Көкшеқолаяқ** – Жақсықылыш көлінің оңтүстігіндегі құдық. Қызылорда облысы Арал ауданы Сапақ темір жолы станциясының солтүстік-шығысында 5 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 60 – 70 м биіктікте. Тереңдігі 3 м, су шығымы 500 л/сағ. Шығысында Мойнақ құдығы, оңтүстігінде Нұрлыбай төбесі, батысында Түйеқұдық құдығы, т.б. орналасқан. Құдық қырқалы төбешіктер мен құм шағылдарының ортасында. Мал суару үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Көкшетау (таулар)

**Көкшетау** – Қарағанды облысы Қарқаралы және Абай облысы Жаңасемей аудандарындағы таулар. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 1135 м. Таулардың пішіні күрделі. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 45 км-ге созылған, енді жері оңтүстігінде 25 км. Беткейлері құлама жартасты. Көтеріңкі келген оңтүстік шатқалдарынан Құрөзек, Дағанделі, шығыс беткейінен Түлкібас, солтүстігінен Қызылащы өзендері бастау алады. Бірнеше жеке таулардан (Үлкен Айғыржал, Сораң, Суырлы, т.б.) тұрады.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы девон жүйесі тас көмір кезеңінің эффузивті кварцит, туф, порфирит жыныстарынан түзілген.  

## Өсімдігі
Қиыршықтасты бозғылт қоңыр, қоңыр топырағында бетеге, сұлыбас, айрауық, қоңырбас, қараған, т.б. шөптесін өсімдіктер өскен. Сай-жыралар мен тау шатқалдарына бұта аралас қайың, терек, т.б. өседі. Өзендердің барлығы дерлік жаз айларында құрғап, қарасуларға бөлініп қалады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы таулары
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Көкшетау (төбе)

**Көкшетау** – Ақкөл көлінің солтүстік-батысындағы төбе. Шу өзенінің аңғарында.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу және Түркістан облысы Созақ аудандарының шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 325 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 6,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 1 км.

## Жер бедері
Беткейлері көлбеуленіп тақырға ұласады. Солтүстігінде Соқыртөбе төбесі, шығысында Баймұрын құдығы, оңтүстігінде Саржан тұмасы, батысында Қырыққұдық, Сәулебай құдықтары орналасқан.

## Өсімдігі
Сұрғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, тасбұйырғын, баялыш, тағы басқа өседі.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы төбелері
Санат:Сарысу ауданы төбелері
Көкшетау антиклинорийі

**Көкшетау антиклинорийі**– Көкшетаудан Қырғызстанға дейін созылып жатқан Ортa Қазақстанның сыртқы (үлкен) қатпарлы доғасының солтүстік бөлігін алып жатқан аймақ. Оның аумағы әрбір кезеңде пайда болған үш түрлі құрылым кешендерінен тұрады: 1) рифейге дейінгі қатпарлы кешендер; 2) жоғары каледонидтік құрылым бөлігі; 3) каледонидтік, герциндік құрылымдар. Рифейге дейінгі жыныстардан (метаморфизмге шалынған эффузивті бурабай және кварциттік Көкшетау сериялары) құралады. Батыс және шығыс бағыттарға созылған қабаттар кешендерінен тұрады. Бұл кешендердің орта тұсынан палеозой граниттері жарып шыққан. Рифейге дейінгі күйреулер қатарына Александров-Дорогов, Шағалалы және Үлкенкөл жарылымдары жатады. Жоғары каледонидтік құрылым кешенді үш ауданда: Новомихайлов мульдасының шығыс қанатында, Есілдің бойында және Жақсы Жалғызтау көлінің оңтүстік-шығысында кездеседі. Бірінші ауданда силур шөгінділері, қалған екеуінде төм. девонның жанартаудан пайда болған жыныстары жатады. Силурдың шөгінді жыныстары Новомихайлов мульдасының шығысында, ені 5 – 7 км, ұзындығы 40 км жолақ болады да, құлама бұрышы солтүстік-батысқа бағытталып, 10 – 12°-тан аспайды. Төм. девонның жанартаудан пайда болған жыныстары Жақсы Жалғызтау көлінің оңтүстік-шығыс жағындағы синклинальды қатпар жасайды, ұзындығы 60 км, ені 5 – 10 км, солтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа бағытталған. Аққанбұрлық бойындағы девон жыныстары да бірталай алаңды алып жатыр. Герцин құрылымдары рифейге дейінгі және каледонид кезеңіндегі жыныстардың үстіне орналасып, орта және жоғары девонның кесек жыныстары шөгінділерінен, жанартаулы жыныстардан, қызғылт түсті Жақсыкөң сериясынан және тас көмір кезеңіндегі шөгінділерден құралған. Бұлар Новомихайлов және Аққанбұрлық мульдасын құрайды. Новомихайлов мульдасы оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай созылып жатыр. Ұзындығы 100 км, ені 10 – 12 км, Аққанбұрлық мульдасының ұзындығы 45 км, ені 10 – 12 км, Жақсыкөң сериясына жататын жыныстардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Орталық Қазақстан
Көкшоқы (тау)

**Көкшоқы** – Хантау тауының оңтүстік-шығысындағы тау. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Шу ауданы Хантау кентінің оңтүстік-шығысында 38 км жерде орналасқан. Шу өзені аңғарында. Абсолюттік биіктігі 824 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 1,5 км.

## Жер бедері
Беткейі көлбеу, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Батысынан Үлкен Жиделі өзенінің саласы бастау алады. 

## Геологиялық құрылымы
Тау каледон-герциндік тау түзілу процесінде қалыптасқан. Палеозойдың гнейстерінен, кристалды тақтатастан, каледондық граниттен түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың саздақты бозғылт топырағында жусан бітік өседі. Кейбір жерлерінде ши шоғырлары кездеседі.
 
## Дереккөздер
 

Санат:Шу ауданы таулары
Көкшоқы (төбе, Қызылорда облысы)

**КӨКШОҚЫ**– Жосалы даласының шығысындағы төбе. Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Ақжар а-ның солт.-батысында 22 км жерде орналасқан. Сырдария және Қуаңдария өзендерінің аңғарында. Абсолютiк биіктігі 406 м. Солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 1,5 км-ге созылып жатыр, енді жері 500 м. Төбені Наурызбай каналының тармақтарымен суландырылатын күріш алқаптары қоршаған.‎
Санат:Төбелер
Көкшолаққопа

**Көкшолаққопа** – Шежін (Шыжың) жайлмасының оңтүстік-шығысындағы көлтабанды жайылма. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданы Талдықұдық ауылының шығысында 27 км жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-ге, енді жері 4 км-ге созылып жатыр. Көшім өзені аңғарында. Теңіз деңгейінен 5 – 7 м биіктікте. Саз балшықты теңіз шөгінділерінен түзілген. Жер бедері тегіс жазық келген. Маңындағы Балықты көлі көктемде қар және жауын-шашын суларымен көтеріліп, жайылмаға таралады. Жайылмада шалғын, еркек шөп, қамыс, құрақ, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Көкшөп

**Көкшөп**, Кокшуб – Бетпақдаланың солтүстік бөлігіндегі құдық. Ақдала қонысының оңтүстігінде орналасқан. Қарағанды облысы Шет ауданында. Тереңдігі 1 м, су шығымы 700 л/сағ. Солтүстігінде Болаттау тауы, шығысында Қызылтөбе, оңтүстігінде Айбат, батысында Сусызтау таулары орналасқан. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Бетпақдала
Көкшіл шиқылдақ

**Көкшіл шиқылдақ** () – құртқашаштар тұқымдасы, шиқылдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Талас Алатауындағы тасты, қиыршықтасты және балшықты беткейлер мен таудың төмeнгі белдеулерінде кездеседі. Биіктігі 15–25 см, тамыры жіп тәрізді шырматылып жатады. Жуашығы жуан, қалыңдығы 3 см-дей. Сабағы қысқа. Орақ сияқты иіліп келген жапырақтары сабаққа екі қатар болып орналасады. Гүлдерінің саны 2–6, кейде дара жетіледі, иіссіз, көкшіл түсті, олар жапырақ қолтығынан шығады. Гүлсерігінің сыртқы бөліктерінің ұзындығы 5 см-дей, ішкілерінің ұзындығы 3 см, қандауыр тәрізді. Тұқымынан көбейеді. Сәуір–мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Көкшіл шиқылдақтың гүлі әдемі және ұзақ гүлдеп тұрады, сондықтан сәндік үшін өсіріледі. Бұл – өте сирек кездесетін эндемик түр. Жылдан-жылға таралу аймағының азаюына орай қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Құртқашаштар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Көкімбай

**Көкімбай** – Өзен кен орнының (Жаңаөзен қаласы маңында) оңтүсік-шығысындағы шағын көлдеу ойпаң. Маңында өзімен аттас құдықтар мен қоныс орны бар. 1960 – 70 ж. Көкімбай мұнай-газ барлау алаңы болды. Қазір өңірден газ құбыры жолдары өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Ойпаттар
Көл (қыстау)

**КӨЛ**– Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігі аумағындағы қыстау. Шаған кентінен оңт.-шығысқа қарай 10 км, К. т. ж. айырмасынан 2 км оңт-те орналасқан. Қыстаудың шығысында көктем айларында суға толатын, жазда батпаққа айналатын таяз көл жатыр. К-дің алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.‎
Санат:Қыстаулар
Көлбұлақсай

**Көлбұлақсай** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Жамбыл ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Ақадыр шоқысының солтүстігіндегі бұлақтардан бастау алады. Жоғарғы ағысында аңғары тар жонды қырқалармен ағып, төменгі ағысында Бозой үстіртіндегі Айдарлы аулы тұсында Тасқатын каналына жетпей құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 41 км. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын суларымен толығады. Жазда суы тартылып, қарасуларға бөлініп қалады.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) өзендері
Санат:Іле су алабы
Көлденең жолақты қарашұбар жылан

**Көлденең жолақты қарашұбар жылан** () – қарашұбар жыландар туысына жататын түр. Қазақстанда Каспий және Арал теңіздерінің аралығы, сондай-ақ Қызылқұм мен Мойынқұмда кездеседі. Дене тұрқы 70 см-дей, құйрығы 20 – 25 см. Жылдың 6 – 7 айында белсенді. Ыстық кезде жемін кешке қарай немесе түнде, қалған кезде күндіз аулайды. Майда кемірушілерді, балапандарды, сирек ұсақ кеміргіштерді қорек етеді. Жемін денесімен буындырып немесе жаншып өлтіреді. Жылына 1 рет 4 – 9 жұмыртқа салады. Көлденең жолақты қарашұбар жылан – усыз жылан, бірақ шаққан жері ауырады.

## Дереккөздер


Санат:Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎
Көлденеңшоқы

**Көлденеңшоқы** – Арқат тауларынан оңтүстікке қарай 15 км жерде орналасқан тау.

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданындағы оқшауланған тау. 

## Геологиялық құрылымы, жер бедері
Тау тас көмір кезеңінің жыныстарынан түзілген. Оның бетін төрттік кезеңнің шөгінділері жапқан. Абсолюттік биіктігі 676 м. Дөңгелек пішінді шағын таудың ұзындығы мен ені 1,5 – 2 км. Беткейлері көлбеу, сәл тілімденген. Таудың солтүстік етегінен Ащыайрық, оңтүстігінен Қараайрық өзендері ағып өтеді.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырағында бұта аралас бетеге, қау, теріскен, қараған, т.б. шөптесіндер өскен.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары
Көлдіш

**Көлдіш** – Қиыл және Үлкен Қобда өзендерінің аңғарындағы тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Қобда ауданы Қобда ауылының оңтүстік-батысында 24 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 275 м. Беткейі көлбеу, пішіні үшбұрыш тәрізді келген. Баурайында көптеген ірілі-ұсақты шоқылар бар. 

## Өсімдігі
Шалғынды қоңыр топырақ жамылғысында қара жусан аралас бетеге, қызғылт қау, боз, т.б. ксерофитті шөптесіндер өседі. Етегі мал жайылымы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қобда ауданы таулары
Көлеңкі

**Көлеңкі**, Көлеңке — Зайсан көлінің шығысындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы Біржан а-ның шығысында 16 км жерде орналасқан. Қара Ертіс өз. аңғарында. Солт-нде Сарыкөл көлі мен Қайнар бұлағы, шығысында Ақжан құмы мен Емке жайлауы, оңт-нде Қабырғатал қыстауы мен Бозайғырқұм құмы, батысында Қызылағаш, Шеген қыстаулары орналасқан. Эолды жазықтағы құмды сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, еркек шөп, қозықұлақ, т.б. өседі. Қыстау мал жайылымы ретінде пайдаланылады.‎

Санат:Шығыс Қазақстан облысы географиясы
Санат:Қыстаулар
Көлқайнар тауы

**Көлқайнар** – Айғыржал жотасының солтүстік-шығысында 14 км жерде орналасқан тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданындағы оқшауланған тау.   

## Жер бедері, өсімдігі
Абсолюттiк биіктігі 928 м, ұзындығы мен ені 2-2,5 км. Беткейлері көлбеу келген, сәл тілімденген. Таудың қиыршықтасты бозғылт қоңыр топырағында далаға тән шөптесіндер өскен. Оңтүстігінен 3 км жерде Батырбек өзені бастау алады. Тау етегінде бірнеше бұлақтар бар.‎

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Көлқамыс (өзен)

**Көлқамыс** – Қаратал өзенің алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерімен ағып өтеді. 

## Гидрологиясы
Матай тауларынан бастау алатын Майтөбе өзенінің оң саласы. Ұзындығы 55 км, су жиналатын алабы 863 км2. Өзеннің иірілімділігі орташа, аңғары мен жайылмасы кеңдеу келген. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Суы желтоқсанда қатып, наурыз айында ериді. Егін және мал суаруға пайдаланылады. Өзен аңғарында терек, бұталар өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Көлқарашоқы

**Көлқарашоқы** – Арал теңізінің солтүстік бөлігіндегі тау (төбе). 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Арал ауданы Құланды ауылының солтүстік-шығысында 35 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 239 м. Батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Беткейі көлбеу, пішіні үшбұрыш тәрізді келген. Солтүстігінде Ақбауыр төбесі, шығысында Тасқұдық құдығы, оңтүстігінде Жарлыпес бұлағы, батысында Қаратөбелі құдығы орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Жер бедері төрттік кезеңінің жаңа шөгінділерінен құралған. 

## Өсімдігі
Құмды, сортаңды қоңыр топырағында бұйырғын, тасбұйырғын, қара жусан, т.б. өседі.‎

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы таулары
Санат:Төбелер
Көлқұдық (ауыл)

**Көлқұдық** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Балтакөл ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 51 км-дей жерде, Сырдарияның сол жағалық аңғарында, әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен сұр, шалғынды, құмдақты топырақ қалыптасқан аллювийлі жазықта орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1964-1996 жылы қаракөл қойын өсіретін "Балтакөл" кеңшарының бөлімшесі болған. Кеңшар негізінде Көлқұдықта шаруа қожалықтары жұмыс істеді. Көлқұдықтың шығысында, Сырдарияның жағалауында бірнеше шағын көлдер жатыр. Көлқұдық Арқылы Түркістан-Шардара автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Көлдену

**Көлдену**, Көлденең – Алакөл алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Мақаншы ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Тарбағатай жотасындағы Бастау тауының оңтүстік беткейінен алып, Жантезек өзенінің оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 28 км, су жиналатын алабы 131 км2. Жоғарғы ағысындағы арнасы тар, жартасты, төменгі ағысы сайлы-жыралы келген. Өзен аңғары мал жайылымына пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Мақаншы ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Көлдетіп суғару

**КӨЛДЕТІП СУҒАРУ**– көктемде қар суын, өзеннің тасқын суын, т.б. ағынды суды пайдаланып, топырақты қанықтыра бір рет суғару. К. с. – екпе шөп пен шабындықтардың, шөп түсімі нашар табиғи шалғындардың, жемге пайдаланылатын жүгері, т.б. екпе жемшөп өнімін арттыру, топырақ эрозиясын азайту үшін қолданылатын шаралар жүйесі. Бұл тәсіл ауа райы өте құбылмалы, жауын-шашыны аз болатын Қазақстанның батыс, солт. және орт. бөліктерінде кең өріс алған. К. с-ды судың тереңдігіне қарай тайыз көлдету (25 – 35 см) және терең көлдету (1,5 м-ге дейін) деп бөледі, ал суландыру мөлшері топырақ қабатындағы жер асты (грунт) суы деңгейіне байланысты. Мыс., грунт суы терең жатса, топырақтың 2 м қабатын суландыру мөлш. 4 – 5 мың м3/га, жақын болса 3 – 3,5 мың м3/га. К. с-да суғарылатын жердің өсімдік құрамы да ескеріледі. Егер шөп арасында бидайық басым болса, көлдетілген суды 20 – 25 тәулік, ал еркек шөп өскен жерде суды 15 күнге дейін ұстауға болады.‎
Көлсай (сай)

**Көлсай**– Оңтүстік Үстірт кемерінің солтүстігіндегі сай. 

Маңғыстау облысы Қарақия ауданында. Енсіз, тайыз келген сай солтүстік-батысқа қарай бағытталған. Теңіз деңгейінен шамамен 200 м-дей биік жатқан сай табанында құрғақ арна жатыр.

## Дереккөздер

‎

Санат:Қарақия ауданы географиясы
Көлсай өзені

**Көлсай** – Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік беткейіндегі өзен. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы Қалжат ауылының батысынан ағады. 

## Гидрологиясы, бастауы
Ұзындығы 40 км, су жиналатын алабы 134 км2. Бастауын Кетпен жотасының баурайынан алып, Іле өзеніне 10 км жетпей жерге сіңіп кетеді. Көктем айларында суы тасиды. Суы егін шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Көлтай

**КӨЛТАЙ**– Жайық және Қалдығайты өзендерінің аралығындағы сор. Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Базартөбе а-ның оңт.-шығысында 35 км жерде орналасқан. Солт-тен оңт-ке қарай 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Сордың беті тегіс келген. Солт-нде Жиенбайсор соры, Қырықжылдық қыстауы, шығысында Батабай, Бабатай қыстаулары, оңт-нде Көне және Жаңа Көлтай қыстаулары, батысында Шүмен, Сарыдала қыстаулары орналасқан. Сордың беткі тұз қабаты қабыршақталған.‎
Көмірлі аудандардың жер асты сулары

**КӨМІРЛІ АУДАНДАРДЫҢ ЖЕР АСТЫ СУЛАРЫ**– көмір кен орында-рындағы борпылдақ балшық, құм топырақ шөгінділерінің кеуектері мен жарықтарына сіңген сулар. Мұндай сулы қабаттар көмірлі қабаттардың астында арасында, үстінде болады. Алғашқы екеуіндегі сулар көбінесе арын күші зор, ұңғыма мен шахта қазғанда шапшымалы келеді. Сулы және сусыз қабаттар кезектесе немесе алмаса жататындықтан, көмірлі қабаттардың астындағы, арасындағы, үстіндегі сулар көп жерлерде бір-бірімен жалғасып, ұласып жатады. Мұның өзі кей жерлерде, әсіресе, тектоник. құрылымы күрделі аудандарда шахталар мен штольняларды ұзарту үстінде су құйылымының кенеттен молаюына себепкер болады. Көмірлі аудандардың физ.-геогр. жағдайларымен қалыптасқан шөгінділердің геол. құрамына қарай жер асты суларының су өнімі әр түрлі болады. Шөл, шөлейт жазық далаларда орналасқан балшықты, уақ құмтасты шөгінділерден құралған көмір кен орындарындағы шахталарға су құйылымы тәулігіне 1000 – 2000 м3-дей. Ал ылғалды, таулы, қыратты, әсіресе, суы топыраққа тез сіңетін өзен, көл жақын орналасқан аудандарда, қиыршықтасты не тасты шөгінділерден құралған көмір кен орындарындағы шахталарда тәуліктік су құйылымы 10 – 15 мың м3-ге, тіпті 20 – 25 мың м3-ге жетеді.‎
Көнелі

**КӨНЕЛІ**– Бәле тауларының солт.-батысында оқшауланған тау массиві. Қарағанды облысы Шет ауданы Киік а-ның шығысында 7 км жерде орналасқан. Абсолютiк биіктігі 939 м. Солт.-шығыстан оңт.-батысқа қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5 км. Беткейі жарқабақты, аз тілімденген, пішіні доға тәрізді келген. Солт-нде Арқалық тауы, шығысында Жыланды тауы, оңт-нде Арқарлы тауы, батысында Қапал тауы орналасқан. Делювийлі-пролювийлі жазықтарындағы сұр қоңыр топырақ жамылғысында тұран жусаны, баялыш, т.б. өсімдіктер өседі.‎
Көңсары

**Көңсары** – Қалба жотасының солтүстік-батысындағы тау сілемі. 

## Географиялық орны
Абай облысы Жарма ауданы Суықбұлақ ауылының солтүстік-шығысында 16 км жерде орналасқан. Шар өзені аңғарында.

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 586 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. 

## Геологиялық құрылымы
Палеозойдың тақтатас, құмтас және интрузивті жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Беткейіндегі қызғылт қоңыр, қара топырағында далаға тән өсімдіктер мен терек, бұталар өседі. Етегінде өзімен аттас қыстау бар. Мал жайылымына қолайлы.‎

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы таулары
Көптақыр

**КӨПТАҚЫР**– Сарысу өз-нің аңғарындағы қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында орналасқан. Солт.-батыстан оңт.-шығысқа қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 3 км. Жер бедерінің солт. бөлігі көтеріңкі төбелі, оңт-ке қарай аласарып тақырға ұласады. Солт-нде Қотансор соры, шығыс, оңт.-шығыс бөліктерін Жетіқоңыр құмы алып жатыр. Қоныстың бойында сексеуіл шоғырлары көптеп кездеседі.‎
Көптас

**КӨПТАС**– Арқарлы тауларының батыс етегіндегі қоныс. Шығыс Қазақстан облысы Үржар ауданы Мақаншы а-нан оңт.-шығысқа қарай 30 км, Бақты а-нан батысқа қарай 20 – 22 км жерде орналасқан. Кең жазықта жатқан К-ты Әдік, Ақирек, Тәнікей, Сағымбай, т.б. қыстаулар қоршап жатыр. Кезінде қоныс «Ақирек» кеңшарының қыстауы болған.‎
Көңжар

**КӨҢЖАР**– Үлкен Жыланшық және Дулығалы Жыланшық өзендерінің аралығындағы қоныс. Қарағанды облысы Ұлытау ауданында орналасқан. Теңіз деңгейінен 268 м биіктікте. Солт-тен оңт.-шығысқа қарай созылып жатыр. Жер бедері ескі өзеннің құрғақ арналарымен тілімденген. Қоныстың солт.-шығыс бөлігінде бұталар өскен.‎