open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Гонадтар

**Гонадтар** (гонады); (грек, gone — тудырушы, жыныс безі) — аталық және аналық жыныс бездері. Қар. Жыныс бездері.Гонобласттар (гонобласты)(gonoblastus, грек, gonos—туу, blastos — өскін) — ұрықтың (эмбрионның) сарыуыз қапшығы қабырғасында қалыптасатын алғашқы жыныс жасушалары. Түзілген гонобласттар сарыуыз қапшығы қан тамырларына өтіп, қанның ағысымен болашақ жыныс бездеріне барып қоныстанып орналасып, қоректендіруші тіректік жасушалармен қоршалады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көпстанциялы қатынау

**Көпстанциялы қатынау (Многостационный доступ; multiple access).** Бір арналы қатынауға үлкен станцияның бір уақытта назар аудару мүмкіндігі. Арналарды тіркеу мүмкіндігі арқылы қатынау өдісінің үш түрін ажыратуға болады: 
*бекітілген (FA)
* талап бойынша (DA) 
*кездейсоқ қатынау (RA).
Бөлек бағыныңқы класына кеңейтілген спектрі бар сигналды қолдану негізіндегі қатынау әдісіне бөлінген.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Баршынтау

**Баршынтау**, Әуездің күздеуі. Атамекені Бөрілідегі қыстаудан 7 шақырымдай шығыста, Қанайдың қалың қарағанының шеті.

Сол Баршынтауының (негізінде төбе) алқымындағы Аққараған деген ықтасында Әуезов туған. Зерттеушілердің Әуезовті бірде - Баршынтауда, бірде Аяққарағанда, кейде Бөріліде туды деп жазуы сондықтан.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов
Санат:Абай ауданы (Абай облысы) географиясы
Кеуекті ұлпа

**Кеуекті ұлпа** (textus spongiosa; лат. textus — ұлпа, spongiosa — кеуекті) — ішінде қуысты ұяшықтары болатын ұлпа. Кеуекті ұлпаға жануарлар қаңқа сүйектерінің кемік заты жатады. Жіліктер басы мен аралас сүйектердегі кемік затты кұрайтын сүйек тақташалары әртүрлі бағытта эсер ететін механикалық күштердің әсерінен, аталған күштер багытына сәйкес бір-біріне түрліше бағытта орналасып, пішіні әртүрлі үсақ үяшықтар құрайды. Бұл ұяшықтарда организмдегі қан жасау мүшесі — сүйектің қызыл кемігінің майы орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Несеп-жыныс жүйесі

**Несеп-жыныс жүйесі** (мочеполовая система); (systema urogenitalis, грек, systema — жүйе, urina — зәр, несеп; genitalia — жыныс) — адам мен жануарлардың филогенезі (ұзақ  тарихи даму) мен онтогенезінде (жеке даму тарихы) зәр бөлу және көбею мүшелерінің біртұтас қалыптасқан жүйесі. Несеп-жыныс жүйесі өз кезеңінде несеп бөлу және көбею (аталық, аналық) мүшелері жүйелеріне бөлінеді. Организмнің онтогенезінде бастапқы бүйрек (пронефрос) өзегінен ұрғашы дарақтарды жыныс жолдары (жатыр түтігі, жатыр, қынап), ал аралық бүйрек (мезонефрос) өзегінен еркек дарақтардың жыныс жолдары (тұқым әкеткіш өзекшелер, ен қосымшасының өзегі, шәует жолы, несеп жыныс өзегі) дамиды. Несеп-жыныс жүйесі мүшелерінің эпителий қабаттары мен бездерінің паренхималары мезодерманың нефрогонадотомынан, ал дәнекер ұлпалық стромалары мезенхимадан дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кеуекті немесе кеулеме денелер

**Кеуекті немесе кеулеме денелер** (corpus cavernosum; лат. corpus — дене, cavernosum — кеулеме) — құрамында коллаген және эластин талшықтары көп болатын дәнекер ұлпалы құрылым. Кеуекті денелер — несеп-жыныс әзегінде және жыныстык мүшелерде (қаса, қамшы, түкі т.б.) болады. Кеуекті денелерді сыртынан тығыз дәнекерұлпалық ақ қабық қаптап жатады. Одан мүше ішіне қарай таралатын перделіктер (трабекулалар) бір-бірімен торлана байланысып, кеуекті денелерді құрайды. Перделіктердің араларындағы қуыстар, өтістер, сандаулар мен кең қуыстардың ішкі беттері эндотелиймен астарланған. Жүйкелік қозу нәтижесінде аталған құрылымдардың қуыстары қанға толып, кеуекті денелер көлемі жағынан үлкейеді және қатаяды. Кеуекті денелер — жыныстық мүшенің үлкейіп қатайуына (қобуына), несеп-жыныс өзегі қуысының ашылуына ықпалын тигізіп, шәует пен несептің кедергісіз өтуін қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программа туралы ақпараттық файл

**Программа туралы ақпараттық файл** (Файл информации о программе; Program Information File (PIF)  -  Windows ортасында — бұл ортаға арналып жазылмаған программаларды қалай орындау керектігі жөнінде мәліметтер сақтайтын файл. Бұл файлда мынадай мәліметтер бар: файл аты, оны іске қосатын каталог, оның көп есептілік режимде жұмыс істеу қабілеті және экранның жұмыс режимі (мәтін, графика, терезе, толық экран) опцияны.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аттенюатор

**Аттенюатор** (франц. attenuer -
әлсірету, азайту).

1. Күшейткіштердің
кіріс қуатын өзгертпестен шығыс
қуатын қажетті шамаға азайтатын
радиотехникалық құрылғы. Кернеу
болгіштер ең қарапайым аттенюатор
болып табылады.

2. Шығыс сигналы кіріс сигналына функционалды тәуелді және
әрдайым алдыңғысы соңғысынан кәп
болатын құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Еуропалық конституция

thumb|250px|Еуропалық Конституциясының әр түрлі нұсқалар
**Еуропалық конституция** (Еуропаның Конституциясы) - 2004 жылының 18 маусымда Еуропа елдері басшыларының жоғары кездесулері кезінде тарихтағы тұңғыш Еуропа конституциясының жобасы жасалды. Бүл 2,5 жыл күрделі әрі қиын жүмыстың қорытындысы болды, ол екі кезеңнен тұрды: 
* 2002 жылының ақпаны - 2003 жылының шілдесінде Еуропалық конвентті шақырып, өткізу. Конвенттің Төрағасы (бұқаралық ақпарат құралдарында Еуропалық конституцияның "атасы" атанған) Францияның бұрынғы президенті Валери Жискар д'Эстен болды; 
* Конвент дайындаған Конституция жобасы Еуропалық Одақтың мүше-мемлекеттерінің үкіметаралық конференциясына талқылауға берілді (2003 жылында қазан - 2004 жылында маусым), соңғы тұжырымы 2004 жылында 17-18 маусымы аралығында өткен жоғары деңгейдегі кездесулерде жасалды.
Құжаттың толық аты - "Еуропалық Конституция орнату Келісімі". Бүл атау бір жағынан осы құқықтық құжаттың мазмұнын, түрін, қызмет ету әрекетін білдірсе, екінші жағынан, халықаралық ұйым және федеративті мемлекет элементтерін бойына сіңірген Еуропа Одағының жанжақты құқықтық табиғатын көрсетуге бағытталған.
Еуропалық Конституцияның Келісімдік түрі оның мәтінін бекітудегі, түзетулер енгізудегі "соңғы сөзді" мүше-мемлекеттерге қалдырады.
Еуропалық Одақ Конституциясының қабылдануы - Еуропа құрлығының басым бөлігін қамтитын аймақтық конституциялық құқықты қалыптастыруда түбегейлі жаңа үрдістің пайда болуының көрінісі.

## Дереккөздер


Санат:Еуропа саясаты
Санат:Конституциялар
Варикап

**Варикап** (*Varicap*, *vari* (*alle*) -
айнымалы және *cap* (*a city*) — сыйымдылық) — берілген кері кернеуге *p-n*
ауысуының тосқауылдық сыйымдылыққа тәуелділігі сызықты болмайтын шалаөткізгіш диод. Варикапты Ge, Si
және GaAs материалдары негізінде
жасайды. Варикаптың негізгі көрсеткіштері:
номиналды (бастапқы) сыйымдылығы
С0, сапалығы Q, температуралық
сыйымдылық коэффициенті:

*К= С/С t.*

Радиоэлектрондық құрылғыларда
варикапты параметрлік күшейту, жиілікті
көбейту үшін, сондай-ақ сыйымдылықты электрлік басқару мүмкіндігі
бар тербелмелі контурдың резонансттық жиілігін қашықтан жөне тез баптау үшін қолданады.

## Құрылымы
Әдетте, варикаптар құрылғының электрлік параметрлерін оңтайландыруға мүмкіндік беретін жазықтық-эпитаксиалды технология бойынша жасалады. Төмен легирленген жартылай өткізгіштің пластинасында (әдетте n-типті өткізгіштігі бар, N+ деп белгіленеді) төмен легирленген n-типті жартылай өткізгіштің жоғары легирленген пленкасы өсіріледі. Акцепторлық қоспаның диффузиясы арқылы эпитаксиалды қабаттың бетінде төмен анодты P-типті қабат пайда болады.

Бетке шығатын p-n түйісуін қорғау және кері тесу кернеуін арттыру үшін құрылымның бүйір беті жеңіл балқитын әйнекпен жабылған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Әбубәкір Әбентаев

**Әбубәкір Әбентаев** (1924-1976), Мұхтар Әуезовтің кейіпкері. Көп жылдар Оңтүстік Қазақстан облысында аудандық партия, кеңес қызметінде болған. *«Өскен өркен»* романының 4-тарауында қыстың қақаған боранында қалған малшыларды құтқарысушы Ноян (ол кезде Шаян, қазір Бәйдібек) ауданы басшыларының бірі ретінде кейіптелген. Романда аудандық партия комитетінің 2-хатшысы Есентаев деп суреттелген. Әбубәкір  * «Өмір шындығы - өміршең»* деген естелігінде еліміздің оңтүстік өңіріне шығармашылық сапармен келген Әуезовпен қалай танысқанын, ұлы жазушының ашық-жарқын, ақ көңіл, аңқылдаған мінезін айта келіп: 
:*«Өскен өркен» романы - өмірдің өзінен алынған шындық. Оның басты кейіпкерлері - біздің өзіміз. Мен өз басым Мұхаңның осы еңбегіне материал бергенім үшін және сол романның бір кейіпкері болғаным үшін өзімді шексіз бақыттымын деп санаймын. Сол күні менің кішкентай ұлым Мыңбайға өз автографын қалдырды. Үйдегі «[[Абай Құнанбаев]]» деген кітапқа: «Кішкентай Мыңбайға! Үлкен бол, ақылды бол, бақытты бол деген көңілмен - жазушы М. Әуезов» деп қол қойған кітабын үй ішімізбен көздің қарашығындай қастерлеп сақтаймыз»* 
деген журек тебіренісін білдірген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Уағалайкүмүссәләм

** «Уағалайкүмүссәләм...»**- Абайдың 1888 жылы жазған өлеңі. 
*Көлемі тармақ саны әр түрлі 2 шумақтан тұратын 18 жол. 
*Күлембай Бозамбайұлы ақынның әзіл-қалжыңы жарасқан құрдасы, бірнеше рет болыс болып сайланған кісі. Абай шығармаларының жинақтарында *«Күлембайға»* деген атаумен жарияланып жүрген *«Болыс болдым мінеки...»* деп басталатын атақты өлеңінде өз заманындағы ел билеген болыстардың типтік тұлғасын жасаған ақын бұл өлеңінде айтпақ ойын тікелей құрдасының өзіне арнайды. Өлеңді ауызекі әңгіме түріндегі сәлемдеуден бастайды да, жылы мысқылмен осынау аумалы-төкпелі заманда ел басқарудың қиын екенін еске салып, *«әй, қайдам, шығыныңды қайтара алсаң жарар еді»* деген кекесінін білдіреді. Сөз арасында *«ата-бабанда ел билеген адам жоқ еді, осың артықтау болды-ау»* деген қазақы қалжың бар. Өлеңінің екінші шумағы будан гөрі өткірлеу, болыстың атшабар, ояз алдындағы қипақтаған, тайғанақ пошымынан хабар береді. Бірақ соның бәрін сыйлас адамына көңіл жықпайтындай етіп, зілсіз жылы әзілмен ғана жеткізген. Өлең дәстүрлі шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. Буын саны құбылмалы, 6-дан 9-ға дейін өзгеріп отырады. 
*Алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы бір томдық жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгеріс байқалмайды. 
*Өлең азербайжан, қарақалпақ, қырғыз, орыс, ұйғыр тағы басқа тілдерге аударылған.	

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Уәйіс Сопыұлы

**Уәйіс Сопыұлы** (*туған-өлген  жылы белгісіз*) - Абайды құрмет тұтатын, жанашыр кісі. 
*1898 жылы Мұқыр сайлауында Абай өміріне қастандық жасау шылардың соққысын ақын денесіне дарытпай, өз денесімен қорғаштап қалған. Бұл туралы естелік материалдар Абайдың мемлекеттік қорық-музейінде сақтаулы.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Құрылтай жиналысына Алаш партиясы атынан аталған депутаттар тізімі

**Құрылтай жиналысына [[Алаш партиясы|«Алаш» партиясы]] атынан аталған депутаттар тізімі**. Бұл тізім 1917 жылы күз айларында барлық облыстарда жасалған. Ол Бірінші жалпықазақ сьезінің қаулысы бойынша және облыстық сьездердің шешімдері бойынша дайындалған. Облыстар бойынша толық тізім 1917 жылдың қазан айында «Қазақ» газетінде жарияланды. Мұнда Торғай, Ақмола, Семей, Орал, Жетісу, Сырдария, Ферғана, Самарканд облыстарынан және  Бөкей ордасынан сайланатын депутаттардың тізімі берілген. Тізімге Алаш қайраткерлерінің барлығы дерлік енгенін байқауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Басты мәселе

**«Басты мәселе»** («Без главных проблем»), жазушы М.Әуезовтің мақаласы. 

«Литературная газета» бетінде 1956 ж. 27 желтоқсаңда жарияланды. Онда Әуезовтің Қазақстан жазушылар одағы басқармасының пленумында жасаған баяндамасының қысқаша мазмұны берілген. 

Пленумды Әуезов ашып, кіріспе сөз сөйледі. Ол баяндамасында қазақ әдебиетінің сол кездегі жетістіктері мен алған асуларын айта келіп, соңғы кезде қазақ кеңес әдебиетінің идеялық-эстетикалық негізіне буржуазиялық идеология тарапынан қысым көрсету арта түскенін, социалистік реализмді аяқтан шалуға қарсы әрекет байқалатынын атап өтті. Сонымен бірге ұлы жазушы кей кездерде жалған сөйлеу, талантты тығырыққа тіреу сияқты келеңсіз жайттардың қылаң беріп қалатынын тілге тиек етті. Пленумда Әуезов Тәжібаевтың «СОКП XX съезінің шешіміндегі қазақ поэзиясының жағдайы», Д. Снегиннің «Қазақстандағы орыс поэзиясының жағдайы» деген баяндамалары Т. Жароков, Д. Әбілов, О. Шипин т. б. тарапынан қатты сынға ұшырады. Шығып сөйлегендер сол кезеңдегі қазақ - кеңес поэзиясының негізгі кемшілігіне - азаматтық-әлеуметтік мәселелер және поэтикалык сатираны көтеруден гөрі, лирикалық сезімге көбірек салынып кеткеніне баса назар аударды. Пленум КОКП XX съезінен кейін іле-шала өткен еді. Сондықтан сырттан карағанда, суреткерге еркіндік тигендей болғанмен, идеология құрсауынан шыға алмаған-ды.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Горизонтальды нейроцит

**Горизонтальды нейроцит** (горизонтальный нейроцит); (neurocytus horizontalis; грек, neuronum - жүйке, нерв; kytos — жасуша; horizon — шектеуші) — көздің торлы қабығын құрайтын жарық сезгіш (фоторецепторлы: таяқша және сауытша нейроциттер) және биполярлы нейроциттер (жүйке жасушалары) жанасымдық (синапстық) байланыстары аралықтарында орналасқан аксонсыз (нейритсіз) жүйке клеткасы. Горизонтальды нейроциттің тармақталған көптеген дендриттері — көздің торлы қабығының фоторецепторлы нейроциттерінің аксондарымен және ортаңғы қабаты — биполярлы нейроциттер дендриттерімен синапс арқылы байланысып, фоторецепторлы нейроциттер аксондары арқылы келген жүйкелік қозудың биполярлы нейроциттер дендриттеріне берілуін тежеп (латеральды тежелу әсері немесе пресинаптикалық тежеу), көрінетін нысанның анықтылығын (контрасттьшығын) күшейтуге ықпалын тигізеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Биполярлы нейроциттер

[нобай|'''Торлы қабықтың қабаттары'''<br /><br />
'''RPE''' — пигменттік [эпителий 
**OS** — фоторецепторлардың сыртқы сегменті  **IS** — ішкі сегменті 
**ONL** — сыртқы түйiршiктi қабат  **OPL** — сыртқы торлы қабат 
**INL** — ішкі түйiршiктi қабат  **IPL** — iшкi торлы қабат 
**GC** — ганглиондық қабат  **BM** — Брух мембранасы  **P** — пигменттік эпителиоциттер 
**R** — таяқшалар  **C** — сауытшалар 
*Тілше мен пунктир — [[сыртқы шекаралық қабат]]*
**H** — көлденең жасушалар  **Bi** — биполярлы нейроциттер 
**M** — Мюллер жасушалары  **A** — амакринді жасушалар 
**G** — ганглиондық жасушалар  **AX** — аксондар]]
**Биполярлы нейроциттер** (neurocytus bipolus; грек, neuron — жүйке, жүйке; лат. bis - екі, қос; polus — полюс) — қосполюсті немесе қосөсінділі жүйке жасушалары.

Аталуына сәйкес биполярлы нейроциттердің екі өсіндісі болады. Нейроциттің жүйке толқынын сырттан (сезім мүшелерінен, басқа нейроциттер аксондарынан) қабылдайтын өсіндісін — дендрит, ал өнделген жүйке толқынан нейроцит денесінен (перикарионынан) басқа нейроцит дендритіне немесе орындаушы мүшелерге өткізетін өсіндісін аксон (нейрит) деп атайды. Биполярлы нейроциттер адам мен жануарлар организмдерінде көздің торлы қабығында және құлақтың айналымды (спиральды) жүйке түйіндерінде (ганглийлерінде) орналасады. Ал жұлын ганглийлеріндегі сезімтал нейроциттер — құрылысы жағынан "жалған бірполюсті" немесе "жалған униполярлы" нейрондар деп аталғанымен, оларды да биполярлы нейроциттерге жатқызады. Себебі, бұл нейроциттерде жүйке жасушасы перикарионынан шыққан бір өсінді Т әрпі тәрізді екіге бөлініп, бір-бірінен ажырап, оның бірі дендритке, ал екіншісі — аксонға айналады.

## Дереккөздер

Санат:Көз
Санат:Цитология
Программаланатын логикалық автомат

**Программаланатын логикалық автомат** (Автомат с программируемой логикой) — жұмыс істеу алгоритмі микрокомандалардан тұратын микро программа ретінде басқару жадына жазылатын, жобаланып жатқан құрылғының жұмыс істеу алгоритміне жедел өзгеріс енгізуге мүмкіндік болатын автомат.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кремнийлік құрылымдар

thumb
**Кремнийлік құрылымдар (Кремниевые структуры)** — төсеніш үстіне салынған кремний кабаттарының және (немесе) одан тұратын қосылыстардың (*Si02, Si2N4,* және т.б.) реттелген жиынтығы; оның негізінде интегралдық сызбаларды жөне шалаөткізгіш, оптоэлектрондық және т.б. аспаптар жасалады. Кремнийлік құрылымдар қабаттарының әрбіреуінің қалыңдығы төсеніш қалыңдығымен салыстырғанда әлдеқайда жұқа. Қабаттарының саны материалына байланысты

**Кремнийлік құрылымдар** қарапайым, күрделі және комбинацияланған болып бөлінеді. Қарапайым Кремнийлік құрылымдарға бір қабатты эпитаксиалды; жергілікті облыстары бар; қайтарылған эпитаксиалды; гетероэпиксиалды **Кремнийлік құрылымдардар** жатады. Күрделі Кремнийлік құрылымдарға көп қабатты эпитаксиалды; жасырын қабаты бар;* п*-* жөне* р+-* типті қабаттары бар; комбинацияланған диэлектригі бар Кремнийлік құрылымдардар жатады. Комбинацияланған Кремнийлік құрылымдарға аймақтары диэлектрлік оқшауланған; жасырын қабаты бар жұқа эпитаксиалды-үдірілі; диэлектриктегі Кремнийлік құрылымдардар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Басты тақырып - халық

**«Басты тақырып - халық»** («Главная тема - народ»), Әуезовтің - С. Злобинге (14.6.1959 ж.), С. Злобиннің - Әуезовке (27.6.1959 ж.) жазған хаттарына түсінік.

«Дружба народов» журналының 1969 ж. 6-санында жарық көрген. Журнал аталған тақырыптың астына: «Из переписки С. Злобина и М. Ауэзова» деп тақырыпша қойып, В. Злобина жариялаған. Әуезов пен Злобиннің бір-біріне жазған хаттарына түсінік берген Злобин алғашқы хатты Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясына Лениндік сыйлық берілгеннен кейін жазған болу керек деп, ол хаттың табылмағанын ескертеді. Осы себептен журналда берілген алғашқы хат Әуезовтікі, онан кейін Злобиннің жауап хаты берілген. Әуезовтің хаты да, Злобиннің хаты да мағынасы жағынан шағын да болса, құнды зерттеу мақала дәрежесінде. Әуезов хатында «қалың кітаптың» жазылу бейнеті, қиындығы жөнінде өте дәл де бейнелі түрде айтылған. Бұл жолдағы жазушы еңбегін жер астындағы шахтердің ауыр еңбегімен салыстырған. Хатта тағы шығарма жазсам ба деген ойы бар екенін хабарлаған. Бұл жазушының «Өскен орын» жайында айтып отырғаны болуы керек. 

Хат 1959 ж. 14 маусымда жазылған. Злобиннің жауабы осы жылдың 27 шілдесінде жазылған. Хат көлемді және қызықты ойларға толы.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Бифуркация

**Бифуркация** (bifurcatio; лат. bis — екі, екіге; fiirca — аша) - ашалану, адам мен жануарлар организмдеріндегі түтік тәрізді мүшелердің бірдей тең екі тармаққа бөлінуі. Мысалы кеңірдек бифуркациясы немесе кеңірдек ашасы, кеңірдектің оң және сол екі негізгі бронхтарға ажырап ашаланған жері.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Файзолла Әбсәлемов

**Файзолла Әбсәлемов** (23.11.1911, Ырғыз ауданы - 1.07.1993, Алматы), кинооператор. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1969). 

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.
*[[Шежіре]]: Файзолла-Әбдісалам-Төремұрат-Алмат-Тобаберген-Киікбай-Әлібек-Қалақ-Шобдар-Бекет-Сейін (Желдер)-Келдібай-Бозғұл-Шомекей*

ВГИК-тің операторлық факультетін бітірген (1948). 

Кинодағы алғашқы қадамын деректі фильмдер түсіруден бастады. Республика өмірі туралы апта сайын экранға уздіксіз шығып тұрған *«[[Советтік Қазақстан]]»* Киножурналында М. Әуезовке байланысты түсірілген кадрлардың орны бөлек. Мысалы, 1957 жылғы 39-санында (режиссері X. Дәулетбаев) ұлы жазушының 60 жылдық мерейтойының Мәскеуде тойлану кешінен көріністер берілген. Осы журналдың 1960 жылғы 45-санында жазушының оқырмандарға қолтаңба беріп жатқан сөті, ал 1961 жылғы 19-санында үнді жазушысы Р. Тагордың 100 жылдық тойында М. Әуезовтің сөйлеп тұрған кезі бейнеленген. 

Сондай-ақ Әбсәлемов *«[[Абай әні]]»* көркем фильмінің (сценарийін М. Әуезов жазған) бас операторы болды.

## Дереккөздер


Санат:23 қарашада туғандар
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері
Санат:Қазақстан кинооператорлары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақфильм тұлғалары
Санат:Қазақстан кинематографы
Вариконд

**Вариконд** (*Varicond*, *van (alle)* -
айнымалы және *cond (enser)* — конденсатор) — электр өрісі кернеулігіне
(сыйымдылықты электрлік басқаруы
бар вариконд) немесе температураға (температураға сезімтал вариконд) тәуелді сегнетокерамикалык конденсатор. Конструкциясы бойынша дискілік, пластиналы
және үлдірлік (аса жогары жиіліктік
(АЖЖ)) вариконд деп бөледі. Вариконд автоматика
құрылғыларында және АЖЖ техникада, термокомпенсациясы бар электрондық сағаттарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бластодерма

**Бластодерма** (blastoderma; грек, blastos — өскін; derma – тері). Бластодермадан эктодерма, мезодерма және энтодерма ұрық жапырақшалары мен ұрықтық дәнекер ұлпасы — мезенхима дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ғали Темірболатұлы Әбетов

**Ғали Темірболатұлы Әбетов** (1922-1976), әдебиет зерттеуші. Филология ғылымының кандидаты (1960). Қазақ әдебиеті тарихына байланысты көптеген зерттеулер жазды. М. Әуезовтің редакциясымен шыққан 6 томдық *«Қазақ әдебиеті тарихының»* 1-2-томдарын жазуға қатысты. *«Қазақ әдебиетінің библиографиялық көрсеткішін (1917-1946)»* құрастырып, оған Әуезовтің шығармаларын енгізді. *«[[Абай Құнанбайұлы|Абайдың]] саяси сатираларының идеялық-көркемдік ерекшеліктері»* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясында М. Әуезовтің ұлы ақын туралы зерттеулерін кеңінен пайдаланды, пікірлеріне сілтеме жасап, ой өрбітті. Әуезов *«Қайта туған халықтың әдебиеті»* деген мақаласында «жазушылармен тізе қосып, білекке-білек жалғасып, қатар жасасып келе жатқан» сыншыларымыздың қатарында Әбетовті де атаған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Несепқабық

**Несепқабық** (allantois; грек. alias — шұжық, eidos — түр) — ұрықтың артқы ішегінен жетіліп, ұрықтық зәр жиналатын ұрық қабығы. Несепқабық — ішкі ұрық қабығы — қағанақ(амнион) пен сыртқы ұрық қабығы бүрліқабық (хорион) аралығында орналасады.
## Дереккөздер


Аллантоис

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гүлжамал Батырғалиева

**Батырғалиева Гүлжамал** (1915-1997), Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1965). 

Шымкент, Қызылорда театрларында, 1946 жылдан өмірінің соңына дейін Жамбыл облыстық қазақ драма театрында қызмет атқарды. 

Әуезов пьесалары негізінде қойылған «Қарагөзде» Мөржан, Ақбала, «Қарақыпшақ Қобыландыда» Қарлығаш, Көклан, «Айман - Шолпанда» Теңге, «Абай» трагедиясында Зейнеп рөлдері - актрисаның мол шығармалық табыстары.

## Дереккөздер


Санат:1915 жылы туғандар
Санат:1997 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Жамбыл облыстық қазақ драма театры актрисалары
Бластодермалық көпіршік

**Бластодермалық көпіршік** (бластоциста, стерробластула) — іші қуыс, пішіні көпіршікке ұқсас сүтқоректі жануарларға тән ұрық. Бластодермалық көпіршіктің майда бластомерлерден құралған ақшыл сыртқы қабығын - трофобласт (грек, trophe — қоректену; blastos — өскін), ал ішінде орналасқан ірі күңгірт бластомерлерден түзілген ұрық түйінін — эмбриобласт (грек, embrio — ұрық; blastos — өскін) деп атайды. Эмбриобласт бластомерлерінен (ұрық жасушаларынан) ұрықтың денесі мен ұрық қабықтары (амнион, аллантоис, хорион, сарыуыз қапшығы) дамиды. Трофобласт — эмбриобластты, яғни ұрық түйінін жатыр қабырғасындағы бездер бөлген сәл құрамындағы қоректік заттармен қамтамасыз етеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программаланатын логикалық матрицалар

**Программаланатын логикалық матрицалар** (Программируемые логические матрицы; programmable logic array, PLA) — шарттаңбалық түрлендіргіштерді жүзеге асыруға арналған орташа жөне тіпті үлкен дәрежелі шоғырланған микросхемалар. Байланыс желілерінде арнаулы қосқыштары (жалғастырғыштар) бар. Оларды іріктеп бұзуға ("күйдіруге") болады. Сөйтіп бүл матрицаның пайдаланушысына керек байланыстарды қалдыруға, ал керек емесін жоюға болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сақтауыш орта

**Сақтауыш орта** (Запоминающая среда; remembering environment) — физикалық қасиеті ақпаратты жазу және сақтауға пайдаланылатын материалдық объект.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бластомер

**Бластомер** (blastomerus; грек, blastos — өскін және meros — бөлік) — зиготаның (біржасушалы ұрықтың) — бөлшектенуі нәтижесінде түзілетін ұрық жасушасы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кремникон

**Кремникон** - нысанасы бірнеше (10-ға дейін) р-п өткелінен тұратын кремний кристалынан жасалған видиконның түрі.

Электрондық бейнені фотокатодтан нысанаға көшіру төсілі қолданьшады. Кремниконның сезгіштігі плюмбиконның сезгіштігінен жогары. Кремниконның жетілдірілген түрі — суперкремникон. Өндірістік түрлі-түсті теледидарда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Лидия Григорьевна Бать

**Лидия Григорьевна Бать** (1900-өлген жылы белгісіз), орыс жазушысы, сыншы, аудармашы. 

«Халық өмірінің эпопеясы» деген мақаласында Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясынын Лениндік сыйлық алуына байланысты жылы лебіз білдіріп, қазақ халқының жарты ғасырлық өмірі аса білгірлікпен суреттеген туынды деп бағалаған. Ұлы суреткердің «Шатқалаң» әңгімесін орыс тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қызылжар уезінің мұғалімдер сьезі

**Қызылжар уезінің мұғалімдер сьезі**. 1917 жылдың мамыр айында өткен бұл сьезде ана тілінде оқу, орыс тілін үш жылдан кейін оқыту, мектептерді алтыжылдық ету, мүғалімдер дайындау үшін курстар мен семинариялар ашу, мектептерді үкімет тарапынан қаржыландыру сияқты мәселелер қарастырылды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Грааф (Graaf) Ренье де

**Грааф (Graaf) Ренье де** (1641-1673 ж.ж.) - голландық анатом және физиолог. Р. де Грааф аналық жыныс безіндегі фолликулдарды ашқан. Ол сілекей және ұйқы бездеріне фистулдарды қоюдың әдістерін жасау арқылы ас қорытудың химизимін зерттеген.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программаланатын перне

**Программаланатын перне** (Программируемая клавиша; programmable (soft) key) — атқаратын қызметі берілген қолданбалы программамен анықталатын перне.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жансұлтан Сейдалин

Алаш қозғалысы қайраткерлерінің бірі **Сейдалин Жансұлтан** 1856 жылы Қостанай қаласында туған. Өз заманында қазақ қоғамының дамуы үшін, қазақ халқының мүддесі үшін аянбай еңбек еткен коғам қайраткері. Заң ғылымынан магистрлік қорғаған тұңғыш қазақ азаматы. Қазақ заңгерлерінің төлбасы. Бала кезінде Орынбор каласындағы орыс-қазақ ғимназиясын күміс медальмен бітірген ол 1878 жылы Қазан университетінің заң факультетіне түседі. Оқуда алғыр, зерек, ойшыл қазақ жігіті 1883 жылы университетті заң ғылымының магистрі дәрежесімен бітіріп шығады.

Университетті бітірген соң Орынбор қаласына келіп, 1883-1886 жылдар арасында губернатордың ерекше тапсырмалар жөніндегі көмекшісі болады. Одан кейін Қапал уезінде, Ақмола уезінде судья, Троицк каласында округтік соттың мүшесі болып жұмыс істейді. Сот ісіне сіңірген еңбегі үшін 1889 жылы «колледжский асессор» дәрежесін алды. Алайда ол патша өкіметінен қанша атақ алса да, негізгі мақсатым — ұлтым үшін қызмет ету деп біледі. Өзі ғана емес, інісі Жиһанша Сейдалин мен қызы Мариям Сейдалинаның ұлтшылдық бағыт ұстануына да ықпал етеді.

1912 жылы 4-Мемлекеттік Думаның қарауына қазақ даласында әдет-ғұрып- қа негізделген «билер сотын» жойып, оның құзыретін шаруалар сотына беру туралы жоба ұсынылғанда, Жансұлтан Сейдалин оған батыл қарсы шығады. Себебі бұл Қазақ халқының дәстүрлі әдет-ғүрыптық құқық жүйесін бұзатын жоба еді. Жобаны ұсынушылар қазақ қоғамына орыс заңдарының үстемдік етуіне негіз жасауды көздеген болса керек. Ғасырлар бойы қолданыста келген дәстүрлі құқық жүйесінің бұзылуы ұлттың дағдысына сай келмейтіні және ел арасына сызат түсіретіні анық еді. Осыны аңғарған сұңғыла заңгер жобаға батыл қарсы шығып, орыс заңдарының қазақ халқының өміріне үстемдік етуін тежеу үшін күреседі.
1919 жылы қайтыс болған.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Бластопор

**Бластопор** (blastoporus; грек, blastos — өскін және porus — тесік) — жануарлар ұрығы ішіндегі қуысының (бластоцельдің, гастроцельдің) сыртқы қоршаған ортаға ашылатын тесігі. Бластопор — ұрықтың біріншілік ауызы немесе гастропор деп те аталады. Ұрық бластопорын жоғарғы, төменгі, оң және сол екі бүйір қабырғасындағы ұрық ернеулері шектеп тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Бесігіңді түзе

**Бесігіңді түзе** - роман-эссе. Авторы - Т. Жұртбаев. «Жазушы» баспасы 1997 ж. шығарған.

Шығармаға Әуезовтің тағдыр-талайы мен шығармашылық қызметі арқау болған. Данышпан суреткер тұлғасы бүкіл жан дүниесімен, табиғи болмыс-бітімімен толық ашылып, «Еңлік-Кебек», «Қарагөз», «Қаралы сұлу» сияқты шығармаларының жазылу тарихы жан-жақты тапданған. 1930 жылдардағы зұлмат, алашордашыларға қарсы арандату әрекеттері болашақ жазушының тағдырына да қатысы бар. Мұрағат материалдары арқылы, бірқатар зиялылардың естеліктеріне сүйеніп, автор қиын-қыстау сәттегі Әуезовтің тағдырын нақты да шынайы керсеткен. Сондай-ақ кітапта 20 ғасырдағы қазақ ұжымын толғандырған тарихи оқиғалар мен тұлғалар тарихы, заман екпіні, адамзат қасіреті, халықтың рухани қуаты дәл тұжырымдалып, соны деректермен дәлелденген. 1922 жылғы саяси қудалау мен ашаршылық, 1927 ж. басталған жазалау жосыны, Алашорда өкіметінің қырғын табуы, қайсарлық пен сатқындық, 1937 жылғы зауал - бәрі Әуезовтің жеке басының күйзелісі мен күйініші арқылы суреттелген.

Шығарманың көлемі 29,4 баспа табақ, таралымы 1000 дана.

## Дереккөздер

Санат:1997 жылы шыққан кітаптар
Санат:Жазушы баспасының кітаптары
Санат:Мұхтар Әуезов
Бластоцель

**Бластоцель** (blastocelus; грек, blastos — өскін және koilos — қуыс) — бөлшектену нәтижесінде пайда болған бластула (көпжасушалы ұрық) бластомерлері бөлетін сұйық өнімге толған ұрық қуысы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Әнес Ғарифолла

**ӘНЕС Ғарифолла** **Қабдолқайырұлы** 1957 жылы Құрманғазы ауданы Балқұдық ауылында туған. Тілші-ғалым, алаштанушы, публицист, бас­пагер. Филология ғылымдарының док­торы.

1957 жылы 26 тамызда Атырау облысы, Құрманғазы ауданы Балқұдық ауылында дүниеге келіп, 1974 жылы орта мектепті тәмамдаған. 1974-1979 жылдары С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. 1984-1987 жылдары Қазақ ССР Ғылым академиясының Тіл білімі институтының аспирантурасында оқыған.

ҰҒА-ның А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының жетекші ғылыми қызметкері. Саяси қуғын-сүргін құрбандары музейінің (Жаңалық ауылындағы) меңгерушісі. 1992 жылдан «Репрессияға ұшыраған Қазақстан зиялыларының мұрасын зерттейтін «Арыс» қорының және «Арыс» баспасының құрылтайшы-президенті. 2013 жылдан «Қазақстан тарихи-ағарту «Әділет» қоғамының» төрағалығын қоса атқарады. Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының вице-президенті, «Ана тілі» газетінің қоғамдық негіздегі кеңесшісі.

«Құрмет» «Парасат» ордендерің иегері. Бірнеше мерекелік медальдармен ма­ра­патталған.

Баспа және полиграфия ісінің қайраткері (куәлік №47). Атырау облысы Құрманғазы ауданының Құрметті азаматы (2007). Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының Құрметті азаматы (2016). Халел Досмұхамедұлы атындағы Атырау мемлекеттік университетінің Құрметті про­фессоры. Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінің Құрметті профессоры және Қорқыт Ата Алтын медалінің иегері (2015). Халықаралық Айтматов академиясының академигі.

Алаш арыстарының мұрасын табу, зерттеу және жариялау ісіне өз үлесін тұрақты қосып келеді. А. Байтұрсынұлы, Қ. Жұбанов және Х. Досмұхамбетұлы еңбектерін құрастырып, алғысөз-соңғысөздерін жазып, бірнеше рет жарыққа шығарды.

«Алаш. Алашорда» энциклопедиясын жа­рыққа шығарды (2009), 7 том «Қазақ» га­­зе­ті (1913 – 1918) мен 7 том «Айқап» журнал­дарының (1911–1915) толық корпусын жасап «Сарыарқа» (1917–1919) газетін тауып, жинастырып, ХХ ғасыр басында жарыққа шыққан көптеген журналдарды араб қарпінен қазіргі жазу үлгісіне көшіріп, ондаған том басылымдар дайындады. Бүгінгі таңда 100 томнан тұратын «Алаш – 100» мегажобасы жүзеге асырылуда. Заңғар жазушы Ә. Кекілбайұлының өмірі мен шы­ғар­машылығына ар­налған «Алпысыншыжылдықтар» атты үш томдық энциклопедиясын жарыққа шығарды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Грааф көпіршігі

**Грааф көпіршігі** (Граафов пузырек) — аналық жыныс безі — жұмыртқалықтағы жарылуға дайын, пісіп жетілген көпіршікті фолликул (Ренье де Граафтың атымен аталған). Грааф көпіршігінің қабырғасы — ішінен сыртына қарай төрт қабаттан тұрады. Олар: фолликулалы қабат, шыны тәрізді (негіздік) жарғақ, тамырлы және талшықты (фиброзды) қабаттар. Көпіршіктің сыртқы екі қабаты бірігіп, Грааф көпіршігінің дәнекерұлпалық қабығы немесе текасы деп аталады. Көпіршіктің ішкі фолликулалы қабаты жұмыртқа жасушасын қоректендіретін, тіреюгік фолликулалы эпителий жасушаларынан тұрады. Бұның ішкі көпіршік қуысы бетіндегі төмпегінде, жетілу сатысындағы жұмыртқа жасушасы орналасады. Көпіршік қуысында құрамында ұрғашы жануарларды күйітке келтіретін, эстроген гормоны бар фолликулалы сұйық болады. Грааф көпіршігінің жарылып, жұмыртқа жасушасының фолликулалы сұйықпен бірге жатыр түтігі құйғышына құйылу процесін овуляция деп атайды. Жануарлардың күйітке келуі мен овуляция процесі бір мезгілде тұстас журеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Нефрон

**Нефрон** (nephronum, грек, nephros — бүйрек) — бүйректің құрылымдық және қызметтік бірлігі. Бүйректі миллиондаған нефрондар (бүйрек өзекшелері) құрайды. Нефрон — бүйрек денешігінен, проқсимальды және дистальды бөлімнен (түзу, ирек өзекшелер) тұрады. Бүйрек денешігі тамырлы және несепті бөліктерден құралған. Тамырлы бөлікті әкелгіш артериола, қылтамырлар (капиллярлар) торы және әкеткіш артериола кұрайды. Бұл бөлікке тазаланудан өтетін артерия қаны ағып келеді. Несепті бөлікті капиллярлар торы шумағын сыртынан қаптап тұратын бүйрек денешігінің қапшығы құрайды. Бүйрек денешігінің қапшығы екі қабат болып жатқан бірқабатты жалпақ эпителийден құралған. Қапшық қуысы проксимальды бөлім өзекшесі қуысымен мойын арқылы жалғасады. Бүйрек денешігінде капиллярлар шумағындағы қаннан, жоғарғы қан қысымының арқасында қан сұйығы қылтамырлар қабырғасы арқылы сүзіліп, бүйрек денешігі қуысына шығып, алғашқы несепке айналады. Алғашқы несеп құрамы жағынан қан плазмасынан айырмашылығы жоқ. Тек, оның құрамында қалыпты жағдайда протеиңдер болмайды. Алғашқы несеп нефрон бөлімдері арқылы ағып өткенде, оның құрамындағы керекті заттар (қант, керекті түздар, су) кері сорылып, керек емес ыдырау өнімдері (аммиак туындылары, улы, бояғыш заттар, дәрі- дәрмектер) несеп құрамына шығарылып, соңғы несепке (зәрге) айналып, нефрондардан құралған жинағыш түтікшелерге шығарылады.

### Нефрон түрлері
**Қыртысты** бүйректің қыртысты затында орналасқан.
**Юксамедуллярлы** бүйрек денешіктері қыртысты және милы зат шекарасында жатады. Генле ілмешегі ұзын сондықтан милы затты тереңдеп, бойлап жатады.

## Дереккөздер


Санат:Нефрология
Бластоциста

**Бластоциста** (blastocystis; грек, blastos — өскін және kystis — көпіршік) — адам мен сүтқоректі жануарлардың бөлшектену процесі нәтижесінде пайда болған, пішіні көпіршікке ұқсас ұрығы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Криотрон

**Криотрон** — ақпаратты өндеу мен есте сақтауға арналған асқын өткізгіш элементтер негізіндегі **криоэлектрондық** құрылғы.

Криотронның жұмыс істеу принципі сыртқы магнит өрісі әсерінен, кірісіне басқару тоғының импульсін бергенде асқын өткізгіш элемент күйінің өзгеруіне негізделген. Қазіргі уақытта туннельдік **криотрон** негізінде аса шапшаң импульстік және логикалық құрылғылар, ҮИС- лар жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Варистор

**Варистор** (*Varistor, vari (alle)* -
айнымалы және *(rcsi) stor* — резистор) — берілген кернеу өзгерісіне
сәйкес кедергісі өзгеретін шалаөткізгіш резистор. Осы өзгеріс нәтижесінде оның вольт-амперлік сипаттамасы сызықты болмайды. Конструктивтік жағынан варистор дискілер,
моншақтар, үлдірлер түрінде жасалады. Варистор байланыстырғыш заттары
(балшық, сұйық шыны, шайырлар
және т.б.) мен ұнтақ тәріздес резистивтік материалдар жогары температуралық қыздыру жолымен жасалады.
Варистор негізгі көрсеткіштеріне жұмыстық
кернеу мен ток; *ɑ* сызықтық емес
коэффициенті (берілген кернеудегі
дифференциалдық кедергінің тұрақты ток кедергісіне қатынасы); температуралық коэффициенттері (кедергі,
кернеу, ток бойынша) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Вики Баум

**Хедвиг «Вики» Баум** (1888 ж. 24 қаңтар – 1960 ж. 29 тамыз)- аустрия жазушысы. Әдеби қызметі 1916 жылдан басталды. 20-жылдар Берлинде шығатын журналдарда әдеби қызметкер болды. 1931 ж. АҚШ-қа қоныс аударды. Голливудта тұрып, киносценарийлер жазды. Шығармаларында буржуазиялық қоғамдағы әйел тағдырын, революцияны, тарихи оқиғаларды т. б. суреттеді.

«Таң алдында» деген мақаласында М. Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясының кең ауқымды, қарымы мол туыңды екенін, бұл шығарманың қазақ халқының зор мақтанышына айналғанын айтқан.

## Дереккөздер

Санат:Аустрия жазушылары
Бластула

**Бластула** (грек, blastos — ұрық, өскін) — бөлшектену процесі нәтижесінде пайда болған қуысты ұрық. Бластуланың құрылысы мен пішіні жануарлардың түрлеріне байланысты әртүрлі болады. Бластуланың бластомерлерден (ұрық жасушаларынан) құралған қабырғасы - бластодерма (грек, blastos және derma - тері, қабық), ішіндегі қуысын — біріншілік дене қуысы немесе бластоцель (грек, blastos және koilos — қуыс, қуысты) дейді. Ұрықтың жоғарғы анимальды полюсінде орналасқан бластомерлер бластодерма төбесін, ал төменгі вегетативті полюсіндегі бластомерлер бластодерма түбін құрайды. Олардың арасындағы бластомерлерден қүралған аймақты жиекті аймақ деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Әбікей Сәтпаев

**Әбікей Зейінұлы Сәтпаев** 1881 жылы қазіргі Павлодар облысы Баянауыл ауданы Қ.Сәтпаев атындағы ауылда дүниеге келген. Алдымен өзінің отбасында сауат ашқан ол Семей мұғалімдер семинариясында оқиды. Орыс тілі мен әдебиеті және тарих пәндерінің мұғалімі. Оқу бітірген соң Павлодардың орыс-қазақ училищесінде сабақ береді. Алаш қозғалысы тұсында ол Алаш партиясы атынан Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылған. Екінші жалпықазақ сиезінде «Шура-и-исламға» депутаттықка ұсынылған.

Кеңес үкіметі жылдары Ә. Сәтпаев халыққа білім беру саласында жемісті еңбек етті.

1920-1921 жылдары Семейдің губерниялық халыққа білім беру бөлімінің төрағасы болды. 
Одан кейін өзі оқыған мұғалімдер семинариясында оқытушылык жұмыста болды.

Ал 1922 жылдың желтоқсан айынан бастап жаңадан ашылған Семей педагогикалық техникумының директоры болды. Ол бұл қызметті 1927 жылдың аяғына дейін атқарды. Бұдан соң ол Омбының жұмысшылар факультетінде сабақ берді. Сол кездегі кеңестік жүйе Алашорда козғалысына катысқаны үшін айыптай берген соң, Қырғызстанға көшіп, қазіргі Бішкек қаласындағы педагогикалық институтта жұмыс істеді.
Ә.Сәтпаев «Таң», «Сана» т.б. басылымдарда оқу-ағарту мәселелеріне арналған бірқатар мақалалар жазды.
1937 жылы тұтқындалып, ату жазасына кесіледі.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Әбсемет

**Әбсемет**, Абайдың жиені. Құнанбайдың інісі Жақыптың қызынан туған. М. Әуезов Әбсемет жөніндегі	мағлұматтармен бала кезінен таныс болған. *«Тұрысбек 1882 жылы туған»* деп аталатын қолжазбада Ыстамбекұлы Әбсемет туралы деректер бар («Абайтанудан жарияланбаған материалдар», 323-бет). Жазушы Әбсемет туралы деректер көзін әсіресе *«[[Абай жолы]]ның»* соңғы кітабында толығырақ пайдалану мақсатымен көбірек іздестірген. Абайдың 1933 ж. шыққан жинағындағы *«Әбдірахман науқастанып жатқанда»* өлеңінің: *«Әбсемет жиенің»* деген өлең жолына түсінік бере келіп: 
:«*Әбсемет Алматының адамы. Мағауия соның үйінде жатып, күтіміне, көмегіне қатты риза боп, Абайға хат жазған»*
деп, жазушы Әбсемет туралы оқиғаларды қайдан алғанын  әңгімелейді. М. Әуезовтің тілге тиек етіп отырған дерекке екі турлі себеппен қараған: біріншісі - Әбсеметтің кім екенін анықтау. Өйткені оны романда  суреттегенде, нақты деректерді негізге алуды мақсат еткен. Екіншіден, Әбсемет - Мұхтардың нағашы атасы, Омархан Әбсеметтің қызы Нұржамалға үйленген, Мұхтар осы Нұржамалдан туған. Ал жазушының жұбайы В. Әуезова *«Алғашқы жылдар»* естелігінде Әбсеметтің *«Қилы заман», «Қараш-Қараш»* повестерін жазуға дерек іздеп, Алматыға нағашыларын іздеп барғанын айтады. Сөйтіп Әбсеметке қатысты деректерді зерттеп, жинастырудың нәтижесінде «Абай жолы» эпопеясының 4-кітабындағы «Қапада» деп аталатын тарауында Әбсемет пен оның үй іші жақсы суреттелген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Равиль Сидагатович Мажитов

**Равиль Сидагатович Мажитов** - тарих ғылымдарының кандидаты, М.Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің «Конституциялық құқық, күқық және мемлекет тарихы мен теориясы» кафедрасының меңгерушісі. 1979 жылы Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Сайхин ауылында туған. М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің алдымен тарих, содан соң заң факультетін бітірген. 2005 жылы Алаштың ардақты азаматы «Жаһанша Досмұхамедовтің қоғамдық- саяси қызметі» деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады. Он бестен астам ғылыми мақалалардың авторы. XX ғасыр басындағы Қазақстанның ұлттық-мемлекеттік құрылымы мен Алаш козғалысы көшбасшыларының тарихын зерттеу мен айналысты.
## Дереккөздер


Санат:1979 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Алаштанушылар
Криоэлектрондық аспаптар

**Криоэлектрондық аспаптар (Криоэлектронные приборы)** — криогендік температурада жұмыс істейтін қатты денелі электрондық аспаптар (ШӨ диодтар, транзисторлар және т.б.). Диодтық жене транзисторлық типтегі Криоэлектрондық аспаптар  (салқындатылатын параметрлік ШӨ диодтар, араластырғыш ШӨ диодтар, өрістік транзисторлар және т.б.) шуылы аз** криоэлектрондық күшейткіштер** мен араластырғыштардын негізі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бокалша экзокриноцит

**Бокалша (құтыша) экзокриноцит** (exocrinocytus caliciformis; лат. ex - сырт, сыртқа; грек, krino — бөлу, calyx - бокал, құты, тостаған; formis — тәрізді) — пішіні бокалға (қүтыға) үқсас, кілегей бөлетін біржасушалы сыртқы секреция безі. Құтыша экзокриноцит - адам мен жануарлар ішектерінің және тыныс жолдарының (мүрын қуысы, көмекей, кеңірдек, бронхтар) кілегейлі қабықтарының ішкі эпителий қабаттары құрамында кездеседі, яғни бұл жасушалар — эпителий ұлпасы ішіндегі безді жасушалар (экзокриноциттер). Бұлар бөлетін кілегейлі сөл аталған мүшелер кілегейлі қабықтарының ішкі бетін сылап тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гранулоцитопоэз

нобай|Қан түзілудің сатылары
**Гранулоцитопоэз** (granulocytopoesis; лат. granulum - дәнше, грек, kytos — жасуша; poesis — түзілу) — адам мен жануарлар сүйегінің қызыл кемігі майында жүретін дәншелі (гранулалы) лейкоциттердің түзілу процесі. Гранулоцитопоэз процесінде қанның көпмүмкіндікті діңгекті жасушаларынан көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, олардан бірмүмкіндікті бастама жасушалар жетіледі. Бұлардан цитоплазмаларында дәншелер пайда болатын, кезегімен промиелоциттер, миелоциттер, метамиелоциттер (балғын гранулоциттер), таяқша ядролы гранулоциттер, бұлардан сегментті ядролы гранулоциттер дамып жетіледі. Сегментті ядролы гранулоциттер цитоплазмаларындагы дәншелердің әртүрлі бояулармен боялу сипатына сәйкес, олардың үш түрі: нейтрофилдер, эозинофилдер және базофилдер болып ажыратылады.

Гранулоцитопоэздің осы алдыңғы үш жасушалар генерациялары (көпмүмкіндікті діңгекті жасушалар, көпмүмкіндікті жартылай діңгекті жасушалар, бірмүмкіндікті бастама жасушалар) құрылысы жағынан бір-біріне ұқсас, олардың бәрі кіші лимфоциттерге ұқсас болып келеді. Бірмүмкіндікті бастама жасушалардан мөлшері ірі келген миелобласттар дамиды. Миелобласттардың ірі ядролары жасушалардың ортасында орналасады. Олардың солғын базофилді цитоплазмасында аздаған азурсүйгіш немесе біріншілік дәншелердің пайда бола бастағаны байқалады. Миелобласттар митоз арқылы бөлініп, ірі промиелоциттерге (20-25 мкм) айналады. Промиелоциттердің ірі ақшыл келген сопақ немесе дөңгелек ядроларында бірнеше ядрошық болады. Ядро маңындағы цитоплазмада жақсы жетілген Гольджи кешені мен лизосомалар және центросома орналасады. Промиелоциттер цитоплазмасында біріншілік (азурсүйгіш) дәншелер болады, ал екіншілік арнайы дәншелер болмайды. Промиелоциттер митоз арқылы бөлініп, боялу сипатына сәйкес үш түрлі миелоциттерге ажырайды: нейтрофильді (гетерофильді) миелоциттер, эозинофильді миелоциттер, базофильді миелоциттер. Бұлардан кезегімен: метамиелоциттер (балғын грану¬лоциттер), таяқша ядролы гранулоциттер, бұлардан сегментті ядролы гранулоциттер дамып жетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Қан
Санат:Лейкоциттер
PROM

**PROM** () немесе **программаланатын тұрақты жадтау құрылғысы** — мәліметтерді жазу немесе ауыстыру берілген программа бойынша сақтауыш элементке электрлік, магниттік немесе жарықтық әсер арқылы орындалатын тұрақты сақтауыш құрылғы; ақпараты программа бойынша басқарылу тәсілімен өшірілетін және жаңартылатын тұрақты сақтаушы құрылғы.
## Дереккөздер

нобай|солға|

Санат:Компьютерлік жад
Ауылдық байланыс жолы

**Ауылдық байланыс жолы**
(Сельская сеть связи). Ауылдық байланыс желісіне бір ауданның ішіндегі елді мекендерді, шаруашылық
әкімшілік бөлімдер мен абоненттерді жалғастыратын байланыс жолдары кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Уәсила Мағауияқызы

**Уәсила Мағауияқызы** (1890-1954) - Абайдың өз қолында өскен немересі. 
*Уәсиладан Шаймардан туған. Уәсила жастайынан алғыр болып, Абай өлеңдерін бір естігеннен кейін қайталауды қажет етпей жатқа айтқан. Ақын Уәсиланың осы қасиетін қатты ұнатып, қолжазбаларының бірін сыйлаған. Ол қолжазба кейін М. Әуезовке табыс етілген. 
*Уәсила аздап өлең шығарған, он саусағынан өнер тамған ісмер болған. Оның Абай туралы жоқтау жыры *«Боздағым»* (1990) атты жинаққа енгізілді. Ол Алматыдағы опера және балет театрында ұзақ жылдар бойы тігінші болып,Татар поэзиясы жайындағы зерттеулерінде (*«Татар өлеңі», 1964; «20 жылдардағы татар поэзиясы», 1964*) қазақ өлеңінің құрылысы, А. Құнанбаев, I. Жансүгіров туындыларының ырғағы мен ұйқасы туралы сөз қозғайды. *«Егіз жырлар»* (1962) атты зерттеу мақаласында ол Абайды Шығыстың үздік ойшылдарымен, ақындарымен қатар қояды. *«Түркі тілдес қауымда М. Ахундов пен А. Құнанбаев секілді данышпандар даярлаған дәстүрді»* кейінгі буын әдебиетшілері қалай дамытып әкеткенін әңгімелейді. Абай мен Тоқай орнықтырған әдеби дәстүр жайына тоқтала келіп, Ғ. Ибрагимов, Ш. Бабич тәрізді қаламгерлердің Абай поэзиясын қалай қастерлеп, құрметтегенін тілге тиек етеді, олардың қазақ классигінің мұрасына байланысты пікірлерін келтіреді.

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Борпылдақ ұлпа

**Борпылдақ ұлпа** (textus laxus; лат. textus — ұлпа; laxus - борпылдақ) - адам мен жануарлар организмдері көптеген мүшелерінің құрамында кездесетін, денеде ең көп тараған дәнекер ұлпасы. Борпылдақ ұлпа — жасушалардан (фибробластоциттер, макрофагоциттер және т.б.) және жасушааралық заттан (коллаген, эластин, ретикулин талшықтары, пішінсіз — аморфты негізгі зат) тұрады. Фибробластоциттер — борпылдақ ұлпасы жасушааралық затының негізін құрайтын талшықтарды түзеді, ал макрофагоциттер немесе гистиоциттер (моноцитгер туындысы) — қорғаныс қызметін атқарады. Борпылдақ ұлпада бұлардан басқа адвентициальды жасушалар, плазмоциттер, ұлпа базофилдері (шырлы жасушалар немесе лаброциттер), адифоциттер (липоциттер немесе май жасушалары), лимфоциттер болады. Борпылдақ ұлпаның жасушааралық затына: коллаген және ретикулин талшықтары (беріктік қызмет атқарады) мен эластин талшықтары (серпімділік қасиеттер береді) жатады. Ал аморфты зат — борпылдақ ұлпаның бірыңгай негізін құрайтын пішінсіз зат. Борпылдақ ұлпадағы зат алмасу процесін — ұлпа сұйығы іс жүзіне асырады. Ол борпылдақ ұлпа арқылы үздіксіз ағып жатады және тұрақты қозғалыста болады. 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ауыстырғыш бейімдеуіш

**Ауыстырғыш бейімдеуіш**
(Адаптер переходник) — әр түрлі типтегі бейімдеуіш құрылғылар. Бұл —
оптикалык осьтерді біріктіруге және
екі әр типті қосқыштарды механикалық бекітуге арналган элемент.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Нұрлы қабық

нобай|''Нұрлы қабық''.
**Нұрлы қабық** (радужная оболочка); (лат. iris — нұрлы) — тамырлы қабықтың ең алдыңғы бөлiгi, көздiң алдыңғы және артқы қуыстарын бөлiп тұрады.

Нұрлы қабықта бес: алдыңғы эпителий; сыртқы шекаралық; тамырлы; iшкi шекаралық және артқы бояутектi эпителий қабаттарын ажырайды.

Нұрлы қабықтың ортасындағы кішірейіп, кеңейіп тұратын тесікті қарашық деп атайды. Нұрлы қабықта көздің түсін анықтайтын бояғыш пигментті жасушалар (пигментоциттер) болады. Нұрлы қабықта қарашықты тарылтып және кеңейтіп тұратын бірыңғай салалы ет жасушалары - миоциттер орналасады. Нұрлы қабық көз алмасына өтетін жарық сәулелерінің мөлшерін реттеп, диафрагманың қызметін атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Көз