open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орта ғасырлардың адамзат тарихындағы маңызы

Орта ғасырлар тарихы адамзат өмірінің аса маңызды кезеңінің бірі болды. Орта ғасырлар құл иеленушілік құрылыстың жойылуынан, оның орнына феодалдық құрылыстың келуінен басталды. Феодалдық құрылыс бұрынғы құл иеленушілікке қарағанда озық құрылыс болды. Қоғамның негізгі өндіргіш күші - еңбекші халық бұқарасының еңбек өнімділігін арттыра түсуге деген ынтасы феодалдық құрылыс кезінде әлдеқайда өсе түсті. Орта ғасырлар кезінде әлем халықтарының өмірге, оның мән-мақсатына деген ой-пікірін, көзқарасын тұжырымдауға зор үлес қосқан жаңа христиан және ислам діндері қалыптасты. Христиан дінінің басшылары күпірлерді қудалауға ұшыратты. Батыс Еуропа халықтарын Шығыс елдеріне айдап салып отырды.

Орта ғасырларда католик шіркеуін түбірімен қайта құруға бағытталған қозғалыс - реформация өріс алды. Оның жақтастары папалардың діндарларды басқару құқын мойындаудан бас тартты. Шіркеу жерлерін тартып алуды, монастырьларды жабуды, икондар мен әулиелерге табынуды жоюды, индульгенция сатуға тыйым салуды, киелі кітапты адамдардың бәріне бірдей оқуға рұқсат берілуін талап етті. Реформация Еуропаның көптеген елдерінде
(Солтүстік Германияда, Швейцарияда, Нидерланд мен Англияда, Дания мен Швецияда т. б.) жеңіске жетті.

Орта ғасырларда адамға деген жаңа көзқарастан туындаған гуманистік идея өмірге келіп, нығая түсті.

Орта ғасырларда Осман түріктері Византия империясын басып алып, еуропалықтардың Шығысқа баратын жолын жауып тастады. Еуропалықтар өз қазыналарын молайтып отыру үшін Шығысқа теңіз арқылы бет түзеді. Соның арқасында ұлы географиялық ашулар жасалды. Оның нәтижесінде еуропалықтардың әлем туралы, оның халықтары жайлы білімдері, ой өрістері кеңейе түсті. Орта ғасырларда адамзат тарихындағы ұлы жаңалықтардың бірі - кітап басып шығару өмірге келді. Ол білімнің, ғылымның, өнердің кең қанат жаюына мүмкіндік туғызды. Жоғары оқу орындары - университеттер ашылды. Мәдениет қалың халық бұқарасының игілігіне айнала бастады. Көптеген таңғажайып ортағасырлық өнер туындылары дүниеге келді. Ғылым-білімнің дамуы сағат, су двигателі, домна пеші, оқ-дәрімен атылатын қару сияқты құрал-саймандардың өмірге келуіне себеп болды.

Орта ғасырларда мемлекеттік биліктің демократиялық жүйесі өмірге келіп, қалыптаса бастады. Бұл жүйе адам құқықтарына негізделген заңдар жиынтығын (Юстиниан кодексі, «Яса» т.б.) қалыптастырды.

Орта ғасырларда халықтар мен мемлекеттердің бәрінің даму деңгейі бірдей болмады. Ерте орта ғасырлар мен дамыған феодализм кезінде Шығыс елдері шаруашылығы мен медениетінің дамуы жағынан Еуропа елдерінен едәуір алда болып келсе, кейінгі орта ғасырларда, әсіресе қайта өркендеу дәуірінде даму жағынан Еуропа алға озып шықты. Батыс Еуропа елдері жаңа, капиталистік қатынастарға аяқ басқанда Шығыста феодализм үстемдік қүра берді. Ал Африка мен Австралиядағы, Америка мен Азиядағы көптеген елдерде алғашқы қауымдық құрылыс сақталып қалды. Қорыта айтқанда, орта ғасырлар адамзат тарихындағы шаруашылық пен мәдениеттің қарышты қадаммен алға жылжу кезеңі болды.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Дүние жүзі тарихы
Санат:Ортағасырлар
Аутоаллергиялық аурулар

**Аутоаллергиялық аурулар** ( аутоаллергиялык, аутоагрессивті)- Негізгі даму механизмі сенсибилизацияланған лимфоциттердің, аутоантиденелердің және макрофагтардың организм тканьдерімен реакцияға түсуі болатын аурулар тобы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ньютонның екінші заңы

**Ньютон екінші заңы** - материалдық нүкте импульсінің уақыт бойынша бірінші туындысы нүктеге әсер ететін барлық күштердің қосындысына теңдігі туралы механиканың заңы.

\vec{F} = \frac{d\vec{p}}{dt},

\vec{p} — дененің импульсі,
\ t — уақыт, ал \frac{d}{dt} — уақыттың туындысы .

Біз күшті бір дененің екінші бір денеге әрекетін сипаттайтын және олардың өзара әрекеттесуінің өлшемі болып табылатын векторлык физикалық шама, ал массаны дененің инерттілігінің сандық сипаттамасы ретінде анықтадық.

Жүргізілген тәжірибелер негізінде дененің үдеуі мен оған әрекет етуші күш арасындағы  \overrightarrow {a} ~  \overrightarrow {F} ( m = const кезінде) және кез келген дененің үдеуі мен оның массасының арасындағы  a  ~  \frac{1}{m} 
(Ғ= const болғандағы) байланыстарды қарастырдық. Исаак Ньютон осындай бақылаулар мен тәжірибелерді қорытындылай отырып, механиканың ең іргелі заңдарының бірін тұжырымдады.

Ньютонның екінші заңы төмендегіше тұжырымдалады:
*денеде туындайтын үдеу оған әрекет етуші күшке тура, ал массасына кері пропорционал*:
 \overrightarrow {a} = \frac{ \overrightarrow {F}}{m} 

Ньютонның екінші заңының формуласын
 \overrightarrow {F} = \overrightarrow {a} \cdot m 
түрінде жазу әрі қолдану едәуір ыңғайлы. Өйткені формуланы осылай жазу кезінде, теңдеудің бір жағында қозғалыстағы денеге қатысты шамалар, ал екінші жағында оған әрекет ететін күш қарастырылатын болады.

Егер денеге бірнеше күш әрекет етсе, онда тең әрекетті күшті іздеуіміз керек. Күш векторлық шама болып табылатындықтан, жалпы түрде:
 \overrightarrow {F}_R = \overrightarrow {a} \cdot m 
аламыз, мұндағы  \overrightarrow {F}_R  — тең әрекетті күш. Бұл теңдеу ***динамиканың негізгі теңдеуі*** деп аталады. Бұдан тең әрекетті күш үдеудің шамасы мен бағытын анықтайтыны шығады.

Ньютонның екінші заңының негізінде күш бірлігі енгізіледі. SI жүйесінде күш бірлігіне ньютон (Н) алынған. Ньютон (Н) — бұл массасы 1 кг денеге 1 с ішінде 1 м/с2 үдеу тудыратын күш:
1 Н = 1 кг • м/с2.

## Дереккөздер

Санат:Классикалық механика заңдары
Санат:Физика
Қаражота

**Қаражота** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Қаражота ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 81 км-дей жерде, Шілік өзенінің атырауында, жусан, ши, баялыш, сарсазан, көде, құрақ, қамыс өскен сортанды сұр, шалғынды сұр топырақты жазьгқ далада орналасқан. 

## Тарихы
Ауыл 1962-97 жылдары қой өсіретін "Қызылжиде" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қаражотада және округ аумағындағы Ақтоған, Сарыбұлақ ауылыдарыңда бірнеше серіктестік пен шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Әлеуметтік құрылымда 3 орта мектеп, 3 кітапхана, мәдениет үйі, 2 фельдшер-акушерлік пункт, 1 фельдшер пункт бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Үйме

**Үйме** - жарыкты поляризациялауға колданылатын мөлдір жазык табакшалардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тәбет

**Тәбет** - тамақтанумен байланысты болатын жағымды түйсік..

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Елес

right|200px

**Елес** — фантом, кумир, сиынушы заты. Фрэнсис Бэкон елес деп адамның танымдық мүмкіндерін шектейтін қате пікірлерді, ұғымдарды, біреулердің беделіне табынуды айтады.

## Дереккөздер


Санат: Философия
Автономды оқу тобы

**Автономды оқу тобы** - өзінен тыс жерден, сырттан келетін колдаусыз, қандай да болсын ынталандырусыз, жетекшіліксіз әрекет ете алатып оқушылар жиыны.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Кіріс буын

**Кіріс буын** - басқа буындардың қажетті қозғалысына механизммен түрлендірілетін қозғалыс туғызатын буын.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қосымша екпін

Қосымша (көмекші, екпінші, әлсіз) екпін  ¥зак сөздер мен сөз тіркестерінде негізгі ек пінмен қатар қолданылатын әлсіз екпін. Қосымша айырма екпін  автоматты фонетикалык сипаты емес, накты фономорфологиялық кызметі бар (қосымша екпіннен айырмашылығы) қосымша екпін. Айрықша екпін өзінің негізгі морфологиялык кызметіндегі екпін.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Тұрғын толқын

thumb
**Тұрғын толқын** - ортаның, амплитудалары заңдылықты кеңістікте үлесуі - түйіндер мен шоктардың болуымен сипатталатын, бір фазада өтетін тербелістері.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Тегістеу

**Тегістеу** - деформацияланатын материалдың бетіне аспапты бастыра сырғытып беттік пластикалық деформациялау әдісімен өңдеу. Құралды жергілікті түйістіріп сырғанату арқылы деформациялайтын материалды беттік илемді деформациялап өңдеу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ұшақтың ұшу-тактикалық сипаттары

**Ұшақтың  ұшу-тактикалық сипаттары** (Летно-тактические характериетики самолета) — белгілі бір типті ұшақтың  (тікұшақтың) ұрыстық сапасын сипаттайтын көрсеткіштер: тез көтерілу, ұшудың ең шапшаң жылдамдығы, ұшудың ұзақтығы  мен алыстығы, маневрлілігі, басқарылуы, беріктігі, қону  сапасы, ұшақтың қарулануы. Өз ұшағының және қарсылас ұшағының ұшу-тактиқалық сипаттарын білу белплі бір жауынгерлік міндеттерді орындау кезінде өз ұшақтарының жауынгерлік мүмкіндіктерін толық пайдалануға жағдай жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаракемер обалары

**Қаракемер** – ежелгі заманнан сақталған обалар, Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археологиялық ескерткіш.

## Орналасқан жері
Еңбекшіқазақ ауданындағы Түрген өзенінің оң жағасында. 

## Сипаты
1939 жылы А.Н. Бернштам, 1956 жылы Е.И. Агеева бастаған Жетісу археологиялық экспедициясы зерттеген.
Қаракемер обасында 22 қорған болған. Диаметрі 12-60 м. Биіктігі 0,5-12 м. XIX-XX ғасырдағы археологтардың зерттеулеріне қарағанда, Түрген өзенінің екі жағында да ежелгі заманда ірі елді мекендер болған. 1935 жылы Түрген археолгиялық экспедициясы өзеннің сол жағынан ежелгі қоныс жұртын тапты. Ол жерден жиегі өрнектелген қыш ыдыстар, құмыралар алынды, ал 1897 жылы Н.Н. Пантусов орта ғасырлық қола теңге тапқан. 1869 жылы В.В. Радлов Түрген өзенінің сол жағындағы 10 қорғанды қазып, темір қылыштың, қыш құмыралардың сынықтарын жинады. Осы жерге таяу 32 қорғанды 1956 жылы Е.И. Агеева басқарған экспедиция зерттеген. Мұның диаметрі 12-14 м, биіктігі 0,3-7 м. А.Н. Бернштамның пікірінше, Қаракемер обалары б.з.б. III – б.з. II ғасырдың аралығындағы ескерткіштер.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Алматы облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан обалары
Ақпараттық қоры

**Ақпараттық қоры** - тілдік белгілі коммуникантпен немесе сонымен белгіленгенқызмет объектісімен ассоцияланған ақпарат көлемі. Р.К. Миньяр-Белоручев ақпараттық кордың бес дәрежесі айырады: 1-дәрежелі ақпарат қоры, 2-дәрежелі ақпарат қоры, 3- дәрежелі акпарат қоры, 4-дэрежелі ақпарат қоры, 5-дәрежелі акпарат қоры.
*1-дәрежелі ақпарат қоры - ұсынылған лексикалық бірлікті өмірдің белгілі бір саласымен салғастыруға мүмкіндік беретін акпараттың шағын көлемі.
*2-дәрежелі ақпарат қоры - белгіленген заттардың, кұбылыстарды кластарына қарай емес, тектері бойынша бөлуге мұмкіндік береді.
*3-дәрежелі ақпарат қоры - ұсынылған лексикалык бірліктің негізінде бір текті заттар тобынан денотатты белуге мүмкіндік береді.
*4-дәрежелі ақпарат қоры - денотат туралы жүйелендірілген мәліметтердің кейбір санын білдіреді.
*5-дәрежелі ақпарат қоры- денотат туралы барынша ауқымды мәліметтер.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өзгеріс

**Өзгеріс** - басқаға ауысу, нақты сапалы болмыстың бірінен екінші нақты сапалы болмысқа өту. Гераклит барлығы да тұрақты өзгереді десе, элеаттар болмыс өзгермейді дейді. Демокрит, Левкипп, Эпикур өзгеріс деп атомдардың қосылуын, ажырасуын айтқанда Платон сезімдік заттар өзгереді, ал олардың образдары, (идеялар) өзгермейді, тұрақты дейді. Аристотель өзгерістің төрт түрін: орынның, санның, сапаның, субстанцияның өзгеруін айтады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Қаракөз (ауыл)

**Қаракөз** — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, Қаракөз ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жансүгіров ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде, Басқан өзенінің аңғарындағы жусан, ши, құрақ аралас боз, бетеге, т.б. шөптесін өскен бозғылт қоңыр, шалғынды қоңыр топырақты құрғақ далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1969-97 жылдары қызылша өсіретін "Қаракөз" кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде Қаракөзде және округке қарасты Кеңқарын ауылында 1997 жылы шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектептер, кітапхана, клуб, фельдшер-акушерлік және фельдшер пункті бар.

## Дереккөздер

Санат: Ақсу ауданы елді мекендері
Кезбелік

**Кезбелік** - адрондарды сипаттайтын адаптивті кванттық сан.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Автоматтандырылған оқу жүйесі

**Автоматтандырылған оқу жүйесі** — оқытуды дараландыру ұшін арналған, компьютерлік негіздегі техникалық, оқу-әдістемелік, лингвистикалық, бағдарламалық пен ұйымдастырушылықты қамтамасыз ету кешені автоматтандырылған оқу жүйесі функциялары:
*бастапқы білім деңгейін, үйренушілердің іскерліктерін, олардың дара ерекшеліктерін анықтау;
*оқу материалын даярлау: түсіндірілетін мәтіндер мен оқылатын мәселе бойынша, оқу және бақылау тапсырмалары бойынша иллюстрациялар;
*оқу материалын көрсету, оның күрделілік деңгейі ақпаратты беру қаркыны бойынша адаптациясы;
*оқушылардың танымдық іс-әрекетін басқару;
*олардың жұмыс істеу қабылеттілігінің көрсеткішін анықтау;
*меңгеру сапасына қорытынды бақылау жасау;
*әр окушы мен бүтін топтың материалды меңгеру процесінің көрсеткіштерін тіркеу және оған статистикалық талдау жасау (жеке тапсырмалардың сипаты мен оны орындауға жұмсалған уақыт, жұмысқа жіберілетіп жалпы уақыт, қателердің саны, т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі

**Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі** — жеке құрамды ұрыста іс-қимыл жасауға үйрету мен тәрбиелеу әдістерінің, тәсілдері мен түрлерінің жиынтығы; әскери дидактиканың құрамды бөлігі. Әскери педагогиканың басты-басты қағидаларына негізделеді. Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі термині қарулы күштерде жауынгерлік және оперативтік дайындықтың құрамды бөлігі болып табылатын пәндерді оқытуда қолданылатын жалпы әдістер мен ұйымдастыру түрлерін қамтитын жиынтық ұғым ретінде қабылданған. Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесінің жалпы мазмұны: 
*педагогика ғылымы мен ғылыми-техникалық прогрестің жаңа жетістіктерін пайдалана отырып әскери қызметшілерді оқытудың әдістемелері мен түрлерін дайындау; 
*жауынгерлерді Отанын және халқын сүю рухында оқыту мен тәрбиелеудің ең тиімді әдістерін талдап дайындау; 
*оқу процесінде оқыту материалдық базасын пайдаланудың ең тиімді жолдарын анықтау; 
*бағалау өлшемдерін, білім мем дағдыны тексеру жүйесін дайындау; командирлердің, штаб офицерлерінің, әскери мектеп, училише, институт және академия оқытушыларының әдістемелік шеберліктерін көтерудің жаңа әдіс-тәсілдерін іздеу және ескі әдіс - тәсілдерін жетілдіру; 
*жақсы тәжірибелерді, жеке әдістемелерді тарату.

Жауынгерлік және оперативтік дайындық әдістемесі ұсыныстары нақты пәндерді оқыту әдістемесі бойынша оқулықтарда, әдістемелік нұсқауларда беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кезбе бөлшек

**Кезбе бөлшек** - кезбелік мәні нөлге тең емес адрондар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мүжілу

**Мүжілу** -
#түйісе жүктелуден металл бетінің қабыршақтанып бұзылуы.
#ағын су, мұз әрекеті жерінен жер қыртысының үстіңгі бетінің шайылуы, бұзылуы, жыралануы.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Жауынгерлік және сандық құрам

**Жауынгерлік және сандық құрам** — штат бойынша тізімдегі адам, қару саны. Әр әскери бөлімше бойынша өз саны болады. Жауынгерлік және сандық құрамның түрақтылығы мемлекеттің әскери-саяси жағдайы мен күш - куатына байланысты. Бейбіт уақытта және соғыс кезінде белгіленген уақытқа үкімет қаулысы, жоғары басшылық жарлықтары мен директивалары бойынша бекітіледі; бөлімшелерде, бөлімдер мен құрамаларда штаттық кесте бойынша айкындалады. Оперативтік (ұрыстык) құжаттар, жұмылдыру жоспарлары жауынгерлік және сандық құрамның мәліметтеріне сүйене отырып, қарулы күштердің құрылуына байланысты даярланады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұшатын аппараттың әуе жылдамдығы

**Ұшатын аппараттың әуе жылдамдығы** (Воздушная скорость летательного аппарата) — ұшу аппаратының әуе ортасына қатысты алғандағы ұшу жылдамдығы. Әуе жылдамдығы көрсеткіш көмегімен сағатқа шыққандағы километрмен есептеледі (км/сағ).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қарақұм аралы

Қарақұм — Балқаш және Алакөл аралығындағы құмды арал. Теңіз деңтейінен 350-450 м биіктікте орналасқан. Ұзындығы 120 км, ені 30 км, ауданы 1600 км². Қырқалы, төбелі (биіктігі 5-30 м, әсіресе солтүстік-батыс жағында) келеді: бұта, шөппен бекіген. құм бұйраттардың шеті тақыр, тақырлы сораңдарға ұласады. Тұщы грунт суы жер бетіне жақын жатады. Қарақұм — қысқы мал жайылымы.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан шөлдері
Стримерлер

thumb
thumb
**Стримерлер** - электрлік тесіп өтудің алдында атмосфералык қысым астында күшті электр өрісінде орналасқан газда кұралатын жіңішке жарқылдауық каналдар.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Екі жақты екпін

**Екі жақты екпін**
* 1. ауыт қымалы екпін; 
* 2. Вариантты тұлғаларды ажырататын түрлі орынды екпін.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жауынгерлік жұмыс

**Жауынгерлік жұмыс** 
*Техниканы ұрыс жағдайына келтіру кезіндегі жеке құрамның жүктелген міндеттерін орындауы, нұсқаулар мен басшылықтың талаптарына сәйкес атыс жүргізуге дайындалуы. Жауынгерлік жұмыс уакыты белгіленген нормативтер мен оларды орындау сапасына карай бағаланады. 
*Ракеталық әскерлердің жеке құрамын арнайы дайындау бөлімі. Оның мазмүны жауынгерлік дайындықтың бағдарламасымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сығымдап түсіру

**Сығымдап түсіру** - орнатылған бөлшекті сығымдап босатып алу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қарамұзтабан

**Қарамұзтабан** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстік-батыс сілемдері - Бежінтау және Суыршоқы  тауы аралығындағы асу. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі - 3820 м. Батысында Қорғастың саласы - Үлкен Қазан өзені бастауынан шыпысындағы Боротала өзенінің саласы - Ортақсары бастауына соқпақ жол өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы асулары
Санат:Қытай асулары
Санат:Жетісу Алатауы
Алғашқы Ашофф ошағы

**Алғашқы Ашофф ошағы** —  Ішек криптасының, кұрт тәрізді ішектің сына тәрізді қабыну инфильтраты (сіңбесі). Ашофтың инфекциялық теориясы бойынша ол микробтың алғашқы мекендеген орны болып есептеледі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Білім берудегі авторитаризм

**Білім берудегі авторитаризм** - ( ,  - билік, ықпал) - ерік пен көзқарасын шүбәсіз және қатал зорлап міндеттеумен, беретін білімінің мазмұнын, әлеуметтік құндылықтарды және мінез-құлық нормаларын оларға иланып қабылдауды талап етумен сипатталатын оқытушы мен оқушының өзара әрекетінің түрі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Нұрлан Қалқа

right|thumb
**Нұрлан Қалқа** 1967 жылы 13 шілдеде Алматы облысы, Шелек ауданы, Масақ ауылында (Асы жайлауында) туған.

1984 жылы орта мектепті бітірген. 1984 — 1985 жылдары Ұзынбұлақ кең-шарының құрылыс бөлімінде жұмыс істеген.

1993 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. 1990—1992 жылдары Алматы облыстық Жетісу газетінде тілші, 1992— 1997 жылдары республикалық «Жас алаш» газетінде тілші, бөлім редакторы 1997 — 2001 жылдары Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат құралдары департаментінде бас маман, 2001—2004 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-министрі кеңсесінің Үкіметтік ақпарат бөлімінің консультанты, Баспасөз қызметінің консультанты, 2004 — 2007 жылдары Қазақстан Республикасы Премьер-министрінің Баспасөз қызметі жедел техникалық қамтамасыз ету секторының меңгерушісі, 2007 — 2008 жылдары Қазақстан РеспубликасыПремьер-министрінің Баспасөз қызметінің Бас сарапшысы болып қызмет атқарған. Қазір Қазақстан Республикасы Президенті Баспасөз қызметінің сектор меңгерушісі.

«Әке» атты тұңғыш өлеңі 1984 жылы «Қазақстан пионері» (қазіргі «Ұлан») газетінде басылған. «Біздің ауыл Ақкердің баурайында» (1996), «Халық құрметі» (2004), «Тау тұлғалы Темаға» (2004), «Райымбек» (2005), «Алматым жүрегімде» (2008) атты ұжымдық жинақтарға шығармалары енген. «Сейтек сарыны», «Астана», «Ырымдар және түс жору», «Астана — жыршуағы», «Балбөбекке бәсіре», «Елбасы мәртебесі — ел мәртебесі» атты кітаптардың қүрастырушысы.

1995 жылы Қазақстан Журналистер одағының Б.Бұлқышев атындағы сыйлығының лауреаты, 1999 жылы «Шабыт» фестивалінің дипломанты атанған. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Астананың 10 жылдығы» медальдарымен марапатталған. Бірнеше мүшәйралар мен конкурстардың жүлдегері.
## Шығармалары
*Ұлттық журналиетиканың саңлағы. Зерттеулер, әңгімелер, новеллалар, ертегілер. А., «Ана тілі», 1998; 
*Қазақстан жас ақындарының антологиясы. Ұжымдық жинақ. Өлеңдер топтамасы. Үкіметтік басылымдар редакциясы. Астана. 2000; 
*Қос ішек. Өлеңдер топтамасы. Үкіметтік басылымдар редакциясы. Астана. 2000; 
*Аққу-журек. Өлеңдер, балладалар, толғаулар және поэма. Астана. «Елорда», 2002; 
*Арман қанатында. Әңгімелер жинағы. А., «Жалын», 2003; 
*Жыл он екі ай. Балаларға арналған өлеңдер, сана-мақтар, жүмбақтар, жаңылтпаштар, мысалдар. А., «Балалар әдебиеті», 2005; 
*Отызбесінші шілде. Өлеңдер мен балладалар. А., «Жазушы», 2008.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары

Санат:1967 жылы туғандар
Аспиратор

thumb|200px|Аспиратор
**Аспиратор**, **ауа сорғыш аспап** – ауаны сорып алып, ондағы шаңның химиялық құрамын, дымқылдығын анықтауға арналған аспап.

**Аспиратор** () — аспиратор — зерттеу мақсатымен ауадағы тозаңды, газдарды және жараның іріңі мен сары суын сорып алатын аспап..

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Стробоскоп

thumb
**Стробоскоп** - эсері стробоскоптық эффектіге негізделген жылдам мерзімді қозғалысты бакылауға арналған күрал.

## Стробоскопиялық эффект
Стробоскопиялық эффект - көз инерциясына негізделген козғалыстағы затты бірінен соң бірі жылдам келетін қыска уақыт аралыктарында байкаған кезде пайда болатын үздіксіз козғалысты көру жағдайы.

## Түрлері

# **Механикалық стробоскоп**
#* Айналмалы диск немесе ойықтар арқылы жарық өтетін жүйе.
#* Алғашқы стробоскоптар осы принцип бойынша жасалған.
# **Оптикалық стробоскоп**
#* Жарықтың жыпылықтауын пайдаланады.
#* Лазерлік немесе жарықдиодты (LED) жүйелерден тұруы мүмкін.
# **Электрондық стробоскоп**
#* Дәлдікпен басқарылатын жарық көздерін қолданады.
#* Сандық дисплейі бар және жиілікті реттеуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Жауынгерлік кезекшілік

**Жауынгерлік кезекшілік** — арнайы бөлінген күштер мен құралдар кезекшілігінің айрықша түрі. Олар ұрыс кимылдарын жүргізуде немесе кенеттен туындаған тапсырмаларды орындауда турақты әзірлікке дайын болуы тиіс. Бейбіт уақытта жоне соғыс кезінде жүзеге асырылады. Кезекші күштер мен құралдар аға командирдің өмірі арқылы, ал шүғыл жағдайларда кезекші бөлімше командирінің шешімі бойынша әрекет жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қараой үстірті

**Қараой үстірті** – Іле өзенінің сол жағалауындағы үстіртті тау. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Іле ауданында, Күрті және Қаскелең өзендері аралығында жатыр. Шығысы Қапшағай бөгеніне тіреледі. Оңтүстік-шығысында бойлық бағытқа созылып Мойынқұм құмды алқабы жатыр. Оңтүстігінде Сорбұлақ көлі орналасқан.

## Жер бедері
Үстірт бетінде бірнеше жеке таулар (Уәлитөбе, Қостөбе, Тасқара, т.б.) кездеседі. Ең биік жері Қаратөбе шоқысы (764 м). 

## Геологиялық құрылымы
Пермь жүйесінің эффузивтік жыныстарынан, саздақты шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Үстірттің сұр топырағында эфемерлі шөптер және жусан өседі. Көп жеріне егін егіледі.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы таулары
Аспирациялык әдіс

**Аспирациялық әдіс** - ауаны тексеруге 
арналған әдіс.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Шоқтас (қалашық)

thumb
Шоқтас-1—3 — палеолиттік ескерткіштер. Кентау қ. маңындағы Шоқтас саяжайының төңірегінде. 
1993—2000 ж. Қазақстан—Ресей біріккен археология экспедиция (жетек. А.П.Деревянко, Ж.Таймағамбетов) ашып, зерттеген. Ескерткіштердің бір-бірінен арақашықтығы 700— 800 м. Алынған материалдар Қошқорган ескерткіштеріндегі тас бұйымдарға ұқсас. Ш. кешендері де осы археология нысандар секілді "травертинді шеңберлі" болып келеді. Экспедиция мүшелері травертин қабаттарын бұзып, одан тас құралдарын аршып алды. Қазба барысында тас құралдарының бірнеше түрлері (леваллуа жарықтықтары, үшкір тас, қырғыш, ойықты құрал, кескіш, жонғыш, түзетілген тас тіліктері мен жаңқалары, т.б.) табылған. Олар кварц, шақпақ тас, әк тас, майда түйіршікті күнтас, эффузий секілді жыныстардан дайындалған. Тас құралдарды жасау техникасында леваллуалдық дәстүр басым. Сапа жағынан бұйымдар "микро индустриялық" болып саналады. LLI.-1-ден 3743 дана. Шоқтас 2-ден 178 дана, Ш.З-тен 155 дана тас құралдары жинастырған. Бұлармен бірге плейстоценде тіршілік еткен бизон, мүйізтұмсық, бұғы, жылқы, т.б. жабайы жануарлардың сүйектері аршылған. Материалдар Өзбекстандағы Құл бұлақ сынды ескерткіштен қазып алынған индустрияға ұқсастау болып келеді. **Шоқтас** және Қош қорған ескерткіштерінің мәліметтері Оңтүстік Қазақстанда адам баласы бұдан 1 млн. жыл бұрын мекен еткендігін айғақтайды. Негізгі материалы мустье мен кейінгі палеолиттен мәлімет беретін Ш. кешенінің отандық археология тарихнамасындағы орны зор.
## Дереккөздер
Дөңбектену

**Дөңбектену** - 
# күш түсуден, шұғыл өңдеуден немесе ыстық әсерінен болатын бөлшек өлшемдерінің жекелеген- өлшемдерінің үлкеюі (ісінуі); 
# жалпақ дайындаманың бетіне біркелкі түсетін қысым арқылы шұңғыл (қуыс) бөлшек жасауға арналған металды қысыммен өңдеу әдісінің бір амалы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қызыл ығысу

**Қызыл ығысу** – жарық көзі мен бақылаушының өзара алыстауынан немесе сәулеленуді қабылдағыштың авиациялық өрістің көзіне қарағанда әлсіздеу облыста жататындығынан болатын, эталондық спектрмен салыстырғанды электромагниттік сәулелену спектрінде толық ұзындығының үлкеюі.

Жарықтың алыс галактикалардан қызылға ығысуы олардың бір-бірінен алшақтап қозғалатынын көрсетеді, және бұл Үлкен жарылысқа дәлел бола алады.

Қозғалыстағы заттар толқын шығарғанда, толқынның ұзындығы мен жиілігі өзгереді. Мәселен, пойыз бір орында тұрған бақылаушыға қарай қозғалса, пойыздан шығатын дыбыстың жиілігі қозғалыссыз тұрған пойыздың жиілігінен көп болып естіледі. Бұл Доплер эффекті деп аталады. Егер пойыз бақылаушы жанынан өтіп, бақылаушыдан ұзап бара жатса, дыбыстың жиілігі азайғандай болады. Мұның себебі, қозғалыстағы пойыз шығаратын дыбыс толқындары алдын-ала шығып қойған толқындарға ілеседі не олардан алшақтайды, бұл толқындардың арақашықтығын азайтады немесе арттырады. Яғни, келіп жатқан толқындардың арасындағы уақыт азаяды немесе көбейеді. Дененің жылдамдығын осы жиіліктің өзгерісі арқылы өлшеуге болады.

Жарықта да осы эффект жүзеге асады. Егер дене бақылаушыға қарай қозғалса, толқын ұзындығы спектрдің соңына қарай, "көкке" ығысып, жарқырай бастайды. Ал егер дене бақылаушыдан қарсы бағытта қозғалса, ол "қызылға ығысып", бұлдырай бастайды.

Алыс галактикаларды бақылағанда, олар қызылға ығысуға ұшыраған сияқты болып көрінеді. Мұның екі себебі бар: біріншіден, галактикалар бір-бірінен алшақтап қозғалуда; екіншіден, жарық ұлғайып жатқан ғарыш кеңістігі арқылы өткенде, оның толқын ұзындығы артады, бұл да қызылға ығысу туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Жауынгерлік машиналарды жүргізу

**Жауынгерлік машиналарды жүргізу** 
*ұрыс машиналарын (танк, ЖҮМ, БТР және баскалар) қозғалысын басқарудагы жүргізушілердің іс-қимылы; 
*әскери дайындықтың оқу пәні. Ол теориялық дайындыкты (козғалыс негіздері мен жүргізу ережелерін оқу), тренажерлерде жаттығу мен машиналарды жүргізіп машықтандыруды қамтиды.

Жауынгерлік машиналарды жүргізу дағдысы тактикалық сабақтар мен жаттығуларда жетілдіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Иллюзионизм

right|200px
**Иллюзионизм**  - барлық ақиқатты, әдемілікті және имандылықты иллюзия көрініс, жалған деп білетін философиялық бағыт; Кеңістік пен уакыттағы сыртқы дүниені Майяның жамылғысы дейтін упанишад және Шопенгауэр ілімдері иллюзионизм деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Қоқыстан тазарту

**Қоқыстан тазарту** - сұйық және шаруашылық-тұрмыстық, кейбір өнеркәсіп қалдықтарын арнайы көлікпен жинау, тасымалдау және одан әрі залалсыздандыру жұмысын жүргізу.

## Дереккөздер


Санат:Канализация
Құрылымдық тұтқырлық

**Құрылымдық тұтқырлық** - дисперсиялы жүйедегі түзілістердің пайда болуымен байланысты тұткырлык.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Лоцман

**Лоцман** (голл. loodsen — кемені жүргізу және man — адам) — арнайы су айдынында (порттарға кіруде, каналдарда жүзуде) кемелерді өткізетін маман адам. Онда жүзу жұмысындағы жергілікті жағдайға орайлас кемел білім талап етіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Қарасаз (Алматы облысы)

**Қарасаз ** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы ауыл, Қарасаз ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы − Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 42 км-дей жерде, Шалкөдесу өзенінің жағалауында, Қаратау жотасының батысында, бетеге, сұлыбас, боз, т.б. астық тұқымдас шалғынды шөп өскен қызғылт қоңыр, қара топырақты тауаралық жазықта орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1962-97 жылдары қой өсіретін "Энгельс" ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде Қарасазда және округке қарасты Тұзкөл ауылында шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта, бастауыш мектеп, кітапхана, клуб, мешіт, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Ауылда М.Мақатаевтың мемориалдық музейі бар.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Ассистанс

**Ассистанс** - сақтандыру шарты шеңберінде, керекті мезетте, материалдық-заттық түрінде, немесе техникалық, медициналық және қаржылай қолқабыс ету арқылы, сақтанушыға көрсетілетін қызмет, көмек түрлерінің тізбесі. Саяхатшылардың шет елдерге сапар шеккенде әлеуметтік және ізгілік сипаты акциялары кауіпсіздігін қамтамасыз егуге бағытталған (ауруға шалдыққанда сәтсіз оқиғаға тап болған жағдайларда, дәрігерлік-санитарлык кызмет көрсету емделуге жатқызу, арнайы көлік, т.б.) қызмет көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Авторитарлық тәрбие

**Авторитарлық тәрбие** - тәрбиелеушінің еркіне бағынушылықты қарастыратын тәрбиелік концепциясы. Балалар белсенділігінің дамуын, олардың жеке даралық қабілеттерін тұншықтыратын, тәрбиелеуші мен тәрбиеленушінің арасында кері пиғыл туғызатын тәрбие. Педагогикалық басшылықтың авторитарлық стилі билік қатынастарға негізделген, оқушылардың жеке дара ерекшеліктерін мойындамайтын, тәрбиеленушілермен әрекет жолдарында адамгершілік тәсілдерін ескермейді. Авторитарлық педагогиканың принципі - мұғалім - субъект, ал оқушы - тәрбиелеу мен оқытудың объектісі. Баланы басқарудың түрлі әдістері мұқият карастырылған: қауіп, бақылау, бұйыру, тыйым салу, жазалау. Сабақ қатаң ұйымдастырылған, екпін тәрбиелік окытуға түседі. Көрнекті өкілі - Иоганн Фридрих Гербарт (1776-1841). Мұндай стиль педагогқа ерекше мамандандырылған сипат туғызады: догматизм, күнәсіздік сезімі, педагогикалық әсірелеушілік, ойларындағы кешірімсіздік. Педагогикалық қызметтері оның бір көрінісі - морализацияны пайдалану.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жоғарғы технологиялар

**Жоғарғы технологиялар** *()* - өндірісте, ауыл шаруашылығында, байланыс кұралдарында, медицинада, қаржы мен коммерциялық іс әрекеттерде, білім беруде, тұрмыстық қызмет пен құралдарда, саймандарда, ақпараттық құрылымдар мен автоматикалық құралдарда фундаменталды ғылым мен қолданбалы ғылыми зерттеу нәтижелерінің ең маңызды жетістіктеріне негізделіп құрылған жаңа технологиялық процесс.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Критерий

**Критерий** () - 
# Орындалуы қандай да бір заңның немесе тәсілдің қолданушылығын қамтамасыз ететін шарт.
# Мөлшерлік бағаның өлшеуін таңдайтын белгі.

* **Сапаның комплексті критерийі** - техникалық-экономикалық және бұйымның тұтыну сапасының біріңғай көрсеткішінің дайындалған бұйымның сапа эталонына сәйкестігі.
* **Тоқтап қалу критерийі** - конструкторлық және техникалық нормативті құжаттарда белгіленген объектің жұмыс істемеу жағдайының белгілері.
* **Шекті күй критерийі** - нормативті-техникалық және конструкторлық құжаттамада белгіленген объекттің күйі.

## Дереккөздер


Санат:Философиялық терминдер
Ағын (физика)

thumb
**Ағын** - ортада одан өзгеше параметрлер және ағатын сұйыктар мен газдардын ағу калпы.Адрон ағыны тар конуста бір бағытта ұшатын бірнеше элементар бөлшектерден түзіледі. Ағынның пайда болуының физикалық себебі — кварктың немесе глюонның жоғары энергиямен адронизациясы (пион массасынан әлдеқайда көп). Табиғатта адрон ағындары тек жасанды түрде, жоғары энергия физикасындағы эксперименттерде түзіледі.

## Қазіргі эксперименттердегі адрон ағындары
Эксперименталды түрде адрон ағындары бөлшектер детекторының калориметрінде зарядталған бөлшектер қалдырған энергияны талдау арқылы зерттеледі. Әдетте, калориметр адрондардың "жарықтандырылған" энергиясы өлшенетін көптеген шағын жасушаларға бөлінеді, яғни зарядталған бөлшектердің немесе фотондардың калориметр материалымен әрекеттесу энергиясы. Ұяшықтар ағын үшін жеке бөлшектердің рөлін атқарады және олардан ескісін қалпына келтіруге және оның кейбір сипаттамаларын өлшеуге болады.

Адрон ағындарын зерттеу үшін қажет маңызды эксперименттік әдістердің мысалдары:

* Реактивті қайта құру (мысалы, қарапайым конустық қайта құру алгоритмі немесе kT алгоритмі)
* Реактивті бейтарап компонентті өтеу әдісі (бейтарап бөлшектермен тасымалданатын энергия)
* Кварк хош иісін белгілеу (мысалы, b-таңбалау).

## Ағынның түзілуі
Ағындар реактивті заттар партондар, кварктар немесе глюондар шашырайтын немесе туатын қарапайым бөлшектердің шашырау процестерінде пайда болады. Ағындар пайда болатын типтік процестер-электрон мен позитрон күйінің жойылуы гамма-квант/Z-бозон, оның ыдырауы кезінде 2 кварк түзіледі. Әрі қарай кварктар адронизацияланып, ағындар түзеді. Мұндай оқиғалар алғаш рет (олар екі ағынды оқиғалар деп аталады) 1975 жылы SLAC зертханасында (АҚШ) SPEAR электронды-позитронды коллайдердегі эксперименттерде байқалды.

Протондардың шашырауы кезінде ағындармен белгілі бір күйді алу ықтималдығын кванттық хромодинамиканың пертурбативті әдістерін және протондағы партондардың таралу функцияларын қолдана отырып есептеуге болады. Дәлірек айтқанда, екі кварктың туу қимасын санауға болады, мысалы, ағашқа жақындағанда, кварктардың импульстары оқиғадағы ағындардың бағытына сәйкес келеді.

## Сілтеме

* М. Пескин и Д. Шредер, «Введение в квантовую теорию поля» (Westview, Boulder, CO, 1995 г. (англ.) или «РХД», 2001 г. (рус.))
* Б. Андерссон, «Лунд модель» (Cambridge University Press, 1998 г.) (англ.)
* Открытие струй: Г. Хансон и др., Подтверждение струйной структуры рождения адронов при e+ e- аннигиляции, Phys.Rev.Lett.35:1609 (1975). (англ.)
* Струнная модель для струй: Б. Андерссон и др., «Фрагментация партонов и струнная динамика», **Phys. Rep. 97**, 31-145 (1983). (англ.)
* Алгоритмы реконструкции струй: С. Д. Эллис, Д. Е. Соупер, «Алгоритм последовательного комбинирования для струй в адронных столкновений», **Phys. Rev. D48**, 3160-3166 (1993). (англ.)
* Эффект гашения струй: М. Жюлиасси и др., «Гашение струй и радиационные потери энергии в плотной ядерной материи», в *Кварк-глюонная плазма 3* под ред. Р. С. Хва и К.-Н. Ванга (World Scientific, Singapore, 2003). (англ.)
* Лекции по КХД и струям: Г. Стерман, «КХД и струи»

## Дереккөздер


Санат:Физика
Қарасай мұздығы

**Қарасай** – Теріскей Алатауының солтүстік беткейіндегі қазан шұңқыр тұрпатты мұздық. Байынқол өзені алабында. 

## Аумағы, жер бедері
Ұзындығы 4,8 км оның ашық жері 4,3 км. Мұздықтың жалпы ауданы 9,7 км2, мұның ішіндегі фирн алаңы 3,6 км2, мұздық тілінің ашық жері 5,8 км2. Морена басқан бөлігі 0,3 км2. Биік жері - Қарасай шыңы (4520 м). Мұздық 3980 м биіктіктен басталып, 3570 мге дейін төмендейді, қалыңдығы 84 м, көлемі 0,81 км3. Қарасай моренамен бөлінген үш тармақтан тұрады. Соңғы кездері жылына 10 м-дей қысқаруда.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Теріскей Алатауы
Имманенттік философия

**Имманенттік философия** - философиялық бағыт ретінде мүмкін болатын тәжірибемен шектеліп, ал тәжірибе тек сананың ішінде болуы мүмкін, сондықтан болмыс саналы болмыс, болмыс санадан тысқары шықпайды. Имманентті философия өкілдері Шуппе, Циен, Рейхман т.б. осы қөзқарасқа позитивисттер де жақын.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жауынгерлік машық

**Жауынгерлік машық** — жеке құрамның білімі, икемі мен дағды кешені, бөлімшелер, бөлімдер (кемелер) мен құрамалар жеке құрамының әр түрлі жағдайларда ұрыс қимылдарын жүргізуге және оның тағайындалуына сәйкес жаттыққандығы; әскерлердің және флот күштерінің ұрысқа әзірлігінің маңызды көрсеткіштерінің бірі. Далалық, теңіз және әуе машығын қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мауқарұлы Абай

**Мауқарұлы Абай**  1956 жылы 8 маусымда Моңғолиядағы Баян-Өлгей аймағының Бұлғын өлкесінде дүниеге келген. Дәрігерлік мамандығымен қатар, жазушылықпен айналысып, «Тасқын» («Өлгей», 1984) деген аударма кітабын бастырған және сондағы «Шұғыла» әдеби журналы мен «Жаңа өмір» газетінде біршама әңгімелері мен публицистикалық мақалалары жарияланған. 1991 жылы Қазақстанға қоныс аударған соң, еларалық «Шалқар» газетінде тілші, «Ана тілі» аралығында бөлім меңгерушісі, «Қазақ елі» газетінде бөлім редакторы, еларалық «Көш» газетінің алғашқы редакторы болып қызмет атқарған. Қазір «НұрМүбәрәк» баспасында редакторлық қызметте. Осы мерзімдік басылымдарда шеттегі қазақтар өмірінен «Жүз жылғы көші-қон» атты Моңғолиядағы қазақтар туралы тарихи-эссесі, «Ұлт қамы, сонсоң қарын», «О қазақ пен бұ қазақ», «Жылқы мінез қазақтың жерсінбеген жері бар», «Аймақтың шаңырағын көтеріскен», «Дәстүр үшін жан пида» сынды көптеген ой-толғаулары жарияланған. Түрік-моңғолдың көне әдеби мұрасы «Алтын шежірені» («Өнер», 1998) қазақшаға тәржімалап, жеке кітап етіп бастырды. 
## Еңбектері
«Көш — керуен» (Алматы, 1997), «Парасат падишасы» («Атамұра», 1998), «Ата салтыңды аяла» («Ана тілі», 1998), «Қазақ диаспорасының ана тілі мәселелері» (Дүниежүзі қазақтары қауымдастығы, 2000), «Алғашқы ұстаз» (Алматы, 2000) атты жинақтарға жекелеген туындылары енген. Тибет халқының ғибратнамалық кітабы «Субашид» («Аударма» баспасы, 2004) кітабы жарық көрген. «Мөлдір бұлақ» республикалық балалар журналына, «Әсемай», «Жұлдыз» журналдарында ғибратнамалық әңгімелері жарық көріп келеді. «НұрМүбәрәк» баспасынан балаларға арналған «Он екі маржан», «Сахаба жұлдыздары», «Он екі пайғамбар» кітапшалары шыққан. «Құбыланама» діни эсселер (2009) кітабы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1956 жылы туғандар
Кризистік

**Кризистік**
## Кризистік масса
Ядролық бөліну реакциясы өшпейтін заттың ең аз массасы.
## Кризистік температура
1. Заттың кризистік күйінің температурасы. Газ және сұйық айырмасы жоғалатын ең төмен температура; 2. Жоғары өткізгіштік күйден қалыптыға өткен кездегі асқын өткізгіштіктің өту температурасы.
## Кризистік нүкте
Күй диафаммасында заттың кризистік күйін бейнелейді.
## Кризистік құбылыс
Eкінші текті фазалық өту температурасы және кризистік нүкте маңайында байқалатын арнайы құбылыс.
## Кризистік көлем
Заттың кризистік күйдегі көлемі.
## Кризистік параметр
Кризистік нүктедегі күй параметрінің мәні.
## Кризистік ток
Одан жоғарылатылған кезде жоғары өткізгіш қалыпты күйге өтетін жоғары өткізгіштегі тұрақты өшпейтін электр тогының шекті мәні.
## Кризистік қысым
Заттың кризистік күйіне сәйкес қысым.
## Кризистік магнит өрісі
Одан жоғарыда, өрістің жоғары өткізгішке толық немесе бөліктеп енуі өтетін магнит өрісі кернеулігінің сипаттас мәні.
## Кризистік күй
Заттың сұйық және газ тәрізді фазалары арасында айырмашылығы болмайтын күйі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Көгілдір крест және көгілдір қалқан ассоциациялары

**Көгілдір Крест және Көгілдір Қалқан Ассоциациялары (кауымдастықтары)** - АҚШ-тағы жекеше коммерциялык сақтандыру жүйесімен қамтылмаған, тұрғындар денсаулығын сақтандырудағы кіріссіз сақтандыру Ассоциациялары. Олар 30-жылдары пайда болған. Қазіргі таңда ең қуатты сақтандыру компаниялары Ассоциацияларының бірі саналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Бабеш түйіндері

**Бабеш түйіндері** (*Corpora- Ваbеs -Negri*, (V.Babes 1854-1926, румындық бактериолог, А.Negri 1876-1912, итальяндық патолог), синоним  Бабеш-Негри денешіктері, Бабеш түйіндері, Негри денешіктері) — Бабеш түйіндері, тельца Бабеш-Негри. Құтырғанда гиппокамп клеткаларында табылатын цитоплазмалык эозинофильдік шоғырлар. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ұшқыштарды дайындау

**Ұшқыштарды дайындау** (Летная подготовка) — авиацияның ұшқыштар  құрамын әскери дайындықтан өткізудің негізгі түрі. Оған ұрыстық және арнайы міндеттерді ойдағыдай  орындауға арналған ұшу практикасының арнайы мәселелері (ұшу, қону, ұшақты әуеде басқару), құралдар (аппаратура) мен ұшақтың  қаруларын қолдануды меңгеру қамтылады. Ұшқыштарды дайындау ұшу бөлімдері мен бөлімшелерінің ұрысқа үнемі дайын болуын, сондай-ақ ұшқыштар құрамының біліктілігін үздіксіз көтеріп отыруын қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Медициналық ассоциациялар

**Медициналық ассоциациялар** (қауымдастықтар) - медициналық қызметкерлердін өзін-өзі басқару органы болып табылатын, медициналық кәсіби коғамдастығы. Ассоциацияның басты міндеттері: тиісті кәсіби одақтардың, коғамдардың, ассоциация топтары мен мүшелерінің жоғары кәсіби беделділігін қолдау, денсаулық сақтау саласынын заң даярлау жұмыстарына қатысу, мемлекет пен сақтандырушылар мен медициналық кызмет көрсететіндердің қаржы және құқықтық мәртебелерін реттеуге бағытталған келіссөздер жүргізу жолдары мен олардың қолайлы экономикалық жұмыс жағдайларын қамтамасыз ету; өздерінін ішкі мәселелерін шешу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Люизит

**Люизит** — қоңыр түсті, өткір иісті, тері-іріңдік, тітіркендіретін күшті улағыш зат. Иприттен айырмашылығы әсерінің жасырын кезеңі жоқ. Американ химигі У.Л.Льюстің (1917 ж. улағыш зат ретінде қолдануды үсынған) құрметіне аталған. Техникалық Люизит — ащы, тітіркендіретін иісті, суда ерімейтін, органикалық еріткіштерде жақсы еритін сұйық. Люизит ацетилинді (С2Н2) үш хлорлы мышьякқа (ASCl3) катализаторларды (АСl3HgСl2 және басқа) қатыстыру аркылы қосу нәтижесінде алынады. Өте қауіпті концентрациясы тыныс органдары арқылы әсер еткенде — 0,25 мг/л (15 мин ішінде); теріге тигенде — 25 мг/кг. Люизиттен қорғану құралдары — газтұмылдырық және қорғаныш киімдер. Онымен уланған жағдайда емделудің ең тиімді жолы — димеркаптопропанал және оны алмастырушылар. Ұрыс операцияларында Люизит қолданылмаған.

## Дереккөздер


Санат:Химиялық қарулар
Санат:Органикалық заттар
Санат:Күшән қосылыстары
Кермелеу

**Кермелеу** - жазық қаңылтыр дайындамадан шұңғыл бұйым жасауға арналған металды қысыммен өңдеу әдісінің пішіні.
## Дереккөздер


Айналмалы кермелеу

Санат:Механика
Ұшу алаңы

**Ұшу алаңы** (Летное поле) — аэродром аумағының ұшақтардың ұшуы мен қонуы үшін  арнайы жабдықталған және дайындалған бөлігі. Әдетте ұшу алаңы ұшу қону жолағынан, оған кіре берістен, жүргізіп әкелу жолдарынан және ұшақ тұратын  орындардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жауынгерлік мүмкіндіктер

**Жауынгерлік мүмкіндіктер** — бөлімшенің (кеменің), құрама мен бірлестіктің белгілі бір жауынгерлік тапсырманы орындау жөніндегі сандық, сапалық, көрсеткіштерін сипаттайтын мүмкіңдіктер. Ол адам санына, жауынгерлік әзірлік деңгейіне, каружарақтың саны мен сапасына, командирлердің шеберлігіне, баскару өнеріне, әскер құрылымына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шолақ-арық

**Шолақ-арық** - ирригациям лық жүйе. 1975 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археология экспедицияның ирригация тобы (жетек. В.Грошев) зерттеген. Жалпы үз. 40 км-ден астам. Бастапқы бөлігіндегі канал табанының ені 9 м, табанынан есептегенде әрбір үйінді жалдың ені 30 м, ал биіктігі 3—4 м. Бастауы Балтакөл ауылынан шығысқа карай жатқан көл жағалауынан анықталған. Көл сопақша келген, солтүстіктен оңтүстікке қарай 2 км созылып жатыр, батыстан шығысқа қарай ені 1,5 м. Орташа тереңдігі 3 м. Көл шағын салалармен Сырдарияға жалғасады. Көлдің батыс жағалауынан екі бас канал орны айқындалған. Олардың аралары 150 м. Топограф. жағынан каналдар біртектес. Ені 7 м, тереңдігі 1,5 м, табанынан есептегенде үйінді жалдарының ені 20—25 м, биіктігі 2—3 м, жоғары жағындағы үйінді ені 4—5 м. Бүл екі канал 100 м-ден соң бір магистралды канал болып бірігеді. Тағы бір бас канал Сырдария о. жағасынан жоғары карай 1,5 км жерден анықталған. Оның үз. 2 км, табанының ені 5 м, тереңдігі 1,5 м, 8 км-ден соң солтүстікке қарай бағытталған канал Артық қалашығының батыс жағына жетеді де, 0,5 км- ден кейін Бұзық қ-на тіреледі. Аталған қалалар төңірегінде көне егіс телімдері көптеп байқалады. Бүл қалалардағы негізгі археология мәдени қабаттар 10— 15 ғасырлармен мерзім делінеді. Солтүстікке қарай бағытын сақ гай отырып, канал 8 км-ден соң Ақтөбе қалашығына, одан кейін Қандөзге тіреледі. 4 км-ден кейін канал тармақталып, бір тармағы Қүмиянга (12—13 ғасырлар), келесі бір тармағы 15 км-ден соң Сырдарияға жақындайды. Ш. бойындағы қала жұрттарынан алынған мәліметтер бүл ирригация жүйені халық 10—17 ғасырларда пайдаланғандығын, оның төңірегіне егін еккендігін дәлелдейді.
## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Бауыржан Бабажанұлы

**Бауыржан Бабажанұлы** (1969 жыл, 21 ақпан, Қарақалпақстан Республикасы Мойнақ ауданында туған) - ақын, журналист.

## Өмірбаяны
* 1986 жылы Қоңырат ауданындағы «Ленинизм» орта мектебін бітірген.
* 1995 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетін бітірген.
* 1995—1996 жылдары ҚР ҒА М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтында кіші ғылыми қызметкер
* 1996—1999 жылдары «Жалын» журналында, «Ана тілі» — «Жалын» бірлескен басылымдарында бөлім меңгерушісі
* 2000 жылы «Алтын Орда» тәуелсіз апталығында бас редактордың орынбасары болып қызмет істеген.
* 2000 жылдан Ақтөбе облыстық «Ақтөбе» газетінің бас редакторы.

## Шығармалары
* Өлеңдері «Толқыннан толқын туады», «Жас ақындар антологиясы» атты ұжымдық жинақтарға енген. 
* 2001 жылы «Отырар кітапханасы» сериясымен «Аспан мен жердің арасы» («Елорда»)
* 2006 жылы «Уәде» («Жазушы») атты кітаптары жарық көрді.

## Жетістіктері мен марапаттары
* 2003 жылы Астана қаласында өткен халықаралық «Шабыт» фестивалінің «Әдебиет» номинациясы бойынша бас жүлдегері.
* 2001 жылы «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі
* «Астанаға 10 жыл» медальдарының иегері.
* 2008 жылы «Экспресс К» газетінің тек қана бас редакторлар арасында өткізілетін сайысында үздік шығып, басылымның Геннадий Толмачев атындағы сыйлығын иеленген.

## Дереккөздер

Санат:21 мамырда туғандар
Санат:1969 жылы туғандар
Санат:Мойнақ ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Шабыт фестивалінің жүлдегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Статистикалық қосынды

**Статистикалық қосынды** - Гиббстың канондык таралуын сипаттайтын және жүйенің барлык термодинамикалық потенциалдарын есептеуге мүмкіндік беретін шама.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әбдіхалық Махмудов

**Әбдіхалық Махмудов** - 1941 жылы 1 желтоқсанға ҚХР-дың Құлжа қаласында туған. 1974 жылы Ташкент Мәдениет институтын бітірген. Алматы облысының Талғар аудандық мәдениет бөлімінде, Шонжы қаласында радионың редакторы, Өзбекстанда радио-телевидение комитетіне, мәдениет институтында, Жазушылар одағында жауапты жұмыстар атқарды. «Солай болған», «Жигулиге күйеуге шыққан», «Есепсіз қисап» секілді кітаптардың авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1941 жылы туғандар
Купер жұбы

**Купер жұбы** - екі фермионның ферми-сұйыққа бірігуі, мысалы, Бозе-Эйнштейн таралуына бағынатын және металда жоғары өткізгіштігімен гелийдің жоғары аққыштығын қамтамасыз ететін металдағы екі электрондардың бірігуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Олег Мацкевич

**Олег  Мацкевич** (1919-1987) - 25 тамызда Ресейдің Калуга қаласында туған. Оның балалық және жастық тағы Сібір мен Қиыр Шығыста өткен. 1937 жылы орта мектепті бітірген соң, Алматыға көшіп келген. Алматы Жоғары партия мектебін бітірген. «Пионер Казахстана», «Ленинская смена» және «Казахстанская правда» газеттерінде қызмет істей жүріп, деректі публицистика жанрында еңбек етті.
## Еңбектері
Натуралистжазушы М.Зверевпен бірігіп жазған алғашқы кітабы — «Голубая пещера» (1952). Алматы мен Мәскеуде шыққан «Дороги и встречи» (1959), «Огни Казахстана» (1959), «Сердце каменных гор» (1962), «Мангышлак — полуостров сокровищ» (1965), «Дорога через столетия» (1966) және басқа кітаптары бар.
«Казахстанская правда» газетінде әдебиет пен өнер бөлімінің меңгерушісі бола жүріп, Т.Шевченко, Ю.Фучик, В.Чапаев, Д.Фурманов сияқты қызық тағдырлы адамдар туралы «Путь в страну Семи рек» (1968), «Страница жизни генерала Лукача» (1969) деректі повестерін қазақ әдебиеті мен өнерінің көрнекті қайраткерлері жайында «Самые светлые ночи» (1976) және «Вечно живые родники» (1974) кітаптарын жаз ды. «Жажда открытий (1968), «Автограф на память» (1979), «Три цвета радуги» (1985), «РозыЧерных тор» (1985), т.б. прозалық кітаптары шыққан.
Бірнеше медальдармен және Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған.
Қазақ КСРнің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:1919 жылы туғандар