Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов

**Қыдырәлі Нұртайұлы Болманов** (19 мамыр 1964, Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Қарсақбай ауылы) — әнші, продюсер, мемлекет және қоғам қайраткері.  Қазақстан жастар одағы сыйлығының және Дарын мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты.

## Өмірбаяны
1991 жылы – Алматы театр-көркемөнер институтын бітірген.

1995 жылы – «Айналайын» деп аталатын алғашқы жеке альбомын шығарған.

1996 жылдан –  «АБК» тобының негізін қалаушы, мүшесі және бас продюсері.

2001 жылдан –  «Гүлдер» ансамблінің көркемдік жетекшісі.

### Мемлекеттік қызметі
2005 жылдың қаңтарынан 2007 жылдың қаңтарына дейін –  Алматы қаласы Мәдениет департаментінің директоры.

2008 жылдың сәуірінен –  Астана қаласы Мәдениет департаментінің директоры. 

2008-2009 жылдары – Қазақстан Республикасы мәдениет министрінің кеңесшісі. 

09. 2019 – Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің кеңесшісі. 

### Қоғам назарында
«Дарын» мемлекеттік жастар сыйлығы комиссиясының мүшесі және Қазақстан жастар одағы сыйлығын тапсыру бойынша комиссияның төрағасы.

2016 жылы Қыдырәлі Болманов пен жары Қарақат Әбілдинаға қатысты қоғамдық пікірталас туындады. Әншінің жұбайы күйеуіне «токал сыйлаймын» деген мәлімдеме жасады. Бұл мәлімдеме қоғамда қызу пікірталас туғызды және сынға ұшырады.  Кейін Болманов бұл қадамның әдейі ойластырылған маркетингтік тәсіл болғанын түсіндірді. Оның айтуынша, мұндай әрекет елдегі жер мәселесіне байланысты көтерілген толқулар кезінде қоғам назарын басқаға аударып, жастардың алаңға шығуына жол бермеуді көздеген. Бұл тақырып әлеуметтік желілерде кең талқыланып, көпшіліктің назарын аударды.  Ол өзінің отбасы мен жұбайы Қарақат Әбілдинаға адалдығын ерекше атап, репутациясына қауіп төнгенімен, ел мүддесі үшін тәуекелге барғанын айтты

2016 жылы Қыдырәлі Болманов Ресейде «Балбала» атты этнографиялық қуыршақтарға байланысты зерттеу жұмысын қорғап, «Российская Академия Естествознания» мен «Международная Академия психологий» ұйымдарының шешімі бойынша PhD дәрежесін алғанын жариялады. Дегенмен қазақстандық бұқаралық ақпарат құралдарында бұл ғылыми атақтың заңдылығы туралы пікірталастар туындап, кейбір сарапшылар ресейлік ғылыми ортадан мұндай мәліметтің табылмағанын алға тартты. Әнші бұл жайтқа қатысты түсініктеме беріп, диссертациясының тақырыбы ***«Формирование элементов этнического самосознания личности дошкольника»*** болғанын, жұмыстың бірнеше елде жарияланғанын және Қазақстан Білім министрлігінің аттестациясынан өткен оқу-әдістемелік кешенге негізделгенін атап өтті. Болманов бұл дау оның ғылым саласындағы жетістіктерін жоққа шығара алмайтынын айтып, қажет болған жағдайда Қазақстанда да диссертация қорғауға дайын екенін мәлімдеді. 

### Шығармашылық жобалары
Қыдырәлі Болмановтың айтуынша, Алматыға алғаш келген кезеңде ол Қазақстан сахнасында жергілікті әртістердің концерті сирек өтетінін байқаған. Осы олқылықты толтыру мақсатында ол қазақ тілінде ән айтатын жаңа үлгідегі музыкалық топ құруға ниеттенді. Нәтижесінде «АБК» тобы пайда болып, қазақстандық шоу-бизнестің жаңа кезеңін ашты. Ұжым қазақ тілінде хит әндер жазып, клиптер түсіріп, ұлттық эстраданың дамуына серпін берді. Кейіннен Қазақстан әртістері Республика сарайы сахнасында тұрақты түрде өнер көрсете бастады. 

1991 жылы халықаралық «Азия дауысы» байқауында домбырамен шығуына қарсы пікірлер айтылғанымен, ол терме мен күйді эстрада жанрына үйлестіріп, қазақ тіліндегі шоу-бизнестің дамуына үлес қосты. Әншінің пікірінше, бұл бағыт кейіннен Домбыра күні мен Ұлытау облысының құрылуы сияқты бастамаларға негіз болды. 2025 жылы Болманов негізін қалаған Қарақат мектеп-студиясының шәкірті Мирас халықаралық «Славян базары» байқауында Ақтанбердінің термесін орындап, бірінші орынға ие болды әрі қазақ тілінде дәстүрлі өнерді шебер жеткізгені үшін арнайы сыйлықпен марапатталды

Кейін құрған '''«'''Ұлытау'''»''' тобы 2001 жылы Голливудта өткен дүниежүзілік музыкалық орындаушылар чемпионатында гран-при мен алтын медаль жеңіп алып, ұлттық музыканы заманауи жанрлармен ұштастыра отырып халықаралық деңгейге шығарды.

Болманов мәдени-ағартушылық бастамаларымен де танымал. Ол жұбайымен бірге Астана мен Алматыда өнер мектебі-студиясын ашып, балаларға шығармашылық білім беруге атсалысты. Сонымен қатар, этнопедагогика мен этнопсихология негізінде **«**Балбала» атты оқу-әдістемелік кешендер мен қазақ тілінде сөйлейтін, ән айтатын ұлттық ойыншықтар жобасын жүзеге асырды.

#### «АБК» тобы
1990-жылдары қазақ тіліндегі әндерді насихаттау мақсатында АБК тобын құрды. Топқа Медеу Арынбаев және Ерлан Көкеев қосылды. Топ мүшелері әр жылдары Азия Дауысы конкурсына қатысқан және сол жерде танысқан. АБК тобының атауы оның мүшелері — Медеу Арынбаев, Қыдырәлі Болманов және Ерлан Көкеевтің тегі алғашқы әріптерінен құралған. Үш әнші де топ құрылғанға дейін музыкалық байқауларға қатысып, жеке әндерімен танылған кәсіби орындаушылар болатын. 1996 жылы ұжымның алғашқы хиті — «Тамшылар» әні. Қазақстандағы алғашқы қазақша бейнебаяндардың бірі – «Тамшылар» әніне Ақан Сатаев режиссерлігімен клип түсірді. Бұл туынды сол кезеңде тыңдарманға үлкен әсер етіп, қазақ тіліндегі шоу-бизнестің дамуына серпін берді. «АБК» тобы құрылған кезеңде «Говори о любви» әніне сахналық қимылдар жасау үшін арнайы би үйретушіні жалдаған, бірнеше ай бойы жаттыққанымен, пластика мен биге бейімділіктің өзінде жеткіліксіз болды. Бұл — оның шығармашылық өмірінде толық жүзеге аспай қалған жалғыз жоба ретінде есте қалған   

«АБК» тобының кейінгі репертуарында «Ботақаным», «Қайдасың», «Говори о любви мне», «Айсулу», «Бір тамшы жас» сияқты хиттер пайда болып, ұжым стадиондар толтырды. Дегенмен, танымалдықтың шыңында топтан Ерлан Көкеев кетіп, кейінірек ұжым тарады. Әр қатысушы шығармашылық жолын жалғастырды: Қыдырәлі Болманов продюсерлікпен айналысып, Рахат Тұрлыханов, Қарақат Әбілдина және «Ұлытау» жобаларын жүзеге асырды; Ерлан Көкеев «К-7» тобын құрды; ал Медеу Арынбаев жеке әншілік мансабын жалғастырды.  

#### '''«Ұлытау»''' тобы
Қыдырәлі Болманов құрған «Ұлытау» тобы 2001 жылы Голливудта өткен дүниежүзілік музыкалық орындаушылар чемпионатында гран-при мен алтын медаль жеңіп алды. Ұжым дәстүрлі домбыра үнін рок-музыкамен үйлестіріп, этно-рок бағытын халықаралық деңгейге шығарды. Басында топта екі адам ғана болатын, кейін алты адамға дейін өсті. 2007 жылы топ 500 000 диск сатылған кезде Алтын диск иегері атанды. Play журналы топтың Жұмыр Қылыш альбомы 2006 жылғы ең үздік 100 альбом тізіміне және инструменталды ТОП-4 қатарына енгені туралы жазды. 

#### Рахат Тұрлыханов
Болманов продюсерлік еткен әншінің бірі Рахат Тұрлыханов болатын. Рахат Турлыханов 15 жасында Еркеш Шакеевтің әні **«Зимние ливни»** арқылы танымал болды. Ән ұзақ уақыт қазақстандық хит-парадтарда сақталып, жас орындаушыны романтикалық бейнемен танытты. Ол «Жылдың серпілісі», «Жылдың әншісі», «Жылдың клипі» сияқты марапаттарға ие болып, «Танцуй как огонь», «Бір тамшы жас», «Асыл әжем», «Әзім» әндерін орындап, бірнеше ағылшынша тректер де жазды.

#### «Бангор» тобы
#### Қарақат
Продюсер ретінде Қыдырәлі Болманов дәстүрлі әнші болып танылған Нартай Бекежанов мектебінің өкілі Қарақат Әбілдинаны эстрада сахнасына шығарды.  Әншінің айтуынша дастархан басында бірге айтып жүрген Аяулым әнін бірінші рет студияда жазған, ал ән керемет танымал болып кеткен. 

## Марапаттары
* 1998 - «Жігер» республикалық конкурсының лауреаты,
* 1994 - Қазақстан жастар одағы сыйлығының иегері,
* 2000 - Дарын мемлекеттік сыйлығының иегері,
* 2005 - Шешенстан мен Ингушетия Республикаларының «Еңбек сіңірген өнер қайраткері»,
* 2013 - Құрмет ордені.

### Шығармашылық жетістіктері
* Грозный қаласы Бүкілодақтық студент жастар конкурсының I сыйлығының (1987), 
* Данияда өткен «Борнхольм-90» халықаралық конкурстың I сыйлығының (1990), 
* Литвада өткен «Вильнюс» халықаралық конкурсының III сыйлығының лауреаты (1993),
* «Азия дауысы» халықаралық конкурсының дипломанты (1991),
* Голливудта өткен орындаушылық өнерден халықаралық чемпионатта «Басқаларға ұқсамайтын вокал» номинациясы бойынша I орынды және алтын медаль алды (АҚШ, 2001).

## Отбасы
* **Жұбайы** - Қарақат Әбілдина эстрада және дәстүрлі әнші, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткері.  Әнші мен оның жұбайы Қарақат Әбілдина «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» атағына ұсынылғанымен, екеуіне қатар берілмейтіндігі айтылған соң Болманов бұл мәртебеден бас тартып, оны жарына беруді жөн санаған.
* **Ұлдары** - Бекболат, Иманәлі, Нұрәлі, Айсұлтан. **Қыздары** - Аяла мен Айзада.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан продюсерлері
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері