open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қырыққабат қоңыр көбелегі

**Қырыққабат қоңыр көбелегі** () – түн көбелектері тұқымдасына жататын қырыққабат (сондай-ақ темекі, күнбағыс, қызылша, т.б.) зиянкесі. Қанатын жайғандағы ұзындығы 50 мм, алдыңғы екі қанаты қоңырқай сұр түсті, бүршік тәрізді екі ақ дағы бар, артқылары – ашық түсті. Жұлдызқұртының ұзындығы 50 мм, түсі сұр жасыл, жасыл не қоңырқай. Жұлдызқұрты көпқоректі, көбінесе қырыққабатты зақымдайды. Қазақстанның батысы мен солт-нде, орт. және оңт.-шығысында көп таралған. қырыққабат қоңыр көбелегі қуыршақ түрінде топырақ арасында қыстайды. Республиканың оңтүстік және оңүстік-шығысында, жылына екі рет ұрпақ бере алатын жерлерде, көбелектері мамыр айында ұша бастайды. Қазақстанның солт-нде ол жылына бір рет қана ұрпақ береді, көбелектері шілде айының басында шығады. Көбелектер ымырт кезінде және түнде ұшады. Жұмыртқаларын 40 – 60-тан топтап қырыққабат жапырақтарының астыңғы жағына салады. Жұлдызқұрттары 6 – 15 күннен кейін пайда болып, жапырақтардың төменгі жұмсақ жақтарын жеп, өсімдік бойына тарап кетеді. Ересек жұлдызқұрттары қауданның ішкі қабаттарына еніп, жол салады және оларды өздерінің нәжісімен ластайды. Мұндай қаудан шіріп, жағымсыз иіс шығарады және жеуге жарамсыз болады. Күресу шаралары: агротехникалық шаралар, биологиялық және химиялық препараттарды қолдану.

## Дереккөздер:


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Санат:Қоңыр көбелектер
Карбонат

200px|right|thumb|Карбонат
**Көмір қышқылы** - Н2С03 әлсіз, екі негізді, тұрақсыз қышқыл. Ол тек ерітіндіде ғана болады. Әлсіз электролит, диссоциациялану дәрежесі 0,17%.

## Алынуы:
# көмірқышқыл газын суда ерітіп
 \mathrm{ \ H_2CO_3 \longrightarrow \ H_2O + \ CO_2 \uparrow}
# тұзынан күшті қышқылмен әсер етіп:
\mathrm{Na_2CO_3 + 2 \ HCl \longrightarrow 2 \ NaCl + \ H_2CO_3 \uparrow}
 
Екі негізді болғандықтан сатылы диссоциацияланады:
: Н2С03↔ Н+ + НС03 
: НС03- ↔ Н+ + С032-

Көмір қышқылы екі түрлі тұз түзеді, олар *гидрокарбонаттар* (NaHC03, Са(НС03)2) және *карбонаттар* деп аталады (СаС03, MgC03)

## Химиялық қасиеттері:
Көмір қышқылы индикаторлар түсін өзгертеді, қышқылдарға
тән химиялық реакцияларға түседі, екі негізді қышқыл ретінде сілтілермен орта және қышқыл тұз түзіледі:
: Н2С03 + NaOH = NaHC03 + Н20
: Н2С03 + 2NaOH = Na2C03 + 2Н20

#### Карбонаттардың суда еритін тұздары екі сатыда гидролизденеді:
* : Na2C03 ↔ 2Na+ + С032-
: НОН ↔ Н+ + ОН-
: ----------------------------------
: CO32- + НОН ↔ НС03 + ОН-
: Na2C03 + НОН ↔ NaHC03 + NaOH
*:NaHC03 ↔ Na+ + НС03-
: НОН ↔ Н+ + ОН-
: HC03 + НОН ↔ Н2С03+ ОН-
: ----------------------------------------
: NaHC03 + НОН → NaOH + Н20 + С02↑

Бұл тұз гидролизденгенде орта *негіздік* болады: С(ОН ) > C(H+).

#### Карбонат ионына сапалық реакция:
Na2C03+ Са(ОН)2 = СаС03↓ + 2NaOH
Суда еритін карбонаттар әк сүтімен әрекеттесіп, ақ түсті тұнба береді.
:

## Қолданылуы:
* NaHC03 ас содасы - тамақ, шыны өндірісінде
* К2СО3 сақар - сабын алуда
* СаС03, MgC03 - құрылыс материалдары

## Таралуы
Жер қыртысының шамамен 1,7%-ын (массасы бойынша) құрайды. Ең көп таралған және жынысқұрушы минералдар қатарына жататындар — кальцит (СаС03) және доломит (СаС03.МgС03).

Бұлар әктастар және доломиттер деп аталатын шөгінді карбонатты тау жынысытарды құрайды. Аталған тау жыныстардан гөрі сирегірек ұшырасатын карбонатты тау жынысы өкілдері: 
* анкерит — (Са,Ғе,Мg)СО3, 
* сидерит — ҒеС03, 
* магнезит — МgС03, 
* родохрозит — МnС03. Карбонатты тау жынысытардың өзге түрлері мүлдем сирек ұшырасады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Химиялық қосылыстар
*Химиялық элеметтер

Санат:Карбонаттар
Карналлит

**Карналлит**(*неміс инженері Р.Карналлдің есімімен аталған*) – сулы хлоридтер тобына жататын минерал. Химиялық формуласы KMg·Cl3·6H2O. 

Ромбылық сингонияда кристалданады. Сингониясы — ромбылық, кристалдары күбі пішінді, қалың такта тәрізді, агрегаттары түйірлі Таза карналлит түссіз, қоспаларына қарай түсі қызыл қоңырға дейін өзгереді. Қаттылығы 2,5; меншікті салмағы 1,6 г/см3. Өте ылғал тартқыш, суда еріп жай тұздарға ажырайды, ащы дәмі бар. Карналлит көбінесе үлкен тұз шөгінділерінде шоғырланады. Ол Батыс Қазақстандағы тұз кендерінде, Ресейде, АҚШ-та, т.б. жерлерде кездеседі. Карналлиттен калий тыңайтқыштары және K, Mg, Br алынады.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Химиялық қосылыстар
* Химиялық элеметтер

Санат:Хлоридтер
Санат:Тұздар
Карнотит

**Карнотит** (*француз ғалымы М.А. Карноның есімімен аталған*) – ванадаттар тобындағы минерал. Химиялық формуласы [K2(UO2)2[V2O2]·3H2O](https://kk.wikipedia.org/wiki/K2%28UO2%292%5BV2O2%5D%C2%B73H2O). Қоспалары Ca, Ba, Mg, Cu, Pb. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Түсі ақшыл сары, қаттылығы 2; меншікті салмағы 5 г/см3. Морт сынғыш. Карнотит құрамында уран мен ванадий минералдары бар, органикалық қалдықтарға байыған шөгінді жыныстардың тотығу белдемінде түзіледі. Ол АҚШ, Канада, Австралия кендерінде кездеседі. Карнотит – уран, радий және ванадий кентасы.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Химиялық қосылыстар
*Химиялық элеметтер

Санат:Уран минералдары
Санат:Ванадий минералдары
Санат:Калий минералдары
Карпология

**Карпология** ( — «жеміс» және  — «ілім», «ғылым»)– жемістер мен тұқымдардың пішінін, құрылысын, жеке дамуын және қызметін зерттейтін өсімдік морфологиясының бір саласы.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Карсттану

**Карсттану**– қазіргі және ежелгі карст құбылыстарының жер бедеріндегі негізгі пішіндерінің пайда болуын және дамуын зерттейтін ғылым саласы. 

Ресейдің Пермь қаласыннда 1947 жылы өткен карстты зерттеуге арналған конференцияда Карсаттану дербес ғылымға бағыт болып бөлініп шықты. Карсаттанудың негізгі бөлімдері: жалпы, аймақтық және қолданбалы карсаттану.

## Дереккөздер


Санат:Жер туралы ғылымдар
Картоп шаруашылығы

**Картоп шаруашылығы**– тағамдық, техникалық және азықтық мақсаттармен картоп өсіретін егіншілік саласы. Қазақстанда картоп өсіру 20 ғ-дың басынан басталды. Картоп республиканың барлық, әсіресе, солтүстік аудандарында өсіріледі. Аудандастырылған сорттары: ерте пісетін Приекульский, Гатчинский, Огонек, Шортандылық, Асханалық 19, Берлихинген, Рекорд, Лорх, Көктем, Зауральский, Ұшқын, Мурманский. Бұлардың екеуі Рекорд және Шортандылық Қазақстанда шығарылған. Республикада тұқымдық картоп қорын жасап, сырттан картоп тасуды тоқтату мақсатымен республиканың жеке аймақтарында бейімделген өнеркәсіптік картоп өсіру технологиясы, тұқым өсіру жүйесі жасалды. Вирус, грибок, бактериялар тудыратын аурулардан арылу шаралары белгіленді. Республикада картоп өсіру мәселесімен Қазақ картоп және көкөніс шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты шұғылданады.

## Сілтемелер


Санат:Көкөністер
Каспий албырты

right|220px|
**Каспий албырты** () – албырттар тұқымдасының бір түр тармағы. 

Негізінен Каспий теңізінің оңтүстік-батыс аймағын мекендейді. Солтүстік Каспийде сирек кездеседі. Кавказ жотасынан ағатын өзендерге өрлейді. 20 ғ-дың басында аз да болса Еділ мен Жайық зендеріне өрлейтін. 

Албырттардың ішіндегі ең ірісінің ұзындығы 100 см, жыныстық жағынан жетілгендерінің салмағы 2 – 7 кг. Қара теңіз албыртына (S. trutta labrax) ұқсас, айырмашылығы – құйрық сабағы жіңішке келеді. 

Каспий теңізінің Қазақстан бөлігінде мекендейтіндерінің тіршілігі аз зерттелген. Әдетте, бұл өткінші (өрістегіш) балық. Алғашқы жылдарын өзенде, кейін теңізге шығып, сонда 3 – 5 жасында жыныстық жағынан жетіледі. Уылдырығын (45 мыңға дейін) өзеннің түбіндегі малтатасты жерлерге, қазан – қаңтар айларында (судың температурасы 3 – 13°С-қа жеткенде) шашады, ұрығы 26 – 90 тәулік аралығында жетіледі. Теңізге шықпай, тек өзенде тіршілік ететін аталықтары да болады. Каспий албырты 10 жылдай тіршілік етеді. Басқа албырттар сияқты Каспий албыртының көлемінің өсуі, салмағының артуы теңіздегі тіршілік жағдайына байланысты. 

Шабақтары жәндіктердің дернәсілдерімен, бүйірімен жүзушілермен қоректенсе, ересектері – балықтармен (килька, атерина, майшабақ), мизидалармен, креветкалармен) қоректенеді. Каспий албыртының саны қай кезде де көп болған емес. Каспийдің оңттүстік-батыс бөлігінен басқа жерде сирек кездеседі. Оның жылдан-жылға азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан фаунасы
Санат:Албырт тұқымдасы
Санат:Каспий теңізі
Каспий итбалығы

**Каспий итбалығы** () – нағыз итбалықтар тұқымдасына жататын ескекаяқты сүтқоректі аң. Оны қазақ тілінде *түлен* деп те атайды.

* Дене тұрқы 125 – 160 см, салмағы 65 – 80 кг. Суда тіршілік етуіне байланысты дене құрылымында сол ортаға бейімделуі басым. Мойны денесімен тұтасып біткен, сондықтан басы айқын бөлектеніп көрінбейді; құлақ қалқаны болмайды, аяқтары ескек тәрізді, башайларының арасында қалың тері жарғақтары болады. Қара түсті арқасында теңбіл дақтары айқын көрінеді, бауыры ақшыл болады. 
* Тек Каспий теңізінде ғана таралған. Еділ мен Жайық өзендерінің төменгі ағыстарында сирек те болса, кездесіп қалады. Әсіресе, Каспий теңізінің солтүстік бөлігіндегі аралдарда қыс айларында көбірек ұшырасады. 
* Тіршілігінің көбі суда өтеді. Тек түлейтін, шағылысатын және балалайтын кезде ғана теңіздегі аралдарға немесе мұз үстіне шығады. *Шағылысуы ақпанның ортасынан наурызға дейін созылады. Бір жылдан кейін 1 кейде 2 күшік (ақүрпек) табады. Ақүрпегін аналығы майлы сүтімен 3 – 4 тәуліктей қоректендіреді. 2 – 3 айда әбден семірген ақүрпегін «май итбалық» деп, ал бір жылдан кейін терісінің реңі бірнеше рет өзгергендіктен, оларды «қара итбалық» деп атайды. Негізінен балықтар, шаянтәрізділер және моллюскілермен қоректенеді. Каспий итбалығының терісі мен майы өте бағалы болғандықтан кәсіптік маңызы бар аң. 
* Ересек түлен күзге қарай бойына 40 – 70 кг-дай май жинайды. Ол медицинада және парфюмерияда кеңінен қолданылады.
* Каспий теңізінде шамамен 400 – 450 мыңдай  мекендейді.

## Дереккөздер


Санат:Нағыз итбалықтар
Каспий қаязы

**Каспий қаязы** () – Арал қаязының түр тармағы, өткінші балық. 

Негізінен Каспийдің оңтстік бөлігінде тіршілік етіп, теңізге оңтүстігінен және батысынан құятын өзендерге өрістейді. Солтүстік Каспийде сирек кездеседі. 

Дене тұрқы 56 – 76 см (103 см-ге дейін), салма5ы 3 – 6 кг-дай (14,5 кг-ға дейін) болады. Пішіні, жалпы морфологиялық белгілері Арал қаязына ұқсас (негізгі айырмашылығы – тіршілік ететін жерінде). 

Жыныстық жетілуі 5 жастан басталады. Уылдырық шашу үшін сәуірдің аяғынан тамызға дейін Жайыққа өрлейді. 

Көктемде өрлегендері судың температурасы 20 – 23°С-қа жеткенде уылдырығын (115 – 1259 мың) ағысқа шашады. 

Өзен шаяндарымен, су жәндіктерімен, дернәсілдерімен қоректенеді. Қорегінде өсімдік дәні мен детрит те кездеседі. 

Еті өте дәмді, бірақ бұл балықтың кәсіптік маңызы шамалы.

## Дереккөздер:


Санат:Тұқылар
Санат:Қазақстан фаунасы
Каспий маңы синеклизасы

:**Каспий маңы синеклизасы**– *[[Шығыc Еуропа]] платформасының оңтүстік-шығыс шетінде, [[Еділ]], [[Жайық]], [[Жем (өзен)|Жем]] өзендерінің алқабында, Каспий теңізінің солтүстік шетін қамти орналасқан жазық ойыс. Батыс шегі Еділдің оң жағасымен, оңтүстік шегі Каспий жағалауынан Жем өзеннің сол жағасымен [[Мұғалжар тауы|Мұғалжар]] бөктерінен, шығыста [[Орал таулары|Орал]] тауының етегінен өтеді. Солтүстікте көптеген флексуралар арқылы Еділ-Орал және Воронеж антиклизаларына ұласады. *
*Ауданы 500 мың км² шамасында.
*Платформаның кристалдық іргетасы кембрийге дейін қалыптасып қатпарланған тау жыныстардан құралған.
*Тереңдігі 15 – 16 км. Іргетасты жалпы қалыңдығы 5000 м девон, карбон және пермь кезеңдерінің теңіз шөгінділері басқан. Олар, негізінен, әктастардан құралған. Бұл қабаттардан жоғары қалыңдығы 300 м-ге жететін күрделі құрылымды тұз күмбездерінен түзілген кунгур ярусының тұз шөгінділері орналасқан.
*Барлық аймағында 1700-ден астам тұз күмбездері мен антиклиналь қатпарлар таралған.
**Тұз күмбездерінің арасындағы ойыстарды жоғасыр пермь мен триастың қалыңдығы 6000 м-ге жететін қызыл түсті құмтас, саз қабаттары толтырған.
**Одан жоғары қалыңдығы 3000 м-ге жуық юра, бор, палеоген, неоген кезеңдерінің құмайт-саз-мергельді теңіз шөгінділері жатыр.
**Олардың үстін қалыңдығы 1000 м-ге жететін плиоцен-антропоген дәуірінің теңіз, көл, құрлық жағдайында түзілген құм-сазды жыныстары басқан.
*Негізгі кен байлығы – пермь, тирас, юра, бор қабаттарының тұз күмбездерінде шоғырланған мұнай мен газ кендері.
*Тұз күмбездері жер бетіне шыққан аудандарда Басқұншақ, Елтон, Индер, Шалқар көлдері пайда болған, олардан әр түрлі тұздар алынады. *Юра, бор жыныстарында фосфорит кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Каспий мұнайлы-газды аймағы

**Каспий мұнайлы-газды аймағы**– Атырау, Батыс Қазақстан, ішінара Ақтөбе облыстарының жерінде орналасқан мұнай, газ кен орындары шоғырланған аймақ. 
*Ерте палеозойға дейінгі даму сатысында тектоникалық төмендеуіне байланысты қалың шөгінділердің жиылуына шалынған Шығыс Еуропа платформасының құрамдас оңтүстік-шығыс бөлігі.
*Геофизикалық деректер бойынша кембрийге дейінгі іргетастың тереңдігі 20 км-ден асады. 
*Стратигр қимада жаппай дамыған кунгур ярусының тұзды қабаттары бүкіл қиманы екі бөлікке бөледі: жоғарғы бөлік (мезозой – кайнозойлық тұз үстіндегі терригендік шөгінділер) және төменгі бөлік (тұз астындағы палеозойлық карбонатты-терригендік шөгінділер). 
*Аймақтың жоғары мұнайлы-газдық әлеуеті көптеген факторларға байланысты, олардың ең бастылары: шөгінді қабаттардың орасан зор қалыңдығы және ондағы жыныстардың түзілу тегінің теңіздік болуы; шөгінді шоғырлануының жоғарғы дәрежедегі көлемдік жылдамдығы (әрбір млн. жылда 15000 км3); тұз үсті және тұз асты шөгінділеріндегі органикалық заттың молдығы; стратигр. қимада мұнай мен газ түзуші жыныстардың жақсы дамығандығы, т.б. 2000 жылға дейін Каспий мұнайлы-газды аймағындағы 3 әкімшілік облыстың аумағында 120 мұнай, мұнай-газ, мұнай-газконденсат кендері ашылды.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Санат:Геология
Карстық сулар

**КАРСТЫҚ СУЛАР**– карбонатты (әктас, доломит) немесе галогенді (гипс, ангидрит, тас тұзды) тау жыныстарының еру процестерінің нәтижесінде олардағы жарықтарда, саңылауларда, каналдарда, қуыстарда пайда болған жер асты сулары. К. с. атмосф. судың сіңуі мен беткі ағын сулардың сіңірілуінен пайда болады. К. с. көбіне өте үлкен, бірақ дебиті (воклюза) күрт өзгеріп тұратын көздер құрайды, кейде кішігірім жер асты өзендері мен көлдері қалыптасады. Қазақстанда карстық-жарықшақтық жер асты сулардың елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етудегі маңызы зор.‎
Касситерит

**Касситерит**– оксидтер класының минералы. Химиялық формуласы SnO2. Тетрагональдық сингонияда кристалданып, дипирамидальды, түтікше, ине тәрізді кристалдар түзеді. Түсі қоңыр, қара, кейде сарғыш қызыл. Қатты 6 – 7, меншікті салмағы 7 г/см3, алмастай жылтыр. Касситериттің кен орындары пегматиттерде, скарндарда, жоғары температуралы кварц желілерінде және кенқайраңдарда кездеседі. Қазақстанда касситериттің кен орындары Қалба-Нарын, Көкшетау, Шу-Іле тауларында, кенқайраңдары Оңтүстік Алтай, Солтүстік Қазақстан аймақтарында, Ұлытау тауларында бар. Касситерит маңызды қалайы кентасы.

**Кристалдық құрылысы** рутилдің структурасына ұқсас.
thumb|Касситерит кристалдары
## '''Кристалдық бейнесі'''
депкі пайда болған касситерит кристалдары қуыстарда жиі кездеседі. Әдетте оның кристалдары ұсақ, бірақ кейде ірілері де кездеседі, оның мөлшері 10 см-ге барады (салмағы бірнеше килограмм). Кристалдық бейне формалары дипирамидалық , пирамидалы-призмалық немесе сояу тәрізді, кейде инеліктей жіңішке болады. Кристалдарының қоспақтары да, рутилдікіне сәйкес, бүгілген иін бейнелі болып келеді. Тұтас түйірлі немесе радиал-сәулелі агрегатты массалары сирек кездеседі. Әдетте касситерит кристалдары майда сеппе түрде немесе формасы бұрмаланған түйір түрінде байқалады. Кейде оның гидротермалық желілердің қуысында әдемі друза түрде пайда болғандары байқалады.

Коллоид ерітінділерден пайда болатын кейбір жағдайларда касситерит қабаттасып қабарып ескен тұтас масса түрінде кездеседі. Оның формасы кейде тарамданған бұтақты ағаш Tapisflee болып келеді.

## '''Жаратылысы'''
Касситерит кендері көбінесе магмалық жыныстарға, оның ішінде қышқыл граниттерге байланысты. Ол граниттің өз ішінде сирек кездеседі, көбінесе оның пневматолиттік өзгерген жерлерінде — грейзендер арасында және пегматит арасымда болады. Кейбір жағдайларда касситерит контактылық метасоматикалық және гидротермалық кендерде кездеседі. Гидротермалық (гипортермалық ) кварцты касситерит немесе сульфидты касситерит желілері көп кездеседі. Касситерит тотығу-бұзылу зоналарына төзімді минерал, сондықтан онын кендері шашыранды болып кездеседі. Кейбір қалайылы минералдар бұзылып касситеритке айналады, ал экзогендікте болады.

## '''Қолданылуы'''
Касситериттен қалайы өндіріледі. Қалайы металл қаңылтыр жасауға, қола жез жасауға, жалату, ұстату ісінде, тағы басқа қолданылады.

## '''Касситерит кендері'''
КСРО-да Шығыс және Солтүстік-шьғыс Сібірде (Байкал көлінің оңтүстік-шығысындағы Онон өзенінің құяр жеріндегі Завитинск кені); Қалба тауында (Қазақстан) кездеседі.

Шет елдерде касситерит кені Бирмада, Сиамда, Боливияда, Тасманияда (Австралия), Нигерияда (Африка) бар.

## Сілтемелер


Санат:Оксидтер
Кауфман қызғалдағы

**Кауфман қызғалдағы** () – лалагүлдер тұқымдасының қызғалдақ туысына жататын көп жылдық жуашықты өсімдік. Қазақстанда Қаратаудың, Талас Алатауының, Өгем жотасы мен Қоржынтаудың тастақты жерлерінде, тауалды аймақтан субальпі белдеулеріндегі тау жылғаларының жағалауларында өседі. Биікт. 40 см-дей, жуашығының пішіні жұмыртқа тәрізді, сыртын қара қоңыр қабық жапқан. Жапырағының саны 2 – 3-тен аспайды, ұзынша немесе эллипс сияқты. Гүлі дара жетіледі, ішкі жағы ақ, онда ұсақ сары дақтар анық көрінеді, ал сыртқы беті қызыл немесе күлгін түсті. Тұқымынан көбейеді. Наурыздың аяғынан маусымға дейін гүлдейді. К. қ. – сәндік өсімдік, әсіресе селекцияда көп пайдаланылады, 200-ден астам сорты бар. К. қ-ның жылдан-жылға таралу аймағының азаюына байланысты сирек кездеседі. Қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.‎

## Жалпылама
Биіктігі 10-40 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1,5-4 см, қара қоңыр терілі, ішкі жағы едәуір жатаған түкті қабықты.

Сабағының жоғарғы жағы түкті; жапырақ саны 2-3-еу , қайырылған немесе шамалы бүгілген, жалаңаш, кірпікшелі, әдетте гүлден аспайды, төменгі жапырағы сопақша немесе ұзынша эллипс тәрізді, ені 2-6 см.

Гүлі біреу; гүл серігі ақ, түбі сары дақты немесе сары, сүйір немесе доғал, сыртқыларының жоны жалпақ күлгін немесе қызғылт күлгін (сирек қызыл немесе қызғылт түсті даралары да кездеседі), ішкілерінен едәуір ұзын, ұзындығы 2,5-8 см, таспа тәрізді немесесопақша таспа, ішкілері ұзынша эллипс тәрізді; аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа, олардың жіпшелері жалаңаш сары, сары, тозаңдықтары сарғыш, сызықты, жіпшелерінен 3-4 есе  ұзын, ширатылған; шел түйіні аталықтан қысқа, аналық ауызы орнықты дерлік; қорапшасының ені 1,5-2 см, ұзындығы 3-6 см.

Сәуір - шілде айларында гүлдейді.\

## Дереккөздер
Қазақстан қызғалдақтары
Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Каучукты өсімдіктер

**КАУЧУКТЫ ӨСІМДІКТЕР**– кейбір органдары мен ұлпасында каучукке түзетін ағаш, бұта, шөп. К. ө-дің 20-дан астам тұқымдасқа жататын 1500-дей түрі бар. Бірақ бұлардың аздаған түрінің ғана өндірістік маңызы бар. Каучук өсімдіктің қандай органы мен ұлпасында жиналуына байланысты. К. ө. латестік, паренхималық, хлоренхималық және месекреттік болып бөлінеді. Латекстік К. ө-де каучук өсімдік қабығы мен тамырының сүт түтіктеріндегі латексте (гевея, сапиум, маниот, сүттіген, фикус) жиналады. Бұлардың ішінде өндірістік маңызы бар – гевея ағашы. Ол Оңт.-Шығыс Азия, Африканың экватор аймағында Оңт. және Орт. Америкада қолдан өсіріледі. Бір ағаштан жылына 2 – 3 кг жоғары сапалы каучук алынады. Паренхималық К. ө-де каучук негізінен жапырақтың паренхима клеткаларында түзіледі (мизамшөп, кендір, хондрилла), бірақ сапасы төмен болғандықтан өндірістік маңызы шамалы. Хлоренхималық К. ө-дің сүт жолы болмағандықтан, каучук шайырмен араласа сабақ пен тамыр қабығының және өзегінің паренхима ұлпаларында пайда болады. (Мыс., Орта және Солт. Америкада өсетін мәңгі жасыл шала бұта гваюлада). Месекреттік К. ө-де каучук өсімдіктің ассимиляц. органдарының ұлпаларында (сарыраушан, күнбағыс, жер алмұрты) жиналады.‎
Кәдімгі гаплозома қоңызы

**Кәдімгі гаплозома қоңызы** () – қатты қанаттылар отряды тақтамұрттылар тұқымдасына жататын қоңыз. Қоңыздың түсі қоңыр қара, денесінің ұзындығы 14 – 25,4 мм, мұртшалары үш бөлікті түйреуішті (олар 10 бунақты) болады. Жағының жоғарғы шеті сәл толқынды келеді. Арқасының алдыңғы бөлігі аталығында, аналығында бірдей. Аталығының маңдай тігісі (аналығына қарағанда) бұдырлы және алдыңғы аяғының іш жағындағы тырнақтары кеңейіп, төмен қарай иілген. Даму циклі екі жылдай, дернәсілдер құмда тіршілік етіп, өсімдіктердің тамырымен қоректенеді. Қоңыздар кешқұрым немесе түнде белсенді, кейде жарыққа да ұшып шығады. Кәдімгі галлозома қоңызы – өте сирек кездесетін түр тіршілігі әлі толық зерттелмеген. Қазақстанда Сырдария мен Арал маңындағы құмдарда тіршілік етеді. Бір данасы Атырау облысы Құлсары қаласы/Құлсары қаласынан 48 км жердегі Жем аңғарынан табылған. Барсакелмес қорығында қорғалады. Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Сілтемелер


Санат:Қатты қанаттылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Кәдімгі қырыққұлақ

**Кәдімгі қырыққұлақтар** (Polypodiaceae) – жоғары споралы өсімдіктер.

Жер шарында кең тараған, әсіресе, тропиктік Еуропада жиі кездеседі. Қазба қалдықтары ертедегі триас кезеңінің қабаттарынан табылған 50-ге жуық туысы, 1500-дей түрі белгілі. Қазақстанда 14 туысы, 27 түрі белгілі. Жапырақтары (оларды вайя деп атайды) жуан, етті тамырларының жоғарғы жағында екі қатар болып орналасады. Олардың сыртын қабыршақтар немесе түктер жапқан. Бұл тұқымдастың өзіне тән ерекшелігі эллипс немесе домалақ сорустары (жабынсыз) жапырақ тақтасының төменгі жағында жатады. Спорангийлері 13 – 14 қалың қабықты клеткалар мен саңылаудан тұрады. Осы саңылауы (стомий) арқылы споралары шашылады. Спорангийлерінің аяқтары екі қатар орналасқан клеткалардан құралады. Бұл тұқымдасқа жататын өсімдіктерді эпифиттер деп атайды. Бұлар өсімдіктердің діңінде, бұтағында, кейде тіпті ағаштың ұш жағында өз бетінше қоректеніп өседі. Эпифиттердің осы ерекшеліктері ағаш қабығының ылғалдылығын арттырады. Сондықтан өсімдіктердің эпифиттер орналасқан бөлігінде бактериялар, саңырауқұлақтар мен әр түрлі жәндіктер жиналады. Мысалы, кейбір қырыққұлақтардың тамырында пайда болған құмырсқалардың үйірі, оларды әр түрлі жағдайлардан (ірі жануарлардың қоректенуіне жол бермейді) қорғайды. 
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Кәдімгі қырыққұлақ тұкымдасы 

Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Кәдімгі сарыбас жылан

**Кәдімгі сарыбас жылан** () – су жыланның бір түрі. Негізінен Еуропаның суларында тараған. Еуропаның батыс, шығыс аймақтарындағы және Алакөл ойысы мен Балқаштың оңтүстік өңіріндегі өзен, көл жағалаулары мен батпақтарда тіршілік етеді. Денесі біршама ірі, ұзындығы 1 м-ден асады, басының екі жағында ашық түсті үлкен дақтар анық көрінеді. Жылдың сегіз айында белсенді. Бір маусымда 6 – 18 жұмыртқа салады. Негізінен қорегін аулауға кешқұрым немесе түнде шығады. Балықтармен, қосмекенділермен, ұсақ құстар және кеміргіштермен қоректенеді. Усыз жылан, сондықтан адамды шаққаны қауіпті емес, бірақ балықтардың жас шабағын жеп, зиян келтіреді.

## Тағы қараңыз
*Сарыбас жыландартәрізділер
*Жыландар

## Суреттер

Image:NatrixNatrixPlayingDead.JPG|
Image:Ringelnattern3.OGG|


## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Еуропадағы жыртқыштар мен амфибиялар
* жыртқыштар мен амфибиялар
*BBC Nature

Санат:Сарыбас жыландартәрізділер‎‎‎
Кәдімгі тарғақшөп

**Кәдімгі тарғақшөп** () – астық тұқымдасының тарғақшөп туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Солтүстік Қазақстанның жазықтары мен Алтай тауларынан Батыс Тянь-Шаньға дейінгі аралықта таралған. Орманды, далалы және таулы өңірлердегі топырағы құнарлы жерлерде өседі. Биіктігі 60 – 150 см, тамыр сабағы қысқа болады. Сабағы тік, ұзын жапырақтары сабағының түбінен топтала өседі. Оның түп жағы тығыз болып қалыптасады. Түпте тұқым беретін өскіндермен бірге ұсақ вегетативті өскіндер де болады. Олар бір жылдан соң генеративті өскінге айналады. 3 – 5 гүлден құралған масақтары тығыздалған бүршіктерге жинақталып, сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Тұқымы ұсақ. Гүлдеген кезде оны орып алады, себебі, одан кеш қалса сабағы қатайып кетеді де мал жемейді. 

Кәдімгі тарғақшөп – құнарлы мал азығы, тыңайтылған шабындықтан екі рет шапқанда әр га-дан 60 – 70 ц пішен жиналады. Өсімдіктің құрамы әр түрлі белсенді заттарға бай. Оны медицинада асқазан, ішек ауруларын емдеуге қолданады. Өсімдіктің жас өркендерін қайнатып ішеді, кейде көкөніс ретінде тағамға қосады.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Еуразия флорасы
Санат:Сәндік өсімдіктер
Кәдімгі жұмсақжеміс

**Кәдімгі жұмсақжеміс** () – ақтікендер тұқымдасы, жұмсақжеміс туысына жататын көп жылдық бұта. Қазақстанда Маңғыстауда,  Солтүстік Үстірттің тастақты беткейлерінде, жартастарда, сазды және конгломератты жалаңаштанған жерлерде өседі. Биіктігі 1 м-ге дейін, ақшылдау қабығы бар. Сабақтары жіңішке, бұтақтанған, шашыраңқы, бөбешік жапырақтары қандауыр тәрізді, кейде тілімденген. Жапырақтары тықыр, суккулентті (ұзындығы 2 – 3 см), кезектесе орналасқан, екі қайтара тілімденген. Гүлдері жалғыздан, ұзын гүлсағағында (ұзындығы 1,5 – 2 см) орналасады, сары түсті, 5 қандауыр тәрізді күлтесі болады. Тостағанша жапырақтары таспа қандауыр тәрізді, түбінен бітісіп өскен. Аталықтарының төменгі жағында ұлғайған жіпшелері болады. Тұқымынан көбейеді. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жемістенеді. Жемісі – шырынды, дөңгеленген, үш ұялы жидек (диам. 6 – 10 мм), түсі қызыл. Жемісі жеуге жарамды, одан тосап қайнатады. Жеміс шырынының құрамы С витамині мен каротинге бай. Кәдімгі жұмсақжеміс – сирек кездесетін реликт өсімдік. Жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Сілтемелер


Санат:Ақтікендер
Санат:Қазақстан флорасы
Кәпен

**Кәпен**, канкриния () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Орталық Азияда тараған 30-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда өзендер мен көлдердің жағалауларындағы құмды және құмдауытты топырақты жерлерде, тауалды беткейлердің тастақты-қиыршықтасты бөліктерінде өсетін 2 түрі (*[[Сарбас кәпен]]*, *[[тілшіксіз кәпен]]*) бар. Бұлардың биіктігі 2 – 10 (20) см, жіңішке діңгекті тамыры болады. Сабақтары қысқа, сыртын сұр түсті киіз сияқты түктер басқан. Жапырақтары ұзынша немесе жұмыртқа тәрізді. Гүлдері түтік тәрізді, қос жынысты, сары түсті. Олар себет гүлшоғырына топталып, сабағының ұшында жеке-жеке жетіледі. Мамыр айынан тамызға дейін гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – призмаға ұқсас тұқымша, айдаршасы болады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Кассин шыңы

**Кассин шыңы** – Іле Алатауының шығыс бөлігіндегі Есік сілемінің шыңы. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Талғар ауданы жерінде. Биіктігі 4380 м. Есік және Түрген өзендерінің суайрығы. Шыңға Қазақстанның белгілі геологы Н.Г. Кассиннің есімі берілген.

## Геологиялық құрылымы
Кристалды жыныстар мен граниттен түзілген. Кассин шыңының солтүстік беткейінен Кассин мұздығы басталады.

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақстан шыңдары
Санат:Іле Алатауы
Кварцит

**Кварцит**– кварц түйіршіктерінен тұратын метаморфталған тау жынысы. Құрамында кварцтан басқа слюда (мусковит, серицит, пирофиллит), турмалин, силлимонит, диаспор, топаз, андалузит, хлорит, дала шпаттары, т.б. минералдар кездеседі. Кварцит кремнийлі тұнбалардың аймақтық метаморфизмге ұшырауынан, қышқыл құрамды жанартаулық жыныстардың метасоматоздық жолмен өзгеруінен түзіледі. Олар әр түрлі метаморфтық тау жыныстарының арасында тұтас қабат түрінде орналасады. Мұндай қабат протерозой түзілімдерінде жиі кездеседі. Кварцитпен темір (темірлі-кварцит – Кривой Рог, Курск магнит аномалиясы), молибден, алтын, қорғасын, мырыш, т.б. көптеген кен орындары байланысты. Кварциттің ерекше түрі – *қайталамалы Кварцит* Олар қышқыл және орта эффузивті, кейде қышқыл интрузивті тау жыныстарының төменгі температурада метасоматик өзгеруінен пайда болады. Қайталамалы Кварцитпен алунит, пирофиллит, алтын, мыс, молибден, полиметалл және колчеданды кен орындар байланысты. Құрамында **SіO2** мөлшері жоғары (98 – 99%) Кварцит пен алюмокварциттер отқа төзімді материалдар жасауға, металлургияда флюс ретінде, құрылыс материалдары ретінде пайдаланылады.

***Кварцит*** – кварц түйіршіктерінен тұратын метаморфталған тау жынысы. Құрамында кварцтан басқа слюда (*[[мусковит, серицит, пирофиллит), турмалин, силлимонит, диаспор, топаз, андалузит, хлорит, дала шпаттары,]]* т.б. минералдар кездеседі. Кварцит кремнийлі тұнбалардың аймақтық метаморфизмге ұшырауынан, қышқыл құрамды жанартаулық жыныстардың метасоматоздық жолмен өзгеруінен түзіледі. Олар әр түрлі метаморфтық тау жыныстарының арасында тұтас қабат түрінде орналасады. Мұндай қабат протерозой түзілімдерінде жиі кездеседі. Кварцит пен темір (темірлі-кварцит –*Кривой Рог, Курск магнит аномалиясы*), молибден, алтын, қорғасын, мырыш, т.б. көптеген кен орындары байланысты. Кварциттің ерекше түрі *қайталамалы кварцит*. Олар қышқыл және орта эффузивті, кейде қышқыл интрузивті тау жыныстарының төмен температурада метасоматикалық өзгеруінен пайда болады. Қайталамалы кварцит пен алунит, пирофиллит, алтын, мыс, молибден, полиметалл және колчеданды кен орындар байланысты. Құрамында *SіO2* мөлшері жоғары (*98 – 99%*) кварцит пен *алюмокварциттер* отқа төзімді материалдар жасауға, металлургияда флюс ретінде, құрылыс материалдары ретінде пайдаланылады.
## Дереккөздер:

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Кварцит в каталоге минералов 

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Кебенекеспе

**Кебенекеспе** – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 41 км.

## Бастауы
Сарыоба тауының батыс беткейінен ағатын бұлақтар суының қосылуынан түзілген. Малдыбай тауынан шығысқа қарай 5 км жерде құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Жоғарғы ағысында жағасы жарқабақты, төменгі ағысында жайпақ, құмдауытты. Көктемгі еріген қар және жер асты суларымен толығады. Сәуірде тасып, жазда қарасуларға бөлініп қалады. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Кебір

**Кебір**–
# жаңбыр жауған кезде батпаққа немесе түбі таяз көлге айналатын сор телімдері бар жайпақ, сазды, шөлді жазық. Кейбір географиялық атаулардың құрамына енеді (мысалы, Деште-Кевир шөлі);
# құрғақ, кеуіп қалған жер телімі немесе топырақ.

## Дереккөздер


Санат:Топырақтану
Кеген асуы

**Кеген**, *Қайқы* – Құлықтау тауларының шығысындағы асу. 

## Географиялық орны
Алматы облысы Райымбек ауданында орналасқан. 

## Жер бедері
Ең биік жері 1900 м. Аласа асуларға жатады. Жаз айларында басында қар болмайды. Асудың оңтүстік, солтүстік және батыс беткейлері жалаңаштанған. Батыс беткейінде жалпақ жапырақты шоқ ормандар кездеседі. Жергілікті халық асуды ертеден-ақ пайдаланған. Асу арқылы Шарын өзені аңғарының жоғарғы жағынан тауаралық Кеген аңғарына қарай өтетін төте жол бар.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Кеген (өзен)

**Кеген** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысының Райымбек ауданы жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 110 км, су жиналатын алабы 7,7 мың км2.

## Бастауы
Кетпен (Ұзынқара) және Қаратау жотасының оңтүстік беткейлерінен бастау алады. Жоғары жағында Шалкөдесу деп аталады. Қарқара өзенімен бірге Шарын өзенін құрайды.

## Этимологиясы
Атаудың шығу төркіні жайлы алуан түрлі жорамалдар айтылған. Ғ.Қоңқашбаевтың айтуынша, өзен аты моңғол тіліндегі геген "әулие, қасиетті" десе , А.Әбдірахманов ол атау моңғол, бурят тілдеріндегі гэгээн "ашық, айқын", "жарық" деген мағыналы сөз дегенді айтады. Ал, Е.Қойшыбаев ол атауды көне түркі тіліндегі Көгмен ("Көк тірескен") оронимінің (тау атауының) фонетикалық көрінісі, осымен сілемдес Кетпен (көне түрі Кетман) атауымен салыстырыңыз дейді. Бұл пікірге қатысты ономаст ғалым Т.Жанұзақ "Көгмен - Саян таулары, ол Алтайда ғой" деген тұжырым жасайды.
Кеген өзені атауының XI ғ. ғалымы М.Қашқари еңбегінде: "Кейкан - Ulug Kejkan, Kicig Kejkan тұлғаларында беріліп, "Қаяс тауынан Ыла (Іле) өзеніне қарай ағатын өзен аттары" деп көрсетілген.
Атаудың бірінші сыңарындағы кей сөзі сол замандарда кейде кей, кейде күй, енді бірде құй тұлғаларында айтылып, "үңгір", "үлкен", "терең шұңқыр", "өзен арнасы", "жағасы" (хакас тілінде), "терең сай", "биік жар", "тік жар", "беттің етегі" (қазақ, қырғыз тілдерінде) мағыналарын білдіріпті. Кейінгі замандарды айтыла келе қысқарып, кей сөзінің соңындағы й дыбысы түсіп қалған. Ал ке тұлғасына қосылған ген сөзі көне түркі тілдерінде "су", "өзен" деген мағынада қолданылғанын көреміз. Бұл деректерге қарағанда, Кеген атауының мағынасы "терең сай, арнадағы өзен" дегенді анық аңғартады. Өзен ағып жатқан сайдың физикалық-географиялық сын-сипаты мен бет-бедері оның атына дәл келіп-ақ тұр.

## Гидрологиясы
Жоғарғы бөлігінде тар шатқалдармен ағып, төменгі бөлігінде тауаралық аңғарға шығып ағысы баяулайды. Ірі салалары: Кетпен, Кеңбұлақ т.б. Өзен қар және жер асты суларымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Үлкен Талдыбұлақ сағасынан төменде 30,0 м3/с. Суын өзен бойындағы елді мекендер қажеттеріне пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Қарқара артезиан алабы

**Қарқара артезиан алабы**– Алматы облысы Райымбек ауданында, Кеген, Шалкөдесу және Қарқара өзендерінің аңғарындағы арынды жер асты суы бар өңір. 

Солтүстік-шығысында Кетпен (Ұзынқара), Құлықтау, оңтүстігінде Күнгей және Теріскей Алатаулары жотасымен шектелген. Алап батыстан шығысқа қарай 120 – 135 км-ге созылып жатыр, ені 8 – 10 км-ден 25 – 28 км-ге дейін. Мұндағы арынсыз грунт сулары өзен аңғарларындағы құм аралас малтатастармен байланысты. Олардың тереңдігі 0,6 – 10 м, минералдылығы 0,5 г/л, құрамы гидрокарбонатты, натрий-кальцийлі. Сулы қабаттың қалыңдығы 2 – 20 м. Арынды жер асты сулары төрттік кезеңінің шөгінділері мен жоғарғы миоценнің ірі кесекті құм-қиыршық аралас дөңбектас-малтатастарынан тұратын қабаттарда 24 – 30 м-ден 236 м-ге дейінгі тереңдікте қалыптасқан. Кеген елді мекенінің маңында бұрғыланған ұңғымалармен 36 – 95 м тереңдікте жоғары арынды үш сулы горизонт ашылды. Олардағы судың деңгейі жер бетінен 15 – 30 м биіктікке дейін көтерілді. Ұңғымалардан өз бетімен ағатын тұщы (минералдығы 0,4 – 0,8 г/л) жер асты суының шығымы 6 – 8 л/с-тан 12 – 17 л/с-қа дейін. Миоцен мен төменгі плиоценнің сазды шөгінділерінің арасындағы құмтастар мен конгломераттарда жиналатын жер асты сулары, көбінесе тұзды болып келеді. Артезиан алабының шет жағындағы Шөладыр тауының ортүстік бөлігінде жер бетіне минералд. 16,6 – 322,6 г/л термальды (ыстық) сулар шығып жатыр. Жер асты суының құрамында HBO2, J, Br, F микроэлементтері бар. Бос күйінде H2S кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Артезиан алабы
Санат:Райымбек ауданы географиясы
Кедейдектау

**Кедейдектау** – Қантөрткіл тауының оңтүстік-шығысында 28 км жерде, Тақөткел қонысының шығысын ала орналасқан аласа тау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы Оймауыт ауылының шығысында 75 км жерде.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 137 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 4 км-ге созылып жатыр, енді жері 2 км. Тақыр типтес сортаңды топырақ жамылғысында бұйырғын, эфемерлі сұр жусан, баялыш, т.б. өседі.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы таулары
Кәдімгі шолпанкебіс

**Кәдімгі шолпанкебіс** () – сүйсіндер тұқымдасы, шолпанкебіс туысына жататын көп жылдық өсімдік.

Қазақстанда Есіл, Ертіс өзендерінің жағалаулары мен Алтай тауларында кездеседі. Аралас және жалпақ жапырақты ормандарда, бұталардың арасында және орманның ашық жерлерінде өседі. Биіктігі 50 см-ге дейін, жер асты бөлігі жуан, тамыры қатты және тамырсабақтары ұзын келеді. Сабағы қысқа түкті, түсі қошқылдау, құрғақ жапырақтармен оранған. Жапырағының пішіні жұмыртқа немесе эллипс тәрізді, түсі жасыл 3 – 4 жапырағы болады. Гүлінің диаметрі 8 см-ге дейін жетеді. Гүлсерігі екі шеңберге орныққан 6 жапырақшалардан тұрады және олар бір-бірінен пішіні мен түсі арқылы ажыратылады. Оның түсі жылтырақ сары, ішкі жағы қызыл нүктелі болып келеді. Өсімдікті ұсақ қоңыздар тозаңдандырып отырады. Гүлінде нәр болмаса да, ол ашық түсі және хош иісімен жәндіктерді қызықтырады. Тұқымымен және вегетативті көбейеді. Маусымда гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қорапша. Тұқымы доға тәрізді иілген қорапшаның ішінде 2 – 3 айдың ішінде жетіліп, қыста жерге төгіледі де, желмен алысқа тарайды. Кәдімгі шолпанкебіс – өте сирек кездесетін, жылдан-жылға таралу аймағы азайып бара жатқан түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

=Қазақстанда=
Қазақстандағы ең әдемі және сирек кездесетін түр. Осы туысқа кіретін басқа екі түр сияқты бұл да Республиканың Солтүстіктегі аралас ормандарда Алтайда кездеседі. Бұл көпжылдық өсімдіктің жер асты бөлігі жуан, өрмелегіш тамыр сабақтарымен ұзын, қатты тамырымен танымал. Сабағы 50 см.

## Дереккөздер


Санат:Сүйсіндер
Санат:Қазақстан табиғаты
Кезең асуы

**Кезең** – Желдіқара тауындағы асу. 

## Географиялық орны
Абай облысының Ақсуат ауданында орналасқан. Жіңішке және Бұғаз өзендерінің суайрығы.

## Жер бедері
Кезеңнің теңіз деңгейінен биіктігі шамамен 1550 м-дей. Асудан мамыр – қазан айларында салт атты адам өте алады. Солтүстік етегінде қыстаулар және ескі қорымдар кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы асулары
Кезеңшабдыра

**Кезеңшабдыра**, *Кезеңшабыр* – Мұзбел қыратының оңтүстік-батысындағы шоқылар.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Ақтүбек ауылының оңтүстік-шығысында 27 км жерде орналасқан. Құланөтпес өзенінің аңғарында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 422 м. Солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 13 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Тіктеу келген беткейлері етегіндегі ұсақ шоқылар мен дөңді жазықтарға ұласады. Баурайындағы бұлақтардан Жаманкөң, Құланөтпес өзендерінің салалары бастау алады. Солтүстік беткейі Кезең шоқыларымен жалғасады.

## Геологиялық құрылымы
Пермь жүйесінің төменгі бөлімінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, жусан, ажырық, шалғынды дала өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Қара кезқұйрық

**Қара кезқұйрық** () – сұңқартәрізділер отряды қаршыға тұқымдасына жататын жыртқыш құс. 

Қазақстанда кең тараған (тек ормансыз жазықтар мен өте биік таулы аймақтарда кездеспейді). 

Шәулісінің қанатының ұзындығы *41 – 51 см*, құйрығының ұзындығы *25 – 28 см*, ұябасары сәл ірілеу. Салмағы *1000 г*-ға жетеді. Басқа жыртқыш құстардан айырмашылығы: құйрығының ұшы айыр. Ол әсіресе қалықтап ұшқанда жақсы байқалады. Арқасы қара қоңыр, қоңыр сұр түсті, басы ақшылдау, ал бауыры – ұзына бойына орналасқан қара дақты, сарғыш қоңыр. Ұшып жүргенде қанат астындағы ақ дақ жақсы көрінеді. Жас құстардың реңі басқаша: қауырсындары бурыл, денесі қызғылт қоңыр теңбілді және құйрық қанаттарының ұшы ақ. Кезқұйрық – жыл құсы. Наурызда Қазақстан аумағына ұшып келеді. Сәуірдің ортасында ағаш басына (негізінен еменнің), жартасқа ұялайды. Ондағы 2 – 3 жұмыртқаны ұябасары 30 күндей шайқайды. Балапандары 45 күннен кейін ұядан ұшады. Тамыздың аяғы – қыркүйектің басында топталып, жылы жаққа – Африка мен Оңтүстік Азияға ұшып кетеді. Әлсіз жыртқыш болғандықтан негізгі қорегі – жануарлар өлексесі, ұсақ кемірушілер, тауықтәрізділер мен су құстарының балапандары, кесірткелер, жыландар, бақалар, су бетінде қалқып жүрген өлі балықтар, моллюскілер. Өлексені, т.б. қалдықтарды, зиянды кемірушілерді жеп пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Сұңқартәрізділер
Санат:Нағыз кезқұйрықтар
Санат:Еуразия құстары
Санат:Африка құстары
Санат:Мадагаскар құстары
Санат:Аустралия құстары
Санат:1783 жылы зерттелген жануарлар
Кезқұйрық шымшық

**Кезқұйрық шымшық** () – ұзынқұйрықты шымшықтар тұқымдасына жататын құс. Еуропаның, Кіші Азия мен Иранның жалпақжапырақты және аралас ормандарында таралған. Қазақстанда Жайық өзенінің аңғарында, Орталық Қазақстанның ормандарында мекендейді. Денесінің ұзындығы 150 – 170 мм, құйрығының ұзындығы 88 – 107 мм, салмағы 9 г-дай. Басы мен бауыры ақ түсті, арқасы қара, екі бүйірінде қызғылт жолақтары болады. Қанаттары негізінен қара түсті. Тұмсығы конус тәрізді. Наурыздың аяғы сәуірдің басында көбейеді. Негізінен қайың, сирек тал, емен ағаштарына ұя салады. Ұясының сыртын қарағайдың инесімен, өсімдіктердің түгімен қаптап, ішіне құс қауырсындарын төсейді. Ұяға 10 – 12 қызылдақты аппақ жұмыртқа салып, оларды 12 – 13 күндей шайқайды. Жұмыртқаларын екеулеп 15 – 16 тәулік қоректендіреді. Оңтүстік өңірлерде маусымда екінші рет жұмыртқа басады. Кезқұйрық шымшықтар негізінен теңқанаттылармен (өсімдік биті, тағы басқа), ал жұмыртқалары мен жұлдызқұрттары көбелектермен қоректенеді. Ормандағы зиянды көбелектердің жұмыртқалары мен жұлдызқұрттарын және кейбір ұсақ жәндіктерді жеп пайда келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Кейтар

**Кейтар** – Қарабауыр жонының солтүстігіндегі құдық. Маңғыстау облысы Қарақия ауданы мен Қарақалпақ республикасының шекарасы тұсында орналасқан. Тереңдігі 37 м, су шығымы 100 л/сағ. Теңіз деңгейінен 220 м биіктік шамасында. Құдықтың маңы жонды-белесті келген. Мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан құдықтары
Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Кекіре (Oxytropіs)

right|thumb  **Кекіре** (Oxytropіs) – бұршақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. Қазақстанда 121 түрі бар, оның 35 түрі – эндемик. Қазақстанның барлық облыстарының жазық далаларындағы өзен-көл алқаптарында, тұзды, сорлы, ұсақ тасты жерлерде және қиыршықтасты биік тау бөктерлерінде, көгалды жерлерде өседі. Кекіренің гүлдері ұсақ әрі көп шоғырланып орналасқан. Жемісі – ұзынша не дөңгелек пішінді бұршақ (үрлеп қойған сияқты). Кекіренің көп тараған түрінің бірі – тықыр кекіре (Oxytropіs glabra). Оның биіктігі 5 – 70 см, жіңішке келген сабағы жерге көлбей өседі, тықыр. Жебе жапырағының түгі сирек болады. Жапырағының ұзындығы 2 – 10 см, сағақтары қысқа түкті. Гүлсидамы ақ, қара түкті, гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған. Тостағанша жапырағы қоңырау тәрізді болады. Күлтесі күлгін түсті көк. Маусымда гүлдеп, шілдеде дән салады. Жемісі – бұршақ. Тұқымы бүйрек пішінді тықыр, қоңыр түсті. Тықыр кекіре мен түбітті кекіре (Oxytropіs puberula) – улы өсімдіктер. Алматы кекіресі (Oxytropіs almaatensіs), инелі кекіре (Oxytropіs hystrіx), Қаратау кекіресі (Oxytropіs karatavіensіs), Недзвецкий кекіресі (Oxytropіs nіedzweckіana), Талас кекіресі ( Oxytropіs talassіca), бұдыр кекіре (Oxytropіs echіdna) және Өгем кекіресі (Oxytropіs ugamіca) – тек Қазақстанда ғана өсетін, өте сирек кездесетін өсімдіктер. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Кекірелі

**Кекірелі** — Қызылорда облысы Қармақшы ауданы, Көмекбаев ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жосалы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 215 км-дей жерде, Қызылқұмның қиыр солтүстік бөлігінде орналасқан.

## Тарихы
Кезінде Кекірелі «Жаңақала» кеңшарының қой фермасы және жазғы жайлау, қысқы қыстау орны болған. Осы жерден солтүстік-шығысқа қарай 18 км жерде сексеуіл тоғайы орналасқан. Төңірегінде бірнеше артезиан құдықтары бар. Құмды өңірдің Кекірелі аталуы, мұнда кекіре өсімдігінің ерекше көп өсетін орны болған. Сырдарияның сол жағалық тармағы – Жаңадария өзенінің суы 20-ғасырдың  орта кезінде осы Кекіреліге жететін.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 13 адам (8 ер адам және 5 әйел адам) болса, 2009 жылы 79 адамды (48 ер адам және 31 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қармақшы ауданы елді мекендері
Келдібай қыстауы

**Келдібай**– Мыржық жотасының оңтүстік-шығысындағы қыстау. Шығыс Қазақстан облысы Семей қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. Итаяқ және Қарасу өзендерінің аралығында жатыр. Маңында Асқарбай, Мырза, Таңбалытас қыстаулары бар. Карбонатты қоңыр топырақ жамылғысында жусан, боз, селеу, бетеге, т.б. өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Келес артезиан алабы

**Келес артезиан алабы**– Түркістан облысының оңтүстігінде Келес өзені аңғарында арынды жер асты суы бар өңір. Солтүстігінде Қазығұрт, оңтүстігінде Нұратау және Шатқал тауларымен, солтүстігінде Қазығұрт, батысында Шардара дөңестерімен шектеседі. Жалпы аумағы 20 мың км². Алаптағы грунт сулары өзен аңғарларында қалыңдығы 20 – 30 м-ден аспайтын төрттік кезеңнің аллювийлі құм, кесектасты қабаттарында, тау етегіндегі ысырынды конустарда шоғырланған. Минералдылығы 0,3 – 1 г/л. Арыны күшті артезиан сулары бор кезеңінің сенон, турон, сеноман, альб қабаттарында қалыптасқан. Олардың қалыңдығы 20-дан 100 м-ге, тереңдігі 1300 – 1700 м-ге дейін жетеді. Минералдылығы 0,3 – 1,5 г/л, температурасы 30 – 50°С. Ұңғымалардан өздігінен атқылап шығатын судың өнімділігі 1,5 – 50 л/с, тәулігіне 500 – 1200 м2 су алынады. Келес артезиан алабының суы елді мекендерді, мал жайылымдарын, шабындықтарды суландырады. «Сарыағаш» курортының шипалы су көздері осы Келес артезиан алабына негізделген.

## Дереккөздер

Келес сөзі қайдан шыққан.
Келес -өзені өз бастауын Шарабхана елді мекенінен алады.Шарабхана сөзінің мәні Шар(Чор-төрт)об-су деген мағнаны яғни төрт судың қосылған жері.Бул сулар Жаңа базардан жоғары Уяның суы,Айнатастың су,Қазғұрттың суы,Жаңа базардан төмен Жартөбеден Қаржанның суы қосылады.Шарапханадан жоғары жерде Келес сөзі қолданылмайды.
Ал Келес сөзінің мәнін дөп басып айту қыйын. Келес Өзбек тілінде Калас болып айтылады.Мүмкін осы жерде Шарабхана сөзінің мәні Парсы сөзінің "төрт су" деген мағнасына қарап-калас-халас-бітті,таусылды,қутылдық деген тіркестермен бірге Халас таза деген мағнада береді.Осы сөздің негізінде Келес өзеніне қуятын төр бастауда өз басын Қазұрт және Қосмола,Қаржантау сілемінен алатынын ескерсек шын мәнінде Шарапханаға дейінгі жерде судың кереметтей таза болғанын түсіну қыйынға соқпайды.Олай болған жағдайда Келес ---таза судеген мағнаға ие болып шығады.Анығын Алла біледі.
Мәделіқожаның,
Бул жерден үш жұрт өтіп ед,
Парсы дарий,Қызылбас,
Ақтабан ,Ноғай Қалмағы-ай-деген сөзінде бір кездері бул өлкені Парсылар жаулап алғанын ескеру керек.Ал Парсы дәуірінен ескерткіш болып Қазақтың сөздік қурамында көптеген сөздер қалған.
Сейт-Омар Саттарұлы Сарыағаш қаласы.

Санат:Артезиан алабы
Келлер артезиан алабы

**Келлер артезиян алабы** - Ақмола облысы Көкшетау қаласы төңірегінде. Мұнда ұңғыма бұрғылау арқылы жүргізілген барлау жұмыстары нәтижесінде олигоценнің майда түйіршікті құм қабаттарында арын күші әлсіз грунт суы бар екені анықталған. Су 25 – 60 м тереңдікте кездеседі. Минералдылығы  1 – 2 г/л. Жеке ұңғымалардан секундына 5 л су шығады. Келлер артезиян алабының суы ауыз су ретінде және түрлі шаруашылыққа пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Артезиан алабы
Санат:Ақмола облысы географиясы
Келлер кестежусаны

**Келлер кестежусаны** () – астралылар тұқымдасы, кестежусан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. 

Келлер кестежусаны дүние жүзінде Азутау жотасында (Шығыс Қазақстан облысы) ғана кездеседі. Биіктігі 40 – 70 см-дей, жатаған, бұтақтанған тамырынан өте көп вегетативті бұтақтар өсіп шығады. Сабағы қарапайым немесе аздап жоғары жағында бұтақтанған. Жапырақтары қалың болғандықтан сұрғылт жібек сияқты болып көрінеді, сабақ бойындағылары – қауырсынды тілімденген жапырақ тақташаларынан тұрады. Вегетативті бұтақтарының жапырақтары қарапайым, пішіні домалақ, ромб тәрізді жапырақ тақтасынан құралады, сағағы ұзын болады. Түтік тәрізді гүлдері қос жынысты, шеткі аналық гүлдері ақ күлтелі, ортаңғы бөлігі сары түсті. Олар қалқаншалы гүлшоғырына топталған. Тұқымынан көбейеді. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – өте көп, сұр түсті, қырлы тұқымша. Оның айдаршасы болмайды, сондықтан өсімдік піскен кезде тұқымдары өсімдіктің жанына төгіліп қалады. Сәндік өсімдік ретінде Алматы, Қарағанды және Риддер қалаларындағы ботаникалық бақтарда қолдан өсіріледі. 

Бұл түр Алтайда өте сирек кездесетін эндемик өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Ол қолда жақсы өседі (вегетативті түрде көбейеді).Декоративтік өсімдік ретінде үлкен қызығушылық туғызады. Өсе келе топырақ бетіп көкшіл жапырақ шоқтарымен толық жабады, қыс мезгіліне дейін жас күйінде сақталады., 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Зимующие многолетники: Пиретрум (Пижма) Келлера - Pyrethrum (Tanacetum) kellerii 

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Келін қыстауы

**Келін** – Жамбыл облысы, Сарысу ауданы, **Жайлаукөл** ауылының оңтүстік-батысында 17 км жерде орналасқан қыстау. Шу өзенінің аңғарында орналасқан. Маңында Қуарал, Бестөбе қоныстары мен Үшкөл тағы басқа көптеген қыстаулар бар. Сортаңды тақыр типтес топырақ жамылғысында қамыс, құрақ және шөл өсімдіктері өседі.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География