open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарағай орманындағы таң

**«Қарағай орманындағы таң»** — орыс суретшілері Иван Шишкин және Константин Савицкийдің суреті.

Савицкий аюларды салған болатын, бірақ коллекционер Павел Третьяков оның қолтаңбасын өшірген, сондықтан сурет авторы болып көбіне Шишкин белгіленеді. Бұл пейзажға анималистік мазмұнның элеметтерінің сурет композициясына кіріктірілгенінің арқасында сурет өте танымал. Жұмыс суретшінің Гордомля аралында көрген табиғат жағдайын егжей-тегжейлі бейнелейді. Қалың ну орман емес, ұзын ағаштардың арасынан өтіп бара жатқан күн нұры көрсетіледі. Сайлардың тереңдігі, ғасырлық ағаштардың қуаты, күн шуағының бұл қалың орманға кіріп бара жатқаны сезіледі. Таңның атып бара жатқанын ойнап жатқан қонжықтар да сезіп жатыр.

## Тарихы
Суретті салу ниетін Савицкий Шишкинге білдірген екен, кейін ол авторлас болып, қонжықтарды бейнелеген. Бұл қонжықтар саны және тұрыстары ерекшеленетін суреттің алдын-ала эскиздерінде болған. Жануарлардың Савицкиймен сәтті шыққаны соншалық, ол тіпті Шишкинмен бірге кенепте өз қолтаңбасын қалдырған болатын. Савицкийдің өзі жақындарына хабарлаған екен: . Суретті иемдегеннен кейін, Третьяков Савицкийдің қолтаңбасын өшіріп, Шишкинді жалғыз автор қылып қалдырған еді, себебі оның сөзінше: 

## Бұқаралық мәдениетте
«Қарағай орманындағы таң» репродукциялары КСРО-да кең таралған еді, соның ішінде XIX ғасырдың өзінде «Маймақ аю» кәмпиттерінің орамында болды. Осыған байланысты, суреттің өзінде 4 аю бейнеленгеніне қармастан, елде оны жиі «Үш аю» деп атайды.

## Пайдаланылған әдебиеттер
* Иван Иванович Шишкин. Переписка. Дневник. Современники о художнике / Сост. И. Н. Шувалова — Л.: Искусство, Ленинградское отделение, 1978;
* Аленов М. А., Евангулова О. С., Лившиц Л. И. Русское искусство XI — начала XX века. — М.: Искусство, 1989;
* Анисов Л. Шишкин. — М.: Молодая гвардия, 1991. — (Серия: Жизнь замечательных людей);

## Дереккөздер

Санат:Суреттер
Санат:1889 жылғы картиналар
Санат:Иван Шишкин картиналары
Санат:Константин Савицкий картиналары
Санат:Мемлекеттік Третьяков галереясы жинақтамасындағы картиналар
Санат:Аю суретті картиналар
Аққұм (Ақтөбе облысы)

**Аққұм** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы, Жабасақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 122 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 526 адам (271 ер адам және 255 әйел адам) болса, 2009 жылы 337 адамды (177 ер адам және 160 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 212 адамды (115 ер адам және 97 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Қарасу (Әйтеке би ауданы)

**Қарасу** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы, Жабасақ ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан шығысқа қарай 81 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 241 адам (123 ер адам және 118 әйел адам) болса, 2009 жылы 285 адамды (152 ер адам және 133 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданының таратылған елді мекендері
Жабасақ ауылдық округі

**Жабасақ ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жабасақ, Аққұм, Байжанкөл  ауылдары кіреді. Орталығы – Жабасақ ауылы. Округ құрамында болған ''Қарасу'' ауылы 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1011 адамды (557 ер адам және 454 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы ауылдық округтері
Ақтасты (Әйтеке би ауданы)

**Ақтасты** (1992 жылға дейін — *Урожайное*) — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Ақтасты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 77 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1274 адам (624 ер адам және 650 әйел адам) болса, 2009 жылы 745 адамды (372 ер адам және 373 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 303 адамды (152 ер адам және 151 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Толыбай (Ақтөбе облысы)

**Толыбай** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы, Ақтасты ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 89 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 560 адам (278 ер адам және 282 әйел адам) болса, 2009 жылы 471 адамды (245 ер адам және 226 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 242 адамды (120 ер адам және 122 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Ақтасты ауылдық округі (Ақтөбе облысы)

**Ақтасты ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтасты, Толыбай ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтасты ауылы. 

## Тарихы
Кеңес заманында *Урожайный ауылдық кеңесі* деп аталған. 1997 жылы таратылған Толыбай ауылдық округі (орталығы Толыбай а.) қосылды. 2008 жылы округ құрамында болған *Амангелді* ауылы таратылды.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 545 адамды (272 ер адам және 273 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы ауылдық округтері
Ақтасты ауылдық округі (Ұлытау облысы)

**Ақтасты ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданында болған әкімшілік бірлік, 2017 жылы таратылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтасты ауылы кіреді. Орталығы – Ақтасты ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 218 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданының таратылған ауылдық округтері
Әйке (ауыл)

**Әйке** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Әйке ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Темірбек Жүргенов ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 99 км-дей жерде, Әйке көлінің шығыс жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1510 адам (771 ер адам және 739 әйел адам) болса, 2009 жылы 1058 адамды (547 ер адам және 511 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 937 адамды (488 ер адам және 449 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Белқопа (ауыл)

**Белқопа** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы, Қарабұтақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 75 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 614 адам (312 ер адам және 302 әйел адам) болса, 2009 жылы 268 адамды (134 ер адам және 134 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 364 адамды (197 ер адам және 167 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Жамбыл (Әйтеке би ауданы)

**Жамбыл** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Жамбыл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1277 адам (647 ер адам және 630 әйел адам) болса, 2009 жылы 838 адамды (416 ер адам және 422 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 529 адамды (278 ер адам және 251 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Мир (Ақтөбе облысы)

**Мир** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы, Әйке ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2013 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 79 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 62 адам (34 ер адам және 28 әйел адам) болса, 2009 жылы тұрақты тұрғыны болмады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданының таратылған елді мекендері
Сарат (Ақтөбе облысы)

**Сарат** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Сарат ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 52 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1029 адам (516 ер адам және 513 әйел адам) болса, 2009 жылы 781 адамды (404 ер адам және 377 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 433 адамды (241 ер адам және 192 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Көзенкөл

**Көзенкөл** – Күршім жотасының батыс сілеміндегі ағынсыз көл. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы Бурабай ауылынан оңтүстікке қарай 10 км-дей жерде.

## Гидрографикасы
Теңіз деңгейінен 369 м биіктікте жатыр. Аумағы 1,4 км2, ұзындығы 2 км, енді жері 1 км. Ең терең жері 6,6 м. Су жиналатын алабы 45 км2. Химиялық құрамы жағынан гидрокарбанаттар классы, натрийі топқа жатады. Суы ащы, аздап сілтілі, кермек татиды. Құрамында фтор, бор және бром кездеседі. Тасыған өзен және жер асты суларымен толысады. 

## Өсімдігі
Көл жағалауында бетеге, қара жусан, қараған, арасында итмұрын, бозқараған, тобылғы кездеседі. Жағалауына үйрек ұя салады, ондатра мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы көлдері
Сарат ауылдық округі

**Сарат ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сарат ауылы кіреді. Орталығы – Сарат ауылы.

## Тарихы
1997 жылы Сарат ауылдық округі (орталығы Сарат а.) таратылып, Басқұдық ауылдық округіне (орталығы Тымабұлақ а.) қосылды. Кейін Басқұдық ауылдық округінен Сарат ауылдық округі қайта бөлініп шықты. 2008 жылы округ құрамында болған *Бестас* ауылы, 2015 жылы *Қырыққұдық* ауылы  таратылды.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 433 адамды (241 ер адам және 192 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы ауылдық округтері
Сарыбұлақ (Әйтеке би ауданы)

**Сарыбұлақ** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы, Тұмабұлақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 106 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 336 адам (167 ер адам және 169 әйел адам) болса, 2009 жылы 232 адамды (124 ер адам және 108 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 146 адамды (74 ер адам және 72 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Тұмабұлақ

**Тұмабұлақ** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Тұмабұлақ ауылдық округі орталығы. 2020 жылға дейін Тымабұлақ деп аталған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 86 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1674 адам (837 ер адам және 837 әйел адам) болса, 2009 жылы 1168 адамды (568 ер адам және 600 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 572 адамды (294 ер адам және 278 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Тұмабұлақ ауылдық округі

**Тұмабұлақ ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тұмабұлақ, Сарыбұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Тұмабұлақ ауылы.

## Тарихы
1997 жылы таратылған Сарат ауылдық округі (орталығы Сарат а.) қосылды. Кейін Басқұдық ауылдық округінен Сарат ауылдық округі бөлініп шықты. 2008 жылы округ құрамында болған *Басқұдық* ауылы таратылды. 2020 жылы Басқұдық ауылдық округі **Тұмабұлақ ауылдық округі**, Тымабұлақ ауылы **Тұмабұлақ** ауылы болып өзгертілді.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 718 адамды (368 ер адам және 350 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы ауылдық округтері
Сұлукөл ауылдық округі

* Сұлукөл ауылдық округі – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Сұлу көл ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Сұлукөл ауылдық округі – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

Санат:Айрық беттер
Талдық (ауыл)

**Талдық** — Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы ауыл, Қайрақты ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Темірбек Жүргенов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 156 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 554 адам (283 ер адам және 271 әйел адам) болса, 2009 жылы 352 адамды (195 ер адам және 157 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 224 адамды (120 ер адам және 104 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер
 

Санат:Әйтеке би ауданы елді мекендері
Қайрақты ауылдық округі

**Қайрақты ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талдық ауылы кіреді. Орталығы – Талдық ауылы. Округ құрамында болған *Қайрақты* ауылы 2008 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 224 адамды (120 ер адам және 104 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы ауылдық округтері
Темірбек Жүргенов ауылдық округі

**Темірбек Жүргенов ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданындағы әкімшілік бірлік. 2020 жылға дейін *Комсомол ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Темірбек Жүргенов, Талдысай ауылдары кіреді. Орталығы – Темірбек Жүргенов ауылы. Округ құрамында болған *Бөгеткөл, Тасқожа* ауылдары 2015 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 8506 адамды (4353 ер адам және 4153 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Әйтеке би ауданы ауылдық округтері
Калифорния кондорасы

**Калифорния кондорасы** — жыртқыш ірі құс. Сирек кездеседі. Қанатын жазғанда 3 м – ге дейін жетеді. Калифорнияда, теңіз жағалауына жақын жерлерде, тауларда жүреді. Ашық жерлерге жем табу үшін ұшып келеді. Жаңа тасталған өлекселерді қысқа әрі өте күшті тұмсығымен боршалап бөліп жейді. Жұптасқан кондорлар ұяларын үңгірлерге салады. Ұрғашысы бір – бірден жұмыртқа табады, екі жұмыртқа салатын кездері өте сирек, екі жылда бір рет болуы мүмкін. Оны біржарым айдай басып жатады. Балапандар да өте баяу өседі. Ата – аналары оларды 7 ай асырайды, сонша уақыт тағы да балаларын бақылап жүреді. Кондорлар тек 6 жылдан кейін ғана ұрпақ қалдыруға жарайды. 

Санат:Құстар
Санат:Жыртқыш құстар
Клептократия

**Клептократия** (гр. κλέπτειν «ұрлау» + κράτος «мемлекет, билік») — билікті қолданып, мемлекеттік қаржыны ұрлау арқылы өзінің байлығын және саяси ықпалын үлкейтетін, алаяқтармен бақыланатын, кейде өз халқына әділетті қызметін көрсетпейтін үкімет. Клептократия көбіне автократиялық, олигархиялық немесе диктаторлық режимдерде кездеседі, алайда демократиялық елдерде де болуы мүмкін. Клептократияға жемқорлық және лоббизм тән.

## Ерекшеліктері
Клептократиялық режимдерде жоғары лауазымды тұлғалар мен олардың айналасындағы топтар мемлекеттік қаржыны, табиғи ресурстарды немесе шетелдік көмекті жеке мақсатта пайдаланады. Бұл ретте экономикалық және саяси жүйе элитаның байлығын арттыруға бағытталған. Қазіргі заманда көптеген дамушы елдерде кездеседі.

## Салдары
Клептократияның салдары саясат және экономика салалары бойынша халыққа үлкен зиян келтіреді, шетелдік инвестицияларға жол бермейді, елдегі сауда-саттықты әлсіретеді, тұрғындардың өмір сүру сапасын төмендетеді, себебі клептократтардың көбісі ақшаны қоғам үшін қажетті мектеп, аурухана, жол, парк және т.б. жобаларға бөлінген қаржыдан алады.

## Дереккөздер

Санат:Саяси жүйелер
Санат:Жемқорлық
Новый ауылдық округі

**Новый ауылдық округі** – Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігі құрамында болған әкімшілік бірлік, 2018 жылы таратылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына ''Жаңақоныс'', *[[Құрашасай]]* ауылдары кірген. Орталығы – Жаңақоныс ауылы болған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 7595 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе қалалық әкімдігінің таратылған ауылдық округтері
Ақжар (Ақтөбе қалалық әкімдігі)

**Ақжар** — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты Қарғалы ауылдық округі құрамында болған ауыл. 2018 жылы таратылып, Ақтөбе қаласының Алматы ауданындағы шағын ауданға айналды.

## Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 8 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 386 адам (191 ер адам және 195 әйел адам) болса, 2009 жылы 2354 адамды (1194 ер адам және 1160 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе қалалық әкімшілігінің таратылған елді мекендері
Питер Зееман

**Питер Зееман** (; 25 сәуір 1865, Зоннемайре, Нидерланд — 9 қазан 1943, Амстердам) — нидерланд физигі, физика бойынша Нобель сыйлығының 1902 жылғы  лауреаты, Хендрик Лоренцпен бірлесіп, "радиациялық құбылыстарға" магнетизм әсерін зерттеулерде ерен еңбегі үшін алды.

## Өмірбаяны
Питер Зееман 1865 жылдың 25 сәуірде Зоннемайреде Катаринус Форандинус Зееман және оның әйелі Вильгельмина Ворсттің отбасында дүниеге келген. 
солға|нобай|152x152 нүкте|<center>Питер Зееман <br>
Вета қол портреті </center>
Лейден университетінде Хейке Камерлинг-Оннес және Хендрик Лоренц басшылығымен оқыған. 

1890 жылы ол Лейденде оқыта бастайды. 1896 жылы магнит өрісінің спектрлік сызықтары сәулелену көзіне әсерін зерттейді және әсерін ашады, енді ол Зееман әсері атымен белгілі. Әсерді ашқаны Х. Лоренцтің электромагниттік сәуле шығару теориясының дұрыстығын дәлелдеді.

1900 жылы Зееман Амстердам университетінде физика профессоры болып тағайындады. 1908 жылы ол физика институтының директоры.

1921 жылы ғалым Генри Драпер атындағы медальді алды. Айдағы бір кратер соның есімімен Зееман кратері деп аталған.

Лондон корольдік қоғамының Шетелдік мүшесі (1921), Папа ғылым академиясының мүшесі (1936).

Питер Зееман 9 қазанда 1943 жылы Амстердамда Вермах қаласының басқыншылығы кезінде, Екінші дүниежүзілік соғыс барысында қайтыс болды.

Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Маттеуччи медалінің иегерлері
Санат:25 мамырда туғандар
Санат:9 қазанда қайтыс болғандар
Санат:Нидерланд физиктері
Санат:Венгр ғылым академиясының мүшелері
Санат:Папа ғылым академиясының мүшелері
Қурайлы (ауыл)

**Қурайлы** — Ақтөбе облысы Ақтөбе қалалық әкімдігіне қарасты болған ауыл, бұрынғы Қурайлы ауылдық округі орталығы. 2018 жылы таратылып, Ақтөбе қаласының Алматы ауданындағы шағын ауданға айналды.

## Географиялық орны
Ақтөбе қаласынан солтүстік-батысқа қарай 17 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1309 адам (636 ер адам және 673 әйел адам) болса, 2009 жылы 1712 адамды (823 ер адам және 889 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе қалалық әкімшілігінің таратылған елді мекендері
Сазды ауылдық округі (Қызылорда облысы)

**Сазды ауылдық округі** — Қызылорда облысы Арал ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сазды ауылы кіреді. Орталығы – Сазды ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 506 адамды (264 ер адам және 242 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Арал ауданы ауылдық округтері
Ақтөбе қалалық әкімдігі

нобай|275px|Ақтөбе қаласы әкімдігінің ғимараты, 2008
**Ақтөбе қалалық әкімдігі** — Ақтөбе облысының солтүстік бөлігінде орналасқан әкімшілік-аумақтық бөлік.

## Географиялық орны
Солтүстік-батысында Мәртөк, солтүстік-шығысында Қарғалы, шығысында Хромтау, батысы мен оңтүстігінде Алға аудандарымен шектеседі. Әкімдік аумағымен Елек, Қарғалы, Сазды өзендері ағып өтеді.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтөбе қаласы кіреді. Орталығы - Ақтөбе қаласы.

2018 жылы қала аудандарға бөлінбес бұрын құрамына 5 ауылдық округтегі (Благодар, Новый, Қарғалы, Қурайлы, Сазды) 23 ауыл кірген.

## Тұрғыны

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы қалалық әкімдіктері
Дронттектестер

**Дронттектестер** () — қазба қүстар, 16-17 ғасырларда Маскарен аралдарында толықтай жойылған. 3 түрі болған, ірі (10 кг дейін) қүстар, қанаттары әлсіз, ұшу қабілеті толықтай жойылған. Балсірі болмаған, тұмсығы күшті, үстіңгісінің үшында ілмек болған. Руль қанаттары болмаған. Өсімдік қоректі қүстар болғанға үқсайды. Шығу тегі түсініксіз-бір авторлар дронттарды кептерлермен байланыстыруға тырысса, басқалары сутартарлардың ауытқып кеткен бір бүтағы болуы керек деп деп есептейді.   

## Морфологиялық ерекшеліктері
Қаз тәрізділер бұл отрядқа ірі және орта үлкендікте болатын, ұзын мойынды, қысқа аяқты құстар жатады. Олардың саусақтары төртеу, оның үш саусағы денесінің алдына бағытталып, оларды тері жарғақтарымен қосылған. Әдетте олардың тұмсығын жалпақ, үстіңгі жағынан төмен қарай қысыңқы келеді. Тұмсығының сырты жұқа терімен қапталған, тұмсығының ұшында мүйізді бөлімі болады, оны «тырнақша» деп атайды. Тұмсығының үстіңгі бөлімінің ішкі жағында мүйізді пластинкалары бар. Кейбір түрлерінде (крохалдарда) жақтарының жиектерінде мүйізді тісшелері болады. Жамылғы қауырсыны тығыз, қатты, шеткі қауырсындары болады. Құйымшақ безі жақсы дамыған.

## Репродуктивті көбеюі
Еркектерінің шағылыс оргындары болады. Жылына бір рет жұмыртқа салады. Жұмыртқадан шыққан балапандары ширақ болады. Қаз тәрізділердің бүкіл дүние жүзінде 200 – дей түрі бар. Бізде олардың елуге тарта түрі кездеседі. Кәсіптік құстардың көпшілігі осы отрядқа жатады. Бұлардан үй құстарының көптеген түрлері шығарылған.

## Ажыратылуы
а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар әр түрлі жағдайларға биімделіп, мінез – қылықтарын өзгертеді.
б) денесінде зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің дұрыс болуына байланысты температурасының жоғары және тұрақты болуына әкеліп соққан,
в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, өрмелеу қабілетін жоймаған,
г) көбею біршама жетілген жұмыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі.

## Әдебеит
* «Құстар. Құстардың аңшылық- кәсіптік түрлері» кітабы, 2014, 24 бет.

Санат:Кептерлілер
Ағылшын әліпбиі

**[[Ағылшын тілі]] әліпбиі **латын әліпбиіне негізделген және 26 әріптен тұрады.

6 әрпі дауысты дыбысты білдіреді (монофтонгтар және дифтонгтар, дербес немесе құрамында диграфтармен): "A", "E", "I", "O", "U", "Y".

21 әрпі дауыссыз дыбыстарды білдіреді: "B", "C", "D", "F", "G", "H", "J", "K", "L", "M", "N", "P", "Q", "R", "S", "T", "V", "W", "X", "Y", "Z".

"Y" әрпі дауыссыз дыбысты білдіреді, сондай-ақ дауысты дыбыс ретінде қолданылады.

"W" әрпі дербес дауыссыз дыбысты білдіреді, бірақ ол диграфтардың құрамында дауысты дыбысты береді. Британдық айтылуда () "R" әрпінеде осы заңдылық қолданылады .

## Қазіргі ағылшын әліпбиі әріптері

## Диграфтар
Ағылшын тілінде төмендегі диграфтар қолданылады:
# sh = [ʃ], "shine" [ʃaɪn];
# zh = [ʒ], "Zhukov" [ˈʒukov] (тек практикалық транскрипцияларда);
# ch = [tʃ], "China" [ˈtʃaɪnə]; = [k] грек тілінен шыққан сөздерде, "echo" [ˈekəʊ], сондай-ақ басқа тілдерден алынған кірме сөздерде: иврита, "Michael" [ˈmaɪkəl]; неміс, "Mach" [mak]; және т. б.;
# kh = [x], "Kharkov" [ˈxarkov] (тек практикалық транскрипцияларда);
# th = [ð] не [θ], "the" [ðiː, ðə], "think" [θɪŋk].

## Диакритикалық таңбалар
Диакритикалық таңбалар негізінен кірме сөздерге қолданылады. Осындай сөздер ағылшын тіліне сіңіп кете салысымен, олар диакритикалық таңбаларды жоғалтады. Мысалы, француз сөзінен алынған hôtel кірме сөзі, кейіннен диакритикалық таңбалардан мүлдем арылды. Бейресми ағылшын тілінде диакритика пернетақтада таңбалардың болмауы әсерінен көп қолданылмайды, ал кәсіби копирайтерлер және әріп терушілер оны қолдануды жөн көреді. 

## Тарихы
Ағылшын тілінде жазбалар шамамен б.з  V ғасырынан бастап пайда болған,  жазу үшін англо-саксондық руналар қолданылған. Рундардың латын әрпіне ауыстырылуы VII ғасырдан христиандық миссионерлердің келуімен басталды

## Әріптерінің жиілігі
Ағылшын тілінде ең жиі кездесетін әріп "E", ең сирек кездесетін — "Z".

Төменде кездесетін әріптер жиілігі берілген.

Санат:Ағылшын тілі
Санат:Латын әліпбиіне негізделген әліпбилер
Джон Костерлиц

**Джон Майкл Костерлиц** (, 22 маусым 1943) — Браун университетінде физика профессоры. Нобель сыйлығының физика бойынша лауреаты (2016).

Абердин, Шотландия тумасы, биохимик Ханс Костерлицтің ұлы. B. A. және M. A. дәрежесін Кембридж университетінде алды. 1969 жылы ол философия докторы дәрежесін Оксфорд университетінде алды. Бірнеше постдокторлық позициялардың, соның ішінде Бирмингем университетінде болып, Дэйвид Таулесспен ынтымақтаса отырып, Корнелл университетінде,  1974 жылы Бирмингем университетінің факультетіне тағайындалды. 1982 жылдан Браун университетінде физика профессоры.

## Марапаттары мен танылуы
Марапаттары:
* Ларс Онзагер сыйлығы (2000)
* Нобель сыйлығы, физика бойынша (2016).

## Сондай-ақ,
* Березинский — Костерлиц — Таулестің көшуі.

## Дереккөздер

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (Ұлыбритания)
Санат:Алфавит бойынша Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:22 маусымда туғандар
Тінәлі

**Тінәлі** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Ақжол ауылдық округі құрамындағы ауыл. Ауыл озат шопан, еңбек ардагері Ишанғали Тінәлиевтің құрметіне аталған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 54 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 478 адам (253 ер адам және 225 әйел адам) болса, 2009 жылы 307 адамды (153 ер адам және 154 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 198 адамды (107 ер адам және 91 әйел адам) құрады.

## Ауыл көшелері
* И. Тінәлиев көшесі
* Құрманғазы көшесі

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Қабыл (ауыл)

нобай|орта|1200px|'''Қабыл ауылына қош келдіңіздер!'''

**Қабыл** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Ақжол ауылдық округі құрамындағы ауыл. Ауыл озат шопан, еңбек ардагері Қабыл Қамешовтің құрметіне аталған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 39 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 495 адам (249 ер адам және 246 әйел адам) болса, 2009 жылы 455 адамды (240 ер адам және 215 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 371 адамды (199 ер адам және 172 әйел адам) құрады.

## Ауыл көшелері
* Бастау (Қоразбаев) көшесі
* Жамбыл көшесі
* К.Мендалиев көшесі
* Қабыл көшесі
* М.Әуезов көшесі
* Шаңырақ (Пендебаев) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Битілеу

**Битілеу** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Ақжол ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 41 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 326 адам (151 ер адам және 175 әйел адам) болса, 2009 жылы 272 адамды (137 ер адам және 135 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 214 адамды (115 ер адам және 99 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Ақжол ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Ақжол ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ілбішін, Битілеу, Қабыл, Тінәлі ауылдары кіреді. Орталығы – Ілбішін ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2139 адамды (1098 ер адам және 1041 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы ауылдық округтері
Ақжол ауылдық округі

* Ақжол ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік.
1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары

**XVIII [[жазғы Олимпиада ойындары]]** (жап: 1964年夏季オリンピック; ағылш: *Games of the XVIII Olympiad*) — Токиода, Жапонияның астанасында, 10-нан 24 қазанға дейін 1964 жылы өткізілген. Бұл Азияда өтке н алғашқы Олимпиада ойындары болған, дегенмен сонау 1940 жылы Токиода XII жазғы Олимпиада ойындары өткізілуі керек еді, бастапқыда ол Жапонияның, Қытайға баса-көктеп кіруіне байланысты Хельсинкиге ауыстырылған, содан кейін мүлде күшін жойған.

## Қаланы таңдау
Олимпиада ойындарын өткізуге 1964 жылы мынадай төрт қала үмітті болған:

## Қорытынды медаль есебі

## Филателиядағы Олимпиада ойындары

File:The Soviet Union 1964 CPA 3085 souvenir sheet (1964 Summer Olympics, Tokyo. Woman gymnast and stadium).jpg|Токио XVIII жазғы Олимпиада ойындары
|Гребля
|Фехтование


## Әдебиет
* 
* Олимпиада жалауы астында  // "Спорттық ойындар", № 10, қазан 1964 ж. 2-бет.

Санат:1964 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Жапониядағы спорт
1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары

**XIX [[жазғы Олимпиада ойындары]]** (ис: *Juegos de la XIX Olimpiada;* ағылш: *Games of the XIX Olympiad*) — Мехикода (Мексика) 12-нен 27 қазан аралығында 1968 жылы өткізілген. 48 жылда Латын Америкасында өткізілген, 2016 жылы Рио-де-жанейродағы ХХХІ жазғы Олимпиада ойындары ашылуына дейін бұл жалғыз Олимпиада ойындары.

## Қаланы таңдау
Мехико ХІХ Олимпиада Ойындарының астанасы ретінде 18 қазан 1963 жылы Халықаралық Олимпиада комитетінің Баден-Баденде өткен 60-шы сессиясында таңдалды.

## Қорытынды медаль есебі

## Әдебиет
* 
* 
* 
* Official Olympic Reports Summer Games 1896-2008. LA84 Foundation

## Сілтемелер
Олимпиада ойындары Диафильмі, Мехико-1968

## Сондай-ақ,
* Олимпиада ойындарына бойкот

Санат:1968 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Мексикадағы спорт
Жазғы Азия ойындары 1982

**IX Азия ойындары** Нью-Делиде 19 қарашадан 4 желтоқсанға дейін 1982 жылы өткізілді. Бұл Индия астанасында өткен екінші Азия ойындары (Делиде I Азия ойындары да 1951 жылы өткізілді). Жарыстар 21 спорт түрінен.

## Негізгі іс-шаралар
Делидегі ойындар сол жылы құрылған Азиядағы Олимпиадалық Кеңестің қамқорлығымен өткен Азиядағы алғашқы ойын болды.

Ойынның ресми ашылуы 1982 жылғы 19 қарашада «Джавахарлал Неру» стадионында өтті. Ойындарды Үндістан президенті  Заил Сингх ашты.

Азия ойындарында 3311 спортшы қатысты - 3379 елден 2793 ерлер мен әйелдер.

Бейресми жарыстарда бірінші орынды Қытай спортшылары алды, 155 жүлделі медальдардың ішінде 63 алтын және 51 күміс, және жапондардың Азиададағы басымдығын бұзады.

Үндістандағы Азиада ойындарына дайындалу кезінде, түсті теледидар дами бастады, ол Ойындардың түсімен таратылуына мүмкіндік берді.

## Тұмар
Ойындардың маскоты - «Аппу» пілі. Нақты өмірде - Kuttinarayanan деген лақап атпен белгілі. 
7 жасында піл септиктерге секіріп, аяғын сындырды. Жарақат аяғына дейін емделмеген, ол 2005 жылы 14 мамырда қайтыс болды.

## Спорт түрлері
Азия ойындарында алғаш рет, ат спорты, гольф, гандбол, есу, және әйелдер көгалдағы хоккейден өтті.

Сондай-ақ, 16 спорт түрінен жарыстар өткізілді:
* Бадминтон
* Баскетбол
* Бокс
* Күрес
* Велосипед спорты
* Волейбол
* Гимнастика
* Жеңіл атлетика
* Үстел теннисі
* Парусный спорт
* Жүзу
* Ауыр атлетика
* Стрельба
* Садақ ату
* Теннис
* Футбол

Ойындар бағдарламасынан Қылыштасу алынып тасталды, бірақ Сеулдегі келесі ойындармен бұл спорт қайтадан бағдарламаға енгізілді.

## Медаль есебі
Ойынға қатысушы 33 елдердің жүлдегерлері 22-сі жеңімпаз атанды. Тағы 10 елдер медальсіз қалды (Непал, Бангладеш, БАӘ, Мьянма, Лаос, Мальдивы, Шри-Ланка, Оман, Северный Йемен, Оңтүстік Йемен).

## Сілтемелер
* IX Жазғы Азия ойындары на ocasia.org 

1982
Санат:Үндістандағы спорт
Санат:1982 жылғы спорт
Жазғы Азия ойындары 1986

**X Азиатские игры** Сеулде 20 қыркүйек пен 5 қазан аралығында 1986 жылы өткізілді. Жарыс екі жылдан кейін өткен жазғы Олимпиада спорт ғимараттарында өткізілді.Жарыстар 27 спорт түрінен өткізілді. Барлық социалистік елдер, Қытайдан басқа, саяси себептерге байланысты ойындарға бойкот жариялады.

Ойынның ресми ашылуы 1986 жылғы 20 қыркүйекте Олимпиадалық стадионда Сеулде өтті. Ойындарды Корея Республикасының Президенті — Чон Ду Хван ашты.

Азия ойындарына 27 елдің 4 839 спортшылары қатысты.

Бейресми жарыстарда бірінші орынды Қытай спортшылар алды, 222 медаль жеңіп алды, оның ішінде 94 алтын және 82 күміс.

## Спорт түрлері
* Академиялық есу
* Бадминтон
* Баскетбол
* Бокс
* Күрес
* Боулинг
* Велосипед спорты
* Су полосы
* Волейбол
* Гандбол
* Гимнастика
* Гольф
* Дзюдо
* Ат спорты
* Жеңіл атлетика
* Үстел теннисі
* Желкенді спорт
* Жүзу
* Суға секіру
* Ауыр атлетика
* Ату
* Садақ ату
* Тхэквондо
* Теннис
* Қылыштасу
* Футбол
* Көгалдағы хоккей

## Медаль есебі
27 Ойындарға қатысушы 22 елдердің спортшылары жеңіске жетті. Тағы 5 елдер медальсіз қалды (Бутан, Мальдивтер, БАӘ, Солтүстік Йемен, Шри-Ланка).

## Сілтемелер
* ocasia.org-тегі X Жазғы Азия ойындары 

1986
Санат:Оңтүстік Кореядағы спорт
Санат:1986 жылғы спорт
Жазғы Азия ойындары 1951

**I Азия ойындары**, **Жазғы Азия ойындары 1951** Нью-Делиде 4 наурыз бен 11 наурыз арасында 1951 жылы өткізілді. Бұл бүкіл  Азиядағы спортшылар арасында алғаш рет халықаралық чемпионат болды. Ойындарда 6 спорт түрінен 489 спортшы 11 елден қатысты.

## Қатысушы елдер
Ұлттық олимпиада комитеті (ҰОК) сол уақытта ХОК кодтары тізімі сәйкес елдерге сілтеме жасайды. Төменде қатысушы елдердің тізімі берілген.

*  Ауғанстан
*  Бирма
*  Цейлон
* 
* 
*  Иран
* 
* 
* 
* 
* 

## Спорт түрлері

* Су спорт түрлері
** 17pxЖүзу (8)
** 17px Суға секіру (2)
** 17pxСу полосы (1)
* 17pxЖеңіл атлетика (33)

* 17pxБаскетбол (1)
* 17pxВелоспорт (4)
* 17pxФутбол (1)
* 17pxАуыр атлетика (7)

## Ойындардың нәтижелері

Ауғанстан, Непал және Тайланд спортшылары медальдарға ие болмады.

## Дереккөздер

1951
Санат:1951 жылғы спорт
Санат:Үндістандағы спорт
Ақсуат (Ақжайық ауданы)

нобай|орта|1200px|'''Ақсуат ауылына қош келдіңіздер !'''

**Ақсуат** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Ақсуат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 66 км-дей жерде.

нобай|солға|200px|Ақсуат ауылы
## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 945 адам (481 ер адам және 464 әйел адам) болса, 2009 жылы 761 адамды (385 ер адам және 376 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 639 адамды (317 ер адам және 322 әйел адам) құрады.

## Ауыл көшелері
* Ақжайық (Чапаев) көшесі
* Ақсуат көшесі
* Астана (Жағалау-2) көшесі
* Бейбітшілік (Мир) көшесі
* Жағалау (Жағалау-1) көшесі
* Қазақстан (Казахстанская) көшесі
* Мәңгілік ел (Октябрьская) көшесі

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Ақбұлақ (Ақжайық ауданы)

**Ақбұлақ** (2006 ж. дейін —  *Калёное*) — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Ақсуат ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 73 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 321 адам (165 ер адам және 156 әйел адам) болса, 2009 жылы 203 адамды (100 ер адам және 103 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 124 адамды (68 ер адам және 56 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Қарағай (Батыс Қазақстан облысы)

**Қарағай** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Алғабас ауылдық округі құрамына кіреді. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан солтүстік-батысқа қарай 69 км-дей жерде, Киров-Шежін каналының бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 381 адам (196 ер адам және 185 әйел адам) болса, 2009 жылы 291 адамды (156 ер адам және 135 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 102 адамды (63 ер адам және 39 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Капсомер

**Капсомер** — вирустың генетикалық материалын қорғайтын сыртқы мембрананың капсидінің құрылымдық ақуыздық бөлімі. Капсомерлерден капсидтің реттелген құрылымын қалыптастыру өзін-өзі құрастыру арқылы жүзеге асырылады. Капсомерлер ковалентті байланыстарға байланған, қайталанатын белок молекулаларының (протомерлер) топтары. Капсомерлер электрондық микроскопта ерекшеленеді. Әрбір капсомер бір немесе бірнеше протеиннен тұруы мүмкін.

## Әдебиет
* Bennington, James L. Diccionario enciclopedico laboratorio de clinico. Medica panamericana.
* Diccionario Mosby de medicina, enfermeria y ciencias de la salud (quinta edición edición). Elservier España.

Санат:Вирустар
Тоған (Батыс Қазақстан облысы)

**Тоған** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Алғабас ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан солтүстік-батысқа қарай 55 км-дей жерде, Киров бөгенінің оңтүстік жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 265 адам (144 ер адам және 121 әйел адам) болса, 2009 жылы 249 адамды (136 ер адам және 113 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 167 адамды (85 ер адам және 82 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Алғабас ауылдық округі (Ақжайық ауданы)

**Алғабас ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Алғабас, Жаңажол, Қарағай, Тегісжол, Тоған ауылдары кіреді. Орталығы – Алғабас ауылы. Округ құрамында болған ''Бесоба'' ауылы 2020 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1756 адамды (908 ер адам және 848 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы ауылдық округтері
Жантемір

**Жантемір** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Алмалы ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2021 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстікке қарай 122 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 198 адам (98 ер адам және 100 әйел адам) болса, 2009 жылы 130 адамды (62 ер адам және 68 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер
 

Санат:Ақжайық ауданының таратылған елді мекендері
Бесоба (Ақжайық ауданы)

**Бесоба** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Алғабас ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылды.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан солтүстік-батысқа қарай 74 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 180 адам (89 ер адам және 91 әйел адам) болса, 2009 жылы 75 адамды (43 ер адам және 32 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданының таратылған елді мекендері
Цианофагтар

[оңға|нобай|300x300 нүкте|[Prochlorococcus миовирустардың негативті электрлік микрофотосуретте түсіруі]]
**Цианофагтар** — бұл цианобактерияларды жұқтыратын вирустар. Атауы бактериялар мен цианобактерияларды жұқтыратын вирусты білдіретін фаг терминінен алынған. Әлемдік мұхиттарда органикалық заттардың алғашқы өндірушілері ретінде цианобактерияның маңызды рөлі арқасында, олардың экологиясын зерттеу ғаламдық көміртек циклін түсіну үшін маңызды. Цианофагтар цианобактериялардың қауымдастығында маңызды рөл атқарады, өйткені фотосинтезге жауапты ақуыздардың гендері (терминал оксидазасы) өте жиі ауыстырылады, фосфордың жетіспеушілігіне немесе фотосистеманың кішігірім реттеуші бөлімдері бір-екі болып табылады.

## Сыртқы сілтемелер
* the Virus Ecology Group (VEG)
* the Bacteriophage Ecology Group (BEG)
* the Tucson Marine Phage Lab (TMPL) 

## Әдебиет
* 
* 
* 

Санат:Бактериофагтар
Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі (финал)

1934 жылы Италияда өткен футболдан әлем чемпионатының шешуші кездесуі. Матч 10 маусымда Римде Италия мен Чехословакия футболшыларының арасында өтіп, Италия 2:1 есебімен жеңіске жетті.

## Матч

### Шолу
Бұл қосымша уақытқа созылған тарихтағы тұңғыш финалдық ойын еді. 73 минутта Чехословакия сапынан Антонин Пуч есеп ашқанымен,81 минутта Раймондо Орси есепті теңестірді. Ал, қосымша уақыттың бесінші минутында Анджело Скьявио Италияны алға шығарды. Кейін белгілі болғандай, бұл жеңіс добы еді. Италия әлем чемпионы атанды.

Италия футболшыларын диктатор Бенито Муссолини қатты қысымға алыпты. Жеңбесе өлім жазасына ұшырайтын болған соң футболшылар барын салып, сол кездегі ең мықты деген чехтарды жанкештілікпен тізе бүктіріпті.
--------------
### Детальдар

## Тағы да деректер
Италия құрамасының сапында Луис Монти атты аргентиналық келімсек ойнапты. Ол 1930 жылғы финалда да Аргентинаның сапында алаңға шыққан болатын. Осылайша, ол екі түрлі ұлттық құраманың сапында финалдық матчта ойнаған тарихтағы жалғыз футболшы.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Футболдан 1934 жылғы әлем біріншілігі
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойындары
Санат:Чехословакия Ұлттық футбол құрамасының ойындары
Санат:1934 жылғы футбол
Санат:Футболдан әлем біріншілігінің финалдары
Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы

**Футболдан әлем чемпиондарының алтын кубогы** - 1980 жылдың соңында Әлем Чемпионатының 50 жылдығына орай чемпион атанған құрамалардың арасында өткізілген турнир. 1980 жылы 30 желтоқсанда басталып, 1981 жылы 10 қаңтарда аяқталды.

## Турнир
Турнирге түрлі жылдарда чемпион атанған Бразилия, Италия, Германия, Уругвай, Аргентина құрамалары қатысты. Тек 1966 жылғы чемпион — Англия келмей қалды да, орнына сол кездегі ең мықты құрамалардың бірі Нидерланд келді. 

Турнир Уругвайда өтті.

Қатысушы алты мүше екі топқа бөлінді. Финалға Уругвай мен Бразилия құрамалары шықты. Уругвай 2:1 есебімен жеңіске жетіп, 1950 жылғы финалдағы нәтиже қайталанды.

## Нәтижелер

### А тобы

----
----

### В тобы

----
----

### Финал

## Мергендер
**3 гол**
* Валдемар Викторино (Уругвай)

Санат:Футболдан әлем чемпионаты
Санат:Футбол кубоктары
Санат:Футболдан Ұлттық құрамалар жарыстары
Санат:1980 жылғы футбол
Санат:1981 жылғы футбол
Киевка

* **Киевка** - Қарағанды облысы, 2017ж бастап Нұра
* Киевка (Қостанай облысы)
Восток (ғарыш кемесі)

**Восток** - Жер орбитасында ұшуға арналған бір кісілік ғарыштық кемелер сериясының атауы. Бұл ғарыштық кемелерімен адамның тұңғыш рет ғарышқа ұшуы (Ю. А. Гагарин, 1961, "Восток-1"), бірінші рет екі ғарыш кемесінің топтасып ұшуы (А.Г. Николаев, П.Р. Попович, 1962) және әйел адамының ұшуы (В.В.Терешкова, 1963, "Восток-6") жүзеге асырылды. 

## Сипаттамасы
«Восток» деп аталатын ғарыш кемесі төрт жақты блоктан (бірінші серпу бөлігі), орталық блогтан және үшінші серпу бөлігінен тұрды. Кеме ұзындығы 38, диамерті 10,3 метрге жететін. Бірінші серпу бөлігі қабырғасын айналдыра кемені қажетті бағытқа бұруға мүмкіндік беретін қозғалтқыштар , тұзақ істетті келетін аннтеналар орнатылды. Аспаптар бөлігінде Күн сәулесінен бағдар алатын датчиктер, пневможүйелердің элементтері, ал Жерге қайтып қонатын бөлікте мачта-кабель, тартпа таспалар, иллюминаторлар мен командалық радиожелілер жүйелерінің антенналары болды. Жерге қайтып қонатын аппараттың ішкі жағында қиын сәт туғанда сыртқа қарай лақтырып жіберетін құрылғымен жабдықталған ғарышкер креслосы орын алды. Креслоға порашют, қосымша оттегі мен скандрды желдететін құрылғы. Жерден хабар алуға және оларға жаңалықты хабарлауға арналған аппарат, ең керек-жарақ заттар мен азық-түлік салынған шағын контейнер бекітілген.

## Дереккөздер

Санат:Ғарыш
Санат:Космонавтика
Франсиско Варальо

**Франсиско Антонио Варальо** (; 5 ақпан 1910, Ла-Плата, Аргентина — 30 тамыз 2010, Ла-Плата), аргентиналық футболшы, бапкер. 1930 жылғы әлем чемпионатының ең жас ойыншысы.

## Өмірбаяны
1928 жылы 18 жасар Варальо "Химнастия Ла Плата" сапында ойнай бастады. Әуелі қорғаушы боп алаңға шығып жүрді. Кеін ортаға ауысты да, соңында шабуылда ойнайтын болды. 

Футболдағы өмірінің көбі "Бока-Хуниорс" клубында өткен. 1930-37 жылдары Аргентина құрамасында өнер көрсеткен. Құрама сапында 11 ойын өткізіп, 3 гол соққан. Варалло 1931 жылғы маусымның басында  Бока Хуниорсқа ауысты. Ол клубта тоғыз жыл бойы  ойнады, сол аралықта ол 1931, 1934 және 1935 жылдары үш рет чемпион атанды, сондай-ақ, ол 1933 жылы 34 гол соғып, үздік мерген атанды. 

1930 жылы әлем чемпионатына қатысқан футболшылардың арасында ең соңғысы боп өмірден өткен футболшы. 2010 жылы 100 жасында қайтыс болған. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның бұрынғы клубтары, "Химнасия" және "Бока Хуниорс" күні аза тұту туралы жариялады, ал келесі аптада "Копа Судамериканың" барлық матчында бір минуттық үнсіздік жариялады.
## Жетістіктері
*Аргентина чемпионы (3): 1931, 1934, 1935
*Кәсіби емес деңгейдегі Аргентина чемпионы: 1929
*Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1930
*КОНМЕБОЛ чемпионы: 1937
*Аргентина чемпионатының үздік мергені: 1933 (34 гола)
*ФИФА-ның құрмет орденімен марапатталған — 1994
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* ФИФА сайтындағы өмірбаяны

Санат:Аргентина футболшылары
Санат:Футболдан Оңтүстік Америка чемпиондары
Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Бока Хуниорс ФК ойыншылары
Әтібек

**Әтібек** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Қурайлысай ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2021 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 46 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 239 адам (121 ер адам және 118 әйел адам) болса, 2009 жылы 121 адамды (61 ер адам және 60 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданының таратылған елді мекендері
Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі (финал)

**[[Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі|1930 жылғы Футболдан әлем чемпионатының]]** шешуші матчы. 1930 жылы 30 шілдеде Монтевидеодағы "Сентенарио" стадионында Аргентина мен Уругвай құрамалары өзара ойнап, Уругвай 4:2 есебімен жеңіске жетіп, тұңғыш әлем чемпиондары атанды.

## Матч

### Шолу

* Бұл футбол тарихандағы тұңғыш әлем чемпиоын анықтайтын матч еді. Ойын басталардан алдын, командалар қай елдің добымен ойнау керектігі жөнінде бірақ таласыпты. Соңында бірінші таймда аргентиналық доппен, екінші таймда уругвайлық доппен ойнауға келісіпті.
* Матч басында алаң иелелі басымдық танытып, есеп ашқанымен, бірте-бірте күшейген аргентиналықтар 2:1 есебімен алға шығады. 
* Екінші таймда уругвайлықтарды тұсаулау мүмкін болмапты. Олар 4:2 есебімен жеңіске жетіп, чемпион атанады. Осылайша олар өздерінің Тәуелсіздігің 100 жылдығына керемет сый жасады.

### Қызықты деректер

* Финалда ойнаған 22 футболшының ішінде ең ұзақ өмір сүргені аргентиналық Франсиско Варальо. Ол 2010 жылы 30 тамызда тұп-тура 100 жасында өмірден өтті.
* Уругвайлықтар арада 20 жыл өткен соң 1950 жылғы әлем чемпионатында да алтынға қол жеткізді. Бір қызығы, ол жылы да 1930 жылғы секілді чемпионатқа 13 құрама қатысқан еді.

------------
### Протокол

## Сілтемелер

* Турнир жайлы ақпарат  
* Бейнешолу

Санат:Футболдан 1930 жылғы әлем біріншілігі
Санат:1930 жылғы футбол
Санат:Аргентина Ұлттық футбол құрамасының ойындары
Санат:Уругвай Ұлттық футбол құрамасының ойындары
Санат:30 шілде оқиғалары
Санат:Монтевидеодағы спорт
Санат:Футболдан әлем біріншілігінің финалдары
Жұбан Молдағалиев ауылы

**Жұбан Молдағалиев ауылы** (2000 жылға дейін — *Қурайлысай*) — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ауыл, Қурайлысай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 46 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1763 адам (892 ер адам және 871 әйел адам) болса, 2009 жылы 1378 адамды (706 ер адам және 672 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 857 адамды (448 ер адам және 409 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Хельмут Халлер

**Хельмут Халлер** (; 21 шілде 1939, Аугсбург — 11 қазан 2012, Аугсбург) — германиялық футболшы, 1962, 1966, 1970 жылдары әлем чемпионатына қатысқан.

## Карьерасы

### Клубтық
Карьерасының жарқыраған жылдарын Италияда, "Болонья" және "Ювентус" клубтарында өткізген. Осы екі клуб сапында 11 жыл бойы доп теуіп, үш рет Италия чемпионы атанды. 1973 жылы ғана отанына оралып, туған клубы "Аугсбургқа" (1957 жылы карьерасын осы "Аустрияда" бастаған) ауысты. 

1977 жылы ГФР-дің төменгі лигаларының бірінде ойнайтын "БСВ 07" клубына ауысып, бір жыл ойнады. 1978 жылы тағы да, үшінші рет "Аугсбург" футболшысы атанды.

1979 жылы 40 жасында карьеасын аяқтады. Кейін осы клубтың бапкерлер алқасында істеді, вице-пезиденті болды.

### Ұлттық құрама
1962 жылғы әлем чемпионатына қатысып, топтық кезеңнің екі кездесуінде алаңға шықты (Италия мен Англияға қарсы ойында). 1/4 финалда Югославияға қарсы ойнады, бірақ чемпионатта бір гол да соға алмады.

1966 жылғы әлем чемпионатының бірінші матчында-ақ Швейцарияның қақпасына екі гол соқты (бұл ойында ГФР 5:0 есебімен жеңіске жетті). Ширек финалда Уругваймен ойында осы жетістігін қайталады. Сосын жартылай финал мен финалда бір-бір голдан соғып, ГФР құрамасының чемпионаттағы үздік мергені атанды (6 гол). Бұл чемпионатта ГФР финалда Англиядан ұтылып қалды.

1970 жылғы әлем чемпионатында бір ғана ойында (бірінші турда Мароккомен ойында) алаңға шығып, үзілістен соң алмастырылды да, сол күйі алаңға шықпады. Турнирден соң құрамадағы карьерасын аяқтады.

## Жетістіктері

* Италия чемпионы: 1964, 1972, 1973

### Халықаралық

* Әлем чемпионатының күміс жүлдегері: 1966
* Әлем чемпионатының қола жүлдегері: 1970

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Футболшының профилі

Санат:Германия футболшылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Аугсбург ФК ойыншылары
Санат:Болонья ФК ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Сайқұдық

**Сайқұдық** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Қурайлысай ауылдық округі құрамындағы ауыл.  

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 68 км-дей жерде, Өлеңті өзенінің жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1062 адам (508 ер адам және 554 әйел адам) болса, 2009 жылы 840 адамды (432 ер адам және 408 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 509 адамды (281 ер адам және 228 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері
Қадырқұл

**Қадырқұл** — Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы, Базартөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Чапаев ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 109 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 329 адам (171 ер адам және 158 әйел адам) болса, 2009 жылы 341 адамды (171 ер адам және 170 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 178 адамды (102 ер адам және 76 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ақжайық ауданы елді мекендері