open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Михаил Богданович Барклай-де-Толли

**Михаил Богданович Барклай-де-Толли** (туған кезіндегі аты - **Михаэль Андреас Барклай де Толли**, , 27.12.1761(16 желтоқсан) - 26.05.1818(14 мамыр)) - орыстың әскери қайраткері, әскери министрі,  генерал-фельдмаршалы (1814 жылдан), князь (1815 жылдан), 1812 жылғы Отан соғысының батыры.

Ригаға көшіп келген шотландтық әскери қызметкер отбасында туған. Барклай-де-Толли   орыс-түрік соғысына (1787-91), орыс-швед соғысына (1788-90), наполеондық Францияға қарсы одақтық соғысқа қатысып, өзін дарында әскери басшы ретінде көрсетті. 1809-10 ж. Финляндия генерал-губернаторы. 1810-12 ж. әскери министрі, орыс армиясын күшейту жөнінде  көп еңбек сіңірді. 1812 жылғы Отан соғысының бас кезінде 1-ші Батальондық армиясының командашысы. Француз әскерлерінің күші басым жағдайында кейін шегінудің дұрыс жоспарын ойдағыдай  жүзеге асырып, орыстың екі армиясын  бір жерге шоғырландырды. Алайда 1812 ж. армия мен дворян арасында кейін шегінуге наразылық  туды. Сондықтан ол армияны  басқаруды М.И.Кутузовқа тапсыруға мәжбүр болды. Бородино шайқасында орыс  әскерлерінің  оң қанатына басшылық етіп, қорғаныста зор шеберлік, табандылық пен батылдықтың үлгісін көрсетті. 1812 ж. қыркүйекте науқатығына байланысты  армиядан кетті. 1813 ж. ақпанда 3-ші армияның, соңынан орыс-пруссия армиясының қолбасшысы болып тағайындалды. Барклай-де-Толли басқарған орыс әскерлері Кульм түбінде жеңіске жетіп, Наполеонның Лейпциг түбінде жеңіліске ұшырауына ықпал етті. 1814 ж. Парижді алуға қатысқаны үшін фельдмаршал дәрежесіне  жоғарылатылды. Ол Инстербургте (Шығыс Пруссияда) қайтыс болды. үрдес өзінің Лифляндиядағы Беклор имениесіне әкелініп жерленді. Зиратының басына ескерткіш-мавзолей (1823 ж., мүсінші В.И.Демут-Малиновский), Санкт-Петербургте Қазан соборының алдында (1837 ж., мүсінші Б.И.Орловский) және Тартуда (1849 ж., мүсінші В.И.Демут-Малиновский) Михаил Богданович Барклай-де-Толлиға ескерткіштер орнатылған .

## Дереккөздер


Санат:Ресей генералдары
Владислав Станислав Реймонт

**Владислав Станислав Реймонт** — поляк жазушысы, сыншыл реализмнің көрнекті өкілі. Шығармалары 19 ғасырдың 90 жылдарында жарық көре бастады. «Шайқымазақ әйел» (1896), «Қаңғыру» (2 томдық 1897) романдары мен әңгімелерінде буржуазиялық қоғамдағы өнер қайраткерлерінің мүшкіл халін, әйел теңсіздігі мен кедей шаруалардың аянышты өмірін суреттейді. Оның «1794 жыл» (1913-1918), «Армандаушы» сарыны байқалады. Ол «Мұжықтар» романында (1-4т., 1904-1909; Нобель сыйлығын алған, 1924; орысша аул, 1954) шаруалар өмірін кеңінен  суреттеп, жеке меншіктің психологиясын шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Поляк жазушылары
Санат:Польша тарихы
Адель

**Адель Лори Блу Эдкинс** (, **Адель** есімімен танымал; 5 мамыр 1988, Лондон, Ұлыбритания) — ағылшын композиторы, жазушы, поп-джаз/соул, блюз жанрларының әншісі. Британ империясының Ордені (2013) иегері. Он «Грэмми» және  «Оскар»  марапатының лауреаты (2013).

## Өмірбаян
Адель Эдкинс алғаш рет мектеп сахнасында «Rise» өлеңін орындады. Кейіннен Адель Кройдондағы Өнер көрсету және технологиялық Лондон мектебіне оқуға түсіп, 2006 жылдың мамырында тәмәмдайды. Екі айдан соң PlatformsMagazine.com атты онлайн арт-журналдың төртінші басылымында өзінің екі шығармасын жариялайды.

Алғашқы британдық турнеге Адель 2007 жылы қазан айында шықты. Осы кездері әлеуметтік желілердің бірі MySpace желісінде Адель досына сыйлаған жас шағында жазылған демо-таспасы жарияланған. Осы мерейіне орай, алғашқы контрактын алады. 2007 жылы 22 қазанда шыққан Pacemaker Recordings лейблнде оның дебюттік синглы «Hometown Glory» басылады. Бұл сингл iTunes-та «Апта синглы» деп танылса, ал 2008 жылдың сәуірінде сингл қайтадан «Skins» телехикаясының саундтрегі болуына орай британдық топ-40-қа кіреді..

2012 жылы Адельдің Джеймс Бонд жайлы түсірілген «007: Координаты „Скайфолл“» фильміне «Skyfall» деген атаумен саундтрек жазады.. Пол Эпвортпен бірге жазылған ән «Алтын Глобус» және «Оскар» премияларында 2013 жылдың «Үздік ән» санатында марапатталса, «Грэмми» премиясында «Кино, телеарна немесе визуальды қойылымға арналған Үздік ән» номинациясмен марапатталды.

## Дереккөздер

Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері
Санат:Үздік фильм әні үшін Оскар сыйлығының иегерлері
Санат:Алтын глобус сыйлығының иегерлері
Ғабидман Игенсартов

300px|нобай|оңға|Ғабидман Игенсартов
Қазақ халық ақыны **Ғабидман Игенсартов** 11 желтоқсан күні 1902 Қарағанды болысы Қарқаралы ауданында туған. 1925 жылдан КОКП мүшесі. Жас кезі байлардың есігінде жалшылықта өтті. Октябрь революциясынан кейін сауатын ашты.

1923 жылдан бастап қазақ ауылдарын советтендіру ісіне араласты. 1927 жылы Темірші болысы жалшылар комитетінің председателі болды. 1929 жылы ҚАССР ОАК-нің мүшесі болып сайланды. 1930-1960 жылдар аралығында Қарағанды облысының совет орындарында, тұтынушылар мекемелерінде, көмір шахталарында, "Советтік Қарағанды" газеті редакциясында қызмет істеді. Ғ.Игенсартовтың ақындық қызметі 1920 жылдан басталады. Алғашқы өлеңін–"Ақ қошқар жоқтауы" 1930 жылы шықты. 
Оның өлеңдері 1930 жылдан бастап Семей, Қарағанды облыстық, аудандық газеттерінде жиі жарияланды. Олардың көбі негізінен сықақ, мысқыл өлеңдер. 1934 жылы Игенсартовтың тұңғыш көлемді шығармасы **"Ақ бидай" поэмасы, бұдан кейін "Лавадағы өмір" (1949), "Шахтер сөзі" (1949), "Шынар", "Арман" (1964), "Тың дала" (1968), "Айдау Әбен" (1970)** дастандары, тағы басқа шығармалары жарық көрді.

Ғ.Игенсартов өзінің поэмаларында совет адамдарының жасампаз еңбегін, олардың бойындағы асыл қасиеттері және ерлік, достық махаббат тақырыптарын жырлады. Ғабидман Игенсартов Қазақ ССР Жоғарғы Советінің құрмет грамотасымен екі рет марапатталды. Ал 1962 жылдың желтоқсанында оған Халық ақыны деген құрметті атақ берілді. 1963 жылдан бастап оған республикалық дәрежедегі дербес пенсия тағайындалған болатын.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА

Санат:Мәдениет
Ілияс Мәңкіұлы

380px|нобай|оңға|Ілияс Мәңкіұлы
1880 жылы қаңтар айында Қарағандыға жақын Нұра өзенінің бойында, Ботақара деген таудың етегінде кедей шаруа отбасында туған. 

Ілиястың әкесі – Мәңкі, Мәңкінің әкесі Қайдауыл, оның әкесі – Жиенәлі, үшеуі де батыр, ақын әнші, сөзге ұста, ділмар болған адамдар. Әкесі Мәңкінің шешендік сөзі, шешесінің ақындығы, ағасы Көппай мен Тахауяның қиссашылдығы, апасы Қадишаның өлеңші, әншілігі, нағасышысы Соңтуғанның айтысқа шеберлігі жас Ілиясқа дүние есігін ашқан өмір мектебі болған.

## Өмірбаяны

Ілияс шығармашылығы негізінен екі дәуірге бөлінеді: революцияға дейінгі және одан кейінгі. Бірінші дәуірінің өлеңдерінде шаруалар мен жұмысшылардың аянышты халін көрсете отырып, үстем тап өкілдерін - байларды, би-болыстарды, саудагерлерді әшкерелейді. Ілиястың совет діуіріндегі поэзиясын жанрлық жағынан алғанда, жоқтау, көңіл айту, естірту, сәлем хат, толғау түрінде де, эпикалық жыр дастан, айтыс түрінде де кездеседі. 

Солардың ішінде ең көп қолданғаны - саяси лирикалық өлеңдер мен дастандар. Ілияс Қарағандының ақындары Қайып Айнабеков, Көшен Елеуовпен сөз сайысына түсіп, айтыс өнерімен де өзін республикамыздың әдебиет жұртшылығына танытты. 

Отан соғысы жылдарында өзара сынның өткір құралына айналған айтыс жанрын дамытуда Ілиястың атқарған қызметі зор. 1944 жылы 25 маусымда ол жергілікті басшылығымен Қарағанды халық ақындарының айтысын ұйымдастыруға белсене ат салысты. өзі айтысқа түседі. 1948 жылы мамыр айында Қарағанды қаласында болған Қарағанды көмір тресі кеншілерінің облыстық мәслихатына қатысады. Мәңкіұлының сол кезеңдегі неғұрлым кең тараған шығармалары: **"Нұра бойын жағалап", "Қайғырма, қапаланба", "Қайысты қабырғасы жұмысшының"** т.б. Октябрь жеңісі туралы **"Капитал дүниесі қираған күн"** өлеңін жазды. **"Бекбосын"** поэмасы революциялық қозғалысқа қатысушы шахтер-қазақ Б.Сиқымбаевтың бақыт жолындағы қажырлы еңбегіне арналды.

Ілиястың таңдаулы өлеңдері радиода, адебиет кештерінде жиі оқылып тұрады, облыстық, республикалық баспасөз беттерінде үздіксіз жарияланып отырды. 
Шахтер Ілияс 75 жасқа қараған шағында 1954 жылы дүние салды.

## Дереккөздер


1. Шығыс Қазақстан облысы мәдениеті кітабы, АТАМҰРА 

Санат: Мәдениет
Лили Коллинз

**Лили Джейн Коллинз** (; 18 наурыз, 1989, Гилфорд, Суррей, Ұлыбритания) — ағылшын және америкалық актриса, модель, атақты ағылшындық вокалист Фил Коллинз және оның екінші әйелі Джилл Тэвелманның қызы. 

## Мансап
Лили өзінің қызметтік жолын атақты  «Беверли-Хиллз 90210»  сериалында мектеп оқушысы Фиби Абрамс ролінен бастады. 2010 жылы Лили «The Blind Side: Evolution of a Game» фильмінде Ли Энн Туидың қызы болып ойнады. 2011 жылы оны  «Priest » мистикалық триллерде көруге болады. 2010 жылы Джон Синглтонның «Abduction » фильмінде әйгілі актер Тэйлор Лотнермен қатысты. 2012 жылы  «Mirror Mirror» фильмінде басты ролде ойнады.

## Жеке өмірі
2010 жылы Джон Синглтонның «Abduction » фильмін түсіру уақытында Лили мен Тэйлор Лотнер арасында  сүйіспеншілік пайда болды. Бірақ екеуінің қосылуы ұзаққа созылмады. Лили Коллинз Зак Эфрон актерінің де жүрегін жаулаған. 2012 жылдың тамызында  Джейми Кэмпбелл Бауэрмен жүре бастады. 

## Фильмография

## Марапаттамалары

Young Hollywood Award — «One to Watch»

Teen Choice Awards — «Choice Movie Actress: Sci-Fi/Fantasy»

MTV Movie Awards — «Summer’s Biggest Teen Bad A**»

## Дереккөздер

Санат:АҚШ телевидение актрисалары
Санат:Ұлыбритания телевидение актрисалары
Санат:АҚШ фотомодельдері
Санат:Ұлыбритания фотомодельдері
Басаван

**Басаван** (белсенді жылдары 1556 – 1600, Ақбар заманы) - көрнекті үнді суретші, миниатюршы, моғол миниатюра мектебінен шыққан шебер.

Біздің заманымызға Басаван қол қойған 100-ден астам миниатюралар жетті. Бұлар: Баһирстан (Бокли, Оксфорд кітапханалары), Размнама (Махараджи Джаппур М.), Ақбарнама (Лондондағы Виктория, Альберт мұражайлары), Темірнама (Шығыс көпшілік кітапханасы, Бихардағы Банкипур). Басаванның ұлы Манохар 17 ғ-дың 1-ші ширегіндегі көрнекті миниатюрашысы болды (Жаһангер заманы) .

## Галерея

## Дереккөздер


Санат:Үндістан
Санат:Суретшілер
Құстұмсықбастылар отряды

Бұл отрядтың осы заманғы жануарлар әлемінде бір ғана түрі сақталды. Олардың өкілі- гаттерия 76.Сыртқы көрінісі кесірткеге ұқсас,тұрқы 76 сантиметрге дейін жетеді, аналығы 0,5 кг, аталығы 1 кг тартады. Қорегін түнде аулап, тереңдігі 1 м інде тіршілік етеді, ол інге дауылпаздың ұя салуы да мүмкін. Гаттерия бунақденелілермен, жәндіктермен қоректенеді, кейде  дауылпаздың жұмыртқасын және балапандарын да жеп қояды. Оның басқа жорғалаушылардан ерекшелігі- төмен температурада (6-180С)тіршілік әрекеті күшейе Түседі. Қазан-қараша айларында аналығы індегі ұясына терімен қапталған 8-15 жұмыртқа салып, жұмыртқадағы ұрық 12-15 айда дамиды. Ұрпағы баяу өседі, тек 20 жылдан кейін ғана жыныстық жағынан жетіліп, көбеюге кіріседі.Сирек кездесетін бірден-бір түр болғандықтан, гаттерия ХТҚО-ның Қызыл кітабына тіркелген .
## Дереккөздер
* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 167 б., ISBN 5-625-03599-7
Теңқанаттылар

Бұл отрядтағы бунақденелілер егістікке, бау-бақшаға, баққа және орманға едәуір зиян келтіретін әр алуан болады. Ауыз мүшелері шаншып-соруға бейімделген.
## Бітелер
Бітелер - денесі қампайған, өсімдіктің шырынымен қоректенетін ұсақ жәндіктер. Бұлардың аталықтарында көлденең жүйкелі қанат болады, аналықтары қанатсыз болып келеді. Жүзім бітесі- жүзімде, қанды біте және алма бітесі -алма ағашында , орамжапырақ бітесі- орамжапырақта мекендеп, жапырағына, тамырына және қауданына зақым келтіреді.
## Қалқаншалылар
Алма, алмұрт ағаштары өсірілетін бақтардағы жеміс ағаштарынан жапырақтарына немесе сабағына жабысып тұрған балауызды қалқаншалыларды кездестіру онша қиынға соқпайды. Осы бұдырларда қалқаншалылардың аналықтары тіршілік етеді. Қалқаншалылардың ауыз мүшесі шаншып - соруға бейімделген, аталықтарының аузы болмағандықтан - қоректенбейді, ал аналықтарының паразиттік тіршілікке орай қанаттары мен аяқтары жойылып, қысқа тұмсықшасымен өсімдік шырынын сорады. Қазақстанда үтір тәрізді қалқаншалыларды қайың, теректің, сондай-ақ қарақат, долана бұтақтарынан кездестіруге болады. Қалқаншалылардың бояу алуға қолданылатын пайдалы түрлері бар, олар Мексикада мекендейді. Қазіргі кезде қалқаншалылардың қызыл бояу беретін боямық деген түрі бұрынғы КСРО-да жерсіндірілді. Боямықтардан аса құнды қызыл сыр- кармин өндіріледі.

## Дереккөздер
Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 113 б., ISBN 5-625-03599-7

Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Фиби Тонкин

**Фиби Джейн Элизабет Тонкин** (; 12 тамыз 1989 жыл, Сидней, Австралия) — аустралиялық актриса, «H2O: Just Add Water» сериалында Клео Сертори, «The Secret Circle» сериалында Фэй Чемберлен  және «The Vampire Diaries», «The Originals» сериалдардағы ролдермен әйгілі.

## Өмірбаяны
Фиби Тонкин 1989 жылы, 12 тамызда Сиднейде туды. Төрт жасынан бастап әр түрлі би билеу секцияларына қатысты, соның ішінде балет, чечетка, хип-хоп. 12 жасында Фиби өзінің актерлік қабілетін дамыту үшін Австралия жастар театр мен Уорф театр курстарына қатысты. 

Квинвуд мектебінде оқу барысында Фиби өзінің актерлік қабілетімен драма студияларға қатысып, «Антигона», «Ақ тырна» мен «Венециялық егіздер» сияқты мектеп көріністерінде ойнады.

## Фильмография

## Дереккөздер
Копакабана

250px|нобай|оңға|Копакабана жағажайы
**Копакабана** () — Рио-де-Жанейродағы жағажай, сонымен қатар әкімшілік аудан, әлемдегі ең әйгілілердің бірі.

Гуанабара шығанағына кірісте, қала орталығынан оңтүстікке қарай орналасқан. Ұзындығы — 4 шақырым. Атауы сол жерде бұрында орын тепкен, атауын боливиялық қала Копакабанадан алған балықшылар ауылынан бастау алған. Рио-де-Жанейродағы карнавал өтетін орын.

Санат:Бразилия жағажайлары
Санат:Рио-де-Жанейро аудандары
Николь Шерзингер

**Николь Прасковья Эликолани Валиенте Шерзингер** (; **Николь Кеа** () есімімен де танымал, 29 маусым 1978 жыл) — америкалық поп/R&B әнші, биші, әндер авторы, продюсер, актриса және фотомодель, шыққан тегі – филиппин-гавай-украин.

## Биография
Николь 1978 жылы 29 маусымда Гонолулуда дүниеге келген. Әкесі Альфонсо Валиенте — филиппиндік болса, ал анасы Розмари — жартылай украйындық, жартылай гавайлық. Анасы Розмари 1981 жылы Никольдің әкесінен үш жасар қызын алып, кетеді. Олар Кентукки штатындағы Луисвиллге көшіп келіп, арада біраз уақыт өткеннен соң Розмари Гарри Шерзингермен танысып, тұрмыс құрады. Гарри мен Розмаридің некесінен екінші қызы Кеала дүниеге келеді. Гарри Никольдің әкесінің орнын басып, Николь «консервативті католиктік отбасыда» тәрбиеленді. Луисвиллде актерлік шеберлігі Өнер мектебіне бару мен жергілікті театрда ойнау кезінде жетіледі. Кейін ол Райт университетінің актёрлік бөлімшесіне түседі, алайда «Days Of The New» группасының бэк-вокалисті болу үшін 1999 жылы оқуын тастап кетеді..

## Дискография

### Студиялық альбомдар

* *Killer Love* (2010)
* *Big Fat Lie* (2014)

### Синглдар

* 2007 — «Whatever U Like» (T.I. қатысуымен)
* 2007 — «Baby Love» (will.i.am қатысуымен)
* 2007 — «Supervillian»
* 2007 — «Puakenikeni» (Brick & Lace қатысуымен) 
* 2010 — «Poison»
* 2011 — «Don’t Hold Your Breath»
* 2011 — «Right There» (50 Cent қатысуымен )
* 2011 — «Wet»
* 2011 — «Try With Me»
* 2013 — «Boomerang»
* 2014 — «Your Love»
* 2014 — «Run»
* 2014 — «On the Rocks»

### Шақырылған әртіс ретінде

* 2006 — «Lie About Us» (Avant Николь Шерзингер қатысуымен)
* 2006 — «You Are My Miracle» (Витторио Николь Шерзингер қатысуымен)
* 2006 — «Come to Me» (Пи Дидди Николь Шерзингер қатысуымен)
* 2007 — «Scream» (Тимбалэнд  Кери Хилсон мен Николь Шерзингер қатысуымен)
* 2008 — «Yes We Can» (will.i.am бірнеше әртістердің қатысуымен)
* 2009 — «Hotel Room Service» (Official Remix) (Pitbull Николь Шерзингер қатысуымен)
* 2010 — «Heartbeat» (Энрике Иглесиас Николь Шерзингер қатысуымен) 
* 2010 — «Baby Can’t Drive» (Slash Николь Шерзингер қатысуымен) 
* 2010 — «We Are the World 25 for Haiti» (артістердің қатысуымен)
* 2010 — «Coconut Tree» (Mohombi Николь Шерзингер қатысуымен)
* 2012 — «Fino All’Estasi» (Eros Ramazzotti Николь Шерзингер қатысуымен)

### Бейнеклиптер

### Әндер

## Фильмдер тізімі

* Биг Тайм Раш (2009)
* Мен сіздің анаңызды қалай кездестірдім (2010)
* Қара киімділер 3 (2012)

## Дереккөздер


Санат:A&M Records орындаушылары
Санат:Interscope Records орындаушылары
Санат:Сопрано
Басилей

thumb|300px|right| ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΝΤΙΟΧΟΥ («базилевс Антиохии») деген жазуы бар күміс мәнет
**Басилей** (; немесе **басилевс, базилевс, василевс**) - Ежелгі Грекидағы Микен дәуіріндегі  монархтардың атауы, сонымен бірдей орта ғасырда Византия императорларының ресми лауазымы. Скифтардың және Боспор патшалығының патшаларын да солай атаған. Гомер кезінде тайпаның немесе тайпалар одағының басшысы. Алғашқыда сайлаумен тағайындалатын, кейін мұрагерлікке көшті. Афиныда патшаның билігі жойылғаннан кейін (дәстүр бойынша б.з.б. 11 ғ.), *Басилей* термині екінші архонтты, Спартада патша лауазымдарының бірін, эллиндік мемлекеттерде  монархтың атын белгілеу үшін қолданды. Ежелгі Грекия әдебиетінде Рим императорлары  *Басилей*  деп аталды .

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі Грекия
Үшкір құртшөп

**Үшкір құртшөп** () – қоңыраугүлдер тұқымдасының құртшөп туысына жататын көп жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 50-70 см.
* Сабағын қысқа және ұзын тікенекті түк басқан, жоғарғы бөлігі жалаң.
* Жапырақтары қалың, ұшына қарай кішірейеді, ұзынша жұмыртқа немесе таспа-қандауыр тәрізді, жиегі өткір тісті. Төменгі жапырақтары сағақты, жоғарғылары сағақсыз.
* Гүлшоғыры қарапайым, көкшіл ұсақ гүлдері көп гүлді шоғырға топтасқан. Тостағаншасының біз тәрізді тісшелері бар, күлтесінің ұзындығы 5-7 мм. Қауашағы қырлы, ортасында саңылаулары болады. Маусым-тамыз айларында гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралуы
Үшкір құртшөптің отаны Солтүстік Африка және Еуразия, сонымен қатар Түркия жерлерінде де таралған. Қазақстанда Қаратау жотасында, Батыс Тянь-Шань жотасында кездеседі. Ұсақ тасты жерлерде және таудың тасты беткейлерінде орта тұсына қарай өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қоңыраугүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Коменсализм

нобай|оңға|коменсализм
**Коменсализм**- селбестіктің бір формасы ретінде белгілі. Яғни, бір түрдің қоректік қалдығымен екінші организм қоректене отырып , оған ешбір зиян келтірмейді. Кейде бір организм екіншісін қозғалу құралы  немесе қорғаныш  ретінде де пайдаланады.  Мысалы,  ірі балықтардың желбезегінде ұсақ балықтар  еркін тіршілік етуге бейімделген.Егер коменсалдар  бір біріне зиян келтіре бастаса , оның біреуі паразиттік немесе бәсекелестік жолға түседі.
## Дереккөз
Жалпы білім беретін мектептің 9-сыныбына арналған оқулық. Ж. Шілдебаев, Ж.Қожантаев, Л.Аманжолова.
Құртшөп

**Құртшөп** () — қоңыраугүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 50-70 см.
* Сабағы қысқа, тікенекті.
* Қалың жапырақтары қандауыр тәрізді, жиектері өткір тісті.
* Гүлшоғыры қарапайым, ұсақ көкшіл гүлдері гүлді шоғырға топтасқан.
* Қауашағы қырлы, ортасы саңылаулы, 3 ұялы. Маусым-тамыз айларында гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралуы
Құршөптің 50-ге жуық түрі бар.

Отаны – Жерорта теңізі жағалауы. Солтүстік Африка, Еуразия және Түркия жерлерінде таралған. 

Қазақстанда құртшөптің үш түрі бар - бұтақты құртшөп, траутфеттер құртшөбі және үшкір құртшөп (*Asyneuma argutum*) Қаратау жотасында, Батыс Тянь-Шань жотасында кездеседі. Ұсақ тасты жерлерде және таудың тасты беткейлерінде өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қоңыраугүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Кірпікшелі кебісше

## Кірпікшелі кебісшенің тіршілігі, сыртқы құрылысы және қозғалуы
Көптеген кірпікшелі жәндіктер еркін жүзетіндіктен, сүйір денелі болып келеді. Солардың бірі- кірпікшелі кебісше. Кебісшенің пішіні кебіске өте ұқсас. Оның бүкіл денесін жіңішке түк тәрізді өскін-кірпікшелер қаптап жатады. Бір кебісшенің денесінде 10-15 мың  кірпікше болады, осы кірпікшелердің әрқайсысы ескекше қимылдап, кебісше үздіксіз шапшаң қозғалады.

Кірпікшелі кебісшенің амеба немесе жасыл эвгленадан айырмашылығы: денесін жұқа, тығыз қабықша қаптайды. Қабықша майысқақ, иілімді болғандықтан, кебісше денесін еркін қозғап, әр түрлі қалыпқа келтіре алады. Кірпікшелілер тоқтау суларда, тоғанда, батпақты жердегі суларда кездеседі.

Кірпікшелі кебісшенің денесі күрделі екі жасушадан тұрады. Денесінің негізгі бөлігін цитоплазма толтырады, цитоплазманың ішінде бір үлкен және бір кішкене -екі ядро болады. Цитоплазманың сыртқы қабаты-тығыз қабықша, онда өте көп кірпікше өседі, ал ішкі қабаты сұйықтықтан тұрады. Кебісшенің алдыңғы жағы доғал, ал артқы жағы жалпақтау келіп, сүйірленеді. Оның қозғалып жүзуі: кірпікшелер арқылы алға қарай жылжиды, бүкіл денесімен өз кіндігінен оңға қарай айналады.

## Қоректенуі
Кірпікшелілердің негізгі қорегі- бактериялар және ұсақ ағзалар. Кебісшенің алдыңғы жағынан сопақшалау келген ойыс көрінеді. Бұл-кебісшенің ауыз ойысы. Ауыз ойысы цитоплазмада тар шұқырақ тәрізденген жұтқыншаққа жалғасады. Ауыз ойысындағы кірпікшелердің қимылымен судағы ұсақ тірі ағзалар және бактериялар кебісшенің жұтқыншағына қарай жылжиды. Қоректік зат цитоплазмаға түсісімен төңірегінде көпіршік түзіледі және асқорыту вакуоліне айналып, қоректі өзгеріске ұшыратады. Асқорыту сөліне оралған қорек түйірлері қорытылып, цитоплазмамен жайлап жылжиды, қорытылмаған бөлігі денедегі тесік- қылаулатқыш арқылы сыртқа шығады.
## Тыныс алуы және зәр шығаруы
Кірпікшелі кебісшенің тыныс алатын ерекше мүшесі жоқ, сондықтан бір ғана жасушадан тұратын денесіндегі жұқа қабықша арқылы өз айналасындағы суда еріген оттегін бүкіл денесіне сіңіріп, газ алмастырады, тыныс алады. 

Кірпікшелі кебісшенің денесінде жиырылғыш, жұлдызша тәрізді екі вакуоль айқын көрініп отырады. Бұл вакуольдерге денедегі артқы мөлшердегі сұйықтық жиналады. Вакуольдердің біреуі кебісше денесінің алдыңғы бөлігінде, екінші артқы жағында орналасады. Олардың мөлшері жинақталған сұйықтыққа байланысты, сондықтан көпіршіктің кейде пайда болып, кейде жойылып кетуі мүмкін. Кірпікшелі кебісшенің осы жиырылғыш вакуольдері зәр шығару қызметін атқарады.
## Дереккөздер
Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 21 б., ISBN 5-625-03599-7
Тікен жапырақты құмшөп

**Тікен жапырақты құмшөп** () – шатыршагүлділер тұқымдасының құмшөп туысына жататын бір жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 20-25 см.
* Тамыры жіңішке, цилиндр тәрізді.
* Сабағы жалаң, түбінен бастап тікенекті бұтағы болады. Төменгі жапырағы жалпақ қысқа сағақты. Жапырақ тақтасы жіп тәрізді бөліктерге үшқұлақтана тілімделген, ұзындығы 4 см-дей. 
* Сабақ жапырақтары сағақсыз. Шатыры 3-4 тармақты, ұзындығы 3 см-ге дейін жететін ұзын гүл сағағы болады. 2-4 орама жапырақтары бүтін немесе көбіне үшқұлақтана тілімденген, шатырын жауып тұрады. Шатыршасы 2-3 гүлді. Күлтелері әр түрлі, сыртқы гүлдерінің күлтесі ірі, ұзындығы 1,5 мм.
* Жемісі - сырты жылтыр қылтанақты, жұмыртқа тәрізді, дөңестеу. Борщов құмшөбінің (*Psammogeton Borsczovi*) тікен жапырақты құмшөптен айырмашылығы шатыры 7-9 тармақты, шатыршасында 15 гүлі болады. Күлтесі қызғылт түсті.

## Өсетін жері мен таралуы
Қазақстанда Қызылорда облысы, Бетпақдала, Мойынқұм, Балқаш-Алакөл ойысы, Іле, Күнгей Алатаулары, Шу-Іле таулары, Оңтүстік Қаратау, Каспий және Арал маңы, Торғай және Сарыарқа тауларының ұсақ шоқылары және Солтүстік Үстірттің құмды жерлерінде, құмды қырқалардың құрғақ беткейлерінде өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шатыршагүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Тұщы су гидрасы

## Тіршілігі және сыртқы құрылысы
Гидра суы таза, оттегіне бай баяу ағатын өзендерде, көлдерде, тоғандарда мекендейді. Ол көбінесе су өсімдіктерінің сынып түскен бұтақтарында мекендейді. Гидра өсімдікке ұқсас келеді. Оның қимылдайтын қармалауыштары бар денесі, сабақшасы және бір нәрсеге бекінетін табаны болады. Гидраның 5-8 салалы қармалауыштары ауыз қуысының айналасына орналасады. Гидраның аузы ішек қуысына жалғасады, сондықтан ол- ішекқуысты жәндік.

Нашар қозғалатын гидра -жан-жаққа сәулелерше таралған бөліктерге тең бөлінетін сәулелі симметриялы жәндік. 

Гидраның қапшық тәрізді денесі жасушалардың екі қабатынан:сыртқы қабаты-эктодерма, ал ішкі қабаты энтодермадан құралады. Сыртқы қабатында тері-бұлшықет, жүйке және атпа жасушалар орналасады. Тері-бұлшықет жасушалары- гидра денесіндегі ең көп кездесетін жасушалар. Олар бірімен-бірі жанасып, гидраның жабынын түзеді. Жасушалардың әрқайсысының түбінде жиырыла алатын бұлшықетті талшық болғандықтан, гидра табанымен және қармауыштарымен бір жерден екінші жерге адымдап, "тоңқаңдай" қозғалады. Егер гидраның барлық бұлшықетті талшықтары бір мезгілде жиырылса, гидраның денесі тартылып, қысқарады. 

Атпа немесе қалақай жасушалар гидраның сыртқы қабатында орналасады. Атпа жасушалар гидраның бүкіл денесінде,әсіресе қармалауыштарда өте көп болады. Атпа жасушалар гидраны жауынан қорғайдыжәне сол арқылы жемін аулайды. 

Гидраның сыртқы қабатынан аралық және сезімтал жасушалар кездеседі. Гидра сыртқы қабаттағы безді жасушадан бөлінетін желім тәрізді зат арқылы қимылдайтын табанымен қармалауыштарын нәрсеге уақытша орнықтыра алады.

гидраның сыртқы қабаты мен ішкі қабатының аралығында ұзынынан созылған тірек тақташасы болады, мұны **гидраның қаңқасы** дейді.

## Тыныс алуы және зәр шығаруы
Гидрада арнаулы тыныс алу және зәр шығару мүшелері болмайды. Ол бүкіл денесі арқылы суда еріген оттегін ішке сіңіріп, қажетсіз көмірқышқыл газды сыртқа шығарады. Зәр шығаруы бүкіл денесімен жүзеге асады.
## Дереккөздер
* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 31 б., ISBN 5-625-03599-7
Көпаяқты маржан

Гидра тәрізді ішекқуысты теңіз жәндіктерінің бірі- көпаяқты маржан. Ол теңіз суынан әр түрлі көптеген минералды тұздарды жинап, қызыл түске боялған және әктен құралған бұтақты қаңқа түзеді. Жартасты нәрсеге бекінген ондай бұтақты қаңқаның биіктігі 40 сантиметрге дейін жетеді.Қып-қызыл бұтақтардан құстың қауырсыны тәрізді аппақ 8 қармалауыштарды- көпаяқтар болады. Қызыл маржан аналығының денесінде гидрадағы тәрізді бүршік пайда болады, ол аналық денесінен ажырамай, сақталып жаңа көпаяқты өскін түзеді, нәтижесінде әктенген қаңқада бірнеше көпаяқтылар пайда болады, бұлар шоғырлас тіршілік етіп, ішекқуыстары арқылы бірімен бірі жалғасып өседі. Мұндай көпаяқтылар шоғырлас көпаяқтылар деп аталады.Қызыл маржан-шоғырлас көпаяқты жәндік. Қызыл маржанды әйелдердің әшекей бұйымдарын, алқа, моншақ дайындауға пайдаланады.

Тропиктік теңіздерде шоғырлас көпаяқтылардың кейбір түрлері өте көп жиналып ,әктенген бұтақтары су бетіне көтерілген кезде әр түрлі аралдар түзеді. Мұндай су астында пайда болатын маржанды жартас *риф*  деп аталады. Маржандардан үш түрлі риф түзіледі, олар: тосқауыл риф, жағалық риф және шеңберлі риф немесе атолл. Көпаяқты маржан шоғыры жағаға қатарласасозылған әктенген қаңқалар түзсе- *тосқауыл риф* деп аталады, ал жағаға ұласып жатса- *жағалық риф* пайда болады. Су астындағы маржан шоғырынан су бетіне шеңберленген бұтақтар өсіп шықса- шеңберлі риф немесе атолл деп аталады. Мұндай аралдардың барлығы кеме үшін өте қауіпті. Рифтер түзген маржан қаңқасынан әк өндіріледі. Риф дегеніміз- маржан қаңқасының су астында мол жинақталып, бұтақтарының су бетінен көрінуі.

## Дереккөздер
* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 38 б., ISBN 5-625-03599-7

Санат:Ішекқуыстылар
Паразит құрттарды болдырмау шаралары

Зоология ғылымының паразит құрттарды зерттейтін саласы- *гельминтология* деп аталады. Ішқұрттар адам және жануарлардың, өсімдіктердің ағзасында паразиттікпен тіршілік етеді, оларарқылы пайда болатын аурулар *ішқұрт ауруы* немесе *гельминтоз* деп аталады. Ішқұрттың әсерінен балықтар, үй құстары, ірі қара, ұсақ малдар және кәсіптік жануарлар жаппай қырғынға ұшырауы мүмкін. Ішқұрттар адамдар үшін өте қауіпті. Қазақстанда ішқұрттарға қарсы күрес жүргіу шаралары қолға алынды. Бұл салада академик *Константин Иванович Скрябин* және оның шәкірттері ғылымда және іс жүзінде пайдаланылатын өте маңызды нәтижелерге ие болды: ішқұрттарға қарсы күрес жүргізудің көптеген шараларын ұсынып, ішқұрт ауруының алдын алу тәсілдерін белгілеп берді. К.И.Скрябиннің бастауымен денсаулықты жақсартатын жоспарлы шаралар жолға қойылды. 

адам мен ауыл шаруашылық малдарын ішқұрттардан құтқарудың мынадай әдістері белгіленді: 1) ішқұрт таратушыларды паразиттерден құтқару, яғни ішқұрттарды жою: 2) сыртқы ортадағы ішқұрттарды жою; ол мыналарды қамтиды; а)көңді биотермиялық жолмен зиян келтірмейтіндей ету, мұндайда көң дұрыс төгілсе, бактериялардың тіршілік әрекетінен температура +500С тіпті +700С-ге дейін көтеріліп, ішқұрттардың жұмыртқасы мен дернәсілдері өледі;ә)адам нәжісіне шымтезек немесе жылқының тезегін салып өңдеу; б) мал жайылымын жүйелі түрде алмастыру, сонда көптеген ішқұрттардың дернәсілдері тиісті "иесі" болмағандықтан өледі; в) сойылған малдың ұшасы мен ет өнімдерін малдәрігерлік тексеруден өткізіп, тазалығын анықтау.
## Дереккөздер
*Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 59 б., ISBN 5-625-03599-7
Құмқазар

**Құмқазар** () – көпқылтанды құрт.

## Тіршілігі мен сыртқы құрылысы
Теңіз түбіндегі тұнба немесе құмнан ін қазып тіршілік етеді. Басқа көпқылтаңды құрттар секілді денесі созылыңқы, өте көп буылтықты және буылтықтарында шоқтанып орналасқан қылтанды болып келеді. Құрттар қылтандары арқылы су түбінде жорғалап жүреді (қылтандар аяқтың қызметін атқарады). Құмқазардың түсі- қошқыл қоңыр, құмнан U тәрізді ін қазып, іннің шұқырақты аузынан қорегін аңдиды. Бұл кезде балықтар үйіндісінен шығып жатқан құмқазардың құйрығын қорек етеді. Қылтандары іннің қабырғасына тіреліп, аман қалған құмқазар бөлігі біраз уақыттан соң қалпына келеді. Тармақталған шоғырлы қызыл желбезектері құмқазар денесінің ортаңғы бөлігінде орналасады, оның тұрқы 30 см шамасында болады. 

Денесі шамамен үш бөліктен тұрады: басқы бөлігі, көптеген буылтықтардан құралатын тұлға бөлігі және қысқалау келген аналь бөлігі. Құмқазардың денесінде көп қылтандардың болуы, оның алдағы уақыттағы аяқтарын білдіреді.

## Тері-бұлшықет қапшығы
Денесі құрт тәрізді созылыңқы және сәл жалпақтау болып келеді.Бас бөлігі бастан және ауыздан құралады. Көпқылтандылардың аналь бөлігінен басқа дене бөліктерінде аяқтың қызметін атқаратын қылтандары болады. Денесі бір қабатты эпителиймен қапталған, оның сыртын кутикула қаптайды. Тері-бұлшықет қапшығы екі қабаттан: эпителий астында сақиналы бұлшықет қабаты, оның астында бірыңғай салалы бұлшықет қабаттарынан құралады. Құрттар осы бұлшықеттері арқылы созылып-қысқарып, ирелеңдеп жүре алады.

## Дене қуысы
Дене қуысы тері-бұлшықет қапшығының астында сұйықтыққа толы болады. Сол сұйықтықта құрттың ішкі мүшелері орналасады. Дене қуысы жұмыр құрттардағыдай бүкіл денеге созылмай, буылтық сайын перделермен бөлінеді.

## Тыныс алуы
Тынысалу мүшесі-желбезек. Терісі де тыныс алуға қатысады.

## Зәр шығаруы
Оның зәр шығару жүйесі ашық болады. Әрбір буылтықтарда зәр шығару мүшелері болады. Зәр шығару мүшесінің кірпікшелі шұқырағы буылтық қуысына ашылады, денедегі қажетсіз зат дененің қабырғасындағы арнаулы зәршығару тесігі арқылы сыртқа шығарылады.

## Қан айналымы
Оның тұйық қанайналым жүйесі бар. Мұнда екі тамыр- арқа және құрсақ қан тамырларының тақаратын мәні зор. Тамырлар құрт денесінде ішектің үстіңгі және астыңғы жағында орналасып, әрбір буылтық сайын бірімен-бірі сақиналы тармақтар арқылы жалғасады. Құрттың арқа тамыры жиырылады, қанды лүпілі арқылы басына қарай айдайды, ал қан құрсақтамырға сақиналы тармақтар арқылы таралады. Құрсақтамырдағы қан дененің соңғы бөлігіне қарай жылжиды. Қанның түсі - қызыл.

## Дереккөздер

* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 65 б., ISBN 5-625-03599-7

Санат:Көпқылтанды құрттар‎
Өзен шаяны

нобай|Мексикалық стильдегі шаян
**Өзен шаяны** деп жоғарғы сатыдағы шаянтәрізділердің онаяқты отрядына жататын Astacidae, Cambaridae, Parastacidae тұқымдастары өкілдерін атайды.   

## Тіршілігі мен сыртқы құрылысы
Өзен шаяны өзен-көлдер мен ағынды тоғандарда мекендейді. Бұл-судың тазалығын қажет ететін шаян. Шаянның денесі екі бөліктен: баскөкірек және құрсақтан құралады. Баскөкірек бөлігінде бірі- ұзын, бірі-құсқа екі жұп бунақтанған мұртшалары, екі көзі мен ауыз мүшелері алдыңғы жағында болады. Бұлардан сәл төменірек бес жұп бунақтанған аяқтар көрінеді, олардың алдыңғы екеуінің ұшында үлкен қысқышы бар, ал қалған төрт жұбы жүретін аяқтар болып есептеледі.

Шаянның баскөкірегі алты бунақты құрсақпен жалғасып, бунақтардың әрқайсысында екі-екіден екі тармақты қысқа аяқшалар болады. Шаянның құрсағы жалпақтау келген қатты тақташадан тұратын құйрық жүзбеқанатымен аяталады. Құрсақтың соңғыбунағында аналь тесігі болады. 

Шаян денесін қатты хитинді жабын қаптағандықтан, сілемейлі қабықшамен қапталған денені шұбалшаң тәрізді соза немесе жиыра алмайды. Сондықтан ол су түбінде бунақтанған жүру аяқтары арқылы жүреді , суда бунақтанған құрсағын лезде бүгіп, құйрық жүзбеқанатын қатты серпу арқылы жүзеді. Су түбінде қозғалғанда- алға қарай, суда жүзген кезде артқа қарай қозғалады. Бұд кезде хитинді жабынмен қапталған аяқ немесе құрсақ бунақтары сауыттың ішкі жағындағы бұлшықеттер арқылы қимылдайды.Шаянның сауыты қорғаныш жабын болады, ішкі қаңқа тәрізді бұлшықеттер арқылыбуындасқан сүйектерді қимылға келтіріп, қызмет атқарады.

## Тыныс алуы
Шаян баскөкіректің екі бүйіріндегі екі желбезек қуысындағы нәзік өскіншелер - желбезектер арқылы тыныс алады. Баскөкіректің астыңғы жағындағы саңылаудан су дене қуысына өтіп, желбезекке дейін барады. Желбезек арқылы қанға оттегі өтіп, қаннан көмірқышқыл газы суға бөлінеді.

## Қан айналымы
Шаянның қан айналымы арқа жағын ала орналасқан жүрек пен қантамырлар - салатамыр арқылы жүзеге асады. Тамырлардағы қаннан жүрек қимылға келеді, сөйтіп, қантамырлар соғады. Жүрек-пішіні бесбұрышты кішкене қалта, оған дене қуысындағы түссіз қан тікелей келіп тұрады. Жүрек жиырылған кезде қанды салатамырға айдайды да, қан салатамырдан ішкі мүшелер аралығына барады. Қан ішекте қорытылған қоректі, сондай-ақ желбезек арқылы оттегін қабылдап, зәршығару мүшелерін сүзіп өтіп, оларға оттегі мен қорек жеткізеді, мүшелердегі көмірқышқыл газды және бөлінген сұйық өнімді алып кетеді.

## Зәр шығаруы
Шаян екі жасыл без арқылы зәр шығарады. Жасыл бездер- сыртқа шығаратын өзекшелері бар дөңгелек қалташалар. Осы бездерден бөлінген сұйық өнім қанға барып, тамыр қабырғаларынан сүзіледі , еріген заттар сыртқа төгіледі. 

## Дереккөздер

Санат:Онаяқты шаяндар
Шаршылы өрмекші

## Тіршілігі және сыртқы құрылысы
шілде және тамыз айларында орманды немесе шиі қалың өскен алқапта мекен етеді. Денесі екі бөліктен құралады: бірінші шағын бөлігі-баскөкірек,буылтықсыз доп тәрізді , екінші үлкен бөлігі- құрсақ. Өрмекшінің үстіңгі жағынан арқасындағы ақ шаршы көрінеді. 

Шаршылы өрмекшінің баскөкірек жіне құрсақ бөліктері белдеуленіп, жіңішкереді. Өрмекшінің баскөкірегінің алдыңғы бөлігінде сегіз жай көздері болады. Олар әр жаққа бағыттала орналасқандықтан, өрмекші айналасындағы заттарды түгел көре алады.Баскөкіректің астыңғы жағында, ауыздың үстіне қарай улы безді, ұшы тырнақ тәрізді болып аяқталған екі күйісаяқ және жүретін сегізаяқтардың алдыңғы жағында екі тұтқыаяқ көрінеді. Өрмекшінің буылтықсыз құрсақ бөлігі, құрсақтың соңын ала өрмек бездерінің өзегі ашылатын үш жұп өрмек сүйелдері болады. 
## Қоректенуі
Өрмекші ұшатын бунақденелілер:шыбын, көбелек, өсімдік бітесімен, сондай-ақ әр түрлі қоңыздармен қоректенетіндіктен, жыртқыш жәндік болып саналады. Қорегін аулау үшін өрмекші құрсағының ұшындағы үш жұп өрмек сүйелдерінен бөлінетін жұбынан- берік және жуантық өрмек; үшінші жұбынан пілдеге жұмсалатын нәзік жіп тәрізді өрмек шығады.

Өрмекшінің аузы сорып алуға бейімделгендіктен, қатты қоректі қорыта алмайды, қоректенуден бұрын оған умен әсер етіп, қоректі асқорыту мүшесінен тысқары қорытып алады.
## Қан айналымы
Өрмекші денесіндегі қан түссіз болады. Қан дененің арқа жағында жатқан бұлшықетті қантамыр- жүрек арқылы қозғалысқа келеді. Жүректен қақпақшалары бар бірнеше жұп тесіктер орналасады. Қантамырлар әр түрлі мүшелерге таралады. Мүшелер арасында жиналған қан жүрекке қарай ағып, қақпақшалы тесіктер арқылы жүрекке құйылады.
## Зәр шығаруы
Өрмекшілер аяғындағы сатанбез және мальпигий тамыршалары -1-2 жұп жіңішке тұйық түтікшелер арқылы зәр шығарады.Сатанбез -көкіректегі , ал мальпигий тамыршалары дененің құрсақ бөлігіндегі ыдыраған өнімдерді бөліп шығарады.
## Көбеюі
Шаршылы өрмекші- дара жынысты жәндік, оның аталығы аналығынан кішкене болады. Аналық өрмекші күзге қарай өрмектен сары пілде тоқып, оған мыңға жуық ұрықтанған жұмыртқаларды құндақтайды және қалқалы жерлерге салады. Жұмыртқалар қыс бойы жылы пілдеде жатып, көктемде жас өрмекшілерге айналады. Өрмекшінің аналығы қысқа қарай өледі.
## Дереккөздер
* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 91 б., ISBN 5-625-03599-7
Қоянтобық

**Қоянтобық** () – астралылар тұқымдасы, таусағыз туысына жататын көп жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 8-25 см.
* Тамыры түйнекке айналған.
* Сабағы көбіне біреу (кейде 2-5), тік, сыртын нәзік түк жапқан бұтақтары болады.
* Жапырағы таспа тәрізді, ені 2-5 мм, ұшына қарай соозылыңқы үшкір, тегіс жиекті. Сабақ жапырағы қондырмалы. 5-7 (25) тостағаншасы конус тәрізді (сирек жағдайда цилиндр тәрізді), гүлсидамы тік, жемістенген кезде төмен қарай иіліп тұрады. Орама жапырақтары түкті, жиегі жарғақты.
* Гүлдерінің тілшелі күлтесі сары түсті.
* Тұқымының ұзындығы 5-7 мм, айдаршасының ұзындығы 10-20 мм, қылтанағы түкті. Сәуір-мамыр айларында гүлдеп, жеміс береді.

## Өсетін жері мен таралуы
Қоянтобық Орта Азия елдерінде, Батыс Сібір жазығында, Ауғанстанда, Батыс Қытайда тараған. 

Қазақстанда Торғай, Жем өзендері алабында, Бетпақдала, Мойынқұм шөлдерінде, Қаратау жотасы, Балқаш-Алакөл ойысында кездеседі.

Құмда өсетін каучукты өсімдік, жайылымдық мал азығы.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Қандалалар жасағы

Бұлардың ауыз мүшесі шаншып-соруға бейімделген, бунақталған тұмсықшадан құралады. Көптеген қандалалардың қанат үсті- алдыңғы жұп қанатының қалыңдығы біркелкі емес: жиегі-көн тәрізді, қалың хитинді қабаттан құралған, қатқыл, ал үстіңгі жағы - жұқа , жұмсақ және мөлдір болып келеді. Қанатүстінің қалыңдығы біркелкі болмағандықтан, отряд шалақатқылқанаттылар  деп аталады. Бұл отрядтағы бунақденелілердің кейбіреуінде қанатүсті - біркелкі қалыңдықта, ал кейбіреулерінде - қысқарған немесе мүлде жоқ болады.
## Мәдени өсімдіктерге зиян келтіретін қандалалар
Өсімдік қандалаларынан қасақы жалпайма, тауқандала астық тұқымдастарға орасан зор зиян келтіреді. Тауқандалалар тауда 2 мың метрге жуық биіктікте қыстап, наурыз - сәуір айларында көбею үшін арамшөпті алқапқа түсіп, жұмыртқа салады. Дернәсілдер жетілгенге дейін ересек тауқандалалар бидай егістігіне барып, масақтағы толысқан дәнді сорып, астық түсіміне нұқсан келтіреді. Шаршыгүл қандаласы көкөністер зиянкесі болып табылады.
## Төсек қандаласы немесе қандала
Қандаланың бұл түрі қанмен қоректенеді. Бұлар жарты жылдан астам уақыт қорексіз тіршілік етуге төзетіндіктен, үй-жайды мекендеп, адамның қанын сорады. Бұл қандалалардың басқа сүтқоректілерде паразиттікпен тіршілік ететін түрлері бар. Олар жарқанаттың, шақшылдақтың, құстардың денесінде паразиттікпен тіршілік етеді.
## Суда тіршілік ететін қандалалар
Тұщысу айдынында су бетімен замғап жүреді. Олар құрлық жәндіктері, қорегін су бетінен аулайды. Су тереңінен шалқалап жүзіп жүрген сушалқақты көрінеді. Сушалқақ - едәуір қашықтыққа ұша алатын жыртқыш бунақдене, оның артқы аяқтары есекке айналған. Зұламат -суда жақсы жүзетін су қандаласы. 
## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Турақанаттылар

Бұлардың алдыңғы қанаттары денесінде қомдалатын, қатқылдау келген, денеге тура орналасқан, енсіздеу болады. Қанаттың жалпақтау келген екінші жұбы - жарғақ қанат, тура қанаттың астына орналасады. Ауыз мүшелері кеміруге бейімделеді. Артқы аяқтары ұзын болғандықтан, турақанатты бунақденелілер ұзаққа секіре алады. Шегіртке, шекшек, саяқ, шілделік, бұзаубас тәрізді бунақденелілер турақанаттылар отрядына жатады. Бұлардың кейбірлері кейбір дене мүшелерін біріне-бірін үйкелеу арқылы шырылдаған дыбыс шығарады; шекшек пен шілделік қанатын қанатына үйкейді; шегіртке мен саяқшы артқы аяғының санымен қанаттың жиегін үйкейді. Шегіртке, саяқ, шекшек, бұзаубас ауыл шаруашылығына зиян келтіреді.

## Шегіртке
Қазақстанда Сырдария, Іле, Алакөл, Зайсан көлі, Каспий теңізінің қамысты жағалауын жайлайтын көкқасқа шегіртке - ауылшаруашылық дақылдарының аса қауіпті зиянкесі. Бұл басқа шегіртке түрлерінен денесінің ірілігі және мұртының қысқалығымен ерекшеленеді. Көкқасқа шегіртке оңтүстік аймақтағы өзен сағасында көбейеді. Көбею маусымы тамыз айының соңында байқалады. Аналық шегіртке құрсағының ұшындағы қысқа жұмыртқасалғышпен топырақты шұңқырлап, ерекше безден бөлініп шыққан көбікті затпен бірге сол жерге жұмыртқа салады. Бөлінген зат жұмыртқаларды біріне-бірін жабыстырып, шұжық пішінді қоймақалта түзеді. Жұмыртқалар қоймақалтада қыстап шығып, одан көктемде дернәсілдер дүниеге келеді. Дернәсіл қанатсыз болады, сондықтан оны **жаяу шегіртке** деп атайды.

Дернәсілдер бірнеше рет түлейді, топтасып тіршілік ете бастайды; дернәсілдер тобы жаушоғыл деп аталады. Жаяу шегірткелерден құралған жаушоғыл жолында кездескен өсімдік атаулыны жайпап, бір жерден екінші жерге көшеді. Дернәсіл бесінші рет түлеген соң шегірткеге айналады. Ересек шегірткелер аспанды қаптап, егістегі жаяу шегірткелерден аластайды.

## Саяқ
Бұл  -шегірткеге өте ұқсас, бірақ шағын денелі бунақдене. Қазақстанда саяқтың әсіресе шұбар саяқ және көгілдірқанат саяқ деген түрлері кездеседі. Саяқтардың кейбір түрі ауыл шаруашылық дақылдарын, шабындықты және жайылымды бүлдіреді. 

## Шекшек
Қазақстанда қысқақанаты шекшекті кездестіруге болады. Бұлар жіңішке, ұзын мұрты арқылы оңай ажыратылады. Ол зиянды бунақденелілерді жеп, көбірек пайда келтіеді. Шекшектің жалпы дене бітімі шегірткеге ұқсас. 

## Шілделік
Шілделіктер - шегірткеге ұқсас ұзын мұртты бунақденелі жәндіктер, құрсағының ұшында бунақталған екі ұзын өскін болады.

## Бұзаубас
Шілделік тұқымдастарға жататын бунақденелі жәндіктің бірі - бұзаубас. Ол қысқалау келген қуатты жалпақ алдыңғы аяғы арқылы жерден ін қазып, сонда тіршілік етеді. Бау дақылдарына келтіретін зияны көп: өсімдіктердің тамырын қырқып, тамыржемістерін бүлдіреді.

## Дереккөздер

* Қ.Қайым,Б.Муханов,Р.Сәтімбекұлы,М.Шаймарданқызы, "Жануартану"(1998), 109 б., ISBN 5-625-03599-7

Санат:Турақанаттылар
Табақша тәрізді қоянжырық

**Табақша тәрізді қоянжырық** () – ерінгүлділер тұқымдасы, қоянжырық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 13-50 см.
* Сабағы тік,қарапайым немесе бұтақталған, сыртын, әсіресе төбе жағын қысқа әрі қалың түк басқан.
* Жапырағы ромб тәрізді, бас жағында түгі сирек, төменгі жағы қысқа түкті. Сағағы жалпақ, ұзындығы 10 мм-ден аспайды. Гүлжапырағы тек күлтебасының астында ғана болады, ұзындығы 3-8 мм.
* Гүлшоғыры 4-6 күлтебастан тұрады. Тостағаншасы түтікті, жіңішке қоңырау тәрізді. Екі жағын да қысқа түк басқан, түтігі түбіне қарай қалыңдайды. Күлтесі ашық қызыл түсті, күңгірттеу түсті тарамысы төменгі ернінде айқын байқалады. Мамыр-маусым айларында гүлдеп, маусым-шілде айларында жемістенеді.

## Өсетін жері мен таралуы
Орта Азия мен Таяу Шығыста таралған. 

Қазақстанда Балқаш көлі маңында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Қырғыз, Күнгей Алатауларында, Батыс Тянь-Шаньда тау етегіндегі құрғақ далалы өңірлерде, қиыршықтасты төбешіктердің жоғары жағында өседі.

## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Салалы қоқтын

**Салалы қоқтын** (лат. *Biebersteinia multifida*) - қазтамақтар тұқымдасы, сапиндгүлділер түрі, қоқтын туысына жататын көп жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 15-40 (50) см, сыртын түк және бездер басқан.
* Тамыры жұмырланып жуан келген, тамыр мойнын қоңыр қабық тәрізді қабыршақ жапқан.
* Сабағы жуан, төменгі жағы қара қоқшыл түсті, жоғарғы бөлігі бұтақталған.
* Түкті жапырағы қандауыр тәрізді, ұзынша сүйір бөліктерге тілімделген, құба түсті бөбешік жапырақтары қабықшалы.
* Гүлдері сабағы мен бұтақтарының бас жағында шашақты селдір гүлшоғырына топтасқан. Гүл жапырағы жұмыртқа немес желпуіш тәрізді ұлпалы тілімдерге бөлінген, жемістенген кезінде ұлғаяды. Күлтесі сары, қызғылт сары түсті, ұзындығы 5-8 мм, ұш жағы қатты тілімделген. Аталық жіпшелері жалаң немесе сирек жағдайда кірпікшелі.
* Жемісі тықыр, сырты қатпарланған. Сәуір-мамыр айларында гүлдеп, маусымда жемістенеді.

## Өсетін жері мен таралуы
Қазақстанда Солтүстік және Оңтүстік Үстіртте, Бозащы түбегінде, Маңғыстау тауларында, Арал маңында, Бетпақдала, Мойынқұм, [Қызылқұм (шөл)|[Қызылқұм]] шөлдерінде, Жетісу, Іле, және Күнгей Алатауларында, Шу-Іле тауларында, Қаратау жотасында өседі. Өсетін орны - таудың ұшар басы, тасты баурайлар, жартастар, сазды жерлер, тақыр және шөл далалар.

## Дереккөздер


Санат:Қос жарнақтылар
Санат:Қазақстан флорасы
Бородино шайқасы

1812 жылы 24-ші маусымда Наполеон Әскері соғыс жарияламастан Ресей империясына басып кірді. Қуатты француз әскерінің тез қимылдары орыс әскери  басшылығын елдің ішкері жақтарына қарай шегінуіне мәжбүр етті және орыс әскерінің бас қолбасшысы генерал Барклай-де-Толлиді әскерлерді шайқасқа дайындау мүмкіндігінен айырды. Созылып кеткен шегіну қоғамдық наразылықты тудырды. Сондықтан да 20-шы тамызда император Александр I орыс әскерлерінің бас қолбасшылығына М. И. Кутузовтың  тағайындалуы жайлы бұйрыққа қол қойды. Алайда барлық күшті жинақтап алу үшін ол да шегінуге мәжбүр болды. Сол уақытқа қарай Наполеонның әскерлері және соның салдарынан екі армия да көп шығынға ұшырады. Осындай жағдайда Кутузов Мәскеу маңайындағы Бородино селосында ақтық айқас беруді шешті.

Бородино шайқасы – орыс және француз әскерлері арасында 1812 жылы 7 қыркүйекте (ескі нұсқа бойынша 26 тамызда) Мәскеудің батысынан 125 шақырымдағы Бородино селосында  болған 1812 жылғы Отан соғысындағы ең ірі шайқас еді.

1812 жылы 7 қыркүйекте таңның атысымен ұлы Бородино шайқасы басталып кетті. 6 сағат бойы орыс әскерлері қарсыласының жойқын шабуылдарына тойтарыс берумен болды.  Екі жақтың шығындары да көп еді. Орыс әскерлері 38 мыңнан астам, ал француздар 58 мыңдай жауынгерден айрылды. Орыс әскері шегінді, алайда өзінің соғысқа жарамдылығын сақтап қалды. Кутузовтың әскери партизандық бөлімдермен «кіші соғыс» жүргізіп отырғандығы арқасында желтоқсанның аяғында Наполеон әскерінің қалдықтары Ресейден түпкілікті қуылды. 

Бородино шайқасы XIX ғ. ең қанқұйлы шайқастардың бірі болып табылады. Ең қарапайым есептеу бойынша шайқастың әр сағатында соғыс даласында 2500 адамнан қаза болып отырған. Кейбір дивизиялар өздерінің құрамының 80%-нан айырылған.

Көрмеге 1812 жылғы Отан соғысы мен Бородино шайқасының тарихы, соғыс қимылдарының барысы және қаһармандары туралы әдебиеттер қойылған.

Санат:Шайқастар
Сұқсыртәрізділер

Қазақстанның шөл даласынан басқа аймақтарда таралған. Қоректерін судан тауып жейді. Бұлардың 20 шақты түрі бұрынғы КСРО мен Қазақстанның территориясында мекендейді. Сұқсыртәрізділердің 5 өкілі ХТҚО Қызыл кітабына тіркелді.

Сұқсыр-осы отрядқа жататын құстардың ең ірісі. Наурыз-сәуір айларында жылы жақтан ұшып келіп, ұрпағын көбейту үшін дайындалады. Жұптасып тіршілік етеді. Сұқсырлар су бетінде қалқып жүретін ұя жасайды, аналығы салған 3-7 жұмыртқаны аталығы мен аналығы кезектесіп басып, балапандарға бірдей қамқорлық жасайды. Бұлардың балапандары- ширақ, денесі аздап кебе салысымен ұяны тастап, өзінше тіршілік етуге кіріседі. Балапандары алғаш жүзген кезде аналық сұқсырдың қауырсындарының арасына кіріп, сұқсыр сүңгігенде суға бірге батады және су астында оны ажырап кетпей, қауырсындардың арасынан тұмсығын ғана көрсетіп, енесінің денесіне жабысып алады, судан көтерілгенде енесінің арқасында отырады. 

Сұқсырдың салмағы 650-1400 граммдай, балықпен қоректенеді. Ол суда жақсы жүзіп, сүңги алады. Сұқсырдың аяғында 4 саусағы бар, олардың үшеуі алға қарай бағытталады және алға бағытталған саусақтардың әрқайсысы қалақша тәрізденіп жиектеледі. Сұқсыр-жыл құсы,қазан айында жылы жаққа қайтады.
Мәжит Сабаншиев

**Мәжит Сабаншиев** (15 қаңтар 1944 жылы туған Панфилов ауданы, Ынталы ауылы) – ғалым, биология ғылымының докторы (1993), профессор (1997). 1967 жылы Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын, 1973 жылы Мәскеудегі Эпидемиологиялық және вирус институтының аспирантурасын бітірген.1967-68 жылы Панфилов ауданындағы "Красный восток" шаруашылығында бас малдәрігері, 1973-96 жылы Қазақ вирусол, ғылыми зерттеу университеті аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі болды. 1996 жылдан Қазақ мемлекеттік аграрлық университетінде 60-тан аса ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер

Санат:Аяқталмаған мақалалар
Санат:15 қаңтарда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақ ғалымдары
Нәзікен Алпамысова

Нәзікен Алпамысова(15.5.1937 жылы туған, Жамбыл ауданы, Сарыбай ауылы)- ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1995).Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері(1996). 1954 жылы Жамбыл ауданындағы Қарғалы орта мектебін, 1960 жылы ҚазМУ-ді, 1964 жылы М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекттік университетінің аспирантурасын бітірді. Осы жылдан бері Т.Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университетінде ұстаздық қызметте. "Шырағдан" (1995), "Күрең шетен" (2003) жыр жинақтары жарық көрген.
## Дереккөздер
* Жетісу энциклопедия «Арыс» баспасы Алматы 2004

Санат:Тұлғалар
Санат:Тұлғалар туралы аяқталмаған мақалалар