Шешендер

**Шешендер** () — Солтүстік Кавказда тұратын халық, Шешен Республикасының байырғы халқы. Солтүстік Кавказдың ең ірі халқы және саны жөнінен Ресейдегі үшінші халық. 1944 жылы шешендер Орта Азияға және Қазақстанға жер аударылды. Шешен-Ингуш АССР-і қалпына келтірілгеннен кейін (1957) олар туған жеріне оралды.
Халқы: 1,2 миллион адам (2010 жылғы халық санағы). Олар сондай-ақ Дағыстанда (93,7 мың адам), Ингушетияның солтүстігінде (18,8 мың адам), Мәскеуде (14,5 мың адам), Ставрополь өлкесінде (12 мың адам), Ростов облысында (11,4 мың адам) тұрады. Ресейде барлығы: 1,4 миллион адам.
Сонымен қатар Грузияның солтүстік-шығысында 5,7 мың адам (2014 жылғы халық санағы) тұрады.

## Этногенезі
Шешен халқы ежелден қалыптасқан. Кавказ әрқашан этникалық әртүрлілігімен ерекшеленді, сондықтан ғылыми ортада да бұл ұлттың шығу тегі туралы біртұтас теория әлі жоқ. 
Шешенстан тарихы вайнахтардың пайда болуымен басталды (бүгінгі таңда бұл термин ингуш пен шешендердің ата-бабаларына қатысты). Оның этногенезіне әр түрлі көшпелі халықтар қатысты: скифтер, үнді-ирандықтар, сарматтар және т.б. Археологтар шешендердің ата-бабаларына Колхида және Қобан мәдениеттерін тасымалдаушыларды жатқызады.

## Эндоэтнонимдері
Орыс тілінде – «Чеченцы»; ингуш тілінде - «Нохчий»; авар тілінде - «Чачанал/Мӣчихичал»; қабарда тілінде – «Шэшэн»; осетин тілінде - «Цацанæгтæ»; абхаз тілінде - «Ачачанцәа»; лакша - «Мичихич»; грузин тілінде - «ჩეჩნები»; армян тілінде - «Չեչեններ»; Қарашай-Балқарша – «Чеченлиле»; әзірбайжан тілінде - "Çăçәnler"; түрік тілінде – «Çeçenler»; латыш тілінде – «Čečeni»; беларусь тілінде - «Чэчэнцы»; украин тілінде – «Чеченці»; ағылшын тілінде – «Chechens»; голланд тілінде – «Tsjetsjenen»; неміс тілінде – «Tschetschenen».

## Тілі
Шешен тілі иберий-кавказ тілдер отбасының нах-дағыстан тармағына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (флективтіліктің күшті белгілері бар). Шешен тілінің жазуы алдымен латын графикасы негізінде жасалды, содан кейін 1938 жылдан бастап орыс (кириллица) графикалық негізіне аударылды. Ұлттық шешен тілі бірнеше аумақтық диалектілерге бөлінеді: жазық (әдеби тілдің негізін қалаушы), акки (аухов), галанчаж, итумкала,
кистин, чеберлоев, шароев; сонымен қатар көптеген сөйленістер бар.
Шешен тілі – Шешенстан Республикасының мемлекеттік тілі, Дағыстан Республикасының он төрт мемлекеттік тілінің бірі.

## Діні
Діні бойынша шешендер шафиит ағымындағы сүнниттік мұсылмандар. Исламданғанға дейін шешендер көршілес православиелік Грузияның күшті ықпалында болды, олардан христиандық 8 ғасырдан бастап ене бастады.
Шешенстандағы исламның ықпалы 1980 жылдардың аяғында күшейді. Республика мұсылмандарының дербес діни басқармасы құрылды. Исламның саяси өмірге араласуы 1992 жылы үкіметті қолдайтын Ислам орталығының құрылуынан көрінді. Діни ұрандар маңызды рөл атқарған 1994-1996 жылдардағы соғыс исламның ұстанымын одан әрі нығайтуға ықпал етті.

Соңғы жылдары Шешенстанда ваххабизм идеялары кең етек жаюда.

## Тарихы
нобай|оңға|200px|Шешендер 1870-1886
Шешенстанның жазық аймағында және Солтүстік Кавказдың жақын аймақтарында VIII—XII ғасырларда полиэтникалық Алан патшалығы, Шешенстан мен Дағыстанның таулы аймағында - Сарир мемлекеттік құрылымы құрылды. Моңғол-татар шапқыншылығынан кейін (1222 және 1238-1240) дала және жартылай шешен жазығы Алтын Орданың құрамына кірді. XIV ғасырдың аяғында Шешенстан халқы Симсисм мемлекетіне біріктірілді.
Кавказ бөлігі Осман империясының (оның вассалы Қырым хандығымен), Иран мен Ресейдің тұрақты объектісі болды. Бұл мемлекеттер арасындағы күрес кезінде шешен жерінде алғашқы орыс бекіністері мен казак қалалары салынды, шешен билеушілері мен ауыл қауымдары арасында Ресеймен дипломатиялық байланыс орнатылды. Сонымен бірге шешен қонысының қазіргі шекаралары түпкілікті қалыптасты.

I Петрдің парсы жорығынан (1722) бастап Ресейдің Шешенстанға қатысты саясаты отаршылдық сипат алды. Екатерина II билігінің соңғы жылдарында орыс әскерлері Теректің сол жағалауын басып алып, осында Кавказ әскери шебінің бір бөлігін салып, Шешен-Қабарда шекарасында Моздоктан Владикавказға дейін әскери бекіністерді құрды. Бұл XVIII ғасырдың аяғы – XIX ғасырдың бірінші жартысында шешендердің азаттық қозғалысының өсуіне әкелді. 1840 жылға қарай Шешенстан мен Дағыстан территориясында теократиялық мемлекет - Шамиль имаматы құрылды, ол бастапқыда Ресеймен сәтті соғыс жүргізді, бірақ 1859 жылы жеңіліске ұшырады, содан кейін Шешенстан Ресейге қосылды. 

1922 жылы РКФСР құрамында Шешен автономиялық облысы құрылды. 1934 жылы Шешенстан Ингуш автономиялық облысымен Шешен-Ингуш автономиялық облысына, 1936 жылдан бастап Шешен-Ингуш АССР-іне біріктірілді. 1944 жылы ақпанда 500 мыңдай шешен мен ингуш Қазақстанға күштеп жер аударылды. Олардың едәуір бөлігі жер аударудың бірінші жылында қайтыс болды.
1957 жылы қаңтарда 1944 жылы таратылған Шешен-Ингуш АССР-і қалпына келтірілді. Бірақ таулы аймақтардағы бірнеше аудандар шешендер үшін жабылып, бұл аймақтардың бұрынғы тұрғындары жазық ауылдар мен казак ауылдарына қоныстана бастады.

1992 жылы Ресей Федерациясы халық депутаттарының съезі Шешен-Ингуш Республикасын Ингуш Республикасы мен Шешен Республикасына айналдыру туралы шешім қабылдады.

## Кәсібі
Дәстүрлі ауылшаруашылық дақылдары — арпа, бидай, тары, сұлы, қара бидай, зығыр, бұршақ және т.б. кейінірек жүгері, қарбыз өсіре бастады. Бау-бақша және көкөніс өсіру дамыды. 
Таулы аймақтарда қой шаруашылығы дамыған. Жазықтарда мал өсірілді, жұмыс күші ретінде де пайдаланылды. Сондай-ақ, атқа міну үшін асыл тұқымды жылқылар өсірілді.

Ең танымал халық қолөнерінің бірі — тері илеу. Шешендер етік, аяқ киім, белдік, т.б былғарыдан жасалған бұйымдарды жасады. Тері жұмсақ әрі төзімді болу үшін ерекше әдіспен өңделеді. Халықтық қолөнердің тағы бір түрі – кесте тігу. Әйелдер сүлгі, дастархан сияқты киімдер мен тоқыма бұйымдарына ұлттық нақыштарды кестелейді. Кестенің сәндік функциясы ғана емес, сонымен қатар символдық қызметі де бар — ол белгілі бір хабарлар мен тілектерді жеткізеді.

Сонымен қатар, шешендер ағаш, тас оюмен айналысады. Олар символдық мағынаға ие және діни рәсімдерде қолданылатын әртүрлі мүсіншелер, мүсіндер мен әшекейлер жасайды. Халық қолөнерінің тағы бір түрі – түймелі баян, баян, балалайка сияқты ұлттық аспаптарды жасау. Бұл аспаптар музыкалық қойылымдар мен мерекелерде қолданылады.

## Тұрмыс салты
Шешен халқының салт-дәстүрі кез-келген мұсылман халықтардың дәстүріндей өзіндік ерекшелігі бар. Ең басты дәстүр – еркіндік. Кез келген жағдайда да шешендер ең алдымен еркіндік, бостандықты қалайды. Екінші орынға шешендердің жомарттығын қоюға болады. Ол тәкаппарлықпен үйлеседі. Әйел адамдарға, қарт адамдарға ерекше сый-құрмет көрсетілген. Отбасы салтында ұл бала әкесінің кез келген өтінішін орындауға тиісті. 

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
нобай|оңға|200px|Хой ауылы     
Таудағы ауылдардың орналасуы ретсіз болды. Төбесі жалпақ екі қабатты тас үйлер жиі болған. Төменгі қабатта мал, ал жоғарғы қабатта екі бөлмеден тұратын тұрғын үйлер орналасты. 
Көптеген ауылдарда 3-5 қабатты тұрғын үйлер мен қорғаныс мұнаралары болды. Жазықтағы елді мекендер үлкен жолдар мен өзендердің бойына созылып орналасты. Дәстүрлі тұрғын үй -   үйдің бойымен өтетін террасаға бөлек шығатын бірнеше бөлмелерден тұрды. Негізгі бөлме отбасы басшысына тиесілі болды. Мұнда ошақ орналасқан және бүкіл отбасылық өмір осында өткен. Оған үйленген ұлдардың бөлмелері жалғасқан. Бөлмелердің бірі қонақ бөлмесі ретінде қызмет етті немесе оған аулада арнайы ғимарат салынды. Шаруашылық құрылыстары бар аула әдетте қоршаумен қоршалды.

Шешен үйінің интерьерінің ерекшелігі жиһаздың толық болмауы болды: сандық, үш аяқты төмен үстел, бірнеше орындықтар. Қабырғаларға терілер, кілемдер ілініп, оларға қару-жарақ ілінген, еденге төсеніш төселген.

### Дәстүрлі киімдері
нобай|оңға|200px|Бурка және папаха     
Ерлер костюмінің негізгі бөліктері бешмет пен шалбар болды. Бешмет денеге мықтап бекітіліп, белге баумен және ілмектермен бекітілді. Оның жағасы биік, білегіне қарай тарылған ұзын жеңдері бірдей түймелермен бекітілген. Қарттар жастарға қарағанда ұзын бешмет киетін. Қарт адамдарға арналған бешметтер жүн немесе мақта жүнінің жұқа қабатымен, мерекелік бешметтер қалың мақта матадан, ал ауқатты адамдар үшін атлас, жібек маталарынан тұрды. Шалбардың төменгі жағы сәл тарылтылған және аяқты тізеге дейін жауып тұратын шұлықтарға тығылған. Олар тізе астынан баулармен байланған.

Шешендердің әдеттегі киімі — бурка. Бурка жаңбырдан, қардан, желден және ыстықтан қорғайтын киім. Далада түнеу кезінде бурқа төсек-орын, көрпе ретінде де қызмет еткен. Шешендердің бас киімі папаха тәрізді кесілген қой терісінен жасалған қалпақ болды. Жолда әдетте папаханың үстіне башлық киетін. Қара түстер шешен ерлерінің киіміне тән. Ауқаттылар ақ бурка, папаха киген.

Әйелдер киімі әдетте жас пен әлеуметтік айырмашылықтарға байланысты. 19 ғасырдағы барлық шешен әйелдері кеудесінде кесілген және түймесі бар кішкентай, тік жағасы бар туника тәрізді көйлек киген. Көйлек мақтадан немесе жібектен тігілген және тобыққа дейін жеткен. Ұзын, түзу жеңдер қолды жауып тұрды, көйлектің астына кең шалбар киілді.
Мерекелік костюмнің шалбарының түбі жібекпен әшекейленген. Көйлек пен шалбар киген шешен әйелі жасына және мәртебесіне сай бас киіммен толықтырылған. Көйлектің жеңі иыққа дерлік кесіліп, білек астынан төмен түсіп, төменгі жағынан дөңгеленген. Мерекелік көйлектер барқыттан немесе жібектен тігілген. Көйлектің астына жейденің үстіне тар жеңі бар қысқа, тығыз кафтан киілді. Әйелдер киімінің тағы бір маңызды әшекейі — белдік. Белдік былғары немесе мата болуы мүмкін, үлкен күміс ілмектері бар, ең әдемі және құндысы күмістен жасалған белдіктер болды.

Шешен әйелінің бас киімі – орамал. Қыздар оның ұштарын иек астынан өткізіп, артқы жағына бекітеді. Тұрмысқа шыққан шешен әйелдің басына «чухт» киген. Үйден шыққанда және бейтаныс адамдардың көзінше, бұрымды жауып тұрған «чухт» орамалмен жабылған.

### Дәстүрлі тағамдары
нобай|оңға|200px|Хингалш     
Бұрын шешен халқының диетасының негізі негізінен жүгері ботқасы, кәуап, бидай бұқтырмасы және қолдан жасалған нан болды. Бұл халықтың тағамдары ең қарапайым және ең көне тағамдардың бірі болып табылады. Қой мен құс еті тамақ дайындаудың негізгі өнімдері, көптеген тағамдардың негізгі құрамдас бөліктері — ыстық дәмдеуіштер, сарымсақ, пияз, бұрыш. Ірімшіктен, жабайы сарымсақтан, сүзбеден, жүгеріден, асқабақтан, кептірілген еттен көп тағам жасалады. Шешендер ет сорпасын, сиыр етін, қайнатылған етті жақсы көреді, шошқа етін мүлде жемейді. Етке жүгері немесе бидай ұнынан жасалған сарымсақ дәмдеуіштері қосылады. 

Көктемде тағам негізінен өсімдік тектес, жазда жеміс-жидек, сүт тағамдары. Күнделікті тағам — сискал-берам (ірімшік қосылған чурек), сорпалар, ботқалар, құймақ (шури чIепалI-aш), ауқаттылар үшін - кальд-дятий (май қосылған сүзбе), жижа-галнаш (тұшпара қосылған ет) т.б.

нобай|оңға|200px|Фандар - шешен халқының дәстүрлі музыкалық аспабы     
### Фольклоры
Шешен халқының фольклоры оның мәдениеті мен дәстүрінің маңызды бөлігі болып табылады. Ол ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, ұлттық бірегейлікті сақтауға көмектеседі.
Халық ауыз әдебиетінің ең танымал түрлерінің бірі – нарт дастаны – бұл нарт батырларының ерліктерін баяндайтын ұзақ поэтикалық шығармалар. Бұл эпикалық әңгімелер ауызша айтылып, символдық мәнге ие.

Сонымен қатар, шешендерде ертегі, аңыз, жыр сияқты халық ауыз әдебиетінің көптеген түрлері бар. Ертегілер әдетте адамгершілік сабақтарын қамтиды және балаларға қоршаған әлемді түсінуге көмектеседі. Аңыздарда әртүрлі тарихи оқиғалар мен осы халықтың символына айналған батырлар туралы айтылады.
Шешен әндері де өте қызықты, алуан түрлі. Олар өздерінің мәдениетін, салт-дәстүрін және өмір салтын бейнелейді, сонымен қатар белгілі бір хабарлар мен тілектерді жеткізеді.

Шешен халқының ауыз әдебиеті өте бай және алуан түрлі. Бұл ұлттық болмыс пен тарихи өткенмен байланысты сақтауға көмектеседі.

## Қазақстандағы шешендер
1926 жылғы санақ бойынша Қазақстанда тек қана үш шешен тіркелді; 1939 жылы республикадағы шешендер саны 2639 адамға дейін өсті. Шешендердің Қазақстанға жаппай қоныс аударуы Сталиндік жер аудару кезеңінде басталды. 1944 жылғы 23 ақпанда КСРО ІІХК жедел мәліметтеріне сәйкес барлығы жарты миллионға жуық шешендер көшірілді. Қоныс аударушылардың негізгі бөлігі (477809 адам) Қазақстанға жер аударылды. Арнайы қоныс аударушылардың тұру режимін бақылау үшін ІІХК-нің 429 арнайы комендатурасы құрылды. 80-ші жылдардың аяғына дейін Қазақстанда КСРО республикалары арасында саны ең көп шешен диаспорасы өмір сүрді. ХХ ғасырдың соңғы онжылдықтары шешендер Солтүстік, Орталық және Батыс Қазақстанда қоныстанды. 1957 жылы Шешен-Ингуш АКСР-ы қайта қалпына келтірілгеннен кейін шешендер өздерінің этникалық отанына орала бастады, бірақ едәуір бөлігі Қазақстанда өмір сүрді. 

Қазақстанның шешен диаспорасы санының жалпы динамикасы мынадай: 
* 3 265 (1970 ж.), 
* 2 241 (1979 ж.), 
* 3 718 (1989 ж.), 
* 1 729 (1999 ж.),
* 32 000 (2013 ж.) адам.
Шешенстандағы соғыс Қазақстанның шешен диаспорасының көбеюіне әкелді.

## Дереккөздер

Санат:Вайнахтар
Санат:Кавказ халықтары
Санат:Ресей халықтары
Санат:Шешендер