open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кола шығанағы

**Кола шығанағы** (орыс: *Кольский залив*) — Баренц түбегіндегі шығанақ, Кола түбегінің солтүстік жағасында. Ұзындығы 57 км, ені шығанаққа кіре беріс тұсында 7 км, оңтүстік бөлігінде 1 км-ге жуық. Тереңдігі 200–300 м. Шығанаққа Тулома және Кола өзендері құяды. Жарты тәулікте су деңгейі бір рет қана көтеріледі (4 м). Қыста қатпайды. Мұнда Североморск және Мурманск порттары орналасқан.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том

Санат:Алфавит бойынша шығанақтар
Санат:Ресей шығанақтары
Болат Омарғазыұлы Райысысов

**Болат Омарғазыұлы Райысысов** (13.6.1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Ақсуат ауданы) –  ауыл шаруашылығы доктор (2002), профессор (2003). 
***1976** Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтының агрохимиялық және топырақтану факульеті (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) мен
***1988** Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1988) бітірген.
***1976-1979** «Союзгипрорис» жобалау институтында инженер
***1984-1988** Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер
***1992-1995** Қызылорда агроөнеркәсіптік өндіріс инженерлері институтында доцент (қазіргі Қызылорда мемлекеттік университеті)
***1995-2003** кафедра меңгерушісі
***2003**  жылдан Қызылорда мемлекеттік университетінде проффессор қызметтерін атқарады.
## Ғылым еңбектері
«***Қазақстанның Арал өңірінде күріш өсірудің аймақтық технологиясын ғылыми негіздеу және жетілдіру***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының бағыты – Арал өңірі жағдайында ауыл шаруашылығы дақылдарын өңдеудің экология кауіпсіз технологияларын зерттеу мәселесі. 60-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>
Майдандық қазақ газеттері

## '''Майдандық қазақ газеттері'''
Майдандық қазақ газеттері — 2-дүниежүзілік соғыс кезінде майдандағы қазақ жауынгерлеріне арналып шыққан әскери газеттер. Жауынгерлер арасында ақпарат таратуда, ұйымдастыру іс-шараларын жүргізуде Майдандық қазақ газеттерінің маңызы зор болды. Қазақ тілінде барлығы 20-ға жуық газет жарық көрді. Олар 1942 — 45 ж. шығып тұрған: 
*“Отан үшін” (Солтүстік-Батыс майданы)
*“Жауға қарсы аттан” (1-Балтық жағалауы майданы)
*“Суворовшы” (2-Балтық жағалауы майданы)
*“Отанды қорғауда” (Ленинград майданы)
*“Совет жауынгері” (3-Украин майданы)
*“Қызыләскер ақиқаты” (Батыс, кейін 3-Белорус майданы)
*“Отан намысы үшін” (1-Украин майданы)
*“Майдан правдасы” (Волхов майданы)
*“Жауды жоюға” (Брянск майданы)
*“Сталин туы” (Оңтүстік, кейін 4-Украин майданы)
*“Сталиндік жауынгер” (Приморье тобы, кейін Приморье соғыс округі)
*“Отан үшін ұрысқа” (Карелия майданы)
*“Дабыл” (Қиыр Шығыс майданы), т.б. Газет беттерінде 2-дүниежүзілік соғыстың барысы, елдегі хал-ахуал, қазақ жауынгерлерінің майдан даласындағы ерлік істері, т.б. мәселелер көтерілді. 
Газеттерді шығаруға:
*Қ.Әбдіқадыров
*Д.Әбілев
*Ж.Молдағалиев
*С.Мәуленов
*С.Сейітов
*Ж.Жұмақанов
*Ы.Дүйсенбаев
*С.Машақов
*Ә.Бектемісов
*Қ.Сағындықов
*М.Дінішев
*О.Құдышев
*Б.Жұмағалиев
*Қ.Шәріпов, т.б. ақын, жазушы, журналистер атсалысты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Андрей Андреевич Колесников

thumb|right
**Андрей Андреевич Колесников** (23.2.1918 жылы туған, Қырғызстан, Қарақол қаласы) – кинооператор, Қазақстанның еңбек сіңшрген өнер қайраткері (1971). 

Ұлы Отан соғысына қатысқан. 

1937 жылдан Алматы кинохроника студиясында (қазіргі “Қазақфильм” киностудиясы) оператор. Ол, негізінен, шежірелік-деректі фильмдер түсірді. Колесниковтың таңдаулы операторлық еңбектері қатарында “Қазақстан миллиарды үшін күрес” (1956), “Мәскеудегі қазақ өнерінің мерекесі” (1962), “Мәскеудегі қазақ өнерінің апталығы” (1964), “Жеңіс күні” (1965), “Армениядағы әдебиет пен өнер онкүндігі” (1967), “Үлкен Қапшағай” (1969), “Медеу”, “Ерлікке толы түн мен күн” (1973), “Мұхтар Әуезов туралы сөз” (1978), “Халықтар достығының мерекесі” (1983) фильмдері бар. 

Колесников шежірелік-деректі кино саласында оператор-режиссер әрі сценарист ретінде де еңбек етіп, “Үлкен химия” (1963), “Жетісу маржандары” (1968), “Қазақстанның қой шаруашылығы” (1974), “Үндістанмен кездесу” (1978) ленталарын жасады. 

1- және 2-дәрежелі “Отан соғысы” орденімен, медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:23 ақпанда туғандар
Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Қарақолда туғандар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақфильм кинооператорлары
Санат:Қазақстан кинооператорлары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан сценарийшілері
Любовь Яковлевна Майзель

**Любовь Яковлевна Майзель ** (21.12.1908, Беларусь, Гродно облысы Волковск — 25.8.1978, Алматы) — актриса. ҚазКСР халық артісі (1955). 

## Өмірбаяны
* 1925 — 28 ж. Харьковтың Пролеткульт театры студиясында оқып, өнер жолын осы театрда бастады. 
* 1934 жылдан қазіргі Лермонтов атындағы орыс академиялық драма театрында қызмет етті. Майзель орыс және шетел драматургтерінің шығармаларымен қатар қазақ жазушыларының пьесаларында Сәруар, Көклан (М.Әуезов, “Түнгі сарын” мен “Қарақыпшақ Қобыланды”), Қаныкей (Әуезов, Л.С. Соболев, “Абай”), т.б. рөлдерді ойнады. 

## Марапаттары
“Құрмет белгісі” орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:21 желтоқсанда туғандар
Санат:1908 жылы туғандар
Санат:Волковскде туғандар
Санат:25 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1978 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Жаңғақтар

**Жаңғақтар** — жоғары калориялы жемістер. Олардың неғұрлым көп тараған түрлері: грек жаңғағы, физалис жаңғағы, талшын жаңғағы, кешью жаңғағы, орман жаңғағы, бадам, пісте, су жаңғағы. Кондитер өнеркәсібінде жаңғақтар көп қолданылады. Олардан көптеген кәмпиттік жаңғақтық массалар, карамель салмалары жасалады, шоколадқа қосады, грильяжды массалар дайындайды, көптеген шығыс тәттілерін жасайды және қамырларға қосады. **Жаңғақтардың** құрамында май және ақуыз көп болады. Сондықтан олардың тамақтық құндылығы жоғары. Жаңғақтар қуырылып та,  шикілей де пайдаланылады. Қуырылған жаңғақтардың иісі мен дәмі жақсарады. Грек жаңғағын ғана қуырмайды. Себебі оны қуырса жағымсыз дәм пайда болады. **Жаңғақтар** бүтін, жармаланған немесе ұнталған күйінде қолданылады.

## Суреттер жинағы

Juglans regia Walnoot 'Buccaneer'.jpg|Грек жаңғағының Піскен жемісі
Juglans regia orzech wloski 2008.JPG|Грек жаңғағының Піспеген жемісі
Hazelnuts.jpg|Фундук
Gui1 cashewfruit2.jpg|Кешью
Acorns in Scotland.jpg|Емен жаңғағы

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Жаңғақтар тұқымдасы
* Дән

Санат:Жаңғақтар
Зифа Мәтенқызы Рақымбекова

**Зифа Мәтенқызы Рақымбекова**  (7.7.1940 жылы туған, Қарағанды қ.) – *техника ғылымының докторы* (**1997**), *профессор* (**2001**), Халықараралық ақпараттандыру академиясының *академик* (**1998**). 
***1963** Қарағанды политехникалық институтын ( қазiргi Қарағанды мемлекеттік техникалық  университетi) бiтiрген соң осы институтта (1963–1973); ***1973** жылдан Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) ғылыми-педагогикалық қызметтермен айналысты. 
## Ғылыми еңбектер
«***Нелинейные стержневые системы за пределом упругости***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негiзгi ғылыми жұмыстары серпiмдiлiк шегiнен тыс сызықсыз инженерлік есептердi шешу әдiстерiне арналған. Нәтижелерi құрылыстарда, өнеркәсiп орындарында iс жүзiнде қолданыс тапты. Материалдар кедергiсi тақырыбы бойынша жоғары оқу орындарына арналған қазақ тiлiндегi оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. 
**Шығармалар**: Изгиб балок за пределом упругости, А.-А., 1980; Нелинейные стержневые системы за пределом упругости, А.-А, 1982; Материалдар кедергiсi терминдерiнiң орысша-қазақша түсiндiрме сөздiгi, А., 1993.
## Дереккөздер</span>
Майкельсон тәжірибесі

[thumb| alt=A.| ''[Майкельсон*.]]
== *'Майкельсон тәжірибесі''' ==
Майкельсон тәжірибесі, Жер қозғалысының жарық жылдамдығына әсерін өлшеу мақсатымен америкалық физик А.Майкельсон (1852 — 1931) жүргізген (1881). 19 ғ-дың аяғына дейін физика ғылымында жарық белгілі бір әмбебап әлемдік орта — эфирде таралады деген көзқарас қалыптасып тұрды. Мұның үстіне бірқатар құбылыстар (жарық аберрациясы, Физо тәжірибесі) негізінде эфир қозғалмайды не қозғалған дене эфирдің белгілі бір бөлігін өзімен ілестіре кетеді деген қорытындылар жасалды. Қозғалмайтын эфир жөніндегі гипотеза бойынша, Жер эфир ішінде қозғалғанда, “эфир желі” байқалуға тиіс, әрі жарық жылдамдығы жарық сәулесінің Жердің қозғалу бағытына қарағандағы бағытына ғана тәуелді болуға тиіс. Майкельсон тәжірибесі тең иінді Майкельсон интерферометрінің көмегімен жүргізілді. Оның бір иіні Жер қозғалысының бағыты бойынша, екіншісі оған перпендикуляр бағытта орналастырылды. Егер эфир қозғалмайтын болса, онда приборды 90-қа бұру кезінде сәуле жолдарының айырымы таңбасын өзгертуі керек және интерференция бейне (картина) ығысуы тиіс еді. Бірақ интерференция бейненің ығысуы байқалмады, яғни Майкельсон тәжірибесі теріс нәтиже берді. 1885 — 87 ж. Майкельсон мен оның отандасы Э.У. Морлидің аса үлкен дәлдікпен жасаған тәжірибесі де бастапқы тәжірибенің нәтижесін қайталады. 1964 ж. өзге америкалық физиктер жарық көздері ретінде аса жоғары дәрежелі монохроматты және кеңістіктік когерентті сәулелер беретін бірдей екі гелий-неонды лазерлерді пайдаланып, Майкельсон тәжірибесін қайталап, дәлдігі бұрынғыдан да жоғары теріс нәтиже алды. Классикалық физика Майкельсон тәжірибесінің теріс нәтижесін түсіндіруге дәрменсіз болды әрі қозғалыстағы орталардың электрдинамикасының ешбір құбылыстарымен үйлестіре алмады. Салыстырмалық теориясында жарықтың таралу жылдамдығының барлық инерциалдық санақ жүйелерінде тұрақты болуы, көптеген тәжірибе нәтижелерімен расталған постулат ретінде қабылданды.

## Пайдаланған әдебиет
* Қазақ энциклопедиясы
Марат Есімғалұлы Рақымбердиев

**Марат Есімғалұлы Рақымбердиев**(1945 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қала) – *физика-математика ғылымының доктор* (**1992**),*проффессор* (**1997**). 
***1969** Мәскеу мемлекеттік университетін  
***1974** аспирантурасын  бітірген. 
***1974-1991** Қазақстан Ғылым Академиясының Математика және механика институтында кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер 
***1991-1994** ҚР Ғылым Академиясының Ғарыштық зерттеулер институтында лаборатория меңгерушісі  институт директорының орынбасары (1994), 
***1995** ҚР Ғыл. министрлігі Ғылым Академиясының Қолданбалы және теория математика институтында лаборатория меңгерушісі , одан кейін Физика-математика бөлімшесінің академик-хатшысы міндетін атқарушы болды. 
## Ғылыми жұмыстар
«***Устойчивость и распределение показателей Ляпунова***» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. 50-ден астам ғыл. жарияланымның авторы.
## Дереккөздер</span>


Санат:1945 жылы туғандар
Мәлік Мырқасымұлы Рақымбаев

**Мәлік Мырқасымұлы Рақымбаев** (9.11.1949 жылы туған, Алматы облысы Райымбек ауданы Жаңаталап а.) – *техника ғылымының докторы* (**2002**). 
***1973** Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген.
***1973-1987** Қазақ минералды шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында инженер,
***1987-2000** «Казнедра» АҚ-да департамент бастығы және «**Қазақстанкаспийшельф**» АҚ-да бас маман  болды.
***2000** жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Сейсмология ин-тындағы «***Геодинамикалық зерттеулер орт-ның***» директоры қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
60-тан астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның авторы.
## Пайдаланыған әдебиеттер</span>


Санат:1949 жылы туғандар
Майкөл

**Майкөл** — Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл, Майкөл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Тобыл қаласынан солтүстік-батысқа қарай 25 км жерде, Қостанай жазығының орта тұсындағы дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 1214 адамды (595 ер адам және 619 әйел адам) құраса, 2009 жылы 1210 адам (554 ер адам және 656 әйел адам) болды.

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы “Майкөл” тәжірибелі астық кеңшарын ұйымдастыруға байланысты қаланды. 1996 жылы кеңшар негізінде 63 шаруа қожалығы, 2 ЖШС құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы елді мекендері
Жаңғақ қосылған кекс

thumb|Жаңғақ қосылған кекс
**Жаңғақ қосылған кекс**. Үн еленеді. Ұнталған жаңғақ, мейіз, қант қосылып, жұмыртқаның ақ уызы құйылады да, әбден араластырылады. Алдын ала май жағылып, үн себілген формаға құйылады. Температурасы 230—240° С градус қуыру шкафына немесе духовкаға қойылып, 40— 50 минут пісіріледі. Содан соң жақсылап суытылады. Шай дастарқанына қойылады. 1,5 кесе ұнға — 2 жұмыртқаның ақ уызы, 1 ас қасық қант, жарты кесе ұнталған жаңғақ, 2 ас қасық мейіз.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тағамдар
Су тұщыту

**Су тұщыту**-шаруашылыққа, ауыз суға қажет тұщы су алу үшін табиғи судағы тұз мөлшерін (1 г/дм3-ге дейін)азайту. Су тұщытудың: суды буландыру, катыру, ион алмастыру, электроионит әдістері бар. 
**Cу жұмсарту* – кермек судағы тұз мөлшерін мейлінше азайту арқылы оны шаруашылық мақсаттары мен ішуге жарамды ету әдісі. Су тұщытудың бірнеше физикалық әдістері (буландыру, қатыру, ион алмастыру, электронит) бар. Буландыруда тұзды су буын арнайы қондырғыларда *[[конденсация]]лайды*. Кейде күн сәулесінің қуатын да пайдаланады. Тұзды судың қату және еру ерекшелігіне сүйеніп қатыру әдісін қолданады. Себебі еру кезінде бірінші ащы кристалдар еріп, бөлінеді. Су тұщытудың химиялық әдістерінде тұзды су химиялық қосылыстардың ерітінділерімен өңделеді. Мысалы, әк-сода әдісімен тұндырылған тұздарды натрий фосфатымен (фосфат әдісі) өңдейді: 
3Ca(HCO3)2+2Na3PO4=6NaHCO3+Ca3(PO4)2
3CaCl2+2Na3PO4=6NaCl+ +Ca3(PO4)2
**Ион алмастыру әдісі қолдан жасалған катиониттер мен аниониттердің кермек судағы тұздармен алмасу реакциясына негізделген. Бұл әдісте кермек суды катионит қабатынан өткізеді, сонда *Ca<sup>2+</sup>, Mg<sup>2+<sup> *иондары *Na+, H+, NH<sup>4+<sup> *иондарымен алмасады. 
*Жасанды катиониттер алу жөніндегі академик Е.*Ерғожиннің* қазақстандық мектебінің зерттеулері отандық және шетелдік ғылыми және тәжірибелік ортада кеңінен танылды. Су тұщытудан басқа су тазартудың мөлдірлендіру, залалсыздандыру, газсыздандыру,  әдістері белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Берік Серікбайұлы Рақымов

**Берік Серікбайұлы Рақымов** (25.12.1958 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Айшырақ ауылының Алтынбұлақ бөлімшесі) – *филология ғылмының докторы* (**2000**), *профессор* (**2005**). 
***1981** Қарағанды мемлекеттік университетінің филология факульетін бітірген
***1984-1985** Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданындағы №12 орта кәсіптік-техникалық училищеде комсомол комитетінің хатшысы, оқытушы
***1985-1996** «Жаңа-Арқа» ауданы газетінің жауапты хатшысы
***1986** Қарағанды мемлекеттік университетінде оқытушы
***1987-1994** аға оқытушы
***1994-1996 деканның орынбасары
***1996-1998** кафедра меңгерушісі
***2000** доцент қызметтерін атқарды.
***2007** жылдан [[Көкшетау мемлекеттік университеті]]нде декан.
==Ғылыми еңбектер==
«***Тарихи жырлардың поэтикасы***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 30-дан астам ғылыми жарияланымдары, оның ішінде монографиясы («***Тарихи эпос табиғаты. Қазақ тарихи жанрларының поэтикасы*'''», Қарағанды, 1999), оқу құралдары бар.
## Дереккөздер</span>
Жаңғақ қосылған печенье

thumb|Жаңғақ қосылған печеньелер
**Жаңғақ қосылған печенье.** Ас содасы араластырылған ұн стол үстіне еленіп, үйіледі де, қаймақ, сары май, жұмыртқа, қант, тұз, тәтті айран, қуырылған жаңғақ және мейізбен араластырылып, қамыр иленеді. Иленген қамыр 15—20 минут салқындатқан соң бөліктерге бөлініп, батон формасында жайылады да, үн себілген металл табаға салынады. Батонның қалындығы 5—6 см болады. Бетіне жымырта жағылып, қуырылмаған жаңғақ себіледі. 240—250° С температурада пісіріледі. 5 кесе ұнға — 1,5 кесе қаймақ, 250 г сары май, 6 жұмыртқа, 0,5 шай қасық сода, 1 кесе қант, 1 кесе мейіз, 1 кесе ұнтақталған жаңғақ, 4 ас қасық тәтті айран, шай қасықтың 1/3 бөлігіндей тұз.

## Тағы қараңыз
Жаңғақ қосылған кекс

## Дереккөздер


Санат:Аспаздық
Ғабдұлман Матов

**Ғабдұлман Матов** (1914, бұрынғы Орал облысы Жәнібек ауданы — 1942, Харьков қ. маңы) — дирижер, домбырашы, сазгер, Қазақтың халық аспаптары оркестрінің негізін қалаушылардың бірі. 

* Ол жасынан Құрманғазы, Мәмен, Түркеш, Мүсірәлі, Сейтек, Соқыр Есжан, т.б. өнерпаздардың күйлерін домбырада шебер орындаған. 
* 1934 ж.Алматыда өткен халық өнерінің Бүкілқазақстандық 1-слетіне қатысып, күйшілік өнерімен көзге түсті. 
* Матов халық аспаптар оркестріне домбырашы болып қабылданып, кейінірек көмекші-ассистент дирижері, домбырашылар тобының концертмейстрі болды. 
* 1935 ж. Балқаш қалсында, ал 1939 ж. Қарағанды қаласында халық аспаптар оркестрлерін ұйымдастырды. Ол 
* “Қарабас”
* “Жастық шақ” атты күйлер 
* “Отан үшін”
* “Біз жеңеміз”
* “Туған жер”, т.б. әндерді шығарған.

## Дереккөздер


Санат:1914 жылы туғандар
Санат:Жәнібек ауданында туғандар
Санат:1942 жылы қайтыс болғандар
Санат:Харьков облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан дирижерлері
Санат:Домбырашылар
Санат:Қазақстан сазгерлері
Жаңқа

thumb|Темір жаңқалары
**Жаңқа, жоңқа** (Стружка) - кесетін құралмен бетінен сыдырылып алынған ағаш, металл және т.б. материалдардың жұқа, жіңішке қабаты. Қызылша қантын өндіруде қызылшаны арнаулы машинада тілімдеп жоңқалап, ондағы қант шырынын сумен шайып алады.
## Дереккөздер</span>
Сутышқан

**Сутышқан**, **су егеуқұйрығы** () – аламантәрізділер тұқымдасының бір туысы. 4 түршесі анықталған. Қазақстанның батыс, солтүстік, орта, оңтүстік-шығыс аудандарына таралған. Теңіз деңгейінен 2800 м-ге дейін көтеріле алады. Құрлықта, суда тіршілік етеді. Денесінің ұзындығы 14 – 25 см, құйрығының ұзындығы 15 см-дей. Түсі қара қоңыр. Жаз айларында інді, ұяны паналап, өзен-көл жағалауындағы және судағы өсімдіктерді, ал қыста – ағаш тамыры мен қабығын қорек етеді. Қорек іздеуге түнде шығады. Жылына 4 – 6 рет, әр жолы 6 – 8-ден (кей жағдайда 14-ке дейін) балалайды. Егістікке, орман мен бау-бақшаға үлкен зиян келтіреді. Жан-жануарлар арасына туляремия ауруын таратады. Терісі аса бағалы болмаса да аз мөлшерде ауланады.
thumb|солға|200px

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Суфлер

**Суфлер**(– үрлеу) – алдын ала салыстырылған пьеса мәтіні арқылы спектакль немесе репетиция барысын бақылайтын әрі қажетті жағдайда актердің ұмытып қалған сөзін есіне салып отыратын театр қызметкері. Ол көрермендер көзінен тасалау, арнайы жасалған орында отырады. 20 ғасырдың басына дейінгі театрларда (әсіресе, провинцияларда) көбіне коммерциялық мақсатты көздегендіктен, спектакль қысқа мерзімде, асығыс дайындалды. Осыған байланысты әрбір спектакль суфлер көмегімен жүргізілді. Суфлер 1920 – 1930 жылдардағы қазақ театрында да бой көрсетті. Қазіргі заманғы театр қойылымдарында суфлерлік қызмет пайдаланылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Театр
Сухайла

**Сухайла** (т.-ө. ж. б.) – парсы тіліндегі ортағасырлық “*[[Иманкули хан-наме]]*” шығармасы авторының бүркеншік есімі. Оның шын есімі және қайда туып өскені жайлы мәлімет сақталмаған. Сухайланың шығармасы *[[Аштрахан әулеті]]нің* өкілі Иманқұл ханға арналып, 86 тараудан тұратын өлең түрінде жазылған. Шығармада қазақ хандығы жайлы мәліметтер де берілген. Ондағы мәліметтер *[[Есім хан]]* мен *[[Тұрсын хан]]* арасындағы қақтығыстардың барысын, Сырдария бойындағы қалалар үшін қазақ билеушілерінің жүргізген күресін тереңірек түсінуге ықпалын тигізеді. 
## Дереккөздер


Санат:Парсы тілді жазушылар
Санат:Қазақстан тарихы
Төлебай Қосабекұлы Рақыпбеков

**Төлебай Қосабекұлы Рақыпбеков** (13.2.1953 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Қарасу а.) – *медицина ғылымының докторы* (**2001**), *профессор* 
***1976** Семей мемлекеттік медцина институтын (қазіргі Семей мемлекеттік медицина академиясы), 
***1994** ҚазҰУ-ды  бітірген.
***1999** Жезқазған мемлкеттік университетін  бітірген. 
***1976-1977** Лениногор полиметалл комбинатында интерн 
***1977-1990** «*Лениногорқорғасынқұрылыс*» тресінде ординатор, терапевт, бас дәрігердің орынбасары 
***1990-1993** ҚР Жоғары Кеңесі комитеті төрағасының орынбасары, 
***1994-1997** Жезқазған облысы денсаулық сақтау департаментінің бастығы 
***2000-2002** ҚР Мәдениет, білім және денсаулық сақтау минилігінде Денсаулық сақтау комитетінің төрағасы, ҚР Премьер-министрінің кеңесшісі болды. 
***2002** жылдан «Қазақстан темір жолы» ЖАҚ-да басқарма бастығы қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
«***Теоретические основы и практика развития новых экономических отношений в здравоохранении Республики Казахстан***» деген тақырыпта докторлық диссртация қорғады.
## Дереккөздер</span>
Ғалымжан Боранқұлұлы Рақышев

**Ғалымжан Боранқұлұлы Рақышев** (1946 жылы туған, Ресей, Омбы қ.) – *медицина ғылымының докторы* (**1994**), *профессор* (**1997**).

Арғын тайпасы Қуандық руының Тоқа бөлімінен шыққан..

***1971** Целиноград мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Астана мемлекеттік мед. академиясы) бітірген соң Целиноград қаласындағы №1-аурухана (1971–1975), 
***1976-1979** «Геологқұрылыс» емханасы мен Респубилика пульмонология ортасында дәрігер-хирург.
***1979-1993** Хирургия ғылымының ортасында кіші, аға және жетекші ғылыми қызметкер 
***1993** жылдан осы орталықта бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
90-нан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы, 4 авторлық куәлігі бар.
## Дереккөздер</span>


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазақстан дәрігерлері
Сухорабовка

**Сухорабовка** — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы ауыл, Сухорабов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сергеев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1076 адам (526 ер адам және 550 әйел адам) болса, 2009 жылы 649 адамды (315 ер адам және 334 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесін 1911 жылы Полтава губерниясынан (Ресей) келген шаруалар қалаған. 1929 жылы бұл жерде “Марс” ұжымшары құрылды. 1963–1996 жылдары астық өсірумен айналысатын Н.Быковский атындағы кеңшардың орталығы болған. Кеңшар негізінде Сухорабовкада ұжымдық кәсіпорын ұйымдасты.

## Дереккөздер

Санат:Шал ақын ауданы елді мекендері
Алшынбай Рақышев

**Алшынбай Рақышев** (19.4. 1931 жылы туған, Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы Т.Әубәкiров ауылы — 21.4.2020) – *медицина ғылмының докторы* (**1968**), *профессор* (**1969**), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының *академик* (**2003**). Арғын тайпасы, Қаракесек руының Қамбар бұтағынан шыққан. 
***1956** Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бiтiрген.
***1956-1964** Осы институтта аспирант, ассистент,Целиноград мемлекеттік медицина институтында (қазiргi Ақмола мемлекеттік медицина академиясы) аға ғылыми қызметкер, кафедра меңгерушісі,
***1964-1968** оқу істері жөніндегі проректоры
***1969-1977** қазiргi Қазақ ұлттық медицина университетiнде кафедра меңгерушiсi, оқу iстерi жөнiндегi проректоры
***1994-1995** Халықаралық қазақ-түрік университетінің вице-президенті  болып жұмыс iстеген.
***1978** жылдан Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
«***Источники формирования тазового сплетения***» деген тақырыпта докторлық  диссертация қорғады. Негiзгi ғылыми еңбектерi адамның жүйке клеткаларының морфологиясын зерттеуге арналған. Рақышев вегетативтiк жүйке жүйесiнiң морфологиялық-функционалдық құрылымдарын, шеткi жүйке жүйесiнiң регенеративтiк қабiлетiнiң жолдары мен ерекшелiктерiн зерттедi. Гелий-неон лазер сәулелерiнiң жүйке және тамыр жүйелерiне әсер ететiн заңдылықтарын анықтады. 30 жылдан астам ұлттық медицина терминдерi мен атауларын құрастырып, оларды бiр iзге түсiрумен шұғылданды. Рақышевтың 150-ден аса ғылыми еңбектерi мен 18 монографиясы жарық көрдi.
## Марапаттар
«Құрмет» орденімен (2005) марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Сушылқаралар

**Сушылқаралар** () – торғайтәрізділер отрядының бір туысы. Қазақстанда 2 түрі кездеседі. Кәдімгі сушылқараның (*Cinclus cinclus*) бауыры ақ, ал қоңыр сушылқараның (*Cinclus pallasii*) денесін түгелдей қауырсын жауып жатады. Сушылқара Тянь-Шань, Тарбағатай, Сауыр, Алтайдағы тау өзендерінің жағалауын мекендейді. Жүзгіш, ағысы қатты өзендерге сүңгиді де, су астында да жүре береді. Қайраңдағы тастар арасынан жемін тауып жейді. Су түбінде қанаттарын жазып жіберген кезде, күшті ағын құсты су түбіне батырады, ал қанаттарын қомдаған кезде су бетіне алып шығады. Дене мөлшері 14 – 20 см, салмағы 50 – 80 г. Құйрығы қысқа, аяғы ұзын әрі күшті, тұмсығы түзу, танауын терілі қақпақша жауып тұрады. Сушылқаралар омыртқасыз су жәндіктері және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Отырықшы құс. Ұясын өзен жағалауындағы жартасқа, кейде құлама судың тасасына салады. 2 – 5 жұмыртқа салып, оларды мекені мен қоразы кезектесіп 17 күндей басады, балапандарын да бірге асырайды.

## Дереккөздер
Май қышқылы

**Май қышқылы** — бір негізді қаныққан карбон қышқылы. Ол жағымсыз иісті, түссіз сұйықтық, суда және органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Көміртегі тізбегінің құрылысына байланысты Май қышқылының екі изомері бар: 

* н-май қышқылы CH3CH2 CH2COOH (қайнау t 163ӘС, тығыздығы 20ӘС-та 0,953 г/см3) 
* изомай қышқылы (CH3)2CHCOOH (қайнау t 155ӘС, тығыздығы 20ӘС-та 0,949 г/см3)

Қызыл фосфор қатысында Май қышқылын бромдағанда -бром пропион қышқылы түзіледі. Өнеркәсіпте Май қышқылын бутил спиртін тотықтыру, құрамында крахмал бар қалдықты (35-40ӘС) ашыту арқылы алады.

## Дереккөздер
 
* Қазақ энциклопедиясы

Санат:Карбон қышқылдары
Жапон мушмуласы

**Жапон мушмуласы** (Локва) - раушангүлділер тұқымдас ағаштар мен бұталар. Қара теңіздің Грузия жағалауы мен Краснодар өлкесінде, сондай-ақ Әзірбайжан мен Қырымда өседі. Алмұрт бітімдес сарғыш немесе сап-сары жемісінің ішінде оңай алынатын қоңыр түсті, қатты, сопақша дәні болады. Жемісі шырынды, тіл үйіретін қышқылтым, хош иісті келеді. Мушмулада көмір су, белок, 10 мг % С витамині болады. Жас күйінде пайдаланылады әрі компот, шырын, қайнатпа, мармелад, повидло, қақ дайындауға қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Санат:Жемісті ағаштар
Жапсырма

**Жапсырма** (Наклейка) — затқа, тауарға олардың атын, санын, шығаратын орнын және т.б. мәліметтерін жазған қағаз, немесе бір нәрсеге желімделген қағаз.
## Дереккөздер</span>



Санат:Полиграфия
Әл-Матуриди

**Матуриди Әбу**, Мұхаммед ибн Махмұд Әбу Мансұр әл-Матуриди ас-Самарқанди (870 — 944, Самарқанд маңындағы Матурид қ.) — кәлам мектебінің негізін қалаушы. “Матуридийа” имандылық (ақида) мектебін қалыптастырған. Таша Кубро Заданың айтуынша, “имандылықтың жоғары дәрежесіндегі” М. Ә. фикһты, яғни ислам теориясын ханафиттік құқықтанушылардан үйренді, кейін өзі де фикһ пен кәламнан дәріс берді. Оның “Та ауиләтул әһлис-сүннә” немесе “Та ауиләтул-Құран” аталатын кітабы матуридийаны ұстанушылардың негізгі оқу құралы саналды. Екінші туындысы “Китаб-
ут-таухид” түрлі діни ағымдардың айырмашылығын көрсететін алғашқы еңбек. Мұнан басқа шариат негізінде жазыл-ған “Ма ахузуш-шараиғ”, “Әл-Жәдл” секілді еңбектері
бар. М. Ә. ілімі, негізінен, Мауреннахрдағы ханафиттер арасында мәлім болды, оның жолын қуушылар бірқатар мәселелерді ашариттік түсінік тұрғысынан шешті. Бұл түсінік бойынша, Құдайдың бары хақ, Құран — мәңгілік. Күнәсіз жандардың о дүниеде Құдаймен жүздесуге мүмкіндігі бар. Адамның бүкіл іс-әрекеті Құдайдың құдіретімен жасалады. М. Ә. жолын ұстанушылар адамда таңдау еркіндігі (ихтийар, ықтияр) бар екенін мойындайды. *А. Махат*

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер
Анар Сәдуқызы Рақышева

**Анар Сәдуқызы Рақышева** (19.7.1956 ж.т., Алматы қ.) – *медицина ғылымының докторы* (**2002**), *профессор* (*2004*). ҚР Денсаулық сақтау ісінің үздігі (*2001*).
***1979** Алматы мемлекеттік медицина институтының педиатрия факультетін (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген соң осы инситутта *ординатор*, *лаборант*, *ассистент*
***1979-1995** доцент  декан
***1995–2000** қызметтерін атқарды. 
***2000** жылдан кафедра меңгерушісі.
## Ғылыми еңбектер
«**'Медико-социальные и клинико-эпидемиологические аспекты туберкулеза в пенитенциарных учреждениях**''» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 200-ге жуық ғыл. жарияланымның авторы.
## Дереккөздер</span>
Маукуф

**Маукуф** — шариғат бойынша өзінің жеке меншігіндегі мүлікті 
иелену құқығын қалдыра отырып, оны басқа біреуге тұтынуға немесе пайдалануға беру міндеттемесі. Мұндай міндеттеме аясында берілетін мүліктің заңды, анық және нақты болуы шарт. Алайда бұл шарттың міндеттемелік мерзімі болмайды. М. шартына сәйкес берілген мүлікті 
сатуға немесе үшінші біреуге сыйға тартуға рұқсат жоқ. М-тың басқа 
міндеттемелерден үлкен айырмашылығы мүліктің дін уағыздау жолында еңбек етуші топтар — уақыф әулет және уақыф қауымға берілетіндігінде.

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер

 

Санат:Ислам
Маулане Заде

**Маулане Заде** (маулане — тақсыр) — Самарқандтағы Шағатай әулеті билігіне қарсы қозғалыстың басшысы. М.З. — сарбедарлар қозғалысының өкілі. **Сарбедарлар**(“садр”, “садр и джехан” — “әлем діңгегі”) — Орта Азияда ислам дініислам дінін таратушы араб билеушілері мен діни зиялылардың ұрпақтары. Олардың Самарқандта, Бұхарада ықпалы күшті болып, билеуші топтың құрамына кірді. **1365 ж. 22 мамырда** Ілияс қожа бастаған
моғол әскері Самарқанд әмірі Хусейн мен Қашқадария уәлаятының билеушісі Әмір Темірді Шыршық өз-нің жағасында ауыр жеңіліске ұшыратты. Екі әмір де Әмударияның солт-не қашып, Самарқандты қорғауды М.З. ұйымдастырды. М.З. жұртшылыққа танымал дінбасының отбасында тәрбиеленіп, өзінің ержүректігі, батылдығы, мергендігімен көзге түскен еді. Сарбедарларға қала халқы, қолөнершілер, шаруалар қосылды. Қала жұртшылығы М. З-ні өздерінің әмірі деп танып, оған адал болуға ант берді. Қаланы қорғауға **10 мыңнан аса** жауынгер қатысты. М.З. өзі **1000 жауынгерді** басқарып, негізгі қақпаны қорғады. Моғолдардың бірнеше күнгі шабуылдары сәтсіз аяқталды. Белгісіз себептерден моғолдардың жылқылары қырылып, амалсыз шегінуге Самарқандтағы оқиғалардан хабардар болған Әмір Темір мен Хусейн сардебарлар билігін мәжбүр болды. мойындаған ниет байқатты. Бірақ **1366 ж. көктемде** Әмір Темір мен Хусейннің әскері Самарқандты қоршауға алды. Олардың бұйрығы бойынша сарбедарлардың басшылары мен жақтастары ұсталып, өлім жазасына кесілді. Шайқаста сардебарлардың әскері толық талқандалды. Әмір Темірдің араласуымен М. З-ге ғана кешірім жасалып, оның өмірі сақталып қалды.

 
## Дереккөздер
Бартольд В.В., Народное движение в Самарканде в 1365 г., Соч. т.2, М., 1964.
[«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «[Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9]], 6 том
## Сілтемелер
Суықбұлақ (кент)

**Суықбұлақ** — Абай облысы Жарма ауданындағы кент, Суықбұлақ кенттік әкімдігі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қалбатау ауылынан солтүстік-батысқа қарай 82 км жерде, Шар өзенінің жағалауында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1927 жылы Түрксіб темір жолын салуға байланысты қаланған. Суықбұлақта құрылыс материалдары зауыты бар. Кенттен 3 км жерде Семей цемент зауытының әктас карьері орналасқан. Суықбұлақ арқылы Алматы – Семей автомобиль жолы және Түрксіб темір жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Петр Филиппович Матущак

**Матущак Петр Филиппович** (7.11.1927 ж. т., Қамысты ауд. Ливановка а.) — палуан, проф. (**1994**). Қазақстанның еңб. сің. мәдениет қызметкері (**1990**), Қаз. КСР-інің (**1961**) және КСРО-ның (**1962**) еңбек сіңірген жаттықтырушысы. **1954 ж.** Қазақ дене тәрбиесі ин-тын (қазіргі Қазақ спорт және туризм академиясы) бітіріп, осы институтта ғылыми-педагогикалық жұмыстармен (**1954 — 1978**) және жаттықтырушылық қызметтермен айналысқан. Матущак еркін күрестен КСРО құрама командасын Индонезияға (**1973**), Үндістанға (**1965**), Қазақстанның құрама командасын Германияға (**1961**), Моңғолияға (**1962 — 63**), Кубаға (**1972, 1974**) бастап барды және осы елдердің арнайы шақыруы бойынша қысқа мерзімдік практикалық көмек көрсетті. Ұстаздық еткен жылдарында еркін және грек-рим күресінен **103-тен астам** КСРО спорт шеберлерін даярлады. Матущак “Еркін күрестің 100 сабағы”, “Қазақша күрес”, “Қажымұқанның ізбасарлары”, “Қазақстан спортшылары Олимп шыңында”, “Тұрлыхан ұрпағынан шыққан батыр”, “Қабден Ақтамберді батырдың ұрпағы”, “Жақсылық — Қажымұқанның ізбасары”, “Қазақстанның олимпиадалық мақтанышы”, “Жетісудан шыққан чемпиондар” атты әдістемелік оқулықтардың авторы. **1998 жылдан** Респ. спорт және олимп. даңқ мұражайының директоры.“Парасат” орденімен (**2000**) марапатталған. *Ж. Хисымов* 

## Дереккөздер


Санат:КСРО жаттықтырушылары
Санат:Грек-рим күресі жаттықтырушылары
Либерал демократия

**Либералды демократия теориясы** — классикалық либерализмнің идеялары, принциптері, саяси-идеологиялық бағыттары мен мақсаттарының теориялық негізі. Либералды демократия теориясы индивидті қоғам мен мемлекеттен бөлек қарастырды, мемлекет пен азаматтық қоғамды бір-бірінен ажыратты, мемлекеттің қоғам және тұлғамен қатынасындағы қызметі мен өкілеттілігі аясын шектеді, азшылықтың көпшілікке қатысты дербестігі мен құқығын қорғады, барлық азаматтардың саяси теңдігін жариялады, адамға негізгі, ажырамас құқықтар беріп, оны саяси жүйенің негізгі элементі ретінде қарастырды. Осы идеялар негізінде 18 — 19 ғасырларда қазіргі демократиялық жүйелер бастау алатын басқару нысандары пайда болды. Либералды демократия теориясы бойынша халық билік субъектісі ретінде биліктің бастапқы және негізгі қайнар көзі болып танылуы; жеке адамның бостандығы мен құқықтары, сондай-ақ парламентаризм мен өкілді билік органдарының басым болуы; мемлекеттің құзыреті мен іс-әрекет аясы негізінен қоғамдық тәртіпті, азаматтардың қауіпсіздігі мен құқықтарын қорғаумен шектелуі, оның экономиялық, әлеуметтік және рухани процестерге араласпауы тиіс. Либералды демократия теориясында жеке және топтық дербестіктің танылуы көпшіліктің азшылық үстінен билік жүргізуін шектейді. Либералды демократия теориясының осы және өзге де белгілері адам бостандығы, оның қадір-қасиеті мен құқықтарын құрметтеу туралы теориялық ой-пікірлердің дами түскендігін көрсетті. Либералды демократия теориясының кемшіліктері жеке адамның рөліне асыра мән бере отырып, оның ұжымдық байланыстарын жоққа шығару, қоғамның тіршілік әрекетін реттеудегі мемлекеттің рөлін тым төмендетуден көрініс тапты. Дегенмен де либералды демократияның классикалық теориясы қазіргі демократиялық тұжырымдамалар мен оларды іске асырудың басты теориялық негіздерінің біріне айналды.

## Дереккөздер


Санат:Саяси теориялар
Санат:Демократия
Санат:Сайлау
Суық полюс

**Суық полюс** – *Жер шарындағы ауаның ең төмен температурасы қалыптасатын аймақ*. Суық полюс Солтстік жарты шарда Саха Республикасындағы Оймякон және Жоғарғы Яна аудандарында (–68С) және Гренландияның мұздық қалқандары (–70С) мен Аляска, Канаданың солтүстік-батысында (–64С) орналасқан. Оңтүстік жарты шарда суық полюс Шығыс Антарктиданың 3500 м биіктіктегі бөлігінде байқалады. 1983 жылы “*Восток*” станцияда Жер бетіндегі ауа температурасының ең төмен көрсеткіші –89,2С тіркелді; мұндағы жылдық орташа температура (–56С).  

 
## Пайдаланылған әдебиеттер
 

Санат:полюстер
Павлодар облыстық драма театры

**Павлодар облыстық драма театры** – 1938 – 1948 жылдар аралығында Павлодар қаласында жұмыс істеген қазақ драма ұжымы. 

Н.Мәкішевтің ұйымдастыруымен драм. ұжым негізінде құрылды. 
* 1945 жылы осы труппаның негізінде біріккен облыстық қазақ-орыс драма театры болып қайта ұйымдасты.
* 1948  жылдан театрдың орыс труппасы (қазіргі  Павлодар облыстық орыс драма театры) ғана жұмыс істеді; ал қазақ труппасы облыстық ұжымшар театрына айналып, Павлодар облысының Ақсу қаласына қоныс аударды.
## Қойылған  спектакльдер
* Театрдың қазақ труппасы М.Әуезовтің “Қара Қыпшақ Қобыланды”;
* Ғ.Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” мен “Қыз Жібек”;
* К.М. Симоновтың “Орыс адамдары”, т.б. спектакльдерін қойды.

## Театрда қызмет еткендер
Әр жылдары театрда
* Біссміллә Балабеков;
* Х.Хамзин;
* А.Шәкіров;
* Х.Шалқаров;
* А.Қалиев;
* К.Тайкенов;
* Х.Бекова;
* Е.Есжанов;
* І.Әбдікәрімов;
* А.Бекешев;
* Г.Салахова;
* С.Досалина;
* А.Тарғақов;
* К.Хамзина;
* К.Әмінов;
* Ш.Төлегенов;
* К.Әбділғазин, т.б. қызмет етті.

## Сыртқы сілтемелер
* Павлодар картасы

## Дереккөздер
	

Санат:Қазақстан театрлары
Санат:Павлодар облысы
Тілекқабыл Сәбитұлы Рамазанов

**Тілекқабыл Сәбитұлы Рамазанов**(1961 жылы туған,Атырау облысы Құрманғазы ауданы Ганюшкино а.) – *физика-математика ғылымының докторы* (**1995**), *профессор*(**1997**). 
***1983** ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) 
***1987** аспирантурасын бітірген соң осы университетте *инженер*, *кіші ғылыми қызметкер* (**1987–1988**), *аға оқытушы*, *доцент* (**1989–1995**), *профессор*, *деканның орынбасары* (**1997**) болды. **1998** жылдан декан қызметін атқарады.
## Ғылыми еңбектер
«***Теоретическое исследование и компьютерное моделирование свойств неидеальной плазмы на основе псевдопотенциальных моделей***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 80-нен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>
Суықсай

**Суықсай** — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, Суықсай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жансүгіров ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде, Бүйен өзенінің жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1930-1997 жылдары бұрынғы Қапал ауданындағы “*Ақсу*” кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Суықсайда және округке қарасты Ақтөбе, Ащыбұлақ, Баласаз ауылдарында өндірістік кооператив және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы елді мекендері
Алтай Әбдірахманұлы Рамазанов

**Алтай Әбдірахманұлы Рамазанов** (21.11.1952 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Қатонқарағай ауданы Қатонқарағай кенті) – *экономика ғылымының докторы* (**2005**). Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технологиялар институтын бітірген соң (**1975**, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) Қазақ КСР-і Мемлекеттік жоспарлау комитетіті жанындағы эконмика жоспарлау мен нормативтік ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (**1976–1989**), ҚР Білім және ғылым министрлігінің Экономика жоспарлау мен нормативтік ғылыми-зерттеу инситутында жетекші ғылыми қызметкер (**1990–2006**) болды. **2006** жылдан ҚазҰПУ-да кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
2004 ж. «***Меншік диалектикасының қатынасы***» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – дағдарыстық және дағдарысқа қарсы басқарушылық, тәуекелділік-менеджмент саласы және меншік пен іскерлік мәселелері. 100-ден астам ғыл. жарияланымның, оның ішінде 1 монографияның авторы.
## Дереккөздер</span>
Мауна-Кеа

**Мауна-Кеа** (Mauna Kea; гавайлықтарша — ақтау) — Тынық мұхиттың Гавайи аралындағы (АҚШ) сөнген жанартау. Биіктігі - 4202 м. Базальтты және андезитті лавалардан түзілген. Кратері сақталмаған, жазық шыңдарын қар басып жатады. Солтүстік және солтүстік-шығыс беткейлерінде ылғалды тропиктік ормандар, оңтүстік беткейлерінде саванналар таралған. Тропиктік дақылдар (ананас, қант қамысы, банан, кофе ағашы) өседі.

## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Сөнген жанартаулар
Маусымқұс

**Маусымқұс** () — татрең тұқымдасына жататын құс. Денесінің ұзындығы 28 см-дей, салмағы 200 — 300 граммдай. Маусымқұстың жазда арқа қауырсыны құбылмалы, бауыры қара, ал қыста қауырсындары ақшыл түсті болады. Маусымқұс — жыл құсы. Көктемде (наурыздың және мамырдың соңында), күзде (шілдеден қазанның соңына дейінгі) аралықта Қазақстан арқылы ұшып өтеді. Бұлардың белсенді тіршілігі маусым айында байқалғандықтан, құстың аты соған байланысты қойылған. Мекені солтүстік жарты шар болғандықтан, тундраның құрғақтау ашық тұстарына М-тар жеке-жеке ұя салып, 3 — 4-тен жұмыртқалайды. Жұмыртқалары қызғылт немесе қоңырқай түсті болады. Қоразы мен мекиені кезектесе шайқап 23 күнде балапандары ұядан ұшып шығады. Маусымқұстар су және ұсақ жәндіктерімен, өсімдіктердің тұқымымен қоректенеді

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Гүлшат Ахметқызы Майлыбаева

**Гүлшат Ахметқызы Майлыбаева** (29.12.1931, Алматы) — нысана көздеуден қазақ қыздарынан шыққан тұңғыш КСРО спорт шебері (1953), республикалық дәрежедегі төреші (1959).

Қазақ мемлекеттік университетін (қазіргі Әл-Фараби атындағы ұлттық университеті) бітірген (1955). 1956 ж. өткен КСРО халықтарының 1-спартакиадасында қазақ қыздары арасынан тұңғыш рет ерлер сапында өнер көрсетіп, нысана көздеуден (600 мүмкіндіктен 587 ұпай) Қазақстанның жаңа рекордын жасады. 1957 ж. Одесса қаласында өткен КСРО чемпионатында 600 мүмкіндіктен 594 ұпай жинап, қола медаль алды. Республика және КСРО жарыстарында қазылық етті.

*“Құрмет Белгісі”* орденімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:29 желтоқсанда туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан нысана көздеушілері
Санат:КСРО спорт шеберлері
Санат:Қазақстанның республикалық дәрежедегі төрешілері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Нысана көздеуден КСРО біріншілігінің қола жүлдегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Алфавит бойынша нысана көздеушілер
Санат:КСРО нысана көздеушілері
Павлодар облыстық мемлекеттік архиві

**Павлодар облыстық мемлекеттік архиві** – ғылыми-құжаттық мекеме. 
* 1928 жылы Павлодар окр. архиві болып құрылған.
* 1931 жылы окр. әкімшілік-аумақтық  бөлік жойылғаннан кейін архив таратылып, ондағы материалдар Қазақ КСР-і Орталық архивінің Семей бөлімшесіне берілді.
* Аудандвық архив және аумақтық межеге сәйкес Семей архивінен бөлінген құжаттар негізінде 1938 жылы Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архиві болып құрылды. Архив қорында өлке тарихы, оның зерттелу, игерілу кезеңдері, өнеркәсіп орындарының ашылуы, т.б. жайлы деректер сақталған. Павлодар облысындағы қазақ халқын отырықшылдандыру, ұжымшарлар мен МТС-тар ұйымдастыру, тың игеру, өнеркәсіп, көлік, энергетика, құрылыс, мәдениет, оқу-ағарту, денсаулық сақтау салаларының дамуын сипаттайтын құжаттар шоғырланған. Архивте Қазан төңкерісі мен Азамат соғысы туралы деректер, жаңа құрылыстар мен еңбек озаттарының, т.б. фото суреттері сақтаулы. Павлодар Облыстық Мемлекеттік Архивінің Павлодар және Ақсу қалаларында бөлімшелері жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұрағаттары
Санат:Павлодар облысы
Майлин (Абай облысы)

**Майлин** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Майлин ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 14 км жерде, Қарасу және Балтатерек өзендерінің Аягөзге құяр тұсында. 

    

## Тарихы
1963-96 жылдары қой өсірумен айналысатын Б.Майлин атындағы кеңшардың орталығы болған. Оның негізінде Майлинде және округтегі Қара-бұлақ, Ескі Майлин, Томар ауылдарында Майлин атындағы ЖШС және 30-дан астам шаруа қожалығы құрылды. 

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Мафатик әл-Улум

**“Мафатик әл-Улум”** (“ұылымдар кілті”) — тарихи шығарма. Авторы — араб ғалымы Әбу Абдаллах Мұхаммед ибн Ахмед ибн Юсуф әл-Хорезми. Еңбек** 976 жылдан бастап** жазылып, **991 ж.** аяқталған. “М.-әл-У.” **15 бөлімнен** тұрады. Әр бөлім жеке ғыл. салаларға (табиғаттану, философия, т.б.) арналған. Хорасан мен Орт. Азия мемлекеттерінің әкімш., әлеум. және шаруашылық саласы терминдеріне арналған бөлімінде, түрік билеушілерінің шен атауларына анықтама беріледі (хақан, жабғу, тархан, инал-тегін) “М.-әл-У-ды” Голландияның араб тілі маманы Г.Ван Флотен** 1895 ж**. аударып, баспадан шығарды. *А. Сәрсенбаев*

 
## Дереккөздер
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VI том
## Сілтемелер


 

Санат:Тарихи шығармалар
Майлы бояу

**Майлы бояу**— тұрмыста және бейнелеу өнерінде қолданылатын бояу түрі. 

Бейнелеу өнерінде пайдаланылатын Майлы бояу өсімдік майларының (кендір, зығыр, жаңғақ, самырсын) қоспасынан алынады. Майлы бояу 10 ғ-да белгілі болған, 14 ғ-дан бастап қолданылған. Қазіргі Майлы бояуды ұзақ уақыт тәжірибеден кейін  Нидерланд суретшілері Ян Ван Эйк пен Гувер Ван Эйк жасаған. Өсімдік майынан алынған Майлы бояулар өте ажарлы болады және тез құрғайды. Оған кейде лак қосады. Майлы бояумен жазылған өнер туындылары ұзақ уақыт бойы өз сынын жоғалтпайды. Еуропадағы Қайта өрлеу дәуірінің суретшілері (Рафаэль Санти, Леонардо да Винчи, Сандро Боттичелли, т.б.) көптеген шығармаларын Майлы бояумен салған.

Майлы бояуды кеңінен пайдаланып, ұлттық туындылар жасаған қазақ суретшілері: 
* Ә.Қастеев
* М.Кенбаев
* С.Мәмбеев
* Қ.Телжанов
* С.Айтбаев
* Е.Төлепбаев
* Айша Ғалымбаева
* Сахи Романов
* Ағымсалы Дүзелханов.

## Дереккөздер
Майлы дақылдар

[thumb|right|280px|Майлы дақылдар: 1- күнбағыс (1а-себетгүлі; 1ә-жапырағы; 1б-тұқымшасы); 2- зығыр (2а-гүлі; 2ә-қауашағы); 3 - күнжіт (3а-гүлдеп тұрған сабағы; 3ә-қауашағы); 4- [көкнәр (4а-гүлі; 4ә-жапырағы; 4б-қауашағы); 5 - рапс (5а-гүлшоғы; 5ә-жапырағы; 5б-бұршаққыны); 6 - жержаңғақ (6а-гүлдеп тұрған бөлігі; 6ә-жемісі)]]
**Майлы дақылдар** — май алу үшін қолдан өсірілетін бір жылдық және көп жылдық ағаш, бұта, шөптесін өсімдіктер.

## Май алынатын өсімдіктер
* Күрделі гүлділерден -күнбағыс, мақсары.
* Бұршақ тұқымдасынан - соя, жаңғақ. 
* Еріндігүлділерден - перилла.
* Астық тұқымдасынан - бидай, жүгері, егіндік күріш
* Зәйтүн тұқымдасынан - зәйтүн. 
* Орамжапырақ тұқымдасынан - рапс, қыша.
* Талшықты дақылдардан - мақта, салалы зығыр, кенепшөп.
* Эфирлі-майлы дақылдардан - кориандр, тмин, анис.
* Жаңғақ-жемісті ағаштардан - грек жаңғағы, бадам, самырсын, шабдалы, өрік(дәнек майы), сонымен қатар бидай, жүгері тұқымынан.
Май өсімдіктердің тұқымында, жемісінде, тамыр түйнегінде болады.

## Майлы дақылдардың тұқымы мен жемісіндегі майдың мөлшері

Майдың құрамы мен сапасы майлы дақылдардың түріне және сортына, ауа райына және топырақтың түрі мен құнарлылығына, сондай-ақ, жүргізілетін агротехникалық шараларға байланысты. 

Қазақстанда күнбағыс, соя, қыша, кенедән, зығыр, күнжіт тұқымдасы, т.б. егіледі.

## Дереккөздер


## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Майлар
Санат:Өсімдіктер
Сара Бекентайқызы Рамазанова

(24.5.1936 ж.т., Алматы қаласы) – *биология ғылымының докторы* (**1993**), *ҚР Ауыл шаруашылығы академиясының корресподент мүшесі* (**1997**). 
***1959** Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) бітірген.
***1959-1960** Республика көкөніс және қартоп шаруашылығы тәжірибе станциясында кіші ғылыми қызметкер 
***1960-1964** Бүкілодақтық тыңайтқыштар мен аграрлық топырақтану ғылыми-зерттеу инситутында аспирант 
***1964-1965** Алматы аймақтық агрохимиялық лабораториясында топ жетекшісі 
***1967-1973** Алматы агрохимиялық лабораториясында бөлім жетекшісі 
***1947-1981** Қазақ күріш ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі 
***1988** жылдан Қазақ егіншілік ғылыми-зерттеу институтында бөлім меңгерушісі қызметін атқарады. 
## Ғылыми еңбектер
«***Азотное питание и продуктивность риса***» деген тақырыпта докторолық диссертация қорғады. 63 ғылыми жарияланымның авторы. 
## Марапаттар
А.И.Бараев атындағы сыйлығының лауреаты (2001).
## Дереккөздер</span>
Сулдыр

**Сулдыр** () – қияқөлеңдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тянь-Шань тауларының сортаң топырақты шалғындарында, өзен бойларында, ылғалы мол батпақты жерлерінде өсетін 2 түрі бар. Жиі кездесетін түрі – қысыңқы сулдыр (Blysmus сompreessus). Биіктігі 15 – 40 см, тамыр сабағы жатаған, оның жер асты өскіндері болады. Сабағының төменгі жағы қысыңқы, жоғарғы бөлігі үш қырлы келеді. Төменгі қынабы қоңыр түсті, жапырақсыз, ал жоғарғылары 5 – 7 ұзын, шеті бұдырлы жапырақтан тұрады. Олар сабағынан қысқа болады. Гүлшоғыры – 5 – 10 гүлден құралған масақ. Маусым – тамыз айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – қара-қоңыр түсті, ұзын тұмсықты жаңғақша. Сулдыр – мал азықтық шөп. 

## Дереккөздер


Санат:Қияқөлеңдер
Майлыкөл (көл)

**Майлыкөл** – Қорғалжын алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Ақмола облысы Атбасар ауданы Есенкелді (*Ладыженка*) ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 69 км жерде.

## Гидрографикасы
Ауданы жауын-шашынға байланысты 8 км2-ден 11,8 км2-ге дейін ұлғаяды. Ұзындығы 5,5 км, енді жері 4,3 км. Су жиналатын алабы 265 км2. Көл маңы төбешікті, жағасы тік жарлы, биіктігі 3-4 м. Майлыкөл жазда құрғап қалады, төңірегінде өскен құрғақ қамысты алқап шабындыққа пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы көлдері
Санат:Қорғалжын су алабы