open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мәмбет Күнбасұлы

**Мәмбет Күнбасұлы** (шамамен 1711 — 1808, Жамбыл облысы) — батыр, Абылай ханның жорықтас серігі. Кейбір деректерде Абылайды жоңғар тұтқынынан алып қайтқан отыз бес қазақ ішінде Сеңкібай, Шойбек батырлармен қатар аталады. Бұқар жыраудың “Қалданменен ұрысып” атты толғауында басқа батырлармен бірге Мәмбет есімі де айтылады. Мазары Талас өзені бойында.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
## Дереккөздер
Фузариоз

**Фузариоз** — Fusarіum туысына жататын саңырауқұлақтар тудыратын өсімдік ауруы. Бұл ауруға мәдени және жабайы өсімдіктер мен дақылдардың әр түрлі мүшелері шалдығады. Фузариоз қоздырғышы топырақта, өсімдік қалдықтарында тіршілік етеді. Ол өсімдік тамырында саңырауқұлақ жіпшелері, хламидоспорасы түрінде сақталып, жапырақ пен сабаққа су және қоректік заттар тасымалданатын өткізгіш түтікшелерді бітейді, сол себепті өсімдік солып, қурап қалады. Фузариозды солуға мақтаның жіңішке талшықты сорттары, орамжапырақ, картоп, дәнді бұршақ және асқабақ, т.б. шалдығады. Фузариоз шірімесі дәнді астық дақылдарын, қауын, қарбыз, қияр, қызанақты зақымдайды. Фузариоз топырағы тығыз, ылғалы мол егістіктерде көп кездеседі. Өсімдіктің тамыры мен тамырсабағын шірітеді. Фузариозға шалдыққан өсімдіктің масағы солып, тамыры шіриді, дәні босап, егістік көктемей қалады. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жүйесін дұрыс пайдалану, тұқымды гранозан немесе меркуранмен, фунгицидпен дәрілеу, егістікті өсімдік қалдықтарынан мұқият тазарту, тазарған және залалсызданған тұқым себу, фосфор-калий тыңайтқыштарын шашу керек. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Өсімдік аурулары
Біржан Сәруарұлы Шәкіров

**Шәкіров Біржан Сәруарұлы** (5 Қыркүйек 1953 жылы туған, Түркістан облысы Шымкент қаласы) — ғалым, техника ғылымының докторы (1994), профессор (1995).

## Қысқаша өмірбаяны:

*1975 жылы Қазақ химия-технологиялық институтын бітірген.
*1975 — 1978 жылдары “Қазгипрофосфор” ғылыми-зерттек институтында ғылыми қызметкер.
*1978 — 1993 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында аспирант, аға ғылыми қызметкер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан, докторант, 
*1993 жылдан Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік унтверситетінде кафедра меңгерушісі.

## Еңбектері:
216 ғылыми мақаланың, 2 монографияның, 1 оқулықтың, 3 әдістемелік құралдың, 15 өнертабыс пен патенттің авторы. Қазақстан комсомолы сыйлығының иегері (1986), Табиғи және техногендік қайталанбас шикізатты өңдеудің инновациялық технологиясын жасағаны және ұйымдастырғаны үшін Қазақстан мемлекеттік сыйлығын алған (2005).

## Дереккөздер:
Шәкі шешен

**Шәкібай Тасыбайұлы** (*Шәкі би*, 1805-1885) – қоғам қайраткері, би, шешен, Семейдің даналарының бірі, Абайдың әкесі Құнанбай Шәкіден ұлағатты сөздерді естуге баратын, Шәкі қайтыс болғанда Құнанбай қатты мұңға салынған. Орта жүз Найман ішінде Мұрын ***Өр Найман*** тармағынан шыққан, арғы атасы Алшынбай би өз заманының кемеңгер биі болған.

## Өмірбаян
Шәкі шешен кезінде Құнанбай, Кеңгірбай, Алшынбай, Едіге сияқты Найман, Керей, Арғын елдерінің атақты би-сұлтандарымен даулы мәселелерді шешуде айтыс-тартыстарға қатысқан.
Өр Найманның намысын жыртып, сөзін сөйлеген аса бетті де, білгір шешен болған. Ол Құнанбай, Абай, Әріп Тәңірбергенов(Әріп ақын) ақынмен де шешендік сайысқа түскен.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том.

Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1805 жылы туғандар
Санат:1885 жылы қайтыс болғандар
Модалдылық

**Модалдылық** (лат modus – өлшем, тәсіл) – философия мен логикада объектілердің (пікірдің субъектісі мен объектісі) арасындағы байланыстың сипаты. Пікірлерді модалдығына қарай бөлуді алғаш Аристотель енгізген. Кант пікірлерді модальдылық бойынша ассерторика (шындық пікірлері), аподиктика (қажеттілік пікірлері) және проблематика (мүмкіндік пікірлері) деп ажыратқан. Қазіргі модалды логикада модалдылық бір жағынан, алетика (лебіздерге немесе предикаттарға қатынасында) және деонтика (іс-әрекеттерді білдіретін сөздерге қатынасында), екінші жағынан, абсолютті (шартсыз) және салыстырмалы (шартты) болып бөлінеді. Қазіргі логикалық семантикада модалдылыққа “рас” және “жалған”, сондай-ақ “дәлелденеді” және “дәлелденбейді”, “терістеледі” деген ұғымдар да жатқызылады.

модалдылық категориясы әр түрлі лексикалық, грамматикалық тәсілдер арқылы беріледі. модалдылықтың тілдегі көріністерін айқындайтын тәсілдерге рай, жақ, шақ түрлері, сөздердің сөйлемдегі орын тәртібі, кейбір шылау, модаль сөздер, демеуліктер, сөйлем типтері, интонация жатады. Модалдылық категориясы *объективтік* және *субъективтік* деп бөлінеді.

Объективті модалдылық сөйлемде предикативтілікпен өте тығыз бірлікте көрініп, сөйлем мазмұнының шындыққа (реальды-ирреальды) қатысын сөйлеуші тарапынан жүзеге асырады. Сөйлеуші өз сөзін объективтік шындыққа көзқарасы негізінде құрайды. Модалдылық категориясы мен предикативтілік тығыз байланысты болғанымен, олардың өздеріне тән өзгешеліктері бар. Предикативтілік сөйлемнің мағыналық топтарға бөлінуіне әсер етпейді, ал модалдылық - сөйлемнің типтік жағынан түрленуіне әсер ететін құбылыс. Объективтік модалдылықты білдіретін тәсілдердің бірі — етістіктің рай категориясы. Рай категориясы синтетикалық және аналитикалық формалар арқылы беріледі (*барғайсың, барсам екен, барғым келеді*).

модалдылық пен рай категориясы өзара байланысты болумен бірге өзіндік ерекшеліктері бар дербес категориялар деп танылады. Сөйлемнің модалдығы мен райдың модальдығы бір емес. Сөйлемнің модалдылық айтылған пікірдің барлық жағына қатысты болса, райдың модалдылығы етістік баяндауышқа қатысты болады да, сөйлемнің модалды болуына әсер етеді. Рай, шақ және жақ формалары тығыз бірлікте келеді. Сөйлемнің мазмұны барлық уақытта жаққа қатысты іс-әрекетті шаққа байланысты көрсеткенде ғана ол объективтік шындыққа сай ретінде керінеді. Субъективті модалдылық сөйлеушінің сөйлем мазмұнына әр түрлі жеке көзқарасын білдіреді. Субъективті модалдылық жасайтын тәсілдерге демеуліктер, модаль сөздер жатады.

## Сілтемелер
* Философия  
* Логика  
* Аристотель

## Дереккөздер


Санат:Философиялық терминдер
Санат:Логика
Модаль сөз

**Модаль сөз**, сөйлемнің мазмұнына сөйлеушінің көзқарасын білдіреді. Грамматикада модаль сөз бөлек қарастырылғанымен, қазіргі функционалды семантикада модальдылықты білдірудің бір құралы саналады. 

Олар дербес сөз табы болмайды, модальдылық етістік райлары, қыстырма сөздер, демеулік шылаулар арқылы көрінеді. Модаль сөз тұлғалық құрылымына қарай есімді (керек, қажет, тиіс, сияқты, сықылды, тәрізді, секілді, бар, жоқ, т.б.) және етістікті (екен, шығар, болар, дейді, көрінеді, білем, т.б.) болып бөлінеді. Модаль сөздің модальдылық мәні әр түрлі. Кейбір сөздердің лексикалық мағынасының өзі модальды болады, ал білем, көрінеді, сияқты сөздері негізгі мағынамен қатар модальдылықты де білдіреді. Мысалы: “Өрістегі мал осы жерден жақсы көрінеді. Мен оны беске білем” деген сөйлемдерде көрінеді, білем сөздері тура мағынасында тұрса, “Астық биыл мол көрінеді. Үйіне жетті білем” дегенде модаль сөз қызметінде жұмсалған. Модальдылық өрістер қатарына мүмкіндік, қажеттілік, қалаулық, болжалдық, міндеттілік, бұйрықтық мағыналар жатқызылады. Сөйлемде модаль сөз келер шақ баяндауышының құрамында кездеседі, қыстырма сөздер қызметінде де қолданылады.

## Сілтемелер
* Грамматика  
* семантика

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ахмет Шәмиев

**Ахмет Шәмиев** (11 шілде 1908 жыл, қазіргі Алматы облысы Жаркент қаласы — 14 маусым 1983 жыл, Алматы) — актер, әнші, Қазақ КСР-інің халық артисі (1970).

## Өмірбаяны
* Шәмиев сахналық өнер жолын 1925 жылы Жаркент қаласындағы драма үйірмесінен бастады. 
* 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. 
* 1935 — 1983 жылы Ұйғыр музыкалық драма театрының (қазіргі Ұйғыр муз. комедия театры) құрамында актер болып, әр түрлі рөлдерде ойнады.

## Рольдері
* Шәмиевтің алғашқы ойнаған рөлі — Ж.Асимов пен А.Садыровтың “Анархан” атты муз. драмасындағы Мұхпула. 
* Бұдан кейін ол ұйғыр және шет ел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерге қатысып, сан алуан сахналық бейнелерді шынайы да тартымды ойнауымен көрермендер құрметіне бөленді. 
* Қазақ драматургиясы бойынша да қойылған спектакльдерге қатысып, Қодардың (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”), т.б. рөлдерін орындады. 

## Шығарған әндері
2-дүниежүз. соғыс жылдары оның есімі ТМД халықтары әндерін орындаушы ретінде де белгілі болды. Ол өз жанынан 
* “Қазақстан”
* “Отан”
* “Колхоз”
* “Гудок”
* “Махаббатым”, т.б. әндер шығарды. 

## Кинодағы рольдері
1957 жылдан киноға түскен: 
* Нұрмағамбет (“Шоқан Уәлиханов”)
* Әзім (“Біз Жетісуданбыз”, 1958)
* Серкебай (“Егер де біздің әрқайсымыз”, 1961)
* Жүніс ("Қилы кезең", 1966)
* Ахметжан (“Жылан жылы”, 1981), т.б. 

## Құрмет
Алматы қаласында ол тұрған үйге (Тимирязев көш., 113-үй) мемориалдық тақта орнатылған.

## Марапаттары
Құрмет белгісі орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Болотбек Төленұлы Шәмшиев

**Болотбек Төленұлы Шәмшиев** (12 қаңтар 1941 жылы туған, Бішкек) — қырғыз кинорежиссері, сценарийші, Қырғыз КСР-інің (1975) және КСРО-ның (1991) халық артісі.

## Өмірбаяны
* 1964 жылы Мәскеу қаласындағы кинематография институтының режиссерлік факультетін (М.И. Роммның шеберханасы бойынша) бітірді.
* Кинодағы қызметін 1960 жылы актер ретінде бастады. 
* 1964 жылдан “Қырғызфильм” киностудиясында режиссер ретінде қызмет етті.

## Режиссерлің еңбектері
### Деректі кино саласы бойынша фильмдері
* “Шопан”
* “Манасшы”
### Көркем фильм саласы бойынша фильмдері
* 1968 ж. М.Әуезовтің “Қараш-қараш” атты шығармасын экрандады.
* “Ыстықкөлдің алқызыл гүлдері” (1970)
* “Ақ кеме” (1976)
* “Ерте келген тырналар”
* “Ел ішінде” (1978)
* “Қасқыр апаны” (1984) секілді көркем фильмдерді қойып, қырғыз кино өнерінің дамуына елеулі үлес қосты. Кең тыныстылық, кейіпкерлер мінезінің қат-қабат сырын ашу, қарапайым өмір мәселелерінен ең күрделі әлеуметтік-философиялық ой түю — оның қойған фильмдеріне тән қасиет.

## Сценарийлері
Ол сонымен бірге фильм сценарийлерін жазуға да қатысты.

## Марапаттары
* Қырғызстан Ленин комсомолы сыйлығы (1969)
* КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1977).
* 2 рет “Құрмет белгісі” ордені
* бірнеше медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:12 қаңтарда туғандар
Санат:КСРО актерлері
Санат:Қырғызстан актерлері
Санат:XX ғасыр актерлері
Санат:XX ғасыр кинорежиссёрлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:XX ғасыр сценарийшілері
Санат:Манас орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:КСРО халық әртістері
Санат:Бүкілресейлік мемлекеттік кинематография институты түлектері
Санат:Қырғызстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қырғызстан халық әртістері
Санат:Қырғызфильм тұлғалары
Санат:КСРО кинематографтары одағы мүшелері
Санат:Қырғызстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қырғызстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Шәнгек

**Шәнгек** — тармақтала өскен бұтақтары бар қатты ағаштан, еліктің мүйізінен немесе темірден жасалған аспап. Оны көбіне қазақтар жоғары байлап қойып малды іліп сою үшін пайдаланған. Ағаштан жасалынған бірнеше Шәнгектерді көлденең асылған бақанның бойына бекітіп, соғымды кептірген. Темір Шәнгек сан алуан жұмыстарға (құдыққа түскен заттарды алу, салдауыр орнына қолдану, құз-жартасқа өрмелеу, т.б.) пайдаланылады. 
## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат: Аспаптар
Санат: Техника
Фуко маятнигі

right|thumb|Жердің оңтүстіктің жартысында орналасқан Фуко маятниктің қалыбы
thumb|Париждегі Пантеон күмбезіне ілінген Фуко маятнигі
**Фуко маятнигі** — Жердің тәуліктік айналу фактісін дәлелдеу үшін қолданылатын құрал. Фуко маятнигінің жоғарғы ұшы маятниктің кез келген тік жазықтықта тербелуіне мүмкіндік беретіндей сымға немесе жіпке ілінген (мыс, кардандық шарнир көмегімен) салмақты жүк болып табылады. Егер Фуко маятнигін бастапқы жылдамдықсыз тік қалыптан ауытқытып жіберсе, онда маятниктің жүгіне әсер ететін ауырлық күші мен жіптің керілу күші барлық уақытта маятниктің тербелу жазықтығында жатады да, оны жұлдыздарға қатысты (жұлдыздармен байланысты инерц. санақ жүйесіне қатысты) айналдыра алмайды. Жерде тұрған және онымен бірге айналған бақылаушы Фуко маятнигінің тербеліс жазықтығы жер бетіне қатысты Жердің айналу бағытына қарама-қарсы жаққа қарай жайлап бұрылғандығын көреді. Жердің тәуліктік айналу фактісі осымен расталады. Бұл тәжірибені тұңғыш рет 1851 ж. француз ғалымы Жан Бернар Леон Фуко (1819 — 1868) Париждегі Пантеон күмбезіне ілінген биіктігі 67 м маятникпен жасаған. Ресейдің Санкт-Петербург қаласында Исаакиев соборында биіктігі 98 м болатын маятник орнатылған. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Физика
Санат: Аспаптар
Жазғұрлы

** Жазғұрлы ** — Маңғыстау түбегінің оңтүстік бөлігіндегі ойыс. Маңғыстау облысының Қарақия ауданы жерінде, Маңғыстау мен Кендірлі-Қиясай үстірттері аралығында жатыр. Ұзындығы 15 км, ені 6 км-дей, ауданы 63 км². Тереңдігі 80 — 90 м. Ойыс неогеннің саз балшықты жыныстарынан, сарматтың бақалшақты әктастарынан түзілген. Беткейлері солтүстігінде жарқабақты, оңтүстігінде баспалдақ тәрізді. Табаны тегіс, сор батпақ. Батыс және солтүстік-шығыс кемерлерінде **Жазғұрлы**, Басғұрлы құдықтары орналасқан.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Шәңкі Меңдекеұлы

## Шәңкі Меңдекеұлының өмірбаяны
**Шәңкі Меңдекеұлы** (1811, қазіргі Қостанай облысы Урицкий ауданы — 1884/90, сонда) — би, батыр. Тегі — Орта жүз арғын ішінде қанжығалы руынан. Әкесі Меңдеке өз дәуірінде айтулы батырлардың бірі болған. Шәңкі жастайынан ескіше білім алып, сауатын ашты. Есейген кезінде шиеленісті мәселелерге белсене араласып, есімі Орта жүзге кеңінен тараған. Шәңкінің әділдік, тапқырлық, шешендік өнеріне риза болған ел оны “Тәте” деп атап кеткен. Шәңкі қыпшақ елінде Балқожа, Қанқожа, атығайда Зілқара, Әшім билермен, керей елінде Арықбай бимен, Ерейменде Саққұлақ бимен, Баянауылда Шоң, Шорман билермен, арғын Сайдалының Аққошқарымен, бағаналы елінде Сандыбайдың Ердені, Дүзендерімен, Торғайда Бірімжан, Қазбек билермен, Шыңғыс сұлтанмен, т.б. тығыз байланыс, ынтымақта болған. Оның көптеген қанатты сөздері ел аузында сақталған. Бейіті Бозшакөл жағалауындағы қорымда, басына құлпытас орнатылған.

## Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгімелер
### Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгіме
Шәңкі жастайынан ескіше оқыған, сауатты, ізденгіш би болған. Бұл жағына келгенде ол жақын би ағасы Саққұлақтан көп тәлім алғаны байқалады. Сол Саққұлақ шешен Шәңкінің алғырлық, тапқырлық шешендігі жөнінде былай дейді. "Меңдекеңнің Шәңкісі халық алдында сөйлесе, тыңдаушыларын тамсандырмай қоймайтын, мазмұнды сөздеріне күлкі араластырып, сүйкімді қоңыр, сәл қырылдақ даусымен есіліп бір кеткенде жұрттың бәрі оның аузына қарап қалушы еді. Бұндай шешендік қасиет мен білетін ешкімде жоқ. Тек Шәңкінің өзіне ғана тән шешендік.
::"Ел қызығын көрмесе,
::Іште жатқан алтыннан не пайда?
::Ұят, арың, болмаса,
::Ақылыңның көптігінен не пайда?
::Тірі күніңде таратып бақ сөзіңді,
::Мыңнан біреу ұқса да,
:::::ұмыттырмас өзіңді",
- деп Шәңкіге арнап ойын түйген Саққұлақ би.

Кезінде Шәңкі би үлкенді-кішілі ел арасындағы дау-дамайға көп қатысып, талай-талай әділ билік айтқан. Сол айтқан шешендік сөздердің кейбірі осы күнге дейін ел аузында жүр.

### Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгіме
Атығай елінін атақты биі Зілқараның асында қызмет етіп, қонақтардың қолдарына су құйып жүрген бала Шәңкі сүрініп жығылғанда, оны келемеждеп "олжаңнан маған да" деп күлген Мама биге Шәңкі табан астында:
::Таңның таң екенін кім біледі,
::Сарғайып барып атпаса,
::Күннің күн екенін кім біледі,
::Қызарып барып батласа.
::Орданың орда екенін кім біледі,
::Мен сияқты күтуші,
::Жығылып-сүрініп жатпаса.
::Иттің ит екенін кім біледі,
::Жығылып жатқан баланы,
::Тақымынан қаппаса, -
деп асқақтап отырған шонжардың аузын аштырмай тастапты.

### Шәңкі Меңдекеұлы туралы әңгіме
Шәңкінің әділдік, тапқырлық, шешендік өнеріне риза болған ел оны бұдан былай "тәте" деп атап кеткен.

Тәтенің бітірген даулары толып жатыр. Әділік пен адалдықты өмір бойы жақтап өткен би бір сөзінде:
::Білгенге сөзім сом алтын,
::Білмегенге арам ас.
::Дүниеге машқұл адам,
::Сөзіңді тыңдауға да жарамас.
::Сөз жинаған алтын қазушы,
::Наданға айтып сөзді,
::Қор кылуға жарамас.
::Теңіз басы бұл ақты,
::Сол бұлақ тасымай,
::Айдындарға су толмас.
::Аталы сөз тоғыз қабат қорғаның,
::Сөз білмегенге ала тәнді жалаңаш,
деген пәлсапалық ой қалдырған екен.

## Дереккөздер



## Сілтемелер
*Қазақ Энциклопедиясы, 9 том.

Санат:Тұлғалар
Шәменов (ауыл)

**Шәменов** (1997 жылға дейін - *Айнакөл*) — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Шәменов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен батысқа қарай 25 км қашықтықта, Сырдарияның оң жағалауында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1336 адам (676 ер адам және 660 әйел адам) болса, 2009 жылы 1193 адамды (629 ер адам және 564 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1929 жылы “Белсенді”, “Иіркөл”, “Жігер”, “Елтай” артельдері негізінде қаланған. Олар 1950 жылы ұжымшар болып қайта құрылды. Ауыл негізінен күріш, ірі мүйізді қара, қой өсірумен айналысты. Ауылға 1967 жылы облыста бірінші болып Еңбек Қызыл Ту ордені берілді және шаруашылық Қазақ КСР-інің “Алтын кітабына” жазылды. 1994 жылы ауылға ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы М.Шәменовтің есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Шәңкіш

**Шәңкіш** (→ **Шәңгіш**) () – байсаттар тұқымдасына жататын бұта немесе аласа ағаш.

## Сипаты
Биіктігі 1,5 — 4 м-ге жетеді. Сабағының қабығы ақшыл сұр түсті, тілініп кеткен, онда тықыр жас бұтақтары орналасады. Жапырақтары жалпақ, сопақша, кейде дөңгеленіп келген. Гүлдері қос жынысты, шет жағындағы гүлдері тұқымсыз болады, шатырша-қалқанша гүлшоғырын құрайды. Аталығының саны — бесеу, жатыны бір ұялы. Тостағанша жапырақшалары 3 не 5 тісті, күлтелері қоңырау тәрізді, ақ немесе қызыл түсті. Жәндіктермен тозаңданады. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. * Жемісі — қызыл түсті сүйекше.  

Дүние жүзінде қоңыржай және субтропиктік аймақтарда, негізінен Еуразия мен Солтүстік Америкада өсетін 200-ге жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарындағы жалпақ жапырақты және аралас ормандарында, бұлақ, өзен-көл жағалауларда, сайлы, батпақты жерлер мен тау беткейлерінде 1 түрі — кәдімгі шәңкіш  кездеседі.

## Күтімі
Ерекше күтімді қажет етпейді, бақтың кез келген топырағында өсе береді. Өсімдіктің барлық түрінің артық бұталарын гүлдеп болған соң кесіп тұру керек. Гүлінің орнына күзге таман қып-қызыл жемістері пайда болады.

## Көбейтілуі
Тұқымы арқылы  көбейтуге болады. Бірақ оңай, әрі тиімді жолы қалемше және түбінен өсіп шыққан жас көшеттерін бөлу арқылы көбейту.

## Емдік қасиеті
Дәрілік мақсатқа өсімдіктің қабығын, жемісін, гүлін жинайды. Құрамында — вибурнин глюкозиді, валериан, илік заттар, шайыр және органикалық қышқылдар, ал жемісінде қант, илік заттар бар. Олар халық медицинасында кеңінен қолданылады:
* Қабығынан алынған тұнба қан тоқтады, қан тамырларын тарылтады, жүйкені тыныштандырады. Жемісі жүрекке әсер етеді, несеп айдайды, өт жүргізеді, қабынудан қорғайды және жараларды жазады.
* Қысқы қатты аязда түсіп қалған жемісі жеуге жарамды болады. Сонымен қатар тер шығаратын, құстыратын, іш жүргізетін дәрі есебінде және асқазан қышқылы кемігенде емдеуге болады. Жемістерін балмен қосып қайнатып, жоғары тыныс жолдары мен өкпе қабынғанда, деміккенде, іш өткенде, бауыр ауырғанда, дене сарғайғанда, дауыс қарлыққанда пайдаланады.
* Гүлдеп тұрған бұтақтарының қайнатындысын қақырық түсіру үшін қолданады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

Санат:Байсаттар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Фабулит

**Фабулит** — жасанды минерал, стронций титанаты. Химиялық формуласы: SrTіO3. Құрамы жағынан перовскитке жақын, 1953 жылдан өндіріліп келеді. Моос шкаласы бойынша қатт. 6, тығызд. 1,513 г/см3, изотропты, морт сынады, сәуле сындыру көрсеткіші 2,41. Рентген сәулесін өткізбейді, ультракүлгін сәулемен әсер еткенде люминесценция құбылысы байқалмайды. Фабулит негізінен зергерлік бұйымдар жасау үшін пайдаланылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Химия
Санат: Минералдар
Үрме бұршақ

left|
**Үрмебұршақ** () — бұршақ тұқымдасына жататын белокты дақыл дар тегі.

## Сипаттамасы
Тропиктік және субтропиктік өңірлерде өсетін 200-ден астам түрі белгілі. Үрме бұршақ жылу сүйгіш өсімдік. Оның дәнінің жер бетіне көктеп шығуы үшін топырақ қыртысының 5 — 6 см-індегі температурасы 12 — 13°С-тан артық әрі ылғал мол болуы керек. Гүлденуі мен бұршақ түюіне қолайлы температура 20 — 25°С. Оның дәнінде белок 17 — 23%, крахмал 50 — 60% болады. Сол себепті үрме бұршақ жұғымды әрі дәмді тағам, белогы адам организміне оңай (90%) сіңеді. Өнімділігі орташа алғанда әр га-дан 10 — 12 ц. 

Басқа да бұршақ тұқымдас өсімдіктер сияқты үрме бұршақ топырақ құрамындағы азот қорын молайтатын болғандықтан және тез пісетіндіктен көптеген дақылдарға, әсіресе күздік бидайға алғы дақыл болып саналады. Қазақстанда 1991 ж. көкөніс ретінде үрме бұршақтың “Триумф сахарный-764” және “Грибовская-92” сұрыптары аудандастырылып егілді.

## Дереккөздер

Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Санат:Шикідей улы тағамдар
Ізтай Тілеуұлы Мәмбетов

**Ізтай Тілеуұлы Мәмбетов** (1.1.1929 жыл, Ақтөбе облысы Алға ауданы Табантал ауылы — 1974 жыл, Алматы) — ақын, журналист, аудармашы.

* Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін бітірген (1953). 
* 1952 — 1956 жылдары “Жұлдыз” журналында
* “Қазақ әдебиеті” газетінде әдеби қызметкер
* 1957 — 1969 ж. Қазақ мемлекеттік көркем әдебиет баспасында бөлім меңгерушісі
* Қазақстан Жазушылар одағының поэзия секциясында
* Ақтөбе облыстық газетінде қызмет істеген.

## Шығармалары
* “Тұңғыш” атты алғашқы өлеңдер жинағы 1955 жылы жарық көрді. 
Мәмбетовті лирик ақын ретінде жұртшылыққа танытқан
* “Табантал” (1961)
* “Аз-ақ жол” (1966)
* “Сал Сары” (1970)
* “Тарланбоз” (1973)
* “Жылан жал” (1974)
* “Ақпан” (таңдамалы, 1983) атты жинақтары.

Мәмбетов шығармаларының негізгі тақырыбы — туған жер, достық, махаббат, азаматтық. Ақын аудармашылықпен де айналысқан. Лирик ақынның 
* “Қаракөз”
* “Мен туыппын ақпандатқан боранда” атты өлеңдеріне ән шығарылған.
* “Жыр Жәмила”
* “Пушкин мен Әміржан”
* “Пугачев нөкері” атты поэмалары тақырып аясының кеңдігімен, көркемдігімен бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Алға ауданында туғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Миксиналар

**Миксиналар** () — омыртқалылардың дөңгелекауыздылар класының монотипті отрядының тұқымдасы. 

Миксиналар негізінен паразитті тіршілік етуге бейімделген. Солтүстік және Оңтүстік жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында аса терең емес су айдындарында (тереңдігі 1000 метрдей) кездеседі. 4 туысқа жатататын 15-тей түрі бар. өз. 1 метрге дейін (көбіне майда). Жұп көкірек, құрсақ және арқа қанаттары болмайды. Танау тесігі – біреу. Бүйірінде жұтқыншаққа ашылатын 1 – 15 жұп желбезек саңылаулары бар. Ерні жоқ, бірақ аузы бірнеше етті мұртшалармен көмкерілген, мүйізді тісшелері болады. Мөлдір тері астында орналасқан көздері нашар дамыған. Ішкі қаңқаның қызметін хорда атқарады, бас қаңқасы өте қарапайым. Басқа омыртқалылардан ерекшелігі – бұларда негізгі жүректен басқа қосымша 3 жүрегі бар (басында, бауырында, құйрығында). Терісінің астында денесінің ұзына бойына орналасқан шырыш бөлетін бездері болады. Сырттай ұрықтанады өз. 20 – 25 мм, мүйізді қатты қабығы бар жұмыртқалар салады. Олардың әрқайсысының екі ұшында шоқтанып келген ілгекті жіпшелері болады, сол арқылы бір-бірімен жалғасып, су түбіне бекиді. Түрленбей дамиды. Бірнеше рет ұрпақ береді. Миксиналар – түнгі жануарлар. Күндіз су тұнбаларында, тек басының шамалы бөлігін шығарып, көміліп жатады да, түнде белсенді тіршілік етеді, көбінесе балық, ұсақ омыртқасыздарды аулайды. Кейде акулаға да шабуыл жасайды. Сондай-ақ, олар бірнеше ай қорексіз өмір сүре алады. Миксиналардың кәсіптік маңызы жоқ, кәсіптік балық аулауға едәуір зиян келтіреді.

Миксиндер қос жынысты организмдер. Жүмыртқалары үлкен, 20 мм жетеді. Жұмыртқаларыйың сыртын мүйіз тәрізді капсула қаптап жатады ‘да сонымен к,атар ұшы ілмекті жіпшелері болады. Миксиндер 20—30 жұмыртқа, ал миногалар 20— 30 мыңға дейін жұмыртқа салады.
Миксиндер — Атлантика, Тынық және Индня мұхиттарында таралған жануарлар. Кәдімгі миксиндер көбінесе тереңдігі 20— 50 метрге жететін су жағасына жақынырақ жерде кездеседі, ал кейде 500—1000 м тереңдіктен де кездестіруге болады.
Миксиндер көбінесе балықтардың желбезектері арқылы ішіне кіріп, олардың терісі меи скелеттерінен басқасының барлығын жеп қоректенеді. Көбінесе ауға, қармаққа түскен балықтарды жеп, зиянын тигізеді. 

## Дереккөздер


Санат:Жақсүйексіздер
Алкалоз

**Алкалоз** (көне латынша alcalі — сілті, араб. әл-қала) — аниондар мен катиондар ара-қатынасының өзгеруінен денедегі қышқылдық-сілтілік тепе-теңдіктің бұзылуы. Респираторлық Алкалоз қаннан көмір қышқылының молырақ шығуынан, метаболизмдік Алкалоз “ұшпайтын” қышқылдардың не сілтілердің алмасу процесінің бұзылуынан денеге негіздердің (сілтілі катиондардың) шамадан тыс көбірек жиналуына байланысты пайда болады. Алкалоз қандағы сутегі көрсеткішінің (рН) өзгеруіне орай теңгерілген Алкалоз және теңгерілмеген Алкалоз болып екі түрге бөлінеді. Біріншісінде рН қалыпты деңгейде (7,35-7,45) болса, екіншісінде ол біршама көтеріледі (7,45-тен жоғары). Алкалоз жағдайында адамның қан қысымы бұзылып, қантамырлар коллапсы сияқты ауруға шалдығуы мүмкін. Екіқабат әйел жүрегі айнып, қайта-қайта құса берсе, қарын сөлінде көп мөлшерде хлор ионы көп бөлініп, метаболизмдік Алкалоз пайда болады. Оны болдыртпау үшін денеге калий ионы молырақ ендіріліп, қосымша қан құйылады. Сөйтіп қан айналысы реттелінеді. Респираторлық Алкалоз кезінде тыныстануды қалпына келтіру шаралары жасалады. 

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қан
Санат:Гематология
Фагосома

thumb|200px
**Фагосома** (phagosoma, лат. phagein жалмау, обу, жеу, soma — дене) — ішінде фагоцитоз процесінің толық қорытылмаған өнімдері болатын, жасуша цитоплазмасындағы жеке жарғақпен шектелген көпіршік. Ол біріншілік лизосомамен қосылып, екіншілік лизосома (фаголизосома) түзеді. Лизосомалардың құрамындағы ферменттердің көмегімен фагосомадағы заттар қорытылады.

Фагосома — ішіндегі қорытылмаған заттары жеке жарғақпен шектелген құрылым. Ол біріншілік лизосомамен қосылып, екіншілік лизосома (фоголизосома) түзеді. Лизосомалардың құрамындағы ферменттердің көмегімен фагосомадағы заттар қорытылады.

## Дереккөздер

Санат:Органеллалар
Санат:Цитология
Фаг

**Фаг** (грекше phagos — жеймін) — “жеп қоятын”, “жұтып жіберетін” деген ұғымдарды білдіретін күрделі сөздердің бір бөлігі; мысалы, бактериофагтар, фагоциттер.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Биология
Санат:Терминология
Жаңатай Шәрденов

нобай|
**Жаңатай Шәрденов** (4.4. 1927, қазіргі Ақмола облысы Астрахан ауданы Коваленко ауылы — 29.3.1992, Алматы) — кескіндемеші, Қазақ КСР-інің халық суретшісі (1991). 

1949 ж. Алматы театр-көркемсурет училищесін бітіріп, 1953 — 1955 ж. Ленинградтың (қазіргі Санкт-Петербург) Кескіндеме, мүсін және архитектура институтында оқыған. 

Ұлттық пейзаж өнерінің жетекші шебері ретінде танылғаны, өзінің жарасымдылығы және композиция шешімі жөнінен айрықша картиналарында туған ел табиғатының поэзияға толы әрі лирикалық жағынан пайымдалған образдарын (“Орталық мұражайы”, 1957; “Ағаш түбіндегі шағын үй”, 1971; “Жас қайыңдар”, 1975; “Қапшағай теңізі”, 1976; “Алмаарасан сайы”, 1978; “Тауда”, 1981; “Медеуге апаратын жол”, 1983; “Кешкі әуен”, 1988) жасады. Шәрденовтің “Талас даласында”, “Алатау бөктерінде” (1970), “Көктөбе” (1972) атты жанрлық картиналарында адам мен табиғат құбылысы нәзік үндестік тауып, бояу-түстері етене кіріге түседі. Суретші бұл шығармаларында шеберліктің терең сырын жете игере білген. Автордың “Кезек” (1970), “Теміртаудағы завод” (1971), “Алматы жылу электр орталығы” (1974) атты индустр. пейзаждары әсерлі, ырғақты әрі көркем жасалған. Ш. сонымен қатар натюрморттар да (“Сары гүлді натюрморт”, 1961; “Капуста”, 1968), портреттер де (“Жазушы С.Бегалин”, 1982; “Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры Т.Бигелдинов”, 1985), т.б. жасады. 

Республика, т.б. көркемсурет көрмелеріне қатысты. 1977, 1978 жылы дербес көрме ұйымдастырды. Оның шығармалары шет елдерде талай рет көрмеге қойылды. Шәрденовтің өнерін америкалық белгілі суретші Р.Кент жоғары бағалады.

## Дереккөздер


Санат:4 сәуірде туғандар
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Астрахан ауданында туғандар
Санат:29 наурызда қайтыс болғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Санат:Қазақстан халық суретшілері
Санат:Алматы театр-көркемсурет училищесі түлектері
Санат:Репин атындағы институт түлектері
Белкөл

**Белкөл** — Қызылорда облысы Қызылорда қалалық әкімдігіне қарасты кент (1987 жылдан), темір жол бекеті, Белкөл кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Қызылорда  қаласының  шығысында 3 км жерде, Ташкент-Орынбор темір жолы  бойында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2717 адам (1799 ер адам және 1218 әйел адам) болса, 2009 жылы 2843 адамды (1418 ер адам және 1425 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1904-1905 жылдары Орынбор-Ташкент темір жолының салынуына байланысты қаланған. Белкөлде Қызылорда қаласы кәсіпорындарының бөлімшелері және тағы басқа қызмет көрсететін кәсіпорындар мен мекемелер орналасқан.

## Кент суреттері

Белкол IMG 20220625 131641.jpg |Белкөл кенті
Белкол IMG 20220625 131542.jpg |Белкөл кенті
Белкол IMG 20220625 131524.jpg |Белкөл кенті
Белкол IMG 20220625 131437.jpg |Белкөл кенті
Белкол IMG 20220625 132057.jpg |Белкөл кенті


## Дереккөздер

Санат:Қызылорда қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Санат:Қазақстан кенттері
Фумарола

[thumb|Авачинская сопка [жанартау|жанартауындағы фумароласы]]
[thumb|Авачинская сопка [жанартау|жанартауындағы ең үлкен фумарола]]
[thumb|Фумароланың [күкірттің қордалары]]

**Фумарола** (итал. *fumarola* — бықсу, түтіндену) — жанартаудан шығатын ыстық газдар мен су буы. Фумарола жанартау әрекетінің әр түрлі сатыларында оның төбесі мен беткейлеріндегі түтік тәрізді қуыстардан, жарықшақтардан, лава көлінен, кратерлерден, олардың түбі мен қабырғаларынан, суынып үлгермеген лавалық және пирокластикалық тасқындардан, жабындардан бөлінеді. Бөлінген қоспаның 60 — 90%-ы су буы, қалғаны H2S, SO2, CO, CO2, HCl, HF, NH4Cl, NH3, H2BO3, т.б. газдар. Фумарола бөліну орындарына, химиялық құрамына, температурасына, т.б. қарай бірнеше топқа бөлінеді. Мысалы, температураға байланысты құрғақ, қышқыл, сілтілі фумаролалар делінеді. Құрғақ фумарола 500°С-та бөлініп, құрамында су буы жоқ, хлорлы қосылыстары (NaCl, KCl, FeCl3, т.б.) мол болады. Қышқыл Фумароланың температурасы 300 — 400°С, онда су буы, хлорлы сутек және күкіртті ангидрид болады. Сілтілі Фумарола 180°С шамасындағы орташа темп-рамен сипатталады және хлорлы аммонийден (ыдырағанда аммиак бөлінеді) тұрады. Температуралары 100 — 180°С аралығындағы газды бөлінімдер сольфатара (итал. solfatara — күкіртті түтін) деп аталады. 100°С-тан төмен газ қоспалары мофета (итал. mofeta — сасық иісті бөлінім) деп аталады, олар көміртек мен су буынан тұрады. Фумарола өнімдерін бор қышқылын, бура, аммиак тұздарын алуда және ыстық су буын электр энергиясын өндіруде пайдаланады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:География
Санат:Химия
Санат:Жанартаулар
Үрмелі музыкалық аспаптар оркестрі

**Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі** — ағаштан не жезден жасалған үрлемелі және соқпалы музыка аспаптардағы орындаушылар ұжымы. 

Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі әр қилы акустикикалық жағдайда — концерт залдарында, ашық ауада, марштарда пайдаланылады. Сондай-ақ мәдени-көпшілік, қоғамдық, спорт, салтанатты мейрам-той жиындарын өткізуде кеңінен қолданылады. Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі — көпшілікке кеңінен тараған музыкалық ұжымдардың бірі.
## Тарихы
Yрлемелі және соқпалы музыкалық аспаптар тобы б.з.б. Ежелгі Египет, Иран, Грекия, Қытай, Yндістан елдерінде салтанатты діни жиындарда және әскери жорықтарда қолданылған. Еуропада XVII ғасырда пайда болды; ал Ресейдің әскери полктеріне тұңғыш рет XVII ғасырдың аяғы мен XVIII ғасырдың басында енгізілді. XIX ғасырда жетілдірілген үрлемелі музыкалық аспаптардың пайда болуы Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінің орындаушылық қабілетін кеңейтті. Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінің мүмкіндігін өз шығармаларында Л.Бетховен, Г.Берлиоз, М.И. Глинка, Н.А. Римский-Корсаков, А.А. Алябьев, т.б. композиторлар кеңінен пайдаланды. XX ғасырда Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрінің 3 түрі (кіші, орташа, үлкен) қалыптасып, кейбір үлгілі әскери оркестрде және мемлекеттік Yрлемелі музыкалық аспаптар оркестрі құрамында 80 — 100 орындаушыға дейін болды. Оның құрамына ағаштан жасалған музыкалық аспаптар (флейта, гобой, кларнет, саксофон, фагот), жезден жасалған музыкалық аспаптар (валторна, труба, тромбон, корнет, баритон, бас және контрабас) және соқпалы музыкалық аспаптар тобы кіреді. Кейде үлкен оркестр құрамында арфа, рояль, челеста, қоңырау, там-там, маримба, вибрафон, т.б. музыкалық аспаптар да пайдаланылады. Ол мәдениет сарайлары мен муз. насихаттау кештерінде, көркемөнерпаздар үйірмелерінде қойылатын опера, балет, драма спектакльдер мен концерттерде, т.б. қолданылады.

## Қазақстанда
1990 жылы Қазақ мемлекеттік филармониясы жанынан үрлемелі аспаптар оркестрі құрылып, оның көркемдік жағын Қ.Ахметов басқарды. Бұл ұжым Франция мен Испанияда өткен үрлемелі музыка фестиваліне, ал 1998 жылы Тайваньда өткен Халықараралық музыка фестиваліне қатысты. Қазақтың мемл. үрлемелі оркестрі репертуарынан Е.Рахмадиев, Б.Баяхунов, Ә.Бестібаев, Т.Қажығалиев, Б.Қыдырбек, т.б. композиторлардың шығармалары елеулі орын алады.

## Дереккөздер


Санат:Оркестрлер
Санат:Үрмелі оркестрлер
Фунгицидтер

**Фунгицидтер** (лат. fungus — саңырауқұлақ және caedo — өлтіру) — мәдени дақылдарды саңырауқұлақ қоздыратын аурулардан қорғау үшін қолданылатын химиялық препараттар. Құрылымы жағынан фунгицидтер органикалық және бейорганикалық болып бөлінеді. Ертеде фунгицидтер ретінде мыс пен темірдің, күкірт пен мырыштың бейорганикалық қосылыстары қолданылған. Қазіргі фунгицидтер түрлерінен: формальдегид, беномил, триазол, карбендазим, триадимефон, флутриафол, приоклостробин және сынап пен хлор, т.б. элементтердің органикалық қосылыстары, тилт, альто-супер, рекс, фалькон, скор, импакт, ридомил МЦ, т.б. пайдаланылады. Бұлардың көпшілігі өсімдікті аурудан қорғаумен қатар оны сол аурудан айықтыра да алады және бір дақылда ауру түріне байланысты бірнеше фунгицидтер қолданылуы мүмкін. Фунгицидтердің әсері бүркілген соң 1 — 2 сағат аралығында өсімдік мүшелеріне сіңіп, қорғау мерзімі 20 — 30 тәулікке дейін жетеді. Фунгицидтертер жиі қолданылатын ауруларға: астық дақылдарында кең таралған сары, қоңыр және сабақ таттары, септориоз, көкөніс пен бау-бақша және жеміс-жидек дақылдарындағы фитофтороз, мильдю, таз қотыр, монилиоз, сұр шірік, т.б. жатады. Фунгицидтер қолдану мөлшері мен мерзімі және жиілігі арнайы тексеруден өтіп, рұқсат етілген пестицидтер тізімінде көрсетіледі. Фунгицидтертер ағаштан жасалған құрылыс материалдарын, теріні, т.б. өңдеуге де қолданылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Пестицидтер
Фундаль безі

**Фундаль безі** (лат. fundus — түбі), адам мен омыртқалы жануарлардың қарынының қабырғасы мен түбінің шырышты қабатында орналасады. Фундаль безінің пішіні түтік тәрізді, бұл бездер қарында болатын ұсақ бездердің негізгі бөлігін құрайды. Қосмекенділерде, әсіресе, бауырымен жорғалаушыларда фундаль безі өте көптеген шырышты клеткалардан тұрады. Құстарда фундаль безі шоғырланып, көптеген ұсақ тармақтар құрып орналасады. Сүтқоректі жануарларда фундаль безі жеке топтарға бөлініп, әрбір топтың өзі жеке сөл бөледі. Мысалы, басты (негізгі) бездер пепсинді сөл, қосалқы бездер мукоидты сөл бөлсе, париетальды бездер тұз қышқылын бөлуге қатысады. Фундаль безі кейде жұптасып, кейде бір жерле шоғырланып, қарында болатын арнайы ойыстарда жатады да, гликопротеинді заттар бөледі. Бұл заттар қарынның ішкі сілекейлі қабығын қорытылып кетуден және ағзаға жұқпалы аурулар таралуынан қорғайды. Фундаль безінің көпшілігі экзокринді қызмет атқарады, бірақ олардың арасында эндокриндік қызмет атқаратын жеке бездер де кездеседі. Мұндай бездер қанға тікелей гистамин гормонын бөледі. Адамның асқазанында орта есеппен 35 млн. Фундаль безі болады және ондай әрбір бездің ұзындығы 0,65 мм-ден аспайды.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Жануарлар
Ұшқаттар тұқымдасы

**Ұшқаттар тұқымдасы** () – бұта, жартылай бұта, кейде ағаш немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Дүние жүзінде солтүстік және қоңыржай аймақтарда тараған 15 туысы, 500-дей түрі белгілі. Қазақстанда 6 туысы, 27 түрі бар. Жиі кездесетін туыстары — ұшқат, және линнея (жалманақ). Жалпақ жапырақты, қылқан жапырақты және аралас ормандар арасында өседі. Ұшқаттар тұқымдасының жапырақтары қарама-қарсы орналасқан, бөбе жапырақшасы ұсақ, тіпті жоқтың қасы. Гүлшоғырындағы гүлдері әр түрлі 5 мүшелі, қосжынысты. Күлтесі доңғалақша, табақша, қоңырауша, кейде түтікшеге ұқсас. Аталығы 5, аналығы 1, жатыны төмен орналасқан, 2—5 біріккен жеміс жапырақшасынан тұрады. Аналық мойны қысқа, жуан немесе ұзын, жіпше тәрізді. Жемісі — қорапша, сүйекше, бір немесе бірнеше тұқымды жидек. Ұшқаттар тұқымдасына жататын өсімдіктерді бауларда, саябақтарда, орман ш-нда жылжымалы тау беткейлерін бекітуге өсіреді; көлеңкелі жерде өскен ағаштың өзегі ботаникада анат. кесіндіні бекіту үшін пайдаланылады. Бұлардың дәрілік, бояулық, шірнелі, техникалық маңызы зор. Кейбір түрлерінің жидектері тағам ретінде пайдаланылады. Көпшілік түрілері негізінен дәрілік және мәдени өсімдіктер.

## Кіші тұқымдастары мен тектері
**Diervilloideae**
**[[Diervilla]]*: 3 түр
**[[Weigela]]*: 10 түр
**Caprifolioideae ''s.l.***
**Heptacodium*: 1 түр
**Leycesteria*: 6 түр
**Lonicera* ([[ұшқат]]): 180 түр
**Symphoricarpos*: 17 түр
**Triosteum*: 6 түр
*'Linnaeoideae**
*''[[Abelia]]'': 30 species
*''[[Dipelta]]'': 4 түр
*''[[Kolkwitzia]]'': 1 түр
*''[[Linnaea]]'' ([[терістік линнея]]): 1 түр
**Morinoideae**
*''[[Cryptothladia]] ''
*''[[Morina]]''
*''[[Zabelia]]''
**Dipsacoideae** – [[Қожакендір тұқымдасы]]
*''[[Acanthocalyx]]'': 3 түр
*''[[Dipsacus]] '' ([[қожакендір]]): 15 түр
*''[[Pterocephalus]]'': 25 түр
*''[[Scabiosa]]'' ([[қотырот]]): 30 түр
*''[[Triplostegia]]'' 
**Valerianoideae*'
**Centranthus*: 12 түр
**Fedia*
**Nardostachys *: 3 түр
**Patrinia* ([[тасшүйгін]]): 17 түр
**Plectritis*: 5 түр
**Valeriana* ([[шүйіншөп]]): 125 түр
**Valerianella'' (жеміл): 20 түр

## Дереккөздер


Санат:Ұшқаттар
Функционал

**Функционал** — бір не бірнеше функцияға тәуелді болатын айнымалы шаманы білдіретін математикалық ұғым. Ол алғаш рет вариациялық есептеуде пайда болған. Берілген тұйық қисық сызықпен шектелген аудан, белгілі бір жол бойындағы күш өрісінің жұмысы, т.б. функционалға мысал бола алады. Функционалдық талдаудың дамуына байланысты “Функционал” термині де кең мағынада, атап айтқанда, белгілі бір сызықтық кеңістікте анықталған сандық функция ретінде түсіндіріле бастады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Функция түрлері
Санат:Функционалдық талдау
Алкоголиз

**Алкоголиз** (арабша әл-куһл — майда ұнтақ және грекше lysіs — еру, ыдырау) — заттардың спирттермен әрекеттескен кезіндегі ыдырауы (мыс., CH3 COCl + C2 H5 OH = CH3 COOC2 H5  + HCl). Алкоголиз гидролиз сияқты иондық алмасу реакциясына жатады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Спирттер
Фагот

thumb|350px|Фагот
**Фагот** (итал. fagotto, дәлме-дәл — буын, түйін) — үрлемелі музыкалық аспап. Сыртқы пошымы қосақтастырылып байланыстырылған бір буда отын ағаш тәрізді. Ол ағаштан, кейде пластмассадан да жасалады. Ұзын 1350 мм-ге жуық; дыбыс шығаратын клапандары мен үрлейтін тілшесі бар, дыбысы жұмсақ, кейде виолончельдің үніне ұқсайды. Фаготтың алғашқы түрі 16 ғасырда Италияда каноншы А. Альбонези ойлап тапты. 16 ғасырда Фаготтың үш түрі (тенорлық, альттық пен дисканттық) қолданылды. 17 ғасырдың ортасында Францияда өмірге келген 3 ойықты Фагот 1800 жылға қарай жетілдіріліп, 6 ойықты болып жасалды. Фагот аспабын жетілдіруде, әсіресе, неміс өнертапқыштары көп еңбектенді; соның нәтижесінде И.А. Геккель жасаған Фагот қазіргі кезге дейін дүние жүзі елдері орындаушылары тарапынан жоғары бағаланады. 17 ғасырдың аяғынан бастап Фагот тұрақты түрде симфониялық оркестрде (2, кейде 3 — 4 Фаготқа дейін) кеңінен пайдаланылды. Дыбыс көлемі контроктаваның си бемоль нотасынан екінші октаваның фа нотасына дейін. Фаготтың кеңінен қолданылатын түрі — контрафагот. Фагот камералық, эстрадалық, симфониялық оркестрде, үрлемелі аспаптар оркестрі (мысалы, Қазақтың мемлекеттік симфониялық және үрлемелі аспаптар оркестрлері) мен әр түрлі ансамбльдерде қолданылады, сондай-ақ жеке (соло) де ойналады.

## Дереккөздер


Санат:Әдебиет
Санат:Мәдениет
Миксобактериялар

**Миксобактериялар** (Myxobacterales) (грек. myxa – кілегей және бактерия) – таяқша тәрізді аэробты бактериялар. Қозғалыс қызметін денеден бөлініп шығатын кілегей атқарады, ол бактерияны алға қарай итереді, талшығы болмайды. Микробактериялардың көпшілік түрлерінде ядро болады және даму циклында миксомицеттердің жемісті денесі сияқты ерекше кілегейлі дене түзіледі. Көлденең бөліну арқылы көбейеді. Бұлардың негізгі туыстары: Мухососсus, Archangіum, Cystobacter, Melіttangіum, Stіgmatella, Polyangіum, Chondromyces. Бұл туыстар бір-бірінен түсі, клетка көлемі және жемісті денесі арқылы ажыратылады. Миксобактериялардың көпшілігі топырақта, көңде және өсімдік қалдықтарында сапрофитті тіршілік етеді. Суда сирек кездеседі. Басқа бактериялар сияқты, бұлардың да топырақтағы күрделі органикалық заттарды ыдыратуда маңызы зор.
## Сілтемелер
* Тіршілік  
* Клетка  
* Ядро
## Дереккөздер


Санат:Биология
Алқа өсімдік

**Алқа** () – алқалар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Орман алқабында, қалың шөп арасында, өзен-көл жағалауында, бұлақ маңында өседі. Оның Қазақстанда: ащы алқа, түксіз алқа, картоп, баклажан, парсы алқасы, қара алқа, ольга алқасы сияқты 7 түрі бар. Биікт. 20-80 см, кейде 2-3 м келеді. Сабағы тік не жайылып өседі. Жапырағы бүтін жиекті, қалақ не күрделі қауырсын пішіндес. Гүлі ақ, кейде көкшіл түсті. Ол қалқан тәрізді гүлшоғырына шоқталған. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, шілде — қыркүйекте жемістенеді. Жемісі — жидек не түйнек. Жемісі мен сабағында соланин алкалоиды бар. Шикі жемісі мен сабағы, жапырағы улы болады. Қара Алқаның жемісін тамаққа пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Алқалар
Үркімбай би

**Үркімбай би** (т.-ө. ж. б.) — белгілі шешен, би. Орта жүздің арғын руының әйдерке тармағынан шыққан. Шамамен 18 ғасырдың аяғы мен 19 ғасырдың 1-жартысында өмір сүрген. Өз заманында әділ де адуынды би болған. Оның Кенесары ханға айтқан сөзі ел аузында сақталған. Ол жайындағы деректер М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институтының қолжазбалар бөлімінде сақтаулы. Үркімбай бидің бейіті қазіргі Қостанай облысы Жангелдин ауданына қарасты Қызбел тауының етегіндегі Қаратал деген жерде.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Тұлғалар
Санат:Өнер
Функционалдық талдау

**Функционалдық талдау**, **Функционалдық анализ** — қазіргі математиканың негізгі тарауларының (салаларының) бірі. 

Функционалдық талдау функцияларды, тізбектерді, т.б. математикалық объектілерді шексіз өлшемді кеңістіктің элементтері (нүктелері) ретінде қарастырады. Функциялар мен тізбектерді осы тұрғыдан зерттеу нәтижесінде геометриялық бейнелер мен геометриялық терминологияны пайдалануға мүмкіндік жасалды. Осыған байланысты классикалық талдаудың көптеген ұғымдарын мәні бір немесе бірнеше функцияның берілуіне тәуелді шамалармен ауыстыруға, функциялардың Фурье қатарына жіктелуінің геометриялық теориясын құруға, т.б. болады. Мысалы, функцияларды Фурье қатарына жіктеу есебі векторды өзара үш перпендикуляр бағытта жіктеу есебіне ұқсас болып шықты. Функционалдық талдаудың дамуы дифференциалдық теңдеулер мен интегралдық теңдеулер теориясының дамуына күшті әсер етті. Сөйтіп, шексіз өлшемді кеңістіктегі мұндай теңдеулер мен операторлар арасында байланыс бары анықталды. Атап айтқанда, сызықтық дифференциалдық теңдеулер теориясы мен сызықтық интегралдық теңдеулер теориясы 3 өлшемді кеңістіктегі сызықтық түрлендірулер теориясының шексіз өлшемді аналогы (ұқ-састығы) болып шықты. Функционалдық талдау математикада, физикада, химияда, әсіресе, кванттық механика мен кванттық химияда кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Функционалдық талдау
Фагоцитоз

thumb|200px
**Фагоцитоз** (фаг және грек. kytos — жасуша) — бір жасушалы организмдердің немесе кейбір көп жасушалы жануарлар жасушасының микроскопиялық бөтен тірі нысандар (бактериялар, т.б.) мен қатты бөлшектерді жұтып алып, қорытып жіберуі. Фагоцитоз процесі организмдердің қарапайым қоректенуінің негізінде жүзеге асады. Организмдердің бұл қабілеті эволюция барысында фагоциттерге ауысқан. Сондай-ақ кейбір жануарлардың ооциттері, ұрық жасушалары, дененің жазылғыш қуыстары және көздің пигментті эпителийлері де нысан бөлшектерін белсенді түрде жұтып, қорыта алады. Фагоцитоз құбылысын және оның иммунол. маңызын И.И. Мечников ашқан (1882). Фагоцитоз осы процеске қатысатын нысандар мен фагоциттердің жақындасуы (хемотаксис) және аттракция (фагоцит бетіне микробтардың жабысуы), қармап алу, жасуша ішінде қорытылу сатыларымен өтеді. Кейбір микробтар (мысалы, алапесті қоздырушылар) организмдегі фагоциттердің ішінде орналасқанда ғана әрекет ете алады. Фагоцитоз процесі антиденелер, әр түрлі физикалық және химиялық факторлар әсерінен тез жандануы мүмкін. Мысалы, кальций тұздары мен магний бар жерде Фагоцитоз процесінің күшейетіні анықталды. Фагоцитоз процесі кезінде жасуша мембранасы белсенді рөл атқарады. Ол фагосома түзілу үшін қорытылатын нысандар бөлшектерін бүркеп алып, цитоплазманың түбіне қарай тартады. Лизосома жасушаларынан фагосомаға жұтып алған бөлшектерді қорытатын ферменттер түседі. Ал қорытылмаған бөлшектер жасушада ұзақ уақыт сақталуы мүмкін. Фагоцитоз қабыну, жараның жазылуы кезінде иммунитеттің арнайы емес түрінің факторы ретінде шешуші рөл атқарады.

Жасуша жарғақшасы шала өткізгіштік қасиетке ие. Кейбір заттар жасуша ішіне тез өтеді де, ал екінші біреулері өте алмайды. Мысалы ақуыз бен полисахаридтердің ірі молекулалары, тағамның ірілеу түйіршіктері, бактериялар жасушаға фагоцитоз жолымен өтеді (грекше. «*фагео*»- жебір). Фагоцитоз әрекетіне плазмалық жарғақша тікелей қатысады. Ірірек келген түйіршіктер мен молекулалар жасушаның жарғақшасымен жанасқан бетінде жарғақша майысып, шұңқырланады да, бөлшекті қоршап алып, сіңіреді. Түйіршіктердің сіңірілуі әртүрлі ферменттер аркылы орындалады. Амеба және басқа қарапайымдар фагоцитоз жолымен қоректенеді. Лейкоциттер де фагоцитозға қабілетті.

## Дереккөздер

Санат:Қан
Фаготерапия

**Фаготерапия** (phagos — жеймін және therapeіa — емдеу) — кейбір жұқпалы ауруларды (іш сүзегі, дизентерия, тырысқақ, т.б.) ерекше зат бактериофагтар көмегімен емдеу. Бактериофагтың тек өзіне тән ерекше қасиеті бар екендігін алғаш Н.Ф. Гамалей (1859 — 1949) байқап (1898), 1915 ж. ағылшын ғалымы Ф.Туорт ашқан. Ал 1917 ж. француз ғалымы Ф. д`Эрелль дизентериямен сырқаттанған адамның нәжісін тексеріп, одан сүзіп алынған затта дизентерия ауруын тудыратын микробты жойып жіберетін қасиет бар екендігін анықтады. Кейбір жұқпалы ауруларды емдеуде антибиотиктер мен сульфаниламидтермен қатар бактериофагтар да қолданылады. Әрбір жұқпалы аурудың өзіне тән бактериофагы анықталған. Олар қажетіне қарай белгілі бір жүйе бойынша пайдаланылады. Әдетте Фаготерапиялық әдіспен емдеуді эпидемиолог немесе эпизоотолог дәрігер белгілейді. Мысалы: газ гангренасын көпвалентті, ал стрептококк пен стафилококктарданболатын ауруларды қосвалентті препараттармен емдеу газдалынатын, өлі еттенетін гангреналарды асқынудан сақтайды, бұл жағдай жарақаттарды емдеуде де тиімді болып табылады. Фаготерапия сүзек, дизентерия, тырысқақ, оба сияқты қатерлі аурулардың алдын алу мен диагнозын анықтау үшін фагодиагностикалық әдіс ретінде пайдаланылады. Фаготерапияның, әсіресе, тырысқақ ауруын емдеуде маңызы зор.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Биология
Санат: Медицина
Фагоцителлотәрізділер

**Фагоцителлотәрізділер** (Phagocytellozoa) — алғашқы қарапайым құрылысты көпклеткалылар. Бұлардың бір типі бар; қара Тақталылар.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Омыртқасыздар