open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Өзін-өзі тоқтату

**Өзін-өзі тоқтату**, дегеніміз кездейсоқта тепе-теңдігін жоғалтып құлаған сетінде, ез қауіпсіздігін сақтауға бағытталған іс-қимылдары. Мысалы, биік еңістен темен қарай құлағанында (немесе сырғанап түскенінде) жылдамдығын азайтып, мүмкіндігінше өзін-өзі тоқтатуға бейімделуіне арналған қауіпсіздік шаралары. Осындай қауіпсіздік шараларын туристік жорыққа қатыспастан бұрын міндетті түрде жаттығулары керек. Әсіресе, жалғыз адам таулы өңірге саяхатқа шыққанында немесе жолдастарымен жүргенде қауіпсіздік ережесін сақтаудың маңызы ерекше.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Александр Григориевич Нам

**Александр Григориевич Нам** (26.08.1946 Алматы қаласы),СШ-і (1979). Республикалық спорт туристік федерациясы төрағасының орынбасары (1981-2001 ж). Ең жақсы туристік саяхатқа арналған бүкілодақтық байқаудың қола жүлдегері (1973). Орталық Тянь-Шань өңіріндегі таулы жорықтар республикалық конкурсының жеңімпазы (1973).

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Дмитрий Поликарпович Багаев

**Дмитрий Поликарпович Багаев** (5 қыркүйек, 1884, Ресей империясы, Туманы ауылы, қазіргі Киров облысы - 23 шілде, 1958, Павлодар қаласы, ҚазКСР) - фотограф, өлкетанушы, облыстық өлкетану мұражайының негізін қалаушы әрі алғашқы директоры.

## Білімі
Омбы фотографы Коркиннен сабақ (1901—1903) және Мәскеуден фотосабақтарын алды (1928).

## Мансабы
* 1905- фотостудия иесі
* Тамбов фотографиялық ұйымының мүшесі болып сайланды. (1912).
* Әскер қатарында болды (Новониколаевск қ., 1915—1918).
* Қазақстан және Павлодар Ертіс өңірінің көптеген этнографиялық экспедиияларының қаысушысы (1928, 1930, 1952,1956).
* «Қазақстанды зерттеу ұйымы» Павлодар бөліміме тығыз қатынаста болды 
(1936-42).
* 1928 ж. Аудандық және облыстық газеттер бетінде мақалалар мен 154 өлке тарихы туралы еселіктер, Корякова көлі, Екібастұз, Баянауыл, Майқайын туралы ірі мақалалар жариялады. 
* 1942-58 Павлодар облыстық өлкетану мұражайының директоры  

Қала мен облыстың жартығасырлық фотобаянын дайындады, негативтер саны 3000 аса. 

## Ескерткіш
Қабір басында тақтасымен бірге ескерткіш, бұрынңы мұражай ғимаратында ғұмырнамалық тақта орнатылды (1990). Оның атымен Павлодарда көше аталады (1991) және Үй – мұражай (2001), мүсін орнатылған (мүсінші Қ. Темірғалиев, 2002). 

## Дереккөздер


Санат:1884 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:1858 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан фотографтары
Санат:Қазақстан өлкетанушылары
Санат:Павлодар облысы тұлғалары
Маршруттық - мамандыққа баға беретін комиссия

**Маршруттық - мамандыққа баға беретін комиссия (ММК)** туристік секцияларда, турист клубтарында туристік жорықтарды ұйымға бағытталған спорттық туристердің көмегімен кұрылады; ММК кұрамына тәжірибелі маман туристер енеді. Олар жорықтарға қатысқалы отырған туристермен таңдаған маршрут бойынша арнайы кеңес жургізіп, олардың сұрақтарына жауап береді; т.ж-ға дайындықтарын, жорық- тарға арналған құжаттар есебін қарап тексереді, сонымен бірге спорт атақтары мен туризм разрядтарын беруге байланысты маршруттарды қарайды; ыңғайсыз жағдайларды тиянақты тексеріп, жорық ережелерінің бұзылғанын жергілікті мекеме қызметкерлерінің көмегімен жүргізіп м-ғы қолайсыз жағдайларды ескертіп, одан сақтандырудың жолдарын айтады. Өз бетімен спорт жорықтарын ұйымдастырғалы отырған топты басқарушы маман жорықтың басталуына 15 күн қалғанға дейін бүкіл құжаттарға қатысты 2 м.к-ны ММК-ның қарауына ұсынады. ММК дайындалған маршрутты және топ қозғалысының кестесін негізгі құжат және запас варианттары бойынша тексеру жұмыстарын жүргізеді. Сонымен қатар жорыққа қатысушы туристер мен топ басшысының тәжірибесін, қозғалыс жағдайындағы олардың білімін м-ғы табиғи кедергілерден өтудің негізгі әдіс- амалдарын сұрайды, қауіпсіздікті сақтандыруға бағытталған жұмыстарға көңіл аударып, картографиялық нақтылы материалдар мен маршрут сипатына көңіл бөледі, қажетті құрал-саймандарды, азық-түлік көлемін, дәрі-дәрмектерді және т.б. байқап тексереді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Маршрутты таңбалау

**Маршрутты таңбалау** (немістің *markieren* сөзінен белгі қою), шартты белгілеу жүйесі көмегімен, туристік жорықтар мен саяхаттардың маршруттарын белгілеу. Бұл негізінен туристер тынығып демалатын, табиғи қиындықтардан және қауіпті жерлерді анықтайтын жол бағытындағы арнаулы белгілер. Олар көбінесе табиғаттың әсем керіністерін, тарихи және мәдениет жетістіктерін көріп тануға арналады. Маршрутты таңбалау саяхат қауіпсіздігін сақтауға туристер мен саяхатшыларды ұйымдастыруға және табиғаттың әсем көріністерін сақтауға мумкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Маршрут паспорты

**Маршрут паспорты**, туристік саяхат туралы қысқартылып жазылған есеп беру құжаты. Оның мазмұнында саяхат ұйымдастырылған маусым, саяхаттың жобасын, қозғалыс уақытын саяхат ұйымдастырылған аймақ, оның ұзақтығы, қашықтығы экскурсия нышандары, сонымен қоса басқа да деректер жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Орденбек Белісбекұлы Мазбаев

**Орденбек Белісбекұлы Мазбаев** (1954. Алматы), педагогика ғылымдарының докторы, өлкелік туристер ұйымын басқаушы. 1994 жылдан бастап оқушылардың халықаралық туризм орталығының директоры. 2003 ж.бастап Абай атындағы мемлекеттік университеттің туризм кафедрасының меңгерушісі, педагогика ғылымдарының кандидаты.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым кандидаттары
Санат:Ғылым докторлары
Валерий Иванович Логинов

**Валерий Иванович Логинов** (1943 Алматы). (1970), төреші, әдістемеші-нұсқаушы.
"Торельник" және "Алтын орман" туристер базасының аға нұсқаушысы жұмысын атқарған. Қазақ туристік кеңесінің бақылау-құтқару қызметін басқарған (XX ғ. 70 ж.).

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Қазақстан төрешілері
Ағартушылар мен академиктардың мүсін аллеясы

**Ағартушылар мен академиктардың мүсін аллеясы**,  Павлодар қ.,  (Ломов, 64).

С. Торайғыров атындағы Павлодар мемлекетік университеті бас корпусының алдындағы скверде 2003 ж. Павлодар облысы тумалары 9 көрнекті қайраткерлердің мүсіндері орнатылған. 

Мүсіндер ікбұрыш субүріккішті жағалай екі қатар болып бір-біріне қарамақарсы орнатылған.

Оң жақтағы мүсіндер:
* Бұқар жырау,
* М. Ж. Көпеев,
* Ж. Аймауытов,
* Е. Бекмаханов,

Сол жакта академиктердің мүсіндері:
* Қ. И. Сәтпаев,
* А. Бектұров,
* Ә. Марғулан,
* Ш. Шөкин.

Мүсін аллеясының симметриялық композициясын жеке тұрған – С. Торайғыровқа арналған мүсін аяқтайды. 
Скверге кіру жерінде мынадай жазуымен гранитік тумба орын тапқан: 

Бүгіндегі жастарға оқу міндет,
Тек қана оқуменен өнер білмек.
Өнер-білім, адалдық, ар-намысты
Жоятын надандық қой емсіз індет.

Мүсіндер қоладан жасалған, қызыл гранитпен қапталған постаменттерде орнатылған. Мүсін аллеясы шығыс архитектурасының шығармашылықстиліне жақын, оның көзге түсер ерекшелігі  - экспозициялар гармониясы. 

## Ескертулер


Әдебиет
•	Павлодар. Павлодар облысы. Энциклопедия, Павлодар., 2003; Қазақстан, А-А., 1969 (Павлодар Ертіс өңірі)

Санат:Павлодар сәулеті
Ала қаптың аузын ашты

**Ала қаптың аузын ашты** - қуанышқа кенелген сәтте соның белгісі ретінде ас-тағамның сақталған қорын ортаға салды дегенді, яғни той мен қуанышқа, қысылтаяң күндерге деп сақтап отырган құрт-ірімшігі, мейіз-науат, қарын мен бүйендегі май, жент сияқты тәтті-дәмдісін ортага салды, барын аямады, бәрін төкті, сырын аиіты деген мағынаны білдіреді. Қуаныш кезінде, үй иесінің кұрдастары қуанышымен құттықтай отырып, «ала қаптың аузын аш!» деп әзілдейді. Бұл үрдіс көптеген поэтикалық шығармалардың мәнді сюжеттерінің біріне айналды. Мысалы: 
Ала қаптық аузын аш,
Ішіңе жиып сақтамай,
Белгілі байтах, көп кеңес, 
Тосаңсып әлде қалғапба, 
Не қылып жатыр қаптамай
Сондай-ақ ала қаптың аузын ашты ұғымы адамның ерекше қуанышын білдіретін когнитивтік метафоралық образ да.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Қазақстан турисі

**"Қазақстан турисі"** кеудеге тағылатын арнайы куәлігі бар белгі. Белгілі бір нормаға қатысты тапсырысты орындағандарға - туристерге тапсырылады. "Қазақстан турисі" белгісінің нормасын тапсыруға 14 жастан асқан адамдар ала алады. Белгінің Алматы облысы спорт туристік федерациясы А.Чукреев, суретші Р.Жүсіпов 1998 ж. жасап шығарды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Владимир Александрович Ильницкий

**Владимир Александрович Ильницкий** (04.04.1928. Алматы), Туризмді ұйымдастырушы, педагог. "Горельник" туристер базасының директоры (1953-65). КазКСР Республикалық туризм бірлестігінің терағасы (1960-63). Солтүстік Тянь-Шань, Фан таулары мен Алтайдың таулы өңірлеріндегі саяхаттарды басқарған.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды

**Ала қойды бөле қырыққан жүнге жарымайды** — ортақ игілікті бөле жарып пайдалануга болмайтындығын меңзеген тәрбиелік-тағылымдық мәнге ие сөз орамы. Пареманың түптөркіні ала койдың жүнін қыркылған соң түсіне карай белек-белек жинап алу мүмкін емес екенін, шашылып кететінін білдіреді. Яғни қазақ қауымының тіршілігінің бірден бір кепілі ауызбіршілік екендігін білдіретін метафора.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Жорықты басқарушы

**Жорықты басқарушы**, туристер тобының жалпы жиналысы кезінде тағайындалып бекітілген үлкен тәжірибелі және беделді жорыққа қатысушылардың бірі. Туристік топтың дайындығына, жорықтың сәтті аяқталуына, қауіпсіздік шараларын қамтамасыздандыруға және жорық жолдарынан жақсы жүріп өтуді ұйымдастырады. Жорықтан қайтып оралысымен мамандық комиссиясына өзі басқарған жорық туралы есеп береді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жорық туралы есеп беру

**Жорық туралы есеп беру**, жүріп өткен туристік сапар туралы жүйелі түрде жазылып, негізгі мақсаты пайымдалған жазбаша қағаз. Осындай жазбаша қағаз бойынша туристік маршрут анықталынып, оның қиындық категориясы белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Жетекші (туризм)

**Жетекші**, жорыққа қатысушылардың бастапқы сапын бастаушы әдетте жетекші топты басқаратын басшы адам немесе солардың қатарынан белгіленген тежірибелі туристік болады. Жорық уақытында қозғалыс қарқынын анықтап, қауіп-қатерсіз жол бағытын таңдап, қажет болған жағдайда жүру бағытындағы жолды күні бұрын дайындайды. Жол-жөнекей кедергілерден өтулеріне көмектесіп, демалатын жерлерді іздестіріп, жаяу жүру жорықтарының қашықтығын қадағалап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Түкеш Қабалұлы Жездібаев

**Түкеш Қабалұлы Жездібаев** (1935 ж. Ақтөбе облысы Алға станциясы, Қазақстан, Алматы қаласы 2003), Кіші жүздің Адай (Байтөбет) руынан, спорт туризмінің облыстық бірлестігі, ардагерлер кеңесінің төрағасы, президиумының мүшесі. Тау туризмінің аға нұсқаушысы, төрешісі. 1961- 97 ж.ж. республикалық туристер стансасы директорының орынбасары.

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Санат:Қазақстан төрешілері
Жартас балғасы

**Жартас балғасы**, жартастар мен мұзға темір ілгектерді қағып кіргізу жұмыстарында қолданылады, сонымен қоса жартастың кертпесін өңдеу, тазарту немесе қауіпсіздендіру жұмыстарын ұйымдастырғанда жартастың жарылған жерлерін кеңейтуге арналған балға.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Еру жасау

**Еру жасау**, туристік топтың жорық кезіндегі демалысы, түскі тамақ, медициналық көмек көрсетуге қатысты қысқа уақыт көлемінде аялдап демалулары. Маршрут бойынша жүргеніндерінде қысқа уақыт көлемінде тынығып (қиын жолдардан өтіп шаршаған жағдайларында) әрбір 30-50 мин сайын 5-20 мин. аралығында демалуларына мүмкіндік беріледі; тамақ ішуге тоқтаған жағдайда 30 мин-тан 2-3 сағ. көлемде демалыс ұйымдастырылады. Қысқа уақыт демалатын жерді жорыққа қатысушыларға ыңғайлы және қауіпсіз жерлерде, ішімдік сулары бар бұлақтар басына, сонымен катар ашық жерлерге тоқтайды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Еру

**Еру**, Белгілі маршрут бойынша саяхатты жалғастыру тапсырысын орындау мақсатындағы бір күндік демалысты ұйымдастыру. Бір күндік демалыс кезінде туристік топ бір орнында қалып, нақтылы жерде орналасқан лагерді ауыстырмайды; егер туристер бір күндік саяхат жасап лагерлерін басқа жерге ауыстырғандарында бұл "жарты күндік" еру деп айтылады. Бір күндік демалысты сапардың қиын-қыстау жолдарына дейінгі немесе одан кейінгі уақыттарында ұйымдастыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Николай Николаевич Енин

**Николай Николаевич Енин** (1936-1984) СШ-і. Теміртау қаласындағы Қаз. Магниткасының металлургі. Жоғарғы категориялы таулы жорықтарды басқарған, соның ішінде 4-ші категориялы қиындықтағы (1965, 1975, 1976 ж), 5-ші категориялы қиындықтағы (1967-68, 1970-72, 1975, 1977, 1979, 1983-84 ж). Ол За және 36 категориялы қиындықтағы 19 асулардан жорықты басқарушы ретінде, соның ішінде 7 асулардан алғаш рет өткен.

## Дереккөздер


Санат:Металлургтер
Геннадий Ильич Гурьенков

**Геннадий Ильич Гурьенков** туризмнен және тау туризмнен СШ-і (1965) Алматы қаласы туристер клубының директоры. Алматыдағы "жасөспірім" таулы туристердің кіші нұсқаушыларына арналган мектеп директоры (1967).

## Дереккөздер


Санат:Туристер
Алақан

**Алақан** - дәстүрлі түсінікте кез келген заттың кеңейіп, жалпақтау келген бөлігінің атауы. 
#Алқаның кейбір салпыншақтардың шынжырмен, топсамен байланысатын бөлек-бөлек күміс пластинка түріндегі негізгі болігі (толығырақ қ. Алқа).
#Қамшының сабы мен өрімінің түйіскен жеріндегі жалпақ қайысы, яғни өрімнің басы.
#Бұл айылдың ат төсі мен шабын орап түратын бөлігі. Оның бір басына айылбас, бір басына жырым бекітіледі. Ат денесін қажамау үшін алақан жұмсақ қайыстан немесе ызылған құрдан, сондай-ақ ірі қара терісінен тілінген таспадан оріліп жасалады. Ұшына айылбас (тоға) тағылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алақан жаю

**Алақан жаю** - бата бергенде, Құран оқыған сәтте отырған адамдардың оған назар аударып, тыныштық сақтай отырып, кос қолын жайып, алақанын бір-біріне жақындатып, саусақтарын түйістіріп ұстау жосыны.
Бұл үрдістің мәні бата мен діни құлшылық ниеттері қабыл болсын деген мағынаны белдіреді. Аят немесе бата айтылып құптаған сәтте «әумин» дей отырып, оқылып болған соң «Аллану акбар!» - деп бет сипайды. Қазақтардың дәстүрлі пайымы бойынша қол жайған кезде екі қолдың саусақтарының басы немесе екі алақанның арасы бір-біріне түйісіп тұрғаны абзал. Себебі, дәстүрлі наным-сенім бойынша, ырыс пен береке, жақсылық пен молшылыққа бастайтын құт сол алақанға тұрақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алақан соқпақ

**Алақан соқпақ** - көбіне бозбала мен жас жігіттер жиылып ойнайтын ұлттық ойын түрі. Ойыншылар шеңбер жасай жайғасады да, өз орталарынан бір адамды «хан» сайлап алады. «Хан» қолына арнайы орамалдан немесе ұзыншалап ұстаған киімді «арқан» етіп алып, ортаға шығады да, отырған ойыншылардың біреуіне келіп алаканын көрсетуін талап етеді. Қыз немесе жігіт өз алақанын көрсетеді. Сол кезде хан олардың алақанынан соғып, «Арқан қайда?» деп сұрағанда, жігіт өзі ұнатқан қызды көрсетеді. «Хан» көрсеткен адамға келіп, алақанын көрсетуін сұрағанда ол адам алақанын көрсетеді. «Хан» оны да алаканынан соғып, жоғарыдағы сұрағын қайталайды. Ол өз кезегінен басқа адамды көрсетеді. Сойтіп ойын ары карай жалғаса береді. Кей кездері екі қарсылас бірін- бірі көрсете береді де, «хан» олардың біреуі жеңілгенін мойындағанынша, демек қарсыластың біреуі көрсетуін доғарғанға дейін алақанын кезек-кезек ұра береді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алақарақ

**Алақарақ** - шеміршек ауруы. Алақарақ болған жылқының екі танауы делдиеді, қиналған малдың көзі аларып, алақтап тұрады. Көз бен танау шеміршегі өскендіктен көзі аларып кетеді. Оның дәстүрлі емі - танау астын тіліп, көлденеңінен пышақ жүгірту, танау ішіне жас тал шыбықты бойлату жолымен қан ағызу деп санаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Алақұрт жиек

**Алақұрт жиек** - сырмақшылық өнерінде киіз оюын қиюластырғанда, ою шетіне басылған иіріліп ширатылған жиектің тігіс жібінің белінен басып тігілген тігіс түрі. Оюларының шеттері алацұрт жііекпен көмкерілген сырмақ. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Итшана жарысы

**Итшана жарысы**, ит жеккен шанамен жарысу Сібір жерін мекендеген көптеген халықтарда бұрыннан бар. Арасына уақыт салып барып итшана экипаждары бір күнде сөреге шығады. Белгіленген қашықтықты ең аз уақытта жүріп өткен экипаж жеңіске жетеді. Жол бойында шанаға жегілген иттердің алмастырылуы мүмкін. Мұндай жарыстарда бір ит айдаушы (машер) және бір иттерді үйретуші болады. Кейде осы екі міндетті бір адамның атқаруы мүмкін. Итшанамен жарыс кейде бірнеше жүздеген километр қашықтыққа созылып бәсеке әлденеше күнде өтуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Қызмет иттерімен өткізілетін көпсайыс

**Қызмет иттерімен өткізілетін көпсайыс**. Көпсайыс бағдарламасына итпен 600 м-ге жүру. 300 метрлік кедергілер алабынан жеңіл атлетші үшін - тосқауыл, тұтас дуал, гранатты нысанаға лақтыру, еңбектеп өтілетін алап, окоп, бум, өту, пневматикалық винтовканы нысанаға ату кіреді. Көпсайыс 1975 жылдан бастап спорттық классификацияға енді. 1978 ж. КСРО чемпионатында Қазақстанның құрама командасы көпшілік күтпеген жағдайда 5-орын алды. Сол уақыттан бастап команданың жоғары өрлеуі басталды: 1979 және 1980 жылдары 3-орын жылдардың таңдаулы спортшыларының қатарына жарыстар арасындағы бүкілодақтық спорт ойындары мен  КСРО чемпионатында  С. Яковцев - абсолюттік чемпионы, В. Филлер 1981 ж. 2-орын алып енді. Үздік ондықтың қатарына Қазақстаннан бірден үш спортшы кірді: В. Филлер, В. Хасанов, М. Причина оларға теңдесетіндер болмады. Осы жылдардың бәрінде құрама команданың жаттықтырушысы В. Приходько болды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Тазылар жарысы

**Тазылар жарысы**, 8 кейде 10 иттің арасында өткізіледі. Жарыс қашықтығы 230-дан 1200 ярдқа дейінгі аралықты құрайды. Иттерді тордан босатқаннан кейін олар тректе тұлыпты қуалай бастайды. Спорттың осы түрінде ұтыс жүйесі қарастырылады, ал жеңімпаздарға жүлделер тапсырылады. Айдаушылар басқаратын иттер командалары арасында өтетін жегілген иттердің шанамен жарысы командалар уақыттың белгілі бір аралығында сөреден шығады. Қашықтықты ең қысқа уақыт ішінде жүгіріп өткен команда жеңіске жетеді. Жарыс өтетін жер мен қашықтыққа байланысты жегілген иттердің санын езгертуге болады. Тізгінді шығыршықпен жалғастыратын карабин сегіздік түрінде иілген жартылай дөңгелек серіппелі болат темірден тұрады. Карабиннің бөлігін оны өздігінен ашылып кетуден сақтайтын, серіппені қысу арқылы ашылады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Ұлттық намыс

**Ұлттық намыс** - ар-ож-даннан бастау алатын, отан- сүйгіштікпен ұштас, рухани- құндылық сезім. Ұлттық намыс адамның ұлттық құндылықтарының маңызын түйсінуден туындап, халқының мұң-мұқтажын түсініп, туған елін корғауымен сипатталады. Ұлттық намыс  намыстың негізгі көрінісі адамның туған еліне сүйіспеншілігінен, төл мәдениетіне деген кұрметінен байқалады. Намыс адамның өзіне етене жақын дүниесінің, ұлттық рухани мұраларының қадірін білуімен негізделгендіктен оның құрамдас бөлігі ұлттық намыстың этностың рухани өмірінде өзіндік айырықша маңызы бар. Ұлттық намыс ұлттың өзіндік менін, өткен тарих тағылымын ұмытпай, ар-ожданын таптатпауы үшін керек. Елдің зиялы қауымының қайғысы күнкөріс тіршілік қамынан аспай қалуы Ұлттық намыстың әлсіреген әлжуаз күйін көрсетеді. Ұлттың ұйтқысы, ақыл-ойы мен намыс-парасатының нақты айғағы ғылыми және шығармашылық қауымның туындыларынан көрініс береді. Бұл  шығармалар халықтың қайратын жанып, ерлігін дәріптеп, елдің еңсесін көтеруге қызмет етеді. Сондықтан ұлттық намыстың қозғаушы күш-қуатын әдеби мұралардан: батырлық жырлардан, тарихи жырлардан, соларды арқау еткен тарихи шығармалардан айқын көреміз. Ұлттық намыс елдің ұлттық тұтастығы, рухани бірлігіне қызмет жасайтын, елдікпен егіз ұғым. Елдікті ардақтаған ерлер есімі ел намысын қорғаушы, сонымен қатар халықтың бірлігі, ел іргесінің бүтіндігі үшін күресуші ретінде ел есінде қалады. Қазақтың көне тарихын айтпағанда қазақ хандығы тарихындағы Қасым хан, Тәуекел хан, Есім хан, Салқам Жәңгір, Абылай хандар - ұлттық намыстың жоқтаушысы болған, елін, жерін сүйген ақылға кеніш, ерлікке кемел тұлғалар. Олар ұлт игілігіне қызмет жасап, дұшпаннан қорғап, ұлысының өрісін кеңейтті, тәуелсіздігін қамтамасыз етті. Ұлттық намысты сақтаудың үлгісін елді сыртқы жаулардан қорғаған батырлар да көрсеткен. Кейіннен елдің рухани серпіні көркем сөзден бой көрсетіп, Бұқар жырау, Махамбет бастаған отаршылдыққа қарсылық ұраны, азаттық жыры Дулат, Шортанбай, Мұрат, Әбубәкір жырларына өзек болған. Бодандық ахуал, Абай шақырған жаңғыру, өркениет көшіне ілесу идеясы Ұлттық намыстың айрықша көрінісі, яғни ұлттық тұтастыққа ұмтылған, рухани серпіліс беріп көкірек көзін ашқан қуатты құбылыс еді.Ұлттық тәуелсіздік мәселесін бірінші орынға қойып, саяси күреске толы төңкеріс жылдарында бел шешіп күреске шыққандар Алаш арыстары болды. Ұлттық намысын қорғаған осы күрескерлердің көтерген ұлттық мәселелерінің қай кезенде болсын өзектілігін жоймайтыны бүгінде дәлелденіп отыр. Демек Ұлттық намыс халықтың мәңгілік құндылықтарын сақтаудың кепілі.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Тарих
Ұлттық рух

**Ұлттық рух** - халықтың өзін-өзі тануымен айқындалатын, өскелең арман-мұраттарымен сипатталатын, елдік тұтастық идеясымен негізделетін өміршеңдік күш-куаты. Ұлттық рух жалпы ғаламдық рух пен жеке адамдық рухтың дәнекері болғандықтан, кез келген ұлттың, мәдениеттің өкілі өзінің әлемдегі орнын өзіндік ұлттық төлсанасы арқылы бағамдауы заңды құбылыс. Сондықтан жеке адамның таным терезесі ұлттық таным тұрғысынан, әлемдегі жалпы адамзаттық құндылықтарды игеріп, рухани игіліктерге өз үлесін қосады. Қай халықтың болсын бойында өз табиғатына тән өзге де қайталанбас қасиеттері, мінезі, ділі болуы ұлттық рухпен тікелей байланысты. Көзбен көріп, қолмен ұстайтын зат болмағандықтан, Ұлттық рухтың көрініс беруі ұлт өкілдерінің көркем шығармашылығынан, халық даналығынан, ғасырлар бойы сабақтастығын үзбеген рухани мұраларынан көрінеді. Әрбір ұлттың өзіне тән ұлттық рухы бар дегенде, оның өзі жайлы дүниетанымынан, дүниеге көзқарастары мен мінез-құлқынан, мұрат-мақсатынан даму, өзгеру, кейде әлсіреу, яғни үнемі қозғалыс үстіндегі құбылыс екенін аңғарамыз. Ұлт болып ұюдың өзі этностың мекендік және  мезгілдік факторларына байланысты болуымен қатар, оның табиғи, тарихи, рухани бітім-болмысы, ұлттық санасы, ділі, мінезі, мәдениеті, әлеуметтік-саяси мұрат- мүдделерінің қалыптасып, тұлғалануы үздіксіз процесс және  ұлттық рухтың түлеп-толысып отыратын өміршеңдігінің көрінісі. Ұлттық рухтың буырқана бой көрсетер тұсы бодандық бұғауына қарсылық, тәуелсіздік мұратына ұмтылыс сәті болса, сол кезеңдерде қордаланған көркем рухани мұралардың ерлікке, елдікке үндер күш-қуатының маңызы бұғаудан босанып, болашаққа бет түзеген, баянды бағдарын айқындаған ұлттар үшін де зор. ¥лттың рухани тәжірибесін саралап-салмақтау үшін мол мағлұмат беретін басты байлығы оның сөз өнері. «Ақын сөзіне жұрт рухының сәулесі түспей тұрмайды» деп А.Байтүрсынұлы айтқандай, Ұлттық рухтың көркем образдар арқылы бедерленуі қазақ әдебиетінен көрінеді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ этнографиясы
Үмбетей Байсейітұлы

**Үмбетей Байсейітұлы** (1717-1814) - батыр. Орта жүз ішінде арғын тайпасынан шыққан.Үмбетейдің әкесі Бәйсейіт жас кезінде-ақ осы ұлына көп көңіл бөлген. Жастайынан атқа үйретіп, он жасында жарысқа, күреске, көкпарға қатыстырған. Ол ерекше жүректілігімен көзге түскен. Сол уақыттың өзінде көрші тұратын ел бір-біріне шабуыл жасап, тонап, малын айдап кетіп отырған. Бабамыз осындай шайқастарда, ерлігімен көрініп, ел малын талай рет аман сақтап қалып отырған. Сондай шабуылдың бірінде Үмбетей Бабамыз Қалмақтарды да жеңген. Әкесінен үлгі алған, тәрбиесін көрген Үмбетей елінде, көрші халықтардың алдында беделі өсіп, одан тараған ұрпақтар “Үмбетей “ деген ру атанған. Үмбетейдің 7 әйелінен 29 ұлы болған. Олардан тараған ұрпақтар бүгінде «Үмбетей руы» деп аталады. Үмбетей - Ахмет Байтұрсыновтың арғы атасы болып келеді.

## Дереккөздер

 

 

Санат:Қазақ батырлары

Санат:Тұлғалар
Кәсіподақтардың бүкілодактың спартакиадасы

**Кәсіподақтардың бүкілодактың спартакиадасы**, алдымен кәсіподақ ұйымдары бар барлық бастауыш дене тәрбиесі ұжымдарында заводтар мен фабрикаларда, кәсіподақтарда, оқу орындарында, мекемелерде кәсіподақ ұйымдарында өткізілді. Бұл жарыстарда барлық ерікті спорт қоғамдарында есепте тұратын спортшылар түгелдей қатысты. Жарыстар 1932 ж. Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) қаласында ұйымдастырылған болатын. Кейін күллі елге тарап әрбір төрт жылда қысқы және жазғы спартакиадалар өтіп тұратын болды. КСРО-ның құлауына байланысты бұл спартакиадаларды өткізу де тоқтатылды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Корфбол

thumb**Корфбол**, командапық ойын. Әрқайсысының өз алаңы бар командалар 4 еркек, 4 әйелден тұрады. Қазір Бельгия мен Голландияда ғана алаң үш аумаққа бөлінеді. *Ойынның мақсаты:* қарсы жақтың алаңына орналасқан шығыршыққа допты көбірек түсіру. Ойын кезінде қарсы команданың спортшысына жанасуға, соқтығысуға рұқсат етілмейді және допты өз әріптесіне, шығыршыққа дәл тастау жоғары бағаланады. Алаңның көлемі жабық залда 60x30, ашық залда 40x20 м., доптың шеңбері 68- 71 см., салмағы 425-475 гр. Ойын арасында 5-15 мин. үзіліс бар әрқайсысы 30 минуттық 2 таймнан тұрады. Корфболды гандбол мен баскетболдың элементтері бар шапшаң әрі күрделі ойын деп атауға болады.
нобай
## Дереккөздер


Санат:Спорт түрлері
Кёрлинг

282px|right|thumb|Кёрлинг
**Кёрлинг** (ағыл. *curling*, *curl* - айналдыру), гэль футболына арналған алаңда өткізілетін көгалдағы хоккейге ұқсас ирландтардың байырғы ойыны. Неміс тілді елдерде - айсшиссен. 1992 ж. rightАльбервильде өткен ХVІ қысқы Олимпиялық ойындарда көрсетілім ұйымдастырылғанымен тек 1998 ж. Наганода ерлер жене әйелдер арасында 2 медальдар комплектісі сарапқа салынды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт түрлері
Михаил Гиясович Фаязов

**Михаил (Мамашариф) Гиясович Фаязов** (15 маусым 1925, Тараз қаласы — 30 қазан 1990, Наманған облысы) — 2-дүниежүзілік соғыстың қатысушысы, гвардия лейтенанты, взвод командирі. Өзбек ұлтынан шыққан. Орта мектепті бітіргеннен соң малдәрігерлік техникумда оқыды. Кеңес әскері қатарына 1943 жылы Жамбыл (қазіргі Тараз қаласы) ауданы әскери комиссариатынан шақырылды. 1944 жылы Ташкенттегі кіші лейтенаттар дайындайтын училищенің жеделдетілген курсын бітірді. 175-гвардиялық атқыштар полкінің (5-гвардиялық армияның 58-гвардиялық атқыштар дивизиясы) взвод командирі Фаязов 1945 жылдың 23 қаңтарында Одер өзенінен өту кезінде ерлікпен көзге түсті. Бұл  кезде ротаны басқарған Фаязов өзеннен өтіп, арғы жағалауға плацдарм құрып, одан әрі жаудың штабы орналасқан екі елді мекенді басып алды. Неміс-фашист басқыншыларымен болған ұрыстарда көрсеткен ерліктері мен батылдығы үшін Фаязовқа КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Кеңес Одағының Батыры атағы берілді (27.06.1945). Соғыстан кейін бірнеше жыл Кеңес әскері қатарында болды. 1948 жылы аға лейтенант Фаязов запасқа шықты. Ташкенттегі Жоғары партия мектебін бітірді. Отставкадан кейін майор Фаязов Өзбекстандағы Наманған облысы Чует қаласында тұрып еңбек етті. Ол сондай-ақ Ленин, Қызыл Ту, 1-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:КСРО майорлары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Екінші дүниежүзілік соғыстың қатысушылары
Ферғана көтерілісі

**Ферғана көтерілісі** - 1875 жылғы жазда Ферғана өңірінде Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы бағытталған халық қозғалысы. Оған Қоқан хандығының соңғы билеушісі Полат хан басшылық етті. Ол көтеріліске бүкіл Түркістан өлкесі халқын тарту мақсатында өзінің сенімді өкілдері арқылы қауырт үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Нәтижесінде Ферғана өлкесінде тұратын өзбектерге қоса, қырғыздар мен Шымкент және Әулиеата аймағындағы қазақтар да көтеріліске қатысуға ниет білдірді. Қазақтар қырғыздың солты және  сарбағыш руларымен бірігіп, өздерінің қолбасшысы етіп Қожа датқаны тағайындады да, Полат ханға келіп қосылды. Көтерілісшілердің жалпы саны 50 мың адамнан асты. Көтерілісшілер жасақтары орыс отаршыларының әскери  бекіністеріне жиі-жиі шабуыл ұйымдастыруды қолға алды. Түркістан өлкесінің генерал-губернаторы көтерілісті басу мақсатымен Ферғана өңіріне Ташкенттен генерал Головачев пен полковник Скоблев бастаған жазалаушы отрядтарды аттандырды. 22 тамызда Махрам елді мекенінің маңында 2500 адамнан тұратын жазалаушылар көтерілісшілермен шешуші шайқас бастады. Нашар қаруланған көтерілісшілер жеңіліске ұшырап, 1200-дей адамынан айрылды. Жазалаушылардан бар-жоғы 6 адам қаза тапты. Көтерілісшілер оңтүстікке қарай шегініп, тау шатқалдарын паналады. Сол арадан орыс әскерлеріне тұтқиылдан шабуылдар жасауды жалғастыра берді. Алайда көп ұзамай көтеріліс бәсеңдеп, тоқтатылды. Бірақ бұл  Ферғана өңірінің отаршылдық саясатқа мойынсұнуын білдірмейтін еді. Бұл  өңірдегі осындай кезекті ірі көтеріліс 1898 жылы болып өтті. 

## Дереккөздер

 

 

Санат:Өзбекстан тарихы
Кабади

thumb|right|300px|Кабади ойыны**Кабади**, Азия елдерінде көп тараған күрес пен регбидің элементтері бар спорт түрлерінің бірі. Оның күрестен айырмашылығы командалық ойын, регбиден айырмашылығы ойын кезінде доп пайдаланбайды. Әр команда жеті спортшыдан тұрады. Алаң екіге бөлініп бір жағы шабуыл жасаушылар, екінші жағы қорғанушылар болып белінеді. Әр командадан бір спортшы рейдер топ жетекшісі белініп шығады. Ойын басталған кезде рейдер алға ұмтылып қорғаныстағы команданың неғұрлым көп ойыншыларына қолын тигізуге ал қорғанушылар рейдерді ұстап алуға тырысады. Егер ұстауға мүмкіншілік бермесе рейдер өз командасына қосылады. Келесі шабуылдау кезегі екінші командаға келеді. Ойын әр тайм 20 минуттан екі таймға созылады. Регбидің қолы тиген спортшы ойыннан шығарылады. Кабадидің екінші түрі уакытты есептемей қашан спортшылардың барлығы алаңнан шығып біткенше ойынды жалғастыра береді. Аламар атты түрінде спортшылар алаңнан шығарылмайды тек ұпай есе береді. Кабади Үндістан мен Пәкістан жерінде шамамен 4000 жылдай бұрын белгілі болыпты. Бұл қызықты спорт түрі 2002 ж. Оңтүстік Кореяның Бусан қаласында өткен XIV Азия ойындарының бағдарламасына енді.

## Дереккөздер


Санат:Спорт түрлері
Ермек Елеуханұлы Үкібаев

**Ермек Елеуханұлы Үкібаев** (13.07.1965 жыл, Оңтүстік Қазақстан, Кентау қаласы), қазақ, генерал-майор.

## Білімі
* И.В.Конев атындағы Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесін (1986 жылы) бітірген.
* Л.Н.Гумилев атындағы Дипломатиялық академиясын бітірген (2004).

## Өмірбаяны
* Германиядағы кеңес әскерлері тобы 2-гвардиялық танк армиясының мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкінің взвод командирі (1986-88); 
* Әскерлердің батыс тобы 2-ші гвардиялық танк армиясының мотоатқыштар дивизиясы мотоатқыштар полкінің рота командирі (1988-91);
* батальон командирінің орынбасары - штаб бастығы (1991-92);
* Қазақстан Республикасы Ұлан бригадасы шұғыл мақсаттағы батальон командирінің орынбасары - штаб бастығы (1992-95);
* ҚР республикасы Ұлан бригадасының үкімет күзеті батальонының командирі (1995 жылы);
* ҚР республикасы Ұлан 0112 әскери бөлімі командирінің бірінші орынбасары - штаб бастығы (1995- 96);
* ҚР Президентінің күзет кызметінде әскери қызметте (1996-2002);
* Президенттің күзет кызметінің бірінші департамент бастығының орынбасары (2002-05);
* Президенттің күзет қызметі бастығының орынбасары - бірінші департамент бастығы (2005-06);
* 2006 жылғы 23 қаңтардан - республика Ұлан қолбасшысының бірінші орынбасары.

## Марапаттары
* II дәрежелі «Айбын» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:13 шілдеде туғандар
Санат:Қазақстан генерал-майорлары
Санат:Алматы жоғары жалпы әскери командалық училищесі түлектері
Санат:Гумилев атындағы Дипломатиялық академиясы түлектері
Ат жарыс

**Ат жарыс** - көшпелі ортадағы үлкен жиын, ас, тойларда өткізілетін ат ойынының негізгі түрі, қауымның мәртебесі мен салтанаты сынға түсетін жарыс. Қазақы ортада аламан бәйгемен бірге тай, құнан, жорға жарысы өткізу үрдіске айналған. Ертеректе аламан бәйге күндік жерден салынатын болған. Ол үшін аттар таң сәреден айдалып, ат шабар бала сусын, айран-шалабын ала жүретін болған.

Қалыптасқан дағды бойынша, әрбір үлкен жарыс, той, астарда оны ұйымдастыратын арнайы топ алдын ала сайланады және оған әр рудан, атадан өкілдер енгізілген. Бәйге кезінде қарақұрық болмауы үшін білікті бірнеше адам жарыстың әділ өтуін қадағалайды. Сайыстың билігі сыйлы деген екі ақсақалға жүктеледі және оның бірі көмбеге, екіншісі мәреде міндетті жауапкершілігін атқарады. Тағайындалған адамдардың басшысы - кіреші бас төрешінің рөлін атқарған. Бәйге атын мінетін баланы атшабар бала немесе шабандоз, сәйгүліктерді айдап, реттілікті сақтатып, мәреден жердей біркелкі жіберушіні aт айдауыш, ұстаушыларды даяғашы дейді. Жарыстың басталатын межесін aт жіберетін жер немесе мәре, ал жарыс аяқталатын, яғни ат ұсталатын межені көмбе деп атайды. Көмбеге ат тосуға ыңғайлы, айнала толық көрінетін биіктеу төбе, қырат, төскей жер таңдалады. Ат жарыс басталар алдында қолдарына, басына қызыл орамал байланған, бақан ұстаған, ат айдаушылар айқайлап, жар салады және мұны ат шығару деп атайды. Бәйгеге қосылатын аттар келіп тізіліп өткеннен кейін, бәйгеге жауап беруші төреші ақсақал қанша ат жиналғанын, бәйгеге тігілген сыйлық мөлшерін, бәйге қашықтығын т.б. хабарлайды. Сол жер көмбе, сөре деп белгіленіп оған қарақшы тәрізді етіп қарауыл тігіледі.
Ат жиналып, есепке алынған кейін ат айдаушы барлық сәйгүлік аттарды жиналғандардың алдынан бастап ертіп өтеді. Бәйгенің басталар орнына аттарды шашау шығармай жайлап айдап апарады. Бұл үрдісті ат айдау деп атайды. Аламан бәйгелерде шабандоздар мәреге бәйгеден бір күн бұрын кешкі салқынмен жіберіледі. Олар жол-жөнекей аяқ суытып түстеніп, асықпай жетеді. Аттарды мәреге жеткен сон ат айдаушы шабандоздарды бір сызықтың бойына қатарластырады. Берілген белгіден кейін олар көмбеге қарай лап қойып, шаба жөнеледі. XIX ғасырда орыс зерттеушілерінің жазуына ден қойсақ, аттар көмбеге шауып келгенше, күрес және т.б. ойын-сауық өткізіледі. Әлбетте, алыстан шаң көтерілген соң ат көмбеге жақындайтын шақта қауымның үлкендері арбада, қалғандары атты-жаяулы көмбеге жақын жиналып тамашалайды. Шауып келе жатқан аттың атшабар шабандозын руластары мен бапкерлері қиқулап дем беріп, ұран тастап айқайлап, егер алдын ала келісілген ережеде рұқсат етілсе атының жеңіске жетуіне жәрдемдеседі, яғни басып жетектеп, атпен тартып, мәреге сүйрейді. Н.И.Гродековтың жазуына қарағанда, көмбеге жеткен бала басындағы бөрігін, орамалын көмбеде тұрган төрешіге лақтырады. Ат үстіндегі бала қарауылдан еткенде әрқашан рудың ұранын шақырып атойлап өткен.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат кекілін кесу

**Ат кекілін кесу** - қазақы ортадағы әдеттік құқықтық қатынасты реттейтін ғұрыптық мәні бар үрдістің атауы. Адамаралық, тіпті, руаралық қатынастар мүлдем үзілді дегенді білдіретін ғұрыптық шара. Бұндай құбылысқа бірден бір себепкер адам өлімі болды. Құныкер (кісі өлтіруші) жақ пен құн талап етуші (кісісі өлген) жақтың ешбір бітімге, тоқтамға келе алмаса, тараптар екі араларына ұзып ала арқан тастап, бір шетке өлген жігіттің мінген атын әлеміштеп, тұлдап әкеліп байлайды. Егер құн талап етуші жақ құныкердің төлеген құнына келісе алмаса, ат кекілін кесу арқылы «жалға- жан, қанға-қан» деген кек алуға көшкендігі туралы белгі береді. Ол үшін кекілі кесілген аттың шолақ кекілін шоқтап, түбінен буып тастайды. Ат кекілін кесудің тағы бір түрі - ағайын-туыс, құда-жегжат, дос-жаран арасында «бетке салық, сүйекке таңба» түссе немесе бір біріне «кешпес жамандық» жасаса, кінәлаушы - уәжі орынды жақ қарсы жақтың ішіндегі айыпкердің мініп жүрген атының кекілін кесіп әкетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат құйрығына таңу

**Ат құйрығына тану** - байырғы дәстүрлі құқықтық жазаның ең ауыр түрі, ауыр қылмыс жасаған айыпты деп танылған адамды ат құйырығына байлап өлтіру. Ертеректе мұндай жазаға дәстүрлі ортада қауымның (ру, әулет, ата) абыройына нұқсан келтірген, дәстүрлі қатынас нормаларына жат, өрескел әрекетке барған айыпкерлер кесілді. Мұндай жаза билер сотының шешімімен жүзеге асты. Яғни ат кұйрығына байлап өлтіруге бұйырылған. Осы жазаға сәйкес қылмыскер аяқ-қолы байланып асау аттың құйрығына байланды. Жаза мейлінше ауыр болғанымен, ата-баба жолының ілкімді принциптері мен нормаларының сақтаудың әдеттік құқықтық тиімді тәсілдердің бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат майлау

**Ат майлау** - атты үнемі баптап, мініске дайын етіп бабында ұстау. Қазақы ортада барымташылар, мал ұрлайтындар ұзақ жүріске шыдайтын етіп ат баптаған. Осы іспен арнайы шұғылданатын адамды aт майлаушы деп атаған. Кейінгі кезеңдегі экономикалық өзгерістерге байланысты ат майлаушы белгілі бір пайда табудың (яғни «мал табарлыққа») айналып, жалға берудің түріне айналған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат ойнату

**Ат ойнату** - дәстүрлі ортада ауылға, біреудің иелігіне атпен шауып келіп, айғай-шу, дау-жанжал шығарып, сес көрсетуді білдіреді. Ат ойнату әдеттік құқық бойынша ауыр қылмыс болып есептелген. Өйткені, мұндай қылық көшпелі ортада атпен жүрудің қалыптасқан этикалық нормалары мен қағидаларын өрескел бұзу болып табылады. Яғни ауылға төтенше атпен шауып кіру, жөнсіз атойлау ауылдың тыныштығын бұзу ретінде бағаланды.

Іс насырға шапқанда ауылдың, тіпті, рудың ақсақалдарының ұйғарымымен айыпкер қатаң жазаланған. Яғни айыпкер ат-шапан немесе бір тоғыз деп аталатын айыпқа, тіпті, одан да көп мөлшердегі айыпқа кесілген. Ат ойнатудың ең ауыр қылмыстардың бірі деп есептелетін көшке тию деп аталатын тағы бір түрі бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат өтті ету

**Ат өтті ету** - қазақы ортада айырықша маңызды оқиғаның басталатындығын, оған мұқият болу қажеттілігін ескерту. Бұл дәстүр қоғамдық қатынасты ежелгі ұстанымдар мен нормаларга сәйкес реттеудің ілкімді тәсілдерінің бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақта

**Ақта** - қойшының асы. Ертеде қойшылар далада сиыр сауып ақта істеген. Олар сүтті қарынға құйып оның құрамын ауа шығып тұруы үшін екібасын шапқан жілікті  ауыз тұсқа түтік ретінде орналастырады. Содан кейін жеpre көміп, үстіне от жағып пісіреді. Тасты ысытып алып,  ко салып дайындалған осыған ұқсас түрі қорықтық деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат тағалау

**Ат тағалау** - көбінесе мініс және жорық аты тұяғының табанына тағаны шегемен бекіту үрдісі. Яғни тек алыс жолға немесе қыста мінілетін аттарды тағалайды. Қыстыгүні тағалы ат мұз бен тоңда таймайды. Кейде жұт жылдары да тай және құнан сияқты жас жылқыны өзіне шақ тағамен тағалайды. Ат тағалау таулы-тасты күдір жерлерде аттың табанын тас бату, «тасырқаудан» (ат тұяғының желінуден ақсауы) жараланудан сақтайды және аттың нық жүруін қамтамасыз етеді. Яғни тағаланған ат «ет сақтайды» (азбайды), арымай бір қалыпта жүреді, тастақ жерден батыл өтеді. Фольклорлық дәстүрде Мөңке би айтқан екен деген сөз сақталған: 

 *Арғымақтың аяғы, 
 *Айдай таға қағылса, 
 ''Кілегей мұздан таяр ма.

Қазақ сейсенбі күнді ат тағалауға сәтсіз күн дейді. Сәтті күндер ретінде дүйсенбі, сәрсенбі, сенбі күндерді таңдайды. Осы күндердің дәл түс кезінде тағалағанды жөн көреді. Тағалайтын күні атты суаруға болмайды. Себебі ат тұяғы шеге қаққанда жарылып кетуі мүмкін. Ат аяғын жаңа соғылған немесе бұрын пайдаланылған тағамен де тағалай берген. Ат тағалау үшін ең алдымен аттың тұрасының табаны кедір-бұдыр болса жонып, егер маймақ немесе қаратұяқ өскен болса, жылқының тұяғын шотпен шауып тегістейді. Ал табанның жүрекшесі кесілген болса, тұяғының астына жұмсақ зат салуға да болады. Егер тағаның тесігі сыртына қарай қиғаш бітсе, онда шеге тұяқтың тұрасын тесіп кететіндіктен ол тағалауға жарамсыз деп есептелінеді. Тағаның шегесі сәл имектеу келеді. Сол имек жағын ішіне қаратып қағылады. Шеге дұрыс қағылмаса жарақаттап, ат сүріншек болады.

Егер атты жығып тағаласа, алдымен астыңғы екі аяғынан бастаған қолайлы. Алайда, артқы аяғынан бастап тағалайды. Шеге қағудың да өз тәртібі бар: әуелі тағаның маңдай шегесін, онан соң шеткі екі шегсесін, ең соңында ортасындағы шегені қағады. «Тағашы тағашы емес, ұстаушы тағашы» деген сөздің мәні жылқы ұстаушының міндетінің өте жауапты екендігін меңзейді. Жылқыны жығып байлаған соң, ұстаушы адам аттын аяғын тізесіне қойып, табанның жүрекшесінің артынан екі бармақпен тіреп тұрып, буыннын қозғалмайтындай етіп балға мен төске қарсы берік қаусыра ұстайды. Тағалаушы тағаның шетесін балғамен сілки ұрады. Шеге кірген сон басын тістеуікпен қиып тойтарады. Ең соңында мінер жақ аяқтың алдыңғы орта шегесі қағылады. Aт аяғының қасаң таға қалса, тұрада шеге қалды деп оны алып тастайды. Тағалап тұрғызған соң ат денесімен сілкінсе онда тағалаудың баянды болғаны. Содан кейін атты біраз жерге жетектеп жүргізеді. Егер ат аяқтарын ауырсынбай бүгежектемей нық басып жүрсе, оның дұрыс тағаланғаны деп есептеледі. Ат тағалаған кезде тұяқтың тұрасына шегенің тиген-тимегенін жіті бақыламаса, кейін тұрасы іріңдеп ат ақсап қалуы мүмкін. Ондайда шегені суырып, тесікке сақар деп аталатын қара сабын дайындайтын шикізат енгізсе, іріңді айдап шығады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтабан ат

**Ақтабан aт**- жүрісі елгезек, тыз етпе, еті бірден шығатын жүйрік, яғни қарулы мініс ат. Қысқа шақырым жерге қосуға, қашаған ұстауға, саяқ қайтаруға, асау үйретуге қолайлы. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтабан етік

**Ақтабан етік** - табанына ақ түсті сапасы төмен ұлтан салынған ер адамның қисық табан аяқкиімнің атауы. Табанындағы ұлтанға байланысты ақтабан етік аталған. ҚР МОМ қорындағы (КП 26300/7) Ақтабан етік қара былғарыдан тігілген қонышы мен өкшесі бірге, ал керсені (басы) жеке пішілген, іші коңыр терімен астарланған. Қонышының — алды 36,5 см, арты 32,5 см, табанының тұрқы 30 см, ені 9,5-11,5 см, өкшесі аласа. Өкшесінің ішкі жағына сірі қабатталып салынған. Табанына, өкшесінің жербасарыңа сегіз қабат ұлтан, сондай-ақтемір тақа салынып, шегемен бекітілген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтабан сойыл

**Ақтабан сойыл** - көп ұсталып, қолдың табы көп түскендіктен ағарып кеткен ұрыс, әрі қорғаныс қаруы есебінде қолданылды. Әдетте, қайың немесе емен сияқты төзімді де, мықты ағаштан жасалынды. 
Қамшысы бар білектей, 
Айбалтасы күректей, 
Сойылы бар ақтабан, 
Бәйгесі бар баптаған, 
Жылқышыға сенеміз.
Сонымен бірге, ақтабан сойыл мал шаруашылығының барлық салаларында да қолданыс тапты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат ойыншық

**Ат ойыншық** - ертеде тастан қашап жасалған бала ойыншығы. Р.Карутц еңбегінде қазақ балаларының жұмсақ жынысты тастың бір кесегін жылқы пошымына келтіріп қашап ойып жасайтыны туралы баяндалады.

Атты тастан, саз балшық, сүйектен жасалады. Артқы тұсына аттың құйрығы іспеттес бірнеше қылды топтастырып, ықшамдап бекітеді. Үстіне ат жабуға ұқсастырып мата жабылады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Аттұмар

**Аттұмар** - магиялық, мистикалық сенімдерге негізделген, тіл-көзден сақтайтын ат мойнына тағылатын фетиштік зат, тұмар түрі. Құран аяттары жазылған дұға немесе жеті түрлі зат салынған тіл-сұқтан сақтайтын заттар жібек, қымбат матадан, күдері былғарыдан үшкіл пішінде жасалған тұмар қаптың ішіне салынады. Оның ұзындау келген ілетін немесе байлайтын бауы, әсемделген шашақтары, күміс шытыралары болады. Кейде аттұмар қаптары арнайы металдан жасап, күміс қақтаған құты пішінде жасалады. Аттұмарды жүйрік жорға сияқты «жанына балаған» құнды атымен топ адам жиналған жиын-тойға барған кезде ат мойнына таққан. Ауызша мәліметтерге қарағанда аттұмар жүгеннің кекілдігіне, сағалдырығына немесе өмілдірікке тағылған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат тұяғын тазалағыш

**Ат тұяғын тазалағыш** - мініс атының тұяғын тазалауға арналған теміртектен жасалған құрал. Саз, балшықты қиыршық тасты өңірлерде ат табанына саз балшық жабысып, ол тұраның жүрекшесін, жұмсақ еттерін зақымдамас үшін ат тұяғын тазалайтын құралмен ыршып, сүртіп тазалайды.

Көбінесе жазғытұрым және күзге қарай жиі тазаланады. Тазалаған кезде жарақаты болса, сақар тығып, тоңмай жағады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтай құда

**Ақтай құда** - екі адамның әйелдері бір мезгілде екіқабат болып, босанбай тұрып, кұдаласу түрі. Олар «егер сенің әйелің қыз туып, менің әйелім ұл туса немесе керісініие, менің әйелім қыз туып, сенікі ұл туса екеуміз құда болайық» деп сәбилер тумай жатып-ак өзара келісе береді. Мұндай құдаласу түркі - қазақ әдеби тілінде ежеғабыл деп аталады. Құдандалықтың бұл түрін бесіккертті құда деп те атайды.
Ақтана - күмістен жасалған дөңгелек әшекей түйменің түрі, бірақ кәдуілгі түймеден үлкендеу, дөңгелек пішінді, жалтырап тұратын әшекей. Тана көбіне әйел киімдеріне тағылады. 

Зергерлер әрнектейді ақ тананы, 
Жақсылар өнеріне мақтанады, 
— деген айтыс жолдары тананың әшекей бұйымдарының ішіндегі бірегейлердің бірі болғандығын айғақтайды. Ақтананың жасалған материалы мен техникасына қарай алтын тана, ортасында тасы барын көзтана, сүйектана немесе сіркелі тана деп атаған Ақтананың бұдан басқа да алуан түрлері болды. Сонымен бірге, бұл бұйым қазақтың дәстүрлі отбасылық мәдениетінде түрлі ғұрыптық инициациялық рәсімдерді атқарудың қажетті атрибуты болды. Мысалы, отбасылық-неке салтында қалындық айттырып, құдандалыққа келісу барысында жігіт жағы қалындық қыз жастау болса, сырға орнына ақтана таққан. Бұл - қыздың жас та болса айттырылып қойғандығын айғақтайтын символ. Қазақы ортада осы әшекейдің эстетикалық әсемдігін жоғары бағалағандығы сонша, қыздың жәудіреген көзін «тана көзге» теңеген.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат ұстар

**Ат ұстар** - қазақ отбасындағы шаңыраққа ие болатын ұл балаға қатысты айтылатын теңеу.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ат шана

**Ат шана** - қысты күні қар, мұз үстінде жүру үшін атқа жегілетін көліктің атауы. Ат шананың сүйегі жеңіл болу үшін қайың, емен, тал тәрізді төзімді, иілгіш, берік ағаштардан құрастырылады. Жерге үйкелетін табан бөліктері темірмен қапталады. Жердегі кедергіге тіке соқтықпас үшін, ат шананың табан ағашының басы иіліңкі, қалған бөлігі түзу болады. Табан ағашқа деңгейлес түзу екі ағаш оған қатарласа үстінен келетіндей етіп, арасына бірнеше тіреу ағаш салып бекітіледі. Дайын болған екі табанның арасы көлденең ағаштармен «тұсаулап» ұстатылады. Үстінен шабақ ағаштар бекітіледі. Табан ағаш тез тозбас үшін темірмен қапталады. Сондай-ақ құрама ағаштардың беріктігін арттыру үшін әртүрлі қосалқы темірлермен бекітіледі. Ат шананың атқа жегілуі арба жегумен бірдей.

Ат шана жасалу ерекшелігіне, пайдаланылуына қарай ағаш шана, темір шана, жайдақ шана (жайпақ шана), қос аттық шана, бір аттық шана, күймелі шана, қалқанды (қанатты) шана және т.б. деген түрлерге бөлінеді. Дегенмен кейінгі уакытта бұндай шана түрлері әртүрлі темірлерді дәнекерлеу арқылы да жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақтал ау

**Ақтал ау** - қазақ ұғымында құтпан малды аталық қуатынан қан шығармай айыру, яғни пішу тәсілі. Малдың аталық қуатынан айыратын ақтау тәсілінің тарту, жаншу, мыту, біздеу деген түрлері бар. Бұлар да өз кезегінде бірнеше түрге бөлінеді. Тарту - қозы, лақты пішудің қан шығармай жасалады, яғни ұманың сыртынан ұрықтүтігін тартып үзеді. Қозы-лақты пішуге өте ыңғайлы болғанымен, бұл тәсілді ірі малға қолдану қиынға соғады. Аталық енінің бауын (ұрық түтігін) саусақпен ілмектеп тарту немесе қысқышпен жаншығаннан соң 30-45 күн бойы без құрамындағы гормондар мен биологиялық белсенді заттар төлдің денесіне сіңіп биоактивизатор міндетін атқарады, яғни жас организмнің өсімін жеделдететін маңызы бар, - дейді зерттеуші Ш.Әлғалиүлы. Біздеу - қан шығармай жасалатын пішу, яғни ақталаудың бір тәсілі. XIX ғ.-дың 20-30 жылдары қазақтар бұқаны «біздеу» тәсілімен ақтаған. Яғни кәдімгі бізді 20-30 мәрте пісіп, уызын (ұрығын) ағызған. Алайда, бұл аса дөрекі тәсіл және оның машақаты да көп болды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Ақторық

**Ақторық** - патшалық Ресей кезінде Ертіс жағалауындағы әскерилер есебіне берілген жерлеріндегі қазақтар жалға алып пайдаланатын жайылым атауы. Ақторық үшін қазақ ауылдары түтін басына 40-50 тиын мөлшерінде салым төлеп тұрған. Ақторықты қазақтар көктеу-күздеу үшін пайдаланды. Көптеген ауылдар өз жайлауларына жету үшін әскерилер жерлерінен кесіп өтуге мәжбүр болды. Әскерилер жеріне күндіз тоқтап дем алғаны үшін 20 тиыннан алым төлеп отырған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология