open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қонақ үй

**Қонақ үй**, мейманхана – жолаушылардың уақытша тұруына арналған жай.

Ертеде отырықшы қалалы елдерде саудамен жолға шыққан жолаушыларға арнап жеке адамдар керуен сарайлар ұстады. Керуен сарайларда тағам әзірлейтін, қонақтар түнейтін үйлер, жүк сақтайтын, көлік тұратын қора-жайлар болды. Сарай иелері жолаушылардан төлемақы алып тұрды. Дәстүрлі қазақ қоғамында қалыптасқан қонақжайлық арнаулы қонақ үй салуды қажет еткен жоқ. Кейін өндірістік-тауар, сауда қатынастарының дамуына байланысты ірі қалаларда көп бөлмелі, үлкен асханалары, автогараждары, мәжіліс, ойын-сауық құжыралары, т.б. тұрмыстық үй-жайлары бар қонақ үй салынды. Кеңестік дәуірде Қазақстанда қонақ үй көптеп салынды. “Жетісу”, “Қазақстан”, “Алматы”, “Достық”, “Рахат-палас”, “Анкара” (Алматы), “Интерконтиненталь”, “Турист”, “Алтын адам” (Астана) әлемдік озық үлгідегі қонақ үйлердің қатарына жатады. 
Қонақ үйлер қызмет сапасына қарай шартты түрде жұлдыз санына қарай бөлінеді:
* екі жұлдызды
* үш жұлдызды 
* төрт жұлдызды
* бес жұлдызды
* алты жұлдызды
* жеті жұлдызды
Әйтсе де соңғы екі түрі өте сирек кездеседі, әрі олар өте қымбат келеді.


## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Қонақ үйлер
Қонтайшы

**Қонтайшы**, Хунтайшы –  Жоңғар хандығының билеушісі. Қонтайшыдан кейінгі дәреже тайшы, ноян, зайсандар деп аталған.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Тарих
Қоншақ

**Қоншақ**, Құншақ, Коншак (1130-1204) – қыпшақ ханы. XII ғ-дың II-жартысында Шығыс Қыпшақ тайпаларын біріктіріп, күшті әскери мемлекет құрды. Бұл кезде қыпшақтың Шарукан (Сарыхан) әулетінің хандары Солтүстік Донецк және Дон, Кубань өзендерінің бойындағы, Азов теңізінің жағалауындағы тайпалардың басын қосты. Осы әулеттен шыққан Артық ханның баласы Қоншақ 1174, 1178, 1183 ж. Переяславль жеріне шабуыл жасады. 1183 – 84 ж-дағы жорықта Хорол өзені бойындағы шайқаста Қоншақ әскері сәтсіздікке ұшырады. Қоншақ 1185 ж. орыс жасақтарын Каялы өзені бойында жеңіп, Новгород-Северск және Чернигов кінəзі Игорь Святославичпен бірге басқа да кінəздерді тұтқынға алады. Бұл оқиға “Игорь жасағы туралы жыр” эпосына арқау болған.

Сонау алтыншы ғасырдағы І түркі қағаны Бумын қағанның орнатқан дәстүрін ХІІ ғасырдағы хандар да қатаң сақтап, таққа інісі, не інісінің баласы ие болған. Құншақ та сол ата жолын қуып, ағасы Сыржанның орнына отырды.

## Өмірбаяны
Артық батыр Гүржістаннан еліне оралған шақта қалыңдық түсіріп, бала сүюге мүмкіндік алады. Солай дүниеге Құншақ келеді. Орыс жырнамаларыда «Құншақ» есімі 1160 жылдан бастап ұшырасады деседі. Сонда Құншақ 1130-1140 жылдардың арасында туған болып есептеледі. Орыс жылнамаларында оның есімі- Кончак деп жазылады. Ал Қазақ жазбаларында - Қоншақ, Құншақ, Қонжық деп жазылып жүр. Алайда тарихқа жақын есімі - Құншақ болып табылды.

## Билігі
Құншақтың қай жылы биліктің тізгінін қолына алғаны беймәлім. Ол құба қыпшақ пен қара қыпшақтың басын қосып, ел іргесін бекітіп, тастүйін ұлы күшке айналдыруға тырысты және орыс кінəздіктеріне тәуелсіз, дербес мемлекет құруға ұмтылды. Қыпшақтардың бұлай күшеюі «орман адамдарына» ұнамады. Олар аңғал да намысшыл дала хандарын бір-біріне айдап, өздерінің мүдделеріне бағындыруды көздеді. Осылайша, атақты қыпшақтың ханы бола білді. Ол көптеген жорықтарға қатысып, «Шолақ», «Шолғын» соғыстарында көш бастады.
Кейін уақыт өте келе, орыс кінəздігі күшейіп, Құншақ хандығы әлсірей бастады. 1187 жылы үш рет, ал 1190-1193 жылдардың арасында үздіксіз шапқыншылыққа ұшыраған қыпшақтар ежелгі қуат-күшінен айырылып қалды. Бірте-бірте бұрынғы атағы өшіп, орыс ықпалына көшті. Сонымен қатар, Құншақтың ұлы Юрий шіркеуге шоқынып, христиан дінін қабылдады. Осылайша, Құншақтың ұрпақтары шоқынып, орыстанып кетті. 1124жылы құба қыпшақтың ханы Бастаймен бірге орыс кінəздарына қосылып, Қалқының түбіне моңғолдармен соғыста қыпшақ әскерін басқарып жүріп, майданда үлкен ерлікпен қаза тапты.

## Дереккөздер</span>


	

Санат:1130 жылы туғандар
Санат:1204 жылы қайтыс болғандар
Қоныс аудару

**Қоныс аудару**, миграция (латынша *mіgratіo* – қоныс аудару, орын ауыстыру) – 1. демографияда – халықтың тұрғылықты мекенін, қонысын ауыстыруына байланысты көшіп-қонуы. Қоныс аудару халық өсуінің аса маңызды мәселелерінің бірі болып табылады, ол халықтың жай ғана мекен ауыстыруы емес, әлеуметтік-экономикалық тұрмыстың сан алуан қырларын қозғайтын күрделі қоғамдық мәселе ретінде қаралады. Жерге қоныстану, жерді шаруашылық мақсатта игеру, өндіргіш күштерді дамыту, нәсілдердің, тілдердің, халықтардың құралуы, араласып-құраласуы сияқты мәселелер осы қоныс аударумен тығыз байланысты. Сыртқы (құрылық аралық және мемлекет аралық) және ішкі (мемлекет ішіндегі) қоныс аудару: аудан аралық қоныс аудару, халықтың ауылдық жерлерден қалаға көшіп-қонуы түрлеріне бөлінеді. Тұрақты (тұрақты не ұзақ мерзімге мекендеу үшін көшіп-қонуы) және уақытша, маусымдық (біршама қысқа мерзімге көшіп-қону) қоныс аударуы да мүмкін; қоныс Көші-қон; 2. биологияда – тіршілік ету ортасының өзгеруі немесе даму кезеңінің өзгерістеріне байланысты жануарлардың бір жерден екінші жерге орын ауыстыруы. Балықтардың қоныс аударуын өрістеу деп атайды. Уылдырық шашу, қоректену және қыстап шығу үшін балықтардың белгілі маусымда, теңізден өзенге қарай, судың ағынына қарсы және теңіздердің ішкі жағынан жағалауға қарай жаппай жүзуін – анадромды қоныс аудару, ал кейбір балық түрлерінің уылдырық шашу үшін өзендерден теңізге қарай және теңіздердің жағалауынан ішкі жағына қарай өрістеуін – катадромды қоныс аудару деп атайды; Жануарлардың қоныс аудару; Құстардың қоныс аударуы.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:География
Қонысбай

**Қонысбай төрткүлі** (X-XII ғғ.) – ескі бекініс орны, Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Байзақ ауданы, Жетібай ауылынан солтүстікке қарай 9 км қашықтықта, Тараз–Тегістік тасжолынан солға қарай 50 м жерде орналасқан.

## Зерттелуі
1936 жылы Жамбыл археологиялық экспедиция ашып зерттеді (жетекшісі А.Н. Бернштам). 1983 Қазақ Ұлттық Университетінің Археологиялық Экспедициясы зерттеу жүргізіп, жобасы мен кесіндісін жасады (жетекшісі М. Елеуов). 2000 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекшісі К.М. Байпақов, Д.А. Лобас) зерттеді. 2010 жылы "Археологическая экспертиза" ЖШС ескерткіштер Жинағы экспедициясы (С. Ақылбек, Ш. Құдабаев) зерттеп, құралмен жоспарын түсірді.

## Сипаты
Төрткүл жоспарда шаршы тәрізді, қабырғаларының ұзындығы -270 м, қабырғалары сәл ауытқушылықпен дүниенің тараптарына қараған. Мұнаралы дуалмен қоршалған. Шығыс және батыс қабырғаларында алтыдан, солтүстік және оңтүстік қабырғаларда төрттен (бұрыштардағы және қақпа мұналарын есептемегенде) мұнаралар бар.
Қақпалары оңтүстік және солтүстік қабырғаларының орта тұсында орналасқан. Олардың конфигурациялары Г-тектес. Төрткүл үш жағынан ені 11 м, тереңдігі 1,5 м ормен қоршалған. Солтүстік қабырғаның ортасынан оған қамыс өскен ескі арна жапсарласады. Ұзындығы 110, ені 1 м, тереңдігі 4 м кесік дуалдың ені 6,75 м, сақталған биіктігі 2,3 м болып келген бекініс қабырғалары болғандығын анықтады. Ол пахса қабаттарынан тұрғызылған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Қопа мұнай кен орны

**Қопа мұнай кен орны** — Ақтөбе облысында Байғанин ауданында, Атырау-Орск мұнай құбырынан 12 километр жерде. Құрылымдық барлау және терең бұрғылау жұмыстары 1962 жылы басталып, сол жылы кен орны ашылды. 

## Геологиялық құрылымы
Мұндағы іздестіру-бұрғылау нәтижесінде анықталған қима төменгі пермьнің кунгур ярусының тұзды түзілімдерінен, төменгі пермь-триастық және ортаңғы юраның, төменгі бор мен неогеннің терригенді шөгінділерінен тұрады. Олардың жалпы қалыңдығы 1000 метрден асады. Қиманың өнімді бөлігінің қалыңдығы 540 метрге жетеді. 

## Жатыс сипаты
Кен орны көп қабатты және бірнеше ұсақ шоғырларды құрайды. Барлық шоғырлар мұнайлы, жатыс тереңдігі 192 – 659 метр. Табиғи сыйымдылығы бойынша шоғырлар қабаттық, дөңес және стратиграфиялық, тектоникалық элементтермен қалқаланған. 

## Қанығу сипаты
Өнімді горизонт коллекторларының жалпы қалыңдығы 6 – 88 метр аралығында өзгереді, тиімді қалыңдығы 5,4 – 86 метр, мұнайға қаныққан қалыңдығы 4,5-10,5 метр. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,58-0,68. Бастапқы қабат қысымы 1,9-7,2 МПа, температурасы 23-36°С. Горизонт бойынша мұнай шығымының өзгеруі 0,25-22,8 м3/тәулік. Кен орны 1966 жылдан уақытша жабылған. 

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Қопарғыш заттар

**Қопарғыш заттар** – сыртқы импульс (соққы, жылу, т.б.) әсерінен газ тәрізді өнімдер мен жылу шығаратын химиялық реакцияларды өздігінен таратуға қабілетті дербес химиялық қосылыстар не қоспалар. Сыртқы әсердің сипатына қарай қопарғыш  заттар химиялық өзгеріске: өздігінен оталу (жарық ету) температурасынан төмен қыздырғанда, жандырғанда, толқындық соққы әсер еткенде өтеді. Алғашқы қопарғыш заттар – қара (түтінді) мылтық дәрісі. Ол 13 ғасырда жасалынды. Қолданылуына қарай қопарғыш заттар қоздыратын, жаратын және лақтыратын болып үшке бөлінеді. Қоздыратын қопарғыш заттар соққы, ұшқын не электр әсерінен өте тез ыдырайды және басқа заттардың қопарылысын бастау үшін пайдаланылады. Олар: қорғасын азиді, күркіреуік сынап, тетразен, т.б. Жаратын қопарғыш заттар, қоздыратын қопарғыш заттар детонациясының әсерінен қопарылады және қопарылу жылдамдығы қоздыратын заттардан төмен болады. Мұндай қопарғыш заттар құрылыста (жол, туннель салу, бөгет жасау, т.б.), кен өндіру, т.б. жұмыстарында, ал соғыс мақсатында оқ-дәрілерін (снаряд, мина, граната, т.б.) жасауда пайдаланылады. Жаратын қопарғыш заттарға нитроқосылыстар, нитраттар, перхлораттар және сұйық оттек негізінде дайындалған қоспалар жатады. Лақтыратын қопарғыш заттар баяу ыдырайды, олар қоздыратын қопарғыш заттардың детонациясы әсерінен қопарылады және оқ, снаряд, ракеталарға жылдамдық беру үшін пайдаланылады. 

Химиялық құрамы бойынша қопарғыш заттар дербес қосылыстарға және қопарғыш қоспаларға бөлінеді. Дербес қосылыстарға ароматты нитроқосылыс, нитроамин, азот қышқылының көп атомды спирті, азот қышқылының тұзы, азотты сутек қышқылының тұзы жатады. Қопарғыш қоспалар тотықтырғыштар (жанғыш заттар) және қоспалар деп екіге жіктеледі. Тотықтырғыштар ыдырау барысында жанғыш заттар немесе олардың ыдырау өнімдері тотығуы үшін бос оттек бөліп шығарады. Жанғыш заттар ретінде жанғыш газдар (сутек, метан) мен қатты заттар (күйе), қопарылыс барысында өнімі толық тотықпайтын (көміртек тотығы) табиғи немесе жасанды органикалық заттар қолданылады. Бірінші типті қопарғыш қоспаларға аммоний нитраты бар қопарғыш заттар кіреді. Олар жанғыш заттардың түрлеріне байланысты аммонит, аммотол және аммоналдарға бөлінеді. Қопарғыш қоспалардың екінші типіне қопарғыш заттардың дербес қоспалары (мыс, динамиттер), детонатор – шашкалар даярлауға қажетті тротильді гексоген немесе тэн (пентолит) қоспалары жатады. Қопарғыш заттарға қоздыратын құралдардың сезгіштігін жоғарылататын сенсибилизатор, сыртқы әсердің сезгіштігін төмендететін флегматизатор, суға төзімділігін арттыратын гидрофобты қосымша, сондай-ақ, сақтандырғыш қасиет беру үшін жалын сөндіргіш-тұз, пластификаттар енгізіледі. Қопарғыш заттардың қолдану сипаты оларды даярлау технологиясына және рецептуралық құрамына байланысты.

## Пайдаланған әдебиетттер


Санат:Химия
Қопа-Іле артезиан алабы

**Қопа-Іле Артезиан Алабы**– арынды жер асты суы. Іле және Жетісу Алатаулары аралығында, батысында Шу-Іле таулары және Қараой үстіртімен шектелген ірі, әрі өте күрделі тауаралық ойпатта орналасқан. Қазақстандағы жалпы аумағы – 25 мың км². Су қоры қалыңдығы 4500 метрге дейінгі мезозой-кайнозой шөгінділерінде қалыптасқан. Алаптың тау беткейлеріне жақын шеттеріндегі жер асты сулары арынсыз, көбінесе тұщы, темпетратурасы 10 – 16 градус; орталық бөлігіндегі қабаттар суы арынды, ашқылтым, тұзды, температурасы 40 – 120 градус. Қабаттардағы ұңғымалардың су өнімділігі 10 – 25 л/с-тен 80 – 120 л/с-ке жетеді. Құрамында (мг/л есебімен) йод (2 – 16), бром (10 – 60), бор қышқылы (6 – 20), кремний қышқылы (2 – 16), стронций (3 – 4), радон (5 – 7 эман) бар. Қопа-Іле Артезиан Алабының пайдалануға болатын жалпы болжамдық қоры 217 миллион м3. Ол ауыз су ретінде, жер суаруға, емдеу орындарында (Жаркент-Арасан, Көктал-Арасан, т.б.) пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Артезиан алабы
Қор

**Қор** –  1) ақшалай қаражат, құндылықтар, кіріс көздері. Негізгі түрі: экономикалық қорлар – өндірісті қамтамасыз ету көздері, құралдары, қаражаты. Бұған табиғи қорлар (шикізат көздері, геофизика көздер), еңбек қорлары, капиталдар, айналым құралдары (материалдар), қаржы-қаражат жатады; 
2) азаматтар не заңды тұлғалар ерікті мүліктік жарналар негізінде құрған, әлеуметтік, қайырымдылық, мәдени және басқа қоғамдық пайдалы мақсаттарды көздейтін бейкоммерциялық ұйым. Қордың құрылтайшылары берген мүлік қордың меншігі болып табылады. Құрылтайшыларға қор міндеттемелері үшін жауапкершілік жүктелмейді, сондай-ақ қор да өз құрылтайшыларының міндеттемелері үшін жауап бермейді. Қор көздеген мақсаттарға жету үшін қажетті кәсіпкерлік қызметпен айналысуға құқылы. Оны жүзеге асыру үшін қор шаруашылық қоғамдар құрып, оларға қатыса алады. Қор таратылған жағдайда несиегерлердің талаптары қанағаттандырылғаннан кейін қалған мүлкі қор жарғысында көзделген мақсаттарға жұмсалады. 

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қорам

**Қорам** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл, Қорам ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Есік қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 85 км-дей жерде. 

## Тарихы
Ауыл 1961-1997 жылдары темекі өсіру бағытындағы кеңшардың орталығы болған. 1997 жылдан кеңшар негізінде ӨК, кейіннен ЖШС және 1140-қа жуық шаруа қожалығы құрылды. Елді мекеннің оңтүстігіненнен 6 км жерде, Бақай тауының етегінен Үлкен Алматы каналы өтеді. Тау баурайында Қорам минералды су бұлақтары орналасқан. Ауыл осы өңірде туып өскен батыр Қорам Сарымырзаұлы (1831 – 1907) есімімен аталған.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Қорғалжын (көл)

**Қорғалжын** – Нұра алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Қорғалжын ауданы жерінде орналасқан. Теңіз деңгейінен 307,5 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 330 км2, ұзындығы 33 км, ені 21 км, орташа тереңдігі 1,6 метр, ең терең жері 3 м, суының мөлшері 0,5 км3-ге жуық. Су жиналатын алабы 55 мың км2. Солтүстік және шығыс жағасы жарқабақты, батыс және оңтүстік бөлігі жайпақ. Алабының көпшілік жері егістік, қалған жері жайылым. Нұра өзені және көктемгі қар, жауын-шашын суымен толығады. Суының минералдылығы 0,7 – 3,5 г/л.

## Көл байлығы
Балық (тұқы, мөңке, алабұға, шортан, аққайран, т.б.) көп. Жағалауында аққу, бірқазан, барылдауық үйрек, балшықшы, т.б. құстар, қамыс арасында жабайы шошқа кездеседі. Қорғалжын және Теңіз көлдерінде Қорғалжын қорығы ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Нұра су алабы
Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Қорғаншы қалашығы (Қызылорда облысы)

**Қорғаншы** – ортағасырлық қала орны. 

## Географиялық орны
Қызылорда облысы Қармақшы ауданы Тұрмағанбет Ізтілеуов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 45 км жерде орналасқан. 

## Зерттелуі, сипаты
XIX ғасыр ортасында А.И. Макшеев, 1905 жылы археолог И.А. Кастанье зерттеген. Қазіргі уақытта ескерткіш ауданы 80x80 м шаршылы төбешік. Сырт жағынан тереңдігі 3 м-ге жететін ор қазылған.
Жер бетінен жинастырылған қыш ыдыстар (көзе, тостаған, саптыаяқ, т.б.) сынықтарына қарағанда Қорғаншыны X-XII ғасырлардағы бекіністер қатарына жатқызуға болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Қорғасыншөптер тұқымдасы

**Қорғасыншөптер тұқымдасы** (лат. *Plumbagіnacea*) – қос жарнақтылар класының қалампыр гүлділер класc тармағындағы ірі тұқымдастың бірі. Бұталар, көп не бір жылдық шөптесін өсімдіктер; жартылай бұталар; пішіні алуан түрлі қабыршақты, ине тәрізді, таспалы-қалақшалы, жұмыртқалы-эллипсті, желпуіш тәрізді, бүтін, кейде қауырсын тілімді.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|Гүлі
* Гүлдері қос жынысты, дұрыс, түрлі-түсті, бір не көп гүлді масақшаларда, гүлмаңайлық қабыршақтардың қабығында өте қысқа сағақта орналасқан; 
** масақшалар біржақты жартылай доға тәрізді, масақтары (жұмыр басы) қарапайым немесе бұтақталған гүл сидамында орналасқан;   
** тостағанша жапырақтары бірігіп кеткен, бес жүйкелі, түтікше тәрізді, 5 кейде 10 жалпақ тілімді иілген қатпарлы, ашылған кезде дөңгелек тәрізді. 
* Әдетте жұқажарғақты.  
* Гүл тәжі еркін, бос жатады, 5 күлтелі, аталықтары күлте жапырақтарға қарама-қарсы орналасқан. Олардың жіпшелерінің төмен жағы жалпайып күлте жапырақтармен (өте сирек) бірігіп кеткен. 
* Тозаңқаптары қос ұялы, екіге бөлінген, параллельді, ортасымен бекінген. Жоғарғы жатынды, салбырап ілінген бір тұқымбүршікті, аналық мойны 5, бас немесе түп жағында біріккен, жалаңаш немесе кірпік түкті; аналық аузы жұмыр басты немесе таспалы-цилиндрлі бездермен жабылған. 
* Жемісі тостағаншамен бірге түседі, жұқа қабықшасы бір тұқымды.

## Өсетін жері мен таралуы
Жер бетінде қорғасыншөптер тұқымдасына жататын 22 туыс, 600-ден астам түр бар. Қазақстанда 8 туысқа жататын 53 түрі кездеседі. Оның ішінде 17 түр, яғни түр құрамының 32%-ы, Қазақстанның эндемиктері болып табылады. Қорғасыншөптер тұқымдасына жататын түрлердің барлығы да тұзды топырақтарда өседі.

## Қолданылуы
Қорғасыншөптер тұқымдасының көптеген түрлері табиғи бояуларға бай болғандықтан өндіріс үшін де маңызы бар. 

Құрамында илік заттардың болуына байланысты медицинада әр түрлі дәрі-дәрмек алу үшін пайдаланылады. 

Гүлдері әдемі болғандықтан әсемдік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қорғасыншөптер
Санат:Қазақстан флорасы
Төлеубай Рақымжанұлы Қордабаев

**Қордабаев Төлеубай Рақымжанұлы** (12.12.1915, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданы 9-ауыл – 27.4. 2000, Алматы) – ғалым, филология ғылымының докторы (1968), профессор (1970), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылым қайраткері (1976). 1940 ж ҚазПИ-ді бітіріп, МХР-дің Баян-Өлгей аймағында қызмет істеді. 1946 – 93 ж. ҚазПИ-де, Қыздар педагогикалық институтында, Жоғарғы партия мектебінде, Қарағанды мемлекеттік университетінде қазақ тілі кафедрасының меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында бөлім меңгерушісі болды. Қордабаев 10-нан астам оқулық, ғылым-зерттеу еңбектер, монография жазған. Негізгі ғылым-зерттеу жұмыстары қазақ тілінің тарихи синтаксисіне, мақал-мәтел және поэзия синтаксисіне, тіл графикасы мен орфографиясына, лексикасы мен лексикографиясына, сондай-ақ жалпы тіл білімі мәселелеріне арналған. Тіл тарихы мен оның құрылымдық мәселелерін зерттеген көрнекті ғалым Қордабаев “Еңбек Қызыл ту”, МХР-дің “Алтын ғадас” орденімен, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:1915 жылы туғандар
Санат:Абай облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Профессорлар
Қордай (айрық)

**Қордай** сөзінің келесі мағыналары бар:
* Қордай
* Қордай ауданы
* Қордай желі
* Қордай көтерілісі
* Қордай ауылдық округі
* Қордай қызыл гранит кен орны

Санат:Айрық беттер
Қордай қызыл гранит кен орны

**Қордай қызыл гранит кен орны** - Жамбыл облысының Кіндіктас тауы баурайындағы Бетқайнар ауылының солтүстік-шығысында (17 километр). Ол 1956 жылы барланып, 1962 жылдан бастап пайдаланылады.

## Жатыс сипаты, құрамы
Кен орнының жалпы ауданы 6,5 км2. Граниттің түсі қызыл, құрамында плагиоклаз, кварц, калийлі дала шпаты (25%-ға дейін) және биотит (3-5%) бар. Граниттің қысымға төзімділігі 1060-1950 кг/см2, су сіңіру қабілеті 0,05 – 0,3%. Жұмсару коэффиценті 0,56 – 0,99, тығыздығы 2500 – 2740 кг/м3.

## Қолданысы
Гранит массасын тіліп, қалыңдығы 25 – 80 мм плиталар алынады. Түсіне және блоктардың ірілігіне (1x2x3 м) байланысты Қордай қызыл гранит кен орны үйлердің, ғимараттардың сыртын безендіруге, мүсін жасау материалы ретінде қолданылады. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Қоржын

**Елді мекен:**
* Қоржын – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы ауыл, ауылдық округ орталығы. 

**Басқа мағыналар:**
* Қоржын – иірілген жүннен тоқылған үй бұйымы.
* Қоржын – Windows ортасының жүйеге қызмет ету программасы немесе жүйелік бумасы
* Қоржын – экономиканың барлық аяларын пайымдауға арналған атаулар.
Қоржынкөл-Елтай темір кенді торабы

**Қоржынкөл – Елтай темір кенді торабы** – Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданындағы темір қоры шоғырланған аймақ. Торғай қолатындағы басты темірлі белдеудің ортаңғы бөлігінде орналасқан. Жалпы ұзындығы 40 – 50 километр, ені 10 – 12 километр Құрамына Қоржынкөл, Қожай, Елтай-І, ІІ, ІІІ, ІV, Козырев, Воронин, Лисаковск, т.б. кендер мен кен белдеулері кіреді. Аталған кендерді Орал геофизика тресінің экспедициясы ашты (1947–1949). 

## Геологиялық құрылысы
Олардың геологиялық құрылысы негізінен Соколов, Қоржынкөл, Давыдов свиталарының жыныстарынан тұрады. Кендердің скарнді қабаттары Соколов, Қоржынкөл свиталарының карбонатты-жанартаутекті бөлімдерінде, ал темірлі-кремнийлі қабаттары андезитті-базальтты порфириттерде, туфтарда, туффит бөлімдерінде орналасқан. Кендер антиклиналды құрылымдардың қанаттарында, кейде ядроларында кен сыйыстырушы жыныстардың Соколов-Сарыбай интрузияларымен жапсарында кездеседі. 

## Жатыс сипаты, құрамы
Қабатты, линзалы, штокверкті, желілі, діңгек пішіндес, қалыңдығы 15 – 50 метрдей кен денелері 50 – 700 метр тереңдік аралығында орналасқан. Кендегі темірдің мөлшері 27 – 72%. Кен құрамында магнетит, мартит, гематит, амфибол, пироксен, кальцит, аздап эпидот, гранат, пирит, пирротин кездеседі. Сондай-ақ Елтай кен орындарында жапсарлы-метасоматиттікпен қатар жанартаутекті-шөгінді кендер анықталған. Қоржынкөл темір кенінен басқасы әлі толық игерілмеген.  

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Қорлану қоры

**Қорлану қоры**  – ұлттық табыстың бейөндірістік, жеке басылық және қоғамдық қажеттілікті қанағаттандыру үшін, сондай-ақ бейөндірістік сала ұйымдары мен мекемелерін ұстау үшін пайдаланылатын бөлігі. 

Материалдық-заттық құрамы бойынша қорлану қоры өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарына бөлінеді. Қорлану қоры, негізінен, өндірістік (ғимараттар, машиналар мен жабдықтар, жұмыс және өнім малы, т.б.) және бейөндірістік (тұрғын үй қоры, оқу-ағарту, денсаулық сақтау, мәдениет, ғылым, басқару салаларында) мақсаттағы негізгі қорлардан құралады. Қорлану қорының аса маңызды көзі – қосымша өнім, оның есебінен негізгі қорларды, материалдық айналым құралдарын, сақтық қорларын, т.б. қамтитын капитал (инвестициялық қорлар) өсімі жүзеге асырылады. Қорлану қорының ұлттық табысқа қатынасын көрсететін қорлану нормасының өсуі қорлану көлемін ұлғайтып, экономикалық өрлеу қарқынын арттырады.

## Қорлану нормасы
*Қорлану нормасы* - қорланатын қосымша өнімнің ұлттық табысқа пайыз түрінде көрсетілген қатынасы. Қорланудың ең аз және ең көп нормасының объективті шектері бар, бұл шектен асқанда экономиканың өсуі үшін теріс әлеуметтік-экономикалық зардаптары болуы мүмкін.Қ

## Дереккөздер

Санат:Экономикалық терминдер
Қорлау

**Қорлау** — біреудің ар-намысы мен қадір-қасиетін кемсіту. Қылмыстық заңда көпшілік алдында сөз сөйлегенде, көпшілікке таратылатын шығармада немесе бұқаралық ақпарат құралдарында қорлау түрі жеке тармақ ретінде тұжырымдалған. Қорлау әрекеті ауызекі, жазбаша, қол жұмсау жолымен, көпшіліктің көзінше не жәбірленуші жоқта жасалуы мүмкін. жаладан айырмашылығы қорлау кезінде жәбірленушіні масқаралайтын қандай да болсын мәліметтер хабарланбайды, бірақ оның жеке басын, қасиетін, мінез-құлқын дөрекілікпен теріс бағалайды. 

Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінің 130-бабына сәйкес мұндай қылмыс жасағаны үшін кінәлі кісі белгілі мөлшерде айыппұл төлеуге, түзеу жұмыстарына немесе белгілі мерзімге бас бостандығын шектеуге жазаланады.
## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Адам қасиеттері
Қоршаған орта

thumb
**Қоршаған орта** – адамзат қоғамы өмір сүретін табиғи және антропогендік орта. Адамдар мен олардың шаруашылығына бірлесе және тікелей әсер ететін биоталық, абиоталық және антропогендік орталардың жиынтығы.  Адамдар, жануарлар немесе объектілер тіршілік ететін немесе әрекет ететін орта немесе контекст.

Қоршаған орта мәселелерімен шұғылданатын бірнеше **халықараралық** → **халықаралық** ұйымдар құрылған. 

Олар:
* Қоршаған орта жөніндегі ғылыми комитеті (СКОПЕ, 1969 жылы құрылған), 
* Қоршаған орта жөніндегі мониторингінің жаһандық жүйесі (1970), 
* Қоршаған орта мен даму жөніндегі халықаралық институт(1971),
* Қоршаған орта мен даму жөніндегі бүкіл дүниежүзілік комиссия (1983), 
* Қоршаған орта жөніндегі халықараралық ақпараттық жүйе (ИНФОТЕРРА, 1997), т.б. 
Бұлардан басқа әр құрлықта қоршаған орта жөніндегі алуан түрлі ғылыми-зерттеулер мекемелері, к-ттер, жүйелер, комиссиялар мен ин-ттар құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Қоршаған орта
Санат:Экология
Қорық

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Алматы қорығы"]]
**Қорық**– аумағындағы барлық табиғи кешен толығымен шаруашылыққа пайдаланылудан алынған және үкіметтің қорғауында болатын жер не су кеңістігі; типтік, сирек кездесетін және бірегей табиғи кешендерді бүкіл компоненттерінің жиынтығымен қоса, сол қалпында сақтауға арналған, арнайы қорғау режимі бекітілген ерекше қорғалатын табиғи аумақ. Қорықтың негізгі міндеті – қорғауға алынған табиғат кешенін (эталондық табиғи экожүйелерді), сондай-ақ,  осы аумаққа тән организмдердің гендік қорын сақтау және қалпына келтіру, табиғи құбылыстардың даму заңдылықтарын ғылыми тұрғыдан кеңінен зерттеу. Қорық аумағын шаруашылық мақсат үшін пайдалануға болмайды. Қорық қорғалатын аумақ қана емес, сонымен қатар табиғатты қорғау жөніндегі мемлекеттік ғылыми мекеме болып табылады. Мұнда жабайы хайуанаттарға санақ жүргізу әдістері, оларға әсер ететін факторлар анықталып, саны сиреп бара жатқан жануарлар мен қоры азайып кеткен өсімдік түрлерін қалпына келтіру мәселесі терең зерттеледі. Қорықтағы табиғи ресурстарды сақтаудың жолдары белгіленеді. Қазақстанда Ақсу-Жабағылы қорығы, Алматы қорығы, Барсакелмес қорығы, Қорғалжын қорығы, Марқакөл қорығы, Наурызым қорығы, Үстірт қорығы,Алакөл, Батыс Алтай қорықтары бар; қ. Биосфералық қорық.

## Дереккөздер


Санат:Қорықтар
Қорым

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Қорым"]]
**Қорым**– ертедегі ғұрыптық жерлеу орны. Қорым, негізінен, тастан қаланып, кейде топырақтан тұрғызылған немесе қиыршық тастан үйіп жасалған бірнеше обалардан, қорған-қоршаулардан тұрады. Мұндай жерлеу орындары көбіне шығыстан батысқа қарай қатар орналасады. Қазақстанда қола, темір дәуіріне жататын қорымдар біршама зерттелген. Мысалы, Бесшатыр Қорымы үлкенді-кішілі 31 обадан, Бесоба Қорымы 12 обадан, Жуантөбе Қорымы (Іле өзенінің сол жағалауы) 300 обадан, Берікқара Қорымы (Талас өзені бойы) 500 төмпешіктен тұрады. Кейде обалардың диаметрі 100 метрден, биіктігі 20 метрден асады. Үйінді астында тас жәшік, циста, ағаштан жасалған төртбұрышты немесе дөңгелек саркофагтар да кездеседі. Қорымдардағы ескерткіштер мен табылған әшекей заттар, бұйымдар байырғы тұрғындардың әлеуметтік даму деңгейін, дүниетанымын, қоғамдық қатынастарын анықтауға мүмкіндік береді.
## Дереккөздер</span>


Санат:Мәдениет
Қорымдық мұздығы

**Қорымдық мұздығы** – Күнгей Алатауы жотасының солтүстік беткейіндегі аңғарлық мұздық. Шілік өзені алабында. Ұзындығы 4,9 км, ашық бөлігі 4,5 км. 

## Аумағы
Ауданы 6,0 км2, фирн (мұзқар) алаңы – 2,5 км2, ашық тілі 3,2 км2 , көмілген бөлігі – 0,3 км. Мұздықтың толығу аймағы 4260 м биіктіктен басталады. Фирн сызығы 3830 м биіктіктен өтеді. Мұздық тілі 3350 м дейін төмендейді. Орташа қалыңдығы 67 метр, көлемі 0,40 км3. Соңғы жылдары Қорымдық мұздық шегіну сатысында. 

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Күнгей Алатау
Қоржынкөл темір кен орны

**Қоржынкөл темір кен орны** - Қостанай облысы Бейімбет Майлин ауданында орналасқан. 1948 жылы аэромагниттік түсірім кезінде ашылған. 1948-1956 жылдары Д.Д. Топорков, Д.А. Онтоев, т.б. ғалымдар зерттеген. 

## Геологиялық құрылымы
Торғай қолатындағы Басты темірлі белдеудің ортаңғы бөлігінде, Соколов-Сарыбай антиклиналының солтүстік-батыс қанатында визе-серпухов жанартаутекті-шөгінді жыныстары мен диоритті-порфиритті интрузиялар жапсарында орналасқан. 

## Жатыс сипаты
Кен сыйыстыру қалыңдығы 600 м. Кен денесі заттық құрамы жағынан бастапқы (тұтас магнетит, кентасты женттастар мен скарндар) және тотыққан (мартит, жартылай мартит) болып бөлінеді. Кен белдемінің созылымы 2000 метр, құламасы 1000 метр шамасында. Қалыңдығы бірнеше метрден 250 метрге дейін. 

## Минералдары, құрамы
Кеннің минералдық құрамы кальцит-тремолит-магнетитті, флагопит-магнетитті диопсид-магнетитті. Кендегі темірдің мөлшері 49,3%, күкірт 2,21%, фосфор 0,02%. Қоржынкөл темір кен орны орта кендер қатарына жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Санат:SSGPO
Қорқыт ата мазары

**Қорқыт ата мазары** – тарихи сәулет өнері ескерткіші. Шамамен 9 – 10 ғасырларда қазіргі Қызылорда облысы, Қармақшы ауданы, Қорқыт станциясынан 3 км жерде Қорқыт әулиеге тұрғызылған. 1925 жылдан опырыла бастап, 1952 ж. Сырдария өзені шайып кеткен. Қазір орны белгісіз. Мазар 19 ғасырдың соңында Ә.Диваев, И.А. Кастанье, П.И. Лерх зерттеулеріне негіз болған. Бізге “Түркістан альбомы” жинағында жарияланған фотосуреттер арқылы жеткен. Диваев пен Кастаньенің жазуы бойынша, құрылымы шикі кірпіштен қаланған дөңгелек пішінді 6 – 8 қырлы күмбезді құрылыс. Ішкі көрінісі биік, қабырғалары кереге өрнегімен нақышталған. Исламға дейінгі түрік сәулет құрылысы үлгісімен салынған. Мазардың бұрынғы орнына қазіргі заманғы мемориалдық ескерткіш орнатылған; Қорқыт Ата ескерткіші.

Қорқыт ата дананың қабiрi кай жерде екенін тап басып айту мүмкін емес. Оның мазары туралы көнекөз адамдардың әрқайсысы әр түрлі айтады. Неғұрлым анығы хәм атақтысы — Сырдарияның  төменгі ағысындағы Қармақшы кыстағының маныңдағы мазар. Осы мазар ұзыннан созылған сегіз қырлы үлгіде, төбесі күмбезделіп салынған. Бұрыштары оюлармен өрнектелген. Мазарға жалауы бар ұзын сырғауыл койылган. Өкінішке орай, Сырдарияның ағынды суы бұл күмбез бен қабір басындағы белгіні баяғыда шайып жіберген. Қазір сол жерге жаңа күмбез салынған. Қорқыт ата күмбезді мазарынан әр кез қобыз күйі естіліп тұрған деседі. Оның жаңа кесенесі төрт қобыз бір-бipiнe суйеніп тұрғандай етіп биікке салынған, одан қобыздың сырлы әуені шығып жатқандай болады. Халық арасында Қорқыт ата қобыз бен күйдің атасы саналады. Ол өзі ойлап тапқан қобызбен күй тартып, ажалды жолатпаған екен. Қорқытты ел шежіресінде мәңгілік өмір жыршысы, бақсылардың атасы, ұлы сазгер ретінде қастерлейді.

## Дереккөздер
 

Санат:Кесенелер
Санат:Қызылорда облысы
Қорытынды

**Қорытынды**, логикада – тұжырым процесінде алғышарт есебінде берілген пікірден логикалық ой қорыту арқылы алынатын жаңа пікір. Қорытындының ақиқат болуының өзіндік логикалық шарттары бар (алғышарттардың ақиқаттылығы, логикалық ой қорытудың дұрыстығы, т.б.). Логикада ой қорытудың, одан Қорытынды шығарудың әр түрлі тәсілдері сараланып, оларға тән заңдылықтар мен ережелер айқындалады; қ. Дедукция, Индукция.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Математика
Қосақбасы

**Қосақбасы**– мал ұрлап қолға түскен ұрыға жаза ретінде қолданылатын айып. Дәстүрлі қазақ қоғамында ұрыға тоғыз айып салынса, оның біріншісін қосақбасы деп атайды. Қосақбасы ірі қарамен не бағалы затпен өтеледі.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Қос Алқа

**Қос Алқа**– қазақ биі. Дәулеткерейдің осы аттас күйінің (музыкасын биге өңдеген А.Жұбанов пен Л.Хамиди) ырғағымен қыздар тобы орындайды. Музыкалық өлшемі 2/4. Бишілер әсем лирикалық ырғақ пен ойнақы әрі нәзік қимылдар жасау арқылы қазақ қыздарының сыршыл жандүниесін, биязы мінезі мен сұлулығын бейнелейді. “Қос Алқа” биі балетмейстер Ю.П. Ковалевтің нұсқасы бойынша Қазақтың Абай атындындағы мемлекеттік Опера және балет театрында (“Абай” операсында) қойылды.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақ билері
Қосалқы сөз

**Қосалқы сөз**, қосалқылар – негізгі сөзге жалғанып, түрлі грамматикалық мағына үстейтін, жеке қолданылмайтын сөздер. Қосалқы сөз туралы алғаш зерттеген Қ. Жұбанов («Қазақ тілінің грамматикасы», 1936), оларды дәйек сөз және аяқ сөз деп екіге жіктеді. Дәйек сөздер негізгі сөздің (түбір сөздің) алдында келеді, оған грамматикалық мағына үстеп, екі түрлі жолмен жасалады. Мысалы, 1) қап-қара, әп-әдемі сөздеріндегі «қап», «әп» буындары жеке қолданылмайды, бірақ «қара», «әдемі» сөздеріне күшейтпе мағына беріп, «нағыз қара», «өте әдемі» дегенді білдіреді; 2) жеке сөз ретінде негізгі сөздің алдында қолданылып, оған қосалқы, күшейтпе мағына береді. Мысалы, өте жақсы, тым әдемі ұғымдары жақсының жақсысы, әдемінің әдемісі екенін білдіреді. Кей зерттеулерде мұндай күшейткіш мағыналы сөздер морфологиялық тұрғыдан үстеулер ретінде қарастырылады. Аяқ сөздер негізгі сөзден соң келіп, оған грамматикалық мағына жалғайды, олар да аналитикалық жолмен жасалады. Аяқ сөздер жіктеме және көмекші болып екіге бөлінеді. Жіктемелер өзара ұқсама буындар және шылау сөздер болып жіктеледі. өқсамалар қатарына шай-пай, ет-мет сөздерінің соңғы буындары жатады. Мұндай ұқсама буын тұлғалары жеке қолданыста кездеспейді. Олар негізгі сөздерге ұқсас қолдану арқылы ұғымның нақтылы мағынасын ашпай, тек соған ұқсас зат, нәрсе деген мағына береді. Көмекші қосалқы сөз қатарына көмекші етістік, көмекші есім және шылаулар жатады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов

**Ғұсман Сыйттықұлы Қосанов**(25 мамыр 1935, Изатулла ауылы, Белағаш ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ АКСР — 13 маусым 1990, Алматы) — жеңіл атлетикадан КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1964). Арғын тайпасының Қаракесек руының Жалықбас бұтағынан шыққан.. Қазақ мемлекеттік дене тәрбиесі институтын бітірген (1965). 4x100 метрлік эстафеташылар жарысынан 17-Олимпиялық ойындардың күміс жүлдегері (Рим, 1960), КСРО чемпионатының 4x100 метрлік эстафеташылар жарысының жеңімпазы (Киев, 1960), 100 метрге жүгіруден КСРО чемпионатының күміс жүлдегері (Днепропетровск, 1966), КСРО — АҚШ матчының 4x100 метрлік эстафеташылар жарысының жеңімпазы (Киев, 1965) болды. 1967 жылдан жаттықтырушылық қызметпен айналысып, 1968 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген бапкері атағына ие болды. Еңбек Қызыл Ту орденімен, медальдармен марапатталған. Қосанов құрметіне арналған жеңіл атлетикадан «Қосанов Мемориалы» атты халықаралық жарыс 1991 жылдан бастап өткізіліп келеді.

Ғұсман Қосанов Лос Анжелес қаласында АҚШ пен КСРО арасында өткен «Гиганттар додасы» атты жарыста басынан кешкен бір өкінішін былай баяндайды. «...Аяқ тірейтін тіреуішімді қапелімде таба алмай қалдым. Бір жігіттің тіреуішін алуға тура келді. Апыл-ғұпыл асығыс қақтым да, жігіттердің қатарына бардым... Пистолеттің жағымсыз үні құлағымның түбінен шықты. Ілкі ілгері ұмтылдым. Сол кезде тіреуіш орнынан босап, кейін кетіп қалды да, жанымдағылардан 3–4 метр қалып қойдым. Соның өзінде жетуге тырыстым. Бірақ 100 метрлік қашықтықта екі-үш метріңіздің өзі жеткізбейтін дүние». Ғұсман марқұм өкінішін осылай жеткізеді...

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
Алданыш Рамазанқызы

Санат:КСРО-ның Олимпиада күміс жүлдегерлері
Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Қазақстан жеңіл атлеттері
Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:КСРО жеңіл атлеттері
Санат:1960 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының күміс жүлдегерлері
Санат:Бородулиха ауданында туғандар
Санат:КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Қосаяқтар

**Қосаяқтар** () – сүтқоректілер класы кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы.

## Таралуы
Қазба қалдықтары Қытайда орта миоцен қабатынан табылған. 
Солтүстік Африка, Арабия, Кіші және Алдыңғы Азияда, Оңтүстік-Шығыс Еуропа, Қазақстан мен Орта Азияның шөл, шөлейтті және далалы аймақтарында кең таралған.
Дүние жүзінде 14 туысқа жататын 40-қа жуық түрі белгілі. Көбіне 2–3 жыл (кейбіреулері 4 жылдай) өмір сүреді. 
Қазақстанда 9 туыстың 16 түрі мекендейді. Оның 4 түрі: бессаусақты ергежейлі қосаяқ, Гептнер ергежейлі қосаяғы, бозтүсті ергежейлі қосаяқ, үшсаусақты ергежейлі қосаяқ Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген (1996).

## Биологиялық сипаты
* Дене тұрқы 4,5 – 5,0 сантиметр, салмағы 7 – 10 грамм.  
* Тері жамылғысы тығыз әрі жұмсақ, түсі – сарғыш, құм түстес.  
* Артқы аяқтары ұзын, 3 не 5 саусақты, алдыңғы аяқтары 5 саусақты. Жүргенде тек артқы аяқтарымен секіреді. Алдыңғы аяқтарымен қорегін ұстап, ін қазады.  
* Құйрығы дене тұрқынан ұзын, қысқа түкті.  
* Құлақ қалқандары көпшілігінде үлкен, кей түрінде қатпарланып, қысқарған.  
* Көздері өте үлкен.  
* Күздің аяғынан көктемге дейін қысқы ұйқыға кетеді. 
Уақытша және тұрақты індері болады. Індерінің ұзындығы 1 метрден 4 метрге, ал тереңдігі 20 см-ден 2,5 м-ге дейін жетеді.

Өсімдіктермен, жәндіктермен қоректенеді. Ұрғашылары жылына  2 – 3 рет (әр жолы 1 – 9-дан) балалайды. 

Көптеген түрлері бірқатар індеттерді, әсіресе оба ауруын таратады. 

## Дереккөздер

Санат:Қосаяқтар
Санат:Кеміргіштер
Санат:Сүтқоректілер
Қосбасаров Әсімхан

**Қосбасаров Әсімхан**(1916, Алматы облысы Жамбыл ауданы Ақсеңгір ауылы) – айтыс ақыны, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1977), ҚР халық ақыны (1990). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Қосбасаровтың айтыстары *“Еңбек күйі”* (1972),* “Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы”* (1975), *“Халық поэзиясы және бүгінгі өмір”* (1976), *“Шашу”* (1977), т.б. жинақтарға енді. *“Азамат”* (1981), *“Алатау аясында”* (1989), *“Ақсеңгірдің ақиығы”* (1991), *“Жамбылдан алып батаны”* (1991), *“Ақиық”* (2000) аталатын жеке жинақтары жарық көрді. 3-дәрежелі *“[[Даңқ ордені|Даңқ]]”*, 2-дәрежелі *“Отан соғысы”*, *“Қызыл жұлдыз”* ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қосдәулет

**Қосдәулет** – Каспий маңы ойпатындағы құмды алқап.

## Географиялық орны және сипаты
Нарын құмының орта тұсында, Атырау облысы Құрманғазы және Исатай аудандары аумағында. Теңіз деңгейінен 12 – 15 м төмен жатыр. Құм төбелердің салыстырмалы биіктігі 2 – 5 м. 
Торғай қыстауынан Комсомолец қыстауына дейін шамамен 75 км-ге созылып жатыр, енді жері 40 км шамасында. Аумағы 2,3 мың км2. Грунт сулары 2 – 3 м тереңдікте кездеседі. Аумағында құдықтар (Жәрдем, Қаражыңғыл, Үшқұдық, т.б.), қыстаулар (Торғай, Сабағали, Есқали, Ержан, Қалбағай), жайлаулар (Құбақан, Танаш, Рысқали, т.б,) бар. Батысы мен оңтүстігінде құм төбелер арасында шағыр сор және көлшіктер кездеседі.

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Өсімдіктерден шағыр, жусан, жүзгін және эфемерлер, жануарлардан ақбөкен, қоян, түлкі, қасқыр, қосаяқ т.б.кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы құмдары
Қос жарнақтылар

thumb|right|200px|
**Қос жарнақтылар**, магнолиопсидтер (Magnolіopsіda) – гүлді өсімдіктердің екі класының бірі. 

Жер шарында (Антарктидадан басқа) құрлықтарда кеңінен таралған. Ағаштар немесе шөптесін өсімдіктер, кейде қайта сүректенген жартылай бұта, бұталар. Құрамында 8 класс тармағы, 429 тұқымдасы, 10 мыңға жуық туысы және 190 мыңнан аса түрі бар. Ұрығы 2, кейде 1 ғана жарнақты, өте сирек 3 – 4 жарнақтылары да кездеседі. Жапырақтары қауырсынды, кейде саусақ салалы жүйкеленген. Жүйкеленуі ашық тұйықталмаған; айқын сағақты. Сабақтың өткізгіш жүйесі бір шеңберлі камбийлі (өсу клеткаларының жұқа қабаты) өткізгіш шоқтардан тұрады. Флоэмасында (органикалық затты өткізетін күрделі ұлпа) әдетте паренхима бар. Сабақтың қабығы мен өзегі өте айқын ажыратылады. Алғашқы (ұрықтық) тамырша негізгі тамырға айналады. Тамырдың оймақшасы мен эпидермасының онтогенездік жеке дамуы бірдей. Көпшілігінде гүлдері 5 немесе 4 мүшелі, кейбір алғашқы қарапайым таксондарда 3 мүшелі. Тозаң түйіршіктерінің сыртқы қабығының түсі алуан түрлі.

## Тағы қараңыз
* Гүлді өсімдіктер

## Дереккөздер

Санат:қос жарнақтылар
Қосжұпаяқтылар

**Қосжұпаяқтылар** (лат. *Diplopoda*) – көпаяқтылар класының бір класс тармағы. Жер бетінде кең таралған (тек Антарктидада кездеспейді). 50 мыңға жуық түрі белгілі. Шіріген органикалық қалдықтармен және детритпен (өлексе) қоректенеді. Бұлар орманды жерлердің топырағын түзуде және оны минералмен құнартуда маңызды рөл атқарады. Кейбіреулері өсімдіктердің тамырын зақымдап, зиян келтіреді.

## Дене құрылысы
thumb|left|180px|
* Дене тұрқы цилиндр пішінді, дөңес-шығыңқы немесе шар тәрізді қалың хитинді кутикуламен қапталған.  
* Аяғы 12 жұптан (шыбыққұйрықтыларда) 375 жұпқа дейін (тропиктік кивсяктарда) жетеді. Алдыңғы 2 – 4 сегментінде аяғы 1 жұптан, қалғандарында қос жұптан болады (аталуы осыған байланысты шыққан).  
* Көп түрінде денесінің әрбір сегментінде орналасқан 1 – 2 улы бездері қорғаныш қызметін атқарады.  
* Дамуы анаморфоз немесе гемианаморфоз жолымен өтеді.

## Классификациясы
Қосжұпаяқтылардың 13 отряды бар, соның ішінде табиғатта көп таралғандары: 
* кивсяктар (Lulіforma)  
* шыбыққұйрықтылар (Pselaphognatha)  
* сауытты көпаяқтылар (Onіscomorpha), т.б. 

## Дереккөздер

 
Санат:Қосжұпаяқтылар
Санат:Қазақстан фаунасы
Қосқанаттылар

**Қос қанаттылар** (*Diptera*) – жәндіктер класының бір отряды. 

Жер шарында кең таралған, 150-дей тұқымдасы 100 мыңнан астам түрі белгілі. Қазақстанда 2 отряд тармағы (ұзынмұрттылар және қысқамұрттылар), 114 тұқымдасы, 5 мыңға жуық түрі бар. Қазба қалдықтары триас кезеңінен белгілі. Атауы қос қанатына орай қойылған (кейбір түрлерінің қанаты жоқ), көздері фасетке ұқсайды. Мұртшасы үш не одан да көп бунақтан тұрады. Аузы шаншып тесуге, жалауға бейімделген. Толық түрленіп дамиды. Дернәсілі құртқа ұқсас, аяқтары болмайды. Қуыршағы бос жатады не ең соңғы дернәсіл қабығымен (піллә) қапталады. Кейбір қос қанаттылар түрлерінің дернәсілдері өсімдіктер мен жануарлар денесінде өсіп жетіледі, ересек жәндіктер өсімдік шірігімен, жануар қанымен қоректенеді. Қос қанаттылар арасында синантроптар да (үй жануарлары, өсімдіктер және микроорганизмдерге қатысты; мысалы, тышқан, шыбын) бар. Қан сорғыш жәндіктер (масса, шіркей, т.б.) адам мен малға безгек, энцефаломиелит, күйдіргі сияқты жұқпалы аурулар таратады. Гессен шыбыны, швед шыбыны, ұзынсирақты бақша шыбыны, тері бөгелегі, қарын бөгелегі – аулы шаруашылығы мен мал шаруашылығының зиянкестері. Бірқатар қос қанаттылар пайдалы жәндіктер: гүл шыбыны – өсімдіктерді тозаңдандырады; жеміс шыбыны (дрозофила) генетикалық зерттеулерде пайдаланылады; кейбір қосқанаттылар дернәсілдері (тахина) зиянкес жәндіктермен қоректеніп, шаруашылыққа пайда келтіреді; хирономид дернәсілдері – балық жемі; ктырьлар шегіртке, маса, шыбынды құртады. Қазақстанда 6 түрі (мыс., алып шыбын, жетілмеген эфедрома, құмыты шыбыны, т.б.) “Қызыл кітапқа” енгізілген.

## Дереккөздер
Қос Қатынас

**ҚОС ҚАТЫНАС**, түзудің бойындағы М1, М2, М3, М4 төрт нүктенің күрделі қатынасы (М1М2М3М4) символымен белгіленетін және М1М3/М3М2: :М1М4/М4М2 кесінділері ұзындығының қатынасына тең сан. Егер М1М3 және М3М2 кесінділерінің бағыттары бірдей болса, онда М1М3/М3М2 қатынасы оң, ал бағыттары әр түрлі болса – теріс деп саналады. Қос қатынас түзудің бойындағы нүктелердің нөмірлену тәртібіне тәуелді. Төрт нүктенің Қос қатынасымен қатар О нүктесінен өтетін m1,m2,m3,m4 төрт түзудің де Қос қатынасы қарастырылады. Бұл қатынас (m1m2m3m4) символымен белгіленеді және санына тең mі мен mj түзулерінің арасындағы (mіmj) бұрышының таңбасы ескеріледі. Егер М1, М2, М3, М4 нүктелері m1, m2, m3, m4 түзулерінің бойында жатса, онда (М1М2М3М4)=(m1m2m3m4). Егер М1, М2, М3, М4 және нүктелері m1m2m3m4 түзулерінің басқа бір екі түзумен қиылысуы нәтижесінде алынса (қ. 1-сурет), онда = =(М1М2М3М4). Егер m1m2 m3m4 және түзулері, сол түзулерге ортақ М1, М2, М3, М4 төрт нүктені проекцияласа (қ. 2-сурет), онда =(m1m2m3m4) болады. Кез келген проективтік түрлендіру кезінде Қ. қ. өзгеріссіз қалады, себебі ол осындай түрлендірулердің инварианты болып табылады. Сондықтан, Қос қатынас проективті геометрияда айрықша рөл атқарады. Әсіресе, Қос қатынасы – 1-ге тең болатын төрт-төрттен жұптасқан нүктелер мен түзулер тобы үшін маңызы зор. Мұндай төрттіктер гармониялық төрттіктер деп аталады.

## Дереккөздер</span>
Қосқұдық (Алматы облысы)

**Қосқұдық** — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне бағынысты Шеңгелді ауылдық округі құрамындағы ауыл, темір жол бекеті. 

## Географиялық орны
Қонаев қаласынан темір жол бойымен солтүстік-шығысқа қарай 34 км-дей, Шеңгелді ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы Түркістан-Сібір темір жолын салуға байланысты қаланды.

## Дереккөздер

Санат:Қонаев қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қос суперфосфат

**Қос Суперфосфат** – фосфорлы тыңайтқыштардың байытылған түрі. Оны табиғи фосфаттарға фосфор қышқылын қосу арқылы алады, химиялық формуласы Са(Н2РО4)2. Жай суперфосфатта өсімдікке сіңімді 14 – 19% Р2О5 болса, ал байытылған қос суперфосфатта 42 – 45%. Әдетте қос суперфосфат түйіршік және майда ұнтақталған түрде дайындалады. Қазақстанда фосфор тыңайтқыштарының, соның ішінде қос суперфосфаттың басым бөлігі Тараз, Қаратау қалаларындағы зауыттарда дайындалады. 
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат: Химия
Қостанай диірмен комбинаты

**Қостанай Диірмен Комбинаты**– тамақ өнеркәсібі орны. Жеке меншік нысанда кәсіпорын 1902 жылы салынған диірмен негізінде ірге көтерген. Диірмен жанында МС-3175 элеватор, тәулігіне 300 тонналық үш сұрыпты ұн тартатын диірмен зауыты, ұнды ыдыссыз сақтап, автомобиль және темір жол көлігіне ыдыссыз тиеп жөнелтетін цех жұмыс істейді. 1998 ж. ААҚ-ға айналды. 2000 жылы ақпаннан бастап жаңа кешен пайдалануға берілді, ол тәулігіне 80 тонна жұмсақ және қатты бидай тартады.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Кәсіпорындар
Қостам

**Қостам**– сәулет өнері ескерткіші. 19 ғ. соңы 20 ғ. басында ағайынды Байқожа мен Айқожаға тұрғызылған екі кесене. Қостанай облысы, Арқалық ауданы Жаңақала ауданынан солтүстікке қарай 12 км жерде. 

Қостамды Байқожаның әйелінің тапсыруымен Сатыбалды шебер салған делінеді. Екеуі де күмбезді шаршы тектес құрылыс. Құрылымдары шикі кірпіштен қаланып, іші мен сырты күйдірілген кірпішпен қапталған. Байқожа кесенесінің қасбеті “П” пішіндес оюлы жолақпен безендірілген. Сырты шырша тәріздес етіп қаланып, жоғарғы тұсы оюлы тақта кірпішпен әрленген. Тақта кірпіштің оюлары ақ, сары, көк түсті жылтыр қорытпамен қапталған. Бүрмелі күмбездің ұшар басында оюлы тақта кірпіш бекітілген. Аумағы 7x7 м, жалпы биіктігі 7,5 м. Айқожа кесенесінің қасбетінде кіреберіс қуыс, оның екі жағында доғал таяз қуыстар бар. Қабырғаларының сырты екі-екіден сүйірлі таяз қуыстармен әрленген. Қуыстардың ішіне өрнектер салынған. Кірпіштері ақ түсті жылтыр қорытпамен қапталған. Екі кесененің де бұғаты оюлы тақта кірпіштермен бекітілген. Екеуінің де ішкі көрінісінде қабырғалары желкен тәрізді қуыстар арқылы күмбезге ұласқан. Оңтүстік-батысқа қараған есігінің сол жағында төбежабынға апаратын баспалдақ бар. Қостамды 1980 ж. Қазақ КСР Мәдениет министірлігі экспедициясы (жетекшісі Ж.А. Шәйкен) зерттеді. 1981 ж. қалпына келтіру жұмыстары жүргізіліп, мемлекет қарауына алынған. 

## Дереккөздер


Санат:Археология
Қостанай жылқысы

thumb|right|200px|
**Қостанай жылқысы** – жылқы тұқымы.

## Тарихы
Қазақстанның Қостанай, Майкөл және Ресейдің Троицк жылқы зауыттарында күрделі будандастыру (қазақ жылқысының биесін қалмақ, дон, стрелец, орлов-растопчин, ағылшын-араб, таза қанды салт мініс жылқыларының айғырларымен зауыттық будандастыру) нәтижесінде шығарылды. Жеке тұқым ретінде 1951 жылы тіркелді. Қостанай жылқысы негізгі, мініс, дала жылқысы деп үш тұқымдық топқа бөлінеді.

## Биологиялық сипаты
* Бітімі дала жылқысына тән, шымыр, сүйегі ірі, бұлшық еттері жақсы дамыған, аяғы сіңірлі, тұяғы берік.  
* Айғырларының шоқтығына дейінгі биіктігі 159 – 160 см, тұрқының ұзындығы 161 – 163 см, кеуде орамы 185 – 187 см, жіліншік орамы 20 см; биелерінде тиісінше 155,4; 156,2; 185,2; 19,5 см. Мініске де, жегіске де төзімді.  
* Жүйріктігі 1600 м-де 1 мин 40,4 с; 2400 м-де 2 мин 38,4 с.  
* Түсі, көбінесе жирен кейде торы, құла, қара болып келеді. 
Қазақ жылқысының биесімен  Қостанай жылқысының айғырынан туған құлын ірі әрі мініске, жегуге көнбіс. Құлынын енесінен 6 – 7 айлығында бөлектеп, 1,5 жасынан бастап мініске үйретуге, 2 – 4 жасында бәйгеге қосуға болады.  

## Таралу аймағы
Қостанай жылқысы Қостанай, Павлодар, Ақмола және Солтүстік Қазақстан облыстарында таралған. Қостанай облысында Қазақ тұлпары жылқы зауыты ұйымдастырылған.

## Дереккөздер
 

Санат:Жылқы тұқымдары
Қостанай жылу-энергия компаниясы

**Қостанай Жылу-Энергия Компаниясы**– мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын. Жылу энергиясын өндіру, беру, бөлу және өткізу, суды химиялық әдіспен тазарту, жылыту және ыстық сумен жабдықтау жұмыстарымен айналысады. 2002 жылы 1011 мың Гкал мөлшерінде жылумен қамтамасыз етті.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат:Кәсіпорындар