open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бұлдырық

**Бұлдырықтар** ( немесе *Pteroclidae*) — бұлдырықтәрізділер отрядының жалғыз тұқымдасы.Бұлдырық Қазақстанның шөл-шөлейтті аудандарында кездеседі. 

Қанатының ұзындығы 19 – 27 мм, салмағы 200 – 500 г. Бұлдырықтың басы кептерге ұқсас, тауық тұмсықты, сұңқар төсті, қанаты ұзын әрі сүйір, құйрығы үшкір, аяғы қысқа. Қауырсыны қалың, арқасы сарғыш, сұр, бауыры қара не ақшыл. Қоразы мекиеніне қарағанда реңді келеді.  

Бұлдырық – жыл құсы. Кей жылдары аудандарда қыстап қалады. Жусан, сораң өскен құмды, тасты, шөлді жерлерді мекендейді. Наурызда ұшып келіп, 2 – 3 жер түстес жұмыртқасын өздері тебіндеп жасаған шұңқырларға салады. Оны қоразы мен мекиені кезектесіп басады. Бұлдырық өте шапшаң ұшады. Ұшқанда дамылсыз дыбыс шығарады. Ағашқа, бұтаққа қонбай тіршілігін жерде өткізеді. Бұлдырықтар түрлі өсімдіктердің тұқымдарымен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Суат іздеп 20 – 30, кейде 60 – 70 км-ге ұшып барады. Бұлдырық балапандарына суды төсі мен бауырындағы қауырсындарының арасындағы қуысына құйып алып келеді. 

Қазан – қараша айларында жылы жаққа ұшып кетеді. Қазақстанда мекендейтін ақбауыр бұлдырық, қарабауыр бұлдырық және қылқұйрық бұлдырық қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» еңгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұлдырықтәрізділер
Санат:Құс түрлері
Санат:1831 жылы зерттелген жануарлар
Бұлыңғыр балшықшы

**Бұлыңғыр балшықшы**, **бұлыңғыр тауқұдірет** () – татреңтәрізділер отрядының тауқұдіреттер тұқымдасына жататын құс. Республикамыздың барлық облыстарында кездеседі. Орманды, өзектерді, батпақты-сазды жерлерді, шалшықтарды мекендейді. Қанатының ұзындығы 12 – 15 мм, салмағы 70 – 80 г-дай. Денесінің үстіңгі жағы қоңыр, көкірегі мен мойны сұр, теңбіл дағы бар, бауыры ақ болады. Басқа балшықшы құстардан ерекшелігі: құйрығының үстіңгі жағы шымқай ақ, арқасы қара. Бұлыңғыр тауқұдірет – жыл құсы. Наурыз айынан бастап ұялайтын аудандарға ұшып келеді. Жұптасып, ұясын ағаш басына салады. Басқа құстардың да ұяларын пайдалана береді. Көкшіл қоңыр түсті 4 жұмыртқа салады, оны тек мекиені шайқайды. Ұсақ жәндіктермен, жауын құртымен, моллюскілермен қоректенеді. Олар ауыл және орман шаруашылығының зиянкестерін жеп пайда келтіреді.
thumb|left

Бұлыңғыр Балшықшы (Tringa ochopus ) – шағын денелі (70-80 грамм, қанатының алымы – 45 см мөлшерінде ) балшықшы. Жоны – жасыл реңті, ұсақ ақ сепкілді қоңырқай қара. Алқымы, Бауыры және құйрық асты – ақ түсті. Құйрық үсті және құйрық өзі де – ақ, алайда құйрықтың ұшына таман екі жалпақ қара жолақтары болады. Оны ұшып жүргенде құйрық үстіндегі ақ реңнің қошқыл жонының айқын қарама-қарсылығы және құйрық шындағы жалпақ қара жолақтары бойыгнша ажыратып тану онша қиын емес. 
Еуразияның қоңыржай ендігінің үлкен бөлігін мекендйді. Қазақстанда тек қана Батыста және Солтүстікте,  сондай-ақ Ертіс маңында ұялайды, дегенмен көбеюге қатыспаған (ұшып жүрген) дарақтар жазда барлық жерде дерлік кездеседі. Ұя салу үшін қандай да бола (тоқтау немесе ағынды) суға тікелей жақын орман шетін ұнатады. Басқа балшықшылардан айырмашылығы – ағаш басына қонақтаумен ғана шектелмей, бөтен ұяларды пайдаланып жиі ұялайды. Салындыды бар болғаны төрт ашық зәйтүн  түсті немесе сепкілді қоңырқай түсті жұмыртқалары болады.
## Бізтұмсық БАЛШЫҚТЫ тұқымдастар
Бізтұмсық БАЛШЫҚТЫ тұқымдастар – 4 түрді біріктіріп, үш туыстан тұратын шағын санды құстар тұқымдасы. Ірі денелі (100- 500 г ), қарама-қарсы түсті және ұзын сирақты балшықшылар. Ортыңғы және сыртқы саусақты немесе 3 саусақтың барлығы жарғақпен қосылған.
Тұмсықтың пішіні мен ұзындығы түрлі- түрлі. Қауырсын жабыны қалың, денеге тығыз жабысқан.  Жеке жұп немесе шағын шоғыр түзіп мекендейді. Аталығы мен аналығының түсі бірдей . Ұясын қорғап, көбінесе жаралы болғансып, басқа жаққа бұрып жібереді. Тек қана жәндіктерді жеп, балапандарын солармен қоректендіреді. Қазақстанда 2 түрі- ұзынсирақ және бізтұмсық балшықшылар кездеседі.
Бізтұмсық балықшылар туысы- жоғары қарай өзгеше иілген ұзын тұмсықты татрең тұқымдастарға жататын туыс. Бұдан басқа олардың артқы саусағы жақсы дамыған, ал алдыңғы саусақтары жарғақпен қосылған. Бар болғаны 2 түрден құралған , олардың біреуі Қазақстанда кездеседі.

## Дереккөздер
Құстар.Мектеп энциклопедиясы.Ковшарь А.Ф., Ковшарь В.А.


Санат:Татреңтәрізділер
Бұралқының тұзы

нобай|оңға|200px|Бұралқының тұзы
**Бұралқының тұзы ** – Жамбыл облысы Сарысу ауданы Андағұл төбесінің батысындағы сор. Бетпақдала жазығының оңт-нде, Шу өз-нің аңғарында орналасқан. Теңіз деңгейінен 211 м биіктікте жатыр. 

Сор батыстан шығысқа қарай ендік бағытта шамамен 11 км, енді жері 4 – 5 км-ге созылып жатыр. Б. т-ның солт., шығыс, оңт. жағалаулары ойысты, тілімденген. Батыс бөлігі тегіс жазықты келген.

## Дереккөздер


Санат:Сорлар
Санат:Сарысу ауданы географиясы
Санат:Бетпақдала
Бұрандажапырақ

**Бұрандажапырақ** () – сукөріктер тұқымдасына жататын, суда өсетін көп жылдық өсімдіктер. Тропиктік, субтропиктік кейде қоңыржай аймақтардағы су айдындарында кездесетін 6 – 10 түрі анықталған. Қазақстанда Каспий, Арал теніздерінде, Түркістан өңіріндегі өзен-көлдерде, ащы, тұщы суларда өсетін 1 түрі – спиральды бұрандажапырақ (V. spіralіs). Оның жатаған тамырсабағы қысқа, дегелек жапырақтары таспа тәрізді, бүтін жиекті, жоғары шеті ара тісті келеді. Ұзындығы *50 – 80 см*, ені *5 – 12 мм*. Екі үйлі өсімдік. Гүл сағағы қысқа. Гүлшоғыры қарапайым тостағанша тәрізді жапырақшалардан тұрады. Аталық гүлдері майда. Гүл сағағы бұранда тәрізді иіліп келген. Бір ұялы. Ұясында көп тұқым бүршігі жетіледі. Әр тұқым бүршігінің бұранда тәрізді иілген сағағы болады. Тамыз – қыркүйек айларында гүлдейді. Жәндіктер немесе жел арқылы айқас тозаңданады. Бұрандажапырақ ауаны, суды оттегімен байытады, шіріп сапропельге айналады. Ол су құстары мен балықтардың негізгі азығы. Бұрандажапырақты жиі аквариумда өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Сукөріктер
Бұрқылдақ

**Бұрқылдақ ** – Жамбыл облысы Шу ауданы Шоқпар а-нан солт.-шығысқа қарай 29 км жердегі қыстау. Шу-Іле тауларында. Қыстау Тесік өз-нің сол жағалауында орналасқан. Оңт-нен Шу – Отар т. ж. өтеді. Таудың сұр қоңыр топырағында жусан, астық тұқымдас шөптесіндер өседі. Қыстау мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Қыстаулар
Бұрхан

**Бұрхан ** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Панфилов ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Жетісу (Жоңғар) Алатауындағы Тышқантау жотасының оңтүстік беткейінен алып, Жаркент қаласының тұсында Өсек өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 255 км2. Арнасы тау арасында тар, жағасы тік жарлы болып келеді. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Суы шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Бұршақбас

**Бұршақбас** , клеома (Cleome) – кеуелдер тұқымдасына жататын бір, көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Тропиктік, субтропиктік және қоңыржай аймақтарда кездесетін 150-дей түрі белгілі. Қазақстанда шөлді, таулы аймақтардың тасты, тастақты, әктасты, балшықты жерлерде өсетін 2 түрі белгілі. Бұлардың биікт. 10 – 60 см. Сабақтары бұтақты, бездері бар, сыртын түк басқан. Төм. жапырақтары дөңгелек, жоғарғылары ұсақ. Аталығы төртеу. Гүлдері сары түсті, көбінесе ұзын шашақ гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – бұршақ тәрізді қорапша, қос қақпалы. Тұқымы бүйрек тәрізді. Кейбір түрінің тұқымы қыша ретінде тамаққа пайдаланылады. Әсемдік өсімдіктер.

## Дереккөздер


Санат:Кеуелдер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұршақ бітесі

**Бұршақ бітесі ** () – теңқанаттылар отрядының бітелер тұқымдасына жататын жәндік. Дүние жүзінде кең тараған. Қазақстанның орманды-дала және далалы аймақтарында кездеседі. Дене тұрқы 4 – 5 мм-дей, жасыл түсті. Бұршақ бітесі  – ас бұршақ, жасымық, сиыр жоңышқасы, беде, эспарцет, т.б. бұршақ тұқымдастарына жататын өсімдіктердің қауіпті зиянкестері. Бұршақ бітесі  күзде бұршақ тұқымдас өсімдіктерге жұмыртқа салады. Қыстап шыққан жұмыртқалардан ерте көктемде дернәсілдер жетіліп шығып, олар ұрғашы бітеге айналады. Көктемнен күзге дейін 10 ретке дейін партеногенездік (жыныссыз) жолмен көбейеді. Бір ұрпақтың жетілуіне 10 – 15 күн керек. Әсіресе, жауын-шашынды жылы тым көбейіп кетеді. Бұршақ бітесі  түскен өсімдік әрі қарай өспей, бірте-бірте солып, қурап кетеді. Күрес шаралары: егістікке культивация жүргізу, бұршақ тұқымдас өсімдіктерге инсектицидтер шашу.

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Бұршаққолтық

**Бұршаққолтық** , гитарник (Сіthareloma) – орамжапырақтар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді аймақтардың құмды, құмдақты жерлерінде өсетін 2 түрі (көктем Б., Леман Б.) бар. Олардың биікт. 3 – 40 см. Сабағы бұтақты, сыртын түк басқан. Жапырақтары сағақты, шеті оймалы. Тостағанша жапырақтары ұзынша, күлтелері ақ, қызғылт түсті. Жатыны отырыңқы, аналық мойны ұзынша, аузы қос қалақты. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршаққын. Тұқымы өте көп, бір не екі қатарға орналасқан.

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұршақ қоңызы

‎
**Бұршақ қоңызы** () – қатты қанаттылар отрядының дән қоңыздары тұқымдасына жататын жәндік. Негізінен Қазақстанның оңтүстік және оңтүстік-шығыс облыстарына таралған. Даму циклі бір жыл. Денесін қоңыр түсті түктер басқан қара қоңыз, ұзындығы 4 – 5 мм, қанаттарының үстінде ақшыл дақтар мен жолақтар, құрсағының ұшында крест тәріздес ақ таңба бар. Бұршақ қоңызы қамбадағы және өнімді жинаған кезде егістікте шашылып қалған бұршақ дәндерінің ішінде қыстайды. Егістікте қоңыздар бұршақтың гүлдену кезінде пайда болып, гүлдің күлте жапырақтарымен және тозаңымен қоректенеді. Олар жұмыртқаларын бұршаққаптың жақтауларына салады. Эмбриондық дамуы 6 – 10 күнге созылады. Дернәсілдері бұршаққапты кеміріп теседі де, дәннің ішіне енеді. Қоректену кезеңінде дернәсіл дәннің ішін үңгіп, қуыс жасайды. Дернәсіл мен қуыршақтың жетілуі түгелімен бір дәннің ішінде өтеді де, 1,5 – 2 айға созылады. Қуыршақтанар кезінде дернәсіл дәннің керегесін ішкі жағынан кеміріп, беті жұқа қабыршақпен жабылған дөңгелек тесік жасайды. Одан жас қоңыз шығады. Дернәсілдер зақымдаған бұршақ дәндерінің сапасы кемиді, дәмі нашарлайды, өнімділігі 75%-ға дейін төмендейді. Күрес шаралары: ауыспалы егіс жүйесінде дақылдардың кезектілігін сақтау, бұршақ дәнді дақылдар өсірілген жерге оларды кемінде 2 – 3 жылдан кейін ғана қайталап егу; өнімді жинап алған соң егістік жерді өсімдік қалдықтарынан тазартып, қысқа қарай терең етіп жырту. Бұршақ қоңызына қарсы күресте егісті децис, т.б. инсектицидтермен өңдейді.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұтадән

**Бұтадән ** (***Hololachne***) – *жыңғылдар тұқымдасына жататын аласа [[бұта]]*. Қазақстанда кездесетін 1 түрі – жоңғар Бұтадәні (H. soongorіca) бар. Зайсан ойпатында, Бетпақдалада, Балқаш – Алакөл ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларындағы тасты, құрғақ беткейлерде, сор және сортаң шөлдерде өседі. Биіктігі 10 – 30 см. Бұтақталған сабағының жуанд. 1 – 2 см, оның сыртын ақшыл сары қабық жауып тұрады. Қабыршақты жапырақтары цилиндр тәрізді келеді. Ұсақ гүлдері жапырақ қолтығына орналасқан. Гүл желектері ақшыл түсті. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Жемісі – ұзынша қорапша, оның сыртын қоңыр түсті ұзын түк басып тұрады.

## Қосымша
Бұтадән - жыңғыл тұқымдасына жататын аласа бұта. Қазақстанда кездесетін 1 түрі — жоңғар ұтадәні. Балқаш-Алакел ойысында, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларындағы тасты, құрғақ беткейлерде, сор және сортаң шөлдерде еседі. Биіктігі 10-30 см. Бұтақталған сабағының жуандығы 1-2 см, оның сыртын ақшылсары қабық жауып тұрады. Қабыршықты жапырақтары цилиндр тәрізді келеді. Ұсақғүлдері жапырақ қолтығына орналасқан. Гүл желектері ашық түсті. Шілде-тамыз айдарында гүлдейді, тамыз-қыркүйекте жеміс береді. Жемісі — ұзынша қорапша, оның сыртын қоңыр түсті ұзын түк басып тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Биология
Санат:Қазақстан табиғаты
Бұталық ақбасбалау

** Бұталық ақбасбалау ** (Аsterothamnus frutіcosus) – күрделігүлділер тұқымдасының ақбасбалау тұқымдасына жататын шала бұта. Қазақстанда тек Жетісу (Жоңғар) Алатауы өңірінде кездеседі. Биікт. 45 см. Бұтақталған сабақтарының сыртын қалың түк басқан. Жапырақтары жіңішке, ұзындығы 25 см, ені 4 мм. Ұсақ, ашық көк түсті гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Қос жынысты, тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жемістенеді. Тұқымы 3 қырлы, сыртын түк басқан. Айдаршасы ақ, сұрғылт түсті болады. Бұталық ақбасбалау өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бүйен суғару жүйесі

**Бүйен суғару жүйесі** , 1940 ж. Алматы облысы Ақсу ауданың егіс алқаптарын суландыру мақсатында салынған. Б. с. ж-не Жетісу (Жоңғар) Алатауынан шыққан Үлкен Бүйен, Кіші Бүйен, Орта Бүйен, Мұзбұлақ, Зәуре, Бүркітті және Салқынбел тәрізді бұлақтардан су құйылады. Құрамында 3 бас тоған, 33,1 км-ге созылған каналдары мен арықтары, 4 гидротех. қондырғысы бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Борлықақ

**Борлықақ** – Балқаш көлінің алабындағы көл.

## Географиялық орны
Абай облысы Жаңасемей ауданында, Қайнар ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км жерде орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 21,4 км2, теңіз деңгейінен 812,2 м биіктікте. Ұзындығы 8,5 км, енді жері 4,1 км, жағалауының ұзындығы 24,0 км.  Негізінен еріген қар және жер асты суларымен толысады. Қараша айында суы қатып, сәуірде мұзы ериді. Қуаң жылдары суы тартылады. Суы тұзды, кермек, сілтілігі төмен. Жақын маңайдағы шаруашылықтар пайдаланады. Жағалауы жайпақ, жусан мен сораң өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы көлдері
Санат:Балқаш су алабы
Бұрыншық

**Бұрыншық** – Бозащы түбегінің солтүстік бөлігіндегі мүйіс. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Мүйістің сүйір бөлігі теңізге 2,5 км, ені 2 км болып еніп жатыр. Оңтүстік-шығысында 33 км-ге созылған дамбы салынған. Теңізге сұғынған мүйістің тік жары 28 м. Оңтүстігінде өзімен аттас ауыл болған.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Санат:Каспий теңізі мүйістері
Бүйрек (құм)

**Бүйрек құмы** – Ойыл өзенінің оң жағасын алып жатқан құмды алқап. 

## Географиялық орны, жер бедері
Атырау облысы Қызылқоға ауданының солтүстігінде орналасқан. Құмды алқап 50 км-ге созылып жатыр, ені 15 – 20 км. Жер бедері төбелі, жалды, қырқалы келген. 

## Климаты
Климаты қуаң, континенттік. Қаңтардың орташа температурасы –14°С, шілдеде 24°С. Жауын-шашынның жылдық мөлшері 240 мм. 

## Өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Жусан, еркек шөп, оңтүстігінде шала бұталар өседі. Қасқыр, түлкі, қарсақ, қосаяқ, т.б. кездеседі. Мал жайылымдық.

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы құмдары
Бүйі

thumb|right|200px|
**Бүйі ** () – өрмекшілер отрядының Қасқыр-өрмекшілер тұқымдасының бүйі туысына жататын ірі өрмекші.

## Таралуы
Қазақстанның шөл-шөлейтті, далалы аймақтарында кең тараған, әсіресе, ылғалы мол өзен-көл жағалауларында жиі кездеседі. Дене тұрқы 25 – 35 мм, өне бойын түк жапқан, түсі қоңыр, қара қоңыр, сарғылт. Бүйі ылғалды жерден тереңд. 50 – 70 см ін қазып, сонда мекендейді. Жыртқыш жемтігін, көбінесе түнде аулайды. Ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Өрмек торын құрмайды. 

## Көбеюі
Көбеюі маусым айында басталады. Шағылысып болғаннан кейін, көп жағдайда Бүйінің ұрғашылары еркектерін жеп қояды. Жұмыртқаларын өрмек жіпшелерінен тұратын пілләларға (кокон) орап, ұрғашы Бүйі қамқорлыққа алады. Жұмыртқаларының саны 20-дан 300-ге дейін жетеді. Жұмыртқадан шыққан өрмекшілер бірнеше күн бойы аналығының жотасына жабысып жүреді де, қорегін ұстауға жарағанда ғана дара тіршілік етеді. 

## Уы
Бүйі – улы өрмекші. Уы тырнағымен жалғасқан 1-жұп аяқтарындағы ірі бездерінде түзіледі. Оның уы өмірге қауіп төндірмейді, бірақ Бүйі шаққан кезде адамның басы айналып, дене қызуы көтерілуі мүмкін. Сондықтан Бүйі шаққан жердің қанын сәл ағызып жібереді де, үстіне дәрі ерітіндісіне малынған дәке басып, таңып тастайды.

## Бүйі түрлері
* Алқызыл аяқты бүйі - алқызыл аяқты қаратүсті бүйінің түрі.
* Бразилиялық қара бүйі - айтарлықтай үлкен бүйінің түрі. Ерексектерінің ұзындығының 153-183 см-ге дейін өседі. 
* Көк қаңқалы  бүйі - құсжеуші өрмекші тұқымдасының бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Өрмекшілер
Бүйіргүл

**Бүйіргүл** , рамишия (Ramіschіa) – алмұртшөптер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың орманды жерлерінде 2 түрі (мұқыл Б., сыңарбүйір Б.) кездеседі. Олардың биікт. 3 – 25 см. Тамыры ұзын, бұтақталған. Жапырақтары дөңгелек, ұзынша. Гүлдері ұсақ, көпгүлді сәулелі шоғыр құрайды. Тостағанша жапырақшалары үшбұрыш тәрізді бөлектенген. Тозаңдықтары күлтесінен шығып тұрады. Аналық мойны аталығынан ұзындау. Маусым айында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі төменнен жоғары қарай ашылатын қорапша.

## Дереккөздер


Санат:Көкбұталар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бүйіржүйкелілер

**Бүйіржүйкелілер ** (Amphіneura) – моллюскілер типінің бір тармағы. Кембрий кезеңінен белгілі. 1300-дей түрі бар. Сауыттылар және сауытсыздар кластарына бөлінеді. Сауыттылардың (Lorіcata нe Polyplacophora) арқа жағындағы бақалшағы 8 пластинкадан тұрады. Дене тұрқы 1 мм-ден 30 – 40 мм-ге жетеді. Денесінің бауыр жағында жалпақ табанды аяқтары болады. Басы денесінен нашар бөлінген, сезім мүшелері болмайды. 4 – 80 жұп желбезектері арқылы тыныс алады. Қан айналу жүйесі ашық, жүрегі ішегінің үстіне орналасқан. Дара жынысты, сырттан ұрықтанады, бөліну нәтижесінде тохофораға ұқсас еркімен жүзіп жүретін дернәсілдер дамиды. Негізінен судағы балдырлармен қоректенеді, араларында жыртқыш түрлері де кездеседі. Бұлардың кейбір түрлері (мыс., Chіton tuberculatus) тағам ретінде пайдаланылады. Олар көбінесе жағалауда мекендейді. Сауытсыздардың (Aplacophora нe Solenоgastres) бақалшағында аяғы жоқ, құрт тәрізді денесі кутикуламен қапталған, ізбесті қабыршақтары, инелері болады. Дене тұрқы 3 см-ден аспайды. Көпшілігі теңіз түбінде мекендейді, баяу жылжиды. Бүйіржүйкелілер негізінен гермафродиттер, арасында дара жыныстылары да бар. Метаморфоз жолымен өсіп-өнеді.

## Дереккөздер


Санат:Моллюскалар
Санат:Қазақстан табиғаты
Бүйіртас

**Бүйіртас ** – Кешубай тауының батыс жағын ала орналасқан қырат.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 25 км-ге созылып жатыр. Енді жері 20 км, ең биік жері 1267 м. Беткейлері тік құзды жыралармен қатты тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір және пермьнің сиенит жыныстарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызыл қоңыр топырағында бетеге, қараған, жусан, тобылғы, ойпатты жерлерде қайың, терек, қалың ормандар, алуан түрлі шөптесіндер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Санат:Қазақстан қырқалары
Бүйірімен жүзушілер

**Бүйірімен жүзушілер ** (Аmphіpoda) – буынаяқтылар типінің шаянтәрізділер класына жататын жоғары сатыдағы шаяндар. Негізінен тұщы суда тіршілік етеді. Қазір олардың 4500 түрі, соның ішінде Қазақстанда Каспий теңізінде 74, Арал теңізінде 1 түрі анықталған. Денесі бүйірінен қысыңқы, бас, көкірек, құрсақ бөлімдерінен тұрады. Дене тұрқы 1 – 2 см-ден 30 см-ге дейін жетеді. Көкірек аяқтарының құрылысы әр түрлі, олардың барлығында желбезек пластинкалары болады. Құрсақ аяқтары жақсы дамыған, алдыңғы 3 жұп қос бұтақты аяқтары жүзу, ал артқы жұп аяқтары секіру қызметін атқарады. **Бүйірімен жүзушілер** дара жыныстылар, көбею кезінде аналықтарының көкірегінде ұрық дамитын қуыс пайда болып, ұрық сонда дамиды. Бүйірімен жүзушілердің көбісі талғаусыз қоректенеді, арасында жыртқыштары да, детритофагтар да (су түбіндегі өлекселердің қалдығымен қоректенетіндер) кездеседі. Бүйірімен жүзушілер – балықтардың қорегі.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Қазақстан табиғаты
Бүркеніш рең

**Бүркеніш рең**, мимикрия – жануарлардың барлық топтарында болатын бейімділіктің бір түрі. Жануарлар эволюция барысында табиғи сұрыпталып, сыртқы орта жағдайына бейімделіп отырады. Осының нәтижесінде жануарлар жауларына жем болмауға, жемтігін көрінбей барып ұстауға, қауіпсіз көбеюге мүмкіндік алады. Бүркеніш рең жасырушы рең, сақтандырушы (үркітуші) рең, қорғаныш рең болып үш топқа бөлінеді.

*Жасырушы рең* – жануарлардың дене пішіні мен реңінің айналадағы ортаның түсіне сәйкес келуі. Мысалы, шөп арасында жүретін жәндіктердің реңі сол жердің өсімдігі түстес (тропиктік орманда тіршілік ететін жыландарды ондағы шырмауықтардан ажырату мүмкін емес), мәңгі жасыл ормандағы жануарлар жасыл түсті, құмдағы жануарлар сарғыш түсті болады. Кейбір жануарлар (қоян, тиін, сасық күзен, т.б.) қыста ақ, жазда қоңырқай түсті келеді. сақтандырушы (үркітуші) рең – көбінесе улы және шағатын жәндіктерге тән белгі. Улы жылан, сона және аралар әр түрлі жолақты ашық реңді болуына байланысты бірден ерекшеленіп көзге түседі. Бұлардың денесінде улы немесе жағымсыз иісті зат болғандықтан, жаулары жоламайды. Мысалы, бұзаубастың үстіңгі қанаты жасырушы реңді, астыңғы қанаттары сақтандырушы реңді болады. Қауіп төнген кезде, алдыңғы қанаттарын көтереді де, астындағы ашық түсті сақтандырушы реңді қанаттарын жайып, жауын үркітіп жібереді.

*Қорғаныш рең* – қауіпсіз жәндіктердің пішіні мен түсі, мінез-құлығы жағынан улы, шағатын, қауіпті жәндіктерге ұқсастығы. Мысалы, балшықшы сауысқан, т.б. құс жұмыртқасының түсі мен пішіні қиыршық жұмыр тасқа ұқсас болады. Жауынан қорғана алмайтын усыз, жыртқышқа жеуге жарамды кейбір жәндіктер, улы, жыртқышқа, жеуге жарамсыз жәндіктерге ұқсас келеді. Жануарлардың қимылы, ұшып-қону ерекшеліктері де жауынан бүркемеленудің бір түрі болып табылады. Мысалы, кейбір көбелектер ағаштан үзіліп түскен жапырақ тәрізді ұшады. Өсімдіктер бүркеніші негізінен пайдалы жәндіктерді өзіне тарту не зиянды жануарларды үркіту, сескендіру бағытында дамиды. Бұл организмді түгел қамтымайды, тек белгілі бір органда пайда болады. Мысалы, белозор (*Раrnassіa*) өсімдігінің гүлі шырынсыз болғанымен, ол бал шырынды өсімдіктерге ұқсас. Жәндіктер онда шырын бар деп қонып, гүлін тозаңдандырады. Орхидеяның гүлі тозаңдандырушы жәндіктердің ұрғашысына ұқсас болғандықтан, олардың еркегі оған қонып, тозаңдандырып кетеді. Бүркеніш реңнің жануарлар тіршілігінде маңызы өте зор. Әр түрлі пішін мен бүркеніш реңдер жануарлардың сол ортаға бейімделгендігінің нәтижесі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Биология
Бүркітауыл

**Бүркітауыл ** – Сарымсақты жотасының батыс бөлігіндегі тау.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданында. Абсолюттiк биіктігі 3373 м. 

## Жер бедері
Таудың пішіні крест тәрізді келген. Беткейі тік жарқабақты, аздап тілімденген. Солтүстік беткейінен көптеген өзен салалары ағып Бұқтырма өзеніне барып құяды.

## Өсімдігі
Тау альпілік және субальпілік шабындықтармен көмкерілген.

## Дереккөздер
 

Санат:Катонқарағай ауданы таулары
Бүркітті өзені

**Бүркітті** –  Талас алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Сарысу ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 248 км2.

## Бастауы
Бастауын Қаратаудың Үлкен Ақтау сілемінің солтүстік беткейінен алып, Жаңатас қаласының шығыс жағымен ағып өтіп, Шабақты өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Арнасы жоғарғы бөлігінде тар, жағасы тік жарлы. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Желтоқсан айының аяғында қатып, ақпанның аяғында мұзы ериді. Суы егін суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Бүрмек

**Бүрмек** , кельпиния () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда шөлді, шөлейтті аймақтарда өсетін 3 түрі (жіңішке Б., таспа Б., Тұран Б-і) бар. Олардың биікт. 5 – 40 см. Сабақтары түбінен бұтақталған. Жапырақтары ұзынша, тамыр түбіндегілері сағақты, сабақ бойындағылары отырыңқы. Гүлдері қос жынысты, ашық сары түсті, себет гүлшоғырына топталған. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісінің ұшында қармақ тәрізді тікендері болады. Тұқымдары бос жатады, саны 6 – 8. Б-терді ерте көктемде мал жақсы жейді. Жемістенген кезде жемістеріндегі тікендер ұсақ малдың жүніне жабысып, қой ш-на зиян келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бүршік

thumb|250px|Вегетативтік төбе бүршігі
thumb|250px|Генеративтік бүршік
thumb|250px|Бүйір бүршігі
**Бүршік **() — жоғары сатыдағы өсімдіктердегі өркеннің бастамасы.

Барлық гүлді өсімдіктерде өркеннің түріне қарай Бүршіктің 
* вегетативтік және 
* генеративтік түрлері бар.

Вегетативтік (өсімді) Бүршік тек ұзарған өркенде орналасады, одан сабақ пен жапырақ өсіп шығады.

Генеративтік (көбеймелік) Бүршік, (басқаша айтқанда гүл Бүршік), сәл ірілеу және тек қысқарған өркенде ғана орналасады, оны ұзынынан қақ жарып қарағанда бастама сабақтың жан-жағына бекіген гүлшанақтары (ашылмаған гүлдер) көрінеді. Олар гүлдеп, жеміс береді. Сондай-ақ бір ғана гүл өсіп шығатын гүл бүрі (бутон) болады.

Өсімдіктің бойында орналасуына қарай бүршіктер 2 топқа бөлінеді:
* төбе Бүршігі - сабақ ұшындағылары  (одан өсімдік бойлай өседі). Төбе бүршік ұрықта қалыптасады,одан болашақта өркеннің барлық мүшелері түзіледі.Төбе бүршіктен өсімдік ұзарып өседі.
* бүйір Бүршігі - сабақ бойына орналасқандар аталады. Қолтық бүршік(жанама бүршік депте атайды) жапырақ қолтығында орналасады. Өсімдіктің түріне қарай бір жапырақтың қолтығында бір немесе бірнеше бүршіктер болады.Қолтық бүршіктен жан-жаққа бұтақтар өсіп таралады.
* Қосалқы бүршіктін ерекшелігі олар өсімдіктің кез келген жерінен тамырдан,тамырсабақтан,сабақтан,жапырақтан дамиды.Көп жылдық өсімдіктерде ұсақтау қолтық бүршіктер мен қосалқы бүршіктер ашылмай тыныштық күйге өтеді.Ол **бұйыққан бүршік** делінеді.Бұйыққан бүршіктер тіршілік қабілетін ұзақ уақыт сақтап,өте баяу өседі.Бұйыққан бүршіктер гүлшетен,үшқат,сары қараған,ырғай,тобылғы бұталарынын басқа көп жылтық шөптесін өсімдіктерде де болады.
## Бүршіктің құрылысы
Бүршіктің сыртындағы қат-қабат қалың, тығыз қабыршақтар өсімдік сабағының ұшар басындағы өсу нүктесін бүркеп тұрады. Ең сыртқы қабыршақтары қоңырқай түсті, одан шайыр тәріздес жабысқақ зат бөлінеді. 

Олар Бүршікті ыстық-суықтан, желден, зиянкестер мен зақымданудан қорғайды. Бүршіктер көктемде өсімдікте жиналған қоректік заттармен қоректеніп толысады да, сыртындағы қалың қабыршақтары түсіп, Бүршік ашылады (жарылады). Қабыршақтың үзіліп түскен жерінде сақина тәрізді із қалады, сол арқылы өркеннің бір жылда қаншалықты өскенін біледі.

Көптеген тұқымымен көбейетін өсімдіктерде бүйір Бүршікі жапырақ қолтығына орналасады, оны жанама Бүршік (одан жан-жағына бұтақтар өсіп таралады) деп атайды. Қоңыржай аймақта өсетін ағаштар мен бұталарда күзге қарай, өсімдік өркендерінің өсуі тоқталып, Бүршіктер уақытша тыныштық күйге көшеді. Бұны қыстаушы Бүршіктер, ал әрі өркен, әрі гүл шығаратын Бүршіктерді аралас Бүршіктер деп те атайды. 

Бүршіктердің бәрі бірдей өсіп, өркенге немесе гүлге айнала бермейді. Олардың ұзақ уақыт бойы өспей, Б. күйінде қалатын бұйыққан (ұйқыдағы) Бүршік түрі де болады. Олар бірнеше жылға дейін өсу қабілетін жоймайды (мысалы, қарағайда – 5, доланада – 25, еменде – 100 жыл, т.б.). Өсімдік өркені сынып зақымданғанда, ағашты кескенде немесе үсікке шалдыққанда ғана бұйыққан Б-тер оянып, өсе бастайды. Өсімдіктердің вегетативті көбеюі кезінде Бүршіктің атқаратын рөлі зор.

## Дереккөздер


Санат:Ботаника
Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Бүршікбас

**Бүршікбас** , телиптерис (Тhelypterіs) – қырыққұлақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтайдың қылқанды және аралас ормандарында, көлеңкелі тасты жерлерде немесе жартастарда өсетін 1 түрі – қызылағаш Б. (Т. phegopterіs) бар. Биікт. 15 – 30 см, тамырсабағы жуан, жылжымалы. Жапырақ сабақтары сарғыштау, жапырақ табақшалары дөңгелек, жоғ. жағы ұшқыр, екі беті де түкті. Сорустарының (жапырақтың астыңғы жағында орналасқан қаптаулы спорангийлер) жамылғысы болмайды, пішіні дөңгелек, споралары бүйрек тәрізді, жіңішке айдаршасы бар. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді.

## Дереккөздер


Санат:Қырыққұлақтәрізділер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бүршікті феллориния

**Бүршікті феллориния ** (Рhellorіnіa strobіlіna) – базидиомицеттер класына жататын қалпақшалы саңырауқұлақ. Қазақстанда Арал маңы, Қарақұмда, Сыр өңірінде, Мойынқұмда кездеседі. Тақыр жерлер мен құмайт топырақтарда, шөл, шөлейт жерлердегі сортаң топырақта өседі. Жемістік денесінің биікт. 24 см-дей. Пішіні конус тәрізді. Сарғыш түсті сабақтары 4 – 5, кейде одан да көп болады, ұшы үшкірленіп біткен бүршік тәрізді өсінділерден құралған. Саңырауқұлақтың аты да осыған байланысты қойылған. Бүршік тәрізді өсінділерінің ең сыртқы қабаты қалың көлденең жолақты белдеушелерден тұрады. Белдеушелерінің жолағы ақшыл қоңыр және сарғыш қызғылт түсті болып кезектесіп орналасады. Сыртынан қарағанда өте әдемі көрінеді. Бүршікті феллориния әбден піскен кезде жолақты үшкір бүршікті өсінділері опырылып түсіп қалады. Жеуге жарамсыз. Бүршікті феллориния өте сирек кездесетін, жойылып бара жатқан реликт түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Базидиомицеттер
Санат:Қазақстан табиғаты
Бүршіктену

**Бүршіктену ** – өсімдіктер мен жануарлардың жыныссыз көбеюінің бір түрі. Б. кезінде аналық организм денесінде бүршіктеніп, томпиған өсінді пайда болады да, одан жаңа ағза өсіп жетіледі. Ондай азғалар аналықтан бөлініп кетеді немесе жабысып қалады. Жануарлар арасында Б. жолымен көбейетіндер: кейбір қарапайымдылар, губкалар, ішекқуыстылар, кейбір құрттар, т.б. Ал өсімдіктерден кейбір саңырауқұлақтар (мыс., ашытқы саңырауқұлақ). Кейде Б. жолымен пайда болған азғалар бірінен-бірі бөлініп кетпей, біріккен тұтас шоғыр (колония) құрады (мыс., теңіз гидроидтары мен маржан полиптері).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Бүршікті дәнел

**Бүршікті дәнел** (Aldrоvanda vesіculosa) – шықшөптер тұқымдасының дәнел туысына жататын көп жылдық өсімдік. Жайық, Сырдария, Іле өзендерінің төменгі ағыстарындағы тұщы суларда немесе ағысы баяу сулардың бетінде қалқып өседі. Жіп тәріздес сабағының ұзындығы 5 – 15 см. Сағағы бірте-бірте кеңейе келеді де, оған дөңгелек пішінді 2 жақтауы бар жапырақтары 6 – 9-дан шоғырлана орналасады. Бүршікті дәнел – жәндіктермен қоректенетін өсімдік. Жапырақ сыртын өте сезгіш түктер жауып тұрады. Егер жапырақ үстінеқ ұсақ жәндіктер қонса, түктер оларды ұстап жабыла қалады. Ақ түсті гүлдері бір-бірден жапырақ қолтығына орналасады. Вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Шілдеде гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – ашылмалы қорапша. Бүршікті дәнел өте сирек кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Қазақстан табиғаты
Быжы (өзен)

**Быжы**, *Біже *– Қазақстандағы өзен,  Қаратал алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Кербұлақ, Көксу аудандарымен ағады. Быжы өзені — Қаратал өзенінің екінші үлкен саласы, Қарымсақ ауылы маңында Қоғалы (оң жақ бөлігі) және Бәйтерек (сол жақ бөлігі) өзендерінің қосылуынан пайда болған. Бұл өзендер өз кезегінде Алтынемел жотасының солтүстік-батыс беткейінен шамамен 2000 м[5] биіктіктен бастау алады. Өзеннің барлық су қоймасы Жоңғар Алатауының батыс аласа таулы сілемдерінде орналасқан. Биже өзенінің таулы өзендерге қарағанда бастауында кең, анық емес аңғары мен ені 700 м-ге жететін жайылмасы бар.Басынан Биже өзені солтүстік-батысқа ағады, Қызылтоған ауылынан төмен солтүстікке қарай бұрылады. Орта ағысында өзен аласа таулар мен қыраттарды кесіп өткенде аңғар мен жайылма тар, бірақ жазыққа кірген кезде аңғар қайтадан кеңейіп, оның беткейлері айналамен түйіседі. Қанабек ауылының солтүстігінде Қараталға құяды.

## Бастауы
Алтынемел жотасы тауының солтүстік баурайынан бастау алып, Қаратал өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 177 км, су жиналатын алабы 5490 км2. Жылдық орташа су ағымы 2,49 м3/с (Айдар ауылы тұсында). Суы тұщы.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы өзендері
Санат:Көксу ауданы өзендері
Санат:Қаратал су алабы
Быковка

**Быковка** – Жайық алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 82 км, су жиналатын алабы 565 км2.

## Бастауы
Бастауын Жалпы Сырт қыратынан алып, Ақсай ауылы тұсында Жайыққа құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тар, жағасы тік жарлы. Жайыққа құяр жерде кең жайылымға ұласады. Қар суымен толығады. Суы егістікті суғаруға, шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы өзендері
Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Бытыраңқы ақмамық

**Бытыраңқы ақмамық** () – астық тұқымдасының ақмамық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Каспий, Арал т-дерінің жағасында, Балқаш, Алакөл төңірегінде, Ақтөбе, Атырау, Маңғыстау, Қостанай облыстарында, Іле Алатауында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Бытыраңқы ақмамық шөл, шөлейтті жерлердегі ылғалды сортаң топырақта, су қоймалары маңында өседі. Биіктігі 15 – 60 см, сабағы жуан, түксіз келеді. Жапырағы майда, таспа тәрізді. Гүлі жасыл не күлгін түсті. Маусым – шілдеде гүлдейді. Бытыраңқы ақмамық – шөлейт аймақтар шабындықтарының негізгі шөптерінің бірі, топырақ тоқтатуда маңызы бар. Құнарлы мал азығы. Гүлдемей тұрған көкмайса кезін және пішенін барлық мал жейді.

Бытыраңқы ақмамық — астық тұқымдасының ақмамық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Балқаш, Алакөл төңірегінде, Іле Алатауында, Батыс Тянь Шанда кездеседі. Бытыраңқы ақмамық шөл, шөлейт жерлердегі ылғалды сортаң топырақта, су қоймалары маңында өседі. Биіктігі 15-60 см, сабағы жуан, түксіз келеді. Жапырағы майда, таспа тәрізді. Гүлі жасыл не күлгін түсті. Маусым-шілдеде гүлдейді. Бытыраңқы ақмамық — шөлейт аймақтар шабындықтарының негізгі шөптерінің бірі, құм тоқтатуда маңызы бар. құнарлы мал азығы. Гүлдемей тұрған көкмайса кезін және пішенін барлық мал жейді.

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Бізжапырақ

**Бізжапырақ ** (Polycnemum) – алабұталар тұқымдасына жататын бір сирек көп жылдық өсімдіктер туысы. Қазақстанда тасты, тастақты тау беткейлерінде, құмды, құмдақты, тыңайған жерлерде өсетін 3 түрі (егістік Б., көп жылдық Б., ірі Б.) бар. Олардың биікт. 3 – 20 см, сабақтары бұтақталған, сыртын түк жапқан. Жапырақтары үшкір біз сияқты, тікенді, кезектесіп орналасады. Гүлдері ақшыл түсті, қос жынысты, ұсақ. жеке-жеке жетіледі. Аталығы 3, аналығының мойны қысқа болады. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі жұқа жеміс қапты, тұқымы қара түсті.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Бізқұйрық үйрек

**Бізқұйрық үйрек**, қылқұйрық үйрек () – қазтәрізділер отрядының үйректер тұқымдасына жататын құс. Республикамыздың солт-нде сулы-батпақты жерлерінде, Қамыс – Самар көлінде, Торғай өзенінің төменгі сағасы мен Зайсан ойпатында, кейде Алматы қаласының маңында кездесіп қалады. 

Қанатының ұзындығы 230 – 292 мм, салм. 600 – 1150 г. Кежегінің басы мен мойны қара қоңыр, желкесі жасыл, кеудесі, жемсауы ақ, арқасы қара қоңыр болады. Мекиенінің бас жағы қара қоңыр, қауырсындарының ұшы ақ. Басқа үйректерден ерекшелігі – мойны ұзын, ортаңғы қанаты құйрығынан асып жіңішке ұзын болып шығып тұрады. Осыған байланысты оны бізқұйрық немесе қылқұйрық деп атайды. Бізқұйрық үйрек – жыл құсы. Олар ақпанның аяғында ұшып келіп, өзен-көл маңындағы құрғақ жердегі қалың өсімдіктер арасына ұялап, көбінесе 7 – 9 жұмыртқа салады. Оны мекиені 22 – 23 күн басады. Жаз бойы жақсы семіріп, қазан айында жылы жаққа ұшып кетеді. Негізінен суда өсетін өсімдіктермен, жәндіктермен қоректенеді. Дәмді еті мен жұмсақ жүні үшін көп ауланады.

Көктемде аталығының қара қоңыр басы ақ кеуде мен құрсағынан жақсы бөлініп тұрады, қалған негізгі реңі - сұр. Ең ерекше белгісі - ұзын, жіңішке қыл сияқты құйрығы, сондықтан осындай атқа ие болған. Республикалық солтүстігін мекендейді, оңтүстікте шөлді аймаққа дейін жетеді. Ұшып өту кезінде барлық жерде кездеседі. Ұяларын өсімдік арасына суатқа жақын немесе бірнеше километр қашықтыққа салады. Аналығы ұясына өсімдік қалдықтары мен мамық төсейді де, 6-10 сары қоңыр жұмыртқаларын салып, өзі басып шығарады. Осы кезде аталықтары, бірнеше мыңдаған құс жиналып, ірі топ құрып түлейді. Аналығы жауына белсенді шабуыл жасайды немесе өтірік жаралыға ұқсап, балапандарынан дұшпанының көңілін аударып алып кетеді. Аналығы аталығынан бір жарым айдан кейін түлейді. Қылқұйрық ұялау орнына барылдауық үйрекпен бір мезгілде, ақпанда ұшып келеді, қазанда ұшып кетеді. Біразы Сырдарияда қыстайды.

## Дереккөздер


Санат:Өзен үйректері
Санат:Қазтәрізділер
Санат:Үйректер
Бізтұмсық

**Бізтұмсық** () – татреңтәрізділер отряды бізтұмсық туысына жататын құс. Қазақстанның жазық өңіріндегі сулы-батпақты жерлерінде кездеседі. Дене тұрқы 44 – 47 мм, салмағы 220 – 310 г. Бізтұмсықтың тұмсығы ұзын, жіңішке, жоғары қарай қайқиған біз тәрізді имек келеді (аты осыған байланысты қойылған). Төбесі мен мойнының үстіңгі жағы және қанатының кей жері бірыңғай ақ түсті, сирағы ұзын, қауырсынсыз болады. Бізтұмсық – жыл құсы. Сәуір – мамыр айларында ұшып келіп, су жағалауларында кішкене шұқырларға немесе ұсақ тастар арасына әдетте 4 жұмыртқа салады. Оны мекиені мен қоразы 24 – 25 күндей басады. Бізтұмсық тайыз шалшық суларды кешіп жүріп, әр түрлі шаян тәрізділермен, жәндіктермен және бұлардың дернәсілімен, кейде өсімдіктердің дәнімен қоректенеді. Тамыз – қазан айларында жылы жаққа ұшып кетеді.

Бізтұмсық - шөжебізтұмсық шөже тұқымдасына жататын салм. 89 г торғай тәрізді кішкене құс. Бізтұмсық шөженің арқасы көлденеңінен қарақошқыл, бауыры көлденең сұрғылт жолақты, қоңыр. Іле, Күнгей, Теріскей Алатауларын, сирек те болса Балқаш, Зайсан аймақтарын, Тянь-Шань тауының қылқан жапырақты ормандарын мекендейді. Құс қайту кезінде өзен-көл маңында кездеседі. Сөуір-мамыр айларында Бізтұмсық шөженің еркегі жарқабақтар мен жартастардың жарықтарына, ағаш басына ұя жасап, дайын ұяға ұрғашысын ертіп келеді. Бізтұмсық шөже жазда екі рет балапан шығарады. Алғашында 5-6 жұмыртқа салады. 16-18 күнде балапандарын ұядан ұшырып, тағы 4-5 жұмыртқа салады. Бізтұмсық шөже әр түрлі ұсақ жәндіктерді және олардың дернәсілдерін жейді.
thumb|left
 
## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Бізтұмсық қоңыздар

**Бізтұмсық қоңыздар ** (Сurculіonіdae) – қатты қанаттылар отрядының қоңыздар тұқымдасына жататын жәндіктер. Дүние жүзінде 45 мың, Қазақстанда 1,4 мың түрі кездеседі. Тұмсығы созылыңқы келген, кеміргіш ауыз қуысымен аяқталады, буылтық мұртшалары бар. Бізтұмсық қоңыздардың ұзындығы 25 мм-дей, көк жасыл, күлгін жолақты қара қызыл, сарғыш түсті болады. Дернәсілдері аяқсыз, ақ түсті, көбелек жұлдызқұрттарына ұқсас; жұмыртқа, дернәсіл, қуыршақ сатылары арқылы көбейеді. Ұрғашы Бізтұмсық қоңыздар 1,5 мыңға дейін жұмыртқа салады. Топырақта немесе өсімдік сабақтарында, гүлінде, тамырында, жемісінде өніп-өсіп, жасырын тіршілік етеді. Бізтұмсық қоңыздар тұмсықтарының құрылысына қарай қысқа және ұзын тұмсықтылар болып, ал қоректену ерекшеліктеріне қарай монофагтар, олигофагтар және полифагтар болып бөлінеді. Бізтұмсық қоңыздар – өсімдік қоректі жәндік, көпшілігі ауыл шаруашылығының қауіпті зиянкестері. Олар ауыл шаруашылық өнімдерін бүлдіріп, ағаш сүрегін зақымдайды.

## Дереккөздер


Санат:Қатты қанаттылар
Білезікті

**Білезікті** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 135 км, оның 57 км-і Қазақстан жерінде.

## Бастауы
Азутау жотасынан басталып, Қытай жерінде Қара Ертіске құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары тік шатқалды. Арнасының ені 50 – 80 м. Өзен қар, жер асты және жауын-шашын суларымен толығады. Суы жергілікті шаруашылық қажетіне пайдаланылады. Қарашаның соңы желтоқсанның басында суы қатып, сәуірдің 2-жартысында мұзы ериді.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Санат:Қытай өзендері
Білісқопа

**Білісқопа ** – Қостанай облысы Қамысты ауданы Богдановка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 19 км жерде орналасқан тұзды көл. Теңіз деңгейінен 255,5 м биіктікте. 

## Гидрографикасы
Аумағы 10,53 км2, ұзындығы 4,3 км, енді жері 3,7 км, жағалау бойының ұзындығы 14,8 км. Жауын-шашын және жер асты суларымен толысады. 

## Жағалау сипаты
Жазық келген жағалауында қамыс, құрақ өскен. Солтүстігінде Оразқопа, шығысында Адайкөл көлі жатыр. Көл аңғары жыртылған. 

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Санат:Қостанай облысы географиясы
Бір жылдық өсімдіктер

**Бір жылдық өсімдіктер ** – тіршілігі бір жылға ғана созылатын өсімдіктер.Бір жылдық өсімдіктердің екі түрі бар: 1) жаздық Бір жылдық өсімдіктер – тары, жаздық бидай, зығыр, шегіргүл, гүлкекіре, т.б. Жаздық Бір жылдық өсімдіктердің тұқымы көктемде немесе жазда өніп-өсу сатысынан тез өтіп, тіршілік кезеңін бір вегетативтік маусымда (1 – 5 айға дейін) аяқтайды; 2) күздік Бір жылдық өсімдіктер – күздік бидай, күздік қарабидай, т.б. Бұлардың өсіп-өну сатысы ұзағырақ болады әрі оған салқын температура қажет. Күздік Бір жылдық өсімдіктер күзде егіледі. Олар сол күзде көктеп шығады да, күз, қыс бойы өсіп-өніп, келесі жазда тіршілік кезеңін аяқтайды. Өте тез өсіп, тіршілік кезеңін бірнеше апта ішінде аяқтайтын Бір жылдық өсімдіктер эфемерлер деп аталады. Бір жылдық өсімдіктер шөлді аймақтарда ең көп таралған.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Қазақстан табиғаты
Біркелкі биік лақса

**Біркелкі биік лақса ** (Echіnops fastіgіatus) – күрделігүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Таудың ең төменгі белдеулеріндегі қорымтасты беткейлер мен ашық жерлерде өседі. Қазақстанның оңтүстігінде – Сөгеті өзенінің сағасында, Алмалысайда, Қырғыз Алатауының батыс сілемінде тараған. Биіктігі 15 см, тамырсабағы жуан, сабағы тік, бұтақтанбайды. Жапырақтары қалың сопақша-қандауыр пішінді, жиектері жіңішке тікенекті, тіс тәрізді иректелген. Гүлі көк түсті, ұсақ себетгүлдері шоғырланып, домалақ шоқпарбас гүлшоғырына жиналған. Тұқымынан көбейеді. Маусым – шілде айларында гүлдеп, тамызда жеміс береді. Жемісі – көп қырлы айдаршалы тұқымша, айдаршасы түп жағынан бірігіп кеткен, желмен ұшып таралады. Біркелкі биік лақса – өте улы өсімдік, мал жемейді. Жемісінің құрамында эхинопсин деген улы алкалоид бар. Тұқымының құрамында 28%-ға дейін тез кебетін май бар. Біркелкі биік лақса өте сирек кездесетін, эндемик түр, қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Қазақстан табиғаты
Бір жасушалылар

**Бір жасушалылар ** – бүкіл денесі бір ғана жасушадан құралатын организмдер. Б. к. өздерінің құрылымына қарай: прокариотты және эукариотты болып бөлінеді. Прокариоттыларға жасуша ядросы болмайтын бактериялар және көк-жасыл балдырлар немесе цианобактериялар жатады. Эукариоттыларға жасуша ядросы бар, митоз жолымен бөліне алатын жасыл балдырлар және қарапайымдар жатады. Б. к-дың көпшілігін тек микроскоп арқылы көруге болады. Бұлардың көлемі 2 мк-нан 3 см-ге дейін жетеді. Пішіні әр түрлі. Б. к-дың арасында денесі өте қарапайым құрылысты (хлорелла, амеба), сондай-ақ күрделі құрылысты (ацетабулярия, инфузория) болып келетіндері де бар. Б. к. теңізде, өзенде, шалшықты суларда, құрлықта да кездеседі. Олардың арасында басқа жануарларға жем болатын, сондай-ақ адам мен жануарларды ауруға шалдықтыратын түрлері де кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Жасушалар
Біркүндіктер

**Біркүндіктер ** (*Ephemeroptera*) – жәндіктер класының бір отряды. Жер шарында кең тараған 2000-нан аса түрі белгілі. Біркүндіктер тас көмір кезеңінен белгілі. Денесінің ұзындығы 2 – 40 мм, қанатының жайма өрісі 25 – 35 мм. Артқы қанаты алдыңғысынан қысқа, құрсағының ұшында 2 – 3 тал ұзын құйрық жіпшесі бар. Ересек Біркүндіктер қоректенбейді (ауыз қуысы редукцияға ұшыраған). Көпшілігі 1 тәулікке дейін ғана тіршілік етеді, аты осыған байланысты қойылған. Ұрықтанғаннан кейін суға мыңдаған жұмыртқа салады да, ұрғашылары өледі. Біркүндіктер дернәсілдері ұзындығы 20 мм-ге жеткенге дейін суда өсіп-өнеді. Балдырлармен, ұсақ омыртқасыздармен, шіріген органикалық зат қалдықтарымен қоректенеді. Даму мерзімі 2 – 3 жыл, осы кезде 25 рет түлейді. Біркүндіктер көбіне су жағасында топталып ұшады. Олардың дернәсілдерімен балықтар қоректенеді, ересектері әр түрлі құстарға жем болады.

## Дереккөздер
Бірлестік суғару жүйесі

**Бірлестік суғару жүйесі** , Алматы облысы Сарқант ауданында 1952 ж. іске қосылған. Бастауын Сарқант өзенінен алады. Суғаратын жер аумағы 2242 га. Арналары мен арықтардың жалпы ұзындығы 10,1 км. Жүйе құрамында 7 гидротех. қондырғы және 1 бас тоған бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суару жүйелері
Бір өркешті түйе

[thumb|right|Бір өркешті түйенің бейнесі бар ыдыс, [Ирак, X ғасыр]]
**Бір өркешті түйе**, **аруана**, **дромедар** () – сірітабандылар отрядының түйелер тұқымдасына жатады. Денесінің ұзындығы 3 – 3,5 м-дей, биіктігі 2 – 2,5 м. Жон арқасында бір ғана өркеші болады, жүні қысқа және ашық қоңырқай түсті. Салм. 450 – 650 кг. Алдыңғы аяқтарының табаны тұтасып кеткен. Құйрығы біршама ұзын. Мойны иіліп келген, көздері үлкен, қабақтары қалың, құлақтары шағын. Танау тесігі саңылау пішінді. Үстіңгі ерні екі айырланып келген. Б. ө. т. құрғақшылыққа, ыстыққа өте төзімді жануар, бірақ қатты суыққа шыдамсыз. Жақсы жүгіреді. Сондықтан араб елдерінде Б. ө. т-ні дәстүрлі түйе жарыстарына қосады. Оларды шудасы, сүті, дәмді еті үшін өсіреді әрі шөл дала үшін теңдесі жоқ көлік ретінде пайдаланады. Терісінен түрлі бұйымдар жасалады. Б. ө. т-ні кейде сыңар өркешті түйе деп атайды.

## Тағы қараңыз
* Аруана

## Дереккөздер

Санат:Сірітабандылар
Бірсуат

**Елді мекендер:**
* Бірсуат – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Бірсуат – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл. 
* Бірсуат – Ақмола облысы Жарқайың ауданындағы ауыл.

**Өзен:**
* Бірсуат – Тобыл алабындағы өзен.
Біртабан

**Біртабан** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданы, Қорғалжын ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2019-жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қорғалжын кентінен оңтүстікке қарай 10 км-дей жерде, Біртабан көлінің шығыс жақ жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 144 адам (75 ер адам және 69 әйел адам) болса, 2009 жылы 23 адамды (12 ер адам және 11 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданының таратылған елді мекендері
Біртесіктілер

**Біртесіктілер ** (Monotremata) – жұмыртқа салушы сүтқоректілер класс тармағының жалғыз отряды; қазіргі кездегі сүтқоректі жануарлардың ең қарапайым тобы. Б. Австралия, Тасмания және Жаңа Гвинеяның орманды алқаптарында, далалы аймақтарында, сирек бұталы жерлерде кездеседі. 2 тұқымдасының (үйректұмсық пен түрпі (ехидна)) 3 түрі бар. Денесінің ұзындығы 30 – 80 см, дене пішіні жұмырланып келген. Қысқа аяқтары ін қазуға және жүзуге жақсы бейімделген. Артқы және алдыңғы аяқтарында бес саусақтары болады. Құлақ қалқаны жоқ, көздері кішкентай, олар суға сүңгігенде тері қатпарымен жабылады. Денесін жапқан түгі қатты қылшықты, түбі мамықты (ехиднаның денесін тікен жапқан, құйрығы әрең көрінеді). Тері астындағы бұлшық ет қабаты қалың. Сүт бездері түтікше тәрізді, олардың өзектері аналығының құрсақ жағына ашылады. Жамбас белдеуінде қалталы сүйегі болады, бірақ оның қандай қызмет атқаратыны анықталмаған. Миының көлемі біршама үлкен. Алдыңғы мидың иіс сезу бөлігі өте үлкен, сондықтан иіс сезу мүшесі жақсы жетілген. Қарнында ас қорыту бездері болмайды. Ішегі клоакамен аяқталады. Зәр жолдары, жыныс өзектері клоакаға ашылады. Б-дің дене температурасы басқа сүтқоректілермен салыстырғанда, төмен болады. Мыс., үйректұмсықтарда 32,2°С, ал ехидналарда 31,1°С. Олар ымырт жабылғанда, түнде белсенді. Судағы омыртқасыздармен қоректенеді. Табиғи жағдайда 30 жылдай өмір сүреді. Үйректұмсықтың терісі бағалы, қазіргі уақытта аулауға тыйым салынған. Б-лер жер бетінде тіршілік ететін сүтқоректілердің ішіндегі ең улысы болып саналады. Аталықтарының аяқтарында болатын сүйекті өскінінде қоймалжың улы зат жиналады. 1 түрі – проехиднасы өте сирек кездесетін жануар болғандықтан Халықар. табиғат қорғау одағының «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Дереккөздер
Бір үйлі өсімдіктер

**Бір үйлі өсімдіктер ** – аталық және аналық гүлі бір өзінде орналасқан өсімдіктер. Б. ү. ө-ге қайың, емен, қарағай, шырша, жүгері, асқабақ, тары, жабайы жүзім, жаңғақ, пальма, қияқтың бірнеше түрі жатады. Бұлардың гүлдері күңгірт реңді келеді, араларында гүлі болмайтындары да бар. Мыс., көптеген балдырлар мен мүктердің аталық, аналық органдары бір өсімдікте болады. Б. ү. ө. негізінен айқас тозаңдану (мыс., жәндіктермен, көбінесе желмен) және гейтоногамия (бір өсімдіктегі әр түрлі гүлдердің өзара тозаңдануы) тән. Б. ү. ө-дің шаруашылық маңызы зор.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өсімдіктер
Біршоғыр (тау)

**Біршоғыр ** – Ақтөбе облысы Шалқар ауданындағы Үлкен Бақтыбай тауының солтүстігінде 6 км жердегі тау. 

## Жер бедері
Абсолюттiк биіктігі 638 м. Тау солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта созылып жатыр. Мұғалжар тауының оңтүстік бөлігіндегі оқшауланған тау массиві. 

## Өсімдігі
Қоңыр қызғылт топырағында жусан, боз, селеу, қозықұлақ, қылқұрт, бұталар өскен. Солтүстігінен Ақтөбе – Шалқар темір жол және автомобиль жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Шалқар ауданы таулары