open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы

**Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы** — негізінен ашық су көзінен сүзілмеген суды тазарту имаратына беруге арналған жүмысшы, қосалқы, көмекші агрегаттармен жабдықталған және т.б. құрал-жабдықтар орнатылған сумен қамту сорғы станциясы. Гидротехникалық имараттар мұндай бірінші сатыға көтеру сорғы станциясын су көзінің гидрологиялық, гидрогеологиялық, геологиялық режіміне байланысты орналастырады. Егер су кезіндегі судың сапасы түтынушының талабына сай болса, онда суды арнайы тазартудан өткізбей-ақ, бірден тазарту желісіне, арыңды су мұнарасына немесе екінші сатыдағы сорғы станциясының таза су резервуарына тікелей береді. Каскадта орналасқан бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы бас станция деп аталады.

Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы суды артезиандық үңғымадан таза су резервуарына және суды тікелей тарату желісіне беру режімінде жұмыс істей алады. Станция имараты жер бетіне, жартылай тереңдетіле орнатылуы мүмкін. Өңдірісте оның блокты және шахталық-блокты түрлері бар. Көбінесе жағалық құдық арқылы жалғасады. Республикамыздағы ауылдық, қалалық және өндірістік сумен қамту станциялары жер асты және жер беті суларын түтынушыларға осы тәсілмен жеткізеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жіктілік

**Жіктілік** — минерал кристалдарының өзіне тән айқын немесе жасырын жақтарына параллель бағытта басқа бағыттарға қарағанда жеңілірек даралану қабілеті; кристалдардың ішкі құрылыс ерекшеліктерінен туындайды. Жіктілік қасиетіне қарай минералдар *өте анық, анық, орташа, нашар және өте нашар* жіктілік болып бес түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Файлдар диспетчері

**Файлдар диспетчері** (Диспетчер (менеджер) файлов; *file manager*) — 1) дискідегі файлдар мен каталогтарды (бумаларды) басқаруға арналған программа немесе программалық жасақтама; 2) файлдармен жөне каталогтармен жұмыс істейтін Windows 3.x жүйесінің арнайы қызмет ететін программасы (утилиті).

## Дереккөздер

Санат:Windows компоненттері
Қорытынды жазба

**Қорытынды жазба** *(Итоговая запись; total (summary)* — қорытынды (жалпылама) ақпараттан тұратын соңында немесе белгілі бір бөлігінде орналасқан жазба (мыс., "қорытынды", "барлығы" тәрізді мәлімет).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Айқастыру белгісі

**Айқастыру белгісі** — ісік түйінінің айналасында ұзын іздердің түйісуі, лимфа және қан айналымының бұзылуы салдарынан рентген сәулесі арқылы бейнеленген дәл аралық тканнің ісінуі және дәнекер тканьге айналып қатаюы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жазықтық өзені

**Жазықтық өзені** (*Равнинная река*) — жақсы дамыған кең аңғармен ағатын, еңістігі шамалы, ағысы баяу әрі тынық өзен. Биіктігі 300—500 абсолютті метрлік ойпаттар мен жазықтарда ағады. Мысалы, Еділ, Есіл, Ұлы Жыланшық өзендері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мәліметтерді қорғау

**Мәліметтерді қорғау** (защита данных; data protection (security) — мәліметтерді өңдеу жүйесінде — олардың біртұтастығын, сақталуын және өңдеу сенімділігін қамтамасыз етуге бағытталған әдістер мен құралдар жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Протоплатформа

**Протоплатформа** 
*шартты түрде континенттерге тән жер қыртысы дамуының нуклеарлық сатысы аяқталғаннан кейін болған деп есептелетін *ертедокембрийлік*, негізінен *эпиархейлік* платформалық құрылымдар атауы; 
**протогеосинклиндік* атыраптар қалыптасуының соңғы кезеңдерінде пайда болған мейлінше орнықты платформалық құрылымдар атауы; 
гранитті-гнейсті қабаттың даралана бастауымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Сыпыртқы белгісі

**«Сыпыртқы» белгісі** — қатерлі ісіктің I және II сегментінде кездеседі. Рентген сәулесін қолданғанда, қалың кенерелі кеңірдек тарамындағы саңылауларда орныққан тамырдың бас жағынан жоғары қарай және сыртқа қарай желпуіш тәрізді таралатын қатты салмақтар білінеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүнісхан Бүркітбайұлы

**Жүнісхан Бүркітбайұлы** (1896-1926) - ақын. Абайдың ақындық мектебінен үлгі алған шәкірттерінің бірі. Жүнісхан 9 жасынан өлең шығарып, елге танылады. Балалық шағы көбінесе өз атажұртымен іргелес Абай ауылында, Көкбай тәрбиесінде өтеді де, Ұлы ақынның талантты және атақты шәкірттері Әріп Тәңірбергенов, Уәйіс, Иманбазар, Әубәкірлердің ақындық өнерінен үлгі-өнеге алып өседі.

Жүнісхан жастайынан өлең-жырды, ән мен жырды серік етіп, ел арасындағы ақындар айтысына қатысады. Нағашысы Көкбаймен, Еркөкше Кекеұлы, Иманбазар Қазанғапұлы, Жанбатырмен айтыстарында сөз өнеріне дес бермейді. Ол өлеңді ауызша да, жазбаша да шығарған. «Бай кеткен соң бәйбіше», «Құнанбай атаң болса, құдай емес», «Николай патшаға», «Маңтөбет» атты өлеңдерінде Абайға ұқсап әлеуметтік мәселелерге бой ұрып, озбыр заманның әділетсіздік жақтарын сынға алса, «Мәшкеге», «Менің атым-Жүнісхан»
т. б. өлеңдерінде кіршіксіз махаббат, әйел теңдігін жырлайды. «Қайран, елім» атты өлең арқылы 16 жылғы ұлт-азаттық көтеріліске батыл үн қосады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Логикалық жазба

**Логикалық жазба** *(Логическая запись; logical record)* — программада анықталған және логикалық байланысқан мәліметтер (өрістер) жиынынан тұратын файл жазбасы. Енгізу-шығару буферімен программа арасындағы мәліметтер алмасу бірлігі болып табылады. Бірнеше логикалық жазбалар бір нақты жазба-блокқа орналасуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қазіргі шөгінділердегі органикалық зат

**Қазіргі шөгінділердегі органикалық зат** — шөгінділер құрамына өсімдік және жануарлар тінінің фрагменттері түрінде кіретін органикалық қосылыстар. Олар сорылған, еріген түрде қосылады; негізгі көзі — теңіздер мен мұхиттардағы организмдер. Седиментация және диагенез процестерінде қазіргі шөгінділердегі органикалық зат көп
өзгереді: гумидтік қышқылдар, фульвоқышқылдар, гуминдер, битумдер түзіледі;
белоктар, көмірсутектер және т.б. тұраксыз
косылыстар ыдырайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Судың генетикалық типі

**Судың  генетикалық типі** - табиғи сулардың қалыптасу жағдайының ерекшелігін көрсететін олардың құрамындағы кейбір құрамбөліктердің арақатынастары бойынша бөлінетін тобы. Әр элементтің пайыздық-эквиваленттік мөлшерінің қатынастарына карай сулар төрт генетикалық типке бөлінеді: 
* сульфаттық-натрийлік - r Na+/ r Cl > 1  және (r Na+ - r Cl-)/r SO24 +/ r Cl > 1  және (r Na+ - r Cl-)/r SO24 > 1
* хлор -магнийлік —  r Na+/ r Cl + - r Cl-)/r SO24 +/ r Cl + - r Cl-)/r SO24 > 1
Бірінші және  екінші типтер континенттік, үшінші — теңіздік суларға жатады. Төр-
тінші генетикалык тип жер қойнауының терең кабаттарындағы сулармен байла-
нысты. Судың  генетикалық типі мұнай гидрогеологиясында кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Петрификация

**Петрификация** (,  - тас +  - жасау) — тіс ұлпасында (пульпа) жеткіліксіз қоректенуден туатын езгеріс. Минерал заттардың сіңіп, тіс ұлпасының қатаюы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Фосфориттер

**Фосфориттер** — апатит және мартинит сияқты минералдар тобынан тұратын аморфты немесе микрокристалды кальций фосфаттарын өз құрамына молынан кіріктіретін таужыныстардың жалпылама атауы. Фосфориттер құрамындағы фосфаттың ең төменгі мөлшері 18%-дан кем болмауы шарт. Алайда геологиялық- барлау тәжрибесіңде құрамындағы фосфат мөлшері 5% таужыныстарды да фосфорит кендері деп атайды, өйткені құрамындағы фосфат мөлшері 5-18% аралығындағы таужыныстарды ашық әдіспен өңдіру және байыту нәтижесінде таза фосфат концентрациясын алу қиын емес.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жазық ағын

**Жазық ағын** (*Плоский поток*)

1)	геоморфологиялық ағын, мұның белгілі арнасы болмайды және жайылып аға береді;

2)	гидродинамика мен гидравликадағы ағын, жылжу элементтері жазықтықта өзгереді (тереңдігі мен ұзындығына сәйкес) және үшінші өлшемде (енінде) бірқалыпты болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Фран жікқабаты, фран

**Фран жікқабаты, фран** - девон жүйесінің жоғарғы бөліміне қатысты төменгі жікқабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді сығымдау

**Мәліметтерді сығымдау** (сжатие данных; data compression) — жадты үнемдеу және мәліметтерді жеткізу тиімділігін арттыру мақсатында мәліметтерді бар ақпаратын жоғалтпай, біршама жинақы формада түрлендіру; ақпараттың физикалық өлшемін (көлемін) кішірейту үшін пайдаланылатын процесс. Мәліметтерді қысу арқылы сақтайтын құрылғыға көбірек ақпарат жазуға болады. Мәліметтерді қысу — ақпараттың көлемін кішірейту үшін пайдаланылатын кодтаудың бір түрі. Қысудың физикалық және логикалық, симметриялық және асимметриялық, шығынды және шығынсыз деп аталатын түрлері бар.

## Деректерді жоғалтусыз сығымдау

## Деректерді жоғалту арқылы сығымдау

## Сығымдау алгоритмдерінің уақыт кестесі

## Бастапқы кодты кодалаудың танымал кестесі

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді қорғау жүйесі

**Мәліметтерді қорғау жүйесі** (система защиты данных; system of protection of the data) — рұқсат етілмеген қатынас құрудан мәліметтерді қорғауды қамтамасыз ететін аппараттық, программалық, криптографиялық құралдар мен шаралар кешені.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фтанит

**Фтанит** — теңіздер мен көне мұхиттар түбінде түзілетін, құрамының 95—98%-ы кварц пен халцедоннан тұратын, азын-аулак органикалық заттарды (көмірлі және графитті түйіршіктер) кіріктіретін, өте қатты, мейлінше шымыр, қара түсті, қат-қабатгы криптокристалды тау жынысы; физикалық-химиялық қасиеттері тұрғысынан яшмаларға ұқсас, түсі қою қара. Фтаниттер құрамында кейбір микро-организмдердің (радиолярийлер, конодонттар және т.б.) қалдықтары ұшырасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді маршруттау желілері

**Мәліметтерді маршруттау желілері** (сети с маршрутизацией данных; network with data routing) — мәлімет жеткізуде бағдарлау процесі қолданылатын қатынастық желі. Бұл желінің ерекшелігі коммутациялау түйіндері болады. Абоненттік жүйелердің  әрекеттестігі мәліметтер бөлшектерінің тасымалданатын жолдарын (олардың баратын адрестері бойынша) анықтау арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шабылған бұтақтардың белгісі

**Шабылған бұтақтардың белгісі** — тыныс жүйелерін зерттеуде алынған ағаштың шабылған бұтақтарының бейнесін еске түсіретін кеңірдек тарамдарының рентген сәулесіндегі бейнеленуі; кеңірдек тарамдарының тарылған бөліктері алдына карама-қарсы заттарды тоқтатуға себепші болған толық кеңірдек тарамдарының белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Кеңгірбай бейіті

**Кеңгірбай би мазары** – Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Абай ауданының орталығы Қарауыл ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 33 км жерде, Жидебай қорығында, Шидің бойындағы биік төбе басында орналасқан. 

## Деректер
Тобықтының атақты биі әрі елбасы Кеңгірбай Жандосұлының өсиеті бойынша 1825 жылы Ши бойындағы өзі көрсеткен төбе басына Кеңгірбай би жерленген.
Жидебайдан 5-6 шақырым қашықтықтағы Кеңгірбай бейіті басында Абай Құнанбайұлы сан рет болып, әруақты бидің өнегелі өмір жолына салиқалы баға беріп, Байкөкше ақынға «Кеңгірбай би» дастанын жазуға кеңес берген.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы
Санат:Абай облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Абай энциклопедиясы
Түстер палитрасы

thumb| Түстер палитрасы
**Түстер палитрасы** (Цветовая палитра; palette) — дисплей экранындағы кескіндерді бейнелеуге мүмкіндік беретін түстердің жалпы саны (өдетте, бір мезетте көрінетін түстер санынан көбірек); графикалық редакторлардағы сурет салу аспаптарына қажетті түстерді таңдау мүмкіндігі. 
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фторолиттер

**Фторолиттер** — фторға бай шөгінді таужыныстар. Басты минералы — флюорит.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жеке кен орындарындағы Кендену белдемділігі

**Жеке кен орындарындағы Кендену белдемділігі** - бір кен денесінен екіншісіне өткен кездегі немесе жеке кен денелерінің созылымы және құлау бағыты бойындағы кен құрамының заңды өзгерістері.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Түпкі жазба

**Түпкі жазба** *(Корневая запись; root record)* — иерархиялық мәліметтер базасындағы бастапқы жазба.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ұзындығы анықталмаған жазба

**Ұзындығы анықталмаған жазба** *(Запись неопределенной длины; undefined-length record)* — ұзындығын сипаттауға арналған өрісі болмайтын логикалық жазба, жазба ұзындығы оны өңдеу сәтінде анықталады. Мұндай жазбаларды орналастыруға оның максимал ұзындығына қажетті жад бөлінеді; бұл формат жазбасы бұғатталмайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Троя унциясы

**Троя унциясы** – атау Франциядағы (*Troyes* ) Труасының қаласынан болады. Мысалы, асыл металлдардың салмақтың өлшемi үшiн банктiк, iсмерлiкте қазiр кең қолданылады, сонымен бiрге ерекше бағалы ингредиенттердiң салмақтың өлшемi үшiн кейбiр басқа облыстардағы косметикасында қолданылады. Сәйкесiнше, халықаралық белгiсi XAU, XAG, XPT, XPD алтынның тройлық унциясы, күмiс, платина және палладтың болады.
Инвестициялық ақшалардың салмағы тройлық унция еншiлерiндегi болды ендi жиi көрсетiледi.

## Дереккөздер


Санат:Өлшеу
Қазақ әндерінің антологиясы

**Қазақ әндерінің антологиясы** - «Өнер» баспасынан 1990 ж. жарық көрген қазақ әндерінің 2 томдық жинағы. Құрастырғандар Ж. Кәрменов (1- т.) пен Ә. Нұрбаев (2-т.). Жинақтың халық әндері мен халық компзиторларының  туындылары топтастырылған 1-томына белгілі әнші Ж. Кәрменов, ал бүгінгі қазақ композиторларының шығармалары енгізілген 2-томына М. Ахметова шағын алғы сөз жазып, әндердің бізге жету, жиналу және туу тарихына, көркемдік ерекшеліктеріне қысқаша шолу жасаған. Антологияның 1-кітабына Абайдың халық арасына кең тараған 12 әні енгізілген. Әр кітаптың көлемі 11 бет шамасында, әрқайсысы 250 000 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Судың дәмі

**Судың дәмі** — судың кұрамындағы еріген тұздар мен газдарға байланысты болып келетін физикалық қасиеті. Мысалы, хлорлы натрий тұзы суға тұздылық дәм, хлор  мен күкірт қышқылының тұздары оған қышкылдық, күкірт қышқылды магний тұзы ащы дәм, органикалық заттар тәттілеу, ал кальций мен магний гидрокарбонаттары мен еркін көмір қышқыл газы бар сулар ішкенде ұнамды (жағымды) дәм береді.

## Дереккөздер


Санат:Су
Қазіргі шөгінділердің тотығу-тотықсыздану потенциалы

**Қазіргі шөгінділердің тотығу-тотықсыздану потенциалы** — тотығу және тотықсыздану реакциясының карқындылыгын сипаттайтын шама. Осы тотығу-тотықсыздану
жүйесінде туындайтын потенциалдар
айырмасымен өрнектеледі. Қазіргі шөгінділердің тотыккан қабатында Еһ жоғары
оң таңбалы (200-500 мв), тотықсызданаған кабатында өте төмен немесе теріс
таңбалы болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Протрузия

**Протрузия** — біршама иілмелі не ақпа таужыныстардың салқын да қатты  күйін сақтай отырып, жер қыртысының өздері орналасқан деңгейден жоғарырақ өңірлеріне сығыла жылыстауы; жер қыртысының беткі деңгейлеріне салқын күйінде кірігуге мейлінше бейім таужыныстардың қатарына *альпинотипті ультрабазиттер*, әсіресе мейлінше *аққыш серпентиниттер* жататын болса керек

## Дереккөздер


Санат:Геология
Пигменттену

**Пигменттену** ( - бояу). Меланин, гемосидерин сияқты пигменттердің көп бөлінуінен шырышты қабық пен тері бетінің белгілі бір түске боялуы. 

Пигметтенудің физиологиялық және патологиялық түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Мәліметтерді өңдеу

**Мәліметтерді өңдеу** (обработка данных; data processing) — 1) компьютер арқылы мәліметтерді түрлендіруге бағытталған іс-әрекеттер жүйесі; 2) мәліметтерді сақтауға, іздестіруге,  сұрыптауға және қайта пішімдеуге байланысты операциялар жиыны. Мәліметтерді автоматты түрде өңдеу, мәліметтерді электронды турде өңдеу үғымдары да осы түсініктің синонимі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Труба

thumb
**Труба** ( – труба) – жоғары регистрлі үрлемелі музыкалық аспап. Жезден жасалады. Жалпы тұрқы (мундштуксыз) 465 – 470 мм. Трубаны ертеде дабылшы ретінде аңшылықта, жаугершілікте, салтанатты жиын-тойларда пайдаланған. Трубаның түрлері: пикколо, альт, бас. Труба үрлемелі аспаптар оркестрінде, симфониялық оркестрде қолданылады, сондай-ақ жеке де (соло) ойналады. Тұтас ағаштан, қола я болмаса күмістен қысқа әрі түзу етіп жасалған Трубалар кезінде Ежелгі Мысырда, Ассирияда кең таралған. Осы тақылеттес музыкалық аспап ежелгі гректер мен римдіктер арасында да белгілі болды. Орта ғасырларда кезбе музыкашылар Трубада ойнап өнер көрсетіп отырған, әсіресе, олар Қайта өркендеу дәуірінде сарайларда өз өнерімен кеңінен танылды.

## Дереккөздер


Санат:Саз аспаптары
Санат:Италия мәдениеті
Ауыртпайтын Платонов сұйықтығы

**Ауыртпайтын Платонов сұйықтығы**. Құрамында дикаин, фенол, хлороформ (№ 1) және дикаин, этил спирті (№ 2) бар. Бұл екі сұйықтықты қосып араластырады да, тіс жегісін емдегенде (бұрғылағанда) жансыздандыру үшін қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Батпақтану

[right|thumb|[Герминиядағы Батпақ]]
**Батпақтану** — 1) аймақтың физикалық-географиялық жағдайына байланысты артық немесе мөлшерден көп ылғалданудан, атмосфералық судың іркіліп жиналуынан (топырақта су өткізбейтін қабат болса немесе суды бей-берекет пайдаланғаннан), суармалау процесінің бұзылуынан және грунт суы деңгейінің жер бетіне жақын жатуынан ойпаңды жерлердің, топырақтың суға толығымен қанығуы. Б. екі процестен тұрады: алғашқысы шымтезектену (шала шіріген органикалық қалдықтардың жинақталуынан), екіншісі қорыс-қопалануға (топырақтың артық ылғалдануынан оксидсіз қосылыстардың түзілуі) байла¬нысты өтеді де, батпақты топырақтар түзіледі. Топырақтын батпақтануы оның агрономиялық қасиеттерін нашарлатады. Б. ағыстың тартылуына байланысты топырақ пен жер қыртысының мөлшерден тыс ылғалдануынан, жер асты суларының көтерілуінен немесе булану процесінің бәсеңдеуінен пайда болады. Жердің батпақтануы және жердің шымтезекті түріне айналуы деп сараланатын екі түрі болады; 2) геоботаникалық, топырақтық, гидрологиялық және геологиялық зерттеулердің нәтижесіне негізделген батпақ тұралы ғылым саласы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Синус белгісі

**Синус белгісі** — плевралық қуыста ауа жиналып, демді барынша шығарғанда сыртқы қабырға — диафрагма синусы тереңдейді және үдейді, ал диафрагманың жоғарғы жағы бұл деңгейде қатаяды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мәліметтерді өңдеу жүйесі

**Мәліметтерді өңдеу жүйесі** (система обработки данных; data processing system) — мәліметтерді автоматты түрде өңдеуді орындайтын және мәліметтерді өңдеудің аппараттық құрылғыларын, олардың тәсілдері мен процедураларын, жүйелі және қолданбалы программалық жасақтамаларын қамтитын жүйе; кейбір топтағы мәселелерді шешуге арналған мәліметтерді автоматтандырылған өңдеудің программалық жасақтамасымен үйлесетін есептеуіш машиналар мен құрылғылардың жалпы жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Псевдоабсорбция

**Псевдоабсорбция** - үйектелген жарықтың тербеліс бағытының өзгеруіне байланысты анизотропты минералдың шлифте бедері мен шегрен бетінің құбылуы. *Псевдоабсорбция*  қоссыну шамасы үлкен минералдарға: мысалы, карбонаттарға, мусковитке және тағы басқаға тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қазақ балалар поэзиясының антологиясы

**Қазақ балалар поэзиясының антологиясы** - қазақ ақындарының 1983 ж. «*Жалын*» баспасынан орыс тілінде жарық көрген өлеңдер жинағы. Құрастырушылары М. Әлімбаев пен Қ. Баянбаев. Кітап С. Қирабаевтың «*Қазақтың балалар поэзиясы*» деген көлемді мақаласымен ашылған. Абай балаларға арнап өлең жазбағанымен, жас ұрпақ тәрбиесіне айрықша кеңіл бөлген. Ол «*атаның баласы болма, адамның баласы бол*» дейді. Ақынның табиғат лирикасы балалардың әсемдікке деген талғамын оятады, айнала қоршаған ортаны тануға жол ашады. Антологияға Абайдың: «*Жасымда ғылым бар деп ескермедім...*», «*Әсемпаз болма әрнеге...*», «*Жазғытұры қалмайды қыстың сызы...*», «*Ақ киімді, денелі, ақ сақалды...*» өлеңдері енгізілген. Кітап көлемі 24,6 бет, 10 мың дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Судың қышқылдығы

**Судың қышқылдығы**- су құрамындағы кірме молекулаларды диссоциациялап сутек ионын даралаған жағдайда қалыс қалатын заттармен сипатталатын судың өзіндік қасиеті. 

Мысалы, су құрамында күкірт қышқылының аз-мұз мөлшері бар деп есептелік: Н2SO —> 2Н+ + SO24 (диссоциация). Cоңғы ион судың қышқылдығын анықтайды.

Судың қышқылдығы - судың гидроксилдік иондармен әрекеттесу қабілеті. Су объектілерінде еркін минералдық (көмір, күкірт қышқылдары) және органикалық (негізінен гумппдік) қышқылдардың болуымен анықталады. Қышқылдық қасиеттері бар табиғи сулар қышқыл суларға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жазба құжаттық алгебра операциясы

**Жазба құжаттық алгебра операциясы** *(Операция реляционной алгебры; relation operation)* — қатынастармен немесе мәліметтердің жазба құжаттық моделінің қатынастарымен орындалатын операция. Операцияның нәтижесі әрқашан жаңа қатынас болады. Теориялық-жиындық және жазба құжаттық алгебраның арнайы операциялары болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гарри Трумэн

**Гарри С. Трумэн** (ағылш: *Harry S. Truman*; 8 мамыр 1884 жыл, Ламар, Миссури штаты – 26 желтоқсан 1972 жыл, Канзас Сити, Миссури штаты) — мемлекет қайраткері, АҚШ-тың 33-президенті (1945 – 1953). Фермер отбасында дүниеге келген. Кеңсе, есеп қызметкері, фермер, дүкеннің еншілес қожайыны болды. 
* 1914 – 18 жылы бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысты. 
* 1926 – 34 жылы Миссури штатындағы округтік соттың төрағасы болды. 
* 1934 – 44 жылы сенатор болды. 
* 1945 жылы қаңтарда Демокр. партиядан АҚШ вице-президенті болып сайланды. 
* 1945 жылы сәуірден бастап (президент Ф.Д. Рузвельт қайтыс болғаннан кейін) 
* 1953 жылдың қаңтарына дейін АҚШ президенті болды. 
* 1945 жылы тамызда жапон қалалары Хиросима мен Нагасакиге атом бомбаларын тастау жөнінде бұйрық берді. Трумэн доктринасының, Маршалл жоспарының, НАТО-ны, т.б. әскери блоктарды құрудың бастамашысы болды.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ президенттері
Санат:АҚШ вице-президенттері
Мәліметтерді өңдеу құрылғысы

**Мәліметтерді өңдеу құрылғысы** (устройство обработки данных; data processor) — мәліметтер арқылы белгілі бір операцияларды орындауға арналған құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жазба кілті

**Жазба кілті** *(Ключ записи; record key)* — файлдағы жазбаларды ұқсастыруға және оған тез қатынас құруға пайдаланылатын символдар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүрегім менің- қырық жамау...

**«Жүрегім менің- қырық жамау...»** - Абайдың 1899 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 4 шумақтан тұрады. Адам баласы тірлігінде кіммен араласпайды, кіммен жақын болмайды. Солардың ішінде жаны сенімен бірге, көңілі жарасқан достық табу қиын. Дос - жолдас болып жүріп байғұс жүрегіңнің дал-дұлын шығарып кетсе, ол адам тірі жүрсе де өлі. Сондықтан Абай: «Өлді кейі, кейі -жау» дейді. Егер шынында өлген адам болса, ақынның аруақты қозғамасы белгілі. Өйткені ақынның «Қазақтың өлгенінің жаманы жоқ, сауының жамандықтан аманы жоқ»дейтін ұлағатты сөзі бар. «Жүрегім менің - қырық жамау» деген терең мағыналы, әрі бейнелі ғажап теңеуді Абайға дейін ешкім айтқан емес. Неге ол «қырық жамау» деген сұраққа ақынның өзі бір ғана сөзбен жауап береді: «Қиянатшыл дүниеден!» Расында мынау жарық дүниенің асты толған күнә, толған қиянат. Адам баласы өзімен бірге туған бауырымен, екінің бірі, егіздің сыңарымен келісе алмай, өмір бойы араз болып, бірімен-бірі араласпай, жат болып, бөтен болып өтері хақ. Себебі, Абай айтқандай, өмір зорлық пен зомбылыққа толы. Туынды 6-7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт –Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер ұшырасады. 1939 жылғы жинақта 1-шумақтыңЗ-жолы «Қайтып аман қаласың сау» делінсе, қалған басылымдарда бұл жол «Қайтып аман қалсын сау» болып алынған. 1909, 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда 4-шумақ- тың 1-жолы «Қан жүректе қайғылы-ау» болып берілсе, 1957,1977 жылғы жинақтарда «Қан жүректі қайғылы-ау» түрінде алынған. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Көрсетушілік

**Көрсетушілік** (*Визуализация; display, visualization*) — мәліметтерді визуалды бейнелеу; ақпаратты бейне құрылғы экранында көрсету.

**Объектіні көрсетушілік** (*Визуализация объекта; object displau*) — машиналық графикада — графикалық объектіні көрсету құрылғысына шығару үшін шығару процедурасы арқылы түрлендіру.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Визуализация - секрет достижения успеха в жизни
* Яндекс-словарь естественных наук
* Визуализация и другие техники в психологии общения 
* Visualisation страница значений
* Статья «100 блогов (c RSS) об инфографике, статистике, визуализации и анализе данных»  на сайте VizualData.ru

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Желжеміру

**Желжеміру** - жер бетіне шығып жатқан таужыныстардың желдің әсерінен жемірілуі. Желжеміру — шөлді аймақтарда жиі болатын процесс.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Доломиттену

**Доломиттену** — таужыныстың минераддық құрамының доломиггермен алмаса бастауы немесе түпнегіз таужынысқа тән қуыстар мен жарықтар өңірінде
доломит минералының шоғырлану процесі. Доломиттену процесіне әсіресе әктастар бейім.

## Дереккөздер

Санат:Геология
Санат:Табиғат
Псевдоморфозалар

**Псевдоморфозалар**— минералогияда: өздерін құрайтын затқа тән емес сырттай кристаллографиялық нысанды минералдык түзілімдер; өзіндік пішіндерімен сипатталатын, алайда түгелімен ыдырап кеткен минерал орнын өзге минералдық түзілім алуы нәтижесінде қалыптасады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Пломба

**Пломба** ( - қорғасын) — тісте пайда болған қуысты бітеу үшін қолданатын зат. Пломба арқылы тістің әдеттегі қалпына келуімен қатар шайнау қызметі де орнына келеді. Пломбалық заттарды таңдағанда тістің қай топқа жататынын, қуыстың қай жаққа орналасқанын ескерген жөн. Пломба цементтен, пластмассадан, амальгамалардан т. б. композитті материалдардан жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология

zh-min-nan:Siu-ho̍k-thé (khí-kho)
Судың лайлылығы

**Судың лайлығы**— судағы жүзгін бөлшектерінің мөлшерін көрсететін шама. Термин екі мағынада колданылады: 
* су көлемі бірлігіндегі жүзгін мөлшері; 
* судағы жарық күшінің оны ең алдымен жүзгін бөлшектерінің сіңіруі мен шашыратуы есебінен әлсіреуі.
200px|thumb|rightСудың лайлылығы (Мутность воды) — салмақ бірлігіігде (г/м\мг/л) немесе көлем бірлігінде көрсетілетін су қоспасының көлем бірлігіндегі салынды заттектердің құрамы. Судың лайлылығы сукоймаларда жағаға жакындаған сайын (жағаны шаятын толкынға байланысты), ал ағын суда бетінен түбінен карай (түпкі шөгінділерді шаятын ағынмен ұлғаяды) артады. Судың лайлылығы су тасу кезінде көп байкалады. Әдетте, жергілікті жердің сулығы азайған сайын Судың лайлылығы артады: еуропаның орманды жолак- тарындағы өзендерде Судың лайлылығы 50—100 г/м3, орманды далада — 100—200 г/м3, далада және шөлейтте — 250—500 г/м3 шамасында өзгереді. Дүние жүзіндегі ең лайлы озен Хуаихе (35—40 мың г/м3) болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жазба құжаттық алгебраның базалық операциясы

**Жазба құжаттық алгебраның базалық операциясы** *(Базовая операция реляционной алгебры; base operation of relation algebra)* — оның басқа операциясы арқылы өрнектелетін, туынды болып табылмайтын, жазба құжаттық алгебраның негізгі операциясы. Біріктіру, айырма, декарт көбейтіндісі, қатынастардың проекциясы мен сұрыптауы базалық операцияларға жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді өңдеу режимі

**Мәліметтерді өңдеу режімі** (режим обработки данных; data processing mode) — жад деңгейлерінің арасында мәліметтердің орнын ауыстыру тәсілі. Мұнда мәліметтердің сегменттерін тұтасымен немесе бөлшектеп таңдайды және жөнелтеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Заттардың тендестігі

**Заттардың тендестігі** – геологияда:  түп таужыныстар мен олардың әр түрлі өзгерістерге ұшырауы нәтижесінде қалыптасқан жаңа таужыныстар (метаморфтық таужыныстар, метасоматиттер) арасындағы қарым-қатынастарды сипаттайтын мөлшерлік шама. Осы шаманы нақтылау барысында жүргізілетін арнаулы есептеулер өзгермелі және өзгерген тау жыныстары құрамындағы орбір құрамбөліктің мөлшерлік өзгерістерін анықтауға, яғни таужыныстар өзгерістерінің бүкіл болмыс- бітімін сипаттауға мүмкіңдік береді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Бірінші топтағы заттар

**Бірінші топтағы заттар** әрбір килограмм суға шаққанда граммен өлшенетін немесе промилл (‰) өлшемімен (мыңнан бір бөлігі) есептелетін ең көп мөлшерде кездесетін заттар. Олар судың тұздылығын айқындайды. S‰ таңбасымен белгіленетін судың тұздылығы — теңіз суының физикалық қасиеттерін (тығыздығы, қату температурасы, дыбыс жылдамдығы және т.б.) айқындайтын сипаттама. Оның мөлшері булану, құйылған тұщы су, мұз еру, мұз қату секілді физикалық процестерге де тәуелді. Түздылық — теңіз суының аса маңызды сипаттамасы болып табылады. Қоспалардың екінші тобын — мұхит массасымен салыстырғанда, өте аз мөлшерде кездесетін (10~3— 10"6‰), ал бірақ әлемдік мұхиттағы жалпы мөлшері миллиондаған тоннамен өлшенетін элементтер (мыс., уран, алтын және т.б.) құрайды. Қоспа заттардың үшінші тобына — ағзалардың тіршілік процесіне қажетті азот, фосфор, кремний және басқа элементтердің қосындылары жатады. Сол себепті оларды биогенді заттар деп атайды. Олардың мөлшері әр текше метр суға шаққанда миллиграммен (мг/м3) өлшенеді, яғни тұздылыққа қарағанда, миллион есе бөлшек бірлікпен өлшенеді. Бұл заттар судың физикалық қасиеттеріне әсер етпейді, ал олардың мөлшері жөне арақатынастары тіршілік- тегі биохимиялық процестермен анықталады. Заттардың төртінші тобы — газдар (оттек, азот, күкірт, сутекжоне т.б.). Олар бір литр суға миллиграммен (мг/л) өлшенетін мөлшерде болады. Олардың мөлшері физикалық факторлармен де (температура, қысым, түздылық) және биологиялық факторлармен де тікелей байланысты. Бұлардан өзге, теңіз суында еріген, коллоид түріндегі органикалық заттар, құрлықтан тасымалданған материалдар немесе өлген ағза қалдықтары және бактериялардан балықтар мен сүтқоректілерге дейінгі тірі ағза түріндегі механикалық қоспалар (жүзбе) болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Долериттік құрылым

**Долериттік құрылым** - плагиоклаз лейстерінің арасында одан ұсақ,бірақ тұрпаты фемалық минералдар (оливин, пироксен) түйірлері орналасады.
Долериттік құрылым  долериттерге тән.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Труппа

**Труппа** (, ) – драмалық, опералық және балет театрының актерлік-шығармашылық құрамы. Кейде аралас және екі тілде ойнайтын Труппалар да кездеседі. Мысалы, Қазақтың Мемлекеттік академиялық опера және балет театрының Труппалары. 16 – 18 ғасырларда қамқоршыларының атақ-есімдерімен де мысалы, Англияда “Лорд-камергер қызметшілері” Труппасы және “Лорд-адмирал қызметшілері” Труппасы деген) атау дәстүрі болған; Труппаны басқарған актер (Франциядағы актер Мондори Труппасы, 17 ғасыр) немесе антрепренер (Италиядағы Дж. Локателли Труппасы, 18 ғасыр) атымен де аталып отырған. Бұлай атау осы заманғы театрларда да мысалы, Италиядағы Э. Де Филиппо жетекшілік еткен театр Труппасы, 20 ғасыр) кездеседі. Ойын-сауық түріне қарай драма, балет, опера, оперетта, эстрада, цирк Труппасы деп те атала береді.

## Дереккөздер


Санат:Театр өнері
Жазба сипаттамасы

**Жазба сипаттамасы** *(Описание записи; record description (declaration))* — мәліметтерді сипаттау тәсілдерінің көмегімен программадағы жазбаның атауы мен атрибуттарын (типін, мәнін, дәлдігін және т.б.) анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Судың минералдармен әрекеттесуі

**Судың минералдармен әрекеттесуі**— су мен таужыныстарды құрайтын минералдардың өзара қатынасы. Судың минералдармен әрекеттесуі түрлеріне:
* жай еру
* адсорбция
* иондық-дипольдық
* гидролиттік-алмасу  
* алмасу қатынастары жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Кең жайлау - жалғыз бесік жас балаға...

**«Кең жайлау - жалғыз бесік жас балаға...»** - Абайдың 1882 ж. М. Ю. Лермонтовтан аударған өлеңі. Бір шумақтан тұрады, көлемі 4 жол.

Орыс ақыны өз кезегінде бұл туындыны неміс ақыны Ф. Шиллердің небәрі 2 жолдық миниатюрасынан тәржімелеген. Абай Шиллер - Лермонтов миниатюрасының өршіл, батыл, тіпті бүлікшіл әуенінің негізгі өзегін сақтап, өз көзқарасына, дүниетанымына сәйкес қабылдап, еркін аударған. Сондықтан ол белгілі қағидаға сүйенген, арнайы философиялық тақырыпты қозғаған, ұлттық табиғатқа, дүние танымдық түйсік-сезімге икемделген, ойға, мұңға толы, ғибраттық мәні бар, соны туынды. Шығармадан азаттық, теңдік, бауырластық, адамгершілік идеяларын жан- тәнімен қабылдаған ақынның бүкіл шығармашылық жолына тән өршіл романтикалық сарынның, зорлық-зомбылыққа, озбырлыққа, теңсіздікке көнбеген қайсар күрескерлігінің өшпес таңбасы, айрықша болмысы айқын көрінеді, жалғыздықтың, жан азабының салқын лебі, арман- өкініші сезіледі. Адам ер жетіп, азамат болған шағында не себептен кең дүниеге сыймайтынын қазақ оқырманының көзқарасына, ой-өрісіне лайықтап ұғындырады.

Ақын көне гекзаметр ырғағын қазақтың байырғы 11 буынды қара өлең жүйесіне салып, әдемі кестелейді. Шығарма алғаш рет ақынның 1933 ж. Қызылордада жарық көрген толық жинағында кездеседі. Тек өлеңнің жазылу кезеңі 1939 жылғы жинақта 1855-84 ж. аралығы, 1945 жылғы жинақта 1880 ж. деп көрсетілген.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Мәліметтерді өңдеудің ашық жүйесі

**Мәліметтерді өңдеудің ашық жүйесі** (открытая система обработки данных; open system) — тағайындалған ережелерге сәйкес басқа жүйелермен жалғастыруға болатын мәліметтерді өңдеу жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Көрсетім жүйесі

**Көрсетім (қарап шығу) жүйесі** (*Система представления (просмотра); delivery system*) — мультимедиалық қолданбалы программа немесе тікелей басқарылатын (интерактивті) бейнепрограммалар жасауға арналған бейнелік және компьютерлік жабдықтар жиыны. Бүларға құрастырмалы микропроцессоры бар (немесе онсыз) бейнедиск ойнатқыш, монитор және пернетақта немесе сыртқы компьютер, екі немесе одан да көп монитор, сондайак шалғай құрылғылар кіреді.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*delivery system - definition of delivery system by the Free Online ...

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дем шығарып кебудің белгісі

**Дем шығарып кебудің белгісі** — екінші өкпемен дем шығарғанда төмен түскен жаққа көкірек қуысыныда рентген сәулесіндегі көлеңкесін жылжытумен бірге зақымдалған өкпенің *(немесе бір бөлімінің*) тұнық және ұлғайған көлемінің жоғарылауы дем шығару кезінде сақталады; вентильді кеңірдек тарамының белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүрегім нені сезесің?..

** «Жүрегім нені сезесің?..»** - Абайдың 1900 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 8 шумақтан тұрады. Өлеңде ұлы ақын елдегі алдамшы атқамінерлерден түңіліп, қатты ашынып, өзінің жалғыз қалғанын толғағандай сыңай танытады. Себебі өлең бірінші жақтан, лирикалық қаҺарман атынан жазылған. Абай осы өлеңінде аса биікке, шырқауға көтерілген, мұнда жер бетіндегі бүкіл адамзаттың мұң-шері, қайғы-қасіреті, ішкі жан сезімі, арман-мұраты бар. Бір қызығы, өлең бастан-аяқ жүрекпен ең қимас досыңдай сырласып, оған алыс шыңыраудағы шерін шертеді. Доссыз, қимас жолдассыз өмірде мән де, мағына да жоқ екені дау тудырар ма? Бір-екі рет сыйласуға, қадірлесуге, құрметтесуге келген тәп-тәуір адамың аяқ астынан құбылып, ойламаған жерден бөтен мінез танытып, сыр білдіріп қойса, оған не дерсіз? Көңіл шіркіннен жүйрік ешнәрсе жоқ екені белгілі, алайда жүрек бір қалыптылықты, сүйсе беріліп сүйіп, біржола кіршіксіз махаббат пен ағынан жарылған адал да ақ пейілділікті қажет етеді. Әртүрлі қарым-қатынаста жалғыз жүрек жалын атып, жанын қоярға жер таппай, шыр айналып шындық іздейді. Оны таба алмайды, шырылдағаны - шырылдаған, шындық табыла қоя ма? Ол табылмаса,жүрек жанып, өртенгенін, күйіп-жанғанын қояр ма? Жоқ. Абай жүректің қадір-қасиетін терең сезінген, сондықтан бар даусымен жұртқа жүректің қалауымен жүріңдер, сонда ғана адаспайсыңдар деп тұрғандай. Туынды шалыс үй қаспен жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында аздаған текстологиялық өзгерістер көздеседі. Барлық басылымдарда 4-шумақтың 1-жолы 1909 жылғы жинақ негізінде «Халықтың аты керек қой» деп алынса, бұл жол Мүрсейіт (1905 ж.) қолжазбасында «Үміттің аты керек қой» болып берілген. 1909, 1939, 1945 жылғы басылымдарда 6- шумақтың 4-жолы «Бермесең қалар төгіліп» делінген, ал 1957, 1977 жылғы жинақтарда бұл жол Мүрсейіттің1905 жылғы қолжазбасы негізінде «Бермесең қалар түңіліп» болып түзетілген. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған. Өлеңге композитор А. Ахметжанов ән шығарған.

## Өлең
Жүрегім, нені сезесің,

Сенен басқа жан жоқ па?

Дүниені, көңілім, кезесің,

Тиянақ жоқ па, қой, тоқта!

Сезгеніңді сездіріп,

Жете алмадың ортаққа.

Тірі жаннан бездіріп,

Апарасың қай жаққа?

Ортақтық, тыныштық достық қой,

Оның қадірін кім білер?

Әркімге-ақ тілеу қостық қой,

Бәрі — алдамшы саудагер.

Халықтың аты керек қой

Я мақтауға, боқтауға.

Құбылға бәрі зерек қой,

Бәрі жайсыз тоқтауға.

Досты қайдан табасың,

Кеңесерге адам жоқ.

Әрлі-берлі шабасың,

Жалғыздықтан жаман жоқ.

Ақыл айтсаң біреуге

Ішің еріп, егіліп,

Ұялмас ақы тілеуге,

Бермесең қалар түңілііп.

Ақы беріп тындатқан

Сөз көкейге қонар ма?

Құлағын сатқан тәңірі атқан

Оңдырар ма, оңар ма?

Күйесің, жүрек, күйесің,

Күйгеніңнен не пайда?

Дүниеде нені сүйесің,

Өмір қайда, дос қайда?

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Жазбаға қатынас құру блогы

**Жазбаға қатынас құру блогы** *(Блок доступа к записи; record access block)* — шағын компьютерлер жүйесінде — файл жазбаларына қатынас құруға сұранысы бар мәліметтерді басқару жүйесіндегі мәліметтер құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мәліметтерді өңдеудің базистік схемасы

**Мәліметтерді өңдеудің базистік схемасы** (базисная схема обработки данных; basic scheme of data processing) — жалқыдан жалпы қорытынды шығаруды, қайталауды және рекурсияны пайдалануға негізделген мәліметтерді өңдеу алгоритмі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фуксит

**Фуксит** — минерал, құрамында 1— 6% Сг203-і бар мусковиттің түрі. Листвениттерге тоә минерал. Синонимі: хроммусковит.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жазба тығыздығы

**Жазба тығыздығы** *(Плотность записи; packing dencity)* — ұзындық, аудан, көлем бірлігіне келетін ақпарат мөлшерімен анықталатын ақпарат тасуыштың сипаттамасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фумарол газдары

**Фумарол газдары** - қ. Жанартау газдары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Көшкіндік маршруттау

**Көшкіндік маршруттау** (*Лавинная маршрутизация; flooding*) — мәліметтерді жеткізу желілерінде — дестелер мен хабарламаларды бағдарлау. Мұнда хабарламаны қабылдаған әрбір торап оны өзімен байланысты барлық торапқа береді.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Лавинная маршрутизация. — Естественные науки — Яндекс.Словари

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Желі (геология)

**Желі** — екі бағытта біршама үзақ қашықтықтарға сағаланатын, жер қыртысына тән жарықтардың минералдық заттармен толуынан не жарықтар бойында таужыныстардың орнын минералдық
заттардың метасоматоздық адмастыруынан пайда болған геологиялык дене. Желілер
толысу желісі және алмасу желісі болып екі түрге бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тсондар

**Тсондар** (өзд. атауы – батсонга) – банту тобына жататын халық. Негізінен Мозамбикте (3,5 млн. адам), Оңтүстік Африка Республикасында (1,4 млн. адам) және Замбияда тұрады (1995). 
Алты топқа бөлінеді: ронга, хлангану, джонга, била, нвалунгу, хленгве. 
Тсондардың құрамына кейде чопи этникалық қауымдастығын қосады. Суто және тсвана халықтарына жақын. Экваторлық нәсілге жатады.

## Тілі
Тілі тсонга тілі, банту тілдер отбасының оңтүстік-шығыс тобына жатады.

## Діні
Тсондардың көпшілігі дәстүрлі наным-сенімдерді (табиғат күштеріне табыну, ата-бабалар культі) сақтайды, кейбіреулері христиандар (католиктер).

## Тарихы
Тсонгу XIX ғасырдың басында Квазулу-Наталь провинциясынан Оңтүстік Африкаға қоныс аударғаннан кейін аумақты басып алған зулулардан шыққан. Оңтүстік Африка мен Оңтүстік Зимбабведе тұратын Тсонгудың тарихи дамуы ұқсас.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі қолмен атқарылатын – егіншілік (сорго, жүгері, тары, маншок, соя, ямс; тауарлы дақылдан – кэшью жаңғағы, мақта; теңіз жағалауында – кокос пальмасы). Плантацияларда және Оңтүстік Африка қалаларында еңбек етеді.
Ағаштан түйін түю, тоқу (қызыл-қара төсеніштер) дамыған.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйымның негізін ауыл және көпбалалы қауымдар, рулық ұйым құрайды, туысқандық есеп патрилинейлік болып бөлінеді. Көп әйелділік, сорорат пен әмеңгерлік, немере туыстарының некесі жиі кездеседі.

Елді мекендер шашыраңқы орналасқан. Дөңгелек немесе сопақша үйшіктер қоршаулармен қоршалған, ауыл орталығында мал қора, астық қоймалары және басқа да шаруашылық құрылыстары бар. Бірқатар жерлерде дәстүрлі үйлер заманауи ғимараттарға жол беруде.

Дәстүрлі киімдері өз мәнін жоғалтуда.

Негізгі тағамдары - бұқтырылған тағамдар, ботқалар, ащы тұздығы бар бәліштер, көкөністер мен жемістер.

Тсондардың бай фольклоры бар (ертегілер, мақал-мәтелдер, т.б.). Ксилофондық ансамбльдері (тимбила) жылдам ндого билері мен әндерін сүйемелдейді (көбінесе сатиралық мазмұнмен). Көптеген ансамбльдер кәсіби деңгейге жетті.

## Дереккөздер

 
Санат:Мозамбик халықтары
Санат:Оңтүстік Африка Республикасы халықтары
Санат:Замбия халықтары
Қазба су

**Қазба су** — таужыныстар ішінде, өткен геологиялык дәуірлерден сақталған және литогенез барысында құрамы әр түрлі өзгерістерге ұшыраған жер асты суы. Қазба сулар седиментациялық және көмілген (көне инфильтрациялық және инфлюациялық) суларға бөлінеді.

Таужыныстарда өткен геологиялық кезеңдер
мен дәуірлерден сақталған, сол таужыныстардың қалыптасуы және дамуы
барысында өз құрамын азды-көпті өзгерткен сулар жиынтығынан тұратын
жерасты суы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Жазбалар блогы

**Жазбалар блогы** *(Блок записей; record block)* — ақпарат алмасу кезінде біртұтас берілетін тізбектік жазбалардың тобы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жазбалар жинағы

**Жазбалар жинағы** *(Набор записей; record set)* — бір мәліметтер көзінен шығып, ортақ белгілеріне (критерий) қарай таңдалып алынып жинақталған жазбалар тобы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сингамидоз

**Сингамидоз** — көмейге, кеңірдекке және кеңірдек тарамдарына зиян келтіретін нематодоз тобына жататын гельминтоз, көмей талаурап, тамақ қарлығады, кеңірдек пен тыныс жолдары қабынып, қызарып ауырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Доломитті шөгінділер

**Доломитті шөгінділер** -доломиттің мөлшері жоғары хемогендік карбонат шөгінділер; олар доломитті шөгінділер (МgСO3 30%-дан асады) және әкті-доломитті (МgСO3  30%-дан аз) түрлерге бөлінеді.Аридтік белдемнің тұздылау көлдері мен лагуналарында жаралады (мыс., Балқаш көлі).
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Судың минералдығы

**Судың минералдығы** - суда еріген қатты бейорганикалық (минералдық) заттардың (иондар мен коллоидтер түріндегі) жалпы салмақтық мөлшері. Минералдылықтың түрлері және нақты шамасы (дәрежесі) болады.
## Минералдық дәрежесі
Судың минералдығының дәрежесіне г/дм3 немесе мг/дм3-мен берілетін, төмендегідей шамалардың бірі жатады: 
*тәжірибелік жолмен анықталған қүрғақ (қатты) қалдық; 
*иондардың қосындысы; минералдық заттардың қосындысы; есептеп шығарған құрғақ қалдық. Минералдылықтың өзгешелігі судың химиялық типімен анықталады.
Судың минералдығының мөлшеріне қарай табиғи сулар: 
*өте тұщы (0,2 г/дм3-ге дейін)
*тұщы (0,2—1,0 г/дм3)
*ащы (1-10 г/дм3)
*жай тұзды (10-35 г/дм3)
*өте тұзды (35-50 г/дм3)
*жай тұздық (50-75 г/дм3)
*тұздық (75- 150 г/дм3)
*тұзға қаныққан (150-330 г/дм3)
*тұзға өте қаныққан (330 г/дм3-ден астам) болып ажыратылады.
## Химиялық құрамы бойынша
Жер асты суы химиялық құрамы бойынша басым аниондары мен каиондарының негізінде жіктемеленеді.Басым аниондары бойынша бөлінген судың ең көп таралған кластары мыналар: гидрокарбонатты {НСО ~ >25%-экв.), сульфатты (іSO42 >25%-экв), хлоридты (СГ >25%-экв.), күрделі құрамды
(сульфатты-гидрокарбонатты, хлоридті-гидрокарбонатты, т.б.)Егер суды жіктеген кезде түздардың құрамы туралы деректер иайдаланылса, онда гидрокарбонатты-кальцийлі, гидрокарбонатты- магнийлі, сульфатты-кальцийлі, хлоридті-кальцийлі және т.б. су бөлінеді. Осылайша, жер асты суын толық сипаттаған кезде оның жалпы минералдану дәрежесі бойынша класы және басым аниондары мен катиондары бойынша типі көрсетіледі. Мысалы, ТМД-ның суропалық бөлігіндегі тереңде жатқан сулы горизонттарды сипаттаған кезде, олардың жалпы минералдылығы 270-350 г/л, құрамы бойынша хлоридті-натрийлі және хлоридті-натрийлі-кальцийлі тұздықтардан тұратыны көрінеді. Жер қыртысының жоғарғы қабаттарында жалпы жағдайда анық білінетін тік бағыттағы гидрохимиялық белдемділік анықталады. Жоғарыдан төмен қарай су мына ретпен орналасады: идрокарбонатты, сульфатты, ал ең соңында хлоридті су белдемдері.

## Дереккөздер

География

Санат:Геология
Жүрегім, ойбай, соқпа енді...

**«Жүрегім, ойбай, соқпа енді...»** - Абайдың 1892 ж. жазған өлеңі. Көлемі 16 жол. Өлең ақынның «алсам Жесем, алдасам - арбасам»дегеннен басқаны білмейтін көкірегі көрсоқыр жандардан қатты түңілген кезінде туған. Өйткені адам арасындағы жақсылық болсын, жамандық болсын, достық дейсіз бе, қастық дейсіз бе- бәрі де жүректің сезуі арқылы өтпек. Әрбір адамның кеудесіндегі жүрегі - шырылдаған бозторғайы. Сондықтан ол байғұс күйінбей, тебіренбей тұра алар ма? Туындыдағы «Кімге сенсең - сол шикі» деген жолда көп мағына, терең ой, сонымен бірге өмір тәжірибесі жатыр. Болашаққа, бізге айтқан өнеге - өсиеті де осы бір-ақ жолға сыйып тұр. Кіммен дос - жолдас болып бірге жүрсең, соның кемшілігін, кемістігін тезірек байқайсың, «шикі жерін»бірден көресің. Алұлы Абай «шикілігін» көрген соң, жақыныңмен суысып, кектесіп кетпе деп ескертіп тұр. Өйткені жұрттың бәрі пенде, олай болса, олар кемшіліктен құр алақан емес. Абайдың бұл туындысынан жүректі шығыс классиктерімен тең дәрежеде жырлай алғандығын, тіпті кейбір тұстарда асып кеткендігін көруге болады. Туынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайүғылының өлеңі» деген жинақта жарияланды. Өлең басылымдарында бір ғана текстологиялық өзгеріс бар. 1909 жылғы жинақта З-шумақтың 1-жолы «Сенісерге жар таба алмай» болып берілсе, қалған басылымдарда бұл жол Мүрсейіт қолжазбалары негізінде «Семісерге жан таба алмай» болып өзгертілген. Туынды ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Жазбаларды тежеу

**Жазбаларды тежеу** *(Блокирование записей; blocking of records)* — жазбаларды блокқа біріктіру және жетілдірілген құрал. Деректің бір жазбасына бірнеше пайдаланушы бір уақытта өзгеріс енгізе алмайды. Әрбір жұмыс бекеті тек "өзінің" ғана жазбасын иемденеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қазба топырақ

**Қазба топырақ** - бұрынғы геологиялык кезендерде жаралған топырақ. Қазба топырақ лесстердегі гумусты горизонттар, көмір қабаттарының астындағы өсімдік тамырлары сақталған саздар, кейбір көмірлі құмды-сазды таужыныстар, мору қыртысы және т.б. қазба топырақты палеопедология зерттейді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Мәліметтерді пішімдеу

**Мәліметтерді пішімдеу** (форматирование данных; data formatting) — кестелерде — ұяшықтағы сандық немесе символдық мәліметтерді бейнелеу үлгілерін таңдау. Мәтін абзацтарында да символдардың мөлшерін, әріп түрін, сызылымын, жолдар ара қашықтығын түрлендіру пішімдеу болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Желі таужынысы

**Желі тау жынысыы** - интрузиялық массивтерден шашақтала тарамдалған желілер мен сығылмалар түрінде үшырасатын тау жынысы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Туамоту

**Туамоту** (), Паумоту (Paumotu) – Тынық мұхиттағы 78 маржанды аралдар мен рифтерден құралатын топарал. Француз Полинезиясының құрамына кіреді. Аумағы (Гамбье аралдарымен бірге) 810 км². Ең ірі аралдары – Рангироа мен Факарава. Климаты – тропиктік пассатты. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 – 2200 мм. Үлкен аралдарында көбінесе – панданустар, баньяндар, кіші аралдарда – бұталар басым өседі. Кокос пальмасы, нан ағашы, банан плантациялары бар. Мал шаруашылығы, балық аулау, меруерт жинау дамыған. Басты қаласы – Ротоава (Факарава аралы). Атолл-Тайяро биосфералық қорыққоры бар. Топаралды 1606 жылы португал теңізшісі П.Кирос ашқан.

## Дереккөздер

Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Туамоту
Санат:Аустралия және Океания топаралдары