open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Клод Леви-Строс

right|400px
**Клод Леви-Строс**  (1908)- француздық этнограф және әлеуметтанушы, француздық структурализмнің басты өкілдерінің бірі, француздық әлеуметтік мектебінің, сонымен қатар мәдени антропологияның американдық мектебінің ықпалында болған.
Клод Леви-Стросс – аса көрнекті француз антропологі, мәдениет зерттеушісі, этнологі әрі социологі. Мәдениетті зерттеу саласындағы структуралистік (құрылымдық) бағыттың негізін салушы. 1908 жылы туған, Сорбонна университетінде білім алған. Жас шағында Руссо, Маркс ілімдерімен, социализм идеяларымен, Кант, Гегель философиясымен қатты әуестенген. Француз социалистік партиясының мүшесі болған.
1935-1938 жылдары Бразилияда тұрған, Сан-Паулу университетінің профессоры болған, Оңтүстік Америка үндістерінің өмірін зерттеп, этнографиялық, антропологиялық, ізденістер жолына түскен. Сол зерттеулерінің нәтижесінде “Туыстықтың қарапайым құрылымы” (1947 ж.), “Тропиктік аймақтың қасіретті тірлігі”(1953 ж.) атты танымдық маңызы зор этнографиялық еңбектер жазған.
1945-1947 жылдары АҚШ-тағы француз елшілігінің мәдениет мәселелері жөніндегі кеңесшісі, 1948-1958 жылдары Ғылыми зерттеулердің Француз Ұлттық орталығы жетекшілерінің бірі, Адам музейі директорының орынбасары, Жоғары зерттеулер Мектебінің жабайы халықтар діні кафедрасының меңгерушісі, ЮНЕСКО-ның әлеуметтік ғылымдар жөніндегі Халықаралық кеңесінің бас хатшысы міндетін атқарушы болып істеген. 1960-1984 жылдары Колледжде Франс деп аталатын әйгілі оқу орнының әлеуметтік антропология кафедрасының меңгерушісі, осы колледж жанынан құрылған әлеуметтік антропология Лабораториясының жетекшісі болған. 1973 жылдан бастап Француз академиясының мүшесі, одан кейін Ұлыбритания королдігі жанындағы антропология институтының мүшесі, бірнеше батыс елдері Ұлттық академияларының мүшесі болып сайланған.
Басты еңбектері: “Нәсіл және тарих” (1952 ж.), “Антропология құрылымы-1” (1958 ж.), “Мифология” (1961-1971 ж., 4 томдық), “Мифтердің құрылымы” (1970 ж.), “Антропология құрылымы-2” (1973 ж.).
ЮНЕСКО-ның тапсыруы бойынша жазылған “Нәсіл және тарих” атты еңбегінде Леви-Стросс адамзат мәдениетінің әралуандығы, олардың өзара байланыстылығы және ықпалдастығы жөнінде айта келіп, “Әлемдік өркениет дегеніміз әлемдік ауқымда алынған мәдениеттер бірлестігі, басқа ештеңе де емес және олардың қай-қайсысы да тек солардың өздеріне ғана тән өзіндік ерекшеліктерін сақтауға тырысады”, – деген тұжырымдама жасайды. Ғалым өз зерттеулерінде өзі негіздеп берген құрылымдық принципке сүйене отырып, мәдениет құбылыстарын олардың ішкі және сыртқы байланыстарының бірлігі және олардың көп деңгейлілігі тұрғысынан алып қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Ішек құрттары

**Ішек құрттары** немесе **Гельминттер** — адам мен жануарлардың ішек құрты ауруларын қоздыратын - Қос сорғыштылар, цестодтар, нематодтар қамтитын құрттар тобы.

Қазір Гельминттердің 12 мыңнан астам түрі белгілі. Бұларға: 
# жалпақ құрттардан кейбір кірпікшелі құрттар, трематодтар, моногенетикалық сорғыштар, темноцефалдар  (), гирокотилидтердің (лат. Gyrocotyloidea) барлығы, талшықты құрттардың біразы; 
# алғашқы қуысты құрттардан (Nemathelmіnthes типінің өкілдері) жұмыр құрттардың көбі, қылқұрттар мен тікенбас құрттардың барлығы; 
# буылтық құрттардан (Annelіda тип тармағына жататындар), көпқылтанды құрттардың көпшілігі жатады. 

Гельминттер адамда, жануарларда, өсімдіктерде тұрақты немесе уақытша тіршілік етеді және осы кезде ауру туғызуы мүмкін. Гельминттердің дамуы – дернәсілдік және жыныстық кезеңді екі сатыдан тұрады. Олар дернәсілінің тіршілік ерекшелігіне сәйкес, дамуы басқа тірі организмдерде өтетін (биогельминттер) және дамуы организмнен тыс, сыртқы ортада еркін тіршілік ететін (геогельминттер) түрлері болады. Гельминттердің адамды, малды құрт ауруына шалдықтыратын аскарида, эхинококк, трихинелла, миқұрт сияқты түрлері, ал өсімдіктерді гетеродероз, мелоидигиноз, дитиленхозға шалдықтыратын түрлері өте қауіпті және олар жиі кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Жалпақ құрттар‎
Санат:Медицина
Изоморфизм

**Изоморфтық**, *изоморфизм* (грекше *іsos* – тең, бірдей, *morphe* – түр, пішін) көп салада пайдаланылатын ұғым — 
# Изоморфизм (Лингвистика) — әдебиеттануда көркем мәтіндегі мазмұн мен түрдің сәйкестігі. 
# Изоморфизм (химия) – құрамы ұқсас заттардың аралас кристалдарды (изоморфты қоспалар) түзу қасиеті. 
# Изоморфизм (Математика) – қазіргі математикалық нысандардың (объектілердің) не нысандар жүйесінің арасындағы сәйкестікті (қатысты), кейбір жағдайда олардың құрылысының теңдігін де көрсететін негізгі ұғымдарының бірі.
# Изоморфизм (Жаратылыстану)

Санат:Айрық беттер
Танкіден қорғану жүйесі

**Танкіден қорғану жүйесі** — қарсылас танкілерінің жаппай шабуылына тойтарыс беру бойынша барлық әскери буындар шараларының жиынтығы.

Танкіге қарсы қорғаныс жалпы әскери бөлімшелер мен бөлімдердің қорғаныс негізін құрайды, сондықтан әні ұйымдастыру барлық командирлердің бірден - бір маңызды міндеттері болып саналады.

Танкіден қорғану жүйесіне зеңбіректері, танкілері, танкіге қарсы басқарылатын реактивті снарядтары және танкіге қарсы гранататқыштары бар бөлімшелердің тірек пункттері, танк торуылдары (бөлімшелердің қорғаныс тереңдігіндегі, қапталындағы және аралыгывдағы), кордың тірек пункттері және танкіге қарсы тосқауылдар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мемлекеттік қаржы

**Мемлекеттік каржы** - елдің қаржы жүйесінің маңызды бөлігі; экономиканы реттеуге, азаматтардың әлеуметтік қажеттерін, қорғаныс, мемлекеттік басқару, мемлекеттік борышты өтеу мұқтаждарын қанағаттандыруға арналған мемлекеттік ақша қорын қалыптастырумен және пайдаланумен байланысты құндық бөлу үдерісінде туындайтын ақша қаты- настары. Экономикалық мазмұнына қарай мемлекеттік каржы әр текті, онда: мемлекеттік бюджет, бюджеттен тыс мемлекеттік қорлар, мемлекеттік несие, мемлекеттік және муниципалдық кәсіпорындардың қаржысы қамтылады. Ол мемлекеттің, оның кәсіпорындарының қаржы ресурстарын қалыптастыру және пайдалану үшін қоғамдық өнімнің құнын және ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлуге және қайта бөлуге байланысты ақша қатынастарын білдіреді. Мемлекеттік каржы атқарымының нысандары — мемлекеттік кіріс пен мемлекеггік шығыс.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Психикалық депривация

**Психикалық депривация**  
*( — бірдеңені жоғалту)* - адамның негізгі қажеттіліктеріне қол жеткізуіне ұзақ уақыт бойы шектеу жасау нәтижесінде пайда болады. Толық даму үшін ең қауіптілері сенсорлық, эмоционалдық, байланыс түрлері. Депривация *эмоционалдық* және *интелектуалдық* дамуда кемшіліктердің болуымен (эмоционалдық байланыстың бұзылуы, тіл дамуының, әлеуметтік және гигиеналық дағдылардың, нәзік моториканың, интелект|інің кемшілігі) сипатталады. 

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Танкілер жиілігі

**Танкілер жиілігі**  — маңдай шептің **1** километріне келетін танкілердің орташа саны.

Әскерлердің барлық әрекет алаптары және соққы (негізгі күштерді шоғырландыру) бағыттары бойынша анықталады.

Әдетте, *тактикалық* және *оперативтік* танкілер жиілігі қарастырылады. Тактикалық танкілер жиілігінде бірінші эшелон бөлімдері мен құрамаларының танкілері, ал оперативтік танкілер жиілігінде бірінші және екінші эшелон мен қорлар құрамалары мен бірлестіктерінің танкілері есептелінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Левкипп

right|200px
**Левкипп** - ежелгі грек философы. Атомистиканың негізін салушы,Демокриттің досы. Ол атомдардың ұсақ бөлшектерін бөлетін, бостықтың болу мүмкіндігіне жол берген. Бөлінбейтін, өзгермейтін және сапасыз бола отыра атомдар, бір-бірінен тек шамасымен және түр-түрімен өзгешеленеді; олар үнемі қозғалыста болады. Бір - бірімен соқтығыса және ілінісе отыра атомдар көптеген заттарды құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Радиациялық генетика

**Радиациялық генетика** - иондандырғыш сәулеленудің тұқым қуалаушылыққа тигізетін әсерін зерттейтін ғылым саласы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Танкілерден атыс

**Танкілерден атыс**  — әдетте, тура бағытты жүріс кезінде, қысқа аялдауларда және орындарынан жүргізіледі.

Танк  бөлімшелері тура бағытта, оның ішінде үлкен қашықтарға (**2500** м-ден жоғары), ал қажет болған кезде жабық позициялардан шоғырланған атыс жүргізе алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мемлекеттік бағалы қағаздар

**Мемлекеттік бағалы қағаздар** - мемлекеттік билік органдары атынан шығарылған бағалы қағаздар, яғни үкімет пен жергілікті атқарушы органдар шығарған бағалы қағаздар немесе елдің мемлекеттік (ұлттық) банкісінің бағалы қағаздары. Мемлекеттік қарыз алысу нысандарының бірі. Мемлекеттік бағалы қағаздар облигациялар немесе иеленушісіне эмитенттен ақшалай қаражат немесе жағдайға қарай мүлік, оның атаулы құнының белгіленген пайызын не өзге де мүліктік құқықтар алу құқығы берілгенін куәландыратын эмиссиялық бағалы қағаздарға жататын өзге де бағалы қағаздар түрінде шығарылады.
## Дереккөздер


Санат:Құнды қағаздар

be-x-old:Абліґацыя
Изоморфизм (Лингвистика)

**Изоморфизм** - 
# бірнеше тілдердегі ұксас белгілер; 
# өзара бір мәнді сәйкестік;
# объектілер құрылымдарының арасындағы сәйкестік. Бір жүйенің әрбір элементіне басқа жүйенің бір элементі, бір жүйедегі әрбір операцияға басқасындағы операдия сәйкес келсе, екі жүйе бір-біріне изоморфты болып табылады. Изоморфизм аударма үрдістерін модельдеу кезінде кеңінен ескеріледі.
Әдебиеттануда көркем мәтіндегі мазмұн мен түрдің сәйкестігі. Кең мағынада көркем шығармадағы мазмұн мен форманың (идея, сюжет, стиль, т.б.) үндесуі. Кейбір зерттеушілер қандай да болмасын көркем шығармаға изоморфтық тән деген тұжырым жасайды. Алайда, изоморфтықтың көркем шығармада көрініс табуы, көбінесе, суреткердің шеберлігіне, көркем шығарманың эстетикалық деңгейіне байланысты. Мысалы, көркемдік жүйенің барлық саласында да изоморфтық бірдей көрініс таппауы мүмкін. Поэтикалық шығармаларда параллелизм үлкен рөл атқарады, онда мазмұндық және дыбыстық бірліктің орны ерекше. Тіпті, бейнелеу мақсатында нысан болып отырған бейне, не заттың ерекшелігіне байланысты лексикалық сөз байлығының өзін іріктеп қолдану ерекшелігі байқалады. Француз ақыны Н.Буало (1636 – 1711) өзінің әйгілі “*Поэтикалық өнер*” атты еңбегінде идиллия жанрына талдау жасағанда “қарапайым” және “табиғи” деген ұғымдарды қолданса, ал одаға талдау жасағанда – экспрессивті және патетикалық деген терминдерді қолданады. Изоморфтық белгілері өлең өлшемдерінде, синтаксистік құрылым жүйесінде де көрініс табуы мүмкін
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Депривацияланған (әлеуметтік)

**Депривацияланған (әлеуметтік)** - өмір сүру мен дамуға қажет қандай да бір жағдайларға шектеу қою.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жария Марксизм

**Жария Марксизм** - идеялық-саяси ағым, оның өкілдері (П.Б. Струве, М.И. Туган-Барановский, С.Н. Булгаков, Н.А. Бердяев және т.б.) 19 ғ. 90-шы жылдары заңды басылымдарда (осыдан аталуы) жекеленген марксистік идеяларды қолдана отыра халықшылдыққа қарсы шыққан.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жергілікті жердің тактикалық қасиеті

**Жергілікті жердің тактикалық қасиеті** — ұрысты ұйымдастыруға және жүргізуге, ұрыста әскери техниканы қолдануға, бақылау жағдайына, атыс жүргізуге, бағдарлануға, бүркенішке, сондай-ақ өтімділікке жергілікті жердің ықпалын анықтайтын қасиеттер. Жергілікті жердің тактикалық қасиетін бағалау кезінде алдымен бедерлер мен жергілікті жер заттарының оны шолуға қаншалықты қолайлылығын немесе қаншалыкты шектейтінін анықтайды. Осыған байланысты жергілікті жер: 
*ашық, 
*жартылай жабық, 
*жабық болып бөлінеді.

Ашық жерде табиғи бүркеніштер болмағандықтан, басшылық тұрған биіктіктерден оның барлық ауданының 75%-нан астамын көруге мүмкіндік береді, бұл ұрыс алаңын бақылауда жақсы жағдай тудырады. Сонымен қатар, ашық жер бүркеніш жасауды, тасалануды және ядролық қару мен басқа күрес құралдарының зиянды әсерлерінен жасырынуды қиындатады. Қарсыластың іс-қимылын жақсы бакылауды қамтамасыз ететіндіктен және оны барлық қару түрлерінен жақсы жою мүмкіңдігін беретіндіктен, мүндай жердің қорғаныс шебінің алдында болғаны ыңғайлы.

Барлық алаңның 50%-на дейінгі бөлігі анық көрінетін жергілікті жер жартылай жабық деп аталады.

Жабық жергілікті жер барлык алаңның 25%-на дейінгі болігін байқауға мүмкіндік береді, соңдықтан бүркеніш жасауға және қарсыластың атысынан тасалануға жақсы жағдай жасаңды, алайда ұрыс кезінде бөлімшелерді басқаруды, ұрыс алаңында бағдарлануды және үйлесімді іс-қимыл жасауды киындатады. Жергілікті жердің қозғалысты қиындататын бөгеттермен (өзендер, батпақтар, т.б.) кимыл дәрежесіне байланысты ойлықырлы, тегіс жер болып бөлінеді. Ойлықырлы жерде қозғалысты қиындататын бөгеттер барлық алаңның 20%-ын құрайды. Егер осындай бегеттер алаңның 30%-дан астамын құраса, ол жер күрт ойлы-қырлы деп аталады. Ойлы-қырлы жерлер карсыластың алғы шебіне жасырын жакындауға, торуыл ұйымдастыруға қолайлы жағдайлар жасайды, ал сайлар, топырақ үйінділері оның қорғаныштық қасиетін жоғарылатады. Сонымен қатар, ойлы-қырлы жер өз әскерлерінің, әсіресе, әскери техника мен көліктің қозғалысын қиындатады және байқалмайтын әңірлер мол болады. Алаңның 10%-на жуығы бөгеттерден түрса, ондай жер ойы-қыры аз жер деп аталады. Егер бөгеттер болмаса немесе олар 10%-дан аз болса, ондай жергілікті жер тегіс жер деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Диахрония

**Диахрония** ( және  - уақыт) — тіл жүйесінің тарихи дамуын тіл білімінің объектісі түрінде зерттеу; тілді оның уақыт көлемінде даму процесімен байланысты алып қарастыру. 

Тарихи тіл білімінде **Диахрония** ұғымы тілді талдауда оған қарама-қарсы аспектіні білдіретін синхрония ұғымымен тікелей байланысты.

## Тағы қараныз:
* Диахрониялық лингвистика
* Диахрониялық типология

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Салыстырмалы-тарихи тілтану
Санат:Семиотика
Санат:Құрылымдық лингвистика
Геогельминттер

**Геогельминттер** - тіршілік циклінде аралық иегерлері болмайтын, ал жұмыртқалары немесе личинкалары қоршаған ортада дамитын паразиттік құрттар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Тану

**Тану**  — табылған объектінің (ұшақ, кеме және т.б.) сипатын және оның кай мемлекет пен ведомствоға жататынын анықтау.

Тану визуальды және радиолокациялық болуы мүмкін.

**Визуальды тану** қаруланбаған көзбен немесе объектілердің мемлекетке қатыстылығын білдіретін тану белгілеріне қарап, оптикалық аспаптар көмегімен, я болмаса, оларға тән белгілер бойынша (жеке құрам әскер киімінің түсі мен тігілуі, ұшақтар, кемелер, ұрыс машиналар күші, т.б.) жүзеге асырылады. Өз әскери ұшақтарын және өзгелерді өзара тануы ұрыс уақытында немесе операцияның белгілі бір кезеңіне орнатылатын сигналдар (сигналды ракеталар, қолшамдар, прожекторлар, түсті түтіндер т.б.) көмегімен жүзеге асырылуы мүмкін. Өз объектілерін радиолокациялық тану кезінде сұрайтын (сұраушы) және жауап беретін (жауап беруші) құрылымдардан тұратын жүйелерді қолданады.

**Радиолокациялық тану** жүйелері (аспаптар) жер үсті бақылау пунктерінде, ұшақтардың, кемелердің және басқа объектілердің бортында қондырылады. Радиолокациялық тану жүйесі бірлескен, автономды және жартылай автономды (аралас) болуы мүмкін.

**Тану** — естің бұрынғы қабылдағандарға кезіккенде (кездескенде) көрінетін қайта жаңғыртудағы қарапайым түрі. Тану қабылдау дәрежесіне орай түрліше болады. Мысалы, кейбіреулер бұрынғы көргенін бірден айнытпай таниды, енді біреулер тіптен тани алмай қиналады. Тану ұқсатумен де байланысты. Мысалы, адам бір жерге келгенде, бұрын көрген сондай бір жерді есіне түсіріп, айналадағы нәрселерді соған ұқсатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Имперфект

**Имперфект** - аяқталған немесе тоқтатылған сәтін көрсетпей оны болып жатқан немесе қайталанған үрдісінде қарастырылатын бұрынғы іс-әрекетті немесе жағдайды білдіретін бірқатар үнді-еуропалық тіл және басқа тілдердегі етістіктің түр-мерзімдік тұлғасы, мысалы: көне грекше "emachonto" - «олар шайқасты» (сол сәтте немесе бірнеше рет). Имперфект әдетте қоршаған ортаны ескере отырып, бұрынғы тұрақты жағдайларды, дәстүрлерді, сол сияқты өзімен бір мезгілде өткен іс-әрекетті сипаттағанда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ескіру (материалдарда)

**Ескіру** - материалдардың пайдалану мерзімі ұзақтығының әсерінен дағдылы немесе жоғары температуралы ортада қасиеттерінің өзгеруі, кемуі. Ескіру молекулалар және атомдардың жылулық қозғалысы, жарық арқылы және басқа шығаруды әсермен, механикалық әсерлер, гравитациялық және тағы басқа факторлардың магниттiк өрiстерiнен болады.

## Тағы қараңыз
*Қажу

## Дереккөздер


Санат:Механика
Гериатр

**Гериатр** - кәрі және егде жастағы науқастарға медициналық көмек көрсетумен айналысатын дәрігер-маман.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Готфрид Вильгельм Лейбниц

right|300px
**Готфрид Уилһелм Лейбниц**,  ( (1646–1716) — неміс философы және ғалымы, жаңа заман философиясының рационолистік дәстүрінің жалғастырушысы. Ол болмыстың мәнін ашуға талпынды. Оның пікірінше, болмыс ұсак ерекше рухани бөлшектер - монадалардан тұрады. Монадалар - болмыстың алғашкы элементтері, атомдар. Лейбниц өткен философияның маңызды нәтижелерін жаңа ғылыми білімдерімен өзі ұсынған. Методологиямен сәйкестендіруге талпынды.

Сонымен қатар, Лейбниц математикада да елеулі үлес қосты: ол дифференциалдық және интегралдық санақты жүйелі түрде дамытты. Лейбництің туынды белгісі dy/dx бүгінгі күнге дейін қолданылады және ол функциялардың өзгеру жылдамдығын сипаттауға ыңғайлы символикалық нотация ұсынды. Сонымен қатар, Лейбництің интеграл белгісі \int де осы дәуірден шыққан. Оның жүйесі Ньютонның флуксиялар нотациясымен қатар математикалық анализдің дамуына зор ықпал етті.

### Математикадағы еңбектері
Лейбниц математикалық анализдің негізін қалады. Ол дифференциалдық және интегралдық санақты жүйелі түрде дамытты.  

* Туынды белгісі: dy/dx — функциялардың өзгеру жылдамдығын сипаттайды.  
* Интеграл белгісі: \int — аудан, көлем немесе жалпы жинақты есептеу үшін қолданылады.  

### Негізгі теоремалары
* Туындының ережелері:
  Қосу ережесі: (f+g)' = f' + g'
  Көбейту ережесі: (fg)' = f'g + fg'
  Бөліндіру ережесі: \left(\frac{f}{g}\right)' = \frac{f'g - fg'}{g^2}
  Тізбекті ереже: (f(g(x)))' = f'(g(x)) \cdot g'(x)

* Интегралдық теоремалар:
  Негізгі интегралдық теорема: \int_a^b f'(x)\,dx = f(b) - f(a)
  Көмекші ережелер: қосынды интеграл, тұрақты коэффициент интеграл, айнымалы ауыстыру ережелері.

Лейбництің жүйесі Ньютонның флуксиялар нотациясымен қатар математикалық анализдің дамуына зор ықпал етті. Ол енгізген символдар қазіргі күнге дейін қолданылады.

## Әдебиет
* Томас, И. "Gottfried Wilhelm Leibniz: математикалық логика мен анализдің негізін қалаушы", 2005.  
* Лейбниц, Г. В. "Nova Methodus pro Maximis et Minimis", 1684.

## Дереккөздер

Санат:1646 жылы туғандар
Санат:1716 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия ғалымдары
Диахрониялық лингвистика

**Диахрониялық лингвистика**(тарихи, эволюциялық) (  - уақыт ) — тілдің тарихи даму процесінде байқалатын заңдылықтарды зерттейтін тіл білімінің саласы. 

Диахрониялық лингвистика тілдік құбылыстарды олардың нақты тарихи дамуымен байланысты зерттеу нәтижесінде пайда болған. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап диахрониялық лингвистика тіл жүйесіндегі диахрондық өзгерістерді, онда олардың алатын орнын зерттеуге бағытталды. 

## Тағы қараңыз:
* Диахрония
* Диахрониялық типология 

## Дереккөздер


Санат:Лингвистикалық жұмыстар
Санат:Құрылымдық лингвистика
Гигрограф

**Гигрограф** ( — ылғал және  — жазу) - ауаның салыстырмалы ылғалдылығын үздіксіз тіркеу үшін колданылатын метеорологиялық аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Танкінің өздігінен қазуына арналған құрал-жабдықтар

thumb|right|250px
**Танкінің өздігінен қазуына арналған құрал-жабдықтар**  — жер қазатын аспалы (бульдозерлі) құрал-жабдық.
 
Оның көмегімен танкіге (ұрыс машинасына) окоп, таса қазылады. Жүргізуші механик құрал жабдықты танкіден (ұрыс машинасынан) шықпай-ақ басқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тану белгілері

thumb|right|200px|Қазақстанның тану белгісі
**Тану белгілері**  — әскери техниканың және әскерлердің мемлекеттік (үлттіқ) тиістілігін, сонымен қатар әскери қызметшілердің және әр түрлі техникалық құралдардың белгілі бір қарулы күштерге, әскер түріне, бірлестікке, құрамаға, бөлімге (бөлімшеге) тиістілігін анықтау мүмкіндігін беретін белгілер.

Тану белгілеріне символдар тобы, сандар, әріптер және арнайы белгілер кіреді. Әрбір елдің қарулы күштерінде өздерінің Тану белгілері жүйесі болады.

Әскери ұшақтарда және тікұшақтарда мемлекеттік, ұлттық тиістілігінің Тану белгілері әр түрлі түстегі геометриялық фигуралар (шеңберлер, квадраттар, жолақтар, жұлдыздар, крестер және т.б.) түрінде олардың қанаттарына, бүйір беттеріне, фюзеляждарына, тік қондырғыларына таңбаланады.

Әскери-тедіз флотында (**ӘТФ**), әскери теңіз күштерінде (**ӘТК**), кемелерде мемлекеттік ту және борттық нәмір Тану белгілері ретінде қызмет етеді, сонымен қатар, ірі кемелерде әз атаулары болады. Көптеген елдердің әскери техникаларының барлық түрлерінде қарулы күштерге, әскер (қызмет) түріне тиістілік белгілері бар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Статор

thumb|right
***Статор*** ( - қозғалмай тұратын) - электр машинаның айналмайтын бөлігі; электр машинасының жылжымалы бөлiгі роторды қосатын жылжымайтын бөлiк. Қозғалатын бөлікпен - ротормен өзара әрекеттеседі.

## Дереккөздер

Санат:Механика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Танудың автономды жүйесі

**Танудың автономды жүйесі**  — ұшақтарды, кемелерді және т.б. тану жүйесі.

Онда танылатын нысаналарды бақылайтын радиолокациялық станцияның жұмыс толқынынан өзгеше толқында жауап берушілерімен жұмыс істеуге арналған арнайы сұрау салушы бар. Жауап берушінің белгілері сұрау салушының индикаторы экранында байқалады.

Радиолокациялық станция мен сұрау салушының синхронды жұмысы кезінде тану белгілері оның индикаторының экранында берілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гигрометр

[thumb|[КСРО кезіндегі гигрометр]]
**Гигрометр** — ауаның ылғалдылығын өлшеу үшін қолданылатын метеорологиялық аспап. Гигрометрдің бірнеше түрі бар: шаш гигрометрі, салмақтық, конденсациялық,керамикалық, электролиттік, электрондық, жапсарлы. 

## Шаш гигрометрі
Шаш гигрометрі майсыздандырылған шаштың ауа ылғалының ұзаруы не қысқаруы нәтижесінде жұмыс істейді. Шаш гигрометрі соңғы кездері тек білім беру мекемелерінде ғана пайдаланылуда, оның орнына қазіргі кезде арзандау электронды гигрометр пайдаланылады.

## Конденсация гигрометрі
Ол стендте орнатылған жалтырақ тегіс беткі қабаты бар металл дөңгелек қораптан тұрады. Қораптың жоғарғы жағында екі тесік бар. Олардың біреуі арқылы қорапқа эфир құйып, термометрді салады, екіншісі резеңке сорғыға қосылады. *Конденсация гигрометрінің* әрекеті шық нүктесін анықтауға негізделген.

Эфирден ауаны сорғымен үрлейді, осы кезде эфир тез буланады және қорапты салқындатады. Жылу тасымалының арқасында қораптың бетіне жақын орналасқан су буының қабаты да салқындайды.

Белгілі бір температурада бұл су буы тығыздана бастайды. Қораптың жылтыратылған бетінде су тамшылары пайда болады. Бұл температура термометрімен анықталады, бұл шық нүктесі болады.

## Дереккөздер

Санат:Метеорологиялық құрылғылар
Санат:Өлшеу құралдары
Есептен шығарылған балалар

**Есептен шығарылған балалар** - шетелдік (әсіресе
ағылшын) ғылыми әдебиеттерде дамуының қандайда бір жағы орта статистикалық көрсеткіштерден ауытқитын балалардың категориясын атайды; бұл категорияға кемшіліктері бар балалардан басқа, дарынды және ұялшақ балалар т.б. «*мінезді*» және акцентуациялы балалар жатады. Бұл терминді В.П. Кащенко қолданған.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ли

right|300px
**Ли** - сыпайылық, (қытай тілінен сөзбе сөз аудармасы - салт-жора, этикет, салт, рәсім, тәртіп, ұстамдылық), қытай философиясының, оның ішінде ең алдымен конфуциандықтың категориясы. Конфуцияда Ли - адамның басқаларға және өзіне деген дұрыс қатынасының сипаттамасы: «Өзіңді жену және Ли-ге мінажат ету - ол имандылық адамгершілік.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жергілікті заттар

**Жергілікті заттар** — әскери істе жергілікті жерді зерттеуде, әскерлерді ұрыста басқару, бағдарлау, бағыттау үшін қолданылатын жер үстіндегі жасанды және табиғи объектілер. Координаттары белгілі жергілікті заттар, сондай-ақ ракеталарды жіберу мен артиллериядан атуда геодезиялық мәліметтерді анықтау үшін кемелерде қолданылады. Оларға төмендегідей объектілер жатады: *тұрғын жерлер және ондағы құрылыстар, 
*жеке тұрған тұрғын және түрғын емес құрылыстар; 
*өсімдікті және құнарлы жер кабаты, ормандар; 
*бұталы жерлер, бақтар, бақшалар, құмдар, тұзды жерлер, тасты жерлер, батпақтар, сондай-ақ өндірісті, 
*ауыл шаруашылықты, әнеркәсіпті кәсіпорындар, үлкен акваториялардың жағалык аймағы, өзендер, көлдер, арналар, 
*олардағы құрылыстар — электр станциялары, порттар, көпірлер, кемежайлар, шлюздер, қатыпас жолдарындағы объектілер, темір жәл байланыстары, тас және топырақты жолдар, темір жол станциясы, электрхабарлар желісі, телефон және телеграф байланыстары, радиостанциялар, мемлекеттік және арнайы геодезиялық тораптардың геодезиялық белгілері жатады.

Топографиялық карталар мен ұрыстың графикалық құжаттарында жергілікті заттар кабылданған шартты белгілермен белгіленеді. Соңғылары қолданылуына қарай масштабтық (объектіні карта масштабында белгілейтін), жергілікті заттарды жіктейтін — түсіндірме (бағдар ретінде де қолдануға болады) болып бөлінеді де, топографикалық және теңіздік навигациялық картаға графикалық дәлдікпен салынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дескулизация

**Дескулизация** *([[ағылшын тілі|ағылшынша]]: deschooling, әріпт. «мектептен айыру»)* - мектепті әлеуметтік институт ретінде таратып, оны жастарды әлеумсттендірудің  дәстүрлі емес түрлерімен ауыстыру XX ғасырдың 60-70 жылдары педагогика мен әлеуметтануда солшыл радикалдық теоретиктері И. Иллич, П. Гудмен (АҚШ), Э. Раймер (Ұлыбритания) П. Фреирилер (Бразилия) ұсынған дескулизация өкілдері міндетті оқытуды жоюды ұсынады және мектеп реформасын жасауға жасалған кез-келген қадамды жоққа шығарады. Танымдық әрекеттің басты себебі индивидтің пайдалы тәжітибені жинауға деген табиғи ыңғайы деп санайды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Кросс-паритет

**Кросс-паритет / Кросс-балам** - Еуропалық қоғамға мүше елдердің екі валютасының ЭКЮ-ге (2000 жылдан еуроға) шаққандағы бағамдары арқылы есептелген өзара бағамы.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Абандон

**Абандон** (франц. abandon - бас тарту) - 1)борышқорлық талаптардан бас тарту; мұнда бір тарап өзінің құқықтарынан бас тартады, бірақ іске жұмсаған қаржы салымын алмайды; 2) құқықтан немесе меншіктен ерікті түрде бас тарту; 3) айып төлеу жолымен мәміледен шығу; 4) опцион мерзімінің пайдаланылмастан бітуі; 5) бастықтың рұқсатынсыз және дәлелсіз себептермен жұмыстан кетіп қалу; қызметкерді жұмыстан босату үшін желеу. Сақтандыруда абандон - мүлікті сақтандырған тұлғаның — сақтандырылушының (сақтанушының) осы мүлікке құқығынан бас тартуы және сақтандырушыдан толық сақтандыру сомасын алу мақсатымен осы құқықты оған табыстауы. Теңіз тасымалында абандонды кеменің не тауардың сақтандырылушысы қолданады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қауіпті топтағы балалар мен жеткіншектер

**«Қауіпті топтағы» балалар мен жеткіншектер** - түрлі психикалық және әлеуметті бейімделмеген, қоршаған ортаның талаптарына және нормаларға сәйкеспейтін балалар.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Тапал-зеңбірек

**Тапал-зеңбірек**  — зеңбірек пен келте зеңбірек қоса үйлестірілген, бірақ зеңбіректің қасиеті басым болатын артиллериялық қару.

Тапал-зеңбірек төсей және аспандата атыс жүргізуге арналады. Зеңбірекпен салыстырғанда Тапал-зеңбіректің ұңғысы қысқа, ұңғысының көтерілу бұрышы және снарядтың түсуі жоғары болады. Келте зеңбірекпен салыстырғанда Тапал-зеңбіректің атыс қашыктығы басым келеді.

Тапал-зеңбірек әскери (далалық) артиллерия құрамына кіреді. Қазіргі заманғы Тапал-зеңбіректің калибрі **152­155** мм, снарядының салмағы **43—46** кг, ең алыс ату қашықтығы **17—25** километр. Жылжу тәсіліне қарай Тапал-зеңбірек сүйремелі, өздігінен жылжитын және өздігінен жүретін болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алимжан Баудинов

**Алимжан Баудинов** 1948 жылы Қытай Халық Республикасының Чилпанзе қаласында туған. Алматы облысының Қаратұрық селосында орта мектеп, 1980 жылы ҚазМУ-дің жур-налистика факультетін тамамдаған.
## Жұмыс баспалдағы
1969 жылы Шелек аудандық газетінде корректор, әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1973 жылдан *«Ұйғыр авази»* газетінде тілші, бөлім меңгерушісі, *«Иени хаят»* газетінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған.
## Еңбегі
Қаламгердің әңгімелері газет-журналдарда жарияланып тұрады. Бірнеше жинақтың авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Чилпанзе қаласы
Санат:1948 жылы туғандар
Гидратация

thumb|right|Натрий ионының гидратациясы
**Гидратация** - судың әр түрлі заттарға қосылуы.

**Гидратация** сумен әрекеттесу, сулану ([hydor — су}}) — [иондардың, зарядты минерал беттерінің электр өрісінде су молекулаларының полярланып, сол беттерге адсорбцияланып тартылуы. Сол сияқты минерал бетіне суланған иондардың адсорбциялану нәтижесінде сулану арта түседі.
. 

Өнеркәсіптік маңызы зор гидратация реакциялардың бірі – алкендердің фосфор қышқылы (күкірт қышқылы т.б.) катализаторы қатысында, 330 С температурада және 6 МПа қысымда су буымен қосылуы. Мысалы, CH2 = CH2 + HОН -> CH3 – CH2 – ОH  этеннен этанол алынады. Бұл реакция электрофильді қосылу механизмімен жүреді және реакция нәтижесінде спирт түзіледі. Симметриялы емес алкендердің су буымен реакциясы В. В. Морковников ережесі бойынша жүреді.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Терминология
Санат:Металлургия
Санат:Тау-кен ісі
Санат:Химия
Санат:Медицина
Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры

**Мемлекеттік  жинақтаушы зейнетақы қоры** — белгіленген тәртіппен салымшылардың міндетті зейнетақы жарналарын жинайтын және алушыларға зейнетақы төлемдерін төлейтін, сондай-ақ зейнетақы активтерін қалыптастыру жөніндегі қызметті жүзеге асырып, оларды бағалы қағаздарға, банкілердің депозиттеріне, халықаралық қаржы ұйымдарының бағалы қағаздарына инвестициялайтын заңы тұлға; құрылтайшысы үкімет болып табылатын жабық акционерлік қоғам нысанында  құрылады.

## Міндеттері
* зейнетақылар мен жәрдемақылар төлеу үшін қаражаттар жинау, сонымен бірге зейнетақы ісін ұйымдастыру;
* аймақтық әлеуметтік бағдарламаларды қаржыландыруға қатысу.

## Зейнетақы қаражат көзі
* міндетті зейнетақы жарналары;
* меншік нысанына қарамастан барлық шаруашылық органдары төлейтін сақтық жарналары немесе арнаулы салықтар;
* жеке еңбек қызметімен айналысатын азаматтардың сақтық жарналары.

## Дереккөздер

Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Санат:Қазақстанның мемлекеттік ұйымдары
Санат:Қазақстанның қаржы компаниялары
Гидромассаж

**Гидромассаж** — ағзаны уқалаудың және жылы жаңбырлы себезгінің үйлестіріле әсер етуіне негізделген емшара.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Аударманың инварианты

Аударманың инварианты- 1.мағынаның инварианты; 2. аударылатын айтылымның функционалдык сипаттамаларымен және коммуникативтік қондырғысымен анықталатын бастапқы хабардың функционалдық мазмұны (яғни семантикалық та, прагматикалық та мғыналық қыры, мәні) және солардың арасындағы қатынас; 3. хабардың семантикалық және прагматикалық компоненттерінің күрделі өзара әрекеттестігімен анықталады және елеулі мөлшерде сөйлеу актісінің коммуникативтік қондырғысы мен функционалдық сипаттарына қатысты болады. Түпнұсканың функционалдық сипаттарының ара қатынасымен және соңғы кезекте коммуникативтік кондырғымен анықталатын бастапкы хабардың семантикалық және прагматикалык функционалдық мазмұны аударма үрдісінде инварианты, яғни өзгеріссіз болып калады; 4. ойдың барлык реңктерімен өзгеріссіз мазмұны. Ойдың бұл бастапкы мазмұны транслятта толық сақталады; 5. мәтіннің функционалдық сипаттарының жиынтығы немесе коммуникативтік тапсырма; 6. бұл нақты варианттан ой жұзінде ғана бөліне алатын абстракты ұғым, инварианттың өзі материяға айнала алмайды, кез-келген материяға айналу оны вариант етеді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Абоненттік ақы

**Абоненттік ақы** - кәсіпорынның өзіне көлік, байланыс пен басқа да ұйымдар көрсететін қызметтерге ақы төлеуі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Либидо

**Либидо** ( - тілек, ынтығу) - Фрейдтің психоанализнің, психикалық энергияның негізгі гипотетикалық түрі - сексуалдық әуестену күшін білдіретін негізгі түсініктерінің бірі. Ол жыныстық ынтықтық не жалпылай алғанда, өмірге, платонның Эросына жақын оның көріністеріне ынтықтық дегенді білдіреді. К. Юнг бұл түсінікті адам өміріндегі қиындықтар мен бөгеттерді жеңуге арналған психикалық энергия, ерікжігер деп кеңейтті.

## Дереккөздер

Санат:Психоталдау
Санат:Аналитикалық психология
Санат:Адамның сексуалдылығы
Диахрониялық типология

**Диахрониялық типология** ( және  - уакыт ) — салыстыратын тілдердің материалын ұқсастығына қарап емес, категориалды-мазмұндык құрылымы тұрғысынан зерттейтін типологиялық бағыт. **Диахрониялық** типология тілдік универсал идеясымен байланысты болғанымен, одан ерекше универсалдық белгілер ұсынады. **Диахрониялық типологиның** негізгі ұғымы бойынша тілдің даму жолы барлық тілдерге ортак, бірақ сол жолмен тілдер біркелкі емес, ілгерінді-кейінді дамуы мүмкін. Бұл идея тілдің сатылап даму теориясымен үндесіп жатыр. Бірақ сатылану идеясы мұнда екі түрлі түсіндіріледі:
# Тілдер белгілі формалды сатыларды (*кезендерді*) өтуге тиіс (*посессивті — эргативті — номинативті құрылыс*). Диахрониялық типология осы кезендердің қалыптасуындагы формалды корсеткіштерге сүйенеді;
# Тілдер мазмұндық-мағыналық тұрғыда салыстырылып, мазмұндық категориялар стадиялық деп қаралуы мүмкін. Осы мағынада Диахрониялық типологияның контенсивті типология бағыты болініп шыққан (С. Д. Каннельсон, В. И. Абаев, Г. А. Климов).
Диахрониялық типологиянын тағы бір бағыты тілдік өзгерістердің себебін сөйлеушілердің сөз колданудағы максатымен байланыстырып қарайды. Мэселен, сөйлеу кезінде ен алдымен аса манызды құбылыстарға көңіл бөлінеді. Мысалы, адам көбінесе өзі туралы айтатындықтан, ондағы морфологиялық, синтаксистік қолданыстар 1-жакпен байланысты болады, ал олар 2,3-жақтарда кейін пайда болады. Сөйтіп, грамматикалық категория бірынғай қалыптаспайды: дамудын бір кезеңінде 1-жақтағы етістік шағы 3-жақта баскаша болуы мүмкін.

**Диахрониялық типология** бір тілдін көлемінде эр түрлі хронологиялық типологияға қатысты құбылыстар болатынын жоққа шығармайды. Диахрониялық типологиянын жатымды жағы оның тілдің тек откеніне ғана емес, келешегіне көніл бөлетіндігінде. Бірақ **Диахрониялық типологияда** тілдік фактілер эволюциясының толық иерархиялық тізбесі жасалған жок.

**Диахрониялық типология** КСРО-да 20 ғасырдың 30 жылдарында, АҚШ-та 70 жылдарда дами бастады, бірақ оған жакын идеялар Э. Бенвенист пен В. Гумбольдттың еңбектерінде кездеседі. Тілдің қарым-қатынастық сипатына бағытталғандықтан, **Диахрониялық типология** тіл біліміндегі прагматика, дискурсивті теориямен т. б. байланысты болып келеді, **Диахрониялық типология** тілдін эволюциясын ғана емес, адам ойының эволюциясын зерттеу үшін де маңызды.

## Тағы қараныз:
* Диахрониялық лингвистика
* Диахрония
* Тіл тарихы

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Тіл тарихы
Ивектива

**Ивектива** (- дөрекі, ұрысқақ) - нормаға жатпайтын сөз, басылмайтын сөз, ұятсыз сөз, боқтық сөз, ұрсысу, құнсыз лексика, боқ ауыз сөз, әлдекімді кемсітіп сөйлеу, кемсітушілік сөз.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Аваль

**Аваль** ( — тапсырма, чек, вексель т. б. тапсырмасы) — төлеу үшін ерекше кепілдікті жазба түрінде ресімделген жазбаша қаржы кепілгерлігі; банк несиесін беру нысаны. Аваль чектің (вексельдің) бүкіл сомасына немесе оның тек бір бөлігіне ғана төлемшіден кез келген жауапты адамның атынан (мысалы, чек немесе вексельиесінің, акцептанттың, индоссанттың атынан) жасалуы мүмкін. Аваль чектің (вексельдің) беткі жағына немесе қосымша параққа (аллонжға) "аваль деп есептелсін" деген сөздер жазу және оның кім үшін берілгені көрсетіліп белгі соғу жолымен беріледі.

Азаматтық құқықта— вексель бойынша кепілгер болған адам (авалист), вексель төлемі үшін жауапкершілікті өзіне қабылдайды; вексельдің өзіндегі авалистің кепілдік жазбасы, не арнайы құжатты беру арқылы рәсімделеді.

## Аваль банктік
Банктің вексельдік тапсырысы, осы арқылы ол вексель иесі алдында вексель бойынша міндетті кез келген тұлға: акцептант, вексель беруші, индоссант алдында төлем міндеттемелерініц орындалуы  үшін жауапкершілік алады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Экономикалық терминдер
Санат:Банк ісі
Балалар ауылдары

thumb|Балалар ауылы-SOS Кандалакша
**Балалар ауылдары** *(sos - киндердорфтар)* - жетім балалар мен ата-аналарының қамқорлығынсыз калған балаларды отбасылық жағдайға жақын етіп тәрбиелеу жүйесі. Балалар ауылдары алғаш 1949 жылы Германияда австрия педагогі Гмайнер кұрған, кейін әлемдегі 120 елде ашылған.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жердің қорғаныштық қасиеттері

**Жердің қорғаныштық қасиеттері** — ядролық жарылыс пен зақымдау құралдарының зиян келтіретін әсерін бәсеңсітуге, жаппай кырып жоятын қарудан әскерлер мен техниканың шығынға ұшырауын азайтуға мумкіндік туғызатын жердің корғаныштық қасиеттері. Ең жаксы корғаныштық қасиеттері бар жерлерге орманды, адырлы, дөнді, ойпатты, жыра-сайы мол жерлер жатады. Аңғарлардың, жыралы, сайлы жерлердің, ойпаттардың, шүңқырлардың, орлардың қорғаныштық қасиеттері олардың терендігіне, қатпарлы болуына, кеңдігіне және соққы толкынының бағытына көлденең орналасуына байланысты. Егер аңғарлар, жыра, сай, ойпаттар, шүңкырлар, орлар соққы толқынының бағыты бойында орналасса және олар саяз, қатпарлары аз болса, соққы толқынының зақымдау әсері азаймайды, қайта артады. Егер олар катпарлы, айналмалы болып, олардың бағытына кесе-көлденең келсе, соққы толкынының зақымдау әсері анағүрлым азаяды. Соққы толқынының зақымдау әсері тек қана адыр-бүдыры көп жерде ғана азайып қоймайды, сонымен қатар бомба копарылысынан пайда болған шүңқырлар, бомба түскен жерлер де зақымдау әсерін бәсеңдетуге себепкер болады. Осы жағдайларды ескере отырып, жердің қорғаныштық қасиеттерін орынды пайдалану әскерлердің, техниканың шығынын азайтуға және жерді соғысқа дайындаудың, инженерлік жүмыстардың көлемі мен уақытын кысқартуға мүмкіндік туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жолбарыс Баязид

**Жолбарыс Баязид** 1934 жылы 6 мамырда Қостанай облысы, Меңдіғара ауданының «Үлгілі» ұжымшарында дүниеге келген. 1956 жылы
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін, 1968 жылы Алматыдағы екі жылдық жоғары партия мектебін бітірген. Еңбек жолын *«Жас Алаш» (бұрынғы «Лениншіл жас»)* газетінде бастап, ұзақ жылдар бойы Қостанай облыстық газетінде, радиосында, Жангелдин аудандық газетінде, облыстық мәдениет басқармасында, облыстық телерадио компаниясында жауапты қызметтер атқарған. Өлеңдері 1976 жылдан бері облыстық, республикалық газет-журналдарда үзбей жарияланып келеді. *« Бақытымның бұлағы », «Жыр ғұмыр», «Жыр дүние», «Жыр мен сыр», «Махаббат оты сөнбейді», «Ақиқаттың ақ шыңы»* атты өлең кітаптары жарық көрген.

## Жетістіктері
2004 жылы Қостанай облыстық меценаттар клубының *«Қазына»* сыйлығын алған. 2008 жылы *«Астанаға — 10 жыл»* медалімен марапатталған. Қостанай қаласының Құрметті азаматы. Көптеген ән текстерінің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қостанай облысы
Санат:Қостанай қаласының Құрметті азаматы
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Меңдіқара ауданында туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Гомеостат

**Гомеостат** – тірі ағзалардын кейбір физиологиялық қасиеттерінің шектелген деңгейде сақталуын қалыптастырып отыратын өзін-өзі ұйымдастыру жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Алғытөлем

**Алғытөлем**(аванс) (франц. avance - қарыз беру) — алдағы төлемдердің есебіне берілетін ақшалай сома немесе басқадай мүліктік құндылық. Aванс кәсіпорын қызметкерлеріне жалақы немесе алдағы шығын мен төлем есебіне жатқызылып, күні бұрын берілетін, сома болуы не алдын ала төленетін, төлем болуы не орындаушыға (мердігерге) орындалуға тиіс жұмыс (көрсетілуге тиіс қызмет) құнының бір бөлігі ретінде берілетін, ақшалай қаражат болуы мүмкін. Әдетте, әкімшілік-басқару қызметкерлерінің лауазымдық айлық ақысының немесе жұмысшылардың мерзімдік тарифтік мөлшерлемесінің салық пен шегерім ұсталмағандағы 40-50%-ы мөлшерінде есептеледі. Aванс қызметкерлерді қызмет бабындағы іссапарға жіберу кезінде оларға есеп беру шартымен беріледі, іссапарларға арналған аванс жіберілген жеріне бару және қайту жолақысын, тәуліктік ақыны (тұруға арналған шығыс) және іссапар мерзімінде тұрғын үй жалдау жөніндегі шығысты төлеуге тиесілі сомалар шегінде беріледі. Шаруашылық шығынына жұмсау үшін де аванс беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Гидростат

**Гидростат** - жасанды жолмен жұмыс камерасында қажетті салыстырмалы ауа ылғалдылығын жасауға және оны бойында ұзақ сақтап тұруға арналған қондырғы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Кулисье

**Кулисье** - қалтарыстағы делдал - ресми маклерлердің қатысуынсыз биржалық мәміле жасасатын бейресми биржа делдалы, маклері.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Мейрамхана

[right|thumb| alt=A.|200 px|[Нью-Йорктегі мейрамхана]]

**Мейрамхана** - қызмет көрсету деңгейі бойынша люкс, симпозиум қатысушыларына, банк және офис қызметкерлеріне арналған қоғамдық орын түрі. Егер де бизнес-ланч үш тағамнан құралса, тұтынушылар төрт курстан тұратын жинақты тандайды: бірінші курс — салқын және ыстық басытқылардың бірнеше нұсқалары ; екінші курс — көжелер; үшінші курс — негізгі ыстық тағамдар және төртінші — десерт. Бизнес-ланч мәзірі әр апта сайын өзгертілуі керек. Жексенбілік бранч мәзірі — мейрамханаларда 12—16 сағ. аралығында отбасылық ас беру кезінде қолданылады. Бранч мәзіріне швед үстелі қосылады. Жеке-жеке шай үстелін, жеміс-жидекті және десерт үстелдерін ұйымдастырған жөн. Мәзірге міндетті түрде шарап немесе шампан бокалы кіргізіледі. 
left|thumb| alt=A.|270 px|Мейрамхана
Жексенбілік бранч мәзіріндегі тағамдар бағасы алдын ала белгіленеді. Күндізгі рацион мәзірі симпозиум, мәслихат, конференция қатысушыларына құрастырылады. Мәзірді құрастырғанда тамақтанушылар контингенті (жасы, ұлты, жұмыс түрі) ескеріледі. Күндізгі рацион мәзірінің калориялығы 2000— 5000 ккал-ға дейін ауытқиды. Мәзірге басытқылар, бірінші және екінші ыстық тағамдар, тәтті тағамдар, нан-тоқаш өнімдері, ыстық және салқын сусындар кіреді. Күндізгі рацион мәзірін құру үшін әр тағамның калориялығын ескеру керек. Диеталық мәзір — тиімді тамақтанудың есебінен физиологиялық нормалардың негізінде құрылады. Мәзірдегі әрбір тағамға диета нөмірі жазылады. Балалар мәзірі — тез сіңетін және тез 8 тағамдарға жоғарғы және 1-деңгейлі болып бағытталған мейрамханаларды айтады.

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық тамақтандыру
Дивергент

**Дивергент** ( - әр жаққа ауытқу) — сөз құрамындағы өзгерістерге байланысты дыбыстардың әр түрлі айтылуы. Мысалы: *қап-қабы, тап-табу, жоқ—жоғалу— жойылу, соқ — соғым — сой, сауығу - сақаю.*

## Тағы қараңыз:
* Конвергёнт
* Дивергенция
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Жетістікті ұластыру

**Жетістікті ұластыру** - командирлердің, штабтар мен әскерлердің шабуылды жедел қарқынмен жалғастырып, белгіленген мерзімде операция (ұрыс) мақсатына жетуге бағытталған іс-қимылы. Оған қарсыласқа ядролық және атыс соққыларын беру, әскерлердің бірінші эшелонының қимылын үдету, шайқасқа (ұрысқа) екінші эшелон мен резервті дәл уақытында енгізу, сондай-ақ әскерлерді кайта топтастыру арқылы қол жеткізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Меланиндер

**Меланиндер** - қоңыр немесе қара түсті пигменттер. Өсімдік және жануар тіндерінде болады. Тері түсін және жемістер түсін анықтайды. Тирозин аминқышқылының қышқылдану кезінде пайда болатын өнім.

## Дереккөздер
Мемлекеттік қаржы бақылауы

**Мемлекеттік қаржы бақылауы** - мемлекеттің қаржыны бақылау атқарымын пайдалануына негізделген мемлекеттік бақылаудың аса маңызды түрлерінің бірі республикалық бюджеттің, республикалық бюджеттен тыс қорлардың атқарылуын, ақша айналысының ұйымдастырылуын, несие ресурстарының пайдаланылуын, мемлекеттік ішкі және сыртқы борыштың, мемлекеттік сақтық қорлардың жай-күйін, қаржы жеңілдіктері мен артықшылықтардың берілуін, мемлекеттік органдарға, ұйымдарға, кәсіпорындарға және мекемелерге бекітіліп берілген мүліктің және республикалық меншіктегі басқа да мүліктердің пайдаланылуын бақылау. Экономиканың барлық буындарында мемлекеттің бірыңғай қаржы саясатының мүлтіксіз жүзеге асырылуын бақылаудың басты тәсілдерінің бірі болып табылады. Қаржы нысандары мен әдістерінің көмегімен мемлекеттік ақшалай кіріс пен ақшалай қаражат қорларының заңды әрі дұрыс құралуын және мемлекеттің міндеттерін жүзеге асыру барысында олардың нысаналы түрде ұтымды да тиімді пайдаланылуын тексеруді қамтамасыз ету мақсатын көздейді. Республикалық және жергілікті атқарушы билік органдары, ұйымдар, кәсіпорындар мен мекемелер өздерінің қарамағына түскен республикалық мемлекеттік қаражаттың заңдылығын, республикалық бюджет алдындағы міндеттемелерінің, соның ішінде салықтар мен бюджетке басқа да міндетті төлемдердің толық және уақытылы орындалуына, есептің дұрыс жүргізілуіне және есеп-қисаптың дұрыс жасалуына идаралық бақылау жасауға тиіс. ҚР заңдарында белгіленген атқарымдар мен өкілеттіктердің аражігін ажыратуға сәйкес мемлекеттік каржы бақылауы Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетіне, ұлттық банкіге, Қаржы министрлігіне (Қазынашылық, Қаржы бақылауы, Салық, Кеден комитеттері) жүктелген
## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Үнді-Еуропа тану

**Үнді-Еуропа тану** () — Үнді-Еуропа тілдерін ең алдымен олардың бір көзден таралу тұрғысынан зерттейтін салыстырмалы-тарихи тіл білімінің бөлімі.

Ғылыми шығармаларда Үнді-Еуропатану ұғымы екі жағдайда - әңгіме жеке және мамандандырылған пәндер жиынтығы үнді-еуропа тілдерінің нақты тобын немесе жеке тілді зерделейтін пәндер (мысалы, үнді-ирантану, германтану, славянтану - Үнді-Еуропатанудың құрамдас заңды байланысқан бөліктері) және жалпы үндіеуропа тілдері туралы әңгіме болғанда, тіл-дереккөзін болжайтын бөлектері ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Үнді-Еуропа тілдері
Қайырды Назырбаев

**Қайырды Назырбаев** (т. 2 қазан 1947) — қазақ жазушысы, ақын, баспагер, журналист. Қазақстан Журналистер және Қазақстан Жазушылар Одақтарының мүшесі.

## Өмірбаяны
1947 жылы 2 қазанда Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Таңба (қазіргі Еңбек) ауылында колхозшы-шаруаның отбасында дүниеге  келді. Еңбек сегіз-жылдық мектебін бітірген соң, Сұлтанмахмұт Торайғыров атындағы (қазіргі  Әбдікерім атындағы) Шыңғыстай орта мектебін аяқтады. «Өрел» совхозында шопан, мәдениет қызметкері, Еңбек сегіз-жылдық мектебінде мұғалім болып жұмыс істеген. 1980 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін тамамдаған.

## Еңбек жолы
Өлең  жазуды  мектеп  қабырғасында  жүргенде  бастаған. Оның  өлеңдері  мен  әңгімелері  аудандық «Еңбек  туы», «Арай», Шығыс Қазақстан  облыстық  «Коммунизм туы», республикалық  «Лениншіл жас», «Социалистік Қазақстан» газеттерінде, «Қазақстан  әйелдері», «Жұлдыз» журналдарында  жарияланды. 1968 жылдан бастап Шығыс Қазақстан облыстық «Коммунизм туы» газетінде әдеби қызметкер, Катонқарағай, Үлкен-Нарын және Зырян аудандары бойынша меншікті тілші, 1969 жылы Күршім аудандық «Коммунистік еңбек» — «Коммунистический труд» газеттерінде аудармашы, Шығыс Қазақстан облыстық телевидение және радио хабарын тарату комитетіне редактор, 1980—1990 жылдары Катонқарағай аудандық «Арай-Луч» газетінде редактор-дың орынбасары, редактор, 2000 — 2002 жж. Астанадағы мемлекеттік «Елорда» баспасында редактор болып жұмыс істеген. 2002 жылы «Аударма» баспасы қүрылғаннан бері осы баспаның Бас редакторы, директоры қызметін атқарған.
Қазір Астанадағы «Нұра-Астана» баспасының директоры.

## Еңбектері
Өлеңдері мен әңгімелері аудандық, республикалық газет-журналдарда жарияланған. Ақынның өлеңдері 1999 жылы Астанадан шыққан «Ағажай, Алтайдай жер қайда?!» атты ұжымдық жинаққа енген. «Алтайдың алтын алқасы», Забила Алпысованың «Ұстаз тағылымы», Шерхан Мұртазаның «Ақындар мен әкімдер», «Соғыстық соңғы же сірі», « Қаратай елінің ақындары», «Ел ішіндегі бір қақпайлар» атты жинақтарын құрастырып шығарған. Астанада 2006 жылдан бастап шыға бастаған «Әлем әдебиеті» журналының алқа мүшесі. «Нобель сыйлығының лауреаттары», «Шытырман оқиғалар және фантастика», «Жыржауһар», «Әлем әдебиеті», «Тарих. Таным. Тағдыр.», «Әлем әдебиеті кітапханасы», «Қазақ халқының философиялық мұрасы» серияларымен шыққан кітаптарды ұйымдастырушысы.

2007 жылы «Фолиант» баспасынан өзінің «Таудағы таңба» атты жеке кітабы жарық көрген.
Баспасөз саласындағымінсіз қызметі үшін халық депутаттары Шығыс Қазақстан облыстық Кеңесінің грамотасымен, Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Лауазымдары
* Қазақстан журналистер одағының 7 съезінің делегаты (Алматы,1987)
* Газет  шығарушылар  Ассоциясы Бүкілодақтық  съезінің делегаты (Мәскеу, 1991)
* Республикалық Қазақ тілі қоғамы құрылтайының делегаты (Алматы, 1992)
* Қазақстан Республикасы Баспа  және Полиграфия  ісінің  қайраткері
* Қазақстан Республикасының Мәдениет  қайраткері
* Катонқарағай ауданының Құрметті азаматы

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Санат:1947 жылы туғандар