open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Увуляр дауыссыздар

**Увуляр дауыссыздар** орыс увулярные согласные (лат uvulaтілше, кішкене тіл) — кішкене тіл аркылы айтылатын көмей дауыссызы:** һ**. Халықаралық фонетикалық алфавитте увулярлық жуықтаудың белгісі жоқ, оның орнына дауысты фрикативті дыбыстың белгісі қолданылады. Увулярлы аффрикаттар бар, бірақ өте сирек кездеседі: кейбір жоғарғы неміс диалектілерінде, бірнеше африкалық және американдық тілдерде кездеседі. Эйективті увулярлы аффрикаттар грузин және лилуэт тілдерінде жарылғыш увулярлы дыбыстарды жүзеге асыруда кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Соғыс нәтижесі

**Соғыс нәтижесі** — соғыс барысына қалыптасқан нақты әскери-саяси жағдай, қорытынды.

Соғыстың диалектикалық дамуының сонғы сатысы (дайындық, басы, барысы, нәтижесі) болып табылады және көбінде оның тарихи рөлін аныктайды.

Соғыс нәтижесі бір жактың жеңуі, екінші бір жақтың жеңілуі түрінде, сондай-ақ соғыста өзінің толық мақсатына жетпеген екі жақтын ымыраға келуі түрінде де көрінуі мүмкін. Соғысушы жақтардын күштері мен жағдайларының соңындағы ара қатысы (тендігі) да әр түрлі болады.

Мысалы, Екінші Дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде Германия қарулы күштері толық талқындалды және өмір сүруін тоқтатты десе де болады, ал бұл елдің аумағында антигитлерлік коалиция елдерінің армиялары орналасты.

Соғыс нәтижесінің ең маңызды өлшемі армия жағдайы ғана емес, сондай-ақ мемлекеттің тылдық-экономикалық, моральдык, ұйымдастырушылық күштері болып табылады. Осы күштердің талқандалуы соғыстың майдандағы нәтижесін анықтайды. Соғыс нәтижесі заңдылық пен саяси, экономикалық және ең алдымен әскери факторлорга сүйенеді. Соғыс нәтижесі ең алдымен соғысушы жақ әскерлерінің майдандағы жеңісінде немесе жеңілісінде, осы соғысты жүргізуге себепші болған мақсаттардың орындалу дәрежесінде көрінді. Үлкен шығындар жеңіліс ауыртпалыш күшейтуі мүмкін. Соғыс нәтижесі оньң прогрессивті немесе реакциялық рөлін анықтай алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жиілікті-модульденген радиожарғыш

**Жиілікті-модульденген радиожарғыш** — жұмыс істеу принципі жиілікті-модульденген үздіксіз радиосәулені қолдануға негізделген радиожарғыш. Жиілікті-модульденген радиожарғыштың радиотаратқыш қуаты аз болғанның өзінде кедергіден қорғану қабілеті жоғары және әрекет ету қашықтығы да үлкен.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жартылай жабылған атыс позициясы

**Жартылай жабылған атыс позициясы** — қаруды (минаатарларды, ұрыс техникасын) немесе бөлімше артиллериясын карсыластардың жер үсті бақылауынан тасалайтын атыс позициясы, бірақ атыс кезінде карсылас атыстыц ұшқынын, түтіні мен шаңын байкауы мүмкін. Жартылай жабылған атыс позициясынан оқ ату жабық атыс позициясындағыдай жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шаулі

**Шаулі** — палауға ұқсайтын өзбек тағамы, бірақ өнімдердің арақатынасы өзгеше болады. Күріш, ет, сәбіздің арақатынасы 2:1,5:1 немесеі,5:1:1, ал қосылатын майдың мөлшері 50% көп және судың мөлшері де палауға қарағанда молырақ. Пияздың мөлшері де көп болады және шауліге қызанақтар салынады. Шауліні дайындау тәсілі де қарапайым.
## Дереккөздер
Валенттік бұрыш

**Валентік бұрыш** — үшінші атоммен байланысатын екі атомның ядроларын қосатын сызықтардың арасындағы бұрыш.Валенттi бұрыштардың бiлiмi молекулалардың геометриясын анықтауы үшiн керек. Будандастырудан да, атом орбитальлерi де валенттi бұрыштар қосылған атомдардың жеке ерекшелiктерiнен тәуелдi болады. Валенттi бұрыштың молекулалардың бос тұрулары үшiн, сонымен қатар кванттық химияның әдiстерiмен есептеу мүмкiн.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Угарит жазуы

thumb
**Угарит жазуы** (орыс угаритское письмо) — угарит, аккад (өте сирек), хуррит тілдеріндегі мәтіндерді жазу үшін б. з. д. 14—13 ғғ. қолданылған квазиәліппелі консонанттық жазу. Угарит жазуы жазылған мәтіндер Палестинада кездеседі. Шумераккад сына жазуымен ұқсастығы бар, бірақ шыққан тегі бір деу қиын. Угарит жазуының финикий және Онтүстік Аравия жазуымен тектестігі әлі дәлелденген жоқ. Угарит жазуы б. з. д. 2 мыңжылдықта пайда болып, б.з.д. 1 мыңжылдықта қолданудан шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Жазу түрлері
Нысана өлшемі

**Нысана өлшемі** (*Размер цели*) — нысананың биіктігін, ені мен тереңдігін көрсететін мәліметтер. Нысана өлшемі оқтың (снарядтың) табиғи шашырау мөлшеріне қарай — егер оның мөлшері шашырау өзегінің мөлшерінен аз болса, кіші нысана, ал ірі болса, ірі нысана, егер
нысана ені жолақ өзегінен жан-жағына көп мөлшерде шығып тұрса, кең нысана, ал нысана ені жолақ өзегінен жан-жағына аз мөлшерде шығып тұрса, тар нысана, нысана тереңдігі жолак езегінен қашықтыгы жағынан үлкен болса, терең нысана, егер нысана тереңдігі жолақ езегінен қашықтығы жағынан аз болса, терең емес нысана деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теледидар байланысы

**Теледидар байланысы** (Телевизионная связь) — теледидар аппаратурасының көмегімен жүзеге асырылатын байланыс түрі. Теледидар байланысы әскерде жергілікті жерді бақылау, өз әскерлері мен қарсыластардың әскерлерінің орналасуы мен қозғалысын, ұрыстық және арнайы техниканы, ядролық, ракеталық, бомбалық соққыларды бақылау, сондай-ақ ұрыс құжаттарын (карта, сызба, фотосурет, мәтіндік құжаттарды) жеткізу үшін қолданылады. Теледидар байланысы жағдай жөніндегі мәліметтерді алу жылдамдығы мен сенімділігін және әскерлердің ұрыс қимылдарын бақылауды қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Валерил

**Валерил** С4Н9СО - валериан қышқылынан гидроксил тобын алып тастағанда қалатын бір валентті радикал.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Узус

**Узус** (лат usus) — әдеби тілдегідей норма емес, бір тілде сөйлейтін адамдардың басым көпшілігі қабылдаған сөйлеу үлгісі, сөз қолданудағы әдет, дағды.Әдеби нормалар әр дәуір талабына сай үрдіс ретінде өзгеріп отыруы мүмкін, ал Узус тұрақты, оны халық үнемі қолданады. Узус тілдік дәстүрмен ұштасып жатыр. Узус контекстерде не жеке адамдардың тілінде кездесетін, уақытша қолданылатын сөз формаларына қарама-қарсы құрылыс. Қара Тосын (окказионал) сөздер.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өзіндік зат және біздер үшін зат

**Өзіндік зат және біздер үшін зат** - 1. заттардың өздігінен тәуелсіз өмір сүруі; 2. таным процесі кезіндегі адамның заттардың мәнін ашуы. Осы терминдер «өзіндік затты» тану мүмкіндігін жоққа шығарумен байланысты И. Кант философиясында пайдаланылды.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Жоғарғы бас қолбасшылық

**Жоғарғы бас қолбасшылық**  — мемлекеттегі (*мемлекеттер коалициясы*) Қарулы Күштердін стратегиялық басшылығының жоғары органы. Әдетте, соғыс уақытында құрылып, жоғары бас қолбасшымен басқарылады. Кейде бейбіт уақытта да құрылады. Мысалы, Еуропа мен Атлантиқадағы НАТО ҚК-нің стратегиялық (*жоғарғы*) басшылығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орта ғасыр тіл білімі

**Орта ғасыр тіл білімі** — Орта ғасырды Еуропа тарихы тұрғысынан қарағанда үш кезеңге беруге болады: а) 3—5 ғасырлар арасы. Бұл — құлдық дәуірдің ыдырап, феодалдық қоғамның құрыла бастаған кезең; ә) 6—10 ғасырлар аралығы. 

Бұл — феодалдық қатынастың әбден орнығып, нығайған заманы; б) 11—16 ғасырлар аралығы. Бұл — феодалдық қатынастың ыдырап, капиталистік қоғамның туа бастаған, тарихта Қайта өркендеу дәуірі (ренессанс) деп аталатын кезең.

Дүние жүзілік діндердің тарауымен қатар сол діндердің будда, ислам, христиан сүннет парызын, шариғатын уағыздайтын жазбалар да тарады. Ол жазбалар тілі киелі, касиетті тіл, пайғамбарлар тілі деп жарияланды. Жергілікті халықтар ол тілде жазылған аят хадистердің  мағынасын, тілін түсінбесе де жатқа біліп, кұдайға құлшылық ететін дұға ретінде айтуға міндетті болды. Осылайша тіл ғылымында канондық, тілдер пайда болды. Жазба тіл, әдеби тіл канондық тіл болып саналды. Мысалы, түркі халықтары, сондай-ақ қазақ халқы үшін де канондық тіл араб тілі, исламның ең қасиетті, киелі кітабы — кұранның тілі болды. Еуропа халықтары үшін канондық тіл латын тілі болды. Олар латын тілін жазу тілі, ғылым тілі ретінде пайдаланды. Жеке тілдер грамматикасы латын тілі грамматикасы негізінде сөз болып, соның үлгісіне түсірілді. Латын тілі грамматикасы барлық тілдерге бірдей дәрежеде қолдануға болатын ортақ құрал деп есептелінді. Солай бола тұрса да орта ғасырдағы грамматикалық ой-пікір кейінгі заманғы жалпы тіл ғылымының дамуына ықпал етті  Элем халықтарының бүкіл рухани мәдениетіне ұлы өзгерістер енгізді. Сондықтан кейбір мәселеде кертартпалығына, діни қарсылықтарына қарамастан, орта ғасырдың прогресс үшін, ғылым үшін мәнділігін жоққа шығаруға болмайды.
Зерттеудің өзіндік жаңа жүйесін жасай алмағандарымен, филологиялық, универсалдық және регионалдық грамматика¬лық ("Пор-Рояль грамматикасы", 1660 ж.) мәселелермен орта ғасырда шүғылданушылар да аз болған жоқ. Олардың баса назар аударған бір мәселесі — көне канондық жазбалар тілінің өзіндік нормасын өзгеріссіз сақтау, кейінгі заман жазба тілін көне ка¬нондық тілмен үйлестіру, олардың арасындағы аралықтарды бір ізге салу сияқты нормалаушылық жұмыстар болды. Бұл жұмыстарында олар антикалық қоғам қалдырған грамматикалық, поэтикалық, риторикалық, логикалық тұжырымдарға сүйенді, соларды басшылыққа алды.
Канондық жазбалармен қатар біраз елдерде жазба жұмысы мен әдебиет едәуір дамыды. Жергілікті тілдерді зерттеу, нормалау, олардың грамматикаларын жазу талабы күн тәртібіне қойылды. Сөйтіп, 7— 15 ғасыр аралығында Иран, Исландия, француз, испан, итальян, ағылшын т. б. тілдердің грамматикалары жарық көрді.
Грамматика мәселелерімен қатар ежелгі дәуірден келе жатқан зат атауларының табиғаты жөніндегі мәселе де ескерусіз қалмады. Оны сөз етушілер бұл дәуірде де екі топқа бөлінді. Оның бірі — реалистер, екіншісі — номиналистер деп аталады. Реалистер заттар жөніндегі жалпы ұғым — ақиқат, ол алғашқы, зат соңғы дегені деалистік бағытты ұсынды. Номиналистер, керісінше, зат болмаса, ол туралы ұғым да болмайды, сондықтан ақиқат нәрсе — зат, ол алғашқы, ал, зат туралы ұғым соңғы деген материалистік бағытты уағыздады.

## Дереккөздер


Санат:Ортағасыр мәдениеті
Санат:Тіл білімі
Процесті алгоритмдандыру

**Процесті алгоритмдандыру** - процестің элементар қатынасын, оның реті мен байланысын көрсететін алгоритмді алуда процестерді математикалық тіл символдарымен өрнектеу.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Умлаут

**Умлаут** (нем umlaut)— дауысты дыбыстардын жіңішке айтылуы. Бұл — кейбір тілдерде (мысалы, герман тілдерінде) грамматикалык тәсіл ретінде колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өзара әрекет

**Өзара әрекет**  - әр түрлі объектілердің	бір-бірлеріне әсерін, ықпалын, олардың өзара байланысын, өзара ауысуын, бір объектіден екіншісінің пайда болуын білдіретін философиялық категория. Өзара әрекет - қозғалыстың, дамудың объективті және әмбебап формасы, кез келген материалдық жүйенің тіршілігін және кұрылымдық ұйымын анықтайды.
## Дереккөздер


Өзара қимыл

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ұзақбай Есқожаұлы

**Ұзақбай Есқожаұлы** (1884, Түпқараған ауданы – 1957) – еңбек ардагері, жылқышы, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1932 – 37 жылы Түрікменстан КСР-і Бекдаш кентіндегі Қарабұғаз химия тресінде аға хатшы, 1937 жылы Маңғыстау ауданы Тельман кентінде балықшы болды. Ұлы Отан соғысы жылдарында кеңшарда жылқышы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Теледидарлық барлау

**Теледидарлық барлау** (Телевизионная разведка) — теледидарлық аппараттардың көмегімен іске асырылатын барлау тәсілі. Теледидарлық барлаудың тактикалық мақсатына байланысты теледидар каме-
расы ұшаққа, тікұшаққа, танкіге, автомобильге, кемеге орнатылады, ал бақыланып отырған жағдай кәрінісі радиоканал арқылы баскару пунктіне беріліп, экранда суреті көрсетіледі. Барлау құралы ретінде теледидардын бірқатар пайдалы қасиеттері бар, олардың қатарына барлау деректерін жылдам алу, олардың дүрыстығы және көрнекілігі жатады. Басқару пунктінің экранынан әскерлердің қозғалысын, техниканы және әр түрлі объектілерді олардан зақ қашыктыктан бақылауға болады. Теледидарлық барлаудын кемшілігі — бақылауды тек тура кәріністе ғана жүргізуге болатындығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Валидол

**Валидол** — изовалериан қышқылының ментол эфирінің ішіндегі ментолдың 25—30%-тік ерітіндісі; медицинада кеңінен колданылады.Валидол шамалы рефлекторлық тамыр кеңейткiш әсерде болады, седатив эффектiмен ие болады.

Препараттың әсерi сезгiш жүйке жұрнақ түршiгуге қатысты рефлекторлық реакциялармен едәуiр дәрежеде шартталған. Шырышты қабықтардың рецепторларының түршiгуi энкефалина, эндорфинов, динорфинов және пептидтер, қатерлi сезiнулердi регуляция, тағы басқа процесстердiң ыдыстарының өтiмдiлiгiндегi маңызды рөлiн  және босатуды стимуляциямен жасайды. Ушықтыратын заттардың ықпалменiмен (тағы басқалар гистамин, кининдер) басқа iшкiтектiк физиологиялық белсендi Қосуларының қатары босатады.

Препараттың әсерi қолданудың сублингвальномның жанында 5 минуттардан кейiн дамиды

## Дереккөздер



Санат:Карбон қышқылдарының күрделі эфирлері
Жоғарғы ұшу шегі

**Жоғарғы ұшу шегі** — берілген жағдайларда ұшақтың (тікұшақтың) ең жоғарғы ұшу биіктігі жоғарғы ұшу шегі орнықты, динамиқалық және практиқалық болып бөлінеді. 
*Ұшақтың орнықты жоғарғы ұшу шегі — оның тұрақты жылдамдық себебімен түзу сызықты көлденең ұшуының ең жоғарғы биіктігі; 
**тікұшақтың орнықты жоғарғы ұшу шегі — онын тік және көлденец жылдамдықтары нолге тец болғандағы, аспалы жағдайда тұруының ең жоғарғы биіктігі. 
*Ұшақтың динамиқалық жоғарғы ұшу шегі — ұшу жылдамдығын ең төменгі мүмкін жылдамдыққа дейін азайту жолымен жоғары көтерілу маневрі процесінде кинетиқалық қуат қорын қолдану арқылы қол жеткізілетін үшудың ең жогарғы биіктігі; 
**тікұшақтың динамиқалық жоғарғы ұшу шегі — оның тұрақты жылдамдықпен түзу сызықты көлденең ұшуының ең жоғарғы биіктігі. 
*Ұшақтың (тікұшақтың) практиқалық жоғарғы ұшу шегі — оның практиқалық қолдануының ең жоғарғы биіктігі. Ұшақтын (тікұшақтың) жоғарғы ұшу шегі төмендегідей ұшу жағдайларына, сырткы аспалы жүктемесіне, метеожағдайларға және тағы басқа байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ванадатометрия

**Ванадатометрия** - көлемдік талдау әдісінің бірі, жұмысшы ерітінді ретінде бес валентті ванадий қосылысының ерітіндісі тотықтырғыш болып қолданылады; көп элементтерді анықтауға пайдаланылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Нысанаға автоматты түрде бағыттау

**Нысанаға автоматты түрде бағыттау** (*автоматическое сопровождение цели*) — нысананың координаттарын арнайы автоматгы қондырғылармен (ізіне түсуші жүйемен) анықтау. Нысанаға автоматты түрде бағыттау нысана координатының жоғары жылдамдығы мен дәлдігін қамтамасыз етеді, операторлардың дәлдігін қамтамасыз етеді, операторлардың санын (бағыт бұрышы) және орны (биікті) бойынша жеке-жеке де, барлық координаттары бойынша да жүргізілуі мүмкін. Анықталған мөліметгер тікелей атысты басқару құралдарына, электрондық есептеу машиналарына т.с.с.беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Денеге бір түзудің бойымен әрекетететін күштерді қосу

**Денеге бір түзудің бойымен әрекетететін күштерді қосу**-күнделікті өмірде де, табиғатта да денеге бір күш емес, бірнеше күш әрекет етеді. Түсірілген бірнеше күштің әрекетінен дене қозғалыс жылдамдығын өзгертуі немесе тыныштық қалпын сактауы да мүмкін. Тәжірибелер  дене  жылдамдығының нақ осындай өзгерісін бір ғана күш жұмсау аркылы алуға болатынын керсетеді. Бұдан: денеге екі немесе бірнеше күш әрекет етсе, онда осы күштерді әрекеті жағынан оларга тең болатын бір ғана күшпен алмастыруға болады деген корытынды жасаймыз.
Денеге бір мезгілде әрекет ететін бірнеше күштің әрекетіндей әрекет жасайтын күш сол күштердің теңәрекетті күші деп аталады.
Басқаша айтқанда, егер бір күштің денеге тигізетін әрекеті басқа күштердің сол денеге бір мезгілде тигізетін әрекетіндей болса, онда ол күшті басқа күштердің теңәрекетті күші деп атайды.
Бір түзудің бойымен бір бағытта немесе қарама-қарсы бағытта әрекет ететін күштерді косуды қарастырайық. Мысалы, екі бала бір бағытта біреуі F1 күш, ал екіншісі Ғ2 күш жұмсап, жүк салынған контейнерді орнынан қозғалтсын дейік. Ал осы контейнерді ересек адам FR күш жұмсай отырып, бір өзі ғана дәл солай козғалтсын. Бұл жағдайда әрекет етуші Ғ1, F2 және FR күштерінің бағыттары бірдей, яғни FR күші Ғ1 және Ғ2 күштерінің теңәрекетті күші  болып табылады. FR теңәрекетті күші Ғ1 және Ғ2 күштерін косу арқылы алынады. Сонымен, егер екі күш денеге бір бағытта әрекет ететін болса, онда олардың теңәрекетті күші де солай қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің қосындысына тең.
Осыған ұқсас мысалдар тағы да бір ережені тұжырымдауға мүмкіндік береді: егер денеге (материялық нүктеге) қарама-қарсы бағытталган екі күш әрекет ететін болса, онда олардың теңәрекетті күші көбірек тусірілген. күш жағына қарай бағытталады және осы күштер мәндерінің айырмасына тең.Сонымен, егер денеге (материялық нуктеге) мәндері бойынша тең, ал бағыттары қарама- қарсы екі күш әрекет етсе, онда олардың теңәрекетті күші нөлге тең болады, яғни ҒR = 0.
Мұндай жағдайда денеге (материялық нүктеге) бірнеше күш түсірілгенімен, ол санақ денесіне қатысты тыныштық қалпын сақтайды немесе түзусызықты және бірқалыпты қозғалады.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Астрономия
Нысанаға қолмен бағыттау

**Нысанаға қолмен бағыттау** (*ручное сопровождение цели*) — радиолокациялық, гидроакустикалык, жылу пеленгаторлык, т.б. станцияларда нысана координаттарын анықтау тәсілі. Мұнда оператор арнаулы индекстерді станция индикаторларынан бақыланған нысана козғалысының белгілерімен сәйкестендіреді. Нысанаға қолмен бағыттауда нысана координаттары индикаторлардан шығарылуы мүмкін немесе автоматты түрде есептеуші-шешуші қондырғыға не қорытынды индикаторға беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Стратегиялық-ядролық жеткізу құралдары

**Стратегиялық-ядролық жеткізу құралдары**(Стратегическоеядерное средство доставки) — құрлықаралық арақашықтыққа ядролық оқтұмсықтарды апаруға арналған жеткізу құралдары. Оған Құрлықаралық баллистикалық ракеталар, теңізге негізделген баллистикалық ракеталар мен стратегиялық бомбалаушылар кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жартылай өткізгіштер

**Жартылай өткізгіштер** — өзінің электрлік қасиеті жағынан өткізгіштер мен диэлектриктердің (мысалы, германий, кремний) арасынан орын алатын элементтер. Металдармен салыстырғанда жартылай өткізгіштер электр тоғын аз өткізеді, ол сәулелену кезінде жарық энергиясының ағымымен өзгере алады. Радиолампалармен салыстырғанда жартылай өткізгіштер құралдардың көлемі мен салмағы аз, электрлік және механикалық беріктігі жоғары болады, олар ұзақ уақыт қызмет ете алады және электр энергиясын аз пайдаланады. Осындай қолайлы қасиеттеріне орай жартылай өткізгіштерді әскери радиотехникалык аппаратураларда жиі қолданады.
Электрондық өткізгіштігі бар жартылай өткізгіш *n-типті жартылай* өткізгіш деп аталады; кемтіктік өткізгіштігі бар жартылай өткізгіш *p-типті жартылай* өткізгіш деп аталады. Жартылай өткізгіштердің практикада қолданылуының ең бастысы *қоспалық өткізгіштік* болып табылады, ол басқа заттардың қоспасы арқылы анықталады.Қоспалар екі түрлі болады - донорлық және акцепторлық. *Донорлық қоспалар* рұқсат етілмеген зонаның жоғары шекарасы маңында қосымша рұқсат етілген энергия деңгейлерін тудырады, мұндай қоспалардың атомдары өткізгіштік зонасына электрондар береді, соның арқасында қоспалық электрондық өткізгіштік тудырады. *Акцепторлық қоспалар* рұқсат етілмеген зонаның төменгі шекарасы маңында қосымша рұқсат етілдген энергия деңгейлерін тудырады, мұндай қоспалардың атомдары валенттік зонадан өз деңгейлеріне электрондар алады, соның арқасында *қоспалық кемтіктік өткізгіштік* тудырады.

## Ерекшеліктері
Жартылай өткізгіштердің кәдімгі температурадағы электрөткізгіштігі металдардың электрөткізгішітігі мен салыстырғанда аз. Өте төмен температурада олар диэлектриктерге ұқсайды. Жартылай өткізгіштердің электрөткізгіштігі температура мен жарық әсерінен қатты өзгереді, яғни температура артады және жартылай өткізгіш неғұрлым қатты жарықталынса, оның электрөткізгіштігі де соғұрлым жоғары болады. Жартылай өткізгіштердің электрөткізгіштігі оның құрамына өте аз шамада қоспалар енгізу жолымен басқарылады.
Жартылай өткізгіштерде электрондарды атомнан жұлып алуға қажет энергия диэлектриктерге қарағанда көп аз болады. Сондықтан жартылай өткізгіштерді қыздырған кезде қозғалғыш ток тасымалдаушылар саны тез артып, олардың кедергілері күшті төмендейді. Ал температура төмендегенде жартылай өткізгіштердің кедергісі артады. Жартылай өткізгіштердің кедергісіне тек температура ғана емес, сонымен қатар жарықталыну да әсер етеді екен. Жарықталыну жартылай өткізгіштің кедергісін едәуір азайтады, өткені сәулелену жартылай өткізгіштердегі қозғалғыш ток тасымалдаушылардың санын біршама арттыруға қажетті энергия береді.

## Дереккөздер

*
Стратегиялық резерв

**Стратегиялық резерв** (Стратегический резерв) — Жоғарғы қолбасшыға тікелей бағынатын резерв. Құрамы жалпы әскери, зениттік, авиациялық және т.б. құрамалардан, майдандағы оперативтік әскери бірлестіктер түрінен, тылда жасақталған немесе жаттығып жатқан құрамалар мен оперативтік бірлестіктерден тұрады. Стратегиялық резервке мемлекеттің тылында әскер қатарын толықтыруға арналған роталар, батареялар және т.б. материалдық құрал-жабдықтардың қоры (танкілер, ұшақтар, автомашиналар, қару-жарақтар, т.б.) да жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Стратегиялық топтастық

**Стратегиялық топтастық** (Стратегическая группировка) — бір немесе бірнеше оперативтік-страгегиялық және оперативтік бірлестіктер. Сондай-ақ оған қарулы күштерінің жекеленген құрама түрлері де кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Стратегиялық тұрақтылық

**Стратегиялық тұрақтылық**(Стратегическая стабильность) — әскери аумақтағы қару-жарақ, қарулы күш пен әскери қимылдардың өзара тиімді дәрежесін ұстаумен сипатталатын мемлекет аралық жағдай.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Стратегиялық шикізат

**Стратегиялық шикізат** (Стратегическое сырье) — өнеркәсіп өнімдері — кен, мұнай, көмір, газ т.б. әскери техника мен қару-жарақ шығаруға арналған шикізаттар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Су асты ядролық жарылысы

thumb
**Су асты ядролық жарылысы** (Подводный ядерный взрыв) — су астында белгіші бір тереңдікте өткізілген ядролық зарядтың жарылысы. Жарылыс кезінде булы-газды көпіршіктер түзілуіне әкелетін жоғары температура мен қысым аумағы құралады. Оның тез кеңеюі нәтижесінде ауадағы соққы толқыны жылдамдығынан 4-5 есе артық жылдамдықпен таралатын өте қуатты су асты соққы толқыны туындайды. Су асты соққы толқынының су беті айдынынан қайтарылуы жарылыс эпицентрі үстінде биіктігі бірнеше жүз метрге жететін су күмбезінің пайда болуына әкеледі. Булы-газды көпіршектердің су бетіне шығуына байланысты күмбез будақтаған радиоактивті конденсациялық бұлт тудыратын су бағанасына айналады. Су бағанасы жарылыс сұлтаны деп аталады. Оның су бетінен көтерілу биіктігі 1-2 км-гe жетіп, одан да асуы, ал негізгі диаметрі бірнеше жүз метрге жетуі мүмкін. Жарылыс сұлтаны қираған кезде оның негізінде базистік толқын деп аталатын су тамшылары мен шашырындыларынан тұратын радиоактивті бұлт құралады. Бұл бұлт радиус бойынша гарамдала отырып, біраз уақыттан кейін су бетінен жоғарыға көтеріледі де,
жарылыс сұлтанының конденсациялық бұлтымен қосылып, радиоактивті жаңбыр жауатын шоғырлы-қабатты бұлт түріне айналады. Газдық көпіршіктің радиан бойынша кеңеюі және жарылыс сұлтанының қирауы эпицентрден алыстағанда гравитациалық толқынға айналатын, құрт қиратылған қапталды, шеңберлі су толқындарының құралуына өкеледі. Жарылыс сұлтанының қирауы және жарылыс ауданындағы су тербелісі нәтижесінде су бетінде кезекті гравитациялық толқындар пайда болады. Бірінші гравитациялық толқынның биіктігі 20-30 м-ге, кейінгілерінікі — 3-5 м-ге жетіп, одан да асуы мүмкін. Гравитациялық толқындар ондаған километр қашықтыққа таралады. Су асты соққы толқынының, одан соң газдық копіршектің сыртқа шығуы ауада, өуедегі ядролық жарылыс кезіндегіден аз қарқынды, соққы толқындар қабаттарын туындатады. Су асты соққы толқыны су түбімен жанаса отырып, суда қайтарылған соққы толқынын және су түбі топырағында жарылыс сейсмикалық толқындар (бойлай, көлденең, беттік) сернясын тудырады. Соңғылар өз кезегінде суда сейсмикалық сипатты толқындарды (басқы, бүйірлік. түптік) шығаруы мүмкін. Су асты жарылысы кезінде су түбіне жақыл жерде немесе таяз су түбі топырағында шұнқыр пайда болады. Бұл жағдайда радиоактивті су түбі топырағының көп мөлшері ауаға қосымша таралады.
thumb
Су асты ядролық жарылысы кезінде кемелерді, гидротехникалық құрылыстар мен айлақтарды және басқа да жағалаулық объектілерді жою суасты соққы толқыны, ауа толқыны, жарылыс сұлтаны, базистік толқын, беттік су толқыны, гравитациялық және сейсмикалық толқындар көмегімен өтеді. Адамдардың радиациялық зақымдануына жарылыс сұлтанының (гамма сөулелену) және базистік толқын бұлттарынан сәулелену әсері себеп болады. Су асты ядролық жарылысы атмосфераның және радиоактивті жауын-шашын аймағына түскен кемелердің, жағалау учаскелерінің және жағалаулық объектілердің өте қатты радиоактивті зақымдануына әкеледі. Зақымдану көздері негізінде жаңбыр және қатты аэрозольдық бөлшектер түрінде жауатын бәлшектену заттары болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Ядролық қару
Су асты теледидары

**Су асты теледидары** (Подводное телевидение) — қашықтан су астындағы жағдайды, жеке объектілерді экран арқылы көру. Олардың бейнесі кабель бойынша телекамерадан беріледі немесе өзгеше жолмен қабылдағыш-индикатор қондырғысы арқылы алынады. Тұнық судағы су асты объектілерін күннін жарығында 40-50 м терендікте бақылауға болады. Ал түнде және үлкен тереңдікте жарықтандырғыш қолданылады. Сондықтан оның сүңгуірлерден бірқатар артықшылығы бар. Су асты теледидары  әр түрлі су асты жұмыстарында, су түбінің бедерін зерттеуде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Нысаналарға дербес бағытталушылармен жабдықталған тасушы ракета

**Нысаналарға дербес бағытталушылармен жабдықталған тасушы ракета** (ракетоноситель с множественными независимыми наведениями на цель) — бір баллистикалық ракетамен тасымалдана алатын, бірақ әр түрлі нысанаға жеткізілетін екі немесе бірнеше оқтұмсық жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қылышбек Есқожаұлы

**Қылышбек Есқожаұлы** (1920, Адай уезі, Жармыш ауылы – 1994) — Ұлы Отан соғысының ардагері. 1939–1945 жылы 2-дүниежүзілік соғысқа қатысып, Украина, Польша, Қырымды азат етуге қатысқан. Ұлы Отан соғысы, 3-дәрежелі Даңқ ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Визуалды

**Визуалды** - қарапайым және қаруланған көзбен көру, бақылау.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Ұйғырдың дербес атты әскери дивизионы

[thumb|right|250px|[Әскерлер]]
**Ұйғырдың дербес атты әскери дивизионы** - Жетісудағы Азамат соғысы кезінде құрылған бөлім. 1920 жылы 28 қарашада Жаркент (Панфилов) қаласында еткен аудандық ревкомдар мен уездік партия ұйымының біріккен съезі Түркістан Компартиясының 5-съезі мен Түркістан республикасы Кеңесі 9-съезінің Қызыл Армия қатарына ұйғырларды тарту жөніндегі шешімін бірауыздан мақұлдады. 1921 жылы қаңтарда жер-жерден дивизионға 687 адам жиналды. Сөйтіп Жетісуда ұйғырлардың 57-тараншы атты әскер полкі, дербес тараншы атты әскер дивизионы және 39-дербес тараншы атты әскер эскадроны құрылды. Ұйғырдың дербес атты әскери дивизионы Жетісуда Софийск, Надеждинск станицалары мен Түргендегі контррев. бүліктерді жоюға қатысты. 1921 жылы қыркүйекте басмашыларға қарсы күреске Орта Азияға жіберілді. 1921-22 жылдары дивизион Әндіжан, Жалалабад, Бұхара қалаларын басмашылардан азат етуге қатысты.Жетісу энциклопедия.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Атты әскерлер
Нысананы жою үшін ату

**Нысананы жою үшін ату** (огонь на уничтожение цели) — нысананы артиллериядан және атыс қаруымен ату. Нәтижесінде оның соғысу қабілеті мүлде жойылады. Атыс қаруымен нысананы жою оның кем дегенде 80%-ы жойылғанда мүмкін болады. Бұл соған сай ату жиілігін арттыру арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұғымдық категориялар

**Ұғымдық категориялар** () — тіл біліміндегі ұғымдық категориялар табиғи тілде әр түрлі жолмен білінетін сездердін үлкен топтарына тән мағыналык компоненттер. 

Ұғымдық категориялар грамматикалық категориялармен бірдей емес. Ұғымдық категорияларды білдіретін құралдар ретінде грамматикалық категориялардың граммемалары, сөзжасамдық және лексикалық топтардың атауыш сөздері, көмекші сөздер, синтаксистік құрылымдар қолданылады. Әдетте ұғымдық категорияларда тілдердің барлығына немесе көпшілігіне тән жалпылық сипат бар. Осыған байланысты жүйесі әр түрлі тілдерді байланыстырып сипаттауға болады.
Ұғымдық категориялардың көпшілігіндегі функционалды-семантикалық өрістің құрамы "өзектік" және "шеткі" құрылымнан тұрады. Ұғымдық категориялардың грамматикалық өзегі ретінде оған сәйкес грамматикалық категориялар қызмет етеді.

* Мысалы, жыныстық ұғымдық категорияларына — род, модальдылыққа — рай, сандыққа — есеп, семантикалыққа — септік категориялары сәйкес келеді.

Сонымен бірге Ұұғымдық категориялардың әр түрлі саласында синтагматика мен парадигматиканың бір-бірімен байланыстылығы байқалады. Ұғымдық категориялар туралы ілімнің жасалуында О. Есперсен (ол "Ұғымдық категориялар" термині енгізген), И. И. Мещанинов, С. Д. Кацнельсон, В. Н. Ярцева, т. б. енбектері маңызды болды. Ұғымдық категориялардың жіктелетін түрлері бар, олар әр түрлі негізде жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Тіл білімі
Компоненттік талдау әдісі

**Компоненттік талдау әдісі**  — мағыналы тіл бірліктерінін мазмұндык жағын зерттеу әдісі. Оның мақсаты мағынасынан кіші семантикалық бөлшекгерін ажырату. Компоненттік талдау әдісі алғашында (20 ғ. 50 жылдары) лексиканы зерттеуде әр түрлі тілдердегі лексикалық бірліктердін шағын тобын (туыстык терминдерді) сипаттау үшін пайдаланылған. Ол — әрбір тіл бірлігінін мағынасы семантикалык белгілерден (семалардан) тұратыны, тілдің сездік құрамы шағын семантикалық белгілердің көмеғімен аныкталуы мүмкін деген ғылыми болжамға негізделген. Компоненттік талдау әдісі тіл туралы жүйелі-парадигмалыктүсініктермен, мәселен, өріс теориясымен, тығыз байланысты. Болжам бойынша, жалпы категориялық семантикалык белгілер универсалдық сипатта болып, көптеген тілдерде кездесуі мүмкін.

Лексикалык мағынанын компоненттік құрамы ұғымнын деректі — дерексіздігіне байланысты. Накты заттық ұғымы бар сөздерді (піл, қарагай) компоненттік талдауда, олардын осы сөзді сипаттайтын жеке белгілеріне мән беріледі (пілдің тумсыгы). Сөйтіп, сөздің семантикалық белгісінін мазмұны мен оны білдіретін зат белгісінін сәйкес келу мүмкіндігі артады.

Сөздердің сөйлеу кезіндегі қызметіне байланысты Компоненттік талдау әдісін синтагматикада қолдануда бірқатар зандылық бар. Мысалы, олар сөздердін сұрыпталу шегін аныктау (Дж. Каи, Дж. Фодор), лексикалык мағыналарды білдіру (Ю. Д. Апресян), семантикадык келістіру (В. Г. Гак) т.б. Осылардың негізінде сөз тіркесінде сөздерді дұрыс қолдану ережелері қалыптасады. 20 ғ. 70—80 жж. Компоненттік талдау әдісі грамматикада, әсіресе морфологияда, колданыла бастады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Темір жол артиллериясы

thumb|290px
**Темір жол артилеоиясы** (Железнодорожная артиллерия) — тасу құралы ретінде және атқанда атыс станоғы ретінде қолданылатын арнайы темір жол платформаларына (транспортерлерге) орнатылған зеңбіректер. Темір жол жанындағы аудандарда жер үсті өскерлерін қолдауға, жағалауды қарсыластың кемелерінен, десанттарынан қорғауға және басқа да тапсырмаларды орындауға арналған. Ол ашық немесе сауытты (сауытты поездарда) болуы мүмкін. Темір жол артилеоиясында 130-520 мм-лік зеңбіректер мен келте зеңбіректер қолданылады.

## Дереккөздер

en:Railway gun]]

Санат:Әскери іс
Жоғары әскери тәртіп

**Жоғары әскери тәртіп**  — барлық әскери қызметшілердің зандар мен әскери жарғылардың талаптарын білуі және мүлтіксіз сақтауы;
*әскери бөлімде (*бөлімшеде*) ішкі тәртіпті қолдану, күн тәртібін және барлық, әскери қызметшілердің қызметтік уақыт регламентін қатаң сақтауы;
*жауынгерлік даярлықты мүлтіксіз ұйымдастыру және онымен жеке құрамды толық қамту;
*әскери қызметшілерде жоғары моральдық-психологиялық және жауынгерлік сапаларды, командирлерге, бастықтарға саналы түрде бағынуға тәрбиелеу;
*командирлердің (*бастықтардың*) жеке басының үлгісі және бағыныштыларға әскери қызмет міндеттерін орындауға күнделікті талапшылдығы және олардың атқаруын ұдайы бақылау, әскери қызметшілердің құқықтарын және жеке басының абыройын құрметтеу және оларға ұдайы қамқорлық жасау, сендіру, мәжбүрлеу және ұжымның қоғамдық ықпал ету шараларын шебер үйлестіру және дұрыс қолдану;
*әскери бөлімде (*бөлімшеде*) қажетті материалдық-тұрмыстық және өзге де жағдайларды жасау.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Винилацетат

**Винилацетат** СН3С(0)0СН = СН2 - қанықпаған күрделі эфир, поливинилацетат, т.б. полимерлер өндіруге қажетті шикізат.

## Дереккөздер



Санат:Карбон қышқылдарының күрделі эфирлері
Санат:Ацетаттар
Тесей теориясы

**Тесей теориясы** - тілдің шығуының көне теориясы, оған сәйкес тіл адамдардың өзара саналы келісуімен, «бекітіумен» жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өлшемділіктерді талдау

**Өлшемділіктерді талдау** - физикалық шамалардың өлшемділігін қарастыруға негізделген, берілген кұбылысқа тиісті физикалық шамалардың арасындағы байланыстарды тағайындау тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қуан Есмағамбетов

**Қуан Есмағамбетов** (1936 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қызан ауылында) – еңбек ардагері.

## Өмірбаяны

1955 – 1957 жылы Кеңес армиясының қатарында болған.

1963 жылы Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі ҰАУ) бітірген соң, Маңғыстау ауданы «Казсельхозтехника» мекемесінде жөндеу шеберханасының меңгерушісі болып жұмыс жасаған.

1964 – 1968 жылы Еңбек ұжымшарының бас инженері болды.

1969 – 1970 жылы «Бозащы» кеңшарының еңбек қауіпсіздігі жөніндегі инженері болды.

1971 – 1973 жылы «Маңғыстау» кеңшарының бас инженері болды.

1974 – 1977 жылы ПМК-1202 құрылыс мекемесінің бас механигі болды.

1978 – 1981 жылы Бейнеу ауданы коммуналдық шаруашылық мекемесінің бастығы болды.

1982 – 1984 жылы Бейнеу ауданы атқару комитетінің орынбасары, ауданы жоспарлау комитетінің төрағасы болды.

1984 – 1992 жылы Бейнеу ауданы атқару комитетінің 1-орынбасары болды.

1993 – 1997 жылы Бейнеу ауданында жер қатынастары комитетінің төрағасы қызметін атқарған. 1997 жылдан зейнеткерлікке шыққан.

1997 - 2006 жылдары Бейнеу аудандық отан соғысы және еңбек ардагерлер кеңесінің төрағасы.

2006 жылдан бастап Бейнеу ауданы әкімі жанындағы ардагерлер кеңесінің төрағасы болып қызмет атқарады.

## Марапаттары

*Қазақстан Республикасы «Тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі.
*«Еңбектегі ерен ерлігі үшін» медалі.
*Маңғыстау облыстық партия комитеті мен атқару комитетінің мақтау грамотасы.
*Маңғыстау әкімінің мақтау грамотасы.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Викарий

**Викарий** - православ шіркеуіндегі епархия басқаратын епископтың көмекшісі немесе орынбасары.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Темір жолдық лездеме

**Темір жолдық лездеме** (Железнодорожная летучка)

1) арнайы жабдықталған вагондардан тұратын және ұрыс қимылдары ауданынан аурулар мен жаралыларды тылға тасып шығаруға арналған санитариялык поезд.

2) Қираған және зақымдалған темір жолдарды қайта қалпына келтіру үшін жедел шығуға арналған, арнайы құрал-жабдықтары, жөндеу-қалпына келтіру саймандары және материалдары бар поезд.

3) Әскердің ұрыс қимылдары мен күнделікті өмірі үшін майданға қажетті әр түрлі материалдық құрал-жабдық жеткізетін тауарлық поезд.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жартылай санитариялық өңдеу

**Жартылай санитариялық өңдеу** — дененің ашық жерлерін (қолды, бетті, мойынды) радиоактивтік, улағыш заттардан және бактериялык, құралдардан тазарту және одан киім-кешекті, аяқ киім мен құрал-жабдықтарды механикалық немесе химиялық құралдармен тазарту. Жартылай санитариялық өңдеу әскердің соғыс тәртібі бойынша, әскери міндеттерді орындау барысында жеке қорғаныс құралдарымен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Соғыс театры

**Соғыс театры**:

* 1. Соғыс жүргізуге немесе стратегиялық масштабта әскери қимылдар жасау үшін белгілі бір мемлекеттің (мемлекеттер одағының) карулы күштері орналаскан Құрлықтың, мүхиттың және әуе ғарыш кеңістігінің белгілі бір аумағы.

Соғыс театрының белгілі бір шекарасы болмайды, көбінесе белгілі бір құрлык толығымен немесе мұхит жағалауларымен, архипелагтар мен аралдар шоғырымен қоса кіреді.

Соғыс театрына бірнеше әскери қимылдар театры кіруі мүмкін.

* 2. Халықаралық күқықта соғысушы елдердің Құрлықтағы, теніздегі және әуе кеңістігіндеп территориясы және онымен шектесіп жатқан соғыс қимылдары жүргізіліп жатқан немесе жүргізілуі мүмкін ашық теңіздер мен әуе кеңістіктері.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Винилацетилен

**Винилацетилен** — формуласы C4H4 немесе H2C=CH−C≡CH болатын органикалық қосылыс. Бұл түссіз газ бір кездері полимер өндірісінде қолданылған. Ол алкин және алкен топтарын қамтиды және ең қарапайым енин болып табылады.

## Қауіпсіздік
Винилацетилен өте қауіпті, себебі жеткілікті концентрацияда (әдетте > 30 моль/пайыз болса, бірақ қысымға байланысты) өздігінен детонациялануы мүмкін (ауасыз жарылуы), әсіресе химия зауыттарында C4 көмірсутектерін өңдегенде байқалатын жоғары қысымдарда. Мысалы, осындай жарылу 1969 жылы Union Carbide компаниясының Texas City зауытында болды.

## Синтез
Винилацетилен алғаш рет туыс төрттік аммоний тұзын Гофман элиминациясы арқылы синтездеген:
:[(CH3)3N+−CH2−CH=CH−CH2−N+(CH3)3](I−)2 → 2 [(CH3)3NH]+I− + H2C=CH−C≡CH
Әдетте оны 1,3-дихлор-2-бутен  тұзын дегалогенизация арқылы синтездейді - Cl−CH2−CH=CCl−CH3.

Сонымен қатар, ол ацетиленнің димеризациясы арқылы да түзіледі, бұл процесс CuCl катализімен жүреді. 1,3-бутадиеннің дегидрогенизациясы — тағы бір синтез жолы.

## Қолданылуы
Бір кездері хлоропрен (2-хлоро-1,3-бутадиен), өнеркәсіптік маңызды мономер, винилацетилен арқылы алынған. Осы процесте ацетилен димерленіп, винилацетилен түзіледі, содан кейін хлорсутек қосылып, 1,4-позицияда қосу арқылы 4-хлоро-1,2-бутадиен алынады. Бұл аллен туындысы мыс(I) хлориді қатысқанда 2-хлоро-1,3-бутадиенге айналады:
:H2C=CH−C≡CH + HCl → H2ClC−CH=C=CH2
:H2ClC−CH=C=CH2 → H2C=CH−CCl=CH2

## Дереккөздер

Санат:Алкендер
Санат:Көмірсутектер
Мензипа Есманова

**Мензипа Есманова** (1937 жыл, Орал облысы Жаңқала ауданы) — жоғары санатты дәрігер-невропатолог. Орал медицина училищесін (1957), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Батыс Қазақстан медицина академиясы) бітірген (1968). 1968 жылдан облысы ауруханада дәрігер-невропатолог, бөлімше меңгерушісі. КСРО «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1976), ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгілерімен марапатталған (1997).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Әлеуметтік шарт теорияcы

**Әлеуметтік шарт теорияcы** - көне уақытта туып, XVIII ғасырда жаңарған тілдердің шығу теориясы, оған сәйкестілігі адамдардың өзара саналы келісуі бойынша жасапган. Алайда, мұндай тілді бекіту туралы келісу үшін алғашқы қауым адамдарының әлде қандай бастапкы тілі болғандықтан, бұл теория тілдің шыгуының өзін түсіндірмейді, алғаш кауым адамының санасы мен тілі қатар дамыған деп болжам жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Нысананы көрсету

**Нысананы көрсету** (целеуказание) — нысананың орналасқан орнын қысқаша, айқын, түсінікті етіп көрсету. Ол тікелей жергілікті жерде, снарядтарды (миналарды) жару, із калдырушы оқ (снаряд), жарықтандырғыш авиациялық бомба немесе артиллериялық снарядтар және т.б. арқылы құралды нысанаға бағыттаумен іске асады. Топографиялық карта бойынша (аэросурет, сызбалармен) тік бұрышты координаттармен, шартты бағдарлардан, негізгі бағдарлардан берілсе, карта квадраттары бойынша нысананың ауданы көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Вильгельм Виндельбанд

right|150px
**Уилһелм Виндельбанд** (11.05.1848, Потсдам - 22.10.1915, Гейдельберг) - неміс философы неокантиандықтын баден мектебінің негізін салушы; құндылықтар ілімімен, логика, этика, т.б ғылымдармен айналысқан.

Вильгельм Виндельбанд әлеуметтік зерттеулерде идеографиялық және нанотеттік бағыттарды колданды. Соңғысы ғылыми заңдарды ашумен байланысты, ал біріншісі жеке тарихи құбылыстарды зерттеуде қолданды. Виндельбанд әлеуметтануда жаратылыстану ғылымдарының әдістерін қолдануға болады деп пайымдады. Әсіресе тарихи және мәдени құбылыстарды зерттеуде идеографикалық әдістерді қолдану керектігін мойындау керек. Ол мәдени салада зерттеу жүргізуде құндылықтардың маңыздылығын көрсетті.

## Дереккөздер


Санат:11 мамырда туғандар
Санат:1848 жылы туғандар
Санат:Потсдамда туғандар
Санат:22 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1915 жылы қайтыс болғандар
Санат:Гейдельбергте қайтыс болғандар
Санат:Неокантиандық
Санат:Германия философтары
Санат:XIX ғасыр философтары
Санат:XX ғасыр философтары
Санат:Философия тарихшылары
Санат:Франко-прусс соғысының қатысушылары
Санат:Цюрих университеті түлектері
Санат:Страсбург университеті ректорлары
Винилогия

**Винилогия** — атомдардың немесе атомдар топтамасының өзара әсерінің ұласқан қос байланыстар жүйесі арқылы тарауы; органикалық химияда кең таралған кұбылыс.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Жоғарыға көтерілу шегі

**Жоғарыға көтерілу шегі**  — қару-жарақтың екі немесе одан да көп түрлі қатегориясы үшін лимит немесе жалпы шектеу. Мысалы, Стратегиялық қару-жарақты шектеу туралы екінші СҚШ-2 (*ОСВ-2*) келісіміне сәйкес құрлықаралық баллистиқалық ракеталар үшін, ауыр бомбалаушылар және теңіз ракеталары үшін жіберу жабдығының жалпы санын шектеу.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңцестик

**Теңцестик** (Паритет;  тендік) — қарулы күштер мен қару-жарак саласындағы теңдік, тең карым-катынас, бірдей жағдай ұстанымы, мүдделі тараптардың теңбе-тең әкілдігі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Соғыс уақыты

**Соғыс уақыты** — мемлекеттің соғыс жағдайында нақты болу кезеңі.

Ол соғыс жагдайының жариялануынан немесе соғыс қимылдарының басталуымен басталып, соғыс қимылдарының аяқталуы жариялануымен немесе олардың нақты токтатылуымен бітеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Тепе-теңдік шартының аналитикалық түрі

**Тепе-теңдік шартының аналитикалық түрі** - жинақталатын күштердің кеңістік (жазық) жүйесі тепе-тендікте болуы үшін, барлық күштің үш (екі) оське проекцияларының алгебралық қосындысының нөлге тең болуы қажет және нөлге тең болуы жеткілікті.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Ұйғыртану

**Ұйғыртану** орыс уйгурйстика — кен мағынада ұйғыр халкынын тілі, әдебиет, мәдениеті, ауыз әдебиетімен шүғылданатын филологияның бір саласы, тар мағынада ұйғыр тілінін тарихы және казіргі жайы туралы ғылым. Н. А. Баскаковтың топтастыруынша, ұйғыр тілі түркі тілдерінін Батыс хун бөлігіндегі карлыктобына, онын ішінде карлык-уйғыр тарауына кіретін көне тіл болып табылады. Карлыктобына кіретін тілдер шын мәнінде Караханид мемлекеті кезінде (11—12ғғ.) калыптаскан. Бұл кездегі үйгыр тілінін ескерткіштері ретінде Юсуф Баласағунидін "Кұдаткү біліг" поэмасы (11 г.) аталады. Сол кездегі үйғырдын сөйлеу тілі жайындағы мәліметтер M. Қашкаридын "Дивани лүғати ит-түрк" (11 ғ.) сөздігінде берілген. Ал ұйғыр тілінін Караханид дәуірінен кейінгі ескерткіштерінен Ахмад-адиба Иугнекидін "һибат аль-хакайик" поэмасы (12 г.), Н. Рабғузидін "Киссас уланбия" (12 ғ.) поэмасы аталады. Кене ұйғыр тілі — орта ғасырлардын бастапкы дәуіріндегі түркі әдеби тілдерінін бірі, ол 9—13 ғғ. Шығыс Түркістандағы Кочо ұйғыр мемлекетінін ресми тілі болған. Онын зерттеле бастауы 19 ғ. 2-жартысынан басталады.
Біркатар белгілері бойынша көне ұйғыр тілінін жана үйғыр тілінен елеулі айырмашылығы бар. Жаңа ұйғыр тілі мен диалектілерінін зерттелуі В. В. Радлов, Н. Н. Пантусов,Н. Ф. Катанов, Г. Н. Потанин,С. Е. Малов,Б. Я. Владимирцов,А. Н. Самойлович, Э. Р. Тенишев т. б. еңбектерінен басталады.
7—9 ғғ. көне түркі жазбаларынан белгілі "Ұйгыр" этнонимі 15 ғ.-дан кейін колданылмай, онын орнынауйғырлардын мекен еткен жеріне карай, "Батыс Кытайдағы татар тілі", "Кытай мүсылмандарыныңтілі", "Шығыс Түркістандағы түрік диалектісі" т. б. аталған. 1921 жылы С. Е. Маловтын усынысымен Кенес ұйғырларының съезінде "ұйғыр" этнонимі ұйғыр халкынын атауы ретінде кайта калпына келтірілген. 1956 ж. бастап КР ¥ГА-нда бір топ үйғыр ғалымдары  Ұйғыртанумен шүғылданады. 1985 жылы Ұйғыртану институты ашылды. Бұл Кеңестер Одағындағы бірден-бір ғылыми институт еді, кейін Шығыстану инетитутына айналды. Осы жылдары ұйғыр тіл білімінде елеулі зерттеулер пайда болды (Ә. Қайдар, Ғ. Садуакасов, Т. Талипов, О. Жамалдинов, Ш. Кибиров, И. Мусазаев, В. Махпиров т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жоғарылау тұтқасы

**Жоғарылау тұтқасы**  — ұшу аппаратының бойлай ұшу бағытын басқаруға, яғни жоғарылы төменді маневр жасауға арналған көлденең тұтқа. Жоғарылау тұтқасы жылжымайтын артқы тіреуіштің көлденең бөлігіне — тұрақтандырғышқа бекітіледі. Дыбыстан жылдам ұшатын реактивті ұшақтардың көпшілігіиде жоғарылау тұтқасы жоқ, оның қызметін басқарылатын тұрақтандырғыш (стабилизатор) атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сәуірбай Сарыұлы Есімов

**Сәуірбай Сарыұлы Есімов** (1940, Атырау облысы Теңіз ауданы Алға ауылы – 2007, Ақтау қаласы) – журналист, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі (1966). ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) журналистика факультетін (1967), Мәскеудегі қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген (1979). 1967 – 75 жылы Атырау облысы радио-теледидар басқармасында тілші, редактор, бас редактор, 1975 – 88 жылы Маңғыстау облысы «Коммунистік жол» газетінде аудармашы, бөлім меңгерушісі, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарған. 1989 жылдан Ақтау қалалық «Коммунистік жол», «Маңғыстау» газеттерінің бас редакторы. 1994 жылдан тіл жөніндегі облысы басқарманың орынбасары, Маңғыстау технология көлік басқармасында кеңесші-аудармашы. Ұлы Отан соғысында аты аңызға айналған батыр Исатай Сүйеубаев туралы деректі очерктің авторы. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған (1987).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ұрпақтар ауысу теориясы

**Ұрпақтар ауысу теориясы** - тілдік өзгеріс теориясы, оған сәйкес тілдердің тарихи өзгеруінің себебі әрбір кейінгі ұрпактың алдыңғы ұрпақтың тілің толық меңгеруге қабілетсізідігі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жару жұмыстары

нобай|
**Жару жұмыстары** — халық шаруашылығында жарылғыш заттарды жару нәтижесінде пайда болатын қуатты қолданудың кешенді процестерін қамтитын техниканың саласы..

Жару жұмыстарын инженерлік әскер бәлімшелері немесе әскер түрінің арнайы дайындалған командалары орындайды. Олар:
*мина жарылғыш бөгеттер мен жарылмайтын инженерлік бөгеттер орнатуда, 
*сонымен қатар оларда өтпелер жасауда; 
*қарсыластың әр түрлі қорғаныс кұрылысын бұзу үшін; 
*әскери маңызы бар объектілерді (көпірлер, жолдар, аэродромдар) қарсыластың өз мүддесіне пайдалану мүмкіндігінен айыру максатында жылдам қирату үшін; 
*фортификациялық жұмыстар өндірісін жеделдету және жеңілдету үшін жер және жартас жыныстарын қопаруда; 
*үйінділер мен қирауларды тазалауда, тағы басқа мақсаттарда қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Бұрғылау
Санат:Сәулет және құрылыс
Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші

**Тартылыс құбылысы. Ауырлық күші**-балалық шағымыздан әрқайсымызға денелердің Жерге тартылуы жақсы таныс, мысалы, тебілген  допта, бұтағынан үзілген алмада  жерге түседі.
Демек, денелерге Жер тарапынан күш әрекет етеді. Жер барлық денелерді өзіне тартады.
Күнді айнала қозғалатын планеталар тартылыс өрісі әрекетінен Күнге тартылады және өздері де бір-біріне тартылады.
Барлык кеңістікті жайлаған тартылыстан «Жеті қат көкке ұшсақ та», «Жеті қабат жер астына енсек те» құтыла алмаймыз. Сондықтан әлемдегі денелердің бір-біріне тартылуы бүкіл-әлемдік тартылыс деп аталады. Ағылшын ғалымы Исаак Ньютон Бұл кұбылысты зерттеп, табиғаттың ұлы заңы- Бүкіләлемдік тартылыс заңын тұжырымдады. Бүкіләлемдік тартылыс заңының ашылу тарихымен 9-сыныпта танысатын боласыңдар.
Бүкіләлемдік тартылыс күші көрінісінің бірі- денелердің жерге тартылу кушін. Ауырлық күші деп атайды және оны Ға әрпімен белгілейді. Жүргізілген көптеген тәжірибелерден денеге әрекет ететін ауырлык күші дененің массасына тура пропорционал болатыны анықталған. Егер, мысалы, динамометр ілгегіне кезекпен массалары Т1,Т2, Т3 денелерді іліп және әр жолы динамометр кәрсетуін белгілеп отырсақ, онда төмендегі қатынастың орындалатынына көз жеткіземіз.
[400px|[Тартылыс Заңы]]

## Дереккөздер


Санат:Физика
Санат:Астрономия
Жоғары және ерекше қуатты артиллерия

**Жоғары және ерекше қуатты артиллерия**  — қарсыластың терең қорғанысындағы маңызды объектілерді құртуга және ерекше берік құрылыстарды қиратуға арналған жер үсті артиллериясы. Әдетте, оған зеңбіректер, келте зеңбіректер, қалибрі* 175-240 мм* минаатарлар жатады. Жоғары және ерекше қуатты артиллерияның бірлестіктері мен бөлімдері Жоғарғы Бас қолбасшылықтың резерв артиллериясының құрамында болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс