open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әуе компаниялары кодтары-Y

|-
|
|AKY
|Yak-Service
|YAK-SERVICE
|Russia
|
|-
|
|YAK
|Yakolev
|YAK AVIA
|Russia
|Yak Design Bureau
|-
|YL
|LLM
|Yamal Airlines
|YAMAL
|Russia
|
|-
|
|CYG
|Yana Airlines
|VICAIR
|Cambodia
|
|-
|Y8
|YZR
|Yangtze River Express
|YANGTZE RIVER
|China
|
|-
|
|ELW
|Yellow Wings Air Services
|YELLOW WINGS
|Kenya
|
|-
|IY
|IYE
|Yemenia
|YEMENI
|Yemen
|
|-
|
|ERV
|Yerevan-Avia
|YEREVAN-AVIA
|Armenia
|
|-
|
|YFS
|Young Flying Service
|YOUNG AIR
|United States
|
|-
|
|AYU
|Yuhi Air Lines
|
|Japan
|
|-
|
|UGN
|Yuzhnaya Aircompany
|PLUTON
|Kazakhstan
|
|-
|2N
|UMK
|Yuzhmashavia
|YUZMASH
|Ukraine
|

Санат:Әуе компаниялары кодтары тізімі
Әуе компаниялары кодтары-Z

|-
|
|RZV
|Z-Avia
|ZEDAVIA
|Armenia
|
|-
|
|IZG
|Zagros Airlines
|ZAGROS
|Iran
|
|-
|
|ZAI
|Zaire Aero Service
|ZASAIR
|Democratic Republic of Congo
|
|-
|
|ZAR
|Zairean Airlines
|ZAIREAN
|Democratic Republic of Congo
|
|-
|Q3
|MBN
|Zambian Airways
|ZAMBIANA
|Zambia
|
|-
|
|ZMA
|Zambezi Airlines
|ZAMBEZI WINGS
|Zambia
|
|-
|
|TAN
|Zanair
|ZANAIR
|Tanzania
|
|-
|
|ZAN
|Zantop International Airlines
|ZANTOP
|United States
|
|-
|
|ZAS
|ZAS Airlines of Egypt
|ZAS AIRLINES
|Egypt
|
|-
|
|AZR
|Zenith Air
|ZENAIR
|South Africa
|
|-
|
|EMR
|Zenmour Airlines
|ZENMOUR
|Mauritania
|
|-
|
|RZR
|Zephyr Express
|RECOVERY
|United States
|
|-
|
|CJG
|Zhejiang Airlines
|ZHEJIANG
|China
|
|-
|
|JTU
|Zhetysu
|ZHETYSU
|Kazakhstan
|
|-
|
|KZH
|Zhez Air
|
|Kazakhstan
|
|-
|
|CFZ
|Zhongfei General Aviation
|ZHONGFEI
|China
|
|-
|
|CYN
|Zhongyuan Aviation
|ZHONGYUAN
|China
|
|-
|3J
|WZP
|Zip
|ZIPPER
|Canada
|
|-
|C4
|IMX
|Zimex Aviation
|ZIMEX
|Switzerland
|
|-
|Z4
|OOM
|Zoom Airlines
|ZOOM
|Canada
|defunct
|-
|
|ZAW
|Zoom Airways
|ZED AIR
|Bangladesh
|
|-
|
|ORZ
|Zorex
|ZOREX
|Spain
|
|-
|
|MLU
|Zracno Pristaniste Mali Losinj
|MALI LOSINJ
|Croatia
|

Санат:Әуе компаниялары кодтары тізімі
Жұмалақ

thumb|Жұмалақ құрылысы

**Жұмалақ**, **тести́кулы** (, ) — еркектің жыныстық (сперматозоидтар) және стероидтық (негізінен тестостерондар) жасушалары түзілетін қос еркектік жыныстық бездер.

## Адамда
### Өлшемі мен орналасуы
. 

### Құрылымы
thumb|right|Поперечный разрез левой части мошонки и левого яичка. (en)

### Жұмалақ қызметі

### Аурулары
 тағы басқалар.''

## Тағы да қара
* Придаток яичка
* Жыныстық даму
* Піштіру

## Сілтеме
Яички - иллюстрированная статья врача уролога Малышева Дмитрия Викторовича.

## Дереккөздер


Санат:Еркектің жыныстық мүшелері
Санат:Эндокриндік жүйе
Санат:Көбею

Санат:Жыныстық мүшелер
Александрия (Мысыр)

нобай|320px|Жаздағы Александрия.
**Александрия** — Мысырдың қиыр солтүстiгiндегi Мариут өзенiнен Жерорта теңiзiн бөлiп тұратын торапқа орналасқан, Александрия орталықтан 256 шақырым жерде.
Таңғы сағат бесте жолға жиналдық. Шолпан жұлдызы жарығын молынан төгiп, “ақ жол” тiлегендей.

Бiздiң ғасырымызға дейiнгi 331- 332 жылдары Македонияның ұлы қолбасшысы – Александр салдырған бұл қала – түбiнде Мысырдың орталығы болады деген мақсатты көздеген деседi. Шығыс пен Батысты тоқайластыратын үлкен порт салып, сауда-саттық бизнесiнiң шоғырланған орталығына айналдыруды қиялдаса, тағдыр оған оның алғашқы құрылысын көрудi де жазбапты. Болашақ қаланың жоба-жоспарларын, мақсат-мүдделерiн қоластындағы орындаушыларына мұқият табыстап, өзi Азия елдерiн жаулауға аттанады. Өкiнiшке орай ұлы қолбасшы 33 жасында қаза табады. Оның мүрдесi – өзiнiң атындағы қаладағы қорымға бальзамдалып, перғауындардың салт-дәстүрi бойынша жерленедi.
Жер жүзiндегi Римнен кейiнгi космополиттi iрi мегаполиске айналдыру арманына жетпеген жоспарларын жүзеге асыруды сол жердегi генералдарының бiрi қолына алып, әрi қарай жалғастырады. Александрдiң мұрагерi ретiнде, өзiн сол мемлекеттiң ендiгi билеушiсi екендiгiн жариялайды. Осылайша гректердiң Мысырды билеп – төстеуi 300 жылға жалғасады. Грек өкiлдерiнiң мұрагерлiк билiгi патшайым – Клеопатраның 36 жасында қайтыс болуымен аяқталады.
Грек-мысыр мәдениетi тоғысқан бұл қала – нағыз өркениеттi мәдениет орталығы болып қалыптасады. Ғылым мен бiлiм ордасына айналады. Геометриялық iлiмнiң классикалық үлгiсiн жасаған Евклидтiң, астроном – Аристархтың, географиялық картографияның авторы – Эратостеннiң, медицинада жүйкелiк және қан айналымының жүйелiлiгi жөнiнде жаңалық ашқан – Эрофильдердiң тарихи отанына айналған Шығыс мемлекетiнiң жұлдызы барған cайын жарқырай түстi.
Тарихтағы антикалық ғасырдың бет ажарына айналған – Александр Македонскийдiң кесенесi мен Юлий Цезарь, Марк Антониомен өткiзген шат-шадыман, той-думанға куә болған Клеопатрианың салтанатты патша сарайы билiк басына Рим императоры Октавиан Августiң келуiне байланысты жермен-жексен болды.

Тарихтың таңбалы қасiретiне ұшыраған көнекөз жәдiгерден – Помпейдiң әйбат архитектуралық колонналарының жұрнағы, Клеопатрияның тапсырмасымен салынған Кайзереум храмы мен әулие Серапистiң ғибадатханасы вандалдар әрекетiнен аман қалыпты.

Иә, тарих көшi керуенiн тоқтатпақ емес. Өзiн тойдырса да, көзiн тойдыра алмаған бұл жалған – жер бетiн түгел жаулап, дүниенi ашса – алақанында, жұмса жұдырығында ұстағысы келген, “Хандардың ханы, патшалардың патшасы атанған” Александр Македонскийден де қалды.
Арабтар Александрия қаласын “Эль- Искандер” деп атайды. Бұл қаладағы атақты Фарос маягi мен Александрия кiтапханасын жұрт ұмыта қойған жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі Мысыр қалалары
Санат:Александрия
Санат:Жерорта теңізі порттары
Санат:Бұрынғы астаналар
Санат:Миллионер қалалар
Александрия

**Александрия** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Александрия (Добрич облысы)
* Александрия (Кентукки)
* Александрия (Румыния)
* Александрия (Мысыр)
* Александрия (Кировоград облысы)
Александрия кiтапханасы

**Александрия кiтапханасы**, Искандерия кітапханасы () — б. з. б. 3 ғасырдың бас кезінде Александрияда (Мысыр) көрнекті ғалымдардың (Зенодот, Каллимах, Аристарх) қатысуымен Птоломей әулетінің алғашқы екі патшасы негізін қалаған, ертеден дүние жүзіне әйгілі Александрия музейінің жанындағы қолжазба кітаптар қоры. 

Александрия кiтапханасында 700 мыңға жуық том (орам) кітап болған. Онда көшірушілер тобы жұмыс істеді. Қолжазбалар кітапхана ғалымдарының сынынан өткізіліп, өңделіп отырылған. Александрия кiтапханасының қорын жинау, сақтау шеберлігі жоғары дәрежеде болғандығын Каллимахтың библиография каталогы дәлелдейді. Александрия кiтапханасында гректің әдеби, ғылыми шығармаларынан басқа шығыс әдебиетінің шығармалары да сақталған. Еуропа мен Ресейде жарық көрген кейбір тарихи оқулықтарда Александрия кiтапханасын Халифа Әмірдің өртегендігі туралы негізсіз тұжырымдар бар. 1933 жылы М.Шоқай: “Мәскеу большевиктері Искандерия кітапханасын Халифа Әмір тарапынан өртелгенін айта отырып, Иран, Түркия және Ауғанстан халықтарын надан, жабайы етіп көрсетуді мақсат етіп отыр” деп жазды “Яш Түркістан” журналында (1933, №39).

Александрия кiтапханасының хазірет Әмір жарлығымен өртелгені — алғашқы дәуір тарихшыларына беймағлұм. Оған Франция Ғылым Академиясының 1923 жылы 30 наурызда “Таң” газетінде жарияланған мәліметтері кейбір орыс деректері (“Брокгауз — Эфрон” сөздігі, 1891 жыл) де дәлел бола алады.

Шын мәнінде кітапхананың Рим, Грек, Үнді және Мысыр әдебиетін сақтаған ең үлкен бөлігі б.з.б. 48-47 жылдарда Юлий Цезарь мен мысырлықтар арасындағы сұрапыл соғыс кезінде өртеніп кеткен. Кітапхананың екінші бөлімі, яғни Птоломей заманында жинақталған шағын қоры Феодосия дәуіріне дейін сақталған. Оны Серапион махалласына шабуыл жасаған фанатик христиандар өртеп жіберген (341 жыл). Яғни аталмыш ғылым қазынасы Искандерия қаласын арабтар алудан 301 жыл бұрын жойылып кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Александрия
Санат:Мысыр
Санат:Елдер бойынша кітапханалар
Санат:Өртенген ғимараттар
Санат:Б. з. д. III ғасыр
Психикалық процестер

**Психикалық процестердің келесі** түрлері болады: 
# Танымдық
# Эмоционалды
# Еріктік

## Танымдық
Зейін; Түйсік; Қабылдау; Есте сақтау; Ойлау; Сөйлеу; Қиял.

## Эмоционалды
Сезім; Эмоция; Аффект; Күйзеліс.

## Еріктік
Мақсатқұмарлық; Табандылық; Жауапкершілік; Сенім; Жігерлік; Батылдық.

Санат:Психология
Чак Паланик

**Чарльз Майкл «Чак» Паланик** (ағылш. *Charles Michael "Chuck" Palahniuk*; 21 ақпан, 1962, Паско, Вашингтон, АҚШ) — американың танымал жазушысы, журналист. Көпшілік оны «Төбелес клубы» *(«Fight Club»)* кітабының аторы ретінде таңиды. Бұл кітап бойынша 1999 жылы «Төбелес клубы» атты киносы түсірілді. Кейде оны «контрмәдениеттің» патшасы деп атайды.

Чак Паланик — Радио мен баспасөзде жүріп, жай ғана жұмыстан көбірек жасаймын деген мақсатпен әлеуметтік қызметке араласады (емделмейтін аурулары бар науқастар мен мүсәпірлерге көмек). Оның жазушылық жолы 30 жасында басталады. Жазушылық шеберлік курстарын жүргізген Том Спаунбауэрдің (Tom Spaunbauer) сабақтарына қатысып, Чак өзіндік стилін тауып, шығармаларын жаза бастайды. Жазушының айтуынша, Спаунбауэр оның минималистік стиліне әсер етті. Паланиктың алғаш романы «Көрінбейтін құбыжықтар» («Invisible Monsters») баспада қабылданбағаннан кейін ашулы автор «Төбелес клубты» («Fight Club») жазып, оның экранизациялануынан соң әлемге танылады. 

## Шығармаларының кейбір цитаталары
— Шынын айтсам, қайда болмасаң да, қажет жерде емессің. 
— Мәңгілікке ұмытқың келетін нәрсеңді ешқашан да ұмыта алмайсың. 
— Біз бәрі де нашар болып тұрғанды жақсы көреміз. Бірақ ешқашан оны мойындамаймыз. 
— Әркімнің өз жеке комасы бар. 
— Өзіңе түсініксіз нәрсені өз қалауынша түсің. 
— Егер де біз әлденені түсіне алмасақ, ол бізді жындандырады. Егер де түсіне не түсіндіре алмасақ, оны жоққа шығарамыз. 
— Жараны ұмыту қиын, бірақ қуанышты еске түсіру одан да қиын. Бақыт есімізде жара қалдырмайды. Бір қалыптылықтың бізге үйретері аз... 
— Ант пен серттердің құны жоқ әлемде, берілген уәдені тек бұзу үшін уәделесу әлемінде, сөзге бұрынғы пәрменділікті дарыту тамаша болушы еді. 
— Адамдар, өздері айтпақшы, телефонды бір-біріне жақын болмас үшін пайдаланады, бірақ жалғыз қалудан қорқады. 
— Мені ұмыта аласың, бірақ менің бар болуымды жоққа шығара алмайсың. 
— Біз өз-өзімізді жұбата алмаймыз. 
— Ешкім де басқаларға шын мәнісінде кім екенін көрсетпейді. 
— Өз проблемаларың жайында айналадағыларға айтпасаң, олардың проблемаларына мән беруден қашасың деген сөз.

## Паланиктің библиографиясы
* «Көрінбейтін құбыжықтар» (Invisible Monsters, 1994), 1999 ж. жарияланды
* «Insomnia: If You Lived Here, You'd Be Home Already» (алғашқылары; 1990 ж., жарияланбаған)
* «Төбелес клубы» (Fight Club, 1996; 1999 ж. экранизацияланған)
* «Аман қалған» (Survivor, 1999 ж., Ресейде алғаш рет 2005 жылы басылды)
* «Тұншығу» (Choke, 2001, 2008 ж. экранизацияланған)
* «Бесік жыры» (Lullaby, 2002)
* «Қашқындар мен мүсәпірлер» (Fugitives and Refugees: A Walk in Portland, Oregon 2003)
* «Stranger Than Fiction» (2004)
* «Күнделік» (Diary, 2005)
* «Елестер» (Haunted, 2005)
* «Рэнт: Бастер Кейсидің биографиясы» (Rant, 2007)
* «Снафф» (Snuff, 2009)
* «Пигми» (Pygmy, 2009)
* «Бәрін айт» (Tell All, 2010-ға жоспарланған)

Санат:АҚШ жазушылары
Ұлытау

**Ұлытау** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Ұлытау облысы
* Ұлытау ауданы
* Ұлытау ауылдық округі
* Ұлытау көшесі (Алматы)
* Ұлытау көшесі (Астана)
* Ұлытау (ауыл)
* Ұлытау марганец кенді ауданы
* Ұлытау өңіріндегі ескерткіштер
* Ұлытау таулары
* Ұлытау тобы
* Ұлытау ұлттық қорығы
* Ұлытау ФК
Мыңбаев

**Мыңбаев** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы ауыл, Мыңбаев ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ұзынағаш ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде, Ұзынқарғалы өзенінің жағалауында.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1964 жылы Қазақ қой өсіру технологиясы институтының тәжірибе шаруашылығы ретінде қаланған. Оның негізінде Мыңбаевта 1997 жылдан бірнеше шаруа қожалығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) елді мекендері
Қаздар туысы

**Қаздар** – үйрек тұқымдасына жататын құстар туысы. Қаздың жабайы түрлерінің салмағы  2 – 12 кг, дене тұрқы 60 – 100 см. Құрлықты не тайыз суды мекендейді. Суда жақсы жүзеді, сүңгиді. Балапан басатын кезде жұбымен жүреді, ұясын құрлыққа (шөптен, қынадан, мамықтан) салады. Әр ұяда 5 – 30 (-100) жұмыртқа болады, оны мекиені басады. Асыранды қаз жабайы сұр қаздан тараған. Асыранды қаздың түсі, ірілігі әр түрлі, мамығы көп болады, бұл оны суықтан сақтайды. Балапан қаз 265 – 350 күндігінде жұмыртқалай бастайды. Тұқымына, күтіп бағуына, ауа райына қарай 4 – 8 ай жұмыртқа салады. Қазды 5 – 6, кейде 8 жыл қолда ұстауға болады. 3 – 4 мекиенге 1 кежек қосады. Қазды әдетте 6 айлығында етке сояды. Қаз етінде 16% белок, 35% май болады. Қаз майы – үсікті емдеуде шипалы зат. Қаздың мамығы, қауырсыны өте пайдалы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Үйректер
Үйрек

нобай|
нобай|
**Үйрек**, үй үйректері (*Anas platyrhynchos var. domestіca*) — қазтәрізділер отряды, үйрек тұқымдасына жататын құстар.

Шамамен біздің заманымыздан 1000 жыл бұрын Еуразия, Солтүстік Африка, Солтүстік Америкада жабайы барылдауық үйректі қолға үйрету арқылы шығарылған. Үйректердің ең көп тараған түрлері: бейжің (пекин) үйрегі, мәскеудің ақ үйрегі, мускусты үйрек, үндінің жүйрік үйрегі, т.б. Пекин үйрегінің басы үлкен, жалпақ, маңдайы шығыңқы, тұмсығы қызғылт-сары, сәл имектеу, арқасы кең, шоқтығына қарай биіктеу, тұлғасы кең әрі ұзын, сирағы қысқа әрі жуан, қауырсыны ақ, денесінің түсі сарғылт болып келеді. Мекиенінің салмағы 3,0 кг, аталығы 3,5 кг, 9 апталық балапанының салмағы 2,5 кг тартады. Жасы 6 — 8 айға жеткенде жұмыртқалай бастап, 7 — 8 айдың ішінде 80 —120 жұмыртқа табады. Балапан шығымы 75%. Мәскеудің ақ үйрегі сырт тұлғасы жағынан пекин үйрегіне ұқсайды. Ол тез жетіледі, өте бейімделгіш, жұмыртқасы 90 г, жылына 100-ге дейін (екі жыл бойы) жұмыртқа табады. Балапан шығымы жоғары. Мускусты үйректердің кеудесі кең денесі ұзын, жақсы ұшады; қауырсыны қара, қара ала түсті болып келеді. Мекиендерінің салмағы 2,5 — 3 кг, аталығы 4,5 — 5 кг, жақсы семірген кезде 6 — 7 кг, бауырының өзі 350 — 550 граммға жетеді. 6 — 9 айлығында жұмыртқалай бастап, жылына 60 — 120-ға дейін жұмыртқа табады. Таза еті көп, майы аз, оның құс бауырын өндіруде маңызы зор. Үндінің жүйрік үйрегі жұмыртқалағыш тұқым. Оның денесі, мойны, сирағы, құлағы ұзын жаратылған. Жылына 200-ден астам жұмыртқа табады. Дәмі тауық жұмыртқасына ұқсайды. Үйрек дәмді етімен және үлпілдеген мамығымен бағалы.Бізде оның көптеген тұқымдары өсіріледі. Әсіресе ақ үйректің екі түрі мәскеу және бейжің үйрегі, сұр украина үйрегі, ақ жемсаулы және харьков қара үйрегі көп тараған.

Үйрек - суда жүзетін құс. Жылдың жылы мезгілдерінде тоған мен көлдердің суы таяз жерінен қорегін тауып жейді.

## Тағы түрлері
Үйректің түрлеріне ақ басты үйрек, өзен үйрегі, сүңгитін үйректер, мускустық үйректер, Лабрадор үйректері, жалды үйректер, қара басты үйректер, каменушка үйректері, крестті үйректер, қызғылт құлақты үйректер, тұрпандар, қызыл басты сүңгуір үйрек, доминикандық ақбас үйрек, қатты құйрықты үйректер, Хартлауб үйректері, қызғылт басты үйректер, қола қанатты үйректер, ақ арқалы ақбас үйректер, теңбіл үйректер және торыалақаз жатады. Сонымен қатар шалпылдайтын үйректер су бетінде қотарады.  Өзгелері бастарын суда ұстап, су балдырлары мен ұлуларды лас судан екшелеп, аударады. 

## Тағы қараңыз
* Үйрек балапаны
* Үйрек шаруашылығы

## Дереккөздер
* Қазақ Энциклопедиясы, 9 том

Санат:Қазтәрізділер
Ешкі

**Ешкі** () — мүйіз қуыстылар тұқымдасына жататын жұп тұяқты, күйіс қайыратын жануар. Үй ешкілерінің бастапқы тегіне ешкілердің жабайы екі түрі (безоар ешкісі, иір мүйізді ешкі), сондай-ақ жойылып кеткен C. prіsca түрі жатады. Ешкі – қолға алғаш үйретілген жануарлардың бірі. Ешкінің мүйізі қырлы, дене бітімі жеңіл, құйрығы қысқа келеді. Оның түбіті, жүні, терісі, еті мен сүті пайдаланылады. Ешкінің сүтті (мегрель, заане, орыс ешкілері), жүндес (ангор ешкісі), түбітті (придон, орынбор, башқұрт ешкілері), сүтті-етті жүндес (өзбек, қазақ-қырғыз, кавказ, бурят-моңғол ешкілері) тұқымдары бар. Ешкі тоғыз – он жыл тіршілік етеді. Ешкі бір – екі, кейде бесеуден лақтайды. Жақсылап күтсе жылына екі рет төлдейді. Текесі 60 – 65 кг-ға дейін, ешкісі 40 – 60 килограмға дейін тартады. Жемденген ешкіден 20 – 28 кг ет, 4 – 6 кг май, жеті – он айлық лақтан 12 кг ет, 1,5 кг май алынады. Сүтті ешкілер жылына 450 – 550 кг, кейбір шаруашылықтарда 1 т-ға дейін сүт береді. Сүтінің майлылығы 3,8 – 4,5%. Жүндес тұқымды ешкі қылшығының ұзындығы 15 – 18 см болады. Ешкілерді көктемде, жылы аудандарда екінші рет тамыз – қыркүйек айларында қырқады. Текесінен 4 – 6 кг, ешкісінен 3 – 5 кг қыл алынады. Түбітті ешкіден 0,2 – 0,5 кг, кейде 2 кг түбіт алынады. Ешкі терісінен сафиян, шевро сияқты бағалы былғары жасалады.

## Ешкілер

## Дереккөздер


Санат:Ешкілер
Санат:Қуысмүйізділер
Криминалистикалық сараптама

**Криминалистикалық сараптама** - қылмыстық іс бойынша айғақтамалық мәні бар мәселелер жөнінде қорытынды алу мақсатымен жүргізлетін іс жүргізу әрекеті. Неғұрлым кең таралған түрлері: трассол, баллистик. криминалистикалық сараптамалары, суық қару қолдану. Сараптамасы. Сот сараптамасы  криминалистикалық сараптама ұғымынан кеңірек.

## Дереккөздер </span>


Санат:Қылмыс
Кронштадт футштогі

**Кронштадт футштогі**– ТМД елдерінде қабылданған теңіз деңгейінен өлшенетін биіктік белгісі. Ол Балтық теңізіндегі Котлин аралы Кронштадт құрлығында орналасқан. 
## Дереккөздер </span>


Санат:Физика
Пісіру

**Пiсiру** – Етті суда немесе бу көпіршіктері үнемі бетіне шығып тұратын басқа да сұйықтықта әзірлеу процесі. Пісіру ылғал пайдаланылатын ыстық процесс болып табылады, және бұл еттің қатты бөліктерін әзірлеуде де пайдаланылады.

Санат:Тағамдар
Ctrl

**Ctrl** (**Control** сөзінің қысқартылған түрі) — компьютер пернетақтасының жүйелі пернелерінің бірі.

Санат:Ақпараттану
Біржан сал (фильм)

**«Біржан сал»** — 2009 жылы шыққан тарихи драма. Фильм қазақ халқының аты аңызға айналған танымал ақыны және композиторы Біржан Қожағұлұлының өмірін бейнелейді.

## Фильм мазмұны
Бұл фильм тәкәппарлық пен бойсұну, намыс сезімі мен кемсіту, құрмет пен қиянатшылдықтың таңдауын көрсетеді. Сонымен қатар соңғы махаббат пен ащы жалғыздықтың аңызы.

Фильммен жұмыс істеу барысында аворлар экрандағы атмосфераны, сол кездің колоритін сипаттайтын егжей-тегжейлерге үлкен мән берді. Мұрағаттық материалдардың мұқият зерттелуі XIX ғасырдың соңындағы тұрмыс, сөйлеу және мінез-құлық егжей-тегжейлерін көрсетуге көмектесті.

## Деректер
Түсірілімдер Біржанның туған жері – Көкшетау өлкесінде өткізілген.  Табиғаты көркем жерде бірнеше ауылдар құрылды, өлке тұрғындары көпшілікті түсірілімдерде белсенділік көрсеткен.

Ш.Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясының «Бiржан сал» фильмiне 587 миллион теңге жұмсалған. Түсiру жұмыстары екi жарым айға созылған. Сценарий 2004 жылы жазылған. Идея авторы, түсiрушiсi, басты рөлдi сомдаушы – Досқан Жолжақсынов.

Фильм 4 сағат 48 минуттан 2 сағат 10 минутқа дейiн қысқартылған.

Фильм премьерасы 3 қыркүйекте, 2009 жылы, «Алатау» кинотеатрында өткізілді.

## Сыртқы сілтемелер
*«Қазақфильм» ресми беті  
*«Киностан» сайтында 

Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:Қазақстан тарихи фильмдері
Гипербола

**Гипербола** келесі мағыналарды білдіруі мүмкін: 

# Гипербола (геометрия)
# Гипербола (жантану)
Халық саны бойынша мемлекеттер және тәуелді аймақтар тізімі

thumb|400px|2019 жылғы халық саны бойынша елдер
Бұл мақалада **[[ISO 3166-1]] стандартында [[мемлекет]]тер мен [[тәуелді аймақ]]тар тізімі берілген, [[Халық санағы|халық санының]]** кемуі  бойынша сұрыпталған. Ұсынылған тізім мен деректерде назарға тәуелді аумақтар параметрлері алынбайды.
__TOC__

## Халықтың өсу қарқыны
* 1 миллиард - 1804 жылы
* 2 миллиард - 1927 жылы (123 жылдан кейін)
* 3 миллиард - 1960 жылы (33 жылдан кейін)
* 4 миллиард - 1974 жылы (14 жылдан кейін)
* 5 миллиард - 1987 жылы (13 жылдан кейін)
* 6 миллиард - 12 қазан 1999 жыл (12 жылдан кейін)
* 7 миллиард - 31 қазан 2011 жыл (12 жылдан кейін)

## Қызықты мәліметтер
* Тізімдегі бірінші екі елде - Қытай мен Үндістанда әлем халқының 1/3-нен астамы өмір сүреді.
* Тізімдегі алғашқы алты елде  әлемдегі халықтың жартысы тұрады.
* Алғашқы 15 елде шамамен 4,7 млрд адам өмір сүреді, бұл бүкіл Жер халқының 2/3 бөлігі болып табылады.

## Тағы қараңыз
* Халықтың тығыздығы бойынша елдердің тізімі
* Қала-миллионерлер саны бойынша елдердің тізімі
* 1900 жылғы әлем халқының саны
* Әлемнің халқының саны 2030, 2050, 2100 жылғы болжам бойынша
* Халықтың саны бойынша Еуроодақ елдерінің тізімі
* Ауданы бойынша елдер мен тәуелді аумақтар тізімі
* Бір тілдегі халықтар санының тізімі
* Ең халық көп шоғырланған мегаполистер
* Жер халқының саны
* Әлемдегі халықтың тарихы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* United Nations Analytical Report for the 2004 revision of World Population Prospects (the analytical report for the 2006 revision is not available online) — includes details of methodology and sources used for the population estimates above. 
* Санаушы населения России
* CIA. The World Factbook. Country Comparison: Population 
* World Gazetteer: World — profile of geographical entity including name variants

Халық саны|Ел тізімдері‎
Алтай қойы

**Алтай қойы** - биязы жүнді қой тұқымы. Ресейдің Алтай өлкесіңде жергілікті сібір мериносының саулықтарын басыңда американ рамбульесі, кейінірек аскания, кавказ, австрия мериносының қошқарларымен күрделі будандастыру арқылы шығарылған.
Ол 1928-48 жж Алтай өлкесінің асыл тұқымды шаруашылықтарында жергілікті сібір мериносы саулықтарын америка рамбульесінің қошқарларымен будандастыру арқылы алынған. Қошқарлары мүйізді, саулықтары тоқал келеді. Қошқарларының орташа салмағы 90-100 кг, саулығы 50-60 кг тартады; қошқардан 14-18 кг, саулықтан 6-7 кг жүн қырқылады. Жүні таза, шығымы 45-48%, талшығының жіңішкелігі 64-сапада, ұзындығы 8-10см, әр 100 саулықтан 150-160 қозы алынады.

А.қ. дене бітімі мықгы, сүйегі берік, қошқары мүйізді, саулығы көпшілігінде тоқал. Терісі тығыз, қыртысты, мойнында толық шеңберлі 1-2 тері қатпары болады. А.қ. жүнділігі жоғары, жүні сапалы. Асыл тұқымды қой зауыттарында әр қойдан, орта есеппен, 3,5-4,0 кг-ға дейін таза жүн өндіріледі. Жүн талшығының ұзындығы - саулықтарда - 7,5-8,5 см, қошқарларда - 8-10 см. А.қ. өсімтал, әр жүз саулықтан 150-160 қозы алынады. Орта есеппен қошқарларының салмағы - 90-110 кг, саулықтарынікі - 50-60 кг тартады. А.қ суыққа төзімді, көнбіс келеді. Кезінде А.қ Қазақстанға жиі әкелініп, Республикамыздың шығыс, солтүстік-шығыс аймақтарында биязы жүнді қой шаруашылығының қалыптасуына үлкен әсерін тигізді.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Антре

**Антре** (франц. entree - өнер көрсету, сахнаға шығу) - 
1) Бұрын клоундардың алғаш манежге шығуы. Қазіргі цирктерде күлдіргі көріністер де осылай аталады;
2) Балеттегі па-де-де (па-де-труа) билерінің кіріспе бөлімі, бір немесе бірнеше бишінің сахнаға шығуы.

## Дереккөздер


Санат:Цирк
Санат:Мәдениет
Санат:Тарих
Тау-кен ісі

** Тау-кен ісі** – ғылым мен техниканың жер қойнауын игеру, пайдалы қазылымдар өндіру жұмыстарын қамтитын саласы. Ол жер қыртысына техногендік әсер етудің барлық түрін қамтиды. Тау-кен ісі негізінен жер қойнауындағы пайдалы қазбаларға барлау жүргізу, құрамы мен сапасын анықтау, өндіру жүйесін тағайындау, алынған пайдалы қазылымдарды алғашқы өңдеуден өткізу және тау-кен технологиясы саласында ғылыми-зерттеуші жұмыстарын жүргізумен айналысады. Содан кейін ғана кен қазу үшін дайындық жұмыстары (кенді ашу, дайындық қазбалар жасау, жер астылық және жер үстілік қажетті құрылыстар тұрғызу, т.б.) орындалып, кен белгіленген жүйемен қазыла бастайды.

Тау-кен ісі адамзат қоғамы пайда болуымен байланысты тым көне заманнан басталды. Тау-кен ісінің алғашқы өндірген шикізаты кремний болды. Темір кенін қазу және өңдеу туралы алғашқы жазба мәліметтер 3-мыңжылдықтың орта шенін меңзейді. біздің заманымыздан бұрынғы 6 – 5 мыңжылдықтарда мыс, алтын, қалайы, күшәла, қорғасын өндіріле бастаған, 9 – 8 ғ-ларда темір кендері, антиквар кезеңде және орта ғасырларда мұнай мен көмір, ал 20 ғ-да – радиоактивті кендер мен газ ерекше маңызға ие бола бастады. Антиквар кезеңдегі елдерде (Ежелгі Грекия, Ежелгі Рим мен Жерорта т. елдерінде) 100 м-ден астам тереңдіктен кенді көтеріп шығаратын күрделі механикалық тетіктер, су төгетін механизмдер пайда болды. Су ағысын пайдаланып алтын өндіру жұмысы (Колхида, Испания), 900 м-ге дейінгі тереңдіктен диам. 12 – 15 см ұңғыма көмегімен тұз өндіру тәсілі едәуір жетілдірілді. Бу қазандарын, бу қозғалтқыштарын ойлап табу шахта жұмыстарының пайдалы қазылымдарды жер бетіне көтеру, су төгу, желдету, ұңғыманы бұрғылау сияқты қол еңбегін көп қажет ететін жұмыстарды механикаландыруға оң ықпал жасады. Тау-кен ісінің сапа жағынан дамуының жаңа кезеңі 18 ғ-дың соңы мен 19 ғ-дың басында болды. Қазақстанда 18 ғ-да Риддер, Бұқтырма, Зырян, Белоусов, Николаев, т.б. кен орындары ашылып, кен өндіріле бастады. 18 – 19 ғ-ларда тек Кенді Алтайда ғана түсті металдардың 850-ге тарта кен орындары ашылды. 1920 – 80 ж. Қазақстанда кен өндіру өнеркәсіп орындары қарқынды дамыды. Осы жылдарда барлау жұмыстарының көлемі ұлғайып, түсті және қара металдар, тау-кен хим. шикізаттар, көмір мен мұнай, алтын және сирек металдар, хром, т.б. пайдалы қазылымдардың жаңа кен орындары ашылды. Сонымен қатар бұрынғы су басып қираған кеніштер қалпына келтірілді. 2-дүниежүз. соғыс жылдары Қазақстан стратег. маңызы бар металдар мен отындар – марганец, қорғасын, молибден, хром, көмір, т.б. пайдалы қазылымдарды өндірудің негізгі орт-тарының біріне айналды. 1991 – 2000 ж. пайдалы қазылымдардың өндірілуі күрт төмендеді. Ал қазіргі уақытта пайдалы қазылымдарды өндіру біртіндеп қалпына келтіріліп, мұнай өндіру қарқындап өсуде; қ. Тау-кен өнеркәсібі; Тау-кен техникасы.

Пайдалы қазылымдар өнеркәсіптің, тасымал көліктің, ауыл шаруашылығының, құрылыстың таптырмайтын шикізаты болып саналады. Сондықтан да Тау-кен ісі дүниежүз. экономикада өнеркәсіп өндірісінің ең маңызды салаларының бірі болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым

be-x-old:Горная справа
Lordi

**Lordi** — 1992 жылы Томи Путаанс негізін қалаған ағылшын тілді финляндиялық хард-рок топ. 2006 жылғы Eurovision ән байқауының жеңімпазы. 

## Топ мүшелері
* Mr. Lordi
* Amen 
* Ox
* Mana
* Hella

## Альбомдары
* Get Heavy (2002)
* The Monsterican Dream (2004)
* The Arockalypse (2006)
* Deadache (2008)
* Babez for Breakfast (2010)
* To Beast or Not To Beast (2013)
* Scare Force One (2014)

Санат:1992 жылы құрылған музыкалық ұжымдар
Санат:Eurovision ән байқауының жеңімпаздары
Санат:Eurovision ән байқауы 2006 қатысушылары
Санат:Eurovision ән байқауындағы Финляндия өкілдері
Ұңғыма

**Ұңғыма** — тау жыныстарында немесе пайдалы қазбаларда механикалық немесе өзге әдістермен бұрғыланған тау-кен қазындысы. Тереңдігі 5 м-ден асатын, диаметрі 75 мм-ден жоғары цилиндр пішінді болып келеді. Ұңғыманың кіреберісін ауызы, ал түбін үңгубет деп атайды. Кен орнын игеру барысында ұңғыма өзінің атқаратын қызметіне қарай үлкен үш топқа бөлінеді: *барлау*, *пайдалану* және *қопару* ұңғымалары.

* *Барлау ұңғымасы* — пайдалы қазбаларды іздеу, оның қоры мен сапасын және орналасу жағдайын анықтау үшін қазылады. Кеніштерде кен орнын қазу барысында барлау ұңғымасының көмегімен оның жекелеген бөліктерінің геологиялық құрылысының кейбір тұстарын нақтылап, кен орнын дұрыс пайдалану үшін егжей-тегжейлі танысады. Барлау ұңғымалары керн (жынысөзек) алу мақсатымен айналмалы бұрғылау әдісімен бұрғыланады. 
* *Пайдалану ұңғымасы* — сұйық (мұнай, минералды суларды) және газ тәрізді кендерді өндіру үшін қолданылады. 
* *Қопару (аттыру) ұңғымасы* — ішіне жарылғыш заттар орналастыру үшін қолданылады. Оның диаметрі әдетте кеніштегі бұрғылау жабдықтарының түріне байланысты. Бұрғылау жабдықтары кен массивінің физика-механикалық қасиеттеріне, оның қажетті дәрежеде ұсақталуына және жарылғыш заттардың қасиеттеріне сәйкес таңдалады. Ұңғымалардың бір-бірінен арақашықтығы және өзара орналасу сұлбалары арнайы есептеулермен анықталып, барлау жұмыстарының құжатында көрсетіледі. Басқа да жұмыстарда қолданылатын көмекші ұңғыма түрлері де бар.

## Дереккөздер


Санат:Тау-кен ісі
Санат:Кен орындар
Санат:Бұрғылау
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Шпур

**Шпур**, теспе – бұрғылау кезінде тау жыныстарында тереңд. 1,5 – 5 м-ден диаметрі 75 мм-ге дейін жасалатын цилиндр тәрізді қуыс. Ол тау жыныстарын және кенді қопаруда (ішіне жарылғыш зат орналастырады), қат-қабатқа суды айдауда, анкерлік бекітпені орнатуда қолданылады.Шпур жасауда электрлік бұрғылар мен бұрғылағыш балғаларды пайдаланады. Орнатылу бағыты бойынша Шпурлар: көлденең, көлбеу және құлама, ал қолданылуына қарай: көмекші, үңгілеуіш және қопарғыш болып бөлінеді. Сондай-ақ Шпурлар кен өндіру кезінде пайда болған дөңбектастарды қайта ұсату үшін, жол құрылысында, гидротехникада, т.б. пайдаланылады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Техника
Санат:Терминология
Рубин (футбол клубы)

**Рубин** — Татарстанның футбол клубы. Базасы Қазан қаласында орналасқан. 1958 жылы құрылған. Өз алаңындағы ойындарын "Қазан Аренада" өткізеді. 

## Тарихы

### Атаулары

* 1958—1964: «Искра»
* 1964—1992: «Рубин»
* 1992—1993: «Рубин-ТАН»
* 1994: «Рубин»

### Бердыев дәуірі
2008, 2009 жылдары Ресей чемпионы атанды. 2009 жылғы Достастық кубогының жеңімпазы. 2010. 2012 жылдары Ресей суперкубогын жеңіп алды.

Клубты 2001-13 жылдары түрікменстандық маман Құрбан Бердыев жаттықтырды. Бердыевтың дәуірі әзірше клуб тарихында ерекше орын алады, 2003 жылы Ресей жоғары лигасына жолдама алды (содан бері элитадан түскен жоқ). 2008 жылы Ресей чемпионы атанған соң, 2009/10 жылғы УЕФА Чемпиондар лигасына қатысуға мүмкіндік алды. Топтық кезеңнің екінші турында "Капм Ноуда" "Барселонаны 2:1 есебімен ұтып кетті! Бірақ бассқа ойындарда сәтсіз ойнап, үшінші орында қалды.

2009 жылы екінші рет Ресей чемпионы атанды. 

2013 жылы клуб Ресей чемпионатында алтыншы орында қалды да, Бердыев жұмыстан босады.

Бапкер ауыстырғанымен, клубтың ойыны оңалмады, 2015/16 жылы 10-шы орынға түсіп кетті. 2018/19 жылы 11-орынға табан тіреді.

## Жетістіктері

* Ресей чемпионы: 2008, 2009
* Ресей суперкубогы: 2010, 2012
* Ресей кубогы: 2011/12

## Дереккөздер


## Сiлтемелер
* «Рубин» Қазан ресми сайты 

Санат:Ресей футбол клубтары
Сарыарқа (шайбалы хоккей)

**Сарыарқа** - Қарағанды қаласының хоккей клубы. 2013 жылғы Ресей жоғарғы лигасының күиіс жүлдегері. 2010 жылғы Қазақстан чемпионы. Клуб аты географиялық орнынна байланысты Сарыарқа даласы атымен аталған.
Клубты шілденің 25 2006 жылы Қарағанды облысы әкімшілігі мен денешынықтыру және спорт департаменті бірлесе құрған.

2012 жылға дейін Сарыарқа командасы Қазақстан чемпионатымен қатар Ресей чемпионатының Бірінші лигасының «Сібір - Қиыр Шығыс» дивизионында өнер көрсетті. 2008-2009 маусымында Ресей Жоғары лигасының Шығыс дивизионында өнер көрсеткен.
Қазақстан чемпионатының 2010 жылғы маусымында плэй-офф бөлігінде финалда Атыраулық Бейбарыс клубымен теке-тіреске толы жекпе жекте 3-2 серия нәтижесімен Қазақстан чемпионы атанды.
2012-13 жылығ маусымда Ресей жоғарғы лигасында дебют жасап, топтық кезеңде жеңімпаз атанып, Братино кубогы таласында финалдық серияда 7 матч өткізіп Торос клубына ұтылып қалды.

## 2009-2010 маусымдық клуб құрамы

	 	

 	 	

## Сыртқы сілтемелер

* Ресми торбеті 

Санат:Қазақстан шайбалы хоккей клубтары
Санат:Қарағанды спорт клубтары
Түмен (қала)

**Түмен** (Төмен) () — Ресейдегі қала. Түмен облысының әкімшілік және экономикалық орталығы. Сібір аймағының мұнай-газ өнеркәсібінің орталығы.

## Географиясы
### Климаты



## Бауырлас қалалары
*  Дацин, Қытай (1993)
*  Целле, Германия (1994)
*  Хьюстон, АҚШ (1995)
*  Брест, Беларусь (1999)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Түмен қаласының әкімшілігі 

Санат:Ресей қалалары
Жаңасібір

**Жаңасібір** () — Ресейдегі қала. Жаңасібір облысының орталығы. Сібірдің ғылыми, мәдени, өнеркәсіп, көлік, сауда және іскер орталығы.

## Бауырлас қалалар
*  Миннеаполис, АҚШ — 1989 жылдан
*  Сент-Пол, АҚШ — 1989 жылдан
*  Саппоро, Жапония — 1990 жылдан
*  Ларнака, Кипр — 1993 жылдан
*  Мяньян, Қытай — 1994 жылдан
*  Тэджон, Корея Республикасы  — 2001 жылдан
*  Варна, Болгария — 2008 жылдан
*  Ош, Қырғызстан — 2009 жылы 26 маусымнан
*  Харьков, Украина — 2011 жылы 23 тамыздан

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Қаланың ресми торабы

Санат:Ресей қалалары
Сабвуфер

Сабву́фер (ағл. subwoofer)-  өте төмен жиіліктегі дауыстарды ойната алатын (примерно от 5 до 350 Гц),аккустикалық жүйе. Сабвуфер аккустикалық аппараттардың ішінде ен қуатты дауысшығарғыш болып есептеледі.

Санат:ақпараттану
Марганец

thumb|100px|Марганец ''Mn''|солға
**Марганец** (лат. *Manganum*; **Mn**) — элементтердің периодты жүйесінің VII-тобындағы химиялық элемент, асыл металдардың бірі. Реттік нөмірі 25, атом массасы 54, 938.

## Шығу тарихы
Марганецтің негізгі минералдарының бірі – пиролизит – ерте заманда қара магнезия ретінде белгілі болған және оны нақтылау үшін шыны балқытуда пайдаланылған. Бұл магнитті темір рудасының бір түрі болып саналды және оны магнитпен тартпайтындығы туралы Плиний Аға магнит «немқұрайлы» қара магнезияның әйел жынысымен түсіндірді. 1774 жылы швед химигі К.Шееле кеннің құрамында белгісіз металл бар екенін көрсетті. Ол өзінің досы химик Ю. Ганға кен үлгілерін жіберді, ол пиролюзитті пеште көмірмен қыздыру арқылы металдық марганец алды. 19 ғасырдың басында оған «манган» атауы қабылданды (неміс тілінен. Manganerz – марганец кені).

## Табиғатта кездесуі
Марганец жер бетіндегі ең көп таралған 14-ші элемент, ал темірден кейін жер қыртысындағы екінші ауыр металл (жер қыртысындағы атомдардың жалпы санының 0,03%). Марганецтің массалық үлесі қышқылдан (600 г/т) негізгі жыныстарға (2,2 кг/т) дейін артады. Ол көптеген кендерде темірмен бірге жүреді, бірақ марганецтің тәуелсіз кен орындары да бар. Чиатура кен орнында (Кутаиси облысы) 40%-ға дейін марганец рудалары бар. Тау жыныстарында шашыраған марганец сумен шайылып, Дүниежүзілік мұхитқа тасымалданады. Бұл ретте оның теңіз суындағы мөлшері шамалы (10-7-10-6%), ал мұхиттың терең жерлерінде оның концентрациясы суда ерімейтін оттегінің пайда болуымен суда еріген оттегінің тотығуынан 0,3%-ға дейін артады, гидратталған күйде (MnO2•H2O) және мұхиттың төменгі қабаттарына сіңіп, түбінде ферромарганец деп аталатын түйіндерді түзетін марганец оксиді, онда марганец мөлшері 45% жетуі мүмкін (олардың құрамында мыс қоспалары да бар). Мұндай түйіндер болашақта өнеркәсіп үшін марганецтің көзіне айналуы мүмкін.

Санат:Химиялық элементтер
Флеш жады

**Флеш жады** () — қатты денелі жартылай өткізгіштің энергобайланысты қайта жазылушы жады түрі. Ол оқылу реті шексіз, бірақ жазып-өшіру шектеулі (млн шамасында).

Флеш жады электрлік жолмен жазылған мәліметтерді есте сақтай алатын микросұлба (чип) түрінде жасалған жад түрі. Мәліметтерді өшіру электр разряды арқылы орындалады да, оған қайта жаңасын жазып, ұзақ уақыт сақтауға болады.

Қазіргі кезде флеш-карта (flesh-cards) түрінде жасалған Флеж-Жад кез келген компьютерде, цифрлы фотокамераларда, смартфондарда пайдаланылады. Флеш-картаның кең тараған, Sony фирмасы шығарған MemoryStіck нұсқасы 1998 жылдан шығарыла бастады, ол басқаларына — SmartMedіa, CompactFlesh нұсқаларына қарағанда шағындау, мыс.: 5021,52,8 мм көлеміндегі MemoryStіck картасының салмағы 4 г. Intel фирмасы флеш-жадының екі есе жоғары тығыздықпен мәлімет жаза алатын көп деңгейлі түрлерін жасады. Флеш-карталардағы сақталатын мәліметтер көлемі 2 Гбайт және одан да көп болып шығарылады. Қазіргі кездегі флеш жады шығаратын танымал компаниялар: Transcend, Kingston, PQI, Apacer, SanDisk, Samsung, Sony.
## Дереккөздер

[нобай|солға|USB флеш жадының чипі (алдыңғы жақта) және [микроконтроллері (оң жақта)]]

Санат:Компьютерлік жад
Топар (өзен)

**Топар** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданындағы өзен.

## Бастауы
Іле сағасынан 233 км жоғары Аралтөбе елді-мекені тұсында тармақталып, Балқаш жағалауындағы Маңқысты кентінің тұсынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 152 км. Топардан шағын Көктал, Балатопар тармақтары шығады. Құмайтты арнасы өзгеріп отырады. Жауын-шашын, мұздық суымен молығады. Өзенде көксерке, сазан, алабұға, т.б. балық түрлері мекендейді.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Балқаш ауданы өзендері
Шаруа

**Шаруа** сөзінің бірнеше мағынасы болуы мүмкін:
* Шаруа - Іс, әрекет
* Шаруа - қарапайым, күндерін қара еңбекпен көріп жүрген тұрғындарды айтады

Санат:Қоғам
Әтір

**Әтір** — хош иісті сұйық зат. *Әтір* шығару үшін 300-ден астам табиғи немесе жасанды заттардан алынатын хош иісті күрделі эфир және жоғары сапалы этил спирті қолданылады. [thumb| alt=A.|''[Қарапайым әтір түрлері*.]]

==Жасалуы==
[[Өсімдіктер|Өсімдік]] гүлдерінен (мыс., [[раушан]] гүлділерден), түрлі [[ағаш]]тардың дәндері мен [[жапырақ]]тарынан (мыс., күнзеден, анистен, сандалдан т.б.) алынатын эфир майы хош иісті заттар мен тұнба ретінде, ал [[жануарлар]]дан, мыс., кашалоттың майынан алынған [[балауыз]] (амбра), [[жылан]], қолтырауын, [[кәмшат]], [[жұпар]] [[тышқан]]ның тері безінен алынған мускус тек [[тұнба]] ретінде ғана пайдаланылады. *Әтірдің* бір ғана түрін жасауға 15-тен 60-қа дейін хош иісті зат керек. Әтірге белгілі бір түс беру үшін арнаулы [[Пигменттер|бояу]] қосылады. *Әтір* құндылығы мен сортына байланысты бірнеше сағаттан 1 жылға дейін жабық ыдыста сақталып, бабына жеткізіледі. Дайын *әтір* [[вакуум]]-[[машина]] арқылы арнаулы [[құты]]ға құйылып, тығындалады. Сапалы *әтірдің'' хош иісі мақта-матадан жасалған бұйымда 30 сағатқа дейін сақталады. Құтыдағы әтірдің сақталу мерзімі 1-1,5 жылға жетеді. 

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Медицина
Cisco Systems

**Cisco Systems Inc**. (оқылуы «сиско») — Желілік қондырғыларды шығарушы америкалық трансұлттық компания. Ең алғаш өз жұмысын корпоративтік маршрутизаторлар шығарудан бастаған. Интернет эрасындағы сәтті компаниялардың бірі. 

Cisco Systems компаниясы компьютерлік желілер бойынша инженерлер үшін көпдеңгейлі сертификациялау жүйесін жасап шығарды. Мұндай сынақтар Cisco компаниясының өнімдерімен қатар желілік технологиялар мен протоколдарды білуді талап етеді. Басқа фирмалардың желілік қондырғыларын пайдаланатын көптеген мекемелер де Cisco сертификаттарының құндылығын мойындайды. Атап айтқанда (CCIE) эксперті деңгейіндегі сертификат компьютерлік технологиялар саласындағы ең белгілісі болып табылады.

Компанияның штаб-пәтері Калифорния штатының Сан Хосе қаласында орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Технология компаниялары
Санат:Алфавит бойынша компаниялар
Санат:Телекоммуникациялар
Санат:Ақпараттану
Шахан (Қарағанды облысы)

**Шахан** - Қарағанды облысы Шахтинск қаласына қарайтын кент.

## Географиялық орны
Шерубайнұра өзенінің оң жағалауында, Шахтинск қаласынан солтүстікке қарай 12 км-дей, Қарағанды қаласының оңтүстік-батысында 35 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1950 жылы Қарағанды көмір алабының батыс қанатын игеруге байланысты қаланған.

## Кәсіпорындары
Кентте “Санно” ЖШС-і, су, электр энергиясымен қамтамасыз ететін “Арман” мемлекеттік кәсіпорны, Қарағанды аудан энергетика кәсіпорнының бөлімшесі, “Энергосервискомпания” ЖШС-і, 60-қа жуық шағын бизнес нышандары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Кентте 2 мектеп, балабақша, кітапхана, мәдениет үйі, өнер мектебі, 2 емдеу мекемесі бар. Шахан Қарағанды, Абай, Саран, Шахтинск қалаларымен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Шахтинск қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Алдияр батыр

**Алдияр Елкеұлы** (1641, Ертіс өзені бойы – 1712, қазіргі Шығыс Қазақстан Сарқан облысы) – жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте ерлігімен көзге түскен аға батыр, қолбасшы. Тәуке ханның бас қолбасшысы, есімі Орта жүз Найман ішінде Садыр руының ұранына айналған.

Алдияр туралы жазба деректер Қазақстан мен Қырғызстанда сақталған. Ол өз еліндегі Тауымбет сияқты ру басшыларымен сиыса алмай, қырғыз манабы Сарудың қарамағында қызмет атқарған. Жасы отыздан асқанда қырғыз қызы Ханшайымғa үйленіп, одан Қырықсадақ, Қырғызшора деген ұлдары дүниеге келеді. Кейін *[[Тәуке хан]]ның* шақыруымен елге оралады. Бірақ Тәукенің Жоңғар хандығына қарсы кейбір әрекеттеріне наразы болады. Тәуке Севан Рабданның өз ордасына келген елшілерін қырып тастамақ болады. Бұған Алдияр бастаған бірнеше батыр қарулы қарсылық көрсетіп, елшілікті аман-сау еліне қайтарады. Бұл оқиға шамамен 1704-05 жылдары болған. Тәуке жасақтарымен болған қақтығыста Алдиярдың інісі Майдан бастаған көп адам қаза табады. Алдияр 1696, 1698, 1701, 1710 жылдардағы қазақ-қалмақ шайқастарының бел ортасында жүріп, садыр руы жасағына аға батыр болған. батырдың Қырықсадақ пен Қырғызшорыдан басқа Қуат, Кенембай, Дөненбай (шешелері Таубике), Асан, Медет, Кенжебай (шешелері Ежеп), Ақпан, Тоқпан (шешелері Жібек) деген 8 ұлы болғаны белгілі. Шыршық өзенінің жағасындағы Төлегетай-Қылышты ата дейтін ескі зиратқа жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қолбасшылар
Аварлар (көшпелі халық)

**Аварлар** (; ) — VI ғасырда Орталық Еуропаға қоныс аударып, онда Авар қағандығы мемлекетін құрған (VI—IX ғғ.) ортаазиялық көшпелі халық. Олар шығу тегі белгісіз әртүрлі еуразиялық көшпенділердің одағының бөлігіне кірген **Вархониттер** (Varchonites) және **Псевдоаварлар** (Византия деректерінде) деген атаулармен де белгілі. Аварларды дәстүрлі түрде жужандарға теңестіреді. Зерттеушілердің көпшілігінің пікірінше, жужандардың негізгі тайпалары монғол тілдес болғанымен, олар бірқатар түркі тайпаларын да өзіне бағындырған.

## Этникалық тиістілік
Қазіргі уақытта тарихнамада аварлардың этногенезі туралы үш негізгі көзқарас бар:
# олар моңғол тілінде сөйлейтін этнос – сәнби немесе жужандар.
# олар түркі тілдес оғыр этносы;
# олар негізінен Арал өңірінде өмір сүріп, уғырлармен біріккен иран тілдес этнос – хиониттер. Б. з. IV ғасырында Аммиан Марцеллин атап өткен;

Сонымен бірге, барлық теориялар әртүрлі этникалық элементтердің ықтимал ықпалын мойындайды және аварлар, қалай болғанда да, біртекті тайпа емес және олар Еуропаға қоныс аударған кезде, түркі тілдес тайпалардың күшті ықпалында болды деп келіседі.

Э.Паркер мен түркітанушы А.Дыбо «юебан» қазіргі дыбыс, ал «авар» көне дыбыс деп есептейді.

## Дереккөздер

Санат:Авар қағандығы
Санат:Моңғол халықтары
Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Моңғолдар
Санат:Оғырлар
Мойынты (кент)

**Мойынты** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай темiр жол бойында 171 км-дей жерде. Жерінің жалпы ауданы 21 мың га.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы Мойынты станциясы болып қаланған.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кенттің әкімшілік аумақтық бағынысындағы елді мекендерінде (Мойынты, Киікті) 2 мектеп, екі мәдениет үйі, екі кітапхана, пошта үйі, ОДА бар. Екатеринбург-Алматы темір жолының 1067 км-де орналасқан. Мойынты кенті басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Дария (кент)

**Дария** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы кент.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 64 км-дей жерде.

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы Қарағанды - Мойынты темір жол құрылысы кезінде станция болып қаланған. Кент жерінің жалпы аумағы 14 мың га.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Кентте мектеп, дельдшер-акушерлік пункт, пошта бөлімшесі бар. «Қазақстан темір жолы» жүйесіне қарасты 8 бөлімшеде тұрғылықты халықтың еңбекке белсенді тобының 33 пайызы жұмыс істейді. Екатеринбург-Алматы темір жолының 845 км-де орналасқан. Дария кенті басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Курск шайқасы

250px|нобай|солға
1943 ж. жазда өткен әйгілі Курск шайқасында жеңіске жеткен Қызыл Армия бөлімдері жаппай шабуылға шығып, Украина мен Белорусьті азат етуге кірісті. Германияның негізгі күші шығыс майданда болғанын пайдаланған одақтастар 1943 ж. жазда Сицилияны басып алып, Апенин түбегіне беттеді. Одақтастардың шабуылы мен антифашистік қозғалыстың күшеюі нәтижесінде шілденің аяғында Италияда Муссолини үкіметі қүлап, П.Бадальо бастаған жаңа үкімет 3 кыркүйекте АҚШ-пен, Ұлыбританиямен уақытша бітім жасасты. Алайда гитлершілер қосымша күш жіберіп, Италия армиясын қарусыздандырып, елді толығымен басып алды. 1943 ж. өткен Каир және Тегеран конференцияларында ағылшын — американ үкіметтері 1944 ж. мамыр айында Батыс Еуропада екінші майдан ашуға келісті, ал Кеңес Одағы Германиямен соғыс аяқталғаннан кейін Жапониямен соғысуға міндеттенді. Соғыстың 4-кезеңі (1944 ж. 1 қаңтар — 1945 ж. 8 мамыр). Одақтастар барлық майданда жаппай шабуылға шықты. 1944 ж. қысқы және көктемгі шабуыл нәтижесінде Қызыл Армия Румыния жеріне өтті. Жазғы және күзгі шабуылдардан кейін 19 қыркүйекте Финляндия Мәскеуде уақытша бітім жасасты. Кеңес армиясы Польша және Шығыс Пруссияға келіп кірді. Оларға поляк армиясы көмектесті. АҚШ, Ұлыбритания үкіметтері 1944 ж. 6 маусымда солтүстік-батыс Францияда екінші майдан ашты. Одақтастар армиясы француз партизандарының көмегімен герман әскерлерін Франциядан ығыстырып шығарды. 1944 ж. шілде — қараша айларында Қызыл армия Балтық бойын, Румынияны азат етіп, Болгария шекарасына келіп жетті. Жаңадан құрылған румын және болгар үкіметтері Германияға соғыс жариялады. 20 қыркүйекте чехословак әскери бөлімдері кеңес армиясының көмегімен Чехословакияны азат ете бастады. Қызыл Армия бөлімдері Югославия халық-азаттық армиясының және болгар әскерлерінің көмегімен Югославияны, қазан айынан бастап, Венгрияны азат етуге кірісті.''

Санат:Екінші дүниежүзілік соғыс
Шалом (газет)

thumb|300px|right|Шалом (Şalom) 
**Шалом** **(Şalom)** (, ) — бұл Ыстамбұл Түркияда шығаратын турік еврей апталық газет. 
Оның атауы Şalom түрік тілінің шалом сөзі көрсетеді. Газет Қазанның 29 1947 жылда турік еврей журналист Аврамом Леёноммен орнатылған. 
Газетa түрікше және бір бет ладино тілінде. Бас редактор — Иво Молинас. Редактор — Якуп Барокас. Газетaның апталық тираж — 5.000. Газетa "Gözlem Gazetecilik Basın ve Yayın A.Ş." firması ta'repinen сәрсенбі күн ku'nleri shıg'adı.

## Сыртқы сілтемелер
* Шалом (Şalom) 
** Шалом (Şalom)  (Ладіно)

Санат:Түркия газеттері
Санат:Түрік тілді газеттер
Инновациялық технология

Білім беру жүйесіндегі инновациялық технологиялар:

•               Жобалау технологиясы;

•               Саралап даралап оқыту; 

•               Дамыта оқыту технологиясы; 

•               Модульдік оқыту технологиясы; 

•               Сын тұрғысынан ойлауды дамыту; 

•               Сатылай комплексті талдау;

•               VTS бағдарламасы; 

•               Деңгейлеп оқыту технологиясы;

Санат:Ғылым
Педагогикалық технология

**Педагогикалық технология** – педагогикалық іскерліктердің жетістігіне жеткізетін ғылыми жобалау және нақты өндіру. Сонымен педагогикалық процесс белгілі жүйе принциптерінде құрылатын болғандықтан, педагогикалық технология сыртқы және ішкі болып бөлінеді. Осы принциптерді жалғастырмалы орындау олардың объективті қарым-қатынасында және педагогтің тұлғасын толық көрсететін жинағы ретінде қарастырылуы мүмкін.

Санат:Терминология
Air Canada

**Air Canada** — Канаданың ең үлкен әуе компаниясы. Ол 1936 жылы құрылып,  96 бағытта рейстік және чартерлік қызмет көрсетеді. Оның ең үлкен хабы Торонто Халықаралық Әуежайы. Оның басты базасы Квебектегі Трюдо Монреаль Халықаралық Әуежайы. Эйр Канада әлемдегі көлемі бойынша 8ші  жолаушы тасымалдаушы әуе компания. Ол Star Alliance бірлестігінің мүшесі болып табылады . Әуе тасымалдаушыны басқаратын басшы компания ACE Aviation Holdingsтың акциялары Торонто Қор Биржасында ашық сатылады. Эйр Канада  2008 жылы жолаушылардан $9.7 миллиард түсім алды.

## Тарихы

Эйр Канадаға дейін Транс-Канада Әуежолдары (TCA) дейін әуе компания болды. Ол федералды үкіметтің бұйрығымен Канада Ұлттық Теміржолына тиесілі бөлім ретінде құрылған 1936 жылдың 10 сәуірінде құрылған. Комрания өсіп аймақтық әуе компанияларды өзінің құрамына кіргізе бастаған. Басында елдің екі шетін қосатын мемлекеттік компания болып құрылған ұйым 1989 жылы толығымен жекешелендірілді. 2000 жылдары қаржылық дағдарысқа ұшыраған компания 2003 жылы өзін банкрот деп жариялауға мәжбүр болды. Дегенмен Дойче Банктың қаржылық көмегі мен Канадалық Селин Дионның қолдауының арқасында компания қайтадан аяғына тұра алды.

## Ұшу Бағыттары

**Эйр Канада**15 ішкі және 33 елдегі 81 халықаралық бағыттарға ұшады.





## Әуе Паркі





## Түсініктемелер


Санат:Көліктер