open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сағи

**Сағи**  - діндар, әулие.

Ішкі Бөкей аумағында өмір сүрген. Сүлеймен хазірет зиратынан 3 км қашықтықтағы жерге жерленген.

Сүлеймен хазіреттің басына түнеуге ниет қылған адам әуелі Сағи әулиенің бейітіне тәу етеді. Сағидың зиратына кезінде құлпытас қойылмаған.

«Ғайыптан бір түнде бейіттің үстіне аспаннан тас түсіп, зиратты қоршаған» деген ел аузында аңыз бар. Соңғы жылдары Орда орман шаруашылығы кәсіпорны қызметкерлері зираттың басына құлпытас қойған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Могералар

**Могералар** (*Mogera*) - көртышқан туысынан. Көзін тері жапқан. Дене ұзындығы 17,5-21 см, 9 түрі белгілі. Олар шығыс Азияда, (Хайнан, Тайван, Жапонияны қоса) таралған. 2 түрі: **алыс шығыс**, немесе **уссурия**, және **Жапондық могера**, ТМД-да таралған. Топырағы борпылдақ, қарашірікке бай, құнарлы, ылғалды, жалпақ жапырақты ормандарды мекендейді. Топырақтың үстіңгі қабатын бірнеше жүз метргe үңгілеп жол салады.

## Дереккөздер


Санат:Көртышқантәрізділер
Игеру жүйесін геологиялық негіздеу

**Игеру жүйесін геологиялық негіздеу.** Шоғырларды және олардың табиғи энергетикалық ресустары геологиялық тұрғыдан жан-жақты зерттеу нәтижелеріне сәйкес игеру жүйесі жайлы мүмкін деген прициптік шешімдерді анықтау. Бұл шешімдер кенді игеру жұмыстарын жобалау барысында қолданылатын маңызды мәліметтер санатына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Садовское озеро (туристік база)

**«Садовское озеро»** - облыстық туристік база.

1992 жылы Батыс Қазақстан балалар мен жасөспірімдер туризмі мен экскурсиясы орталығы жанынан ұйымдастырылды. Орал қаласынан **25 км** қашықтықта орналасқан.

Мұнда жыл сайын демалуға келетін оқушылар алдын ала белгіленген маршруттар бойынша су жолымен саяхат шегеді.

## Дереккөздер


Санат:Туризм
Көрқазушылар

**Көрқазушылар** - өлексе жегіш қоныздар туысы. Дене ұзындығы 10-40 мм. Қара, үстінгі қанаттарында қызғылт-сары дақтары немесе көлденең жолақтары болады. Тропикалық Африка мен Австралиядан басқа, жердің бәрінде кездеседі. ТМД-да 27 түрі таралған. Қоңыздар және олардың дернәсілдері өлексемен қоректенеді.Олардың сезімталдығы жақсы жетілген. Өлексеге жылдам топталып, жиналады. Ұсақ кемірушілер, жәндік жегіштер және құстардың өлекселерін жүн мен қауырсынынан тазалап, жерге көміп, жұмыртқаларын өлексеге салады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Зинаида Михайловна Акимова

thumb|right**Зинаида Михайловна Акимова** (1925, Бобруйск қаласы— 28.6.1983, Орал қаласы) - актер,Қазақстанның еңбек сіңірген артисі. Соғыстан кейін театр студиясын бітіріп, Донецк қаласының театрында еңбек етгі. 1959 жылдан өмірінің соңына дейін А.Островский атындағы облыстық драма театрында жұмыс істеген. Медальдармен марапатгалған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1925 жылы туғандар
Аласа шөп

**Аласа шөп** — жылу немесе ылғал жетіспеген жағдайларда өсетіндіктен, онша биік болмайтын (10- 15 см шамасында), көбінесе шөптесін өсімдіктер қауымдастығының немесе биоценоздардың белдеуі. Аласа шөп шөлге айналған саваннада, альпілік шалғындарда және соған ұқсас басқа жерлерде өседі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Игеру кезіндегі геологиялық-кәсіптік зерттеулер

**Игеру кезіндегі геологиялық-кәсіптік зерттеулер.**Өндіріс нысанын игеру барысында жүргізілетін зерттеулер яғни әрекеттер жиынтығы: ұңғымалардың бүкіл категорияларын бұрғылау араларын бақылап отыру; игеру нысанының геологиялық құрылысын түбегейлі зерттеу; қойнауқаттардың сиымдылық сүзбелеушілік параметрлерін нақтылы әдістер көмегімен анықтау; керек болған жағдайда мұнай мен газ қорларын нақтылау; ұңғымалар жұмысының және бүкіл нысанның барша көрсеткіштерін,шоғырдың термодинамикалық жағдайларындағы өзгерістерді, мұнайдың, судың, газдың қойнаулық және беткейлік жағдайлардағы физика-
лық-химиялық қасиеттерін қадағалап отыру; қорларды өндіріп алуды бақылау, шоғырды игеру жағдайын бағалау және оны одан әрі жетілдіру жайындағы ұсыныстарды негіздеуге қатысты геологиялық зерттеулердің нәтижелерін кешенді түрде тұжырымдау мақсатында ұңғымалар мен қойнауқаттардың сумен тоғытылуын қадағалап отыру.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Моевкалар

**Моевкалар** - шағалапар, (Rissa), шағала туысы. 2 түрі таралған: Солтустік Атлантикада, моевка, және Тынық мұхитта, қызыл аяқты Моевка, немесе Беринг теңізінде говорушка. Колония құрып, теңіз жағалауындағы тік жартастарда ұя салады. Басқа шағаларға қарағанда балапандары толық қанаттанып ұшқаншарда қалады. Көбею кезеңінен басқа кезде үйір құрып теңіз бойында көшіп-қонып жүреді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Тайпақ магистральды каналы

**Тайпақ магистральды каналы** – Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданындағы ең үлкен жасанды су арнасы. 1961 жылы іске қосылды. 

## Гидрологиялық сипаты
Каналдың ұзындығы 32,3 км. Су шығыны 13 м/сек. Канал Дөңгелек бөгенінен шығып, аудандағы Алмалы, Қызылжар ауылдары аумағында орналасқан 46, 49-Бесағаш, Қоскөл, жасанды көл табандарын суландырады. Мал суаратын 6 тоған бар.

## Дереккөздер

Санат:Батыс Қазақстан облысы каналдары
Ғалым Байназарұлы Байназаров

**Ғалым Байназарұлы Байназаров** (17 қыркүйек 1944,  , Торғай облысы, Қазақ КСР, КСРО) — қазақстандық мемлекеттік қайраткер, экономист, ұлттық банктің тұңғыш төрағасы (1992—1993).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағалары
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан қаржыгерлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің II шақырылымының депутаттары
Берёзовка (Батыс Қазақстан облысы)

**Берёзовка** — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданы, Берёзов ауылдық округі орталығы болған ауыл,  2020 жылы таратылған. 2014 жылдан басталған белгісіз ауруға байланысты ауыл тұрғындары іргелес ауылдарға 2017 жылы көшірілді.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақсай қаласынан шығысқа қарай 30 км жерде қуаң агроклиматтық белдемде орналасқан. Топырағында изен, қара жусан, сораң, бетеге, қау өседі.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1396 адам (736 ер адам және 660 әйел адам) болса, 2009 жылы 1434 адамды (692 ер адам және 742 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1909 жылы қаланған. 1957-1997 жылдары аралығында «Ақбұлақ» астық өндіретін кеңшарының орталығы болды. Кеңшар негізінде 1997 жылдан Березовкада және ауылдық округке қарасты Алға ауылы мен Сұлусай темір жол станциясында 6 ЖШС жұмыс істейді. Тұрғындары Орал және Ақсай қалаларымен автомобиль және темір жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Бөрлі ауданының таратылған елді мекендері
Тайпақ орман шаруашылығы

1988 ж. Тайпақ механикаландырылған орман шаруашылығы (1937) негізінде ұйымдастырылған. Жер көлемі 30,2 мың га, оның ішінде ағашты жері 8,5 мың га. Шаруашылыққа 5 орманшылық (Қарауылтөбе, Антонов, Алмалы, Тайпақ, Степное) қарайды. Шаруашылықта жылына 150 га жерге ағаш отырғызылады, питомникте 1-1,2 млн дана ағаш көшеті өсіріледі. 5 га алма бағы бар. Одан жылына 30-50 т алма жиналады. Шаруашылық елді мекенді көркейту үшін жылына он мыңдай ағаш шыбығын өсіріп береді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Жайықжылуэнерго

**«Жайықжылуэнерго» ААҚ** — электр және жылу энергиясымен қамту жөнінде қызмет көрсететін кәсіпорын. Ол 1986 ж. қаңтарда жылумен қамтамасыз ету жүйелерін пайдаланумен және жөндеумен айналысатын облысы кәсіпорын ретінде құрылды. 1996 ж. 16 қыркүйекте облыс әкімінің шешімімен *«Облжылукоммунэнерго»* кәсіпорыңдары Орал жылу энергиясы орталығымен (ТЭЦ) біріктіріп, *«Жайықжылуэнерго»* өндірістік бірлестігі болды. Осы жылдың 16 қыркүйек айынан ол *«Жайықжылуэнерго»* ашық акционерлік қоғамы деп аталады. Кәсіпорын негізінен қала және облыс түрғындарын алдын ала жасалған келісімшартқа сәйкес жылу және электр энергиясымен қамтамасыз етумен айналысады. 2000 ж. мұнда 115410 мың квт/сағат электр энергиясы, 1017.7 мың Гкал жылу энергиясы өндірілді. *«Жайықжылуэнерго»*-ның құрамына Жылу энергиясы орталығы, Жылу желісі (магистралды және кварталішілік, 60 жылу пункті), Орал (10) және Ақсай қаласындағы (5) қазандық, автокөлік учаскесі (АТУ) және МТҚБ (ОМТС) өндірістік базалары кіреді. Акционерлік қоғамның әкімшілігі облыс орталығындағы Октябрь және Л.Толстой көшесінің қиылысында (57/1-үй) орналасқан. Қазір мұнда 1000-дай адам еңбек етеді.

## Дереккөздер
Геологиялық кескін

**Геологиялық кескін.** Бұрғылау ұңғымасы тесіп өткен тау жыныстары қимасын, немесе сол қиманың өнімді қойнауқаттарды кіріктіретін бір бөлігінің ғана құрылысын, таңдалып алынған кесінді бойында тік бағытта ашып көрсететін жер қойнауы құрылысының сызымдық кескіні. Әдетте зерттеу нысандарында оны әр түрлі бағыттарда тілгілеп өтетін кесінділер бойынша бірнеше геологиялық кескіндер тұрғызылады. Синонимі — геологиялық кескінді қима.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Форвард-келісімшарт

**Форвард-келісімшарт** - болашағы бар мерзімде келісімшартта келісілген мәміле бағасы бойынша енімді сатып алуға — сату жөнінде сатып алушы мен сатушы арасында жасалатын екі тараптық келісімшарт.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тұрғын үйлі тіркеме

**Тұрғын үйлі тіркеме** - арнайы құралдармен жабдықталған тоқтап тұрғанда адамдар тұруына арналған тіркеме.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Береке ААҚ

**«Береке»** ААҚ — сүт тағамдарын, шұжықтар, макарон және кондитер түрлерін, спиртті ішімдіктер, сондай-ақ дәрі-дәрмектер өндіретін кәсіпорын. Оның тарихы 1931 ж. Орал қаласында құрылған «Союз-молоко» тресінен басталады. 1951 ж. «Орал қалалық сүт зауыты» («Гормолзавод») деп аталды. 1993 ж. «Береке» акционерлік қоғамы, 1997 жылдан «Береке» ашық акционерлік қоғамы. Көсіпорын облыс орталығындағы Космос көшесіндегі 9-шы үйге орналасқан. Аппарат, шұжық, балмұздақ жасау, балық қалбырлау, кондитер тағамдары, арақ-шарап, т.б. цехтары жұмыс істейді. Әлеуметтік-мәдени обектілері: 20 шақты фирмалық дүкендері, балабақшасы, жатақханасы бар. Қазіргі кезде мұнда 600 адам еңбек етеді.
## Дереккөздер
 

Санат:Орал кәсіпорындары
Жеңіл автомобиль тіркемесі

**Жеңіл автомобиль тіркемесі** - жеңіл көлікте тіркелетін техникалық талаптарға сай заводта немесе өз қолымен жасалатын тіркеме - бір есті немесе қосалқы өсті толық салмағы жеңіл көлік салмағынан аспауы керек, ал тіркемеде тежегіш болмаса толық сапмақтан екі есе аз болуы қажет.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тайпақ тораптық су құбыры

Ақжайық ауданы жерінде, Жайық өзені бойында орналасқан. 1978 ж. пайдалануға берілді. Құбырдың жалпы ұзындығы 180,6 км. Негізгі су көзі — Жайық өзені
Тәулігіне 12.500 м3 су береді. Ауданның оңтүстік бөлігіндегі елді мекеңдерді және көршілес Қаратөбе ауданының екі елді мекенін сумен
қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан су құбырлары
Алғашқы қауымдастық

**Алғашқы қауымдастық** — бұрын әлдебір себептерден тіршілік болмаған жерде қалыптасқан қауымдастық.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Гармоникалық тербелістердің графиктері

Гармоникалық тербелістегі шамалардың уақытқа тәуелділігін
көрнекі түрде кескіндеу үшін графиктік тәсілді қолданған ыңғайлы. Егер масштаб белгілі болса, гармоникалық тербелістердің графигінен тербелістің негізгі сипаттамаларын анықтауға болады. Электромагниттік тербелістердің: зарядтың, ток күшінің және
ток күшінің өзгеру жылдамдығының уақытқа тәуелділік графиктерін салайық. Ол үшін зерттеліп отырған шама уақыттың функциясы ретінде берілу қажет. Заряд үшін :  q = q_m \cos \omega_0 \cdot t теңдеуін қолдануға болады, яғни Ток күшінің тербеліс теңдеуін алу үшін зарядтың уақыт бойынша
туындысын аламыз:  i = q' = - q_m \cdot \omega_0 \sin \omega_0 \cdot t . Егер  q_m \cdot \omega_0 = I_m  деп белгілесек, соңғы өрнек  i = - I \sin \omega_0 \cdot t  немесе  i = I \cos ( \omega_0 \cdot t +  	\left ( \frac{\pi}{2} \right )  түріне келеді. Ток күішнің өзгеріс жылдамдығыньщ теңдеуін жазу үшін зарядтан екінші туынды алайық:  i' = q'' = - q_m \omega_0^2 \cos \omega_0 \cdot t . Мұндағы  I_m = - q_m \omega_0^2  ток күшінің амплитудасын ескерсек, соңғы өрнек былай жазылады:  i' =  I_m \cos ( \omega_0 \cdot t + \pi ) .

Біз ток күшінің өзгеріс жылдамдығы өздік индукция электр қозғаушы күшін анықтайтынын білеміз,  e = - \frac{L	\Delta i}{\Delta t} , сонда  e = - Li' = - L \cdot q_m \omega_0^2 \cos ( \omega_0 \cdot t + \pi ) .  \xi_m = - L \cdot q_m \omega_0^2  деп белгілесек,  e = \xi_m \cos  \omega_0 \cdot t  аламыз. Конденсатор астарларының арасындағы кернеуді (потенциалдар айырымын) анықтайық. Ол үшін электр сыйымдылығының өрнегінен  u = \frac{q}{C} = \frac{q_m \cos  \omega_0 \cdot t}{C}  тауып және  \frac{q_m}{C} = U_m  деп белгілесек, кернеудің лездік мәнін аламыз  u = U_m \cos  \omega_0 \cdot t .

Енді жоғарыдағы теңдеулердің графиктерін салайық. Абсцисса
осінің астыңғы жағында периодтың бөліктерімен алынған уақыт, ал үстіңгі жағында соған сәйкес тербеліс фаза. Масштаб барлық графиктерде бірдей. Егер масштаб белгілі болса, абсцисса осінен периодты (жиілікті), ординаталар осінен тербелістегі шаманың амплитудасы мен лездік мәнін табуға болады. Фазалық ығысулар да (графиктерді салыстырса) көрініп түр. Конденсатордың астарларындағы заряд пен кернеу максимал болған мезетте ток күші нөлге тең.

Контурдағы ток күшінің тербелістері фаза бойынша зарядтың тербелістерінен   \frac {\pi}{2}   ге озып отырады. Заряд пен кернеудің тербелістері бірдей фазада жүреді. Жалпы, фазаның мәнін емес, әр түрлі тербелістердің фазалық айырымын білу маңызды.

## Дереккөздер



Санат:Физика
Қалдық қоректілер

thumb|250px|Көң қоңызы — детритофагтардың өкілі
**Қалдық қоректілер** (Детритофаги;  — тозған,  — ішіп-жеу) — өлі органикалық заттектермен — детриттермен қоректенетін әр түрлі организмдер. Қалдық қоректілер органикалық қалдықтарды бейорганикалык заттектерге айналдыратын ыдыратушыларға немесе ыдыратқыштарға (негізінен бактериялар мен саңыраукүлақтар) бөлінеді. Жануарлардың өлексесімен қоректенетін қалдық қоректілер *өлексежегі* деп аталады. Мысалы, әр түрлі саңырауқүлақтар, қарғалар. Бұл топқа кейбір ірі омыртқасыздар, мысалы, некрофорус жатады. Топырақтағы қалдық қоректілер (мөлшері бойынша) микрофауна (120 мм-ге дейін), мезофауна (120-дан 320 мм-ге дейін), макрофауна және мегафауна (едәуір ірі жануарлар) болып бөлінеді. Қалдық қоректілерге байланысты өлі органикалық заттектерден (ең алдымен өсімдік тамырларынан) топырақ калыптасады. Сонымен бірге көптеген қалдық қоректілер жыртқыш болып табылады. Олар ӨЛІ заттектермен және онда болатын тірі бактериялармен қоректенеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Ақ әжелер әуені

**«Ақ әжелер әуені»** - Жаңақала ауданындағы Көпжасар ауданындағы Мәдениет үйі жанындағы әжелер ансамблі. Ол 1991 жылы күйші — композитор, Қазақстанның халық артисі Д.Нүрпейісованьщ 130 жылдық мерейтойы қарсаңында құрылды (жетекшісі — Мәдениет үйінің меңгерушісі А.Айтқалиева). Бастапқы кезде 16 әже, 2 немере өнер көрсетгі. Ансамбльдің репертуарында қазақтың халық әндері, қара өлең жене осы заманғы композиторлардың шығармалары бар. Қазір ансамбль құрамыңда 10 әже өнер көрсетіп жүр.

## Дереккөздер
Есекқұрттар

**Есекқұрттар** () – тең аяқты шаяндылар отряд тармағы. Дене ұзындығы 1-50 мм; 1000 астам түрлері белгілі, ТМД-да негізінен Кавказбен Орта Азияда таралған. Құрлықта өмір сүреді. Көбінесе ылғалды жерлерді мекендейді. Тіршілігі түнде басталады. Шілді аймақта өмір сүретін есекқұрт түрінің, (Hemilepistus cristatus) інінің тереңдігі 1 м жетеді. Кейбір түрлері ылғалды жерде еріген оттегімен тыныстайды. Суда тіршілік ететін түрлері де бар, (Ligia туысы). Өсімдікпен қоректенеді. Топырақ құру процесіне қатынасады.

## Дереккөздер


Санат:Теңаяқтылар
Көп өсті тіркеме

**Көп өсті тіркеме** - екі өсті доңғалақтан көп өсі бар тіркеме.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ауан Ақжүрекұлы

**Ауан Ақжүрекұлы** (21 сәуір 1902, Орда ауданы, Тереңқұдық ауылы – 1933) — суырып салма ақын. Ол кеңес өкіметі орнағанға дейін Еділ бойындағы балық кәсіпшілігінде жұмыс істеген. Оның «Ақтаным менің» дастаны, «Ленин өлгенде» толғауы, «Екі көздің достығы» елеңі, сондайақ «Мың күнімнен бір күнім» дастаны ел арасына кең тараған.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ ақындары
Павел Степанович Садомсков

## Өмірбаяны

**Павел Степанович Садомсков** - барлаушы, Кеңес Одағының Батыры.

* 1942 жылы Украинаны азат ету шайқасына қатысты.
* 1943 жылы 9 қыркүйекте соғыс операциясында көрсеткен ерекше ерлігі үшін оған Батыр атағы берілді. 
Соғыстан кейін Куйбышев қаласында тұрды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Досан Жанбота

**Досан Жанбота** - 1935 жылы 10 мамырда Алматы облысы, Кеген ауданы (қазіргі Райымбек ауданы), Жалаулы ауылында дүниеге келген. Мектепте оқып жүргенде «Коммунизм нүры» (қазіргі «Жетісу») облыстық газетінде, «Қазақстан пионері» («Ұлан») мен «Мәдениет және тұрмыс» («Парасат») журналында алғашқы өлеңдері жарық көрген.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан. 
*1964 жылы ҚазМУ-дің тарих факультетін бітірген. 
*1965 жылы Қазақ КСР телевизия және радиохабарын тарату жөніндегі мемлекеттік комитетінің телестудиясында әдеби қызметкер, 
*1968 жылы қазақ радиосының «Шалқар» редакциясының әдебиет бөлімше жетекшілік етті. 
*1975 жылы «Жалын» баспасына ауысты. «Жалын» әдеби альманахыда проза бөлімінің меңгерушісі қызметін 1986 жылға дейін атқарды. 
*1986—1996 жылдары Қазақ энциклопедиясы баспасында еңбек етіп, зейнетке шықты.

## Шығармашылығы

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1935 жылы туғандар
Алғашқы орман

right|300px
**Алғашқы орман** — қайта өскен орманның ізашары деп есептелетін климакс немесе торапты қауымдастық фазасындағы орман.
## Дереккөздер


Санат:Ормандар
Жайық-Каспий өлкесі

*«Жайық-Каспий өлкесі»* — К.В.Данилевский мен Е.В.Руднецкийдің анықтамалығы (1927). Мұнда өңірдің тарихы, географиясы, экономикасы, табиғаты жөнінде материалдар берілген. Кітапты мектептің жоғарғы класс оқушыларына арнап, 3 мың дана тиражбен Орал губерниясының халыққа білім беру бөлімі шығарған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Сым

thumb|200px|right|Сым
thumb|200px|right|Сым
**Сым** - бір немесе бірнеше сымдардан тұратын электр тоғының өткізгіші, сыртқы изоляцияда жиі қолданылады.
* *Жоғары кернеулік сым* - отталдыру білтесіне жоғары кернеуді беру үшін жоғары тезімділігі бар сыртынан лакпен сырланган жұмсақ коп тарамды откізгіш.
* *Төменгі кернеулік сым* - 12 Вт кернеуге есептелген полихлорвинилді изоляциясы бар жұмсақ көп тарамды өткізгіш.

## Сымның элементтері
* өткізгіш өткізгіш-электр тогының өтуіне арналған;
* оқшаулау.

Өткізгіш сым ретінде әдетте мыс немесе алюминий сым қолданылады.

Бір сымнан жасалған өткізгіш өзек бір сымды өзек деп аталады.

Бірнеше сымнан тұратын өзек (әдетте бұралған) көп сымды өзек деп аталады ("көп сымды сым" терминімен шатастырмау керек, мұнда әрбір өткізгіш өзек екіншісінен электрлік оқшауланған). Тамыр түрі қолдану шарттарынан таңдалады.

Бір сымды өткізгіштері бар сымдар қаттылыққа ие (демек, олар бекітпелерді пайдаланбай-ақ төселген) және төмен жиіліктерде аз қарсылыққа ие. Көп сымды өткізгіш сымдар жақсы икемділікке ие және жоғары жиілікте тері әсеріне байланысты жіптің көлденең қимасында тоқ тығыздығының біркелкі таралуы арқылы электр кедергісін 

## Дереккөздер

Санат:Көлік бөлшектері
Санат:Физика
Күйе көбелектер

**Күйе көбелектер** - қарапайым көбелектердің көптеген тұқымдастарының жалпы аты. Қанаттары шашақталған ұсақ көбелектер. 15 мыңдай түрі белгілі. Нағыз күйе көбелектердің (Tineidae) 2000 түрі бар. Оның 200 ТМД-да таралған. Жұлдыз құрттары жібек түтікшесінде, өсімдік және жануарлар қалдықтарынан жасалған құндақтарында, саңырауқұлақтарда,қыналарда өмір сүреді. Көпшілігі зиянкестер, азық-түлікті бөлдіреді, (дақылдар күйе көбелегі, Nemapogon granellus), жүн, тері, қауырсынды құртады, (көйлек күйесі, Tineola biselliella, тоң күйесі, Tinea pellionella т.б.). Актістілер, (Yponomentidae), түсі ақ, қара түйіршікті дақтары бар; жұлдыз құрттары ағаш-бұталарда өрмек тәрізді ұялап тіршілік жасайды. Белгілі түрлері, алма күйесі, (Yponomenta malinellus), жеміс күйесі, (padellus). Ойық қанаттылар, (Gelechiidae), артқы қанаттарының ұшы ойықталған; жұлдыз құрттары жапырақтарды жапсырып, өсімдік сабақтары мен жемісте ұя салады. Бұлардан басқа да табиғатта толып жатқан тұқымдастары тіршілік етеді.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Кеніштің геологиялық қимасы

**Кеніштің геологиялық қимасы.**Бірнеше стратиграфиялық бағаналар түрінде кескінделетін, нақтылы кен ауқымында әр түрлі масштабта тұрғызылатын түзілімдердің орташа сипатқа келтірілген қимасы.
Аталған бағаналар төмендегі деректерді ашып көрсетеді:әр түрлі литологиялық құрамдағы (шартты белгілер түрінде берілген) тау жыныстары қабаттарының бір-бірімен кезектесу реті, олардың өзара шекараларының сипаты және мұнаймен немесе газбен қаныққан аралықтардың өзіндік орны; тау жыныстарының ірі-ірі стратиграфиялық бөлімшелерінен бастап, жекеленген қойнауқатқа дейінгі барша бірліктерінің геологиялық көнелігі; тау жыныстарының орналасу тереңдігі мен қалыңдығы жайлы деректер; каротажға тән қисық сызықтар; тау жыныстары литологиясының, организмдердің қазба қалдықтарының, мұнаймен немесе газбен қанығу сипатының хаттамалары; кейбір өзге де деректер. Синонимі — кеннің геологиялық геофизикалық қимасы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Ұңғыманың геологиялық қимасы

**Ұңғыманың геологиялық қимасы.** Тау жыныстарының ұңғыма оқпаны тесіп өткен қимасының сызбалы кескіні; бұл кескінде нақтылы масштабта төмендегі деректер ашылып көрсетіледі: ұңғыманың тереңдігі; стратиграфиялық бағана; тау жыныстарының литологиялық құрамы; мұнаймен немесе газбен қанығу аралықтары; мейілінше мол мәліметтер беруге қабілетті каротаж қисық сызықтары; бұрғылау барысында туындаған қиындықтар жайлы деректер; тасбағанды алу орындары.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Симпатрия

thumb
**Симпатрия** — будандаспайтын жақын туыстас түрлердің немесе түр ішіндегі тектік жағынан өзгеше әр түрлі экологиялық ерекшеліктері бар (көбею мерзімдері мен орындары, қоректену объектілері, қорек тауып жеу амалдары және т.б.) организмдер топтарының (биологиялық нәсілдердің) бір географиялық ауданды бірлесіп мекендеуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Зейнолла Қалидоллаұлы Кәкімжанов

**Кәкімжанов Зейнолла Қалидоллаұлы** (15 тамыз 1959, Шар) — «Инвестициялық компания: Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ Басқарма төрағасы.

## Өмірбаяны
1959 жылы 15 тамызда Семей облысы Шар қаласы туған. 1985 ж. М.В. Ломоносов атындағы ММУ-ді бітірген, экономист-кибернетик. Экономика ғылымдарының кандидаты (1990). «Еуразия» ХЭА академигі (1997).

* 1976 ж. - Семей азаматтық құрылымдар дистанциясында ағаш шебері-станокшы.
* 1977ж. - Кеңес Армиясының қатарында азаматтық борышын өтеген.
* 1979-1980 жж. - М.В. Ломоносов атындағы ММУ дайындық бөлімінің тыңдаушысы.
* 1985-1987 жж. - ҚазКСР Мем. жоспар жанындағы ҒЗЭИ экономисі, кіші ғылыми қызметкері.
* 1987-1991 жж. - КСРО ҒА Экономика және ғылыми-техникалық прогресті болжау институтының аспиранты.
* 1991 ж. - ҚазКСР Мемлекеттік жоспар жанындағы ҒЗЭИ аға ғылыми қызметкері.
* 1991-1992 жж. - ҚазКСР Мәдени, әлеуметтік және ғылыми-техникалық даму қоры ғылыми-консультативтік орталығының кеңесшісі.
* 1992-1993 жж. - «Қазақстан» республикалық құрылыс биржасы» АҚ вице-президенті, «КИНКО» компаниясының бас директоры.
* 1993-1994 жж. - Қазақстан банкаралық валюталық биржаның бас директоры, «Жана ұрпақ» ИЖҚ басқарушысы.
* 1994-1997 жж. - «Қазақстанның акционерлік халықтық жинақ банкі» АОЗТ Басқарма төрағасының міндетін атқарушы, төрағасы.
* 1997 ж. - ҚР Президентінің көмекшісі - ҚР Президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңес төрағасының орынбасары.
* 1997-1998 жж. - ҚР Президентінің көмекшісі - Орнықты даму жөніндегі ұлттық кеңес төрағасының орынбасары.
* 1998-1999 жж. - «НСБК-групп» ұлттық инвестициялық қаржы акционерлік компаниясы» ЖАҚ төрағасы.
* 1999-2002 жж. - ҚР мемлекеттік кіріс министрі.
* 2002 ж. - ҚР МКМ Кеден комитетінің төрағасы міндетін атқарушы.
* 2002-2003 жж. - ҚР қаржы министрі.
* 2003 жылдан - «Инвестициялық компания: Қазақстанның инвестициялық қоры» АҚ Басқарма төрағасы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан қаржы министрлері
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Экономика ғылымдарының кандидаттары
Есенгелді Жанғабылұлы

**Есенгелді Жанғабылұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — батыр, Исатай Тайманұлының оққағары. Тегі Беріш руының Жайық атасынан. 1837 жылы Жасқұс шайқасына қатысқан, ол туралы Ы. Шөрекұлының белгілі дастанында «Есенгелді, Құсқара, Есенаман, Шекшекей, Балуан Тәни қасында, Қожахмет, Қалдыбай, әскердің түсті алдына-ай» - деп жырланады. Көтеріліс тарихын баяндайтын құжаттарда патша әскерлері мен Баймағамбет сұлтан жасақтарының қуғынына түскен Исатаймен бірге 1837 жылы 29 қарашада Қаныш моласы жанындағы кеңеске қатысқаны, 12 желтоқсанда Жайықтың «бүхара бетіне» өткендігі деректеледі. Ысық батыры, көтеріліс тілеулестерінің бірі Шығанақтың үйінде (17–18 желтоқсан) Есенгелдінің күшін сынатып, Исатайды «Қырық батырым — бір төбе, Есенгелдім — бір төбе. Бір өзінде қырық кісінің күші бар» деген сөзі ел аузында сақталған. Есенгелді Ақбұлақ соғысында қаза табады. Оның жалғыз ұлы — Байбосын (Байболсын) 1837 жылы 24 желтоқсанда Баймағамбет сұлтан жасақтарының қолына түсіп, әскери сот шешімімен жер аударылады. Байбосыннан қалған Болдық атты жалғыз қызды үлкендер «әкелері айырылмас дос еді» деп, Исатайдың кіші ұлы Әлпиярға қосады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Алау

**Алау** -  1) конус түрінде таралатын газ немесе сұйықтық ағыны; 2) мұнайды қайта өндейтін өндіріс қалдығы ретіндегі қосынды газдың жануы. Бұл осы өндірістің ысырапшылдығын және мәдениетінің төмендігін айғақтайды.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Геологиялық-техникалық наряд

**Геологиялық-техникалық наряд.** Қиманың геологиялық сипатын, геологиялық және геофизикалық зерттеулер міндетті түрде жүргізілуі тиіс кешенін, бұрғылау технологиясын және жуғыштау сұйығының сапасын, ұңғыма конструкциясын тексермелеу және теспелеу нүктелерінің ара қашықтығын аныңтайтын ұңғыманы бұрғылаудың ең басты жобалау құжаты.

## Дереккөздер


Санат:Геологиялық процестер
Ақбақай зираты

**Ақбақай зираты** - төре тұқымы жерленген көне қорым (19 ғасырдың 2-жартысы — 20 ғасырдың басы). Облыстың Қаратөбе ауданы жерінде, Саралжын (Қарақамыс) ауанынан 6 км қашықтықта орналасқан. Ақбақай зиратында қазақтың белгілі әнші-композиторы Мұхит Мерәліұлының зираты бар. Кейбір дерекгер бойынша, ақын Шәңгерей Бекеевте осында жерленген. Қорым өзі орналасқан жер атымен аталған. Мұхиттың бейігі біраз уақытқа дейін ұмытылып, кейін 1958 жылы осы әңірдің түлегі, академик Қ.Жұмалиев ауданға келген кезде қайта табылған. Қазір әншінің басында мүсіндік ескерткіш-белгі бар. Сондай-ақ Ақбақай зиратында бірнеше дәстүрлі құлпытас жақсы сақталған. Олар негізінен бегі жалпақ, дінтастар кездеседі. Барлық қүлпытастар араб қарпілі жазумен жене таңбалармен (эпиграфика) өрнектелген.

## Дереккөздер


Санат:География
Жайық қамалы

**Жайық қамалы** - 16 ғасырдың ортасы мен 17 ғ-дың басында салынған әскери бекініс. Тарихи жазба деректерге қарағанда, Жайық бойында бірнеше қамал болған. Мыс., проф. Н А.Бородин нақты құжаттарға сүйене отырьш, Ж. қаласының іргесі 1622 ж. қаланған деп санайды. Ал, Н.Карамзин 16 ғ-дың 80-
жылдарында: 
:*«1584 жыл шамасында 600-700 қазақ-орыс Жайық жағасынан қоныс таңдап алды...»* 
(«Книга Болышому Чертежу», 1627) деп жазады. Кейбір деректер бойынша, 16 ғ-дың 80-90-жылдары Мәскеу патшасы Федор Иоанович Үлкен Ноғай Ордасының ханы Ормамбеттің өтініші бойынша орданы Бүхара ханы Абдолла әскерлерінің шапқыншылығынан қорғау үшін Жайық қаласын салуға бұйрық берген. Осы заманғы тарихи әдебиетте шартты түрде 1613 ж. қазіргі Орал қаласы пайда болған деп санайды. Өйткені, осы ж. Амстердамда Вильгельм Блау шеберханасында картограф Гессель Герритс *«Московия картасын»* жарыққа шығарды. Оған *«Jaick»* қаласы енген. Гессель өз жұмысына Борис Годуновтың үлы, Мәскеу патшасы Федор Борисовичтің жеке меншік картасын қолданған. Бұл картада да (1605) Жайық қамалы бар еді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Дара өндіріс

**Дара өндіріс** - жасап шығарылатын және жөнделетін бұйымдарды аз көлемде шығару және кең номенклатурамен сипатталатын өндіріс.

## Дереккөздер


Санат:Физика
Синергия

**Синергизм** (грек, synergos — бірлесіп әрекет ету) — химиялық заттектердің өзара қарым-қатынасының нәтижесінде бірлесіп жасаған әрекеті.
* Мысалы, екі заттектің бірлесіп жасаған әсері олардың жеке-жеке жасаған әсерінен анағүрлым әсерлі болады. Демек, Синергизм жүйе элементтерінің байланысын күшейтеді. Кейбір орман ауруларымен ластағьпптарды осы Синергизм нәтижесіне туындаған деуге болады.

## Дереккөздер

Санат:Жүйелер теориясы
Санат:Синергетика
Алғашқы орман ағаштары

right|200px
**Алғашқы орман ағаштары** — ормансыз аумақтарда орнығуға бейім және ойдағыдай өсе алатын орман қолтұқымдары.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мұхтар Тайыров

(9.3.1927 жылы туған, Жаңақала ауданы, 11-а.) — ғалым-маман, экономикалық ғылымының кандидаты.
1946 ж. Орал ауыл  шаруашылығы техникумын, 1952 ж. Мәскеудегі Балық өнеркәсібі мен шаруашылығы тех. институтын бітірген. 1953-1962 ж. Балқаш мемлекеттік балық өнеркәсібі
тресінде бас инженер, 1962-1965 жылдары республикалық балық өнеркәсібі бас басқармасы бастығының орынбасары, 1965-1966 ж. республикалық балық ш. министрінің орынбасары, респ. бірлестік бастығы болды.
1990 жылдан «Казахрыбпромсбыт» ассоциациясын басқарады. Бірнеше орден, медальдармен марапатталған. 3 кітаптың, бірнеше кітапша мен ғыл.-танымдық мақалалардың авторы.
Шығырмалар.: Рыбоводство и рыболовство, А., 1985; Трудовое рыболовство, А., 1979; Рыбный день, А., 1988.

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Франко-жағдай

**Франко-жағдай** - сатып алушы жүкті тиеу, тасымалдау (ал кейбір жағдайда сақтандырудан) бойынша тікелей шығындардан босатылатын жеткізу жағдайы және тауарға төлем жасауы, себебі бұл жағдайда шығындар тауардың құнына қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тәжірибелік өндіріс

**Тәжірибелік өндіріс** - қайта жобаланылатын өндірістің технологиялық құжаттамасын және конструкциясын жасап шығару немесе зерттеулер жүргізу үшін бұйымдарды үлгілер партиялар мен серияларлық етіп ендіру.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Фрахт, жалдау ақысы

**Фрахт, жалдау ақысы** - жүкті, жолаушыларды теңіз (өзен) арқылы тасымалдағаны үшін не
кемені басқа пішімде пайдаланғаны
үшін қосыла иеленуші-тасымалдаушы
мен жалдаушы (жалдау акысы) арасындағы келісім бойынша тағайындалатын төлем түрі және тасымалдау
құны. Жалдаушы төлейтін сома, әрбір нақты мәміле үшін тараптардың
келісімі бойынша тағайындалады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фрахт рыногы

**Фрахт рыногы** - жалдау және жалдама такелажы
(жүкті кетеру мен жылжытуға арналған — темірсым, шынжыр құрылғыларының жиынтығы) бойынша мәміле
жасалатын рынок. Тауар рыногы түрінің бірі болып табылады, бірақ тауар
рөлінде тасымалдау қызметі әрекет
ететін ерекшелікке ие болады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сағит Бөкеұлы Садықов

**Садықов Сағит Бөкеұлы**(1926, Батыс Қазақстан облысы, Казталов ауданы - 11.1994, Казталов ауданы) - әуесқой композитор, Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қызметкері (1976). 1943 - 45 жылдары 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 1946 - 49 жылдары Батыс Қазақстан облыстық филармониясының артисі. Ол 40 жылға жуық Казталов ауданы мәдениет үйінің директоры қызметін атқарды. 1958 жылдары Атматыда өткен халық өнерпаздары фестиваліне қатысты. Сағиттың "Ән самал", "Таңғы шақ", "Малды ауылдың көңілашары", "Жастығымның куәсі" жинақтары жарық көрген. Сағит Еңбек Қызыл Ту, "Қүрмет белгісі" ордендерімен марапатталған.

## Өмірбаяны

* 1943-1945 жылы Ұлы Отан соғысына қатысқан.
* 1946-1949 жылы Орал облыстық филармониясының артисі. 
Ол 40 жылға жуық Казталов ауданы мәдениет үйінің директоры қызметін атқарды. 
* 1958 жылы Алматыда өткен халық өнерпаздары фестиваліне қатысты.

## Шығармашылығы

* «Ән самал»
* «Таңғы шақ»
* «Малды ауылдың көңілашары»
* «Жастығымның куәсі» жинақтары жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жолбарыс хан

**Жолбарыс Айтақұлы** (1690–1740) – Ұлы жүз ханы (1730–1740). «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұламадан» соң Жолбарыс өзі билеген қазақ рулары мен Ташкент тұрғындары атынан Жоңғар хандығына тәуелділігін мойындап, жоңғар әскербасына алым-салық төлеп тұрған.

1733 жылы Ұлы жүз ханының елшілері Аралбай батыр мен Оразкелді Кіші жүздегі Ерәлі сұлтанмен бірге Ресейге барып, патшайым Анна Иоанновнаға Ұлы жүздің Төле би, Қодар, Сатай, Хангелді, Бөлек сынды батырларының атынан жазылған хатын тапсырды. 1738 жылы Жолбарыс Ресей бодандығын қабылдау ниетін білдіріп, Ресей үкіметіне хат жазады. 1738 жылы 19-қыркүйекте Анна Иоанновна Жолбарыстың атына арнайы грамота жолдап, оның тілегін қабылдағанын мәлімдеді. Бірақ жоңғар билеушілерінің қарсылығы және Ресей мен Ұлы жүз хандығы арасындағы саяси қарым-қатынастардың қалыптаспауы себепті Жолбарыстың саясаты жүзеге аспады. Жолбарыс 1739 жылы Абылай ханмен тізе қоса отырып, жоңғар басқыншыларына қарсы күрес ұйымдастырды. Соның нәтижесінде Ташкент, Сайрам қалалары жоңғар әскерлерінен азат етілді. Жолбарыс Ташкент тұрғындарының қолынан қаза тапты. Оның орнына Ташкенттің ұлысбегі болып Төле би тағайындалды.

## Отбасы
Жолбарыс хан 1690 жылы туылды. Жолбарыс Қарт Әбілқайырдың бауыры және Ұлы жүздің ханы Әбілфайыз және Хиуа ханы екінші Әбілғазы хандардың әкесі. Жолбарыс әкесі Абдолла дейді, бірақ Абдолла Жолбарысты және Әбілқайырды асырап алған әкесі. Ал енді оның шежіресіне келсек. Хорезм тарихшылары Әбілғазы туралы шежіресін жазып кетткен, олар былай дейді:
: Әбілғазы екіншінің әкесі Жолбарыс хан, оның әкесі Айтақ-сұлтан, оның әкесі Тәуке хан, оның әкесі Жәңгір хан, оның әкесі Есім хан, оның әкесі Шығай хан, оның әкесі Жәдік сұлтан, оның әкесі Әбу Сәидтқа тоқталады.
## Дереккөздер

Санат:1690 жылы туғандар
Санат:1740 жылы қайтыс болғандар
Саясат міндеті

**Саясат міндеті** - тағайындау, саясат рөлі. Саясаттың негізгі функциясы — қоғамның
барлық жалғы ұйымдық базасы ретінде қызмет етеді. Саясат — бейбітшіліктін, қоғамның тұтастығы мен тұрақтылығының кепілі. Саясат қоғамның
болашағын, оның даму жолын жобалап, осы үдерістін жүзеге асуын қамтамасыз етуі тиіс. Саясаттын келесі
міндеті — нақты басқарушылық және регулятивтік әрекеттер. Саясаттың тәрбиелеу міндеті де үлкен маңызға ие болады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Талап АҚ

ғында]]
«Талап» Ақ — облыс тұрғындарына медициналық жәрдем беріп, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз ететін, сондай-ақ арнаулы
білім беретін құрылым. 1992 ж.
Орал қаласында құрылды. Акционерлік қоғамның құрамында аурухана,
«Фаворит» сауықтыру орталығы,
емхана, отбасын жоспарлау орталығы, стоматология, косметология, офтальмология, 22 дәріхана, радиостанса мен газет, көрме залы, мектеп-гимназия, кір жуу және химиялық
тазалау орындары және шапттараз бар. қызметкерлерінің жалпы саны — шамамен 1000 адам

## Дереккөздер
Шоғырларды (кендерді) геометриялау

**Шоғырларды (кендерді) геометриялау.** Шоғырдың (кеннің) сызбалы пішімін алу мақсатында нақтылы өлшеулерді, есептеулерді және сызбалы тұрғызымдарды кескіндеуді жүзеге асыру. Аталғансызбалы пішім шоғырды (кенді) барлау және игеру істерінің міндет-мүдделерін шешуге қажетті сол шоғырдың (кеннің) пішінін, қасиеттерін және онда өтіп жататын процестерді ашып көрсетеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Балғабастылар

**Балғабастылар** - дегелек тәрізділер тұқымдастары құсы. Бір түрі ғана бар, балғабас, Дене ұзындығы 55 см. тұмсығы екі жақ жанынаи қысылған. Желкесінде ұзын айдары бар, сондықтан басы балғаға ұқсас. Африка, Мадагаскар, Араб төбегінің оңтүстік-батысында таралған. Өзен бойы ормандарын мекендейді. Ұяларын ағашқа немесе жартастарға салады. Ұялары жабық, аузы тар, үш бөлімнен тұрады. Диаметрі 1,5 м. Оны ағаш бұтақтары, балшық пен өсімдіктен тұрғызады. 3-6 жұмыртқа салады. Су жануарларымен қоректенеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Орал ауыл шаруашылық колледжі

**Ауыл шаруашылық колледжі** — Батыс Қазақстан облысындағы орта кәсіпік білім беру оргалығы. Ол алғаш 1950 ж. 15 желтоқсанда «Орал ауыл шаруашылығын механикаландыру техникумы» ретінде құрылған. 1963 ж. 19 шілдеде техникум Орал қаласынан Берлі кентіне көшірілді. 165-Бөрлі ауыл шаруашылығы механикаландыру техникумының практикалық сабақтары аудан орталығындағы жөндеу-техникалық станциясында өткізілді. 1965 ж. 240 орындық оқу үйі, спорт зал, 100 орындық асхана үйі, практикалық сабақтар лабораториясы болды. 1967 ж. бұрынғы «Пугачев» кеңшарының жерінен оқу-тәжірибе алқабы бөлініп, қора-жайларымен мал берілді. 1966 жылға дейін техникум техник-механиктер, кейін ауыл шаруашылығы өндірісіне бухгалтер есеп мамандарын даярлады. Қазіргі «мемлекеттік коммуналдық-қазыналық кәсіпорын» статусын алған оқу-орнында экономикалық, бухгалтерлік есеп, мұнай және газ өнеркәсібін бақылау, қаржы, фермер (шаруа) қожалықтарын ұйымдастыру, өнеркәсіп орындарын электрмен жабдықтау, мұнай және газ ендеу, жылу техникасын және жылумен қамту жүйесін пайдалану мамандықтары бойынша кадрлар даярлайды. Сырттай оқыту бөлімдері де бар. Оқу орны құрылғалы бері 30,0 мың маман даярлаған. Колледжде 110-нан аса оқытушы мен лаборант, өндірістік оқыту шеберлері сабақ береді. 42 оқу кабинеті компьютермен, т.б. техникалық құралдармен, макеттермен, плакаттармен жабдықталған.
## Пайдаланған әдебиттер


Санат:Батыс Қазақстан облысы колледждері
Балға сүйек

нобай|
**Балға сүйек** () - есту қоректілердің ортаңғы жолынын сүйегі; ол дыбыс қозғалыстарын дабыл жарғағынан түс пен үзеңгі сүйегіне жеткізеді. Оның пішіні, салмағы және қозғалмалдылығы әр түрлі. Жертесерлер мен жарқанаттарда балға сүйек тісшемен бірігіп кеткен, көртышқандарда сүйек қуыстанып, жеңілденген.

## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Патологиялық диагноз

**Патологиялық диагноз** - Қабылдаған аурулар классификациясы мен номенклатурасында көрсетілген терминдер арқылы бар ауру және өлімнің себебі туралы патанатом жасайтын медициналық тұжырым. Патанатомиялық диагнозда негізгі патогномиялық, морфологиялық өзгерістер келтіріледі. Патологоанатомиялық диагнозға басты ауру, оның асқынулары және қосымша аурулар кіреді Патологоанатомиялық диагнозде келтірілген аурудың аты аурулар мен өлім себептерінің халықаралық тізіміне сәйкес келуі керек. Ауруда табылган көптеген аурулардың ішіндегі негізгі ауруды анықтау қиын болатындықтан құрама диагноз қою ұсынылады. Оның құрамына бірлескен, фон құрайтын және талас аурулар кіреді. *Талас аурулар* деп әр қайсысы өлім себебі бола алатын ауруларды атайды.* Бірлескен аурулар* деп әр қайсысы жеке түрде өлім тудыра алмайтын, бірақ бірлескен күйде өлім себебі болатын ауруларды атайды. Фон құрайтын аурулар деп негізгі аурудың этиологиясы мен патогенезінде маңызды роль атқаратын немесе оның ауырлығын тудыратын немесе оның асқынуларының тууында ерекше роль атқаратын ауруларды айтады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Алдын ала сақтандыру

thumb|right|200px|Вакцинация
**Алдын ала сақтандыру**  — денсаулықты қорғауға, адам ауруының пайда болуынан және таралуынан сақтандыруға, халықтың дене шынықтыруды жақсартуына, еңбекке қабілеттілікті сақтауға және ұзақ өмір сүруді қамтамасыз етуге бағытталған шаралар жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Марат Әпсеметұлы Құсайынов

**Құсайынов Марат Әпсеметұлы** - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі. Әкесі - Құсайынов Әпсемет Хамитұлы, зейнеткер, орта
білім беру жүйесінде жұмыс істеген. Анасы - Маханова Рыскүл Қалдыбайқызы, зейнеткер, орта білім беру жұйесінде жұмыс істеген.
Алматы халық шаруашылығы институтының экономика факультетін (1988) «Өнеркәсіпті жоспарлау» мамандығы
бойынша; ҚР Президенті жанындағы Мемлекет басқару жоғары ұлттық мектебінің мемлекет басқару факультетін
(1997) «Мемлекетті басқару» мамандығы бойынша бітірген. Қазақ, орыс тілдерін біледі.

1965 ж. 27 қаңтарда Түркістан қаласы туған. 1988 ж. АХШИ-ды бітірген, экономист; 1997 ж. ҚР Президенті жанындағы Ұлттық мемлекеттік басқару жоғары мектебін бітірген, мемлекеттік басқару. 1988-96 жж. - Қызылорда қалалық әкімшілігінің кешенді экономикалық және әлеуметтік даму бөлімінің нұсқаушысы, жоспарлау комиссиясының аға экономисі, экономика басқармасының бастығы, Қызылорда қаласы әкімдігінің экономика бөлімінің меңгерушісі. 1997 ж. - ҚР Стратегиялық ресурстарды бақылау жөніндегі агенттігінің орны толтырылатын стратегиялық ресурстарды бақылау жөніндегі бөлімінің кеңесшісі.

1997-2000 жж. - ҚР Премьер-министрі Кеңсесінің сараптық-талдау бөлімінің, ақпараттық-талдау бөлімінің, жиынтық талдау бөлімінің кеңесшісі.

2000 ж. - ҚР Стратегиялық жоспарлау жөніндегі агенттігінің стратегиялық жоспарлау және бақылау департаменті директорының орынбасары.

2000-01 жж. - ҚР Стратегиялық жоспарлау жөніндегі агенттігінің әлеуметтік-экономикалық талдау департаментінің директоры.

2002 ж. - ҚР Қаржы министрлігінің мемлекеттік бюджет департаменті директорының орынбасары.

2002-03 жж. - ҚР Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің стратегиялық жоспарлау және инвестициялық саясат департаментінің директоры.

2003-06 жж. - ҚР Экономика және бюджеттікжоспарлауминистрлігініңаймақтықсаясатжәнебюджетаралық қатынастар департаментінің директоры.

2006 жылдан - Қазақстан Республикасының экономика және бюджеттік жоспарлау вице-министрі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Фьючерстік операциялар

**Фьючерстік операциялар** (; ) - белгілі бір уақыт аралығы өткенде
операцияны орындай отырып, баға мәмілесін жасау сәтінде тіркелу бойынша шикізат тауарлары алтын, валюта, қаржы және кредиттік құралдарды сатып алу-сату түрінде көрінетін биржадағы жедел мәмілелер.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Дара тұқылық өсімдіктер

**Дара тұқылық өсімдіктер** - өмірінде бір рет қана гүлдеп және жеміс беретін, одан кейін көбіне өлетін өсімдіктер. Бір және екі жылдық өсімдіктер, көпжылдықтардан, шатыршагүлдердің, агава, бамбук, пальмалар және т.б. Көп жылдық дара тұқылық өсімдіктер көп жылдар бойы, 3-тен 10 жылға дейін шатыршагүлділер тәріздестерде және 50-60 жыл агавада заттарды қор ретінде жинайды, сондықтанда олардың гүлсидам өскіндері куатты және көп гүлдер және жемістер береді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жайық сазы

**«Жайық сазы»** - Ақжайық ауданындағы халықтық фольклорлық ансамбль. 1987 ж. бұрынғы Тайпақ ауданының Мәдениет үйі жанынан құрылды. 1989 ж. оған *«халықтық ансамбль»* атағы берілді. Жетекшісі - Құрманғазы атындағы Орал музыкалық училищесінің түлегі С. Зинетов. Ансамбль мүшелері әр түрлі көне ұлттық аспаптарда ойнады. «Жайық сазы» көптеген байқауларға қатысып, өнер көрсетті. 1987 ж. облысы *«Ата-баба жолымен»* атты театрландырылған көрініске қатысып, 1988 ж. *«Одағым үшін ән салам»* атты фольклорлық мерекеде, 1991 ж. Ақмола қаласында өткен фольклорлық ансамбльдер байқауында дипломант атанды. Фольклорлық ансамбль репертуарында халықтың *«Әгугай», «Арман-ай»*, Біржан салдың *«Көкек»*, Ақан серінің *«Қараторғай»* әндері, халық күйлері, билері бар.

«Жайық сазы» фольклорлық ансамблі бұрынғы Тайпақ ауданы Калмыков селосында ғы аудандық мәдениет үйі жанынан 1981-1982 жылдарда құрылды.Алғашқы құрылған мезгілдегі аспаптық құрамы домбыра,қобыз,прима,аккардеон, бас домбыра болды. Алғашқы жетекшісі Октябрь Шамаров(Атырау мәдени ағарту училищесінің түлегі) Осы құрылған құраммен аудан шаруашылықтары еңбеккерлерімен облыс орталғы Орал қаласында бірнеше дүркін байқауларға қатынасып жүлделі орындарды иеленіп жүрді. 1988 жылы ансамблдің материалдық базасы сахналық киімдермен (Москва қаласында тіктірілген),асатаяқ, сылдырмақ, қоңырау, дабыл,шаңқобыз,сазсырнай секілді аспаптармен толықтырылып, ансамбльдің құрамдық сапасы нығая түсті. Осы 1988 жылы желтоқсан айында Алматы қаласында ансамбльдер байқауына қатынасып,ансамбль халық тық атағын алуға болады деген байқаудың қазылар алқасының ризашылығын алып келді. 1989 жылы ақпан айында ансамбль халықтық атағын алғаннан кейін Целиноград (кәзіргі Астана) қаласында сал серілер байқауына Қатынасып лауреат атанды.Осы жылдың шілде айында Ресейдің Астрахань қаласына осы облыстың қазақ аудандарына концерттік сапармен шығып,ресейлік қандастарымызды өз өнерлерімен риза етіп қайтты.Ансамбль қәзіргі уақытта да ауыл тұрғындарына өз өнерлерін көрсетіп келеді. Ансамбльдің кәзіргі (1990 жылдан бастап) жетекшісі Ақтөбе мәдени – ағарту училищесінің түлегі Қ.М.Құсайын.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Сәмеке хан

**Сәмеке хан** (1660 жыл — 1734 жыл) — Орта жүз ханы (1719–1734). Тәуке ханның баласы. Ақтабан шұбырынды оқиғасынан кейінгі жылдары Орта жүзді биледі. Ордасы Түркістан қаласында болды.

## Өмірбаяны
Сәмеке хан наймандар мен қыпшақтардың кейбір руларына және арғындардың бір бөлігіне иелік етті. Ол ішкі саясатта орта жүзді біріктіруге күш салды. Сыртқы саясатта жоңғарлар мен Орта Азия хандықтарының басқыншылық әрекеттеріне қарулық қарсылық көрсетумен белгілі болды. Сәмеке хан Әбілқайыр ханмен күш біріктіріп, қазақ жерін қалмақтардан босату мақсатында 1723 және 1726 жылдары Еділ бойындағы Кіші қалмақ ордасына 2 дүркін жорық жасады. Сыртқы және ішкі жаулармен күресте күшті көршісі Ресейге арқа сүйеуге тырысты. 1731 жылдың 15 желтоқсанында А.Тевкелевпен бірге Ресеймен арадағы қатынасқа байланысты келіссөз жүргізді. Сәмеке хан жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ халқының рухын көтеріп, болашаққа деген сенімін оятқан, әскери біліктірілігімен танылған тұлға ретінде тарихта қалды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Қазақ хандығы
* Қазақ хандары

Санат:1738 жылы қайтыс болғандар
Санат:Орта жүз хандары
Санат:Төрелер
Алдын алған зиян

**Алдын алған зиян** — берілген аймақта белгіленген уақыт ішіндегі мүмкін және нақты болатын зиян арасындағы айырым.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Молох

**Молох** немесе **Тікенекті кесіртке** () — ешкіемерлер тұқымдасының кесірткесі. 

Басында және мойнында мүйіз тәрізді үлкен қабыршақтары болғандықтан ол "тікенекті шайтан" деген қосымша атқа ие болған. Онсыз да түрі қорқынышты молохтың екі мүйізі оны шайтанға ұқсатады. Тікенекті кесірткенің денесі - жалпақ, ұзындығы 20 см-ге дейін барады. Басы - кішкентай әрі жіңішке. Күн жылыда тері бояуы сұйылып, ақшылданады, күн салқындағанда бояуы қоюланып, қалыңдайды. Тікенекті кесіртке Орталық Австралияның шөл және шөлейт аймақтарын мекендейді. Негізінен, жабысқақ тілі арқылы кұмырсқа жейді. "Тікенекті шайтан" атанғанымен, заты өте момақан, ешкімге зияны жоқ.

Денесі 22 см. Сырт пішіні өзгеше: жалпақ және жайпақ денесі ұзындығы әртүрлі қайқы мүйізді тікенектермен қапталған. Олар көз үстімен желкесінде мүйізге ұқсайды. Түсі сыртқы орта температурасына сәйкес өзгеріп тұрады, сары-коңырдан қызғылтым-сарыға дейін. Денесінде қара жолақтары болады. Австралияның шілді аймақтарында бір түрі кездеседі молохтар horridus. Белсенділігі күндіз байқалады. Қорегі, құмырсқа. Ұрғашылары інінде 3-8 жұмыртқа салады.

## Дереккөздер


Санат:Ешкіемерлер
Талдыапан

**Талдыапан** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл, Талдыапан ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Казталовка ауылынан шығысқа қарай 110 км-дей жерде, Балықты жайылмасының шығысындағы жусан аралас бетеге, еркекшөп, көкпек өскен сортандау, бозғылт қоңыр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1172 адам (588 ер адам және 584 әйел адам) болса, 2009 жылы 830 адамды (421 ер адам және 409 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 521 адамды (276 ер адам және 245 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1947 жылы «Фурманов» кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. 1997 жылға дейін осы кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан Талдыапанда және округке қарасты Бейістерек, Қойшықұдық, Никонор және Сарықұдық ауылдарында серіктестік пен 30 шаруа қожалығы құрылғаң. 

## Инфрақұрылымы
Орта, 3 бастауыш мектеп, мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория және 3 фельдшер-акушерлік пункт бар. Тұрғыңдары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы елді мекендері
Фьючерстік рынок

**Фьючерстік рынок** (;) — болашақта белгілі бір уақытта тауарды немесе шетелдік валютаны жеткізу үшін мәміле жасалатын рынок.
Бұл рынокта тауарлардың өзі
ұсынылмайды,тек болашақ жеткізуге уәде беру ғана сатылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Мононхилер

**Мононхилер**, біртістілер(Mononchuas) - аденофорей тобына жататын Dory lai-mida отрядының топырақ жұмыр құрттары. Дене ұзындығы 2мм-ге дейін. Ірі ауыз қуысында ірі тісі бар. Жыртқыштар. Басқа топырақ нематодтарының дернәсілдерімен қоректенеді., (М. papillatus тәулігіне 80 дернәсілді құртады). Барлық табиғи аймақтарда 70 түрі таралған. Ауылшаруашылық өсімдіктерінің нематод тоғышарларымен биологиялық күрес жүргізу үшін қажет.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология