open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Концентрация

**Концентрация** немесе **Қойырлық**, химияда – қоспа, ерітінді, қорытпа құрамындағы заттардың салыстырмалы мөлшері. Концентрация ұғымы ерітінділердегі еріген зат молекулаларының салыстырмалы мөлшерлерін сипаттау үшін қолданылады.  

Қоспа (ерітінді, қорытпа) құрамындағы затты компонент (латынның componens - құраушысы) деп атайды. Қоспаның қосылыс сандық құрамын әр түрлі тәсілдер арқылы анықтайды. Қоспаның қосылыс сандық құрамын әр түрлі тәсілдер арқылы анықтайды. Қоспаның бірлік массасындағы немесе бірлік көлемдегі зат компоненттерінің мөлшерін концентрация деп атайды. Концентрация әдетте, қоспаның компоненттерінің салыстырмалы мөлшерің сипаттайтын шама болады.

**Концентрацияның бірнеше түрі бар:** массалық үлес концентрациясы – еріген зат массасының ерітіндінің жалпы массасына қатынасы, оны процентпен сипаттауға болады. Сондықтан оны проценттік концентрация деп те атайды. Көлемдік үлес концентрациясы – еріген зат көлемінің ерітіндінің жалпы көлеміне қатынасы, бұл да процентпен сипатталады. Молярлық концентрация – еріген зат мөлшерінің ерітіндінің көлеміне қатынасы (моль/м<sup>3</sup>). Эквиваленттің молярлық концентрациясы – ерітіндідегі зат эквивалентінің зат мөлшерінің ерітіндінің көлеміне қатынасы (моль/л). Молярлық концентрация – ерітіндідегі еріген зат мөлшерінің ерітіндінің массасына қатынасы (моль/кг). Титр – еріген зат массасының ерітіндінің көлеміне қатынасы (г/л). Молярлық үлес концентрациясы – еріген зат мөлшерінің ерітіндідегі барлық заттардың мөлшерлерінің қосындысына қатынасы.
## Дереккөздер
*"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Химия
Тасжаңғақ

**Тасжаңғақ (Aflatunіa)** – раушангүл тұқымдасына жататын бұта немесе аласа ағаш. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар) Алатауында, Көксу өзенінің бойында кездесетін 1 түрі – кәдімгі тасжаңғақ (А. ulmіfolіa) бар. Ол тау беткейлері мен жырғаларда, шырша және жалпақ жапырақты ормандар арасында (1500 – 2500 м биіктікте) өседі. Биіктігі 3 – 5 м, тарбиған бұтақтары мен көптеген бұтақшалары бар. Қабығы сұрғылт, сұрғылт-қоңыр түсті. Жапырақтары қысқа сағақты, дөңгелек пішінді, ұзындығы 2 – 4 (6) см, жиегі ара тісті тілімделген, өркенге кезектесіп орналасады. Тостағанша жапырақшаларының түтігі цилиндр тәрізді (ұзындығы 3 – 5 мм). Күлтесі қызғылт түсті, оның ұзындығы 6 – 10 мм. Тұқымымен және вегетативті жолмен көбейеді. Сәуір айында гүлдеп, маусым – шілдеде жеміс салады. Жемісі – қызыл түсті, домалақ сүйекше. Жетісу (Жоңғар)Алатауынан жиналған тұқымынан Алматыда 1957 жылдан бастап өсіріледі.

Кәдімгі Тасжаңғақ – сәндік өсімдік, оны шабдалы мен бадамның телітушісі ретінде де пайдалануға болады. Өте сирек кездесетін реликт түр ретінде қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Kәдімгі тасжаңғақ
*Шегіршінжапырақ тасжаңғақ

Санат:Раушангүлділер
Әлімбайсай 2

ӘЛІМБАЙСАЙ 2 – ерте темір дәуір қорымы. Талас ст-нан шығысқа қарай 8 км. қашықта, Қырғыз Алатауы жоталарына барып қосылатын дөңесте орналасқан. 1988 ж. Жетісу археол. экспед-ның отряды (жетек. Р.Б. Исмагилов) ашқан. Қорым 19 қорғаннан тұрады. Осы қорғандардың екеуі топырақ пен тастың үйіндісінен тұрғызылған. Қалғандары таспен дөңгелене қоршалған. Кейбір қорғандардың топырақ үйінділері тегістеліп, тек тас қоршаулары ғана қалған. Қорғандардың диам. 3 м-ден 1 см-ге дейін ауытқиды. Топырақ үйінділерінің қазіргі кездегі ең биігі 0,7 м.

Санат:Қазақстан кесенелері
Санат: Тарих
Барақ Жанұзақұлы

**Барақ Жанұзақұлы** (шамамен 1696, кейбір деректерде 1722, қазіргі Қостанай облысы Жангелді ауданы Алдияр ауылы — өлген жылы белгісіз, Қостанай облысы Сарыкөл ауданы) — батыр. Әкесі Жанұзақ Қарабалуан есімімен мәшһүр болған түйе балуан. Барақ Жанұзақұлы 1740—1758 жылдары қазақ жерін қалмақ басқыншыларынан азат ету жолындағы шайқастарға қатысқан. Батырлығымен қатар емшілік, көрегендік қасиеттерімен де халыққа кең танылған. 1996 жылы Қостанай өңірі Барақ Жанұзақұлының үш жүз жылдық мерейтойын атап өтіп, батырдың ұрпақтары басына ескерткіш күмбез орнатты.

#**Барақ Жанұзақұлы** (Қарабалуанұлы) - батыр (1700-1793). Емельян Пугачев бастаған шаруалар соғысына, одан кейін Сырым Датұлы бастаған қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысына қатысып, батырлығымен аты шыққан. Оны халық қара күштің иесі деп таныған. Барақ Қарабалуанұлы Дәуітбай Жәнібекұлымен қатар Абылай ханның қосынында болып, ханның сенімін ақтаған. Барақ батыр көріпкел, сәуегей болжаушы, емшілік-тәуіптік қасиеті де болған екен. Оған тәуіпшілік шешесі Жасқаннан берілген. Барақ батырдың кесенесі Сарыкөл ауданынан 10 км жерде жатыр.

## Дереккөздер


Санат:1696 жылы туғандар
Санат:Қазақ батырлары
Санат:1722 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Ұлтаралық банк

**Ұлтаралық банк** — түрлі елдерде, түрлі аяларда, түрлі валюталармен операциялар жасайтын әмбебап тұрпаттағы халықаралық қаржы-несие кешені. Ұлтаралық банк өнеркәсіптік монополиялармен біте қайнасуы арқасында несие капиталдары мен көрсетілетін несие-қаржы қызметінің әлемдік нарығын экономикалық бөлісуге нақты қатысады. 
## Несие
Ұлтаралық банкінің несие капиталдарының әлемдік нарығын монополияландыруы оның орталықтандырылған басшылықтың, бас мекеменің бірыңғай стратегиясы мен тактикасы арқасында өзінен ірілігі төмендеу банкілерге өктемдігін жүргізуіне мүмкіндік береді. Қарызгерлердің несие капиталдарының әлемдік нарығына қол жеткізу мүмкіндігі шектеулі әрі сараланған. Бұл нарықтағы негізгі қарызгерлер — ұлтаралық корпорациялар, үкіметтер, халықаралық валюта-несие және қаржы ұйымдары. Ұлтаралық банк халықаралық операциялардың негізгі көлемін шоғырландырып отырған әлемдік қаржы орталықтарына ден қоюда. Ұлтаралық банкінің заңи қатынастар тұрғысынан дербестігі жоқ шетелдік бөлімшелері өздерінің міндеттемелері бойынша толық жауапкершілік жүктелетін құрылтайшы-банкілердің құрамдас бөліктері болып табылады. Шетелдік желіні қалыптастырудың қаржылық әдісі Ұлтаралық банкінің шетелдік несие-қаржы компанияларының капиталын бақылауына мүмкіндік береді. Толық бақыланатын компанияның меншікті жарғысы, капиталы және өзінің фирмалық жеке атауы болады, теңгерімді құрылтайшыдан бөлек жүргізеді.Алайда бүкіл пайданы өзінің құрылтайшысына аударуға міндетті. Сыртқы саудаға емес, басым түрде капитал айырбасына қызмет көрсету Ұлтаралық банк теңгерімінің актив жақтарына да, пассив жақтарына да әсерін тигізеді. 
## Депозит
Депозиттердің елеулі үлесі несие капиталының жалпы қорын Ұлтаралық банкінің өзінің шегінде қайта бөлу есебінен депозиттердің едәуір үлесі құралады, бұл шектің ауқымы кейіннен банкінің өз ішінде тарыла түседі. Ұлтаралық банк стратегиясы сыртқы сауда айырбасы арқылы қосымша құнды іске асыруға қызмет көрсетумен тұйықталмайды, қайта несиелендіруді Ұлтаралық банк капиталының айналымының барлық сатыларымен байланыстырады. Ұлтаралық банкінің ұлғая түскен белсенділігінің негізгі бағыттарының бірі — эмиссиялық-құрылтайшылық және делдалдық іс. Ұлтаралық банк халықаралық биржа саудасының аса ірі орталықтарында — Нью-Йоркте, Лондонда, Токиода операциялар жүргізеді; ұлтаралық корпорациялар, үкіметтер, мемлекетаралық ұйымдар, халықаралық банкілердің өздері үшін ірі мөлшердегі қарызхаттарды (*заемдарды*) шығарып, орналастыру мақсатымен Ұлтаралық банкінің халықаралық эмиссиялық консорциумдарға, бірқатар банктердің бірлестіктеріне енуі кеңінен таралған. Ұлтаралық банкінің инвестиц. стратегиясына алуан түрлі эмиссиялық-делдалдық операциялар жатады: олар халықаралық қарызхаттар шығару, өз есебінен немесе клиенттердің тапсыруымен бағалы қағаздармен сауда жасау, инвесторларға ақыл-кеңес беру, бағалы қағаздар бағамының қозғалысындағы ұзақ үрдістерді зерттеу. Зейнетақы қорлары мен басқа да қорларды сенімгерлікпен басқару операциялары Ұлтаралық банк үшін халық топтарының табысына жол ашады, бөлшек сауда қызметтерін көрсету нарығындағы қызметін жандандырады.

## Тағы қараңыз
*Экономика

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ойсаз бұлақтары

**Ойсаз бұлақтары** – Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстігіндегі, Текеліден солтүстік-шығысқа қарай 22 км жердегі, Ойсаз өзенінің аңғарындағы бұлақтар тобы.

## Химиялық құрамы
Суы тұщы, минералды 0,15 – 0,5 г/л. Химиялық құрамы негізінен гидрокарбонатты, сульфатты натрийлі. Су құрамында кремний қышқылы (70 – 85 мг/л), фтор (10 – 15 мг/л), күкіртсутек (2 – 25 мг/л), радон бар. Су температурасы жазда 30 – 35°С, қыста –20 – 25°С болады. Әр бұлақтың тәуліктік су өнімі 15 – 30 м3. 

## Шипалық қасиеттері
Ойсаз бұлақтары суының құрамы мен шипалық қасиеттері жағынан *Алмаарасан шипалы бұлақтары*на өте ұқсас.

## Қосымша мәлімет
* Қазақстанның көрікті жерлері

## Дереккөздер


Санат:Жетісу Алатауы
Санат:Қазақстан бұлақтары
Санат:Текелі қалалық әкімдігі географиясы
Абай Ахметқалиұлы Айтмұхамбетов

**Абай Ахметқалиұлы Айтмұхамбетов** (5.12.1943, Ақмола облысы, Бурабай ауданы, Бурабай кенті – 28.3.2018, Қостанай қаласы) – физика-математика ғылымының докторы (1992), профессор (1998), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1995). ҚазМУ-дың (1969, қазіргі ҚазҰУ) физика-математика факультетін және аспирантурасын (1975) бітірген. Оқытушы, доцент, физика-математика факультетінің деканы (1969–87), Қызылорда педагогика институтының ректоры (1987–92),  Көкшетау университетінің ректоры (1992-96) қызметтерін атқарды. Айтмұхамбетовтың 150-ден астам ғылыми еңбектің, оның ішінде 3 монография, 2 оқу құралының авторы. «Құрмет» орденімен (2016), бірнеше медальмен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
*Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университеті 

## Дереккөздер


Санат:1943 жылы туғандар
Ғафур Мұхамеджанов

**Ғафур Мұхамеджанов** (01.07.1924 жылы, Жаңақорған ауданы, Өзгент ауылы  –03.03.2007 жылы, Қызылорда қаласы) – соғыс ардагері, қызметкер. Алматы жоғары партия мектебін (1951 ж.), Қызылорда педагогикалық институтын (1959 ж.) бітірген. 1941–1942 жылдары бастауыш мектепте мұғалім болып істеген, 1943–1945 жылдары 2-дүниежүзілік соғысына қатысқан. 1945–1970 жылдары Шиелі ауданы комсомол комитетінің хатшысы, ауаткомның бөлім меңгерушісі, ауатком төрағасының орынбасары, төрағасы, тораптық партком хатшысы, Шиелі аупарткомның бірінші хатшысы қызметтерін атқарды. 1970–1975 жылдары Жаңақорған аупарткомының 1-хатшысы, 1975–1985 жылдары Қызылорда обкомының әкімшілік және сауда-қаржы органдары бөлімінің меңгерушісі, облатком төрағасының 1-ші орынбасары болды. Обком мүшесі, аудандық, облыстық кеңестердің депутаты болып сайланған. 3 мәрте Еңбек Қызыл Ту орденімен, І дәрежелі Отан соғысы орденімен, ІІІ дәрежелі Даңқ орденімен және медальдармен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.Есімімен Шиелі кентіндегі бір мектеп (2014 ж.), Жаңақорған ауданында және Қызылорда қаласында (2022 ж.) көшелер аталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Жаңақорған ауданында туғандар
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Даңқ орденінің (Қазақстан) иегерлері
Толымбек Әлімбекұлы

**Толымбек Әлімбекұлы ** (18.3. 1954, Жуалы ауданы Шақпақ ата ауылы) – сатирик, Қазақстан жазушылар одағының, Қазақстан журналистер одағының мүшесі.

Қазіргі Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірген (1974). 1974 – 89 ж. Жамбыл ауданы «Шұғыла – Радуга», облысы «Еңбек туы» (қазіргі «Ақ жол»), газеттерінде тілші, бөлім меңгерушісі. Қордай ауданы «Коммунизм жолы – Путь к коммунизму» (қазіргі «Қордай шамшырағы – Кордайский маяк») газеті редакциясында редактор, «Ара-Шмель» сатиралық журналында бөлім меңгерушісі, Қазақ теледидарында бас редактор қызметін атқарды. «Қарлығаш», «Алтыбақан», «Күлеміз-ау», «Тамаша», «Күлеміз бе, қайтеміз?», «О, несі-ей?», «Когда солнце смеется» секілді жинақтарға сатиралық өлең-әңгімелері енген. Р.Белецкийден, Ф.Буляковтан, М.Задорновтан тәржімаланған комедиялары М.Әуезов атындағы Қазақ академиялық дра­ма театрында қойылды. 1997 ж. «Ләм-мим» деп аталатын әңгімелер жинағы жарық көрді. Қазақстан Журналистер одағы сыйлығының лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Жолымбет Бортоғашұлы

**Жолымбет Бортоғашұлы** - (шамамен 16 ғасырдың басы, қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Ақжайық ауданы – 17 ғасырдың ортасы) – батыр. Кіші жүз құрамындағы байұлының бір тармағы тана руынан шыққан. Кейбір әдебиеттерде Жолымбет батыр есімі ағасы Жиембет жыраумен қатар айтылады. Ел арасында “алшын Жолымбет” атанған. Есім ханның Ташкент, Бұхара, Самарқан қалаларына жасаған жорықтарына қатысқан бас батырлардың бірі. Қ.Есенберлиннің “Жанталас” романында “Кіші жүздің таңдаулы қолын басқарған” Жолымбет батырдың да есімі аталып өтеді.

## Сілтеме


Санат:Тұлғалар
Ұлтаралық Корпорация

**Ұлтаралық Корпорация**— шет елден тікелей инвестицияланатын БҰҰ-ның анықтамасы бойынша жылдық айналымы 100 млн. доллардан асатын және кем дегенде алты елде бөлімшелері бар мекемелер. Сондай-ақ оның халықаралық мәртебесін компания орналасқан елден тыс жерлерде өткізілетін тауарлары пайызының мөлшері сияқты көрсеткіш те сипаттайды.  Ұлтаралық Корпорацияның қай елге жататыны оның штаб-пәтерінің орналасуы бойынша айқындалады. Төлем теңгерімі тұрғысынан кез келген несие беру немесе айтарлықтай дәрежеде инвестор-ел резиденттерінің меншігінде тұрған шетелдік кәсіпорынның акцияларын (жарғылық капиталдағы үлеспұлдарын) сатып алу шет елден тікелей инвестициялау болып табылады. Тікелей инвестициялау әрқашан да бірдей капиталдың нақты орын ауыстыруын көздемейді. Кейде басты компания қабылдаушы елдегі қаржы ресурстарының бәрін алады, бұл орайда өзінің сауда таңбасын, басқару технологиясын және басқа бейматериалдық активтерді пайдаланады. Бөлімше пайда түсіре бастаған кезде меншікті пайдасын инвестициялау және несиеге жаңадан алынған қаражат есебінен өсе түседі, ал пайданың бір бөлігі басты компанияға байқаусыз дерлік көше бастайды. Соғыстан кейінгі алғашқы жылдары тікелей инвестициялау өте тез өсті. Ол кезде АҚШ аса ірі инвестор болды. 70-жылдардан бастап шет елден инвестициялау бәсеңдеді, сонымен қатар ол бағытын да өзгертті. Дамушы елдерге инвестиция барған сайын азайып, инвестицияның көп бөлігі АҚШ-қа, ЕЭО-ға, ҚХР-ға ауды. 80-жылдардың басындағы халықар. төлем теңгерімінің дағдарысынан кейін бұл үрдіс күшейе түсті. Коммунистік тәртіп құлағаннан кейін Шығыс Еуропа мен КСРО-да тікелей шетелдік инвестициялар олардың пайдасына біршама қайта бөлінді.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Саясат
Санат:Тарих
Сергей Васильевич Харченко

**Сергей Васильевич Харченко** (7 шілде 1945 жылы туған, Украина, Житомир облысы Емильчинский ауданы Хлеборобское селосы) – тарих ғылымдарының кандидаты (1985) және әлеуметтану ғылымдарының докторы (1995), профессор.

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1975, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Қостанай облысы Жітіқара қаласында құрылыс басқармасында жұмысшы, комсомол комитетінің хатшысы, қалалық, облыстық комитеттің нұсқаушысы (1961–1987)
* «Ленинский путь» (1992 жылдан «Костанайские новости») редакциясында редактордың орынбасары (1987–1992);
* 1992 жылдан бас редактор қызметін атқарды.

## Ғылыми еңбектері

* «Социальное настроение общества и факторы влияющие на его формирование» тақырыбында докторлық диссетация қорғады.
* 40-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Марапаттары

* «Құрмет» орденімен (1998) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:7 шілдеде туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Житомир облысында туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан әлеуметтанушылары
Санат:Әлеуметтану ғылымдарының докторлары
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Сатыбалды Аймағанов

**Сатыбалды Аймағанов, Аймұхамедов** (1882, Біржан сал ауданы — 1962) — халық ақыны, жырау.

## Өмірбаяны
Арғын арасындағы Қаңлы руынан шыққан.
* Халықтың ауыз шығармашылығын жинап және оны таратушы, дастандар шығарушы, додалы айтыстарға қатысқан. Белгілі дастандары:
** «Айсары-Шорман»
** «Таттыбай мен екі батыр»
** «Азамат ерлер».
* 1946 ж. Тіл және әдебиет институты ұйымдастырған Ақмола облысы бойынша экспедиция мүшелеріне Аймағанов **«Айсары-Шорман»** дастанын орындап берді. 
* Шығарманының толық мәтіні М.Әуезов атындағы **ҚР ҰҒА Әдебиет институты** қорында сақтаулы.

## Дереккөздер

Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Біржан сал ауданында туғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақ жыраулары
Санат:Қазақстан фольклоршылары
Санат:Айтыс ақындары
Серікхан Абдоллаұлы Байтілен

**Серікхан Абдоллаұлы Байтілен** (1.1.1944 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Қаратөбе ауылы) – тарих ғылым докторы (2000). профессор (1999). Жамбыл технол. институтын (1967) және Алматы жоғары партия мектебін (1977) бітірген. Жамбыл астық комб-тында цех бастығы, қалалық, облысы комсомол комитеті хатшысы, облыс партия комитеті жанындағы Ағарту үйінің меңгерушісі, Қаратау қ-лық партия к-тінің 2-хатшысы, Тараз мемл. университетінде кафедра меңгерушісі және профессор, осы университеттегі «Ежелгі Тараз» ғылыми-зертханалық ортаның меңгерушісі қызметтерін (1967–99) атқарады. «Кеңес өкіметінің Қазақстандағы аграрлық саясаты: экстенсивті бағыт және тұралау (1965–1990 жылы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.alashainasy.kz/last_dates/16996/
* http://thenews.kz/2010/11/22/620280.html 
* http://qogam.kz/sen-tugan-kun/1-kantar/
* http://old.kaztrk.kz/news/policy/newsdetial.php?ELEMENT_ID=6937 
* http://old.kaztrk.kz/news/policy/newsdetial.php?month=05&year=2010&ELEMENT_ID=6937 
* http://www.tarmpi.kz/index.php?option=com_content&view=article&id=63&Itemid=90&lang=kz

## Дереккөздер</span>
Станислав Алексеевич Воронов

**Станислав Алексеевич Воронов** (5.8.1937 ж.т., Ресей, қазіргі Нижний Новгород қ.) – мед. ғылым доктыры (1982ж.), профессор (1983ж.), Қазақстанның еңбек сің. ғыл. және тех. қайраткері, ҚР Мед. ғылыми академиясының корреспондент мүшесі. Ақмола мед. институтын (1961ж., қазіргі Астана мемлекеттік мед. академиясы) бітірген. Жезқазған қаласындағы ауруханада дәрігер-хирург (1961–1964ж.), А.Н.Сызғанов атындағы Хирургия ғылым орталығында қызметкер (1964–1985ж.), ал 1985 жылдан осы орт. директорының орынбасары болып жұмыс істеді. «Кровообращение в малом круге у больных хирургическими формами хронических нагноительных заболеваний легких» деген тақырыпта доктырлық диссертация қорғады. Оның ғылыми-зерттеу жұмыстары негізінен хирургиялық пульмонология мәселелеріне арналған. Ол кезінде өкпе ауруларын хирургиялық жолмен емдеу тәсілдерін ұсынған. В. 200 ғылым еңбектің, оның ішінде 2 монографияның («Легочное кровообращение при заболеваниях легких», 1981ж.) авторы, 2 авторлық куәлігі бар. ҚР Мемлекеттік сыйл. лауреаты. Халықтар достығы орденімен және медальдармен марапатталған. 

## Дереккөздер



Санат:Тұлғалар
Кәусар

***Кәусар*** (арабша **oXҒџ** – *көп*, *мол*, *үлкен*, *көлемді*) – таза, тәтті, мөлдір ұғымдарын білдіретін бейнелі сөз. Ауыз әдебиетінде де, қазіргі жазба әдебиетте де қолданылады. Діни мағынасында – *жаннаттағы қасиетті су*. Құранда 3 аяттан тұратын *[[Кәусар сүресі]]* бар. *[[Мұхаммед]] [[пайғамбар]][[(ғ.с.)]]* Кәусардың жаннаттағы өзіне берілген өзен екендігін айтады. Махшар күні ыстықтан шөлдеген Алланың сүйікті құлдары осы судан ішіп шөлін қандырады.Кәусардың дәмі балдай, түсі сүттен ақ. Табари тәпсірінде: *“Кәусардың суы қардан ақ, балдан дәмді”*, – делінеді. Жаннатта бүкіл өзеннің суы Кәусар өзеніне барып құйылады.
## Дереккөздер:

*''Қазақ энциклопедиясы'', 4-том

Санат:Қазақ есімдері
Мұхаммед әл-Женди

**Мұхаммед әл-Женди** (туған-өлген жылы белгісіз) – діни ғұлама. Жент қаласында дүниеге келген. Тарихи-әлеуметтік жағдайларға байланысты әулетімен қазіргі Түркия жеріне қоныс аударған. Түрік зерттеушісі Садр әд-Дин Мұхаммед бин Исхақ әл Кунауидің «Иғджаз әл-байан фи шарх бағд асрар умм әл-Куран» («Құранның кей құпия тұстарына жасалған түсіндірмесін мазмұндау») атты еңбегін автордың көзі тірісінде көшіріп шыққан. Құранның беташар сүресіне («Құран анасы» деп аталатын әл-Фатиха сүресі) арналған әл-Кунауи тәпсірі ойының айқындығымен, сөйлемдерінің ықшамдығымен, дәйектемелерінің дәлдігімен ерекшеленді. Мұхаммед әл-Женди көшірмесі Ташкенттің Қолжазба институты қорында сақтаулы.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Жараспай

**Жараспай** — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы ауыл, Жараспай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Нұра кентінен оңтүстік-батысқа қарай 55 км жерде, бетеге, сұлыбас өскен карбонатты қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. 1934 жылдан “*Октябрьдің 17 жылдығы*” атындағы кеңшардың орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан серіктестік және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Жарасбайда орта мектеп, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы елді мекендері
Әлия Ғафурқызы Мұхамеджанова

**Әлия Ғафурқызы Мұхамеджанова** (17.06.1963, Шиелі кенті) – ғалым, экономика ғылымдарының докторы.(1998 ж.). ҚазМУ-ды (ҚазҰУ) бітірген (1985 ж.). 1985–1991 жылдары Қызылорда педаогикалық институтының(Қорқыт Ата атындағы Қызылорда  университеті) саяси экономия кафедрасында оқытушысы, ҚазМУ-дың аспиранты, 1991 жылы «Парасат-Самэкс» фирмасының ғылыми кеңесшісі, 1992 жылы Қазақ КСР ҒА Экономика институтында ғылыми қызметкер, 1993–2004 жылдары Қызылорда мемлекеттік университетінде экономика пәндер кафедрасының аға оқытушысы, менеджмент, бизнес және нарықтық қатынастар кафедрасының меңгерушісі, экономика факультетінің деканы, осы университеттің оқу-әдістемелік жұмыс жөніндегі проректоры. 2004 –2008 жылдары Біліктілікті көтеру және ақпараттық технологиялар институтын басқарып, Қызылорда облысы әкімдігінде жауапты қызметтер атқарған. ҚР Президенті жанындағы Мемлекеттік Басқару академиясының мемлекеттік басқаруды жаңғырту орталығының басшысы, мемлекеттік қызметшілерді қайта даярлау және біліктілігін арттыру, мемлекеттік және жергілікті басқару институттарының директоры, мемлекеттік саясат ұлттық мектебінің директоры, оқу ісі жөніндегі вице-ректоры, «Нұр Отан» ХДП Жоғары партия мектебі директорының орынбасары, Мемлекеттік басқару академиясының ақпараттық технологиялар жөніндегі вице-ректоры (2008–2022 жж.) болған.Қазір жеке білім беру-консалтингтік компаниясын басқарады.2004 жылы Сорос қоры – Қазақстан «Ауылдық округтер әкімдерінің кәсіпкерлермен ауылдық аумақтарды дамыту жөніндегі өзара іс-қимылдарын ұйымдастыру» жобасы бойынша грантын ұтып алды. Оқыту үдерісіне сапа менджменті жүйесін енгізу мәселелерімен, оқыту үдерісін несие технологиясы бойынша ұйымдастырумен шұғылданады, «Этникалық қатынастарды басқаруды оқыту» жобасына қатысқан, АҚШ-тың Экономикалық білім беру жөніндегі Ұлттық Кеңесінің грантын жеңіп алған. Халықаралық «Болашақ» стипендиясының иегері. Вена дипломатиялық академиясында (Австрия) білім беру менеджменті бойынша тағылымдамадан өткен.60 ғылыми еңбегі, соның ішінде 1 монографиясы, 5 оқу құралы жарық көрді.

## Дереккөздер


## Cілтемелер
* Экономика
* Парасат-Самэкс
* Сорос

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тұлғалар
Ұлтаралық қақтығыс

[thumb|250px|[Қарабақ жанжалы салдары, 1993 жыл]]
**Ұлтаралық қақтығыс** түрлі ұлттардың, этникалық топтардың арасында тәуелсіздікке, саяси билікке ұмтылуға, жер дауына, діни, этникалық кемсітушілікке, т.б. себептерге байланысты туады. Қазіргі замандағы Ұ. қ-тың көрінісі ретінде Израиль — Палестина қақтығысын айтуға болады. Арабтар мен еврейлердің жерге таласуы 1947 — 48 жылдардан бастап қарулы қақтығыстар формасынан үздік-создық жалғасып келе жатыр. Ұлтаралық қақтығыстар қатысушы топтардың өшпенділігі мен жауығуы жағдайында өрши түседі. Мұны Түркиядағы күрд мәселесі де дәлелдеп келеді. Күрдтердің өздері жинақы тұратын аймақта Күрдістан мемлекетін құру мақсаты түрік-күрд қайшылықтарына себеп болуда. Батыс Еуропа елдерінде лаңкестіктің қаупін ислам дінімен байланыстырудың орын алуы мұсылман халықтарының өкілдерін қудалауға негіз болуда. Кейбір жағдайда жеке бір ұлттың шектен тыс шовинистік пиғылдары да Ұлтаралық қақтығысқа әкеледі. Мысалы, бұрынғы Югославия мемлекетіндегі сербтердің, албандардың шовинистік пиғылдары этн. тазалауға немесе екінші бір этнос өкілдеріне қарсы қудалаушылық саясат жүргізуге себепкер болды. Нәтижесінде Югославия халықтарының Ұлтаралық қақтығыстары біртұтас мемлекеттің ыдырауына алып келді. Әлемдік саяси қатынастарда Ұлтаралық қақтығыстар антисемиттік, яғни еврейлерге қарсы пиғылдарға байланысты да жиі қайталанды. Ресейде, Германияда, Италияда антисемиттік қырып-жоюлар, ұрып-соғулар болғаны белгілі. Ұлтаралық қақтығыстар ұлттық процестер мен ұлттық өмірдің құрамдас бөлшегі. Саяси тұрақтылықты, қоғамдық келісімді және ұлтаралық татулықты сақтау үшін үнемі Ұлтаралық қақтығыстарға себеп болатын қайшылықтар мен мәселелерді шешіп отыру қажет. Мысалы, Қазақстанда мемл. тіл мәселесінің шешілмеуі елдегі қазақ этносы өкілдерінің басым бөлшегінің ренішін тудыруда. Сол себепті, мемл. тілдің даму жолдарын қамтамасыз ету арқылы болуы ықтимал Ұлтаралық қақтығыстың алдын алуға мүмкіндік бар.

## Тағы қараңыз
*Экономика
*Саясат

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Ұлтаралық қақтығыстар
Рахман Алшанов

**Рахман Алшанов** (13.9.1947 ж.т., Жамбыл облысы Мойынқұм ауданы Бірлік ауылы) – экономика ғылыми доктор (1992), Қазақстан Республикасының Инж. академиясының академигі (2000). ҚазМУ-ды бітірген (1974). Осы университеттің философо-экономикалық факультетінде аға оқытушы, доцент, аға ғылыми қызметкер, декан (1974–1988), Республика мәдениет қызметкерлері біліктілігін жетілдіру инcтитутының ректоры (1988–1992), Қазақстан мәдениет қызметкерлерінің шығармашылы0 ортасының төрағасы (1991–94), Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылм Академиясының Сыртқы экономика байланыстар орталық директорының орынбасары (1992–93), «Тұран» университетінің ректоры (1992), ал 1999 жылдан Қазақстан білім беру мекемелері ассоциациясының президенті қызметтерін атқарады.

## Шығармалары
Алшановтың 39 ғылыми еңбегі, оның ішінде бірқатар кітаптары («Диалектика экономических противоречий и диалектические циклы экономического развития», «Теория противоречий и проблемы ее развития») жарық көрген. 

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Рахман АЛШАНОВ, президент Ассоциации вузов РК
*Biografia.kz - Государство - Образование - Алшанов Рахман 

санат: Тұлғалар
Мұрат Бахтиярұлы Мұхамедов

**Мұрат Бахтиярұлы Мұхамедов**(17.6.1957, Шиелі ауданы, Балаби ауылы) – саясаттанушы ғалым, саясаттану ғылымдарының докторы. (1999), ҚазМУ (ҚазҰУ) бітірген (1986). 1986 – 1998 жылдары Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университетінде аға оқытушы, кафедра меңгерушісі, тарих факультетінің деканы, 1998 – 2001 жылдары Қазақ мемлекеттік заң университеті Қызылорда бөлімінің директоры, 2001 жылдан Қызылорда гуманитарлық заң колледжінің директоры. 

Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыты: Қазақстанның сыртқы саясатын, оның шетелдермен қарым-қатынасын зерттеуге арналған. 40-тан астам ғылыми мақалалары, 10-нан астам оқулықтары мен монографиялары жарық көрген. Саяси және құқықтық білімдер тарихына арналған алғашқы қазақша оқулық авторларының бірі.
## Дереккөздер



## Cілтемелер
* саясаттану
* Қызылорда

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Тұлғалар
Ойсылқара

**Ойсылқара**, *Сармырза* – Ор алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Хромтау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 113 км, су жиналатын алабы 1900 км2. 

## Бастауы
Хромтау қаласының батысындағы бұлақтардан басталып, Қопа ауылының тұсында Ор өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары кең, арнасы тік жарлы. Жер асты, жауын-шашын суымен толығады. Суы тұщы. Әрқайсысының ұзындығы 10 км шамасында 15 саласы бар. Жайылмасы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Хромтау ауданы өзендері
Шығыс Түркістан Республикасы

**Шығыс Түркістан Республикасы**, **ШТР** () — Шыңжаң өлкесінде құрылған мемлекеттік құрылым. 1944 жылдың 12 қарашасынан 1946 жылдың 6 маусымы аралығында өмір сүрді. Екінші дүниежүзілік соғыстағы кеңес-герман майданындағы жағдайға байланысты 1941 – 1944 ж.

## Тарихы
Шыңжаң өлкесінде саяси жағдай қатты шиеленісті. Өлкеде бірін-бірі мойындамайтын күштер көбейді. Осындай жағдайда кеңес өкіметі өзінің оңтүстік шекарасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін Шыңжаңдағы оқиғаларға белсене араласты (қ. Кеңес Одағының Шыңжаң оқиғаларына араласуы). Кеңес Одағының тікелей көмегіне сүйенген мұсылман халықтары өкілдерінен құрылған “Құлжа азаттық ұйымы” өзін 1944 ж. 4 сәуірде Қытайдан тәуелсіз мемлекет ретінде жариялады. ШТР-дың дүниеге келуі “Үш аймақ төңкерісі” оқиғаларына тікелей байланысты болды. Оның құрамында 16 мүшесі болған Уақытша үкіметі құрылды. Үкімет төрағалығына діни сауатты, ұлты өзбек Әлихан төре тағайындалды. 1945 ж. 8 сәуірде ШТР-дың Ұлттық армиясының құрылғандығы жарияланды. Бұл армия Шыңжаңды гоминьданшылардан азат етуді жалғастырып, Үрімжі қаласына (Манас өзені) жақын келді. Кеңес Одағы бастапқыда ШТР-ға әскери-тех., саяси жағынан қолдау көрсетіп, жәрдемдесті. Әскери қимылдар жүргізуге кеңестік нұсқаушылар кеңінен араласты. Бірақ кейінірек Кеңес Одағы мен Қытай арасындағы жаңа келісім бойынша Шығыс Түркістанның мемл. егемендігі шектелді. 1945 ж. 12 қазанда ШТР-дың делегациясы мен Шыңжаң провинцисы үкіметі арасында келіссөздер басталды. Келіссөздер 1946 ж. 2 қаңтарда Үрімжіде “Он бір бітім” деп аталған шартқа қол қоюмен аяқталды. Оның ақтық нұсқасын 6 маусым күні орталығы үкімет мақұлдады. Ол бойынша Шыңжаң халқының азаматтық және діни бостандықтары, заң алдындағы тең құқықтығы мен теңдігі жарияланды. Ұлттық армияның саны қысқартылып, ол провинциясы әскердің бір бөлшегі ретінде ғана сақталатын болды. Келісімшартқа сай ШТР-дың Уақытша үкіметі таратылды. Шығыс Түркістан Қытайдың құрамындағы автономиялық өлке ретінде қалды.

## Дереккөздер

Санат:Қытай тарихындағы бұрынғы мемлекеттер
Бекентай Мүсәпіров

**Бекентай Мүсәпіров** (1910, қазіргі Қарағанды облысы Қу болысы (қазіргі Қарқаралы ауданы) – 26.7.1961, Қызылорда қаласы) – мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* Мәскеудегі Жоғары партия мектебін бітірген (1951).
* Еңбек жолын Павлодар облысындағы Учлеспромхозда және тақтай кесетін зауытта жұмысшы болып бастаған.
* 1930–34 жылдары жұмысшылар факультетінде оқыған.
* 1935 – 36 жылдары Алматыда Халық шаруашылығының санағының аудандық нұсқаушыларын даярлайтын курста оқыды.
* 1936 – 42 жылдары Семей облыстық Белағаш ауданы Халық шаруашылығы санағы мекемесінің нұсқаушысы
* Қызылорда облыстық халық шаруашылығы санағының бастығы болып істеді.
* 1942 – 46, 1947 – 48, 1951 – 54 жылдары еңбекшілер депутаттарының Қызылорда облысы Кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары
* 1946 – 47 жылдары Жалағаш ауданы атқару комитетінің төрағасы
* 1954 – 60 жылдары Арал, 1960 – 61 жылдары Қазалы ауданы партия комитеттерінің 1-хатшысы қызметтерін атқарды.
## Марапаттары
«Құрмет белгісі» орденімен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:26 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қызылордада қайтыс болғандар
Санат:Жалағаш аудандық атқару комитетінің төрағалары
Санат:Арал аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Қазалы аудандық партия комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Алексей Викторович Щусев

thumb|right|200px|Алексей Викторович Щусев
**Алексей Викторович Щусев** (8 қазан, 1873, Кишинев қаласы – 24 мамыр, 1949, Мәскеу қаласы) – архитектор, КСРО-ның еңбек сіңірген архитекторы (1930), Санкт-Петербург Көркемсурет академиясының (1910) және КСРО ғылым академиясының (1943) академигі.

## Өмірбаяны
* 1891 – 97 жылдары Санкт-Петербургтің Көркемсурет академиясында (Л.Н. Бенуа мен И.Е.Репиннен) оқыған.
* 1897 – 98 ж. Италия, Тунис, Англия мен Францияны аралап, Париж қаласындағы Жюлиан академиясында суреттен дәріс алды. “Жаңа Мәскеу” жобасының бас архитекторы (1918 – 25), 
* Мәскеу архитекторлары қоғамының төрағасы (1922 – 29), 
* Третьяков галереясының директоры (1926 – 29),
* Мәскеу қаласындағы орыс архитектурасы мұражайын ұйымдастырушы әрі директоры (1946 – 49) болды.  
* 1920 – 50 жылы нағыз кемелдену сатысына көтеріліп, қала салу ісіне елеулі еңбек сіңірді.

* ВХУТЕМАС (1914 – 24) пен Мәскеу архитектура институтында (1948 – 49) ұстаздық етті.

## Еңбектері
Басты еңбектері: 
* Мәскеу қаласындағы Қазан вокзалы (1914 – 26; 1941)
* В.И. Ленин мавзолейі (1924 – 30)
* бұрынғы Наркомзем ғимараты (1928 – 33)
* “Мәскеу” қонақ үйі (1932 – 35, басқа архитекторлармен бірге); 
* Тбилиси қаласындағы бұрынғы партия тарихы институтын (1933 – 38)
* Батуми (1934 – 38) қаласындағы қонақ үй

* Баку (“Интурист”, 1937 – 38) қаласындағы қонақ үй

* Кишинев (1949) қаласындағы қонақ үй
* Ташкент қаласындағы Үлкен опера және балет театрын (1938 – 47)
* Алматы қаласындағы ҚР ҰҒА ғимаратын (1947, басқа архитекторлармен бірге) салу ісінде ұлттық сәулет өнері ырғақтарын ұтымды қолданды. 

Ол архитектура мәселелері туралы 200-ден астам мақалалар жазды. 

## Марапаттары

* КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1941, 1946, 1948; 1952, қайтыс болғаннан кейін). 

* Көптеген орден, медальдармен марапатталған.

## Галерея

Kulikovo pole - Hram Sergiya Radonezhskogo.jpg|thumb|left|180px|Куликов алаңындағы Сергий Радоженский храмы
Moscow Kazansky railway station asv2019-06.jpg|thumb|left|220px|Мәскеудегі Қазан вокзалы
Lenins Mausoleum.jpg|thumb|right|220px|Қызыл алаңдағы Ленина мазары
Moscow, Narkomzem by Alexey Shchusev.jpg|thumb|left|220px|Наркомзем ғимараты


## Дереккөздер

Санат:8 қазанда туғандар
Санат:1873 жылы туғандар
Санат:Кишинёвте туғандар
Санат:24 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Новгород сәулетшілері
Санат:XX ғасыр сәулетшілері
Санат:Мәскеу сәулетшілері
Санат:Ресей империясы сәулетшілері
Санат:Баку сәулетшілері
Санат:Кишинёв сәулетшілері
Санат:Молдавия сәулетшілері
Санат:КСРО сәулетшілері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:КСРО еңбегі сіңген сәулетшілері
Санат:КСРО Ғылым Академиясының академиктері
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Санат:КСРО архитекторлар одағының мүшелері
Санат:Мемлекеттік Третьяков галереясының директорлары
Ұлтаралық қаржы-өнеркәсіптік топтар

**Ұлтаралық Қаржы-Өнеркәсіптік Топтары**— қатысушылары арасында Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына мүше елдердің құзыретіндегі, аталмыш мемлекеттердің аумағында оқшауланған бөлімшелері бар, не олардың аумағында күрделі жұмсалымды жүзеге асыратын заңды тұлғалардан құралатын қаржы-өнеркәсіптік топтар. Ұлтаралық Қаржы-Өнеркәсіптік Топтары құрылған жағдайда үкіметаралық келісім негізінде оларға мемлекетаралық (халықараралық) қаржы-несие топтары мәртебесі беріледі. Мемлекетаралық қаржы-несие топтарын құрудың, таратудың, олардың қызметінің ерекшеліктері аталмыш келісімдерде белгіленеді. Мемлекетаралық қаржы-несие топтарына қатысушылар үшін ұлттық режим өзара қарым-қатынас негізінде үкіметаралық келісімдерде белгіленеді. Оларға ҚР Үкіметі белгілеген тәртіппен және шарттармен осы қаржы-несие топтарының қызметі шеңберінде шекарадан өткізілетін тауарлар бойынша кеден жеңілдіктері берілуі мүмкін.

## Тағы қараңыз
*Экономика
*Саясат

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Қаржы
Санат:Тарих
Тасжарған

**Тасжарған (Saxіfraga)** – тасжарғандар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатауларының альпілік, субальпілік белдеулерінде, өзен, бұлақ, тұма жағалауларында, жартастар мен тастақты беткейлерде өсетін 10 түрі бар, ең жиі кездесетіндері – батпақ тасжарғаны (S. hіrculus) мен нүктелі Тасжарған (S. punctata). 

Тамырсабағы жерге көлбей төселіп, топыраққа жайылып өседі. Сабағы тік, топтанып не жеке-жеке дамиды. Топтанып өскен сабақтары шым түзеді. Сабағында безді және жай түктері бар. Дамымай қалған жапырақтарының шырынды, қалың сағақтарымен жабылған түйнекті-бүршік түзетін жер асты өркендері болады. Жапырақ тақтасы тегіс жиекті, араларында тілімделгендері де (3-ке, 5-ке, т.б.) кездеседі. Олардың пішіндері қандауыр, ромб, бүйрек, жүрек, т.б. тәрізді. Гүлдері 4 – 8-ден топтанып қалқанша, 2 – 7-ден – сыпыртқы не масақ гүлшоғырын түзеді. Олар сабақ ұшында жетіледі не 2 – 3-тен жеке орналасады. Жеке гүлінде бір-бірімен тұтасып, кіріккен 5 тостағанша, ақ, жасыл, ашық сары, қызғылт, сарғыш қызыл түсті 5 күлтесі, 10 аталығы, жатыны 2 ұялы аналығы болады.

Көпшілік түрлерінде протандрия (гүл аталықтарының аналықтарынан ертерек пісіп жетілуі) байқалады; көп жағдайда жәндіктер арқылы, кейбір түрі өздігінен тозаңданады. Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – көп тұқымды, қос мүйізді қауашақ. Тасжарғандардың көпшілік түрін бау-бақшалар мен үйде сәндік үшін өсіреді.

## Табиғатта таралуы.
Республикамыздың Көкшетау, Қостанай, Шығыс Қазақстан, Талдықорған, Алматы облыстарының қарағайлы ормандары арасында, сазды, батпақты жерлерде, жартылай далалы – орманды алқаптарда өседі.
Дәрілік шикізат ретінде күзде немесе ерте көктемде өсімдіктің тамыры қазап алынып, кептіріледі. Кептірілген тамырдың өткір өткір иісі және өте ащы дәмі болады.

## Химиялық құрамы
Өсімдік тамырының құрамында дубильдік заттар, эфир майлары, сапониндер, смолалар, ащы заттар, камедь және басқа да заттар бар.

## Қолданылуы
Мал дәрігерлігі практикасында тасжарғанның тамыры қақырық түсіретін, зәр жүргізетін, асқазан – ішек жұмысын реттейтін, нерв жүйесін тыныштандыратын дәрі ретінде қолданылады. Өсімдік тамырының суданашар еруіне байланысты, оның көбінесе спирттік тұнбасы пайданылады. Тұнба жасау үшін 50 грамм майдаланып, туралған тамыр 70 градустық 150 мл этил спиртінде 7 – 10 күн бойы ашытылады. Сөйтіп суға араластырып бұзау мен құлынға – 3 – 8 мл, қозыға – 2 – 3 мл, қойға – 3 – 5 мл мөлшерінде күніне 3 рет ішкізіледі.

## Дереккөздер



Санат:Тасжарғандар
Ұлтаралық монополия

**Ұлтаралық монополия** — капиталы бойынша ұлттық және өзінің қызмет деңгейі бойынша халықаралық ірі өнеркәсіптік бірлестік. 

Басқа елдер, бөлімшелердің, филиалдардың, еншілес компаниялардың,өндірістік кәсіпорындардың кең ауқымды желісін құру жолымен экономикалық ықпал ету аясын кеңейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика түрлері
Досбол би ауылы

**Досбол би** (1994 жылға дейін — *Ақтоған*) — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Ақтоған ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шиелі ауылынан солтүстік-батысқа қарай 12 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1051 адам (556 ер адам және 495 әйел адам) болса, 2009 жылы 1094 адамды (579 ер адам және 515 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Ауыл 1975-1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Телікөл» кеңшары бөлімшесінің орталығы болған. Бөлімше негізінде Досболда шаруа қожалықтары жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Алмас Есжанұлы Мүсірбаев

**Алмас Есжанұлы Мүсірбаев** (1907, қазіргі Қармақшы ауданы, 8-ауыл – 11.2.1941) – қоғам қайраткері. 1924 – 26 жылдары Қазалыдағы 1-дәрежелі мектепте, 1926 – 27 жылы Орынбордағы жұмысшы факультетінде оқыған. 1926 – 27 жылдары БЛКЖО Қармақшы, Қазалы ауданы комитеттерінде хатшы, 1929 – 31 жылдары БЛКЖО Қызылорда округтік, Семей қалалық комитеттерінде басшы қызметтерде болды. 1931 – 35 жылдары БК б)П Шығыс Қазақстан облыстық комитетінде бөлім меңгерушісінің орынбасары, Баянауыл, Қу ауданы комитеттерінің 1-хатшысы, 1935 –  38 жылдары БК б)П ҚазАКСР өлкелік комитетінің нұсқаушысы, Түркістан ауданы комитетінің 2-хатшысы. Денсаулығының күрт нашарлауына байланысты 1938 жылдың аяғында туған жеріне оралып, өмірінің ақырына дейін БК(б)П Қармақшы ауданы комитетінде хатшы болып қызмет атқарды. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының Құрмет грамотасымен марапатталған.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"
Мүсірәлі Жәдікұлы

**Мүсірәлі Сопы Азиз**, Мүсірәлі сопы әзиз, (17 ғасырдың екінші жартысы – 18 ғасырдың басы) –  Үш жүздің пірі, діни қайраткер, әулие. Қожа руынан шыққан діндар, сопылығы мен тақуалығына орай Азиз (Әжіқожа), ал оның ұрпақтары Керейттің қожалары - Керейт руы арасында дін таратып пір болған себептен солай аталып кетеді, ал Қосым қожа (Хошмұхаммед) ұрпақтары (Қосым Қожа ұлының ұрпақтары) аталып кеткен. 1680 жылы Күлтөбеде Тәукені хан сайлағаннан кейін қазақ билері Мүсірәліні үш жүзге ортақ пір етіп жариялайды. Есіміне сопы әзиз атағы қосылады. Мүсірәлі қазақ халқының әдет-жосындарының жиынтығы "Жеті жарғыны" әзірлеуге қатысты деген деректер кездеседі. Мүсірәлінің 6 баласының бірі Қосымқожа да, оның ұлы Әбужәлел де пір болған. Қосымқожа мен Әбужәлел (Әбжел) Мүсіләлі қайтыс болғаннан кейін кіші жүздің пірі болып, кіші жүз руларының арасында дін таратумен айналысады.

## Сілтемелер
"Сыр елі энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Бақытжан Хасанов

**Бақытжан Хасанов** (21 желтоқсан 1937 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы Қаңбақты ауылы) – филология ғылымдарының докторы (1994).

## Өмірбаяны
* ҚазМУ-ды (1960, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 
* Осы оқу орнында жұмыс істеді.
* Қазақстан ғылым академиясының Тіл білімі институтында қызмет атқарған.
* Қазақ КСР-і Баспасөз жөніндегі мемлекеттік комитетінде еңбек етті.
* «Мектеп» баспасында қызметтер атқарды. 
* 1993 жылдан бастап Тілдік даму стратегиясы зерттеу орталықтарының директоры болды.

## Ғылыми еңбектері
* 170-тен астам ғылыми жарияланым мен 8 монографияның авторы.'

## Дереккөздер

Санат:21 желтоқсанда туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Индер ауданында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Ұлтаралық тіл

** Ұлтаралық Тіл** — көп этникалық мемлекеттерде халықтардың өзара қарым-қатынастарын қамтамасыз ететін сөйлеу құралы.  Ұлтаралық Тілді сол мемлекетте өмір сүретін азаматтардың басым бөлігі білуі керек.  Ұлтаралық Тілдің мемлекеттік тіл ретіндегі статусы болуы міндетті емес. Елдегі басым тіл болғандықтан шаруашылықты ұйымдастыру, қаржы жүйесі, ақпарат, баспасөз, билік ин-ттары негізінен  Ұлтаралық Тілде қызмет атқарады. Мыс., қазіргі ТМД елдерінде орыс тілі ұлтаралық қатынастар тілі ретінде қызмет атқаруда. Әсіресе, Ұлтаралық Тіл ретінде орыс тілінің рөлі Қазақстанда, Беларусьте, Украинада өте пәрменді. Қазақстанда орыс тілінің  Ұлтаралық Тіл ретіндегі статусы конституциялық құқықпен бекітілген. Қолдану аяларының ауқымы жағынан ұлтаралық қатынас тілі — орыс тілінің мемл. қазақ тілінен басымдылығы анық. Сол себепті Қазақстанда ұлтаралық қатынас тілін сақтай отырып, мемл. тілді соның дәрежесіне көтеру міндеті тұр. Қолдану аялары көбейе түскен қазақ тілінің де келешекте елдегі  Ұлтаралық Тіл дәрежесіне көтерілетін қуаты да, тілдік қоры да жеткілікті.

## Тағы қараңыз
*Құқық
*Тіл
*ТМД

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Тіл
Санат:Саясат
Санақ жүйесі

**Санақ жүйесі**, механикада — материалдық денелер мен нүктелердің қозғалысын (немесе тепе-теңдігін) салыстырып зерттеуге арналған бір не бірнеше денелерге орналасқан координаттар жүйесі мен сағаттар жиынтығы; әртүрлі уақытта қозғалыстағы денелердің (немесе механикалық жүйенің) салыстырмалы орнын анықтайтын нақты немесе шартты алынған қатты дене.
Қозғалыстың барлығы салыстырмалы, сондықтан кез келген дененің қозғалысын басқа денелерге қатысты салыстырмалы түрде қарастырады. Мыс., айдың қозғалысы Жермен, Күнмен немесе басқа жұлдыздармен салыстырылады. Таңдап алынған Санақ жүйесімен салыстырғандағы дененің қозғалысы осы жүйедегі дене орнын анықтайтын координаттардың уақыт бойынша өзгерісін білдіретін теңдеулермен өрнектеледі. Кинемат. зерттеулерде барлық Санақ жүйесінің атқаратын рөлі бірдей, ал динамика мәселелерінде (бірқалыпты, түзу сызықты қозғалатын немесе тыныштық күйдегі денелерде орналасқан, яғни инерция заңы орындалатын Санақ жүйесі) инерц. Санақ жүйесі басты рөл атқарады. Оларға қатысты қолданылатын қозғалыстың дифф. теңдеулерінің түрі қарапайым болып келеді.
Санақ жүйесі дене қозғалысының теңдеуін қорытып алуға мүмкіндік жасайды. Санақ жүйелері инерциялы және қозғалмалы ("инерциялы емес" деп аталып келеді) болып екі топқа болінеді. Инерция аксиомасы орындалатын санақ жүйелері инерциялы санақ жүйелері деп аталады. Олардың қатарына қозғалмайды деп алынған, және бірқалыпты ілгерілемелі түзу сызықты қозғалыстағы санақ жүйелері енеді. Механикалық қозғалыстарды зерттеу ең алдымен дененің кинематикалық сипаттамалары (траектория, жылдамдық, үдеу т.б. ұғымдар) арқылы жүргізіледі. Нүкте қозғалысы траекториясына байланысты түзу сызықты және қисық сызықты деп қарастырылса, жылдамдығына қатысты бірқалыпты және үдемелі қозғалыстарға бөлінеді.

## Жерге бекітілген санақ жүйесі
Жерге бекітілген санақ жүйесі - бас нүктесі жердің кез келген нүктесіне бекітілген декарттық координатапар жүйесі. Техникалық есептерді шешуге пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Механика
Тұраш Ыбыраев

**Тұраш Ыбыраев** (20 мамыр 1929, Шұбартау ауданы, Қарқаралы округі, Қазақ АКСР, РКФСР, КСРО – 7 қараша 1991, Алматы) – актер, радио және телережиссері, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1989). 

## Өмірбаяны
Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан. 1954 ж. Мәскеу қаласындағы Мемлекеттік театр өнері институтының қазақ студиясын (профессор И.М. Раевский, Н.Д. Ковшов пен В.А. Вронскаяның жетекшілігімен) бітіргеннен кейін Қазақтың мемлекеттік академия драма театры құрамында актер болды. 1960 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақ радиосы мен телевизиясында, “Қазақтелефильм” студиясында қызмет етіп, “Сенім”, “Құрманғазы”, “Ақ автомобиль”, “Жаз да аяқталып келеді” телефильмдерін, 2 бөлімді “Еңлік – Кебек” пен “Беу, қыздар-ай” фильм-спектаклін, 50-ден астам деректі телефильм түсірген. Ыбыраевтың есімі кезінде Қазақстанның құрметті Алтын кітабына жазылды.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша актерлер
Санат:КСРО актерлері
Ламалар

**Ламалар** () — сүтқоректілер класы, жұптұяқтылар отрядына жататын, күйіс қайыратын жануарлар. 

Ламаның түйелерден айырмашылығы – өркеші болмайды. 

*Дене тұрқы* 120 – 175 см, шоқтығына дейінгі *биіктігі* 90 – 100 см, *салмағы* 48 – 95 кг. 

Лама Оңтүстік Америкадағы Анд тауларының биік беткейлерінде қолда өсіріледі. Лама Оңтүстік Америкада (негізінен Перуде) бұдан 2000 – 2500 жыл бұрын қолға үйретілген. Ламаның жабайы екі түрі (*[[гуанако]], [[викунья]]*) және Перу мен Боливияда қолға үйретілген екі түрі (*лама, альпака*) бар. Қорегі – шөптесін өсімдіктер. 

Жыныстық жағынан 2,5 – 3 жылда жетіледі. 11 ай буаздық мерзімнен кейін жалқы төл туады. Лама мен альпаканы таулы жерде көлік ретінде және бағалы жүні, дәмді еті үшін қолда ұстайды. Жылдан жылға саны азаюда. Олардың арасынан викунья қорғауға алынып, Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Қолдануы
Ламалар төрт мың жыл бұрын қазіргі Перуде қолға үйретілген. 1553 жылы олардың алғашқы сипаттамасы мен бейнесі Сис де Леонның «Перу хроникасы» кітабында берілген.

Лама жүні альпака жүніне қарағанда құнды емес; Лама негізінен ауыр жүкті жануар ретінде қолданылады. Лама майынан шырақ жасалады, ал көң отын ретінде пайдаланылады.

Ламалар, гуанакостардың ата-бабалары Анд тауларының биік үстіртінде өмір сүрген. Бұл түр әлі күнге дейін ауыр жүктерді тау сілемдері арқылы заманауи көлікке қол жетпейтін жолдармен тасымалдау үшін қолданылады. Тек еркектер жүктеледі: бір жануар тәулігіне 27-45 кг жүкті шамамен 24 км қашықтықта жүктейді.Егер қаптама тым ауыр болса, лама тоқтап, отырады, ешқандай жаза оны шамадан тыс жүктемейді, ол сағызы бар тітіркендіргіш жүргізушінің бетіне түкіріп қояды.

Аналық ламалар тек өсіру үшін пайдаланылады: олар ешқашан сауылмайды және жүктелмейді.

Еркек инкалардың етін жеді, бірақ тек ерекше жағдайларда ғана, ал аналықтары ешқашан сойылмаған. Діни мейрамдар кезінде құдайларға еркек төлдерді құрбандыққа шалатын. Жоғарғы құдай Виракоча қоңыр, найзағай құдайы Ильхапе - пиебалд (дауылды аспанның түсі астында), күн құдайы Инти - ақ болуы керек еді. 

## Дереккөздер

Санат:Сірітабандылар
Ұлт Мәселесі

**Ұлт Мәселесі** — ұлттардың, этникалық топтардың, халықтардың арасындағы саяси, экономикалық, аумақтық, құқықтық, идеологиялық және мәдени қатынастардың жиынтығы. Ұлт Мәселес негізінен ұлттардың дербестікке ұмтылуымен, ұлттық санасының өсуімен және олардың әлемдік экономикалық, ғылыми-техикалық, мәдени даму үрдісіне араласуға ұмтылысымен байланысты туындайды. Ұлт Мәселесі ұлт өмірі мен ұлт қозғалысының жандануы, ұлттық езгінің қандай түріне болсын қарсылық ұлттық мемлекет құру, т.б. мәселелерді қамтып, әлемдік нарыққа, саяси, экономикалық өмірге белсене араласумен сипатталады.

## Тағы қараңыз
*Ұлт

## 
“Қазақ Энциклопедиясы”, 9 том.

Санат:Саясат
Санат:Тарих