open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трансфинит индукция

**Трансфинит индукция** - төменде келгірілген тұжырым ретінде айтылатын математикалық принцип: егер қандай да болмасын бір тұжырым берілген β гранфинит санының алдындағы барлық α трансфинит сандарында орындалған жағдайда β трансфинит санында да орындалса, онда осы тұжырым кез келген трансфинит саны үшін орындалады. Трансфинит индукция толық математикалық индукцияның трансфинит сандарына жалпылануы ретінде жиындар теориясының бірқатар мәселелерін шешуге қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Трансфинит сандар

**Трансфинит сандар** - реттік сандардың ақырсыз жиындар үшін жалпылануы. Егер ақырлы жиындар үшін реттік санмен сипатталатын тек қана бір реттелу типі болса, ақырсыз жиында, тіпті ең қарапайымдарын, әртүрлі әдістермен жете реттелген.

## Дереккөздер


Ординал сан

Санат:Математика
Трансцендент сан

**Трансцендент сан** — коэффициенттері бүтін сан болатын бірде бір көпмүшеліктің түбірі болмайтын сан. Басқаша айтқанда, алгебралық сан болмайтын сан. π мен е — трансцендент сан мысалдары. Трансцендент сан континуум қуатты жиын.

## Дереккөздер


Санат:Сандар теориясы
Санат:Иррационал сандар
Унитар оператор

**Унитар оператор** — келесі шартты қанағаттандыратын *H* Гильберттік кеңістікте анықталған  сызықтық шекті оператор *U*&nbsp;:&nbsp;*H*&nbsp;→&nbsp;*H*

: U^*U=UU^*=I \!

мұндағы *U*∗ —  *U* операторынна эрмиттік түйіндес, және *I*&nbsp;:&nbsp;*H*&nbsp;→&nbsp;*H* бірлік оператор.

Бұл қасиет келесімен бара-бар:

# *U* гильберттік кеңістік 〈&nbsp; , &nbsp;〉скаляр көбейтіндісін сақтайды, яғни гильберттік кеңістіктегі барлық *x* пен *y* векторлар үшін, \langle Ux, Uy \rangle = \langle x, y \rangle.
# *U* — сюръективті оператор.

Бұл бір қарағанда әлсізірек шарт көрінетін келесі шартпен де бара-бар:

# *U* скаляр көбейтіндіні сақтайды, және
# *U* бейнесі — тығыз жиын.

Оны көру үшін, *U* изометриялы екендігін байқау керек (сондықтан шекті сызықтық оператор болып табылады). Бұл *U* скаляр көбейтіндіні сақтайтындығынан шығады. *U* бейнесі - тығыз жиын болатыны кері оператордың да шекті екенін көрсетеді.  *U*&minus;1 = *U*∗ екені де айқын.

**Унитар элемент** унитар операторының жалпыланған ұғымы. Унитарлы алгебрада алгебраның *U* элементі келесі шарт қанағаттандырылса унитар элемент деп аталады
: U^*U=UU^*=I
мұндағы *I* бірлік элемент.

Унитар түрлендірулердің қасиеттері:
* унитарлы түрлендіру операторы әрқашан кері операторлы.
* егер \hat H операторы эрмиттік болса, онда \hat U = \exp(i\hat H) оператор унитарлы.

## Дереккөздер


Санат:Операторлар теориясы
Реттелген жиын

**Реттелген жиын** - элементтері арасында реттік қатынас анықталған Е жиыны реттелген деп аталады, демек, Е жиынының кез келген a және **b** элементтері үшін мына мүмкіндіктердің бірі орындалатын жиын: немесе **а b** - ның алданда (белгіленуі: **а<b** ), немесе **b а**-ның алдында (белгіленуі **b<а**), және транзитивтік қасиет орындалады: егер **а<b** және **b<с** болса, онда **а<с** болады.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Деңгей беттері

**Деңгей беттері** - u(x,y,z) скалярлық өрісте u(x,y,z)=C теңдеуі арқылы анықталған беттер; бұл функция үшін бір нүктеде бәрі бірдей нөлге айналмайтын дербес туындыларының бар болу шарты табиғи талап. Әрбір деңгей бетіне С тұрақтысының бір мәні сәйкес келеді. Қарастырылып отырған өрістер аймағы осы деңгей беттерімен, әр нүктесі арқылы тек кана бір деңгей беттері өтетіндей етігі толтырылған. Деңгей беттері өзара қиылыспайды. Скалярлық өрістің әр нүктесіндегі градиенті, осы нүкте арқылы өтетін деңгей беттері аталған нүктедегі нормалімен бағыттас болады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Функциялар теориясы

**Функциялар теориясы** - функцияның жалпыланған қасиеттерін зертейтін математикалық талдаудың бір саласы. Әдетте функциялар теориясы деп нақты айнымалды функциялар теориясын айтады. Бұл теория негізгі үш бағытта қалыптасқан: 1) функциялардың дескриптивті теориясы; 2) функциялардың конструктивтік теориясы; 3) функциялардың метрикалық теориясы. Функциялардың метрикалық теориясы жиындардың өлшемі, өлшемді функция, жинақтылық т.с.с ұғымдарды зерттейді және интеграл ұғымының әр түрлі жалпылануларын қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Функциялық кеңістік

**Функциялық кеңістік** - элементтері (нүктелері) функциялар болатын кеңістік. Функциялар жиынында әр түрлі метрикалық кеңістіктер құрылады. Бұл кеңістіктер бірі бірінен қашықтықты анықтау тәсілі және жиындағы функциялардың қасиеттерімен ажырасады, мысалы С[а,b], L2[a,b] т.с.с.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Функциялық тізбек

**Функциялық тізбек** - мүшелері функция болатын тізбек: f1(x),f2(x),...fn(x),...

## Дереккөздер


Санат:Математика
Трансцендент функциялар

**Трансцендент функциялар** - алгебралық болмайтын функциялар. Мысалы логарифмдік, көрсеткіштік, тригонометриялық функциялар трансцендент функциялар болады. Трансцендент функциялар полюс және ақырлы ретті тармақталу нүқтелерінен басқа ерекшеліктері болады. Мысалы, еz және sinz функциялары үшін z=∞ нүктесі елеулі ерекше нүкте болады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Тригонометриялық қатар

**Тригонометриялық қатар** 
::{a_0\over 2}+\sum_{k=1}^\infin(a_k \cos kx+b_k \sin kx)={a_0\over 2}+a_1\cos kx +b_1\sin kx+...+a_n\cos nx+b_n\sin nx+...
түріндегі функциялық қатар. Тригонометриялық қатар кешен тұлғада былай жазылады:
::\sum_{n=-\infin}^\infin A_n e^{inx},
мұндағы a0, an, bn және An тригонометриялық қатар коэффициенттері дел аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қатарлар
Санат:Фурье түрлендіруі
Санат:Тригонометрия
Функциялық теңдеу

**Функциялық теңдеу** - белгісізі функция болатын теңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Нақты айнымалы функция

**Нақты айнымалы функция** - тәуелсіз айнымалы х және функцияның өзі у нақты сандар өрісіндегі жиындардың элементтері болатын функция.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Кешен айнымалды функция

**Кешен айнымалды функция** - тәуелсіз айнымалы z және функцияның өзі w=f(z) кешен сандар аймағындағы жиындарда жататын мәндер қабылдайтын функция.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Фурье интегралы

**Фурье интегралы** - абсолют интегралданатын функциясының фурье интегралы мына түрдегі өзіндік емес интеграл:
::J(x)={1\over \pi}\int\limits_{0}^{\infin}dz \int\limits_{-\infin}^{\infin}f(u)\cos z(u-x)du={1\over 2\pi}\int\limits_{-\infin}^{\infin}dz\int\limits_{-\infin}^{\infin}f(u)\cos z(u-z)du
немесе
::{1\over 2\pi}\int\limits_{-\infin}^{\infin}dz\int\limits_{-\infin}^{\infin}f(u)e^iz|(u-x) du.
Интегралдау шегі ақырсыз болатын интегралдар олардың бас мәні мағынасында алынады. Фурье интегралы Фурье қатарына ұқсас.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Санат:Алгебра
Кернеулердің бір мезгілдік өзгеруі

***Кернеулердің бір мезгілдік өзгеруі.*** Екі кернеудің (мысалы, *σ,τ*) бірдей немесе тұрақты фазамен бір мезгілде өтуі. 
## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сипаттауыш көпмүшелік

**Сипаттауыш көпмүшелік** - А квадрат матрицасының сипаттауыш көпмүшелік деп оның сипаттауыш матрицасының анықтауышын айтады, демек |А-λE| анықтауышын.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Сипаттауыш түбір

**Сипаттауыш түбір** - A матрицасының сипаттауыш түбір деп оның сипаттауыш көпмүшелігінің түбірлерін айтады, демек |А-λЕ| =0 теңдеуінің шешімдерін.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Сипаттауыш функция

**Сипаттауыш функция** - Е жиынының сипаттауыш функция деп төмендегі теңдік арқылы анықталған функцияны айтады:
::\mathbf{\lambda}_E(x) = 
\left\{\begin{matrix} 
1, &x \in E, \\
0, &x \notin E,
\end{matrix}\right.


## Дереккөздер


Санат:Математика
Хаусдорфтық кеңістік

**Хаусдорфтық кеңістік** - Хаусдорфтың екінші бөлектеу аксиомасын қанағаттандыратын топологиялық кеңістік, демек кеңістіктің өзара тең емес кез келген екі х және у нүктелері үшін осы нүктелердің өзара қиылыспайтын маңайлары бар болады: x\in u, y\in v; u\cap v=\varnothing. Хаусдорфтық кеңістік басқаша Т2 кеңістігі деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Фурье түрлендіру

**Фурье түрлендіру** - f(x) функциясының фурье түрлендіру деп f(x)-пен төмендегі формула арқылы байланысатын F(z) функциясын айтады: 
::F(z)={1\over \sqrt{2\pi}}\int\limits_{-\infin}^{\infin} f(u) e^{izu} du.
Осымен қатар Фурье формуласы
::F(x)={1\over \sqrt{2\pi}}\int\limits_{-\infin}^{\infin}dz\int\limits_{-\infin}^{\infin}f(u)\cos z(u-x)du
(-\infin,\infin) аралығындағы барлық (мүмкін, саны ақырлы нүктелерінен басқа) х нүктелерінде орындалады деп есептеледі.

## Дереккөздер
* Всё о Mathcad  


Санат:Функционалдық талдау
Санат:Түрлендірулер
Фурье қатары

**Фурье қатары** - [а,b] кесіндісінде ортонормаланған φ1(х), φ2(х),...,φn(х),... функциялар жүйесі бойынша f(x) функциясының Фурье қатары деп \sum_{k=1}^\infin c_k \phi_k (x) қатарын айтады.
Мұндағы сk Фурье коэффициенттері:
::c_k =\int \limits_{a}^{b}f(x)\phi_k (x)dx
*1*, *cosnx*, *sinnx*, *n=1,2,...,* тригонометриялық жүйесіндегі Фурье қатары:
::{a_0\over 2}+\sum_{k=1}^\infin a_k \cos kx+b_k \sin kx,
мұндағы a0, ak, bk - Фурье коэффициенттері.

## Дереккөздер


Санат:Гармоникалық талдау
Санат:Математикалық талдау
Санат:Фурье түрлендіруі
Банктік емес ұйымдардың қызметі

**Банктік емес ұйымдардың қызметі**
Банктік емес ұйымдардың немесе парабанктік мекемелердің банктерден айырмашылығы — олар біріншіден, клиенттердің белгілі бір түріне ғана қызмет етсе, екіншіден, банктік операциялардың жекелеген түрлері бойынша қызмет көрсетеді.

Кейбір экономикалық әдебиеттерде парабанктік жүйенің ішіндегі несиелік мекемелерге ломбардтарды, несиелік серіктестіктерді, несиелік қоғамдарды және одақтарды жатқызады.

Қазақстанда банктік емес мекемелердің мынадай түрлері дамып отыр:
* ломбардтар;
* несиелік серіктестіктер;
* микрокредиттік ұйымдар;
* жинақтаушы зейнетақы қорлары;
* пошта-жинақ мекемелері;
* ипотекалық кампаниялары.

Соның ішінде қазіргі кезде ломбардтық мекемелер мен несиелік серіктестіктер кеңінен дамып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Қазақстандағы қазіргі несие жүйесінің құрылымы

**Қазақстандағы қазіргі несие жүйесінің құрылымы** 
Несие жүйесі — жалпы банктердің (ұлттық және коммерциялық) және банктік операциялардың жекелеген түрлерін жүзеге асыратын банктік емес мекемелердің жиынтығы.

Несие жүйесі ұғымы банк жүйесіне қарағанда кеңірек, яғни мұнда ізге де несиелік мекемелер қамтылады. Әр елдің ізіндік ерекшелігене қарай несие немесе банк жүйесінің құрылымы қалыптасады. Қазақстан Республикасынғы несиелік жүйе екі буыннан тұрады: біріншісі — банктік жүйе, ал екіншісі — парабанктік жүйе(банктік емес мекемелер). Қазақстан Республикасының несиелік жүйесінің құрылымы төмендегідей сызбамен берілген.

Несие жүйесінің құрылымдық элементтерінің мазмұынын сипаттамайтын.	

Нарық экономикасына өту жағдайында және экономикалық дағдарысты жоюда, макроэкономикалық тұрақтылыққа қол жеткізуде Қазақстан Республикасының несие жүйесі маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теория
Магниттік

Минералдардың магнит тіліне әсер ететін немесе темірді өзіне тартатын **магниттік** қасиеті болады. Мұндай минералдар көп емес, сондықтан бұл қасиет те диагностикалық маңызды белгі болып табылады.

Магниттік қасиет негізінде екі түрге бөлінеді: 1) ферромагнитті, яғни күшті магнитті, 2) парамагнитті, яғни әлсіз магнитті. Әлсіз магниттінің магнит тілінен  кері бұрылатын бір түрі бар, оны диимагнит деп атайды. Ферромагниттік қасиеті бар минералдарға жататындар: магнетит (Fе3O4), никельді темір, ферроплатиналардың кейбір түрі. Күкірті аз пирротиндар нашар магниттік қасиеті бар минералдарға жатады. Диамагниттік қасиеті бар минералға тек висмут жатады. Ферромагтниттік қасиеті бар  минералдар ішіндегі ең айқыны — магнетит, оның атының өзі сол қасиеті бойынша қойылған. Ол темірдің ұнтағы, түйреуіш, қаламұш, шеге сияқты нәрселерді өзіне тартады.

Жай магнит тіліне әсер етпейтін, бірақ күшті электромагнит аспаппен зерттегенде әлсіз магниттік қасиеті байқалатын минералдар толып жатыр. Осының негізінде электромагнит колдану арқылы минералдарды бір-бірінен ажырататын әдіс те бар. Бұл әдіс минералогиялық лабораторияларда, өндірістік байыту фабрикаларында қолданылады. Мысалы, өзен арнасындағы құмның ішіндегі магниттік қасиеті бар минерал түйіршіктерін осы әдіспен ажыратады. Сол сияқты қолдан ұсатылған майда  минералдардың да магнитті фракциясын (бөлегін) осы әдіспен ажыратуға болады. Суға шайып тазартылған құмды немесе ұсатылған минерал заттарды (шлихты) магниттік әдіспен ажыратады. Магниттік әдісті көбінесе осы шлих фракциясын ажыратуға қолданады.
 
## Дереккөздер


Санат:Магнетизм
Газдарды көпсатылы қондырғылармен сығу

Көпцилиндрлі піспекті сығымдағышпен немесе көп корпусты турбосығымдағышпен жүйелі түрде, газды сығу жүргізіледі де, оның жеке цилиндр аралық салқындатумен немесе корпустарымен атқарылады. Сүлбе және теориялық PV - мұндай сығымдағыштағы сығылу процессінің диаграммасы 5.4 суретте, бір салқындатушы екі сатылы сығылу жағдайы көрсетілген. Мұнда, 4-1 - сығымдағыш, 1 төменгі қысымды (КТҚ) газдың сорылуы; 1-2 - политропты сығылу
процессі (КТҚ); 2-5 - сығымдағыш 3 жоғарғы қысымда (КЖҚ) салқындатылған ауаны copy; 1-6 - КЖҚ политропты сығылуы; 6-3 - резервуарға сығылған ауаны айдамалау; 2-1 - көлемнің кемуіне байланысты, P1 = const аралық қысым кезіндегі ауаны салқындату процессі.

Шамалау бойынша, T1 = const ауаның бастапқы copy температура-
сына дейінгі, салқындатуы жүргізіледі, яғни нүкте 1 және T1 = const орналасуындағы 1 изотерма.

Суретте (б) көрінгендей, ауаның аралық салқындауы сығу жұмысын кемітеді. Жұмыс үнемділігі штрихталған - 2612 ауданына тең. Бұл жағдайда оптималды аралық P1 қысымы орын алады да, ол кезде, сығылуға жұмсалатын жұмыс болып есептеледі, немесе 121634 ауданы ең төменгі шаманы көрсетеді. КЖҚ және КТҚ-нан екісатылы сығымдағышқа арналған P1 оптималды шамасын табамыз.

Егер, аралық салқындатуды бастапқы T1 температурасына дейін жеткізсе, ал политропты сығылу көрсеткіші n екі цилиндрде де бірдей болады.

Көрсетілген жағдай кезіндегі сығымдағыш үшін, жұмсалынатын (техникалық) сығылу жұмысын:l_T = \frac{n}{n-1} RT_1(\frac{T'_2}{T_1} - 1) + \frac{n}{n-1} RT_1(\frac{T_6}{T_1} - 1) = \frac{n}{n-1} RT_1[((\frac{P'_1}{P_1})^{(n-1)/n} - 1) + ((\frac{P_2}{P'_1})^{(n-1)/n} - 1)]

КТҚ P'1/P1 = π1, қысымның арту дәрежесінің белгіленуі, ал КЖҚ P2/P1 = π2. Бұдан, барлық сығымдағыштар үшін, қысымның арту дәрежесін табамыз:
*π = P2/P1 = (P2/P'1)(P'1/P1) = π2π1
Формуланы қолдана отырып, жұмысты lT қысымның π1, КТҚ қатынасы арқылы, төмендегідей жазамыз:
*l_T = \frac{n}{n-1}RT_1((\pi_1^{(n-1)/n} - 1) + [(\pi \pi_1^{-1})^(n-1)/n - 1])
Төмендегі шарттан, жұмыстың ең төменгі шамасын lT табамыз:
*\frac{dl_T}{d\pi_1} = \frac{d((\pi_1^{(n-1)/n} - 1) + [(\pi \pi_1^{-1})^{(n-1)/n}-1])}{d\pi_1} = 0
бұдан, \pi_{1opt} = \sqrt{\pi} немесе P'_1/P_1 = \sqrt{P_2/P_1} және P'_1 = \sqrt{P_1P_2} сонымен қатар, P'/P_1 = P_2/P' немесе \pi_1 = \pi_2 яғни, цилиндрдегі қысым қатынасы бірдей.

Дәл осындай тұжырым, көп санды сығымдағыштың цилиндрінде болуы мүмкін. Цилиндр саны Z кезіндегісі
*\pi_1 = \pi_2 = \pi_3 =... = \pi_z = \sqrt[z]{\pi}

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Спектрофотометрлік әдістердің артықшылығы мен кемшіліктері

**Спектрофотометрлік әдістердің артықшылығы мен кемшіліктері**. Мазмұндалған әдістердің артықшылығы мен кемшіліктері электромагниттік сәуле шығарудың затпен әрекеттесу ерекшеліктеріне, ӘК-, көрінетін, ИҚ-приборлар технологиялық сипаттамаларына, калыпты және арнайы әдістемелердің талдаулық мүмкіндігіне байланысты. Кейбір артықшылықтар мен кемшіліктер бұдан бұрын да қарастырылган. Сондықтан олардың тек жалпы белгілері ғана аталады.

Көрінетін және ӘК-спектроскопия әдістерінің ИҚ-спектроскопиядан айтарлықтай артықшылығы, атап айтқанда, ол заттың сапалық және сандық талдауы кезінде сұйытылған ерітіндіден іздік концентрацияны анықтаудың аса жоғары сезгіштігі болып табылады.
Екіншіден, ИҚ-спектроскопия әдісінің сәуле шығару мен зат әрекеттестігіне едәуір талғамы бар. ИҚ-сіңіру спектріндегі сипаттауыш жолақтарының саны ӘК-, көрінетін спектрлерден гөрі көп. ИҚ-спектрдің өзіндік касиеті - оның айтарлықтай артықшылығы. Бірақ тыйым салу ережесіне сәйкес ИҚ-спектрлерде тербелістері қисынды-шашырау немесе электронды-тербелмелі спектрлерде белсенділеу, мысалы, С = С, С ≡ С молекулалардың симметриялы жолақтары болуы мүмкін.

Бұрын да айтылғандай, электрондық спектроскопияның фотометрлік С әдісі іс жүзінде элементтерді анықтау үшін жасалған. Алайда ерітінділері көрінетін, ӘК-және жақын ИҚ-аймақтағы спектрде сіңірілетін барлық иондар үшін қосылыстарды алу реакциялары әлі толық зерттелініп бітпеген.
ИҚ-спектроскопия әдісі көптеген осындай мәселелерді шешу, мысалы, гексахлорциклогексанның бес изомерін, бензолдың орын басушыларын. парафиннің сапасын, шайырды, полимерді, биологиялық жүйелерді (канды) анықтағанда, ұлпек (пленка) құрамын, эмальдан жасалған жабындарды, оптикалық талшықтар мен олардын жабындарын анықтаганда өте ыңғайлы әдіс болып саналады. Өздерінің мүмкіндіктеріне орай ИҚ-спектроскопия әдісін эмбебап дегі есептеуге болады. Ол органикалық және бейорганикалық қосылыстар үлгісін газ, сұйық және қатты күйінде, температура мен концентрацияның кең аралығында талдау жасауда кеңінен қолданылады.

Қалыпты жағдайдағы ИҚ-аймақта тек бір атомды газдар мен полюссіз Не, Ne, О2, Н2, N2 молекулалары ғана сәуле шығаруды (мөлдір) сіңірмейді. ИҚ-әдістің кемшілігіне мыналарды жатқызуға болады: сіңіру жолақтарының кездейсоқ қаптасуы, Үлгіні (сынаманы) дайындауға жұмсалатын уақыт, аспаптарды қалыптастырып, реттеу және оны бағалау үшін әуелгі стандарттардың қажеттілігі, сандық талдаудың қалыптастырылған мәліметтерін бір спектрофогометрден екіншісіне откізуге мүмкіндіктің кейде, айталық, оте қатты сіңірілетін ылғалды ерітінділердегі косылыстардың мөлшерін анықтағанда сезгіштіктің жоқтығы. Әйтсе де бұны жаңа буын ИҚ-Фурье-спектрофотометрлерді қолданып, олардың сезгіштігін, талғамын, сапалық және сандық талдаудағы спектрдің дәлдігі мен жылдамдығын және спектрдің кең аралықтағы 5000 - 10 см−1-ге дейін өте кіші де, үлкен оптикалық тығыздықга жұмыс істеуін арттыруға болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Эмиссиялық спектрлік талдау

**Эмиссиялық спектрлік талдау**. Талдаудың спектрлік және басқа да оптикалық әдістері, электромагниттік сәуле шығарудың затпен әрекеттесу және онымен байланысты жүретін басқа да құбылыстар мен әсерлер нәтижесінде туындайтын, аналитикалық сигналдар мен деректерді өлшеуге негізделген.

Жарықтың екі жақты табиғаты бар: толқындық және корпускулалық. Оны сипаттау үшін толқындық және кванттық теория тұрғысынан түсіндіру керек. Кванттық энергия квант теориясымен сипатталса, ал толқындық сипаттамаларға тербелу жиілігі, толқын ұзындығы, толқындық саны және сол сияқтылар жатады.

Электромагниттік сәуле шығару энергиясы келесі қатынас бойынша анықталады:

:E = hν

мұндағы h - Планк тұрақтысы, ол 6,62 * 10−34 Дж/с-қа тең; ν - тербеліс жиілігі, ол 1 с тербелу санын көрсетіп, герцпен (Гц) өлшенеді.

Толқын ұзындығы - толқынның бірдей фазамен тербелетін ең жақын нүктелерінің арасы. Ол метрмен (м) және оның үлестері сантиметрмен (см), нанометрмен (1 нм = 10−9 м) өлшенеді.
 
## Дереккөздер


Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Тіркелген салық

¥тыссыз ойын автоматтарын; ойын өткізуге пайдаланылатын дербес компьютерлерді; ойын жолдарын (боулинг (кегельбан)); картты (картинг); бильярд үстелдерін (бильярд) пайдалана отырып, қызмет көрсетулерді жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер мен заңи тұлғалар тіркелген салықты төлеушілер болып табылады.
Ойын өткізу үшін пайдаланылатын тиісті ойын құрылғылары тіркелген салық салу объекті болып табылады.
Айына салық салу бірлігіне тіркелген салықтың ең төменгі және ең жоғарғы базалық мөлшерлемелерінің мөлшерлері төменгі кестеде келтірілген.

Қызметін бір әкімшілік-аумактық бірліктің аумағында жүзеге асыратын барлық салық төлеушілер үшін жергілікті атқарушы органдар бекітілген базалық мөлшерлемелер шегінде бірыңғай тіркелген салық мөлшерлемелерін белгілейді.
Тіркелген салық үшін салық кезеңі күнтізбелік тоқсан болып табылады.
Тіркелген салықты есептеу әрбір салық салу объектіне тиісті салық мөлшерлемесін қолдану арқылы жүргізіледі.
Салық салу объектілері айдың 15-ін қоса алғанға дейін пайдалануға енгізу кезінде тіркелген салық белгіленген мөлшерлеме бойынша, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеменің S мөлшерінде есептеледі.
Салық салу объектілері айдың 15-іне дейін шығып калған кезде тіркелген салық айдың жартысы үшін деп, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеме бойынша есептеледі.
Тіркелген салық есепті салық кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-інен кешіктірілмей жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеуші ретінде Tipкey есебінің орны бойынша бюджетке төленуге жатады.
Жоғарыда аталмаған кәсіпкерлік қызметтің өзге түрлерін жүзеге асыру кезінде тіркелген салықты төлеушілер қызметтің осындай түрлері бойынша кірістер мен шығыстардың бөлек есебін жүргізуге және жалпыға бірдей белгіленген тәртіпте бюджетпен есеп айырысу жүргізуге міндетті.
Тіркелген салық бойынша мағлұмдама есепті токсаннан кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірілмей салықсалу объектілерінің орналаскан жері бойынша салық органына табыс етіледі.

## Дереккөздер



Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Құмар ойын бизнесі салығы

**Құмар ойын бизнесі сферасындағы** қызметті жүзеге асыруға байланысты  қоғамдық қатынастарды реттейтін құмар ойын бизнесі салығы 2007 жылғы каңтардын 12-сінде енгізілген. Казино, ойын автоматтарының залы, тотализатор, букмекерлік кеңсе қыметтерін көрсету жөніндегі қызметті жүзеге асыратын дара кәсіпкерлер мен заңды тұлғалар ойын бизнесі салығын төлеушілер болып табылады.
Құмар ойын бизнесі сферасындағы қызметті жүзеге асыру кезінде ойын ycтелi, ойын автоматы, тотализатор кассасы, тотализатордың электрондық кассасы, букмекер кеңсесінің кассасы, букмекер кеңсесінің электрондық кассасы құмар ойын бизнесіне салық салу объектілері болып есептеледі.
Салық салу объектінің бірлігінен құмар ойын бизнесіне салық мөлшерлемесі айына айлық есептік көрсеткіштің 30-дан 830 еселенген мөлшерін құрайды. Салық мөлшерлемесі Республикалық бюджет туралы заңда белгіленген және салық кезеңінің бірінші күні қолданыста болған АЕК мөлшері негізге алына отырып айқындалады.
Құмар ойын бизнесі үшін салық кезеңі күнтізбелік тоқсан болып табылады. Құмар ойын бизнесі салығын есептеу әрбір салық салу объектіне тиісті салық мөлшерлемесін қолдану арқылы жүргізіледі.
Салық салу объектілері айдың 15-ін коса алғанға дейін пайдалануға берілген кезде, құмар ойын бизнесі салығы белгіленген мөлшерлеме бойынша, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеменін S мөлшеріне есептеледі, ал олар айдың 15-іне дейін шығып калған кезде, құмар ойын бизнесі салығы белгіленген мөлшерлеменің S мөлшерінде, 15-інен кейін белгіленген мөлшерлеме бойынша есептеледі.
Құмар ойын бизнесі салығы есепті салық кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-нен кешіктірілмей салық салу объектілерінің тіркелген орны бойынша бюджетке төленуге жатады.
Құмар ойын бизнесі салығын төлеугиілердің қосымша төлемі белгіленген. Қосымша төлем құмар ойын бизнесі сферасындағы қызметтен алынған табыстың сомасы белгіленген табыстың шекті сомасынан асып түскен жағдайда есептеледі. Қосымша төлем табыстың шекті мөлшерінен асып түсетін сомаға белгіленген мөлшерлемені қолдану арқылы есептеледі және ол есепті салық кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-інен кешіктірілмей төленуге жатады.
Құмар ойын бизнесі салығын төлеушілер үшін салық кезеңі ішіндегі табыстың шекті мөлшері объектбірлігінен айлықесептік көрсеткіштің 2000-нан 135000 еселенген мөлшерін құрайды.
Құмар ойын бизнесі салығын төлеуші құмар ойын бизнесі саласындағы қызметтің бірнеше түрін жүзеге асырған кезде қосымша төлем осы саладағы әрбір қызмет түрінен алған табыстан бөлек есептеледі.Құмар ойын бизнесі саласына жатпайтын кәсіпкерлік қызметтің өзге де түрлерін жүзеге асыру кезінде құмар ойын бизнесі салық төлеушілер қызметтің көрсетілген түрлері бойынша кірістер мен шығыстардың бөлек есебін жүргізуге және жалпыға бірдей белгіленген тәртіпте бюджетпен есеп айырысу жүргізуге міндетті.
Салық төлеушілер құмар ойын бизнесі салығы бойынша мағлүмдаманы жекелеген қызмет түрлерін жүзеге асыратын салық төлеуші ретінде тіркеу есебі бойынша салық органына есепті тоқсаннан кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірмей табыс етеді.

## Дереккөздер



Санат:Салықтар
Метамикті минералдар

Алғашқы жаратылысында кристалды минералдардың кейін кристалдық құрылысынан айырылып, шыны сияқты түрге көшкенін метамикті минералдар дейді. Метамикті минералдардың бұрынғы сырт формасы да, химиялық құрамы да сол қалпында сақталады, бірақ олардың кристалдық ішкі құрылысы өзгереді, бұзылады, яғни изотроптық қасиетке айналады. Сондықтан мұны изотроптану деп те атайды.

Метамикті өзгеріс көбінесе тек әлсіз қосылысты минералдарда, басқаша айтқанда, әлсіз негіздер мен әлсіз қышқылдардың қосындысында болады. Мысалы, монацит (Се, Ba)РO4 , циркон Zr (SiO4), фергюсонит (Ү, Er, Се, U) (Nb, Та, Ті)O4.

Кейбір жағдайларда метамиктің әсерінен бір минерал екіге, үшке бөлінеді. Ондай жерде минералдардың барлық қасиеттері өзгереді.

Метамикті өзгерістің себебі әлі толық анықталған жоқ. Көбіне ондай өзгерісті кристалдық решетка құрылысының ыдырауынан деп болжайды.  Ол ыдыраудың себебі көбінесе радиоактивті элементтердің сәуле шығаруынан болу керек. Сонымен қатар минералдар ішіндегі кейбір элементтердің (көбінесе металдардың) тотықтанып, төменгі валенттен жоғары валентке айналуынан да кристалдық решетканың бұзылуы мүмкін. Мысалы, ферробрусит минерал (Mg, Fе) (ОН)2 тотыққан кезде екі валентті темір үш валентті түрге айналады, соның арқасында кристалл аморфты затқа айналады.

Метамикті өзгерістердің басқа да түрлі себептері болуы мүмкін.
 
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:География
Күрделі кедергі

***Күрделі кедергі.*** Білеудің көлденең қимасында екі немесе одаң да көп ішкі күштердің әсер етуі. Күрделі кедергіге қиғаш иілу, білеудің центрден тыс созылуы және сығылуы және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Иілу кезінде статикалық анықталмайтын жүйелер

***Иілу кезінде статикалық анықталмайтын жүйелер.*** Іс жүзінде сырықтардың біріктірілген түрлері иілуге негізделеген, олар жақтаулар, кесілмейтін арқалықтар. Машина жасау саласында сырықтық және жақтау үшін күш әдісі кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Бритни Спирс

**Бритни Джин Спирс** (; 2 желтоқсан 1981 ж. туыл.) — американдық поп-әншісі, поп-музыканың ханшайымы, Грэмми мен Jusus Award сыйлықтарының иегері, биші, актриса.

Бритни Спирс музыкалық мансабындағы үлкен табысқа 1999 жылы шыққан дебюттік альбомы *…Baby One More Time* арқылы қол жеткізді. Альбом әлемдік танымалдылыққа ие болып, аттас сингл *Billboard Hot 100* чартында бірінші орынға көтерілді. Кейінгі *Oops!… I Did It Again* (2000), *Britney* (2001) және *In the Zone* (2003) альбомдары оның поп-музыкадағы жетекші орында екенін бекітті.

Спирс «Toxic» әні үшін алғашқы «Грэмми» сыйлығын алды. Оның бірқатар синглдері *Billboard Hot 100* чартында бірінші орыннан дебют жасады.

Американдық дыбыс жазу компаниялары қауымдастығының деректеріне сәйкес, Бритни Спирс әлем бойынша 100 миллионнан астам альбом, ал синглдерін қоса есептегенде 200 миллионнан аса жазба сатты. Ол поп-музыка тарихындағы ең көп сатылған әртістердің бірі саналады.

## Дереккөздер

Санат:Миссисипиде туғандар
Санат:АҚШ сценарийшілері
Санат:АҚШ бишілері
Санат:АҚШ сазгерлері
Санат:АҚШ продюсерлері
Санат:АҚШ ақындары
Санат:АҚШ дизайнерлері
Санат:АҚШ модельдері
Қауіпті күй

***Қауіпті күй.*** Конструкцияның жұмысына қауіпті болатын күй. Қауіпті күй: созымды материал үшін статикалық және соққы күштер кезінде үлкен қалдық деформациялары болуымен, морт материалдар үшін сызаттар пайда болуымен, материалдың қирауымен, циклдік өзгеретін күштер кезінде қажу сызаттарының болуымен және ұлғаюымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Ұлттық Банктің қызметтері мен операциялары

**Ұлттық Банктің қызметтері мен операциялары**

2003 жылы Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі туралы Заңға енгізілген соңғы өзгерістер мен толықтырулардың нәтижесінде 2004 жылдан бастап Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің атқаратын қызметтері қатарында бірқатар өзгерістер пайда болды. Бұл жерде Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкке дамыған елдердің орталық банктері сияқты тек классикалық қызметтерді атқару жүктеліп отыр.

Соған сәйкес, барлық қадағалау қызметтері (банктік, сақтандыру, бағалы қағаздар нарығын қадағалау) 2004 жылы 1 қаңтардан өзінің қызметін бастаған Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу және қадағалау жөніндегі агенттігіне берілді.

Ұлттық Банк мынадай классикалық қызметтерді атқарады:
* ақшаны эмиссиялау, яғни айналысқа қажетті мөлшерде банкноттар мен монеталарды шығару;
* мемлекеттің ақша-несие саясатын әзірлеу және жүргізу;
* несие беру;
* депозит қабылдау;
* төлем жүйесін ұйымдастыру;
* валюталық реттеу және валюталық бақылауды жүзеге асыру;
* төлем балансын құрастыру.

Сонымен қатар, Ұлттық Банкке жоғарыда аталған қызметтерге қоса төмендегідей өзге қызметтерді атқару жүктеледі:
* Қаржы нарығының барлық қатысушыларының қызметін реттеу және қадағалау, соның ішінде:
* Банктер;
* Сақтандыру ұйымдары;
* Бағалы қағаздар нарығының қатысушылары;
* Жинақтаушы зейнетақы корлары.
* Қаржы нарығының барлық қатысушыларына арналған бухгалтерлік есеп стандартын бекіту.

Ұлттық Банктің негізгі міндеті мен қызметтерін осылайша түйіндеу инфляция бойынша мақсаты көрсетіштер үшін Ұлттық Банктің жауапкершілігін күшейтеді.

Ұлттық Банк мынадай операцияларды жүргізеді:
* бірінші кластық эмитенттермен шығарылатын алты айлық қайтару мерзімдегі міндеттемелерді қайта есепке алады;
* мемлекеттік бағалы қағаздарды сатып алады және сатады;
* депозиттік сертификаттармен қайтару мерзімі бір жьшға жататын борыштық бағалы қағаздарды сатып алады және сатады.
* депозиттік және есеп айырысу операцияларын жүргізе отырып, бағалы кағаздарды, басқа да құндылықтарды сақтауға және басқаруға қабылдайды;
* қаржы құралдарымен операцияларды жүзеге асырады;
* қажет кезінде банктерде және қаржы ұйымдарында шоттар ашады;
* чектерді жазып вексельдерді береді;
* жарғыға қайшы келмейтін өз міндеттемелеріне сай келетін басқа да банктік операцияларды жүзеге асырады.

## Дереккөздер

Санат:Экономика
Санат:Ақша
Санат:Экономикалық теориялар
Материалдың тозуы

***Материалдың тозуы.*** Сыртқы жағдайлар өзгермегенде және сыртқы күштер жоқ кезде материалдың механикалық қасиеттерінің уақыт бойынша өзгеру құбылысы. Тозу кезінде жылжығыштық деформация тек күш өсерінің ұсақтығына емес, оның пайдалану мерзіміне де байланысты. 
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Португал тілі

**Португал тілі** (порт. português [puɾtuˈɣeʃ]) — Үнді-Еуропа тілдері шоғырының роман тобына жататын тіл.

Санат:Роман тілдері
Санат:Португал тілі
Анемон балығы

**Анемон балығы** () — теңіз балықтарының сайқымазақ-балықтары жанұясының түрі (*Amphiprioninae*).

Санат:Алабұғатәрізділер
Григориан күнтізбесі

**Григориан күнтізбесі** — әлемнің көп бөлігінде қолданылатын күнтізбе. Католик елдерiнде 1582 жылдың 4 қазанында әке Григорий XIII ескi юлиан күнтізбесінің орнына енгiзiлдi. Тропиктік жылға (365,2422 тәулік) келістіру мақсатында Григориан күнтізбелі жылдың ұзақтығын 365,2425 тәулікке теңістіріп, кібісе жылдарды қайта бөлген.

## Айлар мен кібісе жылдар
нобай|Ай күндерін жұдырықтармен санау. Алақан сүйектері 31 күнді айларды, ал олардың арасындағы шұқырлар 30 күнді айларды белгілейді.|313x313 нүкте
Алдыңда қолданыста жүрген Юлиан күнтізбесіндегідей, Григориан күнтiзбесі — күн күнтізбесі, яғни оның ұзақтығы Жердің күн орбитасынан айналғанына сәйкестендірілген. Григориан жылында 12 ай, әрқайсысы 28-31 күн аралығындағы ұзақтықпен жiктеледi:

Күнтізбе циклі әр 400 жыл немесе 146.097 күн қайталанады. 400 жылдың 303-і — кәдімгі және 97-і — кібісе жыл. Күнтізбелі жылдың орташа ұзақтығы —  күн немесе 365 тәулік, 5 сағат, 49 минут және 12 секунд. Григориан күнтізбесі бойынша, әр 400-жыл және 4-ке бөлінетін, бірақ 100-ге бөлінбейтін жыл — кібісе жыл болып саналады.

## Юлиан және григориан күнтiзбелерiн айырмашылығы
Юлиан және григориан күнтiзбелерiнiң күндерінің айырмашылығы:

## Мемлекеттердің григориан күнтізбесіне ауысу күндері
Спидометр

**Спидометр** ( — жылдамдық және  өлшеймін) — көлік машиналарының к/с өлшемімен жылдамдығын көрсететін аспап.

Спидометрді 1888 жылға дейін Иосип Белушич ойлап тапқан. Ол 1888 жылы Венада өз өнертабысын патенттеді және 1889 жылы Париждегі Универсель экспозициясында ұсынды. 
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Спэн

**Спэн** () — ұзындықтың британдық бірлігі 1 спэн = 0,2286 м.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Стандартты үлгілер

**Стандартты үлгілер** () — заттардың немесе материалдардың құрамын немесе олардың қасиеттерін сипаттайтын шамаларының бірліктерін көрсететін өлшемдер. Стандартты үлгілер метрологиялық жүмыстар жүргізгенде және шикізат пен өнім сапаларын тексергенде қолданылады. Стандартты үлгілер қойылатын жалпы талаптар және оларды аттестаттау реті стандартталған.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Стен

**СТЕН** ( — күш) — МГС бірліктер жүйесіндегі күштің ескірген бірлігі 1 стен = 1000 Н = 1 кН.

Санат: Физика
Санат:Өлшем бірліктері
Стилометр

**Стилометр** ( — болат және  - өлшеймін) - металл қорытпалары мен минералдарды сандық спектрлік тез талдауға арналған, фотометрлік құрылғысы бар спектроскоп. Бақылау көзбен жүргізіледі. Бірнеше элементтерді талдау ұзақтылығы он минутқа жетпейді. Қателігі 5% -ға дейін.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Стилоскоп

**Стилоскоп** ( - болат және  — қараймын, бақылаймын) — болаттар мен қорытпалардың химиялық құрамын шығарылған сәуле спектрінің арқасында визуалды бақылау арқылы тез талдауға арналған спектроскоп. Стилоскопта заттың үлгісі тез жанып буланады да одан ұшқындық және доғалық разряд шыққан сәуле спектры монохроматтық окулярға түседі, Онда ең негізгі компоненттерге (темір, никель, кобальт, мыс, магний және т.с.с.) сәйкес келетін бөлім бағалары болады. Негізгі артықшылығы - дизайнның қарапайымдылығы және төмен құны, зертханалық химиялық талдаумен салыстырғанда жылдамдығы. Кемшіліктері – төмен дәлдік, бағалаудың операторға тәуелділігі. Классикалық аспап сәулелену спектрінің көрінбейтін бөлігін пайдаланбайды, талдау процедурасы спектрді қарау және анықтау үшін уақытты қажет етеді, бұл аспаптың немесе үлгінің қызып кетуіне әкелуі мүмкін. Қазіргі заманғы жетілдірілген стетоскоптар алынған спектрді суретке түсіруге және автоматты талдау үшін кескіндерді компьютерге енгізуге арналған құрылғылармен жабдықталған.
 
## Дереккөздер

Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Суөлшер

**Суөлшер** () — судың шығынын өлшейтін аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Сферометр

**Сферометр** ( — шap және грек.  - өлшеймін) - әрбір бұйымдардың қисықтық радиусын өлшеуге арналған оптикалық аспап. Орталық қиманың хордасы және оған сәйкес түзу сызық өлшенеді. Өлшеу шегі 40 ... 40 000 мм, қателігі 0,02 ... 0,5 %. Оптикада, машина жасауда кеңінен қолданылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Сфигмограф

**Сфигмограф** ( — қан соғуы және — жазамын) артерия тамырының тербелісті соғуын жазуға арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Сфигмоманометр

нобай|Сфигмоманометр
**Сфигмоманометр** ( — пульс,  - сирек және  - өлшеймін) — адам иығының артериясын басқанда пайда болатын қан қысымын өлшеуге арналған пневматикалық аспап. Көрсеткіші ретінде артерияны басқанда шығатын шуыл және оның тоқталуы.
 
## Дереккөздер

Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Сығылу қысымы

**Сығылу қысымы** () - іштен жанатын қозғалтқыштарда ауаның немесе жұмыс қоспасы сығылуының ең соңындағы қысымның ең үлкен мөлшері.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Стильб

**Стильб** ( - жарқыраймын) — жарқыраудың жүйеден тыс көне бірлігі. 1 стильб = 1 кд/см2 немесе 104 кд/м2.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Тауншип

**Тауншип** () — ауданның британдық бірлігі. 1 тауншип 6*6 мильтең ауданға. 1 т = 93, 23957 км2.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Турбосығымдаушыдағы сығу процессі

Салқындатылмайтын турбосығымдаушыдағы толассыз қозғалыстағы қайтымды сығылу кезіндегі энергия теңдеуін былай
жазады:
i_2 + c_2^2/2 = i_1 + c_1^2/2 + l_T^1
Мұндағы, салқындату кезіндегі меншікті жылудың жұмсалуы
qa = 0; С1 - ағынның кірер кезіндегі жылдамдығы; С2 - сатыдан
шыққан кезіндегі жылдамдығы. С1 ≈ С2 деп, қабылдауға болады.
Онда, газ ағынына берілетін теориялық жұмысты, мына теңдеумен
анықтайды:
*l'_T = i_2 - i_1
Формуланы есепке алғаннан кейінгі сығылу үшін:
*l'_T = i_2 - i_1 = \int_{P_1}^{P_2}\nu dp
бұл - 5.5 суреттегі 3214 ауданына сәйкес келеді және піспекті
сығымдағышқа арналған формуламен бірдей.

Үйкелісті жағдайдағы (суытылмағанда), яғни бейнеленген 1-2
қисық сызықты қайтымсыз адиабатты сығуға арналған бірінші заңның теңдеуін былай жазады:
*q_u = i'_1 - i_2 = \int_{P_1}^{P_2}\nu' dp,
онда,
*l'_T = i_2 - i_1 = \int_{P_1}^{P_2}\nu' dp + q_u
Суретте \int_{P_1}^{P_2}\nu' dp —> аудан 12'34 - ағынның меншікті 
жұмысының lT берілуіндегі сығуының 1-2' қайтымсыз адиабаты 1-2
бойынша; i'2 - i1 -> аудан 32'65 - теориялық меншікті жұмыс, оның
сол шегіндегі (i'2 - i1) изоэнтропийлі сығылу (dqu=0) жағдайдағы
берілуі, яғни сығымдағыш жетегіндегі нақтылы меншікті жұмыстың жұмсалуы; 
q_u = \Delta l_u  —>аудан 26'5412 - аудан, үйкелісті
жұмысқа сәйкес келеді.
Белгілейміз  \int_{P_1}^{P_2} \nu' dp/(i'_2 - i_1) = \mu_{kn}
формуладан табамыз:
*i'_2 - i_1 = 1/ \mu_{kn} \int_{P_1}^{P_2}\nu' dp
Шартты түрде, n = const кезінде PVn қайтымсыз политроптың
адиабатын, PVn = const қисық сызықты теңдеуін белгілейміз.

Онда \int_{P_1}^{P_2}\nu' dp = \frac{n}{n-1}(P'_2 V'_1 - P_1 V_1) = \frac{n}{n-1} R(T'_2 - T_1)

i'_2 - i_1 айырмасын (2'-6 изоэнтропа бойынша алынған) мына
түрінде жазамыз:
*i'_2 - i_1 = \frac{k}{k-1} R(T'_2 - T_1)
бұдан жоғарыдағы теңдеудің орнына қойғаннан кейін, табамыз:
*\frac{k}{k-1}(P_2' V_2' - P_6 V_6) = \frac{1}{\mu_{kn}} \frac{n}{n-1}(P'_2V'_2 - P_1 V_1)

і1 = const сызығында орналасқан 1 және 6 нүктелері үшін,
P1V1 ≈ P6V6 немесе Т1 ≈ Т'1.
Сондықтан, сығу процессі үшін
*\frac{n-1}{n} = \frac{1}{\mu_{kn}} \frac {k-1}{k}
немесе
*n = \frac{k}{k - (k-1)/ \mu_{kn} }
n=const, k=const кезінде, барлық сығылу процессінің бойында
\mu_{kn} = const.

Жалпы түрінде, шексіз аз учаскідегі сығылу қисық сызығы
ПӘК \mu_{kn}= \nu dp/di' болады.

Демек, берілген әрбір процесстің шамалары үшін, n қайтымсыз адиабаттың үйкелісіне байланысты, шамамен политропқа ұқсас
теңдеумен жазылады. Себебі \mu_{kn} , онда теңдеуден көрінгендей, шамасы n\mu_{kn} =0,8....0,9 және k = 1,4 шамаларын n = 1,55....1,46
табамыз.

\mu_{kn} коэфициенті, политропты ПӘК деп аталады. \mu_{kn} = 1 кезінде, (5.18) теңдеуге тиісті, n = k изоэнтропийлі сығуға сәйкес.

Политропты ПӘК-ті тікелей шығын арқылы жазуға болады:
*\mu_{kn} = \frac{\int_{P_1}^{P_2}\nu' dp }{i' - i_1} = 1 - \frac{\Delta l_u}{i_2' - i_1} = 1 - \frac{\Delta l_u}{k(k-1)R(T_2' - T_1)}

Теңдеуді есепке ала отырып, табамыз:
*\frac{n}{n-1} = \frac{k}{k-1} - \frac{\Delta l_u}{R(T_2' - T_1)}
Сонымен қатар, \mu_{kn} коэффициентін тәжірибе мәліметтері бойынша, бағалануы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Тахометр

**Тахометр** - ( - тез,  - өлшеймін) — машина тетіктері мен механизмдердің айналу жиілігін (бұрыштық жылдамдығын өлшеуге арналған аспап. Тахометр магниттік,дірілдік, сағаттық интегралдаушы, стробоскопты, электрондық интегралдаушы, магниттік-индукциялық, магниттік-электрлік, жиілікті-импульсті, ферродинамикалық, электронды-есептеуіш (цифрлы), пневматикалық және т.б. түрі болады. Тахометрдің өлшеу шегі 0 ... 1000 000 айн/мин. Жүмыстық диапазон ішіндегі мүмкінді қателік шегі х0,05 ... х4%. Көрсетуді автоматты түрде жазып отыратын тахометр тахограф деп аталынады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Текс

**Текс** ( - тігемін) — талшықтардың немесе жіптердің сызықтық тығыздығының жүйеден тыс бірлігі, яғни олардың массасының ұзындығына қатынасы. 1 текс = 1 г/км = 1 мг/м. Материалдардың қалыңдығын сипаттайды.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Телебақылау

**Телебақылау** () - телемеханиканың көмегімен объектылар жайын автоматты түрде бақылау. Оның құрамында телебақылау және телесигналдау болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Телеметрия

**Телеметрия** — теле өлшеу.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Танап

**Танап** (парсы сөзі) 
# жер өлшейтін ескі өлшем, гектардың алтыдан бір бөлігіне тең;
# жердің бір бөлек кесіндісі.

 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Сыйымдылық түрлендіргішті аспаптар

**Сыйымдылық түрлендіргішті аспаптар** () — қағаз бетіне түскен бояу қалыңдығын өлшеуге арналған аспаптар. Ондағы сыйымдылық келесі формуламен анықталады: С=ε0εs/d; мұнда е0 — электр тұрақтылығы, е — салыстырмалы диэлектрлік, өтімділік. Ол бояудың байланысты алынады. S — конденсатор тілімшелерінің ауданы; d тілімшелердің ара қашықтығы.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Телеөлшеу

**Телеөлшеу** ( — алыс) - тексерілетін объекті параметрлерінің өлшеніп алынған нәтижелерін қашықтыққа жіберуге арналған әдістер мен техникалық құралдарды қамтитын телемеханика тарауы. Телеөлшеу кезінде өлшенетін шама байланыс арнасы бойымен жіберу үшін жіберу процесінде оның өзгерісі өлшеу бағасына әсер етпейтіндей  сигналға түрлендіріледі. Өлшеу нәтижелерін қайта түрлендіру және мағынасын amy аналогты түрде (осциолографтың немесе көрсеткі электр өлшеуіш аспаптар көмегімен) немесе цифрлық түрде (цифрлық индикаторлар көмегімен) жүруі мүмкін. Автоматты түрде өлшеу үшін және өлшенген нәтижелерді алысқа жіберу үшін арналары жиіліктікпен және уақытпен бөлінген телеөлшеуішті жүйелер пайдалнылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Тигельдік басу машинасы

**Тигельдік басу машинасы** () - басу процесі тігінен орналасқан жазық беттегі (Талер) формаға екінші жазық беттің (тигель) қағаз табағын қысу арқылы атқарылатын машина, форматы, 30x40 см. Негізінен бланкалар, шағын бейнелі өнімдер, т.б. шығаруға арналған.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Типометрия

**Типометрия** (тип. ... метрия) — қаріп элементтерімен теру формасын өлшеуде қолданылатын типографиялық өлшеу жүйесі. Оның негізіне француз дюймі (кей елдерде ағылшын дюймі) алынған. Типометрия негізгі өлшемі пункт 1/72 дюйм (0,376 мм), және квадрат 48 пункт (18 мм).
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Титул беті

**Титул беті** - кітап, кітапша, журнал басылымдарының атауы, автордың аты-жөні, шығарушы баспаның атауы, шығарылған жері мен уақыты т.б. көрсетілетін элементі. Көп томды басылымдарда айқарма тағы басқа (сол жақ бетінде барлық томдарға тән контртитул - оң жақ бетінде тек сол томға арналған титул беті болады. Авантитул, шмуцтитул қара.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тозу, тозығу

**Тозу, тозығу** () — машина бөлшегінің жұмыс істеу барысында, әсіресе үйкелес жағдайында, өзінің өлшемін, түр-тұрпатын, салмағын өзгертуі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тоқтамалы цилиндрлі жазық басу машинасы

**Тоқтамалы цилиндрлі жазық басу машинасы** () — басу цилиндрі талердің кері қарай алгашқы орынына қайтуы тоқтап, оны өткізіп жібереді.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Технологиялық операция

**Технологиялық операция** () - Технологиялық процестің бөлігі. Бір жұмыс орнында ғана атқарылады. Өнімділікті анықтаудың, жүктемені жоспарлаудың және еңбекті нормалаудың негізгі есептеу бірлігі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Трафаретті баспа

**Трафаретті баспа** () - мәтін мен графикалық бейнені басылатын материалдарға (қағаз, картон, мата, пленка т.б.) бояуды басу формасының (басылмайтын жерлері қорғау қабатымен жабылған полимерлі, жібек немесе мыс тор) саңылауларынан өткізу арқылы беретін басу түрі. Бояу қабатының (80 мкм жоғары) қалыңдығына байланысты бұйымдарды маркалау (таңбалау), арнайы жазық пластинаға электронды схемаларды басу (электрлік плата), зағиптарға арналған кітап басуда трафаретті баспа қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Түске бөлу

**Түске бөлу** түрлі-түсті түпнұсқаны жарықсүзгілерді немесе селективті жарық бергіштерді пайдалану арқылы, жеке түстерге бөлу. Жеке түстерге жасалған басу формаларымен көп бояулы басу барысында түстер жинақталып белгілі бір дәлдікпен түпнұсқаны бейнелейді.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тісті беріліс

**Тісті беріліс** () — үш тізбекті механизм. Оның екі тісті дөңгелегі (немесе тісті дөңгелек пен рейка, червяк) және механизмнің корпусы қосылып айналмалы немесе әрілі-берілі қозғалысты жұп құрайды. Цилиндрлі, конусты, гипоидты, т.б. болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тыс

**Тыс, тыстама** () — басылымның парақтарын бүлінуден, ластанудан сақтайтын бейнесурет басылған қағаздан немесе басқа да материалдардан жасалған сырт қабаты, көркемдеу элементі. Онда басылымның атауы, авторы, шығу деректері, бағасы беріледі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тісті рейка

**Тісті рейка** () — тісті беріліс жұбының айналмалы қозғалысты әрілі-берілі қозғалысқа өзгертетін сыңары.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тісті ілініс

**Тісті ілініс** () - тісті дөңгелектердің, тісті дөңгелектің рейкамен немесе бұрамдылықпен өзара байланыс әрекеттестігі. Tic түріне қарай (эвольвентті, циклоидті, шевронды, т.б.) жүйеленіп топтастырылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Тыстама

**Тыстама** () — қосымша алмалы-салмалы тығыз қағаздан, матадан, синтетикалық материалдардан т.б. жасалған кітап тысы. Мұқабаның сыртынан қапталып кітапты сақтау және көркемдеу-әсемдеу үшін қолданылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Сәндібек Ғұбайдуллин

**Сәндібек Ғұбайдуллин** (21.5.1947 жылы туған, Атырау облысы, Исатай ауданы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1995). Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың филология факультетін бітірген (1974). 1974 - 1977 жылдары Алматы облысы Нарынқол орта мектебінде мұғалім. 1977 - 1991 жылдары Атырау облысы баспасөзде, партия-кеңес органдарында жауапты қызметтер атқарған. 1991 жылдан X. Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің аға оқытушысы. ҚР ҒМ- ҒА корр.-мүше проф. М.С. Серғалиевтың жетекшілігімен *"Ә. Кекілбаев шығармаларының тілі"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғаған. Шығармалары: Әбіш Кекілбаев прозасының тілі. КДА., А., 1995.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Теңге 100

### 1993 жылғы үлгідегі номиналы 100 теңгелік банкнот
250 px|right
Көлемі 144х69 мм

Банкноттың бет жағында күлгін түс басым.

Шыға берістің дата айналымнан - қарашаның 14, 2012 жоспарланады

Сол жағындағы төменгі бұрышына және оң жағына жоғарыға банкноттың номиналы *"100"* саны жазылған. Банкноттың оң жағына Абылай ханның портреті және тігінен оның аты мен өмір сүрген жылдары орналастырылған. Портреттің төменгі сол жағы ою-өрнекпен өрнектелген. Банкноттың сол жағында Абылай ханның портреті сутамғы белгімен салынған. Сол жағына жоғарыға ою-өрнек әшекейі салынған.

Банкноттың сырт жағында қызғылт түс басым. Банкноттың орта тұсында Қожа Ахмет Ясауидің кесенсі.

## Тағы қараңыз
* Ақша
* Банкноттар
* Валюта
* Қазақстан теңгесі
* Теңге нышаны

## Сілтемелер
* 500 теңге 
* Валюта Казахстана 

## Дереккөздер


Санат:Қазақ теңгесі
Скандинавиялық қорғаныс

**Скандинавиялық қорғаныс** — дебют, келесі жүрістермен басталады:  **1. e2-e4 d7-d5.**

жартылайашық бастамаларға жатады.

## Тарихы

Ежелгі  дебют, бірақ тәжірибеге скандинавиялық шеберлердің арқасында XX ғасырдың басында бірақ кірді. Бұл дебютті талдауға арналған бірінші  монографияны Якоб Мизес 1918 жылы жариялады. Бірақ әлі XIX ғасырда бұл дебютті орыс шахматшысы Карл Яниш талдаған. Қазіргі  теория  бұл  дебютке аса сеніммен қарамайды, өйткені  ақтар ұзақ  инициативаға ие деп есептейді. Мұндай бағаға қарамай, скандинавиялық қорғаныс турнирлерде әлсін әлсін кездеседі.

## Нұсқалар

**2. e4:d5** кейін қаралар келесі мүмкіндіктерге ие болады:
* **2. … Фd8:d5 3. Kb1-c3**
** **3. … Фd5-d6**
** **3. … Фd5-d8**
** **3. … Фd5-a5 4. d2-d4 Kg8-f6 5. Kg1-f3**&nbsp;— негізгі нұсқасы
*** **5. … Cc8-g4 6. h2-h3 Cg4-h5 7. g2-g4 Ch5-g6 8. Kf3-e5**
*** **5. … Kb8-c6**
* **2. … Kg8-f6**&nbsp;— кейде бұл нұсқаның ұқсас позицияларына Алехин қорғанысындағы ойын апарып тірейді, ақтар негізгі  нұсқалардан **2. Kb1-c3** жолымен бас тартқанда.
** **3. c2-c4 c7-c6**
*** **4. d5:c6?! Kb8:c6**&nbsp;— пешка үшін өте жақсы контройынмен.
*** **4. d2-d4 c6:d5**&nbsp;— Каро-Канн қорғанысында ойынды Панов шабуылына айналдыру.
** **3. d2-d4 Kf6:d5**
*** **4. c2-c4**
** **3. Cf1-b5+ Cc8-d7 4. Cb5-c4 Cd7-g4 5. f2-f3**&nbsp;— артық пешканы ұстап қалу үшін ойнау.

Сонымен қатар **2. d2-d4** де мүмкін, ойынды Блэкмар-Димер гамбитынаайналдырып.

## Тағы қараңыз
* Алехин қорғанысы
* Блэкмар-Димер гамбиты

## Сілтемелер
* http://webchess.ru/content/22/

Санат:Жартылайашық дебюттер