Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев

**Қадыр Жаманбайұлы Жаманбаев** (18 тамыз 1914, Ақкүйік ауылы, Жаңақорған ауданы, Қызылорда облысы, Қазақ КСР - 15 қыркүйек 1986, Алматы, Қазақ КСР) — тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ұлы Отан соғысының ардагері, Қазақстанда жоғары мектеп тарихын зерттеуші, педагог, қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Жаманбаев Қадыр Жаманбайұлы 1914 жылғы 18 тамызда Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Ақкүйік ауылында дүниеге келген.

1932–1934 жылдары Жаңақорған аудандық халық ағарту бөлімінде хатшы, кейін бастауыш мектеп мұғалімі болып еңбек етті. 

1938 жылы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтын (қазіргі ҚазҰПУ) тәмамдады. Студент кезінде С. Асфендияров, Ш. Әльжанов, С. Сейфуллин, М. Әуезовтің дәрістерін тыңдап, оларды өзінің алғашқы ұстаздары санады.

1938 жылы Алматыдағы Қазақ педагогикалық училищесінде оқытушы болды. 

1941–1942 жылдары Жамбыл облысының Жамбыл аудандық халық ағарту бөлімінің меңгерушісі және орта мектеп директоры қызметін атқарды. 

1946 жылы КОКП Орталық Комитетінің жанындағы Жоғары партия мектебін бітіріп, Алматыдағы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияда марксизм-ленинизм кафедрасының меңгерушісі болып тағайындалды.

1951 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінде «1924 жылғы Қазақстандағы лениндік партияға шақыру» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады.

1952 жылға дейін Жаңақорған ауданы атқару комитеті төрағасының орынбасары, Қызылорда облыстық партия комитетінің нұсқаушысы.

1952–1954 жылдары Қызылорда педагогикалық институтының (қазіргі Қорқыт ата атындағы Қызылорда университеті) ректоры болды. 

1954–1958 жылдары Ақтөбе педагогикалық және медициналық институттарында кафедра меңгерушісі қызметін атқарды.

1958–1961 жылдары Гурьев педагогикалық институтының (қазіргі Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университеті) ректоры.  

1962–1974 жылдары Целиноград педагогикалық институтының ректоры болды. 

1974–1976 жылдары Қарағанды мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі.

1976–1986 жылдары Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты мен С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі.

1973 жылы «Қазақстандағы жоғары мектептің дамуының тарихи тәжірибесі (1917–1970 жж.)» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 

1939–1940 жылдары Кеңес-Фин соғысына, 1941–1945 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысты. 57-гвардиялық атқыштар дивизиясының капитаны, саяси жетекшісі болған.

## Негізгі еңбектері
Қазақстандағы үш жоғары оқу орнының – Қызылорда, Гурьев және Целиноград педагогикалық институттарының ашылуына жетекшілік етті. 
Жаманбаев жоғары мектептің дамуына белсенді үлес қосып қана қоймай, қоғамдық өмірге де белсене араласты. Оның еңбектері Қазақстандағы жоғары білім жүйесінің қалыптасуы мен даму тарихын зерттеуге арналды.

200-ден астам ғылыми еңбектің, соның ішінде монографиялардың, кітапшалар мен мақалалардың авторы.

Қ. Ж. Жаманбаев. Қазақстандағы партияға Лениндік шақыру (1924 ж.). Тарих ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты / М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің Ленин орденді марксизм-ленинизм оқытушыларын қайта даярлау институты. Мәскеу, 1950. 

Қ. Ж. Жаманбаев. Қазақстандағы партияға Лениндік шақыру / Алматы: Қазмембас, 1960.

Қ. Ж. Жаманбаев. Қазақстанда жоғары мектепті дамытудағы коммунистік партияның тарихи тәжірибесі (1917—1970 жж.). Тарих ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның авторефераты. Қазақ КСР Ғылым академиясы. Ш. Ш. Уәлиханов атындағы тарих, археология және этнография институты. Алматы, 1973. 

Қ. Ж. Жаманбаев. Қазақстандағы жоғары мектеп. Қазақстан Компартиясының жоғары мектепті басқарудағы 50 жылдық тарихи тәжірибесі (1920—1970) / Алматы: «Қазақстан», 1972.

Қ. Ж. Жаманбаев. Ұлы Қазан социалистік революциясының 65 жылдығы / Алматы: Қазақ КСР «Білім» қоғамы, 1982.

Қ. Ж. Жаманбаев. Қазақстандағы халықтар достығы мен пролетарлық интернационализмнің лениндік идеяларын жүзеге асыру / Алматы: ҚазМУ, 1984.

## Марапаттары мен атақтары
* І дәрежелі Отан соғысы ордені. 
* «Ерлігі үшін» медалі (екі рет).
* «Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі.
* «В. И. Лениннің туғанына 100 жыл толуына орай еңбектегі ерлігі үшін» медалі.
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталары (екі мәрте).
* Қазақ КСР-нің «Жоғары мектептің еңбек сіңірген қызметкері» атағы.

Астанадағы Еуразия ұлттық университетінің алғашқы ректоры ретінде аты мәңгілікке қалдырылды: университет ғимаратына ескерткіш тақта орнатылған.

## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы. Алматы, 1989. – Т. 3. – 205-б

Қазақстан қоғамтанушыларының биобиблиографиясы. Алматы, 1986. – 173-б.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары