open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бесим Аталай

**Аталай Бесим ** (Atalay Besіm) (1882 — 1965) — түрік тілінің белгілі маманы, қоғам қайраткері. 

Түркияда ұлт-азаттық қозғалысы басталысымен А. саяси өмірге араласады. 1932 — 51 ж. “Түрік тілі қоғамы” басқармасында жауапты қызмет атқарады. 1937 — 42 ж. Анкара ун-тінде парсы тілінің маманы, профессор. А. — тарих, география, тіл әдебиет және дін туралы көптеген зерттеулердің авторы. Оның есімін әлемге танымал еткен — Махмуд Қашқаридің әйгілі “Диуани луғат ат-түрк” сөздігінің түрікше аудармасы (1939 — 43). А. Б. түрік тілінің 1530 ж. Бергамалы Кадри жазған ең көне грамматикасын (1946), қыпшақ, шағатай тілдерінің бірнеше ескерткішін бастырып шығарды. Араб-парсы тілінен көптеген аударма жасаған. Құранның А. аударған түрікшесі 2 рет басылды. 1920 жылдан бастап бірнеше мәрте Түркия парламентінің (ұлт мәжілісінің) депутаты болып сайланды.
## Дереккөздер


Санат:Түркия қоғам қайраткерлері
Санат:1882 жылы туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Атаман

**Атаман ** — 
#Қарулы топ басшысы, жорықшы, жасақ жетекшісі. 
#Өкіметке, ресми билеуші орындарға бағынбайтын бүлікшіл топтың бастығы. Басыбайлылықтан қашып, елсізде еркін топ құрап, түрліше тіршілік (аңшылық, балықшылық, ел тонау) ете келе қалыптасқан казактар қауымдастығы өз басшыларын әлі күнге дейін осылай атайды. Ресейдегі халық көтерілісінің көсемін де кейде Атаман  деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Санат:Атақтар
Атакама

**Атакама шөлі** () — Оңтүстік Америкадағы Орталық Анд жотасының батыс етегінде жатқан шөл. Тынық мұхит жағалауында (ұзындығы 1000 км-ге жуық) созыла орналасқан. Чили Республикасы аумағының солтүстігіндегі тропиктік белдеуге сәйкес келеді. Құрамына Жағалық Кордильер, ұзына бойы созылған аңғар және Батыс Кордильер жотасының батыс беткейі кіреді. Кайнозой эрасындағы тектоник. қозғалыстар мен жанартау әрекеті нәтижесінде қалыптасқан шөл. Климаты тропиктік пассаттық, Перу суық ағысы әсерінен салқын болып келеді. Жағалауының орташа температурасы ең ыстық айда 19-20°С, ең салқын айда 13-14°С, ал ұзын аңғарларында ыстық айда 23°, салқын айда 12&nbsp;°C. Жауын-шашын өте сирек түседі (жылдық мөлшері 50 мм), кейбір жылдары мүлдем жаумайды. Жағалық Кордильердің шығыс бөлігінде өте ірі натрий және калий селитрасы, йод, ас тұзының кен орындары, ал Анд тауларының батыс беткейінде ірі мыс кен орны (Чукикамата) ашылған. Шөлдің беткі бөлігінің көпшілігін жылжымалы құмдар мен сортаң жерлер алып жатыр. Бұталар мен кактустер тек ылғал молырақ жерлерде өседі. Перу суық ағысының әсерінен жағалаудағы сулар планктонға және ихтиофаунаға бай келеді. Соның нәтижесінде жағалық жартастар мен аралдар құс базарына айналған. Ондағы құстар саңғырығының қалыңд. 30 м-ге жетеді. Ол азотты тыңайтқыш болып табылатын гуано түзеді. Гуано Чилидің ең басты экспорт өнімі. Үндістер тілінде “А.”- шөлді аймақ деген ұғымды білдіреді.

Санат:Чили географиясы
Санат:Америка шөлдері
Атамекен (газет)

**“Атамекен” ** — республикалық экологиялық апталық газет. 

Көлемі — 2 б.т. Негізгі тақырыбы — қоршаған табиғи ортаны қорғау, бұқараға экол. тәлім-тәрбие беру. “Жер тағдыры — ел тағдыры”, “Асан Қайғы ізімен”, “Ауылым — алтын бесігім”, “Орман-тоғай, жер, су — ортақ байлығымыз” т.б. тұрақты айдарлары бар. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Ата мұра

**Ата мұра** — әкеден балаға әалған мал-мүлік, жер, қазына, байлық, бјліп берген енші. Қазақ қауымында ерте заманнан қалыптасқан бүл дәстүр Қасым хан мен Есім хан дәуірінде ресми заң ережесімен бекітілген. Енші алған бала әкесі өлгеннен кейін оның енші алмаған қолындағы баласымен мұраға таласпайды. Мүлік ең алдымен өлген кісінің төлеуге тиісті қарызы болса, соған бөлінеді. Содан кейін жер мен су, мал-мүлік билердің, қалыс адамдардың, заң орындарының анықтауымен енші алмаған балаларға бөлінеді. Мал-мүлікті бөлу кезінде әке өсиеті ескеріледі. Ұлт мәдениеті мен дәстүріне қатысты мүліктер де қымбат мұра ретінде қастерленеді.

Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Мұрагерлік құқық
Мырзағұл Атаниязов

**Атаниязов Мырзағұл ** (1899, бұрынғы Торғай облысы Ақтөбе у. Мұғалжар бол. — 1945, Ақтөбе) — мемлекет және қоғам қайраткері, 1917 жылғы қазақ оқушы жастарының “Жас тілек”  мәдени-ағарту ұйымын құрушылардың бірі. Орыс-қазақ уч-щесінде, мұғалімдер семинариясында, Мәскеуде жоғары заң курсында (1923 — 24) оқыған. 1918 — 22 ж. ауыл мектебінің мұғалімі, алғашқы Кеңестерді ұйымдастырушы, Ақтөбе у. және губ. атқару комитеті төрағасының орынбасары болды. А. 1924 ж.  қаңтарда КСРО ОАК Ұлттар Кеңесінің мүшелігіне сайланған 5 қазақтың бірі болып Одақтық басқару орындарында Қазақстанның мүддесін қорғады. А. ұзақ жылдар бойы құқық қорғау органдарында жауапты басшы қызметтер атқарды. ҚАКСР Әділет халық комиссары, Жоғарғы Сот төрағасы, респ. прокуроры болды (1922 — 23, 1925 — 27, 1933 — 35). Ол мемл. құрылысты нығайту істері мен заң мекемелері жүйесін қалыптастыруда айрықша еңбек сіңірді. Ашаршылық жылдары Қазақстанның жер-жеріндегі (Арал, Әулиеата, Алматы, Қордай т.б.) асыра сілтеушілік пен заңсыздықтардың бетін ашты. 1927 — 32 ж. Ақмола губ. және Семей окр. атқару комитеті төрағасы, өмірінің соңғы жылдары БК (б) П өлкелік к-тінде, Қарқаралы окр., Әулиеата ауданы к-терінде басшы қызметтерде болды. Қазақ зиялылары қуғын-сүргінге түскен шақта жалған айыппен тұтқындалып, ГУЛАГ-тың Архангельск лагерінде отырды (1938 — 43).

Санат:1899 жылы туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Атарман

**Атарман ** — атқыш; садақ, мылтық атушы жауынгер. Көшпелі халықтарда әр заманда да садақпен, мылтықпен қаруланған француз королінің мушкетерлары (мылтықшылары), орыс патшасының стрелецтері (атқыштары сияқты) арнаулы әскер қосындары, атқыштар бөлімдері болған. Түркі халықтарында бұл әскери бөлімдердің тікелей ханға бағынуы олардың басқа әскерден ерекше болғанын көрсетеді. Ұрыс кезінде бұл бөлімдер қашан да маңызды рөл атқарған. Мұндай әскери бөлімдер хан жасағында құрылып, ханның түрлі жарлықтарын, әскери тапсырмаларын орындайтын болған. Атаман, аламан, қаһарман сөздері сияқты ерте кезде А. сөзі де тіліміздегі әскери атау болған. Қазір атарман-шабарман сөздерінің тікелей мағынасы жоғалып, тек ауыспалы мағынасы ғана сақталған. Көшпелі халықтардың дәстүрлі бейнелеу өнерінен садақ, мылтық атушы адамдардың бейнелерін жиі кездестіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Түркілер әскери өнері
Санат:Көшпелі халық әскери өнері
Санат:Атақтар
Атаманның ақыры (фильм)

нобай|308px|Фильмге арналған 2020 жылғы Қазақстан пошта маркасы

**«Атаманның ақыры»** — толық метражды, екі бөлімнен құралған кеңестік көркем фильм. 1970 жылы Қазақфильм студиясы шығарған.

"Атаманның ақыры" - детектив жанрында түсірілген екі сериялы тұңғыш қазақ фильмі. Фильмнің негізгі тақырыбы - отаншылдық.

## Сюжеті
1920–1921 жылдардағы Қазақстан мен Қытайдың Шыңжан-Ұйғыр аймағындағы тарихи оқиғалар жайлы баяндалады. Атаман Дутов бастаған ақ гвардияшылардың әркеттері сипатталған. Ақ гвардияшы атаман Дутовтың бандасын жою туралы операция  дайындалады. Оны орындау чекист Шадияровқа жүктелді. Ол атаманның штабына еніп, әбден оның сеніміне кіріп алып, өз өмірін қатерге тіге жүре берілген тапсырманы орындап шығады.

## Рөлдерде
*Қасымхан Шадияров — Асанәлі Әшімов
*Николай Суворов — Виктор Авдюшко
*Юхан — Геннадий Юдин
*Нестеров — Юрий Саранцев
*Ахмед — Құрбан Абдрасулов
*Петр Кривенко — Владимир Гусев
*Александр Дутов — Владислав Стржельчик
*Ионның әкесі — Борис Иванов
*Абылайханов — Нұрмұхан Жантөрин
*Салтанат — Алтынай Елеуова

## Марапаттары
1972 ж. осы фильм үшін Михалков-Кончаловскийге, Тропининге және Әшімовке Қазақстан мемлекеттік сыйлығы берілді. 

## Дереккөздер

Санат:1970 жылғы Қазақстан фильмдері
Санат:КСРО шытырман оқиғалы фильмдері
Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:Шәкен Айманов фильмдері
Атастыру

**Атастыру ** — қазақ халқының дәстүрлі ғұрыптық салты, қыз бен жігіт ата-аналарының өз балаларын бір-біріне үйлендіру жайында ақ ниет, жарқын үмітпен күні бұрын уәделесуі, жігіт атын қызға, қыз атын жігітке естіртуі. Мұндай келісім ұл мен қыздың жас шағында, тіпті бесіктегі кезінде жасала берген. Егер қыздың ата-анасы ұлдың ата-анасының тілегін қабылдап, өскенде қызын беруге келіссе, қыз бен жігіт атастырылған болып саналып, алдын ала қалың мал төленген. Атастырылған жастар есейе келе міндетті түрде қосылатын болған. Сыралғы адамдар сізден қыз, бізден ұл (немесе керісінше) туса, бас құрғызайық деп, тіпті тумаған балаларын да атастыра берген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Атаулы сөйлем

**Атаулы сөйлем ** — жай сөйлемнің түрі. Ойға қатысты бір ғана атауыш сөзден немесе сөз тіркесінен арнаулы интонациясы арқылы логик. ыңғайда құралып, баяндау мазмұны мәтінге қатысты айқындалатын бір құрамды сөйлем. А. с. мағынасы жағынан: а) заттың, құбылыстың, болмыстың ақиқаттығын бейнелей атап көрсетеді: Айдала. Көлдің биік қабағы... Күн батып барады (С. Мұқанов); ә) ақиқатты эмоциялы-сезімдік ыңғайда атап көрсетеді: Шіркіннің күлкісі!.. (Б. Майлин). А. с. зат есімнен, сонымен бірге заттанған сан есімнен (Екі. Нашар оқитындарға таңылар белгісі — осы), сын есімнен (Шыжыған ыстық. Күйіп тұр.), есімдіктен (Сол. Еркіннің дәл өзі.), есімше, қимыл есімдерінен де жасалады. Құрамы жағынан жалаң, жайылма, дара, күрделі болады: Үскірік. Аяз. Тұлданаған күн. Ауыл. Үй саны жиырма шақты (Б. Майлин). Оқымай кеткір! Көзі ашық қой, жөн сілтейді ғой десем, жаудың табанына салып бермек (Б. Майлин). А.с. көркем әдебиетте ойды ықшам да бейнелі етіп, кейіпкер мінезін аша түсу үшін қолданылады.Әдеб.: Қазақ тілінің грамматикасы. Синтаксис, А., 1967; Әміров Р.С., Жай сөйлем синтаксисі, А., 1983; Аманжолов С., Қазақ әдеби тілі синтаксисінің қысқаша курсы, А., 1994,

Санат:Синтаксис
Атаулы тіркес

**Атаулы тіркес** , тіл білімінде бір ғана мағына білдіріп, бір сөздің орнына жұмсалатын сөз тіркестерінің ғылыми атауы. Олар — бір жағынан еркін (синтаксистік) сөз тіркестеріндей бөліп-жаруға келмейтін, құрамына енген сөздер синтаксистік қатынасты білдірмей, сөйлеу процесінде тумай, қалыптасқан құрамы мен тұлғасында қолданылып, бір бүтін ретінде қабылданылатын, екінші жағынан, фразеол. тіркестердей құрамындағы сөздердің грамматик. байланысы мен орны тұрақты, бірақ экспрессивті-эмоционал. және идиомдық сипаты, стильдік бояуы жоқ тұрақты тіркестер. Беретін мағынасы жағынан, негізінен, заттың я құбылыстың атауы болғандықтан, А. т. деп аталады, мысалы, темір жол, еңбек кітапшасы, ашық хат, күн тәртібі, кәмелеттік аттестат, Қиыр Шығыс, бас киім т. б. — бір ғана ұғымның атауы.

Санат:Синтаксис
Атауыш сөздер

**Атауыш сөздер ** — өзіне тән толық лексикалық мағынасы, тұрақты дыбыстық құрамы, морфологиялық белгісі, дербес синтаксистік қызметі бар негізгі сөздер тобы. Айналада ұшырасатын, өмірде қолданылатын дербес ұғымдардың атаулары Атауыш сөздер тобына жатады (аз, ар, ат, бас, жол, ұн, із, оқы, кел). Атауыш сөздердің түбірі өзгермейді. Олар жеке тұрып та, өзге сөзбен тіркесіп те  сөйлемде дара не күрделі мүше бола алады  (үйде — үй ішінде, айтты — айта береді). Атауыш сөздер тілдегі барлық сөзге ұйтқы саналады. Атауыш сөздерден жаңа сөздер жасалады. Атауыш сөздер есімдер (зат есім, сын есім, сан есім, есімдік) және етістіктер болып үлкен екі салаға бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Синтаксис
Нуритдин Мұхамбетқалиұлы Атаханов

**Нуритдин Мұхаметқалиұлы Атаханов**(31.01.1905, Өскемен қаласы- 20.7.1974, Семей қаласы) - актер, Қазақстанның халық артисі (1958). 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан.

*1924 - 34 ж. әр түрлі орындарда қызмет атқарған. 
*1922 ж. сахналық жолын Өскемен қаласындағы қазақ-татар труппасының спектакльдеріне қатысудан бастады. 
*1930 - 40 ж. Алматы, Қарқаралы, Қарағанды, Семей, Павлодардағы қазақ театрларында жұмыс істеген.

## Атаханов сомдаған бейнелер
Атаханов сомдаған бейнелер ұлттық болуының айқындығымен, табиғи шынайылығымен ерекшеленеді. 
*Абай (М.Әуезовтің "Абай" трагедиясында), 
*Кебек ("Еңлік -Кебекте"), 
*Казанцев ("Түнгі сарында"), 
*Құнанбай ("Абай" бойынша),
*Амангелді (Б.Майлин мен Ғ.Мүсіреповтің "Амангелдісінде"), 
*Қодар,Қарабай, Науан, ("Қозы Көрпеш - Баян сұлу", "Ақан сері - Ақтоқтысында"), 
*Бекзад (Н.Хикметтің "Махаббат жайындағы аңызында").

## Режиссерлік жұмыстары
Атаханов режиссерлік жұмыспен айналысып, Әуезовтің "Айман - Шолпан" (1936) мен "Түнгі сарын" (1937), Мүсіреповтің "Амангелді", Ф.Шиллердің "Зұлымдық пен махаббат" (1946) пьесаларын және Е.Г. Брусиловскийдің "Қыз Жібек", "Ер Тарғын" операларын қойған. 1958 ж. Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Атаханов "Құрмет белгісі" орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:30 қаңтарда туғандар
Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Өскеменде туғандар
Санат:20 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Семейде қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актерлері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Ұлы Отан соғысының мотоатқыштары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Шығыс Қазақстан облыстық Абай атындағы Қазақ музыкалық-драма театры әртістері
Ат байлар (кәде)

**Ат байлар ** — күйеу жігіт қалыңдығының аулына тұңғыш рет барғанда орындалатын кәде. Күйеу қалыңдық аулына алғаш келгенде ауылға баса-көктеп кірмей, алыстан аттан түсіп, ізет білдіреді. Күйеу атын қарсы алушылардың біреуі жетелеп апарып байлайды. Осы үшін күйеу кәде береді. Бұл кәде көшпенділердің қадым замандағы бір-бірімен келіссөзге, бітімге келгенде қару-жарақтарын шешіп, аттарынан түсіп жаяулап барып жүгініске отыру дәстүрінен қалған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Атаулы сан

**Атаулы сан ** — қарастырылатын шаманың сан мәні мен өлшеу бірлігі қосыла жазылатын сан.  Мысалы, 3 м (үш метр). Егер атаулы сан бір өлшеу бірлігімен берілсе (мысалы, 578 см), онда ол *жай атаулы сан* деп, ал өлшеу бірлігі бірнешеу болса (мысалы, 5м 78см), онда ол ;;құрама атаулы сан'' деп аталады.

Санат:Математика
Атау

**Атау** логикада — белгілі бір затты, материалдық объектіні кең ауқымды мағынасында таныта алатын сөз. Логик. семантикада “семантикалық үшбұрыш” дейтін ұғым бар: 
* атау; 
* атау білдіретін зат (денотат, яғни десигнат); 
* атаудың мәні. Термин білдіретін объект термин денотаты деп, термин білдіретін қасиет — терминнің мағынасы деп есептеледі. 

*Қандай да болсын [[болмыс]] түрін төрт нәрсе белгілейді:* атауы, әлпеті, сапа-қасиеті, мән-мағынасы. Атау бұлардың өзінен кейінгі үшеуін де қамтитын болғандықтан, ол ең маңыздысы болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Логика
Санат:Семантика
Атжал

**Атжал ** — егістік танабында жыртылмай қалған аралық немесе пішен шапқанда тік қалған шөп, не орылмай қалған егін масағы. Егіс аралығындағы атжалға зиянды жәндіктер ұя салып, көбейіп өсіп-өнеді, бұл әр түрлі өсімдік кеселдерінің тарауына себеп болады. Сондықтан егістікте не шабындықта қалған атжалды қол шалғымен орып алу керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Егін шаруашылығы
Атжәмші

**Атжәмші** , жәмшік — лау атын айдаушы; жолаушыларды, хат-хабарларды бекеттен-бекетке жеткізіп тұратын лау аттарын ұстаушы адам. Қазақ жерінде 12-13 ғасырларда сауда жолында тұрған керуен сарайлары мен кіре тартатын аттарды “йам” деген. Түркі тілдерінде кейбіреулерінде “и” дыбысының “ж” дыбысымен алмасуына байланысты қазақ тілінде “йам” сөзі “жам” (жәм) аталған. Орыс тіліндегі  те осы “йам” сөзімен түбірлес. Осыдан келіп жегілген аттарды айдаушы деген мағынаны білдіретін атжәмші атауы қалыптасқан.

## Тағы қараңыз
* Атқосшы

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Көшпенділер
Санат:Лауазымдар
Аткаштан тұқымдасы

**Аткаштан тұқымдасы ** (Hіppocastanacеae) — көп жылдық ағашты өсімдіктер. Қазақстанда Күнгей, Іле Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Аткаштан тұқымдасының Аткаштан (Aesculus) туысы, оның бір ғана түрі — кәдімгі Аткаштан (A. hіppocastanum) бар. Биіктігі 30 м-дей, жуан діңі шеңбер не пирамида тәріздес, қабығы қоңырлау сұр келеді. Саусақ салалы жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Тостағанша, күлте жапырақтары, аталығы бес-бестен, ал аналығы біреу және ол 3 жеміс жапырағынан тұрады. Гүлі алғашқы кезде сары болады, кейін оған қызғылт дақ түседі. Сәуір — мамыр айларында гүлдеп, қыркүйек — қазанда жеміс береді. Жемісі — 3 тұқымды қауашақ. Аткаштан тұқымдасы — саябақтарда, көшелерде сән ағашы ретінде өсіріледі. Тұқымы мал азығына пайдаланылады. Оның қабығында илік заттар бар. Сүрегі жеңіл, ағаш бұйымдарын жасау үшін қолданылады.

## Сілтемелер
* Атжалман
* Атжақсы
* Атеринотәрізділер

## Сыртқы сілтемелер
* Семейство КОНСКОКАШТАНОВЫЕ (HIРРОСASTANАСЕАЕ) 
*Семейство Конскокаштановые — Hippocastanaceae 
## Дереккөздер


 
Санат:Аткаштан тұқымдасы
Томас Уитлам Аткинсон

**Томас Уитлам Аткинсон** (06.03.1799, Йоркшир — 13.08.1861, Кент қаласы) — ағылшын саяхатшысы, суретші.

1848 — 52 ж. Қазақстанның бірқатар жерлерінде болып, тарихи-этнографиялық, географиялық зерттеулер жүргізген. Жеті жылға жуық уақыт бойы ол қазақ даласын аралап, отанына оралған соң өзінің саяхаттарын түрлі суреттермен безендірілген шығармаларында баяндады. Томастың 1858 ж. Лондонда жарық көрген “Шығыс және Батыс Сібірдегі зерттеулер” атты екі томдық еңбегінде Семей, Аягөз, Қапал, Алматы қалалары мен бекіністеріндегі тұрғындардың шаруашылығы, қазақтардың тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы, билеуші топтары арасындағы талас-тартыс, Шыңғыстау күміс кені, балыққа бай Зайсан көлі жөнінде көптеген деректер бар.
thumb|right|200px|Аткинсон: Шығыс және Батыс Сібірдегі Саян тауларындағы жанартау Кратері, литография
1860 ж. “Амудария бойымен саяхат” атты кітабы жарыққа шықты. Онда қазақ қоғамын іштей жегідей жеп жатқан “барымта” дегеннің куәсі болдым дей келіп, “Түнгі ауылға шабуыл”, “Аттылы қырғыздардың ұрысы” атты суреттер жариялады. Соңғы суретінде қазақтардың сол кездегі қару-жарағы (айбалта, найза) бейнеленген. Қазақтардың киімін, тамағын, қысқы киіз үйін суреттеп, бұл жөнінде бірнеше этногр. гравюралар, көп мағлұматтар қалдырды. Алатаудың солтүстік беткейінде, Зайсан мен Балқаш аралығында кездескен түрлі обалар мен көне зираттардың құрылысын сипаттап жазды.
thumb|right|200px|Қазақ басшысы Сұлтан Сауқтың кескіні (Sultan Souk)
1848 ж. маусымда “көкжал” атанған Барақ сұлтан Шүрекұлымен (1813 ж.т.) кездеседі. Томас Аягөз өңірінде қазақ ақынымен жүздесуі туралы мынадай жолдар жазған: “Өткен өмірдегі батырлық туралы мына ақынның жырын бақташылардың ықылас қоя тыңдағаны соншалық, тіпті кезінде Гомер де мұндай ілтипатқа бөленбеген шығар. Қазақ ақынының өз халқына ықпалы Гомердің гректерге ықпалынан мысқалдай кем емес. Бастапқыда таулар мен далалардың сұлулығы, қазақтың сәйгүліктері туралы жырланғанда тыңдаушылар үнсіз-ақ отырған-ды, ал даңқты айқастар туралы жырлай бастағанында олардың жүздері өзгеріп сала берді. Тіпті кейбіреулері орындарынан атып тұрып айбалталарына жармасты... Міне, сауаты жоқ дала жырауларының өз бауырластарының жан-дүниесін баурап алар күші осындай. Оның шабытты өлеңдерін мен ұзақ тыңдадым”. 
thumb|right|200px|Аткинсон: Шығыс және Батыс Сібір қазақтары кескіні
Томас дала тұрғындарының ақындық рухына, моральдық түсінігінің жоғарылығына, түрлі жер аттарына (Қаракөл, Қалмақтау, Ақтас, Ертіс т. б.) байланысты аңыз-әңгімелерді баяндайды. Сүйік пен Айғаным арасындағы сүйіспеншілік, Сүйіктің Айғанымды алып қашуы, Айғанымның қамысты көл жағасында жолбарыстан опат болуы туралы халық арасында ертеден келе жатқан аңыз желісін баяндауы да ағылшын авторының қазақтардың рухани мәдениетіне жіті назар аударғанын көрсетеді.

## Сыртқы сілтемелер
*Градостроение » Аткинсон, Томас Уитлам
*АТКИНСОН, Томас Уитлам (1799—1861) - Сибирская Советская Энциклопедия
## Дереккөздер


Санат:1799 жылы туғандар
Санат:1861 жылы қайтыс болғандар
Санат:Саяхатшылар
Санат:Суретшілер
Санат:Шығыстанушылар
Атқамінер

**Атқамінер ** — ел басқарушы қызметкердің ауызекі тілдегі жалпылама атауы. Халықтық дәстүрлі түсінікте олар кейде жағымды, кейде жағымсыз айтылады. Атқамінерлердің арасында өз ауылын, ұжымын пайдалы істерге жұмылдырғандары көп болды. Олардың мұндай қызметі ел шетіне жау тигенде, ашаршылық, жұт келгенде, ұжымдық шаруашылық, қоғамдық құрылыстар жүргізгенде т.б. жағдайларда айқын аңғарылған. Белгілі бір топтың немесе өзінің пайдасын ойлап кеткен атқамінерлер халық арасында жағымсыз әсер қалдырды. Әсіресе, кеңес дәуірінде солақай саясат ықпалымен елдің болашағын, халықтың тағдырын ойламай асыра сілтегендерді “шолақ белсенділер” деп те атаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Атақтар
Атбегі

**Атбегі ** — бәйге атын баптайтын адам. Мұндай бапкерлер ата-бабасынан бері жылқыны қадірлеп, қасиетін білетін кісілер арасынан шығады. Ат жаратушыларды Қазақстанның әр аймағында әр түрлі атайды. Орт., Шығыс Қазақстанда “атбегі”, оңт-те “бапкер”, батыста “атсейіс” дейді. Ежелгі түркі халықтарының жазба ескерткіштерінде, “бек” — ұлық, көсем, әкім деген ұғымды білдірсе, бертін келе жеке істі жете білетін кісіні де соның “бегі” деп атаған. Осыдан атбегі, құсбегі деген сөздері шыққан.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Ат баптау
Атқарушы билік

**Атқарушы билік ** — “биліктің тармақталуы” заңдарына сәйкес құқық қолданушы билік. Оған парламенттің яғни заң шығарушы биліктің қабылдаған заңдарын атқару міндеті жүктеледі. Атқарушы билік жетекші, бірінші билік ретінде саналатын заң шығарушы билікке тәуелсіз. Атқарушы билік не президентке — мемл. басшысына және үкіметке (президенттік респ-ларда), не мемлекет басшысына (парламенттік елдерде) тиесілі болады. ҚР Конституциясында республикасының Атқарушы билікгін Үкіметтің жүзеге асыратындығы, атқарушы органдар жүйесін басқарып, олардың қызметіне басшылық жасайтындығы көзделген. Үкімет өзінің бүкіл қызметі үшін ел Президентінің алдында жауап береді, сондай-ақ Конституция бабында көзделген реттерде Парламентке есеп береді. Үкіметтің құзыреті, ұйымдастырылуы мен қызмет тәртібі конституция заңмен белгіленеді (64-бап). Атқарушы билік заң шығарушы бастаманың қайнар көзі ретінде, әрі парламенттің заң шығарушылық қызметіне нәтижелі әсер ете отырып, заң шығарушы биліктің өз уәкілеттерін ойдағыдай жүзеге асыруына тікелей ықпал етеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Атқарушы және билік жүргізуші органдар

**Атқарушы және билік жүргізуші органдар ** — Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік басқару органдарының жетекші буыны. Оған ҚР Үкіметі, респ-ның министрліктері, мемл. к-ттер мен идаралары (ведомстволар), жергілікті атқарушы органдар, мемл. мекемелер мен кәсіпорындардың әкімш-тері жатады. Мемл-тің әлеум.-экон. саясатының, оның қорғаныс қабілетінің, қауіпсіздігінің, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуінің негізгі бағыттарын белгілеп, олардың жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді; мемл. меншікті басқаруды ұйымдастырады; сыртқы саясатты жүргізу шараларын іске асырып, респ. заңдарымен белгіленген басқа да міндеттерді атқарады. Бұл органдар өздерінің атқарушылық және билік жүргізушілік қызметтерінің мазмұнына орай мемл.-өкіметтік уәкілеттіктерді, яки, құқықтық актілерді шығару және оларды жүзеге асыру құзіретін иеленеді. Тұтастай алғанда, бұл органдарға дербес құқық шығару, құқық қолдану және құқық қорғау уәкілеттері берілген. А.ж.б.ж.о. қызметінің заңға бағыныштылығы — олардың құқықтық ахуалының ең басты мәні. Олар өздерінің атқарушылық және билік жүргізушілік сипаттағы қызметтерін Конституцияның, заңдардың талаптарына сай, өз құзіреттерінің шегінде атқаруға тиіс.

Санат:Мемлекеттік билік органдары
Ат құйрығын кесісу

**Ат құйрығын кесісу ** — араздасу белгісі. Екі адам қатты араздасып, көріспестей болса, атының құйрығын шорт кесіп тастайды. Мұндай рәсімнен кейін қазақтар тіпті, торқалы той, топырақты өлімде де ымыраға келіспейді. А. қ. к. көшпелі халықтар ішінде моңғолдарда да кездеседі. Араздық белгісін ат кекілін кесісу арқылы білдіретін де әдет бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Атлант-балтық расасы

**Атлант-балтық расасы ** — негізгі антропологиялық ерекшеліктеріне қарай үлкен еуропеоид нәсіліне жататын топ. А.-б. р. өкілдерінің терісі мен шашы ақ, ашық сары, көз бояулары ашық көк, мұрындары ұзын, бойлары биік болып келеді. Антропол. құрамы жағынан солт.-батыс және оңт.-шығыс топтарына бөлінеді. Бірінші топқа жататындардың бас пішімі сопақ (долихокефалия) немесе орташа сопақ (мезокефалия), ал беттері қушық болып келеді. Бұл топқа көбінесе Ұлыбритания, Шығыс Норвегия, Швеция тұрғындары жатады. Екінші топқа жататындардың бас пішімі жұмыр, яғни жалпақ басты (брахикефалия) және беттері де жалпақ болып келеді. Негізгі өкілдерінің бірі Германияның солт.-шығыс тұрғындары.

Санат:Нәсілдер
Атлантика хартиясы

**Атлантика хартиясы ** (Atlantіc charter) — АҚШ пен Ұлыбританияның екінші дүниежүзілік соғыстағы мақсаттарын айқындаған, кейін фашистік Германияға қарсы одақтың бағдарламасына негіз болған құжат. 1941 жылғы 9-12 тамыздағы АҚШ президенті Ф. Рузвельт пен Ұлыбританияның премьер-министрі У. Черчилльдің Атлант мұхитындағы Ньюфаундленд аралындағы кездесу-сұхбаты нәтижесінде қабылданып, 14 тамызда “Атлантика хартиясы” деген атаумен жарияланды.

Бұл құжатта АҚШ пен Ұлыбританияның алдына мынадай міндеттер қойылды: 1) территорияларды кеңейтуді мақсат тұтпайды; 2) мүдделі елдердің ерікті тілегіне сай келмейтін территориялық өзгерістерді жақтамайды; 3) барлық халықтардың саяси құрылыс және мемлекеттік билік түрін таңдау құқын құрметтейді, егемендігінен айрылған халықтардың өзін-өзі билеу құқын қайтарып алуын жақтайды; 4) үлкен және кіші, жеңген және жеңілген мемлекеттердің барлығына бірдей экономикасын дамыту үшін дүниежүзілік саудаға және шикізат көздеріне жол ашылуына көмектесуге бағытталған барлық міндеттемелеріне жауапкершілікпен қарайтын болады; 5) барлық мемлекеттердің экономикалық даму дәрежесін теңестіру, еңбек жағдайларын және әлеуметтік қамсыздандыру жүйесін жетілдіру мақсатындағы ынтымақтастығын кеңейтуді қалайды; 6) фашистік билікті толық жойған соң барлық елдердің өз территориясында бейбіт өмір сүруін, барлық халықтардың қорқыныш пен жоқшылықтан арылған алаңсыз тіршілігін қамтамасыз ететін жүйенің құрылуын қалайды; 7) басқыншылық мақсат ұстап отырған мемлекеттердің (жалпыға бірдей қауіпсіздіктің тұрақты жүйесі жасалғанға дейін) қарусыздандырылуын көздейтін, бейбітшілікті мақсат тұтқан халықтарды қаруланудың ауыр шығындарынан босататын барлық әрекеттерді қолдайды, т.б.1941 ж. қыркүйекте Атлантика хартиясына талқылау үшін  Лондонда АҚШ, Бельгия, КСРО, Люксембург, Ұлыбритания, Чехословакия, Франция (“Азат Франция” қозғалысы) өкілдерінің конференциясы шақырылып, құжат мақұлданды. Оның бірқатар идеялары 1945 ж. Біріккен Ұлттар хартиясына енгізілді. 1954 ж. АҚШ президенті Д. Эйзенхауэр мен Ұлыбританияның премьер-министрі У. Черчилль А.х-ның негізгі принциптерін қайтадан бекітті.Әдеб.: История международных отношений и внешней политики КСРО, т. 1. 1917 — 1945, М., 1986; Encyclopedіa Amerіcana, V. 2, p.&nbsp;618.

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық конвенциялар
Санат:1941 жыл
Атлантроп

thumb
**Атлантроп ** (Африкадағы Атлас тауының бірінші буыны және грек anthropos — адам) — Солтүстік Африка жерінде табылған адам сүйегі. 1954 ж. Алжирде қазба жұмыстары кезінде француз ғалымдары ертедегі адамның төменгі жақсүйектері мен бастың самай сүйектерін тапқан. Сонымен бірге шель-ашель дәуірлерінде қолдан жасалған шақпатас құралдар, ірі піл, гиппопотам қалдықтары шықты. Құрылымы жағынан А. архантропқа жақын болғандықтан оны петикантроп сатысындағы адам тектестер қатарына жатқызады. А. шамамен 350 мың жыл бұрын өмір сүрген.

Санат:Алжир тарихы
Санат:Гоминидтер
Санат:Антропогенез
Санат:Африкадағы археологияСанат:Палеолит
Атлас таулары

thumb|right|300px|
**Атлас таулары ** (; ) — Африканың солт.-батысындағы тау жүйесі. Атлас таулары Жерорта теңізі жағалауындағы Алжир, Марокко, Тунис мемлекеттері аумағында орналасқан. Ол оңттүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 2000 км-ге созылып, бір-біріне параллель жатқан бірнеше жоталар тізбегінен тұрады. Солтүстігіндегі Эр-Риф және Тель-Атлас жоталары неогендегі альпілік қатпарлану кезінде көтерілген. Тау жүйесінің қалған бөлігі палеогон және неоген дәуірлеріндегі жаңа тектоник. қозғалыстар әсерінен әр түрлі дәрежедегі көтерілуге және майысуға ұшырап, күрделі құрылымды жер бедері пішіндері қалыптасқан. Атлас тауларының ең биік нүктесі — Тубкаль тауы (4165 м). Орташа ауа температурасы қыс айында 10–13°С, жазда 26–28°С. Жылдық жауын-шашын мөлшерінің ең жоғарғы көрсеткіші 1800 мм, (Үлкен Кабилия массиві) және ол оңт-ке қарай 400 мм-ге дейін азаяды. Таулар Азор максимумының ықпалы салдарынан ыстық әрі құрғақ болады. Өзендері негізінен жаңбыр суымен толығады, қыста суы мол болады, көпшілігі жазда құрғап жатады. Ірі өзендері — уэд Шелиф және уэд Мулия. Эр-Риф пен Телль-Атлас тауларының 1200-1300 м биіктігінде мәңгі жасыл орман өскен, одан әрі 1700 м дейін аралас орман, 2200 м биіктікке дейін қылқанды орман, (Атлас самырсыны) төменгі сатыда каштан, жабайы алмұрт, жабайы жүзім, ломонос лианасы өседі. Одан да биікте аласа аршалы бұталар мен жалаңаш жартастар кездеседі. Жануарлар дүниесі адам әрекеті салдарынан өте жұтаңдаған.

Санат:Африка географиясы
Атмайы

**Атмайы ** — дәстүрлі қазақ қоғамында қалыптасқан салт. Бай, дәулетті адамдар тұрмысы жұтаң, жоқ-жітік, ағайын-жекжаттың, ауылдастарының әл-ауқатын көтеру, жәрдем беру мақсатымен  оларға уақытша пайдалануға мал бөліп берген. Көшпелі шаруашылықты ұйымдастырудың табиғи-геогр. ерекшеліктерінен туындаған бұл дәстүр біртіндеп әлеум.-құқықтық нормаға айналған. А. ретінде алынған мал өзара келісімге орай иесіне жалқы күйінде, яки, бұрынғы санымен, кейде өсімімен, яки, төлімен қайтарылуы мүмкін. Кгер әл-ауқаты жақсарып, дәулеті жете тұра, борышкер А-н қайтарылып бермесе, малдың түп иесі билер сотының төрелігіне жүгінуге құқылы болған. Бірақ, бұл сирек кездескен. “Малым — жанымның садағасы, жаным — арымның садағасы” деген тәмсілді қағида тұтқан қазақ халқы  А-н келісілген мерзім ішінде қайтаруды адамгершілік парыз санаған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Атмосферадағы алмасым

**Атмосферадағы алмасым** , атмосферадағы конвекция — Жер бетіндегі тығыздығы төмен жылы ауаның жоғары көтерілуімен қабаттасса, суық ауа массасының төмен қарай түсуі. Ауа массасының көтерілуі жылдам болады. Ол бірнеше м/сек-тан 20-30 м/сек-қа дейін жетеді. Алмасым әрекеті тропосфераны ғана қамтып қоймай, стратосфераның төменгі қабатын да қамтиды. Температуралық градиент жоғары болса А. а. күшейеді. Жоғарғы көтерілген қабаттың жылдамдығы өте жоғары болған жағдайда алмасымдық будақ бұлт қалыптасады да, сол аймаққа нөсер жаңбыр әкеледі. 
## Тағы қараңыз
* Атмосферадағы температура инверсиясы, 
* Атмосферадағы жылу алмасу, 
* Ауа массасы.

Санат:Атмосфера
Атмосфералық акустика

**Атмосфералық акустика ** — акустиканың атмосферада дыбыстың пайда болуы мен таралуын, сондай-ақ атмосфераның қасиеттерін зерттейтін бөлімі. Дыбыс толқындары бос атмосферада таралған кезде, олар ауаның жылу өткізгіштігі және тұтқырлығы әсерінен жұтылады (яғни өшеді); дыбыс жиілігі неғұрлым жоғары, ал атмосфера тығыздығы неғұрлым аз болса, дыбыс толқындары соғұрлым күштірек жұтылады. Ал құлаққа естілмейтін, жиілігі өте төмен дыбыс (инфрадыбыс) нашар жұтылатындықтан, ол бірнеше мыңдаған км-ге дейін еш өзгеріссіз тарай алады. Көптеген атмосфералық және Жер беті мен астында өтетін құбылыстар — дыбыс толқындарының табиғи көзі болып табылады.

Санат:акустика

Санат:Атмосфера
Аким Иванович Атмачиди

**Атмачиди Аким Иванович** (22.09.37, Краснодар өлкесі, Джубга с.) — өндіріс ұйымдастырушысы, инженер-экономист. Халық қаһарманы, “Қазақстанның еңбек сіңірген құрылысшысы” (1982). 

Жамбыл (қазіргі Жамбыл технологиялық институты) технологиялық институтын сырттай бітірген (1976). 1959 ж. Семей қаласындағы 1-темір-бетон құрастыру комбинатында техник-лаборант ретінде еңбек жолын бастап, түрлі өндірістік қызметтерді атқарған. 1907 — 95 ж. аралығында осы кәсіпорынның бас директоры болған. Осы кезеңде ол басқарған кәсіпорын құрамында әр түрлі үлгідегі темір-бетон конструкциялары мен бұйымдарын өндіретін 3 комбинаты, 3 зауыты бар ірі бірлестікке айналды. 1995 ж. Атмачиди “Семей” қаржы-өнеркәсіп тобының президенті болып сайланды. Ол басшылық еткен уақыттың ішінде бірлестік өнім шығару көлемін 21 еседен аса ұлғайтып, респ-дағы базалық салаға айналды. Технологиясы жетілдіріліп, өндірістік процестері автоматтандырылды. 

Қазақстан Президентінің 1995 ж. 29 желтоқсандағы Жарлығымен өндірісті ұйымдастыруға сіңірген аса зор еңбегі, республика құрылыс кешенінің дамуына қосқан жеке үлесі үшін А-ге “Халық қаһарманы” атағы беріліп, “Алтын жұлдыз” ордені тапсырылды.

## Дереккөздер

Санат:22 қыркүйекте туғандар
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Туапсада туғандар
Санат:16 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:2013 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан Халық Қаһармандары

Санат:Қазақстан құрылысшылары
Санат:Отан орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген құрылысшылары
Санат:Тараз мемлекеттік университеті түлектері
Атлант маңы ойпаты

**Атлант маңы ойпаты ** — Америка Құрама Штаттарының шығысындағы ойпат. Атлант мұхитын жағалай, Флорида түбегінен оңтүстікке қарай созылып жатыр. Ені 30 км-ден 350 км-ге жетеді. Негізінен теңіз шөгінділерінен (әктас, құмтас, саз т.б.) түзілген. Жер бедері тегіс (ең биік жері 100 м), жағалауға жақын жері сазды-батпақты келеді. Климаты субтропикалық муссонды, ал Флориданың оңтүстігінде – тропикалық. Орташа температурасы қаңтарда 0°С-дан (солтүстігінде), 20°С-ға дейін (оңтүстігінде), шілдеде 22–28°С аралығында. Жауын-шашынның мөлшері 1000-1400 мм.  Қарағай  мен емен ормандары басым, батпақты жерлер де кездеседі. Атлант маңы ойпатына мақта, темекі, көкөніс пен жеміс-жидек өсіріледі. Тұрғындары тығыз орналасқан. Ірі қалалары: Нью-Йорк, Филадельфия, Балтимор, Вашингтон т.б.

Санат:АҚШ географиясы
Атмосфера шебі

**Атмосфера шебі** немесе **Атмосфера фронты** — атмосферадағы өтпелі белдем немесе екі ауа массасының (шартты түрде) арасындағы жігі, әр түрлі ауа массаларының шектесу полюстері мен бөліну зоналары. Атмосфера шебі белдемінің көлденең бағыттағы ені бірнеше ондаған км-ге, тік бағыттағы қалыңдығы бірнеше жүз м-ге дейін жетеді. Тропосферада атмосфера шебі жаңадан пайда болып, ауысып және жойылып отырады. Шеп белдемінде температура т.б. метеорол. өлшемдердің көлденең градиенттері шұғыл өседі. Басқаша айтқанда, шеп белдемінде бір ауа массасынан екінші ауа массасына өтер кезде бұл өлшемдер секірмелі түрде өзгеріске ұшырайды. Егер жылы ауа салқын ауа жағына қарай ауысса, күн жылынады. Мұндай атмосфера шебін жылы шеп дейді. Жылы шептер өткенде оның үстінде жүздеген шақырымға жететін жауын бұлты пайда болып, жауын-шашын жауады. Ал салқын ауа массасы жылы ауаны ығыстырып, ілгерілегенде, шеп өтетін жердің ауа райы салқындайды. Сондықтан оны салқын шеп деп атайды. Қазақстан жеріне жеткенде жылы ауаны ығыстырып жоғары көтеріледі, соның нәтижесінде жел соғып, найзағай жарқылдайды. Жолында кедергі жасайтын таулар болмағандықтан, Солтүстік Мұзды мұхит үстінде қалыптасқан арктикалық шеп оңтүстікке қарай ауыса отырып, биік тауларға жетіп тоқтайды.

Ауа фронты зонасында суық ауа жылы ауаның астына ұзындығы бірнеше мың километрдей, ал көлденеңі бірнеше ондаған километрдей қуалай еніп температураны, желді, ылғалдықты, тағы басқа ауа райы элементтерін тіке өзгертеді. Жылы ауа мен суық ауаның шекарасында атмосфера фронтын бойлай циклондар түзімен олардың ағыны пайда болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Метеорология
Атой салу

**Атой салу ** — Елге жау тигенде немесе жауға қарсы шапқанда айбат шегіп, сес көрсететін әрекет. Сарбаздардың аттарын ойқастата қырға шығуы. Батырлардың қарсыласын жекпе-жекке шақыратын айбынды әрекетін де атой салу дейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери өнер
Атомдық қозғалтқыш

**Атомдық қозғалтқыш ** — көлік құралдарында (кеме т.б.) механикалық энергия көзі ретінде ядролық энергияны пайдаланатын қондырғы (қ. Ядролық күш қондырғысы).

Санат:қозғалтқыштар
Атомдық масса

**Атомдық масса** - атомдық салмақ—химиялық элемент атомы массасының салыстырмалы бірлікпен көрсетілген орташа мәні. Ол осы элемент атом массасының көміртек атом массасының 1/12 бөлігінен неше есе артық екенін көрсетеді. Орыс ғалымы Дмитрий Менделеев (1934 – 1907) элементтердің периодтық жүйесінде элементтің негізгі сипаттамасы ретінде атомдық массаны алған.

**Атомдық масса** — мөлшерсіз шама. Ол **Ar** белгісімен таңбаланады (“**r**” — индексі  — *салыстырмалы*). Атомдық массаның көміртектік шкаласын 1961 жылы Монреальда химиктердің халықаралық одағы қабылдаған. Оған дейін атомдық өлшем бірлігі болып оттегі атомы массасының 1/16 бөлігі алынып келді, бірақ оның үш изотопы болғандықтан қолайсыз деп табылды.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Санат:Атомдық физика
Санат:Ядролық физика
Санат:Химия
Атомдық нөмір

**Атомдық нөмір** , атом нөмірі, рет нөмірі, атом саны — элементтің периодтық жүйедегі алып тұрған орнына сәйкес рет нөмірі. 1913 ж. ағылшын физигі Г.Мозли рентген сәулесі толқынының ұзындығын зерттеу нәтижесінде элементтің сипаттамасы оның ядролық заряды екенін және бұл зарядтың элементтен элементке көшкенде бір санға артатындығын анықтаған. А. н. атом ядросындағы протондар санына тең, ал мұның өзі сәйкес бейтарап атомның электрондық қабығындағы электрондар санына тең болады. А. н. ғ белгісімен белгіленеді.

**Атомдық нөмір** - атомның негізгі қасиеттерін анықтаушы ядроның зарядына (қарапайым электр зарядының бірлігіндегі) тең, атомның негізгі сипаттамаларының бірі. Атомдық нөмір ядродағы протондар санына, бейта�рап атом үшін – ондағы электрондар санына тең. Менделеевтің элементтердің периодтық жүйесінде химиялық элементтер атомдық нөмірдің өсу реті бойынша орналасқан. Сол себепті химияда осы атаудың синонимі – р е т т і к н ө м і р атауы қабылданған. 

Санат:Ядролық физика
Санат:Химия
Атомдық спектр

**Атомдық спектр ** — еркін немесе әлсіз әсерлесетін атомдардың (мыс., газ, бу) жұтылу және  шығару спектрі. Ол атомның энергия деңгейлері арасындағы кванттық ауысулар нәтижесінде пайда болады. А. с. сызықтық спектр болып есептеледі, яғни олар жеке-жеке спектрлік сызықтардан тұрады. Спектрлік сызықтардың әр қайсысы Бордың жиіліктер шарты бойынша һ= Еі - Eк, (мұндағы h — Планк тұрақтысы) атомның  Еі және Ек  екі энергия деңгейі арасындағы ауысуға сәйкес келеді. Спектрлік сызықтар толқын ұзындығы (=), жиілік ()с/с, мұндағы с — жарық жылдамдығы) және фотон энергиясы (h) арқылы сипатталады. А. с-лерге энергиясының айырымы бірнеше эВ-тан аспайтын сыртқы электрондардың энергиялық деңгейіндегі ауысулар нәтижесінде пайда болатын, инфрақызыл (толқын ұзындығы бірнеше нм-ге дейінгі) және ультракүлгін спектрлер, сондай-ақ энергиясының айырмасы  1031104 эВ-қа жететін ішкі электрондардың энергиялық деңгейіндегі ауысулар кезінде пайда болатын рентгендік спектрлер, радиожиіліктегі спектрлер (атомның нәзік түзілісі мен аса нәзік түзілісі деңгейлеріндегі ауысуға сәйкес келетін) жатады. А. с-дің түрі берілген элемент атомының құрылысына ғана емес, сыртқы факторларға да (температура, қысым, электр және магнит өрістері) тәуелді. Ең қарапайым А. с. (сутек атомдары мен сутек тектес иондардың А. с-і) белгілі заңдылық бойынша орналасқан спектрлік сызықтар — спектрлік серияларды түзеді. Екі не одан да көп сыртқы электрондары бар атомдардың А. с-і күрделі болып келеді. Күрделі спектрлерде серияларды бір-бірінен ажырату қиын. А. с. сызықтарының нәзік түзілісі және аса нәзік түзілістері болады. Бұлар электронның спинімен (нәзік түзіліс) және атом ядросының магниттік және электрлік моменттерімен (аса нәзік түзіліс) байланысты. Электронның спиндік және орбиталық магниттік моменттерінің әсерлесуі атомның энергия деңгейлерінің бірнеше деңгейшеге жіктелуін (нәзік түзіліс) тудырады. Осының нәтижесінде атомның спектрлік сызығы бірнеше құраушыға жіктеледі. Осы сызықтар тобын мультиплет деп атайды. А. с-ді зерттеу атом құрылысын анықтау кезінде, спектроскопия мәселелерін шешуде т.б. маңызды рөл атқарады.

Санат:Атомдық физика
Санат:Спектроскопия
Атмосфералық оптика

**Атмосфералық оптика ** — метеорологияның жарықтың атмосферада шашырауынан, сынуынан, шағылуынан және жарық дифрактануынан пайда болатын оптикалық құбылыстарды зерттейтін бір бөлімі. А. о. зерттейтін құбылыстарға көкжиектің қызыл түске боялуы, сағым, жұлдыздардың жыпылықтауы, кемпірқосақ, гало, глория, ымырт, таң шапағы т. б. жатады. Мұндай оптикалық құбылыстар метеорология, астрономия, медицина т.б. ғылымдардың талаптарына сай зерттеледі.

Санат:Атмосфералық оптикалық құбылыстар
Атом кеме

**Атом кеме ** — ядролық күш қондырғысы орнатылған кемелердің (су үстіндегі, су астындағы) жалпы аты. Әртүрлі мақсатқа пайдаланылатын азаматтық және әскери А. к-лер (мұз жарғыштар, танкерлер, сүңгуір кемелер, авиатасығыштар т.б.) бар. Алғашқы А. к. 1959 ж. КСРО-да (“Ленин” мұзжарғышы) жасалды. Кейінгі жылдары “Арктика” (Ресей), “Саванна” (АҚШ), “Отто Ган” (Германия), “Муцу” (Жапония) т.б. тасымалдаушы-экспедициялық А. к-лері, сондай-ақ ядролық күш қондырғысымен жабдықталған әскери сүңгуір қайықтар қатары көбейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери-теңіз флоты
Санат:Ядролық қару
Санат:Кемелер
Атом өнеркәсібі

thumb|300px|Атом электростанцияларының құрылысының тарихи статистикасы
**Атом өнеркәсібі ** — уран кенін өндіру, өңдеумен шұғылданатын, одан атом энергиясын (ядролық энергияны) өндіретін және сол энергияны пайдаланып жұмыс істейтін өнеркәсіп саласы. Ядролық энергия өнеркәсіпте, ғылымда, медицинада және басқа салаларда пайдаланылады. Дүн. жүз. тәжірибеде А. ө-нің әскери және азаматтық бағыттары қалыптасқан. А. ө. атом ядросының ыдырау процесінен туатын энергияны пайдалану принципімен жұмыс істейтін атом электр стансасын (АЭС) салу, ядролық энергияны пайдаланып кеме, поезд жүргізуге және самолет, ракета ұшыруға арналған қондырғы — атом қозғалтқышын жасау негізінде дамыды. А. ө. 50-жылдардың орта шенінде, атап айтқанда, 1954 ж. бұрынғы КСРО-да (Обнинск қ.) тұңғыш АЭС (қуаты 5 Мвт) іске қосылғаннан кейін жеке өнеркәсіп саласы болып қалыптасты. Бұдан  кейін Колдерохоллда (Англия, 1956), Шиппингпортта (АҚШ, 1957) АЭС-тары іске қосылды. 1997 ж. барлығы 437 АЭС жұмыс істеді. Олар дүн. жүзіндегі электр қуатының 17ы-ін өндірді. Қазақстан уран қорының молдығы жөнінен дүн. жүз-де 1-орынды иемденеді. 50-жылдардан бастап Қазақстандағы 20 кен орнында уран өндіру жұмыстары жүргізілді.Қазақстанның барлық аймақтарында уран өндірумен айналысатын өндіріс орындары бар. Олардың ең ірілері: Тың тау-кен химия комбинаты (Орт. Қазақстан),  Ертіс химия-металлургия зауыты (Шығыс Қазақстан), Каспий жағалауы тау-кен металлургия комбинаты (Батыс Қазақстан), Оңтүстік Қазақстан кен басқармасы, т.б.   Қазақстандағы  тұңғыш АЭС Ақтау қаласында салынған (1973) шапшаң нейтронмен жұмыс істейтін БН-350 реакторы бар энергия комбинаты. Ол Маңғыстау облысын энергиямен жабдықтайды, сондай-ақ, әлемдегі су тазартатын бірден-бір атомдық қондырғы болып табылады (реакторды 2003ж. тоқтату көзделген). Бұдан басқа Қазақстанның Ұлттық ядролық орталығында 4 зерттеу реакторы жұмыс істейді. Оның 3-еуі Курчатов қаласының маңында, 1-еуі Алматы қаласының жанындағы Алатау қалашығында орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Ядролық энергетика
Атом радиусы

**Атом радиусы ** — молекулалар мен кристалдардағы атомаралық (ядроаралық) қашықтықты жуықтап анықтау үшін қолданылатын сипаттама. Атомдардың белгілі бір анық шекарасы болмайды. Атомның мөлшері оның электрондық қабықшаларының шекарасы бойынша анықталады. Оның үстіне кванттық механиканың негізгі қағидалары бойынша ядродан белгілі бір қашықтықтағы электронды табу ықтималдығы осы қашықтықтың артуына сай күрт азаяды. А. р. ұғымын ендіргенде атомның электрондық тығыздығының 90-98й-і осы радиустың айналасына шоғырланған деп есептелінеді. А. р-ның мәні үшін 10-8 см (яғни 1 (немесе 0,1 нм) алынады. А. р. атомаралық өзара әсерлесу күштерінің түрлеріне қарай: металдық А. р., коваленттік А. р., иондық А. р. және ван-дер-ваальстік А. р. болып ажыратылады.

Санат:Атомдық физика
Санат:Кристаллография
Ат омырауластыру

**Ат омырауластыру** - ұлттық
ойын. Көгалда немесе борпылдақ
жұмсақ жерде өткізіледі. Ойынға екі
адам шығады, жалпы ойнаушылар
саны шектелмейді. Он шаршы метрдей ашылған шеңбердің ішінен аттарымен бірін-бірі итеріп шығаруы
керек. Қайсысының атының екі аяғы шеңбер сызығының сыртында қалса, сол ойыншы ұтылған 
болып есептеледі. Ойынға сайланып
шыққан жігіттердің бәрі қатысады.
Қолдарында ештеңе болмауы, ат
үстінде біріне-бірі қол тигізбеулері,
тек аттардың ғана күш сынасуға
қосылулары керек.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Ұлттық ойындар
Атом электр станциясы

нобай|280px|Франциядағы атом электр станциясы
**Атом электр станциясы** (АЭС), ядролық электр станция — атом ядросының энергиясын электр энергиясына айналдыратын қондырғы.

АЭС ядроның нейтрондармен әсерлесуінен туатын энергия көмегімен жұмыс істейді. Ядролық реакторда жылу шығарғыш элемент — цилиндр немесе пластинка түріндегі ядролық отын, нейтрондарды баяулатқыш және бөлінген жылуды тасушы (су, газ, сұйық металдар) заттар орналасады. Реакторда бөлінген жылу жылуалмастыру қондырғысына беріледі. Соңғы екі қондырғы АЭС-ның ішкі тұйық контурын құрайды. Жылуалмастырғыш арқылы жылу сыртқы контурға бу түрінде беріледі. Бу турбинаны қозғап, электр генераторын жұмысқа келтіреді. Осы заманғы АЭС-ларындағы турбиналар аса қыздырылған бумен жұмыс істейді. Ядролық отын ретінде уран (233U, 235U, 238U), плутоний (239Pu ), торий (232Th) изотоптары пайдаланылады. Бұлардың жылу шығарғыштық қабілеті өзара бірдей, ал кәдімгі отыннан (көмір, мұнай, газ) бірнеше млн. есе артық. Мыс., 1 кг уран 2.1010 ккал энергия береді. Бөліну реакциясының үздіксіз жүріп отыруына қажет ядролық отынның ең аз мөлшері кризистік масса деп аталады. Реактордың типіне, конструкциясы мен отынның түріне қарай кризистік масса 1 кг-нан бірнеше тоннаға дейін жетеді. Дүние жүзіндегі ең алғашқы АЭС 1954 ж. Обнинск (КСРО) қ-нда салынды. Оның қуаты 5Мвт болды. Кейін Колдерохоллда (Англия) қуаты 60 Мвт, Шиппингпортта (Америка) АЭС-тары жұмыс істей бастады. Америкада тұтынуға қажетті барлық электр энергиясының 23е-ін, Францияда 75--ін, Жапонияда 48--ін АЭС береді. Кейбір елдерде жедел нейтронмен жұмыс істейтін тиімді реакторлар іске қосылған. Оның ең алғашқыларының бірі Қазақстанда салынған. Ол Ақтау қаласын тұщы сумен, электр энергиясымен қамтамасыз етеді (қ. Энергия комбинаты). 20 ғ-дың ақырында дүние жүзіндегі АЭС-тердің жалпы қуаты 500 000 Мвт жетті. Ядро энергиясынан электр тогын тікелей (турбинасыз, электргенераторсыз) алу жолдары да зерттелуде. Әсіресе, термоядролық энергияны игеру ісіне халықар. қауымдастықтар ат салысуда. Ондай АЭС-тер адам баласының тұтынуына қажет энергия мәселесін түпкілікті шешетін болады.

Санат:Атом электр станциялары
Атом энергиясы институты

**Атом энергиясы институты** , Қазақстан Республикасы Ұлттық ядролық орталығының, 1993 ж. Қазақстан ғылым академиясының Ядролық физика институтының бөлімдері мен лабораторияларының негізінде құрылған. Курчатов (Семей қ.) және Алматы бөлімдерінен тұрады. Атом энергиясы институтының Курчатов бөлімінің құрылымында ИГР (графиттік зерттеу реакторы) кешені және 4 ғылыми-зерттеу бөлімшесі, ал Алматы бөлімінде ВВР-К зерттеу реакторы және 5 ғыл. лаборатория бар. Ғылыми-зерттеу жұмыстарының негізгі бағыттары: атом энергетикасының қауіпсіздігі, қатты дененің радиациялық физикасы және реакторлық материалтану, ғыл. жағынан кең қамтылған ядролық технологияларды халық шаруашылғ5ына ендіру т.б. Атом энергиясы институтының 1-кезектегі міндеті — реакторда жүргізілетін зерттеулерді Қазақстанның экон. мүдделеріне сай қайта бейімдей отырып, реакторларды жетілдіру. Атом энергиясы институтында Г.А. Батырбеков, Е.С. Бекмұхамбетов, Д.К. Дәукеев, К.Домбаев, Ж.Р. Жотабаев, Д.И. Зеленский, В.И. Плотников т.б. белгілі ғалымдар қызмет атқарады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Атом энергиясы өнеркәсібі 2 - Интернет Каталог Бизнес Қазақстан 

Санат:Білім
Атом ядросының изомериясы

**Атом ядросының изомериясы ** — ядроның ұзақ өмір сүретін ерекше күйі. Мұндай күйдің жартылай ыдырау периоды басқа қозған күйлердің осындай периодынан едәуір үлкен болады. Табиғи радиоактивті ядроларда болатын бұл құбылысты неміс физигі О.Ган (1921), ал жасанды радиоактивті ядроларға тән күйін И.В. Курчатов, Б.В. Курчатов, Л.В. Мысовский және Л.И. Русановтар сияқты физиктер ашты. А. я. и-н бақылау үшін ядроның негізгі күйінің энергиясына жақын қозған күйінің импульс моменті оның негізгі күйінен көп өзгеше болуы шарт. Соның салдарынан сол екі күйдің арасында  -ауысу мейлінше тежеледі. Сондықтан ядроның түрлі әдіспен ыдырау периодтары екі, тіпті үш түрлі болуы мүмкін. Табиғатта ұзақ өмір сүретін жүздеген ядро —  изомерлер кездеседі. Әсіресе тақ ядролардың арасында изомерия құбылысы жиі байқалады. А. я. и. құбылысы ядроның қабықша моделі арқылы түсіндіріледі. Изомериялық күйлерді зерттеудің ядро құрылысын түсіндіру үшін мәні зор.

Санат:Ядролық физика