open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бағалы еңбек

**«Бағалы еңбек»**, жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің мақаласы. Алғашында «Социалистік Қазақстан» газетінің 1949 жылғы 14 тамыздағы санында жарық көрді.

Кейін Әуезовтің «Уақыт және әдебиет» (1962, 305-312-беттер), 12 томдық (11-том, 413-420-беттер), 20 томдық (18- том, 336-344-беттер) шығармалар жинағында жарияланды. Мақалада Әуезов Әбішевтің «Бір семья» пьесасы мен оның алғашқы сахналық қойылымына жан-жақты тадцау жасалған. «Реалистік сипаты келісті шыққан пьеса. Қазақ академиялық драма театрының сахнасында көптен күтілген, талап етілген, бірақ қолдан келмей жүрген анық маңызды, реалистік спектакль туғызуға себепші болды» деп ерекше атап көрсетеді де, драматургтің бұл пьесасы агғашқы нүсқасынан-ақ Жазушылар одағы пленумында, қазақ әдебиетінің онкүндігінде жасалған баяндамаларда тәуір бағалағандығын айтады. «Бірақ сахна - сыншы, театр - таразы» екендігіне назар аударады. Идея мен образдар бұл пьесада жалған тартыспен, үстірт бояумен суреттелмегенін, ізденгіш ойлар жаңаша ерістеп, ерлейтінін айта келіп, пьесаны талдауға кешеді.

Пьесада екі арна: ұлы арна мен қосалқы арна, яғни өндіріске арналған еңбек арқауы және адамдық тартыс арқауы екендігін басты кейіпкерлер Айдос, Жанар, Кремлев образдарына сипаттама беру арқылы нақты көрсетеді, «пьесаның үш адам арасына арналған көріністерінің көбі психологиялық шебер түйіндерге соғады. Көңілге қонымды, болмыска дәл үйлесетін тартыстар тудырып отырады» деп түйіндейді. Пьеса авторының драматургтік талантына тәнті болып, ол бұл пьесасымен қазақ совет әдебиетінің соңғы жылдардағы есуіне, жаңалық табыстарына елеулі үлес косты, жаңа тақырыпты жақсы меңгерді. Шығарманы анық бағалы табыстың бірі деп санаймыз» деп, жоғары баға береді. Сонымен бірге «Пьеса - ойлы, саналы пьеса» дей келіп, кейбір даулы жайларын, кемшіліктерін де жасырмайды. Бұл ретте сюжет қайталау, екінші қатардағы кейіпкерлердің толық жетіліп болмағандығы сияқты олқылыктарды атайды. Пьесаны сахнаға шығарудағы театр үжымының қомақты табысына да қысқаша тоқталып, суретші жасаған декорацияда ұқыпты, жинақты көріктілік бар, спектакльдің композициясы да пьесаның өзекті ой-сезімдерімен үнемі үндес, үйлес шыққан дейді. Жаңа маусымда да театр ұжымының жемісті еңбек етуіне «татитын спектакль екенін ұмытпау керек», «соңғы жылдардың репертуарына кіріп жүрген қазақша пьесалардың көбінің қатарынан «Бір семья» сияқты спектакльді жоғары бағалау шарт», «оны кеп еңбек сіңіріп, жаңғыртып өсіре түсу - автордың да, театр коллективінің де міндеті» екеніне көңіл аударған.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Рұқсат құжаты бар стандарт

**Рұқсат құжаты бар стандарт** (Лицензионный стандарт) — өкімет орындарының немесе заңды ұйымдардың жеке адамдарға немесе ұйымдарға іскерлікке немесе меншікке беретін рұқсат құжаттарын сипаттайтын стандарт.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау

**Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау** (Защита от несанкционированного доступа; security, fetch protection) — белгілі бір мәліметтерді басқалардың рұқсатсыз пайдалануын болдырмау үшін аппараттық, программалық және  құпия сөз жазу тәсілдерін және  оларды ұйымдастыру шараларын жүзеге асыру.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау құралы

**Рұқсатсыз қатынас құрудан қорғау құралы** (Средство защиты от несанкционированного доступа; protection facility) — рұқсатсыз қатынас құрудың алдын алуға немесе оны әбден қиындатуға бағытталған программалық, техникалық немесе программалық-техникалық құрал.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Фундаментализм

**Фундаментализм** - бастапқыда протестантизмдегі либералдық протестанттық рационализмге қарсы бағытталған шектен шыққан консервативті ағым. 1910 жылдары АҚШ-тың оңтүстік штаттарында қалыптасты, інжілге (Библияға) кез келген сыни көзқарасты көтермей, оны жаңаша түсіндіруге талпынғандарды үзілді-кесілді мойындамады. Кейін келе бүл ұғым басқа діни, әлеуметтік, саяси бас¬қа да қағидаларға кез келген радикалды - консервативті қатынасты білдірді. Қараңыз: Ислам фундаментализмі.
## Дереккөздер


Санат:Дін
Санат:Діни тәртіп пен тәжірибелер
Санат:Діни сенімдер мен доктриналар
Микола Бажан

**Микола Платонович Бажан** (26 қыркүйек (9 қазан), 1904 ж. - 23 қараша 1983 ж.) — украин ақыны, қоғам қайраткері, Украин ғылым академиясының академигі (1951). Өлеңдері мен поэмаларында жинағында халықтар достығын, олардың ерлігін, бейбіт өмірді, адамгершілікті жырлады. Өлеңдері «Ағылшын ұсқыны» деген атпен 1952 ж. қазақ тілінде жарық көрді. Әуезов «КСРО халықтары әдебиеттерінің өркендеуі» атты мақаласында Бажанның шығармаларын салыстыру арқылы зерттеуді ұсынады. Ал Бажан Мұхаңның 60 жылдық мерейтойына жолдаған жеделхатында жазушының дарынын, терең білімін, үлкен адамгершілігін қадір тұтатынын айта келіп, зор денсаулық, шығармашылық табыс тілейді.
## Дереккөздер
С-есептеуі

**С-есептеуі** (С-Исчисление; С-calculus) — қатынастар үстіндегі алгебралық операциялар тізбегіндегі өрнектерді жетілдіру арқылы болатын хабарламалық есептеу.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Сақина топологиясы

"Сақина" топологиясы (Топология "Кольцо"; ring topology) — әрбір жұмыс бекеті тек басқа екі жұмыс бекетімен ғана байланысқан есептеу желісінің топологиясы; желідегі компьютерлерді тұйықталған сақина құрайтын етіп тізбектей жалғастыру топологиясы. Эстафета беру тәсілімен істейтін желілерде қолданылады; яғни мәлімет  бір жұмыс бекетінен екіншісіне бір бағытта тасымалданады (шығыршық бойынша). Сондықтан ақпарат желінің барлық түйіндеріне кезектесіп жетеді. Бұл кезде әрбір дербес есептеу машинасы келген хабарды келесі машинаға жолдайтын қайталауыш міндетін атқарады. "Сақина" тәрізді сызба құрылымды есептеу желілерінің ішіндегі көп тарағаны — маркерлік қатынас құру әдісі қолданылатын желілер. Мысалы , Token Ring (IBM фирмасы) тектес жергілікті есептеу желілері. Жұмыс бекеттерінің саны 96, мәліметтер жеткізу жьілдамдығы 4 немесе 16 Мбит/с; — FDDI (Fider Distributed Data Interface) есептеу желілері. Талшық-оптикалық байланыс желісі пайдаланылады. FDDI есептеу торабы, әдетте, бірнеше жеке жергілікті есептеу желілерін біртұтас есептеу желісіне біріктіру үшін қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Функционализм (қоғам)

**Функционализм** - [  ] – әлеуметтанудың әдістемелік тәсілдерінің бірі. Қоғамды, оның құбылыстарын, процестерін, өзіндік құрылымы, әрқайсысы өз қызметін атқаратын әрекет ету тетіктері бар әлеуметтік жүйелерді қарастыратын басты бағыттарының бірі. Функционализмнің негізін қалаушы - Г.Спенсер. Кейіннен Э.Дюркгеймнің, В.Паретоның еңбектерінде жалғасын тапты.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сақиналық желі

**Сақиналық желі** (орыс. Кольцевая сеть; ағылш. ring network) — топологиясы сақина түрінде болып келген (тұйық контур тәрізді) есептеу желісі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Байбала Жайсаңбайқызы

**Байбала Жайсаңбайқызы** (18 ғасырдың соңы – 19 ғасырдың бас кезі) - ақын. 

«Ақындар елі» атанған Сыбан ішінде тәрбиеленіп, жастайынан ақындар айтысына түскен. Ел аузына кеңінен тарап, халық сүйіспеншілігіне бөленген Сарыбай ақынмен айтысы. Әуезов бұл айтысқа үлкен мән беріп, Біржан мен Сара айтысы деңгейінде бағалаған. Өзінің «Айтыс өлеңдері» атты зерттеу еңбегінде Сабырбай ақын Байбала қызбен жігіт кезінде тынымсыз айтысады. Бірінің-бірі қапысын аңдып, кеш жөнекей де, мезгілсіз ертелі-кеште, түнде де айтысып жүреді дей келіп, ұзақ жылдар жеңісе алмай, аяғында Сабырбай өзінің айтқан бір тұрпайы қалжыңы үшін, бұны мұрттай ұшырған, мірдің оғындай ащы мысқыл жауапты Байбаладан алады да, жеңіледі деп, Байбаланың ақындық талантына тәнті болады. Мұнымен қоса солайша жеңілгендігін кейінгі буындарға, өз тұсындағы тыңдаушыларға Сабырбай өзі айтып беріп кеткен деп, ақындық этиканың үлкен мәнге ие болғандығын атап етеді зерттеуші.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Аутолиз

**Аутолиз** (autolysis; грек, autos — өзім, өздігінен; lysis—еру) — адам мен жануарлар организмдеріндегі зат алмасу процесі тоқтағаннан соң, мүшелер мен ұлпалар жасушалары лизосома органелларындагы ас қорыту ферменттерінің (гидролазаларының) әсерлерінен дене мүшелерінің, оның жасушалары мен ұлпаларының өздігінен еріп ыдырау процесі.

## Дереккөздер


Автолиз

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Байжан Абдуллаев

**Абдуллаев Байжан** (4.5.1956 жылы туған, Шәуілдір) — дзюдошы, Қазақстан Республикасы спорт шебері. Дзюдо күресінен жасөспірімдер арасында өткен КСРО ойындарының чемпионы (1978).
## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша дзюдошылар
Санат:КСРО дзюдошылары
Сақиналық құрылым әдісі

**Сақиналық құрылым әдісі** (Метод кольцевых структур) — тізімнің соңғы жазбасының басына нұсқағышы бар тізбелік тізімді компьютер жадына ұсыну әдісі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Пошталық анықтама

**Пошталық анықтама** (Почтовый справочник; the post directory) — электрондық поштаға ашық адрестердің электрондық анықтамасы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бейсенбай Қайырбайұлы Байғалиев

**Байғалиев Бейсенбай Қайырбайұлы** (1944-1998), әдебиет зерттеушісі, архивтанушы.

Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына байланысты архив материалдарын қазіргі қазақ тіліне жоспарлы түрде дәлме-дәл көшіру мәселесін тұңғыш рет ұсынып, бұл игі істің жүзеге асуына үлкен үлес қосты. Абай мен Мұхтардың өмірі мен шығармашылығына байланысты архив деректері негізінде жазылған көптеген мақалалары республикалық баспасезде жарияланды. Әуезов дайындап, бастырған Абайдың толық жинағының 1933, 1940, 1945, 1954, 1957 ж. және одан бұрынғы басылымдарды салыстыра отырып, ұлы ақын шығармаларының 2 томдық академиялық толық жинағын дайындауға (1995), араб, латын таңбаларында шыққан мәтіндерді, қолжазбаларды тексеруге, ғылыми түсініктерді жазуға қатысты. «Даңғыл жолдың алғашқы соқпақтары» деген шағын мақаласында ұлы жазушының өмірбаяны мен шығармашылық қызметінде осы күнге дейін «ақтандақ» болып келген тұстарын толықтыра қайта зерттеу, жаңаша пайымдау өте қажет екенін ескертеді («Мұхтар мұрасы. Наследие Мухтара», А., 1997, 38-43-беттер). Әуезовтің туғанына 100 жыл толуына арнап 1997 ж. 23-26 шілдеде Семей қаласында өткізілген «Мұхтар Әуезов мұражайтануда» атты халықаралық ғылыми- практикалык. конференцияға қатысып, «М. Әуезов өмірбаянына байланысты сирек кездесетін архив деректері» деген тақырыпта баяндама жасады.

## Дереккөздер

Санат:1944 жылы туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
БҰҰ Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесі

200px|thumb|right**БҰҰ Экономикалық және Әлеуметтік Кеңесі** (**ЭКОСОС**, ағыл. *United Nations Economic and Social Council*) – Біріккен Ұлттар Ұйымының басты органдарының бірі. Бұл кеңес БҰҰ-ның экономикалық пен әлеуметтік салалардағы жұмысын реттейді.

1945 жылғы 26 маусымда құрылды. Жұмыс орны: Нью-Йорк. 

ЭКОСОС БҰҰ-ның 15 мамандырылған мекемесіне, 9 салалық комиссияға, 5 аймақтық комиссияға жауапты.  

## Кеңес құрамы
Кеңес құрамына 54 мемлекет өкілі кіреді. Әр мүшені БҰҰ Бас Ассамблеясы 3 жылдық мерзімге сайлайды. Мемлекеттерге ЭКОСОС мүшелігіне қайта сайлануға шектеу жоқ. Кеңеске мүше әр мемлекеттің 1 дауысы болады. Шешімдер ортақ дауыс беру әдісі арқылы қабылданады. 

БҰҰ Бас Ассамблеясының 1971 жылғы резолюциясына сәйкес, ЭКОСОС құрамына кіретін өкілдер саны келесідей бекітілді:

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Халықаралық ұйымдар
Ауторадиография

**Ауторадиография** (autoradiographia; грек, autos — өзім, өздігінен; лат. radio — сәуле; грек, grapho — жазамын) — зерттеу нысанындағы белгіленген радиоактивті (сәуле белсенді) изотоптардың жинақталу мөлшерін талдауға арналған цитологиялық әдіс.
## Дереккөздер


Авторадиография

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Түрікмен әдебиеті

**Түрікмен әдебиеті** - Түрікмен қазақ халқының ежелгі туыстары. Түрікмен мен қазақ халықтарының тілі, мәдениеті, тарихы, тұрмыс-салты бір-біріне көп ұқсас. 
Сондықтан да түрікмендер Абайдың, Жамбыл мен М. Әуезовтің шығармаларын түпнұсқасынан оқи алады. Б. Кербабаев, М. Әуезов, А. Кекілов, Ғ. Мүсірепов, Б. Сейтақов, С. Мұқанов іргесін қалаған түрікмен мен қазақ жазушыларының бауырластық байланысы ілгері дамып, кең қанат жайып келеді. Абай Құнанбаевтың, Жамбылдың, Мұхтар Әуезовтың шығармаларының түрікмен тіліне аударылуы, Б. Кербабаев, Р. Эсеновтағы басқа түрікмен жазушыларының шығармаларының қазақ тіліне аударылуы осының айғағы. Абай шығармалары түрікмен тіліне 50-ші жылдардан аударыла бастады.

 
## Дереккөздер


Санат:Түрікменстан әдебиеті
Хамит Тоқтамышев

**Хамит Тоқтамышев**
Алашорда үкіметінің әскери қайраткері Тоқтамышев Хамиттің туған және өлген жылдары белгісіз.

Арғын тайпасының Атығай руынан шыққан. Әскери шені - капитан (кейбір деректерде подполковник). Алаш милициясын ұйымдастыруға белсене атсалысты. Оның басшылығымен Семейде құрамында 38 офицер мен 750 жауынгері бар 1-Алаш полкі құрылды. Өскеменде Алаш автономиясының әскери оқу орнын ашуға жетекшілік етті. Уақытша Сібір үкіметімен және атаман Б.В. Анненковпен тығыз байланыста болды. «Сарыарқа» газетінде Алаш милициясының кеңестік билікпен жүргізіп жатқан күресі жайында бірқатар мақалалар жарияланды. Жетісу өңірінде Қызыл армиямен болған соғыс қимылдары кезінде Алаш әскеріне басшылық жасады.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Сақиналық

**Сақиналық** (циклдӏк) тізім (Кольцевой (циклический) список; ring (circubar, cyclic) list, ring structure) — әрбір құрауыштың сол тізімде бір ғана алдыңғы және  бір ғана келесі құрауышы бар тізбелік тізім; соңғы элементтің бірінші элементке сілтемесі болады.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Райгүл Ахметжанова

**Райгүл Ахметжанова** (1955 ж. т.), суретші, педагог. Ұлттық өнер түрлерін кеңінен насихаттап келеді. Ши тоқу, шимен өрнек салу саласымен шұғылданады. Абайдың 150 жылдық мерейтойына арнап әсем нақыш, жарасымды ою-өрнекпен жасаған бұйымдары қонақтарға сыйға тартылды. М. Әуезовтің шиден тоқылған портреті 1997 ж. Францияда Париж консерваториясында, Париж мэриясында көрмелерге қойылды. Арнайы тоқылған ұлы жазушының бейнесі (көлемі 150x120 см) сонда ЮНЕСКО-ның бас хатшысы Федерико Майор мырзаға табыс етілді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сайлау технологиялары

**Сайлау технологиялары** -бұқараның электоралдық мінез-құлқына ықпал ету және оларды нақты үміткерге дауыс беруге ояту мақсатында ықпал ету тәсілдерінің жиынтығы. Сайлау технологияларының негізгі ерекшелігі - сайлаушылардың мінез- құлқын реттеуші әлеуметтік-психологиялық тетіктерді қосуға бағытталуы. Сайлау технологиялары кәсіпкерлер қолында күшті қаруға айналады. Сайлау технологияларының қатарында бірінші қадам - сайлау алдындағы жағдайды талдау. Сайлау кампаниясын ұйымдастырушылар сайлау стратегиясы мен тактикасын анықтау үшін өздеріне қажетті мәліметтерді жинайды. Яғни, сайлау кампаниясын ақпараттық-сараптамалық қамтамасыз етуді жүзеге асырады. Ақпараттық-сараптамалық қамтамасыз етудің **бірінші кезеңі** - сайлау алдындағы округтегі жағдайды жан-жақты талдау. Бұл міндетке сайлау алдынан 3-6 ай бұрын кіріседі. Осы жиналған ақпараттар талданып, соның незінде сайлау кампаниясының стратегиясын дайындауға қажетті нақты ұсыныстар дайындалады.
**Екінші кезең** - басталған сайлау кампаниясын ақпараттық-сараптамалық қолдаумен қамтамасыз ету. Бұл жерде сайлау кампаниясын ұйымдастырушылар мен сайлаушылар арасындағы тұрақты кері байланысты қалыптастыру маңызды. Тиімді кері байланыс басқару субъектісіне өзінің әрекеттерін түзетуге мүмкіндік береді.
Сайлау кампаниясын ұйымдастырушылар үшін қажетті ақпарат әр түрлі жолдар мен құралдар арқылы алынуы мүмкін: округтың экономикалық дамуы туралы статистикалық мәліметтері, тұрғындардың демографиялық құрамы туралы, өмір сүру деңгейі, соңғы сайлау қорытындысы туралы мәліметтерді зерттеу; тұрғындар арасында әр түрлі сауалнамалар жүргізу арқылы; фокус топтармен жұмыс жасау, яғни ұрандарды, жарнамалық роликтерді талдау, бұл өз кезегінде адамдардың сайлау кампаниясын ұйымдастырушылардың әрекеттеріне реакциясын білуге мүмкіндік береді; бақылаудың көмегімен бәсекелестер әрекеттерін талдау, сонымен бірге контент-анализ жасау.
## Дереккөздер


Сайлау

Санат:Сайлау
Сақтайтын элемент

**Сақтайтын элемент** (Запоминающий элемент) — өзінің бұрынғы нысанын немесе қалып-күйін сырттан келген сигнал әсерінен өзгертетін және  келесі сигнал келгенше сол жағдайын ұзақ уақыт сақтайтын автоматика және  есептеуіш техника құрылғыларының элементі. Олар сақталатын ақпарат түріне байланысты аналогтық және  цифрлық сақтайтын элементтер болып екіге бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аутосомалар

Аутосомалар(autosoma; грек, autos — өзім; soma — дене) — дара жынысты жануарлар мен өсімдіктер жасушалары ядроларындағы жыныс хромосомаларынан басқа жұп дене хромосомалары (жыныссыз хромосомалар).
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сақталатын мәліметтер

**Сақталатын мәліметтер** (Хранимые данные; stored data) — сыртқы тасуышта немесе тұрақты сақтауыш құрылғыда орналастырылған мәліметтер.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ескендір Мұхамеджанұлы Тынышбаев

**Ескендір Мұхамеджанұлы  Тынышбаев** (1909 жыл - 1995 жыл) — кинооператор. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері.

## Өмірбаяны
1909 жылдың 9 мамырында Ашхабадта туған. Найман тайпасынынң Садыр руынан шыққан.

Бүкілкеңестік мемлекеттік кинематография институтының операторлық факультетін бітірген (Л.В. Косматовтың шеберханасы).

1928 жылы Востоккино Бүкілкеңестік трестінің қазақ бөлімшесін құрды.

10 жыл бойы жер аударуда болып, келген соң 40 жыл бойы Қазақфильм киностудиясының жетекші операторы болды.

## Фильмографиясы
### Актер ретінде
*1980 -  *[[Ойлануға кеткен ой]] - доцент Ахмеджан Қадырұлы*

### Оператор ретінде
*1929-1931 -  *[[Қиыр Шығыста]]*
*1945 -  *[[Тахир мен Зухра]]*
*1955 -  *[[Ана мен бала]]*
*1956 -  *[[Даладағы қайыңдар]]*
*1957 -  *[[Оның уақыты келеді]]*
*1958 -  *[[Біз - Жетісуданбыз]]*
*1959 -  *[[Бір түні]]*
*1960 -  *[[Баянауыл (деректі фильм)|Баянауыл]]*
*1965 -  *[[Ермек Серкебаев ән шырқауда]]*
*1974 -  *[[Құрманғазы (фильм)|Құрманғазы]]*
*1974 -  *[[Табыншы әйел]]*
*1975 -  *[[Оның мамандығы - актер]]*
*1985 -  *[[Біздікілерді біліп қой!]]*

## Фильмдер жанры
Ол  ғылыми-көпшілік және құжатты фильмдермен қатар телефильмдер, солардың қатарында *«Абай»* телефильмін (1976) түсірді. Фильмде әдеби-сахналық қойылымдар, Абай тойларының көріністері пайдаланылған.

## Дереккөздер



Санат:Қазақстан кинооператорлары
Амниоттар

**Амниоттар** ( — амниоттар, қағанақтылар) — ұрықтық даму кезеңі (эмбриондық кезең) ішкі ұрық қабығы — амнион (қағанақ) қуысындағы сұйық ортада өтетін жоғарғы сатыдағы омыртқалы жануарлар. Амниоттарға (қағанақтыларға) ұрықтары құрлықта дамуға бейімделген бауырымен жорғалаушылар, құстар, сұтқоректі жоғары сатыдағы жануарлар мен адам жатады. Бұлардың ұрықтары жұмыртқаның ішіндегі немесе жатырдағы ұрық қабықтарының қуысында дамиды.

Амниоттар – жоғары сатыдағы омыртқалы жануарлар тобы. Олардың ұрығының дамуы кезінде ұрықтың сыртында әр түрлі бейімделушілік қасиеттері бар арнайы ұрық қабықшасы – қағанақ түзіледі. Қағанақтыларға бауырымен жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер жатады. Қағанақтылардың бәрі де дара жынысты жануарлар әрі тек іштей ұрықтанады. Бұлар түрленбей дамиды, яғни ұрпақтарының дамуы кезінде дернәсілдік кезең болмайды. Ұрпақтарының сыртқы құрылысы бірден ересектеріне ұқсас болады. Қағанақтылардың ұрығының дамуы атмосфера ауасы бар ортада жүреді. Қағанақтыларды кейде нағыз құрлықта тіршілік етуге бейімделген омыртқалы жануарлар деп те атайды. Қағанақтылардың ұрықтанған жұмыртқасының құрылысы күрделенген. Жұмыртқада сары уыз бен белок мол, оның сыртында бірнеше арнайы ұрық қабықшалары (қағанақ, аллантоис, хорион, т.б.) пайда болған. Бұлардың жұмыртқасы қағанақсыздардың жұмыртқаларынан едәуір ірі болады. Қағанақтылардың жұмыртқасында қоректік заттардың қорының мол болуы ұрықтың түрленбей тікелей дамуына жағдай туғызады. Қағанақтылардың жұмыртқасын құрлыққа салуына байланысты көптеген бейімдеушілік белгілері қалыптасқан. Мыс., жұмыртқаны құрғап кетуден, мех. әсерлерден қорғайтын, газ алмасуына мүмкіндік жасайтын, сумен қамтамасыз ететін, ыдырау өнімдерін сыртқа шығаратын, т.б. бейімдеушілік белгілерін атауға болады. Жұмыртқа сыртындағы қорғаныштық қызмет атқаратын кальций тұздары сіңген ізбесті қабық, ұрықты даму барысында сумен қамтамасыз ететін ақуызды қабық, ұрық сыртындағы қағанақ қабық, ұрықтың тыныс алуын қамтамасыз ететін аллантоис қабығы және т.б. қабықтар ұрықтың қалыпты дамуына қолайлы жағдай жасайды. Қағанақтылардың бауырымен жорғалаушылар класы омыртқалы жануарлардың салқынқандылар, ал құстар мен сүтқоректілер – жылықандылар тобына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Омыртқалылар
Байғұлақ

**Байғұлақ** (туған-өлген жылдары белгісіз), Тобықтының Жуантаяқ руынан, оның әкесі Базыл Құнанбаймен көп алысқан. 

Абайдың сабалуына себеп болған Қадиша қыз - Базылдың қызы, Байғұлақтың қарындасы. Жастығына қарамай, Құнанбай Байғұлақты руаралық дау-жанжалды бітістіру ісіне жұмсап отырған. Омбыға айдалғаңда артындағы ағайыңды қайта арыздандырмас үшін, екі жағының сөзін ұстап жүруге ол Қаратай мен Байғұлақты тандаған. Осы жай романда: «Сол жағын ескерген Құнанбай араға жүретін кісілерді атап берді. Бұның бірі-Тоғалақ ішіндегі мықты, жас Байғұлақ» («Абай жолы», 1997, 177-бет) деп жазылған. Өз басы тікелей жаулық істемегенмен, Байғұлақ Абайдың қарсыластары тобынан табылып отырған. Бірақ Абай онын алымы мен кең қарымдылығын, шешендігін қатты бағалаған. Мағауия дүниеден өткенде Байғұлақ: «Ақсұңқар қолдан ұшты, бәрінен құдайдың қүдіреті күшті» деп көңіл айтыпты. Эпопеяда Байғұлақ «Салиқа қыз дауыңда», Абай қарсыластарының оған қарсы баталасуы тұсында және Оспан мүлкін беліске салу кезінде кеңірек керінген. Шешендігін романда мына бір суырып сөйлеуінің өзімен-ақ аңғартқан: «Бұл түгел Тобықты жиыны сияқты. Болыстардан Молдабай, Дүтбай және Құнанбай балалары да тегіс. Ата ұлдарының атқамінерлерін айтсақ Сақ-Тоғалақтан осы жиынның үлкені Байғұлак сөйлеп отыр екен. - Ағайын! Күн сынайды, күдері бел шыдайды, Күйсіз белге кезігіп отырған күнім жоқ. Күйлі, келелі Тобықтының тобы боп отырмын. Іргеңе кеп төрт арыстың жиыны қонды. Төбедегі айға ұмтылсаң, арманды, шерменді кезім деп отырған жоқсың. Осы отырған ортаңа үлкен бір сыбаға тасталып отыр...» (сонда, 272-бет). Әуезов Байғұлақтың баласы Ермағамбетті (Ерімпұшық) жақсы білген. Одан Абай айналасы және Байғұлақ туралы көп әңгімелер естіген.

## Дереккөздер
Сакрализация

**Сакрализация** - [лат. *sacer* - қасиетті] - діни реттеу саласына әртүрлі қоғамдық және жеке сананы, әлеуметтік қатынастарды, адамдар мен мекемелер қызметін тарту үрдісі. Сакрализация негізін зайырлы әлемге қарсы қасиетті әлемді мойындау құрайды.
Сакрализация жағдайында діни қызмет жалпы әлеуметтік қызметтің бөлінбес бөлігі, ал діни қатынастар басқа әлеуметтік байланыстарға таралады.
Сакрализация сипаты мен таралу деңгейі әртүрлі тарихи дәуірлерде бірдей емес. Ол әсіресе алғашқы қауымдық құрылыс пен құл иеленуші дәуірге тән. Ал қоғамдық қызметтің әр саласында сакрализациядан бас тарту феодалдық дәуірде басталып капиталиста дәуірде аяқталады.

## Дереккөздер


Санат:Діни терминдер
Аутофагосома

нобай|200px|Микроскоп астында
**Аутофагосома** (autophagosoma; грек, autos — өзім; phagein — жалмау, обу, жеу; soma — дене) — жұмысын тоқтатып жойылуға тиісті істен шыққан немесе әртүрлі деңгейде қорытылып жатқан жасушалар органеллаларымен байланысқан лизосома. Жасушадағы аутофагосоманың мөлшері мен пішіні түрліше болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Цитология
Санат:Органеллалар
Ауыз жұтқыншақ

**Ауыз жұтқыншақ** — ас (азық) қорыту жүйесінің басқы бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сақталатын программа

**Сақталатын программа** (Хранимая программа; stored program) — есептеуіш машинаның жадында сақталатын программа. Осы программаны келешекте орындау үшін басқару блогы талап етіледі. Ол тиісті уақытта жадтан команданы шығарып оқып олардың орындалу ретін анықтайды. Программаны сақтау үшін сол жад немесе басқа жад пайдаланылады. Сол бір ғана жедел жадты пайдалану біршама қолайлы, яғни программаны өзгертуге болады, сондай-ақ тұрақты сақтау құрылғысын пайдалану арқылы немесе программа сақталған сол жад бөлігіне қатынас құруды шектеу арқылы программаны өзгерту мүмкіндігін шектеуде үлкен артықшылыққа қол жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аморфты зат

thumb|200px
**Аморфты зат** ( — жоқ;  — пішін, форма;  — зат) — борпылдақ дәнекер ұлпасы жасушалары мен талшықтарының аралықтарын толтырып тұратын, атқаратын қызметіне сәйкес қоймалжындығы өзгеріп отыратын гел тәрізді іркілдек пішінсіз масса. Әртүрлі мүшелердегі борпылдақ дәнекер ұлпасы жасушааралық тірі затындағы негізгі аморфты заттың мөлшері мен химиялық құрамы сол ұлпаның қызметі мен жағдайына байланысты ұдайы өзгеріп отырады. Негізгі аморфты зат — гликозаминдігликандардан, протеиндігликандардан, гликопротеидтерден, судан жөне түрлі бейорганикалық тұздардан тұрады. Бұлардың ішінде аморфты зат қүрамының негізін сульфаттанбаған гликозаминдігликандардың күрделіполимерлі түрі - гиалурон қышқылы құрайды. Бұл қышқылдың ұзын тармақталған полимерлі тізбегі әртүрлі бағытта иіліп, аралықтарында ұяшықтары мен өзектері болатын молекулалық тор жасайды. Осы аталған аморфты зат кеңістіктері арқылы ұлпа сұйығының қатысуымен қан және лимфа капиллярлары мен олардың сыртындағы клеткалар арасындағы зат алмасу процесі үздіксіз жүріп отырады. Аморфты заттың физикалық жағдайы мен атқаратын қызметіне түрлі гормондар (кортикостероидтар және т.б.) мен ферменттер (гиалуронидаза) ықпалын тигізеді.
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Салыстырмалы-талдаулық әдіс

**Салыстырмалы-талдаулық әдіс** - идеалдық моделді, белгілі бір теориялық конструкцияны жасақтау үшін саяси институттарды, процестерді, оқиғаларды салыстыру, теңгеру, сараптау және жалпылау тәсілдерін қамтиды. Бұл әдіс түрлі тарихи кезеңдердің, аймақтардың саяси тәжірибесін салыстыра қарауға, олардың арасындағы байланысты, ұқсастықты табуға, оларды түрлерге бөлуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Элитогенез

**Элитогенез** -[elite - таңдаулы, ең жақсы, genesis - шығу тегі; элитаның қалыптасуы және дамуы] - мәдениетте және қоғамдық қатынастарда аристократиялық бастаулардың анықталуына және орнығуына бағытталған элита құрылуының ғаламдық процесі. Анағұрлым белсендісін тандап алып, оны белгілі бір иерархиялық жүйеге тізбектеу түрінде жүргізіледі. 
Элитогенездің екі **түрі** анықталған: 
*1) қоғамдық немесе әлеуметтік (макродеңгейдегі элитизация) және 
*2) арнайы (элиталықтың нақтылы тұлғада көрініс табуы).
Келесідей үштікті атап көрсетеді: ‘’’элитогенез’’’ – ‘’’элитократия’’’ –‘’’ элитоцид’’’. 
Элитогенез - элитаның үстемдікті әлеу¬меттік мәдени сапа ретінде төңкерістік эволюциялық дамуының бастапқы кезеңі. Элитогенез генетикалық тұрғыда "иерархия", "доминация", "менеджмент", "аристократия" сияқты категориялармен тығыз байланысты.
Қоғамдық элитогенезде бұл процестің өрбуінің бірнеше кезеңдерін анықтап алған жөн.
Қалыптасудың бастапқы кезеңінде жалпы оның "ерекше сапасы" жайлы көзқарас, оның қоғамға мәнділігі қаншалықты, критерийлері қандай деген түсініктер қалыптасады. Кейіннен бұл сапаның жинақталуы, оны заңдастыруға және биліктік қатынастар түріне енуге қажетті соңғы шегіне жеткізу кезеңі басталады. Сөз жүзінде элитогенез элитократияның орнығуы кезінде аяқталады, ал, элитоцид (элитогенездің кері құбылысы) жайлы элитаның даму процесінің кері көрсеткішті даму процесі ретінде айтуға болады.
Басқаша айтқанда, тарихи процесте элитогенезді эволюциялық тұрғыда қарастыратын элита түрлерінің алмасу динамикасын анықтап алу қажет. Меритократиялық теорияның жақтаушылары (М. Янг, Д. Белл) элиталардың үш тарихи түрін анықтайды: 
*1) тектік аристократиялық (немесе "асыл текті элита" индустрияға дейінгі қоғамдар); 
*2) плутократия (немесе "байлық элитасы" индустриалды қоғамдарда); 
*3) меритократия (немесе "ақыл-ой элитасы", постиндустриалды қоғамда).
Элитогенездің екінші түрі микродеңгейде жүреді және жеке тұлғаны элиталандыру процесін білдіреді. Жеке тұлғаны элиталандыру элиталықтың негізі болып табылады. Сондықтан да жеке тұлғаның генезисі деңгейінде элиталықты анықтауда бастысы әлеуметтік мәртебе емес, оның жеке дара қасиеттері болады. Осыған орай элитология тарихтағы жеке тұлғаның көрнекі рөліне баса назар аударады (әсіресе, бұл меритократияға және аристократиялық рухқа қатысты).
Элитогенез тарихында адамзат дамуындағы аса маңызды саяси, әлеуметтік-экономикалық, мәдени оқиғаларға қатысты көрнекі тұлғаларға маңызды орын беріледі (батырлар, данышпан, кемеңгерлер). Бұқараның рөлі аса маңызды емес, екінші орында саналады.
Элитогенездің кері қыры элитоцид процесі - элитаның жойылуы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Райысхан Байкенов

**Байкенов Райысхан** (1906-1991), актер. Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1944). 1935 жылдан бастап, өмірінің соңына дейін Шымкент облыстық қазақ драма театрында қызмет істеді. Байкеновтің актерлік өнерінде елеулі із қалдырған рөлдері Әуезовтің пьесалары негізінде қойылған спектакльдермен тығыз байланысты. Ол әккі карт Қыдыштың («Түнгі сарында»), орыс азаматы Сергейдің (Әуезов пен Әуезов Тәжібаевтің «Ақ кайыңында»), Кебей бидің («Еңлік - Кебекте»), қызу қанды Қобыланды батырдың («Қарақыпшақ Қобыландыда») сахналық тұлғаларын  өзіне тән суреткерлік шеберлігімен нанымды, мағыналы етіп сомдады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ампулалық бездер

**Ампулалық бездер** (*glandulae ampullares*;  — без,  — ампула, қампима) — еркек жануарлар шәует жолының несепжыныс өзегіне ашылар алдындағы ампула тәрізді қампиып кеңейген бөлігі қабырғасында кездесетін бездер. Ампулалық бездер құрылысы жағынан тарамдалған көпіршікше-түтікше бездерге жатады. Қабандар мен еркек мысық тұқымдастары шәует жолдарының төменгі бөліктері, басқа жануарлардағыдай, қампиып кеңеймейді. Бірақ, олардың қабырғаларында да ампулалық бездер болады. Бұл бездердің сөлі қоректік заттарға бай болып келеді. Сондықтан, шәуетке араласқан без сөлі сперматозоидтар үшін қосымша қоректік орта қызметін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Префикс регистрі

**Префикс регистрі** (Регистр префикса; **[[lang-en|prefix register]]**) — мәліметті процессордың тікелей адрестелетін аймағының негізгі жадына ығыстыру үшін пайдаланылатын регистр.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Предикативтік бұғаттау әдісі

**Предикативтік бұғаттау әдісі** (Метод предикативных блокировок) — транзакциялардың параллель орындалуын басқару әдісі; өтпелі қалып-күйде тұрған мәліметтерді пайдалануға жол бермейтін мәліметтер базасы құрауыштарының транзакцияларын пайдалануға арнайы тосқауыл қою құралдарын енгізуге негізделген.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ауыз қуысы

**Ауыз қуысы** () — ас (азық) корыту жүйесі бас бөлімінің алдыңғы бөлігі. Ауыз қуысының сүйектік негізін: тұмсық сүйек, жоғарғы жақ сүйек, таңдай сүйек, төменгі жақ сүйек, тіл асты сүйек құрайды. Ауыз қуысының жоғарғы және төменгі еріндер аралығындағы кіреберіс тесігін — ауыз саңылауы, ал оның тіл түбірі мен жұмсақ таңдай аралығындағы жұтқыншаққа шығатын тесігін — есін деп атайды. Ауыз қуысының алдыңғы сыртқы қабырғасын — жоғарғы және төменгі ерін, ішкі қабырғасын — күрек тіс пен қызыл иек, екі бүйірінің сыртқы қабырғасын — оң және сол ұрт, ішкі қабырғасын — оң және сол жақтағы азу тістер мен қызыл иек, төбесін — қатгы және жұмсақ тандай, ал төменгі жақаралық кеңістікте орналасқан ауыз қуысының түбін тіл құрайды. Ауыз қуысы ағзаларына аталған мүшелерден басқа қабырғалық (интрамуральды) майда сілекей бездері (ерін, тіл, таңдай, ұрт сілекей бездері) және ауыз қуысы қабырғасынан тыс жатқан ірі (экстрамуральды) сілекей бездері (қүлақ түбі, төменгі жақ және тіласты жүп сілекей бездері) жатады. Ауыз қуысы екі бөліктен: ауыз қуысының кіре берісінен және негізгі ауыз қуысынан тұрады. Ауыз куысында ас (азық) механикалық өңдеуден өтеді: ол шайналады, ұсақталады, сілекеймен араласып жібиді, жүтуға дайындалады. Сілекей құрамындағы ферментгердің әсерінен ас (азық) құрамындағы крахмал қорытыла бастайды (глюкозаға ыдырайды).

## Жалпылама
Астың өңделіуі ауыз қуысынан басталады. Ол екі бөлімнен тұрады. Олар: ауыз кебіргісі және нағыз ауыз қуысы. Астыңғы және үстіңгі жақсүйетері ашпай, тістетініп тұрғанда, ауыз кіреберісі айқын көрінеді. Ауыздың сәл ашылуы ауыз қуысы болып саналады. Ауыз кіреберісі жағынан еріндер және ұртпен, ішкі жағынан тістер мен қызылиекпен шектеледі. Ұрттың сыртқы жағын бұлшықттер қаптайды және ұрт еріндерімен ұласады. Ауызды кең ашқанда нағыз ауыз қуысы көрнеді. Нағыз ауыз қуысы астыңғы және үстіңгі жақсүйектерде орналасқан тістермен басталып,  соңғы жағы аранмен шектеледі. Ауыз қуысының үстіңгі жағында, қатты таңдай сүйегі жұмсақ таңдай жалғасып, таңдай ең жұмсақ таңдай ауыз қуысын кеңсіріктен бөліп тұрады. Ауыз қуысында 3 жұп сілекей бездерінің өзегі ашылады. тағам алдымен ауыз қуысында шайланып ұсақталады әрі сілекеймен араласып, жұтылады. Тамақты жұту күрделі физиологиялық үдеріс.

## Дереккөздер

Санат:Ауыз қуысы
Санат:Асқорыту жүйесі
Элитоцид

**Элитоцид** - (франц. elite - үздік, таңдаулы, 
жақсы-жайсаң және caedo - өлтіру; тура мағн. - элитаның қырылуы) - 
элитаның және қоғамдық өмірде оның белгілерінің деградацияға ұшырау 
процесі. Элитоцидтің екі негізгі түрі аталады: табиғи (элита генотипінің азғындалуы немесе табиғи апат салдарынан қырылуы) және күштеу (төңкеріс немесе соғыс барысында мақсатты түрде елдің жақсы-жайсаңын 
қырып-жою).
Элитоцид идеясы алғаш рет Платонның атақты Атлантида жайлы аңызындағы 
"Тимей" және "Критий" диалогында өрбітіледі. Элитасыз қоғамның 
болуын ол екі жағдайда ғана көреді: 1) элита генезисінің әлі қалыптасып 
болмаған, әрі оның ол қоғамды басқару қабілетінің ашылмаған әлеумет 
дамуының бастапқы кезеңдерінде; 2) элитоцид жағдайында.
Платон элитоцид процесін нақтылықпен белғілейді. Соғыстар, эпидемиялар, 
табиғи апаттар әлеуметтің әлеуметтік-мәдени әлеуетін төмендетеді, 
өйткені қашан да алдымен белсенді, мәдени бөлігі - элита - алда жүріп, 
қаза болады. Ғасырлар тезінен тек игілікті бекзаттардың есімі жетеді, ал істері ұмытылады.
Қазіргі ғылымда элитоцид идеясын жаңғыртқан ағылшын тарихшысы - А.Дж. 
Тойнби. Оңың пікірінше, әр өркениет өз дамуында төрт кезеңді басынан 
өткереді: алғашқы пайда болуы, өсім, мертігу және ыдырау. Әр кезеңнің 
өзіне сай шығармашылық азшылығы (элитасы) болады. Өркениеттің дамуының 
себебі әр кезеңнің элитасының өз дәуірінің жекпе-жегіне төтеп бере алу 
қабілетіне байланысты ("Шақыру және Жауап"). Бұл кезде өркениет 
гүлденеді. Басқа жағдайда өз міндетін өтей алмаған элита тарих 
сахнасынан кетуге мәжбүр болады ("Кету және Қайтып оралу") және ол кезде өркениет құлдырап, құриды. Элитоцид - өз дәуірінің қиыншылықтарымен 
арпалыса алмай, бұқараны соңынан ертіп, басқара алмаған элитаның 
өтемақысы; бұл рухани жағынан элитаның бұқарамен теңдескендігінің, яғни 
игілікті бекзаттығынан (ерекшелендіретін қасиетінен) айырылғандығының 
көрінісі. Алайда тарих сахнасынан кетіп "өлген" элитаның орнына міндетті түрде өз дәуірін бағындыра алатын, элитократияның тәсілдерін жақсы 
меңгерген жаңа элита келеді. Элитоцидтің алдын алуға, одан қашып 
құтылуға постиндустриалды (ақпараттық) қоғам орнауы барысында тиімділігі артатын элитарлық құрылымның либералды жүйесі мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Кәрім Тоқтабаев

**Кәрім Тоқтабаев**-XX ғасырдың басында өмірі күреспен өткен, күрделі тұлғалардың бірі, бұрынғы Торғай облысы, Торғай уезінің Шұбалаң болысында туған. 

Арғын тайпасының Айдерке руынан шыққан.

1909 жылы Орынбордағы Қазақ мұғалімдер мектебін бітіреді. 1909 жылдан бастап 1912 жылға дейін Тосын болыстық мектебінде мұғалім болады. 1912-1919 жылдары Торғай қаласындағы медресе жанынан ашылған орыс сыныптарының меңгерушісі болып тағайындалады. Сонымен бірге Торғайдың жоғары бастауыш мектебінің математика және физика пәндерінің оқытушысы болады. 1917-1919 жылдары Торғайдан шыққан ұлт қайраткерлері - А.Байтұрсынұлы мен М.Дулатовқа жәрдемдесті.

Мұғалімдік қызметті ол жаны сүйіп, бар ынтасымен істейді. К.Тоқтабаев үшін мектеп өзінің алған білімін жастарға беріп, ұрпақ тәрбиелейтін орын ғана емес, халықты ояту идеясын жастарға сіңіретін, Алаш жұртының мүддесі үшін күресетін саяси мінбе болды.
Ақпан төңкерісінен кейін 1917-1918 жылдары ол саяси күреске бет бұрады. Алаш қозғалысына араласып, Торғай кеңесіне мүшелікке алынады.
Кейіннен кеңес үкіметі жағына шығады.

*1919 жылдан 1921 жылға дейін Семей губерниялық халық ағарту бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарады.
*1921 жылы Көкшетау уезінің азық-түлік комиссары болып бір жылдай жұмыс істейді. Қазақ орталық атқару комитетінің Қызыл керуен уәкілі болады.
*1922-1924 жылдары Қазақ автономиясы кеңестік социалистік республикасы Халық ағарту комиссарының орынбасары, саяси ағарту жұмыстары бас басқармасының бастығы болады.
*1924-1925 жылдары Қазақ орталық атқару комитеті егін шаруашылығы халық комиссариаты жерге орналастыру бас басқармасының меңгерушілігіне көтеріледі. Бір жылдан кейін 1925 жылы Семей губерниялык атқару комитетінің төрағасы болып тағайындалады.
*1927 жылы Қазақ орталык атқару комитеті халык ағарту, Егін шаруашылығы комиссары қызметтеріне тағайындалып, бұл міндетті 4 жыл атқарады.
*1931 жылдан бастап үш жыл КСРО БРОАК жанындағы Қазақстанның өкілі болып Мәскеу қаласында тұрады. Алматы облысындағы «Дегерес» қосалқы шаруашылығының меңгерушісі болды.
Кеңес үкіметі Тоқтабаевты лауазымды жұмыстарға қойса да, оның сонау баста алашшыл болғанын ұмытпайды.

*1933 жылы қазанда тұтқынға алынады. Алашордашыл деген қылмыс тағылып, 1934 жылы сәуірде бес жылға бас бостандығынан айырылады.
*1934 жылы мамырда Воронеж қаласына жер аудару жазасымен ауыстырылды
*1936 жылы айдауда қайтыс болды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Данабике Байқадамова

**Байқадамова Данабике** (1913–1993), стенографист-машинистка.

Алматы қалалық екі жылдық стенографистер курсын бітірген. Республикалық газеттер мен баспасөз орындарында қызмет істеген. Құдайберген және Ахмет Жұбанов, Б. Майлин, Ж. Жабаев т.б. ақын жазушылардың шығармаларын, Жазушылар одағының съездері пленумдарының материалдарын стенографиялаған.

«Қазақ стенографиясы» оқулығын, бірнеше том естеліктер жазып қалдырды.

1948 жылдан Әуезовтің «Абай жолы» романын жазушының ауызша айтуы арқылы стенографияға түсірген. «Мен білетін Әуезов» естелігінде (1961) ұлы жазушының сырт көзге белгісіз мінез-құлықтарынан, отбасылық тіршілігінен, сондай-ақ еңбекқорлығынан, аса биік адамгершілігінен, зор парасаттылығынан, кішіпейілділігінен т.б. көптеген жайлардан хабардар етеді. Мұхаң қаза болғанда, жоқтау шығарған.

## Дереккөздер


Санат:1913 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Стенографисттер
Санат:Мұхтар Әуезов
Гиппокамп

thumb|200 px|right
**Гиппокамп** (лат. *hippocampus*) - гиппокамп саңылауы мен алмұртша бөлік аумағындагы ми қыртысының самай бөлігі негізінде орналасқан қатпары.

*Гиппокамптың* жоғарғы беті жолақты дененің құйрықты ядросынан кейінгі бүйірлік ми қарыншасының түбін құрайды және ол құйрықты ядродан бүйірлік қарыншаның тамырлы өрімі арқылы бөлінген.

*Гиппокамп* ми қыртысының қатпары ретінде, төменгі бағытта сыртқа және артқа қарай орақ тәрізді иіліп, алмұртша бөлікпен жалғасып кетеді. Ал оның көру төпегінен жоғары жатқан алдыңғы ұшы - гиппокамп аяқшасы (*pes hippocampi*) немесе аммон мүйізі (*cornu ammonis*) деп аталады. Аммон мүйізін көру төмпегінен үшінші ми қарыншасының тамырлы өрімі бөліп тұрады. Гиппокампта жоғары қыртысасты ассоциативті иіс және дәм сезімі орталықтары болады. Гиппокамптың орталықтары үлкен ми сыңарлары қыртысының әртүрлі орталықтарымен және басқа да жоғары қыртысасты орталықтармен өт- кізгіш жолдар арқылы байланысып жатады. Өткізгіш жолдар ми күмбезін (*fornix*) жасайды. Гиппокамп қатпары жоғарғы бағытта көтеріліп, ми жабынының белдеу қатпарына (*gyrus cinguli, s. limbicus*) жалғасады. Белдеу қатпары күсті дененің (*corpus collosum*) жоғарғы жағымен, оны алдыңғы жағынан айналып өтіп, иісмаңы алаңымен байланысады.

*Гиппокамп* қатпары мен белдеу қатпары — ми жабыны қыртысының (*neocortex* s. *neopallium*) бөліктері. Күмбездің өткізгіш жолдары гипп0кампты аралық мидың емізікше денесімен (*corpus mamillare*) байланыстырады. Ми қыртысының белдеу қатпарымен, күмбезбен және жолақты дененің бадамша ядросымен бірге гиппокамп иіс миының лимбикалық жүйесінің (*pars limbica rhinencephalon*) құрамына кіреді. Лимбикалық жүйе мидың эмоциялық реакцияларына және еске сақтау механизміне жауапты.

## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Афферентті

**Афферентті** (лат. afferens — әкелгіш) — организмнің сезім мүшелерінде пайда болған жүйке толқынын (импульсін) орталық жүйке жүйесінің мүшелеріне, олардағы жүйке орталықтарына өткізу құбылысы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Эмпиризм

**Эмпиризм** -  етрегіа - тәжірибе - сезім тәжірибесін білімнің бірден-бір көзі деп есептейтін, барлық білім тәжірибеге сүйенеді дейтін таным теориясындағы бағыт. Кейбір эмпириктер (Гоббс, Юм) рационализмнің ықпалымен тәжірибе білімге қажетті және жалпыға бірдей маңыз бере алмайды деген тұжырымға келді. Эмпиризмнің шектелу сипаты сезімдік танымдағы тәжірибенің рөлін метафизикалық тұрғыда әсірелей көрсетуінде.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Энциклика

**Энциклика** - [лат. encyclica - жалпыға ортақ] - барлық католиктерге бағытталған, дінді ұстанушыларға нұсқаулық мәні бар папаның Жолдауы. Энциклика бағдарламалық сипатта болады және діни, қоғамдық-саяси, өнегелік және өзге де мәселелерге арналады. Олар латын тілінде жазылып, мәтіннің алғашқы сөзімен аталады. Папа Лев ХӀӀӀ-нің 1891 ж. жарық көрген "Рерум новарум" ("Жаңа заттар туралы") энцикликасында Католик шіркеуінің негізгі әлеуметтік-саяси көзқарастары, 1991 ж. шыққан Иоан Павел ӀӀ-нің "Центесимус аннус" ("Жүзінші жыл") энцикликаларында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Евгения Ивановна Агеева

**Агеева Евгения Ивановна** (2(19).10(9).1916, Семей қаласы - 1964, Алматы қаласы] — археолог, ғалым, тарих ғылымы кандидаты (1954). 1941 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) мемлекеттік университетін бітірген. 1941—43 жылы Қорық, зоопарк және көне ескерткіштерді қорғау басқармасында инспектор, 1943—46 жылы Орталық мемлекеттік музейде аға ғылыми қызметкер, 1947 жылдан Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих, археология және этнография институтында кіші, кейіннен аға ғылыми қызметкер болды. Қазақстан мен Қырғызстанның байырғы өркениеттерін зерттеген бес Археологиялық экспедициялар жұмысына, Александр Натанович Бернштам жетекшілік еткен Оңтүстік Қазақстан Археологиялық экспедицияның жұмыстарына қатысқан, кейіннен осы экспедицияны басқарған. Баба Ата кала жұртында нәтижелі қазба жұмыстарын жүргізген. Отырар, т.б. көне қалалар мөдениетін, Сырдария мен Қаратаудағы қыш ыдыстар ерекшеліктерін зерттеген. Оңтүстік Қазақстан жерінен бірнеше ежелгі қала орындарын анықтаған. 40 шақты ғылыми және ғылымдық-танымдық еңбектердің авторы.
## Дереккөздер
Салыстырмалы саясаттану

**Салыстырмалы саясаттану** - әртүрлі елдер мен халықтардың саяси дамуындағы ортақтық пен ерекшелікті зерттейтін саяси ғылымның бір бағыты. Ал кейбір зерттеушілер салыстырмалы саясаттану ерекшелігі оның әдісінде деп есептейді. Тағы бір анықтамаға сүйенер болсақ, салыстырмалы саясаттану пәні - ұлттар мен олардың саяси жүйесін салыстырмалы зерттеу. Әртүрлі саяси жүйелер қызметін теориялық және тәжірибелік түрғыдан салыстырмалы зерттеу келесі міндеттерді шешуге мүмкіндік береді:1) олардың негізгі ерекшеліктері мен белгілерін, әлеуметгік табиғатын, мазмұнын жақсырақ түсінуге; 2) қоғамдық теория мен тәжірибенің үдемелі дамуына көмек беретіндей олардың әлді және әлсіз жақтарын нақты анықтауға; 3) әртүрлі саяси жүйелердің экономикалық, әлеуметтік-саяси, идеологиялық негіздерін, олардың икемделу тетігін тереңірек зерттеуге.
Салыстырмалы саясаттану ТМД елдері үшін саяси ғылымдағы жаңа бағыттардың бірі, сондықтан бұл бағыттағы ізденістер саны да саусақпен санарлық. ТМД-дағы алғашқы оқулық 1992 ж. жарық көрді, оның авторы - Шаран. Келесі оқулық екі бөлімнен түратын Краснов Ю.-дің еңбегі (Политика: теория и практика. Основы срав. полит. - М., 1993. Ч. 1, 2).
Жалпы ресейлік зерттеушілер салыстырмалы саясаттану саласында біраз жетістіктерге қол жеткізіп үлгерді. Әсіресе, осы бағыттағы Л. Сморгунов пен Г.В. Голосов ізденістерін ерекше атап өтуіміз керек (Сморгунов Л. Сравнительная политология: теория и методология измерения демократии. - Спб., 1999.; Голосов Г.В. Сравнительная политология. - Новосибирск, 1995.)
Ал шетелдік зерттеушілерден Г. Алмондты айтуға болады (Сравнительная политология сегодня. - М., 2002.)

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Баймұқамбетұлы жолдас

**«Баймұқамбетұлы жолдас»** — Мұхтар Әуезовтің очеркі. 1935 жылы жазылған. 

Шығарма Алтайдағы Ақжал алтын қазу кен орнындағы саяси басшы Жанай Баймұқаметұлының ұйымдастыру, тәрбиелік қызметін көрсетуге арналған. Очерк жанрлық жағынан - портреттік очерк. Оның композициялық құрылысынан, сюжеттік желісінен аңғаратын жәйт - онда әрбір эпизод, әрбір деталь, штрихтар басты кейіпкердің образын ашуға қызмет етеді. Автор суреттеуінде Баймұқаметұлы тек салмақты пікірлер білдіретін білікті маман, жұмысшыларды бір мақсатқа жұмылдыратын іскер басшы ғана емес, сонымен қатар ол қазақ әні мен күйін сүйетін, әдеби кітаптарды ден қойып оқитын, соған ой айта білетін мәдениетті азамат та. Мұның бәрі очерк кейіпкерінің бейнесін жан-жақты ашуға септігін тигізеді. Ақжалдың құлазыған кешегісі мен керкейген бүгінгісі кең байтак, Қазақстанда енді-енді жұмыс істей бастаған бірнеше өндіріс орындарының өткен тарихы мен алғашқы адымдарын танытса, қойшы-қолаңнан шыққан қарапайым Жанай бейнесі - сол кездегі кен орындарындағы басшылардың жинақталған, тұтасқан тұлғасы. 

Автор сөз арасында 1932-1933 ж. ашаршылыққа соқтырған асыра сілтеу саясатының зардаптары туралы да жанамалай сыр аңғартып өтеді. Очерктің келесі бір тұсында Әуезов жаңа қалыптасып келе жатқан алғашқы қазақ жұмысшыларының өкілдерімен таныстырады. Тәжірибелі кеншілер Бокин, Қарауылұлы, Ырғызбайұлы сияқты азаматтардың әңгімелері арқылы бас кейіпкер Жанайдың алғашқы ұлттық жұмысшы кадрларын даярлауда, қалыптастыруда сіңірген еңбегі ашыла түседі. 30-жылдары жүргізілген индустрияландыру саясаты кезіндегі, алғашқы бесжылдықтар тұсындағы еңбек адамдарының ерлік істерін керсету мақсатында жазушы алыс аудандардағы өнеркәсіп орындарын да аралаған. Шығыс Қазақстандағы қазақ жұмысшылары тіршілігінен сыр шертетін очерктерінің бірі - осы шығарма. Әуезовтің өндіріс орнының саяси басшысы туралы жазған бұл очеркінде қаламгердің тілдік, стильдік өзгешелігін көрсететін тұстар баршылық. Қазақ публицистикасының сөздік қорын орыс тілінен енген саяси-әлеуметтік, мәдени терминдермен, өндіріске қатысты кәсіби сөздермен байыта түскен. 

Шығарманың қолжазбасы сақталмаған. Алғаш рет 1935 ж. 26 қазандағы «Социалды Қазақстан» газетінде жарияланған. Жазушының 20 томдық шығармалар жинағының 8-ші кітабына сол газеттегі нұсқасы өзгеріссіз енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Очерктер
Санат:Мақалалар
Баймұқанбетов Жанай

**Баймұқанбетов Жанай** (1903-1937), жазушы Мұхтар Әуезовтің кейіпкері. 

Азамат соғысы жылдарында бөлімше комиссары болған. 1933 ж. Мәскеуде Қызыл профессура институтын бітіріп, 1933-35 ж. «Аптай- алтын» тресіне қарасты Ақжал кен басқармасыңда партиялық жұмысты үйымдастырушы болып істеген. 1935-37ж. Баймұқанбетов Шығыс Қазақстан облысы партия комитетінде өнеркәсіп белімінің меңгерушісі, облыстық партия комитетінің 2- хатшысы қызметін атқарған. Әуезов 1935 ж. Ақжалда болған кезінде Баймұқанбетовтың ұйымдастыру-тәрбиелік іс-әрекетін көзімен көріп, «Баймұханбетұлы Жолдас» деген мақала жазып, сол жылғы 26 қазанда «Социалистік Қазақстан» газетінде жариялаған. Одан бұрын 1935 ж. 23 қазанда «Правда» газетінде «Товарищ Жанай» деген атпен басылып шықты.

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Әдеби кейіпкерлер
Принтер буфері

**Принтер буфері** (Буфер принтера; printer buffer) — қағазға басылып шығатын мәтін уақытша сақталатын принтердің ішкі жады рөлін атқаратын шағын программа. Құжатты қағазға шығару кезінде драйвер қолданбалы программаның басқару кодтарын принтерге түсінікті кодтарға айналдырады. Орыс, қазақ әріптерін басып шығару үшін де олардың сызылуымын қағазға кескіндеп шығаратын драйвер болып табылады. Драйверді алғаш рет принтерді компьютерге қосқанда бірақ рет орнатады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ахилия

**Ахилия** (асһуііа; грек, а — жоқ; chylos — сөл) — уақытша немесе тұрақты түрде қарын (асқазан) сөлінің қарында (асқазанда) болмауы. Ахилия — көбіне қарынның (асқазанның) қабынуы (гастрит) немесе жануарларды дұрыс, уақтылы азықтандырмау, тамақты мезгілсіз ішу кезінде өрбиді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология