open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақстан (айрық)

**Қазақстан** келесі мағыналарды беруі мүмкін: 
* **[[Қазақстан]]** — Шығыс Еуропа мен Орталық Азияда орналасқан мемлекет.

## Елді мекендер
### Ақмола облысы
* Қазақстан — Жақсы ауданындағы ауыл.
* Қазақстан — Зеренді ауданындағы ауыл.

### Алматы облысы
* Қазақстан — Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.

### Батыс Қазақстан облысы
* Қазақстан — Сырым ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Қазақстан — Ақсу ауданындағы ауыл.
* Қазақстан — Алакөл ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Қазақстан — Келес ауданындағы ауыл.
* Қазақстан — Төле би ауданындағы ауыл.
* Қазақстан — Шардара ауданындағы ауыл.

### Шығыс Қазақстан облысы
* Қазақстан — Марқакөл ауданындағы ауыл.
* Қазақстан — Тарбағатай ауданындағы ауыл.

## Басқа да мағыналар
* Qazaqstan — телеарна.
* Қазақстан — телерадиокорпорация.
* Қазақстан — қонақ үйі. 
* Қазақстан — Алматыдағы кинотеатр. 
* Қазақстан — коньяк.
* Қазақстан — Астана қаласы жаңа әкімшілік-іскерлік орталығындағы концерт залы.
* Қазақстан спорт сарайы — Астана қаласында орналасқан спорт стадионы.
Қыс

right|thumb| alt=A.|270 px|"Жер бетіндегі мезгіл өзгерісі"

thumb| alt=A.|270 px|"Қыс мезгілі"

**Қыс** — жыл мезгілі, әр аумақтағы ауа температурасы ең төмен болатын климаттық маусым. 

## Сипаттамасы
Астрономиялық ұғым бойынша, қыс — қысқы күн тоқырауы сәтінен көктемгі күн мен түннің теңесуіне дейінгі (Солтүстік жарты шарда 21—22 желтоқсаннан 20—21 наурызға дейін, Оңтүстік жарты шарда 21—22 маусымнан 23 қыркүйекке дейін) уақыт аралығы. Солтүстік жарты шардың қоңыржай ендіктерінде қыс айлары деп шартты түрде желтоқсан, қаңтар, ақпан, ал Оңтүстік жарты шарда — маусым, шілде, тамыз айлары есептеледі. Қоңыржай ендіктерде (оның ішінде, Қазақстан жерінің басым көпшілігінде) қыс тұрақты қар жамылғысымен, өзендер мен көлдерде мұз қатуымен, өсімдіктің өсіп-өнуінің тоқтауымен, жануарлардың көптеген түрлерінің ұйқыға кетуімен немесе анабиозымен сипатталады. Қыстың ұзақтығы климаттық және фенологиялық маусым ретінде төменгі географиялық ендіктерден жоғары ендіктерге қарай өсіп отырады. Тропиктік ендіктерде қыс мүлдем болмайды, субтропиктерде оның ұзақтығы 1—2 айдан аспайды, қоңыржай ендіктерде — 3—4 ай, полюстік ендіктерде 6—7 айға және одан да көбірек уақытқа созылады. 

## Қазақстандағы қыс
Қазақстанның солтүстігінде оның оңтүстігімен салыстырғанда, қыс 1—1,5 айдай ұзағырақ болады.

right|thumb| alt=A.|270 px|Қыс мезгіліндегі қардың жаууы

## Дереккөздер


Санат:Жыл мезгілдері
Латыш тілі

Латыш тілінің деалектик картасы|thumb|275px
**Латыш тілі** () — Үндіеуропа шоғырының балтық тілдері тобына жатады.

Лексикалық құрамы жағынан литван тіліне жақын, морфологиялық тұрғыдан қопармалы (флективті) тіл. Латыш тілі орта латыш, ливон, жоғарғы латыш диалектілеріне бөлінеді, әдеби тілі орта латыш диалектісі негізінде қалыптасқан. Латыш әліпбиінде 33 әріп бар, фонема саны — 50; 12 дауысты, 28 дауыссыз, 10 дифтонг дыбыстан тұрады. Дауыс екпіні сөздің бірінші буынына түседі, соңғы буындағы созылыңқы дауыстылар қысқарып айтылады да, қысқа дауыстылар мүлдем түсіп қалады. Латыш тілі неміс тілінің әсеріне ұшыраған. 1922 жылдан готикалық жазу орнына латын әліпбиі енгізілді. 1988 жылдан Латвия Республикасының мемлекеттік тілі, 2004 жылдан Еуропалық Одақтың ресми тілдерінің бірі.

Латвияда ана тілі ретінде сөйлеушілерінің саны 1,39 миллион, шетелдерде шамамен 110 000.

## Дереккөздер
* Қазақ ұлттық энциклопедиясы

## Сыртқы сілтемелер
* Ethnologue 

Санат:Шығыс балтық тілдері
Санат:Латвия
Ерейментау таулары

**Ерейментау** – Ақмола облысы Ерейментау қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан тау сілемдері мен шоқылардан тұратын тау массиві.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 901 м (Ақдым тауы). Солтүстіктен оңтүстік-батысқа қарай 70-75 км-ге созылып жатыр, енді жері 15 км. Беткейлері тік, жыралармен тілімденген бірнеше таулардан тұрады. Солтүстігінде Алтынтау (750 м), батысында Жартас (524 м), шығысында Қаратау (661 м), Бозашықыртау (658 м) және т.б. таулар орналасқан. Тауда тас және қола дәуірінің көптеген қорымдары, скиф ескерткіштері, түркі тас мүсіндері бар.

## Жануарлар дүниесі
Ерейментаудың фаунасы сирек кездесетін әртүрлілігімен ерекшеленеді. Мұнда тау, орман және дала жануарларының түрлері мекендейді: арқар, сібір елігі (шырша), құм борсығы, түлкі, қасқыр, қарсақ түлкі, суыр, дала аққұйрығы, қарақұйрық, қоян және қоян қояндары, ұсақ тиін, кәдімгі хомяк, су. егеуқұйрық, кәдімгі бозторғай, сұр және ақ кекілік, кәдімгі бөдене, ағаш көгершін, жартас көгершін, кәдімгі көгершін, жүгері, сұр және ақ маңдайлы қаздар, қарақұйрық, қарақұйрық, түйеқұйрық және т.б. 

## Өсімдігі
Қазақстан таулы аймақтарына тән тау бөктеріндегі далаларда, кең аңғарларда, тік және еңкіш беткейлерде, терең шатқалдарда өсімдік түрлерінің бай гендік қоры сақталған. Тамырлы өсімдіктердің 400-ден астам түрі әртүрлі экологиялық жағдайларда тау жотасының салыстырмалы түрде шағын аймағында өседі. Олардың ішінде сирек кездесетін және жойылып бара жатқан түрлер тағамдық, дәрілік, жемдік, сәндік және ғылыми терминдерге қызығушылық тудыруда.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Автобус

**Автобус** (француздың autos – өзі және латынша (omnі) bus, яғни баршаға арналған деген сөзінен шыққан) — жүргізушімен қоса есептегенде тоғыз және одан да көп адамды алып жүруге арналған, қорабы вагон түріндегі автомобиль. Алғашқы автобус 20 ғасырдың басында пайда болды. 
[thumb|right|[Оксфордтағы екі қабатты автобус]]

Автобус қалалық, қала маңы, қалааралық, жергілікті, т.б. болып бөлінеді. Автобус сыйымдылығы мен ауқымына (негізінен ұзындығына) қарап: ең кіші (5 м), кіші (7,5 м), орта (8,5 м және 9,5 м), үлкен (11 м), өте үлкен (12 м) және жалғастырылмалы (16,5 м) автобус болып ажыратылады. Ұзындығы 7,5 м қалалық автобусқа 35 – 40, ал ұзындығы 12 м автобусқа 110 – 120 адам, сондай-ақ жалғастырылмалы автобусқа 160 адам сияды. Ең жоғары жылдамдық қалалық автобус үшін сағатына 70 км, қала маңы және жергілікті автобус үшін сағатына 80 км, қалааралық автобус үшін сағатына 100 км болып белгіленген. Кейбір елдерде 1,5 және 2 қабатты автобустар пайдаланылады. Автобус – негізгі қала көлігі. Мысалы, ұзындығы 1500 км-ден асатын Алматы қаласы көшелерінде күн сайын 120 маршрут бойынша 800-ден аса автобус қатынайды.
thumb|Erste Benzin-Omnibus der Welt|thumb| ''Әлемдегі ең алғаш іштен жану двигателімен жумыс істейтін автобус''.

right|thumb|Қалалық автобус
right|thumb|Қалааралық автобус

## Түрлері

**Үлкен класты автобус**  - ұзындығы 10,5 метрден 12 метрге дейінгі автобус.

**Қалалық автобус** - қала ішінде және қала маңындағы бағытта жүретін, жолаушылардың түрегеп тұруына арнайы кең орны бар және олардың еркін кіріп шығуына қолайлы, кем дегенде екі есігі бар автобус.

**Ұзақ жүріс автобусы** - алыс қашықтыққа жолаушылар тасымалдауға арналған, арнайы киім ілетін, сусын ішетін орны және жабдықталған әжетханасы бар, ал кейбір жағдайларда өзінде немесе тіркеме арбасында жатын орынмен жабдықталған автобус.

**Кіші класты автобус** - ұзындығы 6 метрден 7,5 метрге дейінгі автобус.

**Бағыттық, маршруттық автобус** - белгіленген бағытпен жүретін, жүретін бағытының нөмірі, негізгі және соңғы тоқтайтын аялдамалары туралы мағлұматы сыртына көрнекті қылып жазылған автобус.

**Қалааралық автобус** - қалааралық бағытта жолаушылар тасымалдауға арналған, көбінесе жұмсақ отырғыштармен жабдықталған, жүк салатын орны бар максимальді жүріс жылдамдығы сағатына 100 шақырымнан кем емес автобус.

**Ауыларалық автобус** - ауыл арасында жолаушылар тасымалдауға арналған, әдетте сыйымдылығы шағын бір ғана жетекші белдігі бар автобус.

**Класы өте үлкен автобус** - ұзындығы 16,5 метрден 24 метрге дейін, әдетте екі бөліктен жалғастырып құрастырып жасалған автобус.

**Класы өте кіші автобус** - ұзындығы 5,0 метр және одан да қысқа автобус.

**Саяхаттық автобус** - жолаушылардың сыртқы көріністерді көруіне ыңғайлы, микрофонмен және басқа да экскурсия жүргізушіге қажетті жабдықтармен жабдықталған автобус.

**Экспресс-автобус** - белгіленген бағыты бар, жолдағы аялдамаларға  негізінен тоқтамайтын, тікелей екі соңғы шеткі аялдамаға қатынайтын автобус.

## Қосымша мәліметтер
* Автобустар желісі 
* Облыс автобустарының маршруты 

## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық көлік
Автомат (қару)

thumb|right|300px|
**Автомат қару** (Автомат деген грекше autуmatos, яғни өздігінен іске қосылатын деген ұғымды білдіреді) — шағын қашықтықтағы ұрыстарда жеке адамның оқ атуына арналған соғыс қаруы. Ату кезінде дәрі газының күшімен қайта оқталып, үздіксіз атылады. Оның конструкциясы мен жұмыс істеу принципі дәрі газының күшін пайдалану тәсіліне негізделгендіктен автомат қарудан үздіксіз де, жекелеп те атуға болады. 

Автомат қару қолданылу мақсатына қарай автомат тапанша, автомат (тапанша-пулемет), автомат винтовка (карабин), өздігінен оқталатын винтовка, қол пулемет, станокты пулемет, ірі калибрлі пулемет, автоматты зеңбірек түрлеріне бөлінеді. Автомат қару 19 ғасырдың 2-жартысында пайда болды. Америкада 1883 ж. автомат мылтық жасалды, сондай-ақ сол жылы америкалық Хайрем Максим жасаған станокты пулемет (Максим) пайда болды. Автомат қарудың жеңіл түрі 1-дүниежүзілік соғысқа дейін-ақ жасала бастады. Қару-жарақ ғылымы мен техникасының дамуына орай 2-дүниежүзілік соғыста тамаша жетілдірілген түрлері қолданылды. Автомат қаруды жасаушы конструкторлар: Михаил Калашников, Николай Макаров, т.б. Дамыған мемлекеттердің армияларында тек автоматты және өздігінен оқталатын қарулар ғана қолданылады. Автомат қарудың кейбір түрлері Қазақстанда Орал қаласындағы «Металлист» зауытында жасалады.

## Дереккөздер

## Қосымша мәліметтер
* http://www.inform.kz/kaz/article/1182811  — Калашников автоматы

Санат:Қарулар
Санат:Автоматтар
Айдаһар

thumb|Айдаһар
**Айдаһар** — байырғы наным-сенім бойынша бірнеше басты алып жыртқыш, адам баласына өлім әкелетін дүлей күш, жалмауыз. Айдаһар — әлем халықтарының фольклорында жиі кездесетін кейіпкер. Әсіресе, батырдың айдаһармен соғысу сюжеті мол. В.Я. Пропптың анықтауынша, айдаһар отырықшы-диқан, қалалық мәдениетте болған халықтарда қалыптасты. Айдаһар қазақ ертегілерінде қауымнан ауыр салық алып тұратын дүлей күш жалмауыз ретінде бейнеледі. Ол «борандатып, дауылдатып» келеді, алдын ала адамдардың дайындап қойған малын, кісісін тірідей жұтиды. Әсіресе, қыздарды жалмайды, тіпті патшаның қызын жұтам деп, жұрттың үрейін ұшырады. Онымен шайқасуға бел буған батыр-аңшыны айдаһар жұтқан кезде, ол қырық құлаш семсерін сертке ұстап ішіне кіріп, қақ жарады да, жұртты азат етеді, айдаһарды өлтіргенінің белгісі ретінде жонынан таспа тіліп алады. Бұдан қазақтағы айдаһар стадиялық даму сатысына сай өзіндік ерекшелікке ие екенін байқаймыз. Қытай, Мысыр, Үндістандықтар тәрізді диқап халықтар айдаһарды аузынан от шашқан, қанаты, төрт сирағы бар, жаңбыр жауғызып, кейде құрғақшылық жасап, елге апат төндіретін, найзағай ойнататын бейне.

Кейбір қазақ ертегілері мен хикаяларында әйел кейде айдаһардың етіне жерік болады және ол тотемдік сенімнің қалдығы, ал айдаһардың адамды жұтуы кәмелеттік сынақ салтының ізі екендігі фольклортану ғылымында анықталып отыр. Қазақтардың төл түсінігінде айдаһар жыланның алып түрі ғана. Сан қатпарлы осы күрделі бейнені жан-жақты талдаған академик С.А.Қасқабасов: «Айдаһар түптеп келгенде ғаламат алып жылан» деп пайымдайды. Қазақ ертегілерінде айдаһар «алып жылан» түрінде кей ертекте, халықаралық сюжеттерде кездесетіндей, сумен қатысты бейнеленеді. Мысалы, әйел бейнесінде құбылып жүріп, жігітке тұрмысқа шығады, шөлге шыдамсыз, түнде тұрып ап, үйдің шаңырағынан мойнын созып, өзеннен су ішкендігі айтылады («Айдаһар»), Кейде ысқырып, аспаннан жаңбыр жауғызады («Айдаһар қатын»), Шөлден қаталап жарылып өлгенде күн бұзылып, жаңбыр жауып кетеді («Арғы мерген»), Әлбетте, бұл сарындар диқаншы, отырықшы халықтарда кездеседі. Айдаһарды жауын-шашын, су иесі деген ұғым қазақ этномәдениетіне сыртқы отырықшы жұрттардан ауысып орнықты. Көптеген халықта айдаһарды ұшатын қанаты бар, аузынан от шашатын, сирағы бар мақұлық кейпінде елестетеді. Кейде ертек айтушылар жылан, айдаһар деген атауларды қатар қолдана береді. Айдаһар төменгі өлілер әлемінің күзетшісі, жанды о дүниеге жеткізуші рух-ие. Ежелгі заманда осы тәрізді неше алуан құбыжықтарға малды, тіпті тірі адамды да құрбандыққа шалатын қатігез салттың талай түрі болғандығы көне мәдениет тарихынан белгілі.

## Дереккөздер


Санат:Аңыздардағы тіршілік иелері
Санат:Мифология
Айман-Шолпан

thumb|right|"Айман-Шолпан" қойылымының көрінісі
**«Айман-Шолпан»** — лиро-эпостық жыр. Алғаш жазып алып, баспаға ұсынған – Жүсіпбек Шайхысыламұлы. 1896, 1898, 1901, 1906, 1910, 1913 жылдары Қазан баспасынан жеке кітап болып басылып шықты. Төңкерістен кейін де бірнеше қайтара басылды (1939, 1957).

Жырдың оқиғасы, негізінен, 19 ғасырдың алғашқы жартысындағы қазақ елінің әлеуметтік-қоғамдық тіршілігін, тұрмыс-салтын қамтиды. Кейіпкерлердің ішінде тарихта болған адамдардың есімдері кездеседі (Көтібар, Арыстан, Есет, т.б.). Жырдың негізгі оқиғасы тама руының байы Маман мен шекті Көтібар батыр арасындағы өзара күресі. Жырда жеке бас бостандығы көтеріледі. Айман тек жеке басының азаттығын көксеген қыз емес, ел тыныштығын, қауым ынтымағын ойлаған ақылды да айлалы, өжет мінезді адам ретінде көрінеді. Жырда Көтібар бейнесі де шебер берілген. Бұрынғы батырлықтың азып, ел ішіндегі ұсақ-түйек тентектікке айналғаны осы бейне арқылы көрсетіледі.Құрылысы, бейнелер жасау әдісі, тіл ерекшеліктері жырдың ескі поэтикалық дәстүрде туғанын көрсетеді. Ежелгі жыр, айтыс үлгілері кеңінен пайдаланылады. Эпикалық ұзақ дастандардағыдай, оқиғалар арасын қарасөзбен жалғап отыру үрдісі, жазба әдебиет дәстүріне тән белгілер де кездеседі.«Айман-Шолпан» — реалистік мәнерде шығарылған, аса көркем жырлардың бірі. Мұхтар Әуезовтың «Айман-Шолпан» жыры бойынша жазған музыка драмасы (1934) Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театрының репертуарынан көп жылдар бойы түспей келді. 1960 жылдан драмалық театрлар сахналарында қойыла бастады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ жырлары
Ақын

**Ақын** — поэзиялық туындыларды (өлең, жыр-дастан, поэма) ауызша айтып не жазып шығаратын өнер иесі, халықтың көркемдік талғамын қалыптастырып, жалғастыратын сөз шебері.

Ақын ұғымының жырау, жыршы, өлеңші сияқты ұғымдардан ауқымы кең, ол солардың бәрін қамтиды. Ауыз әдебиетінде ақын өлең, жыр-дастандарды шығарушы да, айтып таратушы да болған.
Халықтың сөз өнерінде ертеден қалыптасқан дәстүр бойынша шынайы ақындар өлеңді табан астында суырып салып айтқан. Ондай жағдайда өлеңді, жырды домбыра немесе қобыз сияқты музыка аспаптарына қосылып орындаған. Оларды халық әдебиетінің дәстүрлерін сақтайды деген мағынада біздің заманымызда “халық ақыны” деп атайтын болды. Қазақ халқының Жамбыл, Нұрпейіс, Кенен Әзірбаев т.б. ақындары көптеген мұра қалдырған. Олар жыршылық өнерді де меңгеріп, кейде ұзақ дастан-жырларды жатқа айтқан. Мұндай ақындар тек қазақ халқында ғана емес, туысқан қырғыз, қарақалпақ халықтарында да кездеседі.
Ақын деп жазба әдебиетінің өкілін де атайды. Бірақ мұндағы ақынның тұлғасы мүлде басқа. Жазба әдебиет өкілдерін алсақ, бұлардың өмір шындығын бейнелеу әдісі, көркемдік ой жүйесі, қолданатын жанрлары, стиль, тіл өзгешелігі қай жағынан да жаңа, соны қасиет-сипаттар мол. Қазақ әдебиетінде жазба әдебиетінің дәстүрін жан-жақты қалыптастырып дамытуға Абайдан бастап, С. Торайғыров, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы, М. Жұмабаев, С. Сейфуллин, І. Жансүгіров сияқты көптеген ақындар өз үлесін қосқан.
Сөйтіп, ақын деген сөздің мағынасы өте кең, ол поэзиядағы әр түрлі тарихи кезеңдердегі, әр қилы дарын иелерін қамтиды. Соларды үлкен екі топқа бөліп, жырау, жыршы, термешілерді, өлең-жырды ауызша шығаратын, ауызша (домбырамен) суырып салып айтатын ақпа ақын сөз зергерлерін жинақтап жыршы ақын деп атауға болады. Сонда оларды жазба әдебиетінің өкілі жазушы ақыннан бөліп алып, өз алдына бөлекше шығармашылық тұлға ретінде қарауға мүмкіндік туады. Ауызекі тілде әнші ақындар, айтыскер ақын т.б. деп бөлу де қалыптасқан.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Қазақтың атақты әнші-күйшілері

## Қосымша мәліметтер
* http://www.islamdini.ru/publ/kazahwa_makalalar/khazak_akyndarynyn_olenderi/24  —Қазақ ақындарының өлеңдері

 

Санат:Қырғызстан мәдениеті
Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Поэзия
Санат:Әдебиет
Алдаркөсе

**Алдаркөсе** — қазақ ауыз әдебиетінің кейіпкері, ақылды айлакердің, зерделі қудың жиынтық бейнесі. Алдаркөсе өзінің асқан айлакерлігі арқылы мұратына жетіп отырады. Оның мақсаты – сараң байды, пайдакүнем саудагерді, озбыр ханды, т.б. әжуа ету. Мысалы, ол асқан сараңдығы үшін халық Шықбермес Шығайбай атаған байдың асын ішіп, атын мініп, қызын алады; алыпсатар саудагердің алдынан өгіздерін айдап кетеді; оның бұл әрекетін халық айыптамайды, қайта құптап, қошеметтеп отырады. Өйткені, Алдаркөсе әділетсіз билік иелерінен қиянат, қорлық көрген қарапайым халықтың өкілі. Алдаркөсе түркі тілдес халықтар (қырғыз, өзбек, қарақалпақ, түрікмен, т.б.) әдебиетінің көбіне ортақ тұлға. Бұл Алдаркөсе жайындағы аңыз әңгімелердің ежелден келе жатқан көнелігін, әлеуметтік мәнділігін көрсетеді. Оның өмірде болғанын, қай заманда өмір сүргенін дәлелдейтін тарихи дерек жоқ. Алдаркөсе бейнесі қазақ театр және кино өнері туындыларында да көрініс тапқан. Шахмет Хұсайынов «Алдаркөсе» пьесасын (1942) және «Алдаркөсе» фильмінің (1964, режиссері Шәкен Айманов) сценариін жазды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Әдебиет
Санат:Қазақ ертегілері
Алтыбақан

thumb|right|Алтыбақан ойыны
**Алтыбақан** — қазақтың ежелгі ұлттық ойыны. Тымық кеште, айлы түнде, ауыл сыртында ойналады. Алтыбақан құру үшін 6 бақан немесе 6 сырық, үш арқан керек. Бақандарды үш-үштен бір басын буып, аралығын үш-төрт метр етіп, мосы тәріздендіріп орнатады да жоғары жағы сырықпен жалғастырылады. Бақандардың жоғарғы ашаларына екеуі жоғарырақ, бірі төмен етіліп үш арқан тартылады. Жоғарғы екеуі отыруға немесе бел сүйеуге арналады, төменгі арқанға табан тіреледі. Қыз бен жігіт қарама-қарсы орналасып, бел арқанның екі жақтауынан бекем ұстап, үшінші адамның демеуімен тербетіледі. Тербелушілер қосылып ән бастайды да оған тамашалаушылар қосылып, думандатып әкетеді. Бел, табан арқандарының орнына соңғы кезде жеңіл тақтайлар қолданылып жүр. Алтыбақан ойыны ежелгі көшпелі елдер арасында кең таралған. Отырықшы халықтарда ол әткеншек деп те аталады. Алтыбақаннан айырмасы ол тұрақты орнатылады және жалғыз адамға арналады. Алтыбақанның қажетті заттары – тез құрастырылып, жиналатын үй мүліктері. Ойын көпшілікке арналған. Жастарды әріптес таңдауға, ептілікке, тапқырлыққа, өнерлілікке бейімдейді. Алтыбақан көріністері театр өнерінде халықтың ұлттық тұрмыс ерекшеліктерін көрсету, сахнаны әсерлендіру тұрғысында да лайықты орын алды. Қазақ телевизиясы 1970-жылдары көгілдір экраннан жүйелі түрде «Алтыбақан» сауықкешін ұйымдастырып тұрды.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Акрополь

thumb|right|Акрополь
**Акрополь** (грекше аkroctіchіc, akroc- биік, polіc- қала), ежелгі гректердің биік төбе басына салынатын бекінісі. Бекіністі қоршай қала үйлері орналасқан. Акрополь — өзге үйлерден шоқтығы биік, қабырғасы қалың, қала халқының жаулардан қорғаныс табатын бекінісі, қасиетті орны болған. Тұрғындар мұнда құдайға құлшылық еткен. Дүние жүзіне әйгілі Афина, Парфенон, Эрехтейон, Ника Аптерос сияқты қалалар мен ғибадатханалардың акропольінде сәулет өнерінің тамаша үлгілері сақталған.

**Акрополь** (грек. akropolis — үстіңгі қала)— ежелгі грек қаласының биікте орналасқан бекіністі бөлігі, соғыс кезінде тұрғындарға баспана болған қамалы.

Ежелгі грек қалаларының биік төбе басында қамал-қабырғамен қоршалған акропольдары болған. Солардың ішіндегі ең атақтысы- Афина қаласындағы Акрополь. Мұны гректер парсыларды жеңгеннен кейін, біздің жыл санауымыздан бұрынғы 5 ғасырда салған Афина Акрополінде кіре берісі салтанат қақпасы сияқты Пропилеи деп аталатын ерекше құрылыстан басталып, одан кескіндеме (көркем сурет) мұражайы - Пинакотека орналасқан. Акропольдің нақ ортасында дулыға киіп, қолына найза ұстағанданышпандық құдайы Афинаның алып қола мүсіні сұсты кейіппен төңіректі қалт жібермей бақылап тұрғандай әсер туғызған. Мүсін ескерткіштің артқы оң жағында Афинаның мәрмәр бағаналар тізбегімен көмкерілген әсем ғибадатханасы - Парфенон ірге көтерген. Оның шатыр маңдайшасы мүсіндермен безендіріліп, бір жақ бетіндегң мүсін-ескерткіштер Афина мен теңіз құдайы Посейдонның қала билігі үшін таласын бейнелеген. Ертедегі аңыз бойынша, қаһарланған Посейдон үш тіл сүмбісімен салып қалғанда жартастан бұлақ атқылап, ал Афинаның найзасы тиген жерден мәуелі зәйтүн ағашы пайда болыпты. Афинаның сыйы халыққа тиімдірек болып, қала билігі өзіне тиіпті делінеді. Парфенон қабырғасын белдеулей тартылған бедер суреттер Афина мейрамы күні Акропльге бет алған қала халқының шеруі бейнеленген. Әсіресе Афинаның парфенон ішіндегі мүсін ескерткішін гректер ерекше мақтан тұтқан. Ескерткіштің бет бейнесі мен қолы піл суйегінен қашалып, ал киімі мен шашы таза алтыннан құйылыпты. Акропольдағы үшінші ғимарат - Эрехтейонның ғибадатханасы. Ол Афина мен Посейдонның құрметіне салынған. Аңыз бойынша Эрехтейонның алдында расында да зәйтүн ағашы болыпты деседі. Ғибадатхананың ішінде терең сызат түскен жартас болса керек. абыздар мұны Посейдонның сүмбісінен қалған із деп жан сала дәлелдейді екен.

## Дереккөздер



Санат:Ежелгі Грекия сәулеті
Альпинизм

**Альпинизм** — спорттың тауға, шыңға жаяу жүріп, өрмелеп көтерілу түрі. Атауы Еуропа құрлығындағы «Альпі» тау ынан шыққан. Алғаш 1786 жылы швейцарлық Мишель-Габриэль Паккар мен Жак Бальма Альпі тауындағы Монблан шыңына (биіктігі 4807 м) көтерілді. Қазақстанда альпинизмнің дамуы 20 ғасырдың 30-жылдарынан басталады. Тұңғыш рет 1930 жылы 17 шілдеде қазақстандық альпинистер Іле Алатауының Кіші Алматы шыңына (4376 м) көтерілді. Еліміздің альпинистері 1982 жылы КСРО командасы құрамында Эверест шыңына (8848 м) шықты. Ал 1991 жылы альпинист Қазыбек Уәлиевтің жетекшілігімен Қазақстан альпинистері Гималайдағы Дхаулагири (8176 м) шыңын бағындырды.
[thumb|Mon-Blanc et dôme du Goûter|thumb| alt=A.| ''[Монблан шыңы*.]]

*'Альпинизм''' - 1) биік тау шыңдарына шығумен байланысты спорт түрі;

2) биік таулық туризм. Альпинизмнің тәсілдері мен техникасы биік таулы аудандарда географиялық зерттеулер жүргізгенде, құрылыстар салған кезде және тағы да басқалары қолданылады. 

## Қосымша мәліметтер
* http://www.alashainasy.kz/sport/15484/ — Қазақстан альпинистері
* http://www.bnews.kz/kk/news/post/32310/  — Қазақстандық альпинистер
## Дереккөздер:
Қазақстан балалар энциклопедиясы


Санат:Альпинизм
Анд таулары

**Анд таулары**, *Анд Кордильерасы* – Жер шарындағы ең ұзын (9000 км) тау сілемі, ең алып Кордильера тау жүйесінің Оңтүстік Америкадағы бөлігі. Ол Оңтүстік Американың Тынық мұхит жағалауын бойлай, солтүстіктен оңтүстікке қарай созыла жатқан тау тізбектен тұрады.

## Геологиялық құрылымы
Анд таулары Анд (Кордильера) геосинклинальдық қатпарлану белдеуінің (альпілік қатпарлану кезінде) қайта көтерілген кезіндегі жас таулар. Сондықтан қазіргі кезге дейін жиі болып тұратын күшті жерсілкінулер олардағы тектоникалық процестердің әлі де тоқтамағанын көрсетеді. Мұнда бірнеше сөнбеген жанартаулар бар. Олардың ішінде Жер шарындағы ең биік сөнбеген жанартау ошағы – Льюльяйльяко (6723 м) осында орналасқан.

## Жер бедері
Жер бедерін меридиан бойымен созылып жатқан, ішкі тау аңғарлары мен үстірттерден тұратын жоталар тізбегі құрайды. Олар табиғи ерекшеліктері мен геоморфологиялық құрылысына қарай: Кариб Анд таулары, Солтүстік-Батыс Анд таулары, Эквадор Анд таулары, Перу Анд таулары  Чили-Аргентина және Патагония Анд таулары болып бөлінеді. Бұл таулардың қатпарлы-жақпарлы тік құламалы шатқал беткейлерін көптеген өзен аңғарларымен тілімденген. Орта тұсында ені кең болып келген Пуна таулы үстірті орташа биіктігі 4000 м болатын ішкі аймақты құрайды. 
thumb|left|200px

## Су торабы, климаттық белдеулері
Анд тауының осы тұсында тектоникалық процестер нәтижесінде пайда болған көлдер жиі кездеседі. Жер шарындағы теңіз деңгейінен ең биік орналасқан Титикака көлі (3812 м) осында орналасқан. Анд таулары 6 климаттық белдеуде (экваторлық, солтүстік және оңтүстік субэкваторлық, тропикалық, субтропикалық және қоңыржай) жатыр. Тау жүйесі арқылы Амазона, Парана, Ориноко, т.б. өзендер бастау алатын мұхитаралық суайрық өтеді. Экваторға жақындау орналасқан климат белдеуі аймағында жауын-шашын өте көп жауады (3000-6000 мм). Анд таулары – хин ағашының, кок, картоп, т.б. құнды да дәрілік өсімдіктердің отаны. Анд таулары  жануарлар дүниесіне өте бай.

## Галерея

## Дереккөздер:


Санат:Оңтүстік Америка таулары
*
Ана тілі

**Ана тілі** — социолингвистика мен этнологиядағы ең маңызды ұғымдардың бірі болып табылады және қазіргі таңда пәнаралық мәртебеге ие болды. Көптеген басқа да «табиғи» ұғымдар сияқты, ғылымда «ана тілі» туралы түсінік әртүрлі түрде формалданады, бұл прототиптік «ана тілінің» қай белгісі алдыңғы қатарға шығарылатынына байланысты. Тілді «ана тілі» ретінде айқындайтын критерийлердің қатарына әдетте мыналар жатады:

# **Меңгерілу реті мен түрі** (ана тілі — әдетте бірінші болып меңгерілетін және арнайы оқытусыз, табиғи жолмен, тілдің ана тілді тасымалдаушылары болып табылатын ата-анадан үйренілетін тіл);
# **Меңгерілу сапасы** (ана тілі — индивидтің ойлау қызметін жүзеге асыратын тілі; әдетте адам ана тілінде басқа кез келген тілге қарағанда әлдеқайда жақсы сөйлейді, жазады, оқиды және ойлайды);
# **Қолданылу ауқымы** (ана тілі — ең жиі қолданылатын тіл);
# **Тілмен ішкі эмоциялық байланыстың болуы немесе болмауы** (ана тілі ішкі тұрғыдан ең жақын тіл ретінде анықталады, поэзия және өзге де көркем мәтіндер осы тілде жақсырақ қабылданады).

## Ана тілінің анықтамасы
Кең таралған тұжырымдамалардың біріне сәйкес (В. И. Беликов пен Л. П. Крысин, Д. Кристал), **ана тілі** — адамның ерте балалық шағында арнайы оқытусыз, тиісті тілдік ортада меңгеретін тілі («бірінші тіл») болып табылады. Бала ерте жастан бастап белгілі бір деңгейде бірнеше тілді де меңгере алады, мұндай жағдайда оның екі немесе одан да көп ана тілі болуы мүмкін.

Арнайы оқыту барысында немесе анағұрлым кейінгі жаста тілдік ортада меңгерілетін тіл **«екінші тіл»** деп аталады (олар да бірнешеу болуы мүмкін).

Алайда бірқатар авторлар ана тілі мен бірінші тілдің ара жігін ажыратады, бұл ретте адамның ана тілі біртіндеп қолданыстан шығып, оның орнына қатар немесе кейінірек меңгерілген тіл алдыңғы орынға шығатын жағдайларды назарға алады. Н. Б. Вахтин мен Е. В. Головко «аналық тіл міндетті түрде ана тілі бола бермейді, ал ана тілі міндетті түрде бірінші тіл бола бермейді» екенін арнайы атап көрсетеді.

## Қараңыз
* Қазақ тілі
* Орыс тілі
* Ағылшын тілі
* Этнос
* Лингвистика
* Этнология

## Дереккөздер
 

Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Этностар
Арба

200px|right
**Арба** — *ертеде әскери көлік ретінде қолданылған, кейін жол жүруге, жүк тасуға, сондай-ақ уақытша жылжымалы тұрғынжай ретінде пайдалануға арналған көне көлік түрі.* Соғыс қимылдарына, әр түрлі рәсімдер атқаруға, спорт жарыстарына қолданылған әскери арбалар Вавилон өңіріндегі көне Киш қаласы орнынан (қазіргі Охеймир қалашығы, Ирак), шумерлердің қала-мемлекеті Үрімнен (Ур, қазіргі Тель-Мукайяр қалашығы, Ирак), Кавказдан, т.б. жерлерден табылды. Олар біздің заманымыздарн бұрынғы 3 мыңжылдықтың ақырында, тіпті одан да бұрын қолданылған. Әскери арбалар Шығыстағы ежелгі мемлекеттерде (Мысыр, Ассирия, Персия, Қытай, Үндістан, т.б.) ұрыс кезінде кеңінен пайдаланылды. Әскери арбаның бірнеше түрі болған. Жалғыз не екі ат жегілген қос доңғалақты арбада екі жауынгер – ат айдаушы және найза, қылыш, садақпен қаруланған сарбаз отырған. Төрт ат жегілетін төрт доңғалақты әскери арбалардың тертесіне найза, дөңгелек оқтықтарына шалғы бекітілген. Аттарға сауыт-жабу жабылған. Арбалы әскер алдыңғы шепте әрекет етті. Жаяу әскер олардың соңынан жүріп отырды. 
Көшпелі халықтар арбаны қорғаныс құралы ретінде де пайдаланды. Арбалы көш жау шабуылы кезінде дөңгелек шеңбер жасап, қорғаныс шебін құрған. Ат жалын тартып міне алатындар «қорған» сыртында тұрып айқасқа кіріседі. Бұл сонау сақ, ғұн дәуірлерінен бері келе жатқан үрдіс.
Ертедегі сақ-скифтер жазда жайлауға, күзде күзеуге, қыста қыстауға арбамен көшіп-қонды. Жеңіл арбаларға (күймелердің әуелгі түрі) парлап ат жекті, ал жүк арбаларына мойынтұрықты қос өгіз жегілді.
568-ші жылы Батыс түрік қағанатының билеушісі Дизабул Истеми қағанның қабылдауында болған Византия елшісі Земарх, қағанның ою-өрнектермен безендіріліп, жібек маталармен әсемделген шатыр ішінде, доңғалақты биік тақта отырғанын жазады. Бұл қағанның көші-қонда, жорықта қолданатын тақ орнатылған күймелі арбасы болса керек. Күйме – арба үстіне ағаштан қиып жасаған, ішін киізбен қаптаған терезелі, доңғалақты әрі көлік, әрі үй. Оған екі не бірнеше ат жегеді. Арбаның ағаштан қиып жасаған әр түрлі күймесі болады. Күймені ішінен киізбен не басқа нәрсемен қаптап қояды. Күйменің ішінде ұйықтауға да, тамақ ішуге де, жазуға да болады.
Орта Азия мен Таяу Шығыс елдерінде арық-атызды жерлермен жүк тасу үшін доңғалақтарының диаметрі 2 метрге дейін жететін қос доңғалақты арбалар пайдаланылған. Оларды қазақтар «қоқан арба» деп атаған. Сол «қоқан арбалардың» бірі Қожа Ахмет Иасауи кесенесі жанындағы мұражай-үйде тұр. Жеңіл арбалар негізінен жол жүруге арналады. Арба түрлері шаруашылық, тұрмыс қажеттіліктеріне байланысты үнемі жетілдіріліп отырған. Қазіргі кезде де жер-жерде жеміс, көкөніс, сүт, жұмыртқа, т.б. азық-түлік өнімдерін тасу үшін пневматикалық шиналармен, шарикті подшипниктермен жабдықталған қос доңғалақты, төрт доңғалақты жүк арбалары қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Транспорт
Астрахан хандығы

**Астрахан хандығы** (1459-1556) — Алтын Орда ыдырағаннан кейін құрылған дербес мемлекеттердің бірі. Тақ үшін күресте туысы Ахмет ханнан жеңілген Үлкен Орда ханы Махмұд (*1459 –1465*) ата-бабасының иелігі Қажы Тарханға(*Астрахан*) қашып келіп, дербес хандық құрды. Оның аумағына Каспийдің солтүстік-батыс жағалауы, төменгі Еділ бойы, Солтүстік Кавказ енді. 

## Тарихы
нобай

### Қысқаша сипаттама

Мемлекеттің жер аумағын ескеретін болсақ, ол ыдыраған Алтын Орданың ішіндегі ең кішісі. Батысында Кубань өзені мен Донның төмінгі ағысына дейінгі, ал оңтүстігінде Терек өзеніне дейінгі аумақты алып жатты. Шығысындағы шекарасы Бұзан өзініне дейін жеткен. Дәл осы жерде оның Ноғай Ордасымен шекарасы орналасатын.Халқы 15-20 мың адам шамасында болды. Негізінен, түркі тілдес тайпалардан тұрды. Көшпелі мал шаруашылығымен, аң, балық аулау, тұз өндіру, қолөнер, Бұзан бойындағылар аздап егіншілікпен айналысты. Әскерінің саны 3 мыңдай адам. Батыс пен шығысты жалғастырған Астрахан хандығы Русьпен, Қазанмен, Қырыммен, Хорезммен, Армениямен, Иранмен, Әзербайжанмен, Сібірмен, Ноғай Ордасымен, Қазақ хандығымен, Түркиямен саяси және сауда байланыстарын орнатты. Билеушілер Жошының кіші ұлы Тоқа-Темір ұрпақтары болды. Астрахандық ханзадалар Қазан мен Русьте маңызды қызметтерге ие болып, олардың тарихына елеулі ықпал етті. Бай сауда орталығы болғандықтан, Қажы Тархан көршілерінің шапқыншылығына жиі ұшырап отырды. Хандық өзінен әлдеқайда мықты Ноғай Ордасымен Қырым хандығының ықпалында болды. Қырым хандығы Астрахан тағына өзіне тәуелді хандарды отырғызатын. Бұл көршілес Ноғай Ордасының саясатына қарама-қайшы келгендіктен бірнеше қақтығысқа алып келген. 1492 жылы қаланы Сібір билеушісі Айбек хан басып алды. Үлкен Орда, Ноғай ордасы мен Қырым хандығы да Астрахан хандығының ішкі істеріне араласып отырды. XVI ғасырдың ортасында Астрахан хандығын Ресей жаулап алды.

## Астрахан хандығының билеушілері
Астрахан хандығын 1459-1556 жылдары келесі билеушілер басқарды:
* Махмұд (1459-1476)
* I Қасым (1476-1495)
* Әбіл-Керім (1495-1515)
* Жәнібек (1515-1521)
* Хусейн (1521-1527)
* Шейх Ахмет хан (1527-1528)
* II Қасым (1528-1531)
* I Ислам Керей (1531)
* II Қасым (1531-1532)
* Ақ-Кубек (1532)
* Әбділрахман (1533-1537)
* Ақ-Кубек (1537-1540)
* Әбділрахман (1540-1545)
* Жамғыршы (1546-1547)
* Жамғыршы (1549)
* Дербіш-Әлі (1550-1552)
* Жамғыршы (1552-1554)
* Дербіш-Әлі (1554-1556)

## Дереккөздер

Санат:Астрахан хандығы
Асбест

**Асбест** *()* — силикаттар класының серпентиндер мен амфиболдар топтарындағы аса жіңішке талшықты минерал. Асбест грекше asbestos – сөнбес, бұзылмас дегенді білдіреді. Химиялық құрамы жөнінен магний мен темірдің, ішінара натрийдің сулы силикаты болып табылады. Серпентин тобындағы хризотил абсеттің химиялық формуласы: Mg6[Sі4O10] [OH]8. Ол монклиндік сингонияда кристалданады, кесектерінің түсі жасыл, сұрғылт сары келеді, ажыратылған талшықтары – ақшыл, боз, жібектей жылтыр. Қаттылығы 2 – 2,5, тығыздығы 2,4 – 2,6 г/см3, талшықтары иілгіш, майысқыш, балқу температурасы 1500ӘС-қа жуық, жылу мен электр тогын нашар өткізеді. Талшықтарының ұзындығы 50 мм-ге, кейде 250 мм-ге жетеді. 14 минералды қамтитын амфибол асбесттің қышқылға төзімділігі мен жылуға беріктігі аса жоғары. Олардың ішіндегі ең маңыздылары әрі көбірек пайдаланылатындары – крокидолит, антофиллит, амозит, родусит. Хризотил-асбест гидротермалдық ерітінділердің әсерінен серпентинденген, магнитке бай ультранегізді жыныстарда, доломиттенген әктастарда, ал амфиболасбест шөгінді және метаморфтанған магмалық жыныстарда кездеседі. Хризотил-асбесттен отқа, ыстыққа төзімді тоқыма бұйымдары, құрылыс материалдары, қағаз, резина, пластмасса, электр техникасы, асбестцемент бұйымдарына толтырма дайындайды. Амфибол асбестті жылу мен отқа, жебір ортаға (қышқыл, сілті, теңіз суы) төзімді бұйымдар жасауға қолданады. Қазақстандағы Жітіқара хризотил-асбест, Бөгетсай антофиллит-асбест, Қумола родусит-асбест кендерінің өндірістік маңызы зор.Асбестке жіңішке берік талшыңтарға оңай тарқатылатын силикаттар жатады. Олар екі топқа бөлінеді: хризотил-асбест  (серпентин) пен амфибол-асбест . Өнеркәсіпте ең көп пайдаланатыны хризотил-асбест  (Mg,Fe)6[Si4O10](OH)8.
Оның құрылымы айқын талшықты және талшықтары үзілуге өте берік. Хризотил-асбесттің жылутөзімділігі 700°С-қа жетеді. Минерал сілтітөзімді, бірақ қышқылда оңай ыдырайды.

## Сілтемелер
* Орал Силикат Кірпіш Зауыты
* Химия
* Минерал

## Сыртқы сілтемелер
* Асбест
*  Асбест  

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Геология
Санат:Пайдалы қазбалар
Астық

**Астық** — азықтық дәнді дақылдар. Оған бидай, арпа, сұлы, тары тәрізді ақ егіс өнімдері мен бақшалық техникалық дақылдардың жекелеген түрлерін құрайтын көк егіс өнімдері кіреді. Азық-түлік дегендегі азық - егістік өнімдерінен, ал түлік - мал өнімдерінен алынатын тағамдық заттар.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Тағамдар
Ассирия

**"Ассирия"** — біздің заманымыздан бұрынғы *2-мыңжылдықтың* бас кезінде Тигр өзенінің орта ағысы тұсында (*қазіргі Ирак аумағы*) құрылған ірі мемлекет. Ассирияның болашақ астанасы Ашшур қаласы маңызды сауда жолдарының бойында орналасты. Біздің заманымыздан бұрынғы *16 ғасырда* осы қала басшылары көрші территорияларды жаулап алып, Ассирия мемлекетінің негізін қалады. Көп ұзамай Вавилон ықпалына түскенімен, ол әлсірей бастаған уақытта қайтадан тәуелсіздікке қолы жетті. Біздің заманымыздан бұрынғы *14 ғасырда* Митанияны жаулап алып, қуатты мемлекетке айналды. Хет патшалығы құлағаннан кейін Ассирия билеушісі Тиглатпаласар І (*біздің заманымыздан бұрынғы 1115 – 1077*) бірнеше сәтті жорықтар нәтижесінде мемлекет шекарасын Вавилоннан Мысырға дейін кеңітті. Бірақ Арабиядан келген арамейлердің шапқыншылығына ұшырағандықтан бір жарым ғасыр бойы құлдырау кезеңін бастан кешірді. Тек біздің заманымыздан бұрынғы *10 – 9 ғасырларда* ғана мемлекеттің жағдайы тұрақтанып, күш-қуаты арта түсті. Тиглатпасар ІІІ билігі кезінде Вавилон жаулап алынып (*біздің заманымыздан бұрынғы 729 ж*), империя шекарасы Жерорта теңізінің жағалауына дейін жетті. Ассирия Саргон ІІ билігі кезінде Урарту мен Израильді, оның немересі Асархаддон патшалық құрған уақытында Мысырды талқандады. Ашшурбанипалдың кезінде (*біздің заманымыздан бұрынғы  7 ғасырдың ортасы*) Ассирия өзінің күш-қуатының шырқау шегіне жетті. Оның шекарасы Мысырдан Мидияға, Жерорта теңізінен Парсы шығанағына дейін созылып жатты. Мемлекет астанасы Ниневия өзінің сән-салтанатымен, архитектурасымен әйгілі болды. Қала кітапханасында түрлі мәтіндер жазылған 20 мыңнан астам бедерлі тақталар сақталды. Бұл бедерлерде, көбінесе, *жорықтар, жеңілген елдердің қалаларын ойрандау*, т.б. бейнеленген. Тұтас жартастардан патшаларды дәріптейтін мүсіндер тұрғызылды. Орта Азиямен, Арабиямен сауда қатынастары дамыды. Жол құрылысы кеңінен өрістеді. Ассирия әдебиетінің төл жанры – патша анналдары (*жылнамалары*). Соның бір құнды үлгісі – Саргон ІІ-нің біздің заманымыздан бұрынғы *714 ж*. ***Урартуға жорығы*** туралы арамей тілінде жазылған ***«Ахикар туралы жыр»***. Бірақ Ашшурбанипалдан кейін басталған елдегі дағдарыс, оны пайдаланған Мидия мен Вавилонның біріккен күштерінің соққысы нәтижесінде біздің заманымыздан бұрынғы *607 – 605 ж.* Ассирия құлады. Ежелгі заманда Алдыңғы Азияны, Месопотамия мен Иранды мекендеген және сына жазуларды қолданған халықтардың (*шумерлердің, вавилондықтардың, ассириялықтардың,* т.б.) тілін, тарихын, мәдениетін зерттейтін ғылым саласы – ***ассиорология*** (*ассириятану*) қалыптасты. Ол, әсіресе, Англия, Франция, Ирак пен Ресейде жақсы дамыған.

## Дереккөздер


Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Ирак тарихы
Санат:Ассирия
Санат:Азияның оңтүстік-батысындағы ежелгі мемлекеттер
Асыл металдар

**Асыл металдар** — алтын, күміс, платина және осы платина тобының металдары (*иридий, осмий, палладий, рутений, родий*). Асыл металдар ***химиялық әсерге тұрақтылығымен***, ***оңай иілгіштігімен*** (*алтын, күміс*), ***баяу балқитындығымен*** (*платина*, т.б.) және ***әсемдігімен*** ерекшеленеді. Асыл металдардың құрамында аз да болса қоспалар кездеседі. Ондай қоспалардан асыл металдарды *сумен жуу, [[амальгамалау]], [[циан]]ды тұздар ерітінділерінде сүзу, тұндыру* және аффинаждау сияқты әр түрлі әдістер арқылы тазартып алады. Асыл металдардың беріктігін арттыру үшін құрамына *[[мыс]], [[мырыш]], [[никель]]*, т.б. металдар қосады. Олардың құймаларынан құнды бұйымдар, металл ақша, медальдар, тіс протезін жасайды. Коррозияға төзімді болғандықтан платина мен оның құймаларын электрод және терможұп жасауға, сондай-ақ химиялық өндірісінде әр түрлі құрал-жабдықтар жасауға пайдаланады. Ал платина және платиндік металдар катализатор ретінде әр түрлі катализдік процестерде, техникада қолданылады. Қазақстанда асыл металдардан алтын және күміс өндіріледі.

## Тағы қараңыз
* Қазақстандағы асыл металдар
## Сілтемелер
* Асыл тастар
* Асыл тұқымды мал шаруашылығы

## Сыртқы сілтемелер
* Зерделі зергер 
## Дереккөздер


Санат:Асыл металдар
Атасу (өзен)

**Атасу** – Сарысу өзенінің сол жақ саласы. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы аумағымен ағады. Ұзындығы 177 км, су жиналатын алабы 5920 км2. 

## Бастауы
Қызылту, Ұзынжал (Өзенжал) тауларындағы бұлақтардан бастау алып, Сарысуға  құяды. 

## Гидрологиясы
Негізгі салалары: Былқылдақ, Қарақоға, Қарқымбай, Исабек Қарасуы, Боранбай. Қар суымен толысады. Жазда ағыны тоқтап, жекелеген қарасуларға бөлініп қалады. Орташа жылдық су ағыны мөлшері 0,66 м3/с Қаражал қаласының тұсында Атасуға Қылыш бөгені салынған.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Жаңаарқа

thumb|right|200px|С.Сейфуллин кітапханасыthumb|right|200px|Мұражай
**Жаңаарқа** (2020 жылға дейін — *Атасу*) – Ұлытау облысындағы кент, Жаңаарқа ауданының орталығы, темір жол стансасы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Жезқазған қаласының солтүстік-шығысында 320 км жерде, Сарысу өзенінің салалары – Жақсы Сарысу мен Жаман Сарысу өзендерінің қосылған жерінде орналасқан.

## Тарихы
1929 жылдан аудан орталығы, 1941 жылдан кент. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 14281 адам (6864 ер адам және 7417 әйел адам) болса, 2009 жылы 14265 адамды (6958 ер адам және 7307 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 17420 адамды (8644 ер адам және 8776 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Атасуда локомотив депосы, астық қабылдау пункті, сүт зауыты, агроөнеркәсіптік бірлестік, тұрмыстық комбинат, баспахана, 7 жалпы білім беретін және спорт мектептері, кәсіптік-техникалық  училище, мәдениет үйі, мұражай, 4 клуб, стадион, емхана, аурухана, санэпидстанса бар. Атасу арқылы Жезқазған – Жарық – Қарағанды темір жолы, Қарағанды – Жезқазған,  Жезқазған – Балқаш автомобиль жолдары өтеді. 

## Дереккөздер
 

Санат:Жаңаарқа ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Атжалман

**Атжалман** — кеміргіштер отрядының аламан тәрізділер тұқымдасына жататын сүтқоректі мақұлықтар. Атжалман Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Оның Қазақстанда дауыр атжалманы, сұр атжалман, эверсман атжалманы, жоңғар атжалманы, Роборовский атжалманы, кәдімгі атжалман сияқты түрлері мекендейді. *Дене тұрқы 7-28 см-дей, салмағы 17-540 г-дай* болады. Құйрықтары қысқа келеді, ұрт қалталары жақсы жетілген. Жүні ала күреңдеу, екі бүйірі қызғылт, аузының айналасы, алқымы ақ болады. Шөптесін өсімдіктер мен бұта арасында, бау-бақша маңайларында тіршілік етеді. Күндіз інінде жатады және онда оның азық сақтайтын бірнеше қоймалары болады. Өсімдіктердің тұқымдарымен, жапырақтарымен және ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Ініне азықтық қор жинайды. Қысқы ұйқыға жатады. Ауық-ауық ұйқысынан оянып, жинаған азығымен қоректеніп алады. Атжалмандар *жылына 3-4 рет, 3-13-тен балалайды*. Бір рет түлейді. Атжалмандар ауыл шаруашылығына көп зиян келтіреді. Оба және туляремия ауруларын таратады. Кейбір түрлері лабораториялық жануарлар ретінде қолда өсіріледі. 

## Сілтемелер
* Атжақсы
* Атжайлау
* Аткаштандар тұқымдасы

## Сыртқы сілтемелер
* Домашние животные – хомяки, сирийские и джунгарские хомяки 

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Санат:Қазақстан табиғаты
Атлантида

**Атлантида** — ежелгі грек аңызы бойынша Атлант мұхитында болған *құрлық немесе арал*. Алғашқы деректер біздің заманымыздан бұрынғы 4 ғасырда жазылған Платонның ***«Тимей»*** және ***«Критий»*** диалогінде Геркулес бағанасының (*қазіргі Гибралтар бұғазы*) артында, теңіз суының ортасында орналасқан құрлық ретінде айтылады. Құдайлар жерді бөліскенде, Атлантида теңіз құдайы және жер сілкінісін тудыратын құдай Посейдонның иелігіне берілген. Ондағы тұрғын халық – атланттар Посейдонның жұбайы Клериодан туғандар деп есептелген. Табиғаты *бай, жері шұрайлы* құрлықтың мәуелі бай сыйын жергілікті тұрғындар пайдаланып отырған. Биік таулар Атлантиданың солтүстігінен келетін суық желдерден қорғаған. Шұратты да құнарлы жерлерін әр түрлі жан-жануарлар жайбарақат мекендеген. Қабырғасы *алтыннан, күмбезі күмістен жалатқан қалаларында жоғары мәдениетті, ізгі, рақымшыл адамдар* өмір сүрген. Олар жақсы шабандоз, шебер теңіз саяхатшылары болған. Осылай жылдардан жыл, ғасырлардан ғасырлар жайбарақат өте берген. Күндердің күнінде, табиғаттың миуалы сыйына тойынған немесе алып жатқан аумағы таршылық жасаған, билігін бүкіл әлемге жүргізбек болған. Олардың осындай іс-әрекетіне қарсы шыққан көршілері – афиналықтар ұрыста Атлантиданы жеңіп шыққан. Бұған ашуланған Посейдон өзінің бар ашуын бақытсыз аралдан алмақ болып Атлантиданы су астына жібереді. Бұл қайғылы оқиға біздің заманымыздан бұрынғы 9500  жылы болған. Құрлықтың гүлденіп, одан апат болып жер бетінен жойылып кетуі жайлы аңыз-әңгімелер адам баласының ой-жорамалы мен қиялын сарп етті. Жоғалған құрлықты іздеуге, табуға шабыттандырды, рух берді. Нәтижесінде **жер туралы ғылымды** одан әрі дамытуға үлкен ықпал етті. Атлантида туралы ***екі мыңнан астам*** кітап жазылған. Қазірге дейін жұмбақ болып келген Атлантиданың қай уақытта және қай жерде орналасқаны жайлы жаңа болжамдар жасалуда.
## Дереккөздер



Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Өзен атырауы

thumb|330px| Өзен атырауы
**Атырау** — ірі өзендердің көлге немесе теңізге құяр жерінде өзен шөгінділерінен пайда болатын, тарамдар мен тармақтарға тілімденген ойпат. Ол өзен ағыны, теңіз толқуы, желқума-желбөгет ағысы, судың толығуы мен қайтуы, т.б. құбылыстардың өзара күрделі әрекеттесуінің нәтижесінде қалыптасады. Атыраудың беті негізінен тегіс, ортасы дөңестеу болып келеді. Оның өсу жылдамдығы әр өзенде әр түрлі болады және жылына бірнеше метрден жүздеген метрге жетеді. Атырау пішіні үш бұрышты (Ніл, Іле өзендері), қалақ (Миссисипи өзені), доға  (Лена өзені), құстұмсық (Тибра өзені) болады, кейде бөлініп (Камчатка өзені) не ілгері (Еділ, Жайық өзендері) шығып тұрады. Амазонка, Ганг өзендерінің атырауы 100000 км², Еділ өзенінде13000 км², Іленің атырауы 5,0 мың км²-ге жетеді.

## Қосымша
**Атырау** - өзеннің сағасындағы, негізінен, өзен шөгінділерінен түзілген және оның тарамдары мен тармақтарының жүйесімен тілімденген ойпат. Ол өзен ағысының, теңіз толқуының және желкөтерме-желқума ағыстардың өзара әрекеттерінің әсерінен пайда болады. Атыраудың тез ұлғайып қалыптасуына өзенмен ағып келген тасындылардың молдығы мен ірілігі, суқойма деңгейінің төмендеуі, өзен сағасының, шығанақтың үшкір шетінде немесе лагунада (коршалған атырауда) болуы, сондай-ақ өзен құятын алаптың таяз болуы жақсы жағдай жасайды.

## Атыраулық жаға
Атыраулық жаға - өзенмен ағып келіп, атыраудың сыртқы шетінде шөккен, борпылдақ қабаты тосқындардан түзілген, біршама тармақталған немесе тарамдалған аласа, жазық бетті жаға.

## Атыраулық көл
Өзен тасыған кезде судың жаға бойлық белестерді бұзып өтіп, атыраудың ойпаң жерлеріне құйылуынан пайда болған не атырау қойнауларының арасында бөлектеніп қалған теңіздің немесе көлдің суға толған бөліктері. Атыраулық көлдер өзен және теңіз суларымен қоректенеді.

## Атыраулық шөгінділер
Өзеннің сағалық өңірінде - атырауда тосқындардың қорлануы негізінде пайда болған әр түрлі механикалық құрамдағы шөгінділер. Өзен сағасынан теңізге қарай алыстаған сайын шөгіндіні құрайтын материал жұқаланып, біртектіленеді және қабаттылығы тегістеліп, ең соңында белгісіз болып қалады.

## География және геологиясы
Атырау өзен ағыны, тасындылар ағындысы, теңіз толқуы, тасуы мен желшегерме-желкөтерменің өзара әрекеттесуі нәтижесінде пайда болады.

Салыстырмалы түрде тынық суқоймаларына құятын өзендердің атыраулары үлкен өлшемдерге жетеді:
* Ганг — 105,6 мың км²;
* Амазонка — 100 мың км²;
* Лена — 45,5 мың км²;
* Меконг — 40,6 мың км²;
* Үнді — 41,4 мың км²;
* Миссисипи — 28,6 мың км²;
* Ніл — 24 мың км²;
* Еділ — 19 мың км².

## Дереккөздер

Санат:География
Санат:География және геодезия
Санат:Гидрография
Ауыр атлетика

**Ауыр атлетика**
— әр түрлі салмақ дәрежелерінде ауыр зат (штанга, гір) көтеріп, күш сынасатын спорт түрі. Ауыр атлетикадан ең алғашқы жарыс 1860 жылы АҚШ-та өтті. Олимпиада ойындарының бағдарламасына 1896 жылы енгізілді. Ауыр атлетикадан әлем (1898 жылдан), Еуропа (1896 жылдан) чемпионаттары өткізіледі. Ауыр атлетика бойынша халықаралық жарыстар штанга көтерудің екі тәсілі (жұлқа және сілке көтеру) бойынша, 52 кг-нан басталатын 10 салмақ дәрежесіндегі спортшылар арасында өтеді. Жұлқа көтеру кезінде штанга кідіріссіз бірден жоғары көтеріледі. Сілке көтеруде штанга алдымен кеудеге алынып, содан кейін жоғары көтеріледі.

Халықаралық ауыр атлетика федерациясының (1920) Қазақстан 1993 жылдан мүше. Қазақстанда ауыр атлетика бойынша алғашқы чемпионат 1937 жылы өткізілді. Қазақстан спортшылары ірі жарыстарға 1954 жылдан қатысады. Теміртаулық Юрий Зайцев (1976, Монреаль), шахтинскілік Виктор Мазин (1980, Мәскеу), ақмолалық Анатолий Храпатый (1988, Сеул), қызылордалық Илья Ильин (2008, Бейжің) ауыр атлетикадан Олимпиада чемпиондары атанған.

## Салмақ категориялары
Ереже бойынша салмақ өлшеу рәсімі жарыс бір немесе екі сағат алдында өткізіледі. 2008 жылдың желтоқсан айына қара ауыр атлетикадан келесі салмақ категорияларда жарыстар өткізіледі:

;Еркектер

## Ішкі сілтемелер
*Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты

## Дереккөздер


Санат:Ауыр атлетика
Афрасиаб

**Афрасиаб**  — Тұран патшасы, қолбасшы, түркі жұртының ұлы тарихи тұлғасы. Ол  *4 – 6 ғасырлар аралығы шамасында өмір сүрген*.  Бұхара қаласында жерленген. Афрасиабтың есімі Әбу Райхан әл-Бируни, Мұхаммед Хайдар Дулати, Махмұт Қашқари, Әбу Бәкр Мұхаммед Наршаһи, Хамза Исфаһани, Рашид ад-Дин, т.б. ғұламалардың еңбектерінде кездеседі. Тарихи шығармаларда Афрасиабты түркілердің Тоң Алып деп атағандығы айтылып, оның теңдессіз әскери қайраткерлігі, жеке басының батырлығы мадақталады. *Араб, парсы* тарихшылары Афрасиабты Пайкент, Бұхара, Самарқан (*алғашқы атауы Афрасиаб*), т.б. салған делінеді. Иран деректерінде Афрасиабтың Тұран  аталған аса қуатты мемлекеті Әмудариядан Енисейге дейінгі жерді алып жатқан. 
Афрасиабтың есімі Фирдаусидің ***«Шаһнамасы»*** арқылы жұртшылыққа кеңінен танылды. ***«Шаһнамада»*** Афрасиабтың әкесі Бошан (*Пышан*), ***балалары*** Барысхан, Қарахан, Шиде (*Шайда батыр*), немересі Аржасып туралы мол деректер келтіріледі. Шығармада Рүстем батыр бастаған парсылар мен Афрасиаб билігіндегі түркілердің ұзаққа созылған соғысы барысында Иран билеушісі Надир шаһты Афрасиаб өлтіреді, сол сияқты Кейқауыстың баласы Саяуыш (*Сиявуш*) батырды жеңеді. Саяуыштың баласы Кейхосроу Афрасиабты және оның ұлы Шайда батырды өлтіреді.  Афрасиабтың немересі, Тұран патшасы Аржасып парсылармен қиян-кескі соғыс жүргізгенімен түпкі жеңіске парсылар жетеді. Фирдаусидің әдеби сюжеттері мен пайымдаулары тарихи жазбалардағы Афрасиаб туралы тұжырымдармен үндес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Шахнама кейіпкерлері