open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бит (өлшем бірлігі)

**Бит** (, bіnary — екілік және dіgіt — цифр; сонымен қатар сөздер ойыны:  — аздап) — ақпарат мөлшерін өлшейтін екілік бірлік;
#   есептеу техникасында, екілік цифр — екілік кодтағы екілік цифрдың позициясы; екілік разряд деуге де болады. Таратылатын не сақталатын ақпараттың ең кіші өлшем бірлігі. Есептеуіш машинаның (дербес компьютердің) жадындағы ақпарат өлшемін анықтайтын Бит саны, яғни жадтың Бит саны осы жадқа сиятын екілік цифрлардың ең көп мөлшерін, ал мәліметтердің Бит саны осы мәліметтерді жазу үшін қажет болатын екілік разрядтың санын білдіреді. Әдетте, есептеуіш машина (компьютер) жадындағы мәліметтер, ақпараттар, бұйрықтар жекелеген Биттермен емес, топтасқан 8 Бит өлшемімен жазылады. Тізбектелген 8 Бит 1 байт өлшемін құрайды; ақпарат теориясында, екілік бірлік — ақпарат мөлшерінің өлшеу бірлігі.
## Түрлері
*Бақылау биттері (Контрольные биты; check bits) — мәліметтерді жеткізу немесе сақтау кезінде қателерді табуға арналған қолғабыстық биттер; мәліметтердің дұрыстығын тексеруге қосымша берілетін бит. Құрастырылған екілік бірліктің қосындысы, бақылау битінің бірлігін қоса алғанда, әрқашан жұп, әйтпесе тақ болуы тиіс.

## Тағы қараңыз

* Байт
* Машиналық сөз
* NX-бит
* Жұптық бит
* Нат (Ақпарат өлшем бірлігі)

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Ақпараттық өлшем бірліктері
Жоғары технология

250px|thumb
250px|thumb
**Жоғары техноло́гия** () — замануи ең жаңа және прогрессивті технологиялар. Жоғары технологияларды пайдалануға өту ғылыми-техникалық революцияның (ҒТР) қазіргі кезеңдегі маңызды звеносы болып табылады. Жоғары технологиядарға әдетте өндірістің ең ғылыми салаларын жатқызады.

## Жоғары технология салалары
* микроэлектроника,
* ақпараттық технологиялар,
** есептеу техникасы,
** программалау,
* роботтық текхника,
* нанотехнологиялар,
* атомдық энергетика,
* ұшақжасау,
* ғарыштық техника,
* биотехнология,
** гендік инженерия,
** микробиологиялық өндіріс.
## Дереккөздер


## Сiлтемелер
* Hitechreport.com - Жоғары технология әлемінен арнайы мақалалар 
* OneGadget.Ru - блог о hi-tech, гаджетах, высоких технологиях
* SharoWar.ru - интересное о гаджетах и hi-tech 
* Международный форум «Высокие технологии XXI века»
* CITNEWS — новости мира высоких технологий 
* Hi-Tech News — новости мира высоких технологий
* Жоғары технология жаулы ньюйорктік портал 
* Hi-Tech-технологиялар 
* 2.0 Жоғары технологиялар жаңалықтары  әлеуметтік жаңалықтар сайтында
* Новости о мобильных технологиях современных номадов 

Санат:Технология
Байкөл

**Байкөл** (,  — *бай көл*; кейде **Байкал** дейді) — Шығыс Сібірдің оңтүстігіндегі әлемдегі ең терең көл және ең ірі тұщы судың табиғи сутоғаны болып табылады. Көл іші мен жағалауы өте бай флора мен фаунасымен ерекшеленеді. Жергілікті тұрғындар тарихи көлді «теңіз» деп атайды.

Байкөл — Шығыс Сібірдің оңтүстігіндегі тұщы көл. Теңіз деңгейінен 456 м биіктіктегі тауаралық тектоникты ойыста орналасқан. Дүние жүзіндегі аса ірі көлдің қатарына жатады. Ауданы 31,5 мың км², суының көлемі 23,6 мың км³. Ұзындығы 636 км, ені орта есеппен 48 км. Байкал — жер бетіндегі ең терең көл (1620 м), орташа тереңд. 730 м. Көлде дүние жүзіндегі тұщы су қорының (мұздықтарды есептемегенде) 20%-і шоғырланған. Жағасы аз тілімделген. Геофизикалық зерттеулер көл суының астында 6000 метрге жететін шөгінді қабаттың жатқанын көрсетті. Ірі шығанақтары — Баргузин, Чыркуй, Провал, ірі түбегі — Әулие Тұмсық. Көлде 27 арал бар, ең үлкені—Ольхон (730 км²). Көлге 336 өзен құяды. Олардың ірілері: Селенга, Баргузин, Жоғ. Ангара, Турка, т.б. Бір ғана Ангара өз. ағып шығады. Байкалға құйылатын судың 50%-ы Селенга өзенінен келеді. Ең биік су деңгейі тамыз — қыркүйек, ал ең төмен деңгейі наурыз — сәуір айларында байқалады. Судың беткі қабатының температурасы тамыз айында 9 — 12ӘС-қа дейін көтеріледі. Желтоқсанның соңы мен қаңтардың басында суы қатады, мамырда мұзы ериді. Мұздың қалыңдығы 70 — 115 см-ге дейін барады. Суы өте мөлдір (40 м тереңдіктен көл түбін көруге болады), әрі оттегіне бай. Байкалда жануарлардың 1800, өсімдіктің 600 түрі кездеседі. Жануарлардың 82%-ы эндемиктер (байкал итбалығы, тірі туатын голомянка балығы, байкал түркесі, т.б.). Кәсіптік маңызы бар омул, хариус, т.б. балықтар ауланады. Байкал, Усть-Баргузин, Нижнеангарск порттары аралығында кеме қатынайды. Көл төңірегінде туризм жақсы дамыған. Байкалдың солтүстік-шығыс бөлігі Баргузин қорығының құрамына енеді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Eduard Y. Osipov ., Oleg M. Khlystov. Glaciers and meltwater flux to Lake Baikal during the Last Glacial Maximum // Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 294 (2010) 4–15. 

Санат:Байкөл
Санат:Бурятия көлдері
Санат:Иркутск облысы көлдері
Дмитрий Васильевич Карпов

thumb|Дмитрий Карпов, 23 маусым, 2007|right
**Дмитрий Карпов** (23.07.1981, Қарағанды) - қазақ жеңіл атлетикасының серкесі, қарағандылық онсайысшы. Осыған дейін құлаштап диск, найза лақтырудан және биіктікке секіруден әлсізді, бірақ бұл жағынан өзін-өзі дамытып жүрген Карпов Қазақстанның 2008-дегі Пекин олимпиaдасындағы негізгі үміттерінің бірі. Жаттықтырушысы - өз әкесі.

## Жетістіктері
* 2004, Афины олимпиадасының қола жүлдегері,
* 2003, 2007, 2008 жж. Әлем чемпионаттарының қола жүлде иегері,
* Азия ойындары жеңімпазы (2006, Катар),
* 2007 жылғы Әлем рейтингісінде онсайыстан 8586 ұпаймен 4-ші орында (чех Роман Себерле (8697), Морис Смит (8676, Ямайка) және белорус Андрей Кравченколардан кейін (8617)),
* 8725 ұпайлық Азия рекорды иегері (Афина Олимпиадасындағы көрсеткіші)

## Дереккөздер


Санат:23 шілдеде туғандар
Санат:1981 жылы туғандар
Санат:Қарағандыда туғандар
Санат:Қазақстан онсайысшылары
Санат:Қазақстанның Олимпиада қола жүлдегерлері
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген спорт шеберлері
Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жеңіл атлеттері
Санат:2012 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының жеңіл атлеттері
Санат:2004 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Санат:Жеңіл атлетикадан Азия чемпиондары
Санат:Жеңіл атлетикадан Азия ойындары чемпиондары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті түлектері

Санат:Алфавит бойынша жеңіл атлеттер
Санат:Қазақстан жеңіл атлеттері
Көшпенділер

[thumb|right|200px|[Іле өзені аймағынан шыққан скиф аттысы, Пазырық, б.з.д. 300ж]]
[thumb|right|250px|[Ван Гог|Винсент ван Гог сызған көшпенді Сығандар керуеніні]]
thumb|right|200px|Құман көшпелілері, Радзювич шежіресі, 13 ғ.
**Көшпенділер** (*Номад*, *Көшпенді халықтар*) — көшіп-қонып тіршілік ететін, негізгі кәсібі – мал-шаруашылығы болып табылатын халықтар. Кейбіреулері аңшылықпен, ал әлдебір оңтүстік-шығыс Азия теңіз көшпенділері балық аулаумен ауналыс-қан/-ады. Көшпенді ұғымы кезінде егінші, балықшы секілді отырақшы халықтарға салыстырмалы айтылған. Бірақ өнеркәсіп төңкерісі, әсіресе ақпарат ғасырының басталуы отырақшыны да, көшпендіні де дәстүрлі шарушалық, тұрмыс формасынан ажырата бастады. ХХ ғасырдан бастап Көшпенділер саны қатты құлдырады. Қазір әлемде шамамен 30-40 млн көшпенді бар делінеді.

Бүгінгі көптеген мәдениеттердің тамырлары көшпенділік дәстүрден бастау алады, алайда көшпенділік өмір дәстүрі біртіндеп тіпті дамушы елдердің өзінде жойылуда. Қазіргі заманғы көптеген  көшпенді халықтар ассимиляциялану және өзіндік ерекшеліктерінен айрылу қаупінде, себебі олардың натурал шаруашылығы заманауи өркениетті халықтармен бәсекеге түсуі қиын болып келеді.

Қазіргі көшпенділер:
* Аустралия аборигендері
* Бәдеуилер
* Масайлар
* Пигмейлер
* Туарегилер
* Моңғолдар
* Тибеттіктер
* Саамдар

Тарихи көшпенділер:
* Қазақтар
* Аварлар
* Ғұндар
* Печенегтер
* Қыпшақтар
* Сарматтар
* Хазарлар
* Сығандар

## Дереккөздер

Санат:Көшпенділер
Бесқайнар (Алматы облысы)

**Бесқайнар** (бұрынғы атауы – *Горный Садовод*) — Алматы облысы  Талғар ауданындағы ауыл, Бесқайнар ауылдық округі орталығы. 

## Халқы

Жергілікті тұрғындардың дені Алматыға барып келіп жұмыс істейді. Соңғы кездері туризм дамыған сайын, Алматау, Табаған т.б. демалыс орындары есебінен де ауыл экономикасы жақсаруда. Кезінде жеміс-жидек өндіретін, өнімдерін тікелей Мәскеуге жіберетін болған. Мұнда тау-тауда алма-алмұрт ағаштары, құлпынай, таңқурай, қарақат т.б. көптеген жеміс-жидектер өскен.

## Географиялық орны
Алматыдан арақашықтығы - 25-30 км, теңіз деңгейінен 1500 м биіктікте орналасқан.
«Қаймар» шаңғымен жүгіру орталығы да осы ауылда ашылған.

## Туристік нысандар
Ауылда мекен территориясында «Тау Самал» тынығу орны орналасқан.http://www.almaty.kz/page.php?page_id=324&lang=1 

«Алматау» және шаңғы тебу орындары «Табаған» http://www.tabagan.kz/ .

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы елді мекендері
Нарынқол

**Нарынқол** — Алматы облысы Райымбек ауданы және Нарынқол ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы - Қонаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 370 км-дей жерде, Қазақстанның Қытаймен шекарасына жақын орналасқан.

## Халқы

Ауыл тұрғындары картоп, егін егу, мал шаруашылығы, көмір өндірумен, қарағай тілумен айналысады.

## Танымал тұлғалары
*Мұқағали Мақатаев
*Бердібек Соқпақбаев
*Алтынбек Сәрсенбайұлы
*Сағат Әшімбаев
*Еркін Ібітәнов
*Заманбек Нұрқаділов 
*Бейбіт Әбілұлы Дәлденбаев
*Тоққожа Мұқаев
*Нұрбапа Өмірзақов
*Едіге Жаров

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Ақжауын

thumb|right
**Ақжауын** — айтарлықтай аумақта біркелкі қарқынмен ұзақ уақыт (бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін) жауатын жаңбыр. Ақжауын қоңыржай ендіктерде, әдетте, Қазақстанның орманды-дала, шөлейт және биік таулы белдемдерінде жылы циклон өткенде байқалады.

## Тағы қараңыз
*жаңбыр
## Дереккөздер


Санат:Жауын-шашын
Санат:Метеорология
Ария

**Ария** ( — ән) – опера, оперетта, оратория немесе кантатаның ішіндегі жеке дауыстағы әнші оркестрдің сүйемелдеуімен орындайтын дербес шығарма. Ария кең тынысты, биік үнге арналған сазды болып келеді. Концертте жеке орындалатын немесе аспаптық пьеса түріндегі Ария да болады. Арияның ариозо, ариетта, каватина, ария-монолог, т. б. түрлері болады.

## Дереккөздер

Санат:Опера
Апорт

250px|нобай|Алматы апорт алмасы
**Апорт** — алманың ірі, әрі құнды түрі. Салқындау, бірақ ұзақ емес қысы бар, ал жазы жылы немесе ыстық болатын оңтүстіктің орта белдеуінде (Солтүстік Кавказ, Іле Алатауы) кең тараған. Апорттың қабығы тығыз, сары немесе жасыл-сары қызыл-қоңыр мөрімен болады; ішкі жағы (еті) сусымалылығымен, нәзік дәмімен ерекшеленеді. Апорт — кеш пісетін түрге жатады, қыркүйек айларында ғана пісіп жетіледі. Кеш піскендіктен қыста жақсы сақталады. Ең танымал апорт бақтары Алматы сыртында орналасқан (мысалы, Бесқайнар ауылдық аймағы). КСРО кезінде Алматы қаласының рәмізіне де айналған.

Бүгінгі күні апорт нарықтан жоғалған, себебі апорт өсірілген жерлер жекешендіріліп алма ағаш орнын басқа нысандар ауыстырған (құрылыс т.б.), сонымен қатар ағаштар ескіріп жаңа алма-ағаш отырғызылмайды, Алматы облысының әлсіз газдандырылғанын еске алсақ, жергілікті тұрғындар да оны кесіп қыстан аман шығатыны сөзсіз. 70-жылдарғы санақ бойынша, Қазақстанда *3851193 түп* апорт ағашы болса, оның 80 пайызын құрайтын 3036346 түп Алматыда өсiрiлген екен. Бұдан кейiнгi санақтар көңiлге кiрбiң ұялатады. Мәселен, 1984 жылы Қазақстанда *1965795 түп* апорт алма болып, Алматыда оның *1418988-i* өсiрiлiптi. Ал бұдан соңғы мәлiметтер тiптi майдаланып кеткен.

## Тарихы
1865 жылы Воронежск губерниясының тұрғыны Е. Редько апорт алма ағашын Верный округінде (Болашақтағы- Алматы) өсірген. Оны Сиверс алмасымен будандастырғаннан кейін ол өте атақты болды. 1914 жылы бақ шаруашылығының бас инспекторы С. Перковский былай деген екен; "*Верный қаласының көркі ретінде апорт алмасы мен орман сұлуының алмұрты атты жемістерді қабыл алуға болады. Редько өз Отанынан апорт алмасын әкеліп, Верныйдың қолайлы жері арқылы әлемге танылды. Ол басында апорт алмасын бақшасында, тек сосын ғана Колпаков атты генералдың бұйрығымен қалаға апорт алмасының ағаштарын еккен. Редьконың апорты арқылы Верный жемісті қала атағына йе болды."*

ХХ ғасырдың басында апорт Ресейдің орталығында танымал болды. Орталықтың жірмеңкелері мен базарларында өте атақты болды. 1900 жылы Парижда апорт Верный уездінің үздік туындысы ретінде қарастырылып, үздік орынға йе болған. 1908 жылы Германияда өткен Мангейм көрмесінде мамандардың үздік бағасына қол жетті. 

## Монетамен пошта маркасы
thumb|300px|right|Алматы апорты Қазақстанның пошта блогында, 2002
thumb|150px|left|Ескерткіш монетасы
2002 жылы Қазпошта «Александр апорты» бренді кіретін «Іле Алатауы ұлттық паркі» пошта блогын шығарды.

2009 жылы 18 ақпанда Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкінде 500 теңгелік естелік монета пайда болды. Ол алматылық апортқа арналған болатын.

## Тағы қараңыз
*Сиверс алмасы
*Алма
*Алматы

## Дереккөз

Санат:Алма сорттары
Алма

нобай|Алма
**Алма** () — раушангүл тұқымдасына жататын, өте кең тараған ағаштарының жемісі. 

Табиғи алманың Жер шарында бізге 36 түрі белгілі, олардың 10-12-сінің шаруашылықтық маңызы бар. Қазақстанда негізінен Сиверс алмасы, Недзвецкий, қырғыз алмасы өседі. Алманың жаздық, күздік, қыстық сұрыптары бар. Алма ағашының өмір сүру ұзақтығы 20—100 жыл, биіктігі 4-10 м болады. 3-12 жылда жеміс береді, әр гектардан шамамен 100-300 цент өнім алынады. Тұқымынан және өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Тұқымынан көбейту бұлама алуда және селекцияда қолданылады.

Алманы көбейту кейде ұластыру арқылы да жүзеге асады. Қазақстанда алманың 40-тан астам сұрыптары аудандастырылған, оның 20-сын (Салтанат, Іле, Алатау шапағы, Алматы т.б.) қазақ селекционерлері өсіріп шығарған. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды, тағамдық заттарға бай, дәмді болады, әрі жақсы өңделеді. Алма құрамында 83—88 % су, 7,5—16 % қант, 0,2—0,8 % қышқыл, 9,5—18,5 % құрғақ қалдық, 0,28—1,0 % илік заттар, А, В1, В2, В6, С, РР витаминдері, көптеген минералды заттар бар. Шырынынан шарап, сусын дайындалады. Ал жемісі емдік дәрі ретінде де, адам организмін ауыр металл заттардан тазалауға, қан бұзылу және жүрек ауруларын емдеуге қолданады.

Алманың зиянкестері: алма жегіші, алма биті, шие бізтұмсығы, гүл жегіші. Алма аурулары: алма қотыры, ақ ұнтақ, жеміс шірігі, т.б.


Сурет:95apple.jpeg
Сурет:Sundown and cross section 2.jpg
Сурет:Apple in nepal.jpg


## Этимологиясы
Атаүндіеуропаша: *h₂mlós > тохарша: *amlä > ататүркіше: *amla "алма" > *āl "қызыл" + *amla "алма" > *ālma > қазақша: алма.

## Өсімдік туралы
Алма ағашының сұрыптарына қарай  өмір сүру ұзақтығы  20-100 жыл, биіктігі 3-10 м аралығында, 3-12 жылда жеміс береді.  Жаздық, күздік, қыстық сұрыптар болады. Жаздық сұрыптары еккеннен кейін 3-4 жылдан соң жеміс бере бастайды. Толық жеміс беру мезгілі 15-20 жыл, ал 30-35 жыл өткен соң мұндай сұрыптардың жеміс беруі нашарлай бастайды. Жаздық, күздік, қыстық сұрыптарды іріктеп алу тәртібін орындамау, қандай да болсын бір түрін көбейтіп жіберу – әсіресе, өнімді жинаған, сақтаған, өңдеген кезде көптеген қиыншылықтар туғызады. Бақшада  мейлінше көп сақталатын қыстық сұрыптарға едәуір орын берілгені дұрыс.

## Қолданылуы
Алма құрамында су, қант, қышқыл, А, В1, В2, В6, С, РР витаминдері, көптеген минералды заттар бар. «Күнде кешкісін бір алма жесеңіз, дәрігер қажет емес» деген мақал алманың қаншалықты пайдалы екендігін білдіреді. Сонымен қатар, алма шырыны адам организмін ауыр металдардан тазартуға, қан бұзылуы және жүрек ауруларын емдеуде қолданылады. Алма жемісі тасымалдауға, сақтауға жарамды. 

Алма жемісінен шырын, тосап, компот, джем, қақ жасалады. Сондай-ақ тамақ, кондитер және иіс су өнеркәсібінде қолданылады. Алманы күнделікті тағамға, салаттарға қосып пайдаланады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

Санат:Алма
Санат:Раушангүлділер
Санат:Жемістер
Санат:Ағаштар
Поляк тілі

**Поляк тілі** ( — еңзык польски) — батыс славян тілдеріне жататын Еуропаның ең ірі тілдерінің бірі.

## Əліпби

## Дереккөздер


Санат:Батыс славян тілдері
Санат:Флексиялы тілдер
Василий Васильевич Кузнецов

thumb|right|200px|Василий Васильевич Кузнецов

**Василий Васильевич Кузнецов** (31 қаңтар (13 ақпан) 1901 – 5 маусым, 1990, Ресей империясы, Кострома губерниясы, Софиловка, қазіргі Семенов ауданы (Нижегород облысы) ) — 1982-1983, 1984 және 1985 жылы үш рет КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының уақытша төрағасы қызметін атқарған Ресей кеңес саяси тұлғасы.

## Өмірбаяны
* 1927 жылдың мамыр айында КОКП-ның мүшесі болды. 
* Инженер мамандығын меңгеріп жүрген кезінде 1931-1933 жылдары Құрама Штаттарда болып қайтты.
* Кузнецов 1940 жылдан бастап түрлі үкіметтік және партиялық қызметтердің басында болды. 
* 1955 жылы сыртқы істер министрінің бірінші орынбасары болып тағайындалды. 
* 1977 жылы КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиуымының төрағасының бірінші орынбасары болып тағайындалды. Ол бұл қызметті 1986 жылға дейін атқарды. Брежнев (1982), Андропов (1983) және Черненколар қайтыс болған кездерде Президиумның уақытша төрағасы қызметін, яғни Кеңес мемлекетінің жоғарғы басшысы қызметін атқарып отырды.
* Ол 1986 жылы зейнетке шығып, 1990 жылғы маусымның 5-інде Мәскеуде қайтыс болды.

## Дереккөздер

Санат:13 ақпанда туғандар
Санат:1901 жылы туғандар
Санат:Төменгі Новгород облысында туғандар
Санат:5 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Санат:Новодевичье зиратында жерленгендер
Санат:КСРО дипломаттары
Санат:КСРО-ның Қытайдағы елшілері
Санат:КОКП ОК мүшелері
Санат:Екі мәрте Социалистік еңбек ерлері
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесі Ұлттар Кеңесінің төрағалары
Санат:Ресей Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 2-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 3-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 4-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 5-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 7-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 8-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 9-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 10-шақырылымының депутаттары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің 11-шақырылымының депутаттары
Ақбозат

**Ақбозат**, *Феркад* – Темірқазық төңірегіндегі γ жұлдызы. Қазақ аңызы бойынша Жетіқарақшының Темірқазыққа шылбырмен байланған екі атының бірі. Жарықтығы жағынан Темірқазық (α) пен Көкбозаттан (β) кейінгі үшінші орында. Ақбозат – аспанның солтүстік полюсіндегі жыл бойы батпайтын жұлдыздардың бірі. Қазақ халқы ертеректегі тұрмысында Ақбозатты Темірқазықпен бірге бағыт-бағдар алуға жиі пайдаланған.

Санат:Кіші Аю шоқжұлдызының жұлдыздары
Аккорд

**Аккорд** (латынша accordo – үйлесімдік) — биіктігі әр-түрлі бірнеше, үштен кем емес, дыбыстардың бір уақытта қосыла орындалуы. Аккордтың жиі кездесетін түрлерінің арақашықтығы терциялық дыбыстарды құрайды. Олар* үш дыбыстық*, *септаккорд*, *нонаккорд*, тағы басқа болып бөлінеді.

Аккорд сонымен қатар интервалдарды қолданатын ноталардың логикалық құрылысы болып табылады. Негізінде аккорд жеке құбылыс емес. Оны ноталар тізбегі арқылы сипаттауға болады, бірақ әрбір таныс және жиі қолданылатын жазбалар тізбегін сипаттау өте ұзақ уақытты алады - қысқа, есте сақтауға оңай пішінді бір немесе бірнеше әріптермен жазуға болады. Сондықтан әрбір аккордтың өзі құрастырылған бірінші нотаның атына байланысты латын әріптерімен жазылған атаулары бар: C, D, E, F, G, A, H (B). 

## Дереккөздер

Санат:Аккорд
Санат:Музыка теориясы
Санат:Музыкалық терминдер
Аккордеон

thumb|200px|Аккордеон
**Аккордеон** () – 
* 1829 жылы Германияда пайда болған, сол жақтағы клавиатурасында аккордтық аккомпаненттің дайын жүйесі бар пневматикалық-тілшелі музыка аспабының жалпы атауы;
* фортепьяно түріндегі оң клавиатуралы хроматикалық гармониканың атауы; 
* қазіргі түймелі Аккордеон (Баян). Ол халық тұрмысында, өнер мамандары мен көркемөнерпаздар арасында кең пайдаланылады.

## Тағы қараңыз
* Бандонеон

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Музыкалық аспаптар
Аккомпанемент

**Аккомпанемент** (– сүйемелдеу) негізгі вокалдық не аспаптық әуеннің музыкалық сүйемелденуі. Фортепьяно, гитара, баян, домбыра, тағы басқа аспаптарда орындалады. Сол сияқты аспаптық не ән ансамблімен, хор немесе оркестрмен де орындалады. Сүйемелдеушіні *аккомпаниатор* дейді.

## Дереккөздер
Акробатика

[thumb|711 × 1,043 px|Бір жағынан тірекке қарт адам, [Голливуд.]]
**Акробатика** (,  — аяқтың ұшымен жүремін, өрмелеймін) – 
*күш жұмсай орындалатын дене шынықтыру жаттығуларының бір түрі;
*цирк өнерінің жанры (акробатикалық күш жұмсау, секіру арқылы орындалады);
*спорт түрі (спортық гимнастика) Акробатика біздің заманымыздан бұрын шамамен 2300 жылы Ежелгі Мысырда, Грекияда, тағы басқа елдерде пайда болды. Акробатикалық жаттығулар алғаш қалалардың ашық алаңдарында, базарларында орындалды. Бертін келе цирк аренасына көшіп, жаттығулары күрделене бастады. Акробатика – қазір спорттың кең тараған бір түрі. Қазақстанда спорттық акробатика 1933 жылдан тарай бастады және одан тұңғыш чемпионат 1949 жылы өткізілді.

## Қазақстан намысын қорғағандар
Акробатиканың спорттық гимнастика түрінен ел намысын халықаралық Олимпиядаларда 
*Ю. Цапенко (3-орын, Токио, 1964),
*Н. Ким (1-орын, Канада, 1976),
*В. Люкин (1-орын, Сеул, 1988),
*В. Новиков (1-орын, Сеул, 1988)
*Ернар Ерімбетов қорғады.

## Дереккөздер


Санат:Цирк
Санат:Спорт
Айя София

**Айя София** (; ) немесе ресми түрде **Айя-София Үлкен мешіті** () — Ыстанбұлдағы мұражай ғимараты. Көне сәулет өнерінің үлгісі. Іргетасы император Ұлы Константиннің бұйрығы бойынша 325 жылы қаланған. Оны 10 мың жұмыскер 5 жылда салып бітірген. Содан бері түрлі жағдайларда талай рет қирап, талай рет қалпына келтірілген. Ғимарат 2020 жылы мешіт мәртебесіне қайтарылды.

нобай|солға|180px|
Шығыс Рим императоры I Юстиниан 532-537 жылдар аралығында Рим империясының мемлекеттік шіркеуі үшін Константинопольдің христиан соборы ретінде салған шіркеу сол кездегі әлемдегі ең үлкен ішкі кеңістік болды және толығымен ілулі күмбезді алғашқылардың бірі болды. Бұл Византия сәулет өнерінің көрінісі болып саналады және «сәулет тарихын өзгертті» делінген. Қазіргі Юстиниан ғимараты дәл осы жерде орналасқан үшінші шіркеу болды, алайда кезінде Ника көтерілісі (*Византияда 532 жылы болған көтеріліс*) тәртіпсіздіктер кезінде жойылды. Кейінгі Византия сәулетінен бастап, Айя София православие шіркеуінің парадигматикалық формасына айналды және оның сәулеттік стилі мың жылдан кейін Осман мешіттеріне еліктеді. Ол «христиан әлемінде ерекше орынға ие» деп сипатталды.

## Құрылысы
нобай|солға|190px|
нобай|солға|180px|

Қазіргі түрі негізінен 532-37 жылдары (император Юстинианның заманында) Анфимий және Исидор атты екі сәулетшінің қолынан шыққан үлгі-нұсқадағы қалпын сақтаған. Олардың ерекше зәулім етіп салған күмбезі 20 жыл өткен соң құлап қалып 563 жылы Родос аралы топырағынан жасалған жеңіл кірпіштен жаңа күмбез орнатылыпты. 

Оның биіктігі – 55,6 м, диаметрі – 31,5 м. Күмбездіктің 40 терезесі бар. Негізгі күмбезге жанамалай жалғасқан жартылай күмбездер жүйесі ғимарат бейнесіне көкпен таласқан зәулімдік сипат береді. 1317 жылы император Андроник Палеолог ғимарат ұстындарын нығайту үшін күрделі жөндеу жұмыстарын жүргізген. Айя Софья кезінде әлемнің ең үлкен ғибадатханасы болды.

Түріктерге дейін Византия империясының, кейін 500 жыл бойы (1935 жылға дейін) түріктердің діни орталығы қызметін атқарды. Ол 1453 жылы мешітке айналдырылған соң, ғимараттың ішкі көрінісі қайта көркемделді. 16-18 ғасырларда мешіт мұнаралары, қосымша құрылыстар салынды. 1935 жылы Ататүрік Айя Софияны мұражайға айналдырды.

## Дереккөздер

Санат:Ыстанбұл
Санат:Түркия ғимараттары мен құрылыстары
Санат:Түркия мешіттері
Афелий

thumb|200px|Афелий
**Афелий** (юнанша από – алыста, ‘ήλιος *hēlios* - Күн) – ғаламшарлардың, құйрықты жұлдыздардың және қандай да бір аспан денелерінің Күннен ең алыс орталық нүктесі. Жер өз Афелийінде (шілде айының басында) Күннен 152 млн. км қашықтықта болады.

## Дереккөздер


Санат:Астрономия
Акт

**Акт** ұғымының келесі мағыналары бар:
* Акт — драмалық шығарма немесе театр қойылымының аяқталған бір бөлімі.
* Акт — іс-әрекетті, тұрмыс-тіршілікті растайтын және лауазымды адамдармен бекітілетін ресми құжат.
Акт (театр)

**Акт** ( — әрекет) — драмалық шығарма немесе театр қойылымының аяқталған бір бөлімі. Акт театрда үзілістерге, сондай-ақ бірнеше кішігірім көрініс, сурет, эпизодқа бөлінуі де ықтимал. Спектакльдің 5 актге тұңғыш бөлінуі Көне Рим театрында болған. Бірқатар Шығыс елдерінің (Жапония, Иран, Қытай, Үндістан) клиссик театрларында пьеса оншақты актке жеткен. Қазақ театрында М.О.Әуезовтің “Еңлік-Кебек” пен “Қарагөз” трагедиялары 4, ал “Тас түлек” пьесасы 5 актке бөлінген.

## Дереккөздер

Санат:Театр терминологиясы
Counter-Strike

**Counter-Strike** (ағылшынша: *counter-strike — айқаспалы атыс*) — бірінші жақ шутері жанрында компьютерлік ойын. 1999 жылы Half Life ойынның модификациясы болып пайда болды.

## Сипаттама
**Counter-Strike** — бірнеше пайдаланушылармен немесе боттармен (компьютерлік бағдарлама) бірден ойнай алатын компьютерлік ойын. Ойында екі жақ бар: террористтер (terrorists) және контртеррористтер (counter-terrorists). Ойынның мақсаты — тапсырманы орындау немесе тірі қалып қарсы жақты құрту. Ойын раундтарға бөлінеді. Әр раундтың басында ойыншы өз базасында пайда болып өзіне қару-жарақ, оқ-дәрі сатып алады. Әр ойыншының өз ақшасы бар. Ол ақшаны тапсырмаларын орындап, қарсы жақтың ойыншыларын "өлтіріп" табады.

230px|thumb|Тұтқындар

### Тапсырмалар
Ойында карталарға байланысты бірнеше тапсырмалар бар:
* de (Bomb defuse) — террористтерге — бомбаны жару, контртеррористтерге — зарарсыздандыру 
* cs (Hostage rescue) — контртеррористтерге — тұтқындарды құтқару 
* as (VIP assasination) — контртеррористтерге — белгілі бір адамды өлтіру
* es (Escape) — қашып кету

### Ойын карталар
Ойын карта — ол шектелген ойын территориясы. Counter-Strike-та көптеген әр түрлі ойын карталары бар. Олар қазірге дейін жаңадан шығарылады да оларды ойынға қосуға болады.

### Қару-жарақ
Қарсы жақтардың қару-жарақ сатып алуға таңдау жинақтығы бөлек, бірақ қару-жарақтардың көбісі бірдей. Мысалы, террористтерге M4A1 және BULLPOP, ал контртеррористтерге CV-47 (АК-47) және KRIEG 552 деген мылтықтарды сатып алуға мүмкіндігі жоқ. Оларды жымқыруға ғана болады.

### Сыртқы түрлері
Ойыншы әр жақтың төрт түрлі моделдің бірін таңдай алады. Олар ойын әрекетіне еш әсер етпейді, жалғыз ғана сыртқы түрін айналыста маскировка бойынша қолдануға болады.

right|350px|thumb|Counter-Strike 1.6 бейнесуреті

## Ойын талаптары
* Windows 98, 2000, Me немесе XP
* 500 МГц жиіліктік процессор
* 128 Мб оператив ес
* 400 Мб бос орын қатты дискте
* SVGA-видеокарта 32 Мб есімен
* Дыбыс картасы
* Басқа компьютерлермен ойнау үшін 50 Кб/сек жылдамдық интернет немесе LAN-қосылуы

## Киберспорт
Бұл ойын бойынша көптеген турнирлар өткізіледі. Бүкіләлемдік турнирлар да бар. Сондай турнирларда қатысатын командалардың арасында Қазақстанның командалары да бар. Құрамында қазақстандықтар ойнаған командалар Gambit, Avangar, Astana Dragons,Virtus Pro, Syman.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Counter-Strike ойын карталар 
* Counter-Strike клубы
* c-s.ru 
* cshome.ru
* counterstrike.ru 
* қазақша Counter-Strike

Санат:Алфавит бойынша компьютерлік ойындар
Санат:Компьютерлік ойындар
Санат:Шутерлер
Санат:Valve Corporation ойындары
Африка одағы

**Африка одағы** — Африканың 50-ден астам елдерін біріктіретін ұйым. 1963 жылы мамыр айында Аддис-Абебада (Эфиопия) құрылған. Ұйымның негізгі мақсаты – жаңартылған отаршылдыққа тойтарыс беру, Африка мемлекеттерінің өзара саяси және экономикалық ынтымағын дамыту, олардың тәуелсіздігі мен территориялық тұтастығын қорғау, сыртқы саясатта, экономика мен мәдениет салаларында келісілген іс-қимыл жүргізу. 

Жоғарғы органы – мемлекеттер мен үкімет басшыларының Ассамблеясы (жылына бір рет жиналады), жоғарғы атқарушы органы – сыртқы істер министрлерінің кеңесі (сессиясы жылына екі рет жиналады). Ұйымдастыру-атқару жұмыстары Бас хатшылыққа жүктелген. 

Штаб-пәтері Аддис-Абебада арналасқан.

Санат:Африка Одағы
Санат:2001 жылы құрылғандар
Қазығұрт шыңы

**Қазығұрт шыңы** – Түркістан облысының Қазығұрт ауданының орталығы Қазығұрт елді мекенінің солтүстік-шығысында 20 шақырым қашықтықта орналасқан тау шыңы.

## Жер бедері
Биіктігі 1768 м. Оған жақын жерде Жаңабазар ауылы орналасқан. Қазақ аңызы бойынша, Нұх пайғамбардың кемесі осы таудың басында тоқтаған. Осы сияқты аңыздар қазақ халқынан басқа көптеген ежелгі халықтардың мифологиясында бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан шыңдары
Әлем (философия)

**Әлем** (араб тілінен — жарық дүние; дүние; халық, бұқара, қауым) — тұтастықты бейнелейтін ұғым.

Қазақстан дәстүрлі дүниетанымында *әлем* — жер жүзі, жеті қабат жер асты, жеті қат көктен тұрады. Әлем ұғымы сондай-ақ жиынтықты да білдірген: адамзат әлемі, табиғат әлемі, рухани әлем, т.б.

Қазіргі ғылыми түсінікте әлем мен ғалам ұғымдарының ара жігі ажыратылған. Ғалам ұғымы кеңістік пен уақыт бойынша шегі де, шеті де жоқ, пішіні сансыз көп өзгеріске түсе алатын және қазіргі заманғы астрономиялық құралдармен зерттеуге болатын ғарыш кеңістігін білдіреді.

Ал *әлем* сөз мына мағыналарында қолданыладыі:
* дүние жүзі;
* белгілі дүниенің тұтас тұтас жиынтығы.
Кейбір әдебиеттерде бұл екі атау бір-бірінің орнына ауыстырылып қолданылып жүр. 

Әлемтанудың принциптік бастамасы — оның заттылылығын, объективтілігін, санадан тәуелсіздігін мойындау. Әлемде мәңгі әлемді құрайтын заттар ешқашан жойылмайды, ол үнемі бір түрден екінші түрге ауысып отырады.

Санат:Философия
Санат:Физика
Нүктелі үтір

**Нүктелі үтір (;)** - жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Негізінен, жай сөйлемдердің арасына қойылады. Бұл белгіні қоюда сөйлемнің құрылысы мен мағынасы негізге алынады. Нүктелі үтірді сөйлемнің құрылысына қарай қойғанда, құрмаласқа енген жай сөйлемдер баяндауыштарының тұлғалық жағынан және жасалу жолдары жағынан сәйкестілігі, бірыңғайлығы, тепе-теңдік тиянақтылығы ескеріледі.
:Мысалы: *Шинель әрі тар, әрі ықшам: астына салса, үстіне жетпейді; үстіне жапса, астына салуға жетпейді; басына жастануға қалмайды; жатса, жанбасына салуға жетпейді; жата қалса, жанбасына жер батады.* ("Ә және И")
Нүктелі үтірді қоюда сөйлемнің мағынасы негізге алынады дегенде, баяндауыштары біркелкі тұлғалы жай сөйлемдердің мағыналары әрі өзара жақын, әрі тәуелсіз болатындығы және оларды жеке-жеке сөйлем еткенде мағынаға нұқсан келмейтіндігі ескеріледі. Мәселен, жоғарыда келтірілген сөйлем құрамынан нүктелі үтірмен бөлінген сөйлемдерді дербес қалпында жеке-жеке қолдануға болады, және одан мағынаға нұқсан келмейді.

## Қойылу жағдайлары
Нүктелі үтір мынадай жағдайларда қойылады:
# Баяндауыштары тұлғалас, мағыналары теңдес, санамаланған сөйлемдер жалпылауыш мәнді сөйлемдердің мағынасын ашып тұрса, санамаланған сөйлемдердің әрқайсысы нүктелі үтірмен ажыратылады.(Жұрттың бәрі соған қарай дүрлікті: біреуі қолын бұлғады; біреуі оның атын атап айқайлады; енді біреулері ерсілі-қарсылы жүгірді. Б. М.).
# Баяндауыштары тұлғалас сөйлемдер бірін-бірі толықтырып тұратын болса, ондай салалас құрмалас сөйлемдердің арасына нүктелі үтір қойылады.(Кісіге біліміне қарай болыстық қылады; татымсызға қылған болыстық өзі адамды бұзады (Абай)
# Мазмұны әуендес болып келетін бірыңғай сөйлемдерден соң нүктелі үтір қойылады.(Бақпен асқан патшадан мимен асқан қара артық; сақалын сатқан кәріден еңбегін сатқан бала артық (Абай).
# Нүктелі үтір тек жай сөйлемдер арасына ғана емес, сонымен қатар мағыналары жуық, ұласа айтылған құрмалас сөйлемдердің арасына нүктелі үтір қойылады.
# Жалпылауыш мәнді сөйлемнің мәнін ашып тұратын шартты бағыныңқылы сабақтас құрмаластар нүктелі үтірмен ажыратылады.(Жаман дос көлеңке: басыңды күн шалса, қашып құтыла алмайсың; басыңды бұлт алса, іздеп таба алмайсың (Абай)
# Бастауыштары тұлғалас, мағыналық жағынан жақын, өзара теңдес болып келетін салалас құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдер іштей нүктелі үтірмен ажыратылады.(Байжан студенттік шақтарының бәрін құмартқан Днепрдің жағасында өткізді; көздің жасындай мөлдір суында талай қаздай қалқып жүзді; жасыл шалғынына талай аунады; тоғайын талай кезді (С. М.).
# Жалпылауыш мәнді сөйлемнің мәнін ашып көрсететін санамаланған күрделі бірыңғай мүшелер үтірдің санын көбейте бермес үшін, нүктелі үтір қойылады.(Дулаттың деңгелек құйрық, сида сирақ ақ ауыз қойын; бүйірінің жабағысы түсіп қалған таңқы құйрық Қарғалы қойын; жағының жүні үрпиіп тұратын меринос қойын; сирағы қысқа, жүні тығыз, сүйегі шағын қазақтың биязы жүнді меринос қойын; Александр Антонович көріп: - Колхозыңыз қойдың талай тұқымын жиған-ақ екен! - деді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Тыныс белгілері
Қазақстанның дәулетті адамдары

Forbes журналының соңғы (2008) рейтингісі бойынша Қазақстан бай адамдарының (1 млрд АҚШ долларынан кем емес дәулетті адамдары) саны 8-ге жетті.

Санат:Тұлғаларды дәулеті бойынша тізімдеу
Тырнақша

**Тырнақша (" «»)** — жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Ол бірде тырнақшаға алынған сөздің немесе сөйлемнің өзге біреудікі екендігін білдірсе, енді бірде оның өзі тура мағынасында қолданылмай, басқа бір мағынада қолданылып тұрғандығын, болмаса заттар мен нәрселердің шартты атаулары екендігін білідіреді. Сонымен, тырнақша, негізінен,  мағынаға байланысты қойылатын белгі.

## Қойылу жағдайлары
Тырнақша мынадай орындарда қойылады:
#Сөйлеуші я жазушы өз сөзінің ішінде басқа біреудің сөзін өзгертпей, сол қалпында қолданса, ондай сөздер мен сөйлемдер тырнақшаға алынады. Бұл - тырнақшаға алынған сөздер мен сөйлемдердің  аутордың өзінікі емес, бөгде біреудікі екендігін, төл сөз екендігін білдіреді.
#Мақалдар мен мәтелдер, афоризмдер тырнақшаға алынады. Мұндайда оның алды-артынан төл сөзге тиісті тыныс белгілері қойылмайды.
#Ойға тірек етіліп отырған сөздер мен сөйлемдер, жеке дыбыстар жазуда тырнақшаға алынады.
#:Мысалы:*"А" дыбысы - дауысты дыбыс, буын құрайды.*
#Әжуа, сықақ, кекесін, мысқыл мағынасында қолданылған сөздер мен сөйлемдер тырнақшаға алынады.
#Дәйексөз тырнақшаға алынады.
#Газет, журнал, кітап, шығарма, қаулы-қарар аттары өзге біреудің сөзінің ішінде қолданылғанда, бұлар тырнақшаға алынады.
#Кәсіпорын, фирма, зауыт, фабрика, ұйым аттары мен машиналар мен құрал-жабдық маркалары түсініктемесіз айтылғанда, тырнақшаға алынады.
#*Ескерту: Жоғарыда айтылғандар түсініктемемен берілсе, олар тырнақшаға алынбайды.
#*:Мысалы, келесіні салыстырып көріңіз: *«Құрманғазы» оркестрі*  мен *Құрманғазы атындағы халық аспаптары оркестрі*.
#*Кітаптың аттары библиографиялық тізімдерде, сілтемелерде автордың аты-жөнінен кейін жасылса, тырнақшаға алынбайды.
#Дәйексөз ретінде келтірілмей, біреудің сөзі мағына жағынан сөйлемге жанастырыла алынады. Олар да тырнақшаға алынады, бірақ алды-артынан төл сөзге тән тыныс белгісі қойылмайды әрі кіші әріптен басталып жазылады.
#Біреудің айтқанынан алынған жеке-жеке сөздер тырнақшаға алынады.

## Әдебиет
*Оралбаева Нұржамал, Аблақов Әбжаппар, Қазақ тілі, Алматы, 1992

Санат:Грамматика
Санат:Тыныс белгілері
Жақша

** Жақша ()** — жұптанып қолданылатын тыныс белгісі. Жақшаның *дөңгелек жақша* [()], *тік* ([ ]), *пішінді жақша* ({}), *сынық жақша* () деп аталатын түрлері бар. Олар сөзге, сөз тіркесіне немесе сөйлемге қосымша мән-мағына жүктеу, белгілі бір ойды анықтау, автордың ой-пікірін, көзқарасын аңғарта түсу үшін қолданылады. Жақша ішіндегі сөздің немесе сөйлемнің, яғни ойдың басталған жерінен ашылып, ойдың аяқталған жерінен жабылады. Оның төрт түрі де ғылымның барлық саласында дерлік қолданыла береді. Жақша жазуда пайдалынатын тыныс белгілерінің бірі. Жақша, негізінен, мағынаға байланысты қойылатын тыныс белгі. Жақшаға алынатын сөздер мен сөйлемдер жақшаға алынбаған сөздермен грамматикалық байланыспайды. Жақшаға алынған сөздер мен сөз тіркестері баяндалып отырған ойды анықтай түсу үшін, кейде оның жеке мүшелерін түсіндіру үшін, оған ескерту жасау үшін, ойдын қайдан алынғандығын көрсету үшін қолданылады. Демек, жақшаға алынатын сөздер мен сөз тіркестері басы артық нәрселер емес, сөйлем ішіндегі бір ойды немесе жеке бір сөзді дәлірек түсіндіретін, аутордың белгілі бір нәрсе жайында көзқарасын аңғаратын - керекті сөздер.

## Қойылу жағдайлары
Жақша мынадай орындарда қойылады:
# Өзінен бұрынғы сөздің немесе сөз тіркесінің мағынасын айқындау мақсатында қолданылған түсіндірме мәнді қыстырма сөздер жақшаға алынады. 
# Сөйлемдегі бір ойдың мағынасын ашып көрсететін немесе оған аутордың көзқарасын білдіретін түсіндірме мәнді қыстырма сөйлемдер сөйлем ортасында келсе де, жақшаға алынады.
# Белгілі сөздерді түсіндіру үшін оның аудармасы, синонимі, екінші бір тілдегі баламасы беріледі де, жақшаға алынады.
# Алынған дәйексөз, мысал кімдікі екендігін және қайдан алғандығын көрсету үшін, соңынан жазылған кітаптың аты, ауторы т. б. жақшаға алынады.
# Бір сөйлемнің ішінде әрі қыстырма сөз, әрі түсіндірме мәнді қыстырма сөйлем өзара тіркесіп келетін болса, бұлар түгелдей жақшаға алынады да, қыстырма сөз қыстырма мәнді сөйлемнен үтірмен ажыратылады.
# Драммалық шығармалардағы аутордың түсініктемелері, кейіпкерлердің мінез-құлқын, қимыл-әрекетін т. б. білдіретін сөздері жақшаға алынады.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Тыныс белгілері
Санат:Математикалық белгілер
Араб мемлекеттері Лигасы

**Араб мемлекеттері Лигасы** (‎; Джамиғату ад-Дуали әл-Арабийя) – арабтар мекендеген елдерінің өзара ынтымағын нығайтуды, сыртқы саясатын үйлестіруді, тәуелсіздігі мен мүдделерін қорғауды мақсат еткен ұйым. Бас пәтері Мысыр астанасы – Каирда орналасқан.

## Тарихы
1945 жылы 22 наурызда әл-Қаһира қаласында құрылған. Лиганың ресми штаб-пәтері Мысыр қаласы Каирдағы Бустан Сарайында болды. Құрамында басында 5 ел (Мысыр, Ирак , Сирия, Ливан, Иордания) болған, кейін Йемен мен Сауд Арабиясы қосылды. Оған тәуелсіздікке қолы жеткен араб мемлекеттері қабылданып, қазір лига 22 елді біріктіріп отыр. Олар (жоғарыда айтылғандардан басқа): Мавритания, Марокко, Алжир, Ливия, Судан, Джибути, Эритрея, Сомали, Оман, Біріккен Араб Әмірліктері, Катар, Бахрейн, Кувейт, Палестина.

Жамағаттың жоғарғы құрымы – Сыртқы істер министрлерінің кеңесі. Кеңес жылына екі рет өтеді. Ұйымның тұрақты органдары – Бас хатшылық, Бас хатшы кеңсесі; арнайы күштерінің (саяси, әскери, заң, қаржы-экономикалық, мәдени, т.б.) штаб-пәтері Мысыр астанасы – әл-Қаһирада орналасқан.

Араб лигасы өз тарихында салыстырмалы түрде төмен деңгейде ынтымақтастыққа қол жеткізді. Майкл Барнетт пен Этел Солингеннің пікірінше, Араб Лигасының дизайны араб көшбасшыларының режимнің сақталуына деген жеке алаңдаушылығын көрсетеді. Араб елдерінің әр басшысы биліктен айырылудан қорыққандығынан, Араб Лигасы ынтымақтастық пен бірлікті жасаудағы нәтижесі нашар.

## Құрамы
*  — 22 наурыз 1945 жыл. 26 наурыз 1979 - 23 мамыр 1989 жылдар аралығында Лига құрамынан шеттетілген. 
*  — 22 наурыз 1945 жыл. 
*  — 22 наурыз 1945 жыл.
*  — 22 наурыз 1945 жыл.
*  — 22 наурыз 1945 жыл. 
*  — 22 наурыз 1945 жыл (1949 жылға дейін — Трансиордания).
*  — 5 мамыр 1945 жыл. 1990 жылы Оңтүстік Йеменмен бірікті.
*  — 28 наурыз 1953 жыл.
*  — 19 қаңтар 1956 жыл.
*  — 1 қаңтар 1958 жыл.
*  — 1 қазан 1958 жыл.
*  — 20 шілде 1961 жыл.
*  — 16 тамыз 1962 жыл.
*  — 12 желтоқсан 1967 жыл. 1990 жылы Солтүстік Йеменмен бірікті.
*  — 11 қыркүйек 1971 жыл.
*  — 11 қыркүйек 1971 жыл.
*  — 29 қыркүйек 1971 жыл.
*  — 6 желтоқсан 1971 жыл.
*  — 26 қараша 1973 жыл.
*  — 14 ақпан 1974 жыл.
*  — 9 қыркүйек 1976 жыл. 
*  — 4 қыркүйек 1977 жыл.
* Комор аралдары — 20 қараша 1993 жыл.

## Бас хатшылары
*  Абдул Рахман Хассан Аззам (1945—1952);
*  Абдул Халек Хасуна (1952—1972); 
*  Махмуд Риад (1972—1979); 
*  Шедли Клиби (1979—1990);
*  Ассад аль-Ассад (1990-1991); 
*  Ахмед Исмат Абдель Магид (1991—2001);
*  Амр Муса (2001-2011); 
*  Набиль аль-Араби (2011-2016); 
*  Ахмед Әбол Ғейт (2016 жылдан бастап).

## Саммиттері
}
|Сирт
|-
|29
|27–29 наурыз 2012
|
|Бағдат
|-
|30
|21–27 наурыз 2013
|
|Доһа
|-
|31
|25–26 наурыз 2014
|
|Кувейт
|-
|32
|28–29 наурыз 2015
|
|Шарм-эш-Шейх
|-
|33
|20 шілде 2016
|
|Нуакшот
|-
|34
|23–29 наурыз 2017
|
|Амман
|-
|35
|15 сәуір 2018
|
|Даһран
|-
|36
|31 наурыз 2019
|
|Тунис
|-
|37
|1 қараша 2022
|
|Алжир
|}
## Дереккөздер

Санат:Араб әлемі
Санат:Халықаралық ұйымдар
Анархизм

**Анархизм** ( - «бассыздық», «басқарусыздық») — адамдар арасындағы баршаға ортақ тәртіптерді мойындамайтын, жеке адамның шексіз еркіндігін уағыздайтын, мемлекеттік және басқа да биліктің түрлерін жоққа шығаратын қоғамдық-саяси ағым. Өзінің мемлекеттік билікті жою, ұйымдастырылған саяси күрес, беделді, тәртіпті мойындамау деп жариялаған саяси ағым;. XIX ғ. ортасында қалыптасқан.

Анархизмнің негізін қалаушылар: неміс философы М. Штирнер (1806-1856), француз философы, экономисті П. Прудон (1809-1865). Көрнекті өкілдері: орыс төңкерісшілері М. А. Бакунин (1814-1876), П. А. Кропоткин (1842-1921).

Анархизм дүниетанымының негізі - индивидуализм. Бұл ағымды қолдаушылар тұлға еркіндігін шектейтін кез келген әрекетке қырын қарайды. Анархистер мемлекеттік биліктің барлық түрлеріне жеке тұлға еркіндігін жүзеге асыру жолындағы басты кедергі ретінде қарауы заңдылық. Өйткені олар мемлекеттік және саяси биліктің түрлерін дереу жойылуы тиіс жамандық, жауыздық деп жариялайды. Олардың пікірінше, әлеуметтік төңкерістің негізгі міндеті - мемлекетсіз өзін-өзі басқаратын өндірістік бірлестіктерден, әлеуметтік қауымдастықтардан тұратын қоғамдық құрылым орнату.

Күнделікті өмірде «анархия» терминін басқарудың дұрыс ұйымдастырылмауы салдарынан болатын тәртіпсіздік, хаос жағдайында қолданады. Алайда, анархистер болашақта мінсіз мемлекетсіз өмірді қоғамдық процестердің тәртіпсіз, басқарусыз, бей-берекет қалпынан іздемейді. Керісінше, олардың пікірінше тек анархия, яғни, адамдарды еш нәрсеге мәжбүрлемеу, қарым-қатынастьщ еркіндігіне негізделген, басқарусыз шынайы қоғамдық тәртіп орната алады. Бұл қозғалысты жақтаушылардың кең таралған "Анархия - тәртіптің бастауы!" ұранын осы түрғыда түсіну керек.

Анархизмнің көптеген түрлері мен дәстүрлері бар және олардың барлығы бір-бірін жоққа шығармайды: әдетте, белгілі бір анархистер бір уақытта бірнеше анархистік ілімдердің жақтаушылары болып табылады: мысалы, анархист мемлекетсіз коммунистік идеялар мен жасыл анархизмнің жақтаушысы бола алады. Анархистердің бір бөлігі дәстүрлі түрде өздерін мемлекеттілікке ғана емес, сонымен қатар жеке меншікке, капитализмге, нарықтық қатынастарға қарсы солшыл деп санайды. Бұл бағытқа анархо-коммунистер, анархо-коллективистер мен анархо-синдикалистердің көпшілігі кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Идеологиялар
Санат:Саяси теориялар
Санат:Анархизм
Санат:Саясаттану
Арық

**Арық** - өзен арнасынан не бөгеннен егінге су жіберуге, егісті суғаруға арналған жасанды арна. Егіс телімдеріне кез келген жерден су жіберуге мүмкіндік беру үшін арықты, көбінесе, суайрық бойымен беткейлете жүргізеді.

Санат:Гидромелиорация
Санат:Ауыл шаруашылығы
Дерт

**Дерт** — медицинада адамның қалыпты денсаулығының бұзылуы, ауру.

Дерт көпшілік жағдайларда қоршаған ортаның әсерлеріне, сондай-ақ ағзаның ішкі жағдайлары мен тұқым қуалау белгілеріне байланысты болады. Дерттің пайда болу себептерін зерттейтін ілімді *этиология* деп атайды.

Дерттер пайда болу себептеріне қарай *туа біткен ауру* және *жүре пайда болатын* дерт болып бөлінеді:
* **Туа біткен ауру** — тұқым қуалаудан немесе баланың пайда болған кезеңіндегі әр-түрлі кінәраттардан (патологиядан) дамиды;
* **Жүре пайда болған ауру** — жұқпалы (індет) және жұқпалы емес болып бөлінеді.

Дерттің өтуі *алғашқы*, *айқындалу* және *аяқталу* кезеңінен тұрады. Аурудың алғашқы кезеңінің жасырын және басталу сатылары болады. Жасырын сатысында аурудың ешқандай белгілері байқалмайды. Кейін қосымша белгілер (әлсіздік, бейжайлық, ұйқы бұзылуы, тәбеттің болмауы, бас ауруы, т.б.) біліне бастайды.

Айқындалу кезеңінде аурудың клиникалық белгілері (симптомдары) айқын білінеді. Аурудың аяқталу кезеңінде науқас адам толығынан ауығады немесе жартылай сауығады. Кейде ол созылмалы түрге ауысады немесе қазаға душар етеді. Көптеген аурудан алдын ала сақтануға болады. Ол үшін салауатты өмір салтын сақтаудың маңызы зор.

Санат:Аурулар
Априори

**Априори** (латынша a priori – алдыңғыдан) – ортағасырлық схоластар енгізген қандай да бір амалға, әрекетке тәуелсіз, олардан бұрын танылатын ұғым, түсінік мәнін білдіретін философиялық термин. Априоридің қарсы мағынасы – апостериори. “Априориялық тұжырым”, “априорлы пайымдау” деген секілді ауызекі тілде айтылатын “Априори” ұғымы жорамал, негізсіз болжам мәнін білдіргенімен, философиялық тұрғыдан мұның жан-жақты талдауды қажет ететін өзіндік ғылыми сыр-сипаттары бар.

**Априорлық білім** , априорлық таным — өмір тәжірибесіне тәуелсіз, оған дейін танылатын ұғымды, түсінікті, мағлұматты білдіретін философиялық термин. Неміс философы И.Кант танымның қарама-қарсы екі жағы — таза (табиғи) таным және амал-әрекет арқылы келетін тәжірибелік таным болатынын атап көрсетеді. Канттың пайымдауынша, тәжірибелік таным адамда оның сезім мүшелері көмегімен қалыптасады да, таза таным — ақыл-ойдың жемісі болып табылады. Таза танымды (табиғи ақыл-ой арқылы жалпы және нақты ақиқат қағидаларды тану) Кант тәжірибелік танымнан жоғары қояды. Бірақ ол таным процесінің “ұйымдастырылу” тәсілін ғана “априорлық” деп есептейді. Кейін ол апостериорлық (тәжірибелік) таныммен толықтырылады деп білді. Декарт пен Лейбниц пікірлерінше ең терең таным өмірлік тәжірибеден тыс “жан қабілетінің” және оның құрамдас бөлігі — интеллектуалдық интуиция арқылы ашылады. Кантша А.б. таным-білімнің мазмұны емес, формасына қатысты ұғым. Ол сезім мен парасаттың априорлы формалары туралы түсінік бере отырып, осы тұжырымының мәнін ашады. Сезімнің априорлы формалары — уақыт және кеңістік. Ал парасаттың априорлы формалары субстанция, себептілік, қажеттілік секілді 12 категориядан тұрады. Өздігінше бұл категориялар мазмұнсыз, ойлау формасы ғана. Априорлы формалар ғыл. танымға қажетті жалпылама сипат беріп, апостериорлы мазмұнмен толықтырылады. Канттың бұл тұжырымдары, шынтуайтына келгенде, танымның екі түрін — априорлық және апостериорлықты бір-бірінен бөлек қарастыратындықтан ойлау жүйесінің бастау көздері мен формаларына қатысты мәселелерді дұрыс түсіндіре алған жоқ. Кейінірек априоризмнің өзі сынға алынды. Диалектикалық материализм таным белсенділігі мен оның әлеум. табиғаты туралы пайымдауларына байланысты априоризмді жоққа шығарды. Диалектикалық материализм бойынша, қандай түсінік болсын, ол шынайы болмыстың көрінісі болып табылады; бірақ ол таным субъектісіне тікелей емес, өмір тәжірибесі арқылы беріледі, сана бұл процесті жай қабылдап қана қоймайды, оларды творчестволықпен өңдейді. Демек нақты мағлұмат тікелей амалдар арқылы ғана емес, сонымен бірге өзге бір ұғым, түсінік, мағлұматтар арқылы да туындауы мүмкін. Мұнда априоризм белгілері байқалады. Бірақ оның апостериорлы қасиеті перспективалық сипатта ғана. Батыстың 20 ғ-дағы философиясы мен ғыл. әдістемелерінде априорлықтың функционалдық (немесе прагматикалық) тұжырымына қатысты шарттылық, конвенцияшылдық ұшырасады. Бұл жағдайда априорлық өзінің бастапқы практикаға тәуелсіз гносеолог. маңызын жоғалтады. А.б-нің көрнекті мысалы — Канттың бұлжымайтын императиві. Әдеб.: Карнап Р., Философские основания физики, пер. с анг. М., 1971; Кант И., Критика чистого разума М., 1994.

Санат:Логика
Санат:Эпистемология
Апта

thumb|upright|<center>Күнтізбе, 2012 жылғы желтоқсан айы
thumb|right|<small>Итальян аппақ білезік төндіретін, апта күндері, олардың аттас тәңір (ортасына 19-шы ғасырдың, Уолтерс көркемсурет музейі)</small>
thumb|right|<small>Шеңберлік диаграммаларды көрсететін бөлу күн және апта жылғы Каролинг ms. (Clm 14456 ТОБЖ. 71r) және аббатство Әулие Эммерама. Апта бөлінген жеті күн, мен күн сайын 96 ''puncta'' нүктесі (ширек сағат), 240 ''минут'' (оныншы үлесінің сағат) және 960 ''momenta'' (40-шы бөлімдерінде сағат).</small>
**Апта** – 7 тәулікке тең уақыт аралығы. Ол алғаш рет Шығыста пайдаланылған. Б.з.б. 1 ғасырда Римде қолданылды, кейінірек бүкіл Еуропаға таралды. Аптаны пайдалану Сатурн, Күн, Ай, Марс, Юпитер, Шолпан, Меркурий сияқты 7 аспан денесінің сол кезде белгілі болуына байланысты пайда болды. Сонымен қатар кейбір елдерде 5 тәуліктік және 10 тәуліктік апталарда пайдаланылады.

## Апта күндері
**Апта күндерінің қысқаша айтылуы** — дс және дсн, сс(сейс) және ссн, сс(сәрс) және ссн, бс және бсн, жм, сб, жс және жсн.
# Дүйсенбі
# Сейсенбі
# Сәрсенбі
# Бейсенбі
# Жұма
# Сенбі
# Жексенбі

## Сыртқы сілтемелер
* Ай күндері бойынша аптаның күнін анықтау 

Санат:Уақыт өлшем бірліктері