open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
IV Джордж

**IV Георг** (, ; Георг Август Фредерик  — ) — 1820 жылдың 29 қаңтарынан бастап Ұлыбритания және Ганновер Патшалығының патшасы. Негізі, әкесі III Георг психикалық ауруға шалдыққанан кейін билікке келген. 1811 жылдың 5 ақпаны III Геортің мемлекетті басқаруға қауқары жетпейтіндігі белгілі болғаннан кейін оның үлкен ұлы ханзада-регент болып жарияланып, әкесінің өлгеніне дейін, яғни 1820 жылдың 29 қаңтарына дейін басқарды. 1811—1820 жылдар аралығы тарихта Регенттік дәуір () деп аталып кетті.

## Өмірбаяны
Георгтің регент ретінде билік құрған кезеңінде Ұлыбритания мен I Наполеоннің және француз империясының арасында Наполеонның жеңілісімен және Англияның жеңісімен аяқталған ұзаққа созылған соғыс жүрді. Бұл кезеңде елдің экономикалық дамуы да алға өрледі.

Алайда IV Георг (ханзада-регент ретінде және кейін патша ретінде де) елге мүлдем әйгілі болмаған, ол тіпті Британ монархтарының ішіндегі ең танылмағаны болып есептеледі. Денди, суретшілердің жомарт қамқоршысы, гурман – Георг халық алдында өзімшілдігімен әйгілі болды.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* 

Санат:Ганноверлер
Калвин Кулидж

**Джон Калвин Кулидж-кіші** (; 4 шілде 1872 — 5 қаңтар 1933) — 1923 -  1929 жылдардағы 30-шы АҚШ президенті, республикалық партиядан.

## Өмірбаяны
1872 жылы 4 шілдеде (АҚШ Тәуелсіздік күні) Вермонт штатының Виндзор округындағы Плимут қалашығында туған.. Шешесі Виктория Кулидж (Victoria Josephine Moor), 39 жасында қайтыс болған (наурыз 1885 жылы).

Әкесі Джон Калвин Кулидж үлкен көп қызметтер атқарған. Ол гүлденген фермер, саудагер және элективті қоғамдық лауазымды тұлға ретінде бүкіл штатқа белгілі болды. Ол әлемдік сот және салық жинаушы лауазымдарын қоса алғанда, әр түрлі қоғамдық лауазымдарда жұмыс істеді, Өкілдер палатасына және Вермонт сенатына сайланды. Сол уақытта, ол бір сенімдегі блокқа қарағанда, 1919 жылғы Бостон полициялер ереуілін басудағы жігерлі шаралары арқасында елге жақсы белгілі болды. Хардинг 1923 2 тамызда өлгеннен соң, Кулидж жаңа президенттік құрады. Алдыңғы президенттің қайтыс болғанын ол бірнеше күннен соң естіген, бұл кезде ол ешқандай телефон, электр қуаты жоқ ата-анасының ауылдағы үйінде болатын; әлемдік сот, Кулидждің әкесі, бір керосин шам аясында ұлын президенттік антын қабылдатты. Вашингтонға оралғаннан соң Кулидж қайтадан АҚШ Жоғарғы Соты, бұрынғы президент У.Тафттың алдында ант қабылдады.

Экономикаға араласпау принципін басшылыққа алған Кулидждің басқаруы өте табысты болды; штаттар жедел экономикалық өрлеуді («Жандану», «Америка Құрама Штаттарындағы Жылаған Жиырмасыншы жылдар») бастан өткізді. Алайда, келесі билік (Т. Гувер кезінде), осы жетістіктерді қуатты дағдарысқа («Ұлы Депрессия») айналдырды. Кулидж кезінде үндістер толық АҚШ азаматтығын алды; алайда, афроамерикалықтар мәселесі шешілмеді, және 1920 жылдарда қызметі Ку-Клукс-Клана ісімен күрт және Линч соттарымен белгілі болды.

1924 жылы өзінің президенттік мерзіміне сайлана отырып, Кулидж Гуверге артықшылық беретін 1928 жылғы сайлаудан бас тартты. Республикалық партияның жаппай сәтсіздіктері оның денсаулығына теріс әсер етті. Ол 1932 жылы Гувердің сайлаудағы жеңілісінен кейін бірнеше айдан соң, билікке, экономиканы қайта құрылымдау жоспарлары оған ұнамаған Франклин Д. Рузвельт келген соң қайтыс болды.

1920 жылы Массачусетс штатының әкімі Кулидж Құрама Штаттардың вице-президенті қызметіне президент Гардингпен бірге сайланды.

## Тағы қараңыз
* Кулидж эффектісі

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Калвин КУЛИДЖ
*  

Санат:АҚШ президенттері
Қара (ру)

**Қара**—Ұлы жүз Шапырашты тайпасының ішіндегі ру. 

Бесшам Шапыраштының Асыл руының ішіндегі  Теке елінің Дәулетбайынан тарайды. Дәулетбай батырдың үлкен ұлы.

Аңырақай шайқасында қалмақтың бас батыры Аңырақты жекпе-жекте жеңген Бөлек батыр - Қараның ұлы.

## Мекені

Қара ұрпақтары басқа да Текенің ұрпақтарымен 17-18 ғасырдан Түрген өзенінің аңғарын мекен етеді.

Қазіргі күні ең қалың шоғырланған елді мекен - Алматы облысының, Еңбекшіқазақ ауданының, Ақши ауылы. (Түрген өзенінің аңғарында)

## Белгілі ұрпақтары

* Бөлек Қараұлы
* Ахметжан Сәлімбаев
* Әбдіғалым Сәлімбаев - аудандық білім басқармасының төрағасы, мектеп директоры
* Әбдінағым Медербайұлы - шежіреші, бас бухгалтер
* Амангелді Рақымбаев - журналист

## Дереккөздер

* "Бәйдібек баба - алып бәйтерек. Сарыүйсін. Шапырашты" (Толық шежіре), Алматы, 2003
* Шелегім мен Есігім - жерұйығым, бесігім: тарихи-деректі ғұмырнама /Нұрсадық Сарғожаев.- Алматы: Білім, 2001
* "Елім Теке-Дәулетбай" Нұрсадық Сарғожаев

Санат:Ұлы жүз
Олег Иванович Авен

**Авен Олег Иванович** (25 қаңтар, 1927 жыл, Мәскеу, КСРО - 1 наурыз, 1992 жыл, Мәскеу, Ресей) - автоматты бақылау саласындағы кеңестік және ресейлік ғалым, Ресей ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, Техника ғылымдарының докторы, профессор.

## Марапаттамалары
*«Құрмет белгісі» ордені (1971 жыл)
*КСРО Мемлекеттік сыйлығы (1984 жыл)

## Сыртқы сілтемелер
*Олег Иванович Авен (РАН ресми сайты)
*Мәскеу молалары 

Санат:25 қаңтарда туғандар
Санат:1 наурызда қайтыс болғандар
Санат:КСРО ғалымдары
Санат:Ресей ғалымдары
Лаостағы ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандар тізімі

ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізімінде Лаостың 2 нысаны бар (2014 жылғы мәліметі бойынша). Бұдан басқа, 2014 жылғы жағдайына сәйкес Лаос аймағындағы  Әлемдік мұра тізіміне 2 нысан үміткер ретінде тіркелген.

## Тізім
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Әлемдік мұра тізіміне үміткер нысандар
Берілген кестеде нысандар Юнеско Әлемдік мұра тізіміне қосылуының хронологиялық тәртібінде орналасқан

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Әлемдік мұра
* Азиядағы Әлемдік мұра нысандары
* ЮНЕСКО Әлемдік мұра нысандарының тізімдері
* ЮНЕСКО

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Әлемдік мұра нысандары тізімі
Санат:Лаос
Инел қаған

**Инел қаған**, Богю-кэхань (қытайша: 拓西可汗 - Тоси кэхань, жеке есімі қытайша: 阿史那匐俱 - Ашина Фуцзюй) — 716 жылдан бастап Шығыс Түрік қағанатының қағаны болған. Қапағанның аяқастынан қаза болуы ордада біраз әбігерлік тудырды. Іс жүзінде барлық әскер Күлтегінге бағынса да, Қапаған қағанның билікті үлкен ұлы Білгеге қалдыруды аманаттаған болатын. (Білге қаған мен Білге-могилянь аттас адамдар). Уәзірлер Инелді (Білге) қаған етіп сайлады. 699 жылы Инел кіші хан атанып, әкесінен мұраға батыс қанаттың 40 000 сарбаздық әскері қалды, сондықтан қытайлар оны 拓西 — Тоси (тура аударғанда батыстың кеңейтушісі). 716 жылы маусымда ол қаған сайланды. Күлтегін көп ұзамай әскери күшін пайдаланып Инел қағанды өлтіріп, таққа ағасы Білге Могилянды отырғызды.

## Тағы қараңыз

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
Дара көзді дафния

**Дара көзді дафния**' – тармақты мұртшалылар отряд тармағына жататын, көлдер мен тоғандарда секіріп қозғалатын мөлдір денелі ұсақ шаян.Теңіз суларында кездесетін түрлері де бар. Қозғалысына байланысты дафнияны «су бүргесі» деп те атайды, бірақ ол бүргеге жатпайды.
## Биологиялық сипаттамасы
Оның дене тұрқы 1 мм-ден 5 мм-ге дейін жетеді. Микроскоппен анық көрінеді. Денесі екі жақтаулы хитинді сауытпен қапталған. Басы төмен қарай бағытталып созылған тұмсық тәрізді. Басында күрделі жалғыз көзі бар. Күрделі көз дейтін себебі басының екі жағындағы 2 көзінің  бірігуінен пайда болған, оның алдыңғы жағында жетілмеген жай бір көзі бар. Мұртшалары 2 жұп, олар алдыңғы және артқы мұртшалар деп аталады. Алдыңғы жұп мұртшасы таяқша тәрізді қысқа, тұмсығының астыңғы жағына бекінеді. Артқы мұртшалары ұзын және екі айырылып тармақталған, әрі тармағында қауырсын тәрізді ұзын өскіндері болады. Отряд тармағының тармақты мұртшалылар (ветвистоусые) деп аталуы да осы белгісіне байланысты қойылған. Артқы мұртшалары қозғалу қызметін атқарады. Артқы жұп мұртшаларын серпу арқылы суда жүзгенде бүргеге ұқсас секірмелі қозғалыс жасайды. Басының астын ала жоғарғы ерін және жақпен көмкерілген аузы болады. Екі жақтаулы сауыттың ішінде 4-6 бунақты қысқа көкірек бөлімі орналасады. Аналық шаянның артқы жағында кең қуысы бар, оған жұмыртқаларын салады, сол жерде ұрпақтары дамып жетіледі. Көкірек аяқтары шаян қорек ететін суда қалқып жүрген майда бөлшектерді сүзу қызметін атқарады. Көкірек бөліміндегі 5 жұп аяқтарының үшінші және төртінші жұбы ғана жүзу қызметін атқарады. 

Дафнияның қан плазмасындағы еріген гемоглобинге байланысты оның қанының түсі өзгеріп тұрады. Егер суда оттектің мөлшері аз болса, қан қызыл түске боялады, суда оттек көп болса, қан мөлдірлеу болады. Дафнияның қалта тәрізді жүрегі қанның қозғалуын қамтамасыз етеді. Дафнияның жүрегі өте жиі, 10 °С-та минутына 150 рет, 20 °С-та 500 рет соғады. Дафниялар түрлеріне байланысты судың бетінде, судың ортаңғы қабатында, түбінде тіршілік етеді. Дафниялардың негізгі қорегі бактериялар, бір жасушалы балдырлар, ұсақ органикалық қалдықтар. Қорек жеткілікті болса, дафниялар жазда ұрықтанбай-ақ көбейеді. Мұндай жұмыртқадан тек аналық дафниялар дамиды. Қорек аз болып, тоған суы кеуіп, қолайсыз жағдай болса, күзде жұмыртқалардан аталық пен аналық даралар (особь) шығады. Жұмыртқалардың саны бір түр дарасының ішінде де түрліше болады. Дафниялардың ішінде 50, 100 жұмыртқа салатындары кездеседі. Су түбінде тіршілік ететін түрлері 2 жұмыртқадан артық салмайды. Аталық шаяндар аналығынан әлдеқайда кішілеу болады. Қыстап шыққан жұмыртқалардан көктемде аналық шаяндар дамып шығады.
## Тармақты мұртшалы шаяндардың маңызы
* Балықтардың шабақтары мен ересек түрлерінің негізгі қорегі. Мысалы, дафнияның денесінде нәруыз мөлшері 50 %- ға, май 11%-ға жетеді;
* Қоректік маңыздылығына байланысты дафнияларды қолдан өсіріп, балық зауытында бекіре, албырт балықтарының шабақтарын қоректендіреді
* .Дафнияның тіршілік әрекеттерінің өзгерістеріне қарап, судың ластығын анықтайды.
## Дереккөздер

Санат:Желбезекаяқты шаянтәрізділер
Бауыржан Оразкенұлы Иманәлиев

**Иманәлиев Бауыржан** (04.02.1954, Алматы облысы , Қарасай ауданы, Жетісу ауылы, - 19.05.2006, Алматы)- баспагер, кітап безендіруші, Баспа және полиграфия ісінің қайраткері (2004). Алматы энергетика институты (1982), Прага қаласындағы (Чехословакия) баспа ісі институтын (1993) бітірген. 
## Қызмет жолы
1982-88 ж. «Главриссовхозстрой» тресінде бөлім меңгерушісі, комсомол комитетінің хатшысы, 1988-90 ж. «Медекқұрылыс» басқармасында бас механик-энергетик, кәсіподақ комитетінің төрағасы, 1990-92 ж. «Васинкрафт» бірлескен кеңес-швейцария кәсіпорындарында аймақтық директор қызметтерін атқарған. 1993 жылдан «Бауыр» баспасының директоры, сонымен бірге 2000 жылдан «Аруна» баспасы директорының орынбасары болды. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы (2004-06) аясында шығарылған кітаптар дизайнінің авторы. **Халықаралық және отандық кітап көрмелерінің жүлдегері.**
### Дереккөз

Санат:1954 жылы туғандар
Санат:4 ақпанда туғандар
Санат:2006 жылы қайтыс болғандар
Санат:19 мамырда қайтыс болғандар
Кәсіптік бағалау

**Кәсіптік бағалау, кәсіпқойлық бағалау, кәсіби бағалау-** мүліктің не оған құқықтық нарық құны мен өзге де құнын бағалау қызметі туралы қолданыстағы заңдарға, нормативтік құқықтық актілерге , әдеп ережелерінің (бағалаушының кәсіптік әдебі кодексінің) талаптарын сәйкес қатаң түрде жалпы жұрт қабылдаған бағалау әдістер імен стандарттары негізінде айқындау үдерісі. Бағалаудың нәтижесі- мүліктің не оған құқықтың бағалау туралы есептемеде тиянақталған нарықтың құны мен өзге де (инвестициялық, сақтандыру, тарату, т,б,) құнының шамасы. Бағаланатын нәрселер: жылжымайтын мүлік (жер телімін қоса) нысандары, кәсіпорын ( бизнес) , бейматериалдық активтер, зияткерлік қызмет нәтижелері , машиналар мен жабдықтар, зергерлік бұйымдар, өнер жән еантиквариат туындылары, талап ету құқығы , алынбай қалған пайда (алынбаған табыс), т.б. Бағалаушы-сарапшының мәртебесі мәртебесі маманнан түрлі қызмет салаларынан : бухгалтерлік есеп, менеджмент, құқық, қаржы талдауы, жылжымайтын мүлікті басқару негіздері, құрылыс-сметалық жұмыстар, бағалы қағаздар нарығы мен айналысын талдау, дағдарысқа қарсы басқару және оларды қаржы жөніне сауықтыру, аудит, сараптамалық және ақыл-кеңес беру қызметінің басқа түрлері бойынша терең білімі болуды талап етеді. Кәсіптік бағалаумен мамандандырылған жоғары оқу орындарында кәсіптік білім алған лицензиялы мамандар айналысады.
### Дереккөз
Салин артемиясы

**Салин артемиясы** — төменгі сатыдағы шаяндардың **желбезекаяқтылар отрядына** жататын ұсақ шаян.

## Биологиялық сипаттамасы
Оның денесінің ұзындығы 0,8-1 см. Бұл шаян негізінен тұзды көлдерде өте көп таралған. Салин артемиясы Қазақстанның Каспий теңізінің шығысындағы Кайдак сорында (Маңғыстау облысы) және Павлодар облысының 54 ұсақ тұзды көлдерінде көптеп кездеседі. Оның жұмыртқасында нәруыз (белок) өте мол. Бұл шаян басқа жануарлар үшін ең қажетті биологиялық азық. Қазіргі кезде бұл шаян бекіре балықтарының шабақтарына қорек ретінде арнайы балық өсіретін зауыттарда қолдан көптеп өсіріледі. Қазақстанда оның жұмыртқаларын жинауға тыйым салынған. Мамандардың деректері бойынша Маңғыстау және Павлодар облыстарындағы тұзды су айдындарында бұл шаянның қоры өте мол. Салин артемия шаянының жұмыртқаларынан өте бағалы косметикалық бұйымдар жасалады. Оны әсіресе Қытай, Малайзия, Сингапур мемлекеттері көптеп сатып алады. Қытайда салин артемия шаянын арнайы қолдан өсіруге ерекше көңіл бөлінеді. 

## Дереккөздер

Санат:Желбезекаяқты шаянтәрізділер
Михаил Петрович Авенариус

**Михаил Петрович Авенариус** (7 қыркүйек, 1835 жыл, Царское ауылы - 4 қыркүйек, 1895 жыл) - орыс физигі, жазушы  В. П. Авенариустың ағасы.

## Ғылыми қызметі
Термоэлектрлік құбылыстар мен молекулалық физикаға арналған жұмыстармен айналысқан. Киев зертханасында Авенариус және шәкірттері 1877-1886 жылдар барысында көптеген заттар үшін сыни мәндерін алды.

Санат:7 қыркүйекте туғандар
Санат:4 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Ресей физиктері
Қағаз қалалар (фильм)

**Қағазды қалалар ** () — 2015 жылы шыққан америкалық фильмі. Фильмнің режиссеры Джейк Шрейер, сценариі Джон Гриннің "Қағазды қалалар" атты кітабы бойынша жазылған. Фильмнің шығу уақыты 2015 жылы 24 шілдеге жоспарланған.

## Сюжет
Квентин «Кью» Джейкобсен өзімен өте сирек арналасқан жастық шағының құрбы қызымен Марго Рот Шпигельманмен көрші. Аз араласса да, осы қызға сезімі бар. Бүр күні түнде Марго оған бұрыңғы жігітінен кек алуға миссияға қатысуға ұсыныс жасайды, және Кью оған келіседі. Келесі күні ол мектепте көрінбейді, ал бірнеше күннен кейін оның жоғалып кеткені түсінікті болады. Кью қыздың оған жолдамалар тастап кеткеннің түсініп, соларды шешуге аттанады. 

## Рөлдерде
* Нэт Вульфф — Квентин «Кью» Джейкобсен
* Кара Делевинь — Марго Рот Шпигельман
* Джастис Смит — Радар
* Остин Абрамс — Бен Старлинг
* Холстон Сейдж — Лейси
* Кара Буоно — Кьюдің анасы
* Кэйтлин Карвер — Бекка
* Гриффин Фриман — Джейс
* Мэг Кросби — Руфи

## Түсірілімдер
2014 жылы 24 наурызда Джон Грин бұл фильммен Жұлдыздар кінәлі фильмінде жұмыс істегендер қайта жұмысын жалғастырады деп шешті. Ал басты рөлді Нэт Вульфф сомдайды деді. Түсірілімдер 2014 жылдың қараша айында басталып, Шарлотт қаласында өтті  .

## Дереккөздер

Санат:2015 жылғы фильмдер
Санат:Алфавит бойынша фильмдер
Ибрагим Дәуітұлы Жанғоразов

**Жанғоразов Ибрагим  Дәуітұлы** (; 19.07.1937 — 15.01.2020) — ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы, Соцалистік Еңбек Ері (1981). Кабардин-Балқар мемлекеттік университетін бітірген (Нальчик, 1979). 
## Еңбек жолы
Еңбек жолын 1957 ж. Ақмола малдәрігерлік техникумын бітіргеннен кейін , Инжевский кеңшарында бастады. 1957-59 ж. Инжевский кеңшарының негізінде құрылған Вишневский құс өсіру өндірістік бірлестігінің зоотехнигі, 1959-61 ж. бөлімше меңгерушісі, 1961-67 ж. бас зоотехнигі, 1967 ж. бас директоры. Жанғоразовтың басшылығымен шұаруашылықта, өндірістік негізде тұқым өсірудің тиімді тәсілдерін қолдана отырып, балапан-бройлерлер өсірудің  алдыңғы қатарлы технологиясы жүзеге асырылды. Өндірістің барлық салаларында жоғары көрсеткіштерге қол жеткізілді. ҚазКСР халық депутаты (1990). «Есіл жағалауындағы бройлер цехы» (1980), «Инжевский ертеңге көз тігеді» (М.,1984) кітаптарының авторы. Қазақстан Республикасы орденімен, КСРО ордендері және медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Бейбіт Ғазизұлы Жүсіпов

**Жүсіпов Бейбіт Ғазизұлы** (1948 жылы туған) — заңгер, әділет кеңесшісі. Свердлов заң институтын (1988), Алматы Жоғары Партия мектебін (1989) бітірген. 
## Еңбек жолы
* 1970 жылы — Целиноград облысы, Алексеевка аудандық прокуратурасында тергеуші,
* 1971 жылы — аға тергеуші, 
* 1974 жылы — Целиноград облыстық прокуратурасының тергеу бөлімі бастығы, 
* 1976 жылы — Қазақстан Компартиясы Целиноград қалалық комитетінің өнеркәсіптік бөлімінде нұсқаушы, 
* 1977 жылы — Қазақстан Компартиясы Целиноград облыстық комитетінің әкімшілік және қаржы-жоспарлау органдары бөлімінде нұсқаушы,
* 1981 жылы — Тың көлік прокурорының орынбасары, 
* 1982 жылы — Қазақстан Компартиясы Целиноград облыстық комитетінің әкімшілік органдары бөлімінің меңгерушісі,
* 1988 жылы — мемлекеттік құқықтық бөлімінің меңгерушісі,
* 1990 жылы — Целиноград облыстық Халық депутаттар кеңесінің төрағасының орынбасары,
* 1992 жылы — Целиноград облыстық әкімшілігі басшысының орынбасары, 
* 1995 жылы — Целиноград облысының әкімінің орынбасары,
* 1998 жылы — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты, Сенаттың Заң шығару және сот- құқықтық реформасы жөніндегі комитетінің мүшесі, 
* 1999 жылы — Сенаттың Халықаралық істер, қорғаныс джәне қауіпсіздік жөніндегі комитетінің мүшесі, 
* 2001 жылы — Сенаттың Әлеуметтік-мәдени даму жөніндегі комитетінің мүшесі, 
* 2002 жылы — Қазақстан Республикасы Парламенті  Сенатының Апаараты жетекшісінің орынбасары, 
* 2004 жылы — Қазақстан Республикасы Жоғары соты Аппаратының жетекшісі,
* 2007 жылдан — Қызылорда облысының әкімінің бірінші орынбасары.
 
Қазақстан Республикасы ордені және КСРО орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Локомотивтік сигнал жүйесі

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Локомотивтік сигнал жүйесі** — жол бойы сигналдарын машинистің кабинасындағы локомотив светофорына автоматты түрде түсіріп отыратын құрылғылардың жиынтығы. 

Локомотивтік сигнал жүйесі учаскелердің поезд өткізу қабілетін әрі қозғалыс қауіпсіздігін арттырады. Локомотивтік сигнал жүйесі   **дамылды және дамылсыз жүйелерге** ажыратылады. Дамылды жүйеде  жол мен локомотивтік қабылдау құрылғыларының арасындағы байланыс (мысалы, станцияға жақындағанда) келген кезде ғана іске қосылады. Бұл жүйе автоматты блокировкасы  жоқ учаскелерде поездар қозғалысын реттеу үшін пайдаланылады. Жол мен локомотив арасындағы байланыс кез келген бөлігінде орнатылса, ол Локомотивтік сигнал жүйесінің дамылсыз түріне жатады. Жол бойы сигнал беру құрылғыларынан берілетін сигналдар (дол светофорлары көрсетулерінің кодталған түрі) рельспен таралып, Локомотивтік сигнал жүйесіндегі қабылдауыш катушкада қабылданады да, локомотив светофорының сигналына түрленеді. СССР-дің темір жол тораптарында Локомотивтік сигнал жүйесінің дамылсыз түрі мен қатар қырағы бақылау және жылдамдық бақылау жүйелері қолданылады. Қырағы бақылау жүйесі тыйым салу сигналы қабылданысымен поезды тоқтатады. Жол бөгетіне жақындағанда машинист локомотив светофорының сигналын елеусіз қалдырған жағдайларды жылдамдықты бақылаужүйесі поезды автоматты түрде тоқтатады. 

## Дереккөздер

Санат:Темір жол
Май сүзгі

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Май сүзгі** — майды шайырдан, әр түрлі механикалық бөлшектерден тағы басқа қоспалардан тазартуға арналған құрылғы. Май сүзгі іштен жанатын двигательдің майлау жүйесінде, металл кескіш станоктарда пайдаланылады. 
Май сүзгіштің 
* пластиналы-саңылаулы,
* алмастырылмалы қағаз сүзгілі және
* центрден тепкіш күш әсерлеріне негізделген түрлері бар. 

Двигательдердің майлау жүйесінде май сүзгіштің соңғы түрі (центрден тепкіш күш әсерлеріне негізделген түрі) көбірек пайдаланылады. Лас май қысыммен сүзгінің ротордық қуысына айдалып әкелінеді де, сүзгі тор арқылы жиклерге өтеді. Үлкен жылдамдықпен шықан май ағынының реактивтік күші нәтижесінде ротор айналады. Сол кезде майға араласқан бөгде бөлшектер центрден тепкіш күштің әсерінен ротордың шет жағына қарай орын ауыстырып, оның қабырғасына шөгеді. 

## Дереккөздер

Санат:Сүзгілер
Санат:Гидравлика
Түрген

**Елді мекендер:**

* Түрген – Ақмола облысы Аршалы ауданындағы ауыл.
* Түрген – Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Түрген – Іле өзенінің сол саласы.
* Түрген шатқалы – Іле Алатауының ең ұзын әрі кең шатқалы.
Лариса Гиршевна Волохонская

**Лариса Гиршевна Волохонская**  (1945 жылы туған) — аудармашы, ақын және аудармашы Ричард Пивердің жары.

## Өмірбаяны
1 <nowiki/>қазан1945 <nowiki/>жылы Ленинградта дүниеге келді.  

Ленинград университетінде, филология факультетінде математикалық лингвистиканы бітірді. Владивостокта теңіз биология Институтында жұмыс жасады, Сахалинада және Камчаткада болды (1968-1973).

1973 жылы Израильге  қоныс аударды, әдебиет ісімен айналысты, көбінде аудармамен айналысты. 1975 жылдан бастап АҚШ-та өмір сүрді. 1977-1979  жылдары Коннектикут штаты Нью-Хэвендегі Yale Divinity School мектебінде оқыды және 1979-1981 жылдары Свято-Владимирсктегі (Крествуд, Нью Йорк штаты) Діни семинарияда білім алды, бұл жерде оның педагогтары  Александр Шмеман және Иван Мейендорф болды.
## Дереккөздер

Санат:1 қазанда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Азамат Тахирұлы Мұсағалиев

**Азамат Тахирұлы Мұсағалиев** (; 25 қазан 1984, Құмөзек, Астрахан облысы) — ұлты қазақ ресейлік актёр, әзілкеш, тележүргізуші және музыкант, «Камызяк өлкесінің құрамасы» КТА командасының капитаны, тележүргізуші, «Бір кездері Ресейде» шоуының қатысушысы, ТНТ телеарнасында «Логика қайда?», «Интерндер» сериалының актёрі.

## Өмірбаяны
Азамат Мұсағалиев 1984 жылы 25 қазанда Астрахан облысы, Құмөзек қаласында дүниеге келді. Қаладағы №4 мектепте оқыды. Ұлты бойынша — қазақ, адай (ру) тұқымынан шыққан.

Мектепті бітіргеннен кейін мединститутқа емдеу факультетіне түскісі келді, бірақ өз ойынан айнып, нәтижесінде Астрахан мемлекеттік техникалық университетінің экология және балық қорғау факультетіне түсіп, балық қорғау инженері мамандығын бітірді.

## КТА
[[Камызяк өлкесінің құрамасы КТА (2012)|thumb]]
КТА-да ол 10-сыныптан бастап ойнай бастады. Азамат бастапқыда өмірді КТА-мен байланыстыруды жоспарламаған.  Университетті бітіргеннен кейін Астрахан қаласында инженер-эколог мамандығы бойынша диплом алды, бірақ мамандығы бойынша жұмыс жасамады. Студенттік жылдары ол Ресейдің қалаларын аралап, осылайша ақша табатын қалалық команда құрды.

2007 жылы Азамат Мұсағалиев Астрахан ұлттық құрамасының КТА «Альтернатива» командасының жаңа ойыншысы болды. Көп ұзамай ол Камызяк өлкесінің құрамасының капитаны болып сайланды. Ұлттық құрама КТА Жоғары лигасының маусымында үздіктер қатарынан көрінді.

2011 жылы «Камызяк өлкесінің құрамасы» Премьер-лиганың финалисті болды. Өз командасымен Азамат 2012 жылғы Жоғары лигадағы ойынның жартылай финалына жетіп, 2013 жылғы финалда 2-ші орынға ие болды. Ол кезде Мұсағалиев екі лауазыммен қатар жүрді: капитан және командалық құраманың фронтмені.

Қырғызстанда Азамат 2013 жылы Бішкекте басталған «АЛА-ЖШС» аймақтық лигасының негізін қалаушылардың бірі және бірінші редакторы ретінде танымал.

2015 жылы «Камызяк өлкесінің құрамасы» КТА Жоғары лигасының чемпионы атанды.

## Телевизия
2014 жылы Азамат Бірінші арнадағы «Әзіл сезімі» шоуының қатысушысы болды. Дәл сол жылы TNT-да «Бір кездері Ресейде» шоу-бағдарламасында өнер көрсетті.

2015 жылы «Интерндер» сериалына түсіп, ТНТ-да «Логика қайда?» ойын-сауық шоуының жүргізушісі болды.

2018 жылы ол ТВ-3 арнасында «Әдеттегіден басқа бәрі» жобасының төрешісі болды.

## Жеке өмірі
Азамат Мұсағалиевтің әйелі Виктория Мұсағалиева (2008 жылдан үйленген) және екі қызы бар — Милана мен Ляйсан.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Азамат КиноПоиск дерекқорында 
* Азамат Мұсағалиев Instagram-да

Санат:Ресей актерлері
Санат:Ресей қазақтары
Білге Құтлұқ қаған

**Білге Құтлұқ қаған** (骨咄葉護 - Гудоеху, жеке аты 阿史那骨咄葉護 - Ашина Гудо) - 739 жылдан 741 жылға дейін билік еткен Шығыс Түрік қағанатының қағаны. Білге қағанның екінші ұлы.

## Басқаруы
Йолығтегін қаған қайтыс болған соң, билік оның інісі Құтлұқтың қолына көшті. Алайда Құтлұқтың билікке іс жүзінде араласуға мүмкіндігі болмағаннан соң, оның анасы билікті өз қолында ұстады. Қытайлық әскербасы Ли Чжи түріктерге грамота алып келді. Онда император Құтлұқты қаған ретінде мойындайтынын мәлімдеді. Жаңа жылда қаған императорға құттықтау жіберді.
741 жылы қаған билігі, дәлірек айтқанда Иньсы Даганның билігі әлсірей бастады. Рулық бірлестіктер оған бағынбайтын болды. Хандар өз әскерлерін жиып, бір-бірімен қырқыса бастады. Қаған батыс аймақтың шадын өлтіріп, әскери билікті өз қолына алды. Шығыс аймақтың шады Пан Күлтегін өзінің қауіпсіздігіне алаңдап, азаматтық соғысты бастап жіберді. 
## Азаматтық соғыс
Ал келесі болған оқиғалардың шынайылығына келгенде дереккөздер  (Цзычжи Тунцзянь, Тан Шу, және түріктердің руна жазулары) әртүрлі мәліметтерді келтіреді. Тан Шудың нұсқасы бойынша, Пан Күлтегін Білге Құтлұқ қағанды өлтіріп, билікті өз қолына алады.
## Тағы қараңыз

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
Санат:741 жылы қайтыс болғандар
Құлынбек қаған

**Құлынбек қаған** (Ашина Гулунфу) — 743 жылдан 745 жылға дейін билік еткен Шығыс Түрік қағанатының қағаны. Пан Күлтегінның ұлы. Шығыс түріктерінің соңғы қағаны.

**Баймэй** — Түрік қағандығының соңғы қағаны (744 —45), Өзміш қағанның інісі. Басмылдар Таң империясы қолдап отырған Өзмішті өлтірген соң, Ашина тайпасының ақсақалдары Баймэй (Аққас) қағанды таққа отырғызады (744). Бұл кезге дейін Түрік қағандығының қол астында болып келген басмыл, қарлұқ, тоғыз оғыз тайпалары күшейіп, тоғыз оғыздар басшысы Құлбойла 745 жылы Баймэй қағанды өлтіріп, өз қағандығын құрды.

## Басқаруы
Қағанаттың қалдықтарына билік етті. Ұйғырлар мен қарлұқтар басмал ханын өлтіріп, оның басын Чанъанға жіберді. Ұйғыр ханы Пэйло өзін Құтлұқ Білге Күлхан қаған деп жариялады. Ол басмылдардың бір бөлігін жойып жіберді. 744 жылы тандық әскербасы Ван Чжунцы түріктердің қалдықтарын жоюға аттандырылды. Ол 11 ру мен шығыс апа тарханын Сахэней тауының етегінде жойып жіберді. Баймей қаған батысқа қарай шегінді, алайда оны ұйғырлар қолға түсіріп, басын алды. Қағанның жесірі Пофу халықтың бір бөлігін бастап, Қытайға көшіп кетті. Қытайда қаған жесіріне атақ беріліп, өмір сүруіне жағдай жасалды.
Император Сюань-цзун  ( Тан әулеті, 712—756) соңғы қағанның басын алып Хуаэлоу сарайында үлкен мереке ұйымдастырды. Шығыс түріктері уақыт өте келе жойылып кетсе де, олардың ұрпақтары найман, керей сияқты тайпалар кейіннен ірі, дамыған мемлекеттерді құра алды.

## Тағы қараңыз

Санат:Шығыс Түркі қағанатының билеушілері
Жоғарғы деңгейдегі домендер тізімі

Төменде **Жоғарғы деңгейдегі домендер тізімі** келтірілген. Негізгі ақпарат жоғары деңгейлік домен (TLD) мақаласында берілген. Барлық жоғары деңгейлі домендер ресми тізімі Интернет мекенжай кеңістігі әкімшілігі (IANA) арқылы белгіленеді.

## Жалпы жоғары деңгейдегі домендер

### Шартты белгілер
* Атауы: Жалпы жоғары деңгейдегі доменнің DNS атауы 
* Мақсаты: нысаналы аудиториясы немесе пайдаланушылардың саны
* Ескерту: Жалпы ескертулер
* IDN: халықаралық дәрежеге шығарылған домен атаулардына қолдау көрсету (IDN)
* DNSSEC: домен атауларының қауіпсіздік жүйесі (DNSSEC) үшін жазбалардың болуы

## Елдер бойынша жоғарғы деңгейлі домендер тізімі
* Атауы: ұлттық жоғарғы деңгейлі домендік DNS атауы 
* Тағайындалуы: Ел және аймақ
* Түсіндіру: Кодты түсіндіру, егер анық ағылшын елдегі атаудан шықпаған болса
* Ескертулер: жалпы ескертулер
* IDN: қолдау домендік атауларды интернационализациялау (IDN)
* DNSSEC: домен атаулардың қауіпсіздік жүйесі (DNSSEC) үшін жазбалар болуы
* SLD: SLD (SLD) доменін тіркеуге мүмкіндік береді (шектеулер қолданылуы мүмкін).

## Ұлттық жоғарғы деңгейлі домендер тізімі

«Табысталмаған» домен атауы бекітілген дегенді білдіреді, бірақ әзірше ұлттық ұйым домен атауын пайдалануға рұқсат етілпейді.

Қайнары:

## Тестік жоғарғы деңгейлі домендер тізімі
2007 жылдың қазан айында, домендік атауларды интернационализациялау мақсатында, ICANN түбірлік аймағында және осы домен ішінде оларды пайдалануды тексеру мақсатында жоғары деңгейдегі  тізімін әзірледі. Бұл олар шектеулі уақыт мерзім ішінде қол жетімді болады деп күтілуде. Осы жоғарғы деңгейдегі домендік атаулардың әрбіреуінде тиісті тілінде «тест» сөзі бар.

Бұл домендердің әрқайсысына тиісті тілінде скрипте кодталған «мысал» сөзімен, бір ғана сайт бар. Бұл «мысал.тест» -сайтын ICANN қолданатын вики сынақтан өткізеді

## Инфрақұрылымдық жоғарғы деңгейлі домендер тізімі

## Сондай-ақ, қараңыз
* Бірыңғай жоғары деңгейлі домен
* Ұлттық жоғары деңгейлі домен
* Public Suffix List — жоғары деңгейлі домендер және тиімді жоғары деңгейлі домендер ағымдағы тізімін ұстап тұру үшін Mozilla Foundation бастамасы

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* IANA’s list of TLDs
* IANA’s list of TLDs in machine-readable format
* The Internet Domain Survey 
* The Public Suffix List / PSL — Maintained by Mozilla

Санат:Жоғарғы деңгейлі домендер
Марқұз Бұйрық хан

**Марқұз Бұйрық хан** - керейт ұлысының ханы. Керейттер Марқұз Бұйрық тұсынан бастап моңғол тайпаларымен етене жақын достықта болған. 

## Цзинь еліне қарсы жорықтар
Цзинь мемлекетіне бағынышты болғандықтан және шығыс жағындағы көрші татарлармен арадағы бейбіт келісімнің болмауынан еш жарасымды болмады. Сондықтан көршілес екі тайпа Марқұзды аңдаусызда қолға түсіріп, Цзинь еліне ұстап береді. Ақырында Алтан хандығы Марқұзға өлім жазасын қолданады. Сонда керейттер Марқұз Бұйрықтың кегін қайтару үшін татарларға екі мәрте соққы береді.

## Керейттердің христиан дінін қабылдауы
Ауыр шайқастардың бірінде қайтып келе жатқан Марқұз қолы шөл далада адасып кетеді. Қалың әскердің алдында не істерін білмей қатты қиналып келе жатқан Марқұз Бұйрық ханның көзіне буалдыр бейне елестеп, қолымен жол сілтейді. Сол бейне сілтеген бағытпен жүре берген керейт сарбаздары шөл даланың қақ ортасындағы суаттың үстінен түседі. Осы оқиға ел арасында кең тарап Мервтегі христиан дінін уағыздаушыларға да жетеді. Олар Марқұз Бұйрық ханға жаушы жіберіп христиан дінін қабылдауға үгіттейді. Олар жаушы арқылы суатқа нұсқаған бейненің Сергий әулие екенін айтады. Уағызға ден қойған хан халықты христиан дінінің несториан бағытына кіргізеді. Өзі Марк есімін иеленді.
Санат:Керейт хандары
Петер Христиан Абильдгор

**Петер Христиан Абильдгор** (; 22 желтоқсан, 1740 жыл, Копенгаген - 21 қаңтар, 1801 жыл) - дат ветеринары.

## Биография
*1740 жылы - Копенгагенде дүниеге келген
*(1775 - 1782) жылдары - ол Копенгагенде қалалық бас дәрігер болды
*1773 жылы - Патшалық ветеринарлық мектебін құрды
*1802 жыл - Өзі құрған Патшалық ветеринарлық мектебінде директор және оқытушы болып жұмыс істеді. Осы жыл дүниеден озды
Абильдгор Дания ғылыми ветеринария құрылтайшысы болып табылады.

Санат:22 желтоқсанда туғандар
Санат:21 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:Дания ғалымдары
Герман Аберт

**Герман Аберт** - (; 25 наурыз, 1871, Штутгарт - 13 тамыз, 1927, Штутгарт) - неміс музыкатанушы және оқытушы.

## Биография

Аберта Герман, Иоганна Йозефа Аберт отбасысында дүниеге келген. 1890-1895 жылдары классикалық филологияы зерттеді. 1925 жылы Аберт Пруссия ғылым академиясының мүшесі болып қабылданды.

Санат:25 наурызда туғандар
Санат:13 тамызда қайтыс болғандар
Санат:Германия ғалымдары
Төремен Апа-хан

**Төремен Апа-хан** - Түрік қағанатының апа-ханы. Мұқан қағанның төмен текті қызметшісінен дүниеге келген үлкен ұлы. 
## Биографиясы
Төремен 581 жылы Тобо қаған қайтыс болғаннан кейін таққа үміткер атанып, қаған болуы тиіс болатын. Төмен тектілігінен әрі мінезділігінен Төремен түрік ақсүйектері тарапынан қолдау таппады.
Таспар қағанның өлімінен соң Төременнің немере бауырлары, яғни Қара-Еске қағанның ұлдары тақты кезекпен иеленді. Ашина Шету Баға Ышбара қаған атанып, 581 жылы Төременге Або (阿波系) аймағын беріп, сол жердің Апа-ханы етіп тағайындады.
Апа-хан келе-келе иеліктерін күшейтіп, Телеліктер, Кучтар, ивуліктерден салық жинай бастады. 583 жылы Апа-хан қағанның Суй елімен соғысына қатысты. Апа-ханның әскері жеңіліс тауып, қаған қытайлықтармен келісіп алуы мүмкін деп Апа-ханнан күмәндана бастады. Қытай дипломаттары расыменде Апа-ханмен кездесіп, Баға Ышбара қағанды тақтан тайдырып, тақты өзі алуға көндірмек болды. Олар Төременге Суй елімен достық қатынаста болуды үгіттеді.

## Азаматтық соғыс. 584—587
584 жылы ақпан-наурыз айларында қаған Апа-ханның тұрағын шабуылдап, оның руын жойып жіберді. Ал Төременнің өзі бұл кезде тұрақта болмаған еді.

Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Франческо Гонзага (1444—1483)

thumb|right|200px
**Франческо Гонзага** (, ; 1444, Мантуя— 21 қазан 1483, Болонья, Папск облысы) — мантуан билеушісі Гонзага тайпасынан шыққан Лудовик III баласы, Сан-Мартино-даль-Арджине сеньоры, Санта-Мария-делла-Скала кардинал-дьякон және Сант’Агата-дей-Готи, апостолдық администратор Мантуи және Болоньи, Бриксен епискобы. 

## Өмірбаяны

### Ерте жылдар
Франческо Гонзага 1444 жылы Мантуеде туылды; туған күні мен айы белгісіз. Ол бесінші бала және екінші туғаннан кейін өмір сүрген Лудовико III (1412—1478) баласы болды. 

Франческоның Андрей Мантеньи 1461 жылы салған жас күніндегі суреті белгілі. Мұнда кардиналдың қара түсті фонда түскен суреті салынған. Картина Каподимонтедегі Неаполь қаласындағы мемлекеттік мұражайда сақталынған. Тағы да осы суретшінің қолынан салынған Франческоның суреті бар.

Падудағы оқуын аяқтағаннан кейін, ол Пизан университетіне оқуға түсті. Ол университетті 1454 жылы бітіріп апостольдық протонотари атанды. 

## Дереккөздер

Санат:1444 жылы туғандар
Санат:21 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1483 жылы қайтыс болғандар
Санат:Италия кардиналдары
Всеволод Сергеевич Авдуевский

**Всеволод Сергеевич Авдуевский** (28 шілде, 1920 - 14 наурыз, 2003 жыл) - аэродинамика және ғарыштық ұшу мәселелері саласындағы ғалым. КСРО академигі (1979), Ленин және КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты.

## Сыртқы сілтемелер
*Всеволод Сергеевич Авдуевский 
*Всеволод Сергеевич Авдуевский профильі

Санат:28 шілдеде туғандар
Санат:14 наурызда қайтыс болғандар
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:КСРО ғалымдары
Владимир Кудратович Дремасов

**Дремасов Владимир Кудратович** (30 сәуiр 1937 жыл, Ашхабад қаласы) — ауыл шаруашылық өндірісін ұйымдастырушы. 

1969 ж.  Целиноград ауыл шаруашылық институтын, Целиноград ауыл шаруашылық институтының жанындағы кеңшар және ұжымшар басшыларының республикалық мектебін, КОКП ОК жанындағы  Мәскеу жоғары партия мектебін (1976) бітірген. 

## Қызмет жолы
* 1966-68 ж. Амангелді кеңшарында зоотехник, Ленин аудандық ауыл шаруашылық басқармасы бастығының орынбасары, 
* 1968-70 ж. Корнеев кеңшарының директоры, Тимиряцев аудандық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы,
* 1971-75 ж. Қазақстан Компартиясы Тимирязцев аудандық комитетінің 2 хатшысы,
* 1975-77 ж. Жамбыл аудандық ауыл шаруашылық  басқармасының бастығы,
* 1977-85 ж. Жамбыл аудандық атқару комитетінің төрағасы, 
* 1985-89 ж. Құс шаруашылығы бойынша Солтүстік Қазақстан облысы өндірістік бірлестігінің бас директоры, 
* 1989-90 ж. облыстық атқару комитетінің төрағасының 1 орынбасары болып қызмет атқарған. 
* 1990 жылдан Солтүстік Қазақстан облысы «Север» агрофирмасының бас директоры.

## Марапаттары
Еңбек Қызыл Ту, Құрмет Белгісі ордендерімен, медалдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Евдокия Николаевна Дроздецкая

**Евдокия Николаевна Дроздецкая ** (16 наурыз, 1936 жыл - 13 сәуір 2010 жыл) — КСРО спорт шебері (1959). Шаңғы спортынан өндіріс ұжымдарының арасында өткен Қазақ КСР біріншілігінде және КСРО біріншілігінде 2- жүлделі орынды иемденді. 1957 жылдан бастап, велосипед спортымен айналысқан. Қазақстан біріншілігінде , Целинный өлкесінің біріншілігінде, Орта Азиядағы ірі өнеркәсіп орындары спартакиадасында бірінші орындарды жеңіп алған. Қазақ КСР құрама командасының құрамында  КСРО халықтарының ІІ-Спартакиадасына қатысқан. КСРО біріншілігіне, Әлем біріншілігінің іріктеу ойындарына, Австрия-КСРО халықаралық жарысына қатысып, еліміздің абыройын қорғаған. Омбы жаттықтырушылар мектебін бітірген.  Жаттықтырушылық жұмыспен айналысқан кезінде КСРО спорт шеберлері Н.Лиханов , А.Назаров, З.Русаковты тәрбиеледі. Қазіргі уақытта құрметті демалыста. 

## Дереккөздер
Құлеке батыр

**Құлеке батыр** немесе **Құлеке Тәңірбердіұлы** (1710-1771, Иманбұрлық - Аютас аралығы) — ақын, батыр, тарихи тұлға, заманының көрнекті мемлекет қайраткері. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

Абылай ханның сенімді серігі, оң қолы болған. Елшілік қызмет те атқарған. Тарихи құжаттарда Құлеке есімі алғаш рет 1742 ж. тамыз айында кездеседі. Сол жылғы 23-30 тамыз күндері Орынбор қаласында арнайы комиссияның бастығы, құпия кеңесші-сенатор И.И.Неплюевтің алдында орыс патшайымы адалдығы туралы қазақтың бір топ батырлары мен  билері ант берген. Осылардың арасында Құлеке батыр да 28 тамыз күні 35-ші болып ант беріпті. Бұл туралы «Русско-казахские отношения в ХVI-XVIII веках» деген құжатта  №96-шы номермен сақталған. 

1961 жылы Алматыда кітап болып басылған. Бұдан кейінгі жылдары Құлеке батыр орыс үкіметімен жақсы қатынастарда болады. Осы 1755 жылы қазақтар Ертістің шығыс бетіне өтіп , қонып жүргенін сол кездегі заңдардан көреміз. Сол жылы Керекуден төмен һәм Семейден жоғары (24 шілдедегі  №209 патша жарлығында ) қазақ Ертіс өтіп, әл бермеген соң, шепте әскерлерді молайту  керек дейді. Сол жылғы патшаның тағы бір жарлығында Ертіс өтіп, қоныс алып жүрген Құлеке батыр атты казактармен соғысып, шығыс бетінде әлденеше қазақ түтіні қоныс қылып, кетпегендігі айтылады. Өйткені Абылайдың пәрмені соны талап етті. Абылай хан атынан бірнеше рет  елшілікке барады. Көптеген құжаттарда Құлеке батырмен қатар Құлсары батыр, әулиенің есімі жиі аталады. Соған қарағанда Құлсары батыр да беделді, тарихи тұлға.

Құлеке батырдың ата-тегі: Атығай ішінде Бәйімбет → Жоламан → Дәулетей → Тәңірберді (Тәйірберді). 

Одан төрт ұл туған: 
# Тілеке,
# Құлеке,
# Қожаберген,
# Ақан-Барақ. 

Құлекенің алты ұлы болған: Бәбеке, Мөңке, Тілеуке (Шал ақын), Шардақ, Қазақбай, Жүсіп.

Шал ақын бір өлеңінде әкесі Құлекенің атақты батыр болғанын сөз етеді:
Құдай жақсы жаратқан
::::::Нұрекені айт,
Елде жақсы бар болса
::::::бір-екіні айт.
Атығайда төрт қасқа
::::::батыр өткен,
Жантелі, Жәпек, Тілеке,
:::::Құлекені айт!

Құлеке батыр қайтыс болған соң ұлы - Шал ақын денесін Қожа Ахмет Иассауи кесенесіне апарып жерлеген. 


## Дереккөздер

Санат:Қазақ хандығы қайраткерлері
Бауыржан Ниязұлы Құлжанов

**Құлжанов Бауыржан Ниязұлы** (1953, Солтүстік Қазақстан облысы, Совет ауданы (қазіргі Аққайың ауданы), Ленин ауылы) — қазақша күрестен спорт шебері, Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы, Қазақстан Республикасы Кеден қызметінің алғашқы полковнигі. Петропавл педагогокалық институтын, Омбы дене тәрбиесі институтын, Ресей кеден академиясын бітірген. 1974 ж. Қазақстан чемпионы, Қажымұқан жүлдесінің иегері. 
## Еңбек жолы
* 10 жыл бойы еркін күрес, самбо, қазақша күрестен облыстың құрама командасының құрамында болды. 
* 1993 ж. қайтадан жасақталған Солтүстік Қазақстан облысы кеден қызметінің бастығы болып сайланды.
* 2002 ж. Жамбыл облысы  бойынша кеден басқармасының бастығы қызметіне ауыстырылды. 
* Қазіргі уақытта Солтүстік Қазақстан облысы бойынша кедендік бақылау департаменті бастығының кеңесшісі.

2003 ж. Бауыржанның 50 жасқа толу құрметіне республиканың спорт комитетінің шешімімен Петропавл қаласында қазақша күрестен Қазақстан кубогі өткізілді. 

## Дереккөздер

Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Аққайың ауданында туғандар
Санат:Қазақ күресінен палуандар
Санат:Қазақстан спорт шеберлері
Санат:Қазақ күресінен Қазақстан чемпиондары
Санат:Қазақстан кедені полковниктері
Санат:Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Омбы дене тәрбиесі институты түлектері
Санат:Ресей кеден академиясы түлектері
Санат:Қажымұқан жүлдесінің иегерлері
Құл саудасы

thumb|right|300px

**Құл саудасы** — 1737 ж. император әйел Анна Иоанновнаның Жарлығымен құл сату заңдастырылды.

Қазақ халқының жоңғарлармен болып тұратын үздіксіз қарулы қақтығыстары, Хиуа хандығының орыстар мен қазақ ауылдарына шабуылдары жау жағында тұтқындардың көп болуына әкеліп соқтырды. Олар қолға түскендерді құл етті. Жұт жылдары еш нәрсесі қалмай кедейленіп қалған қазақтар оларды өлімнен құтқару үшін оларды құлдыққа сатып жіберді. 1755 бекітілген жарлық бойынша крепостной адамдар тауарға айырбас ретінде немесе сатып алуға құқық алды және сатып алынған құл міндетті түрде шоқындырылды. Құл саудасы Жоңғар хандығының құлдырауымен күшейе түсті. Ең бастыты ішкі базар - Ірбіт жәрмеңкесі болды, сауда сонымен қатар жүйедегі бекіністер мен Сібір қалаларында да жүргізілді.

Бағалар жинақталып қалған конунэктурамен белгіленді. 1737 ж. 40 жастағы әйелдер 12 сомға, бұхарлық  30 жастағы ер адам әйелімен - бір ат, айғыр және 16 сомға, 40 жастағы қазақ әйелі - бір ат және 6 сомға сатылды. 1748 ж. әулиеПетр бекінісінде бір 25 жасар бұхарлық әйел құлыны бар бір бие  және бір шекпен, ар бұхарлық 16 жасар ер бала - 12 сомға,20 жасар қазақ бала- 15 сомға сатылды. Бұл бағалардың барлығы жоғары саналды. Екі пұт сиыр еті 80 тиын тұрды, ал ат - 5 аршын шұға (91,5 тиын) және 4,57 сомға сатылды. 1822 ж. Жарғы бойынша құлдық жойылды.

## Дереккөздер

Санат:Құлдық
Борис Николаевич Петров

**Петров Борис Николаевич** (6 тамыз, 1920, қазіргі Ақмола облысы, Шортанды қаласы - 3 қараша 1971, Петропавл қаласы)  — жазушы. КСРО Жазушылар Одағының мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының мүшесі, Қазақстан Жазушылар одағы облысаралық бөлімшесінің жауапты хатшысы болған. Куйбышев жоспарлау-экономикалық институтының жұмысшы факультетін бітірген. Ұлы Отан Соғысына қатысқан. 
## Еңбек жолы
Соғыстан кейін Петропавл қаласына келіп, облыстық «Ленинское знамя» газетінде әдеби қызметкер, кейін Солтүстік Қазақстан облысы партия комитетінің аппаратында жұмыс істеген. Сонымен қатар журналистикамен және жазушылық жұмыстармен  де айналысты.
## Шығармашылығы
Петров жазған мақалалардың барлығы да ол үшін «шуақты өлке» болған Солтүстік Қазақстанға арналған. «Воскресный наряд» (1956)  романының, «Вьюжная неделя» (1956), «Огни Аксуата» (1961), «Листопад» (1964), «Березовые острова» (1996), «Утро» (1975), т.б. повестер мен әңгімелер жинағының , бірқатар очерктер жинағының авторы.
## Марапаттары
Қызыл жұлдыз орденімен және медалдармен марапатталған. Петропавл қаласындағы көшелердің біріне Петров Борис есімі берілген. 

## Дереккөздер

Санат:1920 жж. туғандар
Санат:6 тамызда туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:3 қарашада қайтыс болғандар
Санат:КСРО жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылары
Салғара Жанкісіұлы

**Салғара Жанкісіұлы** (1758 жыл, Ащылы-Тұщылы қонысы, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Преснов ауылы - 1859 жыл, Преснов станциясынан 6 км жердегі Марқаш көлінің жағасындағы Жалағаш қонысы) — ақын, композитор, ұлт-азаттық қозғалысының батыры.  Атақты батыр әрі жырау Жанкісі Көшекұлының ұлы. Қожабергеннің Асқап медресесінде, содан кейін Үргеніш қаласындағы медреседе оқыған. Оқуын бітірген соң мешіт имамы және медресе оқытушысы болып жұмыс істеген. 18-ғасырдың соңғы ширегінде басқа жақтан келгендердің басып кіруіне қарсы соғысқа белсене қатысқан. 

## Шығармалары
Салғара жас серілерден құралған топты басқарған. Өз әндерін қобыздың сүйемелдеуімен, ал күйлерін сыбызғымен орныдаған. 1782 ж. Салғара атақты "Жиырма бес" өлеңін шығарған. Ол «Жүсіп-Зылиха», «Бозжігіт», «Қасым Жомарт», «Сәйфүлмәлік-Бәдигүлжамал», «Иранғайып», «Шәкір-Шакрат» дастандарының , «Кү астындағы Күнікей қыз» бен «Керкұла атты Кендебай» қазақ ертегілері желісіне құрылған өз нұсқасын жазған. Салғара «Күйік шаһар», «Шатыра соғысы», «Үш төре», «Бала зары», «Көшкен жұрт» өлеңдері, «Қызыл бидай», «Тобылғы сай», «Алай көк». «Шалқыма», «Ахау-айым», «Еркем-ай», «Тоқсан бес», «Мұнанай» әндерін, «Бәйбіше», «Боз тұлпар» күйлерін , т.б. шығарған.

## Дереккөздер

Санат:1758 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:1759 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қазақ батырлары
Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі

**Қазақ хандығының Ресей құрамына кіруі** — XVIII ғасырдың орта шенінде басталып, IXX ғасыр ортасында аяқталған тарихи процесс. 

## Алғышарттары
Тәуке хан басын біріктірген қазақ феодалдық мемлекеті Орталық Азиядағы халықаралық қатынастарда белді орын алды. Жайылым жер үшін қырқысқан руаралық тартыстарға белсене қатысқан Шыңғыс тұқымдарының алакөздігін уақытша болса да әлсіреткен Тәуке мемлекеті Қасым, Хақназар және Тәуекел хандар тұсындағы елден әлдеқайда берік болды. Алайда 1718 жылы Тәукенің өлімінен кейін қазақ жерінің бірлігі әлсіреп кетті. Тәукенің ізбасары Қайып елдің басын құрай алмады. Алғашында Қайып ханға тәуелділігін мойындаған Кіші Жүз билеушілерінің бірі Әбілқайыр 1723 жылдан жетекші хан болып танылды.

## Жоңғар агрессиясы

Қазақ жеріне әсіресе қауіп төндірген жоңғар хандығы еді. Жоңғар мемлекетінің мақсаты қазақ елінің тәуелсіздігін жойып, ұлан-ғайыр аумақты өзіне қарату болды. 1710 жылы Қарақұм маңында қазақ жүздерінің өкілдері жауға қарсы күрес ұйымдастыруды бірлесіп шешуді қажет деп тапты.

Санат:Қазақ хандығы
Санат:Қазақстан тарихы
Туда Меңгу хан

**Туда Меңгу хан** (туған жылы мен қайтыс болған жылдары белгісіз) — Алтын Орданың 6-шы ханы. Ол Меңгу Темір ханның інісі әрі мұрагері.

## Биографиясы
Ол туралы Новайри: "Исламның барлық дәстүрін ұстанған, әрқашан шейхтар мен факирлер ортасында жүрген мұсылман", - дейді. Ол танымал тұлға болмаса да, Талас құрылтайы оны Алтын Орда ханы етіп сайлады. Туда Меңгуді сайлау кезінде Ноғай өзін Маңғыт ордасының ханы деп жариялады. Екеуінің арасындағы қақтығыстан сақтанған құрылтай қыпшақ ханы Ноғайды маңғыттардың ханы деп тануды жөн көрді. Болгариядағы Тертер хандығы Ноғаймен тығыз байланыстағы нағыз моңғол протектараты болды. Ал Туда Меңгудің Ноғайға ашық қарсы шығуға жеткілікті күші болған жоқ. Туда Меңгу исламды жанды тану ретінде қабылдады. Ол исламдық ойды мистикалық оқудың жалғастырушысы, суфист болды. Суфизмнің әсерінен ол билікке қызығушылығын жоғалтты. Кейіннен ханның жан күйзелісіне ұшырағаны белгілі болды. Соңында Туда Меңгу тақтан тайып, орнына Төле Бұқа хан сайланды.
## Әдебиет
*Алтын Орда: Қазақ хандығы. Аруна баспасы, 2007. ISBN 9965-26-042-7

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Жошы әулеті
Санат:Бату әулеті
Қызыр хан

**Қызыр хан** (? - 1361) — Алтын Орданың 1360—1361 жылдары билік еткен ханы, Сасы Бұқаның ұлы. Қызыр хан Орда Ежен әулетінен шыққан тұңғыш алтынордалық хан болды.

## Басқаруы
Қызыр «Ескендір Анонимінде» Алтын Орданың сол қанатының ханы Сасы Бұқаның ұлы деп көрсетілген. 1359 жыл ол өзін Гүлстанда хан деп жариялады. 1360 жылы Наурыз ханның иеліктеріне басып кіріп, орда ақсүйектерімен құпия келіссөздер жүргізе бастады. Нәтижесінде олар Наурызды Қызырға ұстап берді. Қызыр Наурыз ханды, оның әйелі Тайдула мен Наурыздың ордалық серіктерін қырып тастады. «Ескендір Анонимінің» хабарлауынша, Қызыр бір жылдай билік еткен. Русьтағы болып жатқан істерге Қызыр араласып отырды. Руське елші жіберіп, мәскеу кнәзі Дмитрий Ивановичты өзіне шақырған. Дмитриймен қоса, Қызырдың сарайында Андрей  Константинович Суздальский інісімен, Константин Васильевич (ростов кнәзі) және Михаил  Ярославский болған. Ұлан-ғайыр аумақты басқарған (оның дәлелі ол Гүлістан, Жаңа Сарайда, Хорезмде және Азақта теңге соқтырған). Хандықты басқаруда темірдей тәртіпке арқа сүйеген. Қанша шаралар жасаса да үлкен ұлы Темір Қожа ұйымдастырған сарай төңкерісі нәтижесінде қаза болды.

## Сілтемелер

## Дереккөздер

Санат:Алтын Орда хандары
Санат:Орда Ежен әулеті
Санат:Өлтірілген монархтар
Роберт Тэппэн Моррис

**Роберт Тэппэн Моррис** (; 8 қараша 1965) — Массачусетс технологиялық институтының адъюнкт-профессоры. Америка Құрама Штаттарында 1988 жылы 2 қарашада алты мың компьютерлерді жұмысын тоқтатқан бірінші желілік құртты құрушылар ретінде жақсырақ белгілі. Моррис құрты <code>/etc/passwd</code> оқып, тіркелгілер үшін құпия сөздерді табуға тырысуда. Бұл әрекетті орындау үшін, пайдаланушының атын (және әріптерді оны кері ретпен), сондай-ақ 400-ден тұратын ең танымал сөздер тізімін пайдаланған. Бұл шабуыл ARPANET бүкіл желісін жаппай жұқтыруына әкелді, және , бұдан кейін бұл әзірлеушілердің `/etc/shadow` ойлап табуына, сондай-ақ дұрыс парольді кейін үзілісті жасады.
1989 жылы 26 шілдеде Моррис ең бірінші компьютерлік алаяқтық (Computer Fraud) және қиянат жасау актісі (Abuse Act) бойынша айыпталған алғашқы адам болды; 1990 жылы үш жыл шартты түрде сотталған (кәмелетке толмаған құқық бұзушыларға, жақсы мінез-құлық жағдайында, сотталған және алғаш рет қылмыс жасағанға қолданылып, жазадан босатылуы) және 400 сағат қоғамдық жұмыстарға 10.050 АҚШ $ айыппұл салынды. Ол апелляциялық шағым түсірді, бірақ ұтылып қалды.

## Биография

* 2010 — Марк Уейзер атындағы сыйлығын алды.

## Сілтемелер
* Роберт Морристың ресми сайты

Санат:Гарвард университеті түлектері
Санат: Корнелл университеті түлектері
Санат:Массачусетс технологиялық институты оқытушылары
Санат:АҚШ компьютерлік қылмыскерлері
Санат:8 қарашада туғандар