open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Инвестициялық құнды қағаздар

**Инвестициялық құнды қағаздар** – ұсынушыға арналған құнды қағаз түрі, яки инвестициялау құралы ретінде айналыста жүрген және иесінің кәсіпорында немесе мүлікте үлесі бар екенін дәлелдейтін атаулы құнды қағаз.

Құнды қағазды инвестициялық құнды қағаздарға жатқызудың негізгі принципі оның атқаратын міндетіне байланысты. Егер ол қор биржаларында көпке танымал болса және айналымда қаржыландыру құралы есебінде пайдаланылса, онда инвестициялық құнды қағаздар болып табылады. Мұндай құнды қағаздар айналымдағы құжаттарға жатады. 
Инвестициялық құнды қағаздар ретінде акциялар, облигациялар, купондар, вексельдер, чектер, депозиттік сертификат, қоймалық куәліктер пайдаланылады. Инвестициялық құнды қағаздарды мемлекеттік, акционерлік қоғамдық ұйымдар мен банктер шығарады. Инвестициялық құнды қағаздар қосымша капиталды қорландырудың ықпалды құралы және ол капиталдың бір саладан екінші салаға құйылып отыруына мүмкіндік береді. Нарыққа өту кезеңінде инвестициялық құнды қағаздар – инвестициялық қаржыны толықтырудың сенімді құралы.

## Сілтемелер


Санат:Инвестиция
Санат:Құнды қағаздар
Статика

thumb| |right
**Статика** ( – салмақ, тепе-теңдік туралы ілім) – механиканың күш әсеріндегі материялық денелердің тепе-теңдік шарттарын зерттейтін саласы; механикалық жүйелердің тепе-теңдік күйін күш әсерімен зерттейтін механика бөлімі. Классикалық механиканың бөлімі.

Негізгі принциптеріне қарай *геометриялық* және *аналитикалық* статика болып бөлінеді. **Аналитикалық статиканың** негізіне кез келген механикалық жүйенің жалпы шартын белгілейтін ығысудың ықтималдық принципі алынған. **Геометриялық статика** материялық бөлшектер мен абсолют қатты денелерге әсер ететін күштердің қасиеттерін өрнектейтін аксиомаға негізделеді. Геометриялық статиканың тәсілімен қатты дене статикасы да зерттеледі. Мұндай жағдайда есептің төмендегідей екі түрі шешіледі: 
:1) қатты денеге әсер ететін күштер жүйесін қарапайым түрге келтіру;
:2) қатты денеге әсер ететін күштердің тепе-теңдік шартын анықтау.

Статиканың негізгі ұғымдарына *күш*, *центрге* *және оське қатысты күш моменті* және *қос күш* ұғымдары жатады. Статика есептерін шешудің графиктік тәсілдері күштерден құралған көпбұрышты және Вариньон көпбұрышын салуға негізделеді.

## Статиканың аксиомалары
Егер денеге немесе материалдық нүктеге бекітілген күштер жүйесі нәтижесінде дене тыныштық күйде болса немесе инерция бойынша қозғалса, онда бұл күштер жүйесі теңгерілген немесе нөлге эквивалентті деп аталады.[1]

#Дененің механикалық күйін өзгертпей-ақ оған теңгерілген күштер жүйесін қосса немесе алып тастаса болады.[2]

## Есептер
Статикалық анықталатын есептер - белгісіздер саны тепе-теңдік теңдеулер санынан көп емес, тепе-теңдік туралы есептер.

Статикалық анықталмайтын есептер - белгісіздер саны тепе-теңдік тендеулер санынан көп тепе-теңдік есептер.

## Дереккөздер

Санат:Статика
Инвестициялық салық несиесі

**Инвестициялық салық несиесі** – ескірген жабдықтарды ауыстыруды және техника мен технологияның ең жаңа түрлерін енгізуді уәждемелеу мақсатымен әлемдік тәжірибеде қолданылатын тиімді тәсілдердің бірі.

Шын мәнінде, ол – күрделі жұмсалымды мемлекеттің қаржыландыруы, ал нысаны бойынша – салық салынатын табыстың мөлшерін белгілі бір уақыт кезеңі өткеннен кейін кәсіпорынға қалдырылатын салық несиесінің сомасы мемлекетке қайтып оралатындай айырмаға қысқартатын салық жеңілдігі. Инвестициялық салық несиесі, әдетте, жабдықтың құнына пайыз есебімен айқындалады және салық немесе салық салынатын табыс сомасынан тікелей шегеріледі. АҚШ-та, мысалы, мерзімі 3 жылдан кем нысандарға салынатын күрделі жұмсалымнан 6 пайыздық салық шегерімін жасауға және оның басқа түрлеріне салынатын күрделі жұмсалымнан 10 пайыздық шегерім жасауға рұқсат етілген. Бұл әдісті қолдану уақытша пайда алған кәсіпорын үшін де, кем алынған қаражатты кейіннен артығымен қайтарып алатын мемлекет үшін де тиімді.
Инвестицияға жасалатын салық шегерімі жеңілдіктердің баламалы нысаны болып табылады, ол Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде өздерінің параметрлері бойынша пұрсаттылық мәртебесі берілмеген компанияларға салынатын инвестицияны ынталандыру үшін кеңінен қолданылады. Бұл жеңілдіктің мәні мынаған саяды: кәсіпорындар табысының бір бөлігіне салық салынбайды және ол салынған капиталдың шамасы мен берілетін шегерімнің мөлшерлемесі негізінде айқындалады. Қазақстанның жаңа “Салық кодексінде” негізгі қызметті инвестициялауға, жаңа техника мен технологияларды енгізуге жұмсалатын табыстың бір бөлігін салықтан босату көзделген. Болашақта кәсіпорынды қайта құру кезінде шеккен залалдарды кейінгі жылдарға көшіру, яғни келешектегі пайдадан шегеру сияқты ынталандыру әдісі пайдаланылуы мүмкін. Бұл ретте табыстың салық салынатын бөлігі азаяды. Бұл артықшылықты “алғашқылық” немесе басымдылық мәртебесіне ие кәсіпорындарға берген тиімді.

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Статикалық жүйе

**Статикалық жүйе** — тұрақтандырылған режим кезінде (яғни сыртқы әсер шамасы тұрақты болғанда) реттелетін параметрдің мәні оның берілген мәнінен біршама ауытқуда (статикалық ауытқу) болатын әрі ауытқу шамасы жүйеге әсер етуші күш шамасына тәуелді болатын жүйе. Басқаша айтқанда, уақыт өзгерісіне сәйкес тұрақты шамаға ұмтылатын әсерден реттелетін сипаттаманың ауытқуы да кірме әсерге байланысты тұрақты шама болатын жүйе. Қарапайым Статикалық жүйеге су деңгейін реттеуіш құрылғы жатады. Статикалық жүйе автоматты реттеу мәселелерінде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер
Телефония

**Телефония** – ғылым мен техниканың телефон байланысы жүйесін орнату принциптерін, оларды жүзеге асыратын аппаратура шығару, сондай-ақ телефон байланысы арналарымен таратылатын сөздік ақпараттың сапасын бағалау мәселелерімен шұғылданатын саласы. 

 
## Шолу
Телефония жергілікті, аймақішілік, қалааралық және халықаралық телефон келіссөздерін ұйымдастыруға (байланыс орнатуға) және жүргізуге, факстарды жіберуге, сондай-ақ модем байланысын нақты уақытта орнатуға мүмкіндік береді. Телефон байланысын жүзеге асыруға арналған және телефон байланыс тараптарынан, автоматты телефон станцияларынан (АТС), байланыс желілерінен және соңғы абоненттік терминалдардан (телефон аппараттарынан) тұратын техникалық құрылыстар мен жабдықтардың жиынтығы телефон желісі деп аталады.

Сөйлесу кезінде дауыстық сигналдар (біз айтатын сөздер) телефон желісі арқылы екінші тарапқа берілетін электрлік сигналға айналады. Электр сигналы адресатқа жеткенде, ол түпнұсқаның дауыстық сигналдарына айналады. Телефонияның артықшылықтарына мыналар жатады: таралуы, сенімділігі, өте жоғары байланыс жылдамдығы және пайдаланудың қарапайымдылығы, жылдам және салыстырмалы түрде арзан орналастыру мүмкіндігі. Ол аналогтық технологияны қолданады.

## Дереккөздер

 	

Санат:Телефония
Сақина Ғабулкаюмқызы Ахметова

**Сақина Ғабулкаюмқызы Ахметова** (10.3.1930 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы Семей қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1990), профессор (1992).

Алматы педагогика шет тілдер институтының ағылшын тілі факультетін бітірген (1952). Семей педагогика институтының оқытушысы (1952–1957), Мәскеудің облысының педагогика институтының аспиранты (1957–59) болды. Алматы педагогика шет тілдер институтында оқытушы (1959–1986), Қазақ ұлттық техника университетінде шет тілдері кафедрасының меңгерушісі (986–1996) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан проф. «Ағылшын артиклінің синтактикасы мен прагматикасы» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Телефон байланысы

нобай|нобай|
**Телефон байланысы** — сым арқылы немесе радиотолқындар көмегімен дыбысты ақпараттарды қашықтыққа жеткізуді жүзеге асыратын электрлік байланыс түрі. Телефон байланысы кез келген қашықтықтағы абоненттердің тікелей сөйлеуін қамтамасыз етеді. Телефон байланысы 1876 жылы америкалық өнертапқыш А.Белл (1847 – 1922) ойлап тапқан телефон аппараты мен алғашқы телефон стансасының пайда болуынан (1878, АҚШ) басталды. Телефон байланысын жергілікті (қалалық және ауылдық), қалааралық, халықаралық, сондай-ақ мекемелік және жылжымалы (ұялы байланыс, радиотелефондық байланыс) деп бөледі. Телефон байланысы жолы күрделі техникалық құрылыстан (мысалы, кейбір қалааралық кабелдік байланыс жолдарында аралық регенераторлар мен күшейткіштер саны бірнеше мыңға жетеді) тұрады. 20 ғасырдың 80-жылдарының басынан талшықты оптикалық байланыс кабелінің негізінде байланыс жүйелері кең дамыды, абоненттердің радиотелефон арқылы байланысуын қамтамасыз ететін қабылдап-таратқыштардың (ұялы желілер) ұжымдық желісі пайда болды. Өте алыс қашықтықтағы байланыс үшін Жердің жасанды серіктері қолданылады.

## Дереккөздер

 	

Санат:Телефония
Санат:Байланыс
Республикалық қосымша білім беру оқу-әдістемелік орталығы

**Республикалық қосымша білім беру оқу-әдістемелік орталығы** — оқушылар мен жастарға мектептен тыс қосымша білім беретін оқу-әдістемелік орталық.

* 1983 жылы Республикалық пионерлер сарайы болып ашылған. 
* 1996 жылы “Республикалық оқушылар сарайы” республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорын болып қайта құрылды. Орталықта 212 адам жұмыс істейді, олардың ішінде 106 педагог 272 үйірмеде балаларға қосымша білім береді. Үйірме, клуб, секцияларға 7000-нан астам бала қатысса, ауыспалы контингенте (концерт залы, планетарий, мұражай, су алабы, түрлі мерекелер мен іс-шаралар) 60000-нан астам бала қамтылады. Сарай кешені 12 павильоннан, 80-нен астам ғимараттан, 760 орындық концерт залынан тұрады. Бұған қоса орталық елдегі мектептен тыс ұйымдарды ортақ дидактикалық, бағдарламалық және әдістемелік материалдармен қамтамасыз етіп отырады. Мұнда әр түрлі саладағы әдіскерлер мен педагогтардың біліктілігін көтеру курстар мен семинарлар, тәжірибе алмасулар өтеді. Орталықтан “Планета детства” газеті шығады. 

2004 жылғы 28 сәуірде мекеме атауы “Республикалық қосымша білім беру оқу-әдістемелік орталығы” болып өзгерді.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 7 том

## Дереккөздер


Санат:Алматы оқу орындары
Санат:Қазақстандағы орта білім
Телефон стансасы

**Телефон стансасы** – телефон желісінің байланыс арналарын коммуникациялауға арналған техникалық құралдардың кешені орналасқан ғимарат. Телефон стансасында арнайы телефон арналарын байланыстыру, белгілі бір уақытқа сөйлестіру және сөйлесу аяқталғаннан кейін ажырату жұмысы жүргізіледі. Коммуникациялау тәсілдеріне байланысты қолмен жүзеге асырылатын және автоматты телефон стансасы болып бөлінеді.

## Сілтемелер

 	

Санат:Өндіріс
Сағат Сұлтанұлы Жүнісбеков

**Сағат Сұлтанұлы Жүнісбеков** (1942 жылы туған, Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) – ғалым, техникалық ғылым докторы (1991), профессор (1992), Халықаралық инжинерлік академияның академигі, ҚР инжинерлік академиясының академигі. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Қазақ химия-технологиялық институтын бітірген (1963). 1963 – 66 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті астық қабылдау пунктінің инжинері, 1966 – 69 жылдары Қазақ химия-технологиялық институтында материалдар кедергісі кафедрасында ассистент; 1969 – 72 жылдары Ленинград политехникалық институтында аспирант; 1972 – 74 жылдары Жамбыл гидромелиорлық-құрылыс институтында материалдар кедергісі кафедрасында аға оқытушы; 1985 – 87 жылдары Ленинград политехникалық институтында докторант; 1987 – 94 жылдары Жамбыл гидромелиорлық-құрылыс институтында құрылыс материалдары кафедрасында доцент, профессор, меңгеруші; 1994 жылдан ҚР Инжинерлік академиясының Жамбыл бөлімінің төрағасы, 1996 жылдан Жамбыл гидромелиорлық-құрылыс институтында оқу-тәрбие ісі жөніндегі проректор. 70 ғылыми мақаланың, 6 монографияның авторы.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Оғыланды

**Оғыланды** – Үстірттің оңтүстік сілеміндегі киелі орын. Бекет ата мешіті осы қасиетті орынға жақын орналасқан. Ел арасында сақталған аңыздарға қарағанда, Бекет атаны осы жерден мешіт салуға бастап келген де Оғыланды екен. Оғыланды түркі сөзі, ол ұлан, бала деген ұғымды береді. Қорым қатардағы қарапайым орын емес, бірыңғай балалар жерленген жер болып, әулиелік “Оғыланды” деп аталады. Оғыландының қай ғасыр мұрасы екенін дәлелдейтін деректер жоқ.

## Сілтемелер
*Киелі орын
*Бекет ата

## Дереккөздер


Санат:Киелі жер
Телефон-Телекс нарығы

**Телефон-Телекс нарығы** — фьючерстік биржа әрекет ететін нарықта нақты тауармен сауданы ұйымдастыру нысаны. Телефон-Телекс нарығы қандайда болсын нақты ұйымдық немесе заңды құрылым құруды көздемейді. Мұндай нарықтағы мәмілелер саудагерлер қауымдастықтары әзірлеген үлгілік келісімшарттар негізінде жасалады. Саудада түйінді рөл делдалдарға жүктеледі; келісімшарттар негізінен телекс пен факс арқылы жасалады, олармен берілген хабарлама мәміленің жасалғанын заң жүзінде қуаттау болып табылады. 

## Сілтемелер
Ода

***Ода*** ( — ән, жыр) — мадақтау, дәріптеу түріндегі шығарма. Аса қуанышты, тым көтеріңкі рухта жазылады. Есімі елге тараған адамдарға немесе батырларға, салтанатты окиғаларға арналып шығарылады. Ода ежелгі Грекиядан шыққан (б.з.б. 4 ғасырда). Рим ақыны Гораций (б.з.б. 1 ғасырда) Оданы музыкадан бөліп дербес әдеби жанр ретінде қалыптастырды. Ол Еуропаға орта ғасырларда тарады. Қазақ әдебиетінде 19 ғ-да Оданың өз үлгілері қалыптасты Ораз ақынның* "Балқы Базарды мадақтауы"*, Байтоқ жыраудың Жәңгір хан сарайын сипаттаған Одасы, Махамбеттің *"Исатай деген ағам бар"*, Орынбай Кертағыұлының *"Асса- лаумағалейкум, батыр Ерден"* атты өлеңін Оданың таңдаулы нүсқала- ры дей аламыз. Қазақ кеңес поэзиясында Жамбыл Жабаевтың (*"Амангелді"*), Т.Жароковтың (*"[[Максим Горький]]ге", "[[Жамбыл]]ға"*, 1938), т.б. туындылары Ода жанрына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет жанрлары
Санат:Ежелгі Грекия театры
Инвестициялық саясат

**Инвестициялық саясат** – инвестициялардың неғұрлым басым бағыттарын айқындайтын шаралар жүйесі; өндірісті, кәсіпкерлікті дамыту, пайда немесе басқа да түбегейлі нәтиже алу мақсатында шаруашылық жүргізуші субъектінің (кәсіпорынның, фирманың, компанияның, т.б.), аймақтың, елдің ішінде де, сондай-ақ одан тысқары жерлерде де қаражат (инвестиция) салудың көлемін, құрылымы мен бағытын белгілейтін шаруашылық шешімдерінің жүйесі.

Инвестициялық бағдарламаларға сәйкес инвестициялық саясат мынадай жолдармен жүзеге асырылады:
:* мемлекеттік инвестицияларды тікелей басқару;
:* салық жеңілдіктерін беру; демеуқаражат, жәрдемқаражат, бюджеттік несие түрінде қаржылай көмек беру;
:* тиісті несие саясатын, баға белгіленімін;
:* амортизациялық саясат жүргізу;
:* нормалар мен стандарттардың қолданылуына, сондай-ақ, міндетті түрде сертификаттау ережесінің орындалуына бақылау жасау.

Қолайлы инвестициялық ахуал жасаудың арқасында:
:* жаңа технологияларды, озық техника мен ноу-хауды енгізу;
:* ішкі рынокты жоғары сапалы тауарлармен және қызмет көрсетулермен молықтыру;
:* отандық тауар өндірушілерді мемлекеттік қолдау және ынталандыру;
:* Қазақстан Республикасының шикізат базасын ұтымды әрі кешенді пайдалану;
:* менеджмент пен маркетингтің қазіргі әдістерін енгізу; жаңа жұмыс орындарын ашу;
:* жергілікті кадрларды оқыту жүйесін енгізу, олардың біліктілік деңгейін көтеру;
:* өндірістің қарқынды дамуын қамтамасыз ету;
:* қоршаған табиғи ортаны жақсарту міндеттері шешіледі.

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Мақсұт Ғұмарұлы Ахтямов

**Мақсұт Ғұмарұлы Ахтямов** (1936 ж.т., ҚХР, Алтай қаласы) – биология ғылымдарының докторы (1992).

ҚазМУ-ды (1963, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің онкология және радиология Қазақ ғылыми-зерттеу институтының радиобиология лабораториясының кіші ғылыми қызметкері (1964–1978), ісіктердің эпидемиологиясы лабораториясының кіші, аға ғылыми қызметкері (1979–1992), ракқа қарсы күрес және оны енгізу ғылыми ұйымдастыру лабораториясының бас ғылыми қызметкері (1993–1994). 1995 жылдан ісіктердің биохимиясы лабораториясының бас ғылыми қызметкері. 50-ден астам ғылыми мақаланың авторы.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Мақсұт Ғұмарұлы Ахтямов | Научный центр противоинфекционных препаратов 
*Ғылыми-техникалық ақпарат бөлімі | Научный центр ...

Санат:Тұлғалар
Инвестициялық сертификат

**Инвестициялық сертификат** – инвестицияның заңды екенін куәландыратын құжат, яки инвестициялық қордағы үлес туралы куәлік. Ол инвестициядан белгілі бір табыс алуға құқық береді, бірақ оның мөлшері (пайыз есебімен) алдын ала көрсетілмейді. Инвестициялық сертификат дауыс алу құқығын бермейді және қандай да болсын міндеттеме жүктелмейді.

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Зұлқарнай Алдамжаров

**Зұлқарнай Алдамжаров** (5 желтоқсан 1937 жыл, Атырау облысы, , Сарайшық ауылы – 8 қараша 2005 жыл, ) — қазақстандық ғалым, тарих ғылымының докторы (1986).

ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1973–1976 ж. Атырау облысы кәсіптік-техника білім беру басқармасының аға әдіскері, 1977–1980 жылдары Қазақстан КП Атырау облысының комитеті жанындағы марксизм-ленинизм университетінің директоры, 1962–1967 және 1971–1972 жылдары Атырау облысының педагогика институтының оқытушысы, кафедра меңгерушісі, факультет деканы, 1980 жылдан осы институттың проректоры, 1989 жылдан Қостанай университетінің ректоры болды. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты — Қазақстанды кеңестендіру тарихнамасы. Алдамжаров 5 монографияның, 300-ден астам ғылыми еңбектің авторы. Парасат орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Қазына қоры

“Қазына” – Қазақстанның тұрақты даму қоры. ҚР Президентінің *“Қазақстан Республикасының индустриялық-инновациялық саясаты шеңберінде ұлттық [[экономика]]ның бәсекелесу қабілетін одан әрі дамыту жөніндегі шаралар туралы”* 2006 ж. 16 наурыздағы Жарлығын іске асыру үшін ҚР Үкіметінің 2006 ж. 15 сәуірдегі қаулысымен құрылған. Қор қызметінің негізгі мақсаты – ұлттық экономиканың әртараптандыру, Қазақстанның экспорттық әлеуетін арттыру, оның аймақтық және әлемдік экономикаға ойдағыдай бірігуін қамтамасыз ету міндеттерін іске асыру шеңберінде еншілес ұйымдарды тиімді корпоративтік басқару арқылы инвестициялық және инновациялық белсенділікке ынталандыру. Осы мақсатта үкімет ұлттық даму институттарын құрды. Олар ұзақ мерзімді келешекте Қазақстан экономикасы құрылымының шикізаттық бағдарлануын бәсеңдетуге, содан соң айтарлықтай қысқартуға мүмкіндік беретін жобаларды іске асыруда тәуекелді инвесторлармен бөлісуге тиіс.Даму институттарының стратегиялық мәні бар ірі инвестициялық жобаларды іске асыруға қатысуы кешенді сипатта болады. *“Қазына”* қоры – *“[[Қазақстан]] даму банкі”*, *“Қазақстан инвестициялық [[банк]]і”*, *“Ұлттық [[инновация]]лық қоры”*, *“Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры”*, *“[[Маркетинк|Маркетингілік]]-талдамалы зерттеулер орталығы”* акционерлік қоғамдарының, *“Қазақстанның инвестицияларға жәрдемдесу орталығы”* ЖШС-нің, *“Экспорттық несиелер мен инвестицияларды сақтандыру жөніндегі мемлекеттік сақтандыру корпорациясы”*, *“Kazyna Capital Management”*, *“Әлеуметтік инновациялық технологиялар”* акционерлік қоғамдарының бірден-бір акционері. “Қазына” қоры даму институттары қызметінің барлық бағыттарында бастапқы диагностика жүргізе отырып, корпоративтік рәсімдеріне талдау жасады және оларда қаржы тәртібін күшейту мақсатымен бюджеттік жоспарлаудың бірыңғай үдерісін енгізді, қызметіне мониторин жасады. ИСО 9001:2000 халықаралық сапа стандарттары енгізіле бастады.  

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Самұрық-Қазына

## Сыртқы сілтемелер
*http://www.samruk-kazyna.kz/page.php
*http://i-news.kz/news/2011/05/27/5650582.html
*http://www.resurs.kz/catalog/7kazyna
*http://www.rfcaratings.kz/ru/node/34 

Санат:Қазақстан қорлары
Инвестор

**Инвестор** – инвестицияны жүзеге асыратын жеке немесе заңды тұлға, мемлекет.

Инвестор ең алдымен үнемі табыс алуға, күрделі қаржысының қауіпсіз болуына және капитал құнының өсуіне мүдделі. Мемлекет, аймақтар, ұйымдар, кәсіпорындар, жеке адамдар, құнды қағаздар рыногіндегі ойыншылар инвестор бола алады. Инвестициялау мақсатына қарай стратегиялық және қоржынды инвесторларға; шаруашылық қызметінің бағытына қарай институционалдық және жеке инвесторларға; резиденттерге қарастылығына қарай шетелдік және отандық (ұлттық) инвесторларға бөлінеді.

**Шетелдік инвестор** – шетелдік заңды тұлғалар, шет ел азаматтары мен азаматтығы жоқ адамдар, шет мемлекеттер.

**Ұлттық инвестор** – Қазақстан Республикасында тұрақты тұратын, Қазақстанда инвестицияны жүзеге асыратын жеке не заңды тұлға.

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Санат:Құқық
Санат:Заң
Ресурстар

**Ресурстар** (французша ressourse — құрал-жабдық, мүмкіндік), босалқы қорлар — табыс, ақшалай және басқа қаражат, құндылықтар мен олардың көздері. 

Негізгі түрлері: 
* ақпараттық ресурстар — әлеуметтік мәні бар және қоғамдық іс-тәжірибеде пайдаланылатын ақпараттық материалдардың (ақпараттық құжаттардың, ақпараттың), сондай-ақ ғылыми-техникалық ақпараттың жиынтығы; 
* банк ресурстары — банктердің меншікті және сырттан тартылған қаражатының жиынтығы, оны банктер несиелендіру және актив операцияларын жүргізу үшін пайдаланады; 
* бюджет ресурстары —барлық деңгейдегі бюджеттерге кіріс ретінде түсетін ақшалай қаражат; 
* еңбек ресурстары — халықтың еңбекке жарамды бөлігі;
* қаржы ресурстары — мемлекеттің, кәсіпорынның, ұйымның қарамағындағы ақшалай қаражат қорларының жиынтығы;
* материалдық ресурстар — еңбек заттары мен құралдары: машиналар мен жабдық, шикізат, негізгі және қосалқы материалдар, жартылай фабрикаттар, отын, аяқталмаған өндіріс және өндіріс қалдықтары, машиналар мен жабдықтарды жөндеуге арналған қосалқы бөлшектер, ыдыс;
* табиғат ресурстары — жер, су, әуе байлықтары, пайдалы қазбалар, орман, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі түріндегі табиғи, экономикалық, өндірістік ресурстар; 
* экономикалық ресурстар — фирманың, кәсіпорынның меншігіндегі және пайда алу үшін пайдаланылатын негізгі құрал-жабдықтың, бейматериалдық активтердің, басқа да құндылықтардың, ақшалай қаражаттың жиынтығы, өндірісті қамтамасыз ету көздері деген мағынаны білдіретін іргелі экономикалық теория ұғымы; 
* экспорттық ресурстар — сыртқы нарықтарда өткізуге арналған өнім, көрсетілетін қызметтер, жекелеген жұмыс түрлері, қаржы-қаражат; 
* энергетикалық ресурстар — отынның барлық түрлерінің қорлары.
* сарқылмайтын ресурстар
Статистикалық физика

Статистикалық физика – теориялық физиканың макроскопиялық денелердің қасиеттерін, оларды құрайтын атомдар мен молекулалардың құрылысы тұрғысынан зерттейтін саласы. Өте көп бөлшектерден тұратын жүйені зерттеу үшін ықтималдықтар теориясына негізделген арнайы статистик. тәсілдер пайдаланылады. Бұл тәсілдер денені құраушы бөлшектерді сипаттайтын классикалық механика не кванттық механика теңдеулеріне негізделеді. Осыған сәйкес статистикалық физика классикалық және кванттық статистикалық физика болып бөлінеді. Классикалық статистикалық физика негізін 19 ғасырдың 2-жартысында неміс физигі Р.Клаузиус (1822 – 1888) (идеал газ күйінің теңдеуі, т.б.), ағылшын физигі Дж.Максвелл (1831 – 1879) (газ молекулаларының жылдамдықтары бойынша үлестірілу заңы, т.б.), австриялық Л.Больцман (1844 – 1906) (сыртқы күштер әсер ететін газ молекулаларының жылдамдық және координаттар бойынша үлестірілу заңы, энтропия ұғымы, т.б.) қалады. Кинетикалық теорияның қарапайым ұғымдарының орнына статистикалық физиканың жүйені сипаттау үшін жалпылама координаттар мен импульстарға негізделіп жетілдірілген теориясын 19 ғасырдың соңында америкалық физик Дж. У. Гиббс (1839 – 1903) ұсынды. Бұл теорияны тек газдар үшін емес, барлық денелер үшін де қолдануға болады. Осының негізінде көптеген заңдар мен жаңалықтар (мысалы, фазалар ережесі, термодинамиканың бастамалары, сұйықтар мен ерітінділер теориясы, электрлік және магниттік құбылыстар, диэлектрлік өтімділік пен ферромагнетизмнің температураға тәуелділігі, т.б.) ашылды. Бұл салада француз физигі П.Кюри (1859 – 1906), кеңестік ғалымдар Я.И. Френкель мен Л.Д. Ландау (1908 – 1968), т.б. зор еңбек сіңірді. Кванттық статистикалық физиканың негізі 20 ғ-дың 30-жылдары қаланды. Спині Планк тұрақтысының жартысына тең бөлшектерден тұратын жүйе Ферми-Дирак статистикасында зерттеледі. Кванттық статистикалық физика теңдеулерін тепе-теңдік күйде өтпейтін құбылыстарды зерттеу үшін де пайдалануға болады. 
= Пайдаланған сілтеме =
Телехабар

**Телехабар** – теледидар бағдарламаларын құру және оларды эфирге тарату; коммуникациялық құралдардың бірі. Алғашқы жүйелі телекөрсетілімдер 1936 жылы Ұлыбритания мен Германияда басталды. Телехабар теледидарлық орталық, радиохабар таратушы стансалар және оларды жалғастыратын байланыс жолдары, радиорелелік байланыс жолдары кіретін желі бойынша іске асырылады.

## Сілтемелер

 	

Санат:Байланыс
Александр Ильич Ашанин

**Александр Ильич Ашанин** (1947 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Моховое ауылы) – зоотехник, ауыл шаруашылық ғылыми докторы (1977).

Омбы ауыл шаруашылық институтын бітірген (1970). Ауыл шаруашылық агрохимия қызмет көрсету Орталық ғылыми-зерттеу институтының Алматы бөлімшесінің кіші, аға ғылыми қызметкері (1972–83), Қазақ мал шаруашылық технология ғылыми-зерттеу институтының аға ғылыми қызметкері (1983–93), жетекші ғылыми қызметкері (1993–96), 1996 жылдан бас ғылыми қызметкері болып жұмыс істеді. 55-тен астам ғылыми еңбектің авторы.

## Шығармалары
*Рекомендации по заготовке сена методом активного вентилирования, А., 1986;
*Норма расхода зеленой массы на приготовление различных видов кормов. Справочное пособие, М., 1988.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Ашанин Александр Ильич
*«НПЦЖВ»: Диссертационный совет 
*медицина ғылымдары бойынша - Білім және ғылым саласындағы бақылау ...
Инвойс

thumb|right
**Инвойс** (ағылшынша *іnvoіce* – шот, фактура) – сатушы шарт жасалғаннан кейін сатып алушының атына жазатын шот-фактура‚ онда тауар мен сатушы туралы мәліметтер беріледі. Инвойс есеп айырысу және бухгалтерлік өткізбелер үшін негіздеме болып табылады. Импорт-экспорт операцияларында қолданылады.

## Сілтемелер


Санат:Сауда
Статоскоп

**Статоскоп** ( – тұрған, қозғалмайтын және ) – негізінен аэрофототүсірім кезінде ұшу биіктігінің өзгерісін тіркеуге арналған аспап. Статоскоп ұшу биіктігіндегі тербеліс кезіндегі атмосфералық қысымның өзгерісін көрсететін дифференциялық барометрден тұрады. Статоскоптың көрсетулері статограмма деп аталатын арнайы фотопленкада диаграмма түрінде белгіленеді. Статограмма көрсеткіші бойынша фотоға түсіру биіктігінің айырмасын анықтайды.

 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Ингаляция

thumb|right
**Ингаляция** ( – дем арқылы жұту, дем тарту) – емдік мақсатта биологиялық активті заттарды не дәрі-дәрмектерді дем арқылы организмге енгізу әдісі.

Ингаляцияның табиғи (ионға және озонға толы тау ауасын, тұзды және ылғалды теңіз ауасын, қылқан жапырақты ормандағы бальзамды және озонды ауаны, т.б. дем арқылы ішке тарту) және жасанды (арнаулы ингаляторлардың көмегімен) түрлері бар (мысалы, аэрозольингаляция, аэроионоингаляция, электраэрозольингаляция, т.б.). Будың екпінімен немесе сығылған ауамен дәрілік заттар ингалятор арқылы ауру адамның тыныс алу жолдарына түседі. Майда бөлшектенген дәрілік заттар тыныс алу жолының сілекейлі (шырышты) қабықшасымен тікелей жанасып, тез қанға сіңеді де, аурудан тезірек айығуға себін тигізеді. Арнайы ингаляциялық ерітінділер мен қоспалар тыныс жолдарынан сілекей (шырыш) мен қақырықты түсіруді жеңілдетеді. Ингаляция емі ринит, гайморит, бронхит, созылмалы өкпе қабынуы, т.б. ауруларды емдеу және олардың алдын алу үшін дәрігердің ұсынысы бойынша ғана қолданылады. Мұрыннан қан кеткенде, қан түкіргенде, жүрек-қан тамырларының не тыныс алудың тапшылығы сипат алған өкпе және жүрек аурулары кезінде, гипертония ауруларында, т.б. ингаляцияны жасауға болмайды. Жеке пайдалану үшін құрылымы әр түрлі, қалтаға салып жүретін ықшам ингаляторлар шығарылды. Мысалы, “астмопент”, “ингалипт”, “ингакамф”, т.б. ингаляторлар даяр дәрі қоспасымен (камфора, ментол, эвкалипт майы) толтырылған. Ал кейбір түрінде, мысалы, махольда ингаляторында бүріккіш бар, оған пайдаланар алдында қажетті дәрі қоспасын толтырады. Ингаляцияның ұзақтығы 1 – 3 мин, қолдану жиілігі күніне 3 – 5 рет.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Тұрмыс
Исатай Қуанұлы Ашетов

**Исатай Қуанұлы Ашетов** (15.4.1952 ж.т., Батыс Қазақстан облысы Ақжайық ауданы Бударин ауылы) – ветеринария ылымдарының докторы (1996).

Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген (1979, қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық зерттеу университеті).

Орал облысы ауыл шаруашылық басқармасында аға ветеринар, туберкулез және бруцеллез ауруларымен күресу жөніндегі экспедиция бастығы (1979–1983), Батыс Қазақстан ауыл шаруашылық институтында доцент, кафедра меңгерушісі, декан қызметтерін атқарған. Оның негізгі ғылыми жұмыстары мал түліктерінің ауруларына және олармен күресу шараларын зерттеуге арналған.

## Ғылыми еңбектері
*«Внутренние незаразные болезни», 1993;
*«Рекомендации по лечению и профилактике основных дельминтозов верблюда», 1993

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Одоакр

**Одоакр**, Одеакор (431 жылы шыққан – 15.3.493, Равенна) – ғұн қолбасшысы. 469 жылдан ғұндарға қоса германдардың герул, скир тайпаларына билік жүргізді. Батыс Рим империясының құрамына кірген жалдамалы герман жасақтарын басқарды. 472 жылы 11 шілдеде Рицимир мен Одоакрдың әскерлері Рим қаласын басып алды. 476 жылы 23 тамызда батыс римдік соңғы император Ромулды тақтан түсіріп, билікке келді. Бұл оқиға, яғни Батыс Рим империясының құлауы Еуропа елдері тарихнамасында ежелгі заман тарихиның аяқталған кезі болып есептеледі. 493 жылы Солтүстік Италияға басып кірген остготтардың билеушісі Теодорихтің қолынан қаза тапты. Аттила туралы жазылған тарихи және әдеби шығармаларда Одоакр оның шәкірті және ізбасары ретінде баяндалады.

## Сілтемелер
*Ғұндар
*Қолбасшы

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Телжан

**Телжан** (2002 жылға дейін — *Толбухинское*) — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы ауыл, Телжан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Кішкенекөл ауылынан шығысқа қарай 16 км-дей жерде.  

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 769 адам (359 ер адам және 419 әйел адам) болса, 2009 жылы 572 адамды (279 ер адам және 293 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы тың және тыңайған жерлерді игеру кезінде қаланды. 1954–1996 жылдары Көкшетау облысы Қызылту ауданындағы астық кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде 1996 жылы ЖШС және 20-дан астам шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

	

Санат:Уәлиханов ауданы елді мекендері
Ульданов Ғалым Аллаярұлы

**Ульданов Ғалым Аллаярұлы** (15.2.1925, Ресей, Челябi облысы Нязепетровск ауданы Аптряково с. – 9.10.1999, Алматы қ.) – медицина ғылымының докторы (1969), профессор (1971), Қазақ КСР-інің еңбек сiңірген ғылым қайраткерi (1983). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті ) және аспирантурасын (1958) бiтiрген соң осы институтта ассистент, доцент (1958–69), кафедра меңгерушісі (1974), Қазақ көз аурулары ғылыми-зерттеу институтының директоры (1974–88) қызметтерін атқарған. 1968 ж. «Клиника поражений органа зрения на почве онхоцеркоза (по данным наблюдений в Западной Африке)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. Негiзгi ғылыми еңбектерi Қазақстанда офтальмологиялық қызметтi ұйымдастыру, көз хирургиясы мәселелерiне арналған. Ульдановтың басшылығымен көздi жанасу арқылы түзететiн және әрбiр адамның көзiне лайықтап жасалған жасанды көз қою лабораториясы ашылып, ол жаңа құралдармен жабдықталды. Ульданов зақымданған көзге пластикалық операция жасау тәсiлдерiн ұсынды. 150-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. Халықтар достығы орденiмен марапатталған.

## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық медицина университеті 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қазақстан аграрлық партиясы

**Қазақстан аграрлық партиясы** – қоғамдық-саяси ұйым. 

## Тарихы
Құрылтай съезі 1999 жылы 6 қаңтарда Астана қаласында өтті. Съезде партия жарғысы мен бағдарламасы қабылданды, төрағасы болып Ромин Мәдинов сайланды. 1999 жылғы 16 наурызда Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінде тіркелген.

Партия ауыл тұрғындары мен аграрлық сала жұмысшыларының әлеуметтік, мәдени, азаматтық, саяси, экономикалық құқықтары мен мүдделерін қорғау, Қазақстан мемлекеттігін нығайтуға ықпал жасауды мақсат етті. Қазақстан аграрлық партиясын негізінен ауыл шаруашылығы еңбекшілері, фермерлер, жеке қожалықтар, ауылдық кооперативтер мен бірлестіктер құрады.

1999 жылы Парламент сайлауында партия 7%-дық межеден өтіп, Парламент Мәжілісінде 2 депутаттық орын алды. Қазақстан аграрлық партиясының парламентте 11 депутаттан тұратын тобы бар. Партияның баспасөз органы – “Мерей” журналы мен “Аграрлық Қазақстан” газеті болып табылады. Қазақстанның барлық облыстарында және Астана мен Алматы қалаларында өкілдіктері қызмет жасайды. Қазақстан Республикасының 2002 жылы 15 шілдеде қабылданған “Саяси партиялар туралы” Заңына сәйкес 2003 жылы 6 наурызда Әділет министрлігінде қайта тіркеуден өтті. Партияның 90 мыңнан астам мүшесі болды.

2005 жылғы 27 қыркүйекте Петропавл қаласында Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың қатысуымен партияның VI кезектен тыс съезі өтті. Съезд барысында партия 2005 жылғы президенттік сайлауда Нұрсұлтан Назарбаевтың кандидатурасын қолдайтынын жариялап, Аграрлық партияның қазіргі мемлекет басшысын қолдау жөніндегі Халықтық коалицияға қосылатынын мәлімдеді.

2006 жылғы 22 желтоқсанда Қазақстанның Аграрлық партиясы таратылып, президенттік «Нұр Отан» Халықтық демократиялық партиясына қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан саяси партиялары
Шекшекей

**Шекшекей** (туған, өлген жылы  белгісіз) — батыр, Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліс басшыларының бірі. Ығылман Шөрекұлының, Мұрат Мөңкеұлының белгілі жыр-дастандардағы көтеріліс батырларын санамалайтын шумақтарда аталғанымен, ресми құжаттардың ешқайсысында Шекшекей есімі кездеспейді. Бірақ ел ішінде оның ерлігі аңызға айналған. Бір назар аударатын жайт — көтеріліс жеңілген сәтте Исатай батырларының барлығы Жайықтың Бұхар бетіне өтіп, туыс-жұраттарын сағалағанда, Шекшекей ғана Құтымға (Астрахан) қашқан. Осы дерек астарына мән бере отырып, зерттеуші Әнес Сарай Шекшекей батыр өзге ағайындары ханды жақтап жатқанда Исатай қолына қосылған төлеңгіт Шеменбай Досайұлы шығар деп жорамалдайды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Ұлт-азаттық қозғалыстардың көсемдері
Ингибиторлар

**Ингибиторлар** (латынша *іnhіbeo* – тоқтату, тежеу) – зиянды химиялық реакцияларды (металдардың коррозияға ұшырауын, жағар май, тамақ өнімдерінің тотығуын), тірі организмдегі ферменттер активтігін, өсімдіктердің өсуін тежейтін табиғи және синтетикалық заттар.

**Тежелу** – активті орталықтары (центрлері) немесе активті бөлшектері бар катализдік және тізбекті реакцияларға тән ингибиторлардың қатысуымен жүргізілген реакция кинетикасы катализдік және тізбекті реакциялар үшін принциптік тұрғыдан әр түрлі болады. **Ингибиторлардың** тежеу әсері олардың катализатордың активті орталықтарын  оқшаулауы арқылы немесе активті бөлшектермен әрекеттесуі нәтижесінде тізбекті жалғастыруға шамасы жетпейтін активтігі төмен радикалдар түзуі салдарынан болады. **Ингибиторлар** жүйеге өте аз мөлшерде қосылады (10–2 – 10–5 моль%). Әр реакция үшін өзіндік ингибиторлар болады. Мысалы, радикалдық полимерленуді хинон және нитроқосылыстар, хлор мен сутегі реакциясын NCl3 және O2, ал органикалық қосылыстардың тотығуын фенолдар, ароматикалық аминдер тежейді, т.б. **Ингибиторлар** қолдану процесіне байланысты әр түрлі аталады. Коррозия ингибиторларын коррозияға ұшырай бастаған жерлерге жаққанда материалдың бұзылу жылдамдығы азаяды немесе тоқтайды. Онда альдегидтер, аминдер және фосфориттер қолданылып, қышқылдардың зиянды әсерін азайтады. Тотығу ингибиторларына ағаш шайырының 240 – 300°С-тағы фенолды фракциялары жатады. Бұл затты бензинге қосу арқылы оның шайырға және қышқыл заттарға айналу процесін тоқтатады. Тамақ өнімдерінің тотығу ингибиторларына май және аралас өнімдердің тотығуын баяулататын табиғи немесе синтетикалық заттар жатады. Полимерлеу ингибиторлары кіші молекулалардың (мономерлер) бірігіп, үлкен молекулалы (каучук, пластмасса, т.б.) заттарға айналу процесін баяулататын не тоқтататын заттар. Оларға күкірт, фенолдар, таннин, канифоль, мыс тұздары, т.б. жатады.

## Сілтемелер


Санат:Химия
Андрей Тихонович Ащеулов

**Андрей Тихонович Ащеулов** (29.8.1925 ж.т., Алтай аймағы, Барнауыл қаласы) – заң ғылымдарының докторы (1971), профессор.

Алматы заң институтын (1951), КСРО ҒА құқық институтының аспирантурасын (1952–1955) бітірген. Алматы милиция мектебінің азаматтық-құқық тәртібі, әкімшілік құқық, мемлекеттік-құқық тәртібі, конституциялық құқық  кафедраларында аға оқытушы, доцент, меңгеруші қызметтерін атқарды (1956–1998).

## Шығармалары
*Страховые правоотношения, А., 1972;
*Налоговые правоотношения, А., 1972;
*Правовое положение межхозяйственных предприятий, А., 1994.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Ащеулов Андрей Тихонович 
*Список ученых и исследователей
Лу Синь

## '''Лу Синь'''
Лу Синь (шын аты-жөні — *Чжоу Шужэнь*) (25.9.1881, Шаосин қаласы — 19.10.1936, Шанхай қаласы) — қытай жазушысы, қоғам қайраткері, қазіргі қытай әдебиетінің негізін салушы. Шығармалары 1911 жылдан жариялана бастады. “А-Кьюдің ақиқат тарихы” повесі, “өран”, “Сенделістер”, т.б. әңгімелер жинақтары, сатиралық өлеңдер кітабы, ертегілер жинағы, публицистикалық кітаптары жарық көрген. “Қытай прозасының қысқаша тарихы” атты зерттеуінде демократияшыл ұлттық әдебиетке талдаулар жасалған. Таңдамалы әңгімелер жинағы қазақ тілінде шықты (1951, 1958).

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы
Ингредиент

**Ингредиент** (латынша *іngredіens* – енетін, кіретін) – кейбір күрделі қосылыстар не қоспалардың құрамдас бөлігі.

Биологиядағы **ингредиент** – қуаң өңірлердің (құрғақ далалы алқаптар мен шөлейтті жерлер) өсімдік жамылғысында уақытша кездесетін өсімдік түрлері. Ингредиент кездейсоқ жағдайда дамиды, яғни өсімдік түрлерін өсімдік жамылғысының арасынан жаңбыр көп жауған ылғалды жылдарда көруге болады. Мысалы, кейбір ингредиент түрлер ылғалды ерте көктемде қажет етсе, кейбір түрлер қара күзде өсімдіктердің вегетациялық кезеңі басталған шақта не оның аяқталар кезінде қажет етеді. Қуаңшылық жылдары ингредиент түрлер мүлдем өспейді. Табиғаттың қолайсыз жағдайында тұқым күйінде ұзақ сақталып, олардың тұқымнан өнгіштігі баяу жүреді. Қара күзде екі жылдық өсімдіктердің жер бетіне өте таяу топталып өскен жапырақтары жетіледі де, ерте көктемде олар гүлдеп жемістенеді. Нағыз ингредиент түрлерге тарбақ арпабас, шалғындық беде, тесік жапырақты шытырмақ, т.б. өсімдіктер жатады. Ингредиент терминін 1910 жылы алғаш рет ғылымға поляк ботанигі Ю.Пачоский (1864 – 1942) енгізген.

## Сілтемелер


Санат:Биология
Йоханес Бенцинг

**Бенцинг (Benzing) Иоханес**(1913 жылы туған, Германия, Берлин) – неміс түркітанушысы, Германияда Орта Азияны зерттеудің негізін салушылардың бірі, Майнц академиясының академигі (1966).

Берлин ун-тін бітірген. 1956–1963 ж. Түркияда ГФР консулы болды. Бенцингтің оқуына, ғалым ретінде қалыптасуына эмиграцияда жүрген М.Шоқайкөмек берген. Бенцинг қазақ тілі бойынша бірнеше оқу құралдарын жазған. 1928 ж. қазақ ақыны М.Жұмабаевтың өлеңдерін неміс тіліне аударып жариялаған. 20 ғ-дың 30–40-жылдары Орт. Азия тарихын зерттеумен айналысқан. «Түркістан халықтарының тәуелсіздік үшін күресі» (1937), «Большевиктер, түркі халықтары және ислам» (1937–1938), «Кеңес Одағының түріктері», т.б. мақалалар мен «Алтайтану және түріктануға сыни шолу» (1988) атты монографиялардың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Германия тұлғалары
Санат:Түркітанушылар
Лусон

thumb|

**Лусон** (Luzon) — Филиппин топаралындағы ең ірі арал. 

*Ауданы 105,6 мың км². өз. 750 км, ені 270 км.
*Оңтүстік жағалауы көптеген шығанақтармен тілімделген.
*Жер бедері негізінен таулы, биіктігі 2934 м-ге (Пулог тауы) дейін жетеді.
*Лусонда бірнеше әрекетті жанартау (Майон жанартауы, биіктігі 2462 м, т.б.) бар.
*Алтын, хром, мыс және темір кен орындары ашылған. Климаты субэкваторлық муссондық.
*Ауаның орташа температурасы солтүстігінің жазық бөлігінде 23 — 25ӘС, оңтүстігінде 27 — 29ӘС.
*Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 2000 — 3000 мм.
*Өзендерінің суы мол.
*Тауда субэкваторлық және муссондық орман өседі, аңғарлары — саванна. Күріш, қант қамысы, жүгері, темекі, абака және кокос пальмасы өсіріледі.
*Лусонда Филиппиннің астанасы Манила және ірі порты — Кесон-Сити орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Филиппин аралдары
Ингрессия

thumb|right
**Ингрессия** *([[латын тілі|латынша]]: іngressіo – ену)* – су деңгейінің көтерілуінен немесе жағалаудың төмендеуінен теңіз суының құрлық жағалауындағы ойыс жерлерге енуі.

Ингрессияның теңіз жағалауларындағы аса таралған көріністері – шығанақтар мен қойнаулар. Олар, көбінесе, порт, айлақ жасауға, кеме тоқтатуға қолайлы. Жағалаудағы жер бедерінің ерекшеліктеріне қарай (таулы, тегіс, жазықты, ойпатты) ингрессиялық жағалаулар алуан түрлі болады. Олардың пайда болуына байланысты: гляциальдік (фьорд, шхер), флювиальдік (риас, лиман), эолдық (Арал теңізі), денудациалық болып бөлінеді. Мұндай құбылыс Қазақстан жерінде Каспий теңіз жағалауында кең орын алған.

## Сілтемелер


Санат:География
Санат:Геодезия
Референц-эллипсоид

**Референц-элипсоид** — Жер бетінде белгілі бір мөлшері мен орны бар жер эллипсоиды. 

Ол жер бетінде жүргізілген барлық геодезиялық өлшеулер нәтижесі келтірілетін көмекші математикалық бет ретінде қолданылады. Референц-элипсоид бетке топографиялық түсірулер және сол бойынша жасалған жер бетінің картасы да жатады. 

## Дереккөздер

Санат:Жер денесі
Нұрмағамбет Глаждынұлы Аюпов

**Нұрмағамбет Глаждынұлы Аюпов** (1955 ж.т., ҚХР, Құлжа қаласы — 2010) — философия ғылыми докторы (2004), профессор (2006).

ҚазМУ-дың (1981, қазіргі ҚазҰУ) физика-математика факультетін бітірген. Алматы қаласындағы №122-орта мектебінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры (1976–1992), Көкшетау облысы Щучинск қаласындағы турбазаның мектеп туризмі әдіскері, Алматы мемлекеттік университетінің лицей-колледжінің директоры, оқу-тәрбие ісі бойынша директордың орынбасары (1992–2003), 1992 жылдан ҚазҰПУ-да оқытушы, диссертация кеңестің ғылыми хатшысы (1996–2006), диссертация кеңес төрағасының орынбасары (2006 жылдан) болып қызмет атқарады. «Тәңіршілдік ашық дүниетанымы ретінде» деген тақырыпта доктор диссертация қорғаған. Ғылыми жұмыстарының бағыты – философия антропология, дінтану, мәдениет, әлеуметтік, білім және ғылыми философиясы мен тарихы. Аюповтың 60-тан астам ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті -

Санат:Тұлғалар
Ретушь

**Ретушь** (франц. retouche, retoucher — түзету, дәлірек айтқанда өңдеу) — суреттегі, фотосуреттегі, негативтегі, диапозитивтегі кескінді қаламмен, бояумен түзету немесе оның кейбір бөліктерін қырып алып тастау не оны химиялық жолмен өңдеу. 

Полиграфиялық техникада Ретушь фотомеханикалық баспа үлгісі үшін қажетті түп нұсқаны дайындау және негатив пен диапозитивтерді түзету кезінде қолданылады. Ретушьтің механикалық, фотографиялық, т.б. түрлері бар.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 7 том

Санат:Көркемөнер
Қайта сақтандырушы

**Қайта сақтандырушы**  – тәуекелді қайта сақтандыруға қабылдаған сақтандыру немесе қайта сақтандыру ұйымы. Егер тәуекел қайта сақтандырушыдан қабылданған болса, ол қайта сақтандыру шартында ретроцессионер деп аталады. Тек қана қайта сақтандырумен айналысатын қайта сақтандырушыны кәсіпқой қайта ақтандырушы дейді. Кәсіпқой қайта сақтандырушының қызметіне лицензия алу талап етіледі. Әлемде 300-ден астам кәсіпқой қайта сақтандырушы әрекет етеді, олардың жартысынан астамы Еуропада.

## Сілтемелер
*Ортақ сақтандыру және қайта сақтандырудың мәні және теориялық негіздері
*Сбербанк
*Қайта сақтандырушылар мен тәуекел-менеджерлердің теріс факторлардың әсерін елеусіз етуге күші жетеді 

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық терминдер
Владимир Николаевич Уманец

**Уманец Владимир Николаевич** (2.1.1949 ж.т., Ресей, Алтай өлкесі, Хабарский ауданы Утянка с.) – техника ғылымдарының докторы (1992), Халықаралық инженерлер академиясының академигі (1995), Ресей гуманитарлық ғылымдар академиясының шетелдік мүшесі (2001).

Қазақ политехникалық институтын (1972, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. «Жезқазған түсті металлургия» өнеркәсіптік ғылыми-зерттеу институтында инженер, аға инженер (1972–78), КСРО ғылым академиясының Сібір бөлімшесі Тау-кен институтының Краснояр бөлімшесінде кіші ғылыми қызметкер (1978–83), Қазақ КСР-і Геология министрлігінің Қазақ минералды шикізаттар ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер (1983–84), Қазақстан ғылым академиясының Тау-кен ісі институтында аға ғылыми қызметкер (1984–89), лаборатория меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер (1989–2000); 2000 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде профессор қызметін атқарды.

«Научно-методические основы комплексной оценки техногенных месторождений» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.
## Сілтемелер
*Қазақ ұлттық техникалық университеті
## Дереккөздер


Санат:2 қаңтарда туғандар
Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Хабарский ауданында туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Санат:Халықаралық инженерлер академияның академиктері
Санат:Ресей гуманитарлық ғылымдар академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Жезқазғантүстіметаллургия» өнеркәсіптік ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Қазақ минералды шикізаттар ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Санат:Кен ісі институты қызметкерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Телқара

**Телқара** – Шалқартеңіз алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 100 км. Су жиналатын алабының аумағы 1400 км². 

## Бастауы
Ырғыз өзені тұсынан басталып, Торғай өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Аңғары кең, беткейі түйетайлы. Жауын-шашын суымен толығады. Басты салалары – Жаман Телқара, Жақсы Телқара. Көп жылдық орташа су ағымы 0,14 м³/с. Жайылмасы шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы өзендері
Санат:Торғай су алабы
Телқожа

**Телқожа** – қаңлы тайпасының құрамындағы руезі. Шежірелер мен ғылыми еңбектерде қаңлы тайпасы негізінен cары қаңлылар, қара қаңлылар және қызыл қаңлылар болып бөлінеді. Академик Ә.Хайдаридың дәлелдеуі бойынша бұлайша бөліну халықтың орналасу жағдайына байланысты (орталығы, оңтүстік, батыс, т.б.). Қазіргі кезде алғашқы үш топтың өкілдері Қазақстанның оңтүстік аймақтарында, біраз бөлігі Өзбекстанда тұрады. Шежіре бойынша Келдібектің үлкен әйелі Сары бәйбішеден сары қаңлылар, екінші әйелі Ханқызынан қара қаңлылар тарайды. Сыр бойындағы сары қаңлылар ақбота, ақынқожа (ақылқожа), телқожа, омыртқа, миам деп бөлінсе, Жетісудағылар әлсейіт, ақбарақ, құйысқансыз, бозым, ешкілі, шанышқылы болып бөлінеді. Телқожалар негізінен Сыр бойын жайлаған, көпшілігі көрші мемлекеттердің қарамағында қалып қойған. Қазақстан аумағындағы топтасып тұратын ауылдар Солтүстік Қазақстан облысының Ақжар ауданы мен Ақмола облысының Біржан сал ауданындағы ауылдар.  

## Сілтемелер

 	

Санат:Халықтар
Ингумация

**Ингумация** (латынша *humus* – жер), археологияда – адам мүрдесін жерлеу тәсілі.

Археологияда ингумация мәйітті өртеу тәсілі кремациядан ажырату мақсатында қолданылады. Қайтыс болған тайпаластарын жерлеу дәстүрі алғаш рет тас дәуірінде, орта палеолит кезеңінде пайда болды. Мәйітті тастап кетпей, оны ардақтап жерге беруден туындаған. Мұның өзі тас дәуіріндегі адам қауымының белгілі бір даму деңгейіне жеткенін, алғашқы діни наным-сенімдердің қалыптаса бастаған кезеңін айғақтайды. О дүниедегі өмірге деген сенім бойынша, қайтыс болған адамның тамағы мен құрал-жабдығын қоса көму әдетке айналады да, бірте-бірте бұл дәстүр күрделене түседі. Қабір үстіне тұрғызылатын немесе жер астында жасалатын түрлі құрылыстар, яғни обалар, пирамидалар, сағаналар мен мазарлар, т.б. дамиды.

## Сілтемелер


Санат:Адам
Лапараскопия

**Лапараскопия** (грек.   *lapra* — ішкі қуысы және ...*скопия*) — ішкі қуыстарындағы органдарды және оларда пайда болған ауруларды анықтауға  арналған зерттеу әдісі. Лапараскопия — хирургияда жиі қолданылады. Оны іске асыру техникалық жағынан көп қиыншылық тудырмайды және ішкі қуыстарда пайда болған сырқаттарды анықтауда жоғары нәтиже береді. Лапараскопия ғылыми-тәжірибелік зерттеу жұмыстарының нәтижесінде ауруды емдеу әдісіне де айналып отыр. Мысалы, қазіргі кезде Лапараскопия негізінде іске асырылып отырған видеоэндохирургия технологиясы кеңінен игеріліп келеді (Лапараскопиялық операциялар). Мұнда алдымен белгілі нүктеден арнайы шприцпен (Жанэ шприці) іш қуысына 2500 — 4500 см3 шамасында ауа жіберіледі (пневмоперитансум). Одан соң арнайы нүктеде (Кальк нүктесі) ұзындығы 1,5 — 2,0 см-дей тері қабаты тілінеді де, ішкі қуыстардың басқа қабаттарын троакармен теседі. Троакардың стилеті алынған соң, түтікше арқылы ішкі қуыстарға лапараскоп енгізіледі де, ішкі қуыстардағы органдарды маман көзбен көріп, белгілі бір ретпен қарап шығады. Зерттеу барысында олардағы өзгерістер, аурудың түрі, т.б. жайттар анықталады. Күдікті жерлерден тіндер, сұйықтықтар алынып (биопсия, экссудат) лабораторияға жіберіледі. Лапараскопиялық әдіс, көбінесе, наркоз арқылы жүргізіледі. Лапараскопия аяқталған соң аспап, троакар түтікшесі арқылы енізілген ауа тысқа шығарылады, ал тері жарасы жібек жіппен тігіледі.