open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құрылысқа қатысушылардың әрекеттестігі

**Құрылысқа қатысушылардың әрекеттестігі** - құрылысты өрістетуді, үймереттер мен ғимараттарды жоспарлаған қарқынмен тұрғызуды және жоғары техника-экономикалық көрсеткіштері және құрылыс-құрастыру жұмыстарының кажетті сапасымен берілген мерзімдерінде өндірістік күштерді және объектілерді пайдалануға беруді алдын ала ескеретін объект құрудың инвестициялық процесінің барлық қатысушыларының (тапсырушы-салушының) жобалауы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Урбажүйе

**Урбажүйе** (Урбаcистема)
* 1) сәулет-құрылыс объектілерінен және қатты бүлінген табиғи экожүйелерден тұратын табиғи-антропогендік орнықсыз жүйе, кенттелген аумақтарда қалыптасады; 
* 2) қаланың өзара байланысты әлеуметтік- экологиялық сипаттамаларының жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Мирас мәдени орталығы

**«Мирас»** - Ақсай қаласындағы мәдени орталық. 

1992 ж. «Қарашығанақ» мемлекеттік газ кәсіпорнының жанынан ұйымдастырылды. Орталық қазақ халқының әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін және өнерін жұртшылық арасына насихаттады. «Мирас» Сырым Датұлының 250 жылдық, Абайдың 150 жылдық тойларын өткізуге қатысты. 1993 ж. Италия теледидары мен радио бағдарламалары арқылы қазақтың ас беру, бесікке салу, т.б. салт-дәстүрлері туралы танымдық хабар берді. Сондай-ақ «Наурыз тойы», «Келіндер сыны», «Жас дарын», т.б. байқауларға қатысты.

## Дереккөздер


Санат:Бөрлі ауданы мәдени мекемелері
Санат:1992 жылы құрылғандар
Мұхтар Мейірманов

**Мұхтар Мейірманов** (1901, Жаңақала ауданы, Қоңырқұдық ауылы - 1976 ж.) - шаруашылық басшысы, Социалистік Еңбек Ері (28.7.1948). 1920-33 ж. Жаңақала ауданы кеңес атқару комитетінің төрағасы, ауданы кәсіподақ к-тінің төрағасы. 1933-39 ж. «Правда» ұжымшарының төрағасы қызметін атқарды. 1941 ж. Орал ауыл шаруашылығы техникумында оқыған. 1948 жылдан Жалпақтал ауданы атқару комитетінің төрағасы, ал 1951-52 ж. ауданындағы «Бірлік» ұжымшары- ның төрағасы болды.

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Өлшенген қабат

**Өлшенген қабат** - түйіршікті материал белшектерінің кабаты, газ өрлеп келе жатқан толассыз араластырудың немесе сұйықтық нәтижесінде жеңіл қозғалмалы күй-жағдай кешіп, қайнап тұрған сұйықтықты еске түсіреді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Валерий Зубов

**Валерий Зубов** (1956 жылы 21 шілдеде Пермь қаласында дүниеге келген) - ақын.

Мектеп бітіріп, әскери борышын өтегеннен кейін Семей педагогика институтының тарих-педагогика факультетін, кейіннен Алматы қаласында КИМЭП-ті тамамдаған. Педагогика институтында, ішкі істер органдарында қызмет етіп, комсомол және партия жұмыстарын белсене атсалысты.

Мәскеуде өткен XII әлемдік жастар және студенттер фестивалінің делегаты. Новосібірде өткен поэзия байқауының дипломанты.

## Шығармалары
*Сто стихов о любви. 1998; 
*Я подарил төбе звезду. 1999; 
*Вечный спор. 1999; 
*Мироощущение. 1999; 
*Сакристия. 2001; 
*Избранное. 2002; 
*Цветстрасти. 2004.

## Дереккөздер


Санат:21 шілдеде туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Пермьде туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Семей педагогикалық институты түлектері
Санат:КИМЭП түлектері
Мешітқұм қарағайы

**Мешітқұм қарағайы** - Бөкей Ордасы ауданындағы орман шаруашылыгының питомнигінде өсірілетін шыршаның жаңа түрі. Ол жергілікті климатқа бейімделген, ұзақ жыл еседі. Мешітқұм шағылының қазаншұңқырларында өсетін бұл ағаш түрін тұрғылықты халық «Нарын шыршасы» деп те атайды.
## Дереккөздер


Санат:Қарағайлар тұқымдастары
Михаил Ефимович Зуев-Ордынец

**Михаил Зуев-Ордынец** - 1900 жылы 1 маусымда Мәскеуде туған.

1918 жылы өз еркімен Қызыл Армия қатарына барған. Ярославльде контрреволюциялық қатерді жоюға қатысқан.

Әскерден қайтқаннан кейін уездік милицияның бастығы (бұрынғы Тверь губерниясының Вышневолоцкий уезі) болып, 1924 жылы уездік «Наш край» газетіне жұмысқа ауысқан. Ордендермен, медальдармен марапатталған.
## Шығармашылығы
Мақалалары, очерктер мен әңгімелері «Известия», «Комсомольская правда», «Беднота», «Литературнаягазета», «Труд», «Ленинская правда», «Казахстанская правда», басқа көптеген газеттердің беттерінде, сондай-ақ «Безбожник», «Прожектор», «Комсомолия», «Наши достижения» журналдарында жарияланды.
«Жиырма бес» атты таңдамалы шығармаларының бір томдығы жарық көрді.
*Остров потопленных кораблей. А., ҚМ КӨБ, 1963; 
*Хлопушин пой ек. А., «Жазушы», 1966; 
*Исторические поести и рассказы. А., «Жазушы», 1981.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Мәскеу
Санат:1900 жыл
Банкивтік қораз

**Банкивтік қораз** () - қырғауыл тұқымдасына жататын құс; белгілі төрт жабайы тауық түрінің бірі. 

Қоразының басы мойны және кеудесі алтынсары құйрығын ұзын қара-жасыл құйрық үсті қауырсындары жапқан. Түсі тексіз тауықтарға ұқсас сұрғылт-қоңыр. Ұзындығы 66 см дейін. Үнді және Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. Ява, Филиппин, Жаңа Гвинея және Полинезия аралдарына қолға жерсінірдірілген түрлері қайта жабайыланган. Жазық және тау джунглиларында жасырын тіршілік етеді. Жерде қоректеніп ағашта қонақтайды. Үндістанда қолға үйретіліп Еуропаға тасымалданғандарынан үй тауықтарының көп тұқымдары алынған.

## Дереккөздер


Санат:Тауықтәрізділер
Михаил Архангель соборы

**Михаил Архангель соборы** - Орал қаласында 1740-51 жылдары салынған ғимарат. Собордың қасында қоңырау орналасқан 4 қабатты мүнара бар. Ол 1861 ж. түрғызылған. Соборды Мәскеуден келген шебер Псков-Новгородтық архит. әді- бімен салған. Қабырғаларына 65 икон орналасқан. Собор 1773- 75 ж. Е.И.Пугачев көтерілісшілерінің бекінісі болды. Көтерілісшілер онда 108 күндей тұрады. Осы кезде ғимарат құрылысы бүліншілікке ұшыраған.
## Дереккөздер
Алексей Аврамович Стрижаченко

**Алексей Аврамович Стрижаченко** - Кеңес Одағының Батыры (1944). 
## Өмірбаяны

Алматы кооператив техникумын бітіргеннен кейін Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы тұтынушылар қоғамының төрағасы болған.

Ұлы Отан соғысы кезінде Сталинград түбінде танк ротасының командирі болды. Днепр үшін болған
шайқас кезіндегі көрсеткен ерлігі үшін Батыр атағы берілген.

1946 жылдан Алматыда тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Білісбек Әбдіразақ

thumb|right|200px|
**Білісбек Әбдіразақ** (30 желтоқсан 1968 жыл,  ҚХР, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданы Күнес ауданы, Шалкөде деген жері) - ақын.

* 1990 жылы Іле педагогика институтының тіл-әдебиет факультетін тамамдады.
* 1990-1999 жжылдары Шыңжаң Ұйғыр Автомиялық Республикасының Іле Қазақ облыстық әдебиет-көркем өнершілер бірлестігінің «Қазақ ауыз әдебиетін зерттеу қоғамында» іс жүргізуші, жауапты хатшы міндеттерін атқарды.
* 1999 жылы қыркүйек айында ата жұрты — Қазақстанға көшіп келген.
* «Мен жалындап өтемін» жыр жинағының авторы. Мерзімді баспасөзде өлең, поэма, ғылыми-зерттеу еңбектері жарияланып тұрады.

## Дереккөздер


Санат:30 желтоқсанда туғандар
Санат:1968 жылы туғандар
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қытай қазақтары
Жарылыс қауіптілі қоспа

**Жарылыс қауіптілі қоспа** - тұтанған кезінде жануы жанбай қалған қоспаның бүкіл көлеміне таралатын және 5 кПа -ден асып түсетін қысымы дамитын қалыпты атмосфералық жағдайлардағы (қысым сынап бағ. б.-ғы қысым 760 мм және 20°С температурадағы) ауамен жаңғыш.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Михаил Ларионович Михайлов

**Михаил Ларионович Михайлов** (16 қаңтар 1829 жыл, Орынбор — 15 тамыз 1865 жыл, Забайкалье, Кадка ауылы) — орыс ақыны, жазушы әрі аудармашы. Лақап аты — Михаил Илецкий. 

* Уфа гимназиясында оқып, 1844 жылы Петербург университетіне оқуға түскен. 
* Алғашқы шығармалары «Иллюстрация» журналында (1845) жариялана бастаған. 
* Кейін Нижний Новгородта әскери қызметте болып, туындылары «Москвитянин» журналында шықты. 
* 1852 жылы Петербургқа көшіп келіп, «Современник», «Отечественные запискиде» қызмет істеді. 
* 1956-57 жылы Теңіз министрлігінің тапсырмасы бойынша Оралдан Атырауға дейінгі жерлерге саяхат жасап, әдеби-этнографиялық материалдар жинады, жергілікті балық шаруашылығы мен теңіз ісін зерттеді. Сол кездегі жинаған әдеби-этнографиялық материалдары «Морской сборник» (1859, N 8) журналында «Жайық очерктері» деген атпен жарық көреді. 
* 1861 жылы шет елден оралған соң саяси қызмет бабында ұсталып, Сібірге жер аударылды. Оның көптеген роман-повестері, аудармалары бар.

## Дереккөздер


Санат:16 қаңтарда туғандар
Санат:1829 жылы туғандар
Санат:Орынборда туғандар
Санат:15 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1865 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей жазушылары
Санат:Ресей ақындары
Санат:Ресей аудармашылары
Санат:Ертегішілер
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Фотокезеңділік

**Фотокезеңділік** - организмдердің күн мен түннің белгілі бір ұзақтығы болуын қажетсінуі, яғни, күн мен түннің кезектесіп алмасып отыруын керексінуі. Осыған орай, адамдардың биік ендіктердегі жағдайларға (Арктика, Антарктида) бейімделуі кезінде елеулі проблемалардың бірі полярлық күн мен полярлық түн болып шығады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Дірілдеткіштер

**Дірілдеткіштер** - амплитуда мен жиілігі сипаттамалатын механикалық қоздыру тербелулеріне арналған қарапайым тербелмелі машина.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бантенг

**Бантенг** () - бұқа туысының сүтқоректісі. Кейде гаур және купреймен *Bibos* туысына жатқызады. Дене ұзындығы 2 м биіктігі 1,5 м. Мүйіз ұзындығы 40-50 см үстіне қарай қайырылған. Ареалы– Бирма– Үндіқытай– Малакка– Суматра аралдары– Ява– Бали– Калимантан. Көп. Жабайы түрінде тек Явада және Калимантанда сақталған. ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген. Бантенг бұдан 6-5 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Үй түрі балии ірі қарасы.
thumb|left

## Түр тармағы
Бантенгтердің үш түр тармағы белгілі, олар – явалық бантенг, борнеолық бантенг және бурмандық бантенг.

## Дереккөздер

Санат:Қуысмүйізділер
Дірілдеткіш штамп

**Дірілдеткіш штамп** - қатты бетонды қоспадан немесе бұйымның ауыр формасын қалыптастыруға арналған дірілдеткіш және бетонды қоспа қысымының әсері.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Фотооксиданттар

**Фотооксиданттар** - атмосферада күн жарығының әсерімен азот оксидтері мен көмірсутектерінен түзілетін химиялық қосылыстардың жалпы атауы. Басты-басты фотооксиданттар — озон мен азот қышқылы. Фотооксиданттар адамның денсаулығына зиян келтіреді және ормандардың жай-күйіне теріс ықпал-әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Масимжан Шамиұлы Зулфикаров

**Масимжан Шамиұлы Зулфикаров** - 1925 жылы 7-қарашада Алматы облысы, Шелек ауданында туған. 1961 жылы Абай атындағы Қазақ педагогика институтының тарих және тіл-әдебиет факультетін бітірген.
Ұлы жүз Албан руынан.
Алматыдағы А. Розыбакиев атындағы ұйғыр мектебінде директор, Қазақстан Жазушылар одағында кеңесші болып істеген. 1985 жылдан бері зейнетте. Поэзия, проза, драматургия саласында еңбек етеді. Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен, «Еңбек ардагері» медалімен марапатталған.

## Шығармалары
*Таң сырлары. Дастан. Қазәдебкөркем баспасы, 1958; 
*Коммунар. Дастан. Қазәдеб-көркем баспасы, 1960; 
*Ризвангүл. Дастан мен өлеңдер. Қазәдебкөркем баспасы; 1962; 
*Күз өрнектері. Өлеңдер жинағы. »Жазушы», 1980; 
*Бұралаң жолдар. Дастан, өлеңдер. «Жазушы», 1993; 
*Өмір ағымы. Повесть, әңгімелер. «Жазушы», 1965; 
*Самғау. Повесть, әңгімелер. «Жазушы», 1973; 
*Сүйіспеншілік. Повесть, әңгімелер. «Жазушы», 1980; 
*Тағдыр. Повесть. «Арзу», 1994; 
*Жүрек тынысы. Повесть. «Комтуғи», 1986; 
*Лутпулла. Роман. «Жазушы», 1969; 
*Найзағай жарқылы.
Повесть, әңгімелер:
*«Жалын», 1979; Өмір ағымы. Таңдамалы повестер, әңгімелер. «Жазушы», 1976; 
*Балалар ауыз әдебиеті. Ғылыми еңбек. «Мектеп», 1988; 
*Жанар тау Роман-трилогия. Бірінші кітап. «Жазушы», 1985; 
*Жанар тау Роман-трилогия. Екінші кітап. «Қазақстан», 1994; 
*Жанар тау. Роман трилогия. Үшінші кітап. «Жазушы», 1995; 
*Вулкан(орыс тілінде). Роман. «Жазушы», 1990; 
*Ұлттық дәстүрлер. «Қалалық білім басқармасы», 1993; 
*Сағым ат. «Астана», 2001; 
*Жасынның жарқылы (орыс тілінде). «Жалын», 1979; 
*Садахат, Мәшрап (ойын-сауық). Бейнефильмдер. 1990.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Санат:1925 жылы туғандар
Құйынды шаңдату

**Құйынды шандату** - полимер бұйымдарды өңдеу әдісі, сұйылтылған күйде болатын ұнтағы бар ваннаға балқыту температурасынан жоғары қыздырылған бұйымды батырады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Амазония үндістері

Амазонка жағалаулары мен оның негізгі салаларының бойында бұдан 500 жыл бұрын үндістердің көптеген гүлденген қоныстары шашыла орналасты. 

Тарума және омагуа сияқты тайпалар жауын сулары алып келген шөгінділермен тыңайған егістіктерден жүгерінің, маниоктің және күріштің мол өнімін жинады және ешқашан балықтан немесе тасбақа етінен тапшылық көрген жоқ. Солай болғанмен де соғыстардың, құлдану мен құл саудасымен айналысушылардың, ақ нәсілді адамдар әкелген аурулардың нәтижесінде, бұл тайпалардың бәрі біртіндеп жоғалып кетті. Бүгінде Амазонияда қалған үндістердің көпшілігі дәстүр бойынша негізгі өзендерден қашық, сельвада өмір сүргендер Өздерінің ата-бабалары сияқты бұл бытыраңқы тайпалар, көбінесе көшпелі өмір сүреді. Кедей жер телімдерін уақытша егістіктер үшін тазартады, бірақ, негізінен, аңшылық және балық аулаумен айналысады. Олар орман бере алатын нәрселерді жақсы пайдалана біледі. Тариано тайпасының үндістері, мысалы, 300-ден астам жабайы өсімдіктердің емдік қасиеттерін біледі. Амазониядағы үндіс халқы шамамен 100000 адамға дейін азайды, алайда бұрынғыша әр түрлі тілде сөйлейтін 150-дей тайпалар сақталған. Олардың көпшілігі Бразилияның солтүстік-шығысындагы каяполар сияқты Ұлттық үндіс қорының қорғауына алынған.

Бірақ оларға жерлерінің неғұрлым жылдам қарқынмен өзгеруі дәрежесіне байланысты күнелту үшін күрес жүргізуге тура келеді. XX ғасырдың соңындағы Амазония сельвасының жанашырлық жағдайы өткір экологиялық және саяси проблемаға айналды. Бұл Амазонияны жуырдағы уақытқа дейін тек романтикалық нышан, жабайы джунгли деп білетіндердің де назарын аударды. Экологтерді адамның ғаламшардағы аумағы жағынан ең үлкен ылғалды тропиктік орманға аяусыз шабуыл жасауы көбірек алаңдатып отыр.

Ағаштарды кесіп құлату мен ағаш дайындау сельваға деген жыртқыштық қатынастың ең көзге көрініп тұрған формалары. Аумағы жағынан орасан үлкен 6 орман кен-байлықтарын ашық әдіспен өндіру, ауыл шаруашылығын, мұнай өндіруді дамыту мен су электр станцияларын салудың нәтижесінде құрып бара жатыр. Егіншілік пен мал шаруашылығының мұқтаждықтарына алаңдар дайындау үшін сельваның үлкен телімдері өртеледі. Бұдан бәрінен бұрын ірі өзендердің бойындағы адам аяғы жетпейтін аудандар зардап шегеді. Дегенмен соңғы уакытта Амазония ормандарын жоюдың қарқыны баяулай бастады.

## Дереккөздер


Санат:Бразилия халықтары
Бразилия
Ылғал сыйғыштық

**Ылғал сыйғыштық** — тау жыныстардың және топырақтардың қылғу қабілеттілігі, судың айқын көлемін сыйдыру және ұстап қалу.
## Дереккөздер


Санат:Топырақтану
Санат:Сәулет және құрылыс
Барасинга

**Барасинга**, **батпақ бұғысы** () - бұғылар тұқымдасына жататын сүтқоректі. 

Түсі янтарлы-сары немесе алтын-қоңыр. Еркектерінің мүйіздерінің ерекшеліктері көзүстінде ұзын өсінділерімен-бағанықатар мүйіз қисық тармақталған және ұшар басында шашақталған өсінділері бар. Дене ұзындығы 180 см, салмағы 280 кг. Орталық және солтүстік-шығыс Үндістанда - Непалда таралған. Сазды саванналарды мекендейді (жүні супанбайды түягы жақсы ажыратыпады). ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.
thumb|left

## Дереккөздер


Санат:Бұғылар
Уытты тау жыныстары

**Уытты тау жыныстары** - өсімдіктер мен жануарлардың өсуі мен дамуын тежейтіндей, адамның денсаулығына әсер ететіндей шамада уытты заттектер бар таужыныстар. Бұлар — ауыр металдар, ортаның қышқылдығын не сілтілігін арттыратын заттектер, радонтүзуші заттектер болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Фотореактивтер

**Фотореактивтер** - фотоүлбірлер мен фотоқағаздарды өңдеу кезінде қолданылатын химиялық заттектер. Фотореактивтердің барлығы уытты, ал көптеген түрлері канцерогенді заттектер болып табылады. Сондықтан үйдегі фотолабораториялар жағдайында сақтық шаралары бұлжытпай қолданылуы керек. Лабораторияда жақсы желдету қамтамасыз етілуі тиіс. Фотореактивтер теріге тимеуі керек (пинцеттерді қолдану), ал тие қалса, дереу ағын сумен жуу қажет. Фотореактивтердің көбінде ауыр металдар болады, сондықтан оларды әдеттегі канализацияға төгуге болмайды. Пайдаланылған фотореактивтерді ерекше қауіпті қалдықтарды жинайтын пункттерге тапсыру қажет. Пайдаланылған бекіткіш ерітінділерде күміс болады, оны арнаулы лабораторияларда ажыратып алу экономикалық тұрғыдан тиімді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Сыртқы көлік

**Сыртқы көлік** - өнеркәсіпті өнеркәсіпорындары өндірістік процестеріне қызмет көрсетуге арналған көлік құралдарының, жабдықтар мен механизмдердің кешені, олар арқылы шикізат; жартылай фабрикаттар және дайын өнімдерді жеткізу жұзеге асырылады. Сонымен ең жиі темір (әдеттегі жай тар табанды) және автомобиль жолдары пайдаланады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Шырындар

thumb
**Шырындар.** 

Жеміс-жидек және көкөніс шырындарында нәрлі заттар көп және оларды организм оңай сіңіреді. Тамақта витамин тапшы болатын қыс пен ерте көктем айларында жеміс және көкөніс шырындары, әсіресе балалар үшін өте бағалы тағам болып табылады. Шырының құрамында жас өнімнің қасиеттері толық сақталады, ал олардың кейбіреулерінің дәмі мен жұғымдылығы, қант қосудың нәтижесінде, айтарлықтай жақсарады. Әсіресе, жемістерден жұмсақ етімен қоса жасайтын шырындар бағалы (мысалы, өрік, шабдалы, қара өрік, томат т. б.). Мұндай шырындар басқа қасиеттеріне қоса ішектің жұмысын жақсартады.

Жүзім шырыны тез қорытылатын қантқа (глюкоза және фруктоза), органикалық қышқылдарға (алма, шарап және лимон), минералды тұздарға бай. Жүзім шырынында витаминдер өте көп емес, негізінен каротин (провитамин А), В және С. витаминдері бар. Жүзім шырынының колориялылығы жоғары, сондықтан бағалы диеталық тағам ретінде пайдаланылады. Алма шырыны қантқа, пектин заңдарына және минералды тұздарға (әсіресе темір тұзына) бай. Шабдалы шырынында (жұмсақ етімен) калий мен темір тұзы мол. Оның құрамында каротиннің мол болуы ерекше маңызды. Қара өрік шырынын жұмсақ етімен қоса және қант қосып әзірлейді: оның құрамында пектин заттары мол болады, шөлді басады, қарын ішек трактісіне босаңсытатын әсер туғызады.

Апельсин және мандарин порындары витаминдерге, әсіресе С витаминіне бай, цинготқа қарсы қасиеттері бар. Етімен
қоса жасалған қара қарақат шырынында С витамні өте көп болады қой бүлдірген мен қарлыға шырындарында С витамині мұнан аздау. Томат шырынының құрамында өсімдік тағамдарында кездесетін витаминдердің барлығы дерлік болады. Бірақ томат шырыны каротин мен С витаминіне ерекше бай, онда сонымен бірге минералды тұздар, қант және органикалық қышқылдар да мол. Томат шырыны қышқылдылығының төмендігімен сипатталады және жағымды, бой сергітерлік дәмі болады, шөлді басады. Сәбіз шырынында каротин көп, сонымен бірге онда организмге қажетті кальций, фосфор және темір тұздары бар. Өзінің калориялылығы мен қорытылуы жағынан сәбіз шырыны басқа көкөніс шырындарымен салыстырғанда артық, демек энергиялық құндылығы жоғары. Ол, әсіресе балаларға, жүкті және бала емізетін әйелдерге пайдалы, қызылша шырыны қантқа, минералды тұздарға және азоттық заттарға бай.

Өнеркәсіптік жолмен шығарылатын араластырылған және қойытылған шырындар жоғары тағамдық маңыздылығымен және жақсы дәмдік қасиеттерімен ерекшеленеді. Араластырылған шырындар (мысалы, алма — мүкжидек, алма — сәбіз) екі немесе одан да көп түрлі шырындардан тұрады. Қорытылған шырын алу үшін кәдімгі шырынды (негізінен алма шырынын) арнаулы аппараттарда суалғанша қайнатады. Қойытылған шырындағы құрғақ заттар кәдімгі шырындағыдан 6 есе көп. Жеміс-жидек және көкөніс шырындарын, сондай-ақ, үй жағдайларында да дайындауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Шырындар
Ішкі су әкету

**Ішкі су әкету** - елді мекен немесе өнеркәсіптік кәсіпорнының тиісті міндет атқаратын су әкету желісіне санитарлық-техникалық аспаптары мен технологиялық жабдықтардан және қажет болғанда жергілікті тазартқыш ғимараттарымен, ағынды суды, сонымен қатар жаңбыр мен еріген суларды бұруды қамтамасыз ететін қорыту құрылымдарының сыртқы бетерімен және шығыңқы жерлерімен бірінші байкау құдығына дейін шектелген көлеміндегі құбырлар мен құрылғылардың жүйесі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Су шүйлімі

**Су шүйлімі**  - суда өсетін бір жылдық шөптесін өсімдік.

Гүлі су үстінде өседі. Тұқымынан көбейеді. Жемісі ромб тәрізді, 4 мүйізді, ені 2,5-4 см, ұзындығы 2 см. Су түбіне түскен тұқымның өнгіштігі 50 жылға дейін сақталады.

Жайық өзенінің бойында таралған. Жаңғақ жемісі азық-түлікке, мал азығына пайдаланылады, сондай-ақ халық медицинасында да қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Ұжымдық тауар

**Ұжымдық тауар** - жеке меншіктік те, қоғамдық та емес тауарлар. Мұндай тауарды пайдалану пайдаланушылар арасыңда ерекше болғанымен (оны тұтынушылардың шектеулі саны ғана пайдалана алады), бәсекелестік бола алмайды (Ұжымдық тауарды бір тұтынушының пайдалануы мұны басқалар пайдалана алмайды дегенді білдірмейді). Мұның мысалдары кинотеатрлар, саябақтар, жүзу бассейңдері мен аумақтары болып табылады. Алайда мұндай тауарды пайдаланушылардың оңтайлы саны да, ең көп саны да болады.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жаңақала кәсіптік мектебі

**Жаңақала кәсіптік мектебі (N 8)** - Жаңақала ауданындағы бастауыш кәсіптік білім беретін оқу орны. 
* 1963 ж. 29 қаңтарда Новая Казанка аулында 8-Казталов ауыл шаруашылығын механикаландыру училищесі ретінде ашылды (алғашқы директоры — E. Лeпесов).
* 1964-68 ж. училищеде Мордва, Чувашия, Удмуртия, Коми, Молдавия,  Башқортстан, Татарстан, РКФСР, Украина, Белоруссия республикаларынан келген балалар оқыды.
* 1980 ж. оқу орны ауданы орталығы Жаңақала а-на көшірілді. 
* 1981 ж. 1 қазанда ол кәсіптік-техникалық уч-ще ретінде қайта құрылды. 
* 1984 ж. уч-щенің 480 орындық оқу-өндірістік кешені пайдалануға берілді. 
* 2000 ж. тамыз айынан *«Жаңақала кәсіптік мектебі»* деп аталады. Мұнда кең профилді механизаторлар, арендатор-фермерлер, бухг-лер, жүргізушілер, сондай-ақ тігіншілер мен аспаздар даярланады. Сонымен қатар коммерциялық негізде оқушылар «В», «С» категориялы жүргізушілікті меңгеріп шығады.

## Дереккөздер


Санат:Мектептер
Есләм Зікібаев

**Есләм Зікібаев** (Е. Слам) (5.06.1936, Солтүстік Қазақстан облысы, Есіл ауданының Өрнек ауылы - 12.04.2002, Алматы) - ақын, жазушы. Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

* 1961 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика бөлімін бітірген.
* Еңбек жолы «Қазақстан пионері» («Ұлан») газетінде басталып, одан «Қазақстан әйелдері» журналында, «Социалистік Қазақстан» («Егемен Қазақстан»), «Жетісу» газеттерінде жалғасқан.
* Бұдан кейін Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитеттің бөлім бастығы, «Жалын», «Жазушы» баспаларының редакция меңгерушісі, «Кітап жартысы» — «Друг читателя» газетінің бас редакторы, Қазақстан Жазушылар одағының әдеби кеңесшісі, көркем әдебиетті насихаттау бюросының директоры, «Ақиқат» журналының бөлім меңгерушісі және алқа мүшесі болды.

## Жетістіктері
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Өзі туған Есіл ауданының Құрметті азаматы. Бірнеше мүшәйралардың жүлдегері.
## Шығармалары
Алғашқы өлеңі 1958 жылы республикалық жастар газетінде жарық көрген. Қазақстан Жазушылар одағының 1986— 1996 жылдары басқарма мүшесі болған. Серб жазушысы Змайдың бірталай шығармаларын башқұрт ақыны Ш.Бикколдың «Жүрегімнің жарығы», қырғыз ақыны Ж.Садықовтың «Тау жолы» жыр кітаптарын, түркмен жазушысы К.Қүрбаннепесов шығармаларын т.б. тәржімалаған. Оның өлеңдеріне біршама әндер жазылған.
*Ақ қайыңдар. Өлеңдер. «Жазушы», 1975; 
*Аққу-арман. Өлеңдер. «Жазушы», 1977; 
*Мен космонавт боламын. Өлеңдер. «Жалын», 1978; 
*Ақ қайнар. Өлеңдер. «Жалын», 1982; 
*Ақ айдын. Алматы. 1980; 
*Ақ сағым. Алматы. 1982; 
*Алтын сағым. Өлеңдер. «Жазушы», 1985; 
*Верую в людей. Стихи. «Жазушы», 1989; 
*Құс ғұмыр. Өлеңдер. »Жазушы», 1992; 
*Дүние жалған. Өлеңдер. «Аман» ЖШС, 1998; 
*Арна. Өлеңдер. «Аман»ЖШС, 2001;
*Жыр тағдырым. Алматы 2003; 
*Қас қағым сәт. Алматы. 2004; 
*Армандай ғұмыр. Алматы. 2007; 
*Өмір - бәйге. Астана. 2007.

## Дереккөздер


Санат:5 маусымда туғандар
Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Есіл ауданында (Солтүстік Қазақстан облысы) туғандар
Санат:12 сәуірде қайтыс болғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Барибал

**Барибал**, *қара аю* () – аюлар тұқымдасына жататын сүтқоректі, кейде бөлек Euarctos туысына жатқызады. 

Дене ұзындығы орташа 1,75 м биіктігі 1 м; салмағы 150 кг. Түсі әдетте қара, кейде сұр түсті тұмсық ұшы ақшыл-сары. Солтүстік Америкада мекендейді. Көпшілігінде өсімдікпен қоректенеді кейде жабайы тұйяқтыларға және үй жануарларына шабуыл жасайды. Қыста аю апанында ұйқыға кетеді. Қантар-ақпанда (әдетте 2-3) ұрпағы пайда болады. Спорттық аңшылық нысаны. Кей жерлерде жойылған, ал АҚШ хал. парктерінде және қорықтарында көп.
thumb|left

## Дереккөздер


Санат:Аюлар
Су ұрма

*Су ұрма* - ақпанын соққысын қабылдау және қотарыла аққан су тасқынының энергиясын басу үшін және де су ағу жолының арнасы мен ғимарат негізінің топырағын су шайып кетуден қорғауға арналған шомбал тақта түріндегі, бөгеттің суағарынан (су түсіруден) кейін орналасқан, су ағу жолының түбін бекіту элементі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Барракудалылар

**Барракудалылар**, *теңіз шортаны* () – Кефале тәріздес отрядының балық тұқымаасы. 

Ұзындығы 3 м (әдетте 1 м). Денесі шортан тәріздес. Ауызы үлкен -тісі мықты алдынғылары азу тіске ұқсас. 1 туысы барракудалар (Sphyraena) 20 түрі Атлант, Тынық және Үнді мұхиттарының тропикалық және субтропикалық суларында таралған; ТМД-да 2 түрі: (екеуі де сирек кездеседі) ұсақ қабыршақты сфирена (S. sphyraena) Қара теңізде; S. pinguis Жапондық тенізде кездеседі. Жыртқыштар; шағын топ құрайды. Жыныс мүшелерінің жетілуі 2-4 жылда аяқталады. Уылдырығын суға бөліп шашады. Үлкен барракудалылар адамға қауіпті. Кәсіпшілік балығы.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Жаңақала көтерілісі

**Жаңақала көтерілісі** - 1930-31 жылдардағы Кеңес өкіметінің саясатына қарсылық актісі. Оған Жаңақала ауданындағы және оған жақын жатқан аудандардың тұрғындары қатысты. Көтерілісті басу кезінде 360 адам тұтқындалды. Тергеу кезінде 71 адам қаза болды. Көтерілісте мына кісілер белсенділік көрсетті: *Ғ.Қапасов* (1895 ж.т.), *М.Ахметов* (1891 ж.т.), *Ш.Шамсутдинов* (1900 ж.т.), *З.Қарашев* (1900 ж.т.), *М.Жаналиев* (1901 ж.т.), *С.Сисенов* (1896 ж.т.), *Қ. Жүсіпов* (1887 ж.т.), *Қ.Бегалиев* (1902 ж.т.), *Ш.Жәкішов* (1905 ж.т.), *Ә.Шатдаров* (1899 ж.т.),* Б.Қуанышев* (1907 ж.т.), *Ш.Есқалиев* (1885 ж.т.), *С. Мүсірәлиев* (1885 ж.т.), *Т.Есекеев* (1898 ж.т.), *Б.Өтеулиев* (1892 ж.т.), *Қ.Дәулетқалиев* (1907 ж.т.), *Е.Титанов* (1905 ж.т.), *Ж.Қожақов* (1879 ж.т.).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Жаппалық тәріздес иірімді камера

**Жаппалық тәріздес иірімді камера** - қоспағыштан өткен суды кабылдайды. Бұл жерде ол бірқалыпты араластырылады, сонымен қатар жапалақтардың пайда болу жылдамдығын арттырады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Фотохимиялық у түтін

right|300px
**Фотохимиялық у түтін** — атмосферада жоғары концентрацияда азот, көмірсутек, озон болғанда қарқынды күн радиациясы мен желсіз кезде немесе жерге жақын ауа массасының өте нашар алмасуы кезінде фотохимиялық реакция нәтижесінде түзіледі. 
left|300px
Лондондық у түтіннен айырмашылығы ауа райы ашық кезде автомобильдердің шығарынды газдарының едәуір концентрациясынан атмосферада өте улы ластағыштар пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Су тартқыш

**Су тартқыш** - ашық ағынды судан немесе суаттан (өзеннен, көлдең, су қоймасынан) болма- са жерасты кездерінен тартылған суды, су өтпелерімен тасымалдап апарып шаруашылық мақсаттарға (жер суару, сумен жабдықтау, электр энергиясын өндіру.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Толымбек Әбдірайым

**Әбдірайым Толымбек** (12 қыркүйек 1955 жыл Семей облысы Аякөз қаласы) - жазушы.

## Өмірбаяны
* 1972 жылы №2 қазақ орта мектебін (қазір Дулат Бабатайұлы атындағы) бітірген 
* Аягөз автомобиль жөндеу зауытында
* Б. Майлин ауылдық кеңесінде
* Шұбартау аудандық «Жаңа өмір» газетінде
* Талғар аудандық «Алатау жұлдызы»
* Алматы облыстық «Жетісу»
* республикалық «Қазақ әдебиеті» газеттерінде
* Көкшетау телерадио комитеттерінде еңбек еткен. 
* «Қазақ әдебиеті» газетінің Астанадағы меншікті тілшісі болып қызмет істеген. 
* 1991 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін тамамдаған. 
* 2006 жылдан бастап ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігіне қарасты «Жас өркен» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінің Астанадағы өкілетті өкілі.

## Жетістіктері
* Бірнеше Құрмет грамотасымен
* Білім және ғылым министрлігінің «Ыбырай Алтынсарин» медалімен марапатталған.

## Шығармалары
* Алғашқы әңгімелері мен очерктері 1970 жылдан бастап газет-журналдарда жарияланып келеді. 
* 1988 жылы «Елегізу» атты әңгімесі «Арман қанатында» жинағына енген.
* Ерке шора. Әңгімелер, ертегілер, повесть. «Балауса», 1996 
* Мақтаншақ сары сағат. Ертегілер. «Фолиант», 2001 
* Ине мен жіп. Ертегілер «Фолиант», 2001 
* Әуелен үшқан тырналар. Әңгімелер және повесть. А., «Балауса», 2002 
* Дария шабыт. Деректі әңгімелер. «Елорда», 2003 
* Аю құлақ. Әңгімелер, ертегілер және повесть. А., «Арда», 2006 
* Меңді қыз. Әңгімелер мен драмалық хикаят. А., «РИИЦ АЗИЯ», 2006 
* Жалқаулыққа кім үйір? Ертегілер мен әңгімелер. А., «Баур», 2008.

## Дереккөздер


Санат:12 қыркүйекте туғандар
Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Аягөзде туғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан жазушылары
Су тұтқыш көкжиек

**Су тұтқыш көкжиек** — су өткізетін тау жыныстардың бір қабаты немесе бірнеше кабатының уақыт аралығында, жарылған және бос жерлер жер асты суларымен толтырылған.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Піспек

**Піспек** — қымыз, іркіт пісу үшін пайдаланылатын үй құралы. Піспек кепкен ағаштан жасалады. Піспек негізгі екі бөліктен құралады. Олар — піспектің басы және сабы. Піспектің басы көбінесе дөңгелек және төрт бұрыш (крест пішінді) болып келеді. Дөңгелек басты піспекті жасағанда қалыңдығы шамамен екі-үш елідей болатын кепкен тақтайды дөңгелектен ойып алып, оның бір бетін ыңғыру мен кеулеп шұңқырлап қояды, шетін сәл жұқартады. Дөңгелектің дәл ортасынан төрт бұрыштан тесіп, оған сап орнатады. Піспек басының ойық беті сабаның не күбінің түбіне қарап тұрарлықтай етіп сапталады. **Піспек** басының бүйірінен айналдыра тар тесіктер тесіледі. Ол піспектің қозғалысы кезіндегі кедергісін кемітеді. Төрт бұрышты піспек көбінесе екі жұқа тақтайдан айқастырылып жасалады. Оның сабы екі тақтайшаның айқасқан бөлігіне орнатылады. Піспектің сабы әрі түзу, әрі ұзын ағаштан жасалады. Қымыз бен іркіт пісетін піспектің саптары сабаның не күбінің аузынан кемінде 20 сантиметрдей шығып тұруға тиіс. Іркіт пісетін піспек жеңіл болғаны, қымыз пісетін піспек неғұрлым ауыр болғаны жақсы. Салмақты піспек түйіп піскенде қымыздық іртігін тез жазады. Қазақ халқы қымыз сабаның піспегін жай тұтыну құралы деп қана есептемейді, оны кәдімгі сән беретін үй жиһазы қатарына қояды. Сондықтан, қымыз сабаның піспегінің сабының ұшына жуан ағаштан «дулыға» кигізуді дағдыға айналдырған. Дулығаның жалпы пішіні садақтың жебесіне ұқсас келеді. Оның сыртын кейде әр түрлі ою-өрнек салып сырлайды, кейде терімен қаптап, күміспен әйтекейлейді. Жалпы алғанда піспектің үлкендігі ыдыстың (саба не күбі) мөлшеріне байланысты.

( Қымыз мақаласын қараңыз ).

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыстық техника
Санат:Тұрмыс
Фригана

**Фригана** ( — шыбық) — Жерорта теңізінің қиыршықтасты, құрғақ беткейлерінде (Балқан түбегі, Кипр, Қырым және т.б.) өсетін өсімдіктер. Фриганаға көбіне ароматты қасиеттері бар (лаванда, гүлшетен, жұпар сәлбен және т.б.), құрғақшылыққа төзімді бұташықтар мен шөптер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Су төкпе

**Су төкпе** - ашық оймалардан (қазаншұңқырлардан), карьерлерден топырақтық және (немесе) жер бетіндегі суларды немесе штольнялардан, шахталардан және басқа да тауы кең орындарынан жер асты суларын шығаруды қамтамасыз ететін шаралар мен құрылғылар кешені.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Жаңаөмір

**Жаңаөмір** — Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы ауыл, Шаған ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Теректі ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде, Барбастау өзенінің жағалауында, бетеге, боз, т.б. әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен қоңыр, карбонатты қызғылт-қоңыр топырақты, құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2556 адам (1246 ер адам және 1310 әйел адам) болса, 2009 жылы 3044 адамды (1470 ер адам және 1574 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 3356 адамды (1639 ер адам және 1717 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1954-97 жылдары «Шаған» астық кеңшарының орталығы болған. Оның негізіңде Жаңаөмірде және округке қарасты Бекет және Кемер ауылдарында 1 серіктестік, 29 шаруа қожалығы құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта, орталау мекгептер, кітапхана, дәрігерлік амбулатория, 1 фельдшерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Ауыл көшелері
* 8 наурыз (8 март) көшесі
* Абай көшесі
* Азаттық (Киров) көшесі
* Ақбидай (Куйбышев) көшесі
* Ақжайық (Октябрьская) көшесі
* Арман (Коммунаров) көшесі
* Атамекен (50 лет Октября) көшесі
* Бейбітшілік (Ленин) көшесі
* Болашақ (Школьная) көшесі
* Бостандық (Целинная) көшесі
* Достық (Советская) көшесі
* Жағалау (Степная) көшесі
* Жібек жолы (25 лет Целины) көшесі
* Қарағайлы (Лесхоз) көшесі
* М. Әуезов көшесі
* М. Мәметова көшесі
* Сарайшық (60 лет Октября) көшесі
* Серуен (Парковая) көшесі
* Тәуелсіздік (Набережная) көшесі
* Ұлы Дала (Новая Жизнь) көшесі
* Шұғыла (Чапаев) көшесі
* Ю. Гагарин көшесі

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы елді мекендері
Ұзақ жасау

**Ұзақ жасау** — адамның өмірдің орташа ұзақтығынан едәуір артық жасқа жетуі. Ұзақ жасаушылар деп, 90 жастағы және одан кәрі адамдар саналады. Ұзақ жасаудың негізі физиологиялық қортаюды қамтамасыз ететін бейімделу механизмдерінің әрекеттілігі болып табылады. Ұзақ жасаушыларда қортаю процесі неғүрлым баяу жүреді. Негізгі физиологиялық жүйелердің жас ұлғайған сайын өзгеруі біркелкі жалғасады, организмнің бірқатар жүйелерінің күйі неғұрлым жас адамдардағы осындай параметрлерге шамалас болады (мысалы, қанның морфологиялық және биохимиялық құрамы, жүрек-қан тамырлары, эндокриндік жүйе және орталық жүйке жүйесі күйінің кейбір көрсеткіштері). Ұзақ жасаушыларда жоғарғы нерв қызметінің типі, әдетте, күшті, сабырлы болып келеді. Олар адамға жұғымды, айналасындағы оқиғалар мен құбылыстарға зер салғыш, сергек, ақпейіл болып, жұқпалы ауруларға берік, жоққа барға мазасызданбайтын, өс-жады жақсы, еңбекқор адамдар болады. Ұзақ жасау проблемасындағы ең күрделі мәселелердің бірі — бұл феноменге тұқым қуалаушылық пен орта факторлары ықпалының арақатынасы туралы мәселе. Көптеген геронтологтар ұзақ жасаудың әлеуеттік мүмкіндігі тектік тұрғыға байланысты деп есептейді. Белгілі бір шамада мұның өзі өмір тәжірибесі тұрғысынаң дәлелденген де. Сонымен қатар ұзақ жасаудың әлеуметтік-экономикалық факторларға: материалдық жағдайларға, мәдениет деңгейі мен медициналық қызмет көрсетілуіне, еңбек пен тұрмыс жағдайы мен сипатына, қоғамдағы психологиялық климатқа байланысты екені күмәнсыз. Ұзақ жасаушылардың 50%-ынан астамы ауылдық жерлерде тұрады. Соңғы жылдары қоршаған ортаның ластануының әсері едәуір артып, ұзақ жасаушылар санының азаюы байқалады. Дүние жүзі бойынша, тұтас алғанда, экономикалық жағынан дамыған елдерде ұзақ жасау көрсеткіші едәуір жоғары.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Су тазарту

**Су тазарту** - сумен жабдықтау көзінен су құбырына берілетін судың сапасын белгіленген мөлшерлік көрсеткіштерге дейін жеткізетін технологиялық процестердің жиынтығы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Әшір Молдағайынов

**Әшір Молдағайынов** (10.2.1939 жылы туған, Жамбыл облысы, Жамбыл ауданы, Бесағаш ауылы) — композитор, Қазақстан Компартия одағының мүшесі (1999), 1955 ж. Жамбыл қаласындағы мәдени-ағарту училищесін бітірген. 1957 ж. Студенттер мен жастардың республикалық және дүние жүзі фестиваліне (Мәскеу) қатысып, әнші ретінде өнер көрсеткен. Сол жылы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияның әншілер даярлайтын бөліміне оқуға қабылданады. Консерваторияда оқып жүргенде (1960) Абай атындағы академиялық опера және балет театрына жұмысқа орналасты. Осы театр қабырғасында Молдағайынов әншілік өнерімен қатар композиторлық қабілетімен таныла бастады. «Ұстазым», «Сағындым, сағындым, сәулешім», «Аяулым, арманымдай асылым ең», «Алғашқы ұстазым», т.б. ән-романстары жұртшылық арасына кең таралды. Бұл күндер 300-ден аса ән-романстардың, хорға арналған және симфониялық шығармалардың авторы. «Туған ел, туған жер әуендері» жинағы жарық көрген (А„ 1981) 
## Дереккөздер
Барқытша көбелектер

thumb|right
**Барқытша көбелектер** () жәндіктер класының қабыршаққанаттылар отрядының тұқымдасы. Далалық аймақтарда кең таралған. Қанаттары сұр түсті, көз тәрізді дақтары бар. Жұлдызқұрттары жасыл немесе сары түсті дене ұзыны бойына жолақтар орналасқан. Өсімдіктердің жапырақтарымен қоректенеді.

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Су жұтылу

**Су жұтылу** - материалдың суды сіңіру мен ұстап қалу қабілеттілігі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Хазмофиттер

right|300px
**Хазмофиттер** ( - терең жарық және phyton — өсімдік) — мүжілу өнімдері жиналатын жартастар жарықтарында өсетін тастақты мекенорта өсімдіктері (литофиттері).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Шырынқайнатқыш

**Шырынқайнатқыш** — бірінің үстіне бірі
орнатылған екі кастрюльден тұрады. Астыңғы кастрюльге су құйылады, ал үстіңгісіне
қақпағы бар конус тәрізді кәкпір орналастырылады, оған тазалапған жеміс-жидектер
немесе көкөністер салып, қант қосады.
Шырынқайнатқышты кез келген қыздырғыш
прибордың үстіне қоюға болады. Алынған
шырын кастрюльдің штуцеріне кигізілген түтік арқылы ағады. Шырын қайнатқыштан
ағатын шырын ыстық болады, сондықтан
оны жемістер мен көкөністер сияқты бірден
консервілеуге болады.(Консервілеу деген мақаланы қараңыз).

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Қайырғали Молдашев

**Қайырғали Молдашев** (1921, Бөкей ордасы ауданы, Бисен ауылы — 1997, Орал) — жергілікті басшы. Орал педагогика техникумын бітірген. Казталов ауданында, Орал қаласында жауапты қызметтер атқарған. 1956-80 ж. аралығында облысытық мәдениет басқармасының бастығы, Орал қалалық атқару комитетінің төрағасы. Молдашев бірнеше орден-медальдармен марапатталды.
## Дереккөздер
Су дайындау

**Су дайындау** - булық және су жылытатын қазандарды немесе әр тұрлі технологиялық процестерді сумен жабдықтауға жарамды етіп суды өңдеу (темірсіздендіру тұзсыздандыру, тұшылау және с.е )

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Ылғалға төзімділік

**Ылғалға төзімділік** - құрылыс материалдарының мезгіл-мезгіл дымқылданғанда және кепкенде ылғалдың бүлдіргіш әрекетіне ұзақ уақыт қарсы тұру қабілеті.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Су құбыры немесе сумен қамтамасыз ету жүйесі

**Су құбыры немесе сумен қамтамасыз ету жүйесі** - тұтынушыларға суды тасымалдауды, тазартуды қамтамасыз ететін инженерлік құрылыстар және шаралар комплексі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Сусіңгіштік

**Сусіңгіштік** - материалдың қысым әсерімен суды өткізу қасиеті.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Рассольник

thumb|Рассольник
Мал еті, балық , саңырауқулақ , үй құстарының сорпасына ащы қияр,
қияр тұздығын және өсімдік тамырларын
(петрушка, пастернак , сельдерей) қосып әзірлейді. Рассольникті дайындау үшін сиырдың
бүйрегі мен жүрегін, үй құетарының өкпе-
бауырында пайдалануға болады.
## Өкпе-бауыр рассольнигі.
піскенше қайнатады. Сорпаны
сүзгіден өткізеді. Тамырлар мен пиязды ұзынша етіп
кесіп, аздап қуырған соң, үстіне сұйық сорпаны
құйып қайнату керек. Оған бөлшектен кесілген
картоп салып, 10—15 минут пісіреді, туралған ащы
қиярды қосып, тағы 15 минуттай қайнатады, содан
кейін қымыздық немесе көк салат, піскен ішек-
бауырды салып, 5—10 минут тағы қайнатады. Сорпаға қаймақ қосып береді.
500 г өкпе-бауырға: 2 /2—3 л су, 2—3 қияр, 1 данадан петрушка, сәбіз, сельдерей, 1 пияз, 5—6 картоп,
100 г қымыздық немесе салат, 1—2 ас қасық тоң
май немесе маргарин, 1/2 стакан қаймақ, әркім
өз қалауынша тұз қосады.
Балық етінен рассольникті дәл осылай балық сорпасына дайындайды, және піскен балық етін кесектен
немесе фрикаделька күйінде береді.
## Бүйрек қөсылған рассольник
Бүйректің майын алып
тастанды, оны 3—4 бөлікке бөледі, жуады, кастрюльге салып, үстіне суық су құйып, қайнатады. Бұдан
кейін суды төгеді, бүйректі тағы бір шайып, қайтадан суық су құнды да, 1 — 1'/2 сағат пісіреді. Тазартылған өсімдік тамырларын турап, оны майға қуырыш
алады. Содан кейін кастрюльге тазартылған және
кесілген ащы қияр мен картопты салып, үстіне
сүзілген сорпа құйын, 25—30 минут қайнату керек.
Сорианы дастарқанға қоярда оған туралған бүйректі салып, қаймақты бөлек береді.
500 г сиыр бүйрегіне: 2 қияр, 1 сәбіз, 2 петрушка,
сельдерей, 1 пияз, 3—4 картоп, 2 ас қасық сары май,
әркім өз қалауынша тұз қосады.
## Ленинград рассольнигі
Етті пісіруге қояды да, бір
мезетте арпа жармасын жақсылан жуып, бөлек
кастрюльге салады, үстіне 1,5 стакан ыстық су
құйып, ісініп жарылуы үшін бір сағаттай баяу жанған отқа қою керек. Бұдан соң жарманы қайнаған
сумен шаяды, суы сорғығаннан кейін, сүзілген сорпаға салып, әрі қарай қайнатады (40 минуттай). Қайнағаннан кейін 15 минуттай соң ұсақтан туралған
картоп пен шамалы қуырылған тамырларды салады,
жуып тазартылған және майдалан тур алған ащы
қиярды қосып, 25—30 минут қайнатып пісіреді. Столға берердің алдында әр табақшаға бір кесектен ет
немесе бүйрек салып, үстіне қаймақ құнды және
майда етіп кесілген петрушка көгін немесе аскөк
себеді. Арпа жармасын күрішпен алмастыруға
болады.
500 г ет пен сиыр бүйрегіне: 2 қияр, 1 сәбіз, 2 петрушка, сельдерей, 5—6 картоп, 1/2 стакан арпа
жармасын немесе күріш), тамырларды қуыру үшін
1 ас қасық тоң май, 5—6 түйір бұрыш, 1—2 лавр жапырағын, әркім өз қалауынша тұз салады.

## Дереккөздер


Санат:Орыс асханасы
Роза Ғазизқызы Момынова

**Роза Ғазизқызы Момынова** (туған жылы белгісіз, Орал қаласы — 1945, Татарстан, Қазан қаласы) - Ұлы Отан соғысында ерлік керсеткен жауынгер қыз, гвардия капитаны. 1934 ж. Оралдың «Ет комбинаты» белігіндегі 7 жылдық мектепті бітіріп, 4 жылдық фельдшерлік мектепке қабыдцанады. 1938 ж. тіс дәрігері мамандығын алып, Федоровка с-нда жұмыс істейді. 1939 ж. Алматы медицина институтына оқуға барады, бірақ қабылдау емтиханынан кешігіп қалғандықтан қаладағы 1-ауруханаға жұмысқа орналасады. 1941 ж. 27 қыркүйекте Алматыдан соғысқа аттанады. Далалық госпитальда қызмет еткен Роза көбінесе алғы шепке шығып, жаралыларды оқ астынан алып шығып жүреді. Осындай ерліктері үшін ол «Қызыл Жұлдыз» (1943) орденімен, «Жауынгерлік ерлігі үшін» (1943), «Мәскеуді қорғағаны үшін» (1944) медальдарымен марапатталды. М. 1945 ж. ақпан айында ауыр жарақат алып, Қазан қаласындағы госпи- тальда қайтыс болды. Сондай- ақ 2 дүние жүзіндегі соғыс жылдары Жайық бойынан Момынова сияқты жауынгер қыздар көп шыққан. Олар — ұшқыш Х.Доспанова, Ағипа Кенжеғалиева, Нәпия Дәулетқалиева, Ғалия Үмбеталиева, Александра Карпова, Лидия Губанова, Майра Махатова, Ғ.Рахметова, Жөмила Ғилажова және т.б.
## Дереккөздер
Өкпесіз саламандралар

**Өкпесіз саламандралар** () қосмекенділер класы құйрықты амфибиялер отряды. Дене ұзындығы 5-15 см, өкпесі жоқ, жүрегі екі камералы; тері және ауыз қуысының шырышты қабығы арқылы тыныс алады. 22 туыс 215 түрі Америкада және Оңтүстік Еуропада таралған. Өкпесіз саламандралар басым көпшілік түрлері су жануарлары (таулы өзендері opмaн, суқоймаларында, құдықта) және құрлықта мекендейтіндеріде бар олардың ішінде жер тесерлер (Balrschoseps) және ағашты мекендейтіндер (Aneides) кездеседі. Ұсақ омыртқасыздармен қоректенеді. Жұмыртқалары және дернәсілдері суда немесе құрлықта (mac астындадыщыл жерде кемірушілер індерінде) дамиды. Құрлықта ұрғашылары жұмыртқаларын денесімен жауып қорғайды. Толық өзгерумен дамуды немесе жұмыртқадан бірден жетілген ересектері шығады. Кейде дернәсіл белгілері өмір бойы сақталады. 2 түрі ХТҚО Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Құйрықты қосмекенділер
Суфле

250px|thumb|Шоколад суфлеcі**Суфле** ұсақталған пюре түріндегі әдетте піскен тағамдардан жасалатын кулинарлық өнім. Оның өзі көпіршіген және пісірілген белоктармен араластырылады. Көбінесе десертті суфлені жеміс — жидектерден, шоколадтан және т. б. дайындайды. Алма суфлесі. Алманы жуып, 4-ке бөліп кеседі,өзегі мен дәнін алып, қаңылтыр табаға немесе таяздау кастрюльге салып аздап су құйып, духовкада пісіреді.Дайын болған алмаларды суытып, електен өткізеді.Алынған алма пюресіне құмшекер қосып, үзбей араластыра отырып, қойылғанша пісіру керек. Ыстық қоспаға үнемі араластыра отырып, көпіршіген ақуызды қосады. Шағын табаға май жағып, дайындаған суфлені үйіп салады да, бетін пышақ пен тегістеген соң, ыстық духовкада пісіреді.Столға қояр алдында бетіне қант ұнтағын себу керек, суфлеге қоса салқын сүт немесе қаймақ беруге болады.6 жұмыртқа ағына: 300 г алма, 1 стакан құмшекер,I ас қасық сары май, 2 ас қасық қант ұнтағы, 3 / 4 стакан сүт немесе қаймақ қосылады. Ванильді суфле. Сары майды ерітіп, ұн, тұз қосып үзбей араластыра отырып, ыстық сүтті жайлап сызылта құяды. Құмшекер қосып, баяу жанған отқа пісіру керек. Әбден қоюланғанша араластырады.Жұмыртқаның сарысы мен ваниль қантын үгіл ыстық қоспаға салады, қоспа бірігіп қалмас үшін үзбей араластыру керек. 15 минут тоңазытқышқа қойып суытады. Сол қалпында немесе табаға салынған күйінде май жағады және қант себеді. Ақуызды әбден көпіршігенше араластырып және еппен қоспаға құю керек. Қоспалы өз формасына келтіргеннен кейін, алдын ала қыздырылған (180оС дейін) духовкаға 30,—35 минут қойып пісіреді.
5 жұмыртқаға : 3 ас қасық сары май, 3 ас қасық бидай ұнын, 3 Д стакан ыстық сүт, '/4 стакан құмшекер, 1 шай қасық ваниль қантын, дәміне қарай тұз қосады. Суфле, сондай-ақ тауық етінен, балықтан , көкөністерден (кәді, помидор, картоп және т. б.), ірімшіктен,ақ ірімтіктен және т.б. пісіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Су жинағыш резервуар

**Су жинағыш резервуар** - дөңгелек,тік төртбұрышты, шаршы формалы (сызбасында). Егер резервуарлар 5-6 м тереңдікке салынса, онда оларды шаршы немесе тік төртбұрышты қылып жасайды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Иван Андреевич Мордасов

**Иван Андреевич Мордасов** (1923, бұрынғы Приурал ауданы, Рожков кенті — 1943, Беларусь) - Кеңес Одағының Батыры. Днепр бойындағы соғыста ер-жүректілігімен көзге түскен. Лоев ауданының Казероги кентінде жерленген. 1943 жылы қайтыс болғаннан кейін оған Батыр атағы берілді.
## Дереккөздер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ғайнолла Сұлтанғалиев

**Сұлтанғалиев Ғайнолла**  — қоғам қайраткері.
## Өмірбаяны
* 1911 жылы Хан ордасындағы жоғарғы-бастауыш училищеге түседі. 
* 1918 жылы Бөкей Ордасында жергілікті Кеңесті сайның орманды даласында, шөл даласына, таулы аудандарда тараған.

Әдетте ашық алқаптардағы терең індерінде топталып
тіршілік етеді. Жылына 7 айдайлау кезінде ауылдағы ең сауатты адам ретінде Мұратсай атқару комитетінің хатшысы және кедейлердің болыстық комитетінің төрағасы болып сайланады.

* 1919 жылы Ордада құрылған Қазақтық 1-
үлгілі атты әскер полкына тіркеледі.

Азамат соғысында рота командирі болған.

*1922-1935 жылы Орда уездік, Теңіз ауданы, Ақтөбе губерниялық, Қарқаралы аймақтық, Алматы облыстық партия ұйымдарында басшылық қызметтер атқарды.

Қазақ КСР OAK мүшелігіне сайланды.

* 1938 жылы 29 мамырда «Сәдуақасов, Юсупов, Дәулетқалиев тобының құйыршығы» деген кінә тағылып, 20 жылға бас бостандығынан айырылды.

* 1941 жылы 15 ақпанда Алматы облыстық ішкі істер
басқармасының қаулысымен ақталып, қамаудан босатылды.

## Дереккөздер


Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары

Санат:1974 жылы қайтыс болғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Санат:Қазақ КСР саясаткерлері
Санат:КСРО одақтас республикаларының халық комиссарлары мен министрлері
Мотор (ЖШС)

**«Мотор»** ЖШС -ауыл шаруашылығы жұмыстарына арналған техника шығаратын кәсіпорын. Ол тұңғыш рет Орал қаласында 1990 ж. ашылды. Қазір «Оралагрореммаш» зауыты Кәсіпорын өнімі (АҚ) терр-ның белгілі бір бөлігін жалға алып отыр. 40 адам жұмыс істейді. Кәсіпорын өнімдері — «ТАЙ-12» минитракторы, мотоблоктар, жер өндеу, шөп шабу агрегаттары және т.б. жоғары сұранысқа ие. «Мотор» Испа- нияда (Мадрид) еткен халықар. көрмеге қатысып, шығарған өнімдерін жұмысқа қолдануға қолайлылығы үшін күміс медаль алды.
## Дереккөздер