open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тұржан Құлбеков

**Тұржан Құлбеков**(1898) – ауыл шаруашылық қызметкері, Социалистік Еңбек Ері (1948). 1898 жылы Маңғыстау ауданы, Қызылөзен  ауылында туған.

## Еңбек жолы
* 1929 жылдан балықшылар бригадасының бригадирі болып балық аулады.
* Ұлы Отан соғысы жылдары ол басқарған бригада зор табысқа жетіп, межелеген жоспарларын асыра орындаған.
* Ауылдық кеңес төрағасы болған.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер
 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ұйтқытушы күш

**Ұйтқытушы күш** (*Сила возмущающая*) — еріксіз қозғалыстағы материалдық нүктеге орнына келтіргіш күшпен қатар әсер ететін периоды өзгеретін күш.  

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Осьтік күш

**Осьтік күш** (*нагрузка осевая*) (Fa) — дайындаманың осі бойымен әсер етуші күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тасзығыр

thumb|Тасзығыр
thumb

**Тасзығыр** (Асбест) — 
# серпентин мен амфибола тобының минералы, жұқа және иілгіш талшықтарға ажырайды. Тасзығырдың хризотем-асбест және иампибол-асбест түрлері болады. Соның ішінде хризотил-асбестің өнеркәсіптік маңызы басым. Асбесті минералдардың химиялық қүрамы магний мен темірдің жөне біршама кальций мен натрийдің сулы силикаттарынан тұрады. Тасзығыр талшықтарының механикалық жоғары төзімділігіне байланысты иілгіш, отқа төзімді келеді. Осы қасиеттеріне байланысты кең түрде өнеркәсіптің әр түрлі салаларында қолданылады. Тасзығыр кен орындары: Орал, Сібір, Кавказ, Канада, Оңтүстік Африка;
# отқа жанбайтын, жылу, электр тоғы, дыбыс өтпейтін, қыш-қьш, сілті әсер етпейтін нәзік, ұлпа талшықты минерал (тау кендірі). Тасзығыр түсі сарғыш, ақ, сүр, қоңыр. Тасзығыр асбест картонын, фильтрін, жылу өткізбейтін заттар жасау үшін кеңінен қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гидрореактивті қозғалтқыш

**Гидрореактивті қозғалтқыш** — кеме корпусының ішінде орналастырылған арнайы сорғылар арқылы суды ығыстырып шығару негізінде жұмыс істейтін реактивті қозғалтқыш. Судың ағысы реактивтік тарту күшін туғызып, кемені қозғалыска келтіреді. Сондықтан гидрорекативті қозғалткышы бар кемелер су шашқыш деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Қозғалтқыштар
Аттестат

**Аттестат** (латын тілінде *attestatio* — куәлік) — әскери қызметшінің не әскери міндеттінің іскерлік және моральдық-саяси қасиеттері мен даралық қабілеттері баяндалған құжат. Аттестацияда офицердің командирлік қасиетін, оның ұйымдастырушылық қабілеттерін бейнелейтін мәліметтер, мамандығы бойынша біліктілігі, саяси кемелділігі, қабілеттері, жақсы қасиеттері немесе кемшіліктері, мінез-құлқы туралы пікірлер, т.б. беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Автотракторлық қызмет

**  Автотракторлық қызмет **  — автотракторлық техниканы техникалық тұрғыдан дұрыс пайдалануды, қызмет көрсетуді, сақтауды, күтіп ұстауды, жөндеу мен эвакуациялауды, әскерді осы техникамен және мүлікпен дер кезінде қамтамасыз етуді, сондай-ақ бөлімнің (бөлімшенің) жеке құрамын автотракторлық дайындауға және қызметтің қажетті мамандарын даярлауға жетекшілік етуді ұйымдастыратын және жүргізетін қызмет.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қысқы

**Қысқы** (*Патрон*) — дайындамаларды немесе кескіш құралдарды білдектерге бекітуге арналған білдек айлабұйымы немесе қосалқы құралы.
## Түрлері

Бекіту әдісі бойынша қысқылардың түрлері:
* Қыспақты қысқы (*Зажимный патрон*) — бекіту үшін қыспақтық бөлшектерді қолданатын қысқы.
* Механикалык қысқы (*Механический патрон*) — бекіту үшін механикалық жүйені қолданатын қысқы.
* Цангылы қысқы (*Цанговый патрон*) — бекіту үшін цанга қолданылатын қысқы.
* Бұранда ойғыш қысқы *(Резьбонарезной патрон)* — бұранда ойғыш құралдарды бекітуге арналған қысқы.
* Пневматикалық қысқы (*Пневматический патрон*) — бекіту үшін қысылған ауа қысымын қолданатын қысқы.
* Электр магнитті қысқы (*Электромагнитный патрон*) — бекіту үшін электр магниттерін қолданатын қысқы.
* Байонетті қысқы (*Байонетный патрон*) — байонетті қыспағы бар қысқы.
* Жұдырықшалы қысқы (*Кулачковый патрон*) — бекіту үшін жүдырықшаларды қолданатын қысқы.
** Үшжұдырықшалы қысқы — айналма денесі түріндегі дайындамаларды немесе тетіктерді центрлеуге және бекітуге арналған үш жұдырықшасы бар өздігінен центрленетін жұдырықшалы қысқы.
** Төртжұдырықшалы қысқы — симметриялы емес дайындамаларды немесе тетіктерді бекітуге арналған төрт жұдырықшасы бар жұдырықшалы қысқы.

Сондай-ақ қысқылардың келесі түрлері болады:
* Жүзбелі қысқы (*Плавающий патрон*) — құралдың өңделетін тесікке өздігінен орнығу мүмкіндігін туғызатын қысқы.
* Жетекті қысқы (*Поводковый патрон*) — өзіне бекітілген дайындаманы немесе тетікті айналдыратын құрылғысы бар кысқы.
* Өздігінен орнығатын қысқы (*Самоустанавливающийся патрон*) — бекітілген құралдың өз осіне параллель және перпендикуляр орын ауыстыруы мен бірқатар бұрышқа тербелу мүмкіндігін туғызатын қысқы.
## Дереккөздер

Санат:Құралдар
Жолдыбай Құлекенов

**Жолдыбай Құлекенов**(*[[1915]], [[Гурьев облысы]] ,[[Жылыой ауданы]], [[Ракуш ауылы]] – [[1980]]*) – соғыс және еңбек ардагері, Қазақ КСР-і *«Халық ағарту ісінің озық қызметкері»* (1957). Гурьев педагогика  училищесін бітірген (1950). Ұзақ жылдар мектепте мұғалімдік қызмет атқарған. *«В.И. Лениннің туғанына 100 жыл»* медалімен  марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Бавлин тастопшасы (тастобыры)

**Бавлин тастопшасы (тастобыры)** - Еділ-Жайық өңірінде кеңінен таралған. Әуелгі кезде кембрииден — төменгі девонға дейінгі түзілімдерді қамтыған деп есептелді. Бүгінгі таңда екі тастобыр (серия) жиынтығына сәйкес келеді деп шамаланады. Төменгі бавлин тастобыры қызыл түсті, канық бояулы таңта-тасты (кварцты) құмтастардан, сирегірек құмайттастардан, сазтастардан және ізбестасты (карбонатты) жыныстардан (мергельдер, доломиттер) тұрады,
бірнеше тастопшаларға жіктеледі. Қалыңдылығы (қалыңдығы) 1700 м-ден астам.

Акритархтер деп аталатын организм калдықтарымен сипатталған
көнелігі рифей эрасына сәйкес келеді. Жоғарғы бавлин тастобыры негізінен сұрғылт түсті территекті жыныстардан — аргиллиттер, алевролиттер, құмтастардан тұрады. Қалыңдығы 800 м-ден астам. Көнелігі — венд. Жоғарғы бавлин түзілімдерінде мұнай белгілері байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Шоғырланған күш

**Шоғырланған күш** (нагрузка сосредоточенная) — дайындаманың көлемінің белгілі бір нүктесіне әсер етуші күш.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Гидроұшақ

thumb|Short Sunderland гидроұшағы
**Гидроұшақ** (кейде **Ұшақ-амфибия**) — су бетінен ұшып, оған қона алатын ұшақ. Гидроұшақ ұшатын қайык (қайыққа үқсас су өтпейтін жүзбелі фюзеляж), қалтқылы үшақ (сигара типті доғал қалтқылар әдеттегі ұшақ шассиінің орнына қолданылады) болып бөлінеді. Гидроұшақтың судағы маневрі сүйреткіш немесе козғалткыш, әуе және су түтқалары арқылы іске асырылады. Әскери гидроұшақ теңізде барлау жүргізуге, сүнгуір кайықтарды іздеп табуға және жоюға, су үсті кемелерімен соғысуға, теңіздегі адамдарды құтқаруға арналады.

## Теңізде жүзуге жарамдылығы
Гидроұшақтың кез келген ауа райы жағдайында ұша алуы немесе ашық теңіз айдынына қона алуы, ұзақ жүзуге шыдамдылығы және аударылмай, тіркеме жасай алуы.

## Дереккөздер

Санат:Гидроұшақтар
Санат:Ұшақтар жіктемесі
Күш қисығы

**Күш қисығы** (*Кривая нагружения*) — күштің уақыт бойынша өзгеруін сипаттайтын график.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Светқали Нұржан

**Светқали Нұржан** (1962 жылы 1 қаңтарда Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Қаңға-баба ауылында туған) — ақын, Дарын мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1996), Құрмет орденінің иегері (2017).

## Өмірбаяны
* Светқали Нұржан 1962 жылы 1 қаңтарда Маңғыстау облысы, Түпқараған ауданы, Қаңға-баба ауылында дүниеге келген.
* 1979 жылы Қарақия ауданы, Жетібай кентіндегі №8 орта мектепті тәмамдаған. Еңбек жолын орта мектепті бітірген соң жылқышы, мұнай өндірісінде жұмысшы болған. 
* 1981 - 1986 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің филология факультетінде біілім алған.
* 1986 – 1987 жылдары «Пионер» (қазіргі Ақ желкен) журналында, 1988 – 1994 жылдары Қарақия аудандық мәдениет бөлімінде қызмет етті.
* 1995 жылдан бастап Маңғыстау облыстық «Өнер» қорын басқарды.
* 2000 – 2012 жылдары республикалық Үш қиян газетіне құрылтайшылық қылды.

## Шығармашылығы
* «Аудитория» (1985 ж., ұжымдық жинақ);
* «Аруана» (1993)
* «Таң қауызын жарғанда» (2002 ж., 3 томдық жыр-дастандар)
* «Ай таранған түн» (2008 ж., жыр-дастандар)
* «Әулиелер әуезі» (2009 ж., тәржіма)
* «Еуропа поэзиясы» (2010 ж., аударма)
* «Еуропа классикалық поэзиясы» (2011 ж., аударма)
* «Қырық хикмет» (2013 ж., тәржіма)
* «Дәрменсіздер дәлелі» (2013 ж., тәржіма)
* «Таңның лағыл жұлдызы» (2015 ж., жыр-дастандар)
* «Сарыайшықтың көзесі» (2019 ж., жыр-дастандар)
* «Жұлдыздардың жұпары» (2019 ж., жыр-дастандар)
* «Генрих Гейне» (2019 ж., аударма)
* «Шыңға ілінген жетім жұлдыз» (жыр-дастандар), «Шамдалдағы нұр» (жыр-дастандар), «Жастықтың жазғы жайлауы кітаптары баспада, 22 томдық шығармалары ақынның қоржынында жатыр.
* 2017 жылы ақын Светқали Нұржанның 55 жылдығы қарсаңында «Баба түкті боз дала»  атты шығармашылық кеші өтті.

## Марапаттары
* 1996 жылы  — Дарын мемлекеттік сыйлығының лауреаты 
* Қазақстан жазушылар одағының Төлеген Айбергенов атындағы сыйлығының иегері
* ҚР Президентінің әдебиет саласындағы президенттік степендиясының иегері
* Ерен еңбегі үшін медалінің иегері
* 2017 жылдың 5 желтоқсанындағы ҚР Президентінің жарлығымен Құрмет орденімен марапатталған.http://7292info.kz/tauelsizdik-kuni-karsanynda-bir-top-mangystaulyk-memlekettik-nagradalarmen-marapattaldy/ 
* Махамбет атындағы сыйлық иегері.
* 18 наурыз 2022 жылы — Отан ордені
 
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Дарын мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Рецептор аймағы

**Рецептор аймағы** — Паратопты кара.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Географиялық детерминизм

**Географиялық детерменизм** - қоғамдық өмір және саяси даму құбылыстарын табиғат жағдайларының ерекшеліктері мен елдің немесе аймақтың географиялық орналасуы арқылы түсіндіретін концепция.

Географиялық детерменизм өндіргіш күштерді орналастыруда жергілікті табиғат жағдайлары мен экономикалық және әлеуметтік жағдайларды нақты есептеуді талап етеді. Географиялық детерменизмге қарама-қарсы түжырымды географиялық индетерменизм деп атайды. Ол қоғам мен табиғи ортаның өзара әрекеттестігінің себептілігін мойындамайды. Қоғам дамуындағы географиялық факторларды асыра бағалайтын тұжырымдаманы тұрпайы географизм деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Санат:География жѕне геодезия
Тасқынды линия

thumb|Тасқынды линия
**Тасқынды линия** (Поточная линия) — бұл өндеу линиясында еңбек объектілерін жылжыту және әр жұмыс орнына бекітілген технологиялық операцияларды белгілі бір уақыт ішінде орындау жүмыстары атқарылып, шығару тактымен сипатталатын ондірістің түрі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Құлжаның ақ мешіті

**Құлжаның ақ мешіті** – діни сәулет өнері ескерткіші. Ол Жем бойындағы Бекеттің ақ мешітінің батыс жағынан* 6,5 км* жердегі шағын төбенің  оңтүстігінен әктастан қашалып салынған екі бөлмеден тұрады. Бұл бөлмелердің аралары *14 – 15 м.* Шығыс жағындағы алғашқы бөлменің аузы тар саңылау болып басталады да ол көлденеңінен 3 м-дей үңгілген төбесі аласа бөлмеге алып келеді. Жоғары жағындағы саңылаудан жарық түседі. Оң жақ босағасында садақа тастайтын, шырақ жағатын орын бар. Екі қапталында ортадағы негізгі бөлмемен жарық түсетін терезе арқылы жалғасатын қараңғы екі бөлме орналасқан. 1851 жылы оның сол жағындағы бөлмесінде басы  солтүстік-шығысқа қарай, кебіні әбден тозған, жартылай бұзылған адам мәйіті жатқан. Мәйіттің бас жағында күміс жалатылып, ойма жазуы бар, ағаш сапты темір асатаяқ тұрған. Құлжаның  ақ мешітінің екіншісі де алғашқысына ұқсас бір бөлмелі, үңгілеп қазылған. Бұл екі мешітті салушы – Құлжан; мәйіт те сол кісінікі. Ол көзі тірісінде молда болған, осында бала оқытумен айналысқан.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мешіттері
Адам экологиясындағы зерттеулердің объектісі мен заты

**Адам экологиясындағы зерттеулердің объектісі мен заты** (Объект и предмет исследований в экологии человека) — зерттеу бағытталған нақты бір шындық (сондай-ақ оның әр түрлі  жақтары, сипаттамалары мен қатынастары). Зерттеулердің объектісі мен затын анықтау зерттеу бағдарламасын белгілеудегі алғашқы қадам болып табылады. Зерттеу объектісі әр түрлі  көзқарас тұрғысынан зерделенуі мүмкін. Зерттеу бағдарламасын жасаудың өзі объект зерттелуі мүмкін белгілі бір көзқарасты тиянақтауға бағытталады. Нақты ғылыми жұмысты орындау кезінде осы проблеманы зерттеу жоспарында ден қойылып отырған объектінің белгілі бір жақтарын, қасиеттерін, сипаттамаларын, ерекшеліктерін саралап көрсетеді. Басқаша айтқанда, зерттеу пәні сараланады. **Зерттеу пәні** (заты) — зерттелетін объектінің теориялық немесе практикалық көзқарас тұрғысынан неғұрлым маңызды қасиеттері, жақтары, ерекшеліктері, сипаттамалары. Бір объектіде ғылыми-танымдық және практикалық мақсаттарға байланысты бірнеше зерттеу затын бөліп көрсетуге болады. Зерттелетін құбылыс өзінің функциясында және өзгеруінде, барлық анықтаушы тәуелділігі мен кешендерінде зерттелетін тұтастық болып ұғынылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Қайталау (рецидив)

**Қайталау** (рецидив) — барлық белгілері басылған жұқпалы аурудың, қайта басталуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бомбапана

thumb|right|200px|Татэяма, Нагасаки қалаларындағы бомбапана
**Бомбапана**-Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кең таралған, "авиациялық бомбалардың соққы беру, жарықшақты, фугасты ісәрекеттерінен қорғайтын таса. Төбесі мен қабырғалары мыкты тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттардың астынан жабдықталды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Күш серпіні

**Күш серпіні** (*Импульс силы*) - денелердің қарастырылып отырған уақыт ішінде материалдық нүктеге механикалық қозғалыс беруі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әуеэлектрбарлау

**Әуеэлектрбарлау** - Жасанды түрде қоздырылған немесе табиғи электромагнитті өрістер кернеулігі мен зерттеу аймағына тән тау жыныстарының электрлік  қасиеттері арасындағы өзара байланыстарға негізделген, ұшақтарға немесе тікұшақтарға әдейі қондырылған аппараттар көмегімен жүзеге асырылатын барлау тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Автоштурман

**  Автоштурман ** ұшақтың курсын, орнын және ұшудың соңғы пунктіне дейінгі қашықтықты көрсетуге арналған ұшақ жүргізудің арнайы аспабы. Штурманның жұмысын механикаландыра отырып, автоштурман есеп шешу құрылғы көмегімен барлық есептеулерді автоматты түрде орындайды. Автоштурман ұшақтың нағыз курсын картада көрсетіп және жазып отырады, яғни жол салуды жүргізеді. Автоштурман ұшқыштың қатысуынсыз берілген траектория бойынша ұшақтың ұшуын автопилот көмегімен басқара алады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гипердыбыстық жылдамдық

**Гипердыбыстық жылдамдық** — ұшқышы бар немесе ұшқышсыз ұшатын аппаратың дыбыс жылдамдығынан ** 5 есе артық** жылдамдығы (яғни, жылдамдығы сағатына **6000** километрден **28400** километрге дейін).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ізбасар Құлжұмыров

**Ізбасар Құлжұмыров**( *туған-өлген жылы белгісіз*) – мұнайшы. Атырау мұнай техникумын бітірген. 1963 – 1966 жылдары Қызылсай ауылында бұрғылаушы, 1969 жылдан бері *«Өзенмұнайгаз»* мекемесінде оператор, ұңғымаларды жер асты жөндеу мастері, ауысым бастығы болып еңбек етті. Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Жұмырлау, жұмырлық

**Жұмырлау, жұмырлық** (Закругление) — дайындамалардың үшкір жиектерін жұмырлау.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тасымалқол

**Тасымалқол** (Автооператор) - берілген бір операцияға арналған бағдарланбайтын автоматты манипулятор.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Иммунологиялық тор

**Иммунологиялық тор** — гуморалды және торшалық реакциялардық тәнді бағытталуын анықтайтын биологиялық қызмет жүйесі. Организмнің өзіне тән құрылысын және бүтіндігін сақтауды қамтамасыз етеді. Иммунологиялық тордың белгілері:

1) «Өзіндік» және «бөтен» заттарды тануы;

2) антиген әсеріне тәнді жауап беруі;

3) иммунды жауапты торшалардың көбеюі және олардың торшалық және гуморальды иммунитеттің эффекторлы торшаларына дейін бөлінуі;

4) антигенмен тәнді байланысқа түсуі;

5) иммундық есте сактаудың дамуы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гирокомпас

**Гирокомпас** — жердің магниттік өрісінің әсеріне ұшырамаған нақты курс пен бағыты анықтауға арналған электрнавигациялық аспап. Гирокомпас кемелер мен ракеталарда қолданылады. Ол гирорульдік автожолсалғыш үшін курс датчигі, сондай-ақ радиолокациялық станциялар мен басқа да аспаптар үшін бағыт датчигі болып табылады. Гирокомпас іс-әрекеті еркін ілінген және өз осінде тез айналатын дененін сыртқы әсерлерге қарсы түру қасиетіне және гирокомпас бекітілген объектінің бұрылыстарына тәуелсіз өзінің бастапқы жағдайын сақтап калу касиетіне негізделеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбарда

**Бомбарда** 1) 14-16 ғасырларда көп елде қолданылған тас бытырамен (ядромен) ататын артиллерия зеңбірегі. 2) Бомба лақтыратын кысқа мойынды зеңбірегі бар, қос діңгекті көлік кемесі. Қазір мұндай кеме пайдаланылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Есенбай Ізтөреұлы Құлиев

**Есенбай Ізтөреұлы Құлиев** (1976 жылы туған, Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Сағыз ауылы') – әнші, әуесқой композитор.

Қайнар университетінің Ақтау бөлімшесін заңгер мамандығы (2001) бойынша бітірген. 

Құлиевтың жазған әндері республиканың танымал әншілерінің репертуарына енген. Аудандық және облыстық байқаулардың жеңімпазы. 
Оның жазған *«Достық теңізі»* әні 2006 жылы Халықаралық *«Каспий – достық теңізі»* фестивалінің ұраны болып қабылданған.
## Дереккөздер



Санат:1976 жылы туғандар
Санат:Қызылқоға ауданында туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қайнар университеті түлектері
Әскери комендант

**Әскери комендант** (Военный комендант) — 
#Командир, гарнизон бастығы. 
#Әскери қызмет лауазымы. Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің гарнизон коменданты коғамдық орындар мен көшелерде әскери қызметшілердің жауынгерлік тәртіпті сактауын, гарнизон қарауылы мен патрульдерінін өз қызметін дұрыс атқаруын бақылайды, жалпы гарнизондық объектілерді қорғау қызметін ұйымдастырады. Темір жол, су аймағынын, станцияның (порттың) әскери коменданты Қазақстан Республикасының Қорғаныс министрлігінің өкілі бәлып есептеледі және ол әскери қызметшілер мен әскери техниканы тасымалдауды қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сабырғали Нұржанов

**Сабырғали Нұржанов** (1941 жылы туған, Маңғыстау ауданы) – еңбек ардагері, жылқышы. 1962 – 97 жылдары Шевченко ұжымшары, «Ильич», «Құланды» кеңшарларында жылқышы болды. 3-дәрежелі Еңбек даңқы ордені (1978), КСРО ХШЖК-нің күміс, қола медальдары (1978, 1981), Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1981), Қазақ КСР-і Ауыл шаруашылығы министрінің Құрмет грамотасымен (1982) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Рибавирин (виразол)

**Рибавирин** (виразол) — вирусқа қарсы дәрі. Көптеген ауруларда — гепатит В, қызылша, герпес, гриппте қолданылады. Ол нуклеотидтердің алмасуына әсер етеді және вирусты нуклеин кышқылының тузілуін бұзады. Рибавирин өте улы, организмнің көптеген қызметтерін әсіресе бауырдың қызметін бұзады, анемия тудырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Гидрометеорологиялық құралдар

**Гидрометеорологиялық құралдар** () — жерде болып жатқан физикалық процестер мен құбылыстарды бағалау мақсатында жердің атмосферасы және гидросферасының параметрлері мен сипатгамасын анықтауға арналған аспаптар және құрылғылар. Ол әскерлер мен флот күштерінің әскери және күнделікті қызметін гидрометеорологиялық камтамасыз ету жөніндегі тапсырмаларды орындау кезінде кең қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзен торы

thumb|right

**Өзен торы** - белгілі бір аумақтағы өзендер жиынтығы; гидрографиялық тордың бір бөлігі.

Өзен торының сипаты мен құрылымы құрлық бетіне түсетін судың мөлшері мен қарқындылығын, осы судың ағу жағдайларын және құрлық бетінің шайылуға төзімділігін белгілейтін физикалық-географиялық жағдайлардың күрделі арақатынасы арқылы анықталады. Өзен торын құрайтын өзен арналарының бағытына, жердің еңістігі мен тау жыныстарының жатысына байланысты консеквенттік, субсеквенттік, обсеквенттік, ресеквенттік деп жіктеледі. Өзен торының негізгі көрсеткіші - өзен торының жиілігі.

## Өзен торының жиілігі
Өзен торының жиілігі – алаптағы немесе аумақтағы барлық өзендердің километрмен есептелген ұзындығының (\Sigma L) шаршы километрмен (F) есептелетін алаптың ауданына қатынасы. Өзен торының жиілігі - белгілі бір жердегі қазіргі беткі ағынның дамуының көрсеткіші. Кейде мұндай сипаттаманы жыра-сайлардың торына қатысты да есептейді; бұл кездегі алынған қатынасты жыра-сай торының жиілігі деп атайды. Өзен торының жиілігінің шамасы жауын-шашынның мөлшері мен режіміне, геологиялық құрылыс пен бедер сипатына, топырақ пен өсімдік жамылғыларының ерекшеліктеріне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Адам экологиясындағы кадастр

**Адам экологиясындағы кадастр** (Кадастр в экологии человека) — объектілердің немесе құбылыстардың сапалық және сандық тізімдері кіретін (бірқатар жағдайларда олардың экономикалық, демографиялық, санологиялық және физикалық-географиялық сипаттамалары қамтылатын) мәліметтердің жүйеленген жинағы. Олардың шіктелуі, ортаның жағымсыз факторлары, адам бейімделуінің жағдайлары, табиғи факторлардың маусымдық өзгеруі туралы мәліметтер кіреді. Объекгілерді немесе құбылыстарды пайдалану, адамдардың тіршілік жағдайын оңтайлау жөніндегі ұсынылған шаралар, халық денсаулығының деңгейін көтеру, келешектегі зерттеулерге қажет нұсқаулар және т.б. мәліметтер туралы сипаттамалар кіруі мүмкін. Кадастр құру — адам экологиясындағы зерттеудің техникальіқ тәсілдерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Армия генералы

**Армия генералы** — бірқатар елдер қарулы күштері жоғары офицерлік құрамының жалпы әскери атағы. Ол генерал-полковник атағынан кейін беріледі. Әскери-теңіз флотында, әскери-әуе күштерінде және әскер түрлерінде армия генералы атағына флот адмиралы, авиация (артиллерия, инженерлік әскерлер, байланыс әскерлері) маршалы деген әскери атактар сәйкес келеді. Оларға "маршал жұлдызы" беріледі. АҚШ-та армия генералы деген атақ тек соғыс уақытында ғана беріледі.

## Тағы қараңыз
* Армия генералы (КСРО)
## Дереккөздер


Санат:Әскери шендер
Сұлтанбек Нұржанұлы

**Сұлтанбек Нұржанұлы** (1933 жылы туған, Маңғыстау ауданы, Шайыр ауылы) — экономист. Алматы халық шаруа институтын (қазіргі Қазақ экономика университеті) бітірген. 1958–1961 жылдары аудандық мал дайындау мекемесінде бухгалтер, 1961–1972 жылдары аудандық кеңес атқару комитетінің хатшысы, 1972–1975 жылдары «Октябрьдің 40 жылдығы» кеңшарының директоры, 1975–1987 жылдары аудандық ауыл шаруашылығы бөлімінің меңгерушісі, Шетпе автоколоннасының бастығы, аудандық коммуналдық кәсіпорындар комбинатының директоры, кино жүйесі дирекциясының директоры болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Әуебейнетүсірім

thumb|right|150px
**Әуебейнетүсірім** - Жер бетін бейне аппараттармен, немесе бейнекамералармен суретке түсіру.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Рибонуклеазалар

**Рибонуклеазалар** — гидролазаларға қарасты нуклеазалар тобына жататын ферменттер. РНҚ-ның полинуклеотид тізбегінің фосфодиэфир байланысын үзеді. Табиғатта кең тараған, торшада РНҚ-ның тузілуі мен ыдырауын реттеуге және осы организмге бөтен РНҚ-лардың ыдырауына қатынасады. Рибонуклеазалар биохимиялық зерттеулерде РНҚ құрамындағы нуклеотидтердің кезегін анықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Бұрама қыспақ

**Бұрама қыспақ** *(Зажим винтовой)* — кілтпен, тұтқамен немесе дөңгелек тұтқамен бұралатын бұрама түріндегі қысу элементі бар қыспақ.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жаным Құлманқызы

**Жаным Құлманқызы**(*[[1902]], [[Маңғыстау ауданы]] ,[[Ұланақ]] елді мекені – [[1986]]*) – халық емшісі, шоңай Бекбаулы атаның ұрпағы 13 жасынан бастап емшілікпен айналысқан. 1941 – 1965 жылдары Алматы қаласында тұрған. 1965 – 1986 жылдары Маңғыстауға келіп, емшілік жолын жалғастырған. Ауруды тамыр ұстап білетін болған. Қан қысымының көтерілуі, белсіздік, құяң, жүйке ауруларын емдеген. Маңғыстаудың емдік шөптерін, әсіресе, адыраспанды емге пайдаланған. Халық арасында «Қалпе бақсы әже» атанған. Жаным әже Қошқар ата қорымында жерленген. 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Горизонтальдар

**Горизонтальдар** — жер бетіндегі абсолюттік биіктіктері бірдей нүктелерді қосатын және жинақталғанда бедер нысанын беретін картадағы сызықтар. Қима биіктігін тандау бедердің, масштабтың сипатына және картаның арналу мақсатына байланысты. Горизонтальдарды салу мен олардың картадағы суреттеріне қарай бедер бағаланады, баурайдың тіктігін, жергілікті жер нүктелерінің **абсолюттік, салыстырмалы биіктігін** анықтайды, сондай-ақ жергілікті жердің пішінін салады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бомбаіздеуіш

**Бомбаіздеуіш**- корпустары ферромагнитті материалдан жасалған миналарды, артиллериялық снарядтар мен авиациялық бомбаларды іздеуге арналған магнитометрлік аспап. Бомбаіздеуішінің негізгі элеменггеріне: үдеу құрылғылары, күшейткіш-гальванометр, басқару пульті, ток көздері, кабель мен катушка жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Эксцентрики қыспақ

**Эксцентрики қыспақ** (*Зажим эксцентриковый*) — дөңгелек, эвольвентті немесе шиыршықты эксцентрик түріндегі қысу элементі бар қыспақ.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Рибонуклеотидтер

**Рибонуклеотидтер** — құрамында углевод рибоза, пуринді (аденин, гуанин) немесе пиримидинді (цитозин, урацил) негіздері және фосфор қышқылының бір немесе бірнеше қалдықтары бар нуклеотидтер. Бұл мономер, одан РНҚ және олардың негізін салушылары түзіледі. Кейбір коферменттердің құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Нуклеотидтер
Адам экологиясындағы үлгілеу

**Адам экологиясындағы үлгілеу** (Моделирование в экологии человека). Адам экологиясында антропоэкологиялық процестерді немесе құбылыстарды имитациялайтын әр түрлі  үлгілерді құру немесе үлгілеу әдістері кең қолданылады. Бұл кезде әр түрлі үлгілер (картаға түсіру, графиктік, математикалық үлгілер) пайдаланылады. Үлгі ретінде тақырыптық карталар өте көп қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Тегiс еместік

thumb|Тегiс еместік
**Тегiс еместік** (Неровность) -пішіннің ойыстары мен шығынқылықтары.
## Тегіссіздіктер бағыты
Тегіссіздіктер бағыты (Направление неровностей) — өңдеу әдістеріне байланысты бет құрылымының бағыты.

*Аиқасқан тегіссіздіктер бағыты (Направление неровностей перекрещивающиеся) — бет қүрамы бағытының айқасу тәрізді болуы.
*Дөңгелекше тегӀссӀздӀктер бағыты (Направление неровностей кругообразное) — бет қүрамы бағытының дөңгелекше тэрізділігі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аға офицер

**Аға офицер** (Старший офицер) — Қарулы Күштердің барлық түрлерінің полковниктері (ӘТФ-да 1-ранг капитандары), подполковниктері (2-ранг капитандары), майорлары (3-ранг капитандары).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Госпиталь

**Госпиталь** () — әскери қызметшілер емделетін арнайы емхана. Кейбір елдерде жай азаматтарды да, әскери қызметшілерді де емдейтін мекеме.

**Госпиталь** - 1988 ж. ашылған емдеу мекемесі. Орал облысы ішкі істер басқармасына қарайды. Онда терапевтік және неврология сырқаттары бар 60 адам бір мезгілде емделе алады. Науқастардың сырқатын анықтауға және емдеуге арналған клиникалық-биохимиялық лаборатория, рентген, физиотерапиялық, лазерлік терапия, компьютерлік диагностика және массаж кабинеттері жұмыс істейді.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Боналар

**Боналар** — су үсті қайықтарынан, сүңгуір қайықтардан, жүзбелі миналардан сондай-ақ қарсылас жіберген торпедалардан флоттың тұрақ орнын (ықтырмада немесе рейдте) қорғауға арналған қалкымалы бөгеттер (қалтқы, бөрене, аулар және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Рид және менч әдісі

**Рид және менч әдісі** — алынған нәтижелерді статистикалық талдау әдісі. Вирустардың инфекция тудыратын мөлшерін және оларды бейтараптандыру индексін анықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Географиялық зерттеу әдістері

**Географиялық зерттеу әдістері**:
Қазіргі физикалық география әдістері:
* Картографиялық және картометриялық зерттеу әдістері. 
* Табиғи аумақтық кешеннің (ТАК) кеңістіктік-уақыттық құрылымын зерттеу;
* ресурстық әлеуетті бағалау;
* ТАК шаруашылықта пайдалану мүмкіншіліктері мен шектеуліктерін зерттеу;
* ТАК жағдайын ландшафттық-экологиялық бағалау және даму болжамы;
* мәдени ландшафтық және т.б. жобалау. 
* Экспедициялық әдістер. 
* Қолданбалы кешенді физикалық-географиялық зерттеулер. 

Экономикалық-географялық зерттеулер
* Кеңістіктік-уақыттық талдау – экономикалық-географиялық зерттеулердің негізгі қағидаларының бірі ретінде. 
* Математикалық зерттеу әдісі
* Визуалды бақылау

# жалпы ғылыми тұрғылар мен әдістерді (тарихи, экологиялық, модельдеу, математикалық, жүйелік, тағы да басқалары); 
# нақты ғылыми тұрғылар мен әдістерді (физикалық географияда — геохимиялық, геофизикалық, палеогеографиялық және тағы да басқалары әдістер; әлеуметтік-экономикалық географияда — экономикалық-статистикалық, техникалык-экономикалық, социологиялық және тағы да басқалары); 
# ақпарат алудың жұмыс тәсілдері мен операцияларын (баланстық әдістер, дистанциялық әдістер; зертханалық әдістер, мысалы, споралық-шаңдық талдау, радиокөміртекті әдіс, сауалдама жүргізу, іріктеме әдіс, тағы да басқалары); 
# ақпаратты тәжірибелік және теориялық қорытудың әдістерін (индикациялық, бағалау, ұқсастық, жіктеу, тағы да басқалары); 
# алынған ақпаратты өңдеу әдістері мен техникалық тәсілдерін (перфокарталардың, электрондық есептеу техникасы арқылы, тағы да басқалары) қамтитын жүйе.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Госпитальдық база

**Госпитальдық база** — жараланған және ауру әскери қызметшілерге мамандандырылған медициналық көмек көрсетуге және оларды емдеуге арналған майдан (флот) тылы немесе орталық құрамындағы медициналық құрылым. Құрамы: **басқарма, түрлі мақсаттағы госпитальдар, қызмет көрсету және материалдық жабдықтау бөлімдері мен бөлімшелері**. Қажет болғанда госпитальдық база бөлімшелерге бөлінеді (госпиталь топтары). Ұлы Отан соғысының тәжірибесі бойынша госпитальдық база өз жұмысын тиісті тыл аймағынын шеңберінде, орталық майдан тылы аймағынан тыс жүргізді. Орталық госпитальдық базанын емдеу мекемелерінің мамандандырылуы майдан және армия госпитальдық базана қарағанда неғұрлым сараланған болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Географиялық зоналар

**Географиялық зоналар**, табиғи зоналар - географиялық қабықтың біршама ірі бөлімшелері, географиялық белдеулердің термиялық жағдайлары мен ылғалдылығы шамалас бөліктері; жер бетінің физикалық-географиялық бөлінуіндегі ең жоғары сатыларының бірін түзеді. Географиялық зоналардың көптеген атаулары дәстүрде ландшафтының ең манызды ерекшеліктерін тұтас көрсететін өсімдіктердің басым типі бойынша беріледі (мысалы, орман зоналары, дала зоналары, саванна зоналары). Климаттың кеңістіктік өзгерулеріне сәйкес Географиялық зоналардың экватордан полюстерге карай және мұхиттардан материктердің ішіне қарай заңды ауысымы байқалады. Географиялық зоналар көбінесе ендік немесе ендікке жақын бағытта созылып жатады (мысалы, Еуразияда), кейде олар орографиялық жағдайларға және материктердің пішініне байланысты меридиандық немесе меридианға жақын бағытта жайғасады (мысалы, АҚШ пен Канададағы Сеңгір таулардың баурайындағы қоңыржай белдеулердің субмеридиандық бағытта жатқан дала зонасы). Тауларда биіктік белдеуліктердің болуына сәйкес Географиялық зоналардың көрінісіне биіктік белдеулер жатады. Әдетте, Географиялық зоналардың анық көрінетін шекарасы болмайды, бірақ олардың әрқайсысының өзіне тән климаты, топырағы, өсімдіктсрі және бедер түзуші факторлары бар ерекше ландшафт типі болады. Географиялық зоналар өзінің ылғалы- ның, ағынының, өсімдік өсіп-онуінің ерекше ырғақтылығымен, экзогендік геоморфологиялық процестердің белгілі бір үйлесімімен сипатталады; зонашықтар мен секторларға бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Тегістегіш

**Тегістегіш** (Гладилка, ланцет) — 
# дайындама беттерін тегістеуге арналған соқпа құрал; 
# құю өзекшелерін, құю қорамаларын жасағанда олардың беттері тегіс болып, түрленуі үшін қолданылатын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Ауыспалы говор

**Ауыспалы говор** (  ) — екі не одан көп говорлардын аралығында орналасқандықтан, соларға тән белгілерді қабылдаған говор. Мысалы: әрі батыс, әрі оңтүстік говорларына тәң белгілерді қамтыған қазақ тіліндегі Арал говорының сипаты осындай. Ауыспалы говор кейде аралык говор деп те аталады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Борсутектік жанармай

**Борсутектік жанармай** — бордың сутекпен қоспасы. Жоғары энергиялық қасиеті бар, бірақ өте улы және жарғыш болғандықтан, кең қолданылмайды. Ракеталар үшін келешегі мол жанармай қатарына жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Римантадин

**Римантадин** — вирус ауруларына қарсы ең көп қолданылатын дәрі. Грипп, парагрипп, қызамық, жалған құтыру вирустарының әсерін тежейді. Римантадин — амантадиннің туындысы. Екеуінің де уыттылығы аз, бірақ жатырдағы балаға әсер етеді, сондықтан жүкті әйелдерге берілмейді. Римантадин аурудың тек алғаш күндерінде әсер етеді. Римантадин вирустың «шешінуі» мен торшаға енуін бұзады және РНҚ транскрипциясын тежейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Географиялық зоналылық

**Географиялық зоналылық** - Жердің географиялық қабығының бөлшектенуінің заңдылығы. Бүл Күн сәулесі энергиясының ендіктер бойынша (экватордан полюстерге қарай азаюының) таралуынын сипатына және ылғалдануының біркелкі еместігіне сәйкес географиялық белдеулер мен зоналардың бірізді және анық ауысымы бойынша байқалады. Географиялық зоналылықтың өзіндік климаттық, гидрографиялық, геохимиялық, геоморфологиялық, топырақтық және биогеографиялық процестері болады. Ол ірі жазықтарда (мысалы, Шығыс Еуропа жазығы, Батыс Сібір жазығы ) өте анық байқалады. Тауларда зоналылық биіктік белдеулікке тән бөліктердің ауысымында байқалады да, беткейлердің экспозициясының әсерінен күрделене түседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қысу

right|thumb|150px
left|thumb|150px
**Қысу, қыспақ** (*Зажим*) 
:# үнемі немесе мезгіл-мезгіл қысып тұруга арналған құрылғы; 
:# айлабұйым түріндегі қыспақ құрылғысының тетігі немесе түзілімі.
## Түрлері
* Бұрама қыспақ 
* Эксцентрики қыспақ 
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Азғындау

**  Азғындау **  адамгершілік тұрғысындағы тоқырау, өнегеліліктің, тәртіптің, рухтың құлдырауы. Әділетті, азаттық соғысты жүргізуші мемлекет әскерлері, әдетте, азғындауға ұшырамайды және әрқашанда өзінің соғыс әрекеттерін ойдағыдай жүргізу қабілеттерін сақтайды. Қазіргі соғыс жағдайларында ракеталық-ядролық қарудың және басқа да жойқын құралдардың қолданылуы азғындау катерінің күшеюіне ықпал жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуетәсілдер

**Әуетәсілдер** - Зерттелмек аймақпен ұшақтар  немесе тікүшақтар көмегімен танысу.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Географиялық зоналылықтың заңы

**Географиялық зоналылықтың заңы** - Солтүстік және Оңтүстік жарты шарларда занды түрде қайталанатын ландшафт қабығының табиғи зоналарға (мысалы, қоңыржай белдеудің орман және дала зоналары, тропиктік шөл зоналары, тағы да басқалары) бөлінуін бейнелейтін заң. Алғаш рет географиялық зоналылық пен биіктік белдеулік жөніндегі ірі ғылыми қорытындыны немістің табиғат зерттеушісі А. Гумбольдт (XIX ғасырдын ортасында) жасады. Осы қорытындының негізіңде жер бетін табиғи зоналарға бөлуді орыс топырақтанушысы және географы В.В. Докучаев ұсынды (1898 ж.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Риновирус

**Риновирус**  (,  — «мурын») —— пикорнавирустар тұқымдастығына жататын тыныс жолдарынын, вирустарының туыстығы. Риновирустар адам және ірі қара малдарының жоғарғы тыныс жолдарын зақымдайды.

## Дереккөздер


Санат:Вирустар
Әскери коммуникация

**Әскери коммуникация** (Военные коммуникации; лат. communicatio, communico — байланыстырамын, сөйлесемін) — әскерлердің қозғалысы үшін, қару-жарақ пен әскери техника, оқ-дәрілер, жанармай және басқа материалдық құралдар тасымалдау үшін, сондай-ақ эвакуацияның барлық түрлерін жүзеге асыру үшін дайындалып жабдықталған байланыс жолдары. Көліктің әр түрінін құрамды бөлігі болып табылады Әскери коммуникация Құрлықтық, судағы және әуедегі болып бөлінеді. Құрлықтық әскери қарым-қатынастарға темір жолдар, автомобиль және аркан бойымен жүретін жолдар, құбырлар, судағы әскери коммуникацияға — порттар, жүзудің кауіпсіздігін қамтамасыз ететін гидротехникалық құрылыстар мен жүзу құралдары бар теңіз, өзен, көл және басқа жолдар; әуе жолдарына — ұшақтар мен тіқұшақтардың ұшуы үшін салынған әуе трассалары, жабдықталған аэродромдар, ұшақты жүргізу және ұшуды қамтамасыз етудің жер үсті радиотехникалық құралдары жатады.

Әскери коммуникация үнемі жұмыс істеп тұрады, оның күзеті мен қорғанысы ұйымдастырылады. Әскери коммуникация стратегиялық, оперативтік, тактикалық болын бөлінеді. Жабдықтарына қарай әскери қарымқатынастар — орталық, маңдайшептік, армиялық, корпустық және жауынгерлік болып, бағытына қарай жаппай, яғни мандайшепке параллель жүретін қарым-қатынас болып бөлінеді. Әскери коммуникация жүйесін дамыту көптеген елдерде әскерлердің қысқа мерзімді таратылуын, олардың ұрыс қимылдары аудандарына уақытында жылжуын, бір бағыттан екінші бағытқа кайта топтауды қамтамасыз ету және ұрыс қимылдары барысында әр түрлі материалдық құралдарды жеткізу мақсатында жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзен шығанағы

thumb|right
**Өзен шығанағы**, *ағынсыз қолтық* - 1) ескі арнадан, тармақтан немесе арнадан құм қайырмен бөлінген суқоймадан пайда болған өзеннің ұзын ағынсыз шығанағы; 2) ағыстар мен сеңдерден оқшауланған, кеме тоқтайтын және жөндейтін табиғи немесе жасанды өзен айдыны.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қысуға беріктік шегі

**Қысуға беріктік шегі** (*Предел прочности при сжатии*) — қирау алдында, қысқан кездегі максималды күшті дайындаманың көлденең қимасының бастапқы ауданына бөліп анықталатын шартты кернеу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Күштер жұбы (қос күш)

**Күштер жұбы (қос күш)** (*Пара сил*) — бір денеге түсірілген, әсер ету сызықтары параллель болып келетін, шама жағынан тең, бағыттары қарама-қарсы екі күш жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ротавирус

**Ротавирустар** — реовирустар тұқымдастығына жататын туыстық. Ротавирустар сүтқоректілер мен адамдарда іш ауруларының қоздырғышы болып табылады. Тәуір зерттелгендері бұзаудың іш өту вирусы Небраски мен тышқанның індеттік іш өту вирустары.

## Дереккөздер


Санат:Реовирустар
Тұқымбай Түйебайұлы

**Түйебайұлы Тұқымбай** (1936 жылы туған, Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы Шетпе ауылы) – халық емшісі. 1952 – 1954 жылдары Түрікменстандағы Қарабұғаз сульфат өндіру зауытында жүргізуші, 1957 – 1958 жылдары кен байыту мекемесінде бұрғылаушы, 1958 – 2000 жылдары Маңғыстау ауданы жол бөлімінде жүргізушісі, жұмысшы болды. Түйебайұлы ел арасында емшілік қасиетімен де танылған. Ол ҚР кәсіби Халық емшілері қауымдастығының медалімен және ҚР денсаулық сақтау істері жөніндегі агенттіктің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Географиялық кеңістік

**Географиялық кеңістік**, геокеңістік - географиялық қабықтың ауқымында географиялық нысандар мен құбылыстардың болу пішіні; нақты бір аумақта орналасқан және белгілі бір уақыт ішінде дамып келе жатқан географиялық нысандар арасындағы қатынастардың жиынтығы. Географиялық кеңістіктің тұжырымдамасы географиялық құбылыстар мен процестерді (таралуын, орналасуын, орын ауыстыруын, бөлшектенуін, теңдесуін, шоғырлануын, жылжуын, ажырауын, жақындауын және қашықтауын) талдауға және үлгілеуге мүмкіндік береді. Географиялық кеңістік кезінің құрылымдылығымен (географиялық қабықтың күрделі құрамымен), жүйелілігімен (географиялық қабықтың өзара байланыстылығымен, өзара әрекеттілігімен), серпінділігімен (үздіксіз құрылымдық және функциялық (атқарымдық) өзгерісімен), метрикалық қасиетімен (ұзындығы, жақын-алыстығы, ауданы, көлемі және тағы да басқалары) сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ілияс Түгелбаев

**Түгелбаев Ілияс** (1931 жылы туған, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы) – партия қызметкері. Гурьев мұғалімдер иститутын бітірген (1956). 1946 – 1959 жылдары Маңғыстау ауданы мектептерінде мұғалім, мектеп директоры, 1959 – 1963 жылдары Маңғыстау ауданы партия комитетінде нұсқаушы, 1963 – 1967 жылдары ауданы кино жүйесінде директор, 1967 – 1975 жылдары Маңғыстау ауданы партия комитетінің хатшысы, 1975 – 1985 жылдары Маңғыстау ауданы халықтық бақылау комитетінің төрағасы, 1985 – 1991 жылдары ауданы атқару комитетінде төраға қызметтерін атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Әуемагнитометр

**Әуемагнитометр** - Жердің магнит өрісі көрсеткіштерін анықтау мақсатында ұшақтарға немесе тікұшақтарға орнатылған өлшем аспабы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Географиялық координаталар

**Географиялық координаталар** — жер бетіндегі белгілі бір нүктенің экватор мен бастапқы меридианға қатысты орнын анықтайтын, ендік және бойлық деп аталатын бұрыштық шамалар.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Армиялық корпус

thumb|150px|Армиялық корпус|Армиялық корпус (НАТО)
**Армиялық корпус** — құрлықтағы әскердің армиялық (майдандық) операцияда оперативтік-тактикалық, ал кейбір жағдайларда оперативтік тапсырмаларды орындауға арналған жалпы әскери құрамасы (бірлестігі). Армиялық корпус Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс кезендерінде көп мемлекеттердің армияларында болды (Кеңес армиясында атқыштар корпусы деп аталған). Қазіргі кездегі армиялық корпустың жауынгерлік құрамы 2-4 және одан да көп дивизиялардан (оның ішінде бір - екеуі сауытты танктік), артиллериялық, ракеталық, корпустық белімдерден, басқармадан және т.б. тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ағаш-жер атыс құрылысы

**  Ағаш-жер атыс құрылысы **  — есептоп пен қару-жарақты оқтан, мина жарықшақтары мен снарядтардан қорғайтын, ядролық жарылыстың зақымдандыру аймағының радиусын 3-5 есеге азайтуға мүмкіндік беретін кұрылыс түрі. Ағаш-жер атыс құрылысының ауыр түрі аз қуатты ядролық жарылыстың зақымдандыру факторларынан және 155 мм артиллериялық снарядтардың тура тиюінен қорғайды. Ағаш-жер атыс құрылысы маңызды бағыттардағы бекіністердің инженерлік жабдықталуын күшейту үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Рубивирус

**Рубивирус** — тогавирустар тұқымдастығына кіретін жалғыз ғана — қызамық вирусынан тұратын туыстық. Бұл қызба мен дененің түгел бөртуі қатар жүретін жіті жұқпалы аурудың қоздырғышы. Сумен таралып, туа біткен кемтарлық пен жатырдағы баланың өлімін туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Тогавирустар
Шарифа Ақниязқызы Құлманова

**Шарифа Ақниязқызы Құлманова** (*[[1949]] жылы туған, [[Форт-Шевченко|Форт-Шевченко қаласы]]*) – жұмысшы. 1965 – 1975 жылдары Қарақия ауданының жер қойнауындағы мұнай кендерін өндіруші кәсіпорындарында жұмысшы, 1975 – 1996 жылы* «Ақтау»*  ауылы  шаруашылықет комбинатында еңбек етті. Еңбек Қызыл Ту (1971) орденімен және *«Еңбектегі ерлігі үшін»* (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Қысылымдылық

**Қысылымдылық** (*Сжимаемость*) — қатты, сұйық және газ тәрізді денелердің сыртқы қысымның әсерінен өз көлемін қайтымды түрде өзгертуі, яғни сыртқы қысым тоқтатылған соң өзінің алдыңғы көлеміне қайтып келуі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Тежегіш сұйық

**Тежегіш сұйық** (Тормозная жидкость) — автомобильдер және басқа машиналар тежегіштерінің гидравликалық жетегінде қолданылатын сұйық. Тежегіш сұйықтың томен қату температурасы (—60°С және одан да томен), температураның үлкен мөлшерде ауытқуы барысында өзгермейтін кішігірім түтқырлығы, жоғары қайнау температурасы мен майлау сапасы болады. Әдетте, түтқырлығы аз еріткіштен (мысалы, спирттен) және үшпайтын түтқыр заттан (мысалы, глицериннен) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Географиялық қоғам

**Географиялық қоғам** — кәсіпқой географтар мен географияға ден қоятын адамдардың ерікті ғылыми бірлестігі; дүние жүзінің 60-тан астам елінде бар. Олардың ең байырғылары — Париждік (1821 ж. ұйымдасқан), Берлиндік (1828 ж.), Лондондағы Корольдік (1830 ж.), Мексикалық (1833 ж.), Орыс (1845 ж.), Нью-Йорктегі Америка (1852 ж.) географиялық қоғамдары. Кейбір мемлекеттерде (мысалы, АҚШ-та) бірнеше дербес Географиялық қоғамдар бар. Географиялық қоғамдар өздерінің қызметі арқылы география ғылымының дамуы мен кеңейе таралуына ықпал жасайды. Географиялық қоғамдардың басшылығымен және белсенді қатысуымен ғылыми экспедитаялар, конференциялар, тағы да басқалары өткізіледі, журналдар, монографиялар, ғылыми еңбектердің жинақтары, карталар және атластар басылып шығарылады. 1871– 1913 жж. Географиялық қоғамдар халықаралық географиялық конгрестерді шақырудың бастамашысы болды, кейін бұл функция Халықаралық географиялық одақтың құзырына берілді. Қазақстанда Географиялық қоғамдар 1950-ші жылдардың басында құрылды.

## Дереккөздер


*
Борт аппаратурасы

**Борт аппаратурасы**— ұшақта, тікұшақта, кемелерде, ракетада орналастырылатын және автономды түрде де, автономсыз да жұмыс істейтін радиоэлектрондық аппаратура кешені. Ракетаның қызметі мен класына байланысты оның борт аппаратурасы ұшуды стабилизациялау, траекторияны өзгерту туралы бағыттау жүйесі арқылы ракетаға жіберілетін комаңдаларды орындау, ракетаны автономды басқару үшін колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Гранат

**Гранат** () — 
*1) қарсыластың адам күші мен техникасын 1000 метрге дейінгі қашыктықта жоюға арналған оқ-дәрі. Қолдану тәсілдеріне қарай — қол гранаттары және гранататқыштармен атылатын гранаггар (гранататқыштан ату, винтовкалық гранаттар), колданылу мақсатына қарай — **жаяу әскерге, танкіге қарсы қолданылатын, өртегіш және арнайы (түтінді жарықтандырғыш сигналды** және т.б.) түрлері бар. Гранат әдетте қораптан (корпус), жарылғыш зарядтан (ВВ) және жарғыш (тұтандырғыш) заттардан тұрады. Гранататқыштық атыстар біріктірілген немесе бөлек оқталатын, калибрлік немесе одан тыс, ұшуда айналуымен не канатымен тұрақтандырылатын болып бөлінеді.* Калибрі 30-112 мм, салмағы 0,2-5 кг, сауытбұзғыштығы 400 мм-гe* дейін және одан да көп. Дәрілік мәре заряды, реактивтік козғалтқышы және тұрақтандырғышы болуы мүмкін. 
*2) артиллериялық жарықшақты және фугастық снарядтардың көне атауы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:VIII ғасыр өнертабыстары
Түйеқарын

**Түйеқарын**, оба сораңы (*Salsola pestіfer*) – сораң туысына жататын бұтауылы Маңғыстаудың сор, сортаңды, өзен аңғарларындағы сазды топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 15 – 100 см. Сабағы тік, түбінен бастап бұтақталған. Жапырақтары таспа, біз тәрізді. Гүл жапырағы гүлдерінен ұзын келеді. Гүл серігінің жапырақшалары жемісі піскен кезде түссіз немесе қызғылт түсті қанат түзеді. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, қыркүйекте жемісі піседі. Түйеқарынды түйе жақсы жейді.

## Дереккөздер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Тұлғалар
Географиялық құрамдас бөліктер

**Географиялық құрамдас бөліктер**, ландшафтының құрамдас бөліктері - ландшафт пен географиялық қабықтың негізгі бөліктері: жер қойнауы, бедері, ауа массалары, жер беті және жер асты сулары, топырақтар, өсімдік жамылғысы мен жануарлар дүниесі, яғни ландшафтының табиғи және адам өзгерткен күйінде қалыптасуына қатысатын материалдық денелер. Географиялық құрамдас бөліктердің ерекше жиынтығын мәдени ландшафт бөліктері — антропогендік және социогендік бөліктер құрайды.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия