open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кеміргіштер

**Кеміргіштер, кемірушілер** () – сүтқоректілер класының ең көп тараған отряды. 

Қазір олардың дүние жүзінде 32 тұқымдасқа жататын 2500-дей, ал Қазақстанда 15 тұқымдастың (ұшарлар, тиінтәрізділер, құндыздар, жайралар, саз құндыздары, қарақастар, жалмандар, тышқандар, жалғанқосаяқтар, қосаяқтар, алып көртышқандар, атжалмантәрізділер, бұзаубастар, құмтышқандар, қаптесерлер) 82 түрі кездеседі. Кеміргіштер республиканың барлық аймақтарында кең тараған, тек таудағы мәңгі мұз басқан жерлерде ғана кездеспейді. Осыған орай кеміргіштерде маусымдық түлеу қабілеті жақсы жетілген. Дене пішіні, тіршілігі алуан түрлі – 5 см-ден (кішкене қаптесер) 130 см-ге (теңіз доңызы) дейін, ал салмағы 6 г-нан (ергежейлі тышқан) 80 кг-ға (су шошқасы) жетеді. Тері жамылғысы жақсы жетілген, көпшілігінде үлпілдек, кейбіреулерінде тікен тәрізді инелерге (жайра) айналған. Алдыңғы аяқтары 5 не 4 башпайлы, артқысы 3-5 башпайлы. Басқа сүтқоректілерден ерекшелігі – екі жұп күрек тістері өте үлкен, қашау тәрізді, ұдайы өсіп, бір-бірімен (асты мен үсті) қайралып, өткірленіп отырады. Күрек тістерінің беткі қабаты қатты эмаль, ал қалған бөлімдері жұмсақтау дентин қабатымен қапталған. Көпшілігі жер үстінде, кейбіреулері жартылай суда (құндыз, ондатр, саз құндызы, су тышқаны), жер астында (алып көртышқан, соқыртышқан, т.б.) және ағаш діңінде (ұшар, тиін) тіршілік етеді. Өздері ін қазады, не басқа жануарлардың індерін пайдаланады, ұя да жасайды, кейде ағаш қуыстарын да баспана ретінде пайдалана береді. Көпшілігі жыл бойы белсенді, кейбір түрлері (сарышұнақтар) құрғақшылық жылдары жаз айларында да қысқа мерзімді ұйқыға, енді біреулері (суыр, сарышұнақ, қосаяқ, қарақас) қысқы ұйқыға кетеді. Өсімдік тектес азықпен қоректенеді, араларында жәндіктер және майда жануарларды қорек ететіндері де бар. Кейбір кеміргіштер қысқы азық қорын жинайды (борша тышқан, аламан тышқаны, атжалман, қарақас, тиін, т.б.). Кеміргіштердің биологиялық бір ерекшелігі — жыныстық жағынан тез жетілетіндігі (майдалары 2-3 айда, ірілері 1-2 жылда), яғни жылына 3-4 рет көбейіп, бір өсімде 3-15 жас кеміргіштер туады. Қолайлы жылдары кеміргіштер саны өте жылдам өссе (10-100 есе), кей жылдары әр түрлі індеттерден жаппай қырылатын кездері де байқалады. Майда кеміргіштер 1,5-2 жыл, ірілері (суырлар, құндыз) 4-7 жыл тіршілік етеді. Кеміргіштердің табиғатта және адам өмірінде алатын орны өте үлкен. Көптеген түрлері ін қазып топырақ құнарлылығын арттыруға және өсімдік жамылғысын өзгертуге қатысады; шаруашылық мәні зор: тиін, ондатр, суыр, құндыз, т.б. жұмсақ терісі үшін көп ауланады; егістікке, жеміс ағаштарына, жайылымға, орман өсімдіктеріне, азық-түлік қорына көп зиян келтіреді; құмтышқан, суыр, сарышұнақ егеуқұйрықтар оба, туляремия, лейшманиоз, лептоспироз сияқты табиғи ошақты ауруларды айналаға таратады.

Қазақстанда кеміргіштердің 10 түрі (көк суыр, үнді жайрасы, жалман, бесбармақты ергежейлі қосаяқ, Гептнер ергежейлі қосаяғы, үшбармақты ергежейлі қосаяқ, бозтүсті ергежейлі қосаяқ, алып көртышқан, Роборовский атжалманы, сары алақоржын) Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Кеміргіштер
Тұнбашы

**Тұнбашы**, **балшықшы** () — денесінің ұзындығы 16 см келетін ұсақ құс. Саз балшықта тіршілік ететін жәндіктермен, олардың личинкаларымен, құрттармен және суда болатын басқа да майда жануарлармен қоректенеді. Бұл көбінесе ағынсыз судың жиегінде жүреді. 4 жұмыртқа табады. Тұнбашы қолға жақсы көніп, тамақтың қай түріне болса да тез үйренеді.

## Дереккөздер


Санат:Татреңтәрізділер
Изоклинальды қатпар

thumb|right|Изоклинальды қатпар
**Изоклинальды қатпар**(*[[изо...]]* және *klіno* – еңкейтемін) — қанаттары өзара және қатпардың осьтік бетіне параллель болып келген шөгінді тау жыныстарының қатпарлар жиынтығы.

Изоклинальды қатпар қатпарлы аймақтарда бүйірлік қысым әсерінен іркілуден, ауырлық күшінің ықпалынан, шөгуден пайда болады. Көбінесе, изоклинальды қатпарды құраушы жыныс қабаттарының қатпар топсаларындағы иілулері байқалмай, моноклинальға ұқсаған параллель қабаттар түрінде болады. Мұндай жағдайда изоклинальды қатпарды картаға түсіріп, ауданның геологиялық құрылысын дұрыс анықтау үшін әр қабаттың салыстырмалы жасын дәл анықтау керек.

## Сілтемелер


Санат:Геология
Санат:Құрылымдық геология
Инфузориялық топырақ

**Инфузориялық топырақ** — мұны кейде кизельур, диатомдық топырақ, тау ұны, т. б. деп атайды. Бұрынғы өткен геологиялық дәуірлердің микроскопикалық диатомдық балдырларының кремнийлік қабыршақтарының жиынтыгы. Инфузориялық топырақ қолға жұмсақ, ақ, сарғыш немесе сұр түсті ұнтақ жыныс, 80— 85 процент 8Ю2дан тұрады. Трепелге ұңсас, сондықтан оларды шатастыра береді. Ол Ульянов, Пенза облыстарында және басқа жерлерде кездеседі.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Топырақтану
Атмосфераның изотермалық қабаты

**Атмосфераның изотермалық қабаты** — тропосфераны стратосферадан бөліп тұратын биіктіктегі біркелкі температура қабаты. Тропосферада жоғарылаған сайын температура төмендейді, стратосферада температура тұрақты болады, кейде онда жоғарылаған сайын біраз көтеріледі, ауаның изотермалық қабатының биіктігі мен температурасы жыл мезгіліне қарай өзгеріп тұрады. Вагнердің мәліметі бойынша Орталық Еуропа үстінде оның биіктігі жазғытұры орташа есеппен 9,8 км, жазда 11 км-ге жетеді; температурасы 54,9° және 52,33° бояады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Атмосфера
Интрузия

**Интрузия** — жердің терең қабаттарындағы байырғы қуыстарға, ішкі қысудан пайда болған бос кеңістерге магманың көтерілуі. 

Интрузияның түрі жайпақ төмпешіктерге, жалпақ немесе күмбез тәріздес массивтерге ұқсайды. Интрузияның көлемі өте үлкен де болуы мүмкін, кейде ауданы жүздеген шаршы километрге жететін жерді алып жатады. Олар жер бетіне тек қана өзін жауып жатқан шөгінді жыныстардың қабаты денудациялық процестердің әсерінде бұзылып жуылып-шайылғанда ғана шығады. Интрузия қатпарлы тау жоталарының ядроларында да ұшырасады. Интрузия деп жалпы тереңдегі магмалық жыныстардың массаларын түсінеді.

Екінші анықтама: **Интрузия** — балқыған магманың жер қыртысы қат-қабатына ену процесі.

## Интрузиялық тау жынысы
Магманың жер қыртысы қойнауларында кристалдануы нәтижесінде қалыптасқан толық кристаллы магмалық тау жынысы. Магманың бірте-бірте суынуымен орайласа отырып, жоғары дәрежелі қысымдар жағдайында және ұшпа құрамбөліктердің белсенді түрде араласуымен өтетін интрузиялық тау жынысы қалыптасу процесі сол тау жынысыты құрайтын минералдардың толықтай кристалдануына бірден-бір жағдай туғызады. Сондықтан да интрузиялық тау жынысытар әдетте ірі кристаллы құрылымдармен сипатталады. Синонимі: полутәндық тау жынысы.

## Интрузиялық (немесе эффузиялық) кешен
Бір ғана магма ошағы есебінен қалыптасқан түрлі құрамды (ультранегізді тау жынысытардан бастап қышқыл тау жынысытарға дейін) интрузиялық (немесе эффузиялық) тау жынысытардың толык жиынтығы; бұл жиынтыққа кіретін магмалық тау жынысытар тектес тау жынысытар ретінде тектоникалық құрылым өңірінің нақтылы аудандарында ғана ұшырасуы және геологиялық көнелігі түрғысынан тетелес болуы шарт.

## Интрузиялық шоғыр
Көлбеу бағытта көлбей көсілген яки онша деформацияланбаған тау жынысы қабаттарының аралығына сыналай еніп жалпақ қойнауқаттар құрайтын интрузиялық дене. Синонимдері: силл және қойнау-қаттық интрузия.

## Интрузиялық-анатексистік гранитоидтер
Палингендік-метасоматиттік, кейде анатексистік не палингендік гранит түзілім процесі орнынан басқа жаққа ауысқан балқыманың кристалдану нәтижесінде қалыптасқан гранитоидтер. Интрузиялық-анатексистік гранитоидтер эпидот-амфиболиттік, амфиолиттік, кейде гранулиттік фациялар жағдайында қалыптасады. Оларға антиэвтектикалық құрам, фемалық және сиалдык минералдардың тепе-тендіксіз қатынастары, такситтік бітім, субстраттың көптеген қалдықтары тән.

## Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер
Серпімділік шегінен асқан тангенциал қысым жағдайында, не сұйық фазаның (балқыма не ерітіндінің) қатысуынан туатын гравитациялық түрақсыздықтан жылжымалы және пластикалы жағдайға өтуден қалыптасқан минералдық массаның интрузиялары. Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер мигма-плутәндар мен гранит-гнейстік күмбездердің құрамында болады. Интрузиялық-реоморфтық гранитоидтерге флюидалдық бітім, катаклаздық құрылым, минералдарының құрылымдық- оптикалық қасиеттерінің өзгермелілігі, минералдық геотермометрмен анықталған палеотемпературасының төмендігі (350— 500°С) тән. Физикалық-химиялық жағдайы бойынша, интрузиялық-реоморфтық гранитоидтер дің қалыптасуы метаморфизмнің эпидот-амфиболиттік, амфиболиттік фацияларына сәйкес келеді.

## Дереккөздер

Санат:Интрузиялар
Ионосфера

thumb|right|120px|Атмосфераның құрылысы
**Ионосфера** — газ молекулаларының иондалуы жоғары болатын, 80 км-ден 800—1000 км биіктік аралығында жатқан атмосфераның қабаты. Атмосфераның 50- 80 км биіктіктерден бастап, 1200-1300 км- ге шейін созылатын жоғарғы қабаттары. Бұл қабаттарда газдар ішінара ионданған күйде болады. Қысқа толқынды радиобайланыс үшін үлкен маңызы бар.

Ионосфера - Жер бетінен 50-80 км-ден мыңдаған километр биіктікке дейінгі атмосфераның жоғары ионданған қабаты (жоғары Ионосфера). Ионосфераның бөлшектері сейілген және жоғары электрөткізгіш ортаны түзеді. Ионосфера жер бетінде қысқа толқынды радиотолқындардың таралуына көп әсер етеді. Ионосферада поляр шұғыласы мен ионосфералық магниттік дауыл болып тұрады.

**Ионосфераны барлап білу** (Зондирование ионосферы) — 50-80 кмден 400-500 км-ге дейінгі қабаттағы атмосфераның иондану сипаты туралы деректер алу. Ол **ионосфералық** станция, метеорологиялық ракета арқылы жүзеге асады. Ионосфераны барлап білу деректері алыс радиобайланыс үшін тиімді жиілікті таңдау кезінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Атмосфера
Санат:Жер атмосферасы
Ағынды ағыстар

**Ағынды ағыстар** — жіңішке су кеңістігі арқылы жалғасып жатқан екі ірі су алабы деңгейлерінің біркелкі болмауының салдарынан пайда болған ағыстар. Олар мұхиттар мен тұздылығы жоғары ішкі материктік теңіздерді қосатын бұғаздарда байқалады. Мысалы, Атлант мұхиты мен Қара теңізден беткі ағынды ағыстар Гибралтар бұғазы мен Мрамор теңізі арқылы тұщылау суды Жерорта теңізіне әкеп құяды. Балтық теңізінің Атлант мұхитынан тұщылау суын бұл ағыстар Дат бұғазы арқылы аталған мұхитқа әкеп құяды. Ағынды ағыстар теңіздер мен шығанақтар арасында да болады (мыс: Каспий теңізінен қара Бұғазгол шығанағына ағатын ағыс).

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Ағыстар
Кипрегель

thumb
**Кипрегель**() — геодезиялық бұрыш өлшейтін аспап. Горизонтальдарды пландардың бетіне кешіру үшін, жерді топографиялық түсірулер кезінде мензуламен бірге пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Санат:Геодезиялық аспаптар
Сфералық астрономия

**Сфералық астрономия** – астрономияның аспан сферасындағы шырақтардың көрінерлік қозғалысы мен орналасуын зерттеуге байланысты есептерді шешудің математикалық тәсілдерін қарастыратын бөлімі. 

Аспан сферасындағы денелердің орналасуы мен қозғалысын математикалық жолмен зерттеуде горизонталь, эклиптикалық және екі экваторлық координаттар жүйесі қолданылады (қараңыз *[[Аспан координаттары]]*). Аспан шырақтарын тікелей бақылау нәтижесінде алынған координаттар бірсыпыра ықпалдардың әсерінен дәл болып шықпайды. Прецессия мен нутация әсерінен координат осьтері ығысады. Аберрация құбылысынан аспан денелерінің сферадағы орны бақылаушыға ығысып көрінеді. Сфералық астрономия есептері сфералық тригонометрия формулалары арқылы шешіледі. Бақылау нәтижелеріне параллакстың тигізетін әсері де ескеріледі. Сфералық астрономия Күн жүйесіндегі планеталар беттерінің координаттарын анықтаумен де айналысады. Сфералық астрономия Күн мен Айдың тұтылуы, Ай мен Үркер тоғыстары, планеталардың Күн дискісі тұсынан өту құбылыстарын да зерттейді. Сфералық астрономияның ең басты мәселелерінің бірі – уақытты дәл өлшеу мен күнтізбе жасау. Мұның теориялық негізіне Жердің өз осінен айналуы және оның Күнді айнала қозғалуы алынады.

Сфералық астрономия мәселені шешіп қана қоймай, астрометрия міндетіне кері: аспан денелерінің қалпын болжауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Malimetter.kz Сфералық астрономия реферат  (қазақша) 

Санат:Астрологиялық аспектілер
Санат:Астрометрия
Тектоникалық көлдер

**Тектоникалық көлдер** – қазаншұңқырлары тектоникалық құбылыстар нәтижесінде пайда болған ойысты көлдер. Тектоникалық көлдерге жер қыртысының төмен түсуінен қалыптасқан дүние жүзіндегі ең терең көлдер жатады. Мысалы, Шығыс Сібірдегі Байкал, Тянь-Шаньдағы Ыстықкөл, Алтайдағы Телец, Африкадағы Танганьика мен Ньяса, Қазақстандағы Зайсан, т.б. көлдер. 

## Сілтемелер

 	

Санат:Көлдер
Топография

**Топография** (ежелгі-грек. τόπος — «*орын*» и γράφω — «*жазу*») — жер бетін әуе және ғарыштық түсірім негізінде жоспарға және ірі масштабты картаға (1:100000 масштабқа дейін) түсіру, әрі бейнелеу әдістерін зерттейтін ғылым. Бұған көзбен өлшеу, бұрыш өлшеу, мензульдық, тахеометриялық немесе алыстан өлшеу сьемкалары жатады. Таулы жерлерде фотограмметрия қолданылады. 

Топография жер бетін зерттеуде физика және экономика, географияға, ал жер бетін топографиялық түсіруде (топографиялық карта жасауда) геодезия мен картография ғылымдарына сүйенеді. Топографиялық картаның мазмұнының толықтығы ең алдымен планның немесе картаның масштабына байланысты болады.

Масштабы кішірейген сайын картаның жер беті элементтерін сұрыптау және жалпылау дәрежесі артады. Мұндай жағдайда картаға географиялық тұрғысынан маңызды деп есептелінетін жер беті элементтерін мүмкіндігінше көбірек қамту көзделеді. Картаны толық етіп құрастыруда топографиялық шартты белгілер жүйесі де маңызды рөл атқарады. Аэрофототүсірім және космотүсірім әдістерінің жылдам дамуына байланысты мензулалық түсіру өзінің бұрынғы атқаратын рөлін төмендетіп,шағын аудандағы түсіру жұмыстарында қолданылуда.Әскери істегі Топография – *[[тактикалық]]* және *[[оперативтік]]* мақсаттар үшін жергілікті жердің ерекшеліктерін зерттейтін әскери ғылым саласы. Кейінгі кезде жерді план не картаға түсірерде *[[аэросьемка]]* немесе *[[аэрограмметрия]]* деп аталатын* [[фотография]]лық [[сьемка]]лар* қолданылады.

## Топографиялық сипаттама
Топографиялық сипаттама — бөгеннің негізгі топографиялық сипаттамалары ретінде айдын ауданы мен көлемінің тежелу деңгейі араларын байланыстыратын қисық сызықтар немесе бұл сипаттамаларды анықтау үшін жергілікті жердің горизонталды планы түріндегі болашақ су басатын ауданның ірі масштабтағы планды-биіктігі бейнелетін түсірулер. Ұсақ масштабты түсірулер арқылы алынған топографиялық сипаттамалар шамалап алынған деп есептеліп, көп жағдайларда жобалаудың тек алдыңғы сатыларында ғана пайдаланылуы мүмкін. Ол кейіннен ірі масштабты түсірулер арқылы дәлірек анықталатын болады. Бөген айдынының ауданын анықтау — деңгейдің әр түрлі жағдайларындағы аудандардың түсіру пландарында планиметриялау арқылы жүргізіледі. Айдын аудандарының деңгей белгілерімен байланысын анықтау (сызу) үшін планиметрияны барлық горизонтальдар ауқымында (ең төмеітті деңгей, яғни түбінен ең жоғарғы деңгей — тежелген суға дейінгі аралықта) жүргізу қажет.

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:География
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Топография
Торнадо

[thumb|250px|[Анадарко, Оклахома жанындағы торнадо]]
**Торнадо**  ( «құйын») — атмосферадағы ауаның айналмалы қозғалысы. Тромб диаметрі ондаған метрге жетеді. Тромб желінің жылдамдығы 50—100 м/с, ал талқандау жолағының ені жүздеген метрге жетуі мүмкін. Ауа райы ыстық кезде атмосфераның тұрақсыз стратификациясы кезінде қалыптасады.  Құйын, **торнадо** деп те аталады.

## Сипаттамасы
Торнадоның үлкендігі мен пішіні алуан түрлі болады. Көбіне диаметрі жүздеген метр шұңқыр пішінді, жер беті жағында қоқыс бүлты бар болады. Кейде торнадо жаңбыр немесе шаңнан метеорологтарға көрінбей қалуы мүмкін. Бұл жағдай күтпегендіктен көптеген шығындар мен зардапқа соқтырады.

## Тромб

**Тромб** (,  — қарақұйын, сөзбе-сөз — құбыр) - Торнадодан айырмашылығы қалыптасу жағдайларының интесивтілігінің төмендігінде. Желдің жылдамдығында тромб пен торнадода елеулі айырмашылық болады. Тромбта желдің бағыттануы көбіне басымды вертикальді болады, торнадода жел вертикальді түрғанымен бірге сол қуатымен бірдей үйірленіп құйындалады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Дауылдар
Санат:Атмосфералық құбылыстар
Транспортир

thumb|Транспортир
**Транспортир** — бұрыштар градустарын өлшеу үшін қолданылатын сызу құралы, оның жарты шеңбер сияқты доғасының бетінде градус бөліктері мен оларды көрсететін арнаулы цифрлары болады.

## Дереккөздер

Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Сызу құралдары
Тропиктік жаңбырлар

**Тропиктік жаңбырлар** — Күннің тас төбеде тұрған жағдайында тропиктік аймақтарда жауатын нөсер тәрізді күшті жаңбырлар. Күн екі рет тас төбеге келетін экваторға жақын облыстарда жаңбырлы кезеңдер жылына екі рет болады, ал аралық аймақта аз болады. Тропиктерге жақын маңайларда бір ғана жаңбырлы кезең болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Жаңбырлар
Тропосфера

right|thumb|120px
**Тропосфера** (грек. *τροπόσ* – бұрылыс, өзгеріс және *σφαιρα* – шар) – атмосфераның жер бетімен тығыз әрекетте болатын ең төменгі қабаты. Қалыңдығы жер бетінен қызған ауаның жоғары өрлеген ағындарының көтерілетін биіктігімен анықталады. Экваторлық ендіктерде ауа 16 – 17 км, қоңыржай белдеуде 10 – 11 км, полюстік аймақтарда 7 – 8 км биіктікке көтеріледі. Осы биіктіктер Тропосфераның жоғарғы шекарасын белгілейді. Орташа қалыңдығы 10 – 11 км. Үстіндегі стратосферадан жұқа тропопауза өтпелі қабатымен бөлінген. Атмосфераның жер бетіне таяу қабатында ауа Жердің тартылыс күшіне және газдардың сығылуына байланысты барынша тығыз орналасады. Атмосфераның бүкіл массасының 80%-ы және су буы түгелдей Тропосферада шоғырланған. Әр 100 м-ге биіктеген сайын ауаның температурасы орта есеппен 0,6С-қа төмендейді. Осы қабатта ауа райы мен климат түзуші процестер өтеді. Жерге іргелес ең төменгі қабатында ауаның температурасы тәулік ішінде және жыл бойы өзгеріп отырады. Тропосфера түгелдей Жердің географиялық қабығының құрамына кіреді.

## Сілтеме


Санат:Атмосфера
Санат:Жер атмсоферасы
Тропофиттер

**Тропофиттер** — құрғақшылық сүйгіш өсімдіктер (ксерофитті) мен ылғал сүйгіш өсімдіктердің (гидрофитті) қасиеттерін бойына сақтаған есімдіктер тобы. Олар ылғалды климаттың құрғақ климатқа ауысатын жыл мезгілдері бар аудандарға бейімделген. Тропофиттердің сабақтары мен бүршіктері ксерофитті, ал жапырақтары гидрофитті болып құрылған. Біздің жапырақ ағаштарымыз осы топқа жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Тропофиттер
Тұман

thumb|Туман
thumb|Туман
thumb|Туман
**Тұман** — атмосфераның жерге таяу қабатына ұсақ су тамшыларының немесе мұз кристалдарының жиналуы. Су буының сублимациясы нәтижесінде қалыптасады. Тұмандағы көріну қашықтығы оны құраушы түйіршік мөлшеріне және бірлік көлемдегі су жиынтығының шамасына байланысты. Тұман тамшыларының радиусы 1-ден 6 мкм-ге (кейде 5 – 15 мкм) дейін, су жиынтығының мөлш. 0,05 – 0,1 г/м3-ден аспайды.

Физикалық генезис бойынша тұман суыну тұманы және булану тұманы; пайда болуының синоптиктик жағдайына қарай: *массаішілік* және *шептік* тұман болып ажыратылады. 
**Суыну тұманы** өз кезегінде жер бетінің радиациялық сууы нәтижесінде пайда болатын радиациялық тұман және жылы ылғалды ауаның құрлық немесе су үстінде сууынан пайда болатын адвективті тұман болып бөлінеді. Тұман көлік қатынасына үлкен бөгет жасайды. Ғылыми-зерттеу жұмыстарында, химиялық өндірісте, жылу техникасында, әскери істе жасанды тұман пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Дауылдар

**Дауылдар** — жылдамдығы 30—50 м/сек дейінгі аса қатты сұрапыл желдер. Олар көбінесе тропиктік циклондар құрамында кездеседі. Теңіздер мен ірі көлдерде (мыс.: Қазақстандағы Алакөлде сойқан желдер) дауылдар кейде құйын аралас сұрапыл толқынды су қозғалысын туғызады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Желдер
Шатқал

**Шатқал** — терең, түбі тар, құлама немесе тік, кейде ойыс беткейлі және көпшілік бөлігі жартасты болып келетін аңғар. Шатқал көбінесе таулы аймақтарда кездеседі, мұнда оның тереңдігі 1500—1800 м-ге дейін барады. Шатқал көп жағдайда өзен әрекетінен (эрозиялық шатқал, кейде жердің жарылуынан, карсты опырылу әрекетінен) пайда болады.

Әлемдегі ең үлкен шатқал — АҚШ, Аризона штатындағы Колорадо өзені кесіп өткен жер бетіндегі орасан зор сай. Ұзындығы 350 км, ал ені кейбір жерлерде 20 км-ге дейін жететін шатқалдың пайда болу үрдісі миллиондаған жылдарға созылды. Оның кейбір жерлерінен жасы екі миллиард жылға дейін жететін тау жыныстары табылды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Сыртқы сілтемелер
*

Санат:Жер бедері
Фенология

**Фенология** — табиғаттың мезгілдік құбылыстарының заңдылығын зерттейтін білім саласы. Фенология **жалпылама** және **жекелік** болып екіге бөлінеді. Біріншісі органикалық дүние мен метеорологиялық факторлардың арасындағы заңдылықтарды аныңтайды. Бұл үшін күн сайын толтырылып отыратын күнделік негізінде әр құбылыстардың бірнеше жылдар бойы басталуы мен аяқталу уақыты туралы (өзендердің еруі мен қатуы, жапырақтардың шығуы мен түсуі, өсімдіктердің гүлденуі мен дәнденуі және тағы басқалар) мәліметтер жазылған жинақтағыш табиғи календарь жасалады. Ал жекелік фенология немесе биофенология, өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің даму фазаларын (мыс.: гүлдену, ұрықтану фазаларын және тағы басқалар) зерттейді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Климатология
Санат:Экология
Физикалық география

thumb|right|500px|
**Физикалық география** — жер сферасы, географиялық орта және жер типтері — географиялық ландшафтар — туралы ғылым саласы. Кең мағынада айтқанда, ол басқа да жаратылыстану ғылымдарының негізгі салалары сияқты жеке ғылымдар мен физикалық географияның дәл өзінен, немесе жер тану ғылымынан тұратын ғылымдар жүйесі болып табылады.

Физикалық география екі бөлімге бөлінеді:
#* жалпы физикалық география;
#* региондық-аудандық (көбінесе ландшафттану деп аталатын) физикалық география. .

Жалпы физикалық география жердің географиялық қабығының құрылысын, құрамын, динамикасын, дамуын, территориялық бөлшектенуі мен олардың сыртқы және ішкі байланыстарын зерттейді; ал региондық физикалық география табиғи жағынан оқшауланған аумақтағы жоғарғы аталған заңдылықтардың жергілікті ерекшеліктерін зерттейді.

Қай ғылым болмасын өзінің ғасырлар бойы дамуына байланысты ерекше маңызы бар жеке ғылымдар болып табылатын көптеген салаларға бөлініп отырады. Мысалы, физикалық география мынадай жеке ғылымдар салаларына бөлінеді:

*геоморфология
*климатология
*океанология
*гидрология
*топырақ географиясы
*геоботаника
*зоогеография
*гляциология
*геокриология.

Соңғы кездерде физикалық географиядан жеке ғылым саласы есебінде палеогеография бөлініп шықты. Осындай физико-географиялық жеке ғылымдар салаларының негізгі міндеті жер қабығының түрін бір тұтас заттың бөлігі есебінде зерттеу болып табылады. Физикалық география, геология, геохимия, геофизика, биология, биохимия және тағы басқа жаратылыс тану ғылымдардың салаларымен тығыз байланысты.

## Дереккөздер

Санат:Физикалық география
Фитогеография

**Фитогеография**, *өсімдік географиясы* — өсімдіктердің жер бетіне таралуын зерттейтін ғылым; өсімдік түрлерінің және ірі жүйелік категориялардың (туыс, тұқымдас және т.б.) өткен дәуірлер мен қазіргі кездегі географиялық таралу заңдылықтарын зерттейтін ботаника мен физикалық географияның бөлімі.

Өсімдіктер географиясының негізгі объектісіне жеке түрлердің ареалдары, сондай-ақ жердің әр түрлі аудандарының флорасы жатады. Флораның және оның жеке элементтерінің генезисін анықтау, сондай-ақ флораны аудандау — өсімдіктер географиясының маңызды міндеттері. Өсімдіктер географиясы ғылым ретінде XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында қалыптасты.

Өсімдіктердің таралуы көптеген жағдайларға байланысты. Бұл жағдайларға: жердің өткен геологиялық дәуірі, климаты, жер бетінің құрылымы, жануарлар мен адамдардың әрекеті жатады. Фитогеографияның міндеті — әрбір түрдің ареалын (орналасу ауданын), фитоценозын (өсімдіктер жиынтығын) зерттеп, білу.

Қазіргі фитогеография жер бетін әрқайсысының өзіне тән өсімдік жамылғысының құрамы бар алты облысқа бөледі. Олар —голарктика, палеотропик, неотропик, австралия, кап және антрактида облыстары.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Фитогеография
Флексура

**ФЛЕКСУРА** (лат. flexura — иін) — көлбеу немесе еңістеу орналасқан тау жыныстары қабаттарының тектоникалық қозғалыс салдарынан майысып, баспалдақ немесе иін тәрізді пішінге ие болуы. Флексура төмен, жоғары және оларды жалғастырушы (ортаңғы) қанаттан тұрады. Жоғары және төмен қанаттардағы тау жыныстары қабаттарының жатысы бірдей болады. Жалғастырушы қанат кейде біршама күрт жатып, қабаттың қалыңдығы едәуір азаяды. Көтерілген және төмендеген қанаттар арасындағы тік бағыт бойынша қашықтық Флексураның амплитудасы (құлашы) деп аталады. Ол бірнеше м-ден 1000 — 3000 м-ге дейін жетіп, Флексура жүздеген км-ге созылады. Флексуралар кентасты және мұнайлы-газды кен орындарында кеңінен таралып, платформа іргетасының блоктарын бір-біріне жапсыра орналасады және лықсу, кептелу, ысырылу сияқты деформациялармен байланысады. Мыс., Жезқазған мыс кен орнында 30-ға жуық Флексура бар.

**ФЛЕКСУРА** — әдетте бір қанатты қатпар ретінде қаралатын, бірқалыпты еңістене астасқан тау жынысы қабаттарының тектоникалық қозғалыстар әсерінен майысьш, баспалдақ немесе иін тәрізді болып қалыптасуы; қатпар қанатының көтеріңкі (жоғарғы) және түсіңкі (төменгі) өңірлеріндегі флексураны қалыптастырған астасу элементтері өзара ұқсас және көлбеу бағытта болады, бұл өңірлерді бір-бірімен жалғайтын жазықтық әдетте тік құлайды. Флексура қанатының көтеріңкі және түсіңкі бөліктерінің арасындагы тік бағытта өлшенген қашықтық флексура амплитудасы немесе флексура биіктігі деп аталады. Жекелеген флексуралардың бұл көрсеткіші бірнеше метрге, ал флексура сағалануының жалпылама ұзақтығы жүздеген километрге жетуі ықтимал. Флексура терминінің I шартты түрдегі синонимі: изоклиндік қатпар.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы" 9 том

## Дереккөздер


Санат:Геология
Талшықты өсімдіктер

**Талшықты өсімдіктер** — тоқыма фабрикасында мата тоқу үшін және сонымен қатар арқан, жіп, тор т. б. заттар жасау үшін талшық беретін өсімдіктер. Түрліше тұқымдастардың ішіндегі талшық беретін өсімдіктердің түрлері — 200-ге жуық. Олардың ішіндегі негізгі тұқымдастары: 
#Мальвалар (мақта, кенеп, бұйда кендір)
#Зығыр
#Жөкелер (жұт, жөке)
#Тұттықтар
#Қалақайлықтар (қалақай, рами)
#Бұршақтар (кроталярия) және басқалар.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Техникалық дақылдар
Түкті бақа

**Түкті бақа** (Trichobatrachus robustus) — кәдімгі бақалар тұқымдасының бір туысы, тек суда тірішлік етеді. Шағылысып көбейер кезде түк тәрізді өскіндер пайда болады. Көбею мерзімі аяқталысымен «түгі» қысқара келіп жоқ болып кетеді. Қелесі жыл «үйірге» түскенде «түгі» қайта шығады.
«Түктерінің» ішінде кан тамырларының болуына қарағанда, ғалымдардың пайымдауы бойынша олар зат алмасуына қатысуы мүмкін.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Құйрықсыз қосмекенділер
Қылқұйрықтар

**Қылқұйрықтар** () – алабұға тәрізділер отрядына жататын балықтардың бір тұқымдасы. Суы жылы және қоңыр-салқын теңіздерде болады. Денесінің екі бүйірі қабысқан қылыш тәрізді балық. Құйрығы атына сәйкес. Кейбіреулерінің ұзындығы 1 метрдей келеді, бұларды әдейі аулайды.

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Алабұғатәрізділер
Арамсарбас

**Арамсарбас** , Волош аскөгі, фенхель () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын балдырған гүлдес, гүлшоғыры шатырша болып келетін шөптесін өсімдік. Бұдан эфир майы алынады. Мұны кейде фенхель (қара) деп те атайды.

**Фенхель** — жемісі аспаздықта қолданылатын өсімдік. Жемісі жағымды хош иісімен, тәттілеу дәмімен адамның тәбетін ашады және ас қорытуды жақсартады. Фенхель жапырақтарын дәм беру үшін көжелерге, соустарға және салаттарға қосады. Ұнталған жемісін қуырылған етке себеді. Жемісінен өсімдік майын алады, оларды кондитер өнімдерін және ликер дайындауда пайдаланады.

## Түрлері
# *Foeniculum capense* – 
# *Foeniculum divaricatum* – 
# *Foeniculum dulce* – 
# *Foeniculum giganteum* – 
# *Foeniculum graecum* – 
# *Foeniculum kraussianum* – 
# *Foeniculum luteum* – 
# *Foeniculum multiradiatum* – 
# *Foeniculum peucedanoides* – 
# *Foeniculum piperitum* – 
# *Foeniculum rigidum* – 
# *Foeniculum salsum* – 
# *Foeniculum scoparium* – 
# *Foeniculum subinodorum* – 
# *Foeniculum tortuosum* – 
# *Foeniculum webbii* – 
# *Foeniculum virescens* – 
# *Foeniculum vulgare* – кәдімгі арамсарбас

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Жолақты скунс

**Жолақты скунс** () – скунстар тұқымдасына жататын жыртқыш сүтқоректі хайуанның бір түрі.

## Дереккөздер

Санат:Скунстар
Санат:1776 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Солтүстік Америка сүтқоректілері
Торғайлар

**Торғайлар** () – торғайтәрізділер отрядына жататын құстар туысы.

Жер шарына кең тараған 27 түрі бар. Африка, Еуропа мен Азияда кең таралған, кейбір түрлері жерсіндіру мақсатымен Америка, Аустралия мен Жаңа Зеландияға апарылған. Қоразы мен мекиенінің сыртқы түсі әртүрлі: қораздарының тамақ асты қара түсті болады. Көпшілігі – отырықшы, кейбіреулері – жыл құстары. Ұзындығы 12 – 15 см. Ағаш қуыстарын, індерді, үй-жайларды мекендейді немесе ағаштарға шар тәріздес ұялар салады. Көптеген түрлері – синантропты. Қорегі – дәнмен; балапандарын бастапқы уақытта жәндіктермен, кейіннен өсімдік тұқымдарымен қоректендіреді. Еуразия аймағында кең тараған түрлері: үй торғайы (P. domestіcus); үнді торғайы (P. іndіcus) және дала торғайы (P. montanus). Орта Азия мен Кавказ сыртында ағаштарда үлкен топ құрып өмір сүретін испандық немесе қаратөс торғай (P. hіspanіolensіs) басым. Шөл даланы мекендейтін сексеуіл торғайы (P. ammodendpі); шөл торғайы (P. sіmlex) мен Сахалин, Оңтүстік Куриль аралдарында кездесетін жирен торғай (P. rutіlans) адамдар мекендерінен тыс жерлерде тіршілік етеді. Үнді және испандық торғайлар – дәнді дақылдардың зиянкестері. Шөл торғайлар сирек кездесетін құс ретінде «Қызыл кітапқа» енгізіліп, қорғауға алынған.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Болған шытыр

**Болған шытыр** (Centhe minor)  — шытырлар тұқымдасына жататын өсімдіктің бір түрі. бұрынғы КСРО-ның Оңтүстік аудандарында және Қавказда өседі. Жапырақтары мен сабағының сыртын көгілдір балауыз жұғыны қаптап тұрады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Шытырлар
Бөген (мал ауруы)

**Бөген** — көбінесе жылқының, кейде сиырдың да құйрығы түсіп қалатын қышыма ауру. Емдеу жолы: ауырған малдың құйрығын әбден тазартып, оны жазылғанға дейін әлсін-әлсін креолиннің, лизолдың немесе ихтиолдың ертіндісімен жуып тұру.
## Тағы қараңыз
## Дереккөздер


Санат:Мал шаруашылығы
Санат:Жануарлар аурулары
Қамба зиянкестері

**Қамба зиянкестері** — қамбадағы азық-түлік дақылдарын бүлдіретін зиянкес жәндіктер. Мысалы: қамба және күріш бізтұмсықтарының дернәсілдері, қамба күйесінің жұлдызқұрты қамбадағы астықтың тұқымын зияндайды; тиірмен қанкөбелегінің (Тіnea granella) жұлдызқұрты ұнды зияндайды; дән күйесінің (Sitotroga сеrealella) жұлдызқұрты дәнді түгелімен жеп, тек оның қауызын ғана қалдырады. Азық-түлікке бұлардың зияны тимеу үшін азық-түлікті таза, құрғақ ұстау керек. Зиянкестерді түрліше әдістермен (физикалық, механикалық, химиялық және биологиялық) құртып отыру керек.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Егін шаруашылығы зиянкестері
Дәнді дақылдар зиянкестері

**Дәнді дақылдар зиянкестері** — ауылшаруашылық дәнді дақылдарын зияндайтын жәндіктер; бұлар екі топқа бөлінеді: 1) сүтқоректілер: сартышқан, қаптесер, қосаяқ, атжалман және басқалары, 2) насекомдар: шегірткелер, гессен және швед шыбыны, пырылдақ қоңыздар, даланың көзсіз көбелегі, лепті кебелек және басқалары. Бұлармен күресу жолы қамба зиянкестерінікі сияқты.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Егін шаруашылығы зиянкестері
Сұрала қаз

**Сұрала қаз** (Anser fabalis) — қаздар отрядына жататын ірі құс. Салмағы 4,5 кг. Денесінің үсті қоңырлау, бауыры ақшыл-сұр, тұмсығы қара, табаны сары болады. Тундрада, Шығыс Сібірде, Исландияда, Орта Азияда, Гренландияда, Қытайда болады.

## Тағы қараңыз

## Дереккөздер
*Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы — 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

Санат:Қаздар
Қазақстан резерваттарының тізімі

Мемлекеттiк табиғи резерват — табиғи кешендердiң биологиялық саналуандығын және олармен байланысты табиғи және тарихи-мәдени объектiлердi күзетуге, қорғауға, қалпына келтiруге және сақтауға арналған жердегi және судағы экологиялық жүйелердi қамтитын табиғат қорғау және ғылыми мекеме мәртебесi бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ.

Қазақстанда қазіргі уақытта 5 резерват ұйымдастырылған.

Қазақстан Республикасының “Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар туралы” Заңының (2006 ж.) 50-бабында мемлекеттік табиғи резерваттар табиғат қорғау және ғылыми мекемелер қатарына жататындығы және олар өз аумағындағы сулы алқаптардың және құрлықтағы экожүйелерді қорғау мақсатында ұйымдастырылатыны айрықша атап көрсетілген.

## Резерваттар тізімі
Кестеде резерваттар құрылған уақытына сәйкес келтірілген.

## Ұлттық парктер орналасуы картасы

## Сыртқы сілтемелер
* «Республикалық маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың тiзбесiн бекiту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің Қаулысы 

Санат:Қазақстан ерекше қорғалатын табиғи аумақтары

Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Алакөл қорығы

**Алакөл мемлекеттік табиғи қорығы** — Тентек сағасының табиғатын және Алакөл аралдарындағы сирек кездесетін жануарларды сақтап қалу мақсатында ұйымдастырылған. Жетісу облысының Алакөл және Абай облысының Үржар аудандарында орналасқан. Аумағы 65672 га. Қорықтың аумағы 12 телімге бөлінген. Қорықта өте сирек кездесетін реликті шағаланың ұя салып, балапан өрбітетінін қазақ орнитологы Е.Әуезов 1968 – 69 жылдары жүргізген ғылыми жұмыстары кезінде анықтады. Қорық аумағындағы аралдар құстардың топталып ұя салуына өте қолайлы. Сондықтан да қорықты нағыз «құс базары» деп атауға болады. Қорық жануарлар дүниесіне өте бай. Мұнда балықтардың 17, қосмекенділердің 2, бауырымен жорғалаушылардың 14, құстардың 324 және сүтқоректілердің 33 түрі кездеседі. Омыртқасыздардан инеліктердің 34 түрі бар. Құстардың 16 түрі (бұйра бірқазан, қалбағай, қара дегелек, безгелдек, дуадақ, үкі, т.б.) және балқаш алабұғасы Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген. Өсімдік жамылғысына да бай (өсімдіктің 286 түрі өседі). Қорықта жеті тақырыптық жоба бойынша ғылыми - зерттеулер жұмыстары жүйелі түрде жүргізіліп келеді. Сондай-ақ «Табиғат жылнамасы» жазылады. «Табиғат мұражайы» жұмыс істейді, шағын дендрарий ұйымдастырылған. Қорық шекарасында ұзындығыы 2 км болатын қорғаныш белдем салынған. 2004 жылдан Қазақстан Республиканың Үкіметі мен БҰҰ-ның Қазақстандағы өкілдігінің біріккен ұзақ мерзімге арналған жобасы қолға алынды. Алакөл қорығының туризмді дамытудағы маңызы зор.

## Алакөл көлі
Алакөл Қазақстанның көз жауын алатын көлдерінің бірі. Жетісу Алатауының солтүстік шығысында жатқан тұзды көл минералды тұздар мен күкіртті батпаққа бай. Сонымен қатар, Сіз көл бойында 35 км созылып жатқан Құстар Аралынана Фламинго құстары мен басқа да 40 түрлі құстарды көре аласыз.

Санат:Қазақстан қорықтары
Санат:Абай облысы
Санат:Жетісу облысы
Наурызым қорығы

**Наурызым мемлекеттік табиғи қорығы** – Қостанай облысы Науырзым және Әулиекөл аудандарында орналасқан мемлекеттік қорық. 

1931 жылы ұйымдастырылған (320 мың га), 1966 жылы ауданы ықшамдалып (87,7 мың га), қайта құрылды. Оған Терсек(көлемі 4,7 мың га), Сыпсың (көлемі 7 мың га) және Наурызым (көлемі 37,2 мың га) орман алқаптары мен Жаркөл, Ақсуат, Сарымойын көлдері енеді. Олардың үлесіне бетегелі-жусанды 5 мың га тың жазық дала кіреді. Қорық орналасқан аумақтың климаты континенттік; қысы – суық, ызғарлы; жазы – ыстық. Жылдық жауын-шашын мөлшері 200 – 250 мм. Топырағы құмайтты. Мұнда жоғары сатыдағы өсімдіктердің 700-ге жуық түрі (қарағай, қайың, көктерек, тобылғы, тал, мойыл, қырыққұлақ, т.б.) өседі. Қорық жан-жануарлар дүниесіне бай: сүтқоректілердің 40-тан астам, құстардың 250-дей, қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылардың 3 және балықтардың 10-ға жуық түрлері тіршілік етеді. Сондай-ақ, ор қоян, елік, борсық, түлкі, суыр, т.б. мекендейді. Қорықтан аққу, безгелдек, дуадақ, ақ сұңқар, тарғақ сияқты саны жылдан жылға азайып бара жатқан құстарды кездестіруге болады. Бұл аймақта су көздерінің мол болуы көктемде жыл құстарының ұшып келуіне, ұя басуына мүмкіндік береді. Қорықта “Табиғат мұражайы” жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қорықтары
Санат:Қазақстандағы Әлемдік мұра
Санат:Қостанай облысы
Баянауыл ұлттық паркі

**Баянауыл мемлекеттік ұлттық табиғи паркі** — 1985 жылы ҚССР Министрлігі № 276 қаулысымен құрылған. Баянауыл ауданының аумағында орналасқан, жалпы аумағы 50 688 га құраған. ҚР Үкіметінің қаулысымен 2007 жылы 27 желтоқсанда №1305 парк аумағы кенейтілді. Қазіргі кезде БҰМТП 68 452,8 га құрайды. Орман және аңшылық шаруашылығы комитетінің шешімімен «Қызылтау» қаумалы БҰМТП қорғауға бекіттілді, жалпы аумағы 60 000 га құрайды. 

Ұлттық парктің аумағы үш орманшылығына бөлінген. 
* Баянауыл орманшылығы — 19 188 га, 
* Жасыбай орманшылығы — 22 904 га, 
* Далба орманшылығы — 8 596 га. 
* Кенейтілген парк аумағы — 17 764,8 га 

Климаты тым континенттік (жазы - ыстық, қысы суық). Жер бедері жекелеген жақпар тасты тау шоқыларынан тұрады. Баянауыл тауларының етегінде көптеген бұлақтар, суы мөлдір көлдер (Жасыбай, Сабындыкөл, Торайғыр) бар. Саябақта 20-дан аса археологиялық ескерткіштер, қола дәуірінен қалған қорғандар, тастағы жазулар мен таңбалар, үңгірлер (“Әулиетас”, “Драверт”, “Құмыра”, т.б.) бар. Ұзақ жылдар бойы жел мен судың әрекетінен түрлі мүсіндерге айналған жартастар (“Найзатас”, “Жұмбақтас”, “Көгершін”, “Атбасы”, т.б.) саябақ табиғатына ерекше көрік береді.

Саябақтың өсімдіктер дүниесі мен жануарлар әлемі де алуан түрлі. Өсімдіктердің 400-ден астам түрі (қарағай, қайың, қандыағаш, таңқурай, мойыл, долана, т.б.), сондай-ақ, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген жабысқақ қандыағаш, көктем жанаргүлі де осында өседі. Омыртқалы жануарлардың 100-ден аса түрі кездеседі. Сүтқоректілердің 40-тан аса түрлері (арқар, елік, қасқыр, түлкі, сілеусін, борсық, тиін, т.б.) мекендесе, құстардың 50-ден астам түрлері (аққу, қаз, үйрек, құр, шіл, бүркіт, т.б.) ұялайды.  Арқар, бүркіт, сұңқылдақ аққу Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген. Балықтың 8 түрі (шортан, сазан, оңғақ, алабұға, т.б.) бар.

Саябақ аумағы атқаратын қызметіне қарай қорықтық, қорықшалық және демалыс  белдемдеріне бөлінген. Қорықтық белдемде шаруашылық жұмыстардың қай түріне болса да тыйым салынып, биологиялық алуан түрлілік, экожүйелер қорғалады. Қорықшалық белдемде шаруашылық жұмыстар белгілі бір тәртіппен шектеулі түрде жүргізіледі. Демалыс аймағына келушілер саны да реттеліп отырады. Баянауыл ұлттық табиғи саябағының табиғат қорғауды, адам игілігі үшін ұқыпты пайдалануды насихаттау ісінде алатын орны ерекше, ғылыми, мәдени және эстетикалық маңызы зор.

## Галерея

Landscape_of_Bayanaul_3.jpg|Қасиетті үңгірден қарағандағы Баянауыл көрінісі
Island_of_Love.jpg|Торайғыр көліндегі Махаббат аралы (оң жақта)
Lake_Dzhasybay.jpg|Жасыбай көлі
Landscape_of_Bayanaul_2.jpg|Жалпақ тастары бар Баянаул пейзажы
Landscape_of_Bayanaul.jpg|Баянауыл пейзажы
Masculine_dignity.jpg|"Ер адам мүшесі" жотасы
Mount_Bulka.jpg|"Булка" тауы (оңда)
Peak_of_Courageous.jpg|Торайғыр көлі жанын-дағы Батылдар шыңы
Bayanaul National Reserve Park Stone Monument.jpg|
Bayanaul National Reserve Park Stones.jpg|
Bayanaul National Park.jpg|
Bayanaul sheer.jpg|
Bayanaul National Reserve Park Kempirtas.jpg|


## Тағы қараңыз
* Баянауыл тауы

Санат:Қазақстан ұлттық парктері
Санат:Павлодар облысы
Катонқарағай ұлттық паркі

**Катонқарағай мемлекеттік ұлттық табиғи паркі** — Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданының аумағында 2001 жылы ұйымдастырылған саябақ. Ауданы 643 мың га, оның 215 мың га-сы орманды алқап, ағаштарының қоры – 24 мың м³, қорықтық аймақ жері 151 мың гектар. Саябақтың  пайдаланылатын  аумағы  –  492 мың га.

## Географиялық орны
Солтүстігінде Қызылқарағай және Қатын жотасына ұласа отырып, Ресеймен шектеседі. Шығысында Үкек даласымен (Ресей, Алтай Республикасы) және Қытаймен, оңтүстігінде Темірқаба өзенін бойлай Марқакөл қорығымен шектеседі.

## Биіктік аймақтары
Саябақ жері 4 табиғи биіктік аймаққа бөлінеді:
* нивальды - теңіз деңгейінен 2800 м биік;
* тундра-шалғынды - теңіз деңгейінен 2000-2800 м биік;
* таулы-орманды - теңіз деңгейінен1200-2300 м биік;
* орманды-шалғынды-далалы - теңіз деңгейінен 900-1200 м биік.

## Жер бедері

Жер аумағының ¹/³-ін қалдық қылқан жапырақты орманы басым орманды ландшафт алып жатыр. Теңіз деңгейінен 4506 м биіктікте орналасқан Сібір мен Алтайдың ең биік шыңы - Мұзтау, одан шығатын Қызылқарағай жотасының тізбегі мен Бұқтырма мен Берел (Бергіел) өзенаралық биік тауы кіреді. Әріректе Оңтүстік Алтай (ең биік нүктесі Жаңғыртау тауы - 3871 м), Тарбағатай (Хрустальная тауы - 3094 м) және Сарымсақты жотасы (Бүркітауыл тауы - 3373 м) көрінеді.

Ұлттық бақ жерінде  Мұзтаудағы (Қатын жотасы) Ақ Берел қайнар көзі мен Оңтүстік Алтай жотасының шығыс шеті орналасқан. Берел қайнар көзінде 30-дан астам мұздық кездеседі.

Саябақ жері табиғат және мәдениет ескерткіштеріне бай. Тархан геологиялық қимасы, Рахман бұлағы, мәдени-тарихи ескерткіш болып табылатын Берел сақ қорғаны мен Көккөл кеніші, Ұлы Жібек жолының солтүстік алтын тармағы, марал шаруашылығы орналасқан.

Саябақ жерінің көп бөлігін Бұқтырма өзенінің алабы, оңтүстік бөлігін Қарақаба өзені алып жатыр. Мұнда кең су арнасы 80м биіктіктен құлайтын Көккөл сарқырамасы, Арасан, Қара Берел, Рахман көлдерінің сарқырама тармақтары бар.

## Климаты,өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты тым континеттік. Жылдық жауын-шашынның мөлшері 600-1800 мм аралығында.

Саябақтың жері жануарлар мен өсімдіктер түріне бай:
* сүтқоректілердің 72 түрі, оның ішінде марал, бұлан, таутеке, аю, сілеусін, құну, т.басқалар;   
* құстардың 250-ден астам түрі кездеседі. Соның ішінде сирек кездесетін, қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген ұлар, қара дегелек, т.б. құстар;    
* саябақ жерінде самырсын, балқарағай, қарағай, шырша, қайың, мойыл, терек өседі. Өте сирек кездесетін, жылдан жылға таралу аймағы азайып бара жатқан, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген 40-тан астам өсімдік түрлері (алтын тамыр, алтай рауғашы, марал тамыр) кездеседі. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ұлттық парктері
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Көлсай көлдері ұлттық паркі

**«Көлсай көлдері» мемлекеттік ұлттық табиғи паркі** — мемлекеттік ұлттық табиғи паркі Мемлекеттік мекемесі Қазақстан Республикасы үкіметінің 2007 жыл 7 ақпандағы № 88 қаулысымен құрылды. Парк территориясында теңіз деңгейінен 1800-3500 метр жоғары өсетін өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, керемет өзендер мен көлдер, қырлы ландшафттар кездеседі. Жоғарғы Көлсай теңіз деңгейінен 3000 м-ге жуық, Орта Көлсай (Қайыңды) 2600 м және Төменгі Көлсай 2130 м. биіктікте орналасқан. Төменгі Көлсайдың су айдыны басқаларына қарағанда үлкен. Көлсай көлдерінің табиғаты әсем тау шатқалында жатыр. Әлі де болса адамдардың шаруашылық тіршілігі жүргізілмеген ерекше табиғи орта кездеседі. Тапу өзендері, құздар, көлдер мен өзендер түрлі-түсті бояуларға боялған, бұталы өсімдіктер осы аумақтың тартымды және көріктілігін көрсетеді. Ауа-райы жағдайы демалу және сауықтыру үшін ыңғайлы, оған сәйкес қысы жұмсақ, ауасы таза, қысқы демалыс түрлері үшін қолайлы. Көлсай көлдеріне жаяу және атты маршруттармен, ал Қайынды көліне дейін автокөлікпен баруға болады.сонымен қатар, сіздер гидтер мен экскурсовод-нұсқаушылардың қызметін пайдалана аласыздар. Ұлттық парк аумағы біркелкі массивтен құрылған алматы облысының Талғар және Райымбек территориясында орналасқан. Көлсай өзенінің ағымында үш көл орналасқан: Жоғарғы Көлсай, Ортаңғы Көлсай, Төменгі Көлсай.

### Қайыңды және Көлсай'
Көлсай көлдерінің қорық аймағы оған бірнеше жыл бұрын келгісі келетіндер үшін ашық болды, сондықтан мұнда табиғат өзінің беймәлім және алғашқы жаңалығы сақталған. Жер экологиялық таза және жабайы өсімдіктерге бай, олардың көпшілігі дәрілік болып табылады. Сирек кездесетін жергілікті өсімдіктерге : өрік, Іле барбарисі, долана, ирис Альберта жатады. Көлсай көлдерінің барлық ауданында, қылқан жапырақты ормандар да мол жаңбырдан кейін әртүрлі саңырауқұлақтар пайда болады: алмұрт,   шампиньондар, жирендер, кірпі, бал саңырауқұлағы. Төменгі Көлсай көлі (саты) теңіз деңгейінен 1815 м биіктікте орналасқан. Көлдің ұзындығы 1520 м, орташа ені-222 м, су айнасы ауданы-377 мың шаршы м, максималды тереңдігі-38.6 м, көлемі-5 млн. текше м. көлдегі су таза, мөлдірлігі 3-5 м.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 
*http://visitkazakhstan.kz/kk/guide/places/view/39/ 
*https://www.orexca.com/rus/kazakhstan/rivers_lakes/kolsay_lakes.htm

Санат:Қазақстан ұлттық парктері
Санат:Алматы облысы