open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нұртай Әбщаев

**Нұртай Әбщаев** (15.5.1947 жылы туған Жамбыл ауданы, Жамбыл ауылы) — мемлекет қайраткері, генерал-майор (1998). Ресейдегі Орал политех, институтын бітірген (1970, Екате­ринбург к ). Әскери қызметін өтеген соң (1970-72) Алматы ауыр машина жасау зауытында аға инженер (1972), кейін инженер- конструктор (1975) болды. 1976 жылдан аудандық және орталық мемлекеттік басқару органдарында жауапты және басшы қызметтер атқарды. 1984-89 жылдары ҚазКСР Министрлігі Кеңестік төрағасының көмекшісі болды. 1990 жылы мамырдан Қазақстан Республикасы Президенті Кеңесінің, 1991 жылы тамыздан Президент пен Министр Кабинеті аппаратының басты қызметтерін атқарды. 1995 жылы қазанда Қазақстанның Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия Корольдығындағы төтенше және өкілетті елшісі болды. 1996 жылы қазаннан Қазақстан Республикасы Президентінің 1-көмекшісі қызметін атқарды. 1998 жылы 1 қыркүйектен ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (ҰҚК) төрағасы. Қазір Қазақстан Республикасы Президенті әкімшілігінің басшысы.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Өкілеттік берілген заңнама

Парламент өзінің заң шығарушылық өкілеттіктерінің бір бөлігін атқарушы билікке тапсыра отырып (беретін), үкімет шығаратын заңды күші бар нормативтік актілер.

## Дереккөздер


Санат:Заң шығарушы орган
Пестин

**Пестин** - оба таяқшасының екпелік штаммынан бөлініп алынатын, ағзаның өзіне тән өзгешелік сенбилизациясын анықтау үшін пайдаланылатын ақуыздық полисахаридті аллерген.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Декувер

**Декувер** cақтандырушының тәуекеліне қалдырылған сақтандыру сомасы мен мүлікті бағалау арасындағы айырмашылық. Мүліктің бағалануы мен сақтандыру сомасының арасындағы айырма, сақтандырушының тәуекеліне қалдырылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бронхолит

**Бронхолит** (*Broncholithus* + *lithos* - камень) - **бронхолит**, бронх тасы. Әктенген лимфа түйінінің бронх ішіне жарылғанда пайда болатын тас.Туберкулез процесі өршігенде, сирегірек жағдайда ұсақ бөгде денелер мен кілегей бөлшектері әктенгенде қалыптасады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Өтемділік коэффициенті

Қысқа мерзімді міндеттемелерді төлеудегі борышкердің қабілетін көрсететін коэффициент. Өтемділік активтері мен қысқа мерзімді міндеттемелердің арақатынасы, шаруашылық органы балансы жағдайының өлшемі ретінде қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бюджеттен қаржыландыру

**Бюджеттен қаржыландыру** / **Бюджеттік қаржыландыру** - бюджеттен қаражат алушылардың бәріне олардың бюджетте бекітілген іс- шараларды жүзеге асыруына жұмсалатын шығысты толық немесе ішінара өтеу үшін заңнамада белгіленген тәртіппен қайтарылмайтын және қайтарылатын негізде бюджеттен қаражат беру, яғни кәсіпорындарға (мекемелерге, ұйымдарға) олардың қызметін жүзеге асыру және дамыту үшін тегін берілген бюджет қаражаты. Мәселен, салынып жатқан мемлекеттік объектілердің негізгі және айналым қорларына салынатын қаражат мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылуы мүмкін. Бейөндірістік саланың көптеген ұйымдары мен мекемелеріде (оқу орындары, ауруханалар, т. б.) бюджеттен қаржыландырылады. Бюджеттік қаржыландыру белгіленген қағидатқа сәйкес бюджеттен қаражат берудің арнаулы нысандары мен әдістерін пайдалану жолымен жүзеге асырылады; Бюджеттік қаржыландыру барысында ақшалай қаражаттың мақсатқа сай, үнемді, тиімді жұмсалуына мемлекеттік қаржылық бақылау жасалады. Бюджеттік қаржыландыру қағидаты бюджеттен қаржы алушылардың бәріне қатысты жалпы қағидат, бюджеттік қаражатты кәсіпорындарға, ұйымдарға, мекемелерге олардың ұйымдық-құқықтық нысанына және шаруашылықты жүргізу әдісіне қарай беру тәртібін айқындайтын жекеше қағидат түрлеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Сепир — Уорф болжамы

**Сепир — Уорф болжамы** ( ,  ) — оны 20 ғасырдың 30 жылдарында Америка этнолингвистикасында Э. Сепир мен Б. Л. Уорф жасаған. Бұл болжам бойынша сыртқы дүниені танып білу тәсілдері мен ой жүйесі тіл құрылымы арқылы анықталады; ойдың логикалық кұрылымын тіл анықтайды; шындықтын танылу сипаты оны танып білуші субъект ойлайтын тілге байланысты. Адамдар дүниені болшектеп, оның ұғымын жасап, мағынасын түрлендіреді. Танымның объективті жалпы мағыналық сипаты жоқ; физикалық ұқсас құбылыстар тіл жүйесінің қатыстылығына байланысты әлемде ұқсас көріністердің жасалуына мүмкіндік береді. **Сепир — Уорф болжамы** 20 ғасырдың  50 жылдарында X. Хойердің (АКШ) сын көзімен талдауынан кейін кенінен белгілі болды.

## Тағы қараныз:
* Этнолингвистика

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Грамматика
Өткізу нарығына бағдарлану

**Өткізу нарығына бағдарлану** - фирманы басқарудың маркетингілік стратегиясының негізгі белгісі, ең алдымен, басқару шешімдерінде корпорацияның өткізу буындарына ден қоюдан көрініс табады. Тұтынушы бәсекелестер, нарықтың өзінің жағдаяты жаңа тауар сипаттамалары зерттеу және іс қимыл объектілері болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Деликт

Құқық бұзушылықтын басқа аты;
кең мағынасында — қоғамға зардап тигізетін және занмен қудаланатын
қоғамға қарсы әрекет. Құқық бұзушылықтар - азаматтық (жеке тұлғаға, азамат немесе мекеме мүлкіне зиян келтіру), әкімшілік (жол жүру ережелерін бұзу), тәртіптік теріс қылық (жұмыстан калу) болып бөлінеді. Ең қауіпті түрі қылмыс болып саналады. Құқық бұзушылық үшін заңға сәйкес азаматтық, әкімшілік, тәртіптік, қылмыстық жауапкершілік көзделінеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қосымша жауапкершілікті серіктестік

**Қосымша жауапкершілікті серіктестік** - қатысушылары серіктестік міндеттемелері бойынша өздері жарғылық капиталға салымдарымен жауап беретін, ал бұл сомалар жеткіліксіз болған жағдайда, өздеріне тиесілі мүлікпен оған өздері еселенген мөлшерде енгізген салымдар арқылы жауап беретін серіктестік.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Түнгі көздеу құралы

**Түнгі көздеу құралы** () — қараңғыда және тұманда атыс қаруы (зеңбірек, автомат және т.б.) мен танкіге қарсы артиллерия зеңбіректерінен әр түрлі нысаналарға тікелей көздеу арқылы атыс жүргізуге мүмкіндік беретін, түнде көруге арналған құрал. Түнгі көздеу құралының толық жинағына электронды-оптикалық көздеуіш, инфрақызыл прожектор және прожектор мен түрлендіргіштің электро-қоректендіргіштері кіреді. Электронды-оптикалық көздеуіш пен инфрақызыл прожектор қаруда құрастырылады, ал электрқоректендіргіш көздері алып жүруге қолайлы арқа сөмкесінде болады. Түнгі көздеу құралы арқылы нысананы бақылауда жер мен объектіге инфрақызыл сәуле түсіріледі, оның бір бөлігі нысанада бейнеленіп, құралдың объектісіне түседі де, фотокатодтың үстінде бейнеленеді, нәтижесінде экранда нысананың бір түсті бейнесі пайда болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Пасс

**Пасс** (фрaнц passes) - сыйкыр күйге енгізу кезіндегі бетке және денеге дейінгі дәрігер колының баяу қозғалысы. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Түнгі уақытта бағдарлану

**Түнгі уақытта бағдарлану** () — көкжиек тұсын түнде анықтау әдістері. Түнде көкжиек тұсы түнгі ашық аспанда әрқашан солтүстік бағытта орналасатын Темірқазық жұлдызы бойынша анықталады. Оны Жетіқарақшы шоқжұлдызымен оңай табуға болады. Ол үшін бұл шоқжұлдыздың шеткі екі жұлдызы арқылы өтетін түзуді ойша жалғастырады, осы екі жұлдыздың арасындағы қашықтықтай қашықтықты бес рет көзге көрінетіндей түзу бойына салады; соңғы қашықтықта Темірқазық жұлдызы көрінеді. Егер бұлтты түні Темірказық жұлдызын табу мүмкін болмаса, онда көкжиек тұстары Ай бойынша анықталады. Көкжиек тұсын Темірказық жұлдызына қарап анықтауға қарағанда онша дәл емес анықтаудың ең бір қарапайым түрі — Айдың толық жүзі көрініп тұрғанда, толық Айға қарап анықтау. Бұл фазада Ай Күнге қарсы орналасатындықтан, түнгі сағат 1 шамасында Ай оңтүстікте, сағат 7 шамасында — батыста, сағат 19-да шығыста болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түнгі уақытта қозғалыста бағдарлану

**Түнгі уақытта қозғалыста бағдарлану** () — бұл жағдайда бағдарлар жол бойында бір-біріне жақын қашықтықта таңдап алынады. Бағдар ретінде мүмкіндігінше көрнекі және қараңғыда тану оңай болатындай заттар, мыс., биіктікте орналасакан заттар, көпірлер, ұшы көрінетін биіктіктер белгіленеді,

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түйіспесіз теңіз минасы

**Түйіспесіз теңіз минасы** () — кеменің физикалық өрісінің әсерінен іске қосылатын түйіспесіз жарғыш орнатылған мина. Жарғышының жұмыс істеу принципіне қарай Түйіспесіз теңіз минасы магниттік, индукциялық, акустикалық, гидродинамикалық және аралас болып бөлінеді. Түйіспесіз теңіз минасы тралға қарсы жоғары төзімділігімен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Диспач

**Диспач** - (; ;  — быстрота) Кеме иесінің жүк иесіне, мерзімінен бұрын кемеге жүкті артып немесе түсіріп алғаны үшін төленетін марапаттауы (сыйлықақы).

Диспачтың есептеуiнiң екi негiзгi әдiстерi бар болады:
*Диспачтың уақыты болат уақытының аяқтауын моментке жүк таситын операциялардың аяқтауды моментiнен календарлық күндер ретiнде болып есептеледi.
*Барлығымен құтқарылған уақыт демалыс күндердi шегередi. Сәйкесiнше барлық құтқарылған уақыттар диспач жұмыс құтқарылған диспач уақытына қарағанда аз.
 
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Бухгалтерлі есеп тіркелімі

**Бухгалтерлі есеп тіркелімі** - бухгалтерлік есеп шоттарында және бухгатерлік есеп-қисапта көрсету үшін есепке қабылданған бастапқы есеп құжаттарында берілген ақпаратты жүйелеу және жинақтау құралы.
Тіркелім арнаулы кітаптарды (журналдарда), жекеленген  
парақтар мен карточкаларда, есеп автоматтандырылған жағдайда машиналық және бейнелік жазбалар түрінде, сондай- ақ ақпараттың машинамен оқылатын тасығыштарында жүргізіледі.

Бухгалтерлі есеп тіркелімі тәртіптелген және еркін нысанда болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қоғамдық жиынтық өнім

**Қоғамдық жиынтық өнім** - белгілі бір уақыт кезеңінде материалдық өндіріс салаларында жасалған материалдық игіліктердің жиынтығы. Материалдық-заттық тұлғада өндіріс құрал-жабдығы мен тұтыну заттарын қамтиды; құндық тұлғада өндіріс құрал-жабдығымен көшірілген құнды және материалдық өндіріс аясы жұмыскерлерінің еңбекақысы мен қосымша құннан құралатын жаңадан жасалған құнды қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Пастиччо

**Пастиччо** (pastccio) - бірнеше композиторлармен ертеректе курылған опера немесе олардың әртүрлі ауысулары бойынша арнайы жазылған ән-күй, опера. 
## Дереккөздер


 

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Талдықорған құрылыс колледжі

**Талдықорған құрылыс колледжі**, 1995 ж. № 2 жоғары кәсіптік училищесінің негізінде құрылған. Осыған дейін мұнда сылақшы-сырлаушы, сылақшы-өрлеуші, электрмен-газбен дәнекерлеуіш, тас қалаушы-құрастырушы, слесарь-сантехник, автокран жүргізуші, ағаш шебepi мамандары даярланды. Қазір колледжде кең ауқымды құрылыс шебері, ағаш шебері, электрмен және газбен дәнекерлеуіш мамандықтары бойынша білім береді.
Талдықорған қалалық, мәдениет және демалыс паркіне жақын. 1999 ж. оқу орны Талдықорған политехникалық колледжінің құрамына енгізілді. 

## Дереккөздер


Санат:Талдықорған колледждері
Еңбек құралдары

**Еңбек құралдары** - еңбек заттарын дайын өнімге айналдыру барысына тікелей қатысатын немесе солар арқылы жұмыскер белгілі бір жұмысты (қызметті) орындап, осы затқа әсер ететін еңбек құрал-жабдығының негізгі бөлігі (жұмыс машиналары, қозғалтқыштар, беріліс қондырғылары). Ғылыми-техникалық прогресс жағдайында машина-автоматтардың, электронды-есептеу техникасының, икемді автоматтандырылған жүйелердің кешендері сияқты еңбек құралдарының маңызы арта түседі.

## Алғашқы адамдардың еңбек құралдары
thumb|right|200px|
Алғашқы еңбек құралдары негізінен тастан жасалды. Олар: қазғыш таяқ, үшкір тас, шоқпар,шапқы.
### Тасты өңдеу әдісі
Тас құралдар өте қарапайым еді. Бір тасты екінші  таспен екі жағынан кезек соққылап жүз шығарып,соны пышақ ретінде пайдаланды. Жүзі өткір тастармен ағаш таяқшаларды жонып,ұшын шығарды. Әлем бойынша ең көне тас құралдар Шығыс Африкадағы Олдувей шатқалынан табылған. Бұлар ғылымда чоппер, чоппинг аталынатын, бір жағында жүзі бар құралдар. Чоппер аң еті мен ағаш кесу үшін пайдаланған. Батпақ деп аталатын көне мекеннен 300-ге таяу тас құралдары табылған. Аң аулауда қысқа сапты ағаш найза - дротик, ұшы сүйектен жасалған сүңгі - гарпун деп аталады, жануарлардың мойнына немесе аяқтарына оралып, құлататын жіп байланған тастар - болос деп аталды.

## Дереккөздер


Санат:Еңбек
Түнгі ұрыс

**Түнгі ұрыс** () түнгі уакытта жүргізілетін ұрыс. Қазіргі кезде үздіксіз ұрыс әрекеттерін жүргізу қажеттігіне және түнде көру мен жарықтандыру құралдарының дамуына байланысты Түнгі ұрыс кең тараған. Түнгі караңғылық тұтқиылдан шабуыл жасауға ыңғайлы, қарсыластардың атыс қаруының, артиллериясынын атысы мен авиация соққысынан болатын шығынды азайтуға оңтайлы, әскердің маневр жасауы мен жергілікті жерді бағдарлауына қиындық келтіреді. Түнгі ұрыстың табысты өтуі көбінесе әрекеттің тұтқиылдан жасалуы мен дайындықтың ыждағаттылықпен, жасырын жүргізілуіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бөлінетін мүлік

Бөлу нәтижесінде, бөліктері өз мақсатын (міндетін) жоғалтпайтын мүлік.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кері қуыным

**Кері қуыным** - борышқордың кінәсынан несиегердің үшінші тұлғаға төлеген сомасын қайтару, етеу туралы талабы, яғни жеке немесе заңи тұлғаның төленген залалды немесе міндеттемелерді (шартты) толық не тиісті дәрежеде орындамағаны үшін келтірілген залалды тікелей кінәлы тұлгаларға аудару туралы төрелік сотқа немесе сотқа қойған талабы.

Ол сапасыз немесе жиынтықталмасы толық емес өнім жеткізілген жағдайда, ыдыс уақытында қайтарылмағанда, еңбек дауларын шешу кезінде және басқа жағдайларда туындауы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жылу сферасы

**Жылу сферасы** - Жердің бетінен 80 километрден 800 километрге дейінгі аралықта мезосфера үстіндегі сиреген атмосфера қабаты; 200-300 километр биіктікке дейін температураның тез көтерілетіндігімен (1500°-қа дейін) және атмосфераның іс жүзіндегі шектеріне дейін осы температураның тұрақты сақталатындығымен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тауар айналысы

**Тауар айналысы** - тауарларды ақшаның көмегімен айырбастау нысаны. Ақшаның көмегімен айырбастау әрекеті екі құрамдас бөлікке бөлінеді: тауарды ақшаға сатады және кейіннен осы ақшаға жаңа тауар сатып алады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Аса қажеттілік

Қылмыстық құқықта
1. Заңмен қорғалатын мүдделерге аса қажет болған жағдайда зиян келтіру, яғни белгілі бір адамның немесе өзге де адамдардың өміріне, денсаулығына, құқықтары мен заңды мүдделеріне, қоғамның немесе мемлекеттің мүдделеріне тікелей қатер төндіретін қауіпті жою үшін зиян келтіру, егер бұл қауіпті басқа амалдармен жою мүмкін болмаса және бұл орайда аса қажеттілік шегінен шығып кетушілікке жол берілмесе қылмыс болып табылмайды.
2. Құқық қорғау мүдделеріне алды алынғанға тең немесе одан гөрі елеулі зиян келтірілген, төнген қатердің сипаты мен дәрежесіне және қатер жойылған жағдайға көрінеу сәйкес келмейтін зиян келтіру аса қажеттілік шегінен шығу деп танылады. Мұндай шектен шығушылық тек қасақана зиян келтірілген жағдайларда ғана жауаптылыққа әкеп соғады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Социологиялық зерттеу

## Әдістері
Социологиялық  сұрау - белгілі бір адамдар тобына сұрақтар қою арқылы жүргізілетін алғашқы ақпаратты жинау әдісі. Сауалнама мақсаты - жеке және қоғамдық сана кұбылыстары туралы немесе жай фактілер, окиғалар, үрдістер жайлы ақпарат алу.

## Социологиялық зерттеу объектісі
Социологиялық зерттеу объектісі - ғылыми таным процесі бағытталған әлеуметтік шындықтың бір саласы: әлеуметтік институттар, топтар, процестер, қатынастар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Дистрибьютор

**Дистрибьютор**
(; ;
 -распределитель)

1. Ірі өндірістік фирма-өндірушілерден дайын өнімді көтерме бағамен сатып алу негізінде, оны сатумен айналысатын фирма. Бұл езінің қоймалары бар және өндірісшілермен келісім-шарттық қатынас орнатқан, қатысты түрдегі ірі фирма.

2. Келісілген аумақ пен рынок шегінде, белгілі бір тауар немесе қызметті көтермелеп сатуға және сатып алуға ерекше немесе артықшылық құқық берілетін занды тұлға немесе азамат.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жиынтық сұраныс

**Жиынтық сұраныс** - ел нақты сатып алушылық қабілетінің көрсеткіші, яғни елдегі сатып алушылар бағаның белгілі бір деңгейінде сатып алғысы келетін тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің құндық тұлғадағы жиынтық көлемі. Жиынтық сұраныс халықтың жиынтық табыстың белгілі бір деңгейінде жоспарлайтын тауарлар мен көрсетілетін қызметтерге жұмсалатын шығысының деңгейін көрсетеді. Сондықтан Жиынтық сұранысты жиынтық шығыс деп те атайды, бұл шығысқа мемлекеттік тұтыну шығысы, жеке меншік сектордың тұтынуы, жиынтық инвестициялар және экспорт-импорт шығыстың сальдосы кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Гиббс үлестіруі

**Гиббс үлестіруі** - кез келген жүйенін кішкене бөлігі калған бөлікпен өзара әлсіз әсерлескен жағдайда, статистикалық тепе - теңдік жағдайдағы кішкене бөліктің әр түрлі күйінің ықтималдығының үлестіруі.
Статикалық масса
: G=\frac{N!}{N_1!N_2!\dots},\qquad(0)
## Дереккөздер


Санат:Физика
Түзетпе

**Түзетпе**  {{bang-la|storno шотты аудару)  - бухгалтерлік есепте теріс сандармен қосымша бухгалтерлік жазба жасау жолымен қатені түзету тәсілі. Мұнда қате  жүргізілген операция есептік құжаттамада қызыл сиямен жазылады (немесе сандарды қызыл түспен бояйды), сондықтан мұндай жазбаны "қызыл сторно" деп атайды. Есеп тізілімдерінде қорытындысын шығару кезінде қызыл сиямен жазылған сандар шегеріледі — "сторноланады". Операция түзетілгеннен кейін бухгалтер егжей-тегжейлі анықтама жазады, онда күні, қатенің сипаты мен шамасы, өткізбе және жаңа нәтиже көрсетіледі және оны қате табылған құжаттарға қосып тігеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Пикнолепсия

**Пикнолепсия** - көздерін шалқайта тастау, бұлшық еттері сергуінің ретсіз тырысуынсыз көтерілуі және бой билеуін жоғалтпай ұстауы түрінде, көптеген қысқа да бір-бірінен соң бірі келетін талмалар сияқты, 4-10 жастар аралығындағы балаларда кездесетін қояншықтың бір түрі. Науқас ұстамаға шалдыққанын байқамай қалады психикасында өзгеріс болмайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Талдықорған музыка колледжі

**Талдықорған музыка колледжі** - 1979 ж. Талдықорған қаласында музыка училищесі ретінде құрылды. Алғаш 61 оқушы қабылданды. 1980 жылы туғанына 75 жыл толуына байланысты училищеге К.Байсеитовтың eciмi берілді. 1991 ж. училищенің ұлт аспаптар оркестрі мен хоры 13-республикалық жас орындаушылар байқауының лауреаты атанды. Мұнда домбырамен ән салу, ән-куй теориясы бөлімдері бар. 1993 ж. Талдықорған музыка колледжі болып өзгерді. Қазір оқу орнында 70-тен аса оқушы білім алуда. Оларға тәжірибелі педагог мамандар сабақ береді.

## Дереккөздер


Санат:Талдықорған колледждері
Әдемі инелік

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Инелік"]]

**Әдемі инелік** - жәндіктер отрядының бірі. Кезі үлкен, құрсағы ұзын. Денесі көк түсті. Өзен мен бұлақтардың маңында тіршілік етеді. Жұмыртқасын ащылау не тұщы суға, ьлғалды топыраққа, кейде есімдік сабағына бір-бірден немесе топтап (300 жұмыртқаға дейін) салады. Қыстаған жұмыртқадан жаздың екінші жартысында желбезегімен тыныс алатын дернәсіл шығады. Олар келесі жылы жаз шыға тез дамып, бірнеше рет түлеп, маусым айында ересек инелікке айналады. 
[left|thumb| alt=A.|270 px|["Инелік"]]

Әдемі инеліктің шаруашылық маңызы аз, бірақ зиянды жәндіктердің дернәсілдерін, маса, сона, шыбын, т.б. жеп, пайда келтіреді. Әдемі инеліктің дернөсілі балыққа, су құстарына жем. Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Инеліктер
Тауар ұсынысы

**Тауар ұсынымы** (*Тауар ұсынысы*) - нарықта бар тауарлар мен қызмет көрсетулер. Кей де тауар ұсынымы дегеніміз — нарықта жиынтық төлем қабілеті бар сұранымга қарсы түратын барлық тауарлар мен көрсетілетін қызметтер құны. Тауар ұсынымы мен төлем қабілеті бар сұраным бір-біріне көлемі бойынша да, құрылымы бойынша да сай келуге тиіс. Бұл ретте нарық теңдестірілген деп есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жұмыскерге жарақаттанудан немесе денсаулығының өзге де зақымдануынан келген зиянды өтеу

Жұмыс берушінің кінәсінан, өзіне тапсырылған жұмысты атқару кезінде жұмыскерге (қызметкерге) келтірілген жарақат немесе денсаулығының өзге де зақымдануынан қызметкер толықтай немесе ішінара еңбекке қабілеттілігін жоғалтқан жағдайда, жұмыскерге келтірілген зиянды өтеу. Жұмыс беруші оған келтірілген зиянды Қазақстан Республикасының азаматтық заңнамасында қарастырылған мөлшерде өтеп беруге міндетті.

Еңбек заңнамасынын тиісті бабында қарастырылған зиян, жұмыскердің сақтандыру төлемі болмаған кезде, толық мөлшерде төленіп беріледі. Сақтандыру төлемі бар болған жағдайда, жұмыс беруші жұмыскерге келтірілген зиянның сақтандыру сомасы мен нақты мөлшері арасындағы айырмашылықты өтеп беруге міндетті. Жұмыс берушінің жұмыскерге келтірген зиянын өтеу тәртібін, еңбек бойынша екілеттелген мемлекеттік орган анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кепілхат

**Кепілхат** () Тұлғаның өз борышы үшін жерді,
ғимаратты немесе оған тиесілі басқа
бір мүлікті, кепілге салуға келіскендігін қуаттайтын және борыш қайтарылмаған жағдайда несиегерге кепілге салынған мүлікті иелену құқығын
беретін заңды құжат. Кепілхат борышкермен есеп айырысқан сәтке дейін,
несиегердің колында болады, есеп айырысқаннан кейін кепілхат жойылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Объективизм

**Объективизм** — сыртқы физикалық және әлеуметтік әлемнің ешбір өзгеріссіз «объективті» және өзіндік пайымдаудың әсерінсіз шынайы суретінің, бейнесінің мүмкіндігі жайлы түсінік. Кейінгі кезде бізге әлемді бейнелейтін кез келген доктрина адамның объективтілікке жету қабілетін дұрыс бағаламай, кемітеді деген факт кең таралған. Объективизмді жоққа шығару, алайда, оның қарама-қарсы релятивизм түсінігін қолдауды білдірмейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Шашыратқыш линза

**Шашыратқыш линза** — жарықтың параллель шоғын таралған шоққа түрлендіретін оптикалық линза.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Диффамация; масқаралау, даттау

**Диффамация; масқаралау, даттау**
(; ;
-лишить доброго имеии, порочить)
Бірқатар мемлекеттердің құқығында - жаман атқа қалдыру мағлұматын
тарқату. Жала жабудан айырмашылығы, даттау кезінде мәліметтер жала
жабу сипатында болмауы мүмкін. Масқаралау бойынша істі қозғау үшін
қуынушы үш пайымды негіздеуі қажет:

1) аталмыш материалдыңтек өзіне
қатыстылығы (сәйкестендіру дерегі);

2) аталған материалдын жария болғандығы (жариялану айғағы);

3) бұл материалдың даттау сипаты
барлығы (маскаралау шындығы).
## Дереккөздер


Диффамация

Санат:Құқық
Санат:Заң
Жұмыс орнын жарақтандыру

**Жұмыс орнын жарақтандыру** — жұмыс орнын негізгі және көмекші жабдықпен, технологиялық және ұйымдық жарақтармен қамтамасыз ету. Жабдыққа жұмыс орнында ұдайы тұратын станоктар, агрегаттар, машиналар; көмекші жабдыққа транспортерлер, рольгагтер, еңбекті жеңілдететін басқа да қондырғылар жатады. Жарақ - өлшеу, кесу аспаптарынан, көмекші  аспаптарлан  сығымдаушы қалыптардан, қалыптамалар мен басқа да бейімдемелерден құралады; ұйымдық жарақ бейімдемелермен  аспаптарды, көмекші материалдарды, қосалқы белшектер. Дабыл мен байланыс, жарақтандыру, жабдық пен басқа орнына күтім жасау құралдарын, қоршау.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Беттік иондану

**Беттік иондану** - қатты дене бетінен оң немесе теріс иондардың термиялық десорбциясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Талдықорған политехникалық колледжі

**Талдықорған политехникалық колледжі** - 1962 жылы құрылған. Талдықорған индрустриялық-педагогика техникум негізінде 1993 жылы ұйымдастырылды. Осы жылы Талдықорған политехникалық колледжі құрамына қаладағы құрылыс колледжі қосылды. Колледжге казipгi кезде ауыл шаруашылығын механикаландыру, ауыл шаруашылығын автоматтандыру және электрлендіру, ауылдық мектептер мен кәсіптік-техникалық училищелерінде еңбек және сызу сабақтарын жүргізу, электронды есептеу техникасын жөндеу, пайдалану және оған техикалық қызмет көрсету салалары бойынша мамандар даярланады. Колледждің оқу кешені 8 га жерді алып жатыр, онда: оқу лаборатория ғимараты, оқу өндірістік кешен, қоғамдық-тұрмыстық блок  және 2 жатақхана, денсаулық пункт, музей т.б жұмыс істейді.

## Дереккөздер


Санат:Талдықорған колледждері
Зарядтың беттік тығыздығы

**Зарядтың беттік тығыздығы** - дененің жұқа беттік қабатындағы кейбір бөлікте орналасқан электр заряды шамасының осы бөліктің ауданына қатынасы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қамауға алу

**Қамауға алу** () - Қылмыстық іс жүргізуде - алдын
ала тексеру және қылмыстық іс бойынша соттын іс жүргізу кезеңінде
мәжбүрлі түрде бостандығын шектеуден (яғни,тергеу изоляторына қамау)
тұратын бұлтартпау шарасының бірі.
Соттың шешімі немесе прокурордың
санкциясы бойынша қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жылу эмиссиясы

**Жылу эмиссиясы** — қоршаған ортаға жылу қалдықтарының шығарылуы. Жылу эмиссиясы ұйымдастырылған — құбырлар мен салқындатқыш қондырғылар арқылы және ұйымдастырылмаған — қабырғалар, саңыраулар арқылы жылу эмиссиясы болып бөлінеді. Қазіргі уақытта ұйымдастырылған жылу эмиссиясын ысырап деп қарау керек, өйткені кетіп жатқан төмен температуралы жылуды шикізат дайындау, үй-жайларды жылыту, басқа да өндірістік және тұрмыстық энергетика) — энергия тасымалдаушылардың (негізінен көмір, мұнай, газ, тақтатас, шымтезек) есебінен энергия алу. Жылу энергетикасының барлық нысандары атмосферада көміртек диоксидтерінің көбеюіне және көшетхана эффектісінің күшеюіне бастайды. Көмір жылу энергетикасы мұның үстіне планета бетінде орасан көп мөлшерде қатты қалдықтардың, улы және радиоактивті күлдің жинақталуына апарып соғады. Қалай болғанда да, көмір энергетикасы жылу энергетикасың келешегі мол бағыты деп саналады, өйткені көмір қоры әр түрлі мәліметтер бойынша әлі 150-700 жылға жетеді деп болжанады. Көмір жылу электр станциясаларының түтінін, күлін тазалайтын қазіргі қондырғылар пайдаланылса, қатты және газ қалдықтардың 99 пайызын ұстап қалуға болады, алайда одан энергияның бағасы бірнеше есе қымбаттайды. Экологиялық тұрғыдан энергия негізі ретінде көмірді пайдаланудың ең қауіпсіз амалы — жер астында газға айналдыру, яғни, 1000—2000°С жоғары температурада көмірді жанар газға айналдыру. Алайда бүл амал көмір жылу электр станциясыларының түтінін тазалаудан бетер қымбатқа түседі. Газ жылу электр станциясы көмір жылу электр станциясынан гөрі ауаны анағүрлым аз ластайды, алайда газ қоры шектеулі. Газ, мұнай және көмір шығару кезіндегі табиғатқа келетін нұқсан 1:4:11 шамасындағы ара қатынаста, ал өндірілетін электр энергиясына шаққанда, бұлардың дүниежүзілік бағаларының ара қатынасы 1:1,7:0,8 шамасында. Қазіргі уақытта электр энергиясын жылу өндірумен бірге өндіру неғұрлым тиімді деп бағамдамады. Мұндай біртүтас цикл электр энергиясын жылу электр орталығынан алудың дәстүрлі әдістерінен 4—10 есе нәтижелі болуы мүмкін. Жылу электр станциясы мен жылу электр орталығы басқа жағдайлар бірдей болғанда айналадағы ортаға шамамен бірдей жүктеме түсіретіні мәлім. Жылу электр станцияларының қоршаған ортаға әсері қаншалық екенін атмосфераға шығарылатын барлық зиянды шығындылардың 25%-ы солардың үлесіне келетініне қарап білуге болады. Суқоймалардың эволюция барысында жеткен теңдестігін бұзатын жылулық ластану деп аталатынның да қаупі одан кем түспейді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Толқынның шашырауы

**Толқынның шашырауы** - шығушы толкын таралатын орта қасиетінің тұрақсыз локальды өзгеруі салдарынан түскен толкынның, және осыған когерентті емес толкынның, таралу бағытына сәйкес келмейтін бағытта, кайталама толкынның пайда болу құбылысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Беттік энергия

**Беттік энергия** - дене ішіндегі тура сондай зат мөлшерінің энергиясымен салыстырған кездегі фаза бөлігінің шеқарасындағы заттың беттік қабатындағы энергияның асқыны.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дыбыстың шашырауы

**Дыбыстың шашырауы** -қосымша дыбыс өрісінің дыбыстың ортаның кедергісінде дифракциялануынан, ортаның біртексіздігі кезінде, сонымен бірге ортаның тегіс емес және біртекті емес шекараларында пайда болуы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Халықаралық несие қатынастарын реттеу

**Халықаралық несие қатынастарын реттеу** — халықаралық несие алу мен берудің неғұрлым тиімді шарттары үшін монополизм мен бәсекелі күрес жағдайында халықаралық несие қатынастарын нарық заңдары — құн заңы, сұраныс пен ұсыныс заңы — негізінде жүзеге асырылатын нарықтык реттеу; елдер арасындағы несие капиталдарының қозғалысына ықпал ету мақсатымен халықаралық несие қатынастарын мемлекеттік реттеу.

Мұндай мемлекеттік реттеудің материалдық негізі — оған мемлекеттің несиегер, донор, кепілгер және қарызгер ретінде тікелей қатысуы.

Мемлекеттік реттеуші органдар тіркеу, лицензия беру қадағалау атқарымдары мен рәсімдерін орындайды. Заңнама Халықаралық несие қатынастарын реттеудің заңи негізі болып табылады.

Әлемдік іс-тәжірибе Халықаралық несие қатынастарын реттеудің нақты жағдай мен мақсатты ескеретін бірегейлендірілген үлгісін әзірледі. Тауарлар мен көрсетілетін қызметтер экспортын ынталандыру үшін кеден және салық жеңілдіктері пайдаланылады.

Қысқа мерзімді экспорттық несие бойынша берілетін мемлекеттік кепілдіктердің арқасында экспортшының траттасы бірінші сыныпты халықаралық төлем құралына айналады. Сыртқы экономикалық қызметті несиелендіру және экспорттық несиеге кепілдіктер беру үшін көптеген елдерде экспорт-импорт банкілер — мемлекеттік және жартылай мемлекеттік банкілер құрылған.

Мемлекет сондай-ақ банкілердің халықаралық несие операцияларын тәртіптейді. Шаруашылық байланыстардың ұлт аралық сипат алуына қарай мемлекет аралық Халықаралық несие қатынастарын реттеу дәстүрге айналып отыр, олар: экспорттық несие шарттарын үйлестіру, дамуды ресми көмек мөлшерін келісу, әлем қаржы институттарының қызметін тәртіптеу, мұнай долларын кері циклдеу, т. б.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жылулық қалдықтар

**Жылулық қалдықтар** (Тепловые отходы) — адамзаттың шаруашылық әрекеті нәтижесінде пайда болатын, айнала қоршаған ортаға тарайтын жылулық. Жылулықтың қомақты бөлігі энергия өндіру, химиялық процестер, суыту процестері кезінде бөлінеді. ірі қалаларда және өндіріс орталықтарында жылулық қалдықтардың атмосфераға таралуы ауаның жылдық орташа температурасының кейбір жекеленген пункттерде 1°С-қа дейін көтеруге алып келді. Нәтижесінде, қаланың орталығының температурасы оның шет аймақтарына қарағанда белгілі дәрежеде жоғары болып, қалалық жылулық аралын туғызады. Оқшауланған аймақтарда жылулықтың артуы жылу электр станциялары мен өндірістік кәсіпорындардың күшті жылу шығаруларымен байланысты болады. Мұндағы ауа температурасының артуы мен ылғалдануы тұманның, аймақтық бұлттың және жергілікті жауын-шашынның пайда болуына апарып соқтырады. Өзен суларын электр станцияларына, оның ішінде атом электр станцияларын салқындатуға апарып соқтырады, себебі олардан шыққан сулар температураны көтеріп жібереді. Әдетте, суыту агрегаттары өзінен шыққан судың температурасын 8—10°С-қа дейін көтереді. Жазғы уақытта мұндай сулар суқойманың температурасын 30°С-қа дейін жоғарылатады. Мұндай температурада көптеген су организмдері өзінің өсуін, азықтануын және кобеюін тоқтатады. 27°С-та суқоймадағы организмдердің жұтаңдануы басталады. Температураның 25—26"С-қа дейін көтерілуі барлық организмдердің көбеюіне жағдай жасайды да, нәтижесінде судың жаппай гүлденуі және гидротехникалық имараттарды балдырлардың қаптауы басталады, кальцийлік тепетеңдік бұзылады, судағы оттек мөлшері азаяды, ол кейде тіршілік ету деңгейінен де (3 мг/л) төмендеп кетеді, сөйтіп балықтардың қырылуына әкеп соқтырады. Осылайша жылулық қалдықтар эвтрофтануеа соқтырады, ал оның жанама салдары көптеген уытты ластағыштардың күшеюіне алып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Тауар нарығы

**Тауар нарығы** - сұраныс пен ұсыныстың ықпалдасуы арқылы тауар бағасы қалыптасатын және сатушылар мен сатып алушылар жалғастырылатын айырбас аясы, яғни өндіріс құрал-жабдығы немесе тұтыну тауарлары ұсынылатын нарық. Тауар нарығы бәсеке нысанымен (монополиялану дәрежесімен), мемлекеттік реттеу дәрежесімен, аймақтылықпен, жариялылықпен, сатылатын тауардың түрімен және номенклатурасымен, сату көлемімен (нарықтың сыйымдылығы), сауда тәсілімен және баға деңгейімен сипатталады. Монополияланбаған тауар нарығы — жетілдірілген бәсеке нарығы; ішінара немесе толық монополияланған тауар нарығы — жетілдірілмеген бәсеке (нақты) нарығы: тауар сараланған монополистік бәсеке; олигополиялық, дуаполиялық және монополияланған (таза монополия) тауар нарығы болып бөлінеді. Монополияланған нарықта жалғыз сатушы тек қана өзінің, бірегей тауарын сатады. Әлемдік тауар нарығы деп аталатын тауар нарығында мынадай белгілер болады: көптеген елдердің қатысуы, сауда мәмілесінің ауқымдылығы, тауар айырбасының тұрақтылығы, тауар операциялары бойынша еркін айырбасталатын валютамен есептесу. Ел ішінде әрекет ететін тауар нарығының жиынтығын ұлттық нарық деп атайды. Ішкі және әлемдік тауар нарығының арасында аймақтық нарық бөлінеді, мұнда аймақтық белгілері айқындалған аумақтық нарықтық құрылымдар әрекет етеді. Тауарлардың түріне қарай: тұтыну заттары мен қызмет көрсету нарығы, тұрғын үй, үймерет, жылжымайтын мүлік нaрығы, өндіріс құрал-жабдығы (жерді қоса) нарығы, инвестициялар нарығы, ақша бағалы қағаз нарығы, жұмыс күшінің (еңбек, жұмыс орындарының) нарығы, инновациялар нарығы, рухани, зияткерлік қызметінің нaрығы болып бөлінеді. Стандарттар мен үлгілер бойынша өткізілетін тауарларды ірі ауқымда сату және сатып алу жөніндегі мәмілелер жасасылатын сауда операцияларын жүргізу үшін тұрақты жұмыс істейтін ұйымдар - белгілі бір ереже бойынша және белгілі бір орында істейтін тауар биржалары құрылады. Тауар нарығында споттық мәмілелер де, мерзімдік мәмілелер де жасалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Беттік күш

**Беттік күш** - дененің бетіне түсірілген күш.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Түнгі ұрыс қимылдары

**Түнгі ұрыс қимылдары** () — қарсыласқа кенеттен немесе үздіксіз әсер ету мақсатында жүргізілетін ұрыс түрі. Түнгі ұрыс қимылдарын ұйымдастыруда жарықпен қамтамасыз етуге, сондай-ақ, түнде көру аспаптарын кеңінен колдануға бағытталған шаралар қарастырылады. Шабуылға (қарсы шабуылға) шығу бағыты табиғи кедергілері барынша аз, ең төте қашықтыкқа белгіленеді, әскерлер (күштер) үшін ең қарапайым маневр қарастырылады. Әдетте, қозғалыс азимуты көрсетіліп, бағыттаушы бөлімше бекітіледі. Түнгі ұрыс қимылдарыын басты күштерыен қатар, әскерлердің (күштердің) бір бөлігі де жүргізе алады. Қорғаныста атыс құралдарын түнде атыс жүргізуге дайындайды, барлау, күзет, ұрыстық реттегі қапталдар мен аралықтар, сондай-ақ басқару пункттері мен тыл объектілерінің күзеті мен қорғанысы күшейтіледі. Жарықты бүркемелеу амалдары колданылып, қарсыластың түнде көру құралдарына қарсы шаралар ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түнгі шабуыл

**Түнгі шабуыл** () — бөлімшелер мен бөлімдердің түнгі уақытта жүргізетін шабуьілы. Ол қарсыластар қорғанысын бұзьіп өтуден басталуы немесе күндізгі ұрыс әрекетінің жалғасы болуы мүмкін. Түнгі шабуыл әдетте, атыс дайындығынан соң немесе күшті атыс шабуылынан кейін, немесе қарсыластар корғанысына ядролық соққы берілуінен соң басталады. Бөлімшелер шабуылын түнде жалғастыру кезінде оларға көрсетілген бағытты дәл ұстап, жергілікті жерді жарықтандыру құралдарын дұрыс қолдана білу керек. Түнгі қараңғылық тұтқиылдан шабуыл жасауға мүмкіндік береді, қарсыластың атыс қаруынан, артиллериясы мен авиация соққысынан болатын шығынды азайтады, бірақ сонымен бірге бөлімдер мен бөлімшелердің маневр жасау мүмкіндігін шектеп, жергілікті жерде бағдарлануына қиындык келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түнде көру құралдары

нобай|Кенияда түнгі көру көзілдірігін қолданатын ұшқыш
**Түнде көру құралдары** (ТКҚ) — нысананың (объектінің) инфрақызыл (көрінбейтін) бейнесін жай көзге көрінетін бейнеге айналдыруға арналған қондырғы. Олар түнде, тұманда ұрыс техникасын көруге, атыс және баска қаруынан көздеп атуға, ұрыс даласындағы нысананы табуға, қарсыластар әрекетін бақылауға мүмкіндік береді. Әскери істе активті және пассивті түнде көру құралдары колданылады. Пассивті түнде көру құралдарына өзі шығаратын сәуле негізінде нысананы (объектіні) таба алатын жылу пеленгаторлық станциялар (қараңыз) жатады. Пассивті әсер ететін құралдар нысананы тапқан кезде тек белгі не сигнал береді, бірақ оның бейнесін бермейді. Объект немесе нысананың толық бейнесін жеткілікті мөлшерде күшті инфрақызыл сәуле шығаратын активті Түнде көру құралдары бере алады. Бұл сәуленің шағылысы объект немесе нысананы экранға бейнелейді. Түнде көру құралдары бронетранспортерлерге, танк, автомобильдерге, қаруларға, зеңбіректер мен автоматтарға орнатылады. Қаруларға орнатылған құралдар түнгі көздеуіштер болып табылады. Әскерлерде неғұрлым алыс нысаналарды күндіз, тұманда және түнде инфрақызыл суретке түсіру кеңінен қолданылады. Олар жер үсті нысаналары мен объектілерін, снаряд жарылыстарын, бомбалау нәтижелерін және т.б. суретке түсіруге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түсіндірмелі шартты белгілер

**Түсіндірмелі шартты белгілер** () — жергілікті жер объектілерінің қосымша сипаттамасы үшін қолданылады. Картада шартты белгілермен бірге толық, қысқартылған жазулар, сондай-ақ графикалық бейнелеуге болмайтын объектілердің сандық сипаттамалары, елді мекендер, өзендер, көлдер, таулар, сайлар және т.б. объектілердің жеке атауларының жазулары да беріледі. Көрнекілендіре түсу, окуды жеңілдету және картаның мазмұнын байыту үшін жергілікті заттар мен бедерлер картада белгілі бір дәрежеде олардың табиғи түсін еске салатындай етіп түрлі бояулармен басылады. Мыс., орман, бұталар, бақшалар, саябақтар жасыл бояумен; теңіздер, өзендер, көлдер және гидрографияның басқа объектілері көк бояумен, жекелеген жергілікті заттардын шартты белгілері, сандық сипаттамалар және жазулардың көпшілігі, жолдар қара бояумен, жақсартылған топырақты жолдар сары бояумен, тас жол төсемі қызғылт-сары бояумен, жер бедері коңыр бояумен бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Мандельштам-Бриллюэн шашырауы

**Мандельштам-Бриллюэн шашырауы** - салқындатылған ортадағы жарықтың осы ортаның меншікті серпімді тербелісімен өзара әсерлесуі нәтижесінде шашырауы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Потенциалдық энергияның беті

**Потенциалдық энергияның беті** - көп ядролы молекуланың потенциалдық энергиясының ондағы атомдар ядроларының координаталарына тәуелділігі.
## Дереккөздер


Санат:Физика

be-x-old:Патэнцыйная энэргія
Рахым Тәжібаев

**Рахым Тәжібаев** (28 мамыр 1946 жылы туған, Ақсу ауданы, Сағабүйен ауылы) -  күйші, Қазақстанның еңбек сіңірген артісі (1990). Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
* Мемлекеттік эстрада студиясын (1965) бітірген.
* ҚазПИ-ді (1993) бітірген. 
* 1967-93 ж. "Қазақконцертте" қызмет істеді. 
* 1993 жылдан "Құрманғазы атындағы Қазақтың Мемлекеттік халық аспаптар оркестрі" жеке домбырашысы.

## Жетістіктері
* Бүкілодақтық байқаудың жүлдегері (1974).

## Дереккөздер

Санат:28 мамырда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Санат:Домбырашылар
Санат:Қазақконцерт тұлғалары
Зияттылық коэффициенті IQ

right|thumb|Зияттылық коэффициенті тесті
**Зияттылық коэффициенті, IQ** (Коэффициент интеллектуальности; ағылшынша Intelligense quotient; IQ) — ақыл-ой дамуының, білімділік пен хабардарлық деңгейінің көрсеткіші, әр түрлі тестердің көмегімен алынады. Балалардың ақыл-ой тұрғысындағы даму деңгейін санға шағып анықтаудың идеясы мен әдістерін тұңғыш рет А.Бине (1903) дамытты; терминді енгізген В.Штерн (1911). Балаларға ластағыш заттектердің (мысалы, қорғасын қосылыстарының) әсер етуі салдарынан олардың зияттылық коэффициенті едәуір төмендейтіні дәлелденген.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Септелмейтін зат есімдер

**Септелмейтін зат есімдер** () — септік формаларын кабылдамайтын зат есімдер. Бұған орыс тіліндегі көптеген кірме сөздер, жалқы есімдер және кейбір қысқарған сөздер жатады (фото, ООН (Организация Объединенных Наций), Бодуэн де Куртенэ). Мұндай зат есімдердің түрлену сипаты синтаксистік тәсілдер арқылы анықталады. Қазақ тіліне тән емес. 
## Тағы қараныз:
* Зат есім
* Септеу
* Грамматика
* Морфология
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Морфология
Ашық сауда-саттық

**Ашық сауда-саттық** - халыкарлық сауда-саттық, оған қатысуға барлық тілек білдіруші фирмалар катысады. мұндай сауда-саттықтың өткізілетіні туралы баспасөзде жарияланады. Әдетте, көптеген қатысушылар қатыстырылады, мұның өзі бәсекені қыздырып, тапсырыстарды  берушілер үшін неғұрлым қолайлы жағдайда үлестіруге мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Үзілу беті

**Үзілу беті** 
* 1. соққы толқындар таралған кезде қысымнын секірмелі түрде жоғарылауы өтетін бет; 
* 2. ортаны сипаттайтын электромагниттік шаманың мәні секірмелі түрде өтетін электр өткізгіш ортадағы бет.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Ақшаның жылыстауы

**Ақшаның жылыстауы** - ақшаының түсуінің немесе нысанасының шын көзін жасыруға және жария (занды) сипат беруге тиіс операциялардың жиынтығы; криминалды бизнестің кеңінен таралған түрлерінің бірі. Ақшаның "жылыстауында" банкілер және басқа қаржы мекемелері, соның ішінде оффшорларда жұмыс істеп тұрғандары үлкен рөл атқарады. Электронды аудармалардың қазіргі жүйесінің көмегімен ақша әртүрлі банкілер, компаниялар және олардың филиалдары арасында оңай айналсоқтайды, ал олардың көзін сайып келгенде анықтау мүмкін емес.  БҰҰ-ның есептеуінше, халықаралық ұйымдасқан кылмыстың жыл сайынғы табысы 1 трл. доллардан асып жығылады, мұның өзі дүние жүзінің аса ірі 500 компаниясының табысы мен дамушы елдердің жиынтық табысынан асып түседі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ферми беті

**Ферми беті** - абсолют нөл кезінде электрондардың температура болмайтын облыстан, металдардың бос емес электрондық күйінің облысын бөлектейтін квазиимпульстар кеңістігіндегі энергияға тең бет.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Дүниежүзілік нарық

**Дүниежүзілік нарық** - тауарлық-ақшалық, валюталық-қаржылық жағдайлармен ұлттық нарықтағы елдердік бір-бірімен байланыстары.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Дүниежүзілік жүйе теориясы

**Дүниежүзілік жүйе теориясы** - шағын жүйелер, дүниежүзілік империялар мен дүниежүзілік жүйелер арасындағы өзгешелікті білдіретін әлеуметтік өзгерістер үлгісі; дүниежүзілік жүйе сатысында дүниежүзілік экономика иерархиялық ретке келтірілген орталық, жартылай перифериялық, перифериялық мемлекеттік түзілістер аумақтарына бөлінеді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Нейтрондар жұтқыш

**Нейтрондар жұтқыш** - тізбектік реакцияны тұрақты деңгейде ұстап түру ушін, сонымен бірге реакцияны жылдам тоқтату үшін ядролық реактордың активті алкабында нейтрондарды жұтатын зат.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Әлемдік империялар

**Әлемдік империялар** - ірі саяси құрылымдар, негізінен тәуелділерден алым - салық жинаумен күн көреді.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Зооценоз

**Зооценоз** (грек, zoon — жануар, тірі организм, koinoz — жалпы) — нақты құрамымен, өзара және өздерін қоршаған ортамен қалыптасқан қарым-қатынастарымен сипатталатын жануарлар жиынтығы, биоценоздың бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Бюджеттік өкілеттіктер

**Бюджеттік өкілеттіктер** — мемлекеттік билік органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару органдарының бюджеттік аяға қатысты құқықтық актілерді қабылдау, бюджеттік қатынастарды реттеу, сондай-ақ бюджеттік үдерістің барлық сатыларында оны жүзеге асыру жөніндегі жүргізу тақырыптарының, құқықтары мен міндеттерінің жиынтығы. Бюджеттік өкілетке ие органдардың құрамына Қазақстан Республикасының Президентін қоса алғанда, заң шығарушы (өкілдікті) және атқарушы билік органдары, қаржы органдары, ақша-несиені реттеу органдары, мемлекеттік және жергілікті қаржылық бақылау органдары кіреді. Бұл органдардың әрқайсысының өз міндеттері бар және өздеріне бекітіліп берілген өкілеттіктер шегінде әрекет етеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Заттарды сипаттау

**Заттарды сипаттау**-криминалистикалық тәжірибеде, заттын сыртқы түрі мен ерекше белгілері туралы жан-жакты сипаттайтың дәл мәліметтерді, сондай-ақ өндіруші, түсі, үлгісі, материалы, зауыттық немесе фабрикалык нөмірі туралы дерекгерді тіркеу үшін қолданылатын рәсім. Көлік құралдарын сипаттау кезінде — мемлекеттік нөмір белгісі, доңғалак, қорабы мен козғалткыш және т.б. туралы мәліметтер. Бұл мәліметтер шұғыл-іздестіру кызметі үшін кажет.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Политропа

**Политропа** - термодинамикалық диаграммада политропиялық процесті кескіндейтін сызық.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бұрылыстық изомерия

**Бұрылыстық изомерия** - молекулаларды байланыстыратын химиялық байланыстарға қатысты молекулалардың жеке бөліктерінің бұрылу бұрышымен ерекшеленетін, молекулалардың бірнеше кеңістіктік қалыптарының өмір сүруі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бюджет жылы

**Бюджет жылы** / **Бюджеттік жыл** — бекітілген бюджет атқарылатын жыл. Қазақстанда бюджеттік жыл күнтізбелік жылмен сәйкес келеді: ҚР бюджеттік жүйесіне кіретін барлық бюджеттердің атқарылуы уақыты 1 қаңтардан басталып, 31 желтоқсанмен аяқталады. Бюджеттік жоспарлау практикасында " Бюджеттік жыл" және "бюджеттік кезең" ұғымдарына ажыратылады: бюджеттік кезең жоспарланатын бюджеттік көрсеткіштердің есебі қанша мерзімге созылатынына қарай кез келген уақыт кеңістігін (бір, екі, үш күнтізбелік жылды, тіпті одан да ұзақ мерзімді) қамтуы мүмкін. Бюджеттік жоспарлауда белгілі бір нақты жыл есептік жобалаудың негізіне алынуы ықтимал. Мұндай жағдайда осы бюджеттік жыл базалық (негіздік) жылға айналады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Қасиетті май жағу

[thumb|right|200px|<center>[Рогир ван дер Вейден, XV ғасыр]]
**Қасиетті май жағу** - қасиетті жағудын құпия, діни негізі ерекше тәсілмен тазартылған май жағу. Иудаизм мен христиан дінінде маңдайына бақ қонған адам деп қасиетті майды жағудан өткен пайғамбарлар мен монархтарды айтады, олардың билігі Құдайдың өзімен осы тылсымдықта қолдалады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бюджеттік заң

**Бюджеттік заң** / **Бюджет заңы** — заң шығарушы билік органының бюджетке белгілі бір мерзім ішінде орындалуға міндетті заң күшін беретін заңдық актісі. Мемлекеттердің көбісінде бюджет заңы бюджеттің барлық кірісі мен шығысын қамтитын бірыңғай құжат болып табылады, бірқатар елдерде үкіметтің бірнеше актілерінде көрініс табады, бұл актілер тіпті жиынтық күйінде де бүкіл бюджетті түгел қамтымайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Полихроматор

**Полихроматор** - әртүрлі бірнеше толқын ұзындыктағы сәулеленуді бөлуге арналған бірнеше кіру саңылаулары бар монохроматор.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Инокуляция

**Инокуляция** (латынша inoculatio — егу) — 1) топырақты құнарландыру және қалыпты микрофлорасын қалпына келтіру, мақсатында оған пайдалы бактериялар мен  саңырауқұлақтар сіңіру; 2) тері астына заттек инфекциялау; 3) организмге жұқпалы бастаманың енуі; 4) тасығыш жәндіктердің иенің бет қабатын зақымдау арқылы ауру тудырғыш микроорганизмді енгізуі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Толық энергия

**Толық энергия** - қозғалыстағы дененің кинетикалық энергиясымен тыныштықтағы энергиясының қосындысы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бюджеттік бақылау

**Бюджеттік бақылау** / **Бюджетті бақылау** — мемлекеттік қаржы бақылауының құрамдас бөлігі, ол арқылы бюджет жобасын әзірлеу, оны қарау және оның орындалуы туралы есеп беру барысында бюджеттік қаражаттың құралуы, бөлінуі және орындалуы тексеріледі. 

Бюджетті бақылаудың мақсаты - барлық деңгейдегі бюджетке кірістің неғұрлым толық жұмылдырылуын, бюджеттік қаражаттың нысаналы мақсатқа және тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету. Бюджетті бақылау кезінде заңдар мен заңнан туындайтын актілердің сақталуы, салықтар мен бюджетке басқа да төлемдердің дұрыс есептелуі және уақытылы түсуі, бюджеттік қаражаттың жұмсалуында қаржы тәртібі мен үнемдеу режимінің сақталуы тексеріледі. Бюджетті бақылауды мемлекеттік биліктің тиісті республикалық және аймақтық органдары мен жергілікті өзін-өзі басқару органдары және олардың бақылау-есеп органдары, республикалық қазынашылық органдары, аймақтық және жергілікті қазынашылар, салық және кеден органдары, қаржы-банк жүйесінің органдары, даралық бақылау органдары жүзеге асырады. 

Бюджеттен қаржыландырылатын кәсіпорындардың, ұйымдардың ақшалай қаражаты ғана емес, сонымен бірге материалдық және еңбек ресурстары да бюджетті бақылау нысандары болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Күмәнді борыш

**Күмәнді борыш** - кәсіпорындардың шарттарында белгіленген мерзімде өтелмеген және тиісті кепілдіктермен қамтамасыз етілмеген дебиторлық берешегі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы