open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қарагие

**«Қарагие»** — ұлттық ойын.

Бұл ойын көгалда, спорт алаңдарында өтеді. Ойынға тек ер балалар қатынасады. Олардың саны 3—8 адамға дейін, одан да көп болуы мүмкін. Әр ойыншының қолында қайың, ырғай, тал секілді қатты ағаштан жасалған үшы істік тәріздес ұзындығы 3—4 метр найза таяқ болады. Сонымен бірге әр ойыншының қолында бір-бір кіші таяқшалар және ескі малақай немесе түрлі түсті қапшық болуы керек. Ойынға қатынасушылар қатарласып сапқа тұрады. Олардың қарсы алдынан 15—20 метр қашықтықта көлденең сызық сызылады да, сол сызықтың бойымен әр ойыншының қарсы алдына таяқтар шаншылып, оларға малақайлар немесе басқа заттар ілінеді.

Ойын жүргізушінің берген белгісі бойынша оң жақтағы ойыншы өзінің қолындағы найза таяғын сол малаңай-мишенге лақтырады. Оның артынан басқалары да кезектесіп лақтырады. Ойын үш рет қайталанады. Үш ретінде де мишенге дәл тигізген ойыншы жеңіске жетеді. Тигізе алмағандар ойыннан шығады. Ойын қатысушыларды дәлдікке үйретеді, қол күшінің дамуына септігін тигізеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Жүрелей секіру

**Жүрелей секіру** — ойын мектеп ауласында, спорт залында ойналады. Ойынға қатысушылар екі топқа бөлінеді. Таңдалған алаңға бір жарым метрдей ұзындықта екі қатар көлденең сызық сызылады. Сол сызықтардың қарсы алдына тұспа-тұс он метрдей жерден екі шеңбер сызылады.

Әр топтан екі-екіден ойыншы шығады да, өз тобы жақтағы көлденең сызыққа келіп жүресінен отырады. Бастаушы белгі берген кезде, екі-екіден қатар отырған ойыншылардың оң жақтағысы жүресінен отырған күйі қарсы алдындағы шеңберлерге секіріп барып кері оралуы керек. Әлгі ойыншы ілгері секіріп кеткенде, оның орнын қасындағы ойыншы басады да, тағы бір ойыншы сол қатарға келіп отырады. Жүрелей секіріп ойыншы сызыққа жеткен заматта, келесі ойыншы жарысты әрі жалғап әкетеді. Ойын барлық балалар секіріп болғанша жалғасады. Секіріс кезінде жиылып қалса немесе тізесін жазып түрегеп кетсе, ұпай саналмайды. Әр ойыншыға бір ұпай саналуға тиіс. Қай топ көп үпай жинаса, сол жеңіске жетеді. Ойын төзімділікті, дененің шымырлығын қажет етеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Жатып күресу

**Жатып күресу** — ұлттық ойын.

Күші теңдес болып келетін екі жігіт бірінің аяғына бірінің басын келтіре, шалқаларынан кілем үстіне қатарласып жатады. Бұдан кейін сол жатқан беттерінде бірінің қолынан бірі (түйісіп жатқан жақтағы бір-бір қолдарымен) қатты қыса қолтықтасып алады да, әркім сол қатарындағы адамды жоғары көтерілген аяқтарының өкшесімен іле қағысады. Мақсат — әркім өзінің қатарындағы палуанды тақымынан аяғымен іліп алып, басынан асырып аударып тастау. Осы мақсатты орындағаны жеңген болып саналады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Тауық күрес

**Тауық күрес** — ұлттық ойын.

Жиналғандар екі топқа бөлінеді. Осы екі жақтан екі жігіт ортаға шығып, кәдімгіше күрес жасайды. Оның ең қызыгы да, басқаша күрестен айырмасы да тек жалғыз аяғымен ақсаңдай жүріп, иықтарымен қағысып, күресуінде, бұл адамның нық басып, орнықты жүруін жеңілдетеді.

Күресетіндердің бір аягын тізесіне бүгіп, мата белбеумен байлап тастайды. Сол аяқты, егер оң жақ аяғы бүгулі болса, сол жақ қолын; сол жақ аяғы бүгулі болса, оң жақ қолын шынтағынан бүгіп байлайды. Сонда күресушілердің екеуі де тек бір аяқ, бір қолымен жүріп күреседі. Күресушілерді екі жақтың ойынбасылары сүйемелеп әкеліп ұстастырады, қайсысы сүрініп жығылса, сол ұтылады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Білектесу

**Білектесу**. Бір столдың шетіне қарама-қарсы отырған екі жігіт оң қолдарының шынтағын столға тіреп қояды да, бірінің қолын бірі алақандастыра мықтап ұстайды. Сол жақтағы қолдарын әркім өзінің оң жақ қолтығына тығып алады. Осылай ұстасып алған екі палуан, ойын бастаушы команда берісімен, шынтақтарын сол орнынан қозғамай, қарсысындағы палуанның тіреулі қолын шалқасынан түсіруге ұмтылады. Білегі тайып жантайған палуан жеңіледі. Бұл білек күшінің жетілуіне көмектеседі.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Сірес

**Сірес** — бұл ойын күш сынасу үшін ойналады. Бір жігіт таза көгалды жерге немесе спорт залында төселген кілем үстіне екі қолын төбесіне қойып шалқасынан сіресіп сұлап жатады. Ол барлық буындарын былқылдамастай етіп, қатайта және түзу жату керек. Екінші жігіт жатқан кісінің аяғына міне тұрады да, еңкейіп, екі қолымен оның нақ тізесінің астынан айқастыра құшақтап, оны тік тұрғызғанша көтереді. Сонда көтеруші күшті болса, оны бір басынан көтерген сырықтай етіп тік тұрғызады. Көтере алмаса, ұпай тартады. Екінші кезек енді әлгі жатқан жігітке беріледі.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Арқан тартыс

**Арқан тартыс** ойыны — ұлттық ойын.
Ойынды жазда көгалды алаңда, спорт залында өткізуге болады. Ойынға ұзындығы 10 метрдей жуан кендір арқан керек. Ол арқанның тең ортасынан орамалмен орап белгі жасайды, белгінің екі жағынан бір жарым-екі метрдей жерден тағы да жогарыдағы тәртіппен белгілейді. Ойынға қатынасушылар тең екі топқа бөлінеді. Олардың саны 10—12 адам болуы мүмкін, ойыншылар бойларына қарай қатар түзеп тұрады.

Ойын басқарушының берген командасы бойынша қатар түзеп сапта түрған ойыншылар оң жақ шетінен бастап қатар санын «бір, екі, үш»... деп сол жақ шетіне дейін санап шыгады. Сөйтіп тақ жағы бір бөлек, жұп жағы бір бөлек бөлініп шығады.

Күн ілгері сызып қойған үш сызықтың ортасына арқандағы үш белгінің екі шеткісін дәл келтіріп керіп тұрады да, арқанның шеткі белгісінен бастап ұшына дейін ойыншылар қос қолдап ұстап тартып тұрады. Содан соң ойын басқарушының берген командасы бойынша екі топ тартысқа түседі. Ойыншылардың мақсаты — тартысқа түскен екі топ бірін-бірі тартып, жердегі орталық сызықтан бұрын сүйретіп өткізіп әкету. Екі топтың қай жағы орталық сызықтан қарсы топты бұрын сүйреп өткізіп әкетсе, сол жағы ұтқан болады, жеңген жағы бәйгесін алады. Ойынды осы жоғарыдағы тәртіппен жүргізе беруге болады. Ойын қимыл бірлігін қалыптастырып, коллективтік іс-әрекетке тәрбиелейді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қардан жасалған тир

**«Қардан жасалған тир»** — ұлттық ойын.

Бұл ойын қыста ойналады. Ертеде бұны «дәл тигіз» деп атаған. Ойынға жиналғандар алаңды жерге жиналып келіп, аққала соғады да, оның бетін тегістеп үш жерден шеңбер сызады. Сонан соң аңқаладан 10—15 метр немесе одан да алыстау жерден лақтыратын орын белгілейді. Ол — ойынға қатынасушылардың жасына байланысты. Ойынға қатынасатын жастар қардан сығымдап жасаған доптарымен жаңағы сызылған шеңберлерді көздеп лақтырады. «Доп» ортадағы кішірек дөңгелекке тисе, ол 10 ұпай алады. Одан кейін орта шеңбер-5 ұпай, ал ең үлкен шеңбер —1 ұпай. Ал шеңберге тигізе алмағандар ұпайдан құр қалады.

Кім ортадағы кішкене шеңберге көп тигізсе, сол көп ұпай жинап, жеңіске жетеді. -Ұпайларды санап, қадағалап тұратын бір ойын басқарушы тағайындалады. Ол кімнің ұпайы қанша екенін мұқият бақылап тұрады. Ойын қыза түседі, ол — ойыншыларды дәлдікке, мөлшерлей білуге, өз мүмкіншілігін дұрыс бағалай білуге үйретеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Түйілген орамал

**«Түйілген орамал»** — ұлттық ойын.

Ойынға жас өспірімдер қатысады. Ойын жүргізу үшін ақ орамал керек. Орамалды ортасынан түйеді.

Ойынға қатысушылар алаңға жиналады да шеңбер жасап айнала тұрады. Ойынды басқарушы тағайындалады. Басқарушы ортаға шығады да, қолындағы орамалды кез келген бір ойыншыға тастайды. Басқарушы "бір, екі, үш" деп дауыстағанда, ойыншылар жан-жаққа бытырап кетеді. Сонан соң  басқарушы орамалдың артынан  қуалайды. Орамалды алған ойыншы дереу оны басқарушының қолына тигізбей басқа ойыншыға беріп үлгеруі керек. Сөйтіп, ойыншылар орамалды біріне-бірі өткізе береді. Орамалдан айырылып, қалған ойыншы басқарушының орнына шығады. Немесе орамалды ұстап алған басқарушы өз орнына басқа біреуді тағайындап, өзі ойыншылардың қатарына қосылады. Ойын соңында орамалды ұстатпаған тез, тапқыр ойыншы атап өтіледі.

Қолына орамал тиген ойыншы оны тек басқа ойыншыға жоғарыдан ғана лақтырып бере алады. Шеңберден шығуға болмайды. Ойын жылдамдықты, амал-айланы қажет етеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Бәйге мен аламан бәйге

Қазақ халқының ұлттық спорт ойынының бірден-бір көп тарағаны — **бәйге мен аламан бәйге**. Спорттың бұл түрінің өзгеше бір ерекшелігі сол — жарыс тек жазық жерлер мен ипподромдарда ғана өтіп қоймайды, спортшының өзі мен оның атына жоғары талап қойылатын ойлы-қырлы, жасанды, бөгесінді жерлерде де өткізіледі. Бір жағынан, бұлайша жарысты бұрын белгісіз, ойлы-қырлы жерлерде өткізу қазіргі заманғы ат спортының классикалық түріне жуықтайды. Бұл республиканың жергілікті халықтары арасында спорттың классикалық түрлерін кеңінен таратуға өзінің пайдасын тигізетіні сөзсіз.

Әсіресе аламан бәйгенің спортшының тактикалың шеберлігін жетілдіруде маңызы орасан зор. Жарыста мықты да жылдам спортшылардың бәрі бірдей жеңе бермейді, мұнда кімде-кім жарысты жаттығу жағынан дұрыс құрып, жағдайды дұрыс бағалап, жарыстың барысында атының күшін тиімді пайдаланса ғана жеңіске ие болады.

Жарыстың үлкен шаруашылық, тәрбиелік мәні де бар. Олай болатын себебі — жарысқа қосатын атты таңдап алып, оны баптап бәйгеге жаратуға дейінгі ұзақ мерзімге бәйге атына мініп шабатын бала үнемі басы-қасында болып, бапкермен бірге еңбек етеді. Бапкер бәйгеге шабатын атты ғана баптап қоймайды, оған мініп шабатын баланы да қоса әзірлейді. Бала бәйге атына берілетін жем-шөп, судың мөлшеріне дейін біледі, оның терін алудың, аттың артықшылығы неде, қандай қабілеті бар және жарыс үстінде оны қалай пайдалану керектігін бәйге атына мінетін бала жарыс басталмастан әлдеқайда бұрын қанығып, біліп алады.

Бәйге осы күнге дейін өз маңызын жоймаған спорт түрі. Бұл күнде жарыс ұйымдастырғанда әр ауданның ерекшелігі есепке алынып, шабатын аралық белгіленеді. Атқа шабатын адамның жасы, салмағы бір-бірімен теңдес болып келеді. Бәйге аттарын белгілі жерге алып баратын адам ат айдаушы деп аталады. Ат айдайтын жерге жеткенде ат айдаушы оларды қатар тұрғызады да белгі береді. Жарыс басталады.

Бәйге мен аламан бәйге табандылыққа, батылдыққа, тапқырлыққа үйрететін ұлттық спорттың бағалы түрі болып табылады. Қазақстанда бұл сияқты тамаша спортты кеңінен таратуға барлық жағынан мүмкіншілік мол, республикамызда мініскер аттарды өсіретін арнаулы жылқы заводтары бар.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Тай жарыс

**Тай жарыс** — көне заманнан бері келе жатқан, балалардың жазда сүйіп ойнайтын ойындарының бірі. Үлкендердің ақыл-кеңесімен жарысты балалардың өздері әзірлеп, өздері өткізген. Тай жарысқа тек бір жасқа келген жылқы ғана қатынастырылған. Тайға мініп шабатын балалардың жасы 7—8 жас мөлшерінде болады. Халықтың дәстүрі бойынша әр баланың өзіне арналған бәсіре жылқысы болған. Ол жаңа туған құлын күннен бастап баланың қамқорлығына көшеді.

Жазда қатар қонып отырған ауыл балалары жиылып тайларын үйретіп, үйретілген тайларын жарыстыруға келіседі. Тай жарысы жақын қашықтықта өткізіледі. Тайға ер-тоқым салынбайды, бала жайдақ мініп шабады. Ойынды ересек балалар басқарады. Оны ат айдаушы деп атайды. Белгіленген жерге жеткенде, ат айдаушы жарысқа қатынасушыларды қатар тұрғызады да, жарыстың басталғандығы туралы белгі береді. Озып келген тай иесі жеңімпаз атанады.

Бұл тек ойын ғана емес, баланы жастайынан қоғамдық өмірге, еңбекке тартып, шаруашылық жағдайымен ерте танысуға, жылқы малын танып, білуге баулиды. Жарысқа қатынасу арқылы жастайынан шабысқа жаттыға береді. Сөйтіп, тай болашақ үлкен жарыстың сынағынан өтеді. Бала өзінің жеңіске деген ерік-қайратын шыңдай береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Құнан жарыс

**Құнан жарыс** — ертеден келе жатқан халықтық спорттық ойындарының бірі. Құнан жарысқа тай кезінде озып, бәйгеден келіп жүрген екі жасар жылқы қатыстырылады. Құнан жарысқа қосылмай тұрып, күн ілгері әзірленеді — бапталып, жаратылады. Құнан жарысы көбінесе шағын тойларда өткізіледі. Құнан жарысы 8—10 шақырымдық қысқа қашықтықта өтеді. Ал үлкен жиын-тойларда көбінесе аса қашыққа шабатын бәйге, аламан бәйге аттары келгенше, жиылған жұртты зеріктірмес үшін пайдаланылады. Құнан жарысына 8—9 жастағы балалар қатынасады. Бала құнанды бәйгеге баптаудан бастап, барлық әзірлік кезеңіне қатынасып шаруашылық мектебінен өтеді. Өмірге әзірленіп, шаруашылыққа қатынасады, ерік-қайратын шыңдап, жеңіске деген ынта-жігері артады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Дөнен жарыс

**Дөнен жарыс** — халықтық көне спорттық ойындарының бірі. Дөнен жарысына әзірлік жарыс болардан әлдеқайда ерте басталады. Жарысқа төрт жасар аттар әзірленеді. Жарысқа қатынасатын дөнендер мұқият іріктеледі және ат жарысына жасалатын әзірліктің барлық тәртіптері мұқият сақталады. Дөнен жарысы үлкен жиын-тойларда, алысқа шабатын сақа аттардың алдында, құнан жарысының соңынан басталады. Дөнен жарысына да жас мөлшері 9-10 шамасындағы немесе одан ересек балалар қатынасады. Дөнендерді қай қашықтықтан жіберу керектігін алдын ала белгіленген төрешілер алқасы келісіп шешеді.

Ертеде дөнендер 25—30 шаңырым тіпті одан да алыс қашықтыққа жіберілген. Озып бәйге алған дөнендер келесі жылдары бәйгенің ең жоғары сатылары — ат жарысы мен аламан бәйгеге қосыла алады.

Дөнен жарысын әзірлеуге қатынасқан бала мал шаруашылығы саласынан көп мағлұмат алып, жылқы малын танып, біліп өседі.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Табақ алып қашу немесе мүше алып қашу

**Табақ алып қашу ойыны** — өте ертеден келе жатқан көне ойындардың бірі. Бұл ойын ат үстінде ойналатын болған. Ойын негізі өмір шындығынан туған. Үлкен тойларда немесе атақты кісілердің асында халық көп жиналып, көп үй тігілген. Сол жиылған көп халықты тамақтандыру, ас беріп күту қажеттігі туған. Ол үшін сандаған мал сойылып, тай қазандар көтеріліп, ет асылған. Сол тамақты басаяғы ат шаптырым ұлан-ғайыр жұртқа, жаяу тасып жеткізу мүмкін болмаған. Сондықтан етті үйді үйге (киіз үйлерге) салт атты жігіттер жеткізіп беріп тұрған. Ал шауып келе жатқан аттың үстінде, қолына табақ толы ет көтеріп, оны төкпей-шашпай, апаратын жеріне дұрыстап жеткізіп берудің өзі де үлкен өнер. Осыны дұрыс орындап шығу үшін, той болардан көп бұрын, той, не ас беретін елдің азаматтары әзірлік ретінде табақ алып қашу ойынын ойлап тауып, жаттығу ретінде ойнайтын болған. Келе-келе ол жалпы халықтық ойынға айналған. Ойынға қатынасушылардың санына шек қойылмайды. Салт аттылар алаңға жиылып, араларынан біреуін табақ алып қашушы етіп тағайындайды. Ол табаққа салынған затты алып қашады. Қуып жеткен ойыншы одан табақты алып өзі бұрын белгілеген жерге жеткізуге тырысады. Табақты белгілеген жерге кім бұрын жеткізсе, сол жеңіске жетеді. Табаңты бермес үшін бұлтарма шабу сияқты түрлі амал-айла қолданылады. Табақ қолдан-қолға ауысады. Бірақ табаққа салынған зат түспеуі керек. Ол әлденеше қайталанып ойналады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Ат омыраулату

**«Ат омыраулату»** ойыны кең жазықта өтеді. Ойынға әзірлік күнілгері жүргізіледі. Ойынға аттар да, жігіттер де жаттығуы тиіс. Ойын басталардан бұрын ортадан кең шеңбер сызылады. Сонан соң ойынға қатынасушы аттардың барлығы шеңбердің ортасына жиналады. Ойын жүргізушінің белгісімен ойыншылар шеңбер ішінен бірін-бірі ығыстырып шығара бастайды. Ығыстырғанда, тек аттар ғана сүйкеніседі, қолдарымен біріне-бірі тиісуіне, соқтығуына, итеруіне болмайды. Ойын шеңбердің ішінде бір адам қалғанша жалғаса береді. Ойын үстіне шеңбер сызығынан кімнің атының артқы екі аяғы өтсе (не алдыңғы екі аяғы) болды, ойыннан шыққанға есеп.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Жігіт қуу

**«Жігіт қуу»** — ат ойыны. Ойыншылар екі топқа бөлінеді. екі топтың адамдары тең болуы керек. Ойын жүргізуші арасы бір-екі шақырымдай жерден екі көмбе белгілейді. Көмбенің біреуіне таяқ шаншып, басына тұмақ кигізеді де, екіншісінде өзі тұрады. Екі топтан екі адамды шақырып, біреуінің қолына белбеу (немесе орамал) береді. Ойын жүргізушінің белгісі бойынша ойыншылар екінші көмбесе қарай шабады. Белбеу алған ойыншы екіншісін көмбеге жеткізбей қуып жетіп, ұруы керек. Енді ойынға келесі екі атты шақырылады. Қай топтың ойыншысы көбірек қуып жетіп ұрса, сол топ жеңген болып есептеледі.

Бұл ойынды жаяу жүріп ойнауға да болады, оны ілгеріде келтіргенбіз.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Ат үстіндегі тартыс

"«Ат үстіндегі тартыс»" ойынын жүргізу үшін 20-30 шаршы метр алаң әзірленеді. Осы әзірленген алаң ортасына ойынға қатынасушы 3-5 жаяу мен бір атты шығады. Жаяу ойыншылардың мақсаты — аттыны жаяулату. Атты жаяулардан қашады. Ойынның шарты бойынша, жаяулардан қашқан аттының белгіленген алаңның сыртына шығып кетуіне болмайды. Ойын жүргізуші жаяуларға аттының атына тиіспей, өзін аударып тастау үшін 10-15 минут уақыт белгілейді. Осы уақыт ішінде аттыны құлата алмаса, жаяулардың келесі тобы шығады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Жаяу тартыс

**«Жаяу тартыс»** ойынына қатынасушылар екі-екіден ортаға шығады да, екі басы біріктіріліп түйілген арқанды екеуі бірдей екі жағынан мойындарына іліп, екі қолтығының астынан жібереді де, екеуі екі жаққа қарай еңбектеп, күні бұрын белгіленген жерге дейін бірін-бірі тартып жеткізулері керек. Қайсысы сүйреп, жеткізсе, сол ойыншының ұтқаны болып есептеледі. Әдетте, бұл ойынға өзіне-өзі сенімді, дене күші мығым жігіттер күш сынасу үшін қатынасады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Сайыскерлер

**Сайыскерлер** — ұлттық ойын.

Ойынға кезекпен екі баладан қатысады. Тегіс жерге диаметрі бір метрден екі шеңбер сызылады. Шеңбердің ара қашыңтыгы 20 сантиметрден болуы керек. Әр шеңбердің ішінде бір-бірден шайба жатады. Ағаш таяқпен шеңбер ішіндегі шайбаны ұрып шыгару керек. Ойыншылар өз шеңберін қоргай отырып, қарсылстарының шеңберіне шабуыл жасайды. Сайыс үш рет қайталанады. Кімде-кім қарсыласының шеңберінен шайбаны екі рет үрып шығарса, сол жеңеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Кім жылдам?

Ежелгі ойындардың бірі — **Кім жылдам?**. Ойын аулада, спорт залында, класс комнаталарында ойнала береді. Ойыншылар ойынға екі-екіден қатынасады. Ортаға шыққан екі оқушы бір-біріне арқасын беріп, екі жаққа қарап тұрады. Аяқтарының арасын иықтарының деңгейімен бірдей етіп ұстайды. Сонан соң ойын жүргізуші екеуінің аяғының арасына ұзыннан-ұзақ белбеу тастайды да «бір, екі, үш» деп санайды. «Үш дегенде кім еңкейіп белбеуді бұрын алса, соның жеңгені. Бұл адамның өз денесін еркін меңгеріп, тез қимылдауының нәтижесінде жүзеге асады. Ойынға басқа ойыншылар шығады. Ойын жалғаса береді. Екінші кезекте әр жұптың жеңімпаздарымен арадағы жарыс болады. Ең соңында жеңген екі ойыншы қалады. Сол екеуінің қайсысы жеңіп шықса, сол жеңімпаз атанады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Үш орындық

**Үш орындық** ойыны клубтарда, коридорларда, кең бөлмеде, спорт залдарында өтеді. Ол үшін ортаға үш орындық қойылады. Ойынға қатынасушылардың санына байланысты орындықтың көбейе түсуі мүмкін. Ойын басқарушының берген белгісі бойынша ойыншылар ортада тұрған орындықтарды айнала жүгіреді. Ойын қыза бастағанда басқарушы отырыңдар деген белгі береді. Сол кезде ойыншылар орындықтарға отырыса қалады. Ал орындыққа отырып үлгере алмағандар, ойыннан шығады. Енді орындықтың бірі алынып қойылады да, ойыншылар қалған орындықты айнала жүгіреді. Ойын бір орындық пен екі ойыншы қалғанға дейін, олардың бірі жеңіп шыққанға дейін жүргізіле береді. Сонан соң ойын қайта басталады да, артынан жеңімпаздар арасында өзара тартыс басталады. Жеңіп шыққан ойыншы ең жылдам ойыншы деп аталады. Әр топтың жеңімпаздарына мақтау сөздер айтылып, сыйлықтар беріледі.

Ойынға қатынасушылардың жылдамдығы, жеңіске деген ұмтылысы артып, ерік, қайраттары шыңдала түседі.

нобай|солға|орындықтың бір түрі

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Дүмпілдек

Өте көне халық ойындарының бірі — **Дүмпілдек**. Ойын шилі, тырбық қарағанды, жыралы жерлерде ойналатын болған. Жиналған ойыншылар екі топқа бөлінеді, бір тобы «қойлар», екінші кішірек топ «қасқырлар» болады. «Қасқырлар» «қойларды» аңдиды. Ал «қойлар» «қасқырлардың» көзіне түспеуге, ұстатпауға тырысады. Ойын «қасқырлардың» «қойларды» түгелдей ұстауымен аяқталып, қайта жалғасып отырады. Ойыншылар орын ауыстырады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Домалақ ағаш

Қазақтың ежелден келе жатқан ұлт ойындарының бірі — **«Домалақ ағаш»** ойыны. Бұл «Қазан» ойынының бір түрі. «Домалақ ағаш» ойынын қыста мұз үстінде, ал жазда тақыр алаңда ойнауға болады. Ойынға қатынасушылардың әрқайсысының басы қайқы қақпа таяғы мен ағаштан істелген домалақ шары болуы керек.

Ойынға қатынасушылар ортадан шеңбер сызып, бір «қазан» қазады. Ойнаушылардың саны көп болса, шеңбер соғұрлым үлкен болады. Шеңбердің бойымен қатарласа тұрып, арасы бір-бірі адымдай жерден, яғни әрқайсысы өзінің алдынан «қазан» қазып алады, домалақ ағашын соған алып қояды. Шеңбердің ортасында бір ойыншы бос «қазанды» күзетіп тұрады, яғни басқа шеңбер бойында түрған ойыншылардың әрқайсысы өзінің шарын ортадағы бос «қазанға» түсіру; ал ортадағы бос «қазанды» қорып тұрған ойыншы басқалардың домалақ ағаштарын өзі қорып тұрған «қазанға» түсірмеуге тырысады. Егер ортадағы «қазанға» домалақ ағашын кім түсіріп алса, сол адаммен орындарынауыстырады. Ойын жалғаса береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Шүлдік (ойын)

Тақыр алаңда ойналатын жас өспірімдер ойынының бірі — **«Шүлдік» ойыны**. Ойынға екі басы үшкірленген ұзындығы бір қарыс шүлдік (ағаш) керек. «Шүлдікті» ойнау үшін үлкен шеңбер сызылады, ортасына шүлдік қойылатын шұңқыр қазылады, шүлдік шұңқырдың ішіне емес, үстінде жатуы керек. Әр ойыншының қолында ұзындығы бір метрдей таяғы болуы керек. Ойынға қатынасушылардың санына шек қойылмайды. Ойнаушылардың санына қарай екі топқа бөлінеді.

Бірінші болып кезек алған топтың ойыншысы «шүлдікті» қолындағы таяғымен жерден көтеріп алып, жерге түсірмей соғады да, таяғын шеңбердің үстіне тастайды. Ал екінші болып кезек алған ойыншы шүлдікті түскен жерінен алып, қайтадан соққан ойыншының таяғын көздеп, шеңберге қарай лақтырады. Лақтырған кезде таяққа тигізсе, я болмаса, шеңбердің ішіне түсірсе, онда соғушы ойыншы ойыннан шығып қалады. Шүлдікті бірінші болып жерден көтеріп, жерге түсірмей соққан кезде ойыншы тигізе алмаса, ол да ойыннан шығып қалады. Ал лақтырған ойыншы не таяққа тигізе алмай не болмаса дөңгелек сызықтың ішіне түсіре алмаса, онда бірінші ойыншы енді «шүлдікті» шекіп соғады, әр соққанда үш реттен соғады. Сөйтіп, «шүлдік» қай жерге барып түссе, сол жерден дөңгелек сызыққа дейінгі қашықтықты таяғымен өлшеп шығады да, екінші ойыншыға ұпай мөлшерін белгілейді. Бірінші ойыншы әлгі себептермен ойыннан шытып қалса, онда екінші ойыншы соғушы болады, ол шығып қалса, үшінші ойыншы соғушы болады. Ойын осылайша барлық ойыншы ойнап болғанша, жалғаса береді.

Ойынның шарты бойынша шекіген кезде «шүлдікке» тимей, таяғы жер қауып қалса, ұпайы күйіп кетеді. Шүлдікті екінші рет шекіген ойыншы, оны қолымен ұстап қойса, онда да оның ұпайы күйіп кетеді. Сондықтан «шүлдікті» тек үшінші рет шекігеннен кейін ғана ұстауға болады.

«Шүлдік» ойыны ойнаушылардың қолдарының бұлшық етін жетілдіріп, жылдамдыққа үйретеді, «Шүлдікті» сызықтың үстіне түсіруге ұмтылу арқылы көз мөлшері, дәлділік пен мергендіктері жетіледі.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Арынды арқан

**«Арынды арқан»** ойынына қатынасушыларға шек қойылмайды. Ойын кең жазық алаңда, көгалды жерде ойнала береді. Ойын жүргізу үшін 2—3 не 4 метрдей арқан керек. Ойнаушылар кең жазық алаңға келіп жиналған соң араларынан бір ойыншыны ойын жүргізуші етіп сайлап алады. Сонан соң ойын жүргізуші қолына арқанды алып, жиылған топтың ортасына келіп тұрады да, «Ойынды бастадым,» — деп дауыстайды. Содан соң ол арқанның түйілген басынан ұстап, шеңбер бойымен ортада тұрған ойыншыларды орай айналдырады, ал ойнаушылар болса, секіріп тұрып арқанды аяқтарының астынан жібере береді. Кімде-кім еекіріп арқанды жібере алмай қалса, не басып кетсе, онда жаза тартады, көпшіліктің ұйғаруымен ортаға шығып өнер көрсетеді және ойын жүргізушімен орын ауыстырады. Ойын жалғаса береді.

Ойынның екінші түрінде секіре алмай, арқанды ұстап қалған ойнаушылар ойыннан шығып отырады, сөйтіп бір ойыншы қалғанша арқанды айналдыра береді. Осылайша қалған бір ойыншы жеңімпаз атанады.

Келесі үшінші түрін де топқа бөлініп ойнауға болады. Онда да арқанды ұстап қалған ойыншылар ойыннан шығып отырады да, қай топтың ойыншылары бұрын шықса, сол топ ұтылған болып есептеледі. Бұл ойын жастарды жылдам қимылдауға: тез шешім қабылдауға үйретеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Аш қасқыр

**«Аш қасқыр»** — кең жазықта ойналатын халықтың ең көне ойындарының бірі. Ойынға қатынасушыларға шек қойылмайды. Алдымен ойынға жиылған жастар орталарынан біреуін «аш қасқыр» деп белгілейді. Сонан соң алаңның бір шетінен шеңбер сызып, оны қасқырдың апаны деп атайды. Осының бәрін орындап болған соң, ойыншылар өздеріне басқарушы етіп бір ойыншыны тағайындайды. Қалған ойыншылар басқарушының артынан тізіліп тұрады да бірінің белдігінен бірі ұстасады. Ойын басталады. «Аш қасқыр» шабуылға шығады. Ойын басқарушы екі қолын жайып, оның қарсы алдынан шығып, кес-кестеп, бөгет жасайды. «Қасқыр» қайтсе де «қойларды» ұстауға тырысады. Егер бұл «аң қасқырдың» қолынан келсе, ұстаған «қойларды» өзінің апанына «апарады», олар сол «апанда» ойын біткенше қала береді. Ойын соңғы ойыншыға дейін ойнала береді де, қайта басталады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Тұтқын алу

Көне ойындардың бірі — **«Тұтқын алу»**. Ойынға қатынасушылар тен, екі топқа бөлінеді. Екі жақтан бір-бір ойыншы ортаға шығады да теріс қарап тұрып, қолдарын айқастырып көпір жасайды. Бірінші топтың ойыншылары тізбекке тұрып бір-бірлеп: «Алал-ай, бұлал-ай, солал-ай»,— деп әндетіп көпірдің астынан өте бастайды. Осы кезде екінші топтың ойыншыларын көпірдің түбіне кездестіріп, әрқайсысына көпірден өте бергенде бір-бір тастан немесе бас киімнен ұстатады да, тастың белгіленген атын айтуды өтінеді. Ондағы тастың аты жаңагы өздері айтып келе жатқан әуені: «алал-ай, бұлал-ай, солал-айдың» біреуі. Егер тастың атын айтса, онда көпірден өтіп келе береді, ал таба алмаса, ойын жүргізуші оның көзін байлап, қолға түскен тұтқын ретінде қарсыластар тобына жібереді. Осылай бірінші топ көпірдің астынан өтіп болғаннан кейін, қолға түскен тұтқындар топ арасында өнер көрсетеді. Ойын қайталанған кезде көпірдің астынан екінші топ өтеді де, тұтқындарды бірінші топ ұстайды.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қамалды қорғау

**«Қамалды қорғау»** ойыны жазда, көгалды алаңда өткізіледі. Ойынға мосы, ол болмаса орындық және жүннен жасалған доп керек. Ойынға қатынасушыларға шек қойылмайды.

Ортадан үлкен шеңбер сызылады. Ойнаушылар сол шеңберді бойлай қатарласа тұрады. Шеңбердің ортасына «қамал», яғни мосыны немесе орындықты қояды да бір ойыншы соны қорғаушы болады. Шеңбер бойында тұрған ойыншылар доппен қамалды атқылай бастайды, ал қорғаушы болса, допты «Қамалға» тигізбеуге тырысады. Кімде-кім допты «Қамалға» тигізсе, сол қорғаушымен орын ауыстырады. Ойын осылайша жалғаса береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Бөрік жасырмақ

**«Бөрік жасырмақ»** ойынына қатынасушылар араларынан бір ойыншыны шығарып, алыстау жерге барып, бөрік немесе басқа бір белгілі затын жасыруға жібереді және өзі де сол маңайда жасырынуы керек. Қалған ойыншылар жасырған ойыншының тыққан затын іздеуге кіріседі. Кімде-кім тығылған бөрікті көріп қойып, алуға қам жасаса, онда иесі бермеуге тырысады. Бермеудің жағдайы екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады, ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорып, бөрікке жібермеуге тырысады. Ал басқалардың қай-қайсысы болмасын, бөріктің иесіне қол тигізіп күш жұмсауына болмайды. Қайткенде де алдап жүріп алып, оны ойын жүргізушіге ертіп келулері керек. Келесі жолы бөрікті жасыруға бөрікті әкелген ойыншы барады да, ойын жалғаса береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Ошақ (ойын)

**Ошақ** — ұлттық ойын.

Ойынға қатынасушылар жиылып келіп, кең алаңқай жерді таңдап алады да, қатынасушылар түгел сиятындай етіп, үлкен төрт бұрыш сызады. Енді ойынға қатынасушылар тең екі топқа бөлінеді. Төрт бұрышты «Ошақ» деп атайды. Ошақтың ішінде қай топ қалатындығын жеребе тарту арқылы шешеді. Жеребеден ұтқан топ ошақтың сыртында қалады да, жеңілгені ішке кіреді. Сыртта қалған топтың қолында кішірек доп болады. (Оны ертеде сиырдың жүніне бүркіп, алақанмен уқалап, домалатып доп етіп жасайтын болған, қазір резеңке доп пайдаланылады) Сол доппен сырттағылар сызықтың ішіндегілерді ұрады. Доп тиген ойыншы сыртқа шығады. Егер лақтырған допты іштегі ойыншы денесіне тигізбей немесе жерге түсірмей қағып алса, сыртқа шығарылғандардың біреуін қайта кіргізіп алады. Сызықтың ішінде жалғыз ойыншы қалса, ол ұтқан топтың бұйыруы бойынша 10 не 20 рет сызықты айнала жүгіреді. Ол ойын ережесін ойдағыдай орындаса, сызықтан шыққан өз тобының бәрін қайта ішке кіргізіп алады. Егер орындай алмай құлап қалса, өзі де сыртқа шығады. Бұл — топтың ұтылғаны. Мұндай жағдайда ойын қайта басталады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Шалма тастау

**Шалма тастау** — ұлттық ойын.

Ойынға қатынасушылар жиналып келіп, алаңды жерді таңдап алады. Сол жерден көн белгіленеді, он метр жерге қазық қағылады немесе бұтағын жоғары қаратып, қу томар тасталады. Содан кейін ұзындығы сол қазыққа немесе томарға еркін жететіндей арқан әзірленіп, бір жағын ілмектеп, шалма жасайды. Орталарынан біреуін ойын жүргізуші етіп тағайындайды да, соның басқаруымен жиналғандар кезектесіп әлгі қағылған қазыққа немесе томардың бұтағына шалманы кезектесіп тастай бастайды. Ол үшін белгіленген көнбеде тұрған ойыншы, арқанның бір ұшын сол қолына ұстайды да, екінші шалма жағын оң қолының шынтағына орап, шеңберлеп алады да қазыққа не томарлы бұтаңқа лаңтырады.

Ойынға қатынасушылардың санына қарай кезек төрт-бес қайталанады. Шалманы нысанаға кім көп түсірсе, сол жеңеді. Жеңіске жеткен ойыншының құрметіне өлең айтылып, ән шырқалады. Ойын жалғаса береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Жапалақтар мен қарлығаштар (ойын)

**Жапалақтар мен қарлығаштар** — ұлттық ойын.

Ойын кең, жазық алаңда өтеді. Ойынға қатынасушыларға шек қойылмайды. Ойнаушылар екі топқа бөлінеді де бірінің арқасына бірі арқасын қаратып, екі сан құрып тұрады. Бір қатардағыларды жапалақтар екіншісін қарлығаштар деп атайды. Орталарынан біреуін ойын жүргізуші етіп алады. Ол ойыншылардың арасынан жүріп отырып, сөзін үзіп-үзіп, созып сөйлейді: қар-үзіліс-лығаш немесе жа..., ал сөз аяғын айтпайды. Сонда аты аталған топ бытырап қаша жөнеледі де, аты толық аталмаған топ оларды қуады. Ұсталған ойыншы үстаған топтың ойыншыларының қатарына қосылады.

Ойын тәртібі: қашушылар мен ұстаушылар алдын ала келісілген белгі бойынша ұсталғанын мойындайды. Ол үшін қашушы ойыншы қолын тигізсе болды. Қай топтың жеңгенін ойын соңында қайсысының саны көп болса, соған қарай шешеді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Атбақыл

Асықпен ойналатын ойындардың бірі — **«Атбақыл»** немесе **«Көтеріспек»** деп аталады. Ойынға екі-екіден қатынасады да, қалғандары көрушілер болады. Ойынға қатынасушылар кез келген жерді таңдап алады да, өздері тұрған жерлеріне белгі соғады. Сол белгі соққан жерден біреуі қолындағы асығын (не топайын, сиыр асығын, «топай» деп атайды) алыстата иіріп тастайды. Екінші ойыншы қолындағы асығымен немесе топайымен оны атады. Егер де ол тигізсе, бірінші ойыншы оны сақасы барып түскен жерге дейін арқалап барады. Енді екінші ойыншы сақасы түскен жерде тұрып, асығын не топайын алыстата иіріп тастайды. Бірінші ойыншы оны атады. Тигізсе, сақасы жатқан жерге дейін екінші ойыншы арқалап апарады. Егер асыққа тимей кетсе, ана ойыншы атады. Ойын осылайша жалғаса береді де, ойыншылардың өзара келісімі бойынша тоқталады.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Қарт-құрт

Ертеден келе жатқан ұлт ойындарының бірі — **«Қарт-құрт»** ойыны. Жас өспірімдер жиналып, өзара келісе отырып, тең екі топқа бөлінеді. Жүргізушінің айтуымен екі топтан екі ойыншы қарама-қарсы екі жаққа белгіленген бұтаның түбіне жіберіледі. Олар басқа ойыншыларға көрсетпей, бір таса жерге сызып белгілер салады. Олар қайтып оралғаннан кейін, екі топтың ойыншылары қарсыластарының салған белгілерін тауып, өшіріп тастайды. Сонан соң екі топтың ойыншылары ортаға қайта жиналып бірігеді де, барлығы бірге жүріп, белгілерді көріп, өшірілмей қалғандарын санап шығады. Қай топтың салған белгілері көбірек өшірілмей қалса, сол топ жеңіп шығады. Ұтқан жағы ұтылғандарға ұпай салады. Ойын жалғаса береді.

## Тағы қараңыз
* Қазақтың ұлттық ойындарының тізімі

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Бексұлтан Сәрсеков

**Бексұлтан Сәрсеков** (27 тамыз, 1953, Алматы облысында туған) - Заң ғылымдарының кандидаты (1998). Генерал-лейтенант. «Тұран» университетінің профессоры (2002).

## Өмірбаяны
* КСРО ІІМ Волгоград жоғары тергеу мектебін бітірген (1979), заңгер.
* 1974 жылдан - Алматы қалалық ІІББ милиционері. 
* 1979 жылдан - Алматы қалалық ІІБ Калинин АІІБ тергеушісі, Алатау АІІБ аға тергеушісі, Алатау АІІБ бастығының орынбасары. 
* 1984 жылдан - Апматы қалалық ІІБ Фрунзе АІІБ бастығы. 
* 1985 жылдан - Апматы қалалық ІІБ тергеушісі, ІІБ бөлімінің жедел өкілі. 
* 1987 жылдан - Апматы қалалық ІІБ Калинин АІІБ бөлімше бастығы. 
* 1988 жылдан - Апматы қалалық ІІБ бөлім бастығының орынбасары. 
* 1990 жылдан - Алматы қалалық ІІБ Калинин АІІБ бастығы, ҚР Президенті және Министрлер кабинеті Аппаратының референті, аға референті, мемлекеттік-құқықтық бөлім меңгерушісінің орынбасары, бірінші орынбасары. 
* 1992 жылдан - ҚР ішкі істер министрінің орынбасары. 
* 1995 жылдан - ТМД аумағындағы ұйымдасқан қылмысқа қауіпті қылмыстардың басқа түрлеріне қарсы күресті үйлестіру бюросындағы ҚР ІІМ өкілі (Мәскеу қаласы), ҚР МТК төрағасының орынбасары. 
* 1996 жылдың қазан айынан - ҚР Қауіпсіздік кеңесінің хатшысы. 
* 1997 жылдың сәуір айынан - ҚР Президентінің үлттық қауіпсіздік мәселелері жөніндегі көмекшісі. 
* 1999 жылдың ақпан айынан - ҚР Парламент Мәжілісіндегі ҚР Президентінің өкілі.
* 1999 жылдың қараша айынан - ҚР ішкі істер вице-министрі. 
* 2002 жылдан - ТМД қатысушы мемлекеттердің лаңкестік қарсы күрес орталығы жетекшісінің бірінші орынбасары (Мәскеу қаласы). 
* 2008 жылдың наурыз айынан - Орталық Азия аймақтық есірткі және психотропты заттардың және олардың прекурсорларының заңсыз айналымына қарсы күрес жөніндегі ақпараттық үйлестіру орталығының директоры.

## Ғылыми еңбектері

Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: «Қазақстан Республикасындағы есірткі және психотропты заттар контрабандасына қарсы күрестің криминологиялық, қылмыстық-құқықтық және ұйымдастыру шараларының жүйесі». 
* «Қазақстандағы есірткі контрабандасы: проблемалары мен оларды жеңудің жолдары» (1998) кітабының авторы
* «Есірткімен байланысты қылмыстарға қарсы күресудің қылмыстық-құқықтық шаралары» (1998, бірлескен авторлықта).

## Марапаттары
* II дәрежелі «Даңқ» ордені
* «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» медалі
* «Лаңкестікке қарсы күрестегі сіңірген еңбегі үшін» (ТМД ЛҚКО) медалі
* «Жауынгерлік достастық үшін» (РФ ФҚҚ) медалі.

## Отбасы
* Үйленген. Жұбайы - Әміриева Гүлнәр Ақылтайқызы.
* Ұлдары - Талғат (1981 жылы туған), Марат (1987 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:27 тамызда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Волгоград жоғары тергеу мектебі түлектері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары
Санат:Тұран университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан вице-министрлері
Санат:Даңқ орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Лаңкестікке қарсы күрестегі сіңірген еңбегі үшін медалінің иегерлері
Санат:Жауынгерлік достастық үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Қазақстан Қауіпсіздік кеңесінің хатшылары
Автомотоклуб

**Автомотоклуб** - автомобиль және мотоцикл спорты бойынша оку-жаттығу, әдістемелік жұмыстарды жүргізуге арналған орталық. Оқушылар мен оқытушы-нүсқаушыларға арналған оқу бөлмелері, лабораториялары, гаражы, жөндеу шеберханалары болады.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Автомотомектеп

**Автомотомектеп** - автомобиль және мотоцикл жүргізушілерін дайындайтын оку орны. Окушылар мен оқытушы-нұскаушыларға арналған оку бөлмелері, зертханалары, гаражы, жөндеу шеберханалары болады.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Александр Төлеуұлы Сәрсембеков

**Александр Төлеуұлы Сәрсембеков**  1953 жылы 9 шілдеде Жамбыл қаласында туған. Қазақ. Ф.Э. Дзержинский атындағы КСРО МҚК Қызыл Тулы Апматы жоғары шекара командалық училищесін (1975); М.В. Фрунзе атындағы әскери академиясын бітірген (1983).
*1970 жылдан - Жамбыл әуежайының жұмысшысы. 
*1971 жылдан - Ф.Э. Дзержинский атындағы КСРО МҚК Қызыл Тулы Апматы жоғары шекара командалық училищесінің курсанты. 
*1975 жылдан - ҚазКСР Мақаншы шекара отрядының шекара күзеті бастығының орынбасары, бастығы. 
*1980 жылдан - М.В. Фрунзе атындағы әскери академиясының тыңдаушысы. 
*1983 жылдан - Орта Азия шекара округы штабының офицері, аға офицері (Ашхабад қаласы). 
*1985 жылдан - АДР жедел топ бастығының орынбасары, жедел топ бастығы. 
*1988 жылдан - Бахарден шекара отрядының штаб бастығы. 
*1989 жылдан - Бахарден шекара отрядының бастығы, Орта Азия шекара округының бөлім командирі.
*1990 жылдан - Петропавловск-Камчатск шекара отрядының бастығы, Солтүстік-Шығыс шекара округының бөлім командирі. 
*1991 жылдан - Жаркент шекара отрядының бөлім командирі, бастығы. 
*1993 жылдан - ҚР Мемлекетік шекарасын қорғау жөніндегі мемлекеттік комитетінің штабы бастығының бірінші орынбасары. 
*1996 жылдан ҚР Мемлекеттік шекарасын қорғау жөніндегі мемлекеттік комитет төрағасының бірінші орынбасары. 
*1997 жыпдан - Ресей Федерациясындағы ҚР Қорғаныс министрлігі Қарулы күштерінің мемлекеттік шекараны қорғау күштері жедел тобы бастығының орынбасары, бастығы. 
*1998 жылдан - ҚР ҰҚК Шекара қызметінің «Батыс» Аймақтық басқармасының басшысы. 
*2003 жылдан - ТМД атқару комитетінің жанындағы Шекара әскер басшылары Кеңесінің өкілі (Минск қаласы).
*2006 жылдан - ҚР ҰҚК төрағасының қарамағында. 
*2008 жылдың қаңтар айынан - ҚР Қаржы министрлігі Кеден бақылауы комитетінің Маңғыстау облысы бойынша Кеден бақылау департаментінің бастығы.
*2010 жылдан 2010 жылдың қараша айына дейін - ҚР Қаржы министрлігі Кеден бақылауы комитетінің Қызылорда облысы бойынша Кеден бақылау департаментінің бастығы.
III дәрежелі «КСРО Қарулы күштерінде Отанына қызмет еткені үшін», Қызыл Жұлдыз ордендерімен; 20-дан астам медальмен, оның ішінде «Жауынгерлік еңбегі үшін» медалімен; «Құрметті шекарашы», «ТМД қатысушы мемлекеттердің шекараларын қорғауда үздік шыққаны үшін» (2000) белгілерімен марапатталған.
*Генерал-майор.
*Ұлы, қызы және 2 немересі бар.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Әскерилер
Айкидо

**Айкидо** — негізін Морихеи Уешиба қалаған шығыс жекпе-жегінің бір түрі.
нобай|Айкидодағы "Шихоунаге" лақтыру техникасы

Айкидо, спорттық және қорғаныс айкидосы болып бөлінеді. Өте ерте заманда Жапонияда пайда болған. Корғаныс айкидосын Томики айкидо деп атайды. "Удың күшін қайтаратын у" деген сияқты Жапония философиясында "күшке төтеп беретін күш" деген қағида бар. Осы қағида бойынша шабуыл жасаушы қаншама шебер, тәжірибелі болса да оның басымдылығын айламен, айлакерлікпен кері қайтаруға тіпті оны жеңуге де болады. Міне, осы айлалардың яғни қарсы әдістердің барлығы айкидода жинақталған. Жарыс көлемі 9х9 м қапталдарында қауіпсіздік аумағы (маталар төселген) бар кілем үстінде өтеді. Спортшылардың киім киісі дзюдо күресіндегі сияқты, бір спортшы, екіншісі ақ белбеумен буынады. Киімде, белбеуде спортшыларды жарақаттайтын бұйымдар болмайды. Төрешілік ету де солай. Кілем үстінде төрешінің беретін бұйрықтары, нұсқаулары мен ескертулер де жапон тілінде. "Хаджиме - бастаңдар", "Ипон - бір ұпай",  тағы с.с жекпе-жек кезінде жарысқа қатысушылардың біреуі 2 толық 2 ұпай алса сол адам жеңіске жетеді. Егер бірінші раундта жарысқа қатысушылардың бірі резеңке пышақпен шабуыл жасаса, екінші раунда олар орындарын алмастырады. Бәсеке көзінде таза жеңіске жете алмаған жағдайда жекпе-жектің нәтижесі ұпай санымен анықталады. Ал ұпай саны да тең болған жағдайда тағы да қосымша бір раунд беріледі. Олар мүнда да тең түссе жеңістің кімге берілетінін кілем үстіндегі арбитр шешеді.

## Тарихы
Айкидоның пайда болуының негізгі сәтін 1920 жыл деп атауға болады, ал орыны — Аябе қаласы. 1920 жыл Уешиба үшін өте драмалық жыл болды, оның әкесі мен екі кішкентай ұлы қайтыс болды. Жүрегі ауырған соң ол кейіннен айкидо философиясына шешуші әсер еткен оомото-ке діни ілімінен жұбаныш іздеді. Ол үшін бірінші дожо да жұбаныш болды: Уешиба өз үйінде 18 төсеніш (татами) төсеп, Оомото-ке ілімінің ізбасарларын оқыта бастады.

Морихэй Уешиба тәжірибе жинақтады, Уешиба академиясының бағдарламасы кеңейіп, тереңдей түсті. Оның жекпе-жек шебері ретіндегі даңқы тез тарады. Оның шәкірттерінің саны артты.

1922 жылы Уешиба өзінің мұғалімі Сокаку Такеданы 5 жыл бойы Дайто-рю Айки-дзюцуцумен (1915-1919) бірге оқыған оомото — Нао Дегучидің негізін қалаушы Аябеге көшуге көндіре алды. Сокаку Такеда Жапонияны жиі аралап, шәкірттерін жүйесіз жаттықтырды, бұл Морихей Уешибаның ең жақсы шәкірттерінің бірі болуына кедергі болмады. Аябеде 6 айлық жаттығудан кейін Такеда Уешибаға нұсқау сертификатын береді, ал өзі кетіп қалады.

Дайто-рю мен Ягю-Рюдің жаттығу әдістерінен біртіндеп бас тарта отырып, 1922 жылы Уешиба өзінің будосын құрып, оны Айки-буджуцу (Айкидо) деп атайды.

## Дереккөздер
 


Санат:Спорт
Айқын басымдылық (бокста)

**Айқын басымдылық (бокста)** - бір боксшы өзінің қарсыласынан күші мен әдісқойлығы жағынан даусыз басым түскен жағдайда оған берілетін жеңіс.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Академиялық қайық есу

**Академиялық қайық есу** - XIX ғасырдың 1-ші жартысында Ұлыбританияда пайда болған көпорынды академиялық қайықгармен жарысатын есу спорты.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Ойыншыны ұстау

**Ойыншыны ұстау** (спорт ойындарында) — белгілі бір қарсы ойыншыға кедергі жасау мақсатында кейбір спорт ойындарының түрлерінде (футбол, хоккей, баскетбол т.б.) қолданылатын қорғаныс амалының жеке әдісі.
 
## Дереккөздер
 


Санат:Спорт
Санат Сләмжанұлы Сәрсенбаев

**Санат Сләмжанұлы Сәрсенбаев** 1968 жылы 26 наурызда Талдықорған облысы Ақсу ауданының Басқан ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Сәрсенбаев Сләмжан Қағазбекұлы, марқұм, жұмысшы болған. Анасы - Сәрсенбаева Гүлбісара Бүркітбекқызы, зейнеткер, жұмысшы болған.
Әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің заң факультетін бітірген (1993). Қазақ және орыс тілдерін біледі. 
*1985 жылдан - Талдықорған облысы Ақсу ауданының «Каракөз» қызылша кеңшарының әмбебап жұмысшысы.
*1986 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 
*1988 жылдан - әл-Фараби атындағы Қазақ мемлекеттік ұлттық университетінің студенті. 
*1993 жылдан - Талдықорған облысы Көксу ауданы прокуратурасының өтілшісі. 
*1994 жылдан - Талдықорған қаласы прокурорының көмекшісі. 
*1995 жылдан - Алматы облыстық адвокаттар алқасының мүшесі.
*2003 жылдан - Семей гарнизонының әскери сотының судьясы.
*2009 жылдың желтоқсан айынан бері - Өскемен гарнизонының әскери сотының терағасы.
*Әскери атағы - запастағы сержант.
*Діни көзқарасы - мұсылман.
*Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Елдік әлеуметтік-экономикалық ерлеуі, ҚР Қарулы Күштерінің қуаттануы».
*Хоббиі - бильярд.
*Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи романдар, қазақ прозасы және поэзиясы.
*Үйленген. Жұбайы - Беркіндікова Анаркүл Баймышқызы, ҚР Қорғаныс министрлігі 27943 ә/б заң қызметі бастығының көмекшісі. 
*Ұлдары - Ілияс (1995 жылы туған), Еркебұлан (1999 жылы туған); қызы - Нұрай (2007 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Заң
Санат:Тұлғалар
Олимпиялық дайындық орталығы

**Олимпиялық дайындық орталығы** — Олимпиялық дайындық орталығының жұмыс бағыты: спорт ізбасарларын, ҚР кұрама командаларының мүшелері мен оған кандидаттарды бір орталықтан дайындау; спортшыларды әзірлеудің оқу-жаттығу жұмыстарын; олардың халықаралық жарыстарга қатысуын іске асыру; дәрігерлік-биологиялық, сақтандыру мен тынықтыру шаралары; сол сияқты спортшыларды киіммен, құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету болып табылады.
 
## Дереккөздер
 


Санат:Спорт
Аквапарк

**Аквапарк** — су бассейндерінің кешені, мүнда қолдан жасалған қүламалар, айнамалар, тұғырлар, сарқырамалар, бассейндер және т.б. болады. Республикамызда көлемі 18 га. келе бірінші аквапарк Қапшағай қаласында 1993 жылы ІЗ тамызда пайдалануға берілді, келесі жылы биіктігі 17 метрлік балаларға арналған қүлама іске қосылады. Суды үнемі тазартып түру үшін сүзгісі бар 18 сусорғыш орнатылған. Бұл А.-те бір мезгілде 5000 адам шомыла алады, оның аумағында кафебар, сауда орындары жүмыс істейді, қүрал-жабдықтар жалға берілетін пункт бар.

Алғашқы аквапарктер 1940 жылдардың соңында пайда болды. Бүгінгі таңда АҚШ саны (1000-нан астам), инфрақұрылымның дамуы, табыстылығы бойынша әлемде көш бастап тұр. Аквапарктермен айналысатын негізгі ұйымдар IAAPA (Халықаралық ойын-сауық саябағы мен аттракциондар қауымдастығы)  және WWA (Дүниежүзілік аквапарктер қауымдастығы).

## Дереккөздер

Санат:Спорт
Акваплан

**Акваплан** - шапшаңдығы сағатына 15 км-ден аспайтын қайықтарға тіркелетін сумен жүзуге арналған шағын сал.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Аллюр

**Аллюр** (, ауд. - жүріс) - жылқының алға қарай екпіндей жүруі.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Олимпиялық белгілер

**Олимпиялық белгілер** - ресми және сыйға арналған болып бөлінеді. Бірінші белгілерге ХОК пен ҮОК-тің қызметіне, екіншілеріне кезекті Олимпиялық ойындарға байланысты сату үшін және Олимпиялық қозғалыстың идеясын насихаттау мақсатында шығарылған Олимпиялық белгілер жатады.
 
## Дереккөздер
 


Санат:Спорт
Олимпиялық әнұpан

**Олимпиялық әнұpан** - 1958 жылы Токио қаласында өткен ХОК-тың 55-ші сессиясында нотасымен (партитурасымен) қоса бекітілген әнұран. Қазір ХОК-тың штаб-үйінде сақтаулы тұр.
 
## Дереккөздер
 


Санат:Спорт
Алмұрт (бокста)

**Алмұрт (бокста)** — соққының күшті, дәл әрі тез болуын дамытатын бокс жабдығы. Алмүрт пішінді төбедегі көлденең орынның ортасынан топсаға бекітілген былғарыдан жасалган жаттығу құралы болып табылады.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Альпинистердің арқаны

**Альпинистердің арқаны** -альпинистердің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін негізгі жабдық.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Альпинизм
Аң аулау спорты

**Аң аулау спорты** - адамдардың денсаулығын нығайтуға әсері зор, демалыстың өте жақсы түрлерінің бірі.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Апперкот

**Апперкот**() — бокста төменнен ұру. Көбінесе жақын арақашықтықта ұрыс салғанда қолданылады.
 
## Дереккөздер
 

 


Image:uppercut2.jpg| 
Image:uppercut1.jpg| 
Image:uppercut4.jpg| 


Санат:Бокс терминологиясы
Арақашықтықтағы айлакерлік (бокста)

**Арақашықтықтағы айлакерлік (бокста)** — кейін шегініп, қапталға бұрылып, оңға, солға еңкею, шалқайып кету арқылы боксшының алыс арақашықтықта қорғану мен шабуыл жасаудағы әдіс-айласы.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Арнайы шыдамдылық

**Арнайы шыдамдылық** - жаттығулар мен жарыс кезінде спортшының жоғары деңгейдегі жұмыс істеу қасиетін жоғалтпауы.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Аса алып слалом

**Аса алып слалом** - (латын - super аса, және slalom) - үлкен және орташа бұрылыстары бар, ерлер мен әйелдер үшін сәре мен мәренің биіктіктері әртүрлі қарлы беткейдегі жолмен сырғанау.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт
Ат жегу

**Aт жегу** — қазақ халқының ұлтгық ат спорты түрлерінің бірі. Атты жеңіл арбаға тез жегіп белгіленген межеге дейін жарысады.
 
## Дереккөздер
 

 

Санат:Спорт