open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жеткізген Мырзақұлов

**Жеткізген Мырзақұлов** (1937 жылы туған, Форт-Шевченко ауданы Ералиев ауылы) – мал дәрігері. 1956 – 1995 жылдары «Қызылөзен» түйе кеңшарында кадр бөлімінің бастығы, бастауыш партия ұйымының хатшысы, бас зоотехник, ферма бастығы болды. 1995 жылдан «Боржақты», «Мирас» қожалықтарының төрағасы. ҚР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1984), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен марапатталған (1970).
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Лада ярусы

**Лада ярусы**. Триас жүйесінің ортаңғы бөлімінің жоғарғы ярусы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мырзайыр

**Мырзайыр** – Маңғыстау ауданындағы Үштаған құмының батыс бетіндегі шұңғыл ойпаң. Шығыс, батыс, солтүстік жағын әктасты тау жоталары, қырат, оңтүстік жағын шағыл құм қоршап жатыр. Ойпаң табанының батыс бөлігі құрақ, т.б. шөптер өскен. Шығысы тақыр, тау іргелей сор. Шығыс шетінде таудан қиялап түсетін жалғыз аяқ жол бар. Мырзайырдың ортасын шеті Тасбастан басталып, Шетпе – Үштаған жолына қосылатын қатқыл табанды жол өтеді. Шөптесіндер ішінде суы тұщы құдық орналасқан. Құм ішінде Ащыегіз, Тұщыегіз атты екі құдық бар. Мырзайырдың батыс жағы Басқұдық деп аталады. Осы аттас елді мекен бар. Басқұдық шағын, тұщы сулы кен орны саналады. Одан кезінде Бекі ауылына су құбыры тартылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Борани

**Борани** — бұлғанған мациони құйылған көкөніс немесе көкөніс пен балапан етінен тұратын екінші тағам; тағамның негізгі компоненті (ет, құс еті) көкөністердің екі қабатының ортасында салып пісірілген грузин аспаздығының дәстүрлі аспаздық композициясы. Барлық композиция үстіне мацони (арнайы ашытылған сүт) татымдықтармен бірге құйылады. Борани тағам композициясы болғандықтан, қандай борани екенін атау керек. Борани типі екі сөзден тұрады, мысалы, баклажан бораниі, шпинат бораниі және т.б. Екі бөлігі жеке даярланып, дастарқанға әкелерде қана қосылады.

## Дереккөздер
Мұқаш Мысаев

**Мұқаш Мысаев** (1928 жылы туған, Маңғыстау ауданы Жармыш ауылы) – мұнайшы. 1954 – 1988 жылдары Түбіжік мұнай барлау кәсіпшілігінде бұрғылау қондырғыларының моторисі, бұрғылаушының көмекшісі. «Маңғыстаумұнайгеологбарлау» тресіне қарасты геология барлау экспедициясында бұрғылаушы, бұрғылау мастері, Оңтүстік Маңғыстау мұнай барлау экспед-нда ұңғымаларды сынау кеңсесінің өндірістік жабдықтау базасының бастығы, тұрғын-үй коммуналдық шаруа бөлімінің бастығы болды. «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1978) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Борактар

**Борактар** — армян тұшпарасы. Беті ашық цилиндр түрде дайындалады, салмасы үстінен көрініп, қамырдан жасалған стақанға салма салып қойған сияқты болады. Сондықтан борактарды кастрюльге тығыз қатармен, әдетте, екі қатарға салады. Турамасын алдын ала қуырып алады. Кастрюльге салған соң май мен күшті сорпа құйылады да қақпағын тығыз жауып баяу отта 15—20 мин пісіреді. Содан кейін оларды алып, сорпасынан айырады да, табада қуырады. Үгілген сарымсақ қосылған мацуннан (қышқыл сүт) дайындалған құйма құйылады.

## Дереккөздер



Санат:Армян асханасы
Шартбелгі

**Шартбелгі**. Әртүрлі геологиялық денелерді кішірейтілген масштабта қағаз бетінде кескіндеу (*[[карталар]], [[қималар]], [[сызбанұсқалар]], [[кескін-пішіндер]] т.б.*) барысында қолданылатын шартты белгілер жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Бонда

**Бонда**. Төрт мағынасы бар: 1. Балаларға арналып пісірілген немесе үлкен нанға жетпей қалған қалдықтан пісірілген нан. Тоқаш, колобок. 2. Қарабидай қамырынан алынған ашытқы. 3. Жаңа сойылған шошқа немесе қой еті немесе оның майлы бөлігі. Салт бойынша көршіге сыйға тартылады. 4. Кішкене домалақ пирог.

## Дереккөздер
Аралбай Ибрагимұлы Нағашыбаев

**Аралбай Ибрагимұлы Нағашыбаев** (1956 жылы туған, Қызылорда облысы Арал ауданы Қамбаш ауылы) – заңгер. 
*Қазақ мемлекеттік университетін (ҚазҰУ) бітірген (1984). 
*1977 – 1978 жылдары Батыс Қазақстан темір жолының Қазалы дистансасында жол жөндеушісі, 
*1979 – 1984 жылдары Алматы қалалық өрт сөндіру басқармасында аға өрт сөндіруші, 
*1984 – 87 жылдары Маңғыстау облыс Жаңаөзен қаласында заң кеңесшісі, 
*1987 – 94 жылдары Маңғыстау аудан халық сотының төрағасы, 
*1994 – 2000 жылдары Маңғыстау облыс әділет басқарма бастығының 1-орынбасары, 
*2000 – 03 жылдары Маңғыстау облыс соттар әкімшісі болды. 
*2003 жылдан Ақтау қаласы ғ2 сотының төрағасы қызметін атқарады.

## Дереккөздер
Лигниттер

**Лигниттер**. 
* 1. Қоңыр көмір құрамында және оны кіріктіретін тау жыныстары арасынан ұшырасатын көмірленіп үлгермеген ағаш қалдықтары.
* 2. Ыдырап үлгермеген ағаш қалдықтарын көптеп кіріктіретін қоңыр көмірлер (*көбінесе [[кайнозой эрасы]]нда калыптасқандары*). 
* 3. Жоғарғы ылғалдықпен (*20- 40 %*), ұшпа заттар мөлшерінің *45-60 %*, ал көміртегінің мөлшері *60-73 %* шамасында болуымен сипатталатын біршама шымыр қоныр көмірлер. Лигниттер терминін бірінші мағынада қолданған дұрыс. Жойылған (таратылған) ұңғымалар. Өзінің негізгі мақсатын орындауына байланысты тоқтатылған, әйтпесе әр түрлі геологиялық немесе техникалық себептер салдарынан тоқтатуды қажет еткен, сөйтіп жер қойнауын қорғау талаптарына сәйкес бұзылып алынған ұңғымалар.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Өрлеш Қобланұлы Намазбаев

**Өрлеш Қобланұлы Намазбаев** (1937, Форт-Шевченко қаласы – 2006, Ақтау қаласы) – ішкі істер қызметкері, полковник.

## Өмірбаяны
*Атыраудағы ғ9 қолөнер училищесін (1955), Свердловск қаласындағы РКФСР өрт-техника училищесін (1963), Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық политехникалық институтын (1970), КСРО ІІМ-нің Мәскеудегі жоғарғы  инженер  мектебін бітірген (1977). 
*1956 – 63 жылдары Таушықтағы ғ82 ауыл шаруашылығы училищесінде мастер, 1963 – 1970 жылдары КСРО ІІМ-нің Ақтау қ-ндағы ғ42 арнаулы бөлімінде қызметкер, 1970 – 84 жылдары Маңғыстау ауданы мемлекеттік өрт бақылау инспекциясының бастығы, ішкі істер бөлімі бастығының орынбасары, бастығы. 
*1984 – 88 ж. облыс Ішкі істер басқармасының өртке қарсы бөлімінің бастығы, облысы бірыңғай мемл. судан қорғау-құтқару қызметінің бастығы болып істеген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан полковниктері
Жеңіл мұнай

**Жеңіл мұнай** — химиялық сипатына (*негізінен [[метан]]ды [[көмірсутек]]терді кіріктіруі*) және фракциялық құрамына (*[[бензиннің үлес салмағы]]ның мол болуы*) орай тығыздығының біршама төмен болуымен ерекшеленетін мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай
Жетібай Наурызбаев

*Жетібай Наурызбаев*' (1932 жылы туған, Маңғыстау ауданы Сағындық ауылы) – ғалым, физ-математика ғылым кандидаты, доцент.

**Жетістіктері**
1950 жылы Форт-Шевченко орта мектебін бітірді
1955 жылы  ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) физика-матем универсететін үздік бітіреді
Қазақстан ҒА-сында, ҚазМУ мен АЭИ, Алжир елінің жеңіл өнеркәсіп ұлттық ин-тында оқытушы болды. 
Қазір Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Сейсмология ин-тында аға ғыл. қызметкер.
Наурызбаев 30-ға жуық ғылыми еңбектің авторы.
Жетібай Наурызбаев номография, статистикалық атом теориясы, динамикалық толқындардың жердің жұмсақ қабаттарында таралуы сияқты ғылыми салаларды зерттеген

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Лена ярусы

**Лена ярусы**. Кембрий жүйесінің төменгі бөлімінің үстіңгі ярусы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Қылыш Нәдірбаев

**Қылыш Нәдірбаев** (1895, Бозащы түбегі – 1950) – Азамат соғысының ардагері, кеңес қызметкері. 1918 – 19 жылдары Ордада кеңес өкіметін қорғайтын қазақ полкінің құрамында Деникинге қарсы ұрыстарға қатысқан. Орынбордағы «Кирцик» атындағы командирлер даярлайтын мектепте оқыған (1926). Адай уезіне қарасты Сам-Үстірт аймағында милиция бастығы, 1930 – 31 жылдары Форт-Александровск қаласының кеңес аткомы төрағасының орынбасары, 1931 жылы Алматы партия мектебінің тыңдаушысы болды. 1933 – 36 жылдары Алматы, Орал, Жымпиты, Казталов аймағында ішкі істер бөлімі мекемелерінде, 1936 – 38 жылдары Фурманов ауданы ішкі істер бөлімінің (Батыс Қазақстан облысы) бастығы қызметтерін атқарды. Ұлы Отан соғысы жылдарында Форт-Шевченко ауданы партия комитетінің әскери бөлімін басқарды. Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Лигроин

**Лигроин**- Мұнайды тікелей өңдеу өнімі. *120-240 °С* аралығында қайнай бастайды. Тығыздығы *0,760- 0,795 г/см<sup>3</sup>*. Лигроин бензин мен керосиннің (жермай) аралығына сәйкес келеді. Бұл фракцияны дербестеп алу ұдайы жүзеге асырыла бермейді. Лигроин трактор жанармайы ретінде, лактау-сырлау өндірісінде еріткіш ретінде (уайт-спирт деп аталатын, *165-200 °С* температура аралығында алынатын фракция) және кейбір аспаптарда гиравликалық сұйық ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай өнімдері
Жағалау сызығы

**Жағалау сызығы** - Су алабы мен құрлық арасындағы шекара.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сәйкестендіру сызығы

**Сәйкестендіру сызығы**. Шартты түрде көлбеу жазықтың ретінде қарала отырып, сызба бетінде ұңғыма қимасының орнын қақтылайтын көлбеу сызық түрінде кескінделетін танымал қойнауқат шекараларының бірі, яғни оның желегі немесе табаны.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Кескін сызығы

**Кескін сызығы**-мүмкіншілігінше көптеген ұңғыма деректері тарапынан қолдау табуын және зерттелмек шоғырдың немесе тұтас кендердің геологиялық құрылыс ерекшеліктерін өте анық ашып көрсету мүмкіндігі тұрғысынан таңдалып алынған, геологиялық кескін бағытын көрсететін құрылымдың карта бетінде кескінделетін сызық.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тастек

**Тастек**. Термин бірнеше мағынада қолданылып жүр, алайда шөгіндінің (*[[тұнба]]ның*) түзілуін (*түзілімдік сатысы*), оның тау жыныстарына айналуын (*[[диатек сатысы]]*) және метаморфтануға дейінгі аралықтағы барша өзгерістерін (*[[кататек сатысы]]*) біріктіретін бүкіл процестер жиынтығы ғана тастек деп аталуға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мая ярусы

**Мая ярусы**. Кембрий жүйесінің орта бөліміне қарасты үстіңгі ярусы.

## Дереккөздер


Санат:Ярустар
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Макроәртектілік

**Макроәртектілік**. Қойнауқат (*беткей, игерілу нысаны*) ауқымында жинауыш жыныстар мен жинауыш емес тау жыныстарының қатар ұшырасуы. Синонимі — *көлемдік әртектілік*.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Макрожарықтар

**Макрожарықтар** (*жарықтар*). Жәй көздің өзіне анық көрінетін, ықтималығы 0,1 мм-ден кем емес, жиі-жиі жүздеген метр қашықтықтарға сағаланатын жинауыш жыныстардағы жарықтар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Макрофауна

**Макрофауна**. *[[Геология]]да*: қандай түрлерге жататындығын ақықтауда арнаулы оптикалық аспаптарды керек қылмайтын организм қалдықтары; термин организмдердің нақтылы тобын дербестемейді, сондықтан оның жүйелік мән-мағынасы да жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Макрофлора

**Макрофлора**. Палеоботаникада және палеонтологияда: өсімдіктердің жай көздің өзімен байқауға болатын қазба қалдықтары.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Аз парафинді мұнай

**Аз парафинді мұнай**. Кұрамындағы парафин мөлшері — *1-2 %* -дан аспайтын мұнай. Синонимі — *аз парафиндік мұнай*.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұнай және газ тұтқыштары

**Мұнай және газ тұтқыштары**. Мұнай немесе газ шоғырларын өз бойына тұтып калуға қабілетті барша тау жыныстарының жиынтық атауы. **Түрлері:** 
*1. Антиклинальдық шоғыр (мұнай мен газдың, койнауқаттардың күмбезделген, қатпардың гипсометрлік тұрғыдан ең биік бөлігін иемденуі); 
*2. Литологиялық шоғыр (өтімді жыныстардың сүйірлене құрдымдалуы); 
*3. Стратиграфиялық шоғыр (өтімді жыныстардың өздерінен көрі жастау, нашар өтімді тау жыныстары қабатымен нақтылы бұрыш арқылы қиыла көмкерілуі); 
*4. Тектоникалық қалқаланған шоғыр (өтімді қойнауқаттың өзінен көрі көнелеу немесе жастау) нашар өткізетін тау жыныстарымен дизъюнктивті бұзылыс арқылы жапсарласуы;
*5.	Өздігінен бастырылған шоғыр (өтімді қойнауқат беткейінің табиғи таушайырымен бастырылуы);
*6.	Гидродинамикалық қалқаланған шоғыр (жылжып келе жатқан мұнай және газ массалары қозғалысына қарама-қарсы бағытта өрбіген су ағымдарының әсерінен туындаған қысымның кедергі келтіруімен, сөйтіп су-мұнай немесе газ-су жапсарлары жазықтығының еңістенуін қамтамасыз етіуімен сипатталатын жерасты суының гидродинамикалық әсері).

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Магнитбарлау

**Магнитбарлау**. Тау жыныстарының магниттік қасиеттерін зерттеуге негізделген геофизикалық барлау тәсілдерінің бірі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Аз күкіртті мұнай

**Аз күкіртті мұнай**. Құрамындағы күкірт мөлшері *0,5* %-дан аспайтын мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Аз шайырлы мұнай

**Аз шайырлы мұнай**. Құрамындағы шайыр мөлшері *8 %* -дан азырақ болып келетін мұнай.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мальталар

**Мальталар**. Мұнайлар мен шайыртастар аралығындағы тұтқыр таушайырлар тобының жүйелік атауы. Мальталар құрамындағы майлы түрбөлшектер мөлшері *40- 65 %* аралығында; элементтік құрамы: *С — 80- 87 %*; *Н - 10-12 %*; күкірт пен оттек мөлшері өзгермелі болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Шомбал шоғыр

**Шомбал шоғыр**. Құрамы жағынан біртекті немесе әртекті, бірақ мұнайды (газды) өткізуге қабілетті тау жыныстарының (*әдетте ізбестасты жыныстардың*) қомақты көтерілімінен құралған тұтқыштағы көмірсутектер шоғыры. Мұндай шоғырлар өздерінің желегінде өткізбейтін тау жыныстарымен шектелсе, төменгі бөлігі табиғи қорқойманың басым бөлігін тоғытқан су массаларынан тұрады. Шомбал шоғырлардың су-мұнай немесе газ-су жапсарлары шомбал шоғырдың бүкіл аумағын кесіп өтеді және бұл жағдай тау жыныстарының қат-қабатталу сипатына тәуелді емес.

### Биогермді көтерілімдегі шомбал шоғыр

Кедертасты шомбалдың нашар өткізетін тау жыныстарымен көмкерілген төбесіне тиесілі шоғыр. Синонимі — кедертасты шоғыр.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Материк

**Материк** (*континент*). Жердің геологиялық даму барысында оның сыртқы қабаттарының физикалық-химиялық және гравитациялық жіктелу нәтижесінде қалыптасқан күрделі құрамды гетеротекті денелер жиынтығы. Материктер өңірінен көрініс беретін ірі геологиялық құрылымдар болмысы басты екі түрге — *[[геосинклиналь]]дарға* және *[[платформа]]ларға* — жіктеледі. Материктерге тән жербедер түрлері — *[[жазықтар]]* мен *[[таулар]]*. Синонимі — *континент*.

## Дереккөздер


Санат:Құрлықтар
Матрица (геология)

**Матрица**. Тау жынысы дербес жандарындағы жарықшақты-қалыпты жинауыштардағы жарықтар (*жарықшалар*) аралығындағы кеуекті орта.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Шағылысқан толқындар әдісі

**Шағылысқан толқындар әдісі**. Толқынның кедергі көрсеткіштері әртүрлі екі ортаның бір-бірімен жапсарласу өңірінде туындайтын, яғни шағылысқан серпінді толқындарды зерттеуге негізделген сейсмобарлау әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тоғысу әдісі

**Тоғысу әдісі**. Сандың тұрғыдан мүлдем жеткіліксіз ұңғымалар көмегімен ғана ашылған, жер қойнауының терең деңгейлерінде орналасқан қойнауқаттың құрылымдың картасын турғызу әдісі. Бұл әдіс зерттелмек қойнауқаттан жоғарырақ орналасқан және жақсы зерттелген танымал қойнауқаттың беткі жазықтығының пішіні жайлы деректерді пайдалана отырып, төмендегі мәселелерді шешуге мүмкіндік туғызады: танымал қойнауқаттың құрылымдық картасын тұрғызу; осы картаның бетіне терең және саяз ұңғымалардан алынған деректер көмегімен анықталған изохоралар картасын түсіру; аталған екі картадағы изосызықтардың тоғысу нүктелеріндегі терең орналасқан қойнауқат жазықтығының нақтылы белгілерін анықтау; зерттелген қойнауқаттың құрылымдың картасын тұрғызу.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Механикалық каротаж

**Механикалық каротаж**. Ұңғыманы бұрғылау жылдамдығын өлшеуге негізделген каротаж.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Электронды микрозонд

**Электронды микрозонд**. Минералдардың (*басқа да заттарды*ң) титтей түйіршіктерінің (*диаметрі 0,1- 3 микрон, қалындығы 1-3 микрон*) жалтыратып өңделген беткі жазықтығын сапа және сан тұрғысынан рентгенспектрлы талдау және суретке түсіру мақсатында қолданылатын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Мұнайдың микротүрбөлшектері

**Мұнайдың микротүрбөлшектері**. Мұнай құрамында аз мөлшерде ұшыраса отырып (*пайыздың мыңнан немесе жүзден бір бөліктері*), мұнай айдау нәтижесінде күл құрамында оқшауланатын химиялық элементтер (күкірт, оттек азот, ванадий, фосфор, никель, иод, кремний, кальций, темір, магний, натрий, алюминий, марганец, қорғасын, күміс, мыс, титан, уран, қалайы, кушала т.б.). Синонимдері — *мұнайдың минералды заттары, мұнайдың микротүрбөлшектері.* 

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Миллигал

**Миллигал**. Салмақ күші үдеуінің гравитациялық барлау ісінде өте жиі қолданылатын өлшем бірлігі.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Сазды түрбөлшектердің ісінуі

**Сазды түрбөлшектердің ісінуі**. Қойнауқатқа айдалған судың сазды түрбелшектерге жанасуы салдарынан олардың көлемінің ұлғаюы. Бұл процесс жинауыш кеуектерінің кептелуіне, сөйтіп тау жынысы өтімділігінің азаюына әкеліп соқтырады.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Тоғыту суы

**Тоғыту суы**. Қойнауқаттағы қысым ды қалыпты жағдайда сақтау, сөйтіп мұнайдың сығымдала көтерілуіне мүмкіндік туғызу мақсатында өнімді беткейге әдейі айдалатын су. Бұл су төмендегі талаптарды қанағаттандыруы тиіс: ұңғыма қондырғыларын тоздыру белсенділігінің төмен болуы; ұңғыманың мұнайды қабылдау мүмкіндігін азайтуға әкеліп соқтыратын мұнайдың қалқымалы қатты түйіртпектерінің және коллоидты заттардың мүлдем болмауы; қойнауқатта және оның сазды қабаттарында болуы мүмкін сазды минералдарды ісіндірмеу; қойнауқаттың сулармен араласуы барысында қатты түрдегі тұнбалар түзбеу; мұнайды жуғыштау қабілетінің мүмкіншілігінше жоғары болуы.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жауғашты Нысанбайұлы

**Жауғашты Нысанбайұлы** (1941 жылы туған, Атырау облысы Жылыой ауданы Қосшағыл ауылы) – педагог, ҚР Журналистер одағының мүшесі (1990). Гурьев педагогика институтын (қазіргі Атырау университеті) бітірген (1965). 1965 – 78 жылдары Прорва мұнай өндірісіндегі мектепте мұғалім, 1978 – 2002 жылдары Бейнеу ауданы оқу бөлімі жанындағы методикалық кабинетте әдіскер, кабинет меңгерушісі, Абай атындағы мектепте директор, аудан білім бөлімінің бастығы, «Рауан» газетінің редакторы, аудандық мектепаралық-өндірістік комбинатының директоры, Бейнеуде алғаш ашылған мектеп-лицейінің, өлкетану мұражайының директоры болды. 2003 жылдан облыстық «Маңғыстау» газетінің Бейнеу ауданы бойынша меншікті тілшісі. «Бейнеуім жырдың бесігі», «Сағындым, ана, өзіңді», «Ұста Қайшыбай Боқанұлы» кітаптарының авторы. ҚР Білім және ғылым минситрінің Құрмет грамотасының (1999) иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өтелген Нармұханбетов

**Өтелген Нармұханбетов** (1949 жылы туған, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – кеңес, партия қызметкері. 1966 – 82 жылдары Маңғыстау ауданы «Бозащы» кеңшарында жұмысшы, комсомол комитетінің хатшысы, кәсіподақ комитетінің төрағасы, 1982 – 84 жылдары Алматы жоғары партия мектебінің тыңдаушысы, 1988 жылдары «Бозащы» кеңшарында партком хатшысы, 1990 жылдан Жармыш ауылының әкімі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Қалпақ Наурызмағанбетов

**Қалпақ Наурызмағанбетов** (1941 жылы 17 тамызда Форт-Шевченко — 1 шілде 2020 жылы Қарақия ауданы, Маңғыстау облысы) — еңбек ардагері, Маңғыстау облысының құрметті азаматы.

## Толығырақ
Қалпақ Наурызмағанбетов 1941 жылы 17 тамызда Форт-Шевченкода дүниеге келген. 

Жәңгір хан атындағы Батыс Қазақстан аграрлық-технологиялық университеті (бұрынғы Батыс Қазақстан ауыл шаруашылғы институтын) бітірген.

1959 — 1989 жылдары — Маңғыстау облысы мұнай мекемесінің бұрғылаушының көмекшісі, жүргізуші, механик, гараж меңгерушісі, Ералиев атындағы кеңшарда бас инженер, партком хатшысы, директор болды. 

1989 — 2020 жылдары — «Сенек» жауапкершілігі шектеулі серіктестігін басқарып, ауылшаруашылық саласын дамытуға сүбелі үлесін қосты.

Бірнеше рет аудандық, облыстық мәслихат депутаты болып сайланды.

2020 жылдың 1 шілдесінде қайтыс болды.

## Марапаттары
* 1978 — КСРО «Социал жарыстың жеңімпазы» алтын медалі
* 1982— КСРО ХШЖК-нің күміс медалі
* 1998 — Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен «Астана» тұңғыш мемлекеттік медалімен марапатталды.
* 2004 — «Тыңға 50 жыл» медалі
* 2006 — «Қазақстан Республикасы Парламентіне 10 жыл» медалі
* 2008 — «Астанаға 10 жыл» медалі
* 2011 — Қазақстан Республикасы Президентінің жарлығымен «Құрмет ордені»мен марапатталды.
* 2016 — Қазақстан Республикасы Президентінің 2016 жылдың 5 желтоқсанындағы жарлығымен «Парасат ордені» марапатталды.
* ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің құрмет грамотасы.
* Қазақстан Республикасы Президентінің бірнеше мәрте Алғыс хатымен және «Алтын Барыс» төсбелгісімен марапатталған.
* Маңғыстау облысының және Қарақия ауданының құрметті азаматы.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысының құрметті азаматтары
Науарбудақ

**Науарбұтақ**, Науарбұтақ – Кендірлікқиясай үстіртті жазықтың шығысы, Базыгүрлі ойысының оңтүстігіндегі төрткіл. Абсолют биіктігі 158 м. Төңірегі тегіс жазық, су көздері жоқ. Шабындық ретінде пайдаланып келген Науарбудақта бұйырғын, күйреуік аралас тітір өседі. Төрткіл етегі мал жайылымына пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тәр Нәдірмағанбетов

**Тәр Нәдірмағанбетов** (1914, Маңғыстау ауданы 7-ауыл – 1996, Қапшағай) – сауда жүйесінің қызметкері, ҚР Сауда және қоғамдық тамақтандыру ісіне еңбегі сіңген қызметкер (1965). 1930 – 41 жылдары Маңғыстауда, 1946 – 52 жылдары Алматы облысы сауда жүйесінде, 1952 – 60 жылдары Алматы темекі кеңшарында директордың орынбасары, директор, 1960 – 72 жылдары Алматы облысы Іле ауданында тұтынушылар одағы басқармасының төрағасы болды. КСРО медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Айжан Хасанқызы Нәренбаева

**Айжан Хасанқызы Нәренбаева** (1941 жылы туған, Ақтөбе облысы Ембі ауданы Қосшағыл ауылы) – дәрігер, Қазақстанға еңб. сің. дәрігері (1978). Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1964). 1964 – 77 жылдары Сарқамыс кентіндегі ауруханада балалар дәрігері, 1978 жылдан Бейнеу ауданы ауруханасында бас дәрігердің орынбасары болды. 1992 жылдан зейнеткер. Қазақ КСР-і «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған (1973).

## Дереккөздер
Несібек-нұр

**Несібек-Нұр** – айтулы халық емшілері. Бұл тумалас екі адам. Емсектік, сынықшылық Несібекке дарыған, одан кейінгі ұрпақтарына жалғасқан. 
Несібек (1780, Маңғыстау облысы, Бозащы түбегі – 1860) – емші. Айтушылар оны нағашысы Әлімнің Әйтеке биінен таралды деп пайымдайды. Діни сауатты, сөзге ұста , емсектік және көріпкелдік қасиеттері ерекше бағаланып, ұрпақтан-ұрпаққа таралуда.  Несібек адам ағзасындағы кеселге ұшыраған бөліктерін отау жолымен алып тастайтын болған. Дененің тиісті бөлігін жібек жіппен тігетіні туралы да деректер ел арасында сақталған. Емге Маңғыстаудың табиғи дәрілік өсімдіктердің кейбір тамырларын, өскіндерін, малдың майларын пайдаланған. Осы күнге жеткен деректерге сүйенсек, Несібек емші бас, жүрек, бөтеке, іш құрылысы, қан қысымы ауруларын емдеп жазған. Несібектің туысы Нұр да ел арасында емшілік қасиетімен белгілі болған. Бірақ дәстүр бойынша аға тұрғанда ініге жол бола бермейтініне байланысты Несіпбек есімі айрықша аталатыны да бекер емес. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Виктор Васильевич Нечаев

**Виктор Васильевич Нечаев** (1926 жылы туған, Адай уезі Баутин кенті) – кен инженері. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Гурьев (Атырау) мұнай техникумын (1950), Мәскеу мұнай-химия және газ өндірісі институтын бітірген (1962). 1950 – 55 жылдары Горький қаласындағы (қазіргі Нижний Новгород) геология басқармасында үйлестіруші, далалық геология-іздестіру партиясының бастығы, 1955 – 62 жылдары «Қазмұнайбарлау» тресінде, Құлсары бұрғылау конторында инж.-геолог, аға геолог болды. 1962 – 90 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінде геол. бөлім бастығы, бас геолог. Бозащы түбегінде мұнай кен орнын ашу бағдарламасын жүзеге асырудағы еңбегі үшін «Құрмет белгісі» (1974), 1-дәрежелі Отан соғысы (1985) ордендері, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған. КСРО Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1982).

## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1926 жылы туғандар
Тобыш Нияз Қартбайұлы

**Тобыш Нияз Қартбайұлы** (1957 жылы туған, Иран, Гонбед Каус қаласы) – педагог, аудармашы. Тегеран университетін бітірген (1979). 1991 жылы Тегеранда жыл сайын өтетін «Фәжр» музыкалық фестиваліне Ирандағы қазақ жастарын қатыстырған. Қазақстан елшілігі жүргізген Иран қазақтарын туған отанына оралтуға белсене араласқан. 1995 жылы Маңғыстауға қоныс аударып, қазір Ш.Есенов атындағы Ақтау университетінде оқытушы. Шығыс әдебиетінің әйгілі туындыларының бірі «Тотынама» кітабын [(2005, көне түркі (Шағатай тілінен), Әбіш Қожаның қолжазбаларын (2005)] аударды. Жоғары оқу орындарына арналған ағылшынша-қазақша сөздіктің (2006), ағылшынша-қазақша грамматиканың (2007) авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Мұқыр Ниязов

**Мұқыр Ниязов** (1925 жылы туған, Атырау облысы Қызылқоға ауданы) – ауыл шаруашылығы саласының маманы, соғыс ардагері. Жоғары партия мектебін бітірген (1964). 1943 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысына, 1945 – 49 жылдары Жапон, Корея соғысына қатысқан. 1955 – 59 ж. Маңғыстау ауданы мәдениет бөлімінің, 1959 – 64 жылдары ауданы жол бөлімінің меңгерушісі, 1965 – 69 жылдары партком хатшысы, 1969 – 86 жылдары Ақтөбе, Оңды ауылдық кеңестерінің төрағасы қызметтерін атқарған. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Атырау облысы тұлғалары
Нұрияш Ниязова Нұрбергенқызы

**Нұрияш Ниязова Нұрбергенқызы** (1941 жылы туған, Түрікменстан, Қошоба кенті) – ұлттық киім тігудің шебері. Маңғыстау өңіріне 1967 жылы келіп, қазақтың ұлттық киімін тігумен айналысады. 1983 жылы Ақтау қаласында тұңғыш ұлттық киімдер салонын ашқан. Қазір мұндай салондар Астана, Жаңаөзен қалаларында жұмыс істейді. Ниязованың қолынан шыққан сәнді ұлттық киімдер ҚР Президентінің оркестрі, «Наз» ансамблінің, т.б. өнер ұжымдарының концерттік киімі болып саналады. «Технология» оқулығы (телавт.), «Сұлулық академиясы» кітабының авторы. Еңбек даңқы орденімен (1976), «Ерен еңбегі үшін» медалімен (1970) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Федор Афанасьевич Новиков

**Федор Афанасьевич Новиков** (1935 жылы туған) – партия, кеңес қызметкері. 

Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтын, КОКП Орталық Комитеті жанындағы Жоғары партия мектебін және КОКП ОК жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясын бітірген. Экономика ғылымының кандидаты

1953–1961 жылдары кірпіш қалаушы, тракторшы,

1961–1972 жылдары Алматы қалалық сүт заводының компрессор цехының машинисі, Жамбыл ет комбинаты компрессор цехының бастығы, бас механигі, Қаратау және Көкшетау ет комбинаттарының директоры,

1972–1979 жылдары Көкшетау қалалық кеңесі атқару комитеті төрағасының орынбасары,

1979–1982 жылдары Қоғамдық ғылымдар академиясының аспиранты,

1982–1990 жылдары Көкшетау облыстық партия комитетінің нұсқаушысы, бөлім меңгерушісі, Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібі бөлімі меңгерушісінің орынбасары, Қазақ КСР ет және сүт өнеркәсібі министрі, Атырау облысы кеңесі атқару комитетінің төрағасы болды.

1990 жылы Маңғыстау облысы қайта құрылған кезде облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы, облыстық кеңес төрағасы, кейін облыстық әкімшіліктің бастығы қызметтерін атқарды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан КП Маңғышлақ облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Санат:Маңғыстау облысының әкімдері
Қайырбек Дәлетқалиұлы Нұғыманов

**Қайырбек Дәлетқалиұлы Нұғыманов** (1946 жылы туған, Атырау облысы Мақат ауданы Байшонас ауылы) – мұнайшы. ҚазПТИ-ді (қазіргі ҚазҰТУ) бітірген (1969). 1969 – 77 жылдары Байшонас мұнай өндіру басқармасында жөндеуші-слесарь, Қарсақ кен орнында оператор, мұнай және газ өндіру мастері, «Доссормұнай» басқармасында аға инженер, 1977 жылдан «Өзенмұнай» басқармасында ауысым бастығы, цех бастығының орынбасары, аға технолог, аға инженер, басқарманың өндіріс бөлімінің бастығы, 1998 – 2000 жылдары мұнай өнімдерін сыртқа шығару және жабдықтау бөлімі басқармасы бастығы, 2000 – 04 жылдары «Өзенмұнайгаз» ААҚ өндіріс жөніндегі вице-президенті болды. 2004 жылдан «Қазмұнайгазбарлау» АҚ «Өзенмұнайгаз» өндірістік бөлімшесі директорының орынбасары. «Құрмет» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:1946 жылы туғандар
Өмірзақ Нұрбаев

**Өмірзақ Нұрбаев**(1917, Форт-Шевченко қаласы – 1979) – партия, кеңес қызметкері. 1941 – 45 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1945 – 49 жылдары Форт-Шевченко қалалық партия ұйымында қызметкер, 1949 – 51 жылдары жоғары партия мектебінің тыңдаушысы, 1951 – 55 жылдары Гурьев (қазіргі Атырау) облыстық партия комитеті үгіт-насихат бөлімінде меңгеруші, Форт-Шевченко ауданы партия комитетінде 2-хатшы. 1955 – 79 жылдары Ералиев ұжымшарында төраға, «Ильич» кеңшарында директор, Ералиев, Ақсу кенттік кеңесінің төрағасы қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту орденімен, Бүкілодақтық ХҚҚҚЖК-нің алтын, күміс, қола медальдарының иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бенмаре

**Бенмаре** — қақпағы тығыз жабылатын үлкен кастрюль, ішіне ыстық су құйылып тағам салынған ыдыс салынады.
## Дереккөздер
Бенмари

**Бенмари** () — үлкен жалпақ, бірақ шұңғыл емес кастрюль немесе қақпағы жабылатын бак. Бенмариге ыстық күйінде қақталуы қажет, бірақ қайта қыздыруға болмайтын тағамдар, соустар, көжелер бар ыдыстарды салып қояды.
## Дереккөздер
Бер манье

**Бер манье** — соустарды қоюландыруға арналған, бірдей мөлшерде араластырған ұн мен жануар майының қоспасы.
## Дереккөздер
Бергамот

thumb|Бергамот
**Бергамот** - Италияда және тропикалық Азияда өсетін цитрусты дақыл. Дәмі мен хош иісі апельсин, лимон және киви тәріздес. Жемісі алмұрт тәріздес, түсі сары. Жеміс қабығынан, гүлінен, жапырағы мен балғын өскінінен ми жұмысының қабілетін арттыратын, бергамот майын алады. Кейбір деректер бойынша, атауы түрікше «beyarmudu» (қаз. «бектің алмұрты») сөзінен алынған.
## Дереккөздер


Санат:Жемістер
Берн үстелі

**Берн үстелі** — өзіндік швейцар тағамы. Арша немесе жасыл қынды үрме бұршақ пен сары май қосылған ашытылған қырыққабат үстіне әр түрлі ет өнімдері мен ыстамалары — корейка, төс, шұжықтар, пісірілген сиыр төсі салынады. Пісірілген картоппен қосылып беріледі.
## Дереккөздер
Бёрр-мани

**Бёрр-мани** (, сонымен қатар "мани майы" деп атайды) — көптеген еуропалық тұздықтарды тығыздандыру үшін қолданылатын 75 г сары май және 100 г ұн қоспасы (осындай қатынаста басқа мөлшерде).
## Дереккөздер
Берси

**Берси** () — француз аспаздығының ет пен балыққа берілетін нәзік, жағымды соусы. Ақ шараптан, шарапта пісірілген шалот пияздан тұрады, сәл пісірілген сүйек майы, ақжелкек, қара бұрыш, лимон, тұз және аздап май қосылады; ет пен балық тағамдарымен берілетін ақ шарап, лимон шырыны, шалот-пиязын қосып қоңыр соустан дайындалған соус.
## Дереккөздер


Санат:Соустар
Беф-а ля мод

**Беф-а ля мод** — жол жүрген кезде жейтін сиыр етінен, маринадтап, көмбеленіп, құйма құйып, дайындалған тағам.
## Дереккөздер
Қызуға төзімділік

**Қызуға төзімділік** (*Жаростойкость*) 
1) металл материалдар үшін қызуға беріктік отқабыршықтануға төзімділік; 
2) басқадай құрылымдық материалдар үшін жоғары температура кезінде механикалық қасиеттерін сақтау не болмашы ғана өзгерту қасиеті. Қызуға төзімді болаттардың сыртқы беті ыстық газдың және қызу ауаның химиялық әсерінен бұзылмайды. Мұндай болаттардың құрамында мынадай легирлеуші элементтер Cr, Аl, Si болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қылаудың қалдығы

**Қылаудың қалдығы** (*Остаток заусенца*) — қылауды қиюшы баспақта қиғаннан кейін қалатын қалдық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бефстроганов

thumb|right|200px|
thumb|right|200px|
**Бефстроганов** ( — сиыр еті және Строганов) — сиыр етінен дайындалатын тағам. Бефстроганды екі әдіспен дайындауға болады.

## Бірінші әдіс
Алдан-ала бөлшектенген етті жаныштайды да, жіңішкелеп кеседі. Алдымен ұсақтап туралған пиязды табада құырады. Етті 6—7 минут қуырып, оған жаңағы пиязды салып, томат немесе томат соусын қосып тағы да 5—7 минут қуыру керек, содан кейін ұн сеуіп, үстіне қаймақ және сорпа құяды. 2-3 минут қайнағаннан кейін тұз, бұрыш салады.
## Екінші әдіс
Бір жарым — екі сағат бұрын етті кесіп, тұз бен бұрыш сеуіп, ұсақтап туралған пиязбен араластырып даярлап қою керек. Май мен ұнды араластырып, аздап қуырғаннан кейін оған сорпа немесе су құйып, содан кейін бір шай қасық дайын қыша қосып, араластыра отырып қайнатып, үстіне қаймақ және алдын-ала қуырылған томат-пюре қосады. 

## Дереккөздер


Санат:Орыс асханасы
Санат:Сиыр еті тағамдары
Санат:Ет тағамдары
Бешамель

thumb|Бешамель соусы**Бешамель** () — ұннан, жұмыртқадан және сүттен тұратын қою тұздық; құрамында сүт бар негізгі ақ соус.
## Дереккөздер


Санат:Соустар
Бигос

thumb|200 px|Бигос
thumb|200 px|Бигос
**Бигос** (бигус, бикус, пигос) — поляк және беларусь тағамы, ыстық окрошка, кастрюльде шошқа еті бөліктерін, пияз, қияр, қырыққабат қоспасын сумен емес, кваспен бұқтырады. Негізгі көкөніс компоненті — қырыққабат (үштен екі бөлігі). Бигосты баяу отта екі бөліп бұқтырады; алдымен шошқа етін аз мөлшерде суда пісіреді, содан соң көкөністер мен ыстық квас қосып, дайын болғанша бұқтырады.
## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Қылауық

left|thumb|200px|Кертіктің әр түрлі жиіліктері
thumb|200px|Қылауықтар
right|200px|thumb|Екі кертікті қылауық
Қылауық (Надфиль; нем. nadelfeile) 
1) беттерді тазалауға және ұсақ жұқа тетіктерді өңдеуге арналған ұсақ бедері бар кіші өлшемді егеу; 
2) ұсақ бедерлері бар кішігірім өлшемді егеу. Беттерді тазалау, металдан, ағаштан және т.б. материалдардан жасалған ұсақ дәл тетіктерді өңдеу үшін қолданылады. Қылауықтың дөңгелек, жалпақ, жартылай дөңгелек, ромб тәрізді және үшжақты түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бидерт

**Бидерт** () - емшектегі балаларға арналған кілегейлі қоспа. Кілегей, су және сүт қантының әр түрлі қатынасымен дайындалады.
## Дереккөздер
Қылтүтікті ақау анықтағыш

**Қылтүтікті ақау анықтағыш** (*Деффектоскопия капиллярная*) — сырттай қарағанда бұзылмаған дененің ішкі құрылысындағы көзге көрінбейтін ақауларды анықтайтын тәсіл.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Джекфрут

**Джекфрут** — Оңтүстік Азия мен Бразилияда өсірілетін тропикалық жеміс.Джекфрут Могасеае тұқымдасына жатады, отаны Үндістан мен Бангладеш. Бұл Бангладештің ұлттық тағамы. Джекфрут — ең ірі жеуге жарамды жеміс. Жеміс, әдетге, қант шырынында консервіленген түрде сатылады. Одан тәтті чипсылар дайындайды. Піспеген  джекфрутты көкөніс ретінде қуырады немесе бүтіндей жейді. Ол белокқа бай. Джекфрут тұқымдарын көмбелеп пісіреді, дәмі каштанға ұқсас.

## Дереккөздер
Авиациялық фугасты-өртегіш бомба

**Авиациялық фугасты-өртегіш бомба** (АФӨБ) — аралас әрекетті жүзеге асыратын бомба түрі. Ол жарғыш заттар зарядымен, пиротехникалық немесе басқа да өртегіш құраммен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Джин

**Джин** — арша жидегіне әр түрлі дәмдеуіштер (апельсин қабықтары, ангелика және т.б.) қосып тұндырылған сулы-спиртті сұйықты айдау арқьшы алынған күші 45% күшті алкогольді ішімдік. Ағылшындар бұл ішімдікті нан суы деп те атайды. Алғашқы рет бұл ішімдікті Нидерландия дөрігерлері емдік дәрі ретінде дайындаған. Амстердамда 1575 жылдан бастап Лукас Бола фирмасы ішімдік ретінде шығара бастады.

## Дереккөздер


Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Жазықтықтың моделі

**Жазықтықтың моделі** - жазықтықты бір мәнді анықтайтын геометриялық элементтер мен олардың арасындағы қатынас. Монж эпюріндегі жазықтықтың моделі ретінде тектес сәйкестілік алынады. Тектес сәйкестілік бір түзудің бойында жатпайтын үш нүктенің немесе нүкте мен осы нүкте арқылы өтпейтін түзудің, немесе параллель екі түзудің немесе қиылысатын екі түзудің фронталь және горизонталь (профиль) проекцияларымен анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бискю

**Бискю** () — оңтүстік Францияның, каталондық және корсикандық тағам. Сары май және өсімдік майы қоспасында ақ шарап және тоғыз түрлі татымды (пияз, порей, балдыркөк, тимьян, майоран, паприка, лавр жапырағы, базилик, қара бұрыш) қосылып пісірілетін шаянтәрізділерден (омар, таңқышаян, асшаян, лангуст) дайындалатын тағам.
## Дереккөздер
Жайғыш

**Жайғыш** (Разгончик) - жаю операциясын орындау үшін қолданылатын құрал.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қылшақ

**Қылшақ** (*Щетка*) - міндетті түрде жинағышпен немесе түйіспе сақиналармен жанасатын ток өткізгіш элемент.

Қызметі — электр машинасының жылжымалы және жылжымайтын бөліктерін электр байланысымен қамтамасыз ету. Машинаның куаты мен пайдалану жағдайларына байланысты қатты және жұмсак қылшықтар қолданылады. Қатты қылшықтардың материалы ретінде байланыстыратын компоненттері бар көміртек қолданылады. Бұларды баспақпен қорамалаудан кейін термиялық өңдеуден өткізіледі. Бұл қылшықтар үшін жоғары емес электрлік, механикалық және термиялық орнықтылықпен және де үлкен өтпелі кедергілермен сипатталады. Қатты қылшықтар арқылы түр өзгеру процесі жақсарады. Қатты қылшықтардың электрлік және механикалық беріктілігін жоғарылатудың бір тәсілі босандату болып табылады. Графиттен жасалған жұмсак қылшықтар үлкен токты жүктемені өткізе алады. Мыс және кола ұнтақтары қосылған қылшықтар ең аз өтпелі кедергі бере алады. Олар үлкен тогы бар және кернеуі төмен электр машйналарында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Радиациялық химиялық бомба

**Авиациялық химиялық бомба** (АХБ) (Химическая авиационная бомба (ХАБ) — жергілікті жерді және ауаны бүлдіретін, адам күшін улағыш заттармен зақымдайтын бомба түрі. 1925 ж. Женева хаттамасында улағыш затгарды қолдануға тыйым салынса да, Авиациялық химиялық бомба кейбір
мемлекеттердің армия кару-жарағының құрамында бар. Бомба әр түрлі улағыш заттармен жабдыкталады және қашыктан (200 м биіктіктегі жарылыс) немесе түйіспесіз (50 м биіктіктегі жарылыс) жарғыштармен жарақталады.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Қылшақ ұстатқыш

**Қылшақ ұстатқыш** (*Щеткодержатель*) — қылшықтың жинағышпен немесе түйіспе сақинасымен түйісуін қамтамасыз ететін электр машинасының құрылым элементі; оның құрамына құрсама, басу жүйелері, ұстату элементтері кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бифштекс

thumb|Бифштекс**Бифштекс** ( - ет және steak — кесек) — ағылшындардың ұлттық тағамы, барлық Еуропа аспаздығында кең таралған. 
## Сипаттама
Бифштекс-таза еттен немесе фарштан жасалатын қою тағам.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Ауыспалы толқындар әдісі

**Ауыспалы толқындар әдісі**. Жер қойнауының жыныстар қалыңдығын зерттеуде, сейсмикалық барлаудың түрлерін өзгерте отырып, электроток көзінен шыққан көлденең толқындарды пайдалануға негізделген әдіс. Ол геологиялық сызбалы тұрғызулардың нақтылығын жоғарылату, геологиялық орталықтық физикалық-механикалық қасиеттеріне баға беру үшін пайдаланылады. Сондай-ақ, бұл сейсмиканың басқа да әдістерімен және терең бұрғылау құжаттарына байланыстырылса әсерлі болмақ.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Жайылымды металл

**Жайылымды металл** (Металл пластичный) — илемділік қасиеті жоғары, үлкен мөлшермен деформациялағанда макроқираусыз деформацияланатын металл.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Әскери атақтар

**Әскери атақтар** — қарулы күштер қатарында қызмет етіп жүрген азаматтарға әскери мамандығына, атқаратын қызметіне, сіңірген еңбегіне, әскери және арнаулы дайындығына, қызмет ететін қарулы күштер түріне қарай беріледі.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Қымтақ

**Қымтақ** (*Герметик*) — металл құрылымдарының бұрамдама немесе тойтарма қосылыстарының өткізбеушілігін қамтамасыз ететін полимерлік композиттер (полисульфидтік немесе кремний органикалық сұйық каучуктердің негізінде). Авиация, машинажасау, кемежасау жә¬не құрылыс салаларында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Динема

**Динема** — ақшыл түсті, жағымды дәмі бар балық. Құрамында 1,2% май, 20,9%белок бар.
Негізгі жинаққа басқа құрамдас бөліктер де қосылуы мүмкін, мысалы, ет фрикаделькалары. Динеманың ерекшелігі ашыған сүт қайнау барысында ұйымай, эмульсияға жақын консистенцияға ие болуында. Ол ерекше әдістермен орындалады: 1) Динеманы даярлау барысында, яғни 1 сағ бойы және піскен соң да (10 мин) үздіксіз араластыру; 2) жұмыртқа-сүт қоспасын бұлғау; 3) крахмалды (күріш) және өсімдіктекті - татымды (пияз, жалбыз) элементтердің қатынасы; 4) Динема сұйықтығына дайындау барысында ағаш таяқшалар (шамамен отыз-қырық) косу.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Санат:Тағамдар
Мегаантиклиналь

**Мегаантиклиналь**. Мөлшері жағынан антиклинорийлермен шамалас, құрылысы мейілінше қарапайым ірі антиклиналь. Көбінесе созыла сағаланады, ұзындығы ондаған, тіпті жүздеген шақырыммен өлшенуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Авиацияны бағыттау

**Авиацияны бағыттау**  — ұрыс әрекеті кезінде авиацияны басқару әдістерінің бір түрі. Мұнда ұшақты немесе ұшақтар тобын берілген нысанаға бағыттау радиотехникалық кұралдардың (жер үсті, кемерлік), көрінетін сигналдар (артиллериялық снарядтар, прожекторлар, жаркырауық авиация бомбалары) және баска да құралдардың көмегімен жүргізіледі.

## Әуе кемесін басқарудың негізгі аспектілері
**Анықтама:** Нысананы (радар, жылу түсіргіштер) және оның шабуылын визуалды немесе аспаптық анықтау үшін ұшақты орналастыру үшін экипажға командалар беру.

**Қатысушылар:** Командалық пункттерден (КП), бағыттау пункттерінен (БП) және әуедегі ерте ескерту және басқару жүйелерін (ЕЕжБЖ) пайдалану арқылы жүзеге асырылады.

### Бағыттау әдістері:

* **Қуғын:** Ұшқыштың жылдамдық векторы үздіксіз нысанаға бағытталған.
* **Үш нүктелі** (*"қамту"*) **әдіс:** Ұшақ ұшыру нүктесі мен нысананы жалғайтын сызықта үнемі қалады.
* **Біріктірілген:** Траекторияның орта бөлігінде телебағыттау және соңғы кезеңде басты бағыттауды қоса алғанда, әртүрлі әдістердің үйлесімі.

**Алдыңғы әуе контроллері (FAC):** Алдыңғы шептерге жақын орналасқан жердегі күштер үшін ұшақты нысанаға бағыттайтын маман. Лазерлік белгілерді, радиобайланысты, жер бедерінің белгілерін немесе алауларды пайдаланады.

**Автоматтандыру:** Автоматтандырылған жүйелер (мысалы, SPRUT) әуе операцияларын нақты уақыт режимінде үйлестіру үшін қолданылады.

### Бағыттау түрлері:
**Радар:** Нысананы бақылау және бағыттау үшін радарды пайдалану.

**Лазер:** Нысананы лазерлік көрсеткішпен жарықтандыру.

**Оптикалық/теледидар:** Пассивті, жоғары дәлдіктегі, жасырын.

**Спутник:** Спутниктік навигация деректерін пайдалану.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жалпайту алаңшасы

**Жалпайту алаңшасы** (Площадка для расплющивания) — дайындаманың енін үлкейтуге арналған, қалыптың ажырама жазықтығында орналасқан әдейі терең жасалған алаң.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Блан

**Блан** — су, лимон шырыны, ұн және тұз қайнатпасы. Сондай-ақ тауықтың ақ етін, төсін және қанаттарын атайды.
## Дереккөздер
Долма

300px|нобай|Бұршақ долмасы мен жапырақ сармасы

**Долмa** — голубцыға жақын тағам, яғни өсімдіктекті қабықшадан (әдетте, жүзім жапырағы) және ет- дақылды салмадан (көбінесе күріш, пияз, сиыр еті турамасы) тұрады. 

Үстіне соус құйылып беріледі. Бұл Шығыс-Жерорта теңіз елдердегі ең танымал тағам. Өсімдіктекті қабығы көкөніс дақылдары (қырыққабат жапырағы) ғана емес, жеміс-жидектер — жүзім, қара қаракат жапырақтары қолданылуы мүмкін. Салмамен толтырылған көкөністер мен жемістер де долма деп аталады, алма, айва, алмұрт, баклажан, қызанақ, картоп, пияз ішкі жағы алынып тасталады да, күріш, пияз, татымдықтар қой етінен тұратын салмамен толтырылады. Долманы пісіреді, не болмаса көмбелеп пісіреді.

## Дереккөздер


Санат:Шығыс асханасы
Санат:Қой еті тағамдары
Санат:Армян асханасы
Санат:Әзербайжан асханасы
Санат:Балқан асханасы
Санат:Грек асханасы
Санат:Грузин асханасы
Санат:Иран асханасы
Санат:Ирак асханасы
Санат:Өзбек асханасы
Санат:Түрік асханасы
Жалынды қыздыру

**Жалынды қыздыру** (Нагрев пламенный) — әдетте, бұйымның бөлімдерін тікелей жалынмен қыздыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Авиацияның орналасу ауданы

**  Авиацияның орналасу ауданы **— әскери-әуе күштерінің аэродромы (әуежайы) орныққан аумақ. Оған аэродром тораптары желісі мен әскери қимылдар ауданында орналасқан әр түрлі авиация түрлерінің жекелеген аэродромдары енеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жаққыш

**Жаққыш** — бояу және әр түрлі ұнтақ материалдарды қорама материалдарына қолмен жағатын, ұшы бар таяқша немесе шыбық.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бламанже

**Бламанже** (дұрысы бланманже;  — ақ және manger — жеу) — мөлдір емес (жемістерден жасалмаған) желелердің барлық түрі осылай аталады. Сүт, жұмыртқа, жарма немесе ұн қосылып желатинде жасалады, қант, татымдықтар, хош иістендіргіштер қосылады. Бламанже, әдетте, ақ, крем немесе ақшыл түсті болады. Бламанже тойымды тәтті тағамдарға жатады, сондықтан жеңіл түскі асқа (балық немесе көкөніс тағамдары) жалпы калориялығын теңестіру үшін беріледі.
## Дереккөздер
Биточкилер

**Биточкилер** - шабылған еттен пішінделген домалақ котлеттер; ұрылған котлеттердің орысша атауы.
## Дереккөздер
Қымтау

**Қымтау** (*Герметизация*) — аппараттардағы, машиналардағы, құрылыстардағы немесе сұйықтар мен газдарды сақтауға арналған сыйымдылықтардағы қабырғалар мен қосылыстардың өткізбеушілігін қамтамасыз етуге арналған. Қымтау тәсілдеріне қосылыстарды дәнекерлеу мен пісіру, газ өткізбейтін құйма тетіктерді, арнайы вакуум материалдарды, қымтақтарды, қымтағыштарды және тағы басқаларды қолдану жатады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бомба тастау шебі

**Бомба тастау шебі** — белгіленген сызыққа жеткен кезде ұшу аппараттарынан бомба тастау жүзеге асырылатын жергілікті жердегі шартты желі. Ол ұшу аппараттарының биіктігі мен жылдамдығын, бомбаның баллистикалық сипаттамасын, ұшу биіктігіндегі желдің жылдамдығы мен нысанаға шығу бағытын ескере отырып анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскери атташе

**Әскери атташе** (Военный атташе) — қызмет бабындағы адам. Өзі барған елде өз мемлекеті армиясының ресми әскери-дипломатиялық өкілі болып табылады. Ол екі елдің әскери ведомостволары (министрліктері) арасындағы әскери сипаттағы шерулерде, маневрлер мен өзге де рәсімдерде тұрақты байланыс ұстап отырады. Сонымен қатар әскери атташе елшінің /дипломатиялық өкілдік басшысының/ кеңесшісі қызметін атқарады. Үлкен мемлекеттерде әскери атташе әскери-әуе және әскери-теңіз атташесі болуы мүмкіи. Олар да өз елдерінің қарулы күштерінің ресми өкілдері болып табылады. Егер елде бір ғана әскери атташе болса, (әскери-әуе, әскери-теңіз), ол бүкіл қарулы күштердің өзге елдегі өкілі болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Драник

**Драник** — беларусь аспаздығының ұлттық тағамы. Үгілген картопқа үн қосылып, күнбағыс немесе зығыр майында пісірілген құймақтар. Драникгерге аздап сүзбе немесе жұмыртқа дәмін жақсарту және қамыр тұтқырлығын жоғарылату үшін қосуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Орташа квадраттық ауытқу

**Орташа квадраттық ауытқу** - тербелістің өлшемі стандарт δ, ол жиынтық көлемі n мәлім кезіндегі арифметикалық ортаның х варианттарының \bar{x} ауытқуларынан орташа квадраттық болып есептеледі:

: \delta=\sqrt{\frac{\sum\left(x-\bar{x}\right)^2}{n}};

Орташа квадраттық ауытқу варианттар бірлігінде білдіріледі және абсолюттік шама болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Бланкеттер

**Бланкеттер** ( — таза, ақ) — пирожный, пряник, печенье дайындауға арналған жартылай дайын өнім ретінде дұрыс, параллель сызықтармен кесілген қамыр немесе пісірме (бисквитті, қатпарлы) бөліктерді білдіретін кондитерлік термин.
## Дереккөздер
Авиацияның шабуыл қимылдары

**Авиацияның шабуыл қимылдары**  — авиацияның аласа биіктік пен аз қашықтықта көзбен көрінетін жер үсті немесе теңіз нысаналарын шабуылдауы. Маневрдің қарапайым және күрделі түрлерін қолдана отырып, авиация қарсыластың зениттік кұралдарының немесе жойғыш авиациясының қарсы тұрғанына қарамастан, адам күштері мен кұрлықтағы және теңіздегі ұрыс техникасын жоюы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жанама қыздыру

**Жанама қыздыру** (Нагрев косвенный) — аралық орта арқылы жылу көзінен бұйымға жылу берілетін қыздыру.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау