open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Еңбек мектептері

**Еңбек мектептері** - педагогикадағы бағыт, балаларды жан-жақты тәрбиелеуді олардың еңбек біліктері мен дағдыларының белгілі кешенін үйретумен, кәсіби бағдардың формаларымен қиюластырады. Алғаш рет бұл идея ерте утопиялық социализм өкілдерімен уағыздалды (Т. Mop, Т. Кампанелла), олар болашақ толық жетілген қоғамды ұйымдастыру жобаларында қоғам мүшелерінің енімді еңбекке қатысуын кездеген. Тәрбие мен білім беруде еңбек элементіне Реформацияның идеологтары, Жаңа дәуірдің көптеген педагогтары (Я. Коменский, Ж.Ж. Руссо, И. Песталоцци и др.) зор мән берген. Дьюи бойынша, еңбек - мектептегі оқу-тәрбие процесінің жүйеқұраушы өзегі. Еңбек мектебінің өкілдері политехникалық білімді, сауатты, іс-әрекет түрлерін жылдам ауыстыруға, шешімдерді дербес қабылдауға, өздігінен білім алуға қабілетті қызметкерді даярлау міндетін шешуге тырысты. XIX ғ. Батыста Е.М. теоретигі және ұйымдастырушысы Георг Кершенштейнер (1854-1932) болды. Кеңес мектебі бастапқыдан еңбек және политехникалық мектеп ретінде құрылды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жоғары мектептегі емтихандар

**Жоғары мектептегі емтихандар** - теориялық пәндер бойынша өткізіледі. Олар кіру, семестрлік, курстық, мемлекеттік болады. Пәнді оқыған оқытушымен (профессормен немесе доцентпен), сондай-ақ тиісті кафедра меңгерушісімен жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Экологиялық білім

**Экологиялық білім** - табиғат қорғау саласына ғылыми және педагогикалық кадрлар даярлауды мақсат ететін арнаулы білім.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Оқу топсеруендері (экскурсия)

**Оқу топсеруендері (экскурсия)** - әртүрлі заттарды, құбылыстарды табиғи, қалыпты жағдайда немесе мұражайларда, көрмелерде бақылауды және зерттеуді ұйымдастыруға мүмкіндік беретін оқу-тәрбие жұмысының нысаны мен әдісі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Қиыстыруға (ұластыруға) негізделген эксперимент

**Қиыстыруға (ұластыруға) негізделген эксперимент** - әуелден белгілі болған әдістемелерді жаңадан конструктивті біріктіре отырып, бұрын қолданылмаған түрде пайдаланатын эксперимент түрі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Адастыру (нәтиже)

Келіссөздер барысында, келісімшарт, мәміле жасауға алып келген, бір тараптың (немесе оның агентінің) жалған мәлімдеме жасау нәтижесі. 

Мәлімдемелер, егер: 

а) айғақтар (бағалаулар мен пікірлер емес) болған кезде; 

б) екінші тарапты, осы айғақтарды есепке ала отырып, әрекет етуге мәжбүр ету ниетімен жасалса; 

в) елеулі түрде адастырушылықтарға апарып соқтырса, жалған болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Педагогикалық эксперимент

**Педагогикалық эксперимент** - педагогика мәселені шешудің жаңа, анағұрлым тиімді әдістерін іздеу мақсатында оқу немесе тәрбие жұмысы аласында ғылыми койылатын тәжірибе, сынақ; педагогика құбылыстардағы себептік-салдарлық байланыстарды зерделеу жөніндегі зерттеу жұмысы, бұл мыналарды қамтиды: пед. құбылысты және оның ағысының жағдайларын тәжірибеде модельдеуді; зерттеушінің педагогикалық құбылысқа белсенді ықпал етуін: педагогикалық ықпал мен әрекеттесу нәтижелері мен үндестігін өлшеуді; педагогикалық құбылыстар мен процестердің бірнеше рет қайталануын.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Радикалды эксперимент

**Радикалды эксперимент** - бұрын аналогы, прототипы болмаған, жаңашыл тұрғыдан қаралатын жаңа тәжірибенің пайда болғанын негіздейтін эксперимент.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Эксперименталды алаң (сынақ алаңы)

**Эксперименталды алаң (сынақ алаңы)** - ізденіс қызметін ұйымдастырудың ерекше үлгісі, нұсқасы қатаң анықталмаған (тек қана идеясы, жалпы көрінісі бар) білім беру, тәрбиелеу және оқушылардың дамуы тәжірибелерінің жаңа қағидасы сол іс-әрекеттің барысында қалыптасады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Экстериоризация

**Экстериоризация** ( - сыртқы) - ішкі, психикалық іс-әрекеттен сыртқы, заттық іс-әрекетке ауысу процесі.

**Экстериоризация** — ішкі ақыл-ой әрекетінің сыртқы іс-әрекеттерге айналуы. Іс-әрекет бірлігі ретінде интериоризация ұғымына кері байланысты түсіндіреді. Іс-әрекеттің қос жоспарлығының бір жағын талдап түсіндіруде психологтар пайдаланады. Мәселен, сөйлеу кезінде айтатын сөздердің ішкі сөйлеммен құрастыру процесін айтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Экстернат

**Экстернат** - оқушылардың оқу орнының курсын сабақтарға қатыспаусыз дербес оқып, кейін осы курс бойынша емтихан тапсыруларына негізделген оқыту жүйесі. Оқушылар экстерндер деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сыпайы бейтараптық

Шетел азаматы, әлдебір шетел мемлекетінде болған кезінде, сол мемлекеттің тұрғындарын қорлап, тіл тигізбеуі үшін өз таңдауы бойынша сол елдің салттары мен дәстүрлерін ұстануға (немесе ұстанбауға) бел байлаған мінез-құлық. мәнері мен іскерлік этикасы. Мәселен, іскер еуропалық, Жапонияда болғанда, қолмен амандасудың орнына, өзінің жапондық әріптесіне иіліп сәлемдесе алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Модификациялық эксперимент

**Модификациялық эксперимент** - бұрыннан белгілі әдістемелерді, тәсілдерді жетілдіруді, модификациялауды, сынауды ұсынатын эксперимент, яғни аналогы немесе прототипы болған. Бұдан бұрын қолданылған, бірақ ұмытылып қалған және жаңаша жағдайда қайтадан қолдануға болатын экспериментті де қосуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Элективтік принцип

**Элективтік принцип** - оқушылардың өзі оқу пәндерін таңдап алу принципі. Оқудың белгілі жылынан бастап пәндердің кейбіреуі ғана міндетті болып табылады, басқаларын оқушылар ұсынылған пәндер санынан таңдап алады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Элементарлық мектеп

**Элементарлық мектеп** - бастауыш мектеп синонимі. «Элементарлық мектеп» термині шет елдерінде кең тараған. «Элементарлық мектеп» атауы орта оқу орындарының мектептердің айрықша типі ретінде рәсімделуіне байланысты қолданысқа енді. Оқыту мазмұны барлық елдерде шамамен біркелкі: ана тілі (оқу, жазу), арифметика, тарих, табиғаттану, сурет, ән және басқалар.
## Дереккөздер


Санат:Мектептер
Элементарлық курс

**Элементарлық курс** - әлдеқандай саладағы элементарлық білімдер шеңберін белгілейтін термин, сондай-ақ осы саладан алынған жай мәліметтерді жүйелі баяндайтын оқу басшылығы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Даниил Борисович Эльконин

**Эльконин Даниил Борисович** (16.02.1904, Новосанжар ауданы - 4.10.1984, Мәскеу) - кеңес психологы, психология  ғылымдарының докторы, профессор.

Эльконин бала және педагогиктар психологиясының әр түрлі мәселелерін зерттейді. Ол ойынның психологиялық табиғаты мен пайда болуын, оның мектепке дейінгі жастағы балалардың дамуы үшін маңыздылығын, ауызша және жазбаша сөйлеудің психологиялық айырмашылықтарын, оқуға бастапқы рет үйретудің жаңа әдісінің психологиялық негіздері туралы мәселелерді зерттеді, эксперименттік әліппе жасады. 1959 жылы Эльконин бастамасымен Психология институтының жанында эксперименттік мектеп ашылды, онда білім игерудің жасқа байланысты мүмкіндіктері және бастауыш оқыту бағдарламаларын құру принциптері пысықталады. Эльконин жетекшілігімен тұлғаның жасөспірімдік шақтағы ерекшеліктері зерттелуде.

## Дереккөздер


Санат:16 ақпанда туғандар
Санат:1904 жылы туғандар
Санат:Полтава губерниясында туғандар
Санат:Новосанжар ауданында туғандар
Санат:4 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1984 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Психология ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО Педагогика ғылымдары академиясының корреспондент мүшелері
Санат:КСРО педагогтары
Санат:КСРО психологтары
Санат:Космополитизммен күрес құрбандары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университетінің психология факультеті түлектері
Санат:Букварьлар авторлары
Санат:Ресей мемлекеттік педагогика университеті түлектері
Санат:Ұлы Отан соғысы саяси жұмысшылары
Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы

**Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы** - адамның сезімдері мен күйзелістерінің бағытталуы. Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы былай бөлінеді: альтруистік (басқа адамдарға ықпалдасу, көмектесу, қамқоршы болу қажеттілігі); коммуникативтік (қарым-қатынасқа, достық қатынасқа, ықыластас сөйлешуге қажеттілік); глориялық (өзін-өзі бекітуге, атаққа, қадірге қажеттілік); романтикалық (құпиялылыққа, төтеншелікке ұмтылыс); гностикалық (күрделі мәселелерді түсінуге, шешуге ұмтылыс) және т.б. Арнайы тест арқылы айқындалатын Тұлғаның эмоционалдық бағытталуы пед. іс-әрекеттің белгілі бір түріне кәсіби жарамдылықтың сипатын анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Заттай дәлелдемелер

# Қылмыстық іс жүргізуде — қылмыс қаруы болды деп ойлауға негіз болса, немесе өзінде қылмыстың ізі сақталып қалса, немесе қылмыстық әрекеттің объектісі болса, сондай-ақ ақша мен өзге де бағалы заттар, қылмысты анықтауға, істің іс жүзіндегі мән-жайын белгілеуге, кінәлілерді табуға не айыпты жоққа шығаруға немесе жауаптылықты жеңілдетуге құрал болуы мүмкін басқа да заттар мен құжаттар не заттай дәлелдемелер.
# Азаматтық іс жүргізуде — істің маңызы үшін қатысы бар күйде, жағдайды анықтаудың құралы ретінде қолданылуы мүмкін заттар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сёма

**Сёма** ( - белгі) — мазамұн турғысында ен кіші, ен түпкі бірлік (единица). **Сёма** шындық өмірде белгіленген заттар мен құбылыстардың түрліше қасиеттерінің тілдегі қарапайым бейнесін білдіреді. Мысалы, тарихи тұрғыда туркі-моңғол тілдеріне (не кәбіне) *ортак қой — қошқар — қозы — қошақан — қотан — қотшы — қойшы т.б.* сөздердің бәріне ортақ **Сёма** *қо* морфында (бастапқы түбір) беріліп тұр. Бұл жерде *қо* Сёмасы нақты затты атап білдіріп тұрған жоқ, оңда тек жоғарыдағы сөздердің түпкі мағыналық бірлігіне мензеу бар. Формалық тұрғыда **Сёма** морф денгейіне сәйкес келеді. **Сёма** сөздің қарапайым мағынасын білдіретін семеманың варианты түрінде көрінеді. Семема — **Сёмаға** қарағанда мағынаның неғұрлым жоғары денгейін білдіретін бірлік. Семеманың құрылымы семалар арқылы анықталады.

Семеманың иерархиялық жүйесіндегі ен негізгі бөлшегі — архисема, ол белгілі топтағы тіл бірліктерінің бәріне тән жалпы категориялық белгілерді жинақтап білдіретін тектік сипатқа ие. Мысалы, әке сөзінің архисемасы —туыс мәнін білдіреді, жіктегенде оның түр-тұқымдық (ср. жыныстық) түрлері анықталады: **әке — туған әке — тікелей туыс, қаны бір туыс — тікелей қатынастағы бірінші ұрпақ.** Сөйтіп, ол туыстық терминнің семантикалық өрісіндегі басқа терминдерден ерекшеленеді. Мысалы: *әке—шеше, әке— бала, әке — өгей әке, әке — ата, үлкен ата т. б.*

Сонымен бірге **Сёма**— сөздің мағыналық тұрақты негізінен заттар мен құбылыстардың эр түрлі жағдайын білдіретін контекстуалды **Сёма** бөлініп шығады. Оған сөздін эр түрлі жағдайға байланысты мәтін ішінде туатын ауыс мағыналары жатады. Мысалы:  жоғарыдағы әке сөзін жастардың үлкен адам мағынасында қолдануы, одан туындаған *"әкелік қамқорлық", "өкелік парыз", "әкелік міндет"* сияқты тіркестік ұғымдар осыған жатады. Лексикалық мағынадағы Сёманың түбір сөздерде Формалды арнайы көрсеткіші болмайды. Сёмалық талдау тілдің сөздік құрамын идеографиялық сипаттауда, арнаулы сөздіктердің ,теориясы мен практикасында өте манызды.

"Сёма" терминімен қатар мазмұндық тұрғыда ен кіші бірлік мағынасында **"[[семантикалық бөлік]]", "[[дифференциалды семантикалық элемент]]", "[[семантикалық көбейткіш]]", "[[семантикалық маркер]]"** т. б. терминдер қолданылады.

## Тағы қараныз:
* Семантика
* Семантикалану
* Семантикалық архайзм
* Семасиология
* Семилогия
* Семиотика
* Семитология

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Қазақ тілі
Санат:Семантика
Санат:Грамматика
Санат:Лексикология
Жерге заттық құқық

**Жерге заттық құқық** - Заттық құқық болып саналатын жер пайдалану құқығы, Жеке меншік құқығын жүзеге асырудың бір түрі. 
Жер үлескісінің қожайыны, егер Қазақстан Республикасының Жер кодексі мен басқа да заңнамалық актілерде, одан басқа нәрселер көзделмесе, мемлекеттік органдардың, қандай да бір рұқсат беруін күтпестен, өзінің қалауы бойынша қожалық ету, пайдалану және өкімдік ету құқығын жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Жер құқығы
Роттердамдық Эразм

thumb|200px
**Дезидериус Эразм** (кейде **Роттердамдық Эра́зм**, немесе тек **Эра́зм** (1466-1536) - ренессанс дәуірінің гуманисті, философ, жазушы, педагог. Негізгі педагогикалық еңбектері: «Балаларды ерте және тұрарлықтай тәрбиелеу туралы», «Оқыту әдісі туралы», «Балалар қылықтырының әдептілігі турапы кітапша», «Ақымақтыққа мадақ», «Қарапайым әңгімелер». Әлемдік педагогикада алғаш рет тәрбиенің онсыз баланың дамуы мүмкін емес деген әмбебап құрал ретіндегі мәнін көрсетті. Баланы туғанынан бастап тәрбиелеу және мұны ата-аналары істеуі тиіс деп санаған. Тәрбие процесінде - діни, ақыл-ой, адамгершілік, дене тәрбиесінде - баланың жас шама мүмкіндіктерін ескеру, тәрбиеленуші баланың бейімділіктері мен қабілеттерін мүмкіндігінше ерте білу керек және соларға оқытуда сүйенуі тиіс. Эразм Роттердамдық балалықты қорғады, бұл ол өмір сүрген заман үшін едәуір жаңа пікір, педагогикаға қосқан түбегейлі үлес болды.

## Дереккөздер


Санат:Пацифистер
Санат:Германия философтары
Санат:Голландия философтары
Педагогикалық этика (әдеп)

**Педагогикалық этика (әдеп)** - моральдің (ізгіліктің) тұтас педагогикалық процесс жағдайында қызмет етуінің ерекшелігін білдіретін этиканың құрамды бөлігі; мұғалімнің адамгершілік іс-әрекетінің әрқилы аспектілері туралы ғылым. Педагогикалық этика пәні - әдеп педагогтың санасындағы, мінез-құлқындағы, қатынастары мен іс-әрекетіндегі көріністердің заңдылықтары. Педагогикалық этика-бұл педагогикалық іс-әрекеттің моральдық сипатын және педагогикалық іс-әрекетке байланысты қатынастарды қамтамасыз ететін мұғалімнің мінез-құлқының нормалары мен ережелерінің жиынтығы; мораль көрінісінің шығу тегі мен табиғатын, құрылымын, функциялары мен ерекшеліктерін зерттейтін ғылым.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Этика
Қан сынамасын алу

Криминалистикада — айғақты дәлелді (мысалы спиртті ішімдіктің, дәрі-дәрмектердің ізінің бар болуы, қанның тобын анықтау) қамтамасыз ету үшін медицинаның адам ағзасына ену жағдайы. 

Тірі адамның қан сынамасын дәрігер иненің көмегімен шынтақ күре тамырынан алады. Өліктің қан сынамасын жүректен, жарақаттан және қойылған қаннан алуға болмайды, ол жамбастағы беті ашылған артериядан алынады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Эмоционалдық жұқтыру

**Эмоционалдық жұқтыру** - өзінің эмоциялық күйін сөзбен емес, сөйлеудің ырғағы, екпіні, дауыстың күші мен тембрі, қозғалыс, мимика арқылы көрсету жолымен адамға ықпал ету. Эмоционалдық жұқтыру тәсілдерін меңгеру мұғалімнің педагогикалық шеберлігінің міндетті компоненті болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Этнопедагогика

**Этнопедагогика** - ( - халық, *pedagogike* - бала тәрбиесі туралы ғылым) - педагогика ғылымының саласы. Оның қарастыратындары: 1.Нақты халық (ұлттық педагогика) үшін дәстүрлі тәрбие және оқыту түрлері, әдісі, міндеті, тапсырма және мақсаттарын зерттеу; 2. Әр түрлі халықтарға тән тәрбиемен оқудың салыстырмалы спецификасының зерттеуі; 3. Сол немесе басқа этникалық қоғамның өкілдерін оқытумен тәрбиелеудегі ұлттық психологияның әсерінің анализі; 4 Оқыту әсерімен педагогикалықтың жүзеге асырылуы және ұйымдастырылудағы бұл процестің заңдылықтарының есебі
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Парақорлық

Мемлекеттік қызметтер атқаруға уәкілетті адамның не оған теңестірілген адамның, өзі немесе делдал арқылы пара берушінің немесе оның өкілі болған адамның пайдасына жасаған іс-әрекеті (әрекетсіздігі) үшін ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік, мүлікке құқығы немесе мүлік сипатындағы пайда түрінде пара алуы, егер, мұндай іс-әрекет (әрекетсіздік) мемлекеттік қызметтер атқаруға уәкілетті адамның не оған теңестірілген адамның қызметтік өкілеттігіне кіретін болса не ол қызметтік жағдайына байланысты осындай іс-әрекетке (әрекетсіздікке) мүмкіндік жасаса, сол сияқты жалпы қамқоршылығы немесе қызметі бойынша жол беруі.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыс
Этнопедагогикалық аксиология

**Этнопедагогикалық аксиология** -( - xaлық + pedagogike - тәрбиe + ахіа - құндылық + logos - cөз, оқыту) - осы немесе басқа халық қоғамдастық өкілдерінің ауызша халық шығармашылығында сақталған, тәрбиелеудің сөйлеу құралдарының педагогикалық мағынасына негізделген, этнопедагогикадағы ғылыми бағыт.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Этнопедагогикалық эпистемия

**Этнопедагогикалық эпистемия** ( - мағына) - (синонимдері: этнопедагогикалық таным, этнопедагогикалық эпистемалогия, этнопедагогикалық таным теориясы) - нақты халық үшін мағыналы педагогикалық ой (білім), тәрбие беру (педагогикалық) құжаттар жиынтығының бөлінуінде тұратын, педагогикадағы ғылыми бағыт. Этнопедагогикалық эпистемияның ең басты идеясы, әлеуметтік тәжірибесі мен ұлттық салт- дәстүрдегі тәжірибе өнерімен (шығармашылығымен) байланысты ұлт тәрбиесінде жеке тұлға идеалы. Этнопедагогикалық эпистемияның мақсаты - ұлттық педагогикада және ұлттық фольклорда тәрбиеге сай келетінін табу, сонымен қатар, сол тәжірибеде халықтың педагогикалық ойының өзіндік моделін құру.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Әкімшілік жазалардың түрлері

**Әкімшілік [[құқық]] бұзушылық жасағаны үшін қолданылатын жазалар**:
*	ескерту жасау;
*	әкімшілік айыппұл салу;
*       әкімшілік құқық бұзушылықты жасау құралы немесе оның тікелей объектісі болған затты, өтемін төлеп алу;
*	әкімшілік құқық бұзушылық жасау құралы немесе оның тікелей жасау объектісі болған затты, сол сияқты әкімшілік құқық бұзушылықты жасау салдарынан алынған мүлікті тәркілеу;
*	арнаулы құқықтан айыру; лицензиядан айыру, т.б.;
*       жеке кәсіпкердің қызметін тоқтата тұру немесе оған тыйым салу;
*       заңсыз салынып жатқан немесе салынған құрылысты мәжбүрлеп бұзып тастау;
*	әкімшілік қамауға алу;
*       шетел азаматын немесе азаматтығы жоқ, адамды Қазақстан Республикасының шегінен әкімшілік жолмен кетіру.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Эфебия

thumb|120px
**Эфебия** — ежелгі Грекиядаға 18–20 жас аралығындағы бостандықта туған бозжігіттерді әскери және азаматтық қызметке даярлау үшін мемлекеттік әскери- дене тәрбиелеуінің жүйесі. Б.д. дейінгі V ғ. II жартысында қалыптасты. Эфебтер (ягни Эфебия өткендер) мемлекеттік заңдарға, билікке бағынуға, отан үшін жан қиюға серт берген. Отрядтарға ұйымдастырылып, олар бір жыл бойы гимнастикамен, садақтан атумен, дротик лақтырумен айналысқан. Екінші жылы эфебтер әскери қорғандарды салуды үйренген, әскери гарнизондарда күзет қызметін атқарған, халық мерекелері мен жиналыстары кезінде тәртіпті қорғаған, шекаралық күзетті жүзеге асырған, әскери-теңіз ісін зерделеген, маневрлерге қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Виктимология

**Виктимология** — криминология бөлімі, қылмыс құрбанының доктринасы, қылмыстық әрекеттің құрбанына айналуы мүмкін жеке немесе топтық құрбандар туралы ғылым. Виктимология латынша vіctіma (құрбан) және грекше - logos (ілім) деген екі сөзден тұрады, яғни құрбан туралы ілім дегенге
келеді.

Қылмыс құрбаны туралы ғылым, криминологияның бір бөлімі. Виктимология құрбан болған адамның жеке басын, қылмыскер мен құрбан арасындағы қатынасты, қылмыс пен қылмыскерліктің туындау себебіндегі оның рөлін зерттейді. Виктимология осы негізде қылмыстың құрбанына айналу ықтималдылығын, қылмыс құрбанымен жұмыс істеу тәсілін болжайтын теорияны жасайды; сондай-ақ қылмыс құрбаны болуы мүмкін адамдарды қорғау тәсілі туралы ақпараттар береді.

## Дереккөздер

Санат:Криминология
Зейгарник әсері

**Зейгарник әсері (аяқталмаған әрекет әсері)** - адам аяқтамаған әрекеттерін жақсырақ есте сақтауында тұратын құбылыс. Педагог ойды аяғына дейін жеткізбей, тәрбиеленушінің өзі оны түсінуі және дербес аяқтауына апарғанында, кез келген пед.ықпалдың тиімділігі артады. Осындай жағдайда бұл ой оқушылармен дербес игерілген тәрізді қабылданады.
## Дереккөздер


Санат:Жады
Ореол әсері

**«Ореол» әсері** - адамдар бір-бірін ақпарат тапшылығы жағдайында қабылдаудың әсері, онда қарым-қатынас серіктесін оң немесе теріс бағалауға ол туралы басқа адамдардан алынған ақпарат елеулі ықпал тигізеді. Жиі тәрбиешінің тәрбиеленушіге қарым-қатынасы осындай ақпаратпен белгіленеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық тиімділік

**Педагогикалық тиімділік** - оқу мақсаттарының белгіленген немесе ықтимал мақсаттармен салыстырғанда (мысалы, оқушының оқытылмағандықтан оқытылғандыққа өтуі) іске асу дәрежесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Эвристикалық ювенология

**Эвристикалық ювенология** - артық жүктемеден кейін қайта белсендену, мәңгі шығармашылық, қозғалыс идеясы; оқушыларды өзін-өзі реттеу әдістеріне оқыту және олардың экстремалды жағдайларға бейімділігін, өзінің дене және моральдық күйін реттеуін арттыру, денсаулық мәселелерінде хабардар болуды үйрету.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Этноцентризм

**Этноцентризм** ( - тайпа, топ, халық - орта) - адамның қоршаған ортаның нақтылығының құбылысын эталон қасиеті ретінде қарастырылатын өзінің этникалық қоғамдастықтың позициясымен бағалау мен қабылдауға бейімделуі. Бір топ орталық, ал қалғандары осы топқа негізделіп бағаланатын жағдайдағы қоғамға деген көзқарас.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Әлеуметтану
Оқушының мені

**Оқушының мені** - бала өзін оқушы ретінде білу және түсіну жөніндегі бейнелері мен білімдерінің кешені. Оқушының өзі туралы бейнелері мен білімдері бірмәнді емес, кейде тіпті қарама- қайшы болады және оқушының тәртібін, оның сыныптағы жетістіктерін шарттайды. Оқушының басқа адамдардың бағалау тұжырымдарын қабылдауына оның өзін-өзі бағалауы, өзінің бейнесі тәуелді. Бастауыш мектеп оқушыларына оларды мұғалім бағалауы, жоғары сынып оқушылары үшін - жолдастарының бағалауы маңызды. Жоғары сынып оқушыларының көбіне өзін-өзі түсінуін сақтауға немесе оны жоғарылатуға ұмтылу тән.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ясли – балабақша

**Ясли – балабақша** — бір-бірімен сабақтасып байланысқан және бір мектепке дейінгі бала мекемесін құрайтын мектепке дейінгі және оның алдындағы жастағы балаларды қоғамдық тәрбиелеудің сатылары.

## Дереккөздер


Санат:Мектепке дейінгі білім
Санат:Педагогика
Жалпы фонетика

Жалпы фонетика— тілдердегі жалпы дыбыстық заңдылықтар мен ерекшеліктерді зерттейтін тіл білімнің саласы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жалпыхалықтық тіл

Жалпыхалықтық тіл— белгілі бір халықтың (этностың) ауызекі сөйлеу тілінде кен қолданылатын, жұмсалу өрісінде стильдік шек қойылмайтын тіл. Жалпыхалықтық тіл бір тектес тілдік ұжымның тілі ретінде қалыптасады, тіл құрылысы жағынан ол ұлттық тілдің негізі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жанама кірме сөздер

**Жанама кірме сөздер** — кірме сөздердің бір тілден екінші тілге үшінші бір тілдің көмегімен ауысуы.
*Мысалы, қазақ тіліне араб-парсы сөздері тәжік, өзбек, татар тілдері арқылы ауысқан.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жанама сабақты етістік

Жанама сабақты етістік— жанама септік формасындағы объектіге қимылдың ауысатынын білдіретін етістік. Жанама сабақты етістік сабақты етістіктер сияқты өзінін мағынасын ашатын объектілердің болуын қажет етеді. Қазақ тілінде жанама сабақты етістік деп аталатын етістік термині жоқ, бірақ бірқатар салт етістіктер етіс жұрнақтарын қабылдауы арқылы сабақты етістікке айналып, объектіге тікелей катысты болады. 
*Мысалы, : оян — оят, жет — жеткіз, күл — күлдір.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жанама септіктер

**Жанама септіктер** — атау септіктен басқа септіктер. Егер атау септік зат есімнің сөйлемде өзгеріссіз қолданылатынын, дербестігін білдірсе, жанама септіктер зат есімнің бағыныштылығын, сабақтастығын білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жанама толықтауыш

***Жанама толықтауыш***— барыс, шығыс, көмектес және жатыс септіктерінің бірінде тұрған немесе туралы, жөнінде, жайында деген септік шылаулармен айтылатын толықтауыштар. Жанама толықтауыш сабақты және салт етістіктермен алшақ байланыста тұрып, оларды жанама түрде толықтырады. Субъектінің қимыл-әрекетін, күйін білдіретін етістіктер.  Жанама толықтауыштарды меңгеріп, олардың жоғарыла айтылған септіктердің бірінде тұруын талап етеді. Жанама толықтауыш іс-қимылға объект ретінде катысатын затты білдіреді. 
Жанама толықтауыштар білдіретін объектілік қатынастар мынадай: 
# барыс септігінде келіп, іс-қимылдың кімге, неге арналғанын, бағытталғанын білдіреді: Батырға таяқ, та жарақ, (мақал); 
# барыс септігінде келіп, іс-әрекетке, санаға катысты объектілерді білдіреді: Білгенге жол бос (Абай), Хатқа жүйрік сол қалқа мұсылманша ("Жалғыз арша"); 
# шығыс септігінде келіп, заттың тегін, іс-әрекеттің шығу объектісін, тегін білдіреді. Тастан сарай салғызды (Ы. Алтынсарин), Сөйлеуден қашты; 
# көмектес септігінде келіп, іс-әрекетке бірлестікті, ортақтықты білдіреді: Тау тасымен көрікті, ел жасымен көрікті (мақал); 
# жатыс септігінде келіп, кімде? неде? деген сұрақтарға жауап беріп, іс-әрекеттің, сапанын затқа тән екендігін білдіреді: Көкіректе жамандық еш ниет жоқ, (Абай). Ср. Тура толықтауыш.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Жанды — жансыздық категориясы

**Жанды — жансыздық категориясы** — адамды қоршаған дүниенің жанды-жансыз болып бөлінуін білдіретін ұғымдық, синтаксистік семантикалық категория. Жанды — жансыздық категориясы тілдердің бәрінде бірдей емес. 
*Мысалы, орыс тілінде жанды категорияға тек тірі жанды (адам, жан-жануар) білдіретін зат есімдер (человек, кошка), жансыз категорияға тірі табиғатқа жататын зат есімдер (озеро, дерево, ручка) жатады. Ал қазақ тілінде жанды категория кім? деген сұраққа жауап беретін адамды не оның кәсібін білдіретін зат есімдер (әйел, бала, студент, малшы), жансыз категорияға адамнан басқа не? деген сұраққа жауап беретін жанды-жансыз зат есімдер (ит, сиыр, ағаш, су) жатады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жапон жазуы

**Жапон жазуы** — иероглифтер мен буын белгілерінен тұратын, ана деп аталатын идеографикалық-силлабикалық аралас жазу. Жапонияда 5 ғасырдың қытай иероглифтерін ауысып қолданған кездер болған, таза иероглифтерден канаға дейін жазудың бірнеше түрі қолданылған. Онда жазу бағыты жоғарыдан темен, оннан солға қарай және көлденең жазу да кездеседі. 19 ғасырдан бастап Жапонияда латын жазуы қолданылады, бірақ ол кен таралмаған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

Санат:Лингвистика
Санат:Жапон тілі
Жапонтану

**Жапонтану** — Жапонияны зерттейтін ғылымдар жиынтығы, жапонтану тіл білімі жапон тілін зерттеумен шұғылданады. Жапонияда тілдік ұғым туралы түсініктер 8 ғасырда қытай иероглифтерімен жазылған көне ескерткіштерді зерттеуден басталады. 9 ғасырдың бастап буын жазуының ұлттық жүйесі – кана қалыптасқан, 11 ғасырда үнділердің әсерімен кананын фонетикалық жүйені білдіретін әліпбиі – годзюон пайда болған. 11– 12 ғ. көне мәтіндерді түсіндіру жұмысы жүргізілген. 
*17ғ. Кэйтю 8 ғасырдағы фонетикалық жүйеге сүйеніп, тарихи орфографияны жасаған.
*18 ғ. 2-жартысымен 
*19 ғ. 1-жартысында жапон тілдік дәстүрі қарқынды дамыды. Н.Мотоори, Н. Фудзитани, Г. Тодзе т. б. көне жазулар мен фонетиканы зерттеуді жалғастырады, сөз таптарынын классификациясын жасады. 
*19 ғ. бастап Жапонтануға Еуропа тіл білімі ықпал ете бастады.
*20 ғ. 1-жартысында Жапонияда бір катартеориялық еңбектер жарық көрді. Е. Ямада психологиялық мектеп идеясын дамытты; Д. Мацусита грамматикалық соны концепция ұсынды; Ф. де Соссюр идеяларын дамытқан С. Хасимото еңбектері Жапонтануға зор ықпал етті т. б. Еуропалықтардың жапон тілімен таныстығы 
*16 ғ. соңында басталды. Америкалық дескриптивтік әдістің өкілі Б. Блок Жапонтануда жана кезенді бастады, ол жапон тілінін фонологиясы мен грамматикасын дәстүрлі зерттеуден бас тартып, дескриптивтік әдісті қолданды. Ресейде жапон тілін зерттеу 
*18 ғасырда басталды. Содан былай орыс ғалымдары (Д. М. Позднеев, Е. Г. Спальвин т. б.) бірнеше сөздік, грамматикалар жасады. 
*20 ғ. 1-жартысында Е. Д. Поливанов жапон тілінін филологиялық жүйесін, акцентуациясы мен диалектологиясын түбегейлі зерттеді. Н. И. Конрад кеңес заманында жапон тілін зерттеушілер мектебінің негізін қалады. Жапон тілін зерттеуде Н. И. Фельдман, А. А. Холодович, Е. М. Колпаков, А. А. Пашковский т. б. көп еңбек етті. Жапон тілін зерттейтін орталықтар Токиода, бұрынғы КСРО-да (Мәскеу, Петербург, Владивосток) құрылған.

## Тағы қараңыз
*Шығыстану
*Корейтану
*Синология

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Electronic Journal of Contemporary Japanese Studies

Санат:Шығыстану
Жартылай ашық буын

***Жартылай ашық буын*** — сонор дауыссызға аяқталатын буын. 
*Мысалы: ар, ел, он, аң.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жартылай дауысты дыбыс

**Жартылай дауысты дыбыс** - фонетикалық қасиеттері жағынан дауыстыға жақын болғанымен, буын жасай алмайтын дыбыс. Қазақ тілінде бұған й,у дыбыстары жатады: жай, тaу, жа-йып, та-уып.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтас

Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтас— көп бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің бір түрі. Жарыспалы көп бағыныңқылы сабақтасты сөйлемдер басыңқы компоненттермен өз беттерінше тікелей байланысады. Ж. к. б. с. сөйлемдердің бағыныңқы компоненттерінің баяндауыштары бірыңғай тұлғада да, әр түрлі тұлғада да болуы мүмкін. Мысалы, : Жиын есіне түскенде, бетінен оты шықса да, мұғалімнің сөзіне көнбесіне Бектайдың шарасы болмады (М. Иманжанов). Ж. к. б. с. сөйлем бірыңғай көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем деп те аталады (К- Есенов. Құрмалас сөйлем синтаксисі. Алматы, 1995, 106-107-6.).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жас грамматизм

**Жас грамматизм** — 19 ғасырда 70 жылдарында Германияда салыстырмалы-тарихи тіл біліміне қарсы пайда болған Еуропа тіл біліміндегі бағыт.

Оның басты өкілдері А. Лескин, Г. Остроф, К. Бругман, Б. Дельбрюк, Г. Пауль (Лейпциг мектебінен), И. Шмидт, В. Щульце (Берлин мектебінен), С. Бугге, К. Вернер (Скандинавия елдерінен). Жас грамматизм терминін Лейпциг мектебіне байланысты алғаш қолданған ф. Царнке. Жас грамматизм  көзқарастарын әр түрлі кезеңде Ф. де Соссюр, ф. ф. Фортунатов, В. Томсен т.б. ғалымдар қолдаған. Жас грамматизм халықтың ұлттық "рухына" негізделген тілдің ішкі формасы туралы В. фон Гумбольдт ілімін; тілдің тарихқа дейінгі дамуы Және тарихи дәуірдегі кері кетуі, құлдырауы туралы және тіл дамуындағы алғашқы аморфты құбылыстан жалғамалы жүйе арқылы флективті құрылысқа дейінгі біртұтас глоттогониялық процесс туралы А.Шлейхер ілімін жоққа шығарды. Ж. тіл үзіліссіз дамиды дей отырып, тілді жеке адамдардың психофизиологиялық әрекетінің жемісі деп түсіндірді. Тіл білімінің мақсаты — өлі немесе жазба тілдерді зерттеу емес, жеке адамдардың сөйлеу әрекетін зерттеу деген теріс пікірде болды. Жас грамматизм тілдің дамуы мен қызметін айқындайтын негізгі тірек ретінде өзгермейтін фонетикалық заңдар мен аналогия заңына сүйенуді ұсынды. 20 ғасыр басында жас грамматизм ілімінің осы сияқты әлсіз жақтары айқындалып, оны әр түрлі позицияда А. Мейе, Г. Шухардт, И. А. Бодуэн де Куртенэ т. б. сынады. Дегенмен, жас грамматизм  Үнді Еуропа тілдері бойынша орасан мол материал жинастырып, тіл білімінің теориялық жағынан жетіле түсуіне, диалектология, лингвистикалық география, эксперименталды фонетика ғылымдарының дамуына ықпал етті.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жекеше зат есімдер

Жекеше зат есімдер— тек жекеше формада қолданылатын зат есімдер. Бұған деректі ұғымы бар күл, қар, үн, қаймақ, жүн; дерексіз ұғымдағы азаттық, сұлулық, бейбітшілік, қоғамдық және жалқы есімдер: Қазақстан, Алматы, Семей, Ӏле, Шу, Алтай, Алатау т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жекеше форма

Жекеше форма— заттың даралығын немесе жеке қолданылатынын білдіретін категориалдық форма, Мысалы, үй, дала. Көпше форма.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жеткізу өрісі

**Жеткізу өрісі** ( жазық, тегіс )— мазмұн өрісімен (к.) катар тілдің дербес екі өрісінің бірі. Жеткізу өрісінің  дыбыстық және графикалық құралдар арқылы көрінеді, адамның сөйлеу, есту мүмкіндігіне сай келуі қажет. Жеткізу өрісі мен мазмұн өрісінің арасында түбегейлі (семиотикалық) қайшылық бар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жетімсіз етістіктер

**Жетімсіз етістіктер**— жіктік тұлғаларын қабылдамайтын етістіктер. Мұндай етістіктер орыс тілінде кездеседі. Қазақ тіліне тән емес.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жинақтау категориясы

**Жинақтау категориясы**— бірыңғай заттардың жекеленбейтін жиынтығын, көптік мәннің тұтастығын білдіретін ұғымдық категория. Жинақтау категориясын бірліктің жоғарғы түрі деп те атайды (О. Есперсен). Логикалық тұрғыда Жинақтау категориясында жеке мен жалпы ұғымдардың ортақ белгілері сәйкесіп отырады. Тілде бұл, бір жағынан, грамматиканың көпше-жекеше категорияларынан, екінші жағынан, көптік мәндегі лексикалық сөздерден (су, топырақ,май типтес) көрінеді. Көптік мәнді есімдердің бірқатары есептеуге болатын жеке заттардан тұрады. Бірақ оның грамматикалық сандық категориядан айырмасы —Жинақтау категориясы үшін мәндісі сандық емес, сапалық қасиет, нақты бір зат атауы арқылы бірыңғай заттардың жиынтығын білдіруі. Тарихи грамматикалық көпше категориясы абстракты атаулармен байланысты Ж. к. категориясынан шыққан. Ж. к. тілдерде әр түрлі жолмен: көбінесе жеке зат атауларынан және аффиксация тәсілі арқылы жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жиілік

# **Жиілік** - уақыт аралығында цикл сандарының орындалуы қандайда бір периодтың процесс кезінде уақыт аралығына толық циклдың санының қатынасы.
# **Жиілік**— белгілі бір сөздің тілде қолданылу, таралу жиілігінің көрсеткіші.
## Жиілік түрлері
**Айналу жиілігі* - айналып тұрған дененің айналым санының айналуға кеткен уақытқа қатынасына тең шама.
**Номиналдық айналу жиілігі* - номиналдық қуаттылыққа арналған кәсіпорын - шығарушы көрсеткен қозғағыш біліктің айналу жиілігі.
**Циклдік жиілік* - 2\pi~-ге көбейтілген гармоникалық тербеліс жиілігі.

## Дереккөздер



Санат:Лингвистика
Санат:Транспорт
Ж-мен сөйлеу

***Ж-мен сөйлеу*** — бірқатар түркі тілдерінде сөз басындағы **й** дауыссызының орнына ызың **ж** дауыссызын қолдану. Мысалы: башқұрт, түрік, түрікпен, өзбек тілдеріндегі** йол/йул, йок/йуқ, йер** сөздері қазақ  тілінде жол, жоқ, жер болып айтылады. Сөз басында осы екі дауыссыздың қайсысы тән екеніне қарай түркі тілдері өз ішінде ж-мен, з-мен сөйлейтін тілдер болып, екі топқа бөлінеді. Я-мен сөйлейтін тілдерге азербайжан, түрік, түрікпен, өзбек, құмық, гагауз, башқұрт (әдеби тілі) тілдері, ж-мен сөйлейтін тілдерге негізінен қыпшақ тобының ноғайлы бұтағына кіретін қазақ , қарақалпақ, қырғыз тілдері, сондай-ақ қырымтатар тілінің шөл диалекті жатады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Жоқ және иә сөздері

**"Жоқ" және "иә" сөздері** - грамматикалық, стилистикалық қолданылуы жағынан ерекшеленіп тұратын сөздер. Ауызекі сөйлескенде сөйлем ретінде кездеседі. Диалог сөздерде көбінесе сөйлемнің басында тұрады да, өздерінен кейінгі сөздерден үтірмен ажыратылады. 

Мысалы: 
— Кешіккен жоқ па ?

— Жоқ.

— Өзіңіз сөйлесесіз бе?

— Иә, өзім сөйлесем (Ә. Нұрпейісов). Кейде бұл сөздер қарсылық мәнінде көтеріңкі айтылып, соңынан леп белгісі қойылады. Мысалы:

— Ділдә демексің бе?

— Иә! Ділдә болса қайтушы еді? (М. Әуезов).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Женева мектебі

Женева мектебі— Ф. де Соссюр идеяларына сүйенетін және Женева университетінің дәстүрін дамытатын тіл біліміндегі әлеуметтік бағыттағы мектептердін бірі. Ж. м. оқымыстыларының алғашқы ұрпағы — Соссюрдің шәкірттері Ш. Балли, А. Сеше, С. О. Карцевский, екінші ұрпағы — А. Фрей, Р. Гёдель т.б. Женева  мектебінің негізгі зерттеу нысаны әр түрлі тілдердің, әсіресе француз тілінің, материалдары негізінде қарастыратын жалпы тіл білімі проблемалары, индивидуалдық және әлеуметтік құбылыстардың тіл мен сөйлеудегі өзара қатынасы, тіл мен ойлаудың байланысы, семитология, семантика және синтаксис мәселелері. Соссюрдің "Мемуар о перво¬начальной системе гласных в индоевропейских языках" (1879) енбегі, оны бүкіл әлем алдында танытты, себебі бүл еңбекте морфологиялық деректерге сүйеніп, ғылымға фонология жүйесін кайта жаңартудың жана принципі енгізілді. 
*1916 ж. Балли мен Сеше Соссюрдін "Курс общей лингвистики" атты енбегін шығарды. Онда 20 ғ. тіл біліміне, сол сияқты құрылымдық лингвистиканың дамуына зор ықпалын тигізген Соссюря 14көзкарастары баяндалған. Соссюр сөйлеу қызметінің әр түрлі көріністерінен тіл мен сөйлеуді (сөз) бөліп көрсетті. Тіл — таңбалар жүйесі, әлеуметтік және психологиялык күбылыс ретінде тіл лингвистикасында, ал сөйлеу (сөз) — индивидуалдық, „сихофизиологиялык күбылыс ретінде сөйлеу (сөз) лингвисти¬касында зерттелуге тиіс. Сөйлеушілер алдыңғысына салғырттық білдірсе, соңғысын белсенді түрде қабылдайды. Соссюр лингвистиканы коғамдық таңбалардың өмір сүруін зерттейтін жана ғылымның бір бөлімі деп қарап, оны әлеуметтік психологиямен бірге семитология деп атады. Оның концепциясы бойынша лингвистикалық таңбаның бірінші ерекшелігі — екі жақты мәндегі құбылыс ретінде белгіленуші (ұғым) мен белгілеушінің (дыбысталуы) бірлігі екендігінде. Лингвистикалық таңбаның екінші ерекшелігі —тіл бірліктерінің сөйлеу үстінде қатаң жүйемен бір қатарда орналасуы арқылы өрістеп отыратындығында. Тіл — синхрондық (статикалық), ал сөз — диахрондық (эволюциялық) лингвистиканың нысаны. Тіл сонымен бірге ішкі лингвистиканың нысаны болғандықтан, "өз ішінде, өзі үшін" қарастырылады. Тіл тарихының халық тарихымен байланысы, әдеби тіл мен диалектілерді зерттеу, тілдің географиялық орналасуы т. б. сыртқы лингвистикаға жатады.
Соссюр концепциясының тілдік жағы И. А. Бодуэн де Куртенэ, Н. В. Крушевский, У. Д. Уитни идеяларымен ұштасып жатыр. 
*20 ғ. 70 ж. бері Соссюр тіл философиясының өкілі ретінде қаралып келеді, өйткені ол семиотика жүйесі тұрғысынан тіл онтологиясы проблемаларын көтерді, бірақ бүл теорияның методологиялық негізі әлсіз болды. 
*1941 ж. бері Женева тілдік коғамы жыл сайын "Ф. де Соссюр дәптерлерін" шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Женева
Жұп дыбыстар

Жұп дыбыстар—акустика-артикуляциялық белгілеріне қарай дыбыстардың жұптасып келуі. Жұп дауыстылар: а— ә, ы— і, о—ө, у—у; жұп дауыссыздар: б— п, г—к, г—қ, д—т, ж—іи, з—с.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жүрдек дауыстылар

Жүрдек дауыстылар— бұған ы, і дыбыстары жатады. Бұлардың жүрдек сипаты олардың қысандық қасиетіне байланысты, кейде сөз құрамына дәнекер болып жапсарласып, кейде одан түсіп қалып отыруынан көрінеді.
Екі дауыссыздан басталатын не екі дауыссызға аяқталатын халықаралық сөздерде ы, і дыбыстары ауызекі сөйлеуде олардың не алдына, не ортасына, не аяғына қосылып айтылады, бірақ ол жазуда еленбейді. Мысалы: трактыр, тірәктір (трактор), тыратуар (тротуар), ыстанса (станция).
Ауызекі тілде р, л дыбыстарынан басталатын араб-парсы сөздерінің алдынан қосылып айтылады, бірақ ол казіргі емле ережелері бойынша жазуда еленбейді. Мысалы: ылайық, (лайық), ырақмет (ракмет), ірең (рен). Тек орыс тілінен енген кейбір сөздердің жазылуында сақталады. Мысалы: орыс (русь).
Алғашқы буыны ерін дауыстылардан (о, у, ұ, у) бастала¬тын сөздердің екінші буындарындағы ы, / дыбыстары айтуда у, Ү Дыбыстарына жуықтап естіледі. Мысалы: орун (орын), қуруқ (кұрык), уруқ (үрық), тутун (түтін), бөрук (бөрік). Қазіргі емле ережелері бойынша бұл да жазуда ескерілмейді.
Соңғы буынында ы, і дыбыстары бар кейбір сөздерге Дауысты дыбыстан басталған. қосымша жалғанғанда, ы, і Дыбыстары түсіп қалады. Мысалы: орын-ы — орны, ерін+і — ерні, )рік~ек — уркек, халық^ы — халқы. Осы қасиетіне қарап ы, і дауыстарын сусыма дыбыстар деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Жылысу

**Елді мекендер:**

* Жылысу – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы ауыл.
* Жылысу – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Жылысу — тілдің даму барысында сөз құрамындағы морфемалардың ара жігінде болатын өзгеріс.
Жымдасу

Жымдасу— дыбысты айтқан кезде сөйлеу мүшелерінің бір-бірімен жабысып жымдасуы. Ср. к, қ, т, п, б, д дыбыстарынын айтылуы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Заттану

***Заттану*** (зат есімге айналу), немесе ***Субстантивтену*** ( - зат есім) — басқа сөз таптарына жататын сөздердің зат есімге айналуы. Субстантивтену көбінесе сын есімдер мен есімшелерге тән. Олардың бірқатары біржолата зат есімге айналып кеткен: ақтар, қызылдар, сары (ру аты), Тулкілі, Бақалы, Жыланды (жер атаулары), Дәметкен, Үлтуган, Журген (адам аттары), алашақ, берешек, қуймақ, соқпақ, піспек. Бірқатар сөз зат есім қызметін де, ездері жататын сөз таптары қызметін де атқарады: суық, салқын, жарық, жас, кәрі, ескі, жаңа. Бұлардың нақты қызметі сөз тіркесінде, сөйлем құрамында анықталады. К. Транспозиция.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Игерілген сөздер

Игерілген сөздер— дыбыстық, грамматикалық жағынан әбден орныққан кірме сөздер. Мысалы: парсының дару, джигә, гоман, генаһ, гол-голстан, дуст, дәрәхт, кәмпир сөздері қазақ  тілінде: дәрі, жыға (бас киімнің әшекейі), күмән, күнә, гүл-гүлстан, дос, дарақ, кемпір болып, арабтың хукумат, хакиқат, хадс, тақриб, аууалу, хажж сөздері қазақ тілінде: үкімет/өкімет, акикат, әдіс, тақырып, әуелі, қажы болып, орыстың ряд, кровать, бутылка, самовар, пустяк сөздері қазақ  тілінде рет, кереует, бөтелке, самауыр, бөстекі болып игеріліп кеткен.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Заттық мағына

**Заттық мағына**— сөздің формалық немесе грамматикалық мағынасынан тыс негізгі (*заттық*) мағынасы. Сөздің ақиқат мағынасы, материалдық (*заттық*) мағынасы, негізгі мағынасы, лексикалық мағынасы; сөздік мағынасы ұғымдарын береді. Заттық мағына негізгі түбір сөздерде сақталады. Мысалы: мұздақ,мұздатқыш, мұзойнақ, мұзбалақ сөздері беретін мағыналардың негізі сөзінде жатыр.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қаназдық

**Қаназдық** (анемия) - қанда эритроциттердің азайып, гемоглобиннің кемуінен болатын ауру. Қаназдықтың болу себептері: денеден көп қан кету; химиялық заттардың, удың, безгек ауруының әсерінен эритроциттердің тіршілігін жоюы; кемік майы, бауыр, көкбауырдың зақымдануы; эритроциттердің түзілуіне катысатын заттардың (темір, Вх, витамині) жетіспеуі және т. б. Қан оттегіне қанықпағандықтан, мүшелер мен ұлпаларға оттек жетіспейді. Зат алмасу бұзылады. Эритроциттердің мөлшері азайғанда қанның түтқырлығы төмендеп, жүрек соғуы жиілейді. Қаназдықтан жүрекке көп күш түседі. Оны қан құю арқылы емдейді.

## Дереккөздер



Санат:Биология
Санат:Ғылым
Идиолект

**Идиолект** (греқараңыз Өзіндік, ерекше және (диалект) — нақты индивидтің (жеке адамның) тіліне тән ерекшеліктердің (кәсіби, әлеуметтік, психофизиологиялық, этикалықараңыз б.) жиынтығы. "И" термині диалект терминінің үлгісінде жасалған, бірақ тұтас бір аймаққа, жеке топтар мен ұжымдарға тән жергілікті не әлеуметтік сипатта емес, жеке адамның тіл ерекшеліктерін білдіреді.
Кейбір ғалымдар, әсіресе жас грамматиктер, идиолект маңызын асыра бағалап, тілді идиолекттердің жиынтығы, қосындысы деп түсіндірді. Мұндай көзқарас тілдің жеке адамға тәуелсіз объективті өмір сүретінін жоққа шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Идиом

**Идиом** (грек,idioma ерекшелік, өзгешелік) — әр түрлі тіл құрамдарын (тіл, диалект, говор, әдеби тіл және олардың т. б. түрлері) білдіретін жалпы термин. Идиом термині белгілі тілдік құрылымнын дәл лингвистикалық мәртебесін анықтау қиын болған жағдайда колданылады. Мысалы, Африка елдеріндегі тілдік жағдаят көптеген тілдер мен диалектілерді дәл анықтауға мүмкіндік бермейді. Идиом тілдің ешқандай құрылымдық сипатын білдірмейтін функционалдық ұғымда қолданылады. Идиом терминін фразеологияға катысты идиомамен шатастыруға болмайды. Бұл терминдер кейбір Еуропа тілдерінде омонимдес болып келеді, бірақ оларды бір-бірінен айырып қарау қажет.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Иератикалық жазу

Иератикалық жазу— идеографикалық жазумен (қараңыз) салыстырғанда женілдетілген көне египет жазуының (шапшаң жазудың) бір түрі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Изоглосса

***Изоглосса***—тілді лингвистикалық география әдісімен зерттеуде тілдік құбылыстардың таралу шегін көрсететін картадағы сызықтар, шекаралық белгілер. И. диалектология ғылымында кен қолданылады. Диалектілік ерекшеліктерді қартаға түсіргенде, олардың таралған жерінде Изоглоссалартоғысып күрделеніп отырады. Әдетте белгілі бір диалектіге тән әр түрлі құбылыстардың Изоглоссары бір-бірімен дәл келмейді. Бірақ олар бір-біріне жақын келіп, изоглоссаның шоғырын жасайды. міне осы изоглосса шоғырлары арқылы  диалектілердің таралған жерін анықтауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Изоглостар шоғыры

Изоглостар шоғыры—диалектілік тіл құбылыстарының таралған жерін лингвистикалық карта бетінде белгіленген сызықтардың бір-бірімен қабаттасып, шоғырланып келуі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Имплицитті

**Имплицитті** (лат.implicite жасырын, анық емес)— тілдік материал арқылы  ашып көрсетілмеген, бірақ контекст арқылы  білініп тұратын жасырын мағына. Мысалы: Карен қалмақ алғалы, Қамап жатыр қалың қол ("Қыз Жібек"). Мұндағы ашық айтылмаған мағына — Карен қалмақтың Қыз Жібекті алмақ ниетте екендігі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Инвариант (лингвистика)

**Инвариант** (,ілік тұлғада invariants өзгермейтін) — тіл бірліктерінің нақты нұсқаларынан (варианттарынан) дерексізденген тіл жүйесіндегі абстракты элемент.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Инвектива

Инвектив лексика, **инвектива** (лат.invectivus балағат, әдепсіз, былапыт)— біреудің жеке басын не бір нәрсені масқаралау, абыройын төгу, қорлау, жәбірлеу, тіл тигізу, балағаттау мақсатында бірден дөрекі түрде айтылатын сөздер. Кең түрдегі мағынасы -жаргондардан, агро, диалектілерден алынған бейәдеби сөз, сөз тіркестері және әдеби сөз не сөз тіркесі. Тар мағынасы - нақтылы жағдаятта белгілі біреуге қатысты моральдық нормаға қарсы көбіне адамды кемсіту, намысына тию мақсатында қолданылатын бейәдеби сөз, сөз тіркесі; адамның оның жүріс-тұрысына немесе бейнесіне жағымсыз баға беру; әңгімелесушіге өзінің тоталитарлық тиым салу реакциясының бар екендігін көрсету; сөйлеудің біршама эмоционалды болуына ұмтылу. 

Мысалы: дөрекі, тұрпайы — сүмелек, тал сал, қақбас, салпы етек, қортық, көк айыл, мигула, қарғыс мәнді — атың өшкір, жетпегір, көріңде өкіргір\ әдепсіз, былапыт, боғауыз — оттама, шатпа, боқ жеме, иттің күшігі, және т.б. сөздер.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Мәдениет
Имплозия

**Имплозия** (лат.implosivus жабысыңқы) — жабысыңқы дауыссыз дыбыстар жасалуының алғашқы фазасы. ҚАРАҢЫЗ Жабысыңқы дауыссыздар. Шугыл дауыссыздар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Иллитерат

**Иллитерат** (лат.illiteratus жазуға болмайтын) — әріппен таңбалауға болмайтын түшкіру, ысқыру, пысқыру, күрсіну сияқты дыбыстар.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Индология

**Индология** — Оңтүстік Азия халықтарының мәдени тарихын негізінен жазба ескерткіштерге сүйене отырып зерттейтін тарихи-филологиялық пәндердің жиынтығы. Казіргі кезде " Индология " термині кен көлемде елтану мағынасында қолданылады. Тілдік тұрғыдан Индология үнді тіл білімін, дравид және мұнда тілдерін зерттейді. Оған тибет-бирма тілдерін зерттеудің де қатысы бар. Индологияның қалыптасуы жоғарыда айтылған тілдердің зерттелуіне байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Шығыстану
Инклюзив

**Инклюзив** (лат.includio кірістіремін, қосамын) — адресат сөзінің 1-жақ көпше есімдікке қатыстылығын білдіретін есімдік формасы. Мысалы, сенімен біз, біз сенімен. Инклюзив тілдерде әр түрлі жолмен жасалуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Морфология (лингвистика)
Инкорпорация

**Инкорпорация** ( біріктіру,өз құрылымына қосу) — полисинтетикалық тілдерде жеке сөздердің түбір-негіздері мен көмекші элементтерін біріктіру арқылы сөйлемдік мәні бар біртұтас сөздер жасау тәсілі. Мұндай біртұтас сөйлем-сөздер әрі сөз қызметін, әрі сөйлем мүшесі қызметін атқарады. Ондай сөйлем-сөздер бастауыштан басталып, баяндауышқа аяқталады да, ол екеуінің ортасында анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш мәнді элементтер болады. Мысалы: *нинакаква* — мексикалық ацтек тілінде мен *ет жеймін* деген мағынадағы сөйлем-сөз мынадай бөлшектерден тұрады: ни—мен, нака—ет, ква — жеу.
Бұл тәсіл бойынша сөйлеу компоненттері формалды көрсеткіштерсіз біртұтас сөз тіркестерінің синтаксистік байланысына негізделеді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң