open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Химмотология

**Химмотология** - жанармай сапасы мен майлау материалдарының арақатынасын және қозғаушы құрылымдардың пайдалануы және жөндеуі туралы ғылым саласы.
## Дереккөздер



Санат:Транспорт
Санат:Отын
Құқық көздері

**Құқық көздері** — құқықтық нормаларды (сыртқы керіну) бекіту нысаны. Құқық көздерінің негізгі түрлері нормативтік-
құқықтық, актілер, құқықтық әдет-ғұрыптар, сот немесе әкімшілік оқиғалар, нормативтік актілер мен нормативтік шарттар. Нормативтік акт құқықтық реттеудің дәлдігі мен анықтығын қамтамасыз ететін барынша жетілген құқық көзі болып табылады.

Нормативтік актілердің арасында, жоғары мемлекеттік билік органдары шығаратын заңдар, барынша маңызды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Хладагент

thumb
**Хладагент**- кеңейгенде жылуды өзіне тартып, ал қысу кезінде жылуды қоршаған ортаға тарататын суытқыш машинасының жұмыс заты.
## Дереккөздер



Санат:Транспорт
Санат:Физика
Тәжірибелік педагогика

**Тәжірибелік педагогика** - XIX ғасыр мен XX ғасыр тоғысуында батыс педагогикасында пайда болған бағыттардың бірі. Бұл бағыттың көрнекті өкілдері В. Лай, Э. Мейман неміс психологтары мен педагогтары, американдықтар С. Холл, Э. Торндайк, орыс психологы А.Я. Нечаев болған. Зерттеудің негізгі әдістері педагогикалық үдерісті ұзақ бақылау, тәжірибе, балалар жұмысын зерделеу болып табылады. Ерекше көңіл баланы зерделеуге бөлінді. Тәжірибелік педагогика 20-30-шы жылдарда біздің елде кең таралған педологияның негізі болды.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Атқару мерзімінің ескеруі

**Атқару мерзімінің ескеруі** - қылмыстык жауапкершілікті алып
тастау не айыптау үкімінің орындалу
мүмкіндігі, сот, төрелік сот шешімдерін мәжбүрлетіп орындау күкығын
жоғалтуға әкеліп соғатын, заңмен тағайындалған мерзім.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Педагог зерттеуші

**Педагог зерттеуші** - мұғалімнің қызметінің ғылыми-педагогикалық зерттеу сипатын таситын педагогикалық шеберлігінің жоғары деңгейі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагог-шебер

**Педагог-шебер** - оқытушылық және тәрбие жұмысымен айналысушы, оқу-тәрбие қызметінің технологиясын еркін меңгерген, бірқатар жылдар бойы жоғары нәтижелерге жетіп жүрген маман.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагог-жаңашыл

**Педагог-жаңашыл** - шебер педагогтың іс-әрекеті педагогикалық процестің тиімділігін біршама арттыратын жаңармалармен, әдістермен немесе құралдармен байытылуымен сипатталатын кәсіби педагогикалық шеберліктің басқаштарының бірі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мақсатты басқару

**Мақсатты басқару** - тәуелсіз төрт кезеңнен тұратын үдеріс, олар: мақсаттардың айқын да қысқа тұжырымдамасын жасау; оларға қол жеткізудің нақты жоспарларын жасау; жұмыстың сапасы мен нәтижелерін ұдайы бакылауға алу; жоспарланған нәтижелерге қол жеткізу үшін түзету шаралар қолданып отыру.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Педагогиум

**Педагогиум** - 1. Ежелгі Римдегі құлдарды оқытуға арналған ірі құлиеленуші ұйінің бір бөлігінің атауы; 2. орта ғасырларда университетке түсуге даярлауға арналған мектеп, кейін интернаты бар орта мектептің атауы; 3. XVI ғасыр мектеп заңында "Педагогиум" сөзі "гимназия" сезімен бір мағынада қолданылған; 4. қазіргі кезде кейбір елдерде (мысалы Германияда) - бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлауға арналған оқу орнының атауы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Атқарушылық жазбасы

**Атқарушылық жазбасы** - сот, төрелік сот және кейбір басқа органдардың қаулыларын мәжбүрлеп орындату жүзеге асырылатын
негіздеу құжаттары. Мұндай құжаттар атқарушылық парақтар, атқарушылық жазбалар, төрелік соттың бұйрықтары және т.б. болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Педагогикалық аксиология

**Педагогикалық аксиология** - 1. тәрбие, білім, оқу, педагогикалық қызметі адам өмірінің құндылықтары ретінде қарастырылатын педагогикалық білім тарауы; 2. педагогикалық қауымдастықтың жаңалықты, инновацияларды қабылдауы, бағалауы және игеруі жөнінде ғылыми білім (әлеуметтік-педагогикалық қауымдастықтың жаңаны кабылдау туралы ілім).
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық диагностика

**Педагогикалық диагностика** - 1. оқу-тәрбие процесін тиімді ету немесе оның нәтижесінің қоғам үшін маңызды екенін анықтау мақсатымен оқу-тәрбие процесінің барысында оның алғы шарттары, жағдайы және нәтижесі  зерттелетін іс-әрекет; 2. оның нәтижелерінің жағдайының себептерін анықтайтын іс-әрекет.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық зандылықтар

**Педагогикалық зандылықтар** - бұл кез келген нақты жағдайларда тұрақты касиеттерге ие тәрбие процесінің объективті яғни субьекттің еркінен тәуелсіз шындығының барабар бейнеленуі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Мақсатты несие

**Мақсатты несие** - қатаң түрде белгілі бір мақсат бойынша пайдалану үшін берілетін несие. Мақсатты несие заңды тұлғаларға — сауда-делдалдық операциялар, өндірістік мақсаттар, бөлу сипатындагы операциялар, құрылыс үшін; жеке тұлғаларға — машина, тұрмыстық техника, пәтер, үй, бағбандық телім, т.б. сатып алу үшін бөлінеді. Банк несиені қарызгердің мақсатқа пайдалануын бақылайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Экологиялық аудит

**Экологиялық аудит** — экономикалық субъектілер қызметінен келетін экологиялық тәуекелдің ауқымын айқындау жоне оларды төмендету, болдырмау мақсатымен олардың қызметінің ұлттық табиғат қорғау заңдарының талаптарына, таңдаулы экологиялық іс-тәжірибеге немесе компанияда қабылданған саясатқа сай келуін тәуелсіз бағалаудың арнаулы рәсімі. Ішкі және сыртқы Экологиялық аудит түрлеріне бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Педагогикалық инноватика

Педагогикалық инноватика- педагогикалық жаңашылдықтар жасау, оларды педагогикалық қауымдастықтың бағалауы және игеруі, практикада қолдануы туралы ілім.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Тақырыптық кеш

**Тақырыптық кеш** - оқырмандарды кеш тақырыбы бойынша әдебиетті оқуға тарту мақсатында ұйымдастырылатын көпшілік шаралар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Мақсатты маркетинг

**Мақсатты маркетинг** - кәсіпорынның маркетингілік қызметінің түрі. Бүкіл нарыққа емес, оның арнайы зерттеу (нарықты буындарға бөлу) негізінде күнібұрын таңдап алынатын жекелеген бөліктеріне (буындарына) бағытталуы мақсатты маркетингінің сипатты белгісі болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Педагогикалық инновация

**Педагогикалық инновация** - баланың жеке тұлғасының қалыптасу процесінің мәдени дәстүріндегі басқа концепциямен байланысты, білім беру процесіне деген басқа көзқараспен және жолмен байланысты білім беру іс-әрекеті.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Жалған ақша белгілері мен бағалы қағаздар

**Жалған ақша белгілері мен бағалы қағаздар**- шын ақша белгілерін (банкнотты, мәнетті) және басқа бағалы қағаздарды жасанды жасау және оларды нағыз ақша, бағалы қағаз ретінде беру, өткізу және табыс алу мақсатымен қолдан жасау. Ішінара жалған жасау (мәнет үшін салмағын кеміту, мәнеттік металды арзан металмен ішінара ауыстыру, шын шығарылған жылын, атаулы бағасын немесе өзге де деректерін қайта шеку; банкнот пен басқа да бағалы қағаздар үшін шын белгідегі деректемелерді өзгерту); толық жалған жасау (технологияны не шын белгілерді дайындау кезінде пайдаланылатын материалдардан өзгеше материалдарды қолданып жасанды ақша белгілерін немесе басқа да бағалы қағаздарды жасау).
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құқыктык білім

Құқықпен реттелетін саладағы
қызметтін құқықтық белгілеуі, қатынастары, уәждері құралуы түрінде
көрінетін, құқыққа тәрбиелеу мен
оқытудың құқықтық тұтастығы.
Құқықтық тәрбиелеу құқықа деген құрмет сезімін дамытуға, қандай да
бір ауытқусыз заңдарға бағыну әдетін
қалыптастыруға, биліктің негізгі институты — мемлекетке құрмет көрсетуге, мемлекетгік органдар мен қоғамдық ұйымдарға заңдылықпен құқық тәртібін нығайтуға кемектесуге ұмтылуға жағдай жасауды бекітеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң

fiu-vro:Õigustiidüs
Педагогикалық мәдениет

**Педагогикалық мәдениет** - мұғалімнің ғылыми-педагогикалық дайындығы мен тәжірибелік іс-әрекеті арасындағы қарама-қайшылықтарды шешу дәрежесін бейнелейтін, оның педагогикалық іс-әрекет пен тәрбие қатынастарының субъектісі ретіндегі тұтас тұлғасының мәнді сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық мораль

**Педагогикалық мораль** - мұғалімнің өз-өзіне, өз мамандығына, қоғамға, балаларға және оқу-тәрбие процесінің барлық басқа қатысушыларына қатынасында оған қойылатын ізгілік талаптарының жұйесі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық неология

**Педагогикалық неология** - педагогикалық теория мен практикадағы жаңалық туралы ғылыми білім (білім беру жүйесі мен педагогикалық ғылымда жаңаны құру жөнінде ілім).
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық праксиология

**Педагогикалық праксиология** - педагогикалық жаңашылдықты енгізу мен қолдану бойынша жүргізілетін іс-әрекет жөнінде ғылыми білім.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық насихат

**Педагогикалық насихат** - (көпшілік) халықтың арасында тәрбие және білім мәселелері бойынша маңызды танымдарды тарату. Мұндай жұмыстың әдістері мен тұрлері әр қилы: дәрістер, семинарлар, баяндамалар, ата-ана университетеріндегі кеңестер беру.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Педагогикалық жағдай

**Педагогикалық жағдай** -
1. педагогикалық үрдістегі мұғалім арнайы беретін немесе спонатнды пайда болатын шарттар мен жағадайлар жиынтығы. Мақсаты. оқушыны қоғамда және еңбекте болашақ белсенді субъекті ретінде қалыптастыру және дамыту, оны жеке тұлға ретінде қалыптастыру;

2. маңызды эмоционалдық көріністермен қатар жүретін және қалыптаскан өзара қарым-қатынасты қайта құруға бағытталған, қарама-қарсы нормалар құндылқтар мен қызығушылықтар негізінде мұғалім мен оқушы арасындағы қысқа мерзімді әрекеттесу.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Фермер қожалығы

**Фермер қожалығы**- кәсіпкерлік үлгідегі тауарлы ауыл шаруашылық кәсіпорны. Ол меншікті, жалға алынған немесе өмірлік мұрагерлікпен иеленуге берілген жерде жүргізіледі. Шаруашылық фермердің жеке еңбегімен, оның отбасы мүшелерінің еңбегімен, сондай-ақ әдетте, егінжайда қолданылатын жалдамалы еңбектің көмегімен жүргізіледі. Еңбекті ұйымдастыру және пайдалану нысаны жерді пайдалану сипатына, шаруашылықтың механикаландырылу жөне тауарлылық деңгейіне, нарықтық байланыстардың дамытылу дәрежесіне байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мұрат Ерғалиев

**Мұрат Ерғалиев** (2 қараша 1946 - 18 шілде 2020) - 1946 жылдың 2 қарашасында Алматы қаласында туған. 

Руы: Кіші Жүз, Жетіру, Тама.

Қазіргі әл-Фараби атындағы мемлекеттік университеттің филология факультетін бітірген. 1972 жылдан бастап Қарағанды университетінде ұстаз, «Ауыл шаруашылығы ғылымдарының жартысы» атты журналдың аға редакторы болған. 1980 жылдан бері Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрліғінде жауапты қызметкер.
## Шығармашылығы
Шығармашылық жүмысы негізінде драматургия мен көркем аудармаға арналған. Ол тәржі-малаған Ғ.Мүсіреповтің «Үлпаны», В.Розовтың «Соққысы», М.Әуезовтің «Хан Кенесі» және «Қарагөз!» орыс драма театрлары сахна-ларында қойылған. Отызға жуық аудармалары мен сын мақалалары әр түрлі басылымдарда жарық көрді. Сонымен қатар ол әкесі, әйгілі ақын Хамит Ерғалиевтің соңғы жазған өлеңдерін орыс тіліне аударып, кітаптарын шығаруға күш салысып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматыда туғандар
Санат:1946 жылы туғандар
Алғашқы қауымдық тәрбие

**Алғашқы қауымдық тәрбие** - алғашқы қауымдық кұрылыс шарттарында іске аскан өсіп келе жатқан ұрпаққа қоғамдық тарихи тәжірибені табыстау. Балалар мен жасөспірімдер алғашқы еңбек және соғыс кұралдарын жасау және қолдану дағдыларын игерді, бірге өмір сүру ережелерін меңгерді. Олар әртүрлі ырымдарды орындауға және барлық мүмкін «арнау» мен «сынаулардың» жүргізілуіне қатысты. Бала өмірінде өз орнын ойын да тапты.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ерлі-зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі

**Ерлі-зайыптылардың бірлескен ортақ меншігі** (ағыл. *common /joint property of conjoints*; нем. *Ehegesamteigentum n*) - Ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезде жинаған мүлік.

*Олар:* 
* ерлі-зайыптының әрқайсысының еңбек қызметінен, 
* кәсіпкерлік кызметтен және санаткерлік қызмет нәтижелерінен тапкан табыстары, 
* ерлі-зайыптылардың ортақ мүлкінен және ерлі-зайыптылардың әрқайсысының бөлек мүлкінен түскен кірістер, 
* олар алған зейнетақылар, жәрдемақылар, сондай-
ақ арнаулы нысаналы мақсаты жоқ өзге де ақшалай төлемдер (материалдық көмек сомалары, мертігу не денсаулығының өзге де зақымдануы салдарынан еңбек кабілетін жоғалтуына
және баскаларына байланысты залалды өтеуге теленген сомалар) жатады.

Сондай-ақ ерлі-зайыптынын ортақ кірістерінің есебінен сатып алынған жылжымалы және жылжымайтын мүліктер, бағалы қағаздар, жарналар, салымдар, несие мекемелеріне немесе өзге коммерциялық ұйымдарға салынған капиталдағы үлестер және ерлі-зайыптылар некеде тұрған кезеңде тапқан басқа да кез келген мүлік ол
ерлі-зайыптылардың қайсысының атына сатып алынғанына не ақша қаражатын ерлі-зайыптының қайсысы салғанына қарамастан, ерлі-зайыптынық ортақ мүлкі болып табылады.

Ерлі-зайыптылардың ортақ мүлікке құқығы некеде тұрған кезеңде үй шаруашылығын жүргізуді, балаларды бағып-күтуді жүзеге асырған немесе басқа да дәлелді себептермен жеке кірісі болмаған жұбайғада тиесілі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жылжымалы мектептер

**Жылжымалы мектептер** - байтақ аз қонысғанған аудандары бар кейбір елдерде (XX ғасыр басында) Ресейде, Италияда, Канадада, Австралияда пайда болған мектептердің ерекше тұрі. Канадада темір жолда, мұғалімге және сынып сабақтарына арналған «вагон мектептер» құрған. Мектеп-вагон жақын аудандағы балалар жиналатын алдын-ала белгіленген пункттарда аялдамалары бар, белгілі кесте бойынша жүреді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Табиғи тозу

**Табиғи тозу** - негізгі қорлардың пайдаланылу барысында да, жұмыс істемей тұрган кезеңінде де материалдық тозуы. Алғашқы үдеріс қорлардың өндірісте тұтынылуымен байланысты жағдайда, ал екінші үдеріс қорларды тікелей пайдаланумен байланысты емес жағдайда, түрлі жауын-шашынның, температураның өзгеруінің әсерімен болады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Адам мәйітін тексеру

thumb|200px|Адам мәйітін тексеру
**Адам мәйітін тексеру**-Адам мәйітін ол табылған жерде сыртынан тексеру, тексерудің жалпы ережелерін сақтай отырып және сот медицинасы саласындағы маман дәрігердің, ал оның қатысуы мүмкін болмаған жағдайда - өзге дәрігердің міндетті түрде қатысуымен жүргізіледі. Мәйітті тексеру үшін басқа да мамандар тартылуы мүмкін.
Мәйітті косымша немесе қайталап тексерген жағдайда сот медицинасы саласындағы маман дәрігердін қатысуы міндетті.
Танылмаған мәйіт міндетті түрде фотосуретке түсірілуге және дактилоскопия жасалуға тиіс.
Мәйітті сырттай тексеру кейін сот-медицина сараптамасының жүргізілуін алмастырмайды және жоққа шығармайды.
Мәйітті тексеру барысында азаматтардың қайтыс болған адамды тану туралы мәлімдемелері сол тергеу іс- әрекетінің хаттамасына енгізіліп, кейіннен мәлімдеушіден куә ретінде жауап алынады, бұл мәйітті басқа адамдардың тануы үшін көрсетуді жоққа шығармайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пиетизм

**Пиетизм** (латын тілінен - тақуалылық) - XVII ғ. неміс бюргерствосының дәулетті бөлігі арасында пайда болған және қарсы бағытталған діни ағым. Ырымдық дінді жоққа шығарып, өмір қуаныштарынан бас тартуды талап еткен және тақуалылық пен өнегелілік өзін-өзі жетілдіруді уағыздаған. XVII—XVIII ғғ. басындағы педагогиканың дамуына үлкен әсерін тигізген. Пиетизм педагогикасының алғы шарты туа біткен адамның күнәшілдігі туралы христиандық ілім болған. Осы күнәшілдіктен арылудың басты құралы - тәрбие болған. Пиетистердің педагогикалық көзкарастарына тән ерекшеліктері: діни тәрбиеге басты назар аудару, мектепте катаң тәртіп, бірақ шектен тыс жаза тұрлерін қолданусыз, балалардың тілектері мен бейімдерін басып-жаншу. Басшылары Франке болған педагог-пиетистердің зор еңбегі - олардың Германияда бірінші болып мектепте оң білім беру керектігі туралы сұрақты көтеріп, оқу жоспарына қолөнерді енгізу арқылы оқытуды белсендірек және көрнектірек жасағандары болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Фикс

**Фикс** (франц. fixer, латын. fixus — қатты, мызғымас, берік) 1) тауарлардың белгіленген бағасы; 2) қандайда болсын жұмыс түрі үшін сыйақының, төленетін ақының дәл белгіленген мөлшері.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Николай Иванович Пирогов

thumb|Николай Иванович Пирогов
**Николай Иванович Пирогов** (1810—1881) — орыс хирургы, ірі ғалым, соғыс-өріс хирургиясының негізін қалаушы, көрнекті қоғам қайраткері және педагогы. 

Негізгі педагогикалық жұмыстар: «Балаларды ұруға бола ма және басқа балалардың көзінше ұруға бола ма», «Киев оқу округы гимназиясының оқушыларының теріс қылықтары және оларды жазалау туралы негізгі бастау ережелері» және т.б. Өзінің «Өмір мәселелері» атты мақаласы арқылы XIX ғасыр 60-жылдардағы қоғамдық-педагогикалық қозғалыстың басын қалады. Балалардың өнегелі тәрбиесін тежеген, олардың ой-өрістерін тарылтатын білім берудегі және ерте утилитарлық - кәсіпшілік әдеттегі сословиелік шектеулерге қарсы шықты. Тәрбиелеудің жалпы адамдық сипатын, кең ғылыми танымдары, жоғары өнегелі сенімдері, ерікті және қатты еркі бар «нағыз адамды» даярлауға міндетті мектеп идеясын жақтады. Ана тіліндегі тәрбие және білім беру үшін болды. Бірегей мектеп ұстанымы бойынша құрылған білім берудің мектептік сөзсіз жүйесінің жобасын ұсынды. Ересектерге арналғын жексенбілік мектептердің ашылуына септігін тигізді. Оқу округтарының қамқоршысы ретінде Пирогов гимназиялардың педагогикалық кеңестері жұмысына елеулі жақсартулар енгізді, мұғалімдердің методикалық ізденулерін көтермеледі, өзара сабаққа қатысуды ұсынды. Жоғары мектеп автономиясы үшін күресті. Дене жазалауларын қолдану туралы мәселесінде бірізді болған жоқ.

## Дереккөздер

Санат:1810 жылы туғандар
Санат:1881 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей медиктері
Санат:Ресей ғалымдары
Санат:Ресей педагогтары
Фиксинг

**Фиксинг** / **Тиянақтама** — биржалық баға белгіленімі кезінде бағаны белгілеу, тиянақтау тәсілі, яғни баға белгілеу тәртібі, ол әрбір валюта бойынша сұраным мен ұсынымды дәйектілікпен салыстыру арқылы валюталардың банк аралық бағамын анықтап, тіркеуден тұрады. Қор және валюта биржасында бағалы қағаздармен, алтынмен немесе валютамен сауда жасау кезінде пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Оқушылардың жазба жұмыстары

**Оқушылардың жазба жұмыстары** - мұғалімнің тапсырысы бойынша және мұғалімнің жетекшілігімен орындалатын өздік жұмыстың бір тұрі.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Тиянақты активтер

**Тиянақты активтер** - салық төлеушінің бухгалтерлік теңгерімінде ескерілетін және жылдық жиынтық табыс алу үшін пайдаланылатын негізгі құрал-жабдық пен бейматериалдық активтер.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жоспар (оқу)

**Жоспар** (оқу) - білім беру мекемесінде оқытылатын оқу пәндерінін құрамын, оларды оқудың тәртібін, аптасына және оқу жылына белгіленген сағат санын, оқу жылының құрылымын анықтайтын сертификат.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Ортақ құқық

**Ортақ құқық** (ағыл. *common law*; нем. *gemeines Recltt, allgemeines Lanilrecht*) - құқық көзіне сот өнегесі танылуымен сипатталатын құқықтар жүйесі.

**[[Заң]]дар** — қатынастардын жекелеген салаларын реттейді, бірақолар бірыңғай жүйеге топтастырылмайды, заңмен реттелмейтін барлық жайлар, сондай-ақ заңдарды түсіндіру, оларды қолдану, жалпы құқықпен анықталады.

Ұлыбританияда (Шотландиядан
басқа), АҚШ-та (Луизиана штатынан басқа), Канадада (Квебектен басқа) Австралия, Жаңа Зеландия мен ағылшындардың құқықтық жүйесін қабылдаған және бұрын ағылшын колониялары болған кейбір басқа елдерде әрекететеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пилотаждық педагогикалық зерттеу

**Пилотаждық педагогикалық зерттеу** - («зондтау» іздеу эксперименті, премент, претест) - қандай да бір әдістемелік аппаратты белсенді қолдануды бастамай тұрып өткізетін сынау-іздеу зерттеуі. Пилотаждық педагогикалық зерттеу барысында керекті сұрыптау көлемі белгіленеді, тестілер, сұрақтамалар, зерттеуді өткізуді ұйымдастыру сұрақтары нақтыланады және т.б. - Пилотаждық педагогикалық зерттеу кез келген эксперименталды психологиялық және педагогикалық зерттеуді жоспарлаудың маңызды бөлігі: ол негізгі зерттеудің әдістері мен ұйымдастыру принциптерін, басты бағытты анықтауға көмектеседі, ең маңызды болжамдарды нақтылайды. Кеп қолданылатын «іздеу эксперименті» термині болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сабақты жоспарлау

**Сабақты жоспарлау** - нақты оқу уақыты барысында оқытушы мен оқушы әрекеттесулерін құрастыру. Негізі оқытушының оқу-тәрбие іс-әрекетінің және оқушылардың оқу материалының мазмұнын меңгеруі, дамуы және тәрбиеленуі бойынша оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетінің мақсаттары, міндеттері, принциптері, әдістері және мазмұны болып табылады. Сабақ жоспары конспект түрінде жүзеге асады. Сабақ конспектісінің құрамына тақырыптың аты, сабақтың міндеттері, кезеңдері, құрал-жабдықтар, әрбір кезеңдегі оқушыларға арналған тапсырмалар, тапсырмаларды орындау алгоритмдері, мұғалім сөзінің үзінділері немесе жаңа материалдың толық мәтіні енеді. Жоспар-конспект: 
*тақырып 
*сабақтың міндеттері 
*сабақ кезендері
*оқушыларға арналған тапсырмалар.
#### 


Санат:Педагогика
Тиянақты төлемдер

**Тиянақты төлемдер** - кәсіпорындар, бірлестіктер пайдасының бір бөлігін мемлекеттің кірісіне алу нысаны, оны алу үжым қызметіне тәуелді емес факторларга байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Тақырыптық көмекші көрсеткіш

**Тақырыптық көмекші көрсеткіш** - тиісті библиографиялық жазбаларға меңзеу жасап, библиографиялық құралда көрсетілген құжаттардың тақырып тізбесі болып келетін көмекші көрсеткіш.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Қаржы нормалары мен нормативтері

**Қаржы нормалары мен нормативтері** - қаржыны жоспарлауда қаржы ресурстарының құралуын, бөлінуін, қайта бөлінуін реттейтін ең аз, орташа немесе ең көп шекті шамаларды көрсететін көрсеткіш.
*Норма* — қайсыбір ресурстардың өнімнің бір өлшеміне шаққандағы шығынының жеке мәні (шамасы). 
*Норматив* — түрлі ресурстар шығынының нормалар негізінде есептелген және осы ресурстарының қолданыстағы жағдайларда тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ететін бірыңғай орташа өлшемделген шамасы. Қаржы нормалары мен нормативтері айналым капиталын нормалау кезінде қолданылады. 
*Айналым активтерінің нормасы* осы активтердің босалқы қорының шамасын айқындай отырып, күнмен және теңгемен белгінеді. Шығарылатын өнімнің номенклатурасы, өндірістің технологиясы мен ұйымдастырылуы өзгерген кезде нормалар да қайта қаплады. 
*Айналым активтерінің нормативтері* - ақшалай қаражатгың кәсіпорынға қаржы-шаруашылық қызметті ұйымдастыру үшін ұдайы қажет ең төмен ұйғарынды сомасы.
*Норматив шамасы*— смета бойынша өндіріске жұмсалған бір күндік шығынның күндік айналым қаражатының нормасына көбейтіндісі. Нормативті кәсіпорынның өзі кезекті жылға арналған өндірістік бағдарламаны әзірлеу кезінде белгілейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қоғамдық қауіпсіздік

**Қоғамдық қауіпсіздік** (ағыл. *public safety (security)*; нем. *off en tlicit e Sich erh eit*) - Адамдардың мінез-құлқы немесе табиғаттың дүлей күші тудырған қоршаған орта үшін қауіпті, азаматтардың өмірі мен денсаулығына келтіретін зиянды зардаптардың алдын алумен немесе жоюмен байланысты қатынастар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тақырыптық-библиографиялық құрал

**Тақырыптық-библиографиялық құрал** - салалық тиістілігіне өздерінің байланысы жоқ белгілі бір тақырып бойынша құжаттарды көрсететін библиографиялық құрал. Кейде мұндай құралды проблемалық-тақырыптық немесе жиынтық деп те атайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Құқықтық мінез-құлық

Құқық нормаларымен қарастырылған және белгілі бір заңдық салдарларға апарып соғатын, азаматтар мен лауазымды тұлғалардың әлеуметтік маңызды мінез-құлқы. Құқықтық тәлім-жосық құқыққа сай немесе құқыққа қарсы (қоғамға қарсы) болады.
Мемлекет құқық нормасында, құқыққа сай құқықтық тәлім-жосыққа кепілдік береді, жағдай жасайды және қорғайды, сондай-ақ құқыққа қарсы тәлім-жосықты (құқық бұзушылық
пен қылмыс) жазалаудын алдын алу шараларын қарастырады.

**Құқықтық мінез - құлық** – адамның құқық нормаларына сәйкес мінез-құлқы. Құқықтық мінез - құлық экономикалық, әлеуметтік, саяси идеологиялық қоғамдық қатынастардың жай-күйіне ықпал жасап, дамуына септігін тигізеді. Құқықтық мінез - құлық негізінде борышты, қоғамдық қажеттілікті сезінуден, қоғамдық мүддемен сабақтас жеке мүддеден туындайтын ниет жатады және ол адам санасы мен еркінің бақылауында болады. Ал құқыққа қарсы жағымсыз мінез-құлыққа пайдакүнемдік, өзімшілдік, зорлықшыл пиғыл сияқты теріс қылықтар жатады. Құқықтық тұрғыдан нақты тәртіпке келтірілген мінез-құлық қана құқықтық мінез - құлық болып саналады, ал рұқсат етуші не тыйым салушы құқық нормаларында қарастырылмаған мінез-құлық құқықтық мінез - құлыққа жатпайды. Құқықтық мінез - құлық мемлекет тарапынан қадағаланып отырады. Жағымды, оң мінез-құлыққа құқықтық кепілдік беріледі, ал құқыққа қарсы жағымсыз, теріс мінез-құлық үшін адамға құқықтық жауапкершілік жүктеледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тенденция

**Тенденция** (латын. *tendere*-бағыттаймын, ұмтыламын) деген қаламгерге тән құштарлық, оның қоғамдық көзқарасының тұғыры, өнер туындыларында көрініс табатын суреткердің әлеуметтік, саяси, идеологиялық адамгершілік ұмтылысы, автордың өзі бейнелеп отырған, өмір шындығына деген идеялық-эмоциялық қарым-қатынасы, маңызды мәселелерді ой елегінен өткізіп бағамдауы.  
*көзқарастағы немесе іс-қимылдағы бағыттылық, ұмтылыс;  
*қандай да бір құбылыстың дамуының барысындағы бір бағыт; 
*біреуге танылатын идея, ой.

## Дереккөздер

Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Санат:Әлеуметтану
Тиянақты баға

**Тиянақты баға** - жекелеген тауарлардың белгілі бір кезеңге арналып белгіленген мемлекеттік реттелмелі бағасы. Өндіруші, тауарды сатушы бұл бағаның шамасын өзгерте алмайды. Бір орталықтан басқарылатын экономикада кеңінен таралған (мемлекеттік баға). Тиянақты баға (тариф) негізінен табиғи монополиялардың өнімдеріне: мұнай мен газға, байланыс және темір жол көлігі көрсететін қызметтерге, халықтың коммуналдық-тұрмыстық қызмет мұқтаждарына босатылатын электр энергиясына қолданылады. Тиянақты баға сондай-ақ асыл металдар мен балқымаларға, олардың сынықтары мен қалдықтарына, асыл және жартылай асыл табиғи және жасанды тастарға және олардан жасалған бұйымдарға да белгіленген.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құқыктық институт

Өзара байланысқан қоғамдық қатынастардың (мысалы, азаматтық инсти-
тут; мұрагерлік институты) белгілі бір
тобын ретгейтін құқық нормаларының
жиынтығы. Құқық институттары,
құқық саласынын ішіндегі заңдық нормалар тобынын өзіне тән қауымдастығы болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сайымжан Еркебаев

**Сайымжан Еркебаев** - 1935 жылы 30 тайызда Батыс Қазақстан облысы, Тайпақ ауданына қарасты Қурайлысай ауылында туған. 
*1960 жылы Алматы Шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген. Біраз уақыт Доссор кәсіпшілігіндегі мектеп-интернат пен Тайпақ ауданының Талап мектебінде неміс тілінен сабақ берген. 
*1967 — 1971 жылдары Қазақ радиосының әдебиет редакциясында редактор және бөлім меңгерушісі, 
*1971 — 1974 жылдары Өзен геологиялық-барлау экспедициясында жұмысшы, 
*1974 — 1977 жылдары «Қазақфильм» киностудиясында сценарийлық коллегия редакторы, 
*1977 — 1980 жылдары республикалық кітап саудасы бірлестігінің жарнама және насихат бөлімінде редактор. «Жұлдыз» журналында, «Кітап жартысында», «Қазақ әдебиеті» газетінде, «Парасат» журналында істеді.

М.Е.Салтыков-Щедриннің «Бір мұжық екі генералды қалай асырады» ертегілерін, Отто Шнайдерайттың «Иоганн Штраус және көрікті көгілдір Дунайдағы қала» деректі повесін, тағы басқа туындылар ды қазақ тіліне аударған.
## Шығармалары
*Алғашқы адым. Повесть. А., «Жазушы», 1967; 
*Жолдар мен шақырымдар. Роман. А.,»Жалын», 1976; 
*Жарылған бүр. Повестер. А., «Жалын», 1979; 
*Ауыл кештері. Повесть және әңгімелер. А., «Жалын», 1981; 
*Менің Қожанәсірім келді де... Әзіл, оспақ. А., «Жазушы», 1983; 
*Жел әгінде. Шығармалары. А., «Жазушы», 1993
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Батыс Қазақстан облысы
Санат:1935 жылы туғандар
Қашу

**Қашу**
()
Қылмыстық заң бойынша — сот
төрелігіне қарсы қылмыстардын бірі
Жазасын өтеуші немесе алдын ала
қамаудағы адам жасаған бас бостандығынан айыру орнынан тұтқындаудан
немесе қамаудан қашканы үшін жазаға
тартылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Терминдік сөздік

**Терминдік сөздік** - өздерінің маңызын қысқаша анықтай (дефинициялай) отырып жасалған сөзтаңбалар сөздігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Филиал

**Филиал** (латын. filialis - ұлдікі, баланікі) - заңи тұлғаның оқшауландырылған бөлімшесі. Филиал заңи тұлғаның орналасқан мекенінен тыс жерде орналасады және оның міндеттерінің бір бөлігін, соның ішінде өкілдік міндеттерін де жүзеге асырады. Филиал ережелер негізінде әрекет етеді, заңи тұлғалар болып табылмайды, басшысын басты фирма тағайындайды, басшылықты фирманың атынан және соның сенімхаты бойынша жүзеге асырады. Салық салу мақсатында филиал бейрезиденттің тұрақты мекемесі ретінде қарастырылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қаржы қатынастары

**Қаржы  қатынастары** - өндірістік қатынастардың табиғи құрамдас бөлігі; шаруашылық жүргізуші субъектілер мен мемлекетте ақшалай табыс пен қорланымның қалыптасуына, нысаналы мақсаттағы ақшалай қорлардың құралуына және пайдалануына байланысты қоғамдық өнімнің құны мен ұлттық байлықтың бір бөлігін бөлу және қайта бөлу үдерісінде туындайтын ақша қатынастары. Яғни ол мемлекет пен шаруашылықты жүргізудің жеке субъектілері арасындағы ақшалай нысандағы экономикалық байланыстарды көрсетеді. Қаржы қатынастары қоғамның өндірістік қатынастарының бір бөлігі ретінде оның экономикалық базисін құрайды. Қаржы қатынастарының нысандарын мемлекет ел дамуының жалпы міндеттеріне, тарихи кезеңнің ерекшеліктеріне орай белгілейді. Қаржы қатынастары — нарықтық қатынастардың ажырағысыз бөлігі және мемлекеттің қаржы саясатын іске асырудың аса маңызды құралы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жезөкшелік

thumb|150px|Жезөкше
**Жезөкшелік** — өмір сүру үшін қаражат табу мақсатымен, сондай-ақ жеке басының баю мақсатын көздей отырып, өз денесін сататын (негізінен әйелдерге тән) әлеуметтік құбылыс. Жезөкшелік (маскүнемдік, есірткі құмарлық сияқты басқа әлеуметтік құбылыстар іспетті) тәртіпке сәйкес, басқа қылмыстардың (өлім, тонау, ұрлық, дене жарақаты және т.б.) жасалуына жағдай жасайды.

## Дереккөздер

Санат:Жезөкшелік
Қоғамдық бірлестіктер

**Қоғамдық бірлестіктер** (ағыл. *social unions/associations*; нем. *gesellschaftliche Vereinigungf*) - Саяси партиялар, кәсіптік одақтар және азаматтардың заңдарға қайшы
келмейтін, өздерінін ортақ мақсаттарына жету үшін ерікті негізде құрған басқа да бірлестіктер.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сенімгер; сенім білдірілген өкіл

**Сенімгер; сенім білдірілген өкіл**
(;)

1. Екінші тараптың — сенім білдірушінін есебінен немесе атынан -
белгілі бір заңдык әрекет (сатып алу-
сату, мүлікті басқару) жасау міндетіне
кіретін тапсыру шартындағы тарап;
әрекетке қабілетті азамат немесе заңды тұлға сенімгер бола алады.

2. Мемлекеттің дипломатиялық
өкілі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пайдалану

**Пайдалану** () - Меншік иесінің негізгі құқықтық
өкілетінің біреуі. Затты оның тағайындалуына (мүлікті пайдалану, ол әкелетін жемістер мен табыстарды
алу) қатысты пайдалану құқығы түрінде көрінеді. Пайдалану құқығының
шекаралары заңмен, шартпен немесе
басқа құқықтық негіздермен (мысалы,
өсиет етушілік) анықталады. Заңды
пайдалану бұзушылықтардан талап
ұсыну жолымен корғалады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гемохроматоз

thumb|right|200px|Гемохроматоз микрографы
**Гемохроматоз** (*Haemochromatosis* -кан+ бояу пигментті қан) - гемохроматоз.
Темір алмасуының бұзылуымен байланысты туындайтын ауру. Тканьдерде гемосидериннің (жайылма гемосидероз), гемофусциннің, меланиннің көп мөлшерін табады.Бұл терінің гиперпигментациясы мен паренхиматозды органдардың склерозды өзгерістерін- бауырдың пигмент циррозық ұйқы безінің склерозын (қола түсті диабет) кардиосклероз және т.б. асқынуларды туғызады.

## Дереккөздер


Санат:Қан аурулары
Санат:Гематология
Техника-экономикалық негіздеме

**Техника-экономикалық негіздеме** - шаруашылық іс-әрекеттің тандауы, өндірістің технологиялық деңгейін ұйымдастыру жоспары, шаруашылық қорлар мен еңбек ресурстарды қолдану.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Қайталама сараптама

**Қайталама сараптама** ()
Қылмыстық ісжүргізуде — сарапшының қорытындысының негізділігіне немесе оның дұрыстығына күдік туындаған жағданда, оны өткізуді басқа сарапшыға немесе сарапшылар тобына тапсырып, тағайындайтын сараптама.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Демпингілік баға

**Демпингілік баға —** бұл өндірушінің тауарды сыртқы нарықта өзінің ішкі нарығындағы бағадан төмен бағамен сатуы. Халықаралық анықтамаға сәйкес — экспорттық баға. Ол ішкі нарықтағы бағадан 20%-ға және одан да көп төмен немесе әлемдік бағадан 8%-ға және одан да көп төмен. Әлемдік баға — Дүние жүзілік нарықта өткізілетін тауарлар бірлігінің: бидай тоннасының, мұнай баррелінің, алмас каратының, т. б. интернационалдық құнының ақшалай тұлғалануы.

Мұндағы мақсат:

* жаңа нарықты басып алу,
* бәсекелестерді нарықтан ығыстыру,
* өндірістік қуатты толық пайдалану.

## Халықаралық саудадағы маңызы
Демпинг — саудадағы әділетсіздікке жатқызылады және көптеген елдер мен ұйымдар (мысалы, ДСҰ) оны шектеуге немесе жазалауға бағытталған шаралар қабылдайды.

Дүниежүзілік Сауда Ұйымы (ДСҰ) ережелеріне сәйкес, егер елдің ішкі өндірушілері демпингтен зардап шегіп жатса, антидемпингтік баж салығын енгізуге құқылы.

**Антидемпингтік шаралар:** 

* **Баж салығы.** Импортты қымбаттату арқылы ішкі нарықты қорғау;
* **Субсидияны алып тастау.** Шет елдегі жасанды бағаның себебін жою;
* **Тергеу жүргізу.** Демпинг фактісін растау және шара қабылдау. 

## Демпингтің түрлері
**Уақытша демпинг** — нарыққа кіру үшін төмен баға уақытша қойылады. 

**Жыртқыштық (жойқын) демпинг —**  бәсекелестерді нарықтан ығыстыру мақсатымен. 

**Кері демпинг —** Импорттық тауар өз еліндегі бағадан да арзан. 

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қаржы делдалдары

**Қаржы делдалдары** - жеке және заңи тұлғалардың ақшалай қаражатын шоғырландыру және кейіннен осы қаражатты шаруашылық жүргізуші субъектілер мен басқа да қарызгерлерге несие түрінде беру міндетін атқаратын қаржы институттарының (ұйымдардың, мекемелердің) жиынтығы; елдің қаржы жүйесінің ақшалай қаражатты несиегерлерден қарызгерлерге беретін, яғни шаруашылық жүргізуші субъектілерді жанама түрде қаржыландыратын бөлігі. Қаржы жүйесінін ақшалай қаражат беретін бөлігі болып табылатын брокерлер мен дилерлерден айырмашылығы: қаржы делдалдары меншікті борышкорлык міндеттемелер шығарады. Қаржы делдалдарына: коммерциялық банкілер, ипотекалық банкілер, инвестициялық банкілер, несие-жинақ институттары (жинақ банкілері, несие-жинақ қауымдастықтары, несие одактары), қаржы компаниялары, инвестициялық одақтар, сақтандыр. ұйымдары, ақша нарығының өзара қарыз қорлары жатады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құқықтық нигилизм

**Құқықтық нигилизм** немесе **құқықтық немқұрайдылық** — нақты адамның әлеуметтік өмірінде құқық, заңдардың маңыздылығын мемлекеттік және тұрмыстық деңгейде қалыптасқан түйсіксіз терістеу.

Заң мен басқа құқықтық актілерді білмеу, менсінбеу немесе саналы түрде оларды бұзу түрінде көрінеді.

## Дереккөздер

Санат:Нигилизм
Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Қоғамдық жұмыстар

**Қоғамдық жұмыстар** (ағыл. *social works*; нем. *Besserungsarbeiten pi*) - Қылмыстық жазалау түрі, ол сотталған адамнын негізгі жұмыстан немесе оқудан бос уақытта тегін қоғамдық пайдалы жұмыстарды орындауынан тұрады, олардың түрлерін жергілікті атқарушы органдар немесе жергілікті өзін-өзі басқару органдары белгілейді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Техникалық кітапхана

**Техникалық кітапхана** - ғылыми техникалық прогреске және кең техникалық ағарту ісіне, кәсіби білім деңгейін арттыруға және озат өндірістік іс-тежірибені таратуға жәрдемдесетін арнаулы кітапхана.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Теріс қылық

**Теріс қылық** - тәртіптік не әкімшілік жауапкершілікке апарып соғатын құқық
бұзушылықты білдіретін жалпылама
термин. Қоғамға қауіпті болып табылатын қылмыстардан айырмашылығы,
теріс қылық, сондай-ақ азаматтық-құқықтық құқық бұзушылыктар
қоғам үшін принципті түрде қауіпті болып табылмайды. Олар әлеуметтік
зиянды болып есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Көпей Ерқасов

**Көпей Ерқасов** - 1952 жылы 4 қаңтар да Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданына қарасты Тесікүя ауылында туған. 1968 жылы Марқакөл ауданындағы Горный (қазіргі «Ақбүлац») орта мектебін бітірген соң Майтерек ауылдық клубында меңгеруші болып жұмыс істеген. Өскемен ауыл шаруашылық техникумын, 1979 жылы ҚазМу-дің журналистика факультетін тамамдаған.

Марқакөл аудандық «Шамшырақ» газетінің редакциясында, 1998 — 2001 жылдары Өскемен қаласындағы НТК-Восток телеканалында қызмет еткен. Қазір Шығыс Қазақстан облыстық төтенше жағдайлар жөніндегі басқармасында бас маман-аудармашы болып қызмет атқарады.
## Шығармашылығы
Ақын өлеңдері «Қарлығаш» (1984), «Төрткүл дүние» (1998) ұжымдық жыр жинақтарында жарияланған. 2003 жылы «Ағажай Алтай» атты кітабы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:1952 жылы туғандар
Генопатия

**Генопатия** (*Genopathia * - нәсілдік тұқымдық- түрлік+ ауру)—Патологиялық мутацияның нәтижесінде тұқым қуу аппаратының (геннің) бұзылуын сипаттайтын жалпы ұғым. Генопатия тұқым куу ауруларының (энзимопатиялар, туа болған иммунодефицит, даму кемістіктері) себебі болады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Генералиция

**Генералиция** (*Generalisatio* - жайылу жалпы басты)- генерализация, жайылу, таралу. Белгілі процестің организмге жалпы таралуы- өріс жаюы. 
## Дереккөздер


:Indented line

Санат:Медицина
Санат:Патология
Несие бағасы

**Несие бағасы** - берілген несие ақысының ақшалай көрінісі. Несиегер несиені пайдаланатыны үшін белгілеген пайыздық мөлшерлеме деңгейіне байланысты. Несие бағасы несие қатынастарының ақылы немесе өтеулі болуы қағидасына негізделеді. Нарықтық пайыздық мөлшерлемелі жоғары мөлшерлемелі, жеңілдікті мөлшерлемелі банк несиелеріне бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қаржыландыру

**Қаржыландыру** - кәсіпорындарды, салаларды, жалпы экономиканы, әлеуметтік аяны, аймақтарды дамытуға, елдің ұлттық қорғанысын қамтамасыз етуге және қоғамдық өмірдің басқа аяларын дамытуға жұмсалатын шығынды қажетті қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету. Кәсіпорындардың, түрлі деңгейдегі бюджеттердің, бюджеттен тыс қорлардың, жекеше инвесторлардың қаражаты, басқа қаржы көздерінің есебінен қаржыландырылады. Қаржыландыру көлемі жоспарланған шығыс пен онын қамтамасыз етілу көздері негізінде айқындалады. Коммерциялық кәсіпорындарда қаржы ресурстары мен қаржылық өзара қатынастар кәсіпорынның бизнес-жоспарында көрсетіледі (бизнес-жоспардың "Коммерциялық кәсіпорынның бизнес-жоспары" бөлімі)- Сметалық қаржыландыруда тұрған кәсіпорындар мен мекемелерді ұстауға және олардың қызметін кеңейтуге жұмсалатын ағымдағы шығыс негізінен республикалық бюджет пен жергілікті бюджеттердін есебінен қаржыландырылады. Ұйымдардың ақшалай қаражаты тақырыптық-нысаналы мақсаттарына қарай қаржыландыру түрлері: жалақы ұзақ мерзімге пайдаланылатын заттарды сатып алу; жалгерлік (жалдау), көлік шығыны, күрделі жөндеу, күрделі құрылыс, ағымдағы басқадай шығын. Қаржыландыру қағидаты: жоспарлылык, каражаттың нысаналы мақсатқа жұмсалуы, барлық деңгейдегі бюджеттерден ,бөлінетін каражаттың қайтарылмайтындығы, қаражаттың кәсіпонның бизнес-жоспарына немесе ұйымның сметасына сәйкес жұмсалуы, үнемдеу режимін сақтау.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Дің

нобай|150px|
**Дің** — ағаштың негізгі вертикальды орналасқан жапырақтарды беретін сабақты бөлігі. Жер бетіндегі бөлік пен тамыр мойнына дейінгі бөлігі *штамб* деп аталады. Діңнің бұтақталмаған жоғарғы жағы жалғастырушы өркен деп аталады.

## Құрылысы
* Қабық
* Флоэма
* Камбий
* Сүрек
* Өзек

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер морфологиясы
Техникалық әдебиеттер

**Техникалық әдебиеттер** - техника, өндіріс, өнеркәсіп мәселелері жөніндегі шығармалар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Лицензия бағасы

**Лицензия бағасы** - тұтынушыға лицензия бойынша берілетін технологияның немесе технологиялық білімдердің пайдалы екендігінің қорытындылаушы көрсеткіші, бұл көрсеткіш келісімнің қолданылу кезеңінде сатушыға төленген роялтидің жалпы сомасына тең.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қолдау

**Қолдау** - ықпалды адамның әлдебіреудің
ісін (мысалы, қызмет бабы бойынша
көтеру) ыңғайластыруға көрсететін
қолдауы, қорғауы, қолтығының астына алуы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бюджет тапшылығын қаржыландыру

**Бюджет тапшылығын қаржыландыру** - қарыз қаражатының және қаржы жылының басындағы бюджет қаражаты бос қалдықтарынын бюджетке түсетін түсімдерінің негізгі борыш сомасын шегергендегі көлемі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Параға коммерциялық сатып алу

**Параға сатып алу (коммерциялық)** ( - пайда табу мақсатындағы сауда; пайда табу мақсатындағы әрекет) — коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару қызметтерін атқаратын адамға заңсыз ақша, бағалы қағаздар немесе басқа мүлік беру, сондай-ақ оның өз қызмет бабын сатып алушы адамның мүддесінде пайдалануы үшін оған мүліктік сипаттағы заңсыз қызмет қөрсету түріндегі қылмыс.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 253-бабында келтірілген.
## Тағы қарағыз
* Парақорлық
* Жымқыру

## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Оқытудағы кері байланыс

**Оқытудағы кері байланыс** - оқытылатыннан оқытатынған және одан оқытылатынға (сыртқы кері байланыс) немесе өзіне оқытылатыннан баратын, үйрету үрдісі мен нәтижелер барысы туралы ақпарат өтетін байланыстар кері байланыс деп аталады.

Мұғалімнің (сыртқы кері байланыс бойынша) немесе оқушының (ішкі кері байланыс бойынша) алатын үйретудің барысы мен нәтижелері туралы ақпарат алдын ала белгілі нормативтік (талап етілетін) ақпаратпен салыстырылады, бұл салыстырудың нәтижелері мұғалім үшін оқыту үрдісінің бағалау мен түзетуге негіз болады, ал оқушы үшін - оқу әрекетін (дұрыс үрдіске қатысты оқыту жүйесіне жағдай жасайтын жағымсыз кері байланыс жағдайында) өздігінен бағалау  мен түзетуге және оқу үрдісін ынталандыру үшін бекітуге негіз болады. Берілген уақыт тәртібіндегі кері байланыс айқын қызмет етуі оқыту мен үйрету үрдісін тиімді басқарудың талассыз шарты болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Банкроттық деп тану үшін негіздер

**Банкроттық деп тану үшін негіздер** -банкроттык ерікті түрде немесе мәжбүр ету тәртібімен танылуы мүмкін. 
Банкроттыкты ерікті түрде тану борышкердін сотқа берген өтініші негізінде жүзеге асырылады. 
Мәжбүр ету тәртібімен банкрот деп тану несие берушінің, ал заң актілерінде көзделген жағдайларда өзге де адамдардың сотқа өтініш беруі негізінде жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ноу-хау бағасы

**Ноу-хау бағасы** - ноу-хаудың қорытындылаушы құны, ол ноу-хаудың паушалдық төлем немесе роялти түрінде төленетін пайдалану сыйақысы мөлшерінде көрініс табады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Техникалық өңдеу

**Техникалық өндеу**- баспасөз шығармалары мен басқа да құжаттарды штемпелдеу, инвентарлық нөмірі мен шрифтін қою, кітап формулярін толықтыру, кітап қалташасын жапсыру, қайтару мерзімі парағын желімдеу тағы басқа істерді қамтитын кітапханалық өңдеу бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Юсип Бабаев

**Юсип  Бабаев**(Нүсіп) (1887, бұрынғы Верный губ, Қаскелең уезі — 1938) — қоғам қайратке­рі, Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға белсене қатысушы. 1916 жылы майданға қара жұмысқа алынып, онда мыңбасы бол­ды. 1917 жылы Ақпан төңкерісінен кейін Верныйға оралып, "Қара жұмысшылар одағын"ұйымдастырды. "Одақ" Верныйдағы астыртын большевиктік ұйыммен байланыс жасады. 1919 жылы желтоқсанда Ташкентте Қызыл Армияның саяси қызметкерлерін даярлайтын курсты бітірді. 1919-22 жылдары Қызыл Армияның ұлттық бөлімдерінде полк, бригада, дивизия әскери комисса­ры, 1922-28 жылдары Алматы, Лепсі уездік аткомының төрағасы, 1928-34 жылдары Түрксіб темір жол басқармасында, Алматы қалалық партия комитетінде жауапты қызметтер ат­қарды, өмірінің соңғы жылдары Кеген (қазіргі Райымбек ауданы) жылқы зауытының саяси бөлім бастығы болды.

## Дереккөздер


Санат:1887 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ардагерлер
Қаржы жалгерлігі

**Қаржы жалгерлігі** - жалгерлік туралы шарт. Бұл шартқа сәйкес активті иемденуге байланысты барлық қауіп-қатер мен артықшылық, бұл орайда, меншік иесінің ауысатын-ауыспайтынына қарамастан алушыға көшеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қоғамдық тәртіп

**Қоғамдық тәртіп** (ағыл. *public order*; нем. *Gesellschaftsordnung*) - Азаматтың қадір-қасиеті мен басқа құқықтарын, меншіктің барлық нысандарын қорғау, қоғамдық орындарда тыныштықты қамтамасыз ету, мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың,
адамдардың өзара араласуының қалыпты қызметіне жағдай туғызу, адамның жеке басына тиіспеушілікті қамтамасыз ету мақсатында, арнайы нормалармен реттелетін қоғамдық қатынастар жүйесі.

**Қоғамдық тәртіп** адамның мінез-құлқы мен іс-әрекетінің қоғамда қалыптасқан құқықтық және моральдық нормаларға, сондай-ақ белгілі бір ұйымның талаптарына сай келуі. Қоғамдық тәртіп қоғамның қалыпты тіршілік етуінің қажетті шарты болып табылады. Қоғамдық тәртіп арқасында адамдардың мінез-құлқы мен іс-қылығы тәртіпке келтірілген сипатқа ие болады. Мұның өзі ұжымдық қызметті және әлеуметтік ұйымдардың жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Қоғамда әрқашанда жалпыға бірдей міндетті тәртіп пен белгілі бір ұйым мүшелеріне ғана міндетті арнаулы тәртіп (әскери тәртіп, еңбек тәртібі, т.б.) жолға қойылады. Қоғамдық тәртіп
әрқашанда қоғамдық қатынастармен айқындалады және ол осы қатынастарды қорғауға қызмет етеді. Қоғамдық тәртіп - саналы тәртіп, пайдакүнемдік пиғылға негізделген тәртіп және мәжбүрлі тәртіп түрлеріне бөлінеді. Саналы тәртіп дегеніміз — қоғам мүшелерінің мінез-құлық нормаларын терең сезініп игеруі. Тәртіпті адам қоғамдық өмірде қабылданған мінез-құлық нормаларын ұстау қажеттігін іштей түйсініп әдеп ретінде қабылдайды. Оларды сақтай алмаған жағдайда ұяттан қысылып, өзін кінәлі сезінеді. Қоғамдық тәртіп - қоғам мүшелерінің жеке мүдделері, олардың қажеттері және орындауға тиісті әлеуметтік мінез-құлық нормаларының өзара үйлесу дәрежесіне байланысты айқындалады. Егер бұл нормалар жеке адам іс-әрекетінің іштей құлшынысына айналмаса, онда мұның өзі мінез-құлықтағы түрлі ауытқуларға апарып соқтырады.

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Санат:Әлеуметтану
Санат:Құқық
Санат:Саяси терминология
Сауытбастылар

**Сауытбастылар** (Stegocephalia) - шатырбассүйектілер, қабыршақ бастылар, палеозой дәуірінің қабаттарынан белгілі көне қосмекенділердің үлкен бір тобы. Бас сүйегі сауыт тәрізді. Денесі көп жағдайда сүйекті қабыршактармен жабылған. Сауытбастылар лабиринтодтар, батрахозаврлар және лепоспондильді класс тармағының өліп калған отрядар өкілдері жатады.

## Дереккөздер



Санат:Палеозой фаунасы
Техникалық ғылымдар

**Техникалық ғылымдар** - технологияның үрдісінде қолданылатын механикалық, физикалық, химиялық байланыстар мен зандылықтарды меңгеретін ғылыми пәндер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология

be-x-old:Тэхнічныя навукі