Бежтиндер

**Бежтиндер** (*бежтин*, *хьванал*, *капуча*) — Ресейдегі цез халықтарының бірі, Дағыстанның байырғы халқы. Грузияның солтүстік-шығысында (Кварели муниципалитеті, Кахети облысы) тұрады.
2020 жылғы халық санағы бойынша – 6890 адам. Демографтардың мәліметі бойынша, Ресейде бұл этнос өкілдерінің жалпы саны 11 мың адам, дүние жүзінде 12 мың адамға дейін жетеді.

## Автоэтнонимі
Бежтин халқының өз атауы - бежкьаса - негізгі елді мекен Бежта атауынан шыққан - «қаша, қорада». Бежта ауылы Бежта ойпатындағы Үлкен Кавказ жотасының ең етегінде (теңіз деңгейінен 1650 метрден астам биіктікте) орналасқан.

## Эндоэтнонимдері
Өз атауы - бежтиндер, аварша - хванал («ат жанды»), грузинше - капуча.

## Этногенезі
Басқа дағыстан халықтары сияқты Бежтин халқының шығу тегі туралы айту өте қиын. Дағыстанның таулы тайпаларының, соның ішінде дидо тайпалары конфедерациясының қалыптасуына б.з.б. I-мыңжылдықта б.з.б. III-мыңнан бастап Шығыс Кавказ этномәдени бірлестігі ыдырай бастаған қосалқы қауымдастықтар негіз болды.
Кейінірек, XV ғасырдың ортасында Бежта халқы Дидо конфедерациясынан тәуелсіз субэтникалық топ ретінде бөлініп шықты.

## Нәсілі
Бежтин халқы европеоид нәсілінің кавкасион антропологиялық түріне жатады.

## Сырт келбеті
Бежтиндерді келесі сыртқы белгілер арқылы анықтауға болады:
*ақ тері;
*көздері көк немесе жасыл, сондай-ақ қоңыр немесе аралас реңктер (сұр-жасыл);
*тегіс сүйір мұрын;
*қызыл, каштан, ашық қоңыр немесе қара түсті шаш;
*жағы шығыңқы және сәл тарылған;
*кең маңдай;
*бойшаң;
*мығым дене бітімі.

## Тілі
Тілі - бежтин тілі, дағыстан тілдерінің авар-андо-дидо тобына жатады. Авар, орыс, грузин, цез, гунзиб, гинух тілдері де кең таралған. Жазу және әдебиет авар және орыс тілдерінде.

## Жазуы
1990 жылы кирилл әліпбиіне негізделген бежта тілінің әліпбиінің жобасы жарық көрді:
А а, Аь аь, АӀ аӀ, АьӀ аьӀ, Аа аа, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, ГӀ гӀ, Е е, Д д, Ё ё, Ж ж, З з, И и, ИӀ иӀ, Ии ии, Й й, К к, Къ къ, Кь кь, КӀ кӀ, Л л, Лъ лъ, ЛӀ лӀ, М м, Н н, О о, Оь оь, ОӀ оӀ, ОьӀ оьӀ, Оо оо, П п, ПӀ пӀ, Р р, С с, Т т, ТӀ тӀ, У у, Уь уь, УӀ уӀ, УьӀ уьӀ, Уу уу, Х х, Хъ хъ, ХӀ хӀ, Ц ц, ЦӀ цӀ, Ч ч, ЧӀ чӀ, Ш ш, Ъ ъ, Э э, ЭӀ эӀ, Ээ ээ

## Діні
Бежтиндердің басым көпшілігі сүнниттік исламды ұстанады. Олардың этникалық аумағы Грузияға жақын жерде орналасқан және христиан миссионерлері үшін кең ауқымды қызмет өрісі болғанымен, христиандық мұнда айтарлықтай із қалдырған жоқ. Соған қарамастан, крестке табыну элементтері Бежтиндердің діни идеяларында ислам дінін қабылдағанға дейін сақталған, дегенмен олардың негізінде бұл идеялар пұтқа табынушылық сипатта болған.
Мұнда тікелей арабтардың исламының таралуы туралы мәліметтер сақталмаған.
Бұл күндері жергілікті халықтың басым көпшілігі өздерін мұсылманбыз деп санайды. Бірақ 80-90-жылдардың басынан бастап исламның рухы мен ілімін терең ұстану үрдісі айтарлықтай артуда. Ата-аналар балаларының бойына ата-баба дінінің негіздерін сіңіру қажеттігін айтып, медреселер мен мамандандырылған мұсылман оқу орындарында білім алатын жас жігіттердің қатары артып келеді.

## Негізгі қоныстану аймағы және халқы
Бежтиндер негізінен екі жолмен қоныстанды:
*таулы елді мекендер – жинақы қоныс;
*ойпатты елді мекендер – аралас елді мекен.
2010 жылғы ресми деректер бойынша Ресей Федерациясының аумағында 5958 адам тұрды, оның негізгі бөлігі ауылдық жерлерде. 2020 жылғы халық санағы бойынша – 6 890 адам.

Бежтиндердің этникалық аумағы Батыс таулы Дағыстанда орналасқан, олардың қоныстары Авар Қойсу өзенінің сол салаларында, Үлкен Кавказ бен Богос жоталарының сілемдерінде орналасқан. Оңтүстік-батыста олар дидойлармен (цездер), гунзибтермен және гинухтармен, шығысында — аварлармен көршілес орналасқан.
Негізгі Бежтин ауылдары: Бежта, Хашархота, Тлядал және оның маңындағы шаруашылықтар. Бежта тұрғындарының бір бөлігі XVI—XVII ғасырлардан бері Грузияда тұрады (көршілес шекарадағы Кварели облысындағы Чантлискури ауылында – 850 адамға дейін, 2009 жылғы есеп), Кеңестік кезеңде тағы бір бөлігі Құмық жазығына – Дағыстанның Бабаюрт (Качалай, Қараөзек, 40 лет Октябрь, Ахайотар, Ачи-Чунгур және Қаратөбе ауылдары) және Кизляр (Заречное, Рыбалко, Вперед ауылдары) аудандарына көшті.
Аз бөлігі басқа авар-андо-цез арасында, сондай-ақ республика қалаларында тұрады.

## Тарихы
Басқа дағыстан халықтары сияқты Бежтин халқының шығу тегі туралы айту өте қиын. Дағыстанның таулы тайпаларының, соның ішінде дидо тайпаларының конфедерациясының қалыптасуына негіз болды. 

XV-XVI ғасырларда ішкі және сыртқы әлеуметтік және әскери-саяси себептердің жиынтығына байланысты Дидо этносаяси бірлестігі ыдырайды. Мұның нәтижесі, атап айтқанда, Батыс Дағыстан аумағында ауылдық қауымдардың дербес одақтары мен олардың федерацияларының құрылуы болды. Мұндағы ең күшті әскери-саяси одақтардың бірі XVI-XVII ғасырдың басында Анцухо-Капуча болды, оған анцух және гунзиб халқымен бірге бежтин халқы да кірді. XVIII ғасырдың ортасында бұл одақ Ансух пен Капучаның жеке әскери-саяси бөлімшелеріне бөлінді.

Дағыстан Ресейге қосылғаннан кейін (1813 ж.) Шәмілдің басшылығымен Дағыстан мен Шешенстанның таулы аймақтарының азаттық күресіне қатысты. 1921 жылы олар Дағыстан Автономиялық Кеңестік Социалистік Республикасының, 1991 жылдан Дағыстан Республикасының құрамына енді. Кеңес заманында Бежта тұрғындарының бір бөлігі Терек пен Сулақ арасындағы Құмық жазығына көшіп келді.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері мал шаруашылығы (негізінен қой шаруашылығы, сонымен қатар ірі қара, ешкі, жылқы) және егіншілік (арпа, қара бидай, бидай, сұлы, бұршақ, сарымсақ, темекі). Кеңестік кезеңде астық алқаптары ұлғайып, бау-бақша, көкөніс шаруашылығы дамыды (негізінен құмық жазығында).

Біреулері мемлекеттік қызметте, кейбіреуінде диірмені бар, бірақ бәрі мал ұстайды. Бежтиндер өзінің ерекше тоқылған аяқ киімімен - гакамен танымал. Бежта етігі – бұл жерде ғана кездесетін иілген тұмсықты, өрнекті биік жүн етік.

Бежтиндер сәндік-қолданбалы өнерде мол мұраға ие. Олардың кілем тоқу, кесте тігу, керамика және зергерлік бұйымдар жасауда ерекше шеберлігі бар. Олардың өнімдері жарқын, бай және этностың мәдениетінің байлығын көрсетеді.
Бежтиндерде әйгілі халық қолөнерінің бірі – кесте тігу. Бұл өнер тек матаны ою-өрнекпен безендіру ғана емес, сонымен қатар символдық мәнді және мәдени құндылықтарды жеткізуді білдіреді. Бежтин кестелері күрделі геометриялық өрнектерімен және тамаша шеберлігімен ерекшеленеді. Тоқыма қолөнеріне киім-кешек, кілем және тұрмыстық заттар сияқты әртүрлі бұйымдар жасау үшін қолданылатын тоқыма және тігін өнері де кіреді.

Бежтин халқының халық қолөнерінің тағы бір маңызды саласы ағаш өңдеу болып табылады. Бежтин шеберлері бірегей заттар мен құралдар жасай отырып, ағаш ою өнерін шебер меңгереді. Олар сәндік бұйымдар, жиһаздар мен кәдесыйлар жасау үшін емен, жаңғақ, балқарағай сияқты ағаш материалдарының алуан түрлерін пайдаланады. Бежтин ағаш өңдеуінің маңызды элементі - олардың мәдени-тарихи тиесілігін көрсететін дәстүрлі ою-өрнектер мен рәміздер.

Керамика және саз балшықпен жұмыс жасау өнері де бежтиндердің елеулі халықтық қолөнері болып табылады. Шеберлер мүсіндеу және шынылау әдістерін қолдана отырып, саз балшықтан ыдыс-аяқ, ваза, мүсін сияқты әртүрлі заттарды жасайды.

Бежтиндер зергерлік және металл қолөнердегі тамаша шеберлігімен де ерекшеленеді. Олар күміс пен алтын сияқты әртүрлі металдарды пайдаланып сырға, сақина, алқа және білезік сияқты зергерлік бұйымдарды жасайды. Олардың бұйымдарын безендіретін ерекше өрнектер мен ою-өрнектер олардың мәдени дәстүрлері мен символизмінің көрінісі болып табылады.

## Тұрмыс салты
Отбасы негізінен шағын, 20 ғасырдың 30-40 жылдарына дейін бөлінбейтін отбасы формалары болды. Патриархалдық туыстық бірлестіктердің – тухумдардың белгілі бір маңызы сақталады. Бежтин халқы жамағат қауымдарына ұйымдасқан. Отбасылық, жерлеу және еске алу рәсімдері, үлкендерді құрметтеу, отбасылық және көршілес өзара көмек көрсету, қонақжайлылық, дәстүрлері сақталған.

### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Бежтин тұрғындарының дәстүрлі елді мекендері кварталдарға бөлінген көп аулалы үйлермен сипатталатын ауылдар болып табылады. Елді мекеннің бас қосу орны - мешіт, зират. Орналасуы сатылы-шоғырланған және шашыраңқы болды, кіре берістері көп деңгейлі жауынгерлік мұнаралармен қорғалды.
Тарихи тұрғыдан ауылдар ерте орта ғасырлардағы шағын елді мекендерден пайда болған. Бежтин ауылдарының әрқайсысының жеке шаруашылықтары болды, хутор (20 ғасырдың 40-50 жылдарына дейін). Оларда мал ұсталып, шабындықтар мен егістік жерлер болды.
Қоғамдық-саяси тұрғыда Бежтин ауылдары ауылдық қауымдар одақтарына тән ерте феодалдық үлгідегі ауылдық-қауымдық елді мекендер болып табылады. Саяси жағдайдың тұрақтануымен тегіс жерлерде жаңа қоныс құрылымдары пайда болды.

Дәстүрлі тұрғын үйлері - төртбұрышты, тастан салынған 2-3 қабатты, көп бөлмелі, тегіс шатырлары бар тас үйлер (сарай-тұрғын үй, қора-шөп-шатыр-тұрғын үй, қора-тұрғын-үй және басқа нұсқалар). Ғимараттардың төбесі көбіне кесінді тақтайшалармен жабылған. Ғимараттың дәстүрлі лоджия түрі қазір верандасы бар үйдің кең нұсқасымен ауыстырылды. Қазір шатырлар әдетте шифермен немесе қалайымен жабылған. Жаңа типтегі тұрғын үйдің пішіні әртүрлі. Үйдің ішкі безендірілуі де өзгерді. 

Дәстүрлі үйде жиһаз жоқтың қасы, отбасының үй өмірі не ошақта (ашық, 19 ғасырдан бастап, қабырғаға орнатылған камин сияқты) немесе лоджияда өтті.
Бөлек бөлмелер негізінен тұрмыстық ыдыстарды, азық-түлікті және т.б. сақтауға арналған. 

Қазіргі заманғы үйдің ішкі көрінісі қалалық үйден айтарлықтай ерекшеленбейді (қазіргі заманғы жиһаздар мен ыдыс-аяқтар, теледидар және радио жабдықтары, импорттық газды пайдаланатын газ плитасы, кітаптар және т.б.).

### Дәстүрлі киімдері
ХІХ ғасырдың екінші жартысына дейін бежтиндер киім мен аяқ киім тігу үшін негізінен үй өндірісінің материалдары пайдаланылды - мата (сугой), қой терісі (гъаше), киіз (киз), қалың және жұқа былғары (жылқы, ірі қара, қой, ешкі).

Бежтин әйелдері XIX-XX ғасырларда туника тәрізді жейделер киген (кунта). ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап белінен қиылған көйлек сәні енді (сумураб кунта). Әдемі тігілген бүктемелері бар және ұзындығы 2-2,5 метрге дейін белбеуі болды. Көйлектің үстіне алжапқыш тағылды. Бұл ежелгі әйелдер костюмінің міндетті атрибуты. Алжапқыш түрлі-түсті моншақтармен, тұмарлармен безендіріліп, алтын және күміс теңгелермен, сондай-ақ күміс монеталардан және басқа миниатюралық заттардан жасалған белдіктермен безендірілген. Сонымен қатар, заттардың көпшілігі адамдардың ырымшылдықтарының белгілі бір элементтерін көрсетті.
Әйелдер көйлегінің астына шалбар (хилио) киіп, жүннен тоқылған матадан тігіп, оларды бежтин тілінде "сугюй"деп атаған.
Ауқатты әйелдер қымбат матадан тігілген, көбінесе астары бар хабало көйлегін киді. Көйлек кейде белдікке бірнеше ілмекпен бекітілген.
Суық мезгілде әйелдер чепец, орамалдар, үлкен шарфтар таққан.
Әйелдер сырға, моншақтар, күміс тізбектегі монеталардан жасалған төс әшекейлері, білезіктер, сақиналар пайдаланған. 

Ерлердің киімі туника тәрізді көйлек (мухун) пен балаққа қарай тарылған шалбардан (хилио) тұрды. Ерлердің сыртқы иық киімі бешмет немесе архалух - чуха сияқты киімдер болды. Бешмет қалың матадан тігілген қара түсті, ұзындығы тізеге дейін немесе сәл жоғарырақ, шағын тік жағалы, жеңдері қолға дейін жетеді.
Көбінесе ер адамдар киізден жасалған күртеше мен пальто (кони) киген. Этнографиялық материалдар XIX ғасырдың соңына дейін Бежтин тұрғындары Дағыстанның басқа таулы аймақтары сияқты барлық жерде қой терісінен жасалған шалбар мен жейде кигенін көрсетеді.
Бежтиндер арасында ең көп тараған бас киімнің түрі қой терісінен жасалған, әдетте қара түсті бас киім (баи) болды. XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап мұнда цилиндрлік бас киімдер (кьякало) пайда болды. Ғасырдың соңына қарай қаракөл жүнінің бағалы сорттарынан жасалған папахалар кие бастады.

### Дәстүрлі тағамдары
Бежта халқының дәстүрлі тағамдары - бұл Дағыстанның, Кавказдың және Ресейдің басқа халықтарынан алынған дәстүрлі тағамдардың диетадағы маңыздылығын сақтайтындығымен сипатталады: соустар, сорпалар, котлеттер, орамжапырақ орамдары, палау, т.б.

Дәстүрлі тағамдары - ұн, ет және сүт тағамдары: әртүрлі хинкали, шелпек, ашытылмаған және қышқыл нан, сұлы қамыры, ботқа, бұқтырылған ет, ірімшік, пирогтар.

Сусындардан «Атхын басы» шөп шайы – бежталықтар дәстүрлі түрде ішетін шайдың ерекше түрі. Ол жалбыз, итмұрын және сұлы сияқты хош иісті шөптерден жасалған.

## Танымал тұлғалары
*Магомед Магомедович Курбаналиев – еркін күрестен 2016 жылғы әлем чемпионы;
*Гусейн Асадулаевич Хайбулаев – самбодан бес дүркін әлем чемпионы және КСРО спорт шебері;
*Сомоев Рамазан – экономика ғылымдарының докторы;
*Абдулхалик Шамилович Курбанов - әскери қызметкер, Ресей Батыры;
*Маджид Шарипович Халилов  – филология ғылымдарының докторы;
*Роза Магомедова – тарих ғылымдарының докторы;
*Мухтар Саадулович Сулейманов - әскери қызметкер, Ресей Батыры;
*Магомедсагид Исмаилов – заң ғылымдарының докторы;
*Магомед Рамазанов Зубайр - халық суретшісі.

## Бейнетаспалар
*https://yandex.kz/video/preview/13365024435192934735 Бежтиндер
*https://yandex.kz/video/preview/374382346424973766 Дағыстан, мәдениет, «Бежтин өрнектері» мерекесі

## Дереккөздер

Санат:Ресей халықтары
Санат:Дағыстан халықтары
Санат:Кавказ халықтары
Санат:Грузия халықтары