open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абайдың халықтығы мен реализмі (мақала)

**«Абайдың халықтығы мен реализмі»**, («*Народность и реализм Абая*») — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Алғаш рет қазақ тілінде «*Коммунизм таңы*» газетінің 1954 жылғы 5 қыркүйектегі санында, одан кейін орыс тілінде «*Литературная газета*» (7. IX. 1954), «*Ученые записки КазГУ*» (19-т. 1955, 1-6-беттер), «*Мысли разных лет*» (1961, 205-211-6.), «*Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер*» (1967, 340-346-6.), «*М. Әуезов. Собрание сочинении*», (5-т., М., 1975, 291-297-6.), «*20 томдық шығармалар жинағы*» (19-кітап, 1985, 53-59-6.) басылымдарында жарияланды. Әуезов мақалада ұлы ақын шығармаларының құндылық жақтарын саралайды. Ақын поэзиясының өміршеңдігі - онда халық өмірінің, арман-мұңының, жарқын болашаққа ұмтылысының шынайы бейнелеуінде жатыр. Өз халқының, батыс, шығыс әдебиетінен мол сусындаған Абайдың поэзиясы қазақ халқының асыл қазынасына кәусар бұлақ болып құйылып, бүгінгі заманымызда да рухани игілікке айналып отыр. Абай өлеңдерінің өміршеңдігі оның халықтығы мен реалистігінде жатыр. Қазақ өмірінің әлеуметтік қайшылықтарға толы тұрмыс-тіршілігінің барынша шынайы суреттелуі Абай поэзиясының жаңашылдық сипатын танытады. Өршіл отаншылдықты, гуманистік идеяларды, әділетсіздік пен надандықты барынша әшкерелей шарлаған ұлы Абайды қазақ халқы мақтан тұтады. Мақала қазақ ақынының ұлылық сипаттарын орыс оқырмандарына таныстыру мақсатымен, Абайдың қайтыс болғанына 50 жыл толуына орай жазылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Кариоплазма

**Кариоплазма** (ядро сөлі) ( — ядро, *plasma* —	плазма) - жасуша ядросы құрылымдарының аралықтарындагы бірыңгай келген ядроның қоймалжың сұйық бөлігі. Жасуша цитоплазмасынан ядро қабықшасы — кариолемма арқылы оқшауланып бөлініп тұрады. Ядро сөлінің құрамында күрделі протеиндер — нуклеопротеидтер, гликопротеидтер, ядро тіршілігіне қажет энергия алмасуын реттейтін ферменттермен қатар, нуклеин қышқылдарының, протеиндердің және т.б. заттардың түзілуіне керекті әртүрлі қосылыстар болады.
## Дереккөздер


Ядро қабықшасы

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кариограмма

**Кариограмма** ( - ядро, *gramma* — жазу, әріп) — жасуша ядросы хромосомаларының орналасу қатарының, санының, пішінінің және мөлшерінің, яғни жасуша ядросы кариотипінің графикалық көрінісі. Медициналық және ветеринарлық генетикада кариограмманың көмегімен хромосомалық ауруларды анықтауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Герминативті орталық

**Герминативті орталық** немесе *көбею орталығы* (*герминативный центр*); (*centrum germinale*; лат. *germinale* — көбею, *centrum* — орталық) — боялған гистологиялық препараттарда жақсы көрінетін лимфа түйіншелерінің орта тұсындағы күңгірт түсті (жетілмеген жас көбею орталығы) немесе ақшыл келген (жетілген көбею орталығы) бөлігі.

*Көбею орталығы* лимфобласттардан, макрофагоциттерден және өсінділі жасушалардан тұрады. Бұлар митоз арқылы бөлініп жатқан әртүрлі көбею сатысындағы лимфоциттердің жасушалары.

*Герминативті орталықтар* - негізінен қан жасау мүшелерінің лимфоидты ұлпасында болады. Олардың құрылымдық жағынан өзгеріп отыруы — организмнің физиологиялық жағдайларына тікелей байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Клоака

thumb|Клоака
**Клоака** — бір қатар омыртқалы жануарларға (кейбір дөңгелек ауыздылар және балықтар, барлық қосмекенділер, бауырымен жорғалаушылар, құстар, клоакалы сүтқоректілер) тән тік ішектің кеңейген соңғы бөлігі. Клоаканың қабырғасы да, басқа түтікше мүшелердің қабырғасы тәріздес үш қабықтан: ішкі — *кілегейлі қабықтан*, ортаңғы — *етті қабықтан* және сыртқы — *тік ішекпен* жалғасқан алдыңғы бөлігі — *сірлі қабықтан*, ал соңғы бөлігі — *[[адвентиция]]* қабығынан құралған. Клоаканы көлденеңінен орналасқан екі етті сақина үш бөлімге: алдыңғы, ортаңғы және артқы бөлімдерге бөледі.

Алдыңғы бөлімді нәжіс қойнауы деп атайды. Бұл бөлім тік ішектің тікелей жалғасы болғандықтан, оның қабырғасының гистологиялық құрылысы тік ішек қабырғасының құрылысына ұқсас, яғни оның кілегейлі қабығының ішкі бетінде қысқа келген ішек бүрлері, кілегей бөлетін түтікше бездер мен бірклеткалы құтыша бездер болады. Клоаканың ортаңғы бөлімі несеп қойнауы деп аталады. Бұл бөлімнің жоғарғы бүйір қабырғасына несепағар мен жануарлардың жынысына байланысты не шәует жолы, не жұмыртқа жолы ашылады. Ортаңғы бөлімнің кілегейлі қабығында ішек бүрлері мен бездер болмайды. Еркек жануарлардың түрлеріне байланысты ортаңғы бөлімде әртүрлі деңгейде жетілген жыныстық қатынас мүшесі орналасады. Клоаканың соңғы бөлімінің кілегейлі қабығы көпқабатты эпителиймен астарланған. Клоака кілегейлі қабығының өзіндік тақташасында қорғаныс қызметін атқаратын лимфоидты құрылымдар болады.
## Дереккөздер


Санат:Жануарлар анатомиясы
Кариогамия

**Кариогамия** ( - ядро, *gamos* — неке) — ұрықтану кезінде аталық және аналық жыныс жасушалары ядроларының қосылып (синкарион), біржасушалы ұрық — зигота ядросына айналу процесі. Нәтижесінде сомалық жасушаларға тән хромосомалардың диплодты жиынтығы түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайтану - библиографиялық көрсеткіш

**«Абайтану», библиографиялық көрсеткіш** . 1988 жылы «*Ғылым*» баспасынада жарық көрген. Құрастырған М. Мырзахметұлы. Абай Құнанбаевтың туғанына 140 жыл толуына байланысты жасалған. Көрсеткіште 1889-1985 жылы аралығында ақынның мұрасы туралы жазылған материалдар қазақ және орыс тілдерінде екі бөлімге жіктеп берілген. Табуға оңай болу үшін олар 60-тан астам тақырыпқа бөлінген. Көрсеткіште Әуезовтің Абай туралы жазған еңбектерінің толық библиографиясымен бірге, ұлы жазушы жөнінде жазылған мақалалардың да тізімі арнайы тарауда берілген. Көлемі 13,46 баспа табақ, таралымы 1990 дана.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Гетерогаметгілік

**Гетерогаметгілік** (*heterogametum*, грек, *heteros* — басқа, *gamos* - неке, жыныс) — бір жынысты организм жыныс жасушалардың генетикалық жағынан біркелкі болмауы, яғни жыныс жасушалары жыныс хромосомаларының бірдей еместігі.

Бұндай жыныс жасушаларын *гетерогаметті жыныс жасушалары* деп атайды. 
Адам мен сүтқоректі жануарлардың еркек жынысты организдері -	гетерогаметті ағзаларға жатады. Себебі, бұлардың аталық жыныс бездерінен бөлінетін шәуеттегі сперматозоидтардың жартысы *Ү- жыныс хромосомалы*, ал қалған жартысы* Х- жыныс хромосомалы*.

Құстарда, кейбір қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушыларда гетерогаметті ағзаларға ұрғашы жынысты азғалар жатады. 
Мысалы, құстар жұмыртқа жасушаларының ядроларында не *Z- жыныс хромосомалары, не W- жыныс хромосомалары* болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гетерозигота

**Гетерозигота** (*heterozygotum*, грек, *heteros* — басқа, *zygotos* — қосылу) — генотиптің (тұқымқуалаушылық материалы жиынтығының) гомологиялық хромосомаларында гендердің түрлі формалары (*аллелдері*) болатын зигота (ұрықтанған біржасушалы ағза) немесе организм. Яғни белгілі бір геннің немесе гендердің екі түрлі аллельдерінің болуы. Гетерозиготалы генотипте екі түрлі Аллель бір-бірімен өзара әрекеттеседі. Бұл ағзаның белгілері қалай көрінетінін анықтайды.

«**Гетерозигота**» термині белгілі бір геннің кем дегенде екі формада болуы мүмкін деп болжайды. Aa комбинациясы геннің бір аллелі бас әріппен көрсетілген - екіншісінің үстінен басым екенін көрсетеді, ол кіші әріппен көрсетіледі. Яғни репрезентативті фенотипте **[[Гетерозигота|гетерозиготалы]]** оның рецессивті аллельге қарағанда біршама артықшылығы болады. Кейбір генетикалық аурулар рецессивті аллельдің болуымен тығыз байланысты екенін білу керек. Сәйкесінше, олар өздерін өкілдерде көрсетеді **гомозиготалы** және емес **гетерозигота**. Дегенмен, доминантты аллельдің болуымен шартталған және осылайша u-да пайда болатын аурулар да бар **гетерозигота** және **гомозигота** басым, бірақ сен емес **гомозигота** рецессивті.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайтану дәрістерінің дерек көздері

**«Абайтану дәрістерінің дерек көздері»**, Әуезовтің зерттеу еңбектеріне негізделген оқу құралы. Құрастырған және алғы сөзін жазған - М. Мырзахметұлы. Жинақта Әуезовтің бұрын жарияланбаған Абай мұрасы туралы ғылыми-зерттеу жұмыстары мен көркем туындылары, олардың әр түрлі қолжазба нұсқалары, тезистері, шашпа пікірлері, баяндамалары мен сөйлеген сөздері, хаттары 8 тарауға бөлініп берілген. Кітаптың соңында қолжазбаларға арнайы берілген түсініктемелер бар. Оқу құралында Әуезовтің абайтану ғылымының негізін салу жолындағы мол мұрасы қамтылған. Кітап студенттерге, әдебиетшілерге, жалпы оқырмандарға арналған. Көлемі 25 баспа табақ, таралымы мың дана.
## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Трофикалық қосындылар

**Трофикалық қосындылар** *(белок, май, көмірсулар)* — қоректік заттардың қоры және энергия көзі. Белоктың түзілуі мен жинақталуы клетка эндоплазмалық торының белсенділігіне байланысты. Бауыр клеткаларында (гепатоциттерде) көмірсулар (гликоген), май торшаларыңда (липоциттерде, адипоциттерде) май қосындылары липид тамшылары ретінде жиналады. Секреторлық (бөлінділік) қосындыларға пайдалы заттар (секреттер): сөл, сілекей,өт, гормондар (инкреттер), сүт және тағы басқалар жатады. Экскреторлық қосындыларды жануарлар организміне керек емес зиянды қосылыстар (зәр, тер) құрайды. Пигменттік қосындылар клеткалар мен ұлпаларға түр—түс береді. Оған қандағы — гемоглобин, бұлшық еттегі — миоглобин, терідегі -	меланин т. б. жатады. Пигмент каротин — жемістерде, өсімдік клеткаларында түзіледі. Ол — А провитамині. Каротин жануарлар организмінде А витаминіне айналады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Клеткалық қосындылар

**Клеткалық қосындылар** — зат алмасу процесіне (метаболизмге) байланысты жасуша  цитоплазмасындағы тұрақсыз құрылымдар. Клеткалық қосындыларға трофикалық, секретарлық, экскреторлық және пигменттік қосындылар мен витаминдер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Клеткалық айналым

**Клеткалық айналым**  ( *cyclus* - айналым, *cellula* — жасуша) -	жетілген клеткалардың тіршілік мерзімі. 
Грекше "цикл"— дөңгелек, шеңбер деген мағынаны білдіреді.

Клеткалық айналым — кезеңаралықтан (интерфазадан) және митоздан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гетерохроматин

**Гетерохроматин**; (*heterochromatinum*, грек, *heteros* — басқа, *chroma* — хромосомалар заты) — хроматиндер жинақталып, тығыз орналасқан хромосомалардың түзіліс процестеріне енжарлы (белсенді емес) бөліктері.

Хроматиндер дезоксирибонуклеин қышқылдары (ДНҚ) мен гистондардан (негіздік протеиндер) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кезеңаралық жасуша

**Кезеңаралық жасуша** ( *cellula* - жасуша; *inter* - аралық, *phatica* - кезең) - митоздық бөліну кезендерінің аралығындағы жасушаның өсіп жетілуі мен тіршілік жағдайына керекті заттармен қорлануы және келесі бөліну кезеңіне дайындалу мерзімі. Кез келген дене жасушаларының тіршілік айналымы (циклі) митоздық бөлінуден және кезеңаралықтан тұрады.

Зат алмасу сипатына сәйкес кезеңаралық — өз кезеңінде үш кезеңге бөлінеді: *түзілісалды (пресинтетикалық), түзіліс (синтетикалық)* және *түзіліссоңы (постсинтетикалық)*. Пресинтетикалық — G, бірінші түзілісалды кезең митоздық бөліну аяқталған бойда басталады. Ол кезеңаралықтың ең ұзақ  мерзімге созылатын кезеңі. Бұл кезеңде жасуша жедел өседі, көлемі күрт үлғаяды. Жасуша цитоплазмасындағы рибонуклеин қышқылы (РНҚ), әртүрлі ферменттер мен басқа да заттардың түзілу (синтез) процесі жедел артып, протеиннің қорлануына сәйкес жасуша өседі. Сонымен қатар, цитоплазмадағы органеллалардың жетілу процесі де жедел жүріп, центросома центриольдері екі еселенеді.

*Екінші түзіліс кезеңі* — жасуша жетілуінің (синтетикалық — S) негізгі кезеңі. Бұл кезеңде дезоксирибонуклеин қышқылы (ДНҚ) мен негіздік протеиндер (гистондар) синтезделіп, ДНҚ молекулаларының екі еселенуі (редупликациясы) іс жүзіне асады. Осының нәтижесінде жасушадағы хромосомалардың саны екі есе көбейеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абайтанудың арнайы курсы

**Абайтанудың арнайы курсы**, Республиканың жоғары оқу орындарында оқылатын арнаулы пән. Әуезов ҚазМУ-дың қазақ әдебиеті кафедрасы жанынан 1942-43 оқу жылында Абайтанудың арнайы курсында шығармашылық тұрғыда жетілдіріп, пайдалануы нәтижесінде Әуезовтің «**Абай Құнанбаев. Мақалалар мен зерттеулер**» ғылыми еңбегі жарық көрді (1967). Абайтанудың арнайы курсы негізінен Әуезовтің ұлы ақын мұрасын зерттеп, танып-білудегі ізденістерінен туындаған шығармаларымен қатар, Абайдың әдеби мұрасын тікелей не жанама түрде зерттеген ғалымдардың еңбектеріне де сүйенді. Курсты 1942-61 жылдар аралығында Әуезов жүргізді. Абайтану мен абайтану тарихы бойынша арнайы курс 1966 жылдан бастап қазақ әдебиеті кафедраларында оқытылады. Осы мақсатқа сәйкес хронологиялық және тақырыптық жүйедегі биб
## Дереккөздер


лиографиялық көрсеткіштер мен абайтану бағдарламасы жарық көрді.

Санат:Абайтану
Кәрі жілік

**Кәрі жілік** ( — кәрі жілік) — шынтақ сүйекпен бірге білек қаңқасын құрайды. *Кәрі жілік* ұзынша келген денеден (диафиз), жоғарғы және төменгі жілік бастарынан (эпифиз) тұрады.

Кәрі жіліктің жоғарғы эпифизі шынтақ сүйек және тоқпан жілік бастарымен бірігіп, шынтақ буынын, ал төменгі эпифизі тізе (адамда — білезік) сүйектері және алдыңғы жіліншік (адамда — алақан) бастарымен бірігіп, тізе (адамда — білезік) буынын құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Биоморфология
Николай Александрович Абалкин

**Николай Александрович Абалкин** (1906 - ө.ж.б.), орыс театр сыншысы. «*Станиславский жүйесі жене совет театры*» (1954), «*Драматургтің дүниетанымы*» (1957) т. б. еңбектері театрды дамыту мәселелеріне арналған. «*Шынайы мойындау*» деген мақаласында («Правда», 1969, 10 маусым) Әуезовтің «*Қарақыпшақ Қобыланды*» спектаклінің қойылымы туралы өз ойларын алға тартып, шығарманы жазушының зор жетістігі, үлкен табысы деп бағалаған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Гиалинді шеміршек ұлпасы

**Гиалинді шеміршек ұлпасы** (*гиалиновая хрящевая ткань*); (*textus cartilagineus hyaUnus*;  — ұлпа;  — шеміршек,  — мөлдір, шыны тәрізді) — жасушааралық заты біртекті мөлдір шеміршек ұлпасы.

Гиалинді шеміршек ұлпасы жануарлар организмдеріндегі басқа тірек-трофикалық ұлпалар сияқты шеміршек жасушаларынан (хондроциттерден) және жасушааралық заттан тұрады.

*Хондроттетер* цитоплазмасында Гольджи кешені мен *агранулалы* және *гранулалы* эндоплазмалық торлар көптеп кездеседі. Аталған органеллалар шеміршек ұлпасының жасушааралық затын түзуге қатысады.

Гиалинді шеміршек жасушааралық затының *75%*-ын су құрайды. Оның құрғақ затының 70%-ы диаметрі *10* нм-ден аспайтын жіңішке коллаген талшықтарынан, ал *30%*-ы пішінсіз (аморфты) заттан тұрады.

*Аморфты зат* гликозамингликандардан, протеогликандардан, липидтерден, талшықсыз протеиндерден құралған.

**Гиалинді шеміршек ұлпасы** — адам мен жануарлар организмдерінде қабырға шеміршегін, төс бөліктері (стернебралар) аралықтарындағы шеміршектерді, сүйектердің буындық беттерін қаптайтын шеміршекті, мұрындағы, көмекейдегі, кеңірдектегі, ауатамырлардағы (бронхтардағы) шеміршектерді түзеді. Гиалинді шеміршек ұлпасы тіректік қызмет атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Медицина
Санат:Гистология
Санат:Цитология
Кезеген жүйке

**Кезеген жүйке** (. *nervus* —жүйке, *vagus* — кезеген) — ми жүйкелерінің X- жұбы, аралас жүйке. Құрамында жүйке талшықтарының үш түрі болады. Олар: *афферентік, эфферентік парасимпатикалық* және *эфферентік симпатикалық*.

*Афферентік (орталыққа тепкіш) жүйке талшықтары* ас қорыту (жұтқыншақтан бастап), тыныс алу (көмекейден бастап) жүйелерінің кілегейлі қабықтарынан, қалқанша және айырша (тимус) бездерден басталады. Олар кезеген жүйкенің жолында орналасқан проксимальды және дистальды жүйке түйіндерінің нейроцитгері өсінділерінен құралады. *Афференттік жүйке талшықтары* сопақша ми ядросында аяқталады.

*Эфференттік (орталықтан тепкіш) парасимпатикалық талшықтар* кезеген жүйкенің дорсальды қозғалтқыш ядросынан бастап, көкірек және құрсақ қуысындағы ішкі мүшелерді жүйкелендіреді. Эфференттік симпатикалық жүйке талшықтары мойынның краниальды жүйке түйінінің нейроциттері аксондарынан түзілген. Кезеген жүйке симпатикалық жүйке бағанымен бірігіп, кезегенсимпатикалық (вагосимпатикус) бағанын түзеді. 
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ираклий Виссарионович Абашидзе

**Абашидзе Ираклий Виссарионович** (1909-1992), грузин ақыны, қоғам қайраткері, Грузия Ғылым академиясының академигі (1960), Социалистік Еңбек Ері (1979). Грузия Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1966). Әуезовпен достық-жолдастық ,сыйластық қатынаста, шығармашылық байланыста болған.
## Дереккөздер


Санат:1909 жылы туғандар
Санат:1992 жылы қайтыс болғандар
Санат:Грузиндер
Санат:Грузия ақындары
Санат:Академиктер
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Карункула

**Карункула** ( *саго* — ет, сүйелше) — күйіс қайтаратын жануарлар жатырының ішкі кілегейлі қабығындағы төрт қатар орналасқан емізік тәрізді дөңес келген сүйелше құрылым. Карункула кірмелеріне жатыр қуысындағы шарананың сыртқы бүрлі қабығында топтаса орналасқан хорион бүрлері байланысып, көптік (котиледонды) ұрықжолдас түзеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кариолемма

**Кариолемма** ( — ядро, *lemma* — қабықша) — ядроны цитоплазмадан бөліп тұратын, оның сыртқы қабықшасы. Ол бір-бірінен аралығы 20-100 нм ядро- маңы (перинуклеарлы) саңылауымен ажыратылған, екі (сыртқы және ішкі) жалаң қабат липопротеидті жарғақтан тұрады. Диаметрі 80-90 нм кариолемма тесіктері түсында ядро қабықшасының сыртқы және ішкі жарғақтары өзара қосылып жалғасып кетеді. Ал сыртқы жарғақ өз кезегінде цитоплазма эндоплазмалық торы жарғақтарына жалғасып, ядро мен цитоплазма арасындағы зат алмасуды қамтамасыз етеді. Кариолемма тістерінің саны мен олардың диаметрі торшадағы зат алмасу белсенділігімен тікелей байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кардиомиоциттер

**Кардиомиоциттер**  ( *kardia* — жүрек, *mys* — ет, *kytos* — жасуша) — жүректің ортаңғы етті қабығы — миокардтың жасушалары. Қызметіне байланысты кардиомиоциттер *жұмысшы* және *өткізгіш* болып екі топқа бөлінеді.

*Жұмысшы кардиомиоциттер* — жүрек қабырғасының жиырылуын, жүректің соғуын қамтамасыз етеді, ал *өтгізгіш кардиомиоциттер* — жүйке жүйесінен келген жүйке толқындарын (импульстерін) жұмысшы кардиомиоциттерге жеткізіп, жүректің автоматизмін (өз бетімен жиырылуын) қамтамасыз ететін өткізгіш жүйені құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Жүрек-тамыр жүйесі
Гиалоплазма

**Гиалоплазма** ( — мөлдір, шыны тәрізді;  — плазма) — жануарлар және өсімдік жасушалары цитоплазмасының органеллалар (тұрақты кездесетін құрылымдар - жасушаның тым ұсақ мүшелері) мен қосындылар (тұрақсыз құрылымдар) орналасатын біркелкі қоймалжың заты, жасуша цитоплазмасының негізгі заты.

*Гиалоплазма* жасушаның ішкі ортасын құрайды. Гиалоплазманың құрамына негізінен глобулалы протеиндер кіреді. Олар жалпы жасуша протеиндерінің *20-25%* құрайды. Гиалоплазмада қант, азоттық негіздер, амин қышқылдары, липидтер т.б. қосылыстар метаболизмінің ферменттері болады. Гиалоплазмадағы бос рибосомалар мен полисомаларда жасушаның өз керегіне пайдаланылатын протеиндер түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гиногамондар

**Гиногамондар** (*гинегамоны*); (грек, *gyne* — ұрғашы және гамон) — ұрықтану процесінің бірінші кезеңі — адам мен жануарлар жыныс жасушаларының жақындасуы кезінде овоциттер бөліп шығаратын және ұрық- тануда маңызды рөл атқаратын арнайы химиялық заттар.

*Гиногамондар* аналық жыныс жасушалары цитоп¬лазмасы беткей бөлігінің қүрамында кездеседі. Жұмыртқа жасушалары (овоциттер) екі түрлі гамондар бөледі. Оларды гиногамондар* (I және И)* деп атайды. Құрамында протеин болмайтын, құрылысы қарапайым молекулалы I гиногамондар сперматозоидтар қозгалысының *белсенділігін* арттырады, ал II гиногамондар (фертизилин) - арнайы протеиндік зат. II гиногамондар сперматозоидтар бөлетін II андрогамондармен (протеиндік табиғаты II гиногамондарға сәйкес келеді) агглютинация реакциясына түсіп, сперматозоидтарды бір-бірімен жабыстырып тұнбаға түсіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гиногенез

**Гиногенез** (грек, *gyne* — әйел, *genesis* — шығу тегі) — ұрықтану процесі кезінде кейбір жағдайларға байланысты сперматозоид ядросының (пронуклеусінің) овоцит ядросымен (пронуклеусімен) қосылмай-ақ, ұрықтың тек жұмыртқа жасушасының ядросымен ғана даму процесі.

*Гиногенез* — партеногенездің бір түрі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Андрогендер

**Андрогендер** (андрогены); (androgenae;  — еркек;  — шығу, шығу тегі) — аталық жыныс гормондары. Андрогендер аталық жыныс безі — еннін бөлікшелерін құрайтын сирек тұқымдық өзекшелер аралықтарындағы борпылдақ дәнекер ұлпасында орналасқан үлкен ядролы, цитоплазмасы ацидофилді боялған ірі жасушалар — интерстициоциттерде (бұрынғы аты — Лейдиг жасушалары) түзіледі. Бұлардың цитоплазмасында эгранулалы эндоплазмалық тор мен түтікше келген митохондриялар көп болады. Кейде протеинді кристалдар да кездеседі. Андрогендер аз мөлшерде бүйрек үсті безінде және жұмыртқалық интерстициоциттерінде де түзіледі. Бүлар аталық жыныс мүшелерінің дамуы мен қызметіне және екінші жыныстық белгілердің жетіліп дамуына ықпал етеді. Андрогендер химиялық құрамы жағынан стероидтарға жатады. Бұлардың негізгі өкілі — тестостерон гормоны.

## Химиялық табиғаты
Жыныс гормондары стероидтық гормондар тобына жатады жəне холестеролдан түзіледі. 
Холестеролдан прегненолон түзіледі. Одан кейін прегненолон 17-оксипрегненолонға тотығады, ол андростендионға айналады. Соңғы зат С17 жағдайда тотықсызданып, активті тестостерон береді.

## Қасиеті
* Ақуыздар синтезіне, əсіресе бұлшық ет ұлпасындағы ақуыз синтезіне дем береді;
* Жас жануарлардың сүйек қаңқасының өсуін дамытады. Сондықтан еркек ағзаларының бұлшық еттері жақсы жетілген жəне бітімі ірі келеді;
* Екінші кезектегі еркектік жыныс белгілерін қалыптастырады;
* Жыныстық инстинктердің қалыптасуына себепкер болады;
* Олар зат алмасуды едəуір күшейтеді;
* Қанның қүрамын жақсарады. 

## Емге қолдану
Медицинада синтетикалық жолмен алынған тестостерон пропионат қолданылады. Андрогендер анаболикалық əсер көрсетеді. Олар еркектердің жыныстық дамуына нашарлағанда, жыныс функциясы бұзылғанда, қан тамырлары мен жүйке жұмысы бұзылғанда, акромегалияда жəне əйелдердің кейбір науқастарында қолданылады. 

## Дереккөздер


Санат:Жыныстық гормондар
Гиподерма

alt=Гиподерма|нобай|Терінің қабаттары
**Гиподерма** (грекше *«hypo»* — төмен, астында, қалыптан төмен; *«derma»* — тері) —  терінің ең төменгі май қабаты.

## Құрылысы
Төменгі май қабаты дермаға жабысып тұрады және ол борпылдақ дәнекер ұлпасының майлы жасушаларынан пайда болған. Гиподерма қабаты арқылы теріге қантамырлары мен жүйке ұштары өтеді.

## Қызметі
Гиподерма соққыларды жұмсарту, ішкі мүшелерді зақымданудан қорғау және жылуды сақтап, май қорының энергия көзі ретінде жинауын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, бұл төменгі қабат ағзаны сусыздандырудан сақтайтын су қоры қызметін де атқарады.

## Дереккөздер

Санат:Адам анатомиясы
Санат:Өсімдік ұлпалары
Гиподинамия

**Гиподинамия** (грек, *hypo* - төмен, астында, қалыптан төмен; *dynamis* — күш) — қимыл-қозғалыс белсенділігінің шектелуі нәтижесінде адамдар мен жануарлар организмдері тірек-қимыл аппараты бұлшықеттерінің, қан айналым және тыныс алу, ас қорыту және т.б. мүшелердің етті қабықтары мен қабаттары жиырылу күшінің төмендеуі.

## Гиподинамияның пайда болу себептері
—  Кәсiби ерекшелiктерге байланысты бұлшық ет жұмысын шектеу;
—   күн тәртiбiн сақтамау;
— Ұзақ уақыт бойы организмнің дұрыс функционалдық жұмысын орындамауына байланысты (жарақат, ауру) төсек режимі.
## Негізгі  белгілері (симптом)
— Әлсіреу;
—  Жүрек соғысының және пульстің тез соғуы;
—  Қан қысымының жоғары болуы;
— Ағзаның қажуы;
— Эмоционалдық тұрақсыздық, күйгелектік.
## Ағзаға әсері
— Тонустың және бұлшық еттердiң күш беретiн көрсеткiшiнiң төмендетуi;
— Сүйек ұлпасынның құрамында және минералды зат алмасуды  кальцидiң мөлшер деңгейінiң төмендеуi;
— Май iркiлген кейiнге қалдыруларын жоғарылату және артық салмақтың пайда болуы;
— Капилляр жүйесiнiң жұмысын бұзады, яғни жұмыс iстейтiн капиллярларды саны, күре тамыр және тамыр бөлiмшелерi қысқарады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Андрогенез

**Андрогенез** ( — еркек;  — шығу, шығу тегі) — ұрықтану кезінде жұмыртқа жасушасына ( овоцит ке) сперматозоид енгеннен кейін, ұрықтанған  овоцит тің тек сперматозоидтың ядросымен ғана даму процесі . Бүл процесті "еркек партеногенезі" деп те атайды. Андрогенез көбіне ұрықтануға дейін  овоцит  ядросының кейбір жағдайларға байланысты ыдырап кетуі нәтижесінде, тек сперматозоид ядросының қатысуымен жүретін процесс . Қар. Гиногенез.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Кардиальді бездер

**Кардиальді бездер** ( *glandula* — без; *cardia* — жүрек, жүрекке жақын) — қарынның (асқазанның) өңеш тесігі ашылатын тұсқа жақын жатқан аймақта орналасқан, секрет бөлетін бөлімдері тарамдалған, қысқа өзекті қарапайым түтікше бездер. Қарынның (адамда - асқазан) кілегейлі қабығы іштен сыртқа қарай төрт қабаттан құралған: *бірқабатты призма тәрізді безді [[эпителий]], өзіндік тақташа, етті тақташа* және *кілегейасты негіз*.

Қарынның кардиальді бездері кілегейлі қабықтың өзіндік тақташасында (борпылдақ дәнекер ұлпасы) орналасады. Қарапайым түтікше кардиальді бездер секрет бөлетін бөлігінің қабырғасын кілегей бөлетін мукоциттер құрайды. Олардың арасында негізгі, париетальді (көмкерме), эндокринді және жетілмеген жас жасушалар кездеседі. Негізгі жасушалар — қоректік зат құрамындағы протеиндерді қорытатын пепсиноген проферментін бөліп шығарады.

Тұз қышқылымен әрекеттесу нәтижесінде пепсиноген белсенді фермент пепсинге айналады. Париетальді безді жасушалар тұз қышқылының түзілуіне керекті хлоридтер бөледі. Кардиальді бездер құрамында пепсин, тұз қышқылы және кілегей болатын қарын сөлін бөліп шығарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гинекоспермийлер

**Гинекоспермийлер** (*гинекоспермии*); (грек, *gyne* — ұрғашы және сперматозоид) - адам мен жануарлардың ұргашы жынысын анықтайтын сперматозоидтар.

Мысалы, еркек адам мен басқа сүтқоректі жануарлар еркектерінің шәуетіндегі сперматозоидтардың ядроларында 
*Х-жыныс* хромосомалары болатын аталық жыныс жасушалары.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Андрогенетикалық ұрық

**Андрогенетикалық ұрық** ( — еркек;  — шығу, шығу тегі;  — ұрық) — жұмыртқа жасушасы  ядросын өлтіріп, оның орнына салынған сперматозоид ядросының басқа сперматозоид ядросымен қосылуы нәтижесінде
ұрықтанған, яғни екі сперматозоид ядроларының қосылуы нәтижесінде пайда болған ұрық. Тәжірибе (Б.А. Астауров, В.П. Острякова-Варшавер, 1957 ж.) жібек көбелегі жыныс жасушаларымен жүргізілген. Тәжірибеде андрогенетикалық ұрық қалыпты дамыған.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Андроспермийлер

**Андроспермийлер**  (androspermium;   — еркек;  — аталық түқым) — ядроларында Ү жыныс хромосомалары болатын, ұрықтанғанда еркек жынысын анықтайтын сперматозоидтар. Қар. Гинекоспермийлер.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Анеуплоидия

**Анеуплоидия** ( - жоқ + εὖ — жеткілікті + πλόος — бірнеше есе + εἶδος — түр) — адам мен жануарлар организмдері жасушалары ядроларындағы хромосомалардың қалыпты жиынтығының өзгеруі; соматикалық жасушаларда хромосом саны гаплоидқа тең емес геномдық мутация.

Анеуплоидия кезінде жасуша ядросы хромосомаларының қалыпты жиынтығына көп жағдайда 1 хромосома (моносомия) немесе сирек — 2 хромосома (нуллисомия) жетіспеуі, болмаса бір немесе бірнеше хромосомалар артық болуы мүмкін. Анеуплоидия адам мен жануарлардың бірқатар хромосомалық аурулары нәтижесінде өрбиді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Санат:Ғылым
Анимальды полюс

**Анимальды полюс** (;  — жануар;  — полюс) мезолецитгі жоне телолецитті жұмыртқа жасушаларының ядролары орналасқан цитоплазмасының жоғарғы полюсі. Жұмыртқа жасушасы  ( овоцит ) цитоплазмасының анимальды полюсінде сарыуыз қоры тым аз мөлшерде болуы болмаса тіптен болмауы да мүмкін. Мезолецитгі және телолецитті  овоцит тер цитоплазмасындағы сарыуыз коры негізінен анимальды полюске қарама-қарсы полюсте, яғни жұмыртқа клеткасы цитоплазмасының төменгі вегетативтік полюсінде орналасады. Мезолецитті  овоцитке қосмекенділер мен кейбір балықтардың  овоцит тері, ал телолецитті  овоцит ке көптеген балықтардың, бауырымен жорғалаушылардың, құстар дың, жұмыртқа салушы сүтқоректілердің жұмыртқа жасушалары жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Анималькулисттер

**Анималькулисттер** ( - жануар төлі) - "шәуеттегі сперматозоид — жетілген дайын тым кішкентай организм, ұрықтың дамуы - осы тым кішкентай организмнің мөлшері жағынан ғана өсуі" - деп қате түсінікге болған XV1I-XVIII ғасырлардағы биолог-эмбриологтар. Бұлардың түжырымы бойынша жұмыртқа тек дайын организмнің дамуына қолайлы қоректік ортаның қызметін атқарады. Ұрықтың дамуы туралы ертедегі эмбриолог-ғалымдар арасында екі түрлі теория болған. Олар: преформизм және эпигенез. Көне грек ғалымдары Гиппократ эмбриологияның преформизм ( — алды, алдында; және "форма"), ал Аристотель — эпигенез ( - соңы;  — шығу тегі) теорияларының негізін салды. Преформизм теориясының қағидасы бойынша "ұрықта даму және жетілу процестері жүрмейді, ол көзге көрінбейтін тым ұсақ дайын ағза, қолайлы жағдайға түскен бойда ол тек мөлшері жағынан өседі.
Предормист ғалымдар: анималькулистгер және овисттер болып екі топқа бөлінді. XVII жөне XVIII ғасырларда еңбек еткен эмбриолог—оқымыстылар А. Левенгук, Я. Сваммердам, М. Мальпиги, А. Галлер, Ш. Бонне — преформисттік көзқарастағы ғалымдар. Қар. Овисттер.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ановуляциялық айналым

**Ановуляциялық айналым** ( — жоқ +  — жүмыртқа + ) — жұмыртқалықтың жарылу процесі , жұмыртқаның бөлінуі) — овуляция (жарылу арқылы жұмыртқалықтан жұмыртқа жасушасының құрсақ қуысындағы жұмыртқа жолы қүйғышына түсуі) процесі  болмайтын ұрғашы жануарлардың жыныстық айналымы (циклі).
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Антифертилизиндер

**Антифертилизиндер** - ұрықтану процесі  кезінде жұмыртқа жасушасы  бөлетін арнайы зат — фертилизинге қарсы әсер ететін, сперматозоид цитоплазмасының беткей қабатында болатын зат. Антифертилизиндер - молекулалық салмағы 10000 жуық қышқыл протеиндер.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Анэструс

**Анэструс** (;  — жок +  — құмарлық, әуесқойлық, ынтықтық) — екі жыныстық айналым (цикл) арасындағы жыныстық тыныштық кезеңі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Апикальды

**Апикальды** ( — төбе, ұшы) — түтік тәрізді мүшелер қуыстарын астарлайтын эпителий қабаттары эпителиоциттерінің, бездердің сөл бөлетін соңғы бөлімі гландулоцитгерінің (безді жасушалар) мүше қуыстары жағына қараған төбе ұшы. Гландулоциттердің төбе ұшына без сөлінің майда тамшылары немесе дәншелері безді жасушалардан бөлінер алдында жиналады. Эпителиоциттердің апикальды ұштары — эпителий ұлпаларына тән сору, сіңіру және бөлу процестеріне белсенді қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аплаценталдар

**Аплаценталдар** (,  — жоқ +  — күлше, ұрықжолдас) — іштөлдерінің ұрықжолдасы (плацентасы) жетілмеген сүтқоректі жануарлар. Аплаценталдарға клоакалы (жұмыртқа салатын) және қалталы сүтқоректі жануарлар жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Сүтқоректілер
Апокринді секреция

**Апокринді секреция** ( — төбе, krinos — болемін) — апикальды (төбе) ұштарына жиналған без сөлінің безді жасушалардан (гландулоциттерден) бөлінуі — гландулоциттердің төбе ұштары жағынан жартылай бүзылуы арқылы жүретін процесс. Безді жасушалар апикальды ұштарында жиналған бөлінді тамшылары немесе дәншелері сыртындағы жасуша плазмолеммасымен бірге үзіледі. Тер, сүт және қосымша жыныс бездері секреттерін апокринді секреция арқылы бөледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Апокринді тер безі

**Апокринді тер безі** (;  — без +  — тер +  — төбе +  — бөлемін) — солін апокринді секреция арқылы бөлетін тер безі. Апокринді тер бездеріне адамның қолтық, шат және күнтимес (аралық), жануарлардың түкті тері аймақтарындағы тер бездері жатады. Апокринді тер бездерінің өзектері тек тері түктері қынабының қуысына ашылады. Тердің құрамында әрбір жеке организмге тән иісті анықтайтын протеин (жылқы терінде протеин 5% дейін) болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Антидиурездік гормон

thumb|right|250px**Антидиурездік гормон** ( — қарсы;  — зәр бөлу) — гипоталамустың алдыңғы бөлімі көруүсті ядросының (супраоптикалық ядроның) ірі мультиполярлы холинергиялық нейроциттері бөлетін нонапептидгік нейрогормоны. Антидиурездік гормонының қызметі парасимпатикалық жүйке жүйесінің қызметіне сәйкес келеді, яғни ол организмдегі тамырлардың бірыңғай салалы ет ұлпасы қабық тарының жиырылуына, сөйтіп, олардың арнала- рының тарылуына әсер етеді. Сондыктан, антидиурездік гормонды вазопрессин (тамыртарылткыш) деп те атай- ды. Тамыртарылткыш гормон қан тамырларының қабырғасын тарылтып қысу арқылы қанның қысымын арттырады, бүйрек нефрондарының төменгі өзекшелері (дистальды бөлімі) мен жинағыш түтікшелері кабырға- ларын астарлайтын эпителиоциттердің өткізгіштігін күшейтіп, алғашқы несеп (зәр) құрамындағы судың бүйрек тамырларына қарай кері сорылуына ықпал етіп, зәрдің бөліну мөлшерін азайтады да, организдегі судың алмасуын реттеуге қатысады. Вазопрессин гормоны- ның жетіспеушілігі — организмді қантсыз сусамыр (диа- бет) ауруына (зәрдің қалыпты мөлшерден көп бөлінуіне әсер етеді) шалдықтырады. Антидиурездік гормон - супраоптикалық ядро нейропитгерінен бөлінгеннен ке- йін, гипоталамустың алдыңғы бөлімі нейроциттерінің аксондары бойымен жылжып ағып, гипоталамустың медиальды дөңесі мен гипофиз аяқшасы арқылы гипофиздің артқы бөлігі — нейрогипофиздің қан капиллляр- лары қабырғаларымен жанаса орналасқан ұсақ жина- ғыш денешікгерде (Херринг денешіктері) жиналып, қажетгі мөлшерде қанға өтіп отырады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Апоневроз

**Апоневроз** (;  — неден;  — жүйке) — жалпақ бұлшықеттердің жалпақ сіңірі. Адам мен жануарлар организмдерінде апоневроз — құрсақ, тұлға, бастағы жақаралық бұлшық еттерде болады. Адамда сіңірлі жіпшелермен арқауланған алақан мен табанның шандырларын да, ғылыми тілде апоневроз — деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Апофиз

**Апофиз** ( — өсік) — адам мен жануарлар сүйектер індегі қосымша шығатын сүйек өсіктері. Өсіктер көбіне біліктік (остік) қаңқа сүйектер інің ішінде қүйымшақта (адамда — сегізкөз), шеткі қаңқа сүйектер інің ішінде жауырында, шынтақ сүйекте, мықын сүйекте, ортан жілікге, асықты жілікге, өкше сүйекте пайда болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аппозициондық өсу

**Аппозициондық өсу** ( — қабаттану) — адам мен жануарлар организмдері ұлпалары мен дене мүшелерінің сыртқы жағынан жаңа қабаттар түзу арқылы қабаттана жуандап өсуі. Шеміршек ұлпалары — сыртқы шеміршекқаптағы шеміршек түзгіш жас жасушалар (хондробластгар) түзетін шеміршек ұлпасы қабаттарының, ал сүйек ұлпалары - сүйек қаптағы остеобласттар түзетін қабаттарының қалындауы нәтижесінде жуандап өседі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аралас сүйектер

thumb**Аралас сүйектер** (;  — сүйек,  — аралас) — қаңқаның қысқы жөне жалпақ сүйектер інің құрылысына тән қасиеттері ортақ сүйектер . Аралас сүйектердің тұрқы қысқалау және сәл жалпақтау болып келеді. Аралас сүйектерге омыртқалар және бассүйектің негіздік сүйектері (шүйде, сынаша сүйектер) жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аралшық без

thumb|Лангерганс аралшықтары**Аралшық без немесе Лангерганс аралшықтары** (;  — аралшық,  — барлыгы,  — ет) — ұйқы безінің гормондар бөлетін ішкі секреция (эндокринді) бөлігі. Аралшық без құрылысы мен қызметі әртүрлі безді жасушалар — инсулощптерден (А, В, D, D , РР) құралған. Аралшықтың орталығында орналасқай В инсулоциттер инсулин гормонын (организмдегі қант алмасуын ретгеуге қатысады, гормон жетіспеген жағдайда қант диабеті ауруы өрбиді), шеткі жағындағы А инсулоциттер глюкагон (инсулинге қарсы әсер етеді) гормондарын бөледі. D инсулоциттер аралшықтардың шеткі жағында орналасқан, сирек кездесетін безді жасушалар. Олардың гормоны А және В инсулоциттердін гормон түзу процесін тежейді. D инсулоциттер тым сирек кездеседі, олардың гормондары қанның қысымын төмендетіп, үйқы безінің сөл бөлу қызметін күшейтеді. РР инсулоциттер гормоны асқазан (қарын) мен үйқы безі сөлінің бөліну белсенділігін арттырады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аралық ми

thumb**Аралық ми** (diencephalon;  - аралық, *enkephalon* — ми) — пішіні сақина тәрізді үшінші ми қарыншасының (қуысының) қабырғасын құрайтын ми діңгегінің алдыңғы бөлігі.

Ол үш бөліктен: көру төмпегі бөлігі — таламустан, төмпекасты бөлігі гипоталамустан және төмпекүсті бөлігі — эпиталамустан тұрады. Нейроциттер денелерінен құралған таламустың орталық ядроларында жұлыннан жəне сопақша мидан келетін өрлеме сезімтал өткізгіш жолдар аяқталып, таламус нейроциттерінен басталатын өткізгіш жолдар жүйке толқындарын (импульсін) үлкен ми қыртысына жеткізеді. Аралық мидың таламус бөлігі (көру төмпегі) - орталық жүйке жүйесін ің төменгі бөліктерінен келетін сезімтал өткізгіш жолдардың реттеуші бекетінің (станциясының) және ми қыртысымен байланыстыру қызметтерін атқарады. Гипоталамус — аралық мидың көру жолы, сүр төмпек, қүйғьпи (воронка), гипофиз,  емізікше дене бөліктерінен, ал эпиталамус - үшінші ми қарыншасының тамырлы қабығынан, эпифизден, жүгеншектің жұп түйінінен құралған.

## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Аранций өзегі

**Аранций өзегі** — бауырдағы қақпалық вена мен артқы (адамда — төменгі) қуыс венаны жалғастырып тұратын веналық (көктамырлық) өзек. Ол — тек шаранада, іштөлінде (эмбрионда) ғана веналарды жалғастыру қызметін атқарады. Төл туғаннан кейін веналық өзек вена тамырларын жалғастыру қызметін тоқтатып, аталған мүшелерді байланыстыратын байламға айналады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аргентафинді жасуша

**Аргентафинді жасуша** (;  — күміс +  — туысқандық, біртекгі;  - жасуша) - адам мен жануарлар организмдеріндегі хромды күміс түздарымен боялатын жасуша. Хромды күміс түздарымен боялу кезінде аталмыш жасуша цитоплазмасындағы дәншелер (гранулалар) қалпына келтіру реакциясы арқылы күміс түздарынан таза металл күмісті бөліп, онымен қарайып боялады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аргирофилді жасуша

**Аргирофилді жасуша** (;  — күміс +  — сүю +  — клетка) — күміс түздарынан таза металл күмісті бөлу арқылы боялатын жасуша.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аргирофилді талшықтар

**Аргирофилді талшықтар** — күміс түздарынан таза металл күмісті бөліп, күміспен қара түске боялу қасиеті бар, дәнекер ұлпаларының жасушааралық заты талшықтарының бір түрі. Аргирофилді талшықтар негізінен ретикулалы (торлы) ұлпада көп болады. Сондықтан, олар ретикулалы талшықтар деп те аталады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Арнайы бояулар

**Арнайы бояулар** - гистологиялық препараттардағы белгілі бір құрылымдарды анықтау үшін гистологиялық техникада қолданылатын бояулар. Мысалы, судан III және осмий қышқылынын көмегімен ұлпалардағы, жасушалардағы липидтерді (май және май тәрізді заттар) бояйды. Липидтер судан III пен қара түске, осмий қышқылымен қызғылт-сары түске боялады. Пикрофукциннің көмегімен эпителий, ет және дәнекер ұлпаларының құрылымдарын, ал азур-2 және эозинмен дәнекер ұлпалары мен қанның жасушаларын ажыратып анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аралық жасушалар

**Аралық жасушалар** (;  — аралық;  — жасуша) - аталық (ен) және аналық (жұмыртқалық) жыныс бездері стромасында кездесетін, мезенхимадан дамыған эпителиоциттер тәрізді жасушалар. Аралық жасушалар жүмыртқалықта аналық жыныс гормоны — эстрогендерді, енде аталық жыныс гормоны — тестостеронды түзеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аралық бүйрек

**Аралық бүйрек** () — құрсақтағы ұрықтың денесінде бастапқы бүйректен кейін, 10-30-дене сегменттері тұсында, яғни дене түлғасы бойында мезодерманың нефротомынан (сегментті аяқшалардан) қалыптасатын бүйрек. Эмбриондық даму кезінде аралық бүйрек бастапқы бүйректі (пронефросты) алмастырады. Аралық бүйректе пронефросқа тән бүйрек өзекшелерінің (нефрондарының) денедегі метамериялық (сегменггік) орналасуы бүзылады. Нефрондардың екінші дене қуысымен (целомамен) байланысы үзіледі. Бүйрек нефрондарының тостаған тәрізді кеңейіп басталатын ұшы қан капиллярлары шумақшасЬіның қапшығына айналып, бүйрекденешіктерін түзеді. Нөтижесінде аралық бүйрек құрылысы жағынан қомақты бүйрекке ауысады. Аралық бүйрек — балықтар мен қосмекенділер кластары өкілдерінде негізгі зәр түзуші ағза болып табылады, ал бауырымен жорғалаушылар, құстар  және сүтқоректі жануарларда ол тек эмбриондық даму кезеңінде ғана уақытша қызмет атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Арнайы жиырылғыш ұлпалар

**Арнайы жиырылғыш ұлпалар** — жасушалары цитоплазмасының құрамында жиырылу қызметін атқаратын құрылымдар болатын ұлпалар. Бүларға: сүт, сілекей және тер бездерінің миоэпителиоциттері, көздің нүрлы қабығының миопигментоциттері, көз қарашығын тарылтқыш миоциттер жатады. Миоэпителиоциттер — пішіні себет (корзинка) тәріздес көпөсінділі жасушалар. Бүлар бездердің бөлінді (секрет) бөлетін соңғы бөлімдерін сыртынан себет тәрізді қаптап тұрады. Соңғы бөлімдер қуысы секретке толғаннан кейін, рефлекторлы жиырылып, бөліндінің без өзектеріне шығарылуын қамтамасыз етеді. Жасушалардың жиырылуын миоэпителиоциттер цитоплазмасындағы  жиырылғыш протеиндерден тұратын миофиламенттер іс жүзіне асырады. Көздің нұрлы қабығының миопигментоцитгері мен көз қарашығын тарылғыш миоциттердің құрылысы бірыңғай салалы жолақсыз ет ұлпасының миоциттеріне ұқсас .
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Арнайы органеллалар

**Арнайы органеллалар** — адам мен жануарлардың тек кейбір жасушалары мен бейжасушалық құрылымдарына, мысалы симпластқа тән құрылымдар. Арнайы органеллаларға: ет жасушалары (миоциттер, кардиомиоциттер) мен ет талшықтарындағы жиырылу қызметін іс жүзіне асыратын протеиндік жіпшелер — миожіпшелер (миофибриллалар), жүйке жасушалары — нейроциттерде өткізу қызметін атқаратын — нейрожіпшелер (нейрофибриллалар), эпителий жасушалары — эпителиоциттердегі кератин белогы жіпшелерінен түзіліп, тіректік қызмет атқаратын — тоножіпшелер (тонофибриллалар) және кейбір жасушалардағы микробүрлер мен кірпікшелер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Реңк

**Реңк** (Оттенок; shade, tink, tone) - компьютерлік графикада — қара түсті, ақ түсті немесе ақ түс пен қара түсті қосу арқылы таза түстен алынатын түс.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ресурс

**Ресурс** (Resource) — процеске немесе пайдаланушыға бөлінетін есептеуіш жүйенің логикалық немесе физикалық бөлігі: орталық процессор уақыты, жедел немесе сыртқы жад аймағы, логикалық немесе физикалық сыртқы құрылғы. Бірнеше программаға бір ресурс берілуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ресурстар қосылған компьютерлік желі

**Ресурстар қосылған компьютерлік желі** (Компьютерная сеть с подключением ресурсов; computer network with connection of resources) — 1970-жылдардың ортасында Datapoint корпорациясы әзірлеген желілік архитектура. Қатынас құру әдісі шиналық топологиялы желіге маркерді жеткізуге негізделген. Каоксиалды кабель, талшықты-оптикалық кабель мен ширатулы жұп қолданылған.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ресурстарды босату

**Ресурстарды босату** (Освобождение ресурсов; resource deallocation) — программа-терминатормен жүзеге асырылатын тапсырманы аяқтағаннан кейін тапсырмаға бөлінген ресурстан оны айыру.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ресурстарды бөлу

**Ресурстарды бөлу** (Разделение ресурсов; resource sharing) — ресурстарды үлестіруді оңтайландырудың негізінде оның абоненттерінің есептеу желісінің ресурстарын бірге пайдалануы; ресурсты (дискілік жадты, процессорлық уақытты, байланыс желілерін және  т.б.) бірге пайдалану, барлық пайдаланушыға кезекпен біртіндеп пайдалану құқығын ұсыну немесе әрбір пайдаланушыға осы ресурстың тиісті бөлігін беру.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артерия қаны

thumb|200px**Артерия қаны** — өкпе тамырларында отгегке қаныққан, түсі алқызыл қан. Артерия қаны — ағза мүшелеріне үлкен қан айналым шеңберінің артериялары және өкпеден жүрекке кіші қан айналым шеңберінің өкпе веналары арқылы жеткізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ресурстарды бөлу режімі

**Ресурстарды бөлу режімі** (Режим разделение ресурсов; partitioned mode) — мультипроцессорлық жүйелерде — негізгі мен сыртқы жад, басқару құрылғысы мен енгізу-шығару құрылғысы бір-бірінен тәуелсіз жұмыс істейтін бірнеше орталық процессорлардың арасында үлестірілетін режим.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ресурстарды динамикалық үлестіру

**Ресурстарды динамикалық үлестіру** (Динамическое распределение ресурсов; dynamic resource allocation) — программаның орындалу барысында оған ресурстарды бөлу.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ресурстарды ортақ пайдалану

**Ресурстарды ортақ пайдалану** (Совместное использование ресурсов; resource sharing) — екі немесе одан көп мәселелер үшін сол бір ғана ресурсты (мысалы , файлды) бір мезгілде пайдаланған кездегі есептеуіш жүйедегі қалып-күй.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Артериола

**Артериола** (қызылтамырша); (;  — ауа;  — ішіндегі) — арнасының орташа диаметрі 50-100 мкм, етті артериялар мен капиллярларды (қылтамырларды) жалғастырып тұрған етті артерияның майда тарамы, организмдегі микроайналым арнасының жіңішке келген бастама қан тамыры. Артериоланың қабырғасы, түтікше мүше ретінде, үш қабық тан: ішкі — интимадан, ортаңғы — медиадан және сыртқы — адвентиция қабықтарынан тұрады. Интима өз кезегінде ішкі — эндотелий жөне сыртқы — эндотелийасты қабаттарынан, медиа — 1 не 2 қабат бірыңғай салалы ет ұлпасы мио циттерінен құралған. Миоциттер аралықтарында аздаған эластин талшықтары болады. Адвентиция қабығы талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасынан тұрады. Артериола қабырғасы қабықтарының шекараларында етті артерия қабырғасына тән ішкі эластинді жарғақ (мембрана) пен сыртқы эластинді жарғақ болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Жүрек-қантамырлар жүйесі
Ресурстарды басқару

**Ресурстарды басқару** (Управление ресурсами; resource control) — ресурстарды есепке алу мен үлестіруге байланысты операциялық жүйе міндеттерінің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ресурстардың әмбебап локаторы

**Ресурстардың әмбебап локаторы** (атауы) (Универсальный локатор ресурса; Uniform Resource Locator (URL)) — WWW жүйесінен келген, бірақ Internet масштабында стандартқа айналып бара жатқан желі ресурстары адресін жазу ережесі. Бұл желіге қосылған компьютерлердің және  серверлерде орналасқан құжаттардың Web-тегі адресін нақты әрі дәл белгілеп, олардың орналасуын ыңғайлы және  бір мәнді түрде анықтайтын адрестеу тәсілі. URL адресінің ішінде бос орын таңбасы болмауы қажет. Қалыптағы URL адресі мынадай түрде жазылады (синтаксисі): хаттама://до-  мен_аты/жол/құжат_аты; мысалы , http:// www.microsoft.com/secapl.quoteserver/ doc.html.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника