open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ғалым Хакімұлы Ахмедов

**Ғалым Хакімұлы Ахмедов** ( (25.12.1906 жылы, Ақтөбе облысы Алға ауданы 1-май ауылы-2002) - жазушы, аудармашы. 

1925 жылы Орынбордағы Халық ағарту институтынын бітірген. 1926 — 1932 жылы Ақтөбе, Жамбыл облыстарында кәсіподақ, шаруашылық қызметтерін атқарды. Қазақстан Комунистик Партияның Округтік Кеңестің нұсқаушысы (1938), Жамбыл қалалық партия комитетінің бірінші хатшысы (1938) болды. 1944 жылы Қазақ мемлекеттік біріккен баспасының Бас редакторы, 1950 жылы көркем әдебиет (қазіргі “Жазушы”) баспасының директоры болып тағайындалып, әдебиетімізді өркендетуге белсене ат салысты. 

## Еңбегі
Ахмедов шығармашылық жолын аудармашы ретінде бастаған. 
* Б. Горбатовтың “Бағынбағандар” повесін (1947),

* Т. Семушкиннің “Аласталған Алитет” (1950), 

* И. Тургеневтің “Соны сүрлеу” (1959), “Түтін” (1966), 

* М.Бубенновтың “Қыран ұшқан құла тұз” (1962), 

* К.Фединнің “Алау” (1969) романдарын, 

* Ю.Смуулдың “Мұз кітабын” (1977), 

* Л.Толстой, А.Чехов әңгімелерін аударған. Ахмедов кейін төл туындылар жазуға ден қойып, өнімді еңбек етті.

Ел өміріне, тарихына байланысты терең ойлы, зерделі еңбектер жазды. Тарихи тақырыпқа арналған 

* *«Жорық жылдары»* (1977), 

* *«Жем бойында»* романдары, 

* *«Ескі достар»* әңгімелер кітабы, 

* *«Түркістан үшін күрескендер»* очеркі («Жұлдыз», 1996, Ns 2),

* * «Алаш «[[Алаш]]» болғанда»* естеліктері (1996) т. б. жарық көрді.

## Марапаттары

* «Құрмет белгісі» ордені
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (01.03.1959)

## Дереккөздер


Санат:1906 жылы туғандар
Санат:Алға ауданында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Солтүстік ынтымақтастық

**Солтүстік ынтымақтастық** - Солтүстік Еуропа мемлекеттерінің, Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия, Швеция арасындағы өзара қарым-қатынас. Солтүстік ынтымақтастықтың заңдық негізін 1962 жылғы солтүстік ынтымақтастық туралы Хельсинск келісімі құрайды. Солтүстік ынтымақтастық екі мемлекетаралық ұйымдар шеңберінде дамуда - Солтүстік кеңес пен Солтүстік министрлер кеңесі.

**Солтүстік кеңес** - 1952 ж. әр түрлі шекара мәселелелерін талқылау форумы ретінде құрылған Солтүстік Еуропа мемлекеттерінің парламентаралық ынтымақтастық органы. Солтүстік кеңес құрылымына: Пленарлық ассамблея, Президиум, Президиум хатшылығы және түрақты комитеттер кіреді. Солтүстік кеңестің пленарлық ассамблеясы 87 мүшеден - Дания, Финляндия, Исландия, Норвегия, Швеция, сонымен бірге Гренландия, Фарер аралдары мен Аланд аралдарының парламент өкілдерінен тұрады. Президиум хатшылығы Стокгольмде (Швецияда) орналасқан.

Солтүстік министрлер кеңесі солтүстік елдер үкіметінің ынтымақтастық органы. Оның жүмысына солтүстік ел¬дер үкіметінің өкілдері, сонымен бірге Фарер аралдары, Гренландия әкімгершілігі мен Аланд аралдарының ай¬мақтық басқару органдарының өкілдері қатысады. Солтүстік министрлер кеңесі хатшылығы Копенгагенде (Данияда) орналасқан.

XXI ғ. басында солтүстік ынтымақтастық Еуропалық одақ және Еуропалық еркін сауда бірлестігінің мүше мем- лекеттері арасындағы Еуропалық эко¬номикалық кеңістік қызметінің ауқы- мында жүруде.

Дания, Финляндия, Швеция Еуропалық Одақ мүшелері, ал Исландия мен Норвегия Еуропалық еркін сауда бірлестігінің мүшелері. Мүндай қалыптасқан жағдайда Солтүстік ынтымақтастық көптеген бағыттары бойынша Еуропалық Одақтағы ережелерді қабылдауды білдіреді.

Солтүстік кеңес пен Солтүстік министрлер кеңесінің қызметі Еуропалық одақпен байланысты нығайтумен қатар, Балтық жағалауындағы елдер мен Ресей сияқты жаңа елдермен де қарым-қатынастарды дамытуға бағытталған.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Цитоспектрофотометрия

**Цитоспектрофотометрия** — сәулелер спектрі қатарындағы сәулелерді (ультракүлгін, көрінетін сәулелер мен инфрақызыл сәуле) іріктеп таңдап сіңіруге негізделген аспапты қолдану арқылы жасуша протоплазмасының химиялық құрамындағы заттардың сандық және сапалық көрсеткіштерін зерттеуге арналған әдіс. Бұл әдісті цитофотометрия — деп те атайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Сағындық Досжанов

**Досжанов Сағындықтың** қай жылы туып, қай жылы дүниеден өткені туралы нақты дерек жоқ. Белгілі деректерге қарағанда, 1900 жылы Орынбордағы Қырғыз (қазақ) оқытушылар мектебін бітірген.
Қазақ халқының тарихында Алашорда дәуірі - ерекше дәуір. Ол кезеңнің қайраткерлері еркін көсіліп, жұмыс істей алған жоқ. Сыртқы қастас күштердің кедергісі көп болды. Бірақ тарихтың өз қағидасы бар, әр дәуірде елге көшбасшы болған тұлғалар өзі жасаған дәуірдің талабын дөп басып, халқына пайдалы, игі істер атқарып отырды.
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында қазақ қоғамына оқу, білім өте кажет болды. Осы қажеттілікті дөп басып таныған қазақ оқығандары әлеуметтік жұмыстың басты түйінін мектеп, медресе ашып, бала оқыту ісіне аударды. Ы.Алтынсарин бастаған ағартушылар әр жерде мектеп ашып, бала оқыту ісіне жіті көңіл бөлді. Солардың бірі - Досжанов Сағындық. Оқу-ағарту ісімен шұғылданған ағартушы қайраткер. Ол - Ыбырай Алтынсариннің шәкірті.
Орынбордағы оқытушылар мектебін бітірген соң, Орынборға жақын Томарөткел деген жерде және Бұрты болысында екі кластық орыс-қырғыз (қазақ) мектебін ашты. Өзі ашқан мектептерде қазақ балаларын оқытып, шәкірт тәрбиелейді. Сол мектептерді өзі басқарады. Сөйтіп, ағартушылық жұмысының іргетасын осылай калайды.  Ойыл, Қобда және Қалмаққырған деген жерлерде де мектептер ұйымдастырған.
Ол мектеп ашып, бала оқытудың сыртында білімнің маңызын, қазақ қоғамына қажеттілігін түсіндіріп, қазақ балаларын білім алуға шақырып, үгіт- насихат жұмыстарын жүргізді. Сөйтіп, қазақ қоғамындағы ағартушылықтың жүзеге асуына, халықтың сауаттануына үлес қосады.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Тұлғалар
Цитохимия

**Цитохимия** — жасуша құрылымдарының (қабықшасының, органеллаларының, ядросының) құрылысы мен қызметін және олардың тіршілік өнімдерін химиялық әдістерді қолданып зерттейтін цитология саласы.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Андрогамондар

**Андрогамондар** (андрогамоны); (androgamonum;  — еркек;  — гормон тәрізді зат) — ұрықтану процесі  кезінде сперматозоидтар бөлетін арнайы зат. Сперматозоидтар екі түрлі андрогамондар бөледі. I андрогамондар сперматозидтардың қимылын тоқтатады, ал II андрогамондарды лизин (еріткіш зат) деп атайды. Лизин табиғаты жағынан гиалуронидаза ферментіне ұқсас , яғни ол жұмыртқа жасушасының сыртқы көпқабатты фолликулалы қабығының фолликулалы жасушалары араларындағы желімдегіш зат — гиалурон қышқылын (мукополисахарид) суйылтып ерітіл, фолликул жасушалары арасымен сперматозоидтардың жұмыртқа жасушасы  —  овоцит  цитоплазмасына өтуіне, сөйтіп, ұрықтану процесі нің жүруіне мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Дионис

right|thumb|300px
thumb|200px|Дионис
**Дионис** — мифтік қаһарман. Ежелгі грек мифологиясы бойынша Зевстің баласы. Біздің заманымыздан бұрынғы 8-6 ғасырларда оған өсімдік (жүзім) тәңірісі ретінде табынған. Екінші аты Вакх (грекше Ваксһоз, латынша Бахус). Оның құрметіне Вакханал мейрамы өткізілген. Мұхтар Әуезов «Жалпы театр өнері мен қазақ театры» деген мақаласында грек құдайлары туралы мағлұматтар келтіріп, «қызық, сауық, ішкілік құдайы» Дионис дейді. Оның аспан мен жердегі судың, діннің құдайы болып, өсімдік шығарып, жаңа туыс туғызатын қасиет иесі екенін айтады. «Құдайға құлшылық, тілек ретінде әуелі құрбан шалады. Құрбандығы теке болатын. Сол текені шалып түрып, айналасына бар халық жиналып, Дионистің өмірі турасындағы әңгімелерді өлең қылып айтатын. Текені грекше «трагус» дейді. Бері келген заманда осы сөздерден әлгі «трагедия» деген сез шыққан» деп, әдебиет жанрының пайда болу тарихынан хабардар етеді. Ал Эс­хил, Софокл, Эврипид заманында Дионис мейрамы жаңғырып, сахнада, арнаулы театрда көрсетілетін болғанын айтады.

## Дереккөздер

Санат:Ежелгі грек құдайлары
Шарль де Голль

**Шарль Андре Жозеф Мари де Голль** (), (22 қараша 1890 жыл, Лилль, — 9 қараша 1970 жыл, Коломбэ-ле-Дёз-Эглиз,  Жоғарғы Марна департаменті) — француз генералы, мемлекет қайраткері. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Француз ұлт азаттық қозғалысының көсеміне айналды. Бесінші Республиканың негізін қалаушы және оның тұңғыш президенті (1959—1969).

Париждегі Жоғары әскери мектепті бітірген. I дүниежүзілік соғысқа (1914-1918) қатысқан. II дүниежүзілік соғыс басталғанда полковник шенінде 5-Франция армиясының танк бөлімшелерін басқарды.

1943 жылы маусымда Голль Алжирде қүрылған Франция ұлттық азат ету комитетінің тең төрағасы болып сайланды. 1944 ж. маусым айында бүл комитет Франция Республикасының уақытша үкіметі болып қайта қүрылып, 1944 ж. тамыз айында азат етілген Париж қаласына көшіп келді. II дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан соң Голль Францияда президенттік басқару үлгісін орнықтыруға күш салды. Бұл жоспары қарсылыққа үшыраған соң 1946 ж. биліктен кетіп, келесі жылы "Франция халқының бірлестігі" партиясын құрды.

1953 ж. партияны таратып, саясаттан шеттеп кетті. 1958 ж. Алжирдегі әскери бүліктен кейін Франция үкіметі аса қиын жағдайда қалып, парламенттің көпшілік болігі Голльді үкіметті басқаруға шақырды. Оның басшылығымен жаңа Конституция қабылданды (1958). Осы Конституция негізінде өткен 1958 жылғы 21 желтоқсандағы сайлауда Голль республика президенті болып сайланды.

1965 ж. жаңа 7 жылдық мерзімге қайта сайланды. Ол билік жүргізген кезеңде парламенттің билігі шектелді, президентке қосымша өкілеттіктер берілді. Голльдің түсында Франция атом қаруын жасап, ядролық державаға айналды.

1969 ж. өткен референдумнан кейін биліктен кетті.

## Балалық шағы
**Шарль Де Голль** 1890 жылы, қарашаның 22, Франциядағы Лилль қаласында, католиктердің отбасында туған. Әжесінің үйінде туған, бірақ отбасы негізінен Париж қаласында тұратын. Әкесі Анри де Голль Әдебиет және философия профессоры болған, сондықтан Шарль кішкентайынан оқуды жақсы көретін. Өз елінің тарихын оқып, елін қатты сүйген.
Үш ағасы және әпкесі болған

Сурет:Pomnik Charles'a de Gaulle'a w Warszawie.jpg|Варшавадағы ескерткіші
Сурет:Yvonne de Gaulle.jpg|Әйелі Ивонна Де Голль
Сурет:TombeauChdG.JPG|Шарль Де Голльдың, әйелінің және қызының Коломбэ қаласындағы жатқан жері

## Тағы қараныз
* Соғыс ісі
* Франция

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Соғыс ісі
Санат:Франция президенті
Амнион

thumb|Амнион|right**Амнион** ( — сулы қабық, қағанақ) — адам мен қағанақты омыртқалы жануарлар ұрығын (құрсақтағы шарананы, іштегі төлді, жұмыртқадағы балапанды) сыртынан тікелей қаптап жатқан жұқа қабырғалы, қуысы қағанақ сұйығына толған, пішіні көпіршікке ұқсас ішкі ұрық қабығы. Амнион екі қабаттан: тұлғалық қатпар нәтижесінде пайда болған, ұрықтантыс эктодермадан жетілген ішкі қабаттан жөне ұрықтантыс мезодермадан дамитын сыртқы қабаттан тұрады. Ол қуысындағы ұрық денесімен кіндік арқылы байланысып жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гонадотропты гормондар

**Гонадотропты гормондар** (гонадотропные гормоны) — адам мен жануарлар жыныс бездерінің қызметтерін реттейтін гормондар. Гонадотропты гормондар — адам мен жануарлар гипофизінің аденогипофизіндегі эндокриноциттерінде түзіледі. Бұл гормондарға фолликулдарды жандандырушы гормон (ФЖГ) және лютеиндеуші гормон (ЛГ), сондай-ақ пролактин жатады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Экуменизм

**Экуменизм** (, oikumene - әлем, дүние) —  1) христиан шіркеулерінің бірлесуін қолдайтын қозғалыс; 2) христиандық және бірқатар христиандық емес бірлестіктер мен ұйымдар арасында қазіргі заманның ғаламдық мәселелерінің шешімін табуда ортақ көзқарасқа келу, ортақ діни-саяси және әлеуметтік діни акциялар (бейбітшілік үшін дұға оқу, адамзаттың құтқарылуы үшін сыйыну және т.б.) ұйымдастыру мақсатында дінаралық диалогтың дамуын қолдайтын қозғалыс; 3) христиандық емес діни ұйымдардың ортақ дінаралық акциялары.

Экуменизм идеолоғиясының негізінде адамзаттың бірлігі және оның жаһандану жағдайындағы ортақ тағдыры, шіркеулер мен діндердің арасында өзара түсіністік орнату қажеттігі, адамзат басына төнген қауіп-қатерлердің алдын алуда ортақ әрекеттерге бару туралы көзқарастар жатыр.
II дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін БҰҰ-ның қүрылуымен алдымен христиандық экуменистік қозғалыстың идеялық және ұйымдастырушылық алғышарттары пайда болды. Оның құралы – 1948 ж. Амстердамда үш христиан қозғалысының («Сенім және тәртіп», «Өмір және қызмет», Халықаралық миссионерлік кеңес) жұмылуы нәтижесінде пайда болған Бүкіләлемдік шіркеулер кеңесі (БШК).
Бастапқыда БШК қызметі барлық жалпыадамзатқа және жалпыхристиандарға қатысты мәселелер толғандыратын христиандық шіркеулер мен ұйымдарға ашық ұйым ретінде қүрыл¬ды. Алайда, қырғи-қабақ соғыс жылдарында Орыс православиелік Шіркеуі және бірқатар Шығыс Еуропа шіркеулері бұл қозғалысқа қатысудан бас тартты және 1961 ж. хрущевтік «жынымық» кезінде қайта қабысты. Осы кездері коммунистік елдердегі православиелік шіркеулердің БПӀК-ке қатысуы өз шіркеулерін жабылудан сақтап қалудан, тоталитарлық жүйенің қыспағына төтеп беруге көп жәрдемін тигізді, өйткені бұл ұйым көбіне әлемдік санаға ықпал етерлік шараларды ұйымдастыратын еді.

Өз кезегінде Рим-католиктік шіркеуі – орталықтандырылған христиандық ұйымдардың ең тармақталған, ірісі - басым бөлігінде протестанттық шіркеулер мен қозғалыстар үстемдік еткен БШК-ке қатысты ойын ашық айтуға асықпады. Нәтижесінде Ватикан БШК форумдарының жұмысына бақылаушы ретінде қатысты.

БШК құжаттары адамзаттың ғалам¬дық мәселелерін діни-этикалық түрғыдан қарастырады: бейбітшілік және қарусыздану, экология, әлеуметтік және ғылыми-техникалық тәртіптің өзара әрекет үрдісі, жаңа экономикалық және ақпараттық тәртіптің орнығу салдары, діни «ғаламшарлық» сананы қалыптастыру шарттары, замандастардың келешек үрпақ алдындағы жауапкершілігін сезіндіру, ядролық қарусыз және жаппай қырып-жою құралдарынсыз, зорлық-зомбылықсыз әлем орнату және т.б.

2001 ж. сәуірінде Еуропа шіркеулері Конференциясы мен Еуропалық епископтық конфереңиялар Кеңесі Еуропалық экуменистік Хартия қабылдады. Оның ережелерінің арасында Еуропадағы ықпалдастық процестеріне, өмірдің барлық салаларында әйелдерге ер¬лермен тең қүқық беруге жәрдемдесу, экономикалық қозғалыстарға қатысу, антисемитизмге қарсы тұру, басқа діндермен, оның ішінде исламмен диа¬лог орнату қарастырылған.

## Дереккөздер


Санат:Христиан экуменизм
Санат:Дін
Ғазымбек Қорғанбекұлы Бірімжанов

**Ғазымбек Бірімжанов**&nbsp;— Қоғам қайраткері, алашшыл азамат.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Шақшақ руының Аю бөлімінен шыққан.

Өз мамандығы дәрігер. Орынбордағы реалды училищесінен оқып, орта білім алған соң, кейін Орта Азия мемлекеттік университетінің дәрігерлік факультетін бітірген екен. Алашорданың белді азаматтарының бірі болғанын  Алашорда атынан Колчак үкіметімен келіссөз жүргізуге қатысқанынан байқау болады.
Іскер дипломат Ғ.Бірімжанов Алашорданың Башқұрт үкіметі жанындағы уәкілі болып та қызмет атқарады. Бұл дипломатиялық жұмыста ол өзінің шешендігі мен мәмілегерлігін танытып отырады.

Кезінде қазақ журналистикасына өзіндік қолтаңбасымен келген, көсемсөзші ретінде де танымал болған. 1921-1922 жылдары «Ақжол» газетінде редактор болып істеген екен. Ол өзінің редакторлық жұмысы арқылы қазақ журналистикасының қалыптасуына үлкен үлес қосады. Жалынды мақалалары арқылы өз заманының шемен болып қатқан, өзекті мәселерін сөз етіп отырады. Білетіндердің жазуынша арғы атасы Шеген би деген кісі екен, сол атасына деген құрметі болса керек мақалаларын «Шеген» деген бүркеншік атпен жариялап отырған.

Ел көзіне түсіп, ұтымды жұмыс істеп жүрген білімдар азаматтан өз заманындағы ел ағалары үлкен үміт күтеді. 1922 жылы күзде Т.Рысқұлов басқарған Түркістан республикасының басшылығы Ғ.Бірімжановты Орталық Азияның бір топ жастарымен бірге Германияға оқуға жібереді. Онда барған соң Берлин университетінің ауылшаруашылық факультетіне түседі. Ол Германияда өзінің болашағына, еліне қажетті мол білім алады. 1928 жылы
Берлиннің ауылшаруашылығы университетін бітіреді. Ол университеттен алған білімін халқының болашағы үшін жұмсауды армандады. Алайда, абзал азаматтың еліне еңбек етсем деген арманы орындалмады. Себебі, Ғазымбектің Алашорда үкіметі тұсындағы қызметін, бағытын, пиғылын бес саусағындай білетін кеңес үкіметі университетті бітіріп, елге келе жатқан жолында Мәскеуде тұтқындайды. Ә.Бөкейхан, А.Байтұрсынұлы қатарлы Алаш қайраткерлерімен бірге тұтқындалған Ғазымбек Карелиядағы Медвежьегорск қаласына 10 жылға жер аударылады.

Тұтқында жүрген оларды кеңес үкіметі Ақ теңіз — Балтық каналының құрылысына жұмысқа салады. Ауыр еңбек, азапты өмір Ғ.Бірімжановты қажыта алмайды. Ол 1937 жылы ату жазасына кесіледі. Сөйтіп, Алаштың азаматы Ғазымбек Бірімжанов 41 жасында азаттык жолында құрбан болды.

## Дереккөздер

Санат:1896 жылы туғандар
Санат:Жангелді ауданында туғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Фальсификация

**Фальсификация** - [ ] - қолдан жасау; нақтылы, шынайы мәліметті жалған, өтірікпен алмастыру.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Шандыр

|thumb|250px|right
**Шандыр** (фасция); (лат. fascia — шандыр) — бұлшықеттің дәнекер ұлпалық жұқа қабығы. Атқаратын қызметі мен орналасу орындарына байланысты шандыр: беткей (теріасты) шандыр және терең шандыр болып екіге бөлінеді. Беткей шандыр — организм бұлшықеттерін сыртынан қаптап жатқан тығыз дәнекер ұлпалық жұқа қабық. Беткей шандыр — қаңқа сүйектеріне бекімейді. Оның сыртқы және ішкі қабаттарының арасында теріасты бұлшықеттері болады. Терең шандырлар сүйектерге бекіп, жеке немесе бұлшықеттер тобын сыртынан қаптап, бұлшықеттердің бір бағытта жиырылуына көмектеседі. Сонымен қатар, олар тірек қызметін атқарып, бұлшықеттерді бір-бірінен бөліп тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Амнион сұйығы

**Амнион сұйығы** — қағанақтың ішкі бетіндегі эктодерма жасушалары бөлетін сұйық (қағанақ сүйығы). Амнион қуысындағы қағанақ сұйығы ұрықтың толық дамып өсуіне қолайлы жағдай тудыратын сулы орта. Ол ұрықты кеуіп қалудан, әртүрлі механикалық соққылардан сақтап, қорғаныс ортасының қызметін атқарады, ұрықтың қозғалуына қолайлы жағдай тудырады. Құрсақтағы шарана мен іштегі тел туардан бұрын, балапан жұмыртқаны тесіп шығар алдындағы соңғы күндері, олар қағанақ сұйығын жүтып қоректік зат ретінде пайдаланады. Оның қорытылмаған қалдығынан жаңа туған нәресте қағы мен жас телдер тоңғағы және балапанның бірінші саңырығы пайда болады. Қағанақ қуысының сұйыққа толуына сәйкес, ұрық ұрықтантыс мүшелермен тек кіндік арқылы ғана байланыста болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Фацилитация

**Фацилитация** (  ) — субъект әрекетінің әсерлілігін арттыру, басқа адамдардың алдында әрекет етуін психологиялық тұрғыда жеңілдету. Саяси психологияның түсінігі. Саясатта фацилитацияның әсері күшті, өзіндік ерекшеліктері бар. Аудитория неғүрлым көп саяси партияға, көшбасшыға неғұрлым қызығушылық басым болса, олар да өз кезегінде соғүрлым өздерін көрсетуге тырысады, белсенділігі артады. Басқа жағынан алғанда, аудиторияның үлкендігі ықтимал жеңілістен қорқытып, сәтсіздікке жетелеуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Гёздер

**Гёздер** - ("қайыршылар") - XVI ғасырдың екінші жартысындағы Испаниядан тәуелсіздік алу үшін күрескен нидерландықтардың лақап аты.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Федеративті мемлекет

**Федеративті мемлекет** - заңдық тұрғыда белгілі дәрежеде саяси дербестігі бар жекелеген мемлекеттік құрылымдардан құралған күрделі одақтық мемлекет. Ұлттық-тілдік фактордың рөліне қарай федеративті мемлекет құрылымын былай анықтау қалыптасқан: 
#  территориялық негізде құрылған федеративті мемлекет (АҚШ, Австралия, Австрия, ГФР, Аргентина, Венессуэлла, Бразилия, Мексика);	
#  ұлттық негізде құрылған федеративті мемлекет (Үндістан, Бельгия, Нигерия, Пәкістан); 
#  аралас ұлттық-территориялық негізде құрылған федеративті мемлекет (Ресей, Канада, Швейцария). Федеративті мемлекетке тән, барлық федеративті мемлекеттер негізделген бес бастапқы принциптер: 1) федералды заңның жоғарылығы; 2) мемлекеттік құрылым негіздерінің бірыңғайлығы; 3) федерация аумағында адамдардың, тауар айналымының еркін қозғалысы; 4) федерация субъектісінің біржақты өз бетінше мәртебесін ауыстыруға тыйым салу; 5) мемлекеттік аумақтық тұтастыққа зиян тигізетін федерация субъектісінің бөлінуіне жол бермеу.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Әбу Талиб

**Әбу Талиб** ( ), Әлидің әкесі жәнe Мұхаммед пайғамбардың  көкесі. Сүйікті Пайғамбарымыздың  кішкентай кезінде тәрбиесімен айналысқан. 619 немесе 623 жылы өлген. 

Санат:Әли әулеті
Санат:619 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мұхаммед жанұясы
Хусәйн ибн Әли

**Құсайын**, **әл-Хусаин ибн Әли Әбу Абдуллаһ әш-Шаһид**  (626 — 10.10. 680) — Әзірет Әлінің Фатимадан туған кіші ұлы. Ағасы әл-Хасан 669 ж. қайтыс болғаннан кейін әулеттің басшысы ретінде Куфадан Мединеге қайтып оралды. Омейя әулетіне қарсы әрекет етуші куфалықтар Хұсайынды халифа Йазидке қарсы көтерілісті басқаруға шақырды. Куфалықтардың шақыруын қабыл алған Хұсайын алдымен өзінің немерелес інісі Мүсілім б. Акилді көтерілісті ұйымдастыра беруге жіберіп, шағын қолмен Меккеден жорыққа шығады. Мүсілім қаза болып, бұл хабарды естіген Хұсайын алған бетінен қайтпай сапарын жалғастырды. Хұсайынның шағын қолы Кербала қаласы орнаған Нинауа деген жерде аялдап жатқанда халифаның Омар б. Сад бастаған төрт мың қолы келіп жетті. Хұсайын өзінің шағын қолымен жауға қарсы шықты. Жау қолынан қаза тапқан Хұсайынның басы Дамаскідегі халифаға жеткізілді. Кербаладағы бұл қайғылы оқиға замандастарына қатты әсер етіп, Хұсайын мұсылман әлеміндегі аты аңызға айналған ұлы тұлғаға айналды. Шииттердің Кербаладағы аза тұту рәсімдері де осы оқиғамен байланыстырылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Ислам тұлғалары
Санат:680 жылы қайтыс болғандар
Санат:626 жылы туғандар
Шаиба ибн Хашим

**Абд әл-Мутталиб** (арабша: ****), **Шәйбә бин Һашим** күллі адамзаттың пайғамбары Муһаммад(с.а.с.)нің атасы. Өлгеніне дейін ең қатты сүйген немересін, аманат қылып ұлы Әбу Талибке тапсырады. Куньясы Әбу әл-Һарис. Толық аты Абд әл-Мутталиб бин Һашим бин Абд әл-Мәнаф бин Кусейи.

Абд әл-Мутталибтің ұлдары Мұхаммед (с.a.с.)-ның әкесі Абдуллаһ жәнe көкелері Һарис, Зүбәйір, Әбу Талиб, Әбу Ләһәб, Кусем, Дырар, Муқаууим, Һаджл, Һамза, Аббас және Абдуллаһ пен қосқанда 12 болған.

Санат:Ислам діні адамдары
Санат:Асһабу кирам
Ярмук соғысы

**Ярмук соғысы** 636 жылы 20 тамыз күні, Византия мен Халифат арасында Сирия жерінде соғыс болды. 635 жылы арабтар Дамаскті алды. Византия императоры Ираклий 40-мыңдық әскер жинап, Сирияны кері алғысы келді. Мұсылман әскерін бастаған Халид ибн Уәлид, византия әскерін — Феодор Сакелларий (араб-христиандардың қолбасшысы Джабала бин Айхама,Һасанидтардың) әулетінен. Византия әскерінің бір бөлігі Эмессаның маңайында шабуйлдаңһан болатын. Қалған бөлігі Ярмук өзенінің(Иорданның сағасы) қасында қамауда болды. Мұсылман күштерінің негізгі бөлігі жеңіл атты әскер құрады. Византия әскері көпұлтты еді. Гректерден бөлек армяндар және араб-христиандар болды. Армяндар Императорды сатып кетті (діни себептен монофизиттер). Мұсылмандар жеңіске жетті. Ираклий Константинопольға шегінді.

Ярмук соғысындағы жеңіс мұсылмандарға Қудсты қоршауға жол ашты.

## Ескертпе

Ярмук
Ярмук
Ярмук
Санат:Тамыз 636 жыл
Ярмук
Нейроглия

**Нейроглия** (neuroglia, грек, neuron — нейроцит, жүйке клеткасы, glia — желім) — жүйке ұлпасының құрамына кіретін жасушалық құрылым. Нейроглия жасушаларын глиоциттер деп атайды. Нейроглия өз кезегінде: макроглия және микроглия болып екі топқа бөлінеді. Макроглиялар эктодермадан дамиды және олар: эпендимоциттер, астроциттер және олигодендроциттер болып үш топқа бөлінеді. Эпендимоциттер ми қарыншалары мен жұлынның орталық өзегінің қабырғаларын астарлайды. Астроциттер ми және жұлынның құрамына кіреді. Олар өз кезегінде протоплазмалық және талшықты астроциттерге бөлінеді. Олигодендроциттер орталық және шеткі жүйке жүйесінде орналасқан нейроциттердің денесін қоршап қаптап, нейроглиялық қабықшалар түзеді. Микроглия — жүйке жүйесі мүшелеріне өтетін моноциттерден жетілетін глиальдық макрофагтар. Ол қорғаныс қызметін атқарады. Нейроглия жүйке жүйесі мүшелеріндегі нейроциттер элементтері үшін қоректік (трофикалық), тіректік, қорғаныс, секреторлық, шекаралық қызметтер атқарады.

## Функциялар
Нейроглия тірек, реттеуші, трофикалық, секреторлық, шектейтін (Шван жасушалары), қорғаныс функцияларын, нейрондардың оқу қызметін орындайды, есте сақтау процестерінде маңызды рөл атқарады.Тор қабықтың глиальды жүйесі орталық жүйке жүйесінің глиялары сияқты қызметтерді орындайды. Көз торының ұлпасы зақымданғанда астроциттер гипертрофияланып, көбейіп, тыртық түзеді.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Нейролеммоцит

[thumb|Шванн жасушалары (төменгі бөліктегі қызыл, цилиндр тәрізді жасушалар) [Шеткі жүйке жүйесі|PNS-тегі нейронның (сары) үстінде]]
**Шванн клеткасы** немесе **нейролеммоцит** (* — нейюцит жүйке жасушасы, lemma — қабықша, kytos - жасуша*) — миелинді және миелинсіз жүйке талшықтарын сыртынан қаптап жататын олигодендроглиялық жасушалар. Нейролеммоцит (Шван клеткасы) — олигодендроглияцитке жатады. Нейролеммоцит — пішіні сопақ немесе көпбұрышты майдалау және жалпақ өсінділі клетка. Нейролеммоциттің цитоплазмасында нейроциттегідей нейрофиламенттер болмайды. Ол нейроциттердегі зат алмасу процесіне, жүйке талшықтарының істен шығып ыдырауы мен қалпына келу (регенерация) процестеріне қатысады, бұзылған нейроциттердің ыдырау өнімдерін сіңіріп (резорбция), фагоцитоз процесі арқылы оларды жояды, нейроциттер перикариондары мен жүйке талшықтарын қоректік заттармен қамтамасыз етеді. Нейролеммоциттер қан мен нейроциттер аралығындағы гематонейрондық тосқауыл (барьер) түзеді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
ISBN

**Кітаптың халықаралық стандартты нөмірі** немесе **ISBN** () — сауда саттық желісінде және кітапқа қатысты жұмыстарды автоматтандыруға қажетті кітап басылымның ерекше нөмірі.  ББК, УДК және авторлық белгімен қатар ISBN баспа анықтамасына жатады.

Аталған стандарт 1966 жылы Ұлыбританияда 9-белгіден тұратын Кітаптің стандартты нөмірінің () негізінде Гордона Фостердің () жасауымен қабылданған болатын.

1970 жылы кішкентай өзгерістермен ISO 2108 халықаралық стандарт ретінде қабылданды. 2007 жылдың 1 қаңтарынан бастап штрихкодқа сәйкес келетін 13 белгіден тұратын жаңа стандарт енгізілді.

Сонымен қатар осы стандартқа ұқсас мерзімді басылымдарға арналған басқа нұсқалар да бар ISSN ().

Кеңес Одағында ISBN 1987 жылдан бері қолданыла бастады , Белорусьте —  1993 жылдан бастап

## Нөмірдің құрылымы
frame|ISBN нөмірі, мұнда:<br />'''978''' — EAN.UCC префиксі;<br />'''3''' — тіркеу тобының нөмірі;<br />'''16''' — тіркелушінің нөмірі;<br />'''148410''' — басылымның нөмірі;<br />'''0''' — бақылау саны. Басылымдардың идинтификаторларын кітапты халықаралық стандарт бойынша нөмірлеу саласындағы ұлттық агенттіктер береді. Қазақстанда бұл қызметті Қазақстан кітап палатасы атқарады.

2006 жылға дейін берілген кітаптардың ISBN нөмірлері ISBN аббревиатурасынан (басылым тіліне тәуелсіз) және өзара дефиспен төрт тарауға бөлінген 10 символдан тұрады:
* **кітап басылып шыққан мемлекет;** ISBN Халықаралық агенттігінің тарапынан тапсырылады. Идинтификатордың құрылымы, ондағы сандардың көлемі басылымның көлеміне қарай анықталады (бірден көп болуы мүмкін), мысалға: 0 и 1 — ағылшын тілді мемлекеттер, 2 — француз тілді, 3 — неміс тілінде, 4 — жапон тілінде, 5 — орыс тілді мемлекеттер, 7 — қытай тілі, 80 — Чехия мен Словакия, 600 — Иран, 953 — Хорватия, 985 — Беларусь, 9956 — Камерун, 99948 — Эритрея. Жалпы топтарға келесідей номерлер қарастырылған 0—7, 80—94, 950—993, 9940—9989, және 99900—99999;
* **баспаның коды;** ISBN Ұлттық агенттігімен анықталады. Сонымен қатар баспа жоспарлаған кітап көлемі де ескеріледі. Ірі баспаларға жарыққа шығатын кітаптардың көлеміне қарай жеткілікті сандар қалыптастыру үшін қысқа нөмірлер беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Гендерлік зерттеу

**Гендерлік зерттеу** - бір мәдениет аясында жыныстық айырмашылықтары бар адамдардың, яғни әйелдер мен ерлердің мінез-құлық ерекшеліктерін зерттеу. Белгілі бір мәдени ортадағы құбылыстарға әйелдер мен ер кісілердің қарым-қатынасы әртүрлі болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Гендерлік қатынастар

**Гендерлік қатынастар** - биологиялық жынысқа қарағанда қандай да бір жыныстық-рөлдік мінез-құлық тәрбиесінің нәтижесі болып табылатын, арнайы мәдениетке жататын әлеуметтік жыныспен (гендермен) байланысты қатынастар. Дамудың гуманистік бағыты гендерлік қатынастарды есепке алуды талап етеді.
Тұрақты даму мәдениетін қалыптастыру, қоғамды адамға бағыттау, әлеуметтік-табиғи қатынастарды үйлестіру және әйелдер мен ерлер арасындағы қатынастар маңызды әлеуметтік өзгерістерді талап етеді. Ол өркениет даму барысында тарихи қалыптасқан патриархалдық құндылықтардағы еркек пен әйел бастауларының өзара қағажу көрсетуін бейтараптандырып, өзгертуге әкеліп соқтырады. Өмір негіздерін қайта құру - тек әйелдердің ғана емес, сонымен қатар, ерлердің де жағдайларын өзгертуге негізделу, яғни, "әйел бастауы" мәдениетіне қайтып оралу, оның өмір қиындықтарымен күресу және өз ісін таңдау, оны одан әрі тұрақты дамыту үшін жағдайдың туғызылуы, отбасындағы статустың көтерілуі және әйел мен еркектің әлеуметтік рөлін қайта қарау сияқты басқа да әлеуметтік қорғауға сүйенетін матрицентризм принциптеріне бағытталуы маңызды болып отыр.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Гендерлік оппозиция

**Гендерлік оппозиция** - жыныстық негізде қалыптасқан ер, әйел бастауларын бинарлық қатынастарда қарастыру түрі. Әлемде қалыптасқан бірінші мәдени ажыратушылық Гендерлік оппозициядан басталады. Ксенофонт мұны: "Құдай о бастан жыныстарды бөліп жаратты: әйелді бала туу мен үй шаруашылығына, еркекті - нан табуға" деп түсіндіреді. Гендерлік оппозиция табиғи құбылыстарға да қатысты таралған: қытайлық инь және ян бастамалары, көптеген нанымдардағы Айды, Суды, Жерді - әйелдік, ал Күнді, Отты, Жылуды еркектік бастаулар деп есептейді. Еркектік факторлар белсенді, еркін, ырықты деп саналса, әйелдер - енжар, қабылдаушы материяға теңелген. Үнділік ежелгі дін - тан тризмде, керісінше, белсенділік әйелдік бастамаларға тән.
Қазіргі кездеГендерлік оппозиция мәселесі феминистік қозғалыстарға байланысты қойылып жүр. Жаңа феминизм осыған дейін үстемдік етіп келген "патриархалдық" мәдениетті, Қүдай-Логостың еркектік билігін тұтасқан адамзат билігімен және Ана-Материяның құндылықтары- мен алмастыру керек дейді. Феминистік қозғалыс әйелді объект ретінде алуға қарсы шығады. Қазіргі көптеген Гендерлік оппозиция негізделген теорияларда әйелдер туралы Фрейдтің "кастрация комплексі" деген ілімі бекерге шығарылады. Жалпы алғанда, Гендерлік оппозиция қазіргі саяси өмірдің күрделі әрі өзекті мәселесіне айналып отыр.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Геноцид қылмысының алдын алу және ол үшін жазалау конвенциясы

**Геноцид қылмысының алдын алу және ол үшін жазалау конвенциясы** - соғыс және бейбіт уақытта жасалған халықаралық құқықпен айыпталатын қылмыстар жөніндегі 1948 ж. қабылданған конвенция (1951 ж. күшіне енді). "Геноцид" ұғымын халықаралық заңгер Р. Лемкин адамзатқа қарсы бағытталған аса сорақы қылмыстарды - II дүниежүзілік соғыс кезінде фашистік Германия жасаған холокосты атау үшін қолданды. Бүл адамдарды, олардың мәдениетін, болашақпен генетикалық байланысын үзуге бағытталған орны толмас, нағыз қаскүнемдік талпыныс болды.
Халықаралық құқықта геноцидке тыйым салуды барлығы қолдап, өмірге енгізген кезде мынадай үш мәселе пайда болды: геноцидке тыйым салатын, геноцид себебін анықтайтын, болашақ та алдын алатын халықаралық ережелерді пайдалануды белгілеу және түсіндіру. Конвенцияда берілген геноцид жайлы анықтаманың мәні "қандай да бір ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе діни топтың өкілдерін түгелдей немесе жекелеп қасақана қырып-жоюға бағытталған" кез келген іс-әрекетке саяды (2 бап). Бұдан нақтырақ 2-бап келесідей бес әрекетті геноцид деп таниды:осындай топ мүшелерін өлтіру; оларға ауыр дене зақымын келтіріп, жүйкесін бұзуы; 3) оның тұтастай немесе бір бөлігінің құрып кету қаупін туғызатын жағдайларға итермелеу; осындай топтың ішінде бала тууды болдырмауға бағытталған шаралар; бір топтың балаларын зорлықпен тартып алып, басқа топқа беру.
Геноцидке қарсы қылмыстық істі қарау халықаралық трибунал құзырында. Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының 7-бабына сәйкес "халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті қолдау шараларын" жүзеге асыру үшін 1993 ж. Қауіпсіздік Кеңесі бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибунал құрды. 1994 ж. Қауіпсіздік Кеңесі Руанда бойынша геноцид нәтижесінде пайда болған істерді тыңдап, талқылайды. 2002 ж. 60 мүше-мемлекеттер ратификациялаған, 129 бабы бойынша Халықаралық қылмыстық сот құрған 1998 жылғы Рим Жарғысы күшіне енді. Бүл соттың құзыры Біріккен Ұлттар Ұйымы Қауіпсіздік Кеңесінің шешімдерімен немесе айыпталушы азаматы болып табылатын мемле-кеттің келісімімен қойылады. Рим жарғысы тұрақты Халықаралық қылмыстық сотты белгілесе де, оның міндеттемелері, тіпті, саяси және әскери қылмыскерлерді тұтқындайтын Гаагалық трибуналға қарағанда әлсіздеу. Халықаралық қылмыстық соттың және Гаагалық трибуналдың жарғылары егемен иммунитеті негізінде ақтауды жоққа шығарады. Барлық халықаралық трибуналдар қандай да бір ұлттық, этникалық, нәсілдік немесе діни топтың өкілдерін түгелдей немесе жекелеп қасақана қырып-жоюға бағытталған кез келген іс-әрекетті дәлелдеуді талап етеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Географиялық мектеп

**Географиялық мектеп** - [грек, geographia - жердің сипаты] - географиялық ортаны қоғам дамуының шешуші шарты әрі факторы ретінде мойындайтын саясаттанудың бір бағыты.
Географиялық мектептің әртүрлі өкілдері бүкіл географиялық жағдайлар жүйесінен қандай да бір элементті (ауа райы, топырақ, аумақ, жер бедері, өзендер, өсімдіктер дүниесі, жануарлар, хайуанаттар дүниесі, жер қыртысы және т.б.) ерекше бөліп қарастырды. Географиялық мектеп. идеялары XVIII-XIX ғасырларда ерекше қарқынды дамыды.Географиялық мектептің аса көрнекті өкілдері Ш.Монтескье, Г.Бокль, Ф.Ратцель, Э.Реклю, Ф.Ле Пле, Л.Фавр, Э.Хантингтон және т.б. Географиялық мектептің кейбір идеялары шектен шыққан реакциялық, жаулап алу мақсатында, әсіресе, фашизммен көбірек (К.Хаусхоффер және т.б.) қолданылды.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Санат:Саясат
Геостратегия

Геостратегия - геосаясатқа негізделген мемлекеттің сыртқы саяси қызметінің бағыты. Ол ауқымына қарай (ғаламдық, аймақтық, елдік) және кеңістіктік ортасына қарай (құрлықтық, теңіздік, әуе және ғарыштық) жіктеледі. Геостратегия билік пен қоғамның мемлекеттің әлемдегі алатын орнын, гео- саяси жағдайын, ұлттық мүдделері мен басымдықтарын, ұлттық қауіпсіздікке төнетін қауіпті географиялық бөліске салуын түсінуімен тығыз байланысты. Мемлекеттік **геостратегия**, сондай-ақ мемлекеттер арасындағы ұзақ уақыт бойы қалыптасқан қарым-қатынас (достық, бейтарап, жауласқан) негізіне сүйеніп те анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Геоэкологиялық индекстер

**Геоэкологиялық индекстер** - кез келген әлеуметтік табиғи құрылымның геоэкологиялық жағдайын сипаттайтын салыстырмалы көрсеткіштер. Әдетте төрт негізгі геоэкологиялық индекстерді бағалайды: қоршаған ортаның ластануы индексі (атмосферада, гидросферада, литосферада); ресурстардың таусылу, түгесілу индексі (су, өсімдікті минералдық және т.б.); қатер индексі (экожүйенің тұрақтылығы белгісі бойынша); биосфераның популяциясына антропогендік ықпал индексі (адамдарды қосқанда). Жеке және ықпалдасқан индекстердің өзгеруі үрдістері нақтылы әлеуметтік табиғи құрылымның тұрақты даму жолында ма, әлде ол жолдан ауытқыды ма соны анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Көктамыр қаны

** Көктамыр қаны ** - көмір қышқыл газына қаныққан қан. Көктамыр қаны үлкен қанайналым шеңберінде дене мүшелер жүйелерінен көктамырлармен (веналармен) жүрекке қарай, ал кіші қанайналым шеңберінде жүректен (оң қарыншадан) өкпеге қызылтамырмен (өкпе артериясымен) ағады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көктамыршалар, венулалар

** Көктамыршалар, венулалар** () — микроайналым арнасының қылтамырлардың (капиллярлардың) қосылуынан түзілетін, жұқа қабырғалы жіңішке қан тамырлары. Көктамыршалардың қабырғалары: ішкі — интима, ортаңғы — медиа (бірыңғай салалы ет ұлпасының бір қабат миоциттерінен тұрады) және сыртқы - адвентиция қабықтардан құралған. Көктамыршалардың кең арналары (30-50 мкм) арқылы қан төменгі қысыммен баяу ағып, ұлпалардағы зат алмасу нәтижесінде түзілген ыдырау өнімдері вена қанына өтеді. Бұлардың кең арналы қуыстарында денедегі қанның қоры сақталады. Көктамыршалардың жұқа қабырғаларындағы саңылаулар арқылы қаннан қоршаған ұлпаларға лейкоциттер өтеді. Көктамыршалар бір-бірімен өзара қосылып, көктамырларды (веналарды) құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көкет

** Көкет **  () - көкірек және құрсақ қуыстарын бір-бірінен бөліп тұрған, пішіні күмбез тәрізді жалпақ жұқа бұлшық ет. Күмбездің дөңес келген ортаңғы сіңірлі төбесі көкірек қуысына қарай бағытталған. Көкеттің шеткі етті бөлігі — тарамдалған бұлшықет будаларынан тұрады. Олар бекитін орындарына қарай: бел, қабырға және төс бөлімдеріне бөлінеді.
Көкет жиырылған кезде құрсақ қуысына қарай күшті тартылып, көкірек қуысын кеңейтіп, тынысты ішке қарай алуға көмектеседі. Сондықтан, көкетті тыныс алу бүлшық еттерінің инспираторлар тобына жатқызады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көкірек жүйкелері

**  Көкірек жүйкелері ** () - көкірек керегесі аумағын жүйкелендіреді. Бұлардың вентральды (адамда - алдыңғы) тармақтары жүйке торабын жасамайды. Олар қабырғааралық жүйкелер (intercostales) деп аталады да, аттас артериялар және веналармен бірге қабырғалардың тамырлы сайында жатады. Тек, соңғы жүйке құрсақ қабырғасын жүйкелендіреді де, қабырға-құрсақ жүйкесі (costo-abdominalis) деп аталады. Қабырғааралық жүйкелердің латеральды тармақтары теріасты бұлшық еттерін және көкірек пен құрсақ қабырғаларының терісін жүйкелендіреді. II және III қабырғааралық жүйкелердің латеральды тармақтары иық жүйке торабынан бөлінетін латеральды көкірек жүйке тармақтарымен қосылып, қабырға-иық жүйкесін (costobrachialis) түзіп, жауырын мен иық аумақтарының теріасты бұлшық еті мен терісін жүйкелендіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көкірек керегесі

**Көкірек керегесі** () — жануарларда жоғарғы (адамда — артқы) жағынан көкірек омыртқаларынан, екі бүйірінен қабыртқалардан, төменгі (адамда — алдыңғы) жағынан төссүйектен құралған біліктік қаңқаның бөлігі. Көкірек керегесінің пішіні екі жағынан кесілген конусқа ұқсайды. Оның алдыңғы (адамда - жоғарғы) кіші кіреберіс тесігін: I көкірек омыртқасы, I қабыртқалар және төссүйектің тұтқасы, ал артқы (адамда - төменгі) үлкен шығаберіс тесігін: соңғы көкірек омыртқасы, соңғы қабыртқалар мен қабыртқа доғалары және төссүйектің семсерше шеміршегі шектейді.
## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Санат:Биоморфология
Арқа омыртқалары

** Көкірек (арқа) омыртқалары **  (vertebrae thoracicae; — омыртқа, thoracica — көкірек) — төссүйек және қабыртқалармен бірге көкірек керегесінің қаңқасын құрайтын омыртқалар. Бұл омыртқалар денелерінің тұрқы қысқалау келеді. Омыртқа денелерінің алдыңғы және артқы екі бүйірінде қабыртқалардың бастарымен буынды байланыстар түзетін жұп краниальды және каудальды қабыртқа ойыстары болады. Көрші екі омыртқаның аталған ойыстары бірігіп, бір қабыртқа басымен буынды байланыс жасайтын шұңқыр құрайды. Көлденең өсінділердің де қабыртқа төмпешіктерімен байланысатын буын беттері болады. Көкірек омыртқалардың алдыңғы ұзын жоталық өсінділері каудальды бағытқа қарай қисая орнала- сып, жануарлар дене шоқтығының сүйектік негізін құрайды. Жоталық өсіндісі тік орналасқан көкірек омыртқасын көкеттік (диафрагмальдық) немесе антиклинальдық (жантаюға қарсы) омыртқа деп атайды. Бұдан кейінгі көкірек омыртқаларының жоталық өсінділері, керісінше, краниальды бағытқа қарай жантая орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Сүйек жүйесі
Көмекей

**Көмекей, көмей** () — тыныс алу түтікше мүшелерінің бастама бөлігі және мойынның алдыңғы жағында орналасқан іші қуысшеміршекті мүше. 

## Сипаттамасы
Көмекей қабырғасының негізін сақинаша, қалқанша, бөбешік және жұп ожауша шеміршектер құрайды. Шеміршектер бір-бірімен және тіласты сүйегімен буындар мен байламдар арқылы қозғалмалы байланысып, оның ішкі қуысы арнасының өзгеріп отыруын қамтамасыз етеді. Түтікше мүше ретінде көмекейдің қабырғасы ішкі — кілегейлі қабықтан, ортаңғы — шеміршекті-талшықты қабықтан және сыртқы — адвентиция қабығынан тұрады. Оның ішкі бетінің екі бүйірінде екі дыбыс қатпары, олардың аралығында дыбыс саңылауы орналасады. Дыбыс қатпарының негізін дыбыс байламы мен дыбыс бұлшықеті құрайды. Демді сыртқа шығару кезінде дыбыс байламының тербелуі нәтижесінде дыбыс шығады. Құйрықсыз қосмекенділердің, кейбір бауырымен жорғалаушылардың, көптеген сүтқоректілердің және адам көмекейінің ішкі бетінде бір-бірімен бұрыштасып орналасқан қатпарланған – дыбыс сіңірі болады. Ол фиброзды эластик. тіннен тұрады және кілегейлі қабықпен қапталған. Көптеген сүтқоректілерде (мыс., кит тәрізділерде) дыбыс сіңірі болмайды, ал кейбір маймылдарда ол шала дамыған. Көмей қуысының алдыңғы жағы тыныс алу саңылауы арқылы жұтқыншаққа, артқы бөлімі кеңірдек қуысына жалғасады. Көмекей жұтқыншақтан дамыған, ал оның шеміршегі – түрі өзгерген желбезек доғалары. Құйрықты қосмекенділердің көбінде, барлық құйрықсыз қосмекенділердің К-інде ожау және оймақ тәрізді шеміршек болады. Бауырымен жорғалаушылар мен құстардың көмекейінің құрылысы ұқсас. Сүтқоректілердің бұл мүшесінде жоғарыда айтылған шеміршектерден басқа қалқан тәрізді және бөбешік, т.б. ұсақ қосымша шеміршектер болады. Сүтқоректілердің көбінде болатын дыбыс сіңірлері ожау тәрізді және оймақ тәрізді шеміршектер арасында керіліп тұрады. К-дің құрылысы қоректену және тыныс алу ерекшелігіне байланысты. Мысалға, кит тәрізділер мен жаңа туған қалталы сүтқоректілердегі ожау және оймақ тәрізді шеміршектер түтікше ұзарып, көмекей қуысына еніп тұрады. Көмекейдің мұндай құрылысы арқасында қалталылар бір мезгілде сүт еме алып, әрі тыныс ала алады, ал кит тәрізділер қорегін жұтқанда, оның көмекейіне су құйылмайды. Адамның көмейінен дыбыс органына және кеңірдекке ауа өтеді, сондай-ақ, бұларға қатты, не сұйық зат түсіп кетуден қорғайды; қ. дауыс.

## Қызметі
Көмекей  —  тыныс жолын (аңқа) кеңірдекпен жалғастырып, қақпақ ретінде азықтың жұтқыншақтан кеңірдекке түспеуін қамтамасыз етеді. Ол екі бағытта (сыртқы ортаға және ішке өкпеге) ауа өткізетін тыныс жолы және дыбыс мүшесі.

Көмекейдегі дыбыс сіңірінің бір-біріне тиіп, аралары тарылып және тербелуінен дыбыс пайда болады. Дыбыстың биіктігі ауа тербелісінің жиілігіне және дыбыс сіңірінің керілуіне байланысты. Адамның және өкпесімен тыныс алатын жануарлардың көмекейінде, әдетте, дыбыс сіңірінің тербелуінен дыбыс түзетін – дыбыс шығару аппараты болады.

## Дереккөздер

Санат:Тыныс алу жүйесі
Көмкерме немесе париетальды клеткалар

**  Көмкерме немесе париетальды клеткалар ** (glandulocytus parietalis;  - без, — жасуша, parietalis - қабырғалық, көмкеру) — безді қарынның (асқазанның) кілегейлі қабығының өзіндік тақташасы қабатында орналасқан, түтікше қарапайым бездер қабырғасындағы безді жасушалар. Көмкерме жасушалар — түтікше қарын безі қабырғасын құрайтын жасушалар — негізгі экзокриноциттер мен мукоциттердің сыртқы жағында, бездердің денесі мен мойын бөліктеріне жанаса жекеленіп орналасады. Көмкерме жасушалар негізгі экзокриноциттерге қарағанда ірілеу келеді, олардың цитоплазмасы қышқылдық бояулармен қызыл түске (оксифильді) боялады. Бұлардың дөңгелек келген ядролары жасушалардың орталық бөлігінде орналасады. Көмкерме жасушалар цитоплазмасында митохондриялар көптеп кездеседі. Бұл жасушалар қарын (асқазан) сөлі құрамындағы тұз қышқылы түзілетін хлоридтер бөліп шығарады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Шашыранды (диффузды) ұрықжолдас

**Шашыранды (диффузды) ұрықжолдас** (диффузная плацента) — алланто-хорион бүрлері хорионның сыртқы бетінде біркелкі шашырап орналасып, жатырдың кілегейлі қабығындағы кірмелермен байланыс түзеді. Бұндай плацента биеде, інгенде, мегежінде, мәшіде (ұрғашы есек) болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Шеміршекқап

**Шеміршекқап** (перихондрий); (,  —	маңында, қасында,  — шеміршек) шеміршек ұлпаларының сыртқы дәнекер ұлпалық қабы. Шеміршекқап екі қабаттан: сыртқы талшықты және ішкі хондрогенді (камбиальды жасушалы) қабаттардан тұрады. Оның құрамындағы жас шеміршек жасушалары — хондробласттар бөлініп көбею арқылы жасушааралық заттар түзіп, шеміршектің қалындап өсуін қамтамасыз етеді. Шеміршекқап шеміршек ұлпасының қоректенуі мен қалпына келу (регенерация) процестерін іс жүзіне асырады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Шықшыт безі

thumb|Сілекей безі немесе құлақ асты безі
**Сілекей безі немесе құлақтүбі безі** ( — құлақтүбі безі) — сыртқы есту жолының төменгі жағын ала жақ пен атлант аралығында орналасқан көлемді без. Құрылысы жағынан күрделі көпіршікше-түтікше бездерге жатады. Ол өзінен сірлі сілекей бөледі. Шықшыт безі көптеген бөлікгерден тұрады. Бұл бөліктерден басталатын өзектер өзара бірігіп, шықшыт безінің жалпы өзегін (ductus parotideus) түзеді. Ол жақаралық кеңістіктегі қанатша бұлшықеттің
медиальды бетімен алға қарай ұрт аумағына бағытталып, төменгіжақтың вентральды бетіндегі тамырлы ойық арқылы төменгі жақ сүйектің латеральды бетіне шығады. Бүдан соң, ол үлкен шайнау бүлшықеттің алдыңғы жиегімен жоғары қарай көтеріліп, 3-4-жоғарғы азу тістерінің деңгейінде ұрттың кілегейлі қабығындағы бүртікке (papilla parotidea) ашылады. Түрлі жануарларда бездің пішіні мен мөлшері түрліше келеді.

## Дереккөздер

Санат:Адам ауыз қуысы
Көпқабатты жалпақ эпителий

**  Көпқабатты жалпақ эпителий ** — өз кезегінде мүйізделетін және мүйізделмейтін эпителий ұлпаларына бөлінеді. Көпқабатты мүйізделмейтін жалпақ эпителий ауыз қуысы кейбір мүшелерінің, жұтқыншақтың, өңештің, тік ішектің, қынаптың кілегейлі қабығын астарлайды, бадамша бездерде (миндалиналарда) кездеседі, көздің қасаң қабығын сыртынан қаптайды. Көпқабатты мүйізделмейтін эпителий төменгі - негіздік (базальды) эпителиоциттер қабатынан, ортаңғы — қылтанақты эпителиоциттер қабаттарынан және жоғарғы — жалпақ эпителий жасушалары қабаттарынан тұрады. Көпқабатты мүйізделетін жалпақ эпителий — терінің эпидермис (теріүсті) қабатын түзеді. Эпидермис құрылысы мен атқаратын қызметі бір-бірінен ерекше бес түрлі: негіздік, қылтанақты, дәнше, жылтырауық және мүйізді эпителиоциттер қабаттарынан құралған.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көпқабатты ауыспалы эпителий

**  Көпқабатты ауыспалы эпителий  ** — несеп жолдарын (бүйрек түбегі, несепағар, қуық, несепшығар өзегі) астарлайды. Көпқабатты ауыспалы эпителий негіздік, аралық және жоғарғы жабынды жасушалар қабаттарынан құралған. Көпқабатты ауыспалы эпителий — қорғаныс қызметін атқарумен қатар зат алмасу процесіне де қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Шонданай жүйкесі

**Шонданай жүйкесі** (седалищный нерв); (nervus ischiadicus, лат. nervus — жүйке, ischiadica — шонданай) — құйымшақ торабының ең ірі жүйкесі. Өз кезегінде асықты жілік және шыбық жүйкелеріне бөлініп, бүкіл артқы аяқты (адамда — аяқты) жүйкелендіреді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Көпқабатты эпителий

**  Көпқабатты эпителий ** (epithelium stratificatum squamosum;  — үсті, жоғарғы жағы, thele — емізік, stratificatum — қабаттану, squama— қабыршық) — эпителиоциттердің (эпителий клеткаларының) көп қабаттарынан құралған шекаралық ұлпа. Көпқабатты эпителий — көпқабатты жалпақ және көпқабатты ауыспалы эпителий болып екі топқа бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Шылауық

нобай|Көздің алдыңғы қуысындағы шылауық ''aqueous humour'' деп белгіленген.
**Шылауық** (водянистая влага) — көздің қасаң қабығы мен көз бұршағы аралығындағы қуысты толтыратын сұйық. Шылауықтың қысымы тым артып кетсе, онда көру жүйкесі істен шығып, көз көрмей қалады (глаукома ауруы).

## Дереккөздер

Санат:Көз
Санат:Офтальмология
Шырлы жасуша

**Шырлы жасуша** (тучные клетки, тканевые базофилы) — талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасында кездесетін ұлпа базофилі. Құрылысы жағынан шырлы жасуша базофилді лейкоцитке ұқсас, пішіні дөңгелек не сопақ келген, цитоплазмасында көкшіл түске боялған дәншелер болады. Шырлы жасуша — гепарин, серотонин, гистамин, дофамин және т.б. заттар түзеді. Гепарин қанның үюын төмендетіп, қабыну процесіне қарсы әсер етеді. Гистамин гепаринге онтогонист (қарама-қарсы), капиллярлар қабырғаларының өткізгіштігін күшейтіп, макрофагтардың белсенділіген арттырады. Шырлы жасуша плазмолеммасында көптеген иммуноглобулиндер болады. 
## Дереккөздер


Мастоциттер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология