Кибербуллинг

**Кибербуллинг** (**киберқорқыту** немесе **онлайн қорқыту**) – электрондық құралдарды пайдаланып қорлау немесе қудалау түрі. 2000 жылдардан бастап жастардың әлеуметтік желілерді пайдалануының артуына байланысты, әсіресе жасөспірімдер арасында жиі кездеседі. Бұған қатысты мәселелерге желідегі қудалау және троллинг жатады. 2015 жылы, i–Safe Foundation киберқорқыту статистикасына сәйкес, жасөспірімдердің жартысынан астамы желіде қорқытуға ұшыраған және шамамен осы үлесте киберқорқытумен айналысқан. Бұл бұзақыға да, жәбірленушіге де теріс әсер етеді, ал қорлаудың қарқындылығы, ұзақтығы және жиілігі олардың екеуіне де жағымсыз әсерді арттыратын үш аспекті болып табылады.

## Жалпы ақпарат
Кибербуллинг көп жағдайда бұрыннан бар, дәстүрлі қорлаудың жалғасы болып табылады. Интернет арқылы қорқытылатын студенттер, көп жағдайда, бұрын басқа дәстүрлі тәсілдермен де қорқытылған (мысалы, физикалық немесе ауызша). Тек интернет арқылы қорқытатын студенттер аз; кибербуллингке ұшырайтын оқушылар көбінесе физикалық тұрғыдан күштірек болады, сондықтан бұзақылар олармен мектепте бетпе-бет жанжалдан гөрі, онлайн қақтығыстарды таңдайды. 

Америка Құрама Штаттарында 2010 жылдары кибербуллинг туралы көп айтыла бастады, бұған белгілі бір деңгейдегі оқиғалар әсер етті. АҚШ-тың бірнеше штаттары мен басқа елдер киберқорқытумен күресу үшін заңдар қабылдады. Кейбіреулер жасөспірімдерге киберқорқытуға арнайы бағытталған, ал басқалары физикалық қудалау шеңберінен шығады. Ересектерді киберқудалау жағдайларында бұл есептер әдетте жергілікті полицияға беріледі. Заңдар аймаққа немесе штатқа байланысты ерекшеленеді.

Зерттеулер киберқорқыту құрбандарының бірқатар ауыр зардаптарын көрсетті. Кибербуллингтің жағымсыз әсерлері туралы нақты статистика елдер мен басқа демографиялық көрсеткіштер бойынша ерекшеленеді. Кейбір зерттеушілер киберқорқытуды анықтау және тоқтату үшін заманауи компьютерлік әдістерді қолданудың қандай да бір жолы болуы мүмкін екенін айтады.

Басқа зерттеулер COVID-19 пандемиясы кезінде көптеген жастар мен ересектер үйде карантинге жатқызылған және соның салдарынан пандемияға дейінгіге қарағанда жиі онлайн режимінде кибербуллингтің өршуін болжады. Мысалы, Journal of Social Psychology журналында жарияланған ересектердің зерттеуі киберқорқытуға қарсы көзқарастардың, сондай-ақ киберқорқытуды бұзатын мінез-құлықтың статистикалық өсуін анықтады. Алайда, 4-12 сыныптардағы 6500-ден астам канадалық жастардың қатысуымен жүргізілген тағы бір зерттеу кибербуллингке қатысудың жоғары көрсеткіштерін анықтаған жоқ. Авторлар бұл ата-аналардың балалары үйде болған кездегі онлайн әрекеттерін мұқият бақылаудың және қатысуының нәтижесі болуы мүмкін деп болжады.

Интернет-троллинг - бұл желідегі қауымдастықта (мысалы, онлайн ойын немесе әлеуметтік медиа) реакция немесе кедергі жасау мақсатында немесе жай ғана біреудің жеке ойын-сауық үшін орын алатын қорлаудың кең таралған түрі. Киберсталкинг – жәбірленушіні аңду үшін электрондық құралдарды пайдаланатын қорлаудың немесе қудалаудың тағы бір түрі; бұл жәбірленушіге айтарлықтай қауіп төндіруі мүмкін.

Интернеттегі немесе әлеуметтік желілердегі барлық жағымсыз әрекеттерді кибербуллингке жатқызуға болмайды. Зерттеулер сондай-ақ құрдастарының қысымына әкелетін желіде өзара әрекеттесулер бар екенін көрсетеді, бұл тартылғандарға теріс, оң немесе бейтарап әсер етуі мүмкін.

## Құқық қорғау
Мемлекеттердің көпшілігінде аңду немесе қудалау заңдары аясында электронды байланыс нысандарын айқын қамтитын заңдар бар. Құқық қорғау органдарының көпшілігінде киберқылмыспен күресу бөлімшелері бар және Интернетті аңдуға физикалық аңду туралы есептерге қарағанда жиі қаралады. Анықтама мен ресурстарды штат немесе аймақ бойынша іздеуге болады.

### Мектептер
Мектептердегі онлайн құпиялылық мәселелерінің қауіпсіздігі барған сайын штаттың заңнамалық іс-әрекетінің назарына айналуда. 2006 және 2010 жылдар аралығында кибербуллингке қарсы қабылданған заңнаманың өсуі байқалды. Бастамалар мен оқу бағдарламасына қойылатын талаптар Ұлыбританияда (Ofsted eSafety нұсқаулығы) және Австралияда (Overarching Learning Outcome 13) бар.

2012 жылы Коннектикут штатындағы Нью-Хейвендегі дизайн сыныбында бір топ жасөспірімдер қорқытумен күресуге көмектесетін "Back Off Buly" (BOB) қосымшасын әзірледі. Бұл компьютерге, смартфонға немесе iPad-қа арналған анонимді ресурс, біреу қорқытудың куәгері немесе құрбаны болған кезде оқиға туралы дереу хабарлай алатындай етіп жасалған. Қолданба уақыт, орын және қорлаудың қалай болып жатқаны туралы сұрақтар қояды, сондай-ақ оқиғаға қатысты оң әрекет пен өкілеттік береді. Есептелген ақпарат дерекқорға жіберіледі, оны әкімшілер зерттей алады. Басқалар араласып, бұзақы үлгісін бұзуы үшін ортақ жіптер байқалады. «Back Off Buly» Коннектикут штатындағы мектептерде стандартты операциялық процедура ретінде қарастырылады, ал 66 орта мектеп мұғалімдері арасында жүргізілген соңғы зерттеулер алдын алу бағдарламалары бүгінгі күнге дейін тиімсіз деген қорытындыға келді.

Мұғалімдерді оқушылар, сонымен қатар ата-аналар мен басқа мектеп қызметкерлері киберқорлауы мүмкін.

### Қорғау
Интернеттегі балаларды қудалауды қарастыратын немесе балалар жыртқыштарына бағытталған заңдар, сондай-ақ ересектердің киберталдау құрбандарын немесе кез келген жастағы құрбандарды қорғайтын заңдар бар. Қазіргі уақытта кітаптарда 45 киберталкинг (және соған байланысты) заң бар. Кейбір сайттар 18 жастағы және одан кіші жәбірленушілерді қорғайтын заңдарға маманданғанымен, Интернетте қиянат жасауды тоқтату үшін жұмыс істеу — Америка Құрама Штаттарының федералдық және штаттық заңдарының ағымдағы және күтілуде жатқан кибер аңдумен байланысты тізімі бар анықтамалық ресурс. Ол сондай-ақ әлі заңдары жоқ мемлекеттерді және басқа елдердің тиісті заңдарын көрсетеді. Жаһандық киберқұқық дерекқоры (GCLD) барлық елдер үшін киберзаңдардың ең толық және беделді көзі болуға бағытталған.

Бірнеше штаттар, соның ішінде Флорида, Калифорния, және Миссури киберқорқытуға қарсы заңдар қабылдады. Калифорния біреудің өміріне қауіп төндіретін электрондық құрылғыны пайдалануға тыйым салады. Флоридада «Джеффри Джонсон барлық студенттерді қорғайды» заңы қорқытудың кез келген түріне, соның ішінде кибербуллингке тыйым салады. Миссури штатында әлеуметтік желі арқылы біреуді зорлық-зомбылықпен қорқытқан кез келген адам А класындағы теріс қылықпен сотталуы мүмкін, бірақ егер жәбірленуші он жеті жаста немесе одан кіші болса, олар D класындағы ауыр қылмыспен сотталуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Интернет
Санат:Қауіпсіздік
Санат:Психологиялық зорлау
Санат:Троллинг