open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақстан мектебі

**«Қазақстан мектебі»**, журнал. Ай сайын шығатын педагогикалық, ғылыми-әдістемелік басылым. 

Алғашқы нөмірі *«Жаңа мектеп»* деген атпен 1925 жылы тамыз айында Қызылорда қаласында шықты. Журналдың қалыптасуына А. Байтурсынов, Ә. Бөкейханов, Ж. Аймауытов, С. Сейфуллин, М. Әуезовтер ат салысты. Дәуір талабына, заман ағымына карай, журнал әр түрлі аталды. 1933-1934 жылдары - *«Политехникалық мектеп»*, 1934-1939 жылдары - *«[[Ауыл мұғалімі]]»*, 1939-1960 ж. - *«[[Халық мұғалімі]]»* делінсе, 1961 жылдан қазіргі атауымен шығады. Басылым беттерінде Әуезовтің қолтаңбасы сайрап жатыр 1927-1928 жылдары жас Мұхтардың әйгілі *«[[Қараш-Қараш оқиғасы]]»* кітап болып шықпай тұрып, үзбей журналда басылды (1927, №11-12; 1928, №1-5). Сондай-ақ жазушы журналдың әдебиет беліміне қызу араласып, біркатар зерттеу мақалалар жазды. Әуезовтің мүшел жаска толуына байланысты 
* Т. Нұртазиннің *«[[Абай]]» жене «[[Абай жолы]]» романындағы Құнанбай образы»* (1957, №28), 
* Б. Сахариевтің *«[[Аға жазушы, ардагер ұстаз]]»* (1957, №9), 
* Қ. Жүсіповтің *«[[М. Әуезовтің колхоз тақырыбындағы әңгімелері]]»* (1967, №9), 
* Б. Майтановтың *«М. Әуезовтің «Өскен өркен» романындағы жастар өмірі»* (1977, № ), 
* М. Мырзахметовтің *«[[Мұхтар Әуезов Абайдың шығысқа қатысы жайлы]]»* (1987, №8).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақ тілді журналдар
Санат:1925 жылы пайда болған басылымдар
Қазақстан мұғалімі

**Қазақстан мұғалімі** — апталық газет. Бастауыш және орта мектентердің мұғалімдері мен педагокикалық жоғары оқу орындарының студенттеріне арналған. Алғашқы нөмірі Қазақстан Халық ағарту комиссариатының органы ретінде 1935 жылғы 20 наурызда *"[[Төте оқу]]"* деген атпен жарық көрген. Газеттің алға қойған мақсаты мектептерге, мұғалімдерге, өз беттерінше сауат ашушы адамдарға іс жүзінде көмек беру.  

Әсіресе, оқу ісін ұйымдастыруда оқу-әдістемелік материалдарды жариялап, ауыл мектебінің хал-ахуалына ерекше назар аударды. 1939 жылдан *"Салауатты болуға көмекші"* деген атпен, латыншадан орыс графикасына көшуге байланысты 1940 жылдан *"Жаңа жазу"* деген атпен шықты. 1952 жылдың қараша айынан казіргі атымен шығып келеді. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:1935 жылы пайда болған журналдар
Қазақстан қара металлургия автоматика

[right|thumb| alt=A.|180 px|["Қара металлургия"]]

**Қазақстан қара металлургия автоматика** (*Казчерметавтоматика*) – металлургия кәсіпорны. 1963 жылы құрылған Қарағанды металлургия зауытының жанындағы базалық изотоптық лаборатория ретінде іске қосылған. 1994 жылдан жеке меншік нысандағы ААҚ. Минералдық шикізаттарды кешенді қайта өңдеу жөніндегі ұлттық орталық Республикалық мемлекеттік кәсіпорнының құрамында. Техникалық процестерді басқаратын және бақылау жасауды автоматтандыратын жүйелер мен құралдарды, приборларды ғылым мен техниканың озық жетістіктері негізінде жасауды жүзеге асырады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Металлургия
Санат:Қарағанды кәсіпорындары
Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағы

**Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағы**– Кеңес өкіметі кезіндегі республикалық қоғамдық-саяси ұйым. 1919 – 20 ж. қалыптасты. 1991 ж. 12 қазанда кезектен тыс соңғы съезінде Қазақстан Жастар Одағы  деген жеке қоғамдық ұйым болып қайта құрылды.

## Тарихы

### [[Қазақстан Лениншіл Коммунистік Жастар Одағы|Қазақстан ЛКЖО (Комсомол)]] '''съездері'''

* 1937 жылғы 2–9 қазан — Қазақстан комсомолының 1-ші съезі (өлкелік ұйымның Қазақстан ЛКЖО болып қайта құрылуы).
* 1939 жылғы 12–21 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 2-ші съезі.
* 1940 жылғы 25–30 қыркүйек — Қазақстан ЛКЖО-ның 3-ші съезі.
* 1948 жылғы 3–4 маусым — Қазақстан ЛКЖО-ның 4-ші съезі.
* 1950 жылғы 10–11 шілде — Қазақстан ЛКЖО-ның 5-ші съезі.
* 1953 жылғы 2–3 сәуір — Қазақстан ЛКЖО-ның 6-шы съезі.
* 1955 жылғы 3–4 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 7-ші съезі.
* 1955 жылғы 20–22 желтоқсан — Қазақстан ЛКЖО-ның 8-ші съезі.
* 1958 жылғы 20–22 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 9-шы съезі.
* 1962 жылғы 27–28 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 10-шы съезі.
* 1966 жылғы 20–21 сәуір — Қазақстан ЛКЖО-ның 11-ші съезі.
* 1970 жылғы 11–12 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 12-ші съезі.
* 1974 жылғы 18–19 ақпан — Қазақстан ЛКЖО-ның 13-ші съезі.
* 1978 жылғы 9–10 наурыз — Қазақстан ЛКЖО-ның 14-ші съезі
Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі

**Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі** (*ҚРҚК*) (; ) – Қылмыстық кодекстің міндеттері:
*адам мен [[азамат]]тың құқықтарын, бостандықтары мен [[заң]]ды мүдделерін, меншікті, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғамдық тәртіп пен қауіпсіздікті, қоршаған ортаны, [[Қазақстан Республикасы]]ның [[конституция]]лық құрылысы мен аумақтық тұтастығын, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін қылмыстық қол сұғушылықтан қорғау, бейбітшілік пен адамзаттың қауіпсіздігін қорғау, сондай-ақ, қылмыстардың алдын алу* болып табылады.

## Жалпы бөлік
Қылмыстық Кодекстің жалпы бөлігі 7 бөлімнен тұрады, олар: қылмыстық заң, қылмыс, жаза, жаза тағайындау, қылмыстық жауаптылық пен жазалаудан босату, кәмелетке толмағандардың қылмыстық жауаптылығы, медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары. Әр бөлім баптарға бөлінген. Оларда қылмыс түсінігі, кінәнің түрі мен формалары, жаза түрлері мен мөлшері, жаза тағайындау тәртібі, қылмыстық жауаптылық деген түсініктер қарастырылады.

## Ерекше бөлік
Ерекше бөлік 18 тараудан тұрады. Ерекше бөлімнің жалпы бөлімнен ерекшелігі — ерекше бөлімде тек нақты қылмыстар қаралады. Ерекше бөлімнің әрбір бабы диспозиция мен санкциядан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Қазақстан Республикасының **«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері»** құрметті атағы «Қазақстан Республикасының мемлекеттік марапаттары туралы» Қазақстан Республикасының 12.12.95 жылғы № 2676 Заңының негізінде белгіленді.

«Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы көрнекті мемлекет және қоғам қайраткерлеріне, ғылым, мәдениет, өнер, өндіріс және әлеуметтік сала өкілдеріне республикаға сіңірген зор еңбегі үшін беріледі.

Марапаттар жинақтамасы құрметті атаққа арналған төсбелгіні және белгіленген үлгідегі куәлікті қамтиды.

## Тағы қараңыз
* :Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның құрметті атақтары
Санат:Қазақстан марапаттары
Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі

**Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі**(ҚРАК) – азаматтық құқықтың негізгі көзі, азаматтық заңдардың басты құжаты. Жалпы бөлімі 1995 ж., ерекше бөлімі 1999 ж. күшіне енгізілді. Барлығы 1124 баптан тұрады.
Қазақстан Спарассисі

**Қазақстан Спарассисі**(Sparassіs kazachtanіcus), базидиалды саңырауқұлақтар класына жатады. Солтүстік Қазақстан облысының орташа гумусты, қара топырақты жерлерінде өсетін топ қайыңдардың арасынан табылған. Қалпақшасының диам. 6 – 8 см. Аяқшасының биікт. 6 – 8 см, ені 1,2 – 2 см. Жеу
Қазақстан суретшілер одағы

**Қазақстан суретшілер одағы** – Қазақстан суретшілері мен өнертанушыларды біріктіретін ерікті шығармашылық ұйым.

Одақ өз мүшелерінің көркемдік деңгейі жоғары туындылар жасауына және кәсіби шеберлігін үнемі дамытуға ықпал етеді. Ол 1933 жылы құрылды.

Басқару органы – съезд, атқару органы – басқармада 12 съезд өтті. Қазақстан Суретшілер одағы басқармасының төрағалары: В.Н. Сладков (1933 – 40), Ә.Қастеев (1954 – 56),  Хакімжан Есімханұлы Наурызбай (1956 – 59), т.б. болды. 1998 жылдан Мергенов қайта сайланды. 
Құрамына Қарағанды, Оңтүстік Қазақстан, Ақмола облысы суретшілер ұйымдары мен 12 облыс көркемөнеркәсіп шеберханалары енді. Одақ конференциялар мен семинарлар өткізіп, көркемсурет көрмелерін ұйымдастырады. 

Қазақстан Суретшілер одағының жанынан **Қазақстан Көркемсурет Қоры** құрылды (1944).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Санат:Елдер бойынша суретшілер одақтары
Санат:1933 жылы құрылған ұйымдар
Қазақстан Халық Емшілерінің Қауымдастығы

Республикалық қоғамдық бірлестік,дербес, ерікті қоғамдық ұйым. 1991 жылы ҚР халық емшілері мен мемлекет және қоғамдық ұйымдар өкілдерінің 1-құрылтайында Алматы қаласында құрылған. 1992 жылы ҚР Әділет министрлігінен тіркеуден өткен. Қауымдастықтың құрамында 12 облыс және 5 қалалық бөлімше, 5 мыңнан астам мүше бар (2003). Қауымдастыққа емші, балгер, бақсы, жұлдызшы, шөппен емдеуші, т.б. мүше болып кіреді. Қауымдастықтың мақсаты: халықтық медицинаның күші мен қуатының нығаюына үлес қосу; қауымдастықтың құрамына бойларында киелі қасиеті бар дарынды адамдарды тарту; рухани-ағартушылық, емдік-сауықтыру, ғыл.-ағартушылық, мәдени-ағартушылық орталықтарын ұйымдастыруға ықпал ету; табиғи дарынды адамдардың және табиғи құпиялардың ғарышпен байланысын зерттеуге және оқып үйренуге ықпал ету; қауымдастық мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғау.Қазақстан халық емшілерінң қаумдастығы жанынан ашылған “Емшілер мектебінде” қауымдастықтың 1 мыңнан астам мүшесі діни-рухани және ем саласы бойынша білім алады. 1992 жылдан “Халық емі”, ал 2002 жылдан “Шипагерлік баян” газеттері шығарылып тұрады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
http://halyk-emshileri.kz/?author=1

Санат:Қазақстан
Қазақстан Экспедиторларының Ұлттық Қауымдастығы

**Қазақстан экспедиторларының ұлттық қауымдастығы** (ҚЭҰҚ) – көлік және жүк тасымалы қызметін атқаратын кәсіпқой қоғамдық бірлестік. 1997 жылы шілдеде құрылған. Оның құрамында 12 толық және 16 қауымдастырылған мүше бар. Қауымдастық тең және әділ бәсеке жағдайында тасымалдың халықаралық стандарттарын енгізу, көлік-тасымал қызметін көрсету сапасын жақсарту, әлемдік көлік рыногінде танылу, Қазақстанның географиялық тиімді жағдайын пайдаланып, ол арқылы өтетін транзиттік тасымалды ұлғайту мақсатын көздейді. Қауымдастық мүшелері мультимодальдық, кеден делдалы, қойма қызметтерін көрсету, тауар-көлік және басқа жөнелтім құжаттарын ресімдеу, банк және есеп айырысу операцияларын жүргізу, банк депозитін қамтамасыз ету, жүк қозғалысын бақылау, жүк тиеу-түсіру, жүкті шоғырландыру және тарату, теңіз кемелерін агенттеу, айлақтарда жүктерді жайғастыру, бос контейнерлерді қайтару, жеке көлік қызметтерін көрсету сияқты жұмыстарды орындайды. 1997 жылы 1 қазанда Экспедиторлардың халықаралық қауымдастығы федерациясының (ФИАТА) Венада өткен Дүниежүзлік конгресінде ФИАТА-ға толық мүше болып қабылданды. Қауымдастық ҚЭҰҚ-қа мүше көлік-экспедициялық компанияларға көлік-экспедициялық құжаттар мен ФИАТА-ның мультимодальдық тасымалдау коносаменті (FBL), экспедиторлық сертификаты (FCT); ФИАТА-ның Экспедиторлық қолхаты (FCR), қоймалық қолхаты (FWR) сияқты үлгілік пішіндерін беруге ФИАТА-дан рұқсат алды. Қызмет көрсету барысында бірегей көлік-экспедициялық құжаттарды қолдану өзара келісімшарт қатынастарын және ақшалай қаражат айналымын оңайлатады, ал көлік операцияларын халықаралық ережелер бойынша жүргізу экспедиторлық ұйымдардың жауапкершілігі мен сенімділігін арттырады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Қазақстан
Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты**– су және орман шаруашылығы мәселелерін зерттейтін ғылыми-тәжірибелік мекеме.

Су ресурстары және ирригация министрлігінің қарамағында, 1950 ж. Алматы қ-нда құрылған. 1956 ж. өз алдына жеке шығып, 1961 ж. Жамбыл (қазіргі Тараз) қ-на көшірілген. 2002 жылдан ҚР Үкіметінің қаулысымен «Оңтүстік-Батыс ауыл шаруашылығы» ғыл.-өндірістік орт-ның еншілес кәсіпорны. Құрамында 10 ғыл.-тех. лаб., шағын тәжірибелік өндіріс кәсіпорны бар. Оларда су қорларын меңгеру; гидротехника құрылыстарын салу; су мөлшерін болжау; екпелі егіндерді суғару; суғармалы жерлерді мелиорациялау; гидромелиоративтік жүйелерді, егінді жерді дұрыс пайдаланып, олардың экон. жағдайын бағалау салалары бойынша зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Ин-ттың негізгі ғыл. бағыты – а. ш-н сумен қамтамасыз ету, жайылымдарды суландыру. 1956 жылдан аспирантура жұмыс істейді. Ин-т Солт. Қазақстандағы су құбырларының салынуына, жайылымдарды суландырудың жаңа тәсілдерін меңгеруге, су сапасын арттыруға байланысты өндіріске аса тиімді ұсыныстар жасады. Әлемдік тәжірибеде алғаш рет ин-тта жаңа гидроциклондық әдіс (1968) ойлап табылып, осы негізде жасалған су сорғыштар 120 өндіріс орындарында қолдау тапты. Егінді жүйекпен және жаңбырлатып суғарудың озық технологиялары мен құралдары жасалып, олар Шығыс және Оңт. Қазақстан облыстарында кеңінен таралды. Ертіс-Қарағанды каналын қыста борап үйілетін қардан қорғау бойынша ұсыныстар өндіріске енгізілді. Арал өңіріндегі күрделі экол. жағдайды қалпына келтіру, күріш алқаптарында суды үнемдеу, сор топырақты өңдеу технологияларын жетілдіру; тау бөктеріндегі қатты ағынды өзен суларын тиімді пайдалану; суқоймалары мен жасанды арналарды құм басудан қорғау жұмыстары жүргізілді. Аралды құтқару бағдарламасы бойынша халықар. GEF жобасының А-11 «Сумен қамтамасыз ету» құраушысы орындалған. Қазір ин-т «Моот Макдональд» (Ұлыбритания) фирмасы жүргізіп жатқан Мырзашөлдің қазақстандық бөлігін қайта қалпына келтіру жұмыстарына қатысуда. Ин-ттың ғыл. жетістіктері респ. және халықар. көрмелердің 2 алтын, 9 күміс және 20 қола медальдарымен марапатталған.

thumb| right

## Дереккөздер



“Қазақ Энциклопедиясы”, 9-том

Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Қазақ Тамақ Өнеркәсібі Ғылыми-Зерттеу Институты

**Қазақ Тамақ Өнеркәсібі Ғылыми-Зерттеу Институты**– тамақ өнеркәсібі үшін қажетті тиімділігі жоғары жаңа технологияларды және қондырғыларды жасау ісінде іргелі ғыл.-зерт. жұмыстарын жүргізетін мекеме. ҚР А. ш. мин-нің қарамағында. 1954 – 93 ж. Қазақ мемл. тамақ өнеркәсібін жобалау ин-тының бөлімі болды.
Қазақ тарихы (журнал)

**Қазақ тарихы** - Қазақ халқының төл тарихына арналған ғылыми-әдістемелік, педагогикалық басылым ретінде *1993* жылы шілдеден “Қазақстан мектебі” журналына қосымша ретінде шыға бастады. 
Басылым алғашқы санынан бастап “Ата қазақтың арғы тарихы” бөлімін ашып, қазақтың арғы-бергі тарихын, оның атауының шығу тегін, жазу-сызуының пайда болған уақытына қатысты материалдарды жүйелі жариялап келеді. “Отан қорғаудағы ұлы шайқастар” бөлімінде жоңғар-қазақ шайқастары, Шыңғыс хан басқыншылығының қыр-сыры баяндалса, “Тәуелсіздік жолындағы ұлт-азаттық көтерілістер” бөлімінде отаршылдыққа қарсы күрес кезеңдері, оның көріністері, жетекшілері жөнінде мағлұматтар берілді. “Қазақ халқы қазан төңкерісінен кейін” бөлімінде ұлтымыздың Кеңес империясы тұсындағы саяси өмір тынысы, экономикасы, мәдениеті көрініс тапты. “Оқу-ағарту ісі, оқулық және оқу құралдары” бөлімінде орта, орта арнаулы және жоғары оқу орындарында қазақ тарихын оқыту тұжырымдамалары, әдіс-тәсілі, оқулықтары талқыланды. “Қазіргі заман: тарих және қоғам” бөлімінде қазақ халқының тәуелсіздігі, саяси, экономикалық жаңаша бітім-пішіні көрсетілді. Кезеңді өзгерістер, қоғамдық даму барысында журнал “Тарих және тарихи тұлғалар”, “Сәулет өнері, кесенелер”, “Қазақ қалаларының тарихы”, “Шет ел ғалымдары қазақтар туралы” сияқты жаңа айдарлар ашты. Қазақ тарихына қатысты Шоқан, Ыбырай, Абай, Шәкерім, Қ.Сәтбаев, М.Әуезов, Ә.Марғұлан пікірлерімен таныстырды. Журнал *2003* жылы дербес басылымға айналды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан журналдары
Санат:Қазақстан әдебиеті
Қазақ түбі

**Қазақ түбі** – хикая.

Хикаяда қазақ тарихы Адам, Нұх, Хам, Сам, Яфас жайлы әңгімелер арқылы өрбіп, ертеде өткен хандар өмірінен сыр шертіледі, Уыз хан деген кісінің халық құрметіне бөленіп, хан сайлануы жайлы сөз болады. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы жазып алған “Қазақ түбі” деген екінші бір хикаяда Баба түкті Шашты Әзіз әулие жайлы баяндалады. Екі хикая да қара сөзбен жазылған. Мәшһүр Жүсіп Көпейұлытің қолжазбасы ҚР ҰҒА Орталық ғылыми кітапхана қорындағы “Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Көпеев жинаған қазақтың ауыз әдебиеті, тарихи аңыздар, шежірелер жинағында” сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Аңыздар
Санат:Қазақтар
Қазақтың арқар-мериносы

**Қазақтың арқар-мериносы** – биязы жүнді қой тұқымы. 

1934 – 50 жылы биязы жүнді жаңакавказдық типтегі рамбулье және прекос саулықтарын жабайы арқармен қолдан ұрықтандыру нәтижесінде алынды. Дүниежүзілік қой шаруашылығында алғаш рет түраралық будандастыру тәсілімен алынған бұл қой тұқымы биік тау жайылымдарын кеңінен игеріп, өзіндік құны төмен бағалы ет, сапалы жүн өндіруге мол мүмкіндік берді. Кейінірек жүн сапасын одан әрі жақсарту мақсатында асыл тұқымды малдардың бір бөлігіне кіріспе будандастыру жолымен австралия мериностарының қаны құйылды. Осы тұқымды шығарғаны үшін бір топ ғалымдарға (Н.С. Бутарин, Ә.Есенжолов, А.Ы. Жандеркин, Е.В. Большакова, т.б.) КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді (1950). 

Қошқарлар мен саулықтардың тірідей салмақтары 90 – 110 кг және 55 – 65 кг, таза жүн түсімі 5,0 – 6,0 кг және 2,5 – 3,0 кг-ға жетеді. Жүнінің жіңішкелігі қошқарларында 60 – 64, саулықтарында – 64 – 70 сапалы, ұзындығы 8,0 – 10 см. 100 саулықтан 120 – 130 қозы алынады. 

Бұл тұқым Алматы облысы Райымбек ауданындағы асыл тұқымды “Ұзынбұлақ” ш-нда өсіріледі. Бұл шаруашылықта осы қой тұқымын өсіріп бағуда Социалистік Еңбек Ері атағына ие болған шопандар: Б.Жақсылықов (1958), Ы.Абдығұлов (1960), Ж.Молдасанов (1973). 

Республикада тұқымның 300 – 400 мың басы бар (2002). Мал тұқымын асылдандыру жұмыстарын 1991 жылға дейін Қазақстан Республика Білім және ғылым министрлігінің Эксперименттік биология ғылыми-зертханалық институты, ал қазір Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институты жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Қазақтың биязы жүнді қойы

**Қазақтың биязы жүнді қойы** — ет, жүн өндіру бағытында өсірілетін қой тұқымы. 1931 – 46 жылы жергілікті қазақтың құйрықты саулықтарын прекос және “америка рамбульесі” қошқарларымен зауыттық жолмен будандастырылып алынған.
Кейіннен жүн сапасын жақсарту мақсатында аскания, алтай, грозный, австралия мериностары және полварс тұқымдарының қошқарларымен кіріспе будандастырылып, етті-жүнді бағыттағы алынған бұл қой тұқымы Қазақстанның оңтүстік-шығысындағы таулы және шөлейтті аймақтардың жайылым жағдайларына жақсы бейімделген. 

Қошқарларының тірідей салмағы 110 – 120 кг,  саулықтарынікі – 60 – 65 кг. Олардан тиісінше 5,0 – 6,2 кг және 2,5 – 3,0 кг жүн қырқылады. Жүні қошқарларында 58 – 60, саулықтарында 60 – 64 сапаға жатады, оның ұзындығы 10 – 11 см (қошқарларында), 8 – 9 см (саулықтарында). 100 саулықтан 130 – 150 қозы алынады. Қой тұқымы бойынша жоғары өнімді 6 зауыттық желі (линия) сынақтан өткен. 

Асыл тұқымды малдар Қазақ қой шаруашылығы технологиялық ғылыми-зерттеу институтының К.Мыңбаев атынд. тәжірибе шаруашылығында, “Сарыбұлақ” және “Қаратал” тұқым мал зауыттары, Алдабергенов атындағы агрофирма мен “Ескелді”, “Көктал” шаруашылығында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы

**Қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы** – ет, жүн өндіру бағытында өсірілетін қой тұқымы. Бұл тұқымды 1962 – 94 жылы Эксперименттік биология институтының ғалымдары (Қазақстан ғылым академиясының академик Ф.Мұхамедғалиев, корреспондент мүшесі М.М. Тойшыбеков, ауыл шаруашылық ғылым докторы А.Н. Шотаев, т.б.).  жергілікті қойлардың 5 тұқымын бір мезгілде пәрменді түрде күрделі будандастыру арқылы көп сатылы сұрыптау-іріктеу әдісін қолдана отырып шығарған. Алғашқы үлгі ретінде қазақы биязы жүнді қой тұқымдарының саулығын шетелдік етті, ұзын жүнді линкольн, ромни-марш, бордер-лейстер және тяньшань қой тұқымдарының қошқарларымен з-ттық жолмен будандастырды. Бұдан алынған күрделі будандар, әрі қарай, “өз-өзімен” өсіру арқылы көбейтілді. Генетик. құрамы оңт.-шығыс және шығыс типтері (сүлелері) мен 7 линиядан тұрады. Қазақтың биязылау ұзын жүнді қойының қозылары ірі болады, тез жетіледі. 4 – 4,5 айда қозыларының салмағы 25 – 30 кг-ға жетеді. Еркек қозыларды 7 – 8 айға дейін жайып бордақылағандағы тірі салм. 38 – 40 кг, ал ұшасынікі 19 – 20 кг. Қойдың дене бітімі мықты, қошқарлары көбінесе мүйізсіз. Жүні биязылау, ұзындығы 13 – 15 см (қошқарларында) және 11 – 12 см (саулықтарында), қошқарларынан 4,4 – 5,2 кг, саулықтарынан 2,2 – 2,5 кг таза жүн қырқылады, қырқылған жүннің түсімі 60 – 62%. Қошқарларының тірі салм. 95 – 110 кг (120 кг-ға дейін), саулығынікі 57 – 60 кг (кейде 70 кг-дай). 100 саулықтан 125 – 130 қозы алынады. 
Қазақстанның оңтүстік-шығыс және шығыс аймақтарында, Алматы облысының “Қырбалтабай” ӨК-нде,Шығыс Қазақстан облысының Ұлан ауданындағы “Бозамбай” асыл тұқымды шаруашылығында өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Қазақтың 200 әні

**Қазақтың 200 әні** – музыкалы этнографиялық жинақ. 

1972 жылы ҚазКСР ғылым академиясының М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты шығарған. Ел аузындағы музыкалық шығармаларды жинап, нотаға түсіріп, түсініктемелерін жазған Т. Бекхожина. Жинаққа бұрын баспа бетінде жарияланбаған эпикалық жырлардан үзінділер, халқымыздың көпшілікке беймәлім тұрмыс-салт әндері мен соғыс жылдарындағы туындылар, ауыл өміріне арналған шығармалар топтастырылған. Бұл халық қазынасын 1962 – 67 жылы аралығында Әдебиет және өнер институты ұйымдастырған ғылыми экспедиция тек Қазақстан аумағы ғана емес, Өзбекстанда, Ресейдің Орынбор, Астрахан облыстарында тұратын қазақтардан жазып алған. Кітаптан “Қобыланды батыр” жырының үш мақамымен, аужардың – екі, жар-жардың – бес, арыз өлеңнің – төрт, сыңсудың – сегіз, жоқтаудың – сегіз, әлди әні мен бала уатудың – алты нұсқасымен танысуға болады. 

Сол сияқты жергілікті әнші-сазгерлер 
* Мұхаметжанның “Назқоңыры” мен “Хиләуі”, 
* Шөженің “Гәккуі” мен “Хаудыры” сияқты асыл мұралар,
* Жаманғұл, 
* Нұреке, 
* Сексенбай, 
* Бердікей, 
* Нияз, 
* Сәлима, 
* Қабылхан, 
* Таңжарбай, 
* Балуан Шолақ, 
* Жақсыбайдың әндері тұңғыш рет нотаға түсірілген. 

Жинақтың екінші бөлімінде музкалық шығармалардың қазақ және орыс тілдеріндегі мәтіндері, әндерді жаздырған корреспонденттер жайлы қысқаша мағлұматтар берілген. Кітап графикалық суреттермен безендірілген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ музыкасы
Санат:Шығармалар
Қазақтелефильм

**Қазақтелефильм** – экрандық-шығармашылық ұжым, ҚР Телевизия және радиохабар жөніндегі мемлекет комитеті жүйесіндегі телевизиялық киностудия бөлімі. 1969 жылы құрылған (1994 жылдан бастап Қазақстан телерадио корпорациясы). 
1967 жылы Қазақ телевизиясының әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясы жанынан телефильм жасайтын бөлім ретінде ашылған, кейін осының негізінде “Қазақтелефильм” болып құрылды. “ Қазақтелефильм” студиясының құрылымында екі шығармашылық бірлестік болды: “Хроника” шығармашылық бірлестігі телевизияның барлық редакцияларына 16 мм кинотаспаға күнделікті кинотүсірілімдер жасаумен айналысты; “Шығармашы” өндірістік бірлестігі кино мен концерттік бағдарламалар түсірумен айналысты. Ол төрт шығармашылық сала бойынша кинотуындылар жасады: деректі телефильм, көркем және мультфильм фильмдер, театрды экрандау; киноконцерттік бағдарламалар жасау. Фильм жасау ісіне Б.Ғабитов-Жансүгіров, О.Дүйімбаев, Б.Теткин, Т.Ыбраев, Қ.Ахметов Қ.Умаров секілді режиссерлер тартылды. Бас оператор Е.Тынышбаев болды. Г.Смирнов, А.Федулов, Ю.Дубровин шақырылды.
Студия 1967 – 92 жылы екі мыңнан аса телефильм түсіріп, экранға шығарды. 1993 жылы “Қазақтелефильм” студиясын мемлекеттік қаржыландыру тоқталғаннан кейін, фильм түсіру тоқталды. Студияға бейнетехнологиялық құралдарды пайдаланып, фильм жасау міндеті қойылды. Осы кезеңнен бастап “Қазақтелебейнефильм” деп аталған студия “19 ғасыр басшысы” деген айдармен 10 деректі фильм-портреттер сериясын жасады. “Күлпаш” атты көркемсуретті фильм түсірді және әр түрлі тақырыпта 12 бейнефильмді экранға шығарды. Сонымен қатар, басқа студиялар түсірген 14 мультфильмді қазақшаға аударды. 
Республикада “Қазақтелефильмнен” басқа Қазақстан Президентінің телерадио кешені және бірнеше тәуелсіз телеарналар бейнетелефильм жасау ісімен айналысады. “Қазақтелефильмнің” шығарған кинотаспалары телевизиялық фильмдердің Бүкілодақтық фестивальдерінде әлденеше рет жүлделі орындарға (“Мұғалім” сценариі П.Бортниковтікі, режисер Н.Әлпиев, 1982; “Домбыра шегі” сценариі С.Морозовтікі, 1983) ие болды, ал “Сынақ” фильмінің авторлары (сценарийін жазған Ғ.Шалахметов, режисер M.Голдовская) Бүкілодақтық Ленин косомолы сыйлығын алды. 2002жылы Ш.Айманов атындағы “Қазақфильм” киностудиясында Телефильм шығармашылық бірлестігі ашылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақтелефильм
Қазақ Тұлпары

“ҚАЗАҚ ТҰЛПАРЫ” – тұқымдық, спорттық, міністік және жегуге арналған (көліктік) асыл тұқымды жылқылар өсіретін зауыт. 1888 жылы “Қостанай зауыттық ат қорасы” деген атпен Қостанай қаласында ұйымдастырылған. 1921 жылы Қостанай жылқы з-ты болып өзгертілді, ал 2000 жылы 10 қаңтарда “Қазақ тұлпары” республикадағы мемлекеттік қазыналық кәсіпорны болып қайта құрылды.  “Қазақ тұлпары” жылқы зауыты спорттық жылқы шаруашылығы бойынша республикалық селекциялық-генетологиялық орталығы. Зауыттың негізгі міндеті – Қостанай тұқымын сақтап, селекциялық жұмыстар жүргізіп, жылқының таза қанды жаңа – “Қазақ тұлпары” жылқы тұқымын шығару. 1951 жылы мұнда Қостанай жылқысы шығарылған. Қостанай жылқысы тұқымын жетілдіру барысында аталық іздері және аналық ұяларымен жұмыс істеуге үлкен мән беріледі. Осы тұқымның салт мініс пен ауыр жұмыстарға мықты, жүріске берік, ұшқырлық және төзімділік қасиеттерін жақсарту мақсатында Қостанай биесін (Нарта) Нальчик атты айғырмен будандастырып, 1974 жылы Неон деп аталған жылқы шығарылды. Бұл – республикалық ат жарысында бірнеше жүлделерге ие болған жоғары класты айғыр. Одан атақты жылқылар – Настил, Нагар, Набой, Набег, Фанфара, 13 классик. жүлделердің жеңімпазы Фортуна, бәйге жеңімпаздары Нагрев (аталық айғырлар: Наигрыш, Норд) туды. Қазір Қостанай жылқысы тұқымы 3 тұрпатқа бөлінеді: негізгі, міністік және далалық тұқымдар. 1) Негізгі тұқымдар – жегуге арналған асыл тұқымды жылқылар. Денесі шомбал, мықты, бітімі ұзындау. Бұлар үйірлеп жайылуға бейім. Зауыттағы жылқылардың 30%-ын осы тұқым құрайды. 2) Міністік тұқымдар – жұмысқа, суыққа төзімді, күшті, салт мінуге де, жегуге де ыңғайлы жылқылар. Бұлардың шоқтығының биіктігі денесінің бітімімен тең болады. Тебіндеп жайылуға жіберілмейді, қорада, үйдің маңында ұсталады. Бұл жылқыларда таза қанды мініс тұқымының белгілері айқын байқалады. Зауыттағы жылқылардың басым көпшілігі (70%-ға жуығы) осы тұқымға жатады. 3) Далалық тұқымдары – далада, жайылымда тебіндеп, өсіп-жетілетін жылқылар. Бұлардың денесі онша ірі емес, шомбал келеді. Биелері сүтті болады және құлындары жақсы өседі. Бұларда жегуге арналған жылқылардың белгілері айқын байқалады. 
Жылқыларды баптауды жақсарту үшін зауытта қосымша жаттығу бөлімдері ұйымдастырылған. Ұлттық ат спорты ойындарын дамыту мақсатында ұлттық ойындар (көкпар, қыз қуу, бәйге, аламан бәйге, т.б.) жарыстары өткізіліп тұрады. Ат жаратудың технологиялық процесін жетілдіру үшін әр түрлі аймақтық бәйге мектептерінің озық тәжірибелері енгізіліп отырады. Зауыт соңғы 10 жылда Ресей жылқы шаруашылықтарына 227 асыл тұқымды қостанай жылқыларын сатты.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Санат:Қазақстандағы спорт
Қазақтың халық музыка аспаптары мұражайы

**Қазақтың Халық Музыка Аспаптары Мұражайы** – мәдени мекеме. 1981 жылы ашылып, 1990 жылы Ықылас Дүкенұлы есімі берілген. Мұражай ғимараты 1903 жылы археолог А.П.Зенковтың жобасы бойынша салынған сәулет өнерінің ескерткіші. Онда 9 көрме залы, әкім., шаруашылық және қызмет бөлмелері бар. Қазақ халқының музыкалық фольклоры туралы, музыка аспаптарының тарихы, аспаптық музыка өнерінің қазіргі жағдайы жайлы мол мағлұмат беретін мұражайдың құрылу, қалыптасу және даму тарихы белгілі мәдениет және қоғам қайраткерлері, академик-ғалымдар – Ә.Марғұлан, А.Машани, О.Хаймолдин, Б.Сарыбаев, т.б. есімдерімен тығыз байланысты. Мұражайға көне түркі дәуіріне жататын “Бақсы тас”, ішінде тас моншақтары бар уілдекті “дүңгіршек”, көне қыпшақ дәуіріндегі үрлемелі “саз сырнай”, Оңтүстік Қазақстан өңірінен табылған “Күйші” аталатын тас мүсін, көне Ақтөбе орнынан табылған ысқырық аспабы, т.б. қойылған. Сондай-ақ, мұнда қос ішекті, қуыс мойын, кең шанақты, екі жақты деп аталатын домбыра түрлері, нарқобыз, қылқобыз, жезқобыз, сазген, шертер, дұдыға, тоқылдақ, тұяқтас, шартылдауық, сақпан, сырнай, шаңқобыз, жетіген, желбуаз, шыңдауыл, т.б. сирек кездесетін музыка аспаптары жинақталған.

18 ғасырда өмір сүрген бақсы-жырау Жарастың көне нарқобызы, Абайдың үш ішекті домбырасы, Мұрын, Дина, Әбікен, Біржан сал, Махамбет, Жамбылдың домбыралары, аспапшы-шебер Қ.Қасымұлының қобызы, т.б. тарихи мұралар бар. Мұражайда ұлттық аспаптармен қоса, түркі тектес халықтар мен шет ел халықтарының үш жүзден аса музыкалық аспаптары қойылған тұрақты көрме залы жұмыс істейді. Бұл коллекцияларды жинап, сақтау, зерттеу және насихаттау ісімен ғылыми-қор, ғылыми-зертхана және ғылыми-насихат бөлімдері айналысады. Тарихи мұралар Югославияда (1982), Делиде (1984), Мәскеуде (1985), Алжирда (1987), Францияда (1988), АҚШ-та (1989), т.б. елдерде өткен халықар. жәрмеңкелердің мәдени шараларына арналған көрмелерінде көрсетілді. Бұл істе мұражай қызметкерлерінің күшімен құрылған “Сазген” көне аспаптар ансамблінің рөлі зор.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан мұражайлары
Қазақ тілі мен әдебиеті (журнал)

**Қазақ тілі мен әдебиеті** – ғылыми-педагогикалық, әдістемелік журнал. 1958 жылдың наурыз айынан 1959 жылғы қарашаға дейін шығып тұрған. Алғашқы бас редакторы Т.Ақшолақов. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін, 1991 жылы қайтадан шыға бастады. Журналдың 
* *“Көкейтесті көзқарас”*, 
* *“Қазақ тілі: озық тәжірибе, ортақ әдіс”*, 
* *“Қазақ әдебиеті: озық тәжірибе, ортақ әдіс”*, 
* *“Оқулыққа қосымша”*, 
* *“Жас маманға жәрдем”*, 
* *“Тіл тарихы мен теориясы”*, 
* *“Әдебиет тарихы мен теориясы”*, 
* *“Өнеге сағаты”*, 
* *“Сабақтан тыс тәрбие”*, 
* *“Оңаша ой отауы”*, 
* *“Ұлттық тәлім-тәрбие: рухани уыз”*, 
* *“Лингвистикалық көмек: сөз төркіні”*, 
* *“Ел қазынасы – ескі сөз”*, т.б. тұрақты айдарлары қалыптасқан.

ҚР Білім министрлігінің алқасының 1993 жылы 20 желтоқсандағы шешімі негізінде 1994 жылы шілдеде журналдың ғылыми тәлім-тәрбиелік “Ұлағат” қосымшасы жарыққа шыға бастады. Бұл тек Қазақстан емес, Орталық Азия республикалары бойынша ғылыми-психологиялық және педагоикалық мәселелерге арналған тұңғыш басылым. 2001 жылы басында, журналдан орыс мектептеріне арналған республикалық ғылыми-педагогикалық *“Қазақ тілі мен әдебиеті орыс мектептерінде – Казахский язык и литература в русской школе”* журналы бөлініп шықты.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері

**Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері** — қазақ тіліндегі сөздердің жазылу нормаларын белгілейтін лұғаттық құралдар. Тұңғыш Қазақ тілінің орфографиялық сөздіктері 1941 жылы қазақ жазуының орыс графикасына көшуіне байланысты бекітілген емле ережелеріне негізделген. 1948 жылы М.Балақаев мектеп оқушыларына арналған “Емле сөздігін” құрастырды.1960 жылы Р.Сыздықованың құрастыруымен баспа қызметкерлері мен мектеп мұғалімдеріне арналған қазақ тілінің емле ережелері – тұңғыш орфографиялық анықтағыш жарық көрді.1974 жылы ол толықтырылып, қайта шығарылды. Бұлардың екеуі де Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы 1957 жылы 5 маусымда бекіткен “Қазақ тілі орфографиясының негізгі ережелерін” басшылыққа алған. 

Бұл сөздіктерде біріккен сөздердің, күрделі атаулардың жазылуын реттейтін, кісі есімдері емлесіндегі жаңа өзгерістерді көрсететін ережелер айқындалып, қазақ тілінің емле және тыныс белгілерінің ережелері толықтырылған. “Анықтағыштың” төртінші басылымы (2000) үшінші басылым – “Қазақ тілінің орфографиялық сөздігіндегі” кейбір күрделі сөздер мен кірме сөздердің жазылуын тілдегі жаңа ережелерге сәйкес өзгертіліп берілген. Бұрын бөлек жазылатын өсімдіктер мен жануарлардың күрделі атаулары мен күрделі сөздер қосылып жазылды және орыс тілінен еніп, тілде кең қолданыс тапқан сөздер қазақша мағынасында берілді. Сондай-ақ, бұл “Анықтағышта” сөз тіркестері жеке сөзтізбе түрінде ұсынылған. 

Осыған байланысты сөздік материалы едәуір толықтырылған. Мектеп оқушыларына арналған “Емлесі қиын сөздер” (2000 жылы) атты орфографиялық сөздікте мектепте өтілетін пәндерге қатысты жалпы сипаттағы атаулар мен жаңа сөздердің емлесі қамтылған. Мұнан өзге қазақ лексикографиясында сөздердің кейбір топтарының орфограммасына арналған сөздіктер де жасалды (Т.Жәркешова. “Біріккен сөздер мен сөз тіркестерінің орфографиялық сөздігі”).

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Сөздіктер
Қазақ Тілінің Орфоэпиялық Сөздіктері

ҚАЗАҚ ТІЛІНІҢ ОРФОЭПИЯЛЫҚ СӨЗДІКТЕРІ – қазақ тіліндегі сөздердің ұлт тілінің нормаларына сай айтылуын, әдеби тілдің ауызша ережелерін белгілейтін лұғаттық құралдар. Алғаш рет 1977 жылы жарық көрген (құрастырған Қ.Неталиева). Сөздікте емле ережесі бойынша жазылған 15 мыңға жуық сөз бен сөз тіркестерінің орфоэпиялық нормаға сәйкес айтылу үлгілері берілген, қазақ орфоэпиясының тілдік негізі болып табылатын үндестік заңы, дауыссыздардың үндесімі тәрізді сөздердің дұрыс айтылу заңдылықтары көрсетілген. М.Дүйсебаеваның авторлығымен жарық көрген мектеп оқушыларына арналған “Қазақ тілінің қысқаша орфоэпиялық сөздігінде” (1981) негізгі орфоэпиялық норманы белгілейтін тілдік заңдылықтармен қатар сөз ішіндегі түбір мен қосымша және қосымша мен қосымша жігіндегі, сөз тіркесі құрамындағы сөз бен сөз жігіндегі дыбыстардың өзара әсерінен болған айтылу үлгілері де көрсетілген. С.Мырзабековтің авторлығымен жасалған “Қазақ тілінің айтылым сөздігінде” (2001) қазақ орфоэпиясының негізгі қағидасы – үндестік заңын бір ізді сақтай отырып, оның еріндік түріне баса мән берілген. Ә.Жүнісбектің редакторлығымен дайындалған (құрастырушылары Ж.Исаева, Қ.Күдеринова, А.Фазылжанова) “Қазақ тілінің үлкен орфоэпиялық сөздігінде” (2000 жылы) 50 мыңға жуық сөз бен сөз тіркестерінің орфоэпиялық нормаға сәйкес айтылу үлгілері көрсетілген, сондай-ақ, қазақ тіліндегі сөздердің айтылуы буын үндестігі мен қазақ сөзі просодиясының (буындардың созылмалылығымен екпін қойылуы) ерекшеліктеріне негізделіп алынған. Аталған сөздікте жаңа сөз қолданыстар мен сөз тіркестерінің айтылу үлгілері мол қамтылған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі

**Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі** — қазақ тіліндегі сөздердің мәнін ұғындыратын лұғаттық, анықтамалық құрал. Тіліміздің лексика-граммататикалық, мағыналық, стильдік үлгілерін көрсетеді. Сөздік екі рет жарық көрген: 1) екі томдық түсіндірме сөздік (1959 – 61, жалпы редакциясын басқарған – академик Ісмет Кеңесбаев). Мұнда 18135 сөз, 3371 фразеологиялық тіркес қамтылған; 2) он томдық академиялық сөздік (1974 – 86, жалпы редакциясын басқарған – А. Ысқақов). Мұнда 66 мың 994 атау сөз, 24 мың 508 фраезологиялық тіркес қамтылған, барлығы 91 мың 502 лексикалық бірлік алынып, оларға 103 мың 708 мағыналық сипаттама берілген. Сөздердің қазақ тілінің бүгінгі қолданысында бар екендігін дәлелдеу үшін 1089 автордың 2597 кітабынан, 180 жеке кітап пен жинақтан, 12 аударма әдебиеттен, 17 оқулықтан, 14 журнал мен 7 газеттен – барлығы 2827 жазба нұсқадан жалпы саны 250 мыңға жуық мысал-үзінділер келтірілген. Сөздерді дұрыс таңдау, оларды орфография бойынша дұрыс жазу, әрбір атау сөздің қай тілден ауысқандығын, қай сөз табына қатысты екендігін, қай стилдік тармаққа жататындығын білдіру барысында түрлі лексикогр. шартты белгілер қою және мағыналары мен мағыналық реңктерін дәл ашып, айқын түсінік беру арқылы орындалғандықтан, Қазақ тілі түсндірме сөздігі сөздерді дұрыс қолданудың анықтамалығы ретінде де маңызды рөл атқарады.

15 томдық «Қазақ әдеби тілі сөздігі» Қазақстанның тарихында алғаш рет шығарылып отыр. Бұған дейін 30 жыл бұрын қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздігі шыққанын ескерсек, сөздіктің еліміздің мәдени-рухани өміріндегі маңыздылығы айрықша. Сөздікте барлығы 150 156 лексикалық бірлік қамтылып, лексикографиялық саралаудың барысында 166 мыңнан астам сөздің мағынасы ашып көрсетілген. Мұнда жұртшылықтың бәріне бірдей жалпы қолданыстағы зат, құбылыс, оқиға атаулары, адамның әр алуан сезім күйлерін бейнелейтін сөздер, субъективті мәнді бағалауыштар, т.б. әдеби тіл аясындағы лексика-фразеологиялық бірліктер сөзтізбеде қамтылып, жалпыхалықтық тілде қолданыла бермейтін термин сөздер, кәсіби сөздер, жергілікті сөздер тобы сараланып, іріктеліп алынған. Сонымен қатар медицина, қаржы, нарық экономикасы, құқықтану салалардың терминдері де енгізілген.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Сөздік мысалы 

Санат:Сөздіктер
Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ ұлттық мәдениеті ғылыми-зерттеу институты** — алғашқы ғылыми мекемелердің бірі. 1933 жылы 10 қарашада ҚазОАК-нің Ғылыми комитеті жанында құрылған.

Бастапқыда институттың құрамына Қазақтың орталық мұрағаты, өлкелік мұражай, мемлекеттік кітапхана, өлкетану бюросы, педагогикалық зертханалық инстиуты, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ғылыми қызметкерлері біріктірілді.

Инситутта тарихи-археологиялық, әдебиет және фольклор, тіл қатынастарын зерттеу, бейнелеу өнері және музыкалық-театр – хореографиялық секторлары жұмыс істеді. Институт тарихшылары Жетісудың археологиялық ескерткіштерін зерттеп, Қазақстан тарихы бойынша деректерді жоспарлы түрде жинауға кірісті. 1934 – 1935 жылы институт ғалымдары қазақтың батырлар эпосының 100-ден астам нұсқасын, 230 ертегі, 4500 мақал-мәтел, т.б. халық шығармаларының үлгілерін жинап, баспаға әзірледі.

Абайтану ісі қолға алынды. Арнаулы комиссия “Қазақ тілінің академиялық сөздігін” жасаумен шұғылданды. Бейнелеу секторы қазақтың 300-ден астам ұлттық өрнектерінің түрлерін жинап, зерттеуге кірісті. 1935 жылы 15 қыркүйекте институтқа Қазақстанның Ұлттық көркемсурет галереясын ұйымдастыру жұмысы жүктелді. Осы жылдары институтта “Еңбектер”, “Қазақстанның өткендегі тарихы туралы деректер мен материалдар”, бірнеше әдеби жинақтар жарық көрді.

Институттың ғылыми жұмысын ұйымдастыруға С.Меңдешев, Т.Жүргенов, С.Аспандияров, С.Сейфуллин белсене араласты. 1936 жылы 25 тамызда КСРО ҒА Қазақстандық базасының тарих, қазақ тілі мен әдебиеті секторларына айналдырылды. Ұлттық мәдениет институты мен осы секторлардың негізінде кейін тіл және әдебиет институты (1942) (бүгінгі Ұлттық ғылым академиясының А.Байтұрсынов атындағы тіл тану және М.Әуезов атындағы әдебиет және өнер институттары), тарих, археология және этнография институты (1945) (бүгінгі Ұлттық ғылым академиясының Ш.Уәлиханов атындағы тарих және этнологиялық, Ә.Марғұлан атындағы археологиялық институттары) құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Санат:1933 жылы пайда болғандар
Қазақ халқының 1000 әні

**Қазақ халқының 1000 Әні** – музыкалық-этнографиялық жинақ. 

Оған енген халық мұраларын А.В.Затаевич 1920–1924 жылы аралығында жинап, нотаға түсірген. 

1925 жылы 1-басылымы Орынбор, 1963 жылы 2-толықтырылған басылымы Мәскеу қалаларында (Музгиз) жарық көрген. Соңғысына Қазақстан ғылым академиясы Әдебиет және өнер институтының ғалымдары араласып, көптеген әндердің мәтіндерін қалпына келтірген. 1-басылымына А.Д.Кастальский мен Затаевич алғы сөз жазса, соңғысына Б.Г.Ерзаковичтің кіріспесі қосылған. Кітап соңына қосымшалар, көрсеткіштер, ән мәтіндері, олардың аудармалары, түсініктер берілген. Жинақта қазақтың халық әндерімен қатар Естай, Ақан сері, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, Иманжүсіп, т.б. көптеген белгілі ақын-композиторлардың елге танымал әндері алғаш нотаға түсірілген. 

Жинақ тек қана ән үлгілерімен шектелмейді. Оған С.Сейфуллиннің орындауындағы «Тоқа», «Терісқақпай» күйлері, сондай-ақ «Ілме күй», «Боғда», «Қос алқа», «Мерген күй», «Ақсақ құлан», «Тепең көк», қобызға арналған «Ащы көл», «Қазақтың әскери маршы», «Итерме», «Сары бақсы», т.б. күйлер де енген. Қазақ ән-күйлерінің сарқылмас қазынасы саналатын «Қазақ халқының 1000 әні» – дүниежүзілік маңызы бар кітап. Онымен кезінде француз жазушысы әрі музыка зерттеушісі Р.Роллан, М.Горький, т.б. танысып, аса жоғары бағалаған. Н.Мясковский, С.Прокофьев, С.Василенко, М.Штейнберг, В.Власов, т.б. композиторлар ондағы әндерді өз шығармаларында пайдаланған. Барлығы 23 күй, 977 ән енген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ музыкасы
Санат:Шығармалар
Қазақ халық ағарту институты

**Қазақ халық ағарту институты** – арнаулы орта оқу орны. 1919 жылы Орынбордаашылған. Алғашында Қырғыз Халық ағарту институты деп аталды. Институт қазақ мектептеріне мұғалімдер даярлады. 
1921 жылы 140 оқушы оқыды. Оқу жоспары бойынша институтта сабақ тек қазақ тілінде жүрді. Институт оқытушылары мен студенттері елде сауатсыздықты жою ісіне белсене араласты. 1925 жылы институт Қызылорда қаласына көшірілді. 1925–28 жылы Сәкен Сейфуллин осында сабақ берді, кейін ректоры болды. Тәжірибелі педагогтар, республикада ағарту жұмысын ұйымдастырушы қайраткерлер – С.Меңдешев, Т.Жүргенов, Қ.Жұбанов, М.Жолдыбаев, т.б. института дәріс берді. 1930-жылдары республикада педагок және мұғалімдер институттарының көбеюіне байланысты 1933 жылы 15 қазанда жабылды.
## Дереккөздер


Санат:1919 жылы құрылған оқу орындары
Санат:1933 жойылған оқу оындары
Санат:Орынбор жоғарғы оқу орындары
Санат:Қазақстан жоғарғы оқу орындары
Қазақ Хор Капелласы

**Қазақстан Республикасының мемлекеттік хор капелласы**, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік хор капелласы – концерттік өнер ұжымы. Капелла Мемлекеттік филармонияның жанынан 1935 жылы құрылған. Алғашында Д.Д. Мацуцин басқарған аралас хор ретінде ұйымдастырылды. 1939 жылы хор үкімет қаулысымен Қазақ Мемлекет хор капелласы болып қайта құрылды. Қазақ хор өнерінің қалыптасуының алғашқы кезеңдерінде капелланы Б.Лебедев, Б.Орлов, Б.Байқадамов, Г.Виноградов сынды музкалық мамандары басқарды. 1959 – 91 жылы капелланың көркемдік жетек. КСРО халық арт., профессор А.Молодов болды. Капелла Қазақстан композиторларының шығармаларын орындайды. Капелланың репертуарында әлем халықтарының 20 тілінде орындалатын шығармалар бар. КСРО өнер ұжымдары байқауларының лауреаты (1968, 1970). ҚазКСР-інің еңб. сің. ұжымы атағын алған (1967).

Абай әндері капелланың аспап сүйемелінсіз айтылатын хорына лайықталып өңделді, ақын өлеңдеріне композиторлар: Д. Д. Мацуцин «Айттым сәлем, қалам қас» (1938), Л. А. Хамиди «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» (1939, 1968), Қ. Қожамияров «Сегіз аяқ» (1951), В. Г. Соколов «Көзімнің қарасы» (1953), С. Мұхамеджанов «Желсіз түнде жарық ай» (1972), «Жыл мезгілдері» (кантата, 1975), Ғ. Жұбанова «Татьяна әні» ораториясында (1982)жеке әнші мен хор симф. оркестрдің сүйемелдеуімен орындалатын «Мен көрдім ұзын қайың құлағанын» (1974), «Татьянаның хаты» телефильміндегі жеке әнші мен хор орындайтын «Желсіз түнде жарық ай» (1976) әндерін жазды. Абай әндері мен оның өлеңдеріне жазылған муз. шығармалар X. к-ның репертуарынан тұрақты орын алып, Москва, Ленинград, Ереван, Ташкент, Киев, Минск, Грозный, Орджоникидзе, Одесса, Севастополь қ-лары сахналарында орындалды.

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Мәдениет
Санат:Абай энциклопедиясы
Қазақ энергетика ғылыми-зерттеу институты

**Қазақ Энергетика Ғылыми-Зерттеу Институты**, КСРО Ғылыми Академиясының Қазақ бөлімшесінің Энергетика секторы негізінде 1944 жылы Алматы қаласында құрылған. 1963 жылға дейін Қазақстан Ғылым Академиясының құрамында болды. 1963 жылдан КСРО Энергетика және электрлендіру министрлігінің, ал 1991 жылдан Қазақстан Республикасының Энергетика және минералдық қорлар министрлігінің қарамағында. Институттың 6 ғылыми-зерттеу лабораториясы және бірегей 4 өндірістік базасы бар (энергетикалық жүйелер жұмысының сенімділігін арттыру жолдарын және СЭС агрегаттарының гидравликасын зерттеуге арналған тәжірибелік СЭС; метеорологиялық әсерлердің электр энергиясын тасымалдау желілеріне тигізетін әсерін зерттеуге арналған тәжірибелік полигон; қазандық құралымдарды және оттық құрылғылар мен энергетикалық технология агрегаттардың режимдік сипаттамаларын оңтайландыруды зерттеуге арналған ірілендірілген тәжірибелік база; СЭС агрегаттарын жетілдіру тәжірибелік базасы). Институттың негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстарының бағыттары: Қазақстан энергетикасының отын-энергетика жүйелерінің дамуын болжау және оңтайландыру; сапасы төмен көмір жағып жұмыс істейтін Қазақстан электр станцияларының қазіргі және болашақтағы қазан агрегаттарының сенімділігі мен тиімділігін арттыру; қоршаған ортаны зиянды қалдықтардан қорғау тәсілдерін және энергеткалық қорларды барынша аз шығындайтын тиімділігі жоғары энергетикалық технология процестер жасау; республиканың энергетикалық су шаруашылық жүйелерін дамытуды, су электр станцияларының ғимараттары мен агрегаттарының сипаттамалары мен жұмыс режимдерін оңтайландыру. Институтта Қазақстан Ғылым Академиясының академигі Ш.Ш.Шокин ұзақ жылдар бойы жұмыс жасаған; академик Б.Қ. Әлиаров пен Б.П.Устименко, т.б. жұмыс істеді. Институттың бес ғылыми жұмысы Қазақстан және КСРО Мемлекеттік сыйлығын иеленген. Институт жанынан «Қазақстанның энергетикасы және отын қорлары» атты ғылыми салалық журнал шығарылады; диссертациялық кеңес, аспирантура және докторантура жұмыс істейді.

## Дереккөздер


## Сілтемелер

Санат:Қазақстан ғылыми-зерттеу институттары
Қазалы каналдары

**Қазалы каналдары** – Қызылорда облысындағы ірі суару-суландыру жүйесі. Сырдарияның оң жағалауына орналасқаны «Оң жаға» каналы, сол жағалауындағысы «Сол жаға» каналы деп аталады. 

## Гидрологиялық сипаты
Сырдарияның оң жағалық каналы облыстың Қазалы ауданы аумағында. Ұзындығы 120 км, табан ені 10 – 26 м, тереңдігі 2,5 – 6 м, секундына 23 – 30 м3 су өткізе алады. Сол жағалық каналы Қазалы, Арал аудандары аумағында. Ұзындығы 80 км. Сырдарияның төменгі ағысы бойында өзен суы таяз болып, егістер сусыз қалған уақыттар жиі болып тұрды. Осыны ескеріп 1941 – 42 жылдары халықтық әдіспен (асар) «Оң жаға» каналын қазу қолға алынды. Канал Басықара каналынан басталады. Осы үлкен каналды қазуға 3 мың адам қатысқан. Канал 1943 жылы іске қосылған. 1946 жылы техника күшімен канал ені кеңейтілді.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы каналдары
Қазалы уезі

**Қазалы Уезі** – әкімшілік аудан. 1868 жылы құрылып, Сырдария облысының құрамына кірген Арал, Қазалы, Қармақшы аймағы. 1868 жылдан бастап Қазалы халқы қоныс аударған татарлармен көбейе түсті. 1910 жылы 1800 адам (Орал казактары мен Бұхардан шыққан еврейлердің 25 отбасы) есепте тұрды. Сарттар мен тәжіктер де тұрды. 1897 жылы халқының саны 140 598-ге, 1908 жылы 188 400-ге жетті. Қаланың 1907 жылғы жер көлемі 16222 десятина, мал басынан: мүйізді ірі қара – 76 мың, түйе – 145 мың, қой-ешкі – 874 мың, егістік көлемі 22 мың десятина болды. Онда бидай, зығыр, жоңышқа және бақша дақылдары егілген. Балық аулау кәсіпшілігінің негізгі орталық Арал теңізі болды. 1905 жылы Қазалыда темір жол депосы ашылды. 1913 жылы уезде кәсіпорындар саны 78-ге жетті. 1890 жылы мұнда 57 мұсылман мектебі, қалалық училищелер (4), әйелдердің екі сыныптық приход училищесі жұмыс істеді. Алғашқы мұсылман мешітін 1872 жылы бұхарлық Әлімбаев салдырған. Қазалыда барлығы 5 мешіт болды. 1928 жылы уездік басқару жүйесі таратылып, Қазалы және уезд құрамында болып келген Арал мен Қармақшы да дербес аудандарға айналды.
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Қазанбасы құмы

**Қазанбасы құмы** – Торғай алды жазығындағы орманды, құмды алқап. 

## Географиялық орны
Қостанай облысының орталық тұсында, Әулиекөл ауданы аумағында орналасқан. 

## Жер бедері
Қазанбасы құмы теңіз деңгейінен 200 м биіктікте, солтүстік-шығыстан оңтүстік-шығысқа қарай 27 – 30 км-ге созылып жатыр, ені 8 км. 

## Өсімдігі
Құм төбелерде көбіне қарағай, кей жерлерде қайың, көктерек, қызылқоңыр топырақты ашық жерлерінде шалғынды дала шөбі өседі. Төбе аралықтарында кішігірім тұщы және тұзды көлдер бар.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы құмдары
Қазандық

**Қазандық**– қазан орнатуға арналған пеш, қазан аспа. Ол жазда үй жанына салынады. Қазандықты көбіне жалпақ тастан қалайды. Қазанына қарай көлемі әр түрлі болады.

## Дереккөздер


Санат:Үй тұрмысы
Қазан Жаппа

**Қазан Жаппа**, қазан жаппай – ұлттық тағам, нан. Табаға, қазанға пісіріледі. Ертеректе жалпақ тас та қазан жаппа әзірлеуге пайдаланылған. Алдымен қамыр дайындалады. Бабына келген қамыр белгілі бір көлемде бөлініп, қазанға сиятындай мөлшерде, дөңгелектене жалпайтылады. Одан кейін қамыр жабыспас үшін қазан түбіне май жағылып, әбден қыздырылған қазанға салып, екі жағын кезек-кезек аударып, бетін қақпақпен жауып қояды. Қазан жаппа кей жерлерде қарыма нан деп те аталады. Д. Қатран

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:География
Қазан Жылнамасы

**Қазан Жылнамасы**, Қазан патшалығы жайындағы тарих – 16 ғасырдан қалған тарихи жазба дерек. Қазан хандығының құрылуынан бастап, 1552 жылы ресейге қосылғанға дейінгі тарихы баяндалған. Кітапты 1564 – 66 жылдары есімі беймәлім Ресейлік автор жазған. Өзі Қазан татарларының қолында 20 жыл тұтқында болған автор “Қазан Жылнамасын” жазуда татар аңыздарын, жазба деректерін кең пайдаланған, көрген-білген әсерін баяндаған. “Қазан Жылнамасы” – Қазақ мемлекетінің тарихы үшін де мәні зор тарихи дерек. “Қазан Жылнамасының” бірнеше көшірмесі сақталған.

## Дереккөздер