Қарағанды облысының жер-су аттары

Кез-келген елдің өткені мен бүгінінің сабақтастығы оның жер-су атаулары – топонимдері арқылы көрініс табады. Қазақ елінің де жер-су атаулары халықтың сан ғасырлық тарихынан сыр шертеді. Осы себепті де және еліміздің басынан өткен «сан қилы» заманда көптеген топонимдердің өзгеріске ұшырауына, ұмыт болуына байланысты да жер-су атауларын зерттеу бүгінгі күні өзекті мәселелердің біріне айналып отыр.

Топонимика географиялық атауларды зерттейтін ономастиканың бір бөлімі. Топономика гректің topos - орын + опума - есім, ат деген сөздерінен алынған. Ол өзен, су, құдық, бұлақ, көл, теңіз аттарын (гидронимдерді); тау, сай-сала, қырат, жоталар, асулар, орман-тоғай, жайлау аттарын (оронимдерді); елді мекендердің аттарын (ойконимдерді) жан-жақты зерттейді. Әрбір атаудың өз тарихы, дүниеге келу себебі бар.

Демек, топоним атаулы тарихи, географиялық және лингвистикалық мәннен хабар беріп тұрады деген сөз. Мұның өзі белгіл бір өңірдің топониміне қарап сол өңірде мекен еткен ұрпақтың тарихы туралы, тіршілік көзі жайында, ой-өресі хақында, тіптен сезім сұлулығына дейін тамаша хабардар болып, белгілі бір қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Қарағанды облысының топонимдері де республикамыздың басқа өңірінің топонимдері сияқты белгілі бір мерзім, кезеңнің ғана емес, сан мыңдаған жылдардың, тұтас бір дәуірдің жемісі. Сондықтан да олар қоғам өмірі, халық тіршілігімен тығыз байланысты. Олардың құрамында да әр дәуірді, әрбір кезеңдерде Қазақстанды, Қарағанды облысыны мекендеген әралуан елдің тілі мен сөзінен қойылған географиялық атаулар саны көптеп кездеседі. Облыс топонимдерінің бір тобы көне заман, ескі тарихымызбен тығыз байланысты боп келсе, екінші бір басым тобы Кеңес өкіметі тұсында пайда болған, социалистік дәуірдегі және одан кейінгі өзгерістердің айқын куәсі болып табылады.

Облыстағы әрбір топоним белгілі бір мағынаға, алуан түрлі қүбылысқа ие, семантикасы жағынан жеке объектілерді атайтын жалқы есімдердің ерекше тобына тән. Әрбір географиялық атау тарихи, әрі, оның мағыналық өрісі де кең. Олар замана қүбылысына, өзгерісіне қарай әр түрлі мағлүматқа: түрлі соғыстар, халықтық әдет-ғұрып, салт-сана, халықтардың қарым-қатынасына және т.б. тарихи оқиғаларға бай.

Топонимдер құрамына енетін апеллятивтер объектінің табиғи ерекшеліктерін айқын көрсетеді (жер бедері, өсімдіктер, топырақ т.б.) сонымен қатар этноним мен антротопонимдерден жасалған топонимдердің де құрамы мол. Бұл топтағы атаулар осы өңірдің этногенезінен толық хабар береді. Олардың кейбіреулері ұзақ уақыт қолданылу нәтижесінде көнеленіп, географиялық атау ретінде қойылу себептері ескіріп, ұмыт болған.

Облыс топонимдерінің стратиграфиясы олардың құрамында бірнеше тілдік қабаттардың барын көрсетеді. Аталған өңір топонимдерінің шығу, пайда болу, қойылуында жергілікті халықтың тарихы мен оның ғасырлар бойғы тірлік-тынысы, әдет-ғұрып, салт-санасы ана тілімен тығыз бірлікте дамыған. Ондай атаулар көптеген ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, тарихи жалғасын тауып келеді. Мұның бәрі түрлі тілдік қабаттан тұратын, шығуы, пайда болуы жағынан әртүрлі дәуірлерге тән топонимдерді бойында берік сақтап отырған. Олардың ішінде басты, негізгі топонимдер ана тіліміздің негізінде жасалған атаулар. Дегенмен көршілес, кейбір шалғай жатқан елдермен арадағы тарихи-әлеуметтік, діни қатынастар барысында пайда болған басқа тілдік топонимдер тобы да жоқ емес.

Жер-су атауларын жинау, олардың шығу, пайда болу себебін анықтау, әрбір атаудың мән-мағынасын ашу, әсіресе, жастардың туған өлкеге деген ыстық ынта, патриоттық сезімін күшейтпек.
 
## Қарағанды және облысқа бағанышты қалалар
### Абралы
Абралы - Сарыарқаның шығыс бөлігінде, негізінен Қарағанды және Семей облыстарының жерінде. Орталық Қазақстандағы кіші-гірім таудың аты. Ұқсастыру бойынша қойылған атау. Арба сөзінің (жүк артқан) мағынасын береді. Арба сөзінің метатезалық әріп алмасуынан абра формасын қабылдауы түркі тілдерінде заңды құбылыс. Хакас тілінің қызыл диалектісінде сақталған. Абралы тұлғасы бара-бара «болыс», аудан, адам аттарына айналған.

### Аққұдық
Аққұдық - Тихоновка поселкесінің қазақша аты. Атау «құдықтың суға толып тұрғанын» білдіреді

### Аққұм
Аққұм - Балқаш көліндегі түбектің, елді мекен аты. «Ақ» сөзі құмның түсін көрсетпейді, сипатын көрсетеді. Этимологиясы: «сусымалы, ақпа қүм».

### Ақжал
Ақжал - Қарағанды облысындағы жал, жұмысшы кент аттары. Ақжал - «бозарыңқы, ағарып көрінетін жал» немесе отты жал мәндес атаулар.

### Ақтақ
Ақтақ - Жезқазған өңіріндегі таулы жер аты. Көне түрік тілінде ағ және тағ компонентерінен құралған атау, яғни «ақтау» мағынасында.

### Ақтас
Ақтас - жұмысшы кенті. Ақтас атауы өзінің тіке мағынасында (ақ және тас компонентерінен құралған атау).

### Ақтау
Ақтау - жұмысшы кенті. Ақтау - «тау жыныстарының түсіне қарай айқындалады».

### Ақша
Ақша-Қожай - Қарағанды облысындағы мекен аты. Қос этноним: Ақша және Қожай этникалық топтарының аты.

### Ақөлең
Ақөлең - Жезқазған өңіріндегі мекен аты. «Ақ өлең шөпті» мағынасындағы атау.

### Андагүл
Андагүл - Балқаш маңындағы жазық даланың аты. Қазақ тілінде аңды және гүл сөздерінен құралған атау.

### Андасай
Андасай - даланың аты. Бетпақдаланың оңтүстік-шығысындағы жазық (Құланөтпес - Бүркіттау аралығы). Түрк тілінде анда және сай компоненттерінен құралған атау. Этимологиясы: «аңды сай»

### Арыс
Арыс - көл атты (Жезқазған өңіріндегі Шолақ-Нұра тауындағы көл). «Қалың тайпа мекені» ұғымына нұсқайды.
 
### Арыснұра
Арыснұра - өзен аты (Жезқазған өңірінде). Этимологиясы: «Кең нұра», «шалқыған нұра» мәніндегі атау.

### Атығай
Атығай - мекен аты (Балқаш көлінің оңтүстік жағалауы). Қазақ тілінде - этникалық топ атымен аталған.
 
### Әжібай-Ақпас
Әжібай-Ақпас - Балқаштың оңтүстігіндегі мекен аты. Қазақ тілінде - қос антротопонимі (Әжібай және Ақбас).

### Бабалы
Бабалы - дөңес жердің аты. Көне түрік тілінде - бабасацан>цахан — өсімдік аттары.
 
### Саяқ
Саяқ - ҚТП және темір жол стансасы, әуелде төбенің аты. Қырғыз халқының Саяқ тайпасымен қатысы жоқ. «Саяқтөбе» ұғымындағы атау.
 
### Тарғыл
Тарғыл - Балқаш көлінің солтүстік жағалауындағы мекен (сай, тау) аты. Осы аймақта өсетін өсімдікке байланысты қойылған атау. Кейіннен этникалық топ атына айналған.
 
### Тарғылата
Тарғылата - Тарғыл тауының ең биік шоқысы. «Береке басы» ұғымына тән сиындық мәнді жер.
 
### Тентек
Тентек - өзен. Өзеннің Тентек аталуы оның құтырына аққан, қатты ағысына байланысты қойылса керек. Таудан төмен қарай аққан көп өзен Тентек өзеніне қосылып, су көлемі көбейіп, арнасы толған соң екпіндей, сарқырап-күркіреп, қатты ағуы табиғи құбылыс.
 
### Шахтинск
Шахтинск - бұрынғы төбе, жайлау, қазіргі қала. Бұл атау сырына Ғ. Қонқашбаев, А. Әбдірахмановтар тоқтала келіп, Шаған монғолдың цагаан /ац/ деген сөзінен бұрмаланған атау дейді. Монғолша-қазақша сөздікте цагаан сөзі ац деп аударылған. Монғол тіліндегі ц дыбысының қазақ тілінде ш дыбысымен берілуі заңды құбылыс

## АБАЙ АУДАНЫ
### Ақбастау
Ақбастау - ауыл, Сарыарқадағы тау және мекен аттары. 
Этимологиясы: 
#«Ақбас» руының тауы; 
#«Тұнық бастау» мәндес атаулар.
 
### Жартас
Жартас - мекен аты. Көне түрік тілінде чарташ түрлерінде келеді. Атау «тасты жар» деген мағынаны білдіреді.
 
### Көксу
Көксу - ауыл. «көк өзен» мәніндегі атау.
 
### Қарабас
Қарабас - поселке. Атаудың тура мағынасы «қара бас»
 
### Қоңыртөбе
Қоңыртөбе - төбелер атауы. Атау «қоңыр өсімдігі қалың төбе» деген мағынаны білдіреді.
 
### Құмадыр
Құмадыр - тау. Атаудың тура мағынасы «қүмды адыр»
 
### Тектұрмас
Тектұрмас - тау. Бурында өткен-кеткендерді торитындардың бұқпа жері.
 
### Топар
Топар - өзен, көне атау. Қарағанды облысының Абай ауданындағы жұмысшы кент атауы. Бұл өзен аты оның ағысы мен табиғатына байланысты қойылған. Шығу төркіні жағынан түркі үндіеуропа тілдеріне тарататындай. Өйткені тіліміздегі тапыр-тапыр (қатты, асығыс жүріспен байланысты еліктеу мәніндегі сөз), сондай-ақ апыл-тапыл, апыр-топыр тәрізді қос сөздердің «тапыр», «топыр» сөздері және топан су («ағыны қатты сел, су») топ сөздерінің синкретикалық түбірі - то//тап//топ. Ал атаудың екінші құрамындағы ар тұлғасын о бастағы жеке мағыналы сөз деп танудың орны бар. Демек, «Топар» «жылдам, тез, ағыны қатты өзен» деген мәнге лайық.
 
### Шерубай-Нұра
Шерубай-Нұра - Қарағанды облысының Абай ауданында Шерубай-Нұра деп аталатын өзен және аттас бөген бар. Атау дара мағыналы екі сөзден жасалған, бірінші Шерубай сыңары кісі есімінен жасалған. Ол көне түркі тіліндегі шери, алтай тіліндегі черу - «әскер», «армия» дегенді білдіретін сөз, ал ұйғыр, өзбек тілінде шериқ деп аталып, «әскер, қолбасшы» деген мағына береді. Бұл сөзге қазақ тіліндегі бай сөзі қосылып кісі есімі жасалған. Ал гидронимнің екінші Нұра сыңарын зерттеушілер монғолдың жыры дегенді білдіретін сөзі деп түсіндіреді.
 
### Ялта
Ялта - елді мекен. Бақсақ бұл өңірдің байырғы атауы «Алты үй» екен. Жуан сіңір байлардан зәбір көрген алты кедей осы бір жалаңаш бұйратты сағалап отырса керек. Содан «Алты үй» атанған.
 
## АҚТОҒАЙ АУДАНЫ
### Ақтоғай
Ақтоғай - Қарағанды облысы, Ақтоғай ауданындағы село аты. «Ақтоғай» атауының бірінші сыңарындағы «ац» сөзі топонимдер құрамында келгенде «таза, мөлдір, тұнық» және «кең, үлкен» деген мағынаға ие екендігі көп айтылады. Ал «тоғай» сөзін талдау барысында, оның Орта Азия, Қазақстан, Кавказ, Оңтүстік Орал, Оңтүстік Сібір, Еділдің төменгі ағысындағы халықтар тілдерінде кеңінен қолданылатыны, бірақ әртүрлі мағынаға ие екендігі сөздіктерде анық көрсетілген. Бірақта: «Қазақ тілі нормасына келтіргенде, бұл сөздің төлеуі, жобамен, «сай-сала» немесе екі арна мәндес ұғым береді», - деген пікірмен келісуге болмайды (Қойшыбаев, 1985, 37). В.В. Радловтың сөздігінде (1905, 3 т.) тогай, тогаі, токоі, токаі, токкаі тұлғаларында беріліп, «шалғын», «орманды алқап», «ағаштар мен бүталар қалың өскен өзен... арал не жарты арал», «өзен түбектеріндегі қалың ағаш» деген мағыналарға ие екендігін көрсетілген (Э. Мурзаев, 1984, 562). Қалайда «тоғай» -географиялық термин ретінде түркі тілдерінде ерте заманнан қолданып келе жатқан лексема. Ол түркі тілдерінен орыс әдеби тіліне де еніп, тугай тұлғасында жиі қолданысқа түседі.

Демек, республикамыздың көптеген облыстарында ұшырасатын «Ақтоғай» атауы «су, өзен жағасындағы шағын орман» мәніне ие деп қарауға болады.
 
### Ахметеспе
Ахметеспе - Қарағанды облысының Ақтоғай ауданындағы өзен. Араб тілінде Ахмет «мақтаулы», «мақтауға тұрарлық» дегенді білдіреді, ол Мұхаммедтің қосалқы аты. Ал атаудың құрамындағы еспе сөзі - халықтық географиялық термин. Ол екі түрлі мағынада жұмсалады. Біріншісі - белгілі бір мерзімде ғана су ағатын, көктем кезінде қатты тасып, арнасып орып, жуып кететін, соңынан кеуіп қалатын өзенді білдіреді, ал екіншісі - үстірт жақта онша терең емес құдықты айтады.
 
### Беғазы
Беғазы - тау, елді мекен, Ақтоғай ауданында, Қарағанды облысы. Академик Ә. Марғуланның айтуынша, «Беғазы» атауы көне түркі тіліндегі «биік» деген екі сөздің бірігуінен жасалған.

Мұндағы «биік» деген сөзі дыбыстың құбылуымен «бек», «бегі» болып өзгерген. Ал «аз» сөзі сол жерде мекен еткен тайпаның аты».

Біздің байқауымызша, тіліміздегі «биік» сөзі көне түркі тіліндегі begik (Древнетюркский словарь, 1969, 91) сөзінен өзгеріп қалыптасқан. Ол сөз әзербайжанша beiuk - «үлкен, ұлы, зор»; түркмен тілінді beguk - «жота, төбе», «құм жоталарының қыры, биігі»; тува тілінді beguk - "тау"; хакас тілінді позак -"биіктік", "биік"; қырғызша бийк - "жоғары", "биік"; түрік тілінді b Қарқаралы жолымен жасалуы әбден орынды». Халық аңыздары мен көптеген ғылыми пікірлерді басшылыққа ала отырып, А. Жартыбаев атаудың мағынасын: «қар + қара + лы - «биік таулар мен қырат, жота, шыңдары бар жер» дегенді білдіреді», -деп жазды. Э.М. Мурзаев «қар» сөзінің жер жүзі тілдерінің көбінде кездесіп, «жар тас, тау, жота, қыр» мағыналарында айтылатынын көрсетеді. В.М. Иллич-Свитыч атаудың екінші құрамындағы «қара» сөзі туралы: «араб. dara - «жеке тұрған жартас, құз; «жота, шоқы, төбе», монғ. хаг, хага - "жал", "қыр", "жота" деген мәндегі сөз», - деген дерек келтіреді. Бұдан бұрын Ғ. Қонқашбаев «қара» сөзінің, күрделі жер-су аттарының соңында келгенде, шоқы немесе төбеге үқсас биіктікті, мәселен, Аманқара, Берікқара, т.б. білдіретінін айтқан-ды». Демек, қарқаралы» атауы көне заманнан келе жатқан қарқара» тауымен түбірлес те мәндес, мағына жағынан бір-біріне шендес деп білеміз. Атаудың топонимдік мағынасы: «қыр, қыратты, таулы, тасты жер».

Қазақ халық ауыз әдебиетінде біздің халқымыздың ежелден мекен еткен жер-суларының атаулары молынан ұшырасады. Жоғарыдағы Қарқаралы атауының қойылуын Қозы Көрпеш-Баян сұлу жырындағы Баянсұлудың сәлемдемеге берген бас киімінің жолай түсіп қалуымен байланыстыра отырып: «Қыздың берген қарқарасы түсіп қалып, «Қарқаралы» тау атын қоя сапты», - деп қиыстырады. Жоғарыда келтірілген мысалдардан құс деген ұғымның басым екенін көреміз. Сондықтан да қарқара құстың аты, оған туынды сын есімнің -лы жұрнағы жалғауы арқылы ол Қарқара құсы көп мекендейтін тау деген ұғым береді.

Қарағанды облысындағы тау, өзен, қола дәуіріндегі елді мекен орны, сондай-ақ қазіргі кездегі осы облыстағы қала, аудан және оның орталығының атаулары.
 
### Қоңыртемірші
Қоңыртемірші - таулар. Қоңыртемірші атауы өзінің тіке мағынасында. Қоңыр + темірші компоненттерінен құралған атау.
 
### Қоңыртөбе
Қоңыртөбе - таулар. Атау «қоңыр өсімдігі қалың төбе» деген мағынаны білдіреді. Қоңыржал - тау. Атау «қоңыр өсімдігі қалың таулы жал» деген мағынаны білдіреді.
 
### Қоянды
Қоянды - тау, өңір, ауыл аттары. Атау өзінің тіке мағынасында. Қазақша «қояны мол жер» деген мағынаны білдіреді.
 
### Қу
Қу - таулар. Түрікше этнотопонимі.

### Құрөзек
Құрөзек - өзен. Атау «құрғақ өзек» деген мағынаны білдіреді.
 
### Күйгенқыстау
Күйгенқыстау - өңір. Күйгенқыстау атауы өзінің тіке мағынасында. Күйген + қысақ компоненттерінен құралған атау.
 
### Қызылсу
Қызылсу - өзен. «Қардың суы (саяз су)» мәніндегі атау.
 
### Қызылтас
Қызылтас - тау. Атау өзінің тіке мағынасында. Қызыл + тас компоненттерінен құралған атау.
 
### Қызылшоқы
Қызылшоқы - өңір. Атау өзінің тіке мағынасында. Қызыл + шоқы компоненттерінен құралған атау.
 
### Қызыл-Шілік
Қызыл-Шілік - өңір. Қызыл + шілік - көне түрікше шіл сөзінен - «жел» + ік жұрнағы қосылған. Атау «желді» деген мағынаны білдіреді.

### Қырғызстан
Қырғызстан - ауыл. Алғашқы аты Бүркітті. Қырғызстандан 1954 жылы келген бірінші тың игерушілер құрған ауыл.

### Мәди атандағы ауыл
Мәди атандағы ауыл - Қазақтың халық композиторы, әнші, ақын Мәди Бәпиұлының (1880-1912) құрметіне аталған. Ол жасынан өлең, жырға, домбыраға құмар болады. Мәди ел арасында әнші, ақын, серілігімен белгілі болды. Оның бүкіл өмірі әділетсіздікке қарсы күреспен өтті. Сол кездегі үстем тап өкілдерінің «Ұры» деген жаласымен Атбасар, Қарқаралы, Семей, Омбы түрмелерінде болады. Түрмеде елін, жерін сағынып әділетсіз заманға қатты налыған. Бұрынғы «Айрық» шаруашылығы 1990 жылдың 9 мамырында Мәди Бәпиүлының есімі берілді.
 
### Мыржық
Мыржық - тау жотасы. Қазақша этникалық топ атауы. Антропоним түрінде де таралған атау.
 
### Мырзашоқы
Мырзашоқы - тау. Атау «мырзалардың шоқысы» деген мағынада.
 
### Найза
Найза - тау, Қарқаралының шығыс сілемдерінің бірі. Сырт сипатына қарай қойылған атау.
 
### Найзашоқы
Найзашоқы - өңір. Атау «найзалы шоқы» деген мағынаны білдіреді.
 
### Пашенное
Пашенное - көл. Бұл көлдің ертедегі қазақша аты - Кішкене көл болыпты. Бірақ, ол ұмытылған. Көл сонау бір кезде Крешке көлі деп те аталыпты. Өйткені көлдің жағасында православье дініндегі адамдар ағаштан крест белгісін койған екен. Ал онда кімнің жерленгенін ешкім де білмейді. Көлдің Гришке көл деген де аты болған. Осында көшіп келіп, қоныс тепкеннен кейін, Қарқаралының қазақ-орыстары бұл жерді егістік алқап ретінде таңдап алған екен. Бірақ, егін шықпай қойған соң олардың көпшілігі жайына кетіпті. Тек Григорий есімді біреу ғана мол қайсарлықпен біраз жыл әуре болып, ақырында бұл маңайға егін шықпайтынына оның да көзі жетіпті. Ал соқа тістерінің ізі ұзақ сақталып, жергілікті түрғындарға айқын белгі болып қалған. Сөйтіп, иесіз алған егістік жер бірте-бірте «Пашенное» деген көлдің атына айналса керек.

### Сарышоқы
Сарышоқы - өңір. Атау «кең шоқы» деген мағынаны білдіреді.

### Саумалкөл
Саумалкөл - Қарқаралы ауданындағы Егіндібұлақ селосының солтүстігінде Саумакөл деген көл орналасқан. Ұзындығы - 3,6 км, ені - 2,7 км. Көлдің жағалауы саумалдық, сүттіген, қымыздықтарға толы болады. Көлдің атауы онда өсетін өсімдігіне, саумалдыққа байланысты қойылған.

### Семізбұғы
Семізбұғы - тау. Атау «семіз бұғы» немесе «шөптің түрі» деген мағынада.
 
### Сиректас
Сиректас - таулар. Атау өзінің тіке мағынасында. Сирек + тас компоненттерінен құралған атау.

### Суықбұлақ
Суықбұлақ - өзен. Атау өзінің тіке мағынасында. Суық + бұлақ компоненттерінен құралған атау.

### Талды
Талды - өзен, елді мекен аты. Тал иранша немесе санскрит тілінде «доң, шоқы» тұлғасына қаз. -ды жұрнағының жалғануы жұмбақ құбылыс.

### Талдысай
Талдысай - ауыл. Қазақ тілінде тал тұлғасына -ды жұрнағын және сай сөзін қосу арқылы қалыптасқан атау.

### Тасбұлақ
Тасбұлақ - бұлақ. Қазақ тілінде «тастын астынан ағып тұратын бұлақ» деген мағынаны білдіреді.

### Тәттімбет атындағы ауыл
Тәттімбет атындағы ауыл - Бұрынғы «Арқалық» совхозы. Халық композиторы-күйші, шертпе күй орындау мектебінің негізін қалаушы Тәттімбет Қазанғапүлының (1815-1862) құрметіне аталған.

### Теректі
Теректі - ауыл. Атау өзінің тіке мағынасында.

### Тоқай
Тоқай - таулар. Қазақтардың этнониміне байланысты аталған.

### Төресай
Төресай - Едірей тауының ішіндегі сайдың ең көріктісі, әсем жер болғандықтан Сайдың төресі екен деп риза болысқан. «Төресай» атауы содан шыққан дейді.

### Түндік
Түндік - өзен аты. Түндік - «киіз үйдің шаңырағына жабылатын төрт бүрышты, төрт баулы киіз» Ал жергілікті жерде кейде түндік сөзі «киіз үй», «үй» мағынасында да қолданылады. Түндікті атауы - осы өзенді жағалай қонатын үйлердің /түндіктің/ молдығына байланысты аталған.

### Түнқатар
Түнқатар - кіші-гірім тау аты (Қарқаралының жалғасы). Қазақ тілінде этникалық топ атауы.

### Шайтанкөл
Шайтанкөл - Бұл көл алғашқы кезде «Әулие көл» атанған. Жағасына тастан қашалған крест қойылған. Бір кезде әлгі крест суға құлап кеткен. Содан кейін «Шайтанкөл» аталыпты.

Баяғыда бұл көлді әулие мекендеген, суына беті-қолын жуған деп жұрт киелі су санапты. Жүма сайын қожа-молдалар бастаған байлар келген екен. Жағасында құдайға арнап мал сойып, құран оқысады. Шаншар ішінде Торсықбай дейтін қу болған. Бірде сол әлгіндей топтық үстінен шығады, құрбанға шалынған малдың мол етінен қарбыта асап, сары қымыздан сылқыта жұтармын деп жұтынады. Бірақ жуандар жыртық шапанды кедейді табаққа жолатпайды. Біған қорланған қу ішінен «тұра тұрыңдар, бәлем!» деп кете барады.

Бір күні әлгілер көлдің басына тағы жиналады. Шартық қарын шүй желкелер мол табақты алдарына енді ала бергенде жақын жерден үрейлі үн шығады. Артынша тастардың бірінен сақалы сала құлаш, шашы жалбыраған бір мақүлық селтиіп шыға келеді. Үрейі ұшқан қожа-молдалар күбірлеп дұға оқиды, бірақ әлгі пәле тайсалмайды, дауысын құбылтып, құтырынып жақындай береді. Сол кезде қатты үрейі ұшқан бір бай орнынан ұшып тұрып, көзі алақтап:

-Ойбай, шайтан!- деп төмен қарай зыта жөнеледі. Қорқып отырған жүрт орындарынан қопарыла түрып, тымтырақай қашады. Оларды шайтан боп үркітіп жүрген Торсықбай ешкі терісінен жасаған кепті шешіп тастап, «пісмілда» деп, жайрап қалған асты қолға алады. Содан бері Әулиекөл осылай Шайтанкөл болып аталып кетіпті.

Ал бұл туралы орыстар басқаша айтады. Бірде аңшылар атып алған бүғыны кейін бір айналып кеп алмақ боп осы Шайтанкөл жағасына қалдырады. Қайта келгенде көлді таба алмай: «Шайтан алғыр-ай, қайда кетті?»-деп іздесе керек. Бертінде шіркеудегі поп көлді Бұрынғысынша атайық деп тақтайға жаздырып қойса жүрт оны аулаққа лақтырып тастап, «Шайтанкөл» деп атапты.
 
## НҰРА АУДАНЫ
### Айсакөл
Айсакөл - Қарағанды облысы, Нұра ауданындағы көл. Атау қазақ тіліне арабтардан ауысқан. Айсасәрсенбі болып қазақ тілінің дыбысталу ерекшелігіне орай өзгеріске түскен.

### Серліқамыс
Серліқамыс - Тассуат ауылының солтүстік-шығысында 22 км жерде орналасқан көл. Атау «сұлу, әсем қамыс» мағынасын білдіреді.

### Соналы
Соналы - ауыл. «Сонасы бар жер» мәніндегі атау.

### Соркөл
Соркөл - Тассуат ауылының оңтүстік-шығысында 10 км жерде орналасқан көл. Атау «ащы, тұзды көл» мағынасын білдіреді.

### Талдынұра
Талдынұра - өзен аты. Талды және Нұра атауларының қосындысынан қалыптасқан біріккен тұлғалы топоним. Мағынасы «Талдыдағы Нұра».

### Талдысай
Талдысай - ауыл. Талдысай - ауыл. Қазақ тілінде тал тұлғасына -ды жұрнағын және сай сөзін қосу арқылы қалыптасқан атау.

### Тапалкөл
Тапалкөл - Кенжарық поселкесінің оңтүстік-батысында 12 км жерде орналасқан. Қазақ тілінде тапал тұлғасына көл сөзін қосу арқылы қалыптасқан атау.

### Таскөл
Таскөл - Киевка ауылының батысында 11 км жерде орналасқан. «Тасты көл» мәніндегі атау.

### Тассуат
Тассуат - Тассуат поселкесінің солтүстік-шығысында 14 км жерде орналасқан. Этимологиясы: қазақ тілінде тас + суат сөздерінен қосу арқылы қалыптасқан атау. «Тасты суат» мәніндегі атау.

### Теңіз
Теңіз - көл. Деңіз сөзінен - теңіз шыққан.

### Терісаққан
Терісаққан - өзен. «Теріс жаққа ағатын өзен мәніндегі» атау.

### Топаркөл
Топаркөл - Нұра ауылының учаскесі. Түрік тілінде этникалық топ атауы. Топаркөл -«Топарлардың көлі» мәніндегі атау.

### Төрт сарт
Төрт сарт - көл. Бұл атау өзбектердің ежелгі отырықшы бөлігінің ескі атауы. В.В. Бартольдтың айтуына қарағанда бір кезде түркі халықтары үндінің «саудагер» сөзінің түбіріне «сарт», «сартақ», «сартауыл» деген атаулар қолданған.

### Тұзкөл
Тұзкөл - Кенжарық поселкесінің солтүстік-шығысында 4 км жерде орналасқан. «Тұзды көл» мәніндегі атау.

### Түменбек
Түменбек - шоқы. Энтуазист ауылының солтүстік-батысында 1,5 км жерде орналасқан. Көп уақыт бойы кошпелі қазақтардың кыстағы болған. Шоқы дәулетті адамның есімімен аталған. Бұл жер мал өсіруге қолайлы жағдай болғандықтан Түменбек таңдап алған. Жанында Нұра өзені және оның саласы Көкпекті өзені болған.

### Черниговка
Черниговка - село. 1896 жылы Ақмола облысының Көбетей өңірінде Черниговка селосы құрылған. Алғашқы тұрғындар Чернигов губерниясының Люблино және Охримовичи селосын келген. Чернигов қаласынан қоныс аударғандар табан тіреп тоқтаған жерлерін «Черниговка» деп атаған. Ал, қазір ол «Көбетей» делініп өзінің бұрынғы тарихи атауына ие болды.

### Шахтёр
Шахтёр - село. Село 1954 жылы құрылған. Селоның алғашқы тұрғындары Ростов облысының Шахта қаласының қоныс аударғандар болған, сондықтан солай аталған.

### Шошқакөл
Шошқакөл - көл, Нұра ауданының оңтүстік-батысында, біраз бөлігі бұрынғы Жезқазған облысының жерінде. Ауданның ең үлкен көлі, аумағы 320 км², ұзындығы 8,5 км, ендірек бөлегі 6,7 км. Бұл көлдің жағалауындағы қамыстың қалың қопалары жабайы қабандар мекендеуге мүмкіндігі болған, содан көлдің атын «Шошқакөл» деп атаған.

### Шөптікөл
Шөптікөл - көл. Қазақ тілінде шөп тұлғасына —ті жұрнағын және көл сөзін қосу арқылы қалыптасқан атау.

### Шұбаркөл
Шұбаркөл - көл. Түрік тілінде - монғолша шұбар және көл, яғни «қалың, саз батпақты ормандағы көл» мәніндегі атау.

### Шұбартобе
Шұбартобе - Нұра ауылының учаскесі. Көне түрік тілінде «орманды, бұталы тобе» мәніндегі атау.

### Шұңқыркөл
Шұңқыркөл - елді мекен. Қазақ шұнқыр тұлғасына көл сөзін қосу арқылы қалыптасқан атау.
 
## ОСАКАРОВ АУДАНЫ
### Ағаштыкөл
Ағаштыкөл - көл. Қазақ тілінде ағаш тұлғасына көл сөзін қосу арқылы қалыптасқан атау.

### Ағдым
Ағдым - өзен аты, Түрік тілінде «ағдым» немесе «ағыны мол өзен» мағынасын беретін атау.

### Ақбұйрат
Ақбұйрат - мекен аты. «Ақ отты бүйрат» мәніндегі атау.

### Ақдің
Ақдің - тау. «Ақ отты таулар» мәніндегі атау.

### Батпақ
Батпақ - село. «Батпақты, тарпалы жер» мәніндегі атау.

### Богучар
Богучар - село. Богучар өзенінің жағасында 1717 жылы құрылған Воронеж облысында Богучар қаласы бар. Бұл селоның атауын жер аударушылар қойған.

### Бұйрат
Бұйрат - төбе. Түбірден жасалған жалқы есім деуге болады. «Ойлы-қырлы белестер, созылып жатқан қырқа, адыр» мәніндегі атау.

### Ерейментау
Ерейментау - таулар. 4 нұсқау бар. 
#Ерейментау - кезінде бұл жерде тұрған кісінің құрметіне аталған Ереймен таулары. 
#Қазақ тілінде ер+емен сөздерінен қалыптасқан атау. «Еменді, күшті ер» мәніндегі атау. 
#Аңыз. Жоңғар жаулап алушыларға қарсы күрес кезеңіне байланысты Ерейментау таулары туралы аңыз бар. Бұл тауларға Бөгенбай батыр кезінде жауды айдап кіргізіп, тау шатқалында Бөгембай мен жоңғар арасында жекпе-жек айқасы болған. Жоңғар ұтылып қалған. Бөгенбай жауынгерлері жаудың атын үстауға ұмтылған. Көп кешікпей таулар арасында «Ермен, ермен» деген шаттық айғайлар естілді. Содан бері ел ішінде бұл тауларды Ерейментау деп атап кеткен.

### Есіл
Есіл - Осакаров ауданының ең атақты өзені. (Орыс тілінде өзен Ишим деп аталады,) Ол Қазақстанның орталық, солтүстік облыстарын басып өтіп, Ертіс өзеніне қосылады да әрі қарай Объ өзеніне барып құяды. Белгілі топономист Г.К. Қонқашпаевтың пікірінше «Есил» - «скрученно-волнистое течение» дегенді білдіреді. Яғни өзен суының бұралып, арқан сияқты есіліп ағатынын байқатады.

### Жаманкөл
Жаманкөл - көл. Қазақ тілінде жаман + көл сөздерінен құралған атау. «қауіпті, жаман көл» мәніндегі атау.

### Жартас
Жартас - поселке. Мекен аты «тасты жар» деген мағынаны білдіреді.

### Жуантөбе
Жуантөбе - төбе. Қазақ тілінде жуан және төбе сөздерінен қалыптасқан атау. «Жуан төбе» мәніндегі атау.

### Жыланды
Жыланды - өңір. Қазақ тілінде жылан және -ды жұрнағы арқылы қалыптасқан атау.

### Кондратовка (Кондратьевка)
Кондратовка (Кондратьевка) - село. Орыс-жапон соғысының батыры, өжет генерал Кондратенко Роман Исидорович құрметіне аталған.

### Крещенское
Крещенское - село. Бұл атау крещение деген христиандардың дін мерекесімен байланысты. 1909 жылы крещениеде мерекелік түскі тамақ кезінде ауылдастар селоны Крещенский деп атын қоюды шешкен. Әлібек ауылының территориясында орналасқан. Алғашқы үйлер 1907 жылы пайда болған. Шаруалар қүрған басқа поселкелерге қарағанда, бұл ауылға әрбір жерден яғни, Белояровка, Константиновка, Тургеневка, Вешневка селоларынан келген. Бірақ Қарабұлақ жер аударушылар учаскесіне біртіндеп орналасқан.

### Қаракөл
Қаракөл - көл. Түрік тілінде «көзді көл» мағынасындағы атау. Олай аталу себебі бұл тіркестегі қара сөзі «жер» мағынасында. Яғни, «жер көлі» (грунт) деген мағынада.

### Құндызды
Құндызды - өзен. «Құндыздар мекендейтін өзен» мағынадағы атау.

### Құрайлы
Құрайлы - бұрынғы жер адарушылар учаскесі (қазір Вольск селосы). «құрай көп жер» мәніндегі атау.

### Қушоқы
Қушоқы - тау. «Айналасы елсіз төбе» мәніндегі атау.

### Маржанкөл
Маржанкөл - көл. «Маржандай мөлдір таза көл» мәніндегі атау.

### Нияз
Нияз - тау. Осакаров ауданының солтүстік-шығысында аралары бірнеше жерден үзілген тау, Ұзындығы 50 км, ені 15 км болып солтүстіктен оңтүстікке қарай тізбектеле созылып жатыр. Бұрынғы Шідерті тауының кейінгі түста қойылған атауы болыу ықтимал. Қаз. этноним бойынша қойылған атау, бірақ иран тілі негізіндегі сөз. Нияздың баурайынан Есіл өзені, Шідерті өзенінің салалары бастау алады.

### Осакаровка
Осакаровка - Осакаров ауданының орталығы, темір жол стансасы. Атаудың екі нұсқасы бар: 
# «Аса қарлы мекенжай» деген қазақша сөйлемшеден шыққан сөз. 
#Наурызек руынан Асқар деген кісі осы мекеннің иесі болған дейді. Оның қыстағы кейін осы жерге салынған Ералы ауылының жерінде орналасқан. 90-шы жылдары столыпин реформасы кезінде, бұл өлкеге орыс қоныс аударушылар келіп, өздерінің селенияларын құрған. Олар қазақша сөйлеу білмегендіктен, қазақша атауларды өздерінің транскрипциясына өзгертіп айтқан. Сөйтіп, «Аса қарлы» және «Асқар» елді мекені «Осакаровка» болып аталып кеткен.

### Ошағанды
Ошағанды - өзен. Нұра өзенінің саласы. «Ошағаны көп өсетін жер» мәніндегі атау.

### Өлеңті
Өлеңті - Ертіс алабындғы өзен. Ұзындығы 236 км. Нияз және Ерейментау тауларынан, басталып, Әулие көл көліне құяды. Өзеннің бұлай аталуы - олардың жағасында өлең шөптің (осока поникшая, осока ранняя) көп өсетіндігіне байланысты. Қаз. «өлең шөпті жер» мәніндегі атау. Көне түр. өлең және тү сөздерінің кірігуінен қалыптасқан атау. Сөзбе-сөз «өлеңтау» мағынасын береді.

### Сарыбел
Сарыбел - бел аттары. Қазіргі Осакаров ауданының бұрынғы атауы. Сарыбел қыста қарлы, жазда салқын, салиқылы сары төс, жон жер. Шөбі шүйгін. Топырағы құнарлы, жердің шұрайлысы. «Аумақты», «асу» мәніндегі атау.

### Сарыөзек
Сарыөзек - Қазіргі Вольск ауылының бұрынғы қазақша атауы. Сары топырақты құр жылғаға байланысты атау. Түрік тілінде «кең жер» мағынасындағы атау.

### Святогоровка
Святогоровка - село. Әулиетау таулар атынан шыққан атау.

### Скобелевка
Скобелевка - село. Генерал, әскер басшысы Михаил Дмитриевич Скобелев (1843-1882 ж.) атымен байланысты аталған. 1908 жылы орыс-түрік соғысының Жеңіске 40 жыл толғанын Ресейде аталып өткен. Осы соғыстың батыры М.Д.Скобелевтың құрметіне селоға жаңадан келген патриот - тұрғындар атаған.

### Тұзды
Тұзды - өзен. «Тұзды өзен» мәніндегі атау.

### Шідерті
Шідерті - өзен. Түрік тілінде - монғолша Шабер - Шабар сөздерінен шыққан «тұтқыр батпақ, тартпалы жай» мәніндегі атау.

### Шыбынды
Шыбынды - көл. «Шыбыны көп көл» мәніндегі атау.
 
## ҰЛЫТАУ АУДАНЫ
### Ақасық
Ақасық - тау, биік. 366 м. Қарағанды облысы, Ұлытау ауданында. Атаудың бірінші сыңарындағы «ақ» сөзі географиялық термин ретінде «ақ түс», «мөлдір», «үлкен, кең, жазық» мәндерінде жиі қолданылады. Ал екінші сыңарындағы «асых» сөзі көптеген түркі тілдерінде өзен алаптарының кең де жазық түсын білдіреді. Алт. диалект «ажык» - «асу»; хакас. «азых» - «жазық, жайдақ асу» (Э.Мурзаев, 1984, 40). Бұл мағұлматтарға және таудың аласа болуына (366 м. ғана) қарағанда, «Ақасық» атауы «жайдақ, аласа асу» деген мағынаға ие екенін көреміз.

### Ақша-Қожай
Ақша-Қожай - мекен аты. Қос этноним: Ақша және Қожай этникалық топтарының аты.

### Алдабергенсай
Алдабергенсай - Қарағанды облысының Ұлытау ауданындағы өзен аты. Бұл араб және қазақ тіліндегі сөздерден бірігіп жасалған атау. Алда - арабтың Аллах - қүдай деген сөзі де, берген - қазақ тіліндегі сөз. Ал соңғы сай сөзі - географиялық термин. Сөйтіп, Алдабергенсай - гидронимі Құдайберген атауымен синонимдес, мағыналас болып келеді.

### Арғанаты
Арғанаты - тау, Ұлытау ауданы, Қарағанды облысында. Атаудың шығу төркінін талдаған ғалымдар халық этимологиясы: 
#«арғын ата»; 
#«арыған ат» сияқты болжамдарды көрсетеді де, ғылыми этимологиясы бойынша: «монғол тілі негізіндегі арга // аргалын тұлғасына түркі тілінің ты (ту

Санат:Қарағанды облысы