open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мұратбек Шәмілұлы Тақамбаев

**Мұратбек Шәмілұлы Тақамбаев** - 1963 жылы 15 қазанда РКФСР Омбы облысы Есілкөл ауданының Каскат ауылында туған. Қазақ. Ленин орденді С.М. Киров атындағы Омбы ауыл шаруашылығы институтын (1985) «Шаруашылық қызметтің бухгалтерлік есебі және талдауы» мамандығы бойынша бітірген.
Қазақ, орыс және неміс (сөздікпен) тілдерін біледі.

*1981 жылдан - Ленин орденді С.М. Киров атындағы Омбы ауыл шаруашылығы институтының студенті. 
*1985 жылдан - Омбы облыстық қаржы басқармасының тексеруші-инспекторы, 1986 жылдан - аға тексеруші-инспекторы,
*1989 жылдан - 1-ші санатты экономисі, 1990 жылдың шілдесінен - жетекші экономисі, 1990 жылдың тамызынан - қаржы бюджеті және ақша айналымы бөлімінің жетекші экономисі, 1990 жылдың қарашасынан - агроөнеркәсіптік кешен қаржысы бөлімінің жетекші экономисі, 1992-1995 жылдары - мемлекеттік кірістер және салық саясаты бөлімінің бастығы. 
*1998 жылдың наурызынан - ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігі қаржы-несие басқармасы бастығының орынбасары, 1998 жылдың қыркүйегінен - қаржы департаменті директорының орынбасары, 1999 жылдың наурызынан - қаржы, несие және салықтық саясат департаменті директорының орынбасары. 
*1999 жылдың шілдесінен - Ақмола облыстық қаржы басқармасы бастығының орынбасары. 
*2005 жылдан - Ақмола облысы Экономика және бюджеттік жоспарлау департаменті директорының орынбасары, 2006 жылдан - директоры. 
*2008 жылдың сәуірінен бері - Ақмола облысы Экономика және бюджеттік жоспарлау басқармасының бастығы. «Астананың 10 жылдығы» (2008) медалімен марапаттаған. ҚР Президентінің алғысымен ескертілген (2001).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Марат Иманбайұлы Тасмағанбетов

**Марат Иманбайұлы Тасмағанбетов** (20 тамыз 1971 жылы, Андреевка ауылы, Рузаев ауданы,  Көкшетау облысы ) - экономист. 

Әкесі - Тасмағанбетов Иманбай (1947 жылы туған), зейнеткер.
Анасы - Тасмағанбетова Мәрияш (1948 жылы туған), зейнеткер.
Көкшетау ауыл шаруашылығы институтының агрономия факультетін (1994) «Агрономия», ғалым-агроном мамандығы бойынша; Алматы экономика және статистика институтының «Бухесеп және аудит» факультетін (2002) «Бухгалтерлік есеп және аудит», экономист мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі.

*1988 жылдан - Көкшетау облысы Рузаев ауданының «Привольный» кеңшары бидай диірменінің жұмысшысы. 
*1989 жылдан - Көкшетау ауыл шаруашылығы институтының студенті. 
*1994 жылдан - Көкшетау облысы Рузаев ауданының «Привольный» кеңшары №2 бригадасының есепшісі. 
*1995 жылдан - СҚО Целинный ауданы «Батыс» кеңшарының №1 бригадасының агрономы, тұқым зерттеуші-агрономы, басагрономы. 
*1998 жылдан -СҚО Целинный ауданы «Батыстық-Қазақстан» ЖШС директоры. 
*2000 жылдан - «Вест» ЖШС директоры (СҚО Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов атындағы ауданының Батыс ауылы).
*2006 жылдың қазанынан бері - Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов атындағы ауданының әкімі. «Құрмет» орденімен (2007), «Тыңға 50 жыл» медалімен
(2004) марапатталған. ҚР Президентінің Алғысымен ескерілген (2001).

Діни көзқарасы - ислам.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Әлеуметтік-экономикалық дамудың барлық аспектілері бойынша әріқарай өсу. Бейбітшілік пен тұрақтылықты нығайту,
әлемдік қауымдастықта шешуші ұстанымдар иелену». 
Хоббиі - волейбол.
Сүйіп оқитын әдебиеті - денсаулықты нығайту, сондай-ақ ауыл шаруашылығы туралы әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Тасмағанбетова Дина Қалымтайқызы
(1976 жылы туған), үй шаруасымен айналысады. Қызы - Иманбаева Әйгерім (1997 жылы туған); ұлы - Иманбаев Әлішер (2002 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Петропавл әкімдері
Эконостат

**Эконостат** - кейбір жағдайда жанармай қоспасының құрамында бензин азайғанда оны көбейту үшін пайдаланылатын карбюратордың құрылысында жасалған қосымша жиклер іспетті құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Серік Шәуенұлы Тәукебаев

**Серік Шәуенұлы Тәукебаев** — (26 ақпан 1961, Түркістан, Оңтүстік Қазақстан облысы, Қазақ КСР) — қазақстандық саяси қайраткер, Өскемен қаласының әкімі (2012-2013).

## Өмірбаяны
Қазақ. Әкесі - Тәукебаев Шәуен (1934-2002). Анасы – Маханова Алмагүл (1938-2000).
Қазақ химия-технологиялық институтының құрылыс-инженерлік факультетін (1983) құрылыс инженері мамандығы бойынша; Шымкент университетінің заң факультетін (2004) заңгер мамандығы бойынша; Қарағанды экономикалық университетінің экономика факультетін (2005) экономист мамандығы бойынша бітірген. Қазақ және орыс тілдерін біледі. «Нұр Отан» ХДП мүшесі.

*1978 жылдан - Қазақ химия-технологиялық институтының студенті (Шымкент қаласы). 
*1983 жылдан - «Қазболатконструкция» тресінің №2 Жамбыл облыстық басқармасының шебері. 
*1984 жылдан - «Средазтрансстрой» тресінің инженер-экономисі, құрылыс шебері, прорабы, аға прорабы, бас инженерінің орынбасары, бас инженері, СМП-194 бастығы (ОҚО Түркістан қаласы). 
*1996 жылдан -«Түркістанкөлікқұрылысмонтаж» АҚ бірінші вице-президенті, директоры. 1999 жылдан - Түркістан қаласы әкімінің орынбасары. 2001 жылдан - Түркістан облысының құрылыс, сәулет және аумақтар құрылысы департаментінің бастығы. 
*2002 жылдан - Түркістан облысындағы Жер инспекциясының бастығы. 
*2005 жылдан - Түркістан облысындағы Жер қатынастары басқармасының бастығы. 
*2006 жылдан - ОҚО Арыс қаласының әкімі. 
*2008 жылдың наурызынан қарашасына дейін - ҚР Президенті Әкімшілігінің мемлекеттік инспекторы. 
*2009 жылдың ақпанынан - ҚР Еңбек және халықты әлеуметтік Қорғау министрлігінің Көші-қон комитеті төрағасының орынбасары. 
*2010 жылдың қазанынан бері - Шығыс Қазақстан облысы әкімінің орынбасары. «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.
*2012 жылдың ақпанынан бері- Өскемен қаласының әкімі

## Дереккөздер


Санат:Өскемен әкімдері
Санат:Түркістанда туғандар
Көлік құралдарын пайдалану

**Көлік құралдарын пайдалану** - жолаушыларды немесе жүкті тасып пайдалы жұмыс атқару мақсатында көлік құралдарын пайдалану үрдісі.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Экспонат

**Экспонат** - көрмеге шығарылып қойылатын зат.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Экспонент

**Экспонент** - көрмеге қандай да болсын затты шығарып коятын адам.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Экспортшы

**Экспортшы** - экспортпен айналысатын фирма, мекеме.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Иілім

**Иілім** - жеңілдететін ауа қуысы бар тұтас резеңке шинасы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Электрокар

**Электрокар** - доңғалағы бар көлік құралдарының аккумулятордан күш алатын электрқозғауыш арқылы қозғалатын түрі; кәсіпорын мен цехтың ішінде шағын жүкті тасуға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Роза Әзімбекқызы Әбсәметова

**Роза Әзімбекқызы Әбсәметова** - 1949 жылы 5 сәуірде Жамбыл қаласында туған. Қазақ.

Әкесі - Исмаилов Әзімбек Исмаилүлы, марқұм, Социалистік Еңбек Ері, партия қызметкері болған. Анасы - Исмаилова Рашида Қадиқызы, зейнеткер, орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі болған.
Мәскеу тоқыма институтының механика-технология факультетін бітірген (1971), инженер-технолог.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі.
1971 жылдан - Қарғалы шұға комбинатының шебері, 1973 жылдан - цех бастығы. 1975 жылдан - Алматы кілем фабрикасы техникалық белімінің аға инженері, 1977 жылдан - инженері; 1980 жылдан - тоқыма бөлімінің бастығы; 1984 жылдан - фабрика бас инженерінің орынбасары, 1985 жылдан - бас инженері. 1995 жылдан бері - «Алматы кілем» ЖШС директоры.
Алматы қалалық мәслихатының 2-ші және 3-ші шақырылым депутаты (1999-2007), Алматы қалалық Өнеркәсіпшілер одағынан ұсынылған.
ҚР Жеңіл өнеркәсіп кәсіпорындары қауымдастығының мүшесі. «Аруана» клубының мүшесі (2008 жылдан).
«Құрмет белгісі» (1986), «Құрмет» (2005) ордендерімен; «Ерен еңбегі үшін» медалімен (2001) марапатталған.

Тұрмыс құрған. Жүбайы - Әбсәметов Сләм Құдысұлы (1947 ж. т.), ҚР ¥ҚК академиясы бастығының орынбасары.
¥лы - Санжар (1975 ж. т.), ҚР ¥ҚК офицері; қызы - Дана (1982 ж. т.), «Эйр Астана» АҚ заңгері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электролит

**Электролит** - белгілі бір мөлшердегі концентрацияда, электрлік тоқты өткізетін иондары бар, сұйық немесе қатты зат.
## Электролит түрлері
**Қышқылды электролит* - дистилденген судағы, күкірт қышқылы ерітіндісінен тұратын электролит.
**Сілтілі электролит* - дистилденген судағы, улы калий ерітіндісінен тұратын электролит.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қарағанды-Теміртау агломерациясы

**Қарағанды-Теміртау агломерациясы**, экономикалық және әлеуметтік өмірді ортақтығы мен бірбіріне жуық орналасқан к-ларды жаппай қала тәріздес өңірлерге айналу бағытымен сипатталатын елді мекендер шоғыры. Қарағанды-Теміртау агломерациясы Қарағанды көмір бассейнін игеру және еліміздегі ірі көмір металлургия орталығын жасау барысында, шахталардың, байыту ф-қаларының, жылу электр стансаларының, қара металлургия, химия, машина жасау, құрыныс индустриясы, транспорт, жеңіл және тамақ өнеркәсібі кесіпорындары құрынысының кең ерістеуіне байланысты халықтың қоныс аударуының нәтижесінде 20 ғ-дың 30-50 жылдарында Қарағанды тенірегінде калыптасты. Агломерацияға Қарағанды, Теміртау, Абай, Саран, Шахтинск қалалары, Топар, Ақтас, Ақтау, Долинка, Қарабас, Қушоқы, Жаңа Долинка, Токаревка (Ғ. Мұстафин), Шақан, Южный кенттері кіреді. Қарағанды-Теміртау агломерациясына тән ерекшелік оның ендірістік базасының халық аз тұратын жерде калыптасқандығы және оған ұқсас жағдайдың бұрын болмауы. Қарағанды-Теміртау агломерациясына кірегін қалалар мен кенттер орнаған еңірлердің бір-біріне жуықғығы және олардың бір-бірімен өзара сабақшс байланысы ішкі агломерациядық өндірістік, коммуналдық шаруашылық, мәдени-тұрмыстық, жұмысаралық байланыстар қарқындылығын алдын ала анықтады. Агломерация ауданы өнеркәсіп өнімі өндірісінің 80%-дан астамы облыстың негізгі өндіріс қоры, барлық жоғ. және арнаулы орта білім берегін оқу орындары, ғылыми-зерттеу жобалау қонструкторлық мекемелер, мөдениет пен спорт мекемелерінің басым бөлігі шоғырланған. Мұнда 1988 ж. бұрылғы Қарағанды облысы аумағындағы бүкіл халқының 83%-дайы, облыстағы қала халқының 95%-дан астамы тұрды. Агломерация өндіргіш күштерді тиімді орналастыруға, жаңа орындарды қоныстануды реттеуге, облыстық еңбекшілерінің еңбек және тұрмыс жағдайларын жақсартуға мүмкіндік туғызды. Облыстағы орташа және шағын к-лар мен кенттердің дамуына, Абайда, Саранда, Шахтинскіде, Ақтаста, Ақтауда, Қарабаста т. б. орындарда бірсыпыра өндірістің кәсіпорындары құрылысын жүргізу есебінен олардың экономикалық базасын айтарлықтай кенейтуге ерекше назар аударылды. Қала маңында аграрлық өнеркәсіп өңірін жасау, су шаруашылығын және мәдени-тұрмыстық орындар салу арқылы агломерация кеңейіп келді.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Ілиясхан Тұрсынханұлы Шертаев

**Ілиясхан Тұрсынханұлы Шертаев** - 1952 жылы 18 наурызда Түркістан облысы
Сайрам ауданының Белые Воды ауылында туған. Қазақ.
Әкесі - Шертаев Тұрсынхан, марқұм. Анасы - Шертаева Жаңыл, марқұм.
Алматы темір жол көлігінің инженерлері институтының «Д»
пойыздардың қозғалысын ұйымдастыру факультетін бітірген (1982), мамандығы - «Темір жолдарды пайдалану».
«Нұр Отан» ХДП мүшесі.
1970 жылдың наурыз айынан - Шымкент облысы Сайрам
ауданының Белые Воды ауылында БЖСМ еркін күрес
жөніндегі жаттықтырушысы. 1970 жылдың қараша айынан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1973 жыл-
дан - Шымкент стансасының тепловоз ауыстыру пунктінде
машинистің көмекшісі, 1974 жылдан - станса кезекшісінің
операторы. 1975 жылдың наурыз айынан - Шымкент облысы Манкент стансасының кезекшісі. 1975 жылдың
қараша айынан - Шымкент темір жолы бөлімшесінің пойыз диспетчері, 1983 жылдан - қозғалыс тексерушісі, 1986
жылдан - бөлімше бойынша кезекші, 1991 жылдан - аға
диспетчер. 1993 жылдан - Түркістан темір жолының тасымал бөлімі бастығының жедел жұмыс жөніндегі орынбасары, 1997 жылдан - тасымал қызметі бастығының автоматты басқару жүйелері жөніндегі орынбасары.
1998 жылдан - «Қазақстан темір жолы» ¥К» АҚ «Шымкент
жол бөлімшесі» филиалының аға диспетчері, 2002 жылдан
бері - жедел-тарату бөлімінің бастығы.
«Адал еңбегі үшін» төс белгісімен (2004) марапатталған.
Құрметті теміржолшы (1991).
Әскери атағы - запастағы старшина.
Діни көзқарасы - «Барлық діндерге құрметпен қараймын».
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Тіршілік
деңгейі жоғары, экономикадағы, саясаттағы, мәдениеттегі,
спорттағы көшбасшы».
Хоббиі - құрылыс.
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.
Үйленген. Жүбайы - Ағыбаева Нұрсұлу Асылбекқызы,
балабақша меңгерушісі.Шертаев Сәкен Ілиясхан-
ұлы (1975 ж. т.), Шертаев Мәден Ілиясханұлы (1990 ж. т.);
қыздары - Шертаева Майя Ілиясханқызы (1979 ж. т.),
Шертаева Жанар Ілиясханқызы (1985 ж. т.).

## Дереккөздер
Электро-мотор дөңгелек

**Электро-мотор дөңгелек** - электрлік қозғағыш мотор-дөңгелек.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Электрлік құрал-жабдықтар

**Электрлік құрал-жабдықтар** - электрлік энергия көздерінің, оның тұтынушылары мен электрлік сымдар кешені.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қарағандының әкімшілік-аумақтық аудандастырылуы

**Қарағандының әкімшілік-аумақтық аудандастырылуы**, Соғыс қарсаңындағы жылдары Қарағанды көмір бассейнін игеру кезінде шахта төңірегіндегі көптеген ауындарда тұрғын үйлер мен қоғамдық ғимараттар салылған, кейіннен Ескі қаланы құрды. 30-жылдардың 2-жартысында жаңа қаланың іргесі қаланып, көп қабатты ондаған үй бой көтерді. Алайда Жаңа қаланың құрылысы баяу жүргізілді, көзделген ірі шахталардың орнына аудан жерінде шашыраңқы орналасқан ұсақ шахталар көбейіп кетті. Өндіріс орындарының қызметіне кеңес және партия басшылығын жақсарту, қала ішіндегі көптеген ауылдарда тұратын еңбекшілердің тұрмыс және еңбек жағдайдарын түзеу үшін ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1938 ж. 29 маусымдағы Жарлығымен Қарағандыда 3 аудан: Киров (орталығы С. М. Киров атындағы шахта пос.), Ленин (орталығы Жаңа қала), Октябрь (бұрынғы Сталин, орталығы Ескі қала) аудандары құрылды. Ұлы Отан соғысы жылдарында бассейнде көмір өндіру күрт артты, елдің батыс аудандарынан көшірілген зауыттар іске қосылды. Өздігінен, жүйесіз салылған поселкелер есебінен қала аумағы кеңейді. 1945 ж. ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Теміржол және Шахта (1963 жылға дейін) аудандары құрылды. 1950-1960 жылдары қалада отын-энергетика, машина жасау өнеркәсібінің, құрылыс индустриясының, жеңіл және тамақ өнеркәсібінің, транспорт пен байланыстың, халыққа коммуналдық және тұрмыстық қызмет көрсетудің жаңа кәсіпорындары қатарға қосылды. Халық саны өсті, тарихи түрде қалыптасқан, қайта құрылып және салынып жатқан өнеркәсіпті және қалалық аймақтарды біріктіретін бас жоспар негізінде осы заманғы қала құрылысы шапшаң жүргізілді. Әсіресе материалдық өндіріс және қызмет көрсету салаларының кәсіпорындары, мекемелері мен ұйымдары көбейе түскен. Жаңа қала халқының саны жедел өсті. Ленин ауданына енетін Ужен Михайловка, Федоровка поселкелері жаңадан дамып, ірі Оңтүстік-шығыс тұрғын аймағының құрылысы басталды, Степной тұрғын аймағын салу жоспарланды. Шаруашылығының кеңейіп, күрделенуіне байланысты 1969 ж. мамырда ҚазКСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Жарлығымен Ленин ауданының күрамынан бөлінген Совет ауд. құрылды, 1988 ж. Теміржол ауд. таратылды. 1997 ж. 23 мамырда жергілікті өкімшілік-аумақтық бөліністі ретке келтіру мақсатында Қарағанды қаласының Ленин және Киров аудандары таратылды. 2001 ж. Совет ауданына Қазыбек би есімі берілді. Қазір (2006) Қарағандыда 2 қалалық аудан: Қазыбек би және Октябрь аудандары бар. Қалалық аудандардағы Мемлекеттік өкімет органдары - аудан әкімі.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды
Эталондар дамуының болашағы

Соңғы жылдары кванттық эффекттерді пайдалану негізінде жасалынған эталондардың дәлдігі мен сенімділігінің жоғарғы нәтижелері алынды. Ол болашақта жаңа эталондарды жасау мүмкіндігінің бар екендігіне сенімділік тудырады.

Кванттық эффектілерді пайдалану арқылы ампер мен омның қазіргі заманғы эталоны жасалды. Кванттық эталондар шама бірліктерін жаңғырту қателіктері мәнінің тұрақтылығының жоғарғы деңгейімен сипатталады.

Өлшеудің жаңа әдістері мен құралдары көмегімен іргелі физикалық тұрақтылар тексерілуде, сондықтан кванттық эталондардың дәлдігі өсе береді.

Ғалымдардың ойынша, кванттық эталондарды **«мәңгі эталондар»** деп санауға болады, өйткені бұл эталондардың физикалық шамалардың бірліктерін жаңғырту қабілеті сыртқы жағдайлардың, географиялық орналасу мен уақыттық әсеріне ұшырамайды.

Егер ядролық физика мүмкіндіктері негізінде масса эталоны жасалса, онда көптеген маңызды эталондар «мәңгі» разрядқа көшеді, өйткені олардың шамаларының өлшемдері массамен байланысты болады. Мұндай жағдайларда мемлекеттік эталондарға келтірілген салыстырып тексеру және калибрлеу жүйесі де өзгереді, яғни оның орталықсыздануы болады, ол өз кезегінде экономикалық эффектті қамтамасыз етеді.

Жоғары температурадағы аса өткізгіштік эффектті тәжірибеде қолдану негізінде салыстырмалы қымбат емес кванттың эталондар мен өлшеулердің жұмысшы құралдарын жасау мүмкіндігінің пайда болуы күтілуде. Ол іргелі және тәжірибелі метрологияның дамуында жаңа кезеңнің бастауы болады.
## Тағы қараныз
* Эталондар, олардың классификациясы
* Өлшем құралдарының түрлері
* Физикалық шамалар өлшемдер объектісі ретінде

## Дереккөздер


Санат:Стандарттау
Санат:Метрология
Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Физика
Афтомобильдің электрлік құрылғысы

**Афтомобильдің электрлік құрылғысы** - әдетте электрлік энергия көзі: генератор және аккумуляторлық батарея болып табылады, ал тұтынушылар қозғалтқыштың электрлік құрал-жабдықтары (құрылғылар),сыртқы және ішкі жарықтандыру жүйесі мен сигнализация, бақылаушы - өлшеуіш құрылғы болып табылатын автомобильде орналасқан электрлік құрал-жабдықтар.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Central Asia Cement

**«Қарағандыцемент»**, *«Орталық Азия Цемент»* АҚ (Ақтау кенгі). Қарағанды цемент зауытының негізінде 2000 ж. құрылған. 1980 жылдан *«Қарағандыцемент»* ӨБ. Құрамында Қарағанды, Жаңа Қарағанды цемент зауыттары, электр цехы, аспирациялау цехы тазарту орны, бу қазаны орнатылған жер, бу қысатын машина, технологиялық процестерді басқарудың автоматтандырылған жүйесі, жөндеу-құрыныс, механизация учаскелері, даяр өнімдері қоймасы және т. б. бар. Республиканың ең түңғыш Қарағанды цемент зауытының құрылысы 1946-1954 ж. жүргізілді. Цемент өндірісіне Қажетті шикізаттар - әктас пен саз топырақтар Астахов кен орнынан, огарқалар Ақтөбе облысының Алға, Ақмола облысының Степногорск қалаларынан, гипс Жамбыл гипс зауытынан, домна шлактары Қарағанды металлургия комбинатынан әкелінеді. Өндірісте ЭКГ-4,6 және Ш-5145 экскаваторлары, балғалы ұнтағыш қондырғылар. *«[[Хацьемиг]]»* АРГ 6/11 уатқыш-кептіргіштер, өтпелі айырғышты желдеткіші бар барабан диірмендер, екі камералы барабандық цемент диірмені қолданылады. Жаңа Қарағанды цемент зауыты (1-кезегі 1975, 2-кезегі 1983) елімізде бірінші болып цементті құрғақ әдіспен шығаруды игерді. Технологиялық процесте ГДР-де шығарылган экскаваторлар мен штабель төсегіште пайдаланылады. 11-бесжылдықта (1981-85) бірлестіктің кәсіпорындарында 40 құрал-жабдықтар ауыстьфылды. Құрылыс жұмыстарыныңазаюына байланысты цемент зауыттары кейінгі жылдары мардымды жұмыс істемеді. *«Орталық Азия Цемент»* АҚ құрғақ тәсілді цемент өндірісін калпына келтіріп, жаңартуды және құргақ өндірістің бір пешін іске қосуды жоспарлап отыр. Бұл кәсіпорынның жұмыс істеп тұрған қуатын жылына 1500 т-ға дейін арттыруға мүмкіндік береді (2006).

## Дереккөздер


Санат:Теміртау
Санат:Қарағанды облысы кәсіпорындары
Серік Серғалиұлы Тәшенов

**Серік Серғалиұлы Тәшенов** - 1948 жылы 16 қарашада Көкшетау облысы, Айыртау ауданының, Комаровка ауылында туған. Қазақ. Целиноград ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1971), ғалым-агроном. Қазақ және орыс тілдерін біледі.

*1966 жылдан - Целиноград ауыл шаруашылығы институтының студенті. 
*1971 жылдан - Көкшетау облысы Уәлиханов ауданының «Комсомол» кеңшарының №1 бөлімшесінің агрономы. 
*1972 жылдан - Көкшетау облысы Володар ауданының «Карасевский» кеңшарының №3 бөлімшесінің агрономы, тұқым өсіруші-агрономы. 
*1977 жылдан - Көкшетау облысы Володар ауданы «Қаратал» кеңшарының бас агрономы. 
*1983 жылдан - Көкшетау облысы Володар ауданының «Сырымбет» кеңшарының директоры. 
*1990 жылдан - Көкшетау облысы Ленин ауданының Ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы.
*1995 жылдың қаңтарынан - Көкшетау облысы Айыртау ауданының Ауыл шаруашылығы басқармасының бас инженер-инспекторы. 
*1995 жылдың желтоқсанынан - Көкшетау облыстық ауыл шаруашылығы басқармасының жетекші маманы, 1996 жылдан - маркетинг және сыртқы экономикалық байланыстар бөлімінің бастығы, 1997 жылдан - жер шаруашылығы жөніндегі бастықтың орынбасары (Көкшетау қаласы). 
*1997 жылдың шілдесінен - СҚО Уәлиханов аудандық ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы, СҚО Уәлиханов ауданы әкімінің бірінші орынбасары.
*2004 жылдан - СҚО әкімінің Жер шаруашылығы және жер қатынастары департаменті бастығының бірінші орынбасары.
*2006 жылдың сәуірінен бері - Солтүстік Қазақстан облысы Ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы. «Тың жерлерді игергені үшін», «Ерен еңбегі үшін» (2006),
«Астананың 10 жылдығы» (2008), «Бірінші ұлттық ауыл шаруашылығы санағы», 1-ші дәрежелі «Еңбек даңқы» медальдарымен марапатталған.

Діни көзқарасы - дәстүрлі ұстанымдар.
Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - *«Бәсекеге қабілетті экономикасы бар, қоғамдағы тұрақтылығы және Қазақстандықтардың ауқатты тұрмысы қамтамасыз етілген өркенді Қазақстан»*.
Хоббиі - саятшылық.
Сүйіп оқитын әдебиеті - тарихи әдебиет.

Үйленген. Жұбайы - Тәшенова Ғалия Саквальдқызы
(1952 жылы туған). Қыздары - Тәшенова Айнаш Серікқызы
(1973 жылы туған), Тәшенова Әлия Серікқызы (1987 жылы туған);
ұлдары - Тәшенов Ербол Серікұлы (1975 жылы туған), Тәшенов
Руслан Серікұлы (1981 жылы туған).

Санат:Тұлғалар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Қарағанды-Мәскеу

**Қарағанды-Мәскеу**, 1935 ж. өткізілген велосипед жарысы. 8 өндірістік екпінді спортшылар қатынасты. Жарыс 30.7.1935 ж. көміршілердің орталық клубының жанынан басталып, *[[Қарағанды]]—[[Ақмола]]—[[Петропавл]]—[[Челябинск]]—[[Магнитогорск]]—[[Уфа]]—[[Ульяновск]]—[[Рязань]]—[[Мәскеу]]* маршруты бойынша жүріп өтті. Осы жолда жарыска катысушылар жұмысшы ұжымдарының спортшы қауымдарымен кездесті, баспасөз жарыс барысы жайында, еліміздің 3-көмір базасына арналған Қарағандының жетістіктері жайында материалдар жариялап тұрды. Велосипед жарысына катысушылар 29.9.1935 ж. Мәскеуге келіп жетті. Көп күндік жол жүріп өткен Қазақстан велосипедшілерін Мәскеу кәсіпорындарының, спорт және шығармашылық ұйымдардың өкілдері карсы алды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Мәдени шаралар
Қарағандының бас жоспары

**Қарағандының бас жоспары**. Қаланың алғашқы бас жоспарын 1939 ж. *«[[Мособлпроект]]»* Мемлекеттік жобалау институты, жетекшісі А. И. Кузнецов 300 мың тұрғылға арнап жасады: оған аздаған өзгерістермен Қарағандының жоспарланған бөлігінің бірі - Жаңа қала қосылды. Каланың одан әрі ұлғаюында оның кәмір алабында орналасқандығы 2-бас жоспарда (Мәскеу қаласындағы қала құрылысы Орт. ғыл.-зерттеу және жобалау институты, 1968, жетекшісі арх. А. С. Хохлов) ғылыми тұрғына алдағы 25 жылда халық санының 650-670 мың түрғылға өсетінін есепке алып жоспарлауды кажет етті. Қала жерінің ұлғаюы және оның негізгі тұрғын аудандарының қарқынды дамуына байланысты тұрғын үй құрылыстарын кен орындары мен шахталардан толықтай шеткері қоныстандыру қарастырылды. Негізгі бас жоспарды іске асыруда Қарағанды қаласының біртұтастығы сақталып, жоспарланған ірі 4 аймақтан — Майқұдық, Шығыс, Оңтүстік-шығыс, Жаңа қаладан тұрады. Олардың бірбірімен транспорт торабы демалыс, мәдени-тұрмысына инфрақұрылымымен біртұтас байланыста болуы қарастырылады. Қ-ның оңтүстік-шығыс жағын әкімшілік кешендері, ғылым, мәдениет, сауда, тұрмыстық қызмет көрсету орындары бар жалпы қалалық орталық ету ойластырылды. Сондай-ақ Соқыр өзені жағасындағы көмір алылған ойыстағы жасанды бөгеннің негізінде демалыс аймағын жасау көзделінген. Демалыс аймағында парк және жалпы ауд. 1,5 мың га жиекжайда орманды алқап жасалыну белгіленген. Қазіргі және келешекте салынатын аудандар мен қаланың жаңа оргалықтары арқылы каналдар тартылып, Федоров бөгенін сумен толтырып, құрылыстарға, канал бойындағы жасыл желектерге, фонтандарға су жіберіледі. Қарағандының бас жоспары бойынша нақғылы есеппен Майқұдық және Оңтүстік-шығыс аймақтарында қаланың жаңа орталық объектілері қарқынды салынып, бөген алабы абаттандырылуда.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды
Қарағандыэнерго

**«Қарағандыэнерго»**, Қарағанды энергетика жүйесі барлық өнеркәсіп орындарын, халықтың тұрмыс кажеттерін, әлеуметтік-мәдени және тұрмыстық қызмет мекемелерін энергетикалық және жылу қуатымен камгамасыз ететін энергия көздерінің және оны беру мен бөлу қондырғыларының жиынтық торабы. 

Энергетика жүйесі Қарағанды Орт. электр ст. пайдалануға берілгеннен бері жұмыс істейді (1931). 1941 ж. Шторов Мемлекеттік аймақтық электр стансасының (Луганск облысы, Укр. КСР) бөлшектеліп алылған турбогенераторлары мен бу қазандары Қарағандыга тасып өкелінді, бұлар соЛ кезде салынып жатқан 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық стансасының қарамағына берілді. Алылған жабдық құрастырылганнан кейін қуаты 25 мың кВт. 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасы 1942 ж. қазаша салынып болды. Қарағанды орт. электр стансасы 1-Мемлекеттік аймақтык электр стансасы және осы мандағы электр желілері негізінде 1943 ж. Қарағанды энергетикалық комбинаты құрылды. 1945 ж. энергет. комбинат *«Қарағандыэнерго»* аймақтык энергет. басқармасы болып қайта құрылды. Ақмола, Павлодар, Екібастұз, Қостанай және Алтай энергет. жүйелерімен бірге *«Қарағандыэнерго»* Солтүстік  Қазақстан біріккен энергет. жүйесіне енді. Оған кіретін электр стансаларының орнатылғанқуаты 1,6 мың кВт. Кернеуі 220-500 кВ электр беретін желілердің жалпы ұзындығы 3,5 мың км шамасында, ап барлық кернеулі электр желілерінің жалпы ұзындығы 33 мың км-ден астам. 1-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасын кеңейту (1942-56), Балқаш ЖЭО-н (1937-64), Жезқазған ЖЭО-н (1952-70, Балқаш электр жұйелері кәсіпорнын ұлғайту және жоғары в-тты Жезқазған электр жүйелері кәсіпорнын құру, энергетика жүйесін онан өрі дамытуға жәрдемдесті. Электр энергиясына деген кажеттің өсуіне байланысты 2-Қарағанды Мемлекеттік аймақтық электр стансасы (1962-68). 1-Қарағанды ЖЭО (1960-69) мен 3-Қарағанды ЖЭО (1977-1980), Қаражал ЖЭО (1960-63), Тентек ЖЭО (1964-65) салынды, сондай-ақ ЖЭО-ПВС (1960-72), 2 ЖЭО (1973-82) пайдалануға берілді. «Орталық Қазэнергожөндеу» өндірістік жөндеу кәсіпорындары, *«Қарағандыэнерго жөндеу»* арнаулы кәсіпорны, Қарағанды электр жүйелері кәсіпорындары (жоғары в-тті, солтүстік  бөлу жүйелері), *«Қарағанды жылу»* ЖШС, кәсіпорындары мен энергетикалық бақылау мекемелері, энергетика кәсіпорындарын жөндеу, жағу және электр энергиясын тарату ісімен және т. б. айналысады.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды кәсіпорындары
Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова

**Ақтоты Көлкенқызы Смағұлова** (27.04.1966, Алматы облысында туған) - кескіндемеші. Қазақ. Албан тайпасының Қызылбөрік руынан шыққан. 

## Еңбек жолы
* Т. Жүргенов атындағы Алматы мемлекеттік театр және көркемөнөр институтының көркемөнер факультетін бітірген (1993), суретші.
200-ден аса кескіндеме туындыларының авторы. Еркін суретші.

## Қоғамдық жұмысы
ҚР Суретшілер одағының мүшесі.

## Жетістіктері
* Қазақстан жастар сыйлығының лауреаты.
* ҚР Президентінің стипендиаты (1998).

## Отбасы
* Әкесі - Қырғызбаев Көлке Қырғызбайұлы, зоотехник болып жұмыс істеген. Анасы - Төлегенова Күлбала Төлегенқызы, зейнеткер, мұғалім болып жұмыс істеген.
* Тұрмыста. Жұбайы - Сембіғали Абзалбекұлы Смағұлов, суретші.
* Ұлдары - Олжас, Марғұлан.

## Дереккөздер


Санат:27 сәуірде туғандар
Санат:1966 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Санат:Қазақстан суретшілер одағы мүшелері
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Анатолий Васильевич Твердохлебов

**Анатолий Васильевич Твердохлебов** - 1954 жылы 18 сәуірде Якут АКСР Орджоникидзе ауданындағы Покровский кентінде туған. Орыс.
Анасы - Твердохлебова Нина Григорьевна, марқұм, мұғалім болып жұмыс істеген. Целиноград ауыл шаруашылық институтының Қостанай филиалын бітірген (1976), мамандығы - «Агрономия», ғалым-агроном.
«Нұр Отан» ХДП мүшесі.

*1976 жылдан - Қостанай облысы Фёдоров ауданының «Кеңарал» кеңшарының агроном-тұқым өсірушісі; 1977 жылдан - бөлімше агрономы. 
*1980 жылдан – Қазақстан Компартиясы Қостанай облысының Федоров аукомының ұйымдастыру бөлімінің нұсқаушысы; 1985 жылдан - ұйымдастыру бөлімінің меңгерушісі. 
*1988 жылдан – Қазақстан Компартиясы Қостанай облысының Федоров аукомының ауыл шаруашылық бөлімінің нұсқаушысы. 
*1988 жылдан - Қазақстан Компартиясы Қостанай обкомының ұйымдастыру-партиялық жұмыс бөлімінің нұсқаушысы, жауапты ұйымдастырушысы. 
*1991 жылдан - Қостанай облыстық Халық депутаттары кеңесінің тұрақты комиссиялар жұмысы жөніндегі бөлімінің аға кеңесшісі. 
*1992 жылдан – Қостанай облыстық Халық депутаттары кеңесінің тұрақты комиссиялар жүмысы жөніндегі сектор меңгерушісі. 
*1993 жылдан - Қостанай облыстық әкімшілік басшысы аппаратының ішкі саясат және әлеуметтік сала бөлімінің бас маманы.
*1995 жылдан - Қостанай облыстық әкімшілік басшысы аппаратының қоғамдық-саясат бөлімінің бас маманы. 
*1996 жылдан - Қостанай облысы әкімі орынбасарының кеңесшісі. 
*1997 жылдан - Қостанай облысы әкімі аппаратының ұйымдастыру және кадр жұмысы бөлімінің кадрлар секторының меңгерушісі. 
*1997 жылдан - Қостанай облысы әкімі аппаратының ұйымдық-бақылау  және кадрлық жұмыс бөлімінің меңгерушісі. 
*2000 жылдан - Қостанай облысы әкімінің аппарат басшысының орынбасары - ұйымдастыру-бақылау  және кадрлық жұмыс бөлімінің меңгерушісі. 
*2002 жылдан бері - Қостанай облысы әкімі аппаратының басшысы. Федоров аудандық Халық депутаттары кеңесінің депутаты (1986-1988). «Құрмет» (2007) орденімен, «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001), «Тыңға 50 жыл» (2004), «Қазақстан Конституциясына 10 жыл» (2005), «Астананың 10 жылдығы» (2008) медальдарымен марапатталған.

Әскери атағы - запастағы капитан.
Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «*Экономиканы бекіту*».
Хоббиі - балық аулау.
Сүйіп оқитын әдебиеті - фантастика.
Үйленген. 2 баласы, 2 немересі бар.

## Дереккөздер
Қозғауыштың электрлік құрал-жабдықтары

**Қозғауыштың электрлік құрал-жабдықтары** - әдетте: ұшқынмен жағылатын қозғалтқыштардың жағылу жүйесі, электрлік қосу жүйесі сияқты электрлік энергиясын алатын электрлік құрылғы.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қаражар (Қарағанды облысы)

**Қаражар** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл, Қаражар ауылдық округінің орталығы. 1997 жылға дейін Тельман ауданының құрамында болған.

## Географиялық орны
Ауылдың солтүстік-батысында Нұра өзені ағады. Қызылқайың, Жаңаөзен ауылдық округтерімен, сонымен катар Саран қаласымен шекаралас. Саран қаласынан кашықтығы - 30 км, Шахтинск қаласынан 30 км, Қарағанды қаласынан - 33 км. Аудан орталығы – Ботақара кентінің оңтүстік-батысында 83 км-дей жерде орналасқан. Новодолинский—Шақан—Доскей асфальтталған автомобиль жолдарымен қатынасады.

## Тарихы
Бұрынғы Қаражар кеңшары 1956 жылы Қарлаг учаскелері негізінде құрылды (Қарлаг). 1997 жылы кеңшар жабылды. Шаруашылығы кекөніс, сүт өндіру саласына бағытталған. Жерінің жалпы ауданы 39,6 мың га (2006). Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — егін шаруашылығы және мал шаруашылығы, диірмен, наубайхана, ірімшік кайнату цехы, дүкендер бар (2006).

## Инфрақұрылымы
Округ елді мекендерінде (Қаражар, Асын, Волковский, Геологический ауылдары) 2 орта мектеп, ОДА, кітапхана, пошта, АТС бар.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Электрлік өткізгіш

**Электрлік өткізгіш, сым** - электрлік энергияны тасымалдау үшін қолданылатын және бір түрде орналастырылған металл немесе кез-келген өткізгіш сым.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Электрөткізгіштік

**Электрөткізгіштік** — электр өрісі өзгермеген жағдайда заттың тұрақты электр тогын өткізу қабілеті. 

Оның өлшемінің бірлігі: См (сименс) электр өткізгіштік түрлері келесі: электрондық (металдар және жартылай өткізгіштер); иондық (электролиттер); аралас (электрон-иондық өткізгіштік). Электр өткізгіштік қасиетіне қарай заттар өткізгіштер, жартылай өткізгіштср және өткізбейтіндер (диэлектриктер) болып бөлінеді.
 

## Дереккөздер

Санат:Электрлік
Санат:Физикалық шамалар
Қаракеңгір

**Қарақеңгір**, *Кеңгір* – Сарысу өзенінің ірі саласының бірі, Ұлытаудың Жақсы Арғанаты сілемдерінен басталып, бағытын өзгертпей, солтүстіктен оңтүстікке қарай ағып өтеді. Биік және дара шоқылар арасымен өткенде аңғарлары таралып, каньон тәрізді тар шатқалды, терең арналы келеді. Өзеннің төменгі ағысында Жезқазған қаласы орналасқан. Қала маңында Кеңгір су қоймасы салынған.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 295 км. Су жиналатын алқабы 18,4 мың км2.

## Бастауы
Ұлытау ауданындағы Барақкөлдің шығысында 7 км жердегі бұлақтан басталып Сүргіті қыстауы тұсында Сарысу өзеніне оң жағынан құяды. Негізгі салалары: Сарыкеңгір, Жыланды, Жезді.

## Гидрологиясы
Арғанатының ені 0,3-0,5 км, тік жарлы, арнасы 1-30, кейбір жерлер 70-80 м. Жауын-шашын суынан толысады. Жылдық орташа су шығыны секундына 3,51 м3. Суы өнеркәсіп мұқтажыла, халық кажетіне, мал, егін суаруға пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Электрлік трактор

**Электрлік трактор** - өзінің электрлік энергия көзінің, немесе кабель бөтен жат көзінің көмегімен жұмыс істейтін трактор.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Элемент

**Элемент** — тұтас денеден бөлінетін бөлік.

## Элемент түрлері
**Гальваникалық элемент* - токтың химиялық көзі.
**Гидропневматикалық элемент* - автомобиль аспасының серіппелі элементі, мұнда серіппелі қасиеті сығылған газбен камтамасыз етіледі, бұл газдың
қысымы су аккумулятор немесе сораппен әсер ететін су қысымы есебінен, резеңке диафрагма арқылы ауысып отырады.
**Оптикалық жарық шам элементі* - шағылыстыру мен шашыратудан тұратын жарық шоғырын қалыптастыру жүйесі. 
**Пневматикалық элемент* - сығылған ауамен қамтамасыз етілетін, серіппелі элемент.
**Резеңкелі-металды элемент* - айналмалы бөлшекті қосу үшін арналған, резеңкеленген металл төлкесі.
**Отын элементі* - отынның тотығу реакциясының энергиясын, электрлік энергияға айналдыратын гальваникалық элемент.
**Сүзгіш элемент* - бөгде бөлшектерден отын немесе майды, ауаны тазарту үшін пайдаланылатын, сүзгінің ауыстырмалы бөлігі.

## Дереккөздер

Санат:Транспорт

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қаражар ұрысы

**Қаражар ұрысы**, 1916 ж. Жезқазған-Ұлытау өңіріндегі жергілікті халықғың патшалық тәртіпке қарсы көтерілісі. Көтерілісті басу үшін 1916 ж. 14 тамыз күні Атбасардан сапында 400-дей әскері бар полковник Иванов Ұлытауға қарай шықғы. Әскер Терісаққанды бойлай жүріп сегіз күннен кейін Қоскөлге, одан әрі Қарсақбайға жетті. 12 қыркүйекте Қарсақбайдан шығыска таман 60 км жерде жазалаушы әскер барлаушылары мен сарбаздар арасында алғашқы қақтығыс болды. Қазақтар 2 адамынан айырылды. Жазалаушы өскердің негізгі күші Жезқазғанға келіп, 6-7 күн тынығуға тоқтады. Қазақ сарбаздары ауылдарын Сарысу, Баятсай, Бетпақдала, Қызылжыңғыл жаққа суыт кешіріп жіберіп, жауды Қаражарда күгіп алмаққа бекінді. Қаражарды тандап алынуында оның стратегиялық маңыздынығы жапы. Осы ұрысқа қатысқан Жандәулет Ахметов *«Қаражарды тандап алуымыздың өзінде мән бар еді. Бүйраттау екі өзенінің қосылған жері, қаулап ескен ну орман, калың камыс, біздің тұтқиылдан айқасқа араласуымызға қолайлы еді»* деп есіне алады. Осы шайқаска 1500-дей қазақ сарбаздары әзірленді. Көтерілісшілердің жоспарынан хабардар болған Иванов әскерімен 19 қыркүйекте Қаражарды бетке алды. 23 қыркүйек күні таң ата екі қол Қаражарда кездесті. Иванов 20 қазақты пулеметпен ортаға калдырып, қалған өскерін екіге бөліп, қазақтарды қос қапталдан қоршауға алмаққа бекінді. Ұрыс бірнеше сағатқа созылды. Әскер саны аз болғанымен қаруы мықты өскердің кардай боратқан оғына төзбей сарбаздар шегініп кетті. Сарысуды бойлай он шақырымдай сарбаздардың ізіне түскенімен ешкімді таба алмай жазалаушылар кейін қайтты. Омбы Әскери округінің штаб бастығы А. Таубе Бас пттаб бастығы П. Аверьенковка 4.10.1916 ж. жөнелткен жеделхатында Қаражар ұрысы туралы айта келіп қазақтар жағынан: 
:*«80 адам өліп, 49-ының денесі ұрыс алаңында калған, олар 30 шақғы ауыр жаралынарын өздерімен бірге алып кетті. 14 атөлген, 17-сі қолға түскен. Ал патша әскері жағынан 1 қазақ басынан жараланған, 1-і із-түссіз жоғалып кеткен, 2 ат жараланды»*, — дейді. 
Осы ұрысқа катысқан сарбаздар Ш. Далабаев, Ж. Үстабаев, Ж. Ахметовтер естеліктерінде 17 сарбаз ғана ажал құшты деп жазады. Қаражардан оңтүстік-батысқа таман Жариін деп аталатын жерге осы ұрыста қаза тапқан сарбаздар жерленіп, халық ол жерді «Шейіт» атап кеткен. Қаражар ұрысы Жезқазған мұражайындағы диорамада бейнеленген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Эргограф

**Эргограф** - бұлшық ет жұмысын өлшеуге арнапған аспап.

2) орындалған қимыл-қозғалысты сызба түрінде белгілейтін және өлшейтін аспап.

## Дереккөздер


Санат:Транспорт
Қаракөл (Қарқаралы ауданы)

**Қаракөл** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Қаракөл ауылдық округі орталығы. 

## Тарихы
1976 жылы Егіндібұлақ мамандандырылған шаруашылық бірлестігі құрылды. 1986 жылдан Қарақөл ауылдық кеңесі орталығы қызмет істейді. 14 шаруа қожалығы бар (2006).

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарқаралы қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 62 км-дей жерде. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, пошта байланыс торабы бар. Ауыл Қарағанды–Қарқаралы–Егіндібұлақ автомобиль жолымен байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері
Қаракөлболды

**Қаракөлболды**, *Қарақұлболды* – Ханқашты тауының солтүстігіндегі тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының батысында, Нұра өзенінің қайнар көзінің солтүстік -шығысында 10 км жерде. Солтүстік -шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-ге созылып жатыр, ені 2,5 км, ең биік жері 1,1 мың м.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір және пермь граниттерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Қызыл қоңыр топырағында боз, сұлыбас, селеу өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Үңгіртас үңгірі

**Үңгіртас**, *Қарқаралы үңгірі* – Қарқаралы тауларының солтүстік-шығысындағы гранит жартастағы табиғи қуыс.  

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының орталығы Қарқаралы қаласынан солтүстікке қарай 2 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
Үңгірдің биіктігі 4-5 м, ені 15-20 м, ұзындығы 8-10 м шамасында. Күмбез астында ірі қойтастар бар. Үңгірден Қарқаралы қаласы мен оның төңірегіңдегі орманды жоталардың кең-байтақ бейнесі көрінеді. Үңгірдің жоғары жағы дыбысты бірнеше рет жаңғыртатын жақпартастардан құралған. Үңгіртас бүкілодактық жаяу сапар шегу маршруттарының тізіміне енгізілген экскурсиялық аймақ.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан үңгірлері
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Қарақасқа (Қарағанды облысы)

**Қарақасқа** — Қарағанды облысы Нұра ауданындағы Аршалы ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2009 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Нұра кентінен 296 км оңтүстік-батысқа, Қарағанды қаласынан 520 км батысқа қарай орналасқан.

## Тарихы
1950 жылы құрылған. Шаруашылық бағыты - қой және жылқы өсіру болды. Жерінің жалпы көлемі 388,8 мың га.

## Халқы
Тұрғыны:
0,3 мың адам (2005);
0,1 мың адам (2009).

## Инфрақұрылымы
Мектеп, мәдениет үйі, ФП, кітапхана және де басқа да мәдени орталықтар бар. Басқа елді мекендермен автомобиль жолдарымен қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданының таратылған елді мекендері
Қарақойтас (ауыл)

**Қарақойтас** — Абай облысы Жарма ауданы, Жарма кенттік әкімдігіне қарасты ауыл. 

## Географиялық орны
Ауыл орны аудан орталығы - Қалбатау ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 125 км-дей жерде.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы елді мекендері
Қарақұдық (Қарағанды облысы)

**Қарақұдық** — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ботақара кентінің оңтүстік-батысында - 55 км, Қарағанды қаласының оңтүстік-шығысында 30 км жерде, Соқыр өзенінің сол жақ жағалауында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1930 жылдары 5 артельден қосылып, Молотов ұжымшары болған. 1936 жылы Молотов ұжымшары Амангелді ұжымшары болып өзгертілген. Ұжымшарларды ірілендіру кезінде 1960 жылы Амангелді ұжымшары «Победа» кеңшарының бөлімшесі болып калды. 1977 жылы «Победа» кеңшарынан бөлініп, үш кеңшардың жері біріктіріліп, Кузнецкіден Аққұдық, Энгельстен Жалғызқұдық елді мекендері алынып, орталығы Қарақұдық болып, Көктал кеңшары құрылды және ауылдық кеңестің орталығы орналасты. 1991 жылы Көктал кеңшары «Көктал» акционерлік қоғамы болды. Шаруашылықтың негізгі бағығы - сүт өндіру, қосымша саласы — егін шаруашылығы және ет өндіру болды. Жерінің жалпы аумағы 51,5 мың га. Окруттің елді мекендері: Қарақұдық, Қымызқұдық, Аққұдық, Жалғызқұдық және Новостройка ауылдары. 58 шаруа қожалығы жұмыс істейді (2006).

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Ауылдық округ бойынша 1 мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, клуб, кітапхана, пошта және АТС қызметі бар.
Ауыл басқа елді мекендермен және облыс орталығымен Қарағанды - Тоғызқұдық - Ботақара авто жолымен байланысады. Қарағанды темір жол стансасы 45 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы елді мекендері
Жәкен Рүстемов

**Жәкен Үрістемов** (02.02.1908, Қарағанды облысы, Жаңаарқа ауданы - 21.06.1995).- кенші, тау-кен технигі, тау-кен ісі  шебері, Социалистік Еңбек Ері (1957). 

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1957 жылы Қарағанды кен техникумын бітірген.  
* 1929-1933 жылдары Қарағанды көмір бассейнінде жер қазушы, тас қалаушы.  
* 1933-1941 жылдары №18 шахтаның көмір құлатушысы, тұтандырушысы.  
* 1941-1972 жылдары тау-кен ісі  шебері, учаске бастығының көмекшісі, учаске бастығы. 

## Қоғамдық жұмысы
* 5-бесжылдықта көмір өнеркәсібін дамыту ісінде аса көрнекті табыстарға жетті.  
* Жастардың тәлімгері, еңбеккер кеншілер әулетінің басшысы.  
* 6-шы сайланған Қаз КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты және төралқа мүшесі.

## Марапаттары
* Ленин ордені 
* 2 мәрте Еңбек Қызыл Ту ордені
* "Құрмет белгісі" ордені
* Социалистік Еңбек Ері (1957)
* Қарағандының құрметті азаматы (1971)
* "Шахтер даңқы" белгісінің толық кавалері.

## Дереккөздер

 
Санат:2 ақпанда туғандар
Санат:Жаңаарқа ауданында туғандар
Санат:21 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Шахтер даңқы белгісінің иегерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының мүшелері
Санат:Қарағанды облыстық Кеңесінің депутаттары
Санат:Қарағанды қалалық Кеңесінің депутаттары
Санат:Қарағандының құрметті азаматтары
Санат:Қарағанды политехникалық колледжі түлектері
Санат:Қазақстан шахтерлері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 6-шақырылымының депутаттары
Үшқара тауы

**Үшқара** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік-шығысындағы тау. 

## Жер бедері
Солтүстіктен-оңтүстікке қарай 5 км-ге созылып жатыр, ені 3 км. Ең биік жері 497 м. 

## Геологиялық құрылымы
Кембрий жүйесі жыныстарынан және элювийлі-делювийлі шөгінділерден түзілген. 

## Өсімдігі
Таудың қызыл қоңыр топырағында көде, жусан, шілік өседі. Осы таудың қойнауында суырыпсалма ақын, композитор Мәди Бәпиұлы дүниеге келген. Кір жуып, кіндік кескен жеріне арнап ол «Үшқара» әнін шығарған.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қарамұрын

**Қарамұрын** — Қарағанды облысы Шет ауданы, Красная поляна ауылдық округі құрамындағы темір жол бекеті. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 74 км-дей жерде, Қарабас және Дария темір жол стансалары аралығында, Шерубайнұра өзенінің алабына орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1946 жылы қаланған. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Қарамырза (тау)

**Қарамырза** – Қарқаралы тауларының солтүстік-шығысындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының солтүстік батысында орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 12,5 км-ге созылып жатыр, ені 5 км-ге дейін жетеді. Ең биік жері 1,1 мың м. 

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. 

## Жер бедері
Беткейлері жайпақ, жекелеген аңғарлармен тілімделген. 

## Өсімдігі
Қызыл қоңыр топырағында боз, сұлыбас т. б. шөптер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Қараменде

**Қараменде**, *Қарамеңді* – Солтүстік Балқаш алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады.
 
## Бастауы
Бастауын Қимас тауының оңтүстігіндегі бұлақтардан алып, Ақтоғай ауылы тұсында Тоқырау өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 73 км, су жиналатын алабы 1,1 мың км2. Арнасы кең, ағыны баяу. Көктемде су деңгейі көтеріледі. Алабы — шабындық. Егін суаруға пайдаланылады. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Санат:Балқаш су алабы
Қадыржан Гейнятұлы Тейлянов

**Қадыржан Гейнятұлы Тейлянов** - 1955 жылы 14 наурызда Астрахан облысы Енотаев ауданының Волжское ауылында туған. Қазақ. Астрахан техникалық балық өнеркәсібі және шаруашылығы институтын бітірген (1977), инженер-экономист.
Қазақ және орыс тілдерін біледі.

*1972 жылдан - Астрахан техникалық балық өнеркәсібі және шаруашылығы институтының студенті. 
*1977 жылдан - Жезқазған облысы «Балқашбалықөнеркәсіп» өндірістік бірлестігінің экономисі. 
*1979 жылдан - Қазақстан ЛКЖО Жезқазған облысы Приозер аудандық комитетінің екінші, бірінші хатшысы. 
*1985 жылдан - Жезқазған облысы Қазақстан Компартиясы Приозер аудандық комитетінің бөлім меңгерушісі. 
*1987 жылдан - Қазақстан Компартиясы Жезқазған облыстық комитетінің ауыл шаруашылығы және тамақ өнеркәсібі бөлімінің нұсқаушысы. 
*1989 жылдан - Мәскеу Жоғары партия мектебініңтыңдаушысы. 
*1990 жылдан - Қазақстан Компартиясы Жезқазған облыстық комитетінің аграрлық саясат мәселелері жөніндегі комиссияның кеңес берушісі. 
*1991 жылдан - Жезқазған облысы Приозер аудандық Халық депутаттары кеңесі атқару комитеті төрағасының бірінші орынбасары. 
*1992 жылдан - Балқаш қалалық әкімшілігі басшысының орынбасары, бірінші орынбасары. 
*1996 жылдан - Қарағанды облысы Балқаш қаласы әкімінің бірінші орынбасары. 
*2003 жылдан - Балқаш  қаласы «Еламан» ЖШС бас директоры. 
*2007 жылдан - Балқаш  қаласы әкімінің м.а.
*2007 жылдың қыркүйегінен бері - Қарағанды облысы Балқаш  қаласының әкімі. «Ерен еңбегі үшін» (2009) медалімен, 2 мерейтойлық медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Үштарау

**Үштарау өзені** – Жәмші алабыңдағы өзен. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Қызылтас тау жүйесі беткейлерінен ағатын бұлақ суларының қосылуынан түзіледі, Нұртайөзек өзеніне оң жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 26 км. Жағасы аласа, арнасы ирелең. Сағасынан жоғарырақ табиғи бөгені бар. Көктемгі еріген қар және жер асты суымен толысады. Сәуірде тасиды, шілдеде төменгі деңгей орнайды, жаздың ыстық айларыңда жекеленген қара суларға бөлініп кетеді. Суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) өзендері
Қу қорықшасы

**Қу қорықшасы** – 1971 жылы құрылған зоологиялық қорықша.

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданындағы Егіндібұлақ ауылына жақын жерде орналасқан. 

## Жер бедері
Қаумалға Мемлекеттік орман қорының жері бөлінген. Ауданы 33,46 мың га, оның ішінде орманды алкабы – 16 150, жайылымы – 7154, шабындығы 1176, жыралы, тік жартасты, шашырзнды ұсақтасты жері – 10 250, су жиналған жері – 19, жырғылған жері – 37. Қаумал гранитті Қу тауының (теңіз деңгейінен 1366 м, айналадағы жазықтан 650 м биік) басым бөлігін алып жатыр. Оның негізгі қызметі жануарлар мен өсімдіктердің ғылыми-практикалық маңызы бар пайдалы түрлерін қорғау, ландшафтысының басым бөлігі Бала Түндік өзенінің бастауы мен Түндік өзенінің сол жақ салаларының аңғарымен тілімделген. 

## Флорасы мен фаунасы
Қаумал жерін негізінен селеулі-шөптесін және әредік тобылғы, ырғай, итмұрын бұталары, қарағайлы, кайың — көктерек орманы өскен, шалғынды таулы дала алып жатыр. Жартастардың көлеңкесінде сирек кездесетін биік тау өсімдіктері азиялық ботакөз, көп сабақты астрагал, шерменгүл (көк гүл), Овчинников шатыры, жартас ботакөзшесі, жоңғар қызылбояуы, табан тәрізді және тармақты өлең шөп, бозарған ожика өседі. Жануарлар дүниесі қазақтың таулы өлкесіне тән келеді. Андардың 35 түрі, құстың 70 түрі, бауырымен жорғалаушылардың 5 түрі (секіргіш кесіртке, қара шұбар жылан, дала сұржыланы, қалқантұмсык жылан, сарыбас жылан), амфибияның 2 түрі (жасыл құрбақа, сүйір тұмсық бақа) мекендейді. Аңдардан елік, қасқыр, түлкі, ақ қоян, борсық, ақтышқан, байбақ, дала күзені, дала шақылдағы, қызыл және сопақбас сұртышқан, құстардан – құр, шіл, үкі, құлақты жапалақ, үлкен шұбар тоқылдақ, сасық көкек, көк қарға, кезқұйрық, сарыторғайлар, барылдақторғай, қызылқұйрык және басқалары кездеседі. Қаумал жерін мекендейтін арқар, бүркіт, қара ләйлек Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қаумалдары
Санат:Қарағанды облысы географиясы