open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі

**Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігі** — Қазақстан үкіметі құрамына енетін, елдегі дене шынықтыру және спорт, ойын бизнесі, лотереялар және лотерея қызметі, туристік қызмет салаларына жауапты министрлік.

## Тарихы
Туризм және спорт министрлігі тұңғыш рет 2006 жылғы 27 наурызда құрылды. Оның ізашар мекемесі — Мәдениет, ақпарат және спорт министрлігі. 2012 жылғы 20 қаңтарда министрлік таратылды, оның ізбасар мекемесі Спорт және дене шынықтыру істері агенттігі болды.

2023 жылғы 1 қыркүйекте президент Тоқаевтың жарлығымен үкіметте бірнеше министрлік таратылды да, бес жаңа министрлік құрылды, солардың бірі қайта құрылған Туризм және спорт министрлігі болған. Келесі күні оның тұңғыш министрі, Ермек Маржықпаев тағайындалды.

## Міндеттері
Министрлік туралы ережеде мемлекеттік органның міндеттеріне дене шынықтыру және спорт, ойын бизнесі, лотерея және лотерея қызметі, туристік қызмет, туризм және туристік индустрия салаларында мемлекеттік саясатты қалыптастыру жатқызылған.

## Құрылымы
Министрліктің 3 комитеті бар. Олар:
* **[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Ойын бизнесін және лотереяны реттеу комитеті|Ойын бизнесін және лотереяны реттеу комитеті]]** ойын бизнесі және лотерея қызметі үшін жауапты;
* **[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті|Туризм индустриясы комитеті]]** Қазақстандағы туризм саласы үшін жауапты;
* **[[Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Спорт және дене шынықтыру істері комитеті|Спорт және дене шынықтыру істері комитеті]]** дене шынықтыру және спорт саласы үшін жауапты;

## Министрлер тізімі

## Қосымша ақпарат

## Дереккөздер

Т
Санат:Спорт министрліктері
Санат:Туризм министрліктері
Жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобы

**Жемқорлыққа қарсы мемлекеттер тобы** (**GRECO**; , ) — Еуропа Кеңесімен 1999 жылы құрылған халықаралық ұйым. Ұйымның негізгі мақсаты – мүше елдерге сыбайлас жемқорлықпен күресте көмек көрсету. GRECO мемлекеттік қызмет үшін сыбайлас жемқорлыққа қарсы стандарттарды (талаптарды) белгілейді және тәжірибелердің осы стандарттарға сәйкестігін бақылайды. Топ жемқорлыққа қарсы ұлттық саясаттағы кемшіліктерді анықтауға көмектеседі және қажетті заңнамалық, институционалдық немесе жедел шараларды ұсынады. GRECO жемқорлықты анықтау және алдын алу саласындағы үздік шешімдермен алмасу алаңын ұсынады.

Ұйым 50 мемлекеттен тұрады. GRECO мүшелігі тек Еуропамен шектелмейді, дегенмен топтың еуропалық емес мүшесі қазіргі уақытта АҚШ пен Қазақстан болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Жемқорлыққа қарсы ұйымдар
Санат:Еуропа кеңесі
Санат:Страсбургте орналасқан ұйымдар
Фанти

**Фанти ** (*мфантсе*, *фанте*) — Гананың оңтүстігіндегі (Гвинея шығанағы жағалауы) Ақан тобының халқы. Халқы 2,8 миллион адам. (елдегі ең үлкен 3-ші халық 2016, бағалау). Олар сондай-ақ Либерия, Кот-д’Ивуар, Сьерра-Леоне, Нигерия, АҚШ, Ұлыбритания және басқа да Батыс Еуропа елдерінде тұрады. Жалпы саны 3 миллион адам.
Туыстас халықтар гомоа (гомуа) және агона.

## Тілі
Тілі - Ақан тілдерінің шығыс топшасының тілі. Фанти тілі - Гананың ресми тілдерінің бірі.

## Діні
Политеизм дамыған, 15-20% шамасында христиандар (әр түрлі протестанттар, католиктер) бар.

## Тарихы
Отарлауға дейінгі кезеңде 18 ғасырдың басында олар Фанти Федерациясын құрды, оны брафо (халық сайлаған әскери басшы) басқарды. ), бірақ 18 ғасырдың ортасында Фанти Федерациясы Боро-Боро және Экумфиге (батыс және шығыс басшылардың одақтары) бөлінді. Фанти халқының тәуелсіздік үшін күресінің нәтижесінде 1868 жылы күшті мемлекет – Фантий конфедерациясы құрылды, оны президент, көсемдер кеңесі және атқарушы кеңес басқарды. Алайда, 1873 жылы оны өз гегемониясына қауіп ретінде қарастырған британдықтар қиратты.

## Кәсібі
Негізгі дәстүрлі кәсіптері егіншілік (ямс, маниок, банан, жүгері, күріш, пальма, қазіргі уақытта какао), теңіз және өзеннен балық аулау. Қолөнерден – қайық пен балық аулау құралдарын жасау, өру, қыш, ұсталық, тоқымашылық дамыған.

## Тұрмыс салты
Негізгі әлеуметтік институттар: көсемдіктер (омандар), 7 матрилиндік топтар (абусуа), патрилатералды топтар (эджабосом), әскери ұйым бөлімшелері (асафо) және үлкен отбасылар (фиефо). Некені келісімі вирилокальды, полигиния, әмеңгерлік және сатып алынған некеге жатады. Туысқандық есеп патрилинейлік.

Олар пальма жапырақтарынан немесе шиферден жасалған төбесі бар ағаштан және саздан жасалған төртбұрышты үйлерде тұрады.

Мерекелік киім ретінде дәстүрлі киім (акани кенте), ал күнделікті киім ретінде еуропалық костюм қолданылады.

Дәстүрлі тағамы - балық және көкөніс (ботқа, бұқтырылған тағамдар, ащы дәмдеуіштер мен тұздықтар қосылған пісірілген түйнектер).

## Дереккөздер

 
Санат:Гана халықтары
Санат:Либерия халықтары
Санат:Кот-д’Ивуар халықтары
Санат:Сьерра-Леоне халықтары
Санат:Нигерия халықтары
Гамбия азаматтарына қойылатын визалық талаптар

**Гамбия азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл басқа мемлекеттердің билігі Гамбия азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер.

## Визалық талаптар картасы
thumbnail|center| |800x800 нүкте

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Азиз Абдукахарович Абдухакимов

**Азиз Абдукаххорович Абдухакимов** (1974, Ташкент) — Өзбекстанның мемлекет қайраткері. Бұған дейін білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік сала кешенінің басшысы қызметін атқарған (2018-2021). 2022 жылдың 30 желтоқсанынан бастап Өзбекстан Республикасының Табиғи ресурстар министрі болып тағайындалды.

## Өмірбаяны
Азиз Абдукаххорович Абдухакимов 1974 жылы 17 маусымда Ташкентте дүниеге келген. Ташкент мемлекеттік экономика институтын бітірген. Білімі бойынша экономист. Жапонияның Хитоцибаши университетінде магистр дәрежесін алған.

### Еңбек жолы
Азиз Абдухакимов еңбек жолын 1993—1996 жылдары «Ипак йоли банкінде» әртүрлі лауазымдарда бастады. 1996—2004 жылдары Өзбекстан Республикасы Орталық банкінің бас маманы, «Берлинер Банк АГ» Ташкент қаласындағы өкілдігінің басшысы, «Өзсаноатқурилишбанк» бөлімшесінің меңгерушісі қызметтерін атқарған. 2004—2008 жылдары Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетінің қаржы, экономика, сыртқы экономикалық байланыстар бөлімінің меңгерушісі, Өзбекстан Республикасының 2008—2012 жылдары Мемлекеттік мүлікті басқару жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы болып жұмыс істеді. 2012—2014 жылдары Өзбекстан Республикасының Монополияға қарсы күрес жөніндегі мемлекеттік комитетінің төрағасы, 2014—2017 жылдары Өзбекстан Республикасының Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі, 2017—2018 жылдары Мемлекеттік орган төрағасы. Өзбекстан Республикасының Туризмді дамыту комитеті, 2018—2021 жылдары Өзбекстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары - білім беру, денсаулық сақтау және әлеуметтік сектор мәселелері кешенінің меңгерушісі, төрағасы 2020—2021 жылдары Өзбекстан Республикасының Туризмді дамыту жөніндегі мемлекеттік комитеті, 2021—2022 жылдары Өзбекстан Республикасының Премьер-министрі, министрдің орынбасары – Туризм және спорт министрі, Өзбекстан шахмат федерациясының президенті 2021—2022 жылдары, 2022 жылдан Өзбекстан Республикасы Премьер-министрінің орынбасары – Өзбекстан Республикасының Туризм және мәдени мұра министрі.

## Шетелге сапарлар, делегациялармен кездесулер
2015 жылғы 1 мамырда Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрі Азиз Абдухакимов пен АҚШ-тың Өзбекстандағы елшісі Памела Спартлен арасында кездесу өтті. Жиында халықты жұмыспен қамту және колледж түлектерін жұмысқа орналастыру мәселелері талқыланды.

2015 жылдың 22 шілдесінде Азиз Абдухакимов пен Жапонияның Өзбекстандағы Елшісі Фумихико Катоның кездесуі өтті. Кездесуде екіжақты қарым-қатынастардың болашақ перспективалары, сондай-ақ Жапонияда өзбекстандық тағылымдамадан өтушілерді оқыту бағдарламасын жүзеге асырудың техникалық аспектілері талқыланды.

## БАҚ пен байланыс
Азиз Абдухакимов – Өзбекстан үкіметінің БАҚ-пен байланысқан алғашқы министрлерінің бірі. Ақпаратқа сәйкес, Азиз Абдухакимов 2016 жылдың 19 мамырында БАҚ өкілдерімен онлайн баспасөз мәслихатын өткізді.

## Дереккөздер

Санат:Достық орденінің (Өзбекстан) иегерлері
Санат:Өзбекстан Республикасы Министрлер Кабинетінің мүшелері
Санат:Өзбекстан министрлері
Санат:Ташкентте туғандар
Фернандино

**Фернандино** (*фернандинос*, *фернанд*) — Экваторлық Гвинеяда тұратын халық (Биоко аралы). Халық саны 6 мың адам.

## Тілі
Олар креол тілінің негізінде қалыптасқан крио тілін, ағылшын тілінің бірқатар диалектілерін және француз тілі және португал тілі элементтерін пайдаланады.

## Діні
Фернандино – негізінен католиктер, протестанттар (евангелисттер, методистер) бар.

## Шығу тегі
Шығу тегі бойынша Фернандино - Биоко (Фернандо По) аралына көшіп келген және Ямайка, Пуэрто-Рико және Кубадан келген құлдардың ұрпақтарымен араласқан криол.

## Тұрмыс салты
Олар мәдениеті жағынан криолдарға ұқсас. Олар елдің басқару аппаратында маңызды рөл атқарады және халықтың ауқатты бөлігін құрайды.

## Дереккөздер

 
Санат:Экваторлық Гвинея халықтары
Алаяқтар мен ұрылар партиясы

[нобай|оңға|[Алексей Анатольевич Навальный|Алексей Навальныйдың «Алаяқтар мен ұрылар партиясына қарсы» байқауында жеңіске жеткен плакат]]
**«Алаяқтар мен ұрылар партиясы»** () — ресейлік «Біртұтас Ресей» саяси партиясына қатысты қолданылатын танымал лақап ат, интернет-мем.

## Тарихы
нобай|солға|Біртұтас Ресей кеңсе белгісі, 2011, Граффитимен "ҰРЫЛАР" деп жазылған.

### Шығу тарихы
РЛДП басшысы Владимир Жириновскийдің айтуынша, ол бұл тұжырымды 2009 жылы қолданған. 2010 жылдың 28 қыркүйегінде «Азаттық радиосы» радиосында Борис Немцов «Біртұтас Ресейді» жайлы «барлық халық бұл ұрылар мен жемқор шенеуніктердің партиясы екенін біледі» деді. Біраз уақыттан кейін осы лақаптың ең белгілі түрін LiveJournal-да танымал блогер Алексей Навальный алып, оны танымал интернет-мем де қылды. «Біртұтас Ресей» партиясына қарсы оппозиционерлер «алаяқтар мен ұрылар партиясы» деген тіркесті де қолданады.
нобай|Мәскеудегі үкіметке қарсы наразылықтар, 2011 жылғы 10 желтоқсан. Плакатта: "алаяқтар мен ұрылардың билігі жоғалсын!»

### Таралуы
«Алаяқтар мен ұрылар партиясы» деген сөз батыстық баспасөздерде де қолданыста. 2011 жылдың сәуірінде The New Yorker журналы Біртұтас Ресейді «the party of corruption, the party of crooks and thieves» («жемқорлық партиясы, алаяқтар мен ұрылар партиясы») деп сипаттаған. 2011 жылдың 1 қазанындағы редакциялық мақаласында The Economist те партияны «ұрылар мен алаяқтар партиясы» деп атағаны белгілі.

## Қоғамдық пікір
Адвокат Шота Горгадзе «Біртұтас Ресей»-дің белгісіз мүшелерінің атынан Навальныйды өзінің пікірі үшін сотқа беремін деп қорқытқаннан кейін Алексей Навальный өзінің LiveJournal блогында сауалнама жүргізіп, онда 40,000-ға жуық сайлаушының 96.6 пайызы «Біртұтас Ресей» партиясы «алаяқтар мен ұрылар партиясы» болғанымен келіскен, ал интернеттің ресейлік сегментінде «биліктегі партияға» қарсы кең науқан басталды. Осы науқан аясында Алексей Навальный алдағы сайлауда «Біртұтас Ресей»-ге қарсы дауыс беруге шақырған плакаттар байқауын өткізді.

## Партия реакциясы
2011 жылдың 17 тамызында Мәскеу Люблин сотының баспасөз қызметі Мемлекеттік Думаның бірінші вице-спикері Олег Морозовтың көлікті және арнайы сигналдарды мақсатсыз пайдаланғаны үшін Блогта жарияланған Навальный айыптауды жоққа шығаруды, сондай-ақ Олег Морозовтың "*алаяқтар мен ұрылар партиясының көрнекті өкілі*" деген сөздерін жоққа шығаруды талап етіп, сотқа шағым түсіргенін мәлімдеді. Сол күні Морозовтың өзі сотқа жүгінбегенін, бірақ оның болжауы бойынша Навальный дайындаған арандатушылықтың құрбаны болғанын мәлімдеді.

2011 жылдың 11 қазанында Мәскеудің Люблин соты  Владимир Свиридтің Алексей Навальныйға "Біртұтас Ресей — алаяқтар мен ұрылар партиясы" тіркесін қолданғаны үшін берген талабын қанағаттандырудан бас тартты.

## Дереккөздер

Санат:Ресей интернет-мемдері
Санат:Саяси интернет-мемдер
Санат:Біртұтас Ресей
Санат:Алексей Навальный
Қулыкөл ауылдық округі

* Қулыкөл ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Ақжар ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Қулыкөл ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданындағы әкімшілік бірлік.
Духцов сарайы

нобай|солға|
**Духцов сарайы-құлпы** (, *Дукс*) — Чехияның солтүстігіндегі Литвиновтан 8 км жерде Духцов қаласында орналасқан Вальдштейндер графтық отбасының бір тармағының ауылдық резиденциясы. 1958 жылдан мәдени ескерткіш ретінде, 2002 жылдан бастап ұлттық мәдени ескерткіш ретінде қорғауда.

Ол 13 ғасырда Грабишичтер феодалдарының бекіністері ретінде пайда болды. 16 ғасырда Лобковицтер қамал орнында Ренессанс сарайын салды, оны 17 ғасырдың ортасында Валленштейндер мұра етті. Прага маңында Трой қамалын салып үлгерген Жан Батист Матеи резиденцияны барокко стилінде қайта салуға шақырылды. Ол тек жаңа үй тұрғызып қана қойған жоқ, сонымен қатар қосалқы ғимараттарды, аурухана ғимаратын және кәдімгі саябақты жобалады. Матиаш Бернард Браун және Венцель Лоренц Райнер сияқты көрнекті шеберлер 18 ғасырда Вальдштейндер резиденциясын безендірумен айналысты.

Духцов қамалының танымалдығы, негізінен, авантюрист Джакомо Казанованың ескі жылдарын сол жерде кітапхана қызметкері ретінде өткізуімен байланысты. Дәл осы жерде оның атақты естеліктері жазылған. Құлм шайқасынан кейін император I Александр сарайда қалды. 19 ғасырда сарай да, саябақ та елеулі өзгерістерге ұшырады. 1921 жылы Вальдштейндер бұл мүлікті мемлекетке берді.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Emanuel Poche a kol. Umělecké památky Čech A-J. — Praha: Academia, 1977. — Vol. 1. — S. 78-80. — 643 S. — (Umělecké památky Čech).

Санат:Чехия тарихы
Хорст Штермер

**Хорст Людвиг Штормер** (1949 жылы 6 сәуірде дүниеге келген) — неміс физигі, Нобель сыйлығының лауреаты және Колумбия университетінің құрметті профессоры. Ол 1998 жылы Дэниел Цуи және Роберт Лафлинмен бірге физика бойынша Нобель сыйлығының иегері болды (бөлшек зарядталған қозулары бар кванттық сұйықтықтың жаңа түрін ашқаны үшін" (бөлшек кванттық Холл эффектісі).  Нобель комитеті келтірген эксперимент кезінде ол Цуи екеуі Bell зертханасында жұмыс істеген.

## Өмірбаяны
Штормер Майндағы Франкфурт қаласында дүниеге келген және жақын маңдағы Спрендлинген қаласында өскен. 1967 жылы Ной-Изенбургтегі Гетешуле мектебін бітіргеннен кейін ол Дармштадт университетінде сәулет инженері мамандығына оқуға түсті, бірақ кейінірек физиканы оқу үшін Франкфурттағы Гёте университетіне ауысты, бірақ физикаға тіркелу мерзімін өткізіп алғандықтан, ол математикадан бастады және кейінірек физикаға ауысты, Вернер Мартиенссеннің зертханасы дипломына ие болды. Мұнда оны Экхардт Хоениг басқарды және басқа болашақ Нобель сыйлығының лауреаты Герд Биннигпен бірге жұмыс істеді.

Штормер Францияға көшіп келіп, Гренобльде докторлық диссертациясын жүргізу үшін француз CNRS және неміс Макс Планк қатты денені зерттеу институты бірлесіп басқаратын жоғары магнит өрісі зертханасында жұмыс істеді. Штормердің академиялық кеңесшісі Ханс-Йоахим Квайсер болды және оған 1977 жылы Штутгарт университетінде жоғары магниттік өрістерге ұшыраған электронды тесік тамшыларын зерттеуге арналған диссертациясы үшін PhD дәрежесі берілді. Ол Гренобльде жұмыс істеп жүргенде әйелі Доминик Паршемен де танысқан. Олар бірнеше жылдан кейін ажырасып кетті.

PhD дәрежесін алғаннан кейін, Штормер АҚШ-қа көшіп, Bell Labs зертханасында жұмыс істеп, Нобель сыйлығына әкелетін зерттеулерді жүргізді. Bell Labs-те 20 жыл жұмыс істегеннен кейін ол Нью-Йорк қаласындағы Колумбия университетінде И. А. Раби физика және қолданбалы физика профессоры болды. Ол 2006 жылы Американдық философиялық қоғамға сайланды. 2011 жылы құрметті профессор ретінде зейнетке шықты.

Штормер — натурализацияланған АҚШ азаматы.

## Зерттеу мансабы
Мүмкін, оның Нобель сыйлығын алған жұмысы сияқты маңыздысы — оның жартылай өткізгіштерде өте жоғары қозғалғыштығы бар екі өлшемді электронды жүйелерді жасау әдісі — модуляциялық допингті ойлап табуы. Бұл фракциялық кванттық Холл эффектісін кейінірек бақылауға мүмкіндік берді, оны Штормер және Цуи 1981 жылы қазанда Фрэнсис Биттер жоғары магниттік өріс зертханасында Массачусетс технологиялық институтында жүргізілген экспериментте ашқан. Эксперименттік ашылғаннан кейін бір жыл ішінде Роберт Лафлин оның нәтижелерін түсіндіре алды. Штормер, Цуи және Лафлин бірлесіп 1998 жылы физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаттары атанды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Хорст Л. Штормер патенттері 
* Honeywell — Нобель интерактивті студиясы
* Хорст Людвиг Штормер, соның ішінде Нобель дәрісі, 8 желтоқсан 1998 *ж. Бөлшек кванттық холл эффектісі*

Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының шетелдік мүшелері
Санат:Физиктер
Санат:Германия физиктері
Фипа (халық)

**Фипа** (*вафипа*) — Танзанияның оңтүстік-батысындағы және Замбия мен Малавидің шекаралас аймақтарындағы банту халқы.
Халқы муанга, пимбе (бапимбве), рунга, ванда және т.б.туыстас халықтарды  қосқанда Танзанияда – 340 мың, Замбияда – 275 мың,  Малавиде 165 мың адам.

## Тілі
Тілі - кифипа тілі, банту тілдерінің шығыс тобына жатады.

## Діні
Фипаның көпшілігі дәстүрлі нанымдарды ұстанады, бірақ христиандар да бар.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі - қолмен атқарылатын егіншілік (тары, құмай, маниок, жержаңғақ, бұршақ, асқабақ, тәтті картоп, жүгері, банан). Негізгі қолөнері ағаш ою (маска, жиһаз, т.б.). Қазіргі заманғы Фипалар кофе және банан плантацияларында ауылшаруашылық қызметін атқарады.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі қоғамдық ұйым: көсемдік, аталық рулық топтар. Отбасы шағын, неке патрилокальды.

Елді мекендері шашыраңқы орналасқан. Тұрғын үйлері дөңгелек, балшықпен сыланған бұтақтардан жасалған, конустық төбесі бар.

Дәстүрлі тағамдары – бұқтырылған тағамдар, тары мен құмайдан жасалған ботқалар, ащы дәмдеуіштер қосылған бәліш, тамыр көкөністері (маниок, ямс, тәтті картоп) және банандарды қуырып, қайнатып жейді. Сыра пальмалар мен банандардың шырынынан жасалады. Өзен-көл аймақтарында  балықты тұтынады.

Фипалар қара және ақ жолақтардан тұратын мата киді, дәстүрлі киім (белдік) тек жұмыс кезінде қолданылады.

Олардың әртүрлі музыкалық аспаптары бар (ішекті, үрмелі, ксилофондар, барабандар).

## Дереккөздер

 
Санат:Танзания халықтары
Санат:Замбия халықтары
Санат:Малави халықтары
Қазақстан қонақ үйлері

## Қазақстанның бес жұлдызды қонақ үйлері
2023 жылы 25 бес жұлдызды қонақ үй болды.

## Қазақстанның төрт жұлдызды қонақ үйлері
2023 жылы Қазақстанда төрт жұлдызды 58 қонақ үйлер болды.

## Статистика

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қонақ үйлері
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Шақпақ ауылдық округі

* Шақпақ ауылдық округі — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Шақпақ ауылдық округі — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы әкімшілік бірлік.
Құмарық

* Құмарық — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл.
* Құмарық — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл.
* Құмарық — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы станция.
Фон (халық)

**Фон** (*фонгбе*) — эвелерге жақын халық. Олар Бениннің оңтүстік бөлігін және Нигерияның іргелес (оңтүстік-батыс) аймақтарын мекендейді. Саны - 3,5 миллионнан астам адам.

## Тілі
Олар нигер-кордофан отбасының ква тобының фон тілінде (фонгбе немесе аджагбе) сөйлейді.

## Діні
Фондар дәстүрлі наным-сенімдерді сақтайды (ата-бабалар культі, аспан, жер құдайларына табыну және т.б.), аз бөлігі христиандар (католиктер).

## Тарихы
Фон халқының тарихы туралы 17 ғасырда, әсіресе Батыс Африка жағалауындағы еуропалық саяхатшылар мен саудагерлер жазған көптеген құжаттар бар. Бұл естеліктерде Уида немесе Абомей туралы айтады. Ең көп тарағаны 1793 жылы «Дагомей тарихы» деп аталатын кітапта Фон халқының аңыздарын, тарихын және құл саудасы тәжірибесін жазған құл саудагері Арчибальд Далзеллдің нұсқалары бар.
19-шы ғасырда және 20-шы ғасырдың басында, француздардың қатысуымен Бенинде және оған жақын аймақтарда отарлау кезеңі басталғасын, Фон халқына сілтеме жасайтын шығармалар пайда болды (мысалы, Эдуард Фоа, Н.Саваринов, Ле Херисс еңбектері және 1938 жылы жарық көрген М.Ж.Херсковицтің Фон халқы туралы антропологиялық зерттеулері).
Бұл деректер Дагомеядағы Фон халқының патшалығы 18 ғасырдың басында, әсіресе 1740-шы жылдары король Агаджаның тұсында кеңейіп, олардың ішкі астанасы Абомейден Атлант мұхитының жағалауына дейін жеткенін көрсетеді.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі қолмен атқарылатын егіншілік (маниок, ямс, жүгері) және майлы пальма жемістерін жинау кіреді. Дәстүрлі көркемдік қолөнерден - ағаш пен піл сүйегінен ою, кесте тігу, ою, қола құю дамыған.

## Тұрмыс салты
Дәстүрлі әлеуметтік ұйымның негізін көп отбасылық қауымдастықтар құрайды.
Жақындарын еске алуға арналған жерлеу және қайтыс болған рәсімдер маңызды оқиғалар болып табылады, оның ішінде жоқтау түрі ретінде барабан соғу және би билеу және марқұмның рухы ретінде өмірінің басталуын тойлау бірнеше күнге созылуы мүмкін.

Тұрғын үйлері - төбесі бар, төртбұрышты саман үйлерден тұрады, тұрғын үйлердің жанында астық қоймалары, мал қоралары және басқа да шаруашылық құрылыстары бар.

Халық ауыз әдебиеті (ертегілер, мақал-мәтелдер, тарихи аңыздар), оның ішінде музыка өнері дамыды.

## Дереккөздер

 
Санат:Бенин халықтары
Санат:Нигерия халықтары
Құмарық (Меркі ауданы)

**Құмарық** (2018 жылға дейін — *№2 бөлімше*) — Жамбыл облысы Меркі ауданы, Аспара ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Меркі ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 32 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы елді мекендері
Лас-Пальмас (футбол клубы)

«**Лас-Пальмас**» ( ) — Лас-Пальмас де Гран Канария қаласындағы испаниялық кәсіби футбол клубы. 1949 жылы құрылған.

## Тарихы
1949 жылы 22 тамызда жергілікті бес команданың бірігуі нәтижесінде құрылған (олардың эмблемалары қазіргі Лас-Пальмас эмблемасында бейнеленген). 1951 жылы бірінші рет Примера лигасына жолдама алды, бірақ бір жылдан кейін қайтадан Сегундаға түсіп қалды. 1954 жылы жоғарғы лигаға оралды, бірақ алты жылдан кейін ол қайтадан Сегундаға түсіп, Ла Лигада соңғы орынға ие болды және чемпионат көшбасшысы Барселонадан екі рет 0:8 есебімен жеңіліп қалды. 1968/69 маусымында клуб ел чемпионатының күміс жүлдегері, ал 1967/68 жылғы маусымда Испания чемпионатының қола жүлдегері атанды. 

Сондай-ақ, Лас-Пальмас 4 рет Сегунда чемпионы атанды: 1953/54, 1963/64, 1984/85 және 1999/00. 1977/78 маусымында клуб Испания кубогының финалына шықты. 1969/70 жылғы жəрмеңкелер кубогында бірінші раундта ұтылды. 1972/73 жылғы УЕФА кубогының үшінші кезеңіне және 1977/78 жылғы УЕФА кубогының екінші кезеңіне жетті. 2004-2006 жылдар аралығында Сегунда В-да ойнады. 2014/2015 маусымының соңында ол Примераға қайта оралды. Жалпы Ла лИгада 31 маусым өткізді. 2017/2018 жылғы маусымда 19-орын алып, қайтадан Сегундаға оралды.

## Жетістіктері

### Ұлттық
* **[[Футболдан Испания чемпионаты|Испания чемпионаты]]**
** **Вице-чемпион:** 1968/69
** **Үшінші орын:** 1967/68
* **[[Футболдан Испания Кубогы|Испания кубогы]]**
** **Финалист:** 1977/78
* **Екінші дивизион**
** **Жеңімпаз (4):** 1953/54, 1963/64, 1984/85, 1999/00
## Дереккөздер

Санат:Испания футбол клубтары
Фур (халық)

**Фор** (*фурави*, *конджара*, *каджаксе*, *фора*) — Суданның оңтүстік-батысындағы халық (Орталық Дарфур провинциясы). Халқы 1,1 миллион адам. (2016 ж., бағалау). 30-дан 100 мыңға дейін адам Чадтың шығысында, 5 мыңға жуық адам Мысырда, 3 мың адам Орталық Африка Республикасында тұрады. Олар кунгар, тунджар, дажу топтарына бөлінеді.

## Тілі
Тілі – конджара тілі, Шығыс және Орталық Судан тілдеріне жатады.

## Діні
Діні бойынша – сүнниттік мұсылмандар.

## Тарихы
Фур 16 ғасырда құрылған Дарфур сұлтандығының этникалық негізін құрады (1874 жылы Египет, 1916 жылы Ұлыбритания жаулап алды). Фурға судандық арабтар қатты әсер етті.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері – қолмен атқарылатын егіншілік (тары, күріш, бидай, дурра, бау-бақша дақылдары, мақта) және мал шаруашылығы (ірі қара және ұсақ мал, түйе). Бұрын металл өңдеу дамыған. Көркемдік қолөнерден – ұсталық, керамика, тері өңдеу, зергерлік бұйымдар жасау, сүйек ою, төсеніш тоқу дамыған.

## Тұрмыс салты
Матрилиндік рулық ұйымның қалдықтары сақталған.

Ықшам елді мекендер басым. Тұрғын үйлері төртбұрышты, қыш кірпіштен қаланған, төбесі жалпақ топырақмпен жабылған. Шаруашылық ғимараттары мен көкөніс бақшалары бар үйлер ағаш қоршаулармен қоршалған.

Ерлерге арналған дәстүрлі киімі кең және ұзын жеңіл жейделер мен шалбарлар, әйелдер үшін - түрлі-түсті немесе қою түсті көйлектер, беті шәлімен жабылған.

Дәстүрлі тағамы - бидайдан жасалған тағамдар, бұрыш пен пияз қосылған күріш, көкөністер мен сүт өнімдері жиі кездеседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Судан халықтары
Санат:Чад халықтары
Санат:Мысыр халықтары
Санат:Орталық Африка Республикасы халықтары
Роберт Лафлин

**Роберт Беттс Лафлин** (; 1 қараша 1950, Висейлия) — Стэнфорд университетінің физика және қолданбалы физика профессоры, 1998 жылғы Хорст Стоермер және Даниэль Цуймен бірге «бөлшек электр заряды бар қозудағы кванттық сұйықтықтың жаңа түрін ашқаны үшін» физика бойынша Нобель сыйлығының лауреаты.

АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшесі (1994)  .

## Өмірбаяны
Роберт Лафлин Беркли университетінде (Калифорния) физика бойынша бакалавр дәрежесін және MIT-де физика ғылымының докторы дәрежесін алды. 2004 және 2006 жылдар аралығында Теджондағы (Оңтүстік Корея) Корея ғылым және технологиялар институтының (KAIST) президенті қызметін атқарды.

## Еңбектері
Лафлин 2005 жылы «Басқа ғалам: физиканы қарама-қарсы жақтан қайта құру» кітабын жариялады. Кітапта автор ғылымдағы редукционизмді пайда болумен алмастыруға шақырады, сонымен қатар физиканың қазіргі мәселелеріне түсініктеме береді.

## Марапаттау және тану
* 1984 — Эрнест Лоуренс сыйлығы
* 1986 — Оливер Бакли сыйлығы
* 1998 — Физика бойынша Нобель сыйлығы
* 1998 — Бенджамин Франклин медалі
* 2007 —  

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Нобель комитетінің сайтынан ақпарат
* Өмірбаян
* Лафлиннің қазіргі физикаға шабуылы

Санат:АҚШ Ұлттық ғылым академиясының мүшелері мен корреспондент мүшелері
Санат:Нобель сыйлығының иегерлері (АҚШ)
Санат:АҚШ физиктері
Санат:Физикадан Нобель сыйлығының иегерлері
Санат:Массачусетс технологиялық институты түлектері
Санат:Стэнфорд университеті оқытушылары
Санат:Физиктер
Тасылымды құрылыс

thumb|right|200px|Құрастырмалы бетон панельдермен салынып жатқан үй.
**Тасылымды құрылыс** (OSC, ) — құрылыс элементтерін соңғы орнатылған орнынан басқа жерде өндіруді, жоспарлауды, жобалауды, дайындауды және құрастыруды білдіреді, ал бұл тұрақты құрылымды тез құрастыруға және тиімді құрылыс жасауға пайдалы болады.

Классикалық тұрғыдан айтқанда, Қазақ киіз үйі осы тасылымды құрылыс түрінің жиналмалы және мәдени-эстетикалық түріне жатады деуге болады.

Ол әдетте **[[нақмайданды құрылыс]]**қа () салыстырмалы айтылады. 

Тасылымды құрылыстың негізгі элементтері құрылыс алаңынан тысқары жерде дайындалады, сосын алаңға тасымалдап әкелінеді, немесе құрылыс алаңына әкеліп құрастырылады, сосын соңғы тұрақты орнын табады. Тасылымды құрылыс күнібұрын кешенді жоспарлау мен даярлану және жеткізу тізбегін оңтайландыру (supply chain optimization) стратегиясымен ерекшеленеді. Тасылымды жасау (Offsite manufacturing, OSM), сыртқылықты өндіру (offsite production, OSP) және сыртқылықты құрастыру (offsite fabrication, OSF) қатарлыларды қолдану зауыт жұмысын оңтайландырады.

## Құрылыс конфигурациялары
thumb|right|200px|Құрастырмалы Airbus қанат жинағын тасымалдау
Тасылымды құрылыс (нақпайданды құрылыс секілді) әртүрлі мақсаттарда, соның ішінде тұрғын үй, оқыту, денсаулық сақтау және коммерциялық мақсатта қолданылады. Ғимараттарды құраушы элементтер бірнеше моделді блоктан бастап бірнеше жүз блокке дейін жетуі мүмкін. Олар архитектуралық конфигурацияларда орналасуы мүмкін және биіктігі көп қабатты болуы мүмкін.

## Ұқсастықтар
Тасылымды құрылыс әдетте модулды құрылысқа (modular construction) өте ұқсайды, бірақ ол бастысы тұрақты орналасатын құрылысқа арналған; ал, модулды құрылыс тұрақты да, ауыстырылымды да болуы мүмкін. Тасылымды құрылыс әдетте құрылыс технологиясының заманауи моделдерімен (MMC) үйлестіріліп қолданылады.

## Тағы қараңыз
*Нақмайданды құрылыс - onsite construction
*күнібұрынғы құрастырма - Prefabrication
*Модулды ғимарат - modular construction
*Модулды сынып - Modular classroom
*Модулды дизайн - Modular design
*Модулды үй - Modular home
*Ашық қайнар архитектурасы - Open source architecture
*Құрастырмалы үй - Prefabricated Home

= Сыртқы сілтемелер ==
* Моделді құрылыстың дизайндық инновациясы
* Перт/Австралиядағы кеңейтілген тасылымды құрылыс https://www.offsite.net.au/about#DIFFERENCE

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс
Санат:Құрылыстар
Санат:Құрылыс материалдары
Санат:Құрылыс инженериясы
Санат:Құрылыс методтары
Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі

Ауданы 10 км²-ден асатын Қазақстандағы ең ірі көлдердің тізімі. Барлығы 316 осындай көл бар.

* С - солтүстік.
* О - оңтүстік.
* Б - батыс.
* Ш - шығыс.

## Тағы қара
* Көлемі бойынша ең ірі көлдер тізімі
* Қазақстан көлдері
* Қазақстанның ең ұзын өзендерінің тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көлдері
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Санат:Елдер бойынша көлдер тізімдері
Микрофиламенттер

нобай|230px|Флуоресцентік затпен боялған актин микрофиламенттері
**Микрофиламенттер** — эукариоттардың барлық жасушаларында, цитоплазмасында кездесетін жіптерге ұқсас ақуызды құрылымдар. Олардың диаметрі 6—8 нм құрайды.

Микрофиламенттер жасуша қаңқасының құрамдас бөлігі болып келеді. Әдетте олар актиннен тұрады, сондай-ақ миозин, тропомиозин, актинин, винкулин сияқты ақуыздардан да құралады.

Актин негізімен жасушадағы жиырылу аппараты қызметін атқарады. Актин жіпшелері сонымен қатар эндоцитоз бен экзоцитозды, цитокинезді, амебоидтық қозғалысты жүзеге асыруға қатысады. Басқа мембраналық ақуыздар осы жіпшелерді тірек ретінде пайдаланады. Сондай-ақ микрофиламенттер ішектегі ұсақбүрлерді қалыптастырады.

## Сілтемелер

* Microfilaments at the U.S. National Library of Medicine

Санат:Цитология
Санат:Органеллалар
Қазақстанның ең ұзын өзендерінің тізімі

Қазақстанның ең ірі өзендерінің тізімі ұзындығы 100 км-ден асады. Барлығы 271 өзен. 

## Тағы қараңыз

* Қазақстанның өзендері
* Қазақстанның ең ірі көлдерінің тізімі
* Ұзындығы бойынша өзендер тізімі

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан өзендері
Санат:Қазақстан бойынша тізімдер
Көненің көзі

**Көненің көзі**, **Ескінің көзі** – өткен өмірдің куәгері саналатын қарт адамдар мен ескі бұйымдарды білдіретін ортақ ұғым. 

## Айырықша заттар
Көненің көзі қатарында ертерек заманда қолданыста болған, өзінің пошымы, сымбаты, түр-түсі мен жасалу ерекшелігі өзгеден айырықша заттар жатады. Ата-бабадан сақталып жеткен көненің көзі деп саналатын жәдігер қатарына көбінесе киім-кешек, қару-жарақ, ер-тұрман, музыка аспаптары, ыдыс-аяқ, әшекейлік және басқа да түрлі бұйымдар жатады. Әсіресе, халқына беделді жандардың, сондай-ақ, батырлар мен ұзақ жасаған адамдардың тұтынған заттары айрықша қасиетті деп саналған. Дәстүрлі ортада мұндай заттарды «атаның көзі» немесе «апаның көзі» деп қастерлеп, төрге іліп қойған. Киесі атуы мүмкін деп басқаға тарту етуге немесе аяқасты етуге тыйым салынған.
Адам дүниеден озғаннан кейін аза ғұрыптарының қатарында "ақырет сандықты" ашу немесе "боқшасын ашу" деп аталатын жора кезінде әлгі бұйымдарды оның артындағы жақындары бөлісіп алады. Марқұмның көзі тірісінде тұтынған жеке бұйымдары, ерекше заттары қадірлі деп есептеледі. Оны "тәбәрік" деп те атайды.
Сонымен қатар, дәстүрлі қазақы ортада ата-баба жолының қағидалары, жол-жоралғыларды жете білетін, ертеректегі оқиғаларды, құбылыстарды және т.б. жайттарды көзімен көрген, бойына сіңірген жасы үлкен адамдарды да "көненің көзі" деп атайды. Сондықтан, жасы кішілер бұрынырақта қолданылған жол-жоралғы, емшілік, қызықты оқиғаларды және т.б. білмегендерін көненің көзі деп қарттардан сұрастырып отырған.

## Дереккөздер

## Әдебиет
* ҚР ҰМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Құйрық ботқа

thumb|right|250px|Құйрық ботқа. Суретші Е. Оспанұлы.
**Құйрық ботқа**, **Көтен ботқа** – адамның тіршілік циклы ғұрыптары қатарындағы жас сәбиге қатысты атқарылатын инициациялық ғұрып. 

## Ғұрып барысы
Ғұрып бала буыны бекіп отыра бастаған кезде жасалады. Оған арнап алдымен күріш немесе тарыдан ботқа пісіріледі. Суыған ботқаның үстіне ақ дәке немесе жұқа шүберек жауып, оған баланы отырғызады. Халықтың сенімінде құйрық ботқаға бала отырғызу оның сүйегі мен буыны тез қатаюына септігін тигізеді деп санайды.

## Көтенін басуы
Шамамен алты айдын кейін буыны бекіп жерге өздігігінен отыра бастаған кезін баланың «көтенін басуы» деп атайды. Жиналған жұрт дастарқаннан дәм татып, балаға ақ баталарын беріп, киіміне тана, моншақ, әшекей тағады. Мұнан кейін көтенін басқан сәби бір-екі айдың ішінде еңбектей бастайды. Сәбидің тез еңбектеп кетуі үшін бауырынан табақ алу рәсімі өткізіледі.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Қатран Д. Қазақтың дәстүрлi ас-тағам мәдениетi. Ғылыми редакторы және алғы сөздің авторы Нұрсан Әлімбай. Алматы: ҚМӨҒЗИ, 2002; 
* Әжіғали С., Байғабатова Н. Жетісу қазақтарының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. Қазақ халқының дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. 1-том. Біртұтастығы және ерекшелігі.  Алматы: Арыс, 2005. 176-202 бб.; 
* ҚР ҰМ материалдарынан; 
* ОМЭЭ материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Еңбектеу

thumb|right|200px|Сәбидің еңбектеуі. Суретін салған Б. Қақабаев.
**Еңбектеу** – нәрестенің өсіп, буыны беки бастаған кезде төрт тағандап өздігінен жүруі. 

## Сәттілік тілеу
Өздігінен жылжып еңбектей бастаған баланың қадамына сәттілік тілеу мақсатында еңбектеп тұрған баланың бауырынан бас-сирақ салынған табақты үш рет өткізіп бауыраяқ жосынын атқарады.
Әбден толық еңбектеп үйреніп, қаз тұрып, жағалай бастаған баланы анасы сүйемелдей тәй-тәй басқызып, буынының қатайып, аяғын тез басуына ықпал етеді.
Еңбектеу және еңбектеу үрдісінде атқарылатын сан алуан ғұрыптар мен ырым-тыйымдар сәбидің тіршілік циклындағы ең жауапты әлеуметтендіру кезеңдерінің бірі болып табылады.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Колбасенко И.С. Киргизская колыбель. Несколько слов об уходе за детьми у киргизов. ПКАГО. Киев, 1890. Т.3. Вып.6. С.101-105.; 
* ҚР ҰМ материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Ха (халық)

**Ха** (*баха*, *ваха*) — Танзанияның солтүстік-батысында, Танганьика көлімен шектесетін Кигома аймағында орналасқан банту этникалық тобы. 2001 жылы Ха халқының саны 1 миллионнан 1,5 миллионға дейін болды, бұл оларды этникалық жағынан Танзаниядағы негізгі этникалық топтардың біріне айналдырды.

## Тілі
Тілі - киха тілі.

## Діні
Дінге сенушілер негізінен протестанттар.

## Тарихы
Халар бұрын Бухта өмір сүргенін 19 ғасырда араб саяхатшылары мәлімдеген, ғасырдың аяғында бірнеше еуропалық зерттеушілер мен миссионерлер қысқа сапарлар жасады.
Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін бірнеше жыл бойы бұл аймақ неміс колониясының аз ғана қол астында болды. Бұрынғы Бельгиялық Конгодан (қазіргі Конго Демократиялық Республикасы) әскерлердің басып кіруінен кейін ағылшындар немістер орнатқан жанама басқару жүйесін күшейтті.
Дегенмен, Ха екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдықтарды жұмыс күшімен қамтамасыз ете алмады, ал британдықтар кейіннен салықтарды, айыппұлдарды және жалақыны қамтитын реттеу жүйесін енгізді. Тәуелсіздік алғаннан бері Танзания үкіметі тәуелсіз корольдіктер мен этникалық бөліністерге негізделген саяси ұйымның жұмысын тоқтатты.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (сорго, тары, жүгері, маниок, жержаңғақ, бұршақ, картоп, бидай) және мал шаруашылығы. Жерге меншік коммуналдық болып табылады, жайылымдық жерлер ортақ пайдаланылады.

## Тұрмыс салты
Ру-тайпалардың басында көсемдер тұрды. Дәстүрлі түрде олар экзогамдық патрилатеральды топтарға – рулар мен тектерге бөлінеді. Неке патрилокальды. Отбасы шағын, бұрын көп балалы отбасылар басым болған. Нормативтік моногамия христиандықты қабылдаған халық арасында пайда болды.

Елді мекендері – шаруа қожалығы, егістік алқаптар жер учаскесінің айналасында орналасқан. Дәстүрлі тұрғын үйлері - төбесі шөппен жабылған бамбуктан жасалған ара ұясы тәрізді үйшіктер, қазіргі халар көрші халықтардан алған тікбұрышты үйлерде тұрады.

Дәстүрлі киімдері - өсімдік талшықтары мен қабықтардан жасалған жамылғылар.

Дәстүрлі тағамдары - тары мен маниоктан жасалған ботқалар, көкөністерден дәмдеуіштері. Банандар сыра жасау үшін қолданылады.

Бай фольклоры (ертегілер, мақал-мәтелдер, нақыл сөздер) сақталған.

## Дереккөздер

 
Санат:Танзания халықтары
Нұра-Сарысу су шаруашылығы бассейні

[нобай|500x500 нүкте| [Қазақстан|Қазақстан Республикасының су бассейндері]]
Бассейннің аумағына Нұра және Сарысу өзендерінің бассейндері, Теңіз және Қарасор көлдері кіреді.

Нұра-Сарысу су бассейнінің аумағында 1 миллионға жуық халық тұрады.

Су қоры 4,59 км³ (Қазақстан бассейніндегі ең аз қамтамасыз етілген су ресурстарының бірі). Көрші аумақтардан су құбырлары жоқ. Бассейннің ішінде 1,7 км³ құрайды.

Бассейндік аумақ ылғалдылығы жеткіліксіз аймақтарға жатады. Алабынның өзендерінің ерекшелігі – жылдық ағыстың негізгі бөлігі (90%-ға дейін және одан жоғары) көктемгі су тасқынының қысқа кезеңінде болады. Жылдың қалған уақытында өзен ағындары айтарлықтай азаяды, ал көптеген өзендерде бұл кезеңде ағын мүлдем болмайды.

Нұра-Сарысу өзені бассейнінің аумағында 2000-ға жуық көл және 400-ден астам жасанды су қоймалары бар.

Облысты сумен қамтамасыз ету үшін Ертіс-Қарағанды каналы салынды, ол толық жүктелген кезде бассейннің су қорын 18%-ға ұлғайтуға қабілетті.
## Ірі көлдері

## Ең ұзын өзендер

## Дереккөздер

*

Санат:Қарағанды облысы географиясы
Санат:Қазақстанның су шаруашылығы бассейндері
Есіл су шаруашылығы бассейні

[нобай|500x500 нүкте| [Қазақстан|Қазақстан Республикасының су бассейндері]]
**Есіл су шаруашылығы бассейні** – республиканың солтүстігінде орналасқан Қазақстан Республикасының су шаруашылығы бассейні.

Бассейннің ауданы шамамен 245 мың км². Есіл су бассейнінде 1,9 миллион адам тұрады.

Су қоры 5,34 км³ (Қазақстандағы суы аз бассейндердің бірі). Көрші аумақтардан су құбырлары жоқ. Алабын шегінде 2,2 км³ құрайды.

Негізгі су артериясы Есіл өзені, оның салалары: Колутон, Жабай, Терісаққан, Аққанбұрлық және Иманбұрлық . Өзендер бастауын Көкшетау таулы қыраттары мен Ұлытау тауларынан алады.

Алабын өзендерінің ерекшелігі ағынның тек маусым бойынша ғана емес, жыл бойынша да біркелкі бөлінбеуі болып табылады. Әр жылдардағы су ағындары жүздеген рет өзгеруі мүмкін, бұл осы өзендердің ресурстарын экономикалық пайдалануды айтарлықтай қиындатады.
## Ірі көлдері

## Ең ұзын өзендер

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның су шаруашылығы бассейндері
Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні

[нобай|500x500 нүкте| [Қазақстан|Қазақстан Республикасының су бассейндері]]
**Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейні** Қазақстан Республикасының су шаруашылығы бассейні болып табылады.

Ауданы - 214 мың км².

Алабына Тобыл, Торғай, Ырғыз өзендерінің алаптары кіреді.

Тобыл-Торғай су шаруашылығы бассейнінің аумағында шамамен 1,05 миллион адам тұрады.

Су қоры 2,9 км³ (Қазақстандағы су ресурстарымен ең аз қамтамасыз етілген бассейн). Бассейннің өзінде 1,5 км³ су құралады.

Бассейндік аумақ ылғалдылығы жеткіліксіз аймақтарға жатады. Бассейннің беткі ағыны тек қана қар жамылғысының еруінен түзіледі.

Алабын өзендерінің беткі ағыны айтарлықтай ауытқуларға ұшырайды. Өзендердегі тұрақты ағынды қамтамасыз ету мақсатында су қоймалары жүйесі құрылды. Ең ірі су қоймалары: Верхнетоболь су қоймасы және Қаратомар су қоймасы.

Бассейнде 5 мыңнан астам көл бар. Көлдердің басым көпшілігінің ауданы 1 км²-ден аспайды және жазда құрғайды. Алабындағы ірі көлдер: Құсмұрын, Сарықопа, Ақсуат, Сарымойын.
## Ірі көлдері

## Ең ұзын өзендер

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның су шаруашылығы бассейндері
Аралық филаменттер

нобай|230px|Флуоресцентік затпен боялған виментин филаменттері
**Аралық филаменттер** — эукариоттардың жасуша қаңқасын құрайтын үш негізгі құрылымың бірі. Өлшемі микрофиламенттерден жуандау және микротүтікшелерден жіңішкелеу болғандықтан, атауы аралық филаменттер деп қойылған.

Диаметрі 10 нм болатын ақуыз жіптерінен тұрады. Құрылымы жағынан — димер, яғни екі есулі мономерден құралады.

Аралық филаменттер жасушаның цитоплазмасында орналасады (тек ламиндер ғана ядрода болады). Олар жасушалардың механикалық беріктігін нығайтады, сондай-ақ десмосомдар арқылы жасушалардың бір-бірімен тіркесуін қамтамасыз етеді.

## Түрлері
Аралық филаменттерді құрылысындағы ұқсастықтарына қарай 6 түрге бөлуге болады:
нобай|солға|280px|Мономер, димер және тетрамер
1-2) қышқылдық және негіздік кератиндер — эпителий ұлпасын және шаш, тырнақ, мүйіздерді қалыптастырады;
3) десмин, периферин, виментин, GFAP ақуыздары;
4) альфа-интернексин, нейрофиламенттер, синемин, синкойлин;
5) ламиндер;
6) филенсин, факинин.

## Таксондарда кездесуі
Аралық филаменттер жануарларда, оның ішінде омыртқалыларда, жұмсақденелілерде және кейбір басқа да таксондарда бар. Бірақ буынаяқтылар мен тікентерілілердің жасушаларынан мұндай филаменттер табылмады.
## Дереккөздер

Санат:Цитология
Санат:Ақуыздар
Жайық-Каспий су шаруашылығы бассейні

## Ірі көлдері

## Ең ұзын өзендері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның су шаруашылығы бассейндері
Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні

нобай|400x400 нүкте|Арал-Сырдария су шаруашылығы бассейні
нобай|400x400 нүкте|Байссейнде орналасқан су бұру, бөгеу, жинау объекттері
**Арал-Сырдария алабының су ресурстары** — Сырдария өзенінің алабы 39° 23'—46° солтүстік ендік пен 61°-78°—24° шығыс бойлық бойында орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 800 км-ге, батыстан шығысқа қарай 1600 км-ге созылып жатыр. Жалпы өзен жүйесінің ағысынан арнасы бойынша ең шеткі нүктесіне дейін — 3019 км. Өзен Орталық Азияның төрт мемлекетінің (Қазақстан, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан) аймағын басып өтеді. Оның алабында ұзындығы 10 км-ден асатын 497 тұрақты өзен бар. Бұлардың жиынтық ұзындығы — 14750 км. Өзеннің су жинау алабының ауданы — 462 мың км2. Антропогендік факторлардың сипатын анықтайтын алабының негізгі ерекшелігі — оның аумағының қалыптасу зонасы ағынды пайдалану немесе "таралу" зонасына бөлінуі.

## Ірі көлдері

## Ең ұзын өзендері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның су шаруашылығы бассейндері
Хадза

**Хадза** (*хадзапи*, *хатса*) — Танзанияның солтүстігін мекендеген байырғы халық. Хадзалар Африкадағы соңғы аңшы жинаушылардың бірі. Танзанияның орталығындағы Эяси көлінің жанында тұрады, олардың тек 1000-ға жуығы қалды.

## Тілі
Тілі - хадзане, хадзапи тілі, бушмендермен туыстас, сандаве тілімен бірге койсан тілдерінің тобына кіреді деп есептеледі. Алайда соңғы кезде Дж.Вудберннің хадзапи тілі койсандар отбасында бөлек орын алады деген болжамдары расталды.

## Діні
Олар дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Кәсібі
Хадза жігіттері жас кезінен бастап күнде таңертең аң аулайды. Олар жыландар мен гиеналардан басқа кез келген дерлік жануарды аулайды. Жыландар қауіпті және улы болып саналады ал гиеналар өлекселермен қоректенгендіктен, олар етін таза деп санамайды. Аңшылық қарулары – садақ пен жебе, темірден жебе ұштары, пышақтар, кейде балталар. Олар жабайы өсімдіктердің жемістерін, құстар мен тасбақа жұмыртқаларын жинайды, жаңбырлы маусымда 20 адамға дейін топтасып жүреді.
Аңшылар балды баобаб ағашының діңіне ұя салған аралардан алатын ең бағалы шикізат деп санайды.
Әйелдер ерлерге қарағанда әртүрлі жұмыстар атқарады, мысалы, отын жинау немесе өсімдік тамырын қазу.

## Тұрмыс салты
Отбасы шағын, неке патрилокалды. Жергілікті отбасылар тобын ең табысты аңшылар басқарады, бірнеше топ біріктірілген кезде көшбасшы сайланады.
«Хадза - біздің планетамыздағы аңшы-жинаушылардың соңғы популяцияларының бірі. Хадзаның тағы бір ерекшелігі - олар қазіргі қоғамда кең таралған аурулардан іс жүзінде зардап шекпейді. Олардың арасында қан қысымын, қант пен холестерин деңгейін бақылау керемет нәтижелер берді. 70-80 жасқа дейін оларда жүрек-қан тамырлары ауруларының белгілері байқалмады.

Тұрғын үйлері - бұтақтардан жасалған қаңқасы бар шөп лашық, жаңбырлы маусымда олар үңгірлерде тұрады.

Дәстүрлі киімдері - әйелдерге арналған былғары алжапқыш, ерлерге - жамылғы белдік және теріден жасалған алжапқыш. Тікенекті жерлерде жүргенде сандал киеді.

## Дереккөздер

 
Санат:Танзания халықтары
Әлихан Смайылов үкіметі

Қазақстандық саясаткер Әлихан Смайыловтың премьерлігі жылдарында Қазақстанның екі түрлі үкіметі болған:
* Бірінші Әлихан Смайылов үкіметі (11 қаңтар 2022 – 30 наурыз 2023)
* Екінші Әлихан Смайылов үкіметі (30 наурыз 2023 – 5 ақпан 2024)
Желсырнай

**Желсырнай** – үрмелі музыкалық аспап түрі. 

## Сипаты
Желсырнайдың жасалуы сырнайға ұқсас. Оған да емен, ырғай секілді ағаштар пайдаланылып, беті жұқартылған сүйек немесе күміспен қапталып, жұқа жарғақтан тіл тартылып, ернеулерінен саңлау шығарылып жасалынады. Түрлі оюлар жүргізіп, өрнектермен әшекейленеді. Дайын аспаптың дыбыс шығаратын ұяларына ағаштан, қағаздан, мыс немесе жезден желбезек орнатады. Сол арқылы үрлеудің әсерімен сыбызғы үніне жақын дыбыс шығады.
Аспаптың ұзындығы 10-15 см, ені 4-5 см. Желсырнаймен ән, терме, толғау және жыр орындауға болады.
Желсырнай құрылыптас аспап Орта Азия, Кавказ, Еділ бойы, Балтық теңізі жағалауындағы халықтар арасында кеңінен тараған.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Мұстафин Б. Желсырнай. ҚР ҰҒА Хабарлары. 1992. №1. 62-63-бб; 
* Жәкішева З.С. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009; 
* ҚР ҰМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақтың саз аспаптары
Арбат (Шымкент)

**Арбат** — Қазақстанның Шымкент қаласындағы Бейбітшілік даңғылында орналасқан жаяу жүргіншілер аймағы және демалыс орталығы. Ол 2018 жылдың маусым айында Астана күні қарсаңында ашылды. Аймақта орындықтар мен веложолдар орнатылып, 700-ге жуық шырша, каштан, ақ қайың, 1000 раушан гүлдері отырғызылды.

## Дереккөздер

Санат:Шымкент көшелері
Санат:Шымкент сәулеті
Комор аралдары азаматтарына қойылатын визалық талаптар

**Комор аралдары  азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл басқа мемлекеттердің билігі Комор аралдары азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер. 

## Визалық талаптар картасы
thumbnail|center| |800x800 нүкте

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Конго Демократиялық Республикасы азаматтарына қойылатын визалық талаптар

170px|thumbnail|Конго Демократиялық Республикасы азаматының төлқұжаты
**Конго Демократиялық Республикасы азаматтарына қойылатын визалық талаптар** — бұл басқа мемлекеттердің билігі Кения азаматтарына қоятын кіруге әкімшілік шектеулер.

## Визалық талаптар картасы

800px|center|thumb|

## Дереккөздер

Санат:Азаматтығына байланысты визалық талаптар
Хасонке

**Хасонке** — (*хассонка*, *касонка* - «хассо халқы»), Малидің оңтүстік-батысындағы және Бамако қаласындағы Манден тобының халқы. Халқы 200 мың адам. (2016, бағалау). 10 мың адам Сенегалда, 20 мың адам Гамбияның шығысында тұрады, 20 мыңға жуық Хасонке Францияға және Батыс Еуропаның басқа елдеріне қоныс аударды.

## Тілі
Хасонке/ксасонгаксанго тілінде, бамбара тіліне ұқсас мандин тілінде сөйлейді.

## Діні
Негізгі діні ұстанымы суннизм, бірақ табиғат культін ұстану да тән.

## Тарихы
Хасонке фульбе халқының кейбір топтарының отырықшы өмір салтына көшуі, сондай-ақ олардың 12 ғасырда мандинго және сонинке халықтарының басқа топтарымен араласуы нәтижесінде қалыптасты. Хасонке халқының қалыптасуында ерте саяси формация, Хассо «патшалығы» (XVIII-XIX ғғ.) маңызды рөл атқарды.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – тропиктік егіншілік (құрғақ күріш, фонио, жүгері, тары және т.б.). Фульбе малшыларымен дәстүрлі алмасу дамыды.

## Тұрмыс салты
Әлеуметтік ұйымның негізі - патритаралды, вирилокалды үлкен отбасы. Көп әйел алу жиі кездеседі. Әлеуметтік құрылым "джаму" туыстық жүйесімен байланысты жалпы эпигамиялық топтарды және аумақтық — коммуналдық және потестарлық (көсемдік, әскери ұйым) топтарды біріктіреді, жасырын одақтар бар. 

Тұрғын үйлер тік бұрышты және дөңгелек пішінді, саманнан жасалған.

Ерлер қысқа көйлек пен шалбар киеді, әйелдер жамбастарын шүберекпен орайды.

Негізгі тағамдары - көкөніс және ет соустары қосылған ұннан жасалған *кускус*.

## Дереккөздер

 
Санат:Мали халықтары
Санат:Гамбия халықтары
Санат:Сенегал халықтары
Брагадан Фруктуоз

**Фруктуоз (Фруктвоз)** ( қайтыс болды) — Брага епископы (656-665); әулие (еске алу күні — 16 сәуір).

## Өмірбаяны
Испаниядағы монастырь және епископтың аббаты Әулие Фруктуозо вестготтық әскери көсемнің отбасында дүниеге келген. Испанияның Паленсия епископы Конанцийден білім алған Әулие Фруктуоз өз иелігінде Комультум монастырының негізін қалады. Ол гермит болды, бірақ оған көптеген шәкірттер ағылды, сондықтан ол басқа монастырь табуға мәжбүр болды, ол тіпті бүкіл отбасыларды баспанамен қамтамасыз етті.

Әулие Фруктуоз Мысырға барып, сол жерде гермит болуды шешті, бірақ патша жарлығымен оған Испаниядан кетуге тыйым салынды. Әулие Фруктуоз Думиум епископы болды. 656 жылы Толедо кеңесіне қатысу кезінде Сент-Фрутуозо Брага епископы болып тағайындалды.

## Сілтемелер
* Св. Фруктуоз

Санат:Алфавит бойынша тұлғалар
Санат:Уикипедия:Ортаққорға сілтенген мақалалар
Санат:VII ғасырда туғандар