open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Блейзер

Блейзер (ағылш. – blazer) – әдетте шалбардың түсі мен матасына сәйкестендірілмей киілетін спорттық пиджактың бір түрі.
Блейзердің тарихы ХІХ ғасырдың бірінші жартысында Англияда бастау алады делінеді, алайда оның пайда болуы жайлы бірнеше дерек бар. Солардың ішіндегі ең танымалы 1800 жылдары өмір сүрген теңіз кемесінің капитаны Блейзермен байланысты. Дерек бойынша, 1837 жылы капитан Блейзер оның кемесіне Виктория ханымның өзі тексеріспен келеді деген хабар алады. Ұлы мәртебелі Виктория ханымға жағу үшін капитан Блейзер кеме тобына жаңа униформа жасатады: қысқа қою көк екі жағы бірдей қаусырмалы жакет. Жакеттің жез түймесінде корольдық әскери-теңіз флотының суреті бейнеленген болады. Виктория ханым топтың жаңа келбетіне тәнті болып, корольдық флотқа дәл сондай униформаға тапсырыс беруді талап етеді.

Дәстүрлі екілік костюмнің баламасы ретінде блейзер ерлер сәніне ХІХ ғасырдың басында енген. Күнделікті киіске өте ыңғайлы болғандықтан, блейзер сәнді гардеробтың ажырамас бөлігіне айналды. Габриэль Коко Шанель блейзерді түрлі топтамаларына қосып, танымал болуына зор ықпал етті.

Блейзердің дәстүрлі үлгісі – бұл қою көк бір жағына немесе екі жағына бірдей қаусырмалы жакеттің спорттық түрі. Ол әдетте 100% тоқыма матадан тігіледі және түймесі жезден жасалады. Алайда дизайнерлер бүгінде түрлі-түсті, матасы мен ұзындығы әртүрлі нұсқаларды ұсынуда.

Блейзер, спорттық жакет және пиджакты қалай айыруға болады?

Костюм пиджагы мен блейзерді айыру оңай. Пиджак өзімен бір түстес, текстурасы, өрнегі, матасы бірдей шалбармен әрдайым қосарланып жүреді. Пиджактың матасы қымбат әрі сапалы болуы тиіс: мысалы, жібек немесе тоқыма. Пиджак біртүсті немесе өрнектелген болуы мүмкін. Сонымен қатар, заманауи пиджактың артқы жағында бір немесе екі оймакілтек болады. Костюмдік пиджактың түймелері матаның түсімен сәйкес болуы тиіс.

Пиджакқа қарағанда блейзер әрдайым біртүсті болады. Блейзердің дәстүрлі түсі – қою көк, алайда қазір қара, қою қызыл, қою жасыл, қызыл, ақ түсті блейзерлер қолданыста жүр. Блейзердің түймелері алтын, жез немесе күміс түстен жасалады. Оған қоса блейзердің жапсырма қалтасы және бүйір оймакілтегі болуы мүмкін.

Ал блейзерді спорттық жакеттен айыру біршама қиын. Екі үлгінің шүбәсіз ұқсастығына қарамастан, спорттық жакеттің блейзерден кішігірім айырмашылықтары бар. Ең басты айырмашылық – спорттық жакет, әдетте, қалың текстуралы матадан тігіледі, мысалы, твид немесе қалың тоқыма мата, ал блейзердің матасы тегіс және жұқа болады. Сонымен қатар біртүсті блейзерге қарағанда спорттық жакет клетка немесе шотландка сынды өрнектелген маталардан тігіледі.
Сонымен қатар блейзер – жазғы гардеробтың бұйымы екенін есте сақтау қажет. Ол тегіс жеңіл тоқыма матадан тігіледі және дәстүрлі ашық, ақ шалбармен үйлеседі. Блейзерді күзде немесе қыста киіп, оған қоса, қалың матадан тігілген шалбармен үйлестіру – орынсыз.

Бүгінде әскери-теңіз тақырыбындағы қою көк түсті, жез түймелі, екі жағына бірдей қаусырмалы блейзер – тарихтан хабар беретін киім болып қалды. Сондықтан заманауи жас жігіттің үстінде мұндай киім ескіліктің нышаны сияқты көрінетін болады

**Дереккөздер.**
Сигма байланысы

thumb|right|250px|σ байланыс
thumb|right|150px| Сигма байланысы
**Сигма байланысы.** Атомдардың орбитальдарының бір – бірімен қаптасуы нәтижесінде түзілген молекулалық орбиталь немесе ковалентті химиялық байланыс сол атомдардың ядроларының арасын байланыстыратын белдеу
сызығының бойында жатса, онда осы сигма (σ) байланыс дейді.Сигма байланысы екі s – немесе екі р - , немесе екі d – орбитальдар және s– пен р -, d – мен s - , d – мен р – орбитальдар әрекеттескенде түзіледі.
***Пи – байланысы** π. Атомдардың электрон орбитальдарының бір – бірімен қаптасу арқылы түзілген молекулалық орбиталь сол атомдардың ядроларын байланыстыратын белдеу сызығына тік бұрыш жасай жатса онда оны пи (π)
байланысы дейді. 
***δ – байланыс** Бұл байланысты параллель жазықтарда жатқан екі d –орбитальдар өздерінің күлтелерімен түгел бір – бірімен қаптасу нәтижесінде түзіледі.

## Дереккөздер
Бонитозаурия

thumb|right|Бонитазаурия
**Бонитозаурия** — титанозавр тұқымдасына жататын динозавр. Ол осыдан 65 миллион жыл бұрын кейінгі Бор кезеңінде өмір сүрген. Динозаврды Баджо де ла Карпа Солтүстік-батыс Патагониядағы Рио Негро провинциясында орналасқан Неукен шоғырларынан тапқан. Осы елдің кішкентай құмды аймағынан бонитозаурияның жетілмеген сүйек қалдықтары қазылып алынды. Олардың ішінде өткір тістерден тұратын төменгі жақ сүйегі, омыртқалары, аяқ сүйектері болған. 
## Қызықты дерек
* Бонитозаурияның ұзындығы — 9 метр.
* Бонитозаурия қалдықтары 2004 жылы Оңтүстік Аргентинадан табылды. 
* Төменгі жақ сүйегінде өсімдіктерді шайнауға арналған өткір тістері болған. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 18 тонна
*Тұқымдас : Немегтозавр
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Паули принципі

**Паули принципі.** Күрделі атомдардың орбитальдарын электрондармен толтыру үшін орбитальдардың әрқайсысында бола алатын электрондар санын анықтап алу қажет. Ол үшін 4 квант санын өзара комбинациялайдың жолын білу керек.
*Швецария физигі В. Паули 1925 жылы элементтердің периодтық жүйедегі орнына қарап және спектрлерін анализдей отырып, квант сандарын электронның реалды күйін сипаттай алатындай етіп, комбинациялаудың жалпы принципін ұсынған. Паули бұл тыйым салу деп аталған принципі бойынша бір атомның ішінде барлық жағынан ұқсас екі электрон болуы мүмкін емес, яғни атомдағы 2 электронның 4 квант санының төртеуі де бірдей бола алмайды.
*Атомдағы әрбір электронның басқалардан гөрі ең кемінде бір квант саны өзгеше болуы керек. Паули принципін пайдалана отырып алғашқы екі квант қабатында бола алатын электрондардың санын табайық: n = 1, l = 0 десек, ондағы электрондардың тек спиндері ғана өзгеше болады:
*n l m s;1 – электрон: 1 0 0 +½; 2- электрон: 1 0 0 -½
Мұнда үшінші электрон болуы мүмкін емес, егер болған жағдайда онда Паули принципін бұзып, үшінші электрон алғашқы екеуінің біреуіне ұқсап кетер еді. n = 2 болғанда біріне бірі ұқсамайтын 8 электрон бола алады. Бір квант қабатындағы бірдей орбитальдарды электрондармен толтыру үшін Гунд ережесін білу керек. Гунд ережесі бойынша берілген қабатшадағы электрондардың спин сандарының қосындысы максималь болуы шарт. 

## Дереккөздер
Брахицератопс

thumb|Брахицератопс
**Брахицератопс** — цератопстар тұқымдасына жататын динозавр. Кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген жануардың қалдықтары АҚШ-тың Альберта штатынан табылған. Ол — моноклониус пен алып трицератопс динозаврларының тұқымдасы. Динозаврдың өте қысқа бүрмелі мойыны болған. Дене тітімі жағынан багацератопсқа ұқсайды. Айырмышылығы — мұрнындағы бұратылған ұзын бір мүйізі мен маңдайындағы екі мүйізі. Динозавр біздің дәуірімізден 75 миллион жыл бұрын багацератопстардан кейін өмір сүрген. Төрт аяғымен қозғалып, табынымен жүрген. 
## Қызықты дерек
* Брахицератопстың алғашқы қалдықтарын 1913 жылы Чарльз Уитни Гильморе деген палеонтолог тапқан.
* Брахицератопстың қалдықтары АҚШ-тың Альберта, Монтана штаттарынан және Канададан табылды.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 68 келі
*Тұқымдас : Цератопсид
*Отряд тармағы : Маргиноцефал 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Виктория (Ұлыбритания патшайымы)

**Патшайым Виктория** (, 24 мамыр 1819 жыл, Лондон – 22 қаңтар 1901 жыл, Уайт аралы) — Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығының жетінші ханшайымы, 1876 жылдан өмірінің соңына дейін Үндістан патшайымы болды. Ганновер әулетінен шыққан ол — герцог Эдуард Август пен герцогиня Викторияның қызы болды. Виктория Ұлыбритания монархтарының арасындағы билікте ұзақ уақыт отырған билеушілердің бірі, ол 63 жыл және жеті ай үстемдік етті.

Виктория билік құрған жылдар "Виктория ғасыры" деп аталды. "Виктория ғасырында" біріккен корольдікте өнеркәсіп, әлеуметтік-экономикалық салалар және технология едәуір қарыштап дамыды. 1830 жылы Парламент уақытша басқару туралы заң қабылдап, анасы Виктория Сакскен-Кобургты уақытша билік жүргізетін регент етіп тағайындады.

## Балалық шағы
1817 жылы ханзада регенттің (кейінірек Джордж IV) қызы Шарлотта ханшайым қайтыс болғанда, III Джорджтың 15 баласының ешбір заңды ұрпағы қалған жоқ. Сондықтан 1818 жылы оның үш ұлы, Кларенс, Кент және Кембридж герцогтары мұрагерлікті қамтамасыз ету үшін бірінен соң бірі жарыса үйленді. Бұл жарыстың жеңімпазы III Джорджтың төртінші ұлы — Кент герцогі Эдуард болды. Оның нәрестесіне Александрина Виктория деген есім берілді. Ол қайтыс болғаннан кейін және 1820 жылы IV Джордж таққа отырғаннан кейін Виктория таққа мұрагерлік қатарында үшінші атанды.

Виктория, өз сөзі бойынша, "өте қарапайым тәрбие көрген". Викторияның балалық шағы Кенсингтон сарайында өткен. Әкесі қайтыс болғандықтан, анасының ағасы Леопольд кішкентай Викторияға әке орнын басты. 

1836 жылы Викторияның нағашы ағасы Леопольд, Викторияны өзінің ағасының ұлы-Альберт Ханзадаға үйлендіргісі келді. Алайда, Уильям IV Викторияны ол әулетке жақындатқысы келмеді. Керісінше, оны Нидерланды Ханзадасы Александрға тұрмысқа бергісі келді. 

Викторияның жазбаларына сүйенсек, ол о бастан ақ Альбертті ұнатып қалады. Өз күнделігіне Альберттің бет әлпеті сүйкімді екенін жазады. Ал Александрды болса, тым қарапайым көрді. 

## Дереккөздер

Санат:Ұлыбритания монархтары
Санат:Британ монархиясы
Санат:Ганноверлер
Қос мекенділердің маңызы

**Қосмекенділердің маңызы** — басқа омыртқалыларға қарағанда, қосмекенділердің практикалық маңызы аз. Жалпы қарағанда қосмекенділер адамға пайдалы. Қос мекенділердің көпшілігі дерлік, ауыл және тоғай шаруашылықтарына зиянын тигізетін омыртқасыздарды: буынаяқтылармен, моллюскалармен қоректеніп, пайдасын тигізеді. Суда тіршілік ететіндері судағы қауіпті аурулар тарататын зиянкес насекомдардың личинкаларын жеп құртады. Мысалы, тритондар масалардың личинкаларын құртады. Құйрықсыздардың көпшілігі түнге қарай, насекомдармен қоректенетін құстар қонақтап отырғанда қорегін аулайды. Сондықтан бұлар пайдалы болып есептеледі. Ақмола облысында жүргізген бақылауында Красновидов шөптесін бақасының бір тәулікте орта есеппен 7 зиянды жәндікті (насекомдар, олардың личинкаларын, бауыр аяқты моллюскалар) жейтіні, ал 6 айдың ішінде 1200 зиянкесті жойып жіберетінін байқаған. 
Амфибилердің кейбір түрлері бағалы жыртқыштардың, әсіресе қара күзендердің, жанат тәрізді иттердің негізгі қорегі болып есептеледі. Бақалармен көптеген пайдалы құстар: үйректер мен тырналар т.б. қоректенеді. Үй құстардың (үйректерді) қоректендіру үшін итшабақтарды өсіру тәжірбиесі жүргізіліп отыр. Кейбір елдерде бақаның және ірі саламандралардың етін тамаққа пайдаланады. Сонымен қатар бақаны көптеген ғылми және оқу порцесінде пайдаланады.
Қос мекенділердің аздап та болса зияны бар. Мысалы, балық өсіретін көлдерде жасыл бақалар балықтардың жеміне ортақ болады, балық шабақтарын жеп зиянын тигізеді. Балық шабақтарының көп жиналған жерінен ұстап, асқазанын жарып көрген бақаның ішінен ұзындығы 10-12 миллиметр болатын 30—40 балық шабағы шыққан.
## Тағы қараңыз
Қосмекенділер
## Дереккөздер

«Омыртқалылар зоологиясы», С. П. Наумов, «МЕКТЕП» баспасы, Алматы 1970, бет 254.
Санат: Омыртқалылар
Орбитальдардың гибридтелу теориясы

**Орбитальдардың гибридтелу теориясы.** Көптеген элементтердің атомдары химиялық байланыстар түзуге өздерінің әр түрлі деңгейшелерінде жатқан электрондарын пайдаланады. Осыдан келіп бір элементтің әр түрлі пішінді
орбитальдары басқа элементтің орбитальдарымен әрекеттескенде түзілген химиялық байланыстар беріктігі неге бірдей болады деген сұрақ туады. Бұл сұраққа тек элементтер атомдарының **гибридтелу теориясы** жауап береді. 
*Бұл теория бойынша химиялық байланыс түзердің алдында атомның әр түрлі орбитальдарының пішіндері мен энергиялары бірдей, кеңістікте симметриялы түрде орналасқан жаңа гибридті орбитальдар болады. Жеке s – немесе р – орбитальдардың қатысуымен түзілген химиялық байланыстарға қарағанда гибридті орбитальдардың қатысуымен түзілген химиялық байланыстар мықтырақ болады. Өйткені гибридті орбитальдар басқа орбитальдарға қарағанда көбірек қаптасады.
*Екінші негізгі топша элементтерінің қозған күйлерінде бір s -, бір р –электрондары болады. Сондықтан бұл элементтердің бір s - , бір р –орбитальдарының гибридтелуінен пішіндері және энергиялары бірдей, бір –біріне 180° бұрыш жасай орналасқан екі гибридті орбитальдар тҥзіледі.
Үшінші негізгі топша элементтері атомдарының қозған кҥйлерінде бір s -,екі р – электрондары болады. Соған сәйкес олардың бір s – екі р –орбитальдарының гибридтелуінен кеңістікте бір – біріне 120° бұрыш жасай орналасқан үш sр2 – гибридті орбитальдар тҥзіледі.
Төртінші негізгі топша элементтерінің атомдарының қозған күйлерінде бір s – үш р – электрондары болады. Осы электрондардың бір s -, үш р –орбитальдарының гибридтелуінің нәтижесінде кеңістікте бір – біріне 109° бұрыш жасай орналасқан және тетраэдрдің төрт бұрышына қарай бағытталған sp3 – гибридті орбитальдар түзіледі. Осындай 4sp3 – гибридті орбитальдардың қатысуымен түзілген төрт ковалентті байланыстың орналасуы тетраэдр тәріздес болады. 

## Дереккөздер
Брахитрахелопан

thumb|Брахитрахелопан
300px|left|thumb|Брахитрахелопан
**Брахитрахелопан** — кейінгі Юра дәуірінде Аргентина жерінде өмір сүрген қысқа мойынды ерекше зауропод. Оның жалғыз қаңқасы Аргентинаның Чубуи провинциясына жататын Церро Кондор аймағынан солтүстік-шығысқа қарай 25 шақырым қашықтықта орналасқан тауан табылды. Қаңқа толық болмай шықты. Тек сегіз мойын, он екі беломыртқа, үш құйымшақ, мойнының артқы бөліктері, сол жақ жамбас сүйегінің бөлігі, жіліншік сүйек және жамбасының кемік басы табылған. 
## Қызықты дерек
* «Брахитрахелопан» атауы «қысқа мойынды малшы құдай» деген мағынаны білдіреді. 
* Брахитрахелопан мен стегозаврдың арасындағы жалғыз аырмашылық — арқасындағы тікенек тәрізді жондары. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : анықталмағын
*Тұқымдас : Дикрозаврид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Келісөк

Келісөк
Келісөк тары дақылының алғашқы піскен кезінде жасалатын сирек тамақ. Жаңа піскен тарыны бастырып қара тарысын алып кәдімгі сөк дайындау жолымен өткізеді. Дайын сөкті қайтадан келіге салып, қою сүт, сұйық қаймақ немесе піскен қаймақ, аздап бал құйып қайта түйе береді. Сөк пен қаймақ, сүт, бал араласып саз тәрізді қоюланып келі, келсапка жабысып қалады. Бұл келісөктің әбден піскен, жетіжен кезін білдіреді. Дайын асты келі түбінен қырып алады да, құрт тәріздес етіп алақанға сығып егіннің алғашқы дәмі ретінде сол жердегі үлкен, кішілерге бірдей етіп бөліп береді. Бұл тағамның дәмі таңдайыңнан кетпейді. Келісөктің өз мерзімі яғни жаңа ғана піскен жас тары дәнінен жасалады. Әбден пісіп жетілген тарыдан мұндай кенеуі мол келісөк шықпайды.
Бревицератопс

thumb|Бревицератопс
**Бревицератопс**. Бревицератопстың қалдықтарын С.М.Курзанов 1990 жылы Монғолияның Омногов аймағынан тапқан. Динозаврдың ерекше атауы өлшеміне байланысты қойылған. Ол ұзындығы-бар болғаны 2 метр, қазіргі кездегі құлан сияқты динозар болатын. Бревицератопстың мүйізі маңдайында, мойыны - қысқа, алдыңғы аяқтары артқы аяқтарынан ұзын. Протоцератопстың жақын туысы, тотықұс тұмсықты динозавр. 1975 жылы Марианска мен Осмольска атты палеонтологтар динозаврдың қалдықтарына сипаттама беріп, оны протоцератопс түріне тіркеген. 1990 жылы Курзанов оларды басқа түрге жатқызу керек екенін айты. 
## Қызықты дерек
* Пситтакзавр — кішкентай, ал центрозаврлар мен трицератопстар ірі цератопстарға жатады.
* Цератоптарды бассүйегіне қарап ажыратуға болады. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 45 келі
*Тұқымдас : Церапод
*Отряд тармағы : Цератопс 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Рахымжан Ғизатұлы Құлбаев

**Құлбаев Рахымжан Ғизатұлы** (1937 жылы 20 қаңтарында Алға қаласында туған) - тау-кен инжинері.

## Өмірбаяны
*1963 жылы Қ.Сәтбаев атындағы қазақ политехникалық институтын бітірген. 
*1963-1973 “Қазақалтын” тресіне қарасты “Бестөбе” руднигінде тау–кен инжинері, учаске бастығы, 1973-1991 жылдары “Қазақвзрывпром” бірлестігі Ақтөбе басқармасының бастығынан мемлекеттік трестің басқармасына дейінгі сатылардан өтеді. Осы жылдарда  оның басшылығымен әрі техникалық жағынан қамтамасыз етумен  Алға химия комбинатында, Дөң кен–байыту комбинатында, Шилісай хромит және Көктау полиметалл рудниктерінде, Жезқазған жіне Балқаш кен–металлугрия комбинаттарында, Гурьев мұнай өңдеу және Жаңаөзен газ өндіру зауыттарында, Қаратау мен Жаңатаста, Қазақстанның басқа да кәсіпорындарында ірі өндіріс объектілері іске қосылып, өнім бере бастады. 
*1994 жылы “Жарылыс” мемлекеттік акционерлік компаниясы құрылып, оның алғашқы президенті болып Рахымжан Құлбаев тағайындалды.

## Дереккөздер
Ақтөбе энциклопедиясы
Брахилофозавр

thumb|Брахилофозавр
**Брахилофозавр**. Кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген динозаврлардың ішіндегі ең ерекшесі — Брахилофозавр. Гадрозаврид тұқымдасына жататын динозавр 1953 жылы Канаданың астанасы Оттава қаласының аумағынан табылған. Қанқаны тапқан Чарльз Стрнберг атты ғалым. Брахилофозаврдың гадрозавридтерге негізгі қызмет атқаратын бірнеше тісі мен үйректікіндей шошайған тұмсығы ұқсайды. 
## Қызықты дерек
* Брахилофозаврлар Солтүстік Американың орманды жерлерін мекен еткен және табиғи өсімдіктермен қоректенген. 
* Басқа да гадрозаврлар сияқты брахилофозаврлардың қоректі ұртында ұстап тұратын жақ сүйектері болған.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 2,7 тонна
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Орнитопод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Сүйекті торсылдақтар

**Сүйекті торсылдақтар немесе карп тәрізділер** (Cypriniformes) — майшабақтар сияқты карп тәрізділерде қарапайым құрылысты сүйекті балықтар тобы болып есептеледі. Бірақ та бұлардың бас сүйектерінің сүйектенуі майшабақтардан гөрі жақсырақ дамыған. Жүзу торсылдағы ішекпен жалғасып жатады. Қанаттары әдетте жұмсақ болады. Ішкі құлақтың жарғақты иірімдері мен торсылдақтың алдыңғы бөлімін жалғастырып тұратын сүйектер системасы веберов аппараты болады. Бұлар көбіне тұщы суды мекендейді. Олардың өтініш түрлері өте сирек кездеседі. Тау суынан бастап, батпақты тоспа суларына дейінгі алуан түрлі су қоймаларында тіршілік етеді. Көпшілігі (плотва, язь, линь, карас, табан балық) мекенін ауыстырмайды. Кейбір түрлері (вобла, таран, кутум) көбею кезінде миграциялайды. Карп тәрізділер екі тұқымдасқа бөлінеді: карп (Cyprinidae), жайын (Siluridae).
## Карптер
Карптердің жақ сүйектерінде тістері болмайды, жұтқыншақ тістері деп аталатын тістері артқы желбезек доғаларына орналасқан. Ол тістерімен азықтық заттарды майдалайды. Бұлар біздің тұщы суларымызда көп мөлшерде, жиі кездесетін балықтар тобы. Оларға өзен мен көлдерді мекендейтін плотва (Rutilus rutilus), өткінші Қара теңіздік тарандар (R.r. haekeli), өзенді мекен дейтін қоқын балық (Leuciscus idus), өткінші Еділ-Каспий трандары (Abramis brama), сазан (Cuprinus carpio), табанбалық (Carassius carassius), қарабалықтар (Tinca tinca) және тағы басқа түрлері жатады.
Карп балықтарының етінің дәмі лосось балықтарының етінің дәмінен нашар болса да, көп мөлшерде болып кеңінен таралуы оларды кәсіптік маңызы бар балықтар қатарына жатқызады. 
## Жайын
Жайын (Siluridae) тұқымдасы — тісі жоқ, нағыз қабыршағы болмайтын жыртқыш балықтар. Бізде теңіз жағалауларын және Отанымыздың оңтүстік өзендерін мекендейтін екі түрі белгілі. Ең ірілерінің салмағы 250 — 300 кг болады.
## Тағы қараңыз
Балықтар
## Дереккөздер

«Омыртқалылар зоологиясы», С. П. Наумов, «МЕКТЕП» баспасы, Алматы 1970, бет 254.

Санат:Сүйекті балықтар
Кәрім хан Зенд

Ұлы **Кәрім хан Зенд** 1760-1779 жылдар аралығында, яғни өмірінің соңына дейін Иранның шахы болған. Зенд әулетінің негізін қалаушы. Ол ешқашан "шах" деген атақты пайдаланбағын және бұл патшалық дәрежені қабылдаудан бас тарқан. Кәрім хан Надир шах Афшардың генералдардың бірі болды. 1747 жылы Надир хан қайтыс болғаннан кейін Парсы елінде азаматтық соғыс орын алды. Кәрім хан, Абдолфат хан мен Әли Мардан хан үшеуі таққа үшінші Исмайылды отырғызып, мемлекетті өзара бөлісіп алу  туралы келісімге қол жеткізді.
Кәрім хан Әли Марданды өлтіріп,  бүкіл Иранды өз бақылауына алды.Кәрімнің тұсында Парсы елі 40 жылға соғыстың салдарынан болған бүліншіліктен қайта қалпына келтіріліп, бейбішілік пен қауіпсіздік, татулық пен гүлдену қайта жаңғырды. Британ империясымен арадағы қарым-қатынас қайта қалпына келтірілді. Ол Шираз қаласына мешіттер мен базарлар, моншалар және бақтар салдырып, бұл қаланы Иранның астанасы етті. Сондықтан да Кәрімнің есімі әлі күнге дейін ұмытылмаған.
## Дереккөздер


Санат:Иран тұлғалары
SM-62 Snark

Нортроп SM-62 «Снарк» - АҚШ-тың стратегиялық, құрлықаралық, қанатты ұшағы. Бұл – бірінші рет әскери қару қатарына қабылданған құрлық аралық қанатты зымыраны. 1958 – 1961 жылдары Америка Құрама Штаттарының әскери-әуе күштерінің қаруы қатарында болды. Бұдан кейін «моральдық тұрғыда ескірді» деген желеумен қолданыстан алынды. Алыс қашықтыққа ұшатын қанатты зымыран құру бағдарламасы 1946 жылы басталды. Осы мақсатта Льюис Кэрролдың кейіпкерлері құрметіне аталған екі жоба тұрды: бірі MX775A «Снарк» ұшақ-снаряды мен дыбыстан шапшаң MX775Ф «Буджум» ұшақ-снаряды болатын. АҚШ әскери-әуе күштері бұл жобаға күмәнмен қарады. Себебі басшылық ұшқышсыз бомбалаушыларға сенім танытпады. Соның нәтижесінде бағдарлама жабылуға таяп қалған болатын. 

## Дереккөздер
1100 қызықты деректер.

Санат:Зымырандар
Қара қызанақ

нобай|Орегон университетінде шығарылған қара қызанақтар
**Қара қызанақ** - түр-реңкі өзгеше, сырты қара, іші қызыл қызанақ түрі. Сырты ұнамсыз көрінгенімен, жегенге өте дәмді, құрамы пайдалы дәрумендерге толы болып келеді. Indigo Rose - қызыл мен күлгін қызанақтың будандасуынан пайда болған жаңа түр немесе жоғары нәрлі көкөніс. Күлгін қызанақтардың болатынын осы күні де көпшілік біле бермейді. 

Америка ғалымдары үлгілендірген (модифицированный) осы бір көкөніс арнайы антиқышқылға толы болады. Оны антоциан деп атайды. Антоциан диабет пен семіздікке қарсы ем және қызанаққа күлгін түсті түр-реңкті сыйлайтын пигмент. Осы жерден, күлгін қызанақтарды әдеттегі қызыл қызанақтармен будандастырғанда, қара сұрып шығады екен. Қара қызанақтар Орегон университетінде профессор Джим Майерстің басшылығымен алынуда. Көздеген мақсат - қызанақтың денсаулыққа пайдалылығын арттыру. Зерттеушілер күлгін қызанақтың антоциан пигментіне ие екенін, қаражидек түсін бере алатынын білгенде, оларды қызанақтың жабайы түрлерімен будандастырып шығаруды қолға алған. Нәтижесінде қара түсті қызанақ шығарылған, ол өз кезегінде антоциан қоспасына ие дүниедегі ең үздік қызанақ шырыны саналуда. Қара қызанақтың бар екені ертеректен белгілі, бірақ Indigo Rose - будандастырылып шығарылған жалғыз ғана шынайы қара қызанақ, қызанақтың қара қанық сорты болып табылады. Қара қызанақтар әдеттегі қызанақтар секілді аса тәтті емес, есесіне, өткір хош иіске ие.
## Тағы қараңыз
Қызанақ
## Сыртқы сілтемелер
http://massaget.kz/alemtanu/syrly-alem/18151
Санат: Қызанақ
Санат:Өсімдік шаруашылығы
Санат:Көкөністер
Брухаткайозавр

**Брухаткайозавр** сөзі алып денелі кесіртке деген мағынаны білдіреді. Ол — әлемде болған динозаврлардың ең ірісі. Зауроподтар тобына жататын брухаткайозаврдың ұзындығы — 40 метр, биіктігі — 14 метр, салмағы — 175—200 тонна аралығында. Динозавр туралы мәліметтерді 1989 жылы ұсынған Ядагири мен Аясамин атты палеонтологтар болаын. Дегенмен олардың жариялаған жұмысына негізделген бұл мәліметтер дәл болмай шыққан. Брухаткайозаврдың қалдықстары Үндістанның оңтүстігіндегі Калламед ауылынан солтүстік-шығысқа қарай созылған жартастардан табылды. Калламеду жартастарының астынан шығарылған қалдықтар кейінгі  Бор дәуірінің Маастрихта фауна кезеңіне тиесілі. Сондай-ақ  динозаврдың бұдан 70 миллион жыл бұрын Мезазой дәуірінің соңына дейін өмір сүргені анықталады.  Сүйек қалдықтарының арасында жамбас сүйектері, ортан жілік, жіліншік, тоқпан жілік, құйымшақ бар. 

## Қызықты дерек
* Брухаткайозавр — әлемдегі ең ірі динозавр.Тек оның қаңқасы толық табылмаған. Сондықтан ғалымдар оның көлемін шамамен ғана есептей алды. Динозавр брахиозавр сияқты төрт аяқты, шөппен қоректенетін, ұзын мойынды, ұзын құйрықты болған.
* Үндістанның оңтүстігіндегі Калламед ауылынан солтүстік-шығысқа қарай созылған жартастардан табылды.
*Брухаткайозаврды көк китпен салыстыруға болады. Ең үлкен киттің ұзындығы 33,5 метр. Бұл өлшем брухаткайозаврдың өлшемімен қысқа. Дегенмен екеуінің де орташа салмақтары- шамамен 195 тонна.

## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 175—220 тонна
*Тұқымдас : Титанозаврид
*Отряд тармағы : Зауропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Буитрераптор

thumb|Буитрераптор
**Буитрераптор**. Буитрераптордың сүйектері 2005 жылы Петер Маковицкийдің жүргізген қазба жұмыстары кезінде табылды. Динозавр осыдан 90 миллион жыл бұрын Оңтүстік Америкада өмір сүрген. Ол кезде Оңтүстік Америка қазіргі Австралия сияқты оқшауланған континент болған. Буитрераптор — велоцираптор сияқты кәдімгі солтүстік дромеозавридінен тараған динозавр. Дегенмен оның өзіне тән айрықша белгілері де болды. 
## Қызықты дерек
* «Буитрераптор» сөзі испан тілінен алғанда «буитро» — «жыртқыш» деген мағынаны білдіреді. 
* Буитрерапторлар бұдан 90 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген. 
* Аяқтары ұзын, шапшаң әрі жүйрік жануар. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жануарлар
*Салмағы : белгісіз
*Тұқымдас : Дромеозаврид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Иондық байланыстың қасиеттері

**Иондық байланыстың қасиеттері.** Иондық байланыстың қасиеттерін коваленттік байланыстың қасиеттерімен салыстырып қарастырамыз. Коваленттік байланыс қанымдылықты көрсетеді. Атомның түзетін коваленттік байланыстарының саны оның валенттік орбитальдарының санынан аспайды. Валенттік орбитальдар пайдаланып біткен соң, атомның коваленттік байланыс түзу мҥмкіншілігі қанығады. Мысалы, сутек атомының бір-ақ валентік орбиталі бар, сутек атомдары сутек молекуласына біріккенде екі атомның екеуінің де валенттік орбитальдары толық пайдаланып бітеді. Сол себептен сутек молекуласы Н2 сутектің үшінші атомын қосып ала алмайды. 
*Иондық байланыс. қарама-қарсы зарядталған иондардың кулон күштері арқылы тартылысуы нәтижесінде түзіледі. Ал кулон күштері – қанықпайтын күштер, демек, иондық байланыс қанықпаған байланыс. Егер ион зарядталған шар деп есептесек, оның электр күштері ионды қоршаған кеңістіктің барлық жағына біркелкі бағытталған. Катион мен анион бірінен– бірі жақындасқанда күш өзгерістерін толық қанықтырмайды. Сол себептен катион да, анион да, басқа бағыттар бойынша қарсы зарядталған көптеген басқа иондарды тартып, байланысқа түсе алады. 

## Дереккөздер
Иондық байланыс

**Иондық байланыс.** Иондық байланыстың бірінші теориясын 1916 ж. неміс ғалымы Коссель ұсынды. Коссель теориясы бойынша иондық байланыс қарама-қарсы зарядталған иондардың электростатикалық тартылысуынан болады.
## Коссель теориясының қағидалары:
*1. Сыртқы қабатында 2 немесе 8 электроны бар инертті газдар химиялық жағынан өте инертті, демек, олардың сыртқы электрондық қабаты өте тұрақты.
*2. Атомдар молекулаға біріккенде электрон беріп жіберу, не болмаса қосып алу арқылы сыртқы қабатын инертті газдардікіне ұқсатқысы келеді.
*3. Әрекеттесуші атомдардың электрон беріп жібергені оң ион – катион, ал электрон қосып алғаны теріс ион – анионға айналады. Түзілген иондар біріне-бірі Кулон заңы бойынша тартылысып байланыс түзеді. 
Атомның ионға айналу мүмкіншілігі оның иондану энергиясы мен электрон тартқыштығының шамаларына тәуелді. Катиондарды иондану энергиясының шамасы аз болып келетін І және ІІ топтарда орналасқан сілтілік және сілтілік жер металдар оңай түзеді. Ал аниондарды электрон тартқыштығы жоғары галогендер оңай түзеді. Демек, галогендер сілтілік және сілтілік-жер металдармен әрекеттескенде ионды қосылыстар береді. Жалпы ионды қосылыстардың саны онша көп емес. Жоғарыда аталып кеткен сілтілік және сілтілік-жер металдардың галогенидтерінен басқа ионды қосылыстарға олардың оксидтері, сульфидтері және оттекті қышқылдармен беретін тұздары жатады.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық байланыс
Байронозавр

thumb|Байронозавр
**Байронозавр** — бұдан 145,5 — 65,5 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде өмір сүрген троодонид тұқымдасына жататын динозавр. Байрон Джаффен мен оның отбасы Моңғолияның Ғылымдар академиясы мен америкалық палеонтологиялық экспедициялар табиғат тарихы мұражайына осы динозавр туралы тың деректер жинап тапсырған. Солардың құрметіне динозавр «байронозавр» деп аталған. Байронозавр — кішкентай денелі, шапшаң қозғалатын динозавр. Ұзындығы бра болғаны — 1,5 метр, биіктігі — 43 см, салмағы бар жоғы — 4 келі. 
## Қызықты дерек
* Байронозаврдың алғашқы үлгісі 1993 жылы Моңғолияның Уха Толгод аймағындағы Гоби шөлінен табылды.
* Екіншісі — 1996 жылы Гоби шөлінен 8 шақырым қашықтықты Болор тауынан табылды.
## Мәліметтер
*Қорегі : ұсақ жануарлар
*Салмағы : 4 келі
*Тұқымдас : Троодонтид
*Отряд тармағы : Зауропсид 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Сәлім Беркімбаев

**Беркімбаев Сәлім Фахатұлы** 1957 жылы 11 мамырда, Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Біршоғыр ауылында дүниеге келген. Медицина ғылымдарының докторы. 1973 жылы Шалқар қаласының орта мектебін тәмәмдап, 1979 Ақтөбе медицина институтынының емдеу факультетін бітірген. 1979-1983 жылдар аралығында Ақтөбе қаласында доктор болып жұмыс атқарып, 1983-1995 жылдары медицина институтының ординаторы, 1986 жылы аспирант ассистенті, кейін кафедра меңгерушісі болған. Кандидаттық және докторлық диссертациялары жүрек ауруларын емдеудің жаңа әдістерін зерттеу мәселелеріне арналған. Өнертапқыштық үш ұсынысы өндіріске енгізілген. Баспасөзде 50 еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер
Ақтөбе энциклопедиясы

Санат:1957 жылы туғандар
Жансыздандырғыш дәрі

**Жансыздандырғыш дәріні** (Anesthetic) 1846 жылы 16 қазанда АҚШ-тың Массачусетс штатының бас емханасының тіс дәрігері Уильям Мортон ойлап тапты әрі клиникада қолданып табысқа жетті. Жансыздандырғыш дәрі жансыздандыру арқылы ауруды басып, науқастың ауру азабын жеңілдетеді, тіпті жойып жіберетін дәрі. Оның орталық нервті тежеу қасиеті бар. Жансыздандырғыш дәрінің тапқырлануы ота жасау барысында адамдардың тән азабын тартпай, мыңдаған-миллиондаған адамдардың ажалдан араша болуына септігін тигізді.
## Тарихы
Ерте заманда операция жасалынғанда жансыздандырылмайтындықтан, науқас адамдар жандары қинала отырып ота жасататын немесе операция үстінде көз жұматын. 1799 жылы Англия химигі Деви ойламаған жерден «Азот шала тотығы» дейтін газдың ауруды басатын керемет қасиеті бар екенін байқайды. Ол медицина саласындағыларға осы бір ешкімнің де ойына кіріп-шықпаған жансыздандырғыш дәріні таныстырып, сыртқы аурулар операциясына қолданып, жансыздандырып ауруды басуға ұсыныс жасайды. Бірақ, сол заманда Девидің ақылына ешкім де құлақ аспаған еді.
1893 жылы АҚШ-тық химик Каултон ғылыми журналдардың бірінен Девдің жансыздандырғыш дәрі тапқырлағаны жайлы жазбаны көріп, азот шала тотығының дәрілік қасиетіне сынақ жасай бастайды. Кейін америкалық тіс дәрігері Уэлес тіс ауруын емдетуге Каултонды іздеп келеді. Каултон азот шала тотығы арқылы жансыздандырып, Уэлестің көмекшісі Мортон тіс жұлуға жауапты болып табысты нәтижеге жетеді. Осыдан кейін Уэлес оншақты адамға ашық сынақ жасап, жансыздандыру арқылы тістерін жұла бастайды. Кейін науқасқа дәрінің аз берілуі себепті, тіс жұлу барысында адамдардың оған шыдамай, шу көтеріп, Уэлес алдамкөс делініп, емханадан қуылады. Бірақ, оның көмекшісі бұл іске бола көңілі жасып, үмітсізденбейді. Қайта жаңа бір жансыздандырғыш дәріні тауып шығуға бел байлайды.Мортонның азот шала тотығының физикалық-химиялық қасиеті туралы білімі кемшіл болғандықтан, тәжірибелі химиктерден кеңес сұрайды. Химик Джексон оған бір реткі тәжірибеде этил эфирінің ауырғанды басатын қасиетінің бар екенін айтады. Мортон титтей де ағаттық жібермеу үшін, мұқияттылықпен көптеген тәжірибе жасайды. 1846 жылы 16 қазанда Уэлес шипагерді қуып жіберген Массачусетс штатының бас емхансында Мортонның этил эфирі арқылы жансыздандыру операциясы табысты болып, ота жасатуда жанның қиналу дәуірі аяқталған еді.
## Тағы қараңыз
Анастетиктер
## Сыртқы сілтемелер
Сұңқар Ақбоз.Тарихқа ықпал еткен өнертабыстар: Жансыздандырғыш дәрі
Санат: Медицина
Карнотавр

thumb|Карнотавр
thumb|Карнотавр
alt=|солға|нобай|Карнотавр
**Карнотавр** Аргентина елінен табылған ең ерекше динозаврлардың бірі. Бұл динозавр 115 миллион жыл бұрын орта Бор дәуірінде өмір сүрген. Ол екі аяғымен — 7,3 метр, салмағы шамамен — 1 тонна. Маңдайында қатты үшкір екі мүйізі болған. Сол мүйіздермен динозавр жауларынан қарғанған. Аталығы аналығынан үлкенірек. Көздері алға қарай орналасқан. Карнотавр айналаны жақсы көрген. Себебі оның шығыңқы көздері дүрбінің қызметін атқарған. Алдыңғы аяқары сауақ сияқты қысқа, бүгілмейтін болған.
## Қызықты дерек
* Карнотавр — мықты тырнақты қысқа алдыңғы аяқтары бар, етпен қоректенетін динозавр.
* Динозаврдың атауын 1881 жылы О. К. Морш бекіткен.
* Оның атауы «аяқты динозавр» деген мағына береді. 
## Мәліметтер
*Қорегі : жануарлар
*Салмағы : 1 тонна
*Тұқымдас : Абелизаврид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Вант-Гофф ережесі

**Вант-Гофф ережесі** температураның реакция жылдамдығына әсерін шамалап сипаттайды.

Тәжірибе жүзінде температура әрбір 10°С-қа артқанда, реакция жылдамдығы 2-4 есе өсетіндігі анықталған. Бұл заңдылықты Якоб Хендрик Вант-Гофф ашқан.

Вант – Гофф ережесінің математикалық теңдеуін жылдамдық константаларының не жылдамдықтардың арақатынасы арқылы өрнектелді.

~V_2=V_1\cdot\gamma^{\frac{T_2-T_1}{10}}

~\gamma=(V_2/V_1)^{10/(T_2-T_1)}

γ – жылдамдықтың температуралық коэффициенті

## Дереккөздер


Санат:Химиялық реакциялар
Дизенфекция

**Дизенфекция** — 1867 жылы англиялық дәрігер Джозеф Листер (1827-1912) залалсыздандыру әдісін ойлап тапты. Листер ойлап тапқан залалсыздандыру тәсілі медицина тарихындағы ұлы жаңалық болып саналады. Осының құрметіне кейінгілер оны «Сыртқы жарақаттарды залалсыздандырудың атасы» деп атап кеткен.
12 ғасырда-ақ Жаудолх есімді адам жарақаттың микробтануын бәсейту үшін батылдықпен «құрғақ» емдеу әдісін ортаға қойып, микробтардың алдын алуда табысқа жеткен. 17 ғасыр мен 18 ғасырда сыртқы аурулар операциясы саласын бейне тұман торлағандай заман болды. Себебі, дәл осы дәуірде жарақат сәтті тігілгенімен көбі іріңдеп кете беретін. Адамдар жарақат аузының іріңдеуінің сырын білмей дал болды. Бұл құпияның сырын тұңғыш ашқан адам франциялық Бост есімді адам болды. Ол жарақат аузын бактерия іріңдеткен деп қараған. Босттың бұл байқауы медицинаның микроорганизмдер ғылымы саласына теориялық негіз қалады. Листер дәл осы кезде сыртқы жарақаттардың аузының іріңдеу мәселесін зерттеп жүрген еді. Босттың байқауы оның әуесін қозғап, шабыт берді. Ол ақырында фенолдан жасалған ерітіндіні жасап шығып, онымен операция жабдықтарын, операция жасаушының қолы мен науқастың жарақат аузын залалсыздандырды. Осылайша науқастардың микробтану және өлу салыстырмасы күрт төмендеді. Листер үздіксіз өзгертулер мен дамытулар жасап, су және май қосып араласпа ертінді жасап, фенолдың күшін бәсейтіп, залалсыздандыруға пайдаланды. Ол ақыры бүгінгі күнге дейін қолданылып келе жатқан «Листер сыртқы ауруларды залалсыздандыру тәсіліне» айналды.
Залалсыздандыру тәсілінің пайда болуы сыртқы аурулар медицинасының мың жылдық дамуының нәтижесі. Ол нақты практика мен теорияның өзара бірлесуінің туындысы.
Залалсыздандыру әдісінің тапқырлануы сыртқы ауруларды емдеу тарихындағы төңкерістік мәні бар оқиға. Ол сансыз адамды ажалдан арашалап, сыртқы ауруларды емдеудің жаңа бетін ашты. Осы тәсілді Англия, Германия, Франция сияқты елдердің емханалары қолдану арқылы «Листер сыртқы ауруларды залалсыздандыру тәсілі» тез арада мойындалып әрі кең көлемде жалпыласып, бүкіл дүниедегі дәрігерлер арты-артынан оны үлгі етіп, емхананың операция үйлеріне кең көлемді залалсыздандыру-тазалау жасады. Операция бөлімі қатаң залалсыздардыру ережелерін бекітті. Қазір залалсыздандыру әдісі сыртқы ауруларды емдеудің аясынан алқып шығып, адамзаттың ақаусыз тұрмысының қажетті кепіліне айналды.
Листер 1827 жылы англияның Эйсекс деген жерінде дүниеге келген, 1852 жылы Лондон университетін тәмәмдаған. 1877 жылға дейін Эдинбург және Лондондағы Кололдық ауруханада сыртқы аурулар профессоры болып қызмет атқарған. 1892 жылы Франция үкіметі өткізген Босттың 70 жылдық мерей тойында Джозеф Листер мырза шын көңілмен: «Сіз адамдар үшін жұқпалы аурудың қара пердесін сырып тастадыңыз», - деді. 1893 Листер Барон атағын алды, ол осы атақты еншілеген тұңғыш Англиялық шипагер болды.
## Сыртқы сілтемелер
http://massaget.kz/bilim/gumanitarly-ylymdar/17347
Санат: Медицина
Сиялы қалам

**Сиялы қалам**
1809 жылы англиялық Форсон мен Брам сиялы қалам – сияны резеңке қалта орнатылған күміс түтікке сорғызып, сия қалам ұшына ағып келу арқылы жазу жазатын қалам ойлап тапты. 1844 жылы АҚШ-тық Уатерман Эдсон жіңішке түтік арқылы қалам таңдайы мен сия құйылған түтікті тұтастырып, қалам ұшын саңылаулы етіп, кемелді сиялы қалам жасап шықты.
## Өнертабыстың барысы
Қытайда қылқалам арқылы жазу ежелден қалыптасқан. Ал Еуропада ұзақ жылдар бойы құс қауырсынынан қауырсын қалам жасап пайдаланып келген. 1809 жылы Форсон қалам өзегіне сия құйып сақтауға болатын етіп жасады, бірақ, бұл қаламның жазуы біркелкі болмады. Сол жылдары АҚШ-та сақтандыру компаниясында жұмыс істейтін Уатерман Эдсон бұл қаламға өзгеріс жасамақ болды. Ол мақталы қағаздың айналасындағы сұйықтықты өзіне сіміретін физикалық ерекшелігінен шабыт алды. Тәжірибеден өткізу арқылы ол жіңішке түтікше орнатылған, таңдайы мен таңдай саңылауы, қаламұшы бар, жазу жазатын қалам тапқырлап шықты. Сонымен 1844 жылы біршама кемелденген сиялы қалам жарыққа шықты.
## Өнертабыстың ықпалы
Жазу адамзаттың білім алуы мен білімді кейінгі ұрпаққа қалдырудағы ең маңызды тәсілі. Адамзат жазуға қолайлы құрал табуға ежелден-ақ ынталы болып келді. Бүкіл 19-шы ғасырда көп адам әртүрлі сиялы қалам зерттеп жасады, патент құқығын өтініш етушілердің өзі 400-ге жуықтайды екен. Жазу жазатын құрал саналатын қалам екі жүз жылдан бері адамзат өркениетінің алға басуына терең ықпал жасады. Ол қазірге дейін үлкен өміршеңдікке ие, оның орнын компьютер немесе машинка баса алмақ емес.
Кейінгі бірнеше жылда, сиялы қаламның сорғыштығы үздіксіз жақсартылды. Қазір көптеген сиялы қаламның қаламұшы ириди қоспа металлдан жасалады, ол үйкеліске, шіруге төзімді, жүйрік әрі бағасы да арзан келеді.
## Қызықты деректер
Эдсон сақтандыру компаниясының қызметкері болғандықтан, құжаттарды қабылдағанда кестені үнемі қаламмен толтыру керек болатын еді. Бірақ, Форсон, Брамдар тапқырлаған сиялы қаламды істеткенде қалам сиясы үнемі параққа төгіліп, компанияның жұмыс үнемі ақсап жататын. Бірде қалам сиясымен келген клиенттің киімін былғап алады. Ашуға мінген қонақ оның сақтандыру компаниясынан кетіп, бас сақтандыру компаниясын таңдайды. Дәл осы істен кейін ол жаңаша сиялы қалам жасауды ойға алады. Эдсон сиялы қаламды жасау үшін тамағын асырап отырған жұмысын тастап, жоқшылық жайлаған тұрмыс ішінде бар зейінімен сиялы қаламды зерттеуге кіріседі.
## Тағы қараңыз
Қалам
## Сыртқы сілтемелер
http://massaget.kz/bilim/gumanitarly-ylymdar/17722
Санат: Жазу құралдары
Каудиптерикс

thumb|Каудиптерикс
**Каудиптерикс** атауы қауырсынды құйрық деген мағына береді. Ол — шамамен 120—136 миллион жыл бұрын кейінгі Юра дәуірінен ерте Бор дәуіріне дейінгі кезеңде өмір сүрген қауырсынды теропод. Велоцирапторға ұқсайтын динозавр қазіргі құстардың арғы атасы блуы мүмкін. Каудиптерикс — қауырсынды динозавр. Оны ғалымдар алғашқыда протархеопетрикспен шатастырған. Аты айтып тұрғандай, каудиптерикстің құйрығында ерекше әдемі қауырсынды түйін болған. 
## Қызықты дерек
* Каудиптерикстің қалдықтары алғаш 1997 жылы солтүстік-шығыс Қытайдағы Ляонин провинциясынан табылған. 
* Каудиптерикстің қысқа, дөңгеленген тұмсығы, аузының алдыңғы бөлігінде бірнеше тісі болған. 
## Мәліметтер
*Қорегі : өсімдіктер мен ұсақ жануарлар
*Салмағы : 680 грамм
*Тұқымдас : Каудиптерид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Цетиозавр

thumb|Цетиозавр
**Цетиозавр** атауы теңіз құбыжығы дегенді білдіреді. Динозаврлар зауропод қатарына жатады. Ол осыдан 181 - 169 миллион жыл бұрын орта Юра дәуірінен кейінгі Юра дәуіріне дейін өмір сүрген. Төрт аяғымен жүретін цетиозаврдың ұзындығы шамамен - 18 метр, салмағы - 25 тонна. Мойынының ұзындығы денесінің ұзындығына тең, ал 40 омыртқадан тұратын құйрығы одан да ұзын. Алдыңғы аяқары да басқа зауроподтардың әлдеқайда ұзын болған. Жамбас сүйегінің ұзындығы 2 метрді құрады. 
## Қызықты дерек
* Цетиозаврдың ірі жамбас сүйектері өзге динозаврлардың сүйектерінен 2 метрге ұзын болған. 
* Томас Хакслидің 1869 жылы жасаған дәлелдеріне дейін цетиозавр қолтырауын немесе ерте Бор дәуірінің динозавры— игуанодон деп есептелген.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 25 тонна
*Тұқымдас : Цетиозаврид
*Отряд тармағы : Зауроподоморф 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Заттардың ерігіштігі

**Заттардың ерігіштігі.** Әр түрлі заттардың ерігіштігі еріткіштің табиғатына, сыртқы термодинамикалық жағдайларға – температураға, қысымға байланысты болады.Заттардың ерігіштігін түсіндіретін жалпы теория жоқ, тек «ұқсас заттар бір – бірінде ериді» деген қағида бар. Мысалы, ионды немесе полюсті болатын суда ериді. Көптеген органикалық заттар органикалық еріткіштерде ериді. Сонымен жеке алған зат кез келген еріткіште ери бермейді, тек белгілі бір еріткіште немесе еріткіштерде ериді. Сан жағынан заттардың ерігіштігі қанық ерітіндісінің концентрациясымен немесе 100 г еріткіштегі еріген заттың мөлшерімен анықталады. 
*Газдардың ерігіштігі қысым артуына байланысты өседі, ал температураның жоғарлауына байланысты кемиді. Газдар ерігіштігінің қысымға байланыстылығын Генри заңы анықтайды. Тұрақты температурада газдардың ерігіштігі қысымның өсуіне тура пропорционал.
*Сұйықтардың сұйықта ерігіштігі температураның жоғарлауына байланысты артады, ол қысымға байланысты болмайды. 
*Қатты заттардың сұйықта ерігіштігі температура өскен сайын артады, ал қысым онша әсер етпейді.

## Дереккөздер
Харонозавр

thumb|Харонозавр
**Харонозавр** — Қытай жерінен табылған ламбеозавр тобына, гадрозавр тұқымдасына жататын динозавр. Оған грек-рим мифтеріндегі Харон атты кейіпкердің аты берілген. Аңызға сенсек, Харон қайтыс болған адамдардың жандарын Стикс өзені арқылы тозақа жеткізген. Харонозавр — ірі денелі динозавр. Оның жамбас сүйегінің ұзындығы — 135 см, тұмсығынан құйрығына дейінгі толық ұзындығы — 13 метр. Ол күшті төрт аяғымен жүгірген. 
## Қызықты дерек
* Динозаврлардың әртүрлі өлшемдегі сүйектері бір жерден қазып алынған.
* Харонозаврлар алғаш Бор дәуірі Маастрихта езеңіне жататын тас қалдықтарының арасынан табылған.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 6 тонна
*Тұқымдас : Гадрозаврид
*Отряд тармағы : Динозаурия 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Қазақстанда қорғауға жататын құстар

Омыртқалы жануарлар ішіндегі ең үлкен топ — құстар. Бүкіл дүние жүзінде олардың 10—12 мың түрлерінің тіршілік етуі де құстардың кең таралғанын көрсетеді. Қазақстан территориясы да қанаттыларға өте бай. Онда құстардың 481 түрі мекендеп, күз айларындағы саны шамамен 18—20 миллионға жетеді. Міне, бұл қаншама байлық десеңізші! Оларды қорғап, пайдалана білуге тиіспіз. Адам үшін қанаттылардың пайдасы өте зор. Бізде тіршілік ететін құстардың біразы аңшылық үшін ауланып, дәмді ет пен мамық қауырсын береді. Мәселен, қазірде Қазақстанда жылына 3,2 миллион құс аңшылардың олжасы болады. Олар — үйрек, қаз, қасқалдаң, балшықты су құстары. Жасыл желек жамылған кең байтақ даламызда ұшып жүрген біраз құстар (шымшың, торғай, тоңылдақ, ементұмсық және тағы басқалар) егістік, бау-бақша, орман зиянкестері — насекомдармен, кеміргіштермен қоректеніп, ауыл шаруашылығына айтарлықтай пайдасын тигізеді. Құстардың эстетикалық мәні өз алдына бір төбе. Бұлбұл үні мен торғайлардың неше құбылтып салған әндері талай композиторлардың шығармаларына арқау болып келе жатқан жоқ па? Сондай-ақ аспанға ұшу техникасын жетілдіру үшін құстардың ұшу заңдылықтарын зерттеу Леонардо да Винчиден бастап күні бүгінге дейінгі авиаконстукторлар еңбектерінің негізіне алынып отыр емес пе? Бүгінде де бұл жұмыстар жалғасуда. Соңғы жылдары құстардың тек Қазақстанда ғана емес бүкіл жер шарында кейбір түрлерінің саны азайып бара жатқаны байқалады. Сондықтан да ел-елде оларды қорғау шаралары жүзеге асуда. Сол сияқты қазірде біздің республикамызда да осындай жұмысты жүргізу кең қолға алынды. Саны күрт азайып кеткен аң-құстарды шұғыл зерттеу арқылы келешекте олардың таралған аймағы анықталып, кей жерлерде қорғау шаралары жүзеге асырылатын болады. Қазақстан ғалымдары осындай құстардың тізімін алып, табиғаттың «Қызыл кітабын» жасауға кірісті. Бұл тарауда республикамызда саны аз құстардың қай аудандарда таралғаны, биологиясы, мінез-қылық ерекшеліктері жан-жақты әңгімеленеді. Өйткені, бұл мәліметтердің оларды қорғау шараларын жүзеге асыру үшін үлкен мәні бар.
 
## Дереккөздер
http://www.kitaphana.kz/ru/downloads/referatu-na-kazakskom/244-ekologia/3015-kystar.html
Центрозавр

thumb|Центрозавр
**Центрозавр**— бірнеше мүйізі бар төрт аяқты шөпқоректі динозавр. Олар шамамен 85 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде топталып өмір сүрген. Бұл цератоп динозаврдың тұмсығында алға бағытталған 45 см ұзын мүйізі бар. Бассүйегінің ұзындығы 90 см-ден асқан. Желбіреуік айаршасында имек қылқандары болған.Тұмсығындағы үлкен мүйіз — көбіне цератоп тұқымдастарында кездесетін ерекшелік. 
## Қызықты дерек
* Центрозаврларды алғаш болып Канаданың Альберта провинциясындағы Ред Дир өзенінен палеонтолог Лоренс Ламб тапты. 
* Центрозаврлардың айдаршалары қорғаныс үшін тым жіңішке болған.
## Мәліметтер
*Қорегі : жапырақтар, жемістер, өсімдіктер
*Салмағы : 272 келі
*Тұқымдас : Цератопсид
*Отряд тармағы : Маргиноцефал 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Хиростенот

thumb|Хиростенот
**Хиростенот** — көлемі ересек адаммен бірдей, салмағы одан әлдеқайда аз динозавр. Аяқтары жіңішке және ұзын. Оны осы ерекшеліктеріне қарап — хиростенот, яғни жіңішке қол деп атаған. Алайда жеңіл салмақты динозавр жемтігін шап беріп ұстап, жылдам қорекке айналдыра білген. Хиростенот кейбір мәліметтерде қорек талмаған делінеді. Оның негізгі азығы — балық пен кесіртке. Сол сияқты жұмыртқаларды да жеген. 
## Қызықты дерек
* Хиростенот өткір тырнақты ұзын үш саусағымен ұсақ жануарларды ұстаға. 
* Бұдан 80 миллион жыл бұрын кейінгі Бор дәуірінде хиростеноттар кең тараған.
## Мәліметтер
*Қорегі : ұсақ жануарлар мен өсімдіктер
*Салмағы : 30 келі
*Тұқымдас : Каенагнвцид
*Отряд тармағы : Теропод 
## Дереккөздер

Санат: Динозаврлар
Санат: Зоология
Work and Travel USA

**Work And Travel USA** (қаз. Жұмыс және Саяхат АҚШ-та) - халықаралық студенттік бағдарлама. Бағдарламаның басты мақсаты - студенттерге АҚШ тұрғындарының тұрмыс-салтын жұмыс пен саяхат арқылы көрсету. Бағдарламаның ұзақтығы ең көп дегенде бес ай (4 ай жұмыс және 1 ай саяхат, басқаша "grace period" деп аталады). Әдетте, жазда өткізеді. Жұмыстардың түрлері қызмет көрсету салаға жатады: мейрамханада, дүкенде, қонақ үйде, әуітте, ұлттық және де ойын-сауық серуентоғайда. 


Бағдарламаның басты талаптары - жоғары оқу орнының студенті болу және ағылшын тілін жеткілікті деңгейде білу. Бұдан басқа бағдарлама үшін төлеу керек. Мысалы, Қазақстанда бағдарлама 3 мың долларға жуық тұрады. 


Бағдарламаны АҚШ мемлекетінің департаменті өзара білім беру және мәдени алмасу заңына сәйкес басқарады.
SEVIS (Student and Exchange Visitor Information System) - Ғаламтор жүйесі. Ол F, M немесе J-1  визасын алған студенттер туралы ағымдағы ақпаратты бақылауға мүмкіндік береді. Негізінде, ол кіру/шығу, мекенжай ауыстыру, бағдарламаның ұзарту, жұмыс туралы хабарландыру және де білім беру бағдарламасының өзгерістері туралы ақпарат көрсетеді.


Санат:Туризм
Скиф тулары

## Скиф тулары
Скифтердің туларында аузынан сала құлаш тілі шыққан айбатты арыстан бейнесі бейнеленген.Арыстан - күн  мен оттың , қаһарлы күш пен айбынның белгісі.Скиф аттарының дүбірін естіген отырықшы халық, бұлар нағыз жаналғыштар ,жеріңді алады , қалаңды өртейді, бала-шағаларыңды құл қылыды- деп зәрелері ұшқан екен.
## Ғұн тулары
Ғұндардың біздің заманымыздың алғашұы ғасырларында Азиядағы үлкен де нағыз қаһарлы мемлекет болды. Олар Қытайға үнемі  шапқыншылық жорықтар жасап , жерін басып алып отырды. Ұлы Қытай қорғанының салыну себебі де осы. Сондықтан ғұн тауларында жер-дүниесі жұтатындай аузын ашып тұрған айдаһар бейнеленген. Кейіннен бұл бейне Қытай империясының туларынан орын алды.
## Дереккөздер

1.“Сен білесің бе?”-энциклопедиясы

Санат:Скифтер