open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Шпильман

**Шпильман**, шпильмандар (*Spіelmann, немісше Spіelen – ойнау және Mann – адам*) – орта ғасырларда неміс тілінде сөйлейтін елдерде өнер көрсеткен кезбе музыкашы-актерлер. Шпильман өнері сан алуан болып келеді. Әрбір, кез келген Шпильман музыкашы да, актер де, әнші де, ақын да, акробат та болып, көрерменнің көз алдында алуан түрлі құбылысқа түсіп отырған; олар өнердің сан қырлы түрін еркін меңгерген ойынпаздар болатын. Германиядағы Шпильмандар қысқа новеллалар мен шванкаларды орындаумен ерекше көзге түсті. Әдетте Шпильмандардың әні мен биі вьелла, ротта, дудка, арфа, гитара, т.б. музыка  аспаптарымен сүйемелденді. 11 – 12 ғ-ларда Шпильман қатарына вагантар (кезбе оқушы жастар) келіп қосылды. Шаруалар және қалалықтар өмірімен тығыз байланыста болған Шпильмандар шығарм. католик шіркеуі мен жергілікті билеушілерге қарсы бағытталды. Сондықтан олар көп жағдайларда қудалауға ұшырап, саяси және азаматтық құқық-тан айрылды. Соған қарамастан Шпильмандар жәрмеңкелер мен халық мейрамдарына тұрақты түрде қатысып жүрді, кейде қала әкімшіліктері өз тарапынан оларды осындай салтанатты шараларға ат салысқаны үшін марапаттап отырды. Қалалардың қарқындап, жедел дамуымен байланысты Шпильмандар да бірте-бірте “отырықшылық” өмірге ойысты. Олар қа-лалық музыка  цехтарға (ең алғашқылардың бірі – негізі 1288 жылы қаланған Вена қ-ндағы қалалық музыкашылар туыстығы) бірігіп ұйымдаса бастады. Қала қызметінде Шпильмандар қалалық кернейшілер мен “мұнара күзетшілері”, т.б. ретінде бой көрсетсе, енді біреулері трубадур, трувер мен миннезингерлер қызметін атқарды. Австрияда Шпильмандардың соңғы цехтық ұйымы 1782 жылға дейін жұмыс істеді. Шпильмандар Франциядағы жонглерлер, Ресейдегі скоморохтар, Өзбекстандағы масхаробоздар (масқарапаздар), Қазақстандағы қулар, жыршы мен шешендер секілді поэзиялық шығарм-ты, кәсіби музыка  және сахналық өнерді дамытуда үлкен рөл атқарды.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Шпиондық

**Шпиондық**, шпионаж () – нақты бір мемлекеттің құпиясы болып табылатын экономикалық немесе басқа да сипаттағы мәліметтерді астыртын жинау, ұрлау немесе басқа мемлекетке беру түрінде жүзеге асады. Бұл әрекет дүние жүзінің барлық елінде заң бойынша жазаланады. Қылмыстық құқықта Шпиондық мемлекеттің конституция құрылысы мен қауіпсіздігіне қарсы қылмыс болып табылады (Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 166-бап). Егер бұл қылмыс шетелдік азамат немесе азаматтығы жоқ адам жасаған болса, мемлекеттің егемендігі мен сыртқы қауіпсіздігіне зиян келтіру ретінде қаралады, ал егер Шпиондықты осы елдің азаматы жасаса, ол мемлекетке опасыздық жасағаны үшін қылмыстық жазаға тартылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Шөптікөл (Қаратөбе ауданы)

**Шөптікөл** — Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданы, Қаратөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2013 жылға дейін Шөптікөл ауылдық округінің орталығы болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаратөбе ауылынан солтүстік-батысқа қарай 1 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1274 адам (640 ер адам және 634 әйел адам) болса, 2009 жылы 1083 адамды (538 ер адам және 545 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 991 адамды (511 ер адам және 480 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961-1997 жылдары “Шөптікөл” қой кеңшарының орталық  болған. Оның негізінде ауылда және округке қарасты Алтыбаз, Соналы және Үшағаш ауылдарында ӨК, 4 шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы елді мекендері
Шпицберген

**Шпицберген**, Грумант, Свальбард – Солтүстік Мұзды мұхиттың батысындағы аралдар тобы, Свальбард аралдар тобының негізгі бөлігі. Ірі аралдары: Батыс Шпицберген, Солтүстік-Шығыс Жер, Эдж, Баренц, т.б. Ауданы 62 мың км2.  

## Геогрфиясы
Жер бедері таулы, ең биік жері – 1712 м, Ньютон тауы. Батыс және солтүстік жағалаулары фьордтарға (Ис-фьорд, Вейде-фьорд, т.б.) күшті тілімделген. 35,1 мың км2-ден астам жерін (етегінен теңізге дейін) мұздықтар алып жатыр, көп жылдық тоң таралған. Төрттік кезеңнің жанартаулары (Сверре, Сигурд) және ыстық бұлақтар бар.  

## Климаты
Климаты арктикалық-теңіздік; шығысы қатаң, батысында Шпицберген жылы ағысы әсерінен салыстырмалы жұмсақ. Орташа температура жағалық бөлікте ақпанда –12**°C**, шілдеде 4**°C**. Жылдық жауын-шашын мөлш. 315 мм.  

## Флорасы мен фаунасы
Арктик. шөл және тундра өсімдіктері (мүк, қына, ергежейлі қайың, т.б.) өседі. Сүт қоректілерден солтүстік бұғысы, полюс түлкісі, ақ аю, құстың 90 түрі кездеседі. Суы балыққа бай: гренландия итбалығы, нерпа, теңіз қояны, морж, кит тіршілік етеді.  

## Экономикасы
Солтүстік-Батыс Шпицберген, Форланн ұлттық саябақтары, Солтүстік-Шығыс Свальбард резерваты құрылған. Шпицберген топаралдарынан жоғ. сапалы тас көмір өндіріледі. Байырғы халқы жоқ; тұрғындары негізінен көмір өндіретін 1,2 мың норвег, 1,5 мың орыс азаматтарынан тұрады.  

1925 жылы Шпицберген топаралы ресми түрде Норвегияның бөлігі болып жарияланды. Әкімшілік орталық  – Лонгьир, порты – Баренцбург. 

## Суреттер

File:Adventtoppen Hiorthfjellet from SE side of Adventfjorden Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|Лонгйербьеннің солтүстігіндегі Адвентфьорден фьордындағы Адвенттоппен және Хьортфьеллет таулары
File:Polar bear warning sign at north eastern perimeter of Longyearbyen Svalbard on May 23 2025.jpg|Лонгьербьеннің солтүстік-шығыс шекарасында ақ аю туралы ескерту белгісі
File:UNIS The university centre in Svalbard from S in distance Adventtoppen Hiorthfjellet May 23 2025.jpg|Шпицберген университетінің орталығы (UNIS) 


Санат:Шпицберген
Санат:Арктика аймақтары
Шпренгер

**Шпренгер** (*Sprenger*) Алоис (3.9.1813, Нассерейт, – 19.12.1893, Гейдельберг) – австриялық шығыстанушы, дәрігер. Вена қ-нда медицина мен шығыс тілдерін оқып-үйренді. 1840 жылы Лейденде араб қолжазбаларын зерттеу жұмысының барысында араб медицинасы тарихынан диссертация қорғады. 1843 – 54 жылы Үндістанда ағылшындық Ост-Үндістан компаниясында қызмет атқарды. 1858 – 81 жылы Берн ун-тінде, 1881 жылдан Гейдельберг ун-тінде шығыс тілдерінен сабақ берді. Шпренгердің барлық зерттеулері Мұхаммед пайғамбардың өмірбаянын зерттеуге арналған. Ол мұсылман мәдениетінің еур. ортағасырлық мәдениетке тигізген оң әсерін өз еңбектерінде үнемі көрсетіп отырды.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Батунский М.А., Из истории зарождения заподноевропейского буржуазного исламоведения, “Научные работы и сообщения АН Узб. ССР”, 1961, кн. 3.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Шпрот

**Шпрот** (*Sprattus*) – майшабақ тұқымдасына жататын балық. Бұлардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарда, Еуропа,  Оңтүстік Америка, Австралияның оңтүстігінде және Жаңа Зеландия суларында тіршілік ететін 4 түрі бар. Шпроттардың дене тұрқы 17 – 18 см, салмағы  10 – 12 г, денесін түсіп қалатын қабыршақтар жапқан. Бүйірі қабысыңқы, бауыр қанаты ара тісті, аузы кішкене. Жыныстық жағынан 1 – 2 жаста жетіледі, 2,5 мыңдай уылдырық шашады, уылдырықтары пелагиалды (терең су қабатында дамиды). Үйірімен тіршілік етеді, 5 – 6 жыл өмір сүреді. Ұсақ зоопланктонмен қоректенеді. Оларды жыртқыш балықтар мен дельфиндер қорек етеді. Шпроттың кәсіптік маңызы зор, тағамға сүрленген, тұздалған күйінде пайдаланылады, консерві дайындалады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Майшабақтәрізділер
Эрвин Шредингер

**Эрвин Рудольф Йозеф Александр Шрёдингер** (; 12 тамыз, 1887, Вена – 4 қаңтар, 1961, Вена, Аустрия) – Австрияның көрнекті физик-теоретигі, кванттық механиканың негізін салушылардың бірі.
нобай|солға|Академиялық гимназиядағы есткерткіш тақта

Вена ун-тін бітірген соң, сонда 1914 жылдан бастап сабақ берді. 1920 жылдан Штутгарттағы жоғары тех. мектептің, 1921 жылдан Цюрихтегі және Бреславльдегі (қазіргі Вроцлав), 1927 жылдан Берлиндегі ун-ттердің проф. Өкімет басына ұлтшылдардың келуіне байланысты Германиядан кетіп қалды. 1933 – 35 жылы Оксфордтағы (Англия), 1936 – 38 жылы Грацтағы (Австрия), 1938 – 39 жылы Генттегі (Бельгия), 1940 жылы Дублиндегі (Ирландия), 1955 жылы Венадағы (Австрия) ун-ттердің проф. болды. Шредингердің алғашқы жұмыстары түстердің матем. теориясына арналған (1920), Колометрияның қазіргі теориясы Шредингердің осы жұмысына негізделген. Дегенмен Шредингердің аса маңызды ғыл. еңбегі толқындық механиканы (басқаша айтқанда, релятивистік емес кванттық механиканы) жасау (1925 – 26) болды. Бұл теорияны жасауда ол Л. де Бройльдің идеясына сүйенді. Кванттық механика жарықтың толқындық және корпускулалық табиғатының арасында болып келген қарама-қайшылықты шешіп берді. Шредингер өзінің атымен аталатын әйгілі Шредингер теңдеуін қорытып шығарды. Бұл теңдеу қазіргі атом теориясында маңызды рөл атқарады. Шредингер толқындық механика мен матрицалық формадағы кванттық механика (В.Гейберг, Н.Бор және П.Иордан жасаған) арасында формалды байланыс барлығын көрсете келіп, олардың физикалық  тұрғыдан өзара эквивалентті екендігін дәлелдеді. Ол толқындық механика мәселесін Штарк құбылысының теориясына да қолданды. Кейінгі жылдары термодинамикамен, жалпы салыстырмалық теориясымен, т.б. айналысты. Шредингер – көптеген елдердің ғыл. мекемелерінің, соның ішінде 1934 жылдан КСРО ғылым академиясының да құрметті мүшесі. Нобель сыйлығын алған (1933).
## Дереккөздер

Санат:12 тамызда туғандар
Санат:1887 жылы туғандар
Санат:Венада туғандар
Санат:4 қаңтарда қайтыс болғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Венада қайтыс болғандар
Санат:Аустрия физиктері
Санат:Профессорлар
Штамм

**Штамм ** ( – негізі) – морфологиялық және биологиялық қасиеттері бірдей микроорганизмдердің таза дақылы. Бактериялардың бір түріне жататын әр түрлі Штаммдар өздерінің бірқатар қасиеттері (антибиотиктерге сезімталдылығы, өзгергіштігі, уытты заттарды, ферменттерді түзгіштігі) жағынан бір-бірінен айырмашылығы болуы мүмкін. Штаммдарды антибиотиктер, дәрумендер, ферментер және тағы басқа биологиялық белсенді заттар өндіру мақсатында қолданады. Мысалы, ірі қаралардан бөлініп алынған ішек таяқшасының, олардың шошқадан бөлініп алынған штаммдарына қарағанда бірқатар айырмашылығы болады. Сол сияқты іш сүзегінің қоздырғышы судан бөлініп алынса — су Штаммы, ал қаннан бөлініп алынса – гемоштамм деп аталады. Ауру қоздырғыш микробтардың әр түрлі Штаммдары сырқаттың өту жағдайына (ауыр, жеңіл және тағы басқа) түрліше әсер етеді.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Микробиология
Санат:Вирусология
Штамп

**Штамп** (*немісше stampe, итал. stampa – мөр*) – материалды қысыммен пластикалық деформациялау (штампылау) арқылы өңдеуге арналған аспап. Оның табақтық (кесетін Штамп, тесетін Штамп, т.б.) және көлемдік (қалыптайтын Штамп, шөктіретін Штамп, т.б.) штампылайтын, ал дайындаманың темп-расына сәйкес салқындай және ыстықтай штампылайтын түрлері бар. Ш-ының негізгі бөлшектері – пуансон мен матрица. Штампты дайындау үшін 9ХС, Х12М, ХВ2, 4ХВС, 5ХНМ, 5ХГМ, Х12Ф, ХГ3СВ маркалы хромды және күрделі легирленген болаттар қолданылады. Мұндай болаттар тозу, қысым және жоғары температура жағдайына шыдамдылық көрсетеді.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Аспаптар
Санат:Техника
Штампылау

thumb|right|200px|
**Штампылау** — материалды штамп арқылы пластикалық деформалау арқылы өңдеу. Өңделетін дайындаманың немесе тетіктің пішініне, күрделілігіне, материалының күйіне, өңдеу сериялылығына және өңдеудің технол. ерекшеліктеріне қарай Штампылау көлемдік Штампылау және теміртабақ Штампылау болып жіктеледі. Штампылауды ашық және жабық штамптармен орындайды. Штампыланатын тетіктің пішіні мен атқаратын қызметіне қойылатын талаптарға қарай оларды иінді және гидравлик. престерде, көлденең соғу машиналарында өңдейді.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Металлургия
Штарк құбылысы

**Штарк құбылысы** – атомдардың, молекулалардың және кристалдардың спектрлік сызықтарының сыртқы электр өрісінің әсерінен ығысуы және жіктелуі бойынша анықталатын энергия деңгейлерінің өзгеруі. Мұны 1913 жылы неміс физигі И. Штарк (1874 – 1957) ашқан. Штарк қалатұрақты электр өрісінде ғана емес, айнымалы электр өрісінде де байқалады. Штарк қалаатомдық және молекулалық спектроскопияда, плазма спектроскопиясында маңызды рөл атқарады. Бұл құбылыс молекулалардың дипольдық моментін анықтау үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Химия
Санат:Физика
Штат

**Штат** (латынша status – жай-күй‚ жағдай) – кәсіпорын (фирма‚ ұйым‚ бірлестік‚ мекеме) қызметкерлерінің тұрақты құрамы, лауазымдарының белгіленген тәртіппен бекітілген жиынтығы. Штат кестесі түрінде ресімделеді. Кәсіпорын басшысы бекітеді.

Мемлекет басшысы әдетте халық сайлайтын немесе федералды мемлекеттің ажырамас бөлігі болып тағайындалатын немесе біртұтас мемлекеттің әкімшілік бірлігінің басшысы ретінде тағайындалған губернатор болып табылады.

Әрбір мемлекет парламенттің жоғарғы палатасында өкілдері бар, олардың саны заңмен анықталады - бұл мемлекеттің тұрғындарына (мысалы, Үндістан) тәуелді болуы мүмкін, немесе әр мемлекеттің парламенттегі өкілдерінің саны бірдей (мысалы, АҚШ, Бразилия).

## Дереккөздер

*
Штат кестесі

**Штат кестесі** – кәсіпорынның мүлкін меншіктенуші‚ басшы немесе жоғары тұрған орган бекітетін тұрақты қызметкерлер лауазымы атауларының тізбесі‚ онда атаулас лауазымдардың (қызмет орындарының) саны‚ лауазымдық қызметақының‚ кәсіптік үстеме ақылар мен көтермелеу ақыларының мөлшері көрсетіледі. Штат кестесінде фирманың штаттық құрылымы қоса беріледі. Штат кестесі еңбек құқығында‚ жалақыны қалыптастыру‚ іссапарлардың заңдылығын анықтау‚ фирманың бір бөлігін сату кездерінде‚ т.б. пайдаланылатын құжат болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Штаб Бастығы

**Штаб Бастығы** – штабтың барлық жұмысына басшылық ететін және тиісті командирдің 1-орынбасары болып табылатын әскери қызмет адамы. Ол қарамағындағы әскери бөлімдерге командир атынан жарлық (бұйрық) беруге құқылы. Штаб бастығының негізгі міндеті: бейбітшілік және соғыс жағдайында әскери қимылдарға нақты басшылық жасау; мәліметтер жинап, оны зерттеп, тиісті шешім қабылдау үшін командирге баяндап отыру, әскерлердің өзара байланысын ұйымдастыру; командирдің шешімін орындаушыларына жеткізу; жауынгерлік жабдықтарды ұйымдастыру (барлау, инжылы жұмыстар, уландырғыш заттардан сақтандыру т.б.); әр түрлі қиын және тез өзгеріп отыратын жағдайларда әскери бөлімдерге, сондай-ақ өзіне бағынышты штабтарға басшылық ету; жауынгерлік тәрбиені есепке алып, қорытып отыру, әскери бөлімдердің соғысқа (операция) әзірлігін бақылауды және көмек беруді ұйымдастыру.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Әскери іс
Санат:Терминология
Штегман

**Штегман Борис Карлович** (1898, Ресей, Псков қала– 28.12.1975, Ленинград) – орнитолог ғалым, биол. ғыл. докт. (1934), проф. (1933). 1925 жылы Петроград ун-тін бітірген. КСРО ғылым академиясының Зоология музейінде (1928 – 41, 1945 – 55), “Борок” биол. ст-нда (1955 – 70), Өзен-көл суының биологиясы ин-тында (1970 – 75) жұмыс істеді. 1941 – 45 жылы Қазақстанда айдауда болып, Алматы облысы Желтораңғы елді мекенінде орналасқан Бүкілодақтық ондатр ш. ин-тының Қазақ аймақтық лабораториясында бақылаушы қызметін атқарды. Осы кезде Штегман құстармен қатар, ондатрдың да тіршілігін зерттеді. Іле өзен атырауының геоморфологиясы бойынша бірнеше еңбек жазды. 1923 – 53 жылы Қазақстанға байланысты зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ол алғаш рет Б.С. Виноградовпен бірге Батыс Алтайда, 1932 жылы Көкшетау жоталарында, 1941 – 45 жылы Іле өз, атырауында, 1950 – 53 жылы Тауқұмда (Анарсай, Айдарлы, Бурылбайтал) экспедицияларда болды. 1947 – 53 жылы Іле Алатауының биік тауларындағы құстардың, Шу өзен бойындағы қылаң торғайдың тіршілігін зерттеді.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том
*Орнитологи Казахстана и Средней Азии: XX век, А., 2003
* Птицы Кокчетавских боров, Тр. Казах. Базы АН СССР, 1934, вып. 1, с. 5 – 34; В тростниках Прибалхашья (жизнь и приключения ссыльного натуралиста 1941 – 1946 жж.), М., 2004.

Санат:Тұлғалар
Санат:Тарих
Яков Соломонович Штейн

**Яков Соломонович Штейн** (24 желтоқсан, 1900, Орынбор – 26 маусым, 1956, Бішкек; Алматыда жерленді) – режиссер, Қазақ КСР-інің еңбек сіңген өнер қайраткері (1955). 

## Өмірбаяны
* Шығармашылық өнер жолын 1920 жылы бастаған. 
* 1943 – 56 жылы Алматы қаласында тұрып, Орыстың мемлекеттік академиялық драма театрында режиссерлікпен айналысты. Ол орыс жазушыларының шығармалары бойынша бірқатар спектакльдерді осы театр сахнасына шығарды. Олардың қатарында А.Н. Толстойдың “Иван Грозный” (1945) мен “Азапты сапарда” (1947), В.В. Вишневскийдің “Ұмытылмас 1919 жыл”, Лопе де Веганың “Құмыралы қыз” (екеуі де 1950), К.А. Треневтің “Любовь Яровая”, А.М. Горькийдің “Егор Булычов және басқалар” (екеуі де 1951), А.П. Штейннің “Жеке іс”, А.Н. Степанов пен И.Ф. Поповтың “Порт-Артур” (екеуі де 1954), Ф.М. Достоевскийдің “Қорланғандар мен қор болғандар” (1956), т.б. пьесалар бар. Оның қойған спектакльдері көркем-идеялық тереңдігімен, патриоттық серпінімен әрі оптимистік рухымен ерекшеленді. Сондай-ақ Қазақтың мемлекеттік академиялық драма театрында актер І.Бадыровпен бірлесіп, М. Әуезовтің “Қара Қыпшақ Қобыланды” (1946) және Ә.Тәжібаевтың “Дубай Шубаевич” (1954) пьесаларын қойды. 1949 жылы Ш.Аймановпен бірге Әуезовтің “Абай” романын сахнаға лайықтап, инсценировка жасады. Жазушы Н.И. Ановпен шығармашылық бірлікте болған ол 1955 жылы оқиғасы Қазақстанда өтетін “Жүрек әмірімен” атты пьесасын жазды әрі оны Орыс мемлекеттік академиялық драма театры сахнасына шығарды. 
* 1945 жылдан өмірінің соңына дейін педагогикалық қызметпен шұғылданды. Штейн Қазақстандағы Орыс мемлекеттік академиялық драма театрының шығармашылық жағынан кемелденуі жолында көп еңбек сіңірді.

## Дереккөздер

Санат:24 желтоқсанда туғандар
Санат:1900 жылы туғандар
Санат:Орынборда туғандар
Санат:26 маусымда қайтыс болғандар
Санат:1956 жылы қайтыс болғандар
Санат:Бішкекте қайтыс болғандар
Санат:Алматыда жерленгендер
Санат:Қазақстан режиссёрлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Шток

**Шток** (немісше *stock – баған, діңгек*) – бұрыс көбінесе цилиндр пішінді, тікшіл құламалы келген шағын интрузивті дене немесе кен денелерін болмаса оның үстінде жатқан тау жыныстарын қиып өтетін тұз қабаты. Кенді Шток әртүрлі бағытта тарамдалып, жер қыртысындағы жарықтардың бір-бірімен қиылысу нүктелеріне тәуелді бола отырып, көлденеңі ондаған м, төмен қарай тік құлайтын тұтас тұлғалы кен денесі. Тұзды Шток өзін көмкерген тау жыныстарына кірігіп орналасқан ас тұзы кристалдарынан тұратын тұз күмбездерінің ядросы рөлін атқаратын діңгек пішінді дене.Шток түріндегі интрузия құрамы әртүрлі тау жыныстарында (жанартаулық, шөгінді, метаморфтық) және көптеген жарықтардың қиылысу аумағында ұшырасып, дамиды. Олар Қазақстанның Ембі мұнай кендері аумағында, Сарыарқа мен Алтайдың интрузиялық кешендерінде жиі кездеседі.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Техника
Санат:Терминология
Штокверк

**Штокверк** – жиі тарамшалар торымен тілімделген тау жыныстарынан жаралған бұрыс пішінді (көбіне тең өлшемді) кен денесі. Тарамшалар торы кентас минералдары сеппелерімен молынан қаныққан болады. Мыс, қалайы, молибден, вольфрам, асбест, т.б. пайдалы қазба кендерінде Штокверк түріндегі кен денелері жиі ұшырасады. Сарыарқаның Жоғары Қайрақты, Көктіңкөлі, т.б. кендердегі кен денелері Штокверк пішінді болып келеді.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Геология
Санат:Терминология
Штольна

**Штольна** — таулы жерде жер асты жұмыс орындарын жер үстімен байланыстыратын жазық немесе көлбеу орналасатын қазба. Қолдану мақсатына қарай Штольналар кен барлау және пайдалану болып екіге бөлінеді. Пайдалану Штольнасына кен тасу, желдету, су ағызу, т.б. жатады.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Геология
Санат:Терминология
Штраус

**Штраус Йоганн** (нем. Johann Strauß) (14.3.1804, Вена 25.9.1849, сонда) – австрия композиторы, скрипкашы әрі дирижер. Бала күнінде А.Полишанский (скрипка) мен И.Зейфридтен (композиция) дәріс алған. 1823 жылдан австрия композиторы Й.Ланнердің Вена қ-ндағы квартетінде, кейіннен оркестрінде ойнады әрі дирижердің көмекшісі болып, Ланнер шығарған “Вена вальсінің” жаңа түрін дамытты. 1825 жылы ол өз оркестрін ұйымдастырып, 1833 жылдан гастрольдік сапармен Еуропа елдерін аралады. 1845 жылдан Вена қаласындағы император сарайының бас дирижері болды. Штраус 250-ден астам пьеса (152 вальс, 32 кадриль, 24 галоп, 18 марш, 13 полька) жазды. Әсіресе “Дунай әндері”, “Лорелея”, “Габриэла”, “Тальони” мен “Баядеркалар вальсі” атты музыка туындылары кең тараған. Штраус – би музыкасының көрнекті шебері.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Музыкатану
Штурвал

**Штурвал** () – ұшақты, кемені, комбайнды, т.б. механизмдерді басқару тетігі. Көптеген кемелерде қолмен басқарылатын Штурвал кнопкалы құрылғымен алмастырылған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Штурм

**Штурм** –

*1) қарсыластың мықты бекінісін, тірек пунктін, не қаланы алу үшін жасалатын тікелей, батыл шабуыл; 
*2) бір мақсатқа жету үшін жасалатын жігерлі, батыл әрекеттер.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Штурман

**Штурман** – кемелерді, ұшақтарды және басқа да ұшатын аппараттарды жүргізетін, су, әуе кемелерінің қозғалу бағытын, келе жатқан орнын, т.б. айқындайтын және бақылау жасайтын маман.

## Дереккөздер


Санат:Навигация
Бас әріп

[thumb|[латынша әріптер жазылуы]]
**Бас әріп** - сөйлемнің басында, географиялық атауларда, адам есімдерінде, мекеме аттарында, астрономиялық атауларында, тарихи дәуір немесе оқиға атауларында, көне ескерткіштерде, әдеби шығарма атауларында орфография және пунктуация ережелеріне сәйкес қолданылатын дыбыстың жазудағы таңбасы.

## Тағы қараныз:
* Әріп
* Сөз

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика

be-x-old:Маюскул
Бас бостандығынан айыру

thumb|Жазасын өтеушілер
**Бас бостандығынан айыру** — қылмыстық жазалау шарасы, сотталған адамды қоғамнан оқшаулау. 

Қазақстан Республикасында — 6 айдан 15 жылға дейін, аса ауыр қылмыс жасағандығы үшін 20 жылға дейін не өмір бойы бас бостандығынан айыру мерзімі белгіленген. Абайсызда істелген қылмыс үшін бас бостандығынан айыру мерзімі 10 жылдан, үкімдердің жиынтығы бойынша тағайындалатын бас бостандығынан айырудың ең ұзақ мерзімі 30 жылдан, ал қылмыстардың жиынтығы бойынша 25 жылдан аспауы керек. Өмір бойына бас бостандығынан айыру аса ауыр қылмыс жасағаны үшін қолданылатын өлім жазасының баламасы ғана. Ол әйелдерге, 18 жасқа дейін қылмыс жасағандарға, үкім шығарылар сәтте 65 жасқа толған ер кісілерге тағайындалмайды. Бас бостандығынан айыру мерзімдерін тағайындау мен анықтаудың тәртібі Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінде белгіленген.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Бас бостандығынан айыру орындары

Санат:Заң
Бас бостандығынан айыру орындары

[thumb|[Қатаң режимде жазасын өтеушілер]]
**Бас бостандығынан айыру орындары** — сот үкімімен бас бостандығынан айырылған адамдар жазасын өтейтін мемлекеттік мекемелер. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 69-бабына сәйкес Бас бостандығынан айыру орындары түзеу колониялары, тәрбиелеу колониялары және түрмелер болып табылады. Түзеу колониялары жалпы, қатаң және айрықша режимдегі колониялар және колония-қоныстар болып бөлінеді. Колония қоныстарда 7 жылдан аспайтын мерзімге сотталған қылмыскерлер, сондай-ақ, заңда белгіленген тәртіп бойынша жалпы және қатаң режимдегі түзеу колонияларынан ауыстырылғандар жазасын өтейді. Жалпы режимдегі түзеу колонияларында — қасақана жасаған кішігірім не орташа ауыр және ауыр қылмыстары үшін алғаш рет сотталғандар, сондай-ақ, абайсызда жасаған қылмысы үшін 7 жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айырылғандар; қатаң режимдегі түзеу колонияларында аса ауыр қылмыс істегені үшін алғаш рет сотталғандар, сондай-ақ, қайталап қылмыс жасағаны үшін бас бостандығынан айырылған еркектер мен әйелдер жазаларын өтейді. Ал айырықша режимдегі түзеу колонияларына аса қауіпті қылмыстарды қайталаған ер адамдар, өмір бойы бас бостандығынан айыру, өлім жазасына кесу үкімі шығарылғандар жіберіледі. Түрмелерде ерекше ауыр қылмыс істеген немесе аса қауіпті қылмысын қайталағаны үшін сотталғандар сондай-ақ, жазаны өтеудің белгіленген тәртібін қасақана бұзғаны үшін түзеу колонияларынан ауыстырылғандар жазасын өтейді. Тәрбиелеу колониялары кәмелетке толмай істі болғандар жазасын өтейтін орын болып саналады. Бас бостандықтан айыру түріндегі жазаны орындау тәртібі Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінде және Қылмыстық-атқару кодексінде көзделген.

## Сыртқы сілтемелер
*қосымша ақпараттар
## Дереккөздер

Санат:Құқық қорғау органдары
Ньютон биномы

**Ньютон биномы** – екі қосылғыштың (биномның) қосындысының кез келген бүтін оң дәрежесін сол қосылғыштардың дәрежелері арқылы өрнектейтін формула:
: (a+b)^n = \sum_{k=0}^n \binom{n}{k} a^{n - k} b^k = {n\choose 0}a^n + {n\choose 1}a^{n - 1}b + \dots + {n\choose k}a^{n - k}b^k + \dots + {n\choose n}b^n,

мұндағы {n\choose k}=\frac{n!}{k!(n - k)!} — биномдық коэффициенттер, n — теріс емес бүтін сан.

Екі қосылғыштың қосындысының квадраты (n=2) мен кубы (n=3) Ньютон биномының дербес жағдайы болып есептеледі: (a+b)2=a2+2ab+b2; (a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3. Ньютон биномы формуласының коэффиценттері биномдық коэффициенттер деп аталады. Биномдық коэффиценттің бірнеше қасиеттері бар:

* олардың барлығы бүтін оң сандар;
* шеткі коэффиценттері 1-ге тең;
* екі шеткі мүшелерінен бірдей қашықтықта тұрған мүшелерінің коэффиценттері бірдей болады, т.б.
Ньютон биномының бүтін оң көрсеткішті биномдарға арналған формуласы Исаак Ньютонға дейін үнді және Ислам математиктеріне белгілі болған, алайда Ньютон бөлшек немесе теріс көрсеткішті биномдар үшін де жіктелудің мүмкіндігін көрсеткен (1664 – 65).

## Дәлелдеу

Ньютон биномы формуласын Математикалық индукциямен *n*-ге қатысты дәлелдейік:

**Индукция негізі:** n=0

: (a+b)^0=1=\binom{0}{0}a^0b^0

**Индукция қадамы:** Формула n үшін орындалсын:

: (a+b)^n = \sum_{k=0}^n {n \choose k } a ^ {n-k} b ^ {k} 

Онда n+1 үшін келесіні дәлелдеу керек:

: (a+b)^{n+1} = \sum_{k=0}^{n+1} \quad + \quad \sum_{k=0}^n {n \choose k} a ^ {n-k} b ^ {k+1}

Алғашқы қосыныдан k = 0 болғандағы қосылғышты алайық

:  \sum_{k=0}^n {n \choose k} {a ^ {n - k + 1} b ^ {k}} = a^{n+1} + \sum_{k = 1}^n {n \choose k} a ^ {n - k + 1} b ^ k 

Екінші қосылғыштан k=n болғандағы қосылғышты алсақ

: \sum_{k=0}^n {n \choose k} a ^ {n-k} b ^ {k+1} = b^{n+1} + \sum_{k=0}^{n-1}{n \choose k}a^{n - k} b ^ {k+1} = 
b^{n+1} + \sum_{k = 1}^n {n \choose {k-1}} a^{n - k + 1} b ^ {k}

Шыққан екі қосындыны қоссақ:

: a^{n+1} + \sum_{k = 1}^n {n \choose k} a ^ {n - k + 1} b ^ k \quad + \quad b^{n+1} + \sum_{k = 1}^n {n \choose {k-1}} a^{n - k + 1}  b ^ {k} = a ^ {n + 1} + b ^ {n + 1} + \sum_{k = 1}^n \left( {n \choose k} + {n \choose {k - 1} } \right) a ^ {n - k + 1} b ^ k = 

: =\sum_{k=0}^0 {n+1 \choose k} a ^ {n + 1 - k} b ^ k \quad + \quad 
\sum_{k = n + 1}^{n+1} {n+1 \choose k} a^{n + 1- k}b^k \quad + \quad 
\sum_{k = 1} ^ {n} {n+1 \choose k} a ^ {n + 1 - k} b ^ k=
\sum_{k=0}^{n+1} =e өту арқылы табатынымыз -

: e^x=1+x+\frac{x^2}{2}+\dots+\frac{x^n}{n!}+\dots,
соңғыны дәл осын жолмен Эйлер тапқан.
### Толық Белл полиномдары
B_n(a_s)= B_n(a_1,\dots,a_n) және B_0=1 болса, толық Белл полиномдары келесі биномдық жіктелуі орынды:
: B_n()=\sum_{i+j=n} {n\choose i,\ j}{B_i}({a_s}) {B_j}({b_s}).

## Сілтемелер
*Ньютон

Санат:Алгебра
Ньютон заңдары

**Ньютонның механика заңдары** – Исаак Ньютон тұжырымдаған (1687) классикалық механиканың негізгі үш заңы. thumb|«Бастамалар» еңбегіндегі Ньютонның механикалық аксиомалары сипатталған беті

Ньютонның механика заңдары микроәлем нысандары (атом, молекула, элементар бөлшектер) үшін және жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қозғалған денелерге қолдануға келмейді.

## [[Ньютонның бірінші заңы]]
Егер денеге сырттан күш әсер етпесе, онда ол тыныштық күйін немесе бірқалыпты түзу сызықты қозғалыстағы күйін сақтайды.

Біздің дәуірімізге дейінгі 4-ғасырдан бастап, жиырма ғасырға созылған уақыт бойы гректің ұлы ойшылы Аристотельдің және оның жолын қуушылардың идеясы үстемдік етті. Олардың көзқарасы бойынша дене тұрақты жылдамдықпен қозғалу үшін, оған үнемі басқа дене әрекет ету керек деп есептелінді: дененің табиғи күйі тыныштық деп саналды. Алғаш рет итальян ғалымы Галилео Галилей (1564-1642) ғасырлар бойы қалыптасқан бұл қағидадан бас тартты. Ол өзінің жүргізген тәжірбиелері негізінде Аристотель мен оның жолын қуушылар ілімінің жалған екендігін дәлелдей білді. Егер денеге басқа денелер әрекет етпесе немесе олардың әрекеті теңгерілген болса, онда дене не тыныштықтағы күйін сақтайды, немесе түзу сызықты және бір қалыпты қозғалысын жалғастырады деген қорытындыға келген болатын. Бұл өздеріне таныс инерция заңы. Ньютон инерция заңын механика негізіне енгізді, сондықтан бұл заңды Ньютонның бірінші заңы деп атайды.

Инерция заңы орындалмайтын санақ жүйелері  болады екен. Мұндай санақ жүйелерінде дененің қозғалыс жылдамдығы өзара әрекеттесуден ғана емес, сол жүйенің үдемелі қозғалысынан да туындай алады. Ондай санақ жүйелері инерциялық емес санақ жүйелері деп аталады.

## [[Ньютонның екінші заңы]]
Денеде туындайтын үдеу оған әрекет етуші күшке тура пропорционал және ол күшпен бағыттас болады, ал оның массасына кері пропорционал:

a=F/m

Эквивалентті формуласы:

F=ma 

Мұндағы m  – нүктенің массасы, \alpha – үдеу, F – әсер етуші күш.

Қарапайым бақылаулар, егер әр түрлі денелерге бірдей күшпен әрекет жасаса, олардың түрліше үдеу алатының көрсетеді.

Ньютонның механика заңдары Г. Галилей, Х. Гюйгенс, И. Ньютон және басқа ғалымдардың бақылаулары мен зерттеулерінің нәтижелерін қорытындалу арқылы тұжырымдалды. Қазіргі көзқарас және терминология бойынша бірінші және екінші заңдардағы денені материалдық нүкте деп, қозғалысты инерциалдық санақ жүйесіне қатысты қозғалыс деп түсіну керек.

## [[Ньютонның үшінші заңы]]
Әрбір әсерге оған тең, бірақ кері бағытталған қарсы әсер болады, басқаша айтқанда, екі дене бір-біріне шама жағынан тең, бағыты жағынан қарама-қарсы күштермен әсер етеді.

F=- F 

## Дереккөздер
*Физика және Астрономия 9 - сынып
*

Санат:Классикалық механика
Санат:Физикалық заңдар
Рихард Штраус

**Штраус Рихард** (11.6.1864, Мюнхен қаласы – 8.9. 1949, Гармиш-Партенкирхен) – неміс композиторы әрі дирижері. 

Музыканттар отбасында туған. Композиция және теория бойынша Ф.В. Мейерден сабақ алған. Штраус Майнингем қаласындағы оркестр капелласында (1885), Мюнхен мен Веймар (1886 – 98), Берлин (1898 – 1918) және Венаның (1919 – 24) опера театрларында дирижерлік етті. Германиядағы фаш. төңкерістен кейін Берлин қ-ндағы Империялық музыка  палатасының президенті (1933) болған, бірақ 1935 жылы бұл міндетінен босатылды. 1947 жылға дейін концерттік-дирижерлік қызмет атқарды; гастрольдік сапармен көптеген елдерде болды. Сахналық тырнақалды туындыларында ( мысалы, “Гунтрам” операсы, 1894; т.б.) Р.Вагнердің әсері байқалады. Кейіннен экспрессионизм мен жаңа классицизм ықпалында болған Штраус музыкада өз стилін қалыптастырды. Ш. 14 операның (“Саломея”, 1905; “Электра”, 1908; “Наксостегі Ариадна”, 1912), 4 симфонияның (“Альпі симфониясы”, 1915), “Италиядан” атты симф. фантазияның (1886), балеттердің (“Иосиф туралы аңыз”, 1914), 6 бағдарламалы симф. поэмалардың (“Дон Жуан”, 1888; “Макбет“, 1889 – 90; “Тиль Уленшпигель”, 1895; “Батырдың өмірі”, 1898), фантаст. вариациялардың (“Дон Кихот”, 1897), концерттердің, камералық аспаптық шығармалардың, хор мен әндердің авторы. А.Шопенгауэрмен Ф.Ницшенің философиясы Штраустың бірқатар музыка  туындыларына (“Ажал мен айығу”, 1889; “Заратуштра осылай деген”, 1896) әсер етті. Ол Ф.Лист пен Г.Берлиоздың бағдарламалық симфонизмі дәстүрін, Вагнердің оркестрлік тәсілін және шығарм. принципін одан әрі дамытты. Штраустың симф. шығармалары бейнелі музыка тілімен әрі өткір бейнелеу тәсілімен ерекшеленеді. Штраус – опера және симф. дирижерлерінің аса көрнекті өкілдерінің бірі; Гейдельберг пен Мюнхен ун-тінің құрметті докт. (1902), Берлин қ-ндағы Өнер академиясының мүшесі (1909).

## Дереккөздер

Санат:1864 жылы туғандар
Санат:1949 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия сазгерлері
Санат:Мюнхенде туғандар
Санат:Германия дирижерлері
Ньяса

**Ньяса** (Nyasa), Малави – Оңтүстік-шығыс Африкадағы Мозамбик, Танзания, Малави жеріндегі көл. Шығыс Африка тау қыратындағы тектоник. жарылымда 472 м биіктікте орналасқан. 

## Географиясы
Ньяса дүние жүзіндегі аса ірі, әрі терең көлдердің қатарына кіреді (тереңдігі 726 м). Аумағы 30,8 мың км². Ұзындығы 580 км, ені 80 км. Жағалары тікжарлы, жартасты. Өзен ағыны мен жауын-шашын көлге жылына 72 км3 су қосады. Оның 66 км3-і булануға кетеді. Қалғаны Шире өзені арқылы Замбезиге қосылады. 
Көлдің суы тұщы. Негізгі су көзі – жауын-шашын. Шығыс жағалауында бірнеше өзендер құяды, ал көлден бір өзен – Шире өзені – ағады. Су деңгейі жыл мезгіліне байланысты өзгереді, жаңбырлы маусымда көтеріледі.

**Геологиясы:** Көл тектоникалық жарықтардың нәтижесінде пайда болған. Оның түбі грабен (жер қыртысының ойысы) болып табылады. Көлдің түбінде көптеген шөгінділер жиналған.

**Климат:** Көлдің климаты тропикалық, ыстық және ылғалды. Жаңбырлы және құрғақ маусымдар айқын байқалады.

## Флорасы мен фаунасы
Көлде қолтырауын, бегемот және су құстары көп. Балыққа өте бай. Ерте заманнан бері су жолы ретінде пайдаланылып келеді. 
Ньяса көлі өзінің ерекше биоәртүрлілігімен танымал. Онда мыңдаған эндемик (тек осы жерде кездесетін) цихлид балықтарының түрлері мекендейді. Көлдің жағалауында құстардың, сүтқоректілердің және басқа да жануарлардың көптеген түрлері бар.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Recent study on Lake Malawi water levels reveals drought 100,000 years ago
* 

Санат:Африка көлдері
Санат:Замбези су алабы
Санат:Шекаралық көлдер
Лия Владимировна Нэльская

**Лия Владимировна Нэльская** (7 қараша 1932, қазіргі Санкт-Петербург - 16 маусым 2013, Алматы) - актриса, Қазақ КСР-інің халық әртісі (1984) .

1955 жылы Бішкек республикалық орыс драма театрының студиясын бітірген. 1958 жылы  актриса Қырғыз орыс театрының актрисасы. 1962 жылы актриса Волков атындағы Ярослав театрының актрисасы.  1959 жылдан бастап Алматының М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының актрисасы.

Алғашқы ойнаған рөлі - В.С. Розовтың "Оның достары" спектакіліндегі Светлана (1953).

Лия Нэльская 1959 жылдан Алматыдағы М.Ю. Лермонтов атындағы орыс мемлекетік академик драма театрында 
* Нило Снижко (А.Д. Салынский, "Барабаншы қыз"), 
* Надежда (И.В. Шток, "Якорь алаңы"), 
* Мөржан (М.Әуезов "Түнгі сарын")
* Марина  (А. Чехов - Дядя Ваня)
* Авдотья Назаровна (А. Чехов - Иванов)
* Эугения (С. Мрожек - Танго)  сияқты әр қилы мінез-кейіпкерді сомдады.

Кинематографта 1 ролі бар: «История одной старушки»  атты фильмде түскен.

Лия Нэльскаяның жасаған сақыналық бейнелері ақ жарқын, азаматтық болмыс мінезімен, қарапайым-қайырымдылығымен ерекшеленеді.

2 рет Қазақ КСР-і Жоғары  Кеңесінің депутаты болып сайланған. Кеңес одағының «Знак Почета», «Құрмет» ордендарымен, «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:7 қарашада туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:16 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО актрисалары
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Ресей актрисалары
Санат:XX ғасыр актрисалары
Санат:XXI ғасыр актрисалары
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (КСРО) иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Санат:Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры тұлғалары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақ КСР-інің халық әртістері
Санат:Бішкек республикалық орыс драма театрының студиясы түлектері
Санат:Қырғыз орыс театры тұлғалары
Санат:Ярослав театры тұлғалары
Петр Иванович Лерх

**Петр Иванович Лерх** (1828 — 4 қыркүйек 1884, Гамбург) — шығыстанушы, археолог. 1850 ж. Санкт-Петербург университетін бітірген. 1858 ж. Н.И. Игнатьев бастаған елшілікпен бірге Хиуа мен Бұхараға барған сапарында бірнеше құнды қолжазбалар мен ортағасырлық теңгелер алып қайтты. 1867 ж. Археологиялық комиссияның тапсыруымен Түркістан өлкесін зерттеді. Сырдария бойындағы Сауран, Сығанақ қалаларында, Талас алқабының бірқатар қала орындарында болып, ортағасырлық Жанкент қаласында археологиялық қазба жұмыстарын жүргізді. Полковник шенінде Қазалы уездініңнің бастығы болды. 1876 ж. шығыстанушылардың 3-Халықаралық конгресінің ұйымдастырушыларының бірі ретінде 7 — 8 ғасырлардағы Орталық Азиядағы ақшалар жөнінде баяндама жасады. Ол өзі кездестірген ескерткіштерді тіркеумен, мұқият сипаттаумен қоса, олар туралы жазбаша хабарларды іріктеп, осы үзінділерге талдау жасады және түсініктеме берді. Жазба деректерді өзінің археологиялық олжаларымен салыстыра келіп, ол қираған орындарды зерттеді. Лерх ортағасырлық қалаларды зерттеудің ғылыми негізін қалаған ғалымдардың бірі болды. 

## Дереккөздер


Санат:Шығыстанушылар
Санат:1828 жылы туғандар
Санат:1884 жылы қайтыс болғандар
Басжақсы

thumb|Алмасу
**Басжақсы** — қалың малдың ерекше түрі. Қазақ халқында қыз беретін жаққа, яки, қалыңдықтың әке-шешесіне жасау жиып, төсек-орын дайындау үшін төрт түлік малдың әр түрінен іріктеп не бағалы заттар түрінде Басжақсы төлеу салты қашаннан-ақ белгілі. Басжақсы сөзінің өзі ерте кезде ең жоғары, қымбат деген өлшемдік ұғымды білдірген. Оның құрамына бәйгелерде бас жүлде алып жүрген сәйгүлік, ер жарағы — берен мылтық, берік сауыт, сондай-ақ, атан түйе не белі берік, катепті қара нар енген. Басжақсыны, негізінен, ауқатты, дәулеті мол ру басылары, ата-әулеттер беретін болған. “Басы жақсы болса, соңғысы да жақсы болады” деп, қыз алатын құданың негізгі қалың малды қаншалықты төлей алатынын осы Басжақсының түріне, санына қарай мөлшерлеп отырған.

## Дереккөздер



Санат:Салт-Дәстүр
Обь

**Об**, *Обь* – Батыс Сібірдегі (Ресей) өзен. Ұзындығы 3650 км (Ертісті қоса алғанда). Су жиналатын алабының ауданы 2990 мың км2.

## Бастауы
Алтайдағы Бия (Шүй) және Катунь (Қатын) өзендерінің қосылуынан пайда болған. Батыс Сібір жазығы арқылы кең аңғармен ағып, Кара теңізінің Обь кірмесіне, ауданы 4 мың км2 атырау жасап құяды. Аңғарының ені 20 км, жайылмасы 6 км, тереңдігі 6 м. 

## Салалары

* Сол — Песчаная, Ануй, Чарыш, Алей, Барнаулка, Касмала, Шегарка, Чая, Парабель, Васюган, Үлкен Юган, Солтүстік Сосьва, Щучья, Сыня;
* Оң — Чемровка, Чумыш, Бердь, Иня, Томь, Ертіс, Чулым, Кеть, Тым, Киевский Ёган, Вах, Ватинский Ёган, Тромъёган, Пим, Лямин, Казым, Полуй.

## Гидрологиясы
Салехард қаласы маңында орташа су ағымы 12500 м3/с. Негізінен қар, жаңбыр суымен толығады. Суының көтерілуі жоғарғы ағысында сәуір – маусым, төменгі ағысында қыркүйекке (40 – 45 км-ге жайылады) сәйкес келеді. Су ағынымен келетін қатты заттардың жылдық мөлшері 16 млн. т. Мұзқұрсау жоғарғы ағысында қарашадан сәуірдің аяғына, төменгі ағысында маусымның басына дейін. Орта ағысының сол жағалауында Юган қорығы орналасқан. Тұрақты кеме қатынасы бар. Об өзенінің саласы – Ертісте  Өскемен-Бұқтырма СЭС-ры салынған. Балық аулау кәсібі дамыған.

## Сыртқы сілтемелер
Үлкен Кеңестік Энциклопедия 

Санат:Ресей өзендері
Басбұзарлық

thumb|Басбұзарлар
**Басбұзарлық** — адам мінез-құлқындағы ұнамсыз сипат. Көпшіліктің пікірімен, талап-тілегімен санаспау, өздігінше сойқан әрекеттер жасау — Басбұзарлықтың белгісі. Басбұзарлық — өз ортасында жанжал шығаруға бейім тұруды көрсететін, адам бойындағы өзімшілдік, өктемдік, озбырлыққа ұқсас қылық. Басбұзарлық бойында бар адам ызақорлыққа, ашушаңдыққа бой алдырып, зұлымдық әрекеттер жасайды. Басбұзарлықты тыю үшін жүргізілген қатаң тәрбие шаралары нәтижесіз болған жағдайда, заң жүзінде мәжбүрлеу шаралары қолданылады.  

## Дереккөздер



Санат:Филология
Үбі (өзен)

**Үбі** – Жоғарғы Ертіс алабындағы өзен. Ұзындығы — 278 км. Су жиналатын алабы — 9850 км².

## Бастауы
Шығыс Қазақстан облысы ндағы Көксу және Иванов жоталары сілемдері бөктерінен басталып, Ертіс өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Қара Үбі мен Ақ Үбі өзендерінің бір-біріне қосылған жерінен «Үбі» деп аталады. Өзен алабы таулы-төбелі (1000–1500 м), аңғары тар шатқалды, ені — 200–300 м. Жазда еріген көп жылдық қар, мұздық (48%), ыза суымен (36%), жаңбыр суымен (16%) толығады. Жылдық су ағынының 79%-ы сәуір–шілдеде, 15%-ы қыркүйек–қарашада, 6%-ы желтоқсан–наурызда арнасынан ағып өтеді. Жылдық орташа су ағымы Шемонаиха қаласы тұсында — 182 м³/с. Суы тұщы. Бойында шағын СЭС бар, суы егіс суаруға, ағаш ағызуға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы өзендері
Санат:Риддер қалалық әкімдігі өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Мүлік

**Мүлік** - жеке немесе заңды тұғаның меншігі.

## Мағыналары
#заңды немесе жеке тұлғаның меншігіндегі, иелігіндегі немесе басқаруындағы заттардың, материалдық құндылықтардың жиынтығы; азаматтық құқықтардың (*ең алдымен меншік құқығының*) материалдық нысаны; 
#заттардың және басқа тұлғалардан заттарды алуға мүліктік құқықтардың жиынтығы (*[[актив]]*); 
#иесінің мүліктік жағдайын сипаттайтын заттардың және мүліктік құқықтар мен міндеттемелердің жиынтығы (*актив пен [[пассив]]*).
#Қазіргі түсінігімізде — ірілі-уақты дүние, бұйым, жиһаз деп ұғынамыз. «Алмаймын мүлкіңнен, қойсаң да сен жайып, Өйткені күлкіңнен, қайтамын мен байып» (Ө. Нұрғалиев, Нөсер.).

## Сөз төркіні
Түркі тілдеріне, қала берді қазақ тіліне араб, парсы тілдерінен ауысып, мағынасы бізде — мал, дүиие қалпына айналған. Ал аталған тілдердеғі мағынасы өзгеше.
Арабтарда мүлэк — меншік, иелік, парсы тілінде мэлки — жеке меншік. Осы сөзден, әсіресе, араб тілінде «иеленуші, билеуші, жеке меншік иесі» деген мағыналарды беретін «мәлік» сөзі пайда болған. Бұл сөз қазақ тілінде адамға есім болып қойылады.

## Мұрагерлік
Мұрагерлік және кәсіпорын қызметінің тоқтауы кезіндегі құқық-тың әмбебап сабақтастығы (*актив пен пассивтің – құқықтар мен міндеттемелердің басқа тұлғаға көшуі*) осымен байланысты. Нысанына қарай бір жерден екінші жерге көшіруге болмайтын жылжымайтын мұрагерлік (жер телімдері‚ олардағы күрделі үймереттер‚ ғимараттар мен басқа да объектілер); бір жерден екінші жерге көшіруге болатын жылжитын мұрагерлік; меншіктенушісіне қарай: мемл. кәсіпорынның, муниципалдық кәсіпорынның, шаруашылық серіктестік пен қоғамның мұрагерлікі түрлеріне ажыратылады. Мемлекеттік кәсіпорынның мұрагерлікі бюджеттік қаражат және басқа мемл. мекемелердің салымдары мен алған табыстары есебінен, басқа да заңды көздердің есебінен құралады. Муниципалдық кәсіпорынның мұрагерлік – муниципалдық меншіктегі, муниципалдық біртұтас кәсіпорынға және оған шаруашылық жүргізу құқығы негізінде бекітіліп берілген заттар мен материалдық құндылықтардың жиынтығы. Ол жергілікті бюджеттің есебінен құралады. 

## Шаруашылық серіктестік
Шаруашылық серіктестіктің құқығы құрылтайшылардың (*қатысушылардың*) салымдарынан және олардың бірлескен қызметі есебінен құралған заттар мен материалдық құндылықтардың жиынтығы. Шаруашылық қоғамның (*акционерлік қоғамның, жауапкершілігі шектеулі қоғамның немесе қосымша жауапкершілікті қоғамның*) мұрагерлікі оның жарғылық капиталына қатысушыларының салымдарынан және заңды тұлға ретіндегі қоғамның қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижесінен құралған заттар мен материалдық құндылықтардың жиынтығы. 

## Тағы да қараңыз
* Қаржы  
* Мұрагерлік
* Шаруашылық

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Санат:Экономика
Коре ильбо

250 px|thumb

**“Коре ильбо”** – Қазақстанда корей тілінде жарық көретін газет. Алғашқы саны 1938 ж. жарық көрді. 1978 жылға дейін Қызылордада (“Ленин кичи”) шығып тұрды. 1990 жылдан “Коре ильбо” деген атпен шығып келеді. Газетте тарих, әдебиет, экономика, әлеуметтік мәселелер, мәдениет, дүниетаным, жастар мәселесі туралы мақалалар, әдеби шығармалар жиі жарияланады.

Газетте Қазақстан өмірінің қоғамдық, экономикалық және саяси аспектілері жарияланады. Корейлердің тілі мен мәдениеті туралы материалдар жарияланады. Аптасына 1 рет шығады.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Мәдениет
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Корей тілді газеттер
Корей жазуы

**Корей жазуы** — корейлер қолданатын әріпті буын жазуы. Корей жазуы Қытай иероглифтерінен шыққан. Қытай иероглифтерін корей сөздерін таңбалауға қолдану 6–8 ғасырларда басталды. Корей жазуының жүйеге түскен бастапқы нұсқасы 1443 жылы жасалып, 1446 жылы ресми түрде қабылданды.

Қазіргі Корей жазуында 24 графема бар, оның 10-ы дауысты, 14-і дауыссыз дыбыстарды таңбалауға арналған. Әрбір графема дыбыс жазуындағыдай тұтас сөзді емес, дербес буындарды жазуға қолданылады. Әр буынның өз лигатурасы бар. Бұл жазуды кейде «лигатуралы буын жазуы» деп те атайды. Мұнда бір сөзді жазу үшін оның құрамындағы буындарды таңбалайтын лигатуралардың басын біріктіру керек.

Бұрын Корей жазуы жоғарыдан төмен, оңнан солға қарай жазылса, қазір горизонталь бағытта солдан оңға қарай Еуропа дәстүрімен жазылады.

## Дауыстылар (Һольсори; Моүм 홀소리;모음(母音))
250 px|thumb

### Дифтонгтар

### Мұрын жолды дауыстылар

## Дауыссыз дыбыстар (Даьсори; Джaүм / Дзaүм 닿소리;자음 (子音))

### Қосарланған дауыссыз дыбыстар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Корей жазуы  (анг.)/ (кор.)
* [Қазақстандықтарға арналған корей тілінен оқулық шықты](http://www.kaznu.kz/kz/3655/page/Departments/Faculty_of_Oriental_Studies_/Faculty%E2%80%99s_Life_/news_(archive)THE_TEXTBOOK_OF_THE_KOREAN_LANGUAGE_FOR_THE_KAZAKHSTAN_CITIZENS_IS_CREATED)

Санат:Корей тілі
Санат:Корей жазуы
Мүлікті сақтандыру

нобай|КСРО-дағы алғашқы мүлікті сақтандыру құжаттарының бірі

**Мүлікті сақтандыру** — сақтандыру саласы.

## Толығырақ
Мұнда түрлі материалдық құндылықтар мен мүліктік құқықтар сақтандыру қатынастарының нысаны болып табылады. Мүлікті сақтандыру – сақтандыру жағдайының салдарынан туындаған зиянның орнын толтыру. Мүлікті сақтандыру өрттен, апаттардан, ұрлық-қарлықтан, бүлінуден болатын сақтандыру жағдайларына негізделеді. Сақтанушының меншігі болып табылатын мүлік те, оның иелігіндегі, пайдалануындағы және билігіндегі мүлік те сақтандырылуы мүмкін. Мынадай ішкі салаларға бөлінеді: түрлі материалдық құндылықтарды (*құрылысты, [[көлік]] құралдарын, өнімді, жүкті, т.б.*) сақтандыру; мүліктік құқықтар мен капиталды (*[[меншік титулы]]н, [[инвестиция]]ны, [[зияткерлік меншік]]ті*) сақтандыру; табысты ықтимал шығасыдан, болжанбаған шығыннан (*өндірістегі үзілістен мәжбүрлі заңды шығыннан, кәсіпкер контрагентінің міндеттемелерді бұзуынан, т.б.*) сақтандыру. Меншік нысандары мен сақтандыру санаттарына қарай: мемлекеттік кәсіпорындардың, кооперативтік және қоғамдық ұйымдардың мүлікті сақтандыруы; жалға берілген мемлекеттік мүлікті сақтандыру; азаматтардың өзіндік меншіктегі мүлікті сақтандыруы, т.б. болып жіктеледі. Біртекті және әртекті нысандарды нақты қа-уіптерден сақтандыру түрлеріне бөлінеді. Әртекті нысандарды сақтандырудың бір түріне біріктірілуін құрамдастырылған сақтандыру дейді.

## Мысалдары
Мысалы, көлік құралдары мен жол жүктерін сақтандыру жүргізуші мен жолаушыларды сақтандырумен ұштастырылады. Мүлікті сақтандыру сақтандыру тәуекеліне (*қатеріне*) қарай да жіктеледі, мысалы, мүлікті өрттен, басқа да қауіптерден сақтандыру. Мүлікті сақтандыру-дың жүргізілу нысанына қарай ерікті және міндетті сақтандыру түрлеріне бөлінеді. Мүліктің опат болуы немесе зардап шегуі жалпы мемлекеттік мүдделерді қозғайтын болса, мемлекет міндетті сақтандыруды енгізеді.

## Сілтемелер
* Қаржы  
* Мемлекет
* Меншік
* Қазақстан

## Дереккөздер

Санат:Сақтандыру
Санат:Экономика