open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бибі Ханым мешіті

**Бибі ханым мешіті** — Самарқанд қаласында орналасқан XIV ғасырдың сәулет ескерткіші. Әмір Темірдің бұйрығымен 1399–1404 жылдары Үндістанға жасаған жорығынан кейін тұрғызылған. Орта Азиядағы ең ірі мешіттердің бірі саналады. Әзери стиль салынған.

## Тарихы

### Аңыздар
Мешіттің салынуы жайлы халық арасында бірнеше аңыз сақталған.

* Бір нұсқа бойынша, мешіт Әмір Темірдің бұйрығымен Үндістан жорығынан оралған құрметіне салынған және сүйікті жары Бибі ханумның есімімен аталған.
* Екінші аңызда құрылысты бастамашы болған — ханымның өзі. Ол күйеуіне сыйлық ретінде мешіт тұрғызуды ойлап, Самарқандтың таңдаулы сәулетшілерін жинап, олардан жұмысты Әмір қайтқанша аяқтауды талап етеді.
* Аңыз желісі бойынша, бас сәулетші ханымның сұлулығына ғашық болып, мешітті уақытында бітіру үшін Бибі ханумнан сүйіс сұрайды. Ханым амалсыз келіседі. Әмір Темір оралғанда мешіттің салтанатына қуанып, бірақ жұбайының бетінде қалған ізді көрген соң ашуланып, сәулетшіні жазалауға бұйрық береді.
* Сәулетші шәкірттерімен бірге мешіт мұнарасына қашып шығып, қолға түспеу үшін «қанат жасап ұшып кеткен» деген аңыз тараған.

## Архетиктуралық сипаттасы
Ескерткіш ұзынынан да, көлденеңінен де айқын белдеулене салынған, тікбұрышты аула тәріздес (83х62м). Биік қасбетіндегі әшекейлеу үшін жасалған ұзын белдеу көрнекі көрінеді. Оның артында, ауланың қарама-қарсы бетінде мешіттің негізгі ғимараты (биіктігі 44 м), ал көлденең белдеу бойына кішірек екі ғимарат орналасқан. Ауланы айналдыра көп күмбезді галлерея тұрғызылған, құрылыстың сыртқы бұрыштары биік мұнаралармен бекітілген. 

Мешіттің үш ғимаратын да біртектес — мығым, шаршы негізді, цилиндр барабанды ширек күмбезбен жаба келіп, төбесінен фероконикалық күмбез шығарған. Үлкен мешіттің қасбетіндегі бұрыштары гүлдестемен оймышталған көп қырлы мұнаралармен көмкерілген. Ғимараттың ерекше сәнді әрі келісімді түрі оны өз алдына дербес құрылыс ретінде қарауға мүмкіндік береді. 

Мешіттердің қасбеті нақышты өрнектелген, мозаикамен, оюлы мәрмәр тақталармен безендірілген. Ішкі жағы түгелдей алтындаған көкшіл бояумен өсімдік тектес, геометриялық өрнек түрінде өрнектелген. Бибі ханым мешіті Орта Азияның ортағасырлық архитектурасының ғажап үлгісі болып табылады. 

Ол кейінгі архитектурасының дамуына зор ықпал жасады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Сәулет өнері
Санат:Өзбекстан мешіттері
Манатов Ыбыраш Манатұлы

**Манатов** Ыбыраш Манатұлы (1939 – 92) – қоғам қызметкері. Алматы халық шаруашылығы институтын бітірген (1965). 1965 жылы Зеренді ауданы Пухальский кеңшарында механик, 1967 жылы ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының бас инженері, 1968 жылы С.Сейфуллин атындағы кеңшардың аға инженері, 1972 жылы КОКП-ның 24-съезі атындағы кеңшардың директоры, 1980 – 87 жылдары Көкшетау, Келлер ауданы агроөнеркәсіптік бірлестігінің төрағасы қызметтерін атқарған. 1987 жылы Зеренді ауданы Симферополь кеңшарының директоры болып тағайындалған. «Құрмет белгісі» орденімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Бальзамдау

[thumb|[Бальзамдалған адам денесі]]
**Бальзамдау** — мәйітті ұзақ  сақтау  үшін шірітпейтін заттармен  өңдеу. Бальзамдау үшін шіріткіш микроорганизмдерді жоятын және тіндердегі ферменттердің әрекетін тоқтататын заттар қолданылады. Мәйіт ғылыми және сот медицинасы үшін, қаза болған адамның денесін зарарсыздандыру, алыс жерге тасымалдау немесе ұзақ сақтау үшін бальзамдалады. Алғаш бальзамдауды ертедегі мысырлықтар қолданған. Олар өздерінің діни көзқарастарына байланысты өлген адамды жерлемейтін болған. Бірақ олардың бальзамдау тәсілдері туралы деректер бізге толық жетпеген. Грек ғалымы Геродот Египеттегі бальзамдау тәсілдерін сипаттаған: өлген адамның миы темір ілгекпен мұрын қуысы  арқылы шығарылып, бас сауытына еріген шайыр құйылған; ішек-қарын алып тасталып, іш қуысы пальма арағымен жуылған; камедь желімі сіңген дәкемен оралған денені кептірген. Еуропада 16—17 ғасырларда бальзамдау үшін тұз, алоэ, ашудас, терпентин, иісті шайырлар қоспасы, ал 18 ғасырда шарап спирті қолданылды. 19 ғасырда химия ғылымының дамуына байланысты бальзамдау үшін алмас, күшәлә, ашудас, эфир, хлорлы мырыш, хлороформ, глицерин, креозот, камфора, тимол қоспалары қолданыла бастады. Әсіресе, 1859 жылы .М.Бутлеров ашқан формальдегидтің мәні зор болды. Формальдегидтің судағы ерітіндісі (формалин) тіндерді қатайтып, микроорганизмдерді өлтіретін, ондағы ферменттердің әрекетін тоқтататын өте арзан зат болып шықты. Мәйіт кейпін өзгертпей, ұзақ уақыт сақтау үшін формалин, спирт, глицерин және сірке қышқыл калийдің судағы ерітіндісі қолданылады. Мәйітті алыс жерге апару, уақытша сақтау және зарарсыздандыру үшін 6—7 л 10—20%-тік формалин ерітіндісін шприцпен қолқаға, күре тамырларға жібереді. Кейде мәйітті бальзамдық сұйық құйылған ваннада да сақтайды.

## Дереккөздер



Санат:Медицина
Трешневский Станислав Болеславович

**Трешневский Станислав Болеславович** (1937 жылы туған, Ақ-көл ауданы Ерофеевка ауылы) – ауыл шаруашылығының қызметкері. Атбасар ауыл шаруашылық техникумын бітірген (1958). Урюпин кеңшарында механизатор, бөлім механигі (1958 – 59), Кеңес Армиясында (1959 – 61), кеңшарда механизаторлар даярлайтын курстың меңгерушісі, ауыл шаруашылығында инженер-механик (1961 – 69), кеңшардың Ерофеев бөлімшесінде басқарма (1969 – 71) қызметтерін атқарған. 1971 жылдан Урюпинка аудандық кеңесінің төрағасы, ауылдық әкімш. басшысы, ауылдық округтің әкімі. Ардагерлер ұйымының төрағасы (2003).

## Дереккөздер
Ұзақбай Жапарұлы Мамин

**Ұзақбай Жапарұлы Мамин** – құрылысшы-инженер. Ол 1937 жылы 1 наурызда Ақмола облысы Ерейментау ауданының Благодатное ауылында туған. Құрылыс саласында шеберден бастап «Целиноградэлеватормельстрой», «Целинсантехмонтаж» трестері, Целиноград облысының агроөнеркәсіптік комитетінің құрылыс кешені сияқты бірқатар құрылыс ұйымдарының басшысына дейінгі ұзақ еңбек жолынан өтті. Қарағанды тау-кен техникумын бітірген (1959). Еңбек жолын ағаш ұстасы болып бастаған. Целинный халық шаруашылығы кеңесінің УКС-нде инженер (1963 – 65), №1 «Бас элеватор диірмен құрылыс» тресінде, Целиноград қаласындағы ЖМК-29, ЖМК-24 бастығы (1965 – 72), 1980 жылдан Целиноград облысы ауыл құрылысы басқармасы бастығының орынбасары, 1983 жылдан №1 Целиноград элеватор-диірмен құрылысы тресінің бастығы болып жұмыс істеген. 1986 жылы Целиноград агроөнеркәсіптік комитеті төрағасының орынбасары, «Целиноград облысы агроөнеркәсіптік құрылысы» бірлестігінің бастығы болып сайланды. Ерен еңбегі мен жұмыстағы жетістіктері үшін Халықтар достығы және «Құрмет» ордендерімен марапатталды. Кейінгі жылдары Астана қаласының ардагерлер кеңесінде белсенді еңбек етті. Қазақстанның құрметті құрылысшысы және Ақмола облысының құрметті азаматы, еңбек ардагері. Премьер-министр Асқар Маминнің әкесі Ұзақбай Мамин 2021 жылы 13 маусымда 85 жасқа қараған шағында қайтыс болды.

## Дереккөздер</span>
* «Ақмола облысы» энциклопедиясы
* Еңбек ардагері Ұзақбай Мамин өмірден озды
Нескен Амантайқызы Мамбина

**Мамбина** Нескен Амантайқызы (1947 жылы туған) – жоғары санатты дәрігер. Целиноград медициналық институтын бітірген (1971). Қорғалжын ауданы орталығы ауруханасында дәрігер, терапия бөлімінің меңгерушісі болып жұмыс істеген. «Ерен еңбегі үшін» медалімен, «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» белгісімен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Шормақ Басыбақұлы

**Шормақ Басыбақұлы, Шормақ батыр** (шамамен 1780, Қазығұрт бөктері – 1870, қазіргі Алматы облысы Панфилов ауданы Қоңырөлең ауылы) – белгілі би, батыр. Ел ішіндегі шежіре әңгімелерде Ұлы жүз албан ішінде қоңырбөрік руының сарықұл аталығын Шормақтың басқарғаны айтылады. 19 ғасырдың басында Жетісу қазақтары жоңғар шапқыншылығынан кейін есін жинап, атақоныстарына орала бастады. Осы уақытта қазақтар мен қырғыздар арасында жерге, мал барымтасына қатысты даулар аз болмаған. Осындай қақтығыстардың бірінде аз ғана қолмен қырғыз жасағына қарсы тұрған Шормақ қырғыздың бас батыры Қарабатырды жекпе-жекте өлтірген. Осыдан кейін қырғыздың бұғы руы мен қоңырбөріктер арасында үлкен дау болып, әрең басылған. 1998 ж. Қоңырөлең ауылынан Жаркент қаласына шығар жол бойында Шормақ қабірінің басына ұрпақтары ескерткіш орнатты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:1780 жылы туғандар
Санат:1870 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Мират ул-Қулуб

**«Мират ул-Қулуб»**, «Көңілдің айнасы» – 14 ғасырда шағатай тілінде жазылған Қожа Ахмет Иасауи рисаласы. Ол Швецияның Упсала қаласы кітапханасының қолжазба қорында сақтаулы (472). Көлемі 534 беттен тұратын кітапты Қ.А. Иасауи шәкірті сопы Мұхаммед Данышменди жинақтаған. «Мират ул-Қулуб» Қожа Ахмет Иасауидың сопылық ой-тұжырымдарын жариялау мақсатында жазылған. Еңбекте Нәжмеддин Кубра мен Мұхаммед Данышмендидің өз ойлары да ұшырасады. Туынды шариғат, тариқат және хақиқат атты үш бөлімнен тұрады. 1-бөлімде ислами сопылық ахлақ, 2-бөлімде тариқат әдебі, 3-бөлімде мағрифатуллах (Алланы тану) туралы әңгімеленеді. Еңбекте сопылық ілімнің өзегі саналатын «көңіл көзін ашу» мен «рухани жетілу» басты мәселе ретінде қаралған, дүниетаным сатылары Иасауидың сопылық философиясын тұжырымдауға негіз болады. «Нұр-и мұхамадия», «умм-ул аруах» танымдары, рухани жоғарылау мен дәрежелік өсу басқыштары айқындалып, кемелдікке жету қағидалары түсіндірілген.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Бигелді Жошыұлы

**Бигелді Жошыұлы** (1860, Алматы облысы, Балқаш ауданы, Желтораңғы ауылы — 1933, сонда) — би, шешен, сынықшы. Батырлар әулетінен шыққан. 

Ысты руынан шыққан.

Күрті, Балқаш, Бақанас, Топар, Іле өңірін жайлаған елдің әйгілі көшбасшысы. Қара қылды қақ жарған би, ақындар айтыстарының жеңімпазы, емші-сынықшы (“Біреуде ақың кетсе Бигелдіге бар, бір жерің сынса Бигелдіге бар” деген сөз қалған), мерген аңшы ретінде Жетісуда есімі құрметтелген. Бигелді би *“Атаңды ұятқа қалдырма”* деген ұлағатты қатаң қолданған. Бидің шешендік сөздері, мақал-нақылдары, өлең термелері ел аузында сақталған. Бигелдінің жақсы қасиеттері мен өнері баласы — Қазақстанның халық ақыны Балтағұл Бигелдиевның (1891 — 1981) бойынан жалғасын тапты.

## Бигелді Жошыұлы туралы әңгіме
Сонымен Бигелді Жошыұлы ширек ғасырдай Күрті, Балқаш, Бақанас, Топар, іле өңіріне билік құрған айтулы шешен би боп өткен. 1933 жылы 73 жасында дүниеден қайткан. Бүгінде Бигелді биден қалған шешендік билік сөздер, мақал, нақылдар, өлең-термелер, аңыз-әңгімелер сол Бигелді билік еткен ауыл, аудандардан көп кездеседі. 1965-68 жылдары сол аудандарда фольклорлық экспедидияда Жүргенде ел аузынан (әсіресе, Балтағұл Бигелдиевтің өзінен) жазып алған Бигелді бидің шешендік сөздері мен мақал, қанатты нақыл, термелері мына темендегідей:  
:Арзымасқа алдырма,
:Аяғыңды шалдырма.
:Арзымасқа алдырып,
:Аяғыңнан шалдырып,
:Атаңды ұятқа қалдырма.

:Тектіменен дос болсаң,
:Қадіріңді біледі.
:Тексізбенен дос болсаң,
:Өзіңді сыртқа тебеді.

:Әйеліңмен дос болсаң,
:Отаныңа береке кіреді.
:Білімдімен дос болсаң,
:Сасқанда ақыл береді.

:Әркімнің өз сүйгені бар,
:Ер жігіт елін сүйеді.
:Диқан жерін сүйеді,
:Малшы төлін сүйеді,
:Бақа көлін сүйеді,
:Бұлдырық шөлін сүйеді.

:Өз ауылыңның -
:Қыздары айдай көрінер,
:Ұлдары дардай көрінер,
:Құлыны тайдай көрінер,
:Тайлағы нардай көрінер,
:Торғайы тұрымтайдай көрінер,

:Үш ағайынды жігіттің.
:Отар-отар малы бар.
:Екі ағайынды жігіттің,
:Кере қарыс жалы бар.
:Жалғыз басты жігіттің,
:Шығар-шықпас жаны бар.

:Қайсар жігіт болғаның,
:Қолбасшыңның арқасы.
:Жайсаң жігіт болғаның,
:Жолдасыңның арқасы.

## Дереккөздер


Санат:1860 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1933 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ емшілері
Санат:Айтыс ақындары
Әбдірахман Байділдин

**Әбдірахман Байділдин** (1891 жыл, қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы  Аққайың ауданы — 1931 жыл, Мәскеу) — қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* Арғын тайпасынан шыққан.
* Омбыдағы  мұғалімдер семинариясын бітірген (1917). 
* “Бірлік” ұйымының мүшесі, әрі оның хатшысы болды. 
* 1917 жылы Ақпан революциясынан соң Ақмола облысы Қазақ комитетін ұйымдастыруға атсалысты. 
* 1919 жылы Алашорда делегациясымен бірге Уфа мен Самарада өткен кеңестік билікке қарсы  күштердің мәжілістеріне қатысады. 
* 1920 жылы РК(б)П комитетінің мұсылмандар семинариясының төрағасы
* 1921—1922 жылдары Орынборда Қазақ АКСР Жер комиссариатының алқа мүшесі
* “Еңбекші қазақ” газетінің редакторы
* 1923 жылы Орал облысы партия комитетінің үгіт және насихат бөлімінің мүшесі
* “Қызыл Ту” газетінің редакторы
* 1923 — 1925 жылдары Мәскеуде Орт. баспаның қазақ секциясының қызметкері
* 1925 — 1926 жылдары Қазақ өлкелік БК(б)П комитетті баспасөз бөлімінің  меңгерушісі
* 1926 — 1928 жылдары республика оқу-ағарту қызметкерлері кәсіподағының төрағасы
* 1929 жылы ҚазМУ-дің оқытушысы. 
* 1929 жылы басталған қуғын-сүргін кезінде қамалып, 1931 жылы ату жазасына кесілді. Тергеу барысында тұрақсыздық танытып, алаш зиялыларына қарсы көрсетулер берген.

## Шығармалары
* “Алдымыздағы мақсатымыз” (1926)
* “Оқытушылар мен кәсіпшілер қозғалысы” (1927)
* “Оқу қызметкерлеріне жолбасшы”
* “Жаңа әліппе” (1928) деген еңбектердің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Аққайың ауданында туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Конхоида

**Конхоида** (грек. konchoeіdes – бақалшаққа ұқсас) – берілген қисық сызықтың әрбір радиус-векторын бір d шамаға ғана өсіру (немесе кеміту) арқылы алынатын жазық қисық сызықтың полярлық теңдеуі **=f()** түрінде болса, онда оның Конхоидасының полярлық теңдеуі *'=f()d* түрінде болады. Әдетте түзудің Конхоидасын Конхоида немесе Никомед конхоидасы  деп атайды. Егер полярлық осьті берілген түзуге перпендикуляр орналастырсақ, онда Никомед Конхоидасының полярлық теңдеуі былай жазылады: . 
## Пайдаланылған әдебиеттер
"Қазақ Энциклопедиясы", 11 - том

Санат:Геометрия
Шөл бидайық

**Шөл бидайық**, жолеркек () – астық тұқымдасының бидайық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Ертіс алқабында, Ақтөбе, Солттүстік Үстірт, Арал теңізі маңы, Балқаш – Алакөл ойысында, Қызылорда аймағының тастақты, саз топырақты жазық, шөлейт жерлерінде өседі. Биіктігі 25 – 60 см. сабағының төм. жағы имектеу, тықыр немесе түкті, масағының асты бұдыр, қалың шым түзеді. Жапырағы жіңішке, таспа пішіндес. Гүлшоғыры – көпгүлді масақ. Масағының ұзұндығы 2,5 – 7 см, ені 5 – 9 мм, жылтыр, жалаң. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – дәнек. Құнарлы мал азығы, көктей орылған шөбінде 13,4% протеин, 10,2% белок, 1,3% май, 35,3% клетчатка, 42,7% азотсыз экстрактивті заттар, 7,2% күл бар. 1 га-дан 15 – 18 ц шөп түседі. Аудандастырылған сорттары: Камышинский-1, Краснокутский, Жіңішке масақты-305.

## Дереккөздер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, VIII том

Санат:Астық тұқымдасы
Қалдан Талқанбайұлы

**Қалдан** Талқанбайұлы (1819, Жалағаш ауданы Көкшоқы мекені – 1912) – би. 

Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан. 

Ел арасындағы дауларға әділ шешімін айтып, тура жолдан таймаған қайсарлығы үшін ел арасында «Қалдан батыр» атанған. Халықтың сауатын ашуға көңіл бөліп, Қалжан ахун, Садық ахун сияқты дін өкілдеріне қамқорлық жасаған. 1897 жылы Қаракөл деген жерде (Аққыр ауылының маңы) мешіт салдырып, бала оқытқан. Т.Ізтілеуов, А.Тоқмағамбетов, т.б. ақын-жазушылар Қлданның қоғамдық қызметін өз шығармаларына арқау еткен.

*[[Шежіре]]: Қалдан-Талқанбай-Айтуған-Майлыбай-Жанғабыл-Өтебай-Келмембет (Сарқасқа)-Келдібай-Бозғүл-Шомекей*

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Қалжабай Жүнісов

**Жүнісов Қалжабай**  (1922 – 70) – еңбек ардагері, агроном. 
*Чаглинск (Шағалалы) ауыл шаруашылығы техникумын бітірген (1942). 
*«Социалистік құрылыс» ұжымшарында есепшінің көмекшісі, Астрахан ауданы Жамбыл атындағы ұжымшарда (1950), 
*«Советская Конституция» атындағы ұжымшарда төраға, «Путь к коммунизму» кеңшарында директор қызметтерін атқарған (1961). 
Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендері, 2 мәрте КСРО көрмесінің Алтын медалімен марапатталған.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Тұлғалар
Мамай (Ақмола облысы)

**Мамай** — Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы ауыл, Мамай ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Степняк қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 38 км-дей жерде, Мамай көлінің солтүстігінде орналасқан.

## Халқы

Мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, кітапхана, дүкендер бар. Мамай ауылы арқылы Степногорск – Көкшетау автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Біржан сал ауданы елді мекендері
Виктор Александрович Малышев

**Виктор Александрович Малышев** (1923, станция Тимашево, Кинель-Черкасск ауданы, Самара облысы – 22.12.1993, Зеленоград) – Кеңес Одағының батыры, запастағы подполковник. 

Әскери-саяси академияны бітірді (1974). 2-дүниежүзілік соғыс қарсаңында Ақмола қаласында тұрған. 1942 жылы қаңтар айында әскер қатарына алынып, майданға жіберіледі. Сержант Малышев 99-гвардияның атқыштар дивизиясының 300-гвардиялық атқыштар полкінде пулеметшілер тобының командирі болды. Лодейное Поле қ. (Ленинград облысы) жанындағы Свирь көлінен өту кезіндегі шайқаста ерекше көзге түскен. Мәскеу облысында тұрған (1989-1993).

## Дереккөздер

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:18 наурызда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Кинель-Черкасск ауданында туғандар
Санат:22 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Зеленоградта қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы жаяу әскерлері
Санат:Зеленоградта жерленгендер
Ибаата

**Ибаата** — Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл, Жаңа Иқан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан шығысқа қарай 56 км-дей жерде, Иқансу өзені аңғарының шалғынды сұр топырақты шөлді белдемінде орналасқан. 

## Тарихы
1917 жылға дейін ауыл атауы "Ибаата" деп аталды. 1929-30 жылдары мұнда мақта өсіретін “3-Интернационал” ұжымшары құрылды. 1954 жылдан ауылдың атауы "Жаңаиқан" болып өзгертілді. 1992 жылы қазіргі атауы қайта берілді. Ибаатада ауылшаруашылығы өнімдерін өндіретін бірнеше шаруа қожалықтары мен серіктестіктер жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Малтабар

**Малтабар** — Ақмола облысы Ерейментау ауданы, Тайбай ауылдық округі  құрамындағы ауыл. Іргесі 1928 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ерейментау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 6,5 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, клуб, кітапхана бар. Малтабар ауылы арқылы Астана – Павлодар автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Ерейментау (5 км).

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы елді мекендері
Әнуарбек Нығметжанұлы Байжанбаев

**Әнуарбек Нығметжанұлы Байжанбаев** (26 наурыз 1923, Семей — 27 қазан 1989, Алматы) — диктор, Қазақстанның халық артисі (1973). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944 жылы елге оралғаннан кейін, Қазақ радиосына диктор болып орналасады. Алғаш эфирге шағын хабарландыру оқып шыққаннан (24.6. 1944) бастап өмірінің соңына дейін Қазақ радиосында, теледидарында (1958—1962) диктор, аға диктор болып қызмет атқарған. Эфир арқылы берілген республиканың тыныс-тіршілігі жайлы әр түрлі жаңалықтар, саяси хабарлар ұзақ жылдар бойы мыңдаған тыңдаушыларына Байжанбаевтың ашық та әуезді, кең тынысты үнімен жетті. С. Жақанова, З.Бекетова, Ж. Асқарова, М.Сержанов, М. Қуатбеков, Ә. Бөлебаев, т.б. қазақ дикторларына ұстаздық еткен. 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған. Ол тұрған үйге мемориалдық тақта орнатылған (1991).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Малоалександровка (Ақмола облысы)

**Малоалександровка** — Ақмола облысы Ақкөл ауданы, Урюпин ауылдық округі құрамындағы ауыл. Іргесі 1913 жылы қаланған.

## Халқы

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақкөл қаласынан батысқа қарай 58 км жерде.

## Инфрақұрылымы
Негізгі мектеп, дәрігерлік пункт, клуб бар. Малоалександровканың жанынан Астана–Атбасар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Ақкөл ауданы елді мекендері
Игорь Борисович Бальхозин

**Игорь Борисович Бальхозин** (9 тамыз 1913, Ресей, Вятка қаласы — 13 мамыр, 1988, Алматы) — театр суретшісі, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1966).

## Өмірбаяны
* Арнайы суретшілік білімі жоқ. 
* 1931—1933 жылдары Вятка, Вологда қалаларының театрларында суретші-көшірмеші болып істеген. 
* 1934 жылы Алматыға келіп, Мемлекеттік орыс драма театрында суретші-орындаушы (1934—1957), театрдың бас суретшісі (1958 — 1973), қоюшы-суретші (1974 — 1987) болған. 
## Жасаған декорациялары
Мұнда А.Грибоедовтың “Ақылдан қайғы” (1936), А.Толстойдың “Федор Иоаннович патша” (1939), К.Симоновтың “Біздің қаланың жігіті” (1941), А. Чеховтың “Ваня ағай” (1951), М. Горькийдің “Күн балалары” (1955), Н. Ановтың “Мұрагерлер” (1958), М.Әуезовтің “Түнгі сарын” (1960), У. Шекспирдің “Король Лир“ (Т. Афанасьевамен бірігіп, 1964), т.б. спектакльдерді көркемдеген. Қазақ академиялық драма театрында Горькийдің “Шыңырауда” (1946), Ә. Әбішевтің “Достық пен махаббат”, “Бір семья”, “Кім менің әкем” (1947, 1949, 1957), М. Иманжановтың “Менің махаббатым” (1953), Қ. Бекхожиннің “Ұлан асу” (1973), Республикалық мемлекеттік академиялық корей музыкалық комедия театрында Әуезовтің “Қарақыпшақ  Қобыланды” (1979) сияқты спектакльдерінің декорациясын жасаған.

## Дереккөздер

Санат:9 тамызда туғандар
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:Вяткада туғандар
Санат:13 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1988 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО суретшілері
Санат:Қазақстан халық суретшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстан театр суретшілері
Қалдыбаев Маман

**Қалдыбаев**  Маман (1879 жылы туған, қазіргі Шиелі ауданы) еңбек ардагері. Социалиттік Еңбек Ері (1949). Қалдыбаев 1929 жылы алғашқылардың бірі болып Шиелі ауданындағы «Үлгілі» ауыл шаруашылық артеліне кіріп, оның тұңғыш төрағасы болды. 1934 – 35 жылдары ұжымшарда мақташылар звеносын басқарды. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында Қызылорда облысында егін өсіру жөніндегі қарттардың қозғалысының бастаушысы болды. 1941 жылдан кейін «Коммунизм» (Н.Бекежанов ауылы) ұжымшарында күріш өсірушілер звеносын басқарды. 1944 жылы Қалдыбаев ең жоғары өнім алатын звеноға басшы болып, көп жылдар бойы жоғары көрсеткіштерге жетіп отырды. Звеноға бекітілген 6 гектар егістіктің әр гектарынан 92 ц-ден, ал қалған 14 гектардан 42 ц-ден дән бастырған-ды. Күріш өнімін арттыруда рекорд жасаған.

## Дереккөздер
* Қазақ энциклопедиясы
* ҚАЛДЫБАЕВ МАМАН// Кызылординская областная универсальная научная библиотека имени Абдильды Тажибаева 

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Майтөбе (Түркістан облысы)

**Майтөбе** (2007 жылға дейін – *Мичурино*) — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Мичурин ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 9 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1932 жылы жеміс-жүзім өсіретін Мичурин атындағы кеңшар ретінде қаланды. Оның негізінде 1996 жылы «Мичурин» ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Мәдениет үйі, орта мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Әлеуметтік әділет

**Әлеуметтік  әділет** — қоғамдағы әлеуметтік құндылықтардың бірі.

Тарихта әлеуметтік  әділет толығымен орнаған қоғам әлі күнге дейін болған емес. Әйтсе де ойшылдар ерте замандардан бері-ақ осындай әділетті қоғамды арман етіп келеді. Бұл туралы теориялар мен тұжырымдар аз емес. Олар ежелгі грек философиясынан бастау алады. Аристотельдің түсіндіруінде, әр адамның қоғамдағы рөлі оның ісіне, билік басындағы алатын орнына қарай бағалануы қажет. Сондықтан да, құлдар мен құл иеленушілерге бірдей қарауға болмайды. Әбу Наср әл-Фараби әлеуметтік әділет салтанат құратын қоғам құрудың төте жолы қоғамның саяси билігі тұтқасын ізгі ниетті, рухани жан-дүниесі бай, парасатты адамның иеленуімен байланыстырады. Орта ғасырлар мен одан кейінгі кезеңдерде Ж. Ж. Руссо, Ф. М. А. Вольтер, Ш. Л. Монтескье секілді француз ойшылдары әділеттілік, әділетсіздік мәселелеріне өз көзқарастарын білдірген. Бұл категория маркстік философияда тап күресі тұрғысынан зерттеліп, әлеуметтік  әділетке жетудің жолы әлеуметтік төңкерістен ізделді. Алайда бұл жол, керісінше, қоғамдағы әділетсіздікті, зорлық-зомбылықты асқындырып жіберді. Қазақ ойшылдары арасында әлеуметтік әділет мәселесі Абай, Ш. Құдайбердиев, С. Торайғыров т.б. шығармаларында сөз болған. Олар әлеуметтік әділетке жетудің жолын адамгершіліктен, гуманизмнен таппақ болды.

Қазіргі заманғы социология ғылымында әлеуметтік  әділет мәселесі қоғамдағы әлеуметтік мәдениет ұғымы аясында қарастырылады. Қоғамдағы барлық жеке тұлғалар мен әлеуметік топтардың саяси және экономикалық құқықтарының тең болуы, оларға бірдей мүмкіндіктер беру, әлеуметтік мүдделерін үнемі үйлестіріп отыру т.б. өркениетті демократиялық елдегі әлеуметтік  әділетке жетудің тиімді жолы болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Әлеуметтік мәселелер
Аққайың (Целиноград ауданы)

**Аққайың** (2018 ж. дейін — *Малотимофеевка*) — Ақмола облысы Целиноград ауданы, Қызылсуат ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Ақмол ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 54 км-дей, округ орталығы - Қоянды ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 10 км, Астана қаласынан шығысқа қарай 15 км жерде орналасқан.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Бастауыш мектеп, қарттар мен мүгедектерге арналған облыстық дәрігерлік-әлеуметтік мекеме, балалар үйі және православ шіркеуі бар.

## Дереккөздер

Санат:Целиноград ауданы елді мекендері
Мирпулат Мирзоев

**Мирзоев Мирпулат** (1949 жылы туған, Сайрам ауданы) – ақын. ТашМУ-дың журналистика факультетін бітірген (1971). 1971–81 жылдары «Еш гвардия» баспасында қызмет атқарды. 1981–87 жылдары Өзбекстан Жазушылар одағында кеңесші, «Еш гвардия» баспасында бас редактордың орынбасары, «Жазушы» баспасының бас редакторы, 1991 жылдары Өзбекстан Жазушылар одағының хатшысы. Ақын қазіргі кезде «Әлем әдебиеті» журналы бас редакторының орынбасары болды. Алғашқы «Таң шапағы» атты өлеңдер жинағы 1975 жылы жарық көрді. Ақынның «Мейірлі күндер», «Махаббат мезгілдері», «Көгілдір дария», «Сүмбіле», «Әтіргүл мен жұлдыздар», «Қанағат», «Аяулы анам» атты жыр жинақтары бар. Мирзоев аударма саласында да көп еңбек етіп келеді. Ол *А.С. Пушкин, Г.Гейне, Р.Ғамзатов, М.Кәрім, Б.Пастернак*, т.б. шығармаларын өзбек тіліне аударған. 1999 жылы осы еңбектері үшін халықаралық *Б.Пастернак* атындағы сыйлық алды. Қазақ ақындары Ж.Молдағалиев, О.Сүлейменовтің шығармаларын өзбек тіліне аударды. *Абайдан* бастап *М.Шахановқа* дейінгі көптеген қазақ ақындарының өлеңдерін өзбек тіліне аударып, мерзімді баспасөз бен жинақтарда жариялады. Осы еңбегі үшін 2001 жылы халықаралық «Алаш» сыйлығы берілді. 

## Сілтемелер

 

Санат:Тұлғалар
Санат:1949 жылы туғандар
Лесхан Әмірбекұлы Байсерке

**Лесхан Әмірбекұлы Байсерке** (9.7.1942 жылы туған, Жамбыл облысы бұрынғы Свердлов, қазіргі Байзақ ауданы Казпоселок ауылы) – педагогика ғылым докторы (1999), Халықаралық педагогика ғылым академиясының академигі ҚазПИ-ді (1966, қазіргі ҚазҰПУ) және Мәскеу мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1976) бітірген. Жамбыл гидромелиорациялық-құрылыс институтында оқытушы, аға оқытушы (1966–1973), кафедра меңгерушісі, декан (1976–1994) қызметтерін атқарды. 1996 жылдан Тараз мемлекеттік университетінің проректоры. 1998 жылы «Педагогические основы нравственно-правового воспитания учащихся общеобразовательных школ» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Байсерке 70-ке жуық ғылыми еңбектің, оның ішінде 5 монографияның («Нравственные основы правового воспитания школьников», 1998; т.б.) авторы. 13-сайл. ҚР Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1994–1995). 

## Дереккөздер</span>
Қалжан Ахун Бөлекбайұлы

**Қалжан Ахун Бөлекбайұлы** (1862 – 1916, Сыр бойы) – дін қайраткері, дін ілімін жете меңгерген ғұлама ұстаз. Қалжан Ахунның арғы тегі Ақтөбе облысы Жаманқарғалы деген жердегі табын руынан шыққан. 

Әкесі Бөлекбай жігіт кезінде Қарақалпақстандағы туыстарына келіп, сол жерде үйленіп, қалып қояды. Кейін Қарақалпақстандағы қазақ жұртына басшылық жасайды. Хиуа хандығының бегі болады. 1875 жылы 90 жасында дүниеден қайтқан. Қалжан Ахун Хиуа хандағы діни мектепте, кейін 1879 жылы Көкілташта оқып білім алған. Араб, парсы, тілдерін жетік білген. Осында Сырдарияның Қорқыт ата аймағынан келген Ораз ахун Бекетайұлымен сырлас дос болады. Қалжан Ахунның білімдарлығын танып-білген. Ораз ахун оған қызы Зәйтекті қосып, 1890 жылы оны шыққан тегі бір табындардың ортасына (Жалағаш қыстағына) алып келеді. Қалжан Ахун ширек ғасыр бойына өзінің атымен аталатын мешітте (Қалжан Ахун мешіті) имам болды. 

Ол патша әкім дерінің қудалауына ұшырап, түрмеге қамалған. Өз мешітіндегі қорымда жерленген. Қалжан Ахунды Балқы Базар, Тұрмағамбет, Шоңбай ақындар жырға қосқан.

Санат:1862 жылы туғандар
Санат:1916 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жалағашта қайтыс болғандар
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Санат:Ислам ғұламалары
Санат:Қазақстан ишандары
Санат:Саяси қуғын-сүргін құрбандары
Заречное (Қонаев қалалық әкімдігі)

**Заречное** — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігі қарамағында болған ауыл, бұрынғы Заречный ауылдық округі орталығы. 2023 жылы таратылып, Жетіген ауылының құрамына енгізілді.

## Географиялық орны
Қонаев қаласынан оңтүстікке қарай 15 км жерде, Қаскелең өзенінің сол жағалауындағы әр түрлі астық тұқымдасты сораң шөптесін өскен шалғынды-сұр топырақты қуаң шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

Елді мекен аумағында Ішкі істер министрлігіне қарасты бірнеше еңбекпен түзеу колониялары орналасқан.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, т.б. әлеуметтік инфрақұрылымдар жұмыс істейді. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қонаев қалалық әкімдігінің таратылған елді мекендері
Қалжан ахун ауылы

**Қалжан ахун** (1997 жылға дейін — *Амангелді*) — Қызылорда облысы Сырдария ауданындағы ауыл, Қалжан ахун ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тереңөзек ауылынан батысқа қарай 6 км-дей жерде, сарсазан, қарабарақ, бұйырғын, баялыш, т.б. сораң шөптесін өскен қуаң шөлді белдемде орналасқан.

## Тарихы
1938 жылы Сталин және Чапаев атындағы колхоздар 1939 жылы құрылған Аманкелді колхозымен біріктіріліп, ірілендірілген Аманкелді колхозы құрылды. 1958 жылы Аманкелді және Каганович атындағы колхоздар біріктіріліп, Ленин атындағы колхоз болып қайта ұйымдастырылды. Оның әкімшілік орталығы қазіргі Сәкен Сейфуллин ауылына көшірілді.

Колхоздарды біріктіру үдерісі мұнымен аяқталған жоқ. 1963 жылы Ленин атындағы колхоздың негізінде Партияның ХХІ съезі атындағы кеңшар құрылды. 1975 жылы осы кеңшар құрамынан Сәкен Сейфуллин атындағы кеңшар жеке бөлініп шықты.

1984 жылы кеңшардың орталығы Қызылдихан ауылынан Аманкелді учаскесіне, қазіргі Қалжан ахун ауылына көшірілді. 1993 жылы Партияның ХХІ съезі атындағы кеңшардың атауы О. Мәлібаев атындағы кеңшар болып өзгертілді. 1997 жылы аталған кеңшар екі дербес шаруашылыққа бөлініп, Қалжан ахун және О. Мәлібаев атындағы кеңшарлар ретінде қайта құрылды.

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1178 адам (582 ер адам және 596 әйел адам) болса, 2009 жылы 1174 адамды (602 ер адам және 572 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Сырдария ауданы (Қызылорда облысы) елді мекендері
Нұрғабыл Малғаждаров

**Малғаждаров Нұрғабыл** (1929, Сандықтау ауданы, Қызыл Қазақстан ауылы – 1993) – механизатор. Социалистiк Еңбек Ері (1972). ҚазКСР Мемл. сыйл. лауреаты (1974). Еңбек жолын 1944 жылы Приозерный кеңшарында трактор жүргізушісі болып бастап, кейіннен бригадир болған (1947). КСРО ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Базар Қожа кесенесі

**Базар Қожа кесенесі** – Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштер тізіміне енген XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басынан сақталған сәулет өнері ескерткіші.

## Орналасқан жері
Қазалы ауданы Бекарыстан би ауылынан солтүстікке қарай 6,7 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
1981 жылы тарихи және мәдени ескерткіштерді қорғау қоғамының экспедициясы (жетекшісі Ә. Оспанов) зерттеген.
Базар Қожа кесенесі шикі кірпіштен тұрғызылған, жатаған күмбезі дөңгелек тұғырдан шығарылған. Алдыңғы беті ішке қарай біртіндеп кішірейе беретін үш аркалы порталмен бедерленген. Портал екі жағынан негізгі бөлікпен біріктіріліп саздан құйылған тұтас мұнаралармен көмкерілген. Күмбез астындағы төменгі бөліктің шалқақ қабырғсы шығыңқы белдеумен өрнектелген және күмбезге дейін сыланған.
Кесененің композициясы, әсіресе, алды ерекше әдемі. Базар қожаның өзі сол өңірдегі ислам дінін уағыздаушылардың белгілі өкілдерінің бірі, Көріпкелдігімен ел арасында қадірлі болған адам.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Қызылорда облысы сәулеті
Заречное (Қостанай облысы)

**Заречное** — Қостанай облысы Қостанай ауданындағы ауыл, Заречный ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тобыл қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 3 км жерде, Тобыл өзенінің оң жағалауында, қара топырақты дала белдемінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы ауыл тұрғындарының саны 5246 адамды (2640 ер адам және 2606 әйел адам) құраса, 2009 жылы 5804 адам (2488 ер адам және 3016 әйел адам) болды.

Статистика бойынша 2016 жылдың 1 қантарында ауылда 6894 адам тұр. Олар:

* Орыстар — 1697 адам (24,62%)
* Қазақтар — 1406 адам (20,39%)
* Украиндар — 370 адам (5,37%)
* Немістер — 129 адам (1,87%)
* Белорустар — 68 адам (0,99%)
* Татарлар — 25 чел. (0,36%)
* Поляктар — 6 адам (0,09%)
* Басқалар — 3193 адам (46,32%)

## Тарихы
Іргесі 1961 жылы “Қостанай” ғылыми-өндірістік бірлестігінің “Заречное” үлгілі тәжірибе шаруашылығын ұйымдастыруға байланысты қаланды.

## Инфрақұрылымы
Заречноеде орта мектеп, клуб, кітапхана, аурухана, дәріхана, асхана, қонақ үй, машина-трактор жөндеу шеберханасы бар. Ауылдың оңтүстік жағында көне арналы көл орналасқан. Елді мекен арқылы Қостанай – Петропавл автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай ауданы елді мекендері
Аппақ Байжанов

**Аппақ Байжанов** (Апақ; 1824-1887 жж.), Қарағанды көмір бассейнін алғаш ашушы, кен білгірі. Нұра ө-нің оңтүстігінен 25 км жердегі Қарағанды мекенінде туып-өскен. Арғын тайпасының Қуандық руының Сармантай бөлімінен шыққан.

Аппақ жастайынан жергілікті болыстың қойын бақты. 1833 ж. ол жер бетіне шығып жаткан тас көмір қабатын тапты (қазіргі «Северная» шахтасының жері). Көмірдің жанатын қасиетін білетін Аппақ оны өндіріп, жақын маңайдағы ауылдарды отынмен қамтамасыз ете бастады. Аппақ жаңалығы ол кездері іскер топтардың назарына шалынбады, оның үстіне жергілікті бай-шонжарлар шаруашылықтың дәстүрлі үрдісін бұзғысы келмеді. Қарағандыда тек 23 жыл өткен соң ғана көмір өндіру басталды. Қарағандыда көмір бассейнін алғаш ашушыға ескерткіш орнатылды (1999 ж.). Аппақ есімімен Қарағандыда көше аталған.

Аппақ Байжанов туралы аңыз Қарағанды көмір кенішін алғаш ашушы Аппақ Байжанов, ол 1833 жылы Нұра өзенінен оңтүстікке қарай Қарағандыбасы деген жерде тас көмір кесектерін табады. Ел ауызындағы аңызға қарағанда, Қазіргі Қарағандыдағы Ескі қаланың орнында қалы қараған өседі екен. Сол қарағанның ішінде соңында екі тазысы бар Аппақ деген бір байдың қойшысы қой жайып жүреді. Бір кезде қойдың бір шеті дүр ете қалады. Жалт қараса бір суыр қашып бара жатыр екен. Тазылар тұра бастыртады, бірақ, суырдың іні таяу екен, ініне қояды да кетеді. Ол күнү–күн кешкіріп қалғандықтан Аппақ суырдың інінің аузын таспен бекітіп кетеді. Келесі күні ерте келіп, суырды інінен қазып алады.

Сол күні ін түбінен көмір шыққан екен дейді. Әуелде Аппақ оның не екенін білмейді… Қара бояу ма деп ойлайды. Бірсыпырасын үйіне алып келіп жүн бояп көреді. Жүнді тек кірлеткені болмаса жүнге бояу болып қаппайды. Содан ауыл ақсақалдарына көрсетеді. Олар да шеше алмайды. Бір күні кешкілікте тезектің маздап жанған отын айнала қоршап отырғандар тағы да сарапқа салады. – Бірақ бұл алтын да емес, күміс те емес, жез де емес, ал жәй тас та емес. Не екенін "бір Алла" өзі білсін, - деп отырғанда, бір тас отқа түсіп кетеді. Ол жана бастайды. Отырғандар: – Тас жанып жатыр, тас жанып жатыр!- деп шу ете қалысады. Басқалар қолындағы тастарын отқа салады, әлгі тас онан сайын қыза жанады. Сол жерде "бұл жәй тас емес", "Жанатын тас" болды деседі. Ертеңінде-ақ сол "Жанатын тас" туралы хабар жоғарғы жерге жеткен екен. Сол тасты тапқан Аппақты бір төре іздеп келген дейді. Аппақ әлгі төреге тасты тапқан жерін көрсетеді. Ол үшін Аппаққа ат тұяғындай алтын, қой тұяғындай күміс берген екен. Карағандыдағы тұңғыш рет ашылған "Қаразабой" деген шахта сол Аппақтың көмірін тапқан жерінен ашылған дейді.

## Дереккөздер
Әлеуметтік байланыс

**Әлеуметтік байланыс** () — қоғамдағы жеке адамдардың, не әлеуметтік топтардың бір-бірімен қарым-қатынастарын білдіретін ұғым.

Әлеуметтік байланыс ұғымын әлеуметтануға француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм енгізген. Ол әлеуметтік байланыс ұғымын топқа, ұйымға және тұтас қоғамға қатысты қарастыруға болады деп білді. Әлеуметтік топтардың не қоғамның ішіндегі әлеуметтік қатынастар үш белгісі болады: а) топқа не қоғамға мүше әрбір адам сол қауымдастыққа тән ортақ ережелерді орындайды және құрметтейді; ә) аталған қауымдастық мүшелері өздерінің ортақ мүдделеріне байланысты бір-біріне тәуелді; б) жеке адам өзін қауымдастықпен біргемін деп санайды.

Әлеуметтік байланыс ұғымы әлеуметтік детерменизм принципі негізінде анықталады. Адамдар, топтар, қауымдар арасындағы үнемі қайталанып отыратын әлеуметтік байланыстар әлеуметтік қарым-қатынастар деп аталады. Олар саяси, экономикалық, құқықтық т.б. қарым-қатынастар болып бөлінеді. Бұл қарым-қатынастардың бәрі де өзара тығыз байланыста, біріне-бірі себепші болады. Әсіресе, саяси қарым-қатынастардың қоғамдағы рөлі зор. Ол. әлеуметтік қарым-қатынастардың басқа түрлеріне елеулі ықпал етеді.

Әлеуметтік қарым-қатынастардың сипаты қоғамның әлеуметтік даму деңгейіне байланысты. Өркениетті, дамыған қоғамда әлеуметтік қарым-қатынастардың сипаты да жоғары деңгейде болады.

Қоғамдағы әлеуметтік байланыстардың өзара заңдылықтары мен бір-біріне себеп-салдарлығы әлеуметтік детерминизм (лат. determіno — анықтаймын) — принципі негізінде анықталады. Бұл принцип қолданылу мақсатына қарай механикалық әлеуметтік детерминизм, статикалық әлеуметтік детерминизм, жүйелі әлеуметтік детерминизм болып үш түрге бөлінеді.
## Байланыс және әрекеттесу формалары

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Юрий Николаевич Малахов

**Малахов** Юрий Николаевич (1925, Орынбор – 1944, Калининград облысы Гусев қаласы) – Кеңес Одағының батыры, (1944, қаза тапқаннан кейін), гвардия кіші лейтенанты. Ақмолада 1933 жылдан бастап тұрған. Полтава танк училищесін бітірген (1944). 3-Белорусь майданының 26-гв. танк бригадасының құрамында болып, Белорусьті, Балтық маңын жаудан азат етуге қатысты. Шығыс Пруссиядағы Ниса көлінің батыс жағалауында болған шайқаста жау танкісінің шабуылына тойтарыс беру кезінде көзге түскен. Гусев қаласындағы көше және мектепке, Астана қаласындағы көше, мұхит лайнеріне Малахов есімі берілген.  В.Гундарев Малахов туралы «Вечное девятнадцатилетие» деректі повесін жазған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ыдырыс Қалиев

**Қалиев** Ыдырыс (15.5.1925 жылы туған, Қазалы ауданы, Жалаңтөс баһадүр ауылы) – еңбек және соғыс ардагері, қоғам қайраткері, Қызылорда қаласының құрметті азаматы. СОКП ОК жанындағы жоғары партия мектебін бітірген (1960). 1950–54 жылдары Қазалы локомотив депосында, темір жол саяси бөлімінде, Қызылорда облысы партия комитетінде жауапты қызметтер атқарды. 1954 жылы облыстық комсомол комитетінің 1-хатшысы. 1960–69 жылдары Қызылорда қалалық партия комитетінің 2-хатшысы, Арал аудандық Қызылорда қалалық атқару комитетерінің төрағасы, 1969–73 жылдары обкомның өндіріс және көлік бөлімінің меңгерушісі, 1973–78 жылдары Қызылорда қалалық аткомының төрағасы, 1978–82 жылдары Қызылорда қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, 1982–87 жылдары облаткомның төрағасы болды. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіне 2 рет депутат болып сайланды. «Отан соғысы», 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған. Одақтық дәрежедегі дербес зейнеткер.

## Дереккөздер


Санат:Қызылорда облысы тұлғалары
Ибалылық

**Ибалылық** – адамның мінез құлқындағы әдептілікті, ізеттілікті, арлылықты білдіретін ұнамды әрі жағымды қасиет. Ибалы адамды халық үнемі сыйлап құрметтеген, өзгелерге үлгі-өнеге етіп көрсеткен. Ибалылық адамның ақыл-ойы мен әдептілігін, білімділігі мен парасаттылығын, тәрбиелігі мен өнегелілігін көрсететін қылық болып табылады. Ізеттілік, әдептілік пен сыпайылық кімнің болса да жеке басының қадірін, адами қасиетін асырады.

## Сілтемелер
*«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IV том

Санат:Адам
Талғат Хасанұлы Шорманов

**Шорманов Талғат Хасанұлы** (25.12.1917, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Жарма ауданы Георгиевка (Қалбатау) ауылы –  1994) – физик, техника ғылымының докторы (1968), профессор (1970). Қырғыз мемлекеттік педагогикалық институтының физика-математика факультетін бітірген (1942). 1946 жылға дейін осы институтта аға оқытушы. 1947 – 49 ж. Қазақстан ғылым академиясының Астрономия және физика институтында аспирант болды. 1949 – 54 ж. Қазақстан ғылым академиясының Физика-техникалық институтының аға ғылыми қызметкері, лаборатория меңгерушісі, 1954 жылдан Қазақ политехникалық институтында (ҚазҰТУ-да) доцент, 1971 – 91 жылдары аралығында қолданылмалы физика кафедрасының меңгерушісі. Шорманов осы институтта қатты дене физикасы, рентген сәулесі және ультрадыбыс лабораторияларын ұйымдастырды. Оның ғылыми-зерттеу жұмыстары ультрадыбыс арқылы кристалдарды өсіру мәселелеріне арналған. Шорманов – 170-тен астам ғылыми еңбектің авторы. Оның ашқан бір жаңалығына авторлық куәлік берілген. Бордо қаласында (Франция) өткен (1973) Халықаралық кристаллография 1-конгреске қатысқан. Медальдармен марапатталған.

## Шығармашылығы
*Применение ультразвука в науке и технике, А.-А., 1965; 
*Получение моно- и поликристаллов и сплавов в ультразвуковом поле, А.-А., 1976.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қалкөз Сіргебайұлы

**Қалкөз Сіргебайұлы** (1852, Төменарық өңірі – 1909, Ақшығанақ елді мекені) – би, қоғам қайраткері. Әкесі Сіргебай, арғы бабалары Бәйтілес, Барлыбайлар сөзін ұстаған адамдар. Қалкөз жастайынан дау-жанжалдарды шешуге қатысып, әділ төрелігімен көзге түскен. Ел ішінде ол жайлы «теңдік, шындық іздесең Қалкөзге жүгін, таңдайында әділдіктің ұясы бар» деген сөздер тараған. 1880 – 89 жылдары Жаңақорған және Төменарық болысын басқарды. Кейін Түркістан мен Жөлек арасындағы болыстардың үстінен қарайтын бас болыс болды. Көккесене, Иіртоғай, Құйысқанды қоныстанған елдер Қалкөз ауылы аталған. Қалкөзді ақындар Шәймен Дәрібайұлы, Бұдабай жырға қосқан. Ұрпақтары Түркістан, Жаңақорған, Төменарық, Қызылорда қалаларында тұрады.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Заңның кері күші

**Заңның кері күші**, құқықта – заңды ол күшіне енгенге дейін болған оқиғаларға қатысты қолдану. Әдетте, заңның кері күші болмайды, яғни ол күшіне енгенге дейін болған оқиғаларға қатысты қолданылмайды. Белгілі бір оқиғаға қатысты осы оқиға орын алған сәтте күшінде болған заңды қолдану қажет. Бұл ереже құқық субъектілері арасындағы қарым-қатынастар тұрақтылығына, ел азаматтарының құқықтық жағдайының тұрақтылығына, елдегі құқықтық тәртіптің беріктігіне деген сенімді қамтамасыз етеді.

Қазақстан Республикасының Конституциясы бойынша, жауаптылықты белгілейтін немесе ауырлататын заңның кері күші жоқ. Жасалған сәтте құқық бұзушылық деп танылмаған әрекет үшін ешкім де жауапқа тартылмайды. Егер құқық бұзушылық әрекет жасалғаннан кейін ол әрекет үшін жауаптылық жаңа заң нормасы бойынша жойылса немесе жеңілдетілсе, онда жаңа заң нормасы қолданылады, яғни заңға кері күш беріледі. Бірақ заң нормаларын осылай қолдануға болатындығы сол заңның өзінде не оны қолданысқа енгізу туралы актіде ескертілуге тиіс. Мысалы, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 5-бабы бойынша, әрекет қылмыстылығын, жазаны жеңілдететін немесе қылмыс жасаған адамның жағдайын өзге де жолмен жеңілдететін қылмыстық заңның кері күші болады, яғни осындай заң күшіне енгенге дейін тиісті жазасын өтеп жүрген немесе өтеген, бірақ соттылығы бар адамдарға қатысты қолданылады. Әрекеттің қылмыстылығын белгілейтін немесе адамның жағдайын өзге де жолмен нашарлататын қылмыстық заңның кері күші болмайды. Егер жаңа қылмыстық заң жазасын өтеп жүрген адамның сол жазасын жеңілдететін болса, онда бұл жаза қылмыстық заңда көзделген шекте қысқартылуға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Заң
Санат:Құқық
Қалқай ишан Маралұлы

**Қалқай Ишан**, Қалмұхамед Маралұлы (1815, Сыр мен Торғай өңірі – 1870, Қармақшы өңірі) – діни қайраткер. Марал ишанның үлкен баласы. Әкесінен діни тағылым алып, кейін Бұхара  мен Бағдат қалаларындағы діни медреселерде оқып, білімін толықтырған. Қалқай ишан мешіт, медресе салып, жастарға мұсылмандық білім берумен қатар, елді егіншілікке үйреткен. Шығыс қиссаларын жатқа білген. Шығыс дастандарының кейбір үлгілерінің Қалқай ишан жинаған жазбалары да бар. С.Мұқановтың «Аққан жұлдыз», «Мөлдір махаббат» кітаптарында Қалқай ишан туралы деректер кездеседі. Ел арасында Қалқай ишан жайындағы аңыз әңгімелер мен жырлар көп сақталған.

Ұлы: Мамырбай би
## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан ишандары‎
Әбіш Байтанаев

**Әбіш Байтанаев** (25.12.1910, Түркістан облысы Түркістан қаласы – 3.6.1993, Шымкент қаласы) – филология ғылымдарының докторы (1971), профессор (1976). КСРО Жоғары мектебінің үздік қызметкері.

Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Петропавл қаласындағы жер өлшеу техникумын бітірген. «Лениншіл жас» (1932–1936, қазіргі «Жас алаш») газеті редакциясында қызмет атқарды. Майданнан оралған соң партия, кеңес органдарында, «Оңтүстік Қазақстан» газетінде еңбек еткен. 1946 жылдан өмірінің соңына дейін Шымкент педагогика институтында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) сабақ берді.

Байтанаетың ғылыми-зертханалық еңбектері қазақ романының теорияқ мәселелеріне арналған. «Шын шеберлік» (1969), «Орта мектептерде әдебиет теориясын оқыту» атты әдістемелік еңбек (1988) пен «Абай жолы айшықтары» монографиясының (1995) авторы. «М.О.Әуезовтің Абай туралы эпопеяны жасаудағы шеберлігі» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

Оның есімімен Оңтүстік Қазақстан облысы Шәуілдір ауылындағы орта мектеп аталады. Еңбек Қызыл Ту орденімен және медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтемелер
* http://www.aikyn.kz/index.php?option=com_content&task=view&id=7467
* http://adebiet.kz/age0/administrator/index.php?option=com_content&task=view&id=3196&Itemid=23&limit=1&limitstart=8

## Дереккөздер


Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Түркістанда туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Шымкентте қайтыс болғандар