open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құлақшын

**Құлақшын**– ерлердің бас киімі. Құндыз, бұлғын, сусар, жанат, түлкі, қарсақ, суыр, т.б. аңдар мен құлын, бұзау терісінен, лақ, қозы елтірісінен тігіледі. Төбесін екі түрлі тәсілмен пішеді. Алдымен теріні төрт не алты сай (қиық) етіп пішіп алады. Сайларының түйісетін ұштары үшкіл, етек жағы тік төртбұрышты. Етегін қусырып тігеді де, оған дөңгелек төбе қондырады. Құлақшын тіккенде теріге өлшеп пішілген астарға мақта не жүн тартып, екінші бетіне шүберек салып сырады. Сыртын терімен тыстап, қалыпқа кигізіп кереді. Құлақшынды басында шамандар киген. Ал төбесі сәл ғана шошайып тігілген құлақшынды сақ дәуірінде дінтанушылар мен шамандар киген. Өйткені, шошайып тігілген құлақшынның төбесі шаманды басқа адамға қарағанда тәңірге бір қадам жақындатады деген түсінік болған. Басқа кигенде ол құлақ үстінде қалқайып тұрғандықтан құлақшын деп атап кеткен.

## Дереккөздер</span>


Санат:Киім
Құлан Алдабергенұлы

**Құлан Алдабергенұлы** (1861, қазіргі Қызылорда облысы Жаңақорған ауданы Ақтөбе ауылы – 1934, сонда) – ақын. Бала кезінен батырлық қисса-дастандарды жатқа айтып, ел арасына ерте танылған. Өлең шығарып, ауыл адамдарының оғаш мінез-құлықтарын мінеп, сүйіспеншілік, достық, ынтымақ тақырыптарына қалам тарта бастайды, өз замандастарымен айтысып, бақ сынайды. Құланның Шегір, Перне қыздармен айтыстары сақталған. Ақын бертін келе ел ішіндегі әлеуметтік теңсіздік тақырыбына шығарған өткір өлеңдерімен танылды. Құланның “Достық”, “Әйелдер бар әр түрлі”, “Бұл дүниеде не ғаріп?”, “Аузымда өлең деген алмасым бар”, “Адам боп дүниеге жаралған соң”, т.б. толғау жырларынан өмір мен адамшылықтың мәні туралы философиялық ой-түйіндері айқын аңғарылады. Ақынның үш мың жолдан астам жыр шумақтары Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының Әдебиет және өнер институтының Қолжазба қорында сақтаулы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Құйын

**Құйын**, атмосферадағы құйын – диаметрі ондаған метрден (су айдынында)  жүздеген, мыңдаған  километрге дейін (құрлықта) жететін қандай да бір ось бойынша жүретін ауаның айналмалы қозғалысы; ауаның жер бетінен топырақты, қарды немесе суды дөңгелете көтеріп, екпінді қозғалуы. Ол көтерілген кезде жылжып бара жатқан биік бағанаға ұқсайды. Құйын 10 – 20 м/с жылдамдықпен жылжиды. Ондағы дөңгелене ескен желдің жылдамдығы 50 – 100 м/с-қа жетеді. Құйын қатты қызғандықтан жоғары қарай тез көтерілген ыстық ауаның өз жолындағы салқын қабатпен (көбіне жаңбырлы будақ бұлтпен) кездескен жерінде құралған төмен қысымды аймақтан басталады. Құйын бағанасының орталық бөлігінде ауа қысымының төмендігінен Жер бетінен бұлтқа қарай сорылу процесі жүреді. Бірнеше құйын қосылып аса күшті дауылға айналатын кездер болады. Шағын құйындар Қазақстанның шөлейтті құмды өңірлерінде жиірек байқалады. Құйынның мысалына тромб, торнадо, циклон, қара дауыл, т.б. жатады.

## Құйындану

**Құйындану** - 1) циклондық буырқанудың пайда болуы; 2) циклондық буырқанудың толқынды жағдайдан құйынға айналуы, яғни циклонның окклюзиялануы; 3) құйынның, мысалы, бөгеттің ық жағында пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Құлжа

**Құлжа** (, , ) — Қытайдың солтүстік-батысында, Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданындағы қала, Іле Қазақ автономиялық облысының орталығы. Тұрғыны 177 мың адам (1990). Қала Іле өзені аңғарындағы ежелгі Ұлы жібек жолының бір тармағы – Құлжа жолы бойындағы ірі экономикалық орталық. Негізінен қазақ, ұйғыр, қытай, дүңген ұлттары тұрады. Ертедегі отырықшы мәдениеттің маңызды мекені болған. Қол өнері, сауда-саттық жақсы дамыған. Құлжа тұрғындары бау-бақша, жүзім өсірген. 1851 жылы Құлжада орыс-қытай сауда шартына қол қойылып, саудагерлер жеңілдік ретінде Құлжада және Шәуешекте сауда жасауға толық рұқсат алды. 1864 жылы Шығыс Түркістан халқы көтерілісіне байланысты, Іле сұлтандығы құрылып, астанасы Құлжа болды, бірақ Ресей әскері Құлжаны басып алып, онда 1882 жылға дейін орын тепті. Іле өлкесін Қытайға қайтарып берген кезде Құлжа тұрғындарының көпшілігі Жетісу жеріне көшіп келіп паналады. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Құлжа - Іле Қазақ автономиялық аймағының орталығына айналды. Қалада ауыл шаруашылық, тамақ, жүн, тері өңдеу, тоқыма кәсіпорындары жұмыс істейді. Аймақта ірі уран, вольфрам, т.б. түсті металдардың ірі кен орындары мен кеніштері бар.

## Құлжа жолы

**Құлжа жолы** – ежелгі керуен жолы. Қазіргі Ташкент, Тараз, Мерке, Бішкек, Тоқмақ, Алматы, Жаркент, Құлжа бағытымен өткен. Орта ғасырда Құлжа жолы екі тармаққа бөлінген. Бірі Тоқмақ, Суяб, Баласағұн, Баршынкент, Қарақол қалаларын, Ыстықкөлдің оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағындағы Шығу қаласын (Үйсін мемлекетінің астанасы) басып, Құмтекей, Ақбейіт, Сарыжаз елді мекендері арқылы Текес, Сүмбе арқылы Құлжаға жеткен. Екінші тармақ Тоқмақ, Бішкек, Қарғалы, Талғар, Жаркент, Алмалы, Қорғас арқылы Құлжаға, оның бір бөлігі Талғардан Түрген, Қаракемер, Шелек елді мекендері арқылы Торыайғыр, Қулық тауларын асып, Кегеннен (қыстақ) Құмтекей қала арқылы бірінші жолға қосылады. 19 – 20 ғасырларда бұл жол “ Құлжа жолы” аталды.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қытай қалалары
Санат:Іле Қазақ автономиялық облысы
Еркінбек Бекбосынұлы Құлжабаев

**Еркінбек Бекбосынұлы Құлжабаев** (1935 ж.т.) – құрылысшы-инженер. ҚР инженерлік академиясының корреспондент мүшесі (1992). 

Құлжабаевтың басшылығымен елімізде тұңғыш рет Травники – Қостанай – Аманқарағай және Петропавл – Көкшетау – Целиноград мұнай өнімдерін тасымалдау құбырлары жүргізілген. 

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан инженерлік акдемиясының корреспондент мүшелері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Құлжа Жолы

**Құлжа Жолы** – ежелгі  керуен жолы. Бұл жол 19-20 ғасырларда Құлжа жолы деп аталып, қазіргі Ташкент, Тараз, Меркі, Бішкек, Тоқмақ, Алматы, Жаркент, Құлжа бағытымен өткен.

## Тарихы және тармақтары
Орта ғасырларда Құлжа жолы екі тармаққа бөлінген: 
* Бірі Тоқмақ, Суяб, Баласағұн, Баршынкент, Қарақол қалаларын, Ыстықкөлдің оңтүстік-батысы мен оңтүстік-шығыс жағындағы Шығу қаласын (Үйсін мемлекетінің астанасы) басып, Құмтеке, Ақбейіт, Сарыжаз, Текес, Сумбе елді мекендері арқылы Құлжа қаласына жеткен. 
* Екінші тармақ Тоқмақ, Бішкек, Қарғалы, Талғар, Жаркент, Алмалы, Қорғас арқылы Құлжаға, оның бір бөлігі Талғардан Түрген, Қаракемер, Шелек елді мекендері арқылы Торыайғыр, Қулық тауларын асып, Кегеннен (қыстақ) Құмтекей қаласы арқылы бірінші жолға қосылған.

## Дереккөздер

Санат:Сауда жолдары
Құлжа шарты

**Құлжа Шарты** – Ресей мен Қытай арасындағы сауда келісім-шарты. 1851 жылы 25 шілдеде Құлжада қол қойылған. Ресей империясының қазақ даласындағы 18 ғасыр және 19 ғасырдың 1-жартысында жүргізген отарлық әрекеттеріне байланысты Ресей мен Қытайдың Орталық Азиядағы шекаралары жақындай түсті. Ресей шикізат көздері мен тауар өткізу рыногін іздеу мақсатында шеткері аймақтармен қоса Орталық Азия арқылы Қытаймен сауданы дамытуды қолға ала бастады. Цин империясы Шыңжаң халқының Азия халықтарымен дәстүрлі сауда байланыстарына қатаң бақылау орнатып, бұл өлкеге Ресейдің сауда байланыстарын орнатуына тыйым салған еді. Ресейліктер Шыңжаңдағы саудасын Орта Азиялық көпестер мен қазақ би-сұлтандарын делдал ретінде пайдаланып, құпия жағдайда жүргізіп келді. Орыс өкіметі бұл өлкеде ресми түрде сауда байланыстарын орнату үшін Қытаймен 18 ғасырдан бері келіссөздер жүргізуге ұмтылды. Бірақ Қытай Орталық Азиядағы жағдайының қауіпсіздігіне алаңдай отырып, орыс үкіметінің талабына құлақ аспай келді.
* 1845 жылы Ресей Шәуешек пен Құлжаға, Қашқарға апаратын сауда жолдарын зерттеп қайту мақсатымен Азиялық департаменттің вице-директоры Н.И. Любимовты арнайы сапарға аттандырды. Осы сапардың нәтижесінде Н.И. Любимов керуенді Семейден гөрі Жетісу арқылы жүргізудің әлдеқайда тиімді әрі төте жол екендігін мәлімдеді;
* 1851 жылы 15 маусымда Е.П. Ковалевский бастаған елшілік қазақ даласы арқылы Құлжаға аттанып, ұзаққа созылған келіссөздерден кейін орыс-қытай сауда байланысы туралы келісімге қол қойды. Осы шарт бойынша, орыстар Құлжа мен Шәуешек қалаларында ғана сауда байланыстарын жүргізуге рұқсат алды, ал Қашғарияны қытайлықтар жабық қала деп санап, сауда жасауға рұқсат бермеді. Құлжа шарты Ресейдің қазақ жеріндегі, әсіресе, Жетісудағы ықпалының одан әрі күшейе түсуіне жол ашты;
* 1854 жылы Ресей “Қытайға баратын орыс керуендерінің қауіпсіздігін қамтамасыз ету” деген сылтаумен Талғар өз-нің Ілеге құяр тұсында Іле бекінісін;
* 1854 жылы Үлкен және Кіші Алматы өзендерінің маңында Верный бекінісін салды;
* 1855 жылы Көксу өзені жағасында, Шыңжаңға қарай асатын тау асуындағы Іле аңғарында Көксу бекінісін салды; 
Құлжа шарты орыс-қытай сауда қатынастарының дамуындағы жаңа кезеңді қалыптастырып қана қоймай, сонымен қатар, Ресейдің қазақ және қырғыз жерлеріне тереңдей еніп, патша өкіметінің Орталық Азия шептеріндегі ықпалының одан әрі күшеюіне әкелді.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қытайдың халықаралық келісімдері
Санат:Ресей империясының халықаралық келісімдері
Санат:1851 жыл
Санат:Қазақстан тарихы
Құлқыбаев Ғабдолла Әбдіқожаұлы

**Құлқыбаев Ғабдолла Әбдіқожаұлы**  [4.2.1940 жылы туған, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Ұйымшыл (қазіргі С.Сейфуллин) ауылы] – ғалым, медицина ғылымының докторы (1990), профессор (1992), Қазақстан Ұлттық Ғылым Академиясының академигі (2003). Қарағанды медицина институтын (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген (1963). 
* 1963 – 79 жылдары Қарағанды медицина институтында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды;
* 1979 – 81 жылдары Денсаулық сақтау министрлігінің Кардиология ғылыми-зерттеу институтының директоры; 
* 1981 – 90 жылдары Өлкелік патология ғылыми-зерттеу институтында қызмет етті. 
* 1990 жылдан Еңбек гигиенасы мен кәсіби ауруларды зерттейтін ұлттық ғылым орталығының (бұрынғы Еңбек физиологиясы және гигиенасы институты) директорының ғылыми жұмысының негізгі бағыты теориялық токсикология, өндірістік гигиена және медициналық экология мәселелеріне арналған. 
* Құлқыбаев - фосформен улану патогенезінің негізгі механизмдерін алғаш анықтады. Құрамында әр түрлі антиаксиданттық витаминдер, амин қышқылдары, май қышқылы және тағамдық талшықтары бар тағамның (тамақтың) улануға қарсы модификац. ықпал ететіндігін анықтады. Республикадағы гигиеналық-экологиялық ғылыми-зерттеулер бағытының тұжырымдамасын жасады.
*  Құлқыбаев – Қарағанды қаласының құрметті азаматы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ ғалымдары
Құлмұхаммед елшілігі

**Құлмұхаммед елшілігі** – 1594 жылы Тәуекел хан Мәскеуге жіберген елшілік. Елшілік алдында патшалық Ресеймен тығыз саяси қарым-қатынас орнату, әскери одақ құру және Тәуекелдің інісі Ораз-Мұхаммедті Ресей тұтқынынан босату міндеті қойылды. Ресей бұл тұста Бұхар ханы Абдолламен одақтас болған Көшім елімен соғысып жатты. Тәуекел ханның Бұхар хандығына шабуыл жасауы Абдолланың Көшімге көмек көрсетуіне едәуір кедергі жасады. Сондықтан Құлмұхаммед елшілігін Ресей жылы қабылдады. Елшіліктің қару-жарақ сұраған өтінішіне патша өкіметі қаруланған қазақ хандығы Бұхара мен Көшім хандығына қарсы соғыс қимылдарын жүргізуі тиіс деп, ал Ораз-Мұхаммедті босату туралы өтінішіне оның орнына Тәуекел ханның ұлы Үсейін ханзаданы аманат етіп жіберген жағдайда ғана орындалады деп жауап берді. Мәскеуден Тәуекел ханға тілмәш Вельямин Степанов деген елші жіберілді. Мәскеу патшасының талабы мен қойған шарттары қисынсыз әрі өте ауыр болғандықтан қабылданбады. Мәскеумен өзара қатынастарға Тәуекел қазақ хандығының саяси тәуелсіздігін жоғалту түрінде емес, қайта Бұхара хандығына қарсы күрес үшін әскери одақ ретінде ғана қараған болатын.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тарих
Санат:Қазақстан-Ресей қарым-қатынасы
Құлназар Ақын

**Құлназар** (1860, қазіргі Қызылорда облысы, Жалағаш ауданы, Мақпалкөл (қазіргі Темірбек Жүргенов) ауылы  – 1918, сонда) — ақын, жырау.

Кіші жүздің Шөмекей руының Сарыбай атасынан шыққан.

Құлназар ақын діни сауатты болған, Шығыс қиссаларын жатқа айтқан. “Хужжаш патшаның хикаясы” атты дастаны бар. Құлназар ақын алғашқылардың бірі болып ‘’Қорқыт атаны’’ жырға қосқан. Шегебай Бектасұлы мен Ырысты қыздың жұмбақ айтысын шешуге қатысқан. Уақ Баймұрзаұлына арнауы, “Шолжаң қоңыр”, “Кербез кезең”, “Аз да болса, тола көптей” аталатын жырлары халық арасында кеңінен тараған.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Құлсары мұнай-газ кен орны

**Құлсары мұнай-газ кен орны** — Атырау облысы Жылыой ауданында, Атырау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 160 км жерде. 

## Геологиялық құрылымы, сипаты
Кен орны үш қанатты тұз күмбезді құрылымға жанаса жатыр. Төменгі бор, ортаңғы-жоғарғы юра және пермь-триас мұнайлы түзілімдерінде 21 өнімді горизонт бар. Олар төменгі бор (152 – 382 м тереңдікте), юра (190 – 382 м тереңдікте), юра (190 – 1265 м), пермь-триас (1149 – 1256 м) тұсында түзілген. Төменгі бор кезеңіндегі мұнайлы шоғыр биіктігі 2 – 46 метр, юрада 19 – 70 метр, пермь-триаста 60 – 74 метрге жетеді, ал газды шоғырлардың биіктігі юрада 9 – 39 метр, пермь-триаста 5 – 60 метр. Төменгі борда мұнай қаныққан қабат қалыңдығы 6,5 – 13,5 метр, юрада –3 – 14 метр, пермь-триаста –6,5 – 31 метр. Юра шоғырының газ қаныққан қабаты 2 – 6,8 метр, пермь-триаста 4,2 – 19 метр. Төменгі бор горизонттарының ашық кеуектігі 30%, юрада 18,5 – 26%, пермь-триаста 24,7 – 26%; осыған сәйкес өткізгіштігі 0,387 – 1,1 мкм2, 0,0049 – 0,45 мкм2, 0,063 – 0,687 мкм2. Мұнайға қанығу коэффициенті 0,7 – 0,8, газға қанығу коэффициенті 0,7. Мұнайдың бастапқы тәуліктік өнімділігі 0,3 – 36 м3. Бастапқы газ факторы 13 – 306 м3/т. Бастапқы қабат қысымы 1,8 – 15 МПа, температурасы 16 – 53°С. 

## Құрамы
Мұнай тығыздығы 0,785 – 0,919 г/см3, күкірті 0,02 – 0,35%-ды, парафині 0,57 – 2,0%-ды құрайды. Газ құрамы: метан 32,5 – 83,7%, этан 2,3 – 23,4%, пропан 2,3 – 23,6%, изобутан 10,3%,  бутан 10,1%, азот 3,4%, көмір қышқыл газ 0,8 – 5,8%. Қабат суы хлоркальцийлі, тығыздығы 1,075 – 1,146 г/см3 және минералдығы 112,8 – 222,3 г/л.

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан газ кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Құлтума Өтемісұлы

**Құлтума Өтемісұлы** (1860, Қарағанды облысы Нұра ауданы Жартытөбе ауылы – 1915, сонда) – суырыпсалма ақын, әнші, композитор. Алтай-Қарпықтың шонжары Аққошқар Сайдалының асында 9 күнде 18 ақынмен айтысып, бәрін жеңген. Арғын тайпасы Қуандық руы Әлке бөлімінен шыққан. Ол Шөже, Орынбай, т.б. айтыстың хас шеберлерімен сөз сайысына түскен. Құлтума Біржан сал, Кемпірбай, Жаяу Мұса, Қанапия, Ақан сері, Үкілі Ыбырай, Ғазиз, Иманжүсіп, Шашубай, Балуан Шолақ сияқты сал-серілермен, әнші, ақындармен аралас-құралас болған. Ақынның “Шабыт шақыру”, “Билер жөнінде”, “Өмір туралы”, “Қарттық жөнінде”, “Термелер”, “Бір ақынға” дейтін өлеңдері бар. Оның “Үш көтерме”, “Тау қиялап”, “Пау-ой”, “Шайқалма”, “Дөңбек”, “Жамал-Шамшид”, “Демалыс”, т.б. әндері ел арасына кең тараған. Бұлардың кейбіреуін халыққа жеткізген – әнші Қосымжан Бабақов. А.Жұбанов пен Л.Хамиди Құлтуманың “Үш көтерме”, “Тау қиялап” әндерін “Абай” операсында қолданған.

## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақ ақындары
Құлмамбет

**Құлмамбет**, Құланаян Құлмамбет (1826, қазіргі Алматы облысы Райымбек ауданы Күрметті ауылы – 1906, қазіргі Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы Түрген) – айтыс ақыны. 

Жетісуда Сүйінбай бастаған айтыс мектебінің негізін қалаушылардың бірі. Албан ішіндегі Қызылбөрік руының Құланаян атасынан шыққан, Құлмамбеттің Құланаян атануы да содан. Құлмамбет жас кезінен өлең-жырға құмар болып өскен. 

Жетісу өңіріне әйгілі Шалабай, Асан молда, Көдек, Қойдым, Бөлтірік, Майлы, Қапез, Әбен, Сәдіқожа, Әсел, Шарғын, т.б. ақындар Құлмамбет ақыннан өнеге алып, ұстаз тұтқан. Кемеліне келген шағында Түбек, Жанақ, Бақтыбай, Тезек, Майкөт, Уәзипа қыз, Жамбыл тәрізді айтыс майталмандарымен, қырғыздың Қаламқас, Тұрсынай қыздарымен айтысқан. 

Құлмамбет “Мың бір түн”, “Қыз Жібек”, “Рақымжанның зары”, “Мұңлық-Зарлық”, “Туғанбай мен Қоңырбай”, т.б. дастандарды жырлаған. 

Құлмамбеттің айтыстары Жамбылдың жинақтарында, С.Сейфуллиннің алғы сөзімен “Жаңа мектеп” (9.10. 1926) журналында, 1942, 1964, 1965, 1988 жылдары жарық көрген “Айтыс” жинақтарында жарияланған. Шығармалары “Сөзімнің қыл сыймайды арасына” деген атпен 1998 жылы жарық көрді. Ақынның өмірі мен шығарм. жөнінде М.Әуезов, С.Мұқанов, Е.Ысмайылов, Н.Төреқұлов, М.Қаратаев, С.Садырбаев, М.Жолдасбеков, т.б. ғалымдар зерттеулер жазды. Құлмамбеттің туындылары ҚР Ұлттық Ғылым Академиясы Орталық ғылым кітапханасының сирек кездесетін қолжазбалар қорында, Әдебиет және өнер институтының Қолжазба орталықтарында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1826 жылы туғандар
Санат:Райымбек ауданында туғандар
Санат:1906 жылы қайтыс болғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында қайтыс болғандар
Санат:Айтыс ақындары
Қуысмүйізділер

**Қуысмүйізділер** () – сүтқоректілер класы жұптұяқтылар отрядының күйіс қайыратындар тобының бір тұқымдасы. 

Табиғатта кең тараған, Австралия мен Антарктидада ғана кездеспейді. Мекендейтін жерлері – шөл-шөлейтті дала аймақтары мен тау өңірлері. Кейбіреуі үй жануарлары ретінде қолға да үйретілген. 43 туысы, 125-тей түрі бар.

Қазақстанда 5 туысқа жататын 5 түрі (қарақұйрық, ақбөкен, таутеке, арқар және үстірт арқары) мекендейді. Дене  тұрқының мөлшерлері әр түрлі, ең кішілері 45 – 80 см (дикдиктер), ірілері 180 – 325 см-ге дейін (жабайы сиырлар  – күдірлер) кездеседі. Текелерінде (кейбір түрлерінің ешкілерінде  де) маңдай  сүйегінің  жалғасы  болып  табылатын, тармақталмаған іші қуыс жұп мүйіздері болады. Мүйіз қапшығы өмір бойына өзгермейді. Оның пішіні, тері жамылғысының түсі әр алуан. Негізгі қорегі – шөптесін өсімдіктер. Көпшілік түрі топтанып жүреді, ал кейбіреулері үйір (антилопалар) құрады. Қуысмүйізділердің шаруашылық үшін маңызы зор. Олардан бағалы шикізаттар (дәрі-дәрмек, шипалық ет, мүйіз, тері) алынады. Кейбіреулері (ақбөкен, таутеке) кәсіптік,  аңшылық жолмен ауланады. Қуысмүйізділердің саны жылдан жылға азаюда, кейбір түрлері тек ұлттық саябақтарда ғана сақталып қалған. Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” 26 түрі, 21 түр тармағы, ал Қазақстанның “Қызыл кітабына”  7 түрі енгізілген.

## Дереккөздер
Құм

[thumb|right|200px|Қосшағыл құмындағы құмды [шағылдар]]
**Құм** – ұсақ түйірлі борпылдақ шөгінді тау жынысы. Құрамында әр түрлі минералдар мен тау жыныстарының түйіршіктері бар.

## Топтары
Пайда болу тегі жағынан құмдар бірнеше топтарға бөлінеді:
* көлдік 
* теңіздік
* флювиогляциалдық (сулық-мұздық)
* элювийлік
* делювийлік
* пролювийлік және эолдық (желдік).

## Түйір мөлшеріне қарай жіктелуі
thumb|left|200px|Ұсақ түйірлі құм
thumb|left|200px|Өте ұсақ түйірлі құм

* Өте ұсақ түйірлі (0,05-0,1 мм) 
* Ұсақ түйірлі (0,1-1,00 мм) 
* Ірі түйірлі (1-2 мм)
Саз алеврит мөлшерінің молаюына қарай алевритті құм , сазды құм болып ажыратылады.

## Түстері
Құрамындағы тау жыныстарының, минералдардың және олардың сыртын қаптаған әр түрлі минералдық заттардың түсіне сәйкес құм ақ, сары, қоңыр, қара, қызыл, т.б. түсті болады.

## Қасиеті
Құраушы бөліктерінің ірілігі әр түрлі және қуыстылығы жоғары (20%-дан астам) болғандықтан құм су, мұнай, газ сияқты заттарды бойына жеңіл сіңдіреді.

Құм құрамында алтын, платина, алмас, сапфир, лағыл, циркон сияқты сирек минералдар көп шоғырланса, пайдалы қазынды болып саналады.

## Пайдалануына қарай топтары
* Жаппай - автомобиль және темір жол құрылысында, бетон, цемент ерітіндісін даярлауда, силикаттық құрылыс материалдарын өндіруде және басқа салаларда пайдаланылатындар жатады.
* Арнаулы мақсатта - құю өндірісінде (формалық құмдар), отқа төзімді материалдар (динас), фарфор - фаянс, әйнек, абразивтік материалдар  (қайрақ, егеу) өндіруде қолданылатындар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінді тау жыныстары Санат:Құрылыс материалдарыСанат:Шөгінді тау жыныстары
Құмалақ тарту

**Құмалақ Тарту**– болжам жасаудың ертеден келе жатқан түрі. Құмалақ Тартуға қойдың қырық бір құмалағы немесе көлемі соған ұқсас ұсақ тастар, өсімдік дәні пайдаланылады. Құмалақты орамал жайылған үстелдін бетіне араластырып лақтырып, орналасу наәтижесіне қарай оқып болжау.

## Дереккөздер
Құман

thumb|right|200px|
**Құман, құмған** — қолға су құюға арналған, шойыннан, мыстан жасалған тұтқалы, қақпақты, шүмекті сопақша ыдыс. 

Құман кей жағдайда шай қайнатуға да пайдаланылған. Сәндік бұйым ретінде тұтынуға арналған, күмістен, алтыннан жасалған құмандар да болады. Құман әуелде қолөнершілер шеберханасында құйылып жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Ыдыстар
Санат:Шай
Құмандар

**Құмандар**– түркі тілдес көшпелі халық. 11 ғ-да Еділ бойынан Дон өзені мен Қаратау жағалауына келген. 12 ғ-дың басында Киев княздігінің қысымымен Құмандардың басым көпшілігі өзге мекендерге қоныс аударған. Дон бойында Сары ханның аз ғана ордасы қалған. Басым көпшілігі Алты

## Дереккөздер
Құмкент (көне қала)

**Құмкент**– ортағасырлық қала орны. Түркістан облысы Созақ ауданының орталығы Шолаққорғаннан 37 км жерде орналасқан.

1946 ж. Орталық Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі Ә.Х. Марғұлан), 1947 ж. Оңтүстік Қазақстан археология экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Марғұланның пікірінше, Құмкент араб деректерінде кездесетін Камукент қаласының орны. Ол 13–14 ғасырларда Таластан Сайрамға қарай созылған керуен жолы бойындағы ірі сауда орталығы болған.

Құмкент айнала қорғаныс дуалмен қоршалған. Базары дуалдың сырт жағына орналасқан. Қазіргі уақытта қаланың қираған орны төбеге айналған. Биіктігі 20 м, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай 450 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 300 м. Жоғарғы бетіндегі алаңның аумағы 200х160 м. Солтүстік-батыс және оңтүстік-шығыс қабырғаларын жағалай салынған дуалдың орташа биіктігі 0,5 м. Алаңның оңтүстік шетінде тік бұрышты, ауданы 28х30 м, биіктігі  0,5–11 м болатын қамал орны бар. Қалашықтың сыртқы жағында 3 м жерден қаланы қоршаған биіктігі 1,5–2 м дуалдың орны сақталған. Оның сыртынан қазылған ордың ені 10–20 м. 20 ғасырдың 50-жылдары жүргізілген қазба кезінде түрлі ғимараттар орны ашылып, археологиялық материалдар: ыдыстар, мөр-сақина, ұршықтың бастары, т.б. заттар табылды. Табылған ескерткіштерге қарағанда қаланы адамдар 10–15 ғ-ларда мекендеген.

Деректерге қарағанда шығыстан Талас өзені, Қаратаудан Бүркітті мен Шабақты өзендері құйған кезде тасыған су Мойынқұмның күнгей бетімен, Шу өзенімен қапталдаса ағып осынау "Ақжайқын", "Жабыкөл", "Телікөлге" құйған екен. Өзеннің арнасы күні бүгінге дейін сақталған. Құмкенттің айналасы "Мыңкөл" аталып, олардың негізгілері Ақжар, Үйреккөл, Қаракөл, Теспе, Домалақкөл, Бүйреккөл, Егізкөл, Қоржынкөл деп аталған. Ну қамыс өскен көлдердің арасына орналасқан Құмкент шаһарының ертеректе "Көкарал" аталуы да осыдан болса керек.

## Дереккөздер

Санат:Созақ ауданы
Құмкөл мұнай-газ кен орны

**Құмкөл мұнай-газ кен орны** — Қарағанды облысы Ұлытау ауданында, Қызылорда облысы Қызылорда қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 150 км және Павлодар-Шымкент мұнай құбырынан 230 км батыста орналасқан. 1983 жылы іздеу-барлау нәтижесінде анықталып, 1984 жылы алғашқы ұңғыманы бұрғылау барысында төменгі неоком түзілімдерінен мұнай алынған. 

## Геологиялық құрылымы
Кен орны тектоникалық жағынан Сорбұлақ көтерілімінің Арысқұм ойпатынан жапсарлас аймағындағы төменгі неоком мен юра түзілімдеріндегі қабаттардан тұрады. 
 
## Жатыс сипаты
Өнімді қабаттың тереңдігі 1063-1270 м. Коллекторлардың ашық кеуектілігі 19,3-23,7%, өткізгіштігі 0,17- 1,13 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенті 0,58-0,71, газға қанығу коэффициенті 0,57-0,72. Бастапқы қабат қысымы 11,5-13,76 МПа, қабат температурасы 49-56 °С. 7 мм штуцерде мұнайдың тәуліктік өнімділігі 125,8 м3, газ 93,8 мың м3. 

## Құрамы
Бор және юра шоғырларының мұнайларының құрамы ұқсас. Тығыздығы 0,812-0,819 г/см3, күкірт 0,11-0,52%, парафин 10,8-11,5%, асфальтен 0,11-0,92 %, шайыр 4,8-8,42%. 
Газ құрамында күкіртсутек — 0,02-0,07%, азот — 3,1-10%, көмірқышқыл газ — 0,5-0,9% және гелий 0,01-0,1%. Қабаттағы сулар хлоркальцийлі, минералдылығы 49,784 г/л. Су құрамында бром, литий және стронций кездеседі. Кен орны игерілуде.

## Дереккөздер

 
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Санат:Қызылорда облысы кен орындары
Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы

**Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы** - Қостанай облысы Қамысты ауданы, Аралкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан.

## Геологиялық құрылымы мен сипаты
Құмкөл титанды кен қайраңдар тобының титандық минералдануы палеоген шөгінділеріне жақын орналасқан. Геологиялық кесінділері кенқайраң көлемінде шаған шоғырының көлденең қабатты жасыл сазбалшықтарынан (эоцен - олигоцендік) басталады. Сазбалшықтар арасынан кейде қалыңдығы 1-2 м құм қабаттары (кварц - глауконитті) кездеседі. Одан жоғары екі фацияға бөлінген қотанбұлақ шоғырының шөгінділері орналасқан. 

## Сипаты
Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы төрт өндірістік кентастық денелерден тұрады. Олардың ішіндегі ең ірісі және титаны көбі шілікті шоғырының шалқарнұра қабаттарына жанасып жатыр. Қотанбұлақ және шағрай шоғырларының кендері ұсақ әрі титаны аз. Сонымен қатар Құмкөл титанды кен қайраңдар тобы өндірістік маңызы бар батыс, орталық және шығыс кентастық шоғырларға бөлінеді. Қоры және мөлшері жағынан ең ірі орталық кентастық шоғырдың ұзындығы 22 км, ені 2 – 9 км, қалыңдығы 7,3 м. 

## Құрамы
Құмдардың минералдық құрамында кварц (65 – 90%), дала шпаты (7 – 30%), слюда (3%), ауыр фракциядағы кентастық минералдар (6%-дай) бар. Кен бойынша кен байлықтарының орташа мөлшері: ильменит 21,9 кг/м3, рутил 3,8 кг/м3, циркон 4,0 кг/м3.  Кентасты құмнан 84,11% ильменит, 98,92% рутил, 64,9% лейкоксен, 99,2% циркон концентраттарын алуға болады.  

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы кен орындары
Құмқала 1

**Құмқала 1** – орта ғасырлардағы бекініс орны, Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Жалағаш ауданы, Аққыр ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 30,8 км жерде орналасқан. 

## Сипаты
1946-1948 жылдары Хорезм археологиялық-этнографиялық экспедициясы (жетекшісі С.П. Толстов) зерттеген.
Қүмқала-1 төңірегінде едәуір аумақты алып жатқан қоныс орындары сақталған. Күрделі арықтар торабы мен суармалы жерлер, бұл қоныс тұрғындарының диқаншылықпен айналысқанын көрсетеді. Қала аумағынан бірнеше бекініс мұнараларының орнын тапқан. Қазба жұмыстарының нәтижесінде көптеген жәдігерлер, көне арықтардың орындары табылған.
Табылған материалдар (тұрмыс қажетін өтеуге арналған әр түрлі заттар) қаланы адамдар XII-XIV ғасырларда мекен еткенін дәлелдейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қызылорда облысы географиясы
Санат:Қызылорда облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Құмыра

**Құмыра**– қыштан, шыныдан жасалған ыдыс. Қыш Құмыраларлар Қазақстан жерінде неолит дәуірінен бастап белгілі. Бертін келе шыны Құмыралар пайда болған.Әсіресе, археологиялық қазба кезінде табылған көне мұралар ішінен қалыпқа құйып, күйдіріп жасалған әшекейлі қыш Құмыралар көптеп кездеседі. Ескерткіштердің хронологиялық мерзімін, археологиялық мәдениеттерді анықтауда олардың маңызы өте зор. Ортағасырлық Ақтөбе қалашығында қыш ыдыстар жасайтын үлкен пештер болған. Отырар қаласының орнын қазғанда сынбай сақталған әдемі Құмыра күйдіру пешінің ішінен табылған. Құмыраның көлемі әр түрлі, кейбір үлкен Құмыраға  50 — 60 кг ұн сиятын болған. Күйдіру кезінде Құмыраның пішінін бұзбай қатыру үшін пеш ішінде бірқалыпты жоғары температурада сақталған. Бертін келе шыны Құмыралар пайда болды. Құмыра көбіне бүйірлі, ернеулі, ұзын мойынды, кейбірі тұтқалы болып келеді.
## Тағы қараңыз
*Құман

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Құмсай мұнай кен орны

**Құмсай мұнай кен орны** – Ақтөбе облысы, Темір ауданында, Темір қаласынан оңтүстікке қарай 70 км жерде. Кен орнының құрылымы 1948 жылы геологиялық түсіріммен анықталып, барлау жұмыстары 1959-1963 жылдары жүргізілген. Кен орны 1960 жылы К-І ұңғымасын тексеру кезінде ашылған. 

## Геологиясы мен сипаты
Өнімді горизонт ортаңғы юра шөгінділерінде (жатыс тереңдігі 270-285 м) қалыптасқан. Мұнайға қаныққан қабат 7 м, кейде 23 м, сіңіру коэффициенті 0,8. Ашық кеуектілігі 18%, өткізгіштігі 0,688 мкм2. Жабыны ортаңғы юра саздары және юра шөгінділеріне шайыла жайылған Готерив жікқабатының сазды қабаттарынан түзілген.

## Құрамы
Мұнайы ауыр (0,939 г/см3), күкіртті (0,71%), парафині аз (0,36%), мол шайырлы (32,2%). 
Бастапқы қабат қысымы 2,26-2,46 МПа, температурасы 13°С. Ұңғымалардағы мұнайдың тәуліктік өнімділігі 0,82-2,5 м3, газ қанығушылығы 1,2-1,9 м3/т. Мұнайдағы еріген газ құрамы бойынша ауыр, этанды. Ауыр көмірсутектердің үлесі 40%, метан 58%, азот 0,15%.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Құнақ

**Құнақ**(Frіngіllіdae) – әнші торғайлар отрядына жататын тұқымдас. 
*Жер шарында кең таралған, 33 туысқа бірігетін 133 түрі, ал Қазақстанда 18 туысы, 32 түрі белгілі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездеседі. Дене тұрқы 10-22 см, салмағы 7-100 г-дай.
*Басы домалақ, мойны қысқа. Көп түрінің тұмсығы жуан әрі мықты. Мекиені қоразына қарағанда ашық реңді келеді. Топтасып ұшады, көбейген кезде жеке-жеке жұп құрады. Жұбымен жүріп ағаштың бұтағына, жерге, жартас жарығына ұя салады. Кейде ұясын өсімдік сабағы не бұтағынан тоқып та жасайды. Табақша тәрізді ұясының аузы ашық болады.
*Ұядағы 3-7 шұбар жұмыртқаны мекиені 2 аптадай басады. Құнақтар өсімдік және оның дәнімен, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Құнақтардың ішінде Арал теңізінен Алакөл ойпаңына дейінгі аймақта кездесетін — шөл Құнағы (Rhodospіza obsoleta) бар. Бұл салмағы 22 — 28 гр-дай болатын кішкентай құс. Реңі қоңырқай құм түстес, бауыры ақ, құйрығы мен қанаттары ақшыл қауырсындармен көмкерілген. Қанаты жылтыраған қызғылт дақты. Тұмсығы қара түсті. 
*Жыл құсы ұясын ағаш, бұта басына салып, онда 4 — 6 көгілдір, ақ түсті жұмыртқасын басады. Наурызда ұшып келіп, қазанда жылы жаққа ұшып кетеді. Бір жылда 2 рет балапан ұшырады. Тек дәнмен қоректенеді. Құнақтардың 3 түрі және 1 түртармағы Халықаралық табиғат қорғау одағының “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Дереккөздер


## Тағы қараңыз

* Торғайтәрізділер

Санат:Құстар
Санат:Қазақстан фаунасы
Күләш Құнантайқызы Құнантаева

**Күләш Құнантайқызы Құнантаева** (3 наурыз 1931 жылы, ШҚО, Ұлан ауданы, Шомқора ауылында туған) — ғалым. Қоғам және мемлекет қайраткері. Педагогика ғылымдарының докторы, профессор. Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының және ҚР Педагогика ғылым академиясының құрметті академигі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2000). Қазақстан Республикасы Білім беру ісінің құрметті қызметкері.

## Толығырақ
Қазақ мемлекеттік қыздар педагогика институты (1952, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті) бітірген. Орта мектепте мұғалім (1952–54), Алматы облысы жастар одағының хатшысы (1954–59), Қазақ КСР-і ЛКЖО ОК-нің хатшысы (1959–64), Қазақ КСР-і Жоғары және орта білім беру мин-нің орынбасары (1964–67), Алматы шет тілдері институтында (қазіргі Қазақ халықар. қатынастар және әлем тілдері университеті) проректор (1967–68), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында ректор (1968–84) қызметтерін атқарды. 1984 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі, профессор болып қызмет атқарады. «Развитие женского образования в Казахстане (1920–1975 жж.)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесінің 9–10-шақырылымының депутаты.

## Ғылыми атақтары
* 1981 жылы Педагогика ғылымдарының докторы (ғылыми атағы);
* 1982 жылы профессор құрметті ғылыми атақтары берілді.;
* 2003 жылдан Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясының академигі;
* 2002 жыдан Грузия ұлттық ғылым академиясының академигі;
* 2005 жылдан  ҚР Педагогика ғылым академиясының құрметті академигі.

## Мемлекеттік марапаттары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің және КСРО Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамоталарымен марапатталған.
* КСРОның «Құрмет белгісі» Ордені;
* КСРОның «Халықтар достығы» Ордені;
* КСРО көптеген медалдармен марапатталған.
* 1965 жылы «Қазақ КСР Халық ағарту ісінің үздігі» атағы;
* 1980 жылы «КСРО Жоғарғы мектебінің үздігі» атағы;
* 2000 жылы «Жыл адамы» сыйлығы; 
* 2000 жылы ебасының жарлығымен «Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері» құрметті атағы берілді.

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің құрметті қызметкерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Құрайыш әулеті

**Құрайыш әулеті** — Исмаил пайғамбар  ұрпақтарынан тараған әулиет. Құрайыш әулеті Фихр ибн Мәликтің лақап аты. Ол Мұхаммед пайғамбардың  он бірінші атасы. Құрайыш әулетінен Жамх, Саһм, Удей, Тәйм, Құсай, Заһра аталары тарайды. Мұхаммед пайғамбар  Құсай тұқымынан саналатын һашим ұрпағынан шыққан. Құрайыш әулеті 440 жылдан бастап Мекке қаласына толық иелік етті. Құрайыш әулеті Қасиетті Қағбаның қарауылы мен қызметшілері болып есептелді. Құран Кәрімнің 106-сүресінде Құрайыш әулетіне қатысты оқиға берілген. Мұнда Эфиопия жерінен Мекке қаласына 571 ж. Қағбаны бұзу үшін келген Әбраһа бастаған христиандар туралы айтылады. Соғыста тығырыққа тірелген Құрайыш әулеті жаратушыға жалбарынып, қасиетті үйді Аллаһқа тапсырады да, өздері тау басына шығып кетеді. Құрайыш әулетінің тілегін Аллаһ қабыл етіп, жаудың тас-талқаны шығады. Құрайыш әулетінің сол тұстағы басшысы Мұхаммед пайғамбардың  атасы Абд әл-Мутталиб болған.

## Дереккөздер


Санат:Мұсылман әулеттері
Санат:Ислам тарихы
Құралайдың салқыны

**Құралай**, **құралайдың салқыны** — Қазақстанның орталығы және солтүстік аумақтарында шамамен 20 мамырдан басталып, оншақты күнге созылатын ауа райының құбылмалы күндері; табиғат құбылыстарына байланысты халықтық қағидаларда қалыптасқан амал.

Көбінесе адамға да, малға да жайсыз қара суық, ызғырық жел еседі не жауын-шашынды болады. Осы кезде киік лағы (құралайы) аяқтанады.

## Дереккөздер


Санат:Ауа райы
Құрама

**Құрама** — тайпа, ұлыс. Өзбекстан Республикасындағы Шыршық пен Ангрен өзендерін мекендеген, өздерін өзбек ұлтының этнографиялық тобына жатқызатын түркі тілдес ұлыс. “Құрама” термині 15 ғасырдан бастап белгілі болды. Құрама қазақтардың 3 жүзінің тайпалары, ішінара өзбек, қарақалпақ руларының араласуынан 18 ғасырдағы “ақтабан шұбырынды” жылдарынан кейін қалыптасқан. 1897 жылғы санақ бойынша Ташкент уезін 17 мың Құрама мекендесе, 1917 ж. олардың саны 53 мың адамға жеткен. Ислам дінінің cүннит тармағын ұстанады.

Құрамалар 18 ғасырдан отырықшы тірлікке көшіп, егіншілікпен айналыса бастады. Бау-бақша, жүзім өсіру шаруашылықтары елеулі рөл атқарды. Мақта мен күріш өсіреді, қой, ешкі, ірі қара мал ұстайды. 1939 ж. санақ кезінде Құрамалар жеке халық ретінде тіркелді. Бірақ 1959 ж. өзбек ұлтының өкілдері ретінде санаққа кірді. Құрамалардың қазіргі тұрмыстық тілі қазақ және өзбек тілдерін байланыстырушы тіл ретінде қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Халықтар

Санат:Қазақ рулары
Құрама жем

**Құрама жем** — арнайы  рецепт бойынша жасалған азықтың майдаланған дайын қоспасы. Қоспа ретінде дән, қатқыл азықтар, өсімдік және шөп ұны, техникалық, химиялық және микробиологиялық өнімдер алынады. Толық рационды құрама  жем құрамында малға қажет барлық қоректік заттар бар даяр азық рационы ретінде шығарылады. Концентратты құрама жем — сусымалы біркелкі азық, малға қатқыл, шырынды азықтармен қатар қосымша азық ретінде беріледі. Үстеме құрама жем — құрамында протеин, минерал заттар және витаминдер көп, құнарлы азық. Рацион құрамын теңестіру үшін пайдаланылады. Премикстер — биологиялық белсенді заттардың байытылған қоспасы. Премикстерді құрам жемнің құнарлылығын арттыру үшін және олардың мал организміне биологиялық әсерін күшейту үшін пайдаланады. Құрама жемді азық ұны, балық ұны, жарма, түйіршік, брикет, ұнтақ түрінде өндіреді. Минерал заттар мен витаминдер жағынан теңестіру үшін рационға (оның салмағының 1—5%-ы) қосып беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Дәнді-дақыл
Құрлық әскерлері

**Құрлық әскерлері** — Құрлықта ұрыс қимылдарын жүргізуге арналған Қарулы Күштердің түрі. Құрлық әскерлері Құрлықта өз міндеттерін бір-бірімен және Қарулы Күштердің басқа түрлерімен өзара бірлесіп орындайтын әр түрлі әскер салаларының құрамалары мен бөлімдерінен және арнайы әскерлерден тұрады. Қазіргі заманғы қару-жарақпен, әскери техникамен жабдықталған, қуатты атыс, қиратушы, соққы беретін кабілеті бар және өте жылжымалы Құрлық әскерлері жер үсті қарсыласын түбегейлі талқандауда шешуші рөл атқарады. Оның басты атыс күші — ядролық ракеталармен қаруланған және алыс қашықтықта қарсыласының кез келген объектілерін жоюға қабілетті оперативтік-тактикалық мақсаттағы ракеталық әскерлер болып табылады. Құрлық әскерлерінің құрамына алыс жерлерді қосымша жанармай құймай-ақ жүріп өтуге және жүріс барысында қарсыласына екпінді
соққы беруге кабілетті, өте жылжымалы танк құрамалары мен бөлімдері кіреді. Мотоатқыш әскерлерінің құрамалары мен бөлімдері автоматты қарулармен, танкілермен күресуге арналған куатты құралдармен және де басқа кару түрлерімен жабдыкталады. Мотоатқыш бөлімдер өтімділігі жоғары сауытты машиналармен қимыл жасай отырып, ұрыс даласында икемді маневр жасап, ядролық қару соққыларынан кейін қарқынды шабуыл жасай алады. Құрлық әскерлері құрамында әуе шабуылына қарсы өздерінің корғаныс құралдары, инженерлік, жол және басқа да арнайы әскерлері, сонымен қатар әуе-десант әскерлері болады.
## Құрлық әскерлерінің салалары
**Құрлық әскерлерінің салалары**  — қарсыласқа қарсы дербес не бір-бірімен байланысты ұрыс әрекеттерін жүргізуге арналған Құрлық әскерінің құрамдас бөлігі. Оларға зымырандық әскер мен артиллерия, әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерлері, мотоатқыштар, танк, әуе десанты әскерлері жатады. Құрлық әскерлерінің салалары ұйымдастырылуына, техникасына, карулары мен ұрыс максатына карай бөлінеді. Сонымен бірге Құрлық әскерлерінің салалары құрамына арнайы әскерлер, инженерлік, химиялық, байланыс, радио және радиотехникалық, автокөлік, жол әскері және т.б. енеді.
## Дереккөздер


Санат:Құрлық әскерлері
Марат Рамазанұлы Құрманғалиев

**Марат Рамазанұлы Құрманғалиев** (8.10.1931, Алматы қаласы — 12.9.1989, сонда) — ғалым, техник ғылым кандидаты (1963), Қазақстанның еңбек сіңірген өнертапқышы. Бауман атындағы Мәскеу техникалық училищесін бітірген (1955).

Құрманғалиев 1955 жылдан өмірінің соңына дейін Қазақстан ұлттық Академияның Энергетика ғылыми-зерттеу институтында лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборант меңгерушісі қызметінде болды. Негізгі ғылыми еңбектері Қазақстанда өндірілетін көмірлерді циклондық оттықта жағу процестеріне арналған. Қуаты күшті энергетикалық қондырғылардың көміртозаңдандырғыш қазандықтарда сапасы төмен көмірлерді жағу құбылыстарын оттық модельдерде зерттеу әдістемесін өндіріске енгізді (Қазақстан Мемлекеттік сыйлығы, авторлар ұжымымен, 1989 ж.). Көмірді қайнаған қабатта, кейінірек айналмалы қайнаған қабатта жағуды зерттеді. 200-ден астам ғылыми еңбектердің, 5 монографияның, 50-ден астам патенттің авторы. “Еңбек Қызыл Ту”, “Құрмет белгісі” ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Құрық (ауыл)

**Құрық** (1993 ж. дейін — *Ералиев*) — Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы ауыл, аудан және Құрық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орналасуы
Облыс орталығы — Ақтау қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 50 км, Қарақия ойысынан оңтүстік-батысқа қарай 10 км жердегі сораң шөптесін өскен шөлді белдемде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың соңында қаланған. 1962 жылы Маңғыстау түбегін игеруге байланысты кент мәртебесін алып, 1973 жылы аудан орталығына айналды. Ауыл 1993 жылға дейін "Ералиев" кенті аталып келді.

## Халқы

## Экономикасы
Құрықта Қарақия мұнай барлау экспедициясы, құрылыс-монтаж кәсіпорны, материалдық-жабдықтау базасы,  кәсіпорындар жұмыс істейді. Кентте 4 минералды ыстық су емханасы бар.

## Денсаулық саласы
Ауыл бойынша 1 емхана, 1 аудандық  аурухана және Ералиево станциясында 1  медициналық пункт халыққа  қызмет  көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарақия ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Құлшар Бақтыбайұлы

**Құлшар Бақтыбайұлы, Қырықмылтық Құлшар** (19 ғасыр, Маңғыстау түбегі, Үстірт өңірі –  қайтыс болған жылы белгісіз) – күйші.

## Өмірбаяны
Адай руының Қырықмылтық атасынан шыққандықтан ел арасында «Қырықмылтық Құлшар» атанған. Абыл күйшіден өнеге алған. 

Құлшардың күйлері Мұрат, Шамғұл, Алым, Орлыбай, Сержан, тағы басқа домбырашы-күйшілердің орындауында халық арасында кеңінен тараған.

## Шығармашылығы
«Қырықмылтық Құлшардың қызбен және оның шешесімен күймен айтысуы» аталатын бірнеше күйі бар. Күй сайысында Құлшар «Қыз қамаған», қыз шешесі «Кербез» («Кербез Керік» деп те аталады) күйлерін тартады. Бұл күйлерді халық арасына Құлшардың өзі орындап таратқан. Құлшардың күйлері – үздік, ақпа-төкпе виртуоздық өнер туындылары. 

Академик А.Жұбанов кезінде Құлшардың күйшілік өнерін ерекше бағалаған.

## Дереккөздер

Санат:Күйшілер
Құрылтай

нобай|260x260 нүкте|''Түркі тілдес халықтар арасында өткізілген тұңғыш'' '''құрылтай'''
**Құрылтай** — түркі-моңғол ақсүйектерінің ресми кеңесі, Қазақ хандығында аса маңызды мемлекеттік мәселелерді шешуге шақырылатын жиналыс. Түркілерде, кейін Шыңғыс хан империясында **Құрылтай** үлкен рөл атқарған. Онда, негізінен, ұлы хан сайлау, жауланған жерлерге иелік ету және әскери жорық бағытын белгілеу мен оған әскербасы тағайындау мәселелері шешілді. Ұлыстарда да жыл сайын Шыңғыс хан әулеті мен әскери-көшпелі ақсүйектердің Құрылтайы шақырылды. *1259 ж*. Мөңке ханның өлімінен кейін жалпы моңғолдық, яғни **ұлы Құрылтай** шақырылмайтын болды. *15 — 18 ғасырларда* түркі мемлекеттерінде, соның ішінде қазақ хандығында аса маңызды мәселелерді шешу үшін **Құрылтай** шақырылған (қ. Қарақұмдағы халық құрылтайы, Ордабасы құрылтайы). *1920 ж.* Түркіменстан, Өзбекстан, Тәжікстан секілді Орталық Азия елдерінде мемлекеті биліктің жоғары органы **Құрылтай** болды. Қазіргі Моңғолияның заң шығарушы органы — ұлы халық хуралы. Моңғол және түркі елдерінде бұл жиналыс, кеңес деген мағынаны білдіреді;

**Құрылтай** — партиялардың, қозғалыстардың, т.б. өзге де қоғамдық бірлестіктердің аса маңызды мәселелерге байланысты бастапқы басқосу жиылысы.

## Тарихы құрылтайлар

* ***1992 жылы*** Қазақтардың бірінші Дүниежүзілік **құрылтайы** Алматыда өткізілді. Құрылтайға алыс және жақын шет мемлекеттерден, соның ішінде Түркия, Германия, Франция, Норвегия, Моңғолия, Қытай, Аустрия және басқа 33 елдерден 800-ден астам өкіл қатысты және дүниежүзі қазақтарының қауымдастығын құру, оның жарғысын қабылдау, басшы органдарын сайлау мәселелерді талқылады. 
* Бірінші Бүкілодақтық түркология **съезі** ***(1926 ж.)*** *1926 жылы* Бакуде өткен съезд түркі халықтарының латын жазуына көшу мәселесін талқылау үшін ұйымдастырылды. Съезге КСРО түркі халықтарының өкілдері мен шетелдік түркологтар қатысты. Жиында жаңа әліпби, түркі тілдерін үйрену және ана тілін оқыту мәселелері қаралып, бірқатар қарарлар қабылданды.

## Дереккөздер


Санат:Алтын Орда
Құрылымдық Геология

**Құрылымдық Геология** — геотектониканың бір бөлімі. Жер қыртысы тау жыныстарының жатыс пішіндерін, тектоникалық қатпарлар мен жарылыстардың түрлерін, олардың орналасу заңдылықтары мен геологиялық пайда болу тегін, дамуы мен өзгеру тарихын зерттейді. Тау жыныстарының жатыс немесе құрылымдық пішіндері жер қыртысының қарапайым бөліктерін, яғни шөгінді жыныстардың жеке қабаттарын, магмалық дене бітімдерді, моноклинді қатпарларды, жеке жарықтарды, өзгеріске ұшыраған қабаттарды (лықсулар, ығысулар, бастырулар, т.б.) құрайды.

right|thumb||270 px|Құрылымдық геология
Құрылымдық пішіндер өзіндік табиғи өлшемдес геометриялық денелер болғандықтан, олардың өзара ара қатынастылығы өте қарапайымнан аса күрделіге дейін және үлкен қашықтықтардағы кешендер түрінде ұшырасады. Олардың сыртқы кейпі мен жатыс элементтері өзара салыстырылып, ұқсастықтары мен айырмашылықтары анықталып, морфологиялық белгілеріне қарай жіктеледі; құрылым түзілуге себепші болған қозғалыстар, тектоникалық күштердің бағыты мен түсірілу беті анықталады.

Құрылымдық Геология зерттеулері салыстырмалы-тарихи және өзге де әдістер бойынша іске асырылады. Геологиялық құрылымдар туралы деректер жер беті тау жыныстарын тікелей бақылаудан, бұрғы салудан, қазу жұмыстарынан және әр түрлі геофизикалық барлау нәтижелерінен жинақталады. Бұл материалдар көмегімен тау жыныстарының жер бетіндегі және терең қабаттарындағы жатыс элементтерін, жарықшақтар мен жарылыстарды бейнелейтін құрылымдық карта жасалынады. Ол пайдалы қазба байлықтарды іздеу үшін геол. барлау жұмыстарының бағытын анықтауға көмектеседі. Бұдан бөлек ол аймақтық геология, геоморфология, геотектоника, тарихи геология, т.б. геологиялық ғылымдардың жалпы проблемалары мен практикалық шараларын шешуге көмектеседі. Мұнда Құрылымдық Геология кен геометриясы, механика, минералогия, петрография, литология, геофизика мен эксперименттік геологияның деректеріне сүйене отырып, өз алдына геотектоника ғылымының жеке саласы ретінде дамиды. Ал геотектоника жер қыртысының құрылысы, қозғалысы мен дамуы жайлы ғылым болғандықтан, Құрылымдық Геология оның морфол. немесе құрылымдық жағын зерттейді.

Құрылымдық Геология жер қабатында седименттік, тектоникалық, атектоникалық, интрузиялық және метаморфтық құрылымдардың болатындығын анықтайды. Седименттік құрылымдар шөгінділердің жиылып тау жыныстары қабаттарына айналуынан түзіледі. Тектоникалық құрылымдар (қатпарлы жарылыстар) түрлі қозғалыстар әсерінен қабаттардың бұрынғы кейпі өзгеріп, деформациялануынан, жиырылуынан пайда болады. Оларға антиклиналдар, синклиналдар, т.б. жатады. Атектоник. құрылымдар түрлі беткі процестердің, гравитациялық күштердің, т.б. әсеріне байланысты құралады. Интрузия жыныстары сыртқы және ішкі құрылымдармен сипатталады. Эффузия жыныстарының құрылымдық элементтеріне лаваның параллельдігі, жыныстардың қабаттастығы, жігі, т.б. жатады. Метоморфтық жыныстардың құрылымында кристалдану, тақтатастағы жолақтылық, кливаж сияқты құрылымдық элементтер байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Құрылымдық карта

**Құрылымдық карта** — тектоникалық пішіндердің тұрқы мен түрін бейнелейді. Құрылымдық картада көлбеу қабаттар, қатпарлы интрузивтік денелер, пайдалы қазынды қабаттары, стратигриялық горизонттардың бірдей биіктік сызықтары (горизонталь, стратоизогипс, изогипс) көмегімен тіректі беттердің (жабыны мен табаны) гипсометриялық қалпы көрсетіледі. Құрылымдық карта масштабы әр түрлі. Көбіне ірі масштабты карталар жиі құрастырылады. Кен орындардың кенді, мұнай-газды денелеріне, бөліктеріне жасалатын ірі масштабты (1:50000 не одан ірілеу) Құрылымдық карта барлау жұмыстарын жобалауға, пайдалы қазбалар қорын есептеуге және кенді өндірудің, пайдаланудың тиімді жолдарын таңдауға мүмкіндік береді. Бұл картаны жасауда құрылымдық түсірулердің, іздеу мен барлау ұңғымалары мен геофизикалық зерттеулердің материалдары негізге алынады.

Жер қыртысының аумақты бөліктерінің тектоникалық құрылымдарын көрсететін ұсақ масштабты Құрылымдық карта, негізінен, аймақтық геофизикалық зерттеулер мен жекеленген терең тіректі ұңғымалар мәліметтеріне сүйеніп құрастырылады. Құрылымдық картада зерттелетін қабат бетінің пішіндері, олар орналасқан тереңдіктердің абсолют биіктіктері стратоизогипстер арқылы көрсетіледі. Мұнымен бірге картада аймақтың геол. құрылысы, тау жыныстарының жату элементтері мен қалыңдықтарының өзгеру заңдылықтары, тектоник. жарылымдар, т.б. деректер де ескеріледі.

Құрылымдық картаны құрастыру әдісі жер бедері горизонтальдар көмегімен берілетін топографиялық карта жасау әдісімен өте ұқсас. Құрылымдық картаны жасаудың ең сенімді әдісі — бұрғылау ұңғымалары мәліметтерін пайдалануға негізделген. ұңғымалар тіректі горизонттық биіктік мәндерін дәл анықтауға көмектеседі. Бұл мақсатта геофизикалық мәліметтер мен геологиялық қималар да пайдаланылады. Егер тіректі горизонт жер бетіне ішінара шығып жатса, Құрылымдық карта жасау үшін оның жер бетіндегі биіктік нүктелерінің маңыздылығы зор. Құрылымдық карта жасауда үшбұрыштық немесе геометриялық (платформалық көтерілімдер мен тіректі беттері сәл көлбеулі қатпарлы облыстарды бейнелеуге), қималық (күрделі қатпарланған, жарылымдармен тілімделген күрделі тектоникалық облыстарға) және үйлестіру (тектоникасы күрделі емес, бірақ стратигиялық. үйлесімсіздіктері бар аудандарда) әдістері қолданылады.

Бұлардың алғашқы екеуі бір тірек қабатының (горизонтының), соңғысы екі горизонттың (жабыны мен табанының) Құрылымдық картасын жасауға мүмкіндік береді. Қазіргі кезде Қазақстандағы көптеген көмірлі, мұнай-газды, фосфоритті аудандардың түрлі масштабты Құрылымдық карталары жасалған.

## Дереккөздер


Санат:Карталар