open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Квинке ісігі

Бұл сол есекжем аурулардың бірі.Есекжемде науқастың терісі өзгеріске ұшыраса,бұнда тері және тері асты майы мен қоса өзгерістерге еұшырайды.
Себептеріне жататындар әр түрлі тітіркендіргіш заттар,көбінесе солардың қосарлана әсер етуінен болады.Оларға жататындар:тағамдық заттар,дәрі-дәрмектер,бактерииялар,кір жуатын ұлпалар,әртүрлі бояулар және т.б
## Клиникалық белгілері
Науқас аяқ астынан тері,тері асты маймен қатайып,қалындап іскенін байқайды.Бұл өзгеріс көбінесе науқастың ернінде,қабағында,бетіндее,тіпіті жыныс мүшелерйнде пайда болады.Іскен жерді басқанда із қалмайды,себебі қалындап қатты болды.Бұл науқастың ең қиыны сол,ол тамақта,жұтқыншақта,кеңірдекке жақын жерде пайда болса.Бұл кезде ауа жетпеей,адам көп жөтеледі.Уейін бетінің бозарып көгеруі байқалады.Бұл жағдайда науқастың өліп кетуі мүмкін.Кейде тіпті ішкі ағзаларға да таралуы мүмкін,бұл өте ауыр жағдай.
## Емдеу
Науқас міндетті түрде ауруханаға жатқызылып жедел дәрдем берілуі тиіс.Тынысы тарылып,ауа жетпеген жағдайда кеңірдекке трубка салу керек.Басқа емдеулер жоспарлы түрде жүргізіледі.Оларға жататындар:0,1% 0,3-0,5 мл адреналин ерітіндісі тері астына жіберіледі.2 мл 2% супрастин немесе 1 мл 1% димедрол ерітінділері бұлшық етке жіберіледі.Науқастың беті қайтпаған жағдайда 60-90 мг  преднизолонды қанға құяды.Бұл кезде 2-4 мл Лазекс дәрісін қанға құйған орынды болады.
## Дерек көздер
Ішкі аурулар пропедевтикасы,Айтбембет Б.Н,Алматы-2009"Эверо"
Storm вирусы

**Storm** (storm-дауыл) вирусы - ең қауіпті вирустардың бірі. 

Бұл вирус электрондық пошта арқылы файлдарға қосылып жіберілген спамдар арқылы таралды. Strom вирусы 10 млн. компьютерді жұқтырды. Вирустың басты мақсаты барлық машинаның «Ботнет» деген жаңа зомби желісіне кіруі еді. Олар барлық компьютерлермен жеке дара басқармақ болды.

Санат:Windows-трояндар
Санат:2007 жыл есептеу техникаларында
Санат:2000 жж. бұзылымдары
Динамик

## Динамик
Дыбыс жиілігінде электр тербелістерін дыбыстық толқындарға айналдыру үшін динамик қолданылады. Оның құрылымы электродинамикалық микрофонның құрылымына ұқсас, тек қана катушканың орамы үлкен ток күшіне есптелген жуандау сымнан жасалады және диафрагмасы біраз үлкен болады. 
Динамиктің катушкасынан дыбыс жиілігіндегі айнымалы токты өткізгенде, оған тұрақты магнит өрісі жағынан Ампер ңүші әсер етеді. Бұл күштің әсерінен катушка айнымалы токтың жиілігімен тербеледі және онымен байланысқан диафрагманы тербелтеді. Диафрагманың тербелісі ауаның қысымын периодты өзгертіп, дыбыс толқындарын тудырады.
## Телевизиялық қабылдағыш
*Телевизиялық қабылдағыш* телевизордың жұмыс істеуі радиотаратқышқа ұқсас. Алайда бұл жағдайда дыбыс сигналдарымен бірге бейнелер жеткізіледі.
Бейнелерді жеткізудің жалпы принципін түсіну үшін бір мысал қарстырайық. Сізге жедел басқа қалаға жаңадан құрылған пртияның эмблемасын жеткізу керек, ал сізде телефоннан басқа байланыс құралы жоқ.Егер сіз тез ойлап, жедел қимылдасаңыз, мәселе шешіледі. Сіз эмблеманың суретін миллиметрлік қағазға салып, оның бейнесін кішігірім элементтерге жіктелуін анықтайсыз. Есебіңізге сәйкес сіз бір элементтің өлшемін, жіктеідің бір жолындағы элементтер санын және қажетті жолдарын таңдап аласыз. Одан кейін телефон арқылы басқа қаладағы адаммен байланысып, оған суретті жеткізу үшін былай дейсіз: "Бір бет миллиметрлік қағазды алдыңа қой. Үш әр- түрлі фломастер ал: қызыл, жасыл, көк. Енді миллиметрлі қағаздың бірінші жолына нүктелерді мына тәртіппен қоя баста: қызыл, қызыл, көк ... жасыл. Бірінші жол аяқталады. Екінші жол: көк,көк..." т.с.с. Жіктеудің соңғы жолы аяқталды. Мәселе шешілді. Осыған ұқсас телевизиялық бейнелер таратылып тартылады. Объектив бейнені таратушы телевизиялық камераның арнайы экранына беріледі.
Құстаран

thumb|Polygonum aviculare
**Құстаран** (Қызылтаспа, лат. Polygonum aviculare) – тарандар тұқымдасына жататын біржылдық  өсімдіктерінің бір туысы. 
## Биологиялық сипаттама
Құстаран  топтанып өседі.
Сабағының биіктігі 60 см-ге дейін болады.
Тамыры сабағынан жуан болады.
Жапырақтары майда сопақша тәрізді болады. Қалампыр туысының өзіне тән ерекшелігі – бірігіп кеткен тостағанша жапырақшаларының түбі қабыршақтанып келіп, гүл жапыраққа жабысып тұрады.
Гүдері - көбінесе қызыл, қызғылт, ақ, ала түсті.  Гүлдері 2-5 данадан жапырақшаларының түбінде оналасады.   Маусым – қыркүйек  айларында гүлдеп, жеміс салады.
Гүл формуласы: }}.
Жемісі – көп тұқымды үшбұыш қауашақ.
## Таралуы
Құстаран - космполит өсімдік : Арктика мен Антарктикадан басқа бүкіл материктарда кездеседі. 
## Қолданылуы
Емдік мақсатта өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін гүлдеп тұрған кезінде жинайды. 
Құстараннын шөбін медицинада қуық және зә айдағыш жлдаының қабынуына қарсы, асқазан-ішек ауруларына, тіпті өкпе құрты ауруына қарсы қосымша шара ретінде қолданылады. Сырттай терінің түрлі жарақаттарын   емдеуге қолданады.
### Дереккөз

Санат:Таран тұқымдасы
Қабдиев Дүйсехан

Қазақстан жоғары мектебінің еңбек сіңірген қызметкері. 1941-46ж. Жарма ауданының Бөке кенішінде кен қазатын жұмысшы болып істеген . 1954ж. ҚазМУ-ДЫ бітірген. 1954-63ж. Осы ун-ттің саяси экономия кафедрасының оқытушысы, 1963 жылдан Алматы халық ш. Ин-тының(Қазіргі Қазақ экон. Ун-тінің)Доценті, 1973 жылдан кафедра меңгерушісі. Қазақстан революцияға дейінгі Қазақстандағы экон. Ой-пікірдің дамуын зерттеді . 1991ж. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі өтпелі кезеңде оның ғылымдық –зерттеген жұмыстары негізінен егеменді Қазақстанда нарықтық қатынастардың қалыптасу барысына, экономиканың трансформациялық құлдырауын еңсеру, оны тұрақтандыру және дамыту, экономикалық интеграция мәселелеріне арналды. Еңбек Қызыл Ту, «Парасат» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
*Қазақстан*. Ұлттық энциклопедиясы 5-том
Мәжен Қабылбеков

**Қабылбеков Мәжен** (10.9.1923 ж.т., Павлодар облысы Ақсу ауданы Қанаш Қамзин атындағы ауылы-1.1999, сонда)-ұстаз.ҚазКСР-не еңбек сіңірген мұғалім(1967), Социолисттік еңбек ері (1971).Павлодар қаласындағы балалар үйінде тәрбиеленген. Павлодар Пед училищесінде (1938),Семей Пед институтын (1956) бітірген.1938-41 ж. Жолқұдық бастауыш мектебінің  мұғалімі, 1941-42 ж. Жолқұдық  орталау мектебі оқу ісінің меңгерушісі,1942 жылдан Жолқұдық орта мектебінің директоры болды.Қ.-мектептің оқу-тәрбие жұмысында  озат тәжірибиені  қолданып,   оны  кең таратумен танылған. Еңбек Қызыл ТУ, «Құрмет белгісі» ордендері медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер
*Қазақстан*. Ұлттық инциклопедиясы 5-том
Қағаз кескіш машиналар

Қағаз кескіш машиналар-қағаз және полиграфия өнер кәсібінде қағаз кесу  үшін қолданылатын машина.Рулон қағаздан шығаруда қағаз жаймасын(полотносын) ұзыннан кесуге айналмалы диск пышақты машина қолданылады. Табақ қағаздар үшін пайдаланылатын машина жайманы алдымен белгілі бір жалпақтықпен ұзына бойымен кеседі де, содан кейін айналмалы барабанға орнатылған екінші пышақпен  көлденең қиып отырады. Полиграфия өнеркәсібінде негізінен Қ.к.м-ның бір пышақты және үш пышақты екі түрі қолданылады.Мұнда өңделетін өнім қысқыш құрылғымен қосылып, гильотина тәрізді пышақпен кесіледі.Бір пышақты Қ.к.м. негізінен көлемді қағаздарды кішірейтіп бөлуге және оларды қажетті форматқа сай кесуге қолданылады.Ал үш пышақты машина көбінесе журнал,брошюра,кітап блоктарын үш жағынан кесуге арналған.

## Дереккөздер
"Қазақстан". Ұлттық инциклопедиясы 5-том
Марий Эл

**Марий Эл Республикасы** (, марише *Марий Эл Республик, Мары Эл Республик*), **Мари́й Эл** (марише *Марий Эл, Мары Эл*) — Ресейдің еуропалық бөлігінің шығысында орналасқан республика, Ресей Федерациясының субъекті, Волга маңы федералды округінің құрамына кіреді. Марий Эл Республикасының конституциясына сәйкес, Ресей Федерациясының құрамындағы республика (мемлекет).

Астанасы – Йошкар-Ола қаласы.

## Географиясы
Солтүстігінде және шығысында Киров облысымен, оңтүстік-шығысында — Татарстанмен, оңтүстік-батысында — Чувашиямен, батысында — Төменгі Новгород облысымен шектеседі.

## Тарихы
Республика 1920 жылдың 4 қарашасында құрылды.

## Халқы
Росстат мәліметтері бойынша республика халқының саны 690 349 адам (2013). Қоныстану тығыздығы — 29,53 адам/км2 (2013). Қала халқы — 64,33 %  (2013).

### Ұлттық-этностық құрамы
Йошкар-Ола және Волжскінің қала халқында, сондай-ақ Йошкар-Ола маңындағы селоларда және республиканың батысында орыстар басым көпшілікті құрайды. Ауылдық жерлерінде марилер көп қоныстанған, Горномарий ауданында — горномарилер (таулық марилер) мекен етеді. Олар тілі және мәдениеті бойынша луговомарилерден (көгалдық марилерден) ерекшеленеді. Звенигов ауданында бірнеше чуваш ауылдары бар.

*Саны 1000 адамнан астам халықтар көрсетілген*

### Дереккөздер

Санат:Ресей республикалары
Боталау

thumb|Бота
**Боталау** –  іштегі төлдің физиологиялық даму процесі аяқталғанда інгеннің (аруананың) бота табуы. Айыр түйе ботасын 14, аруана – 13 ай көтереді. Жұмысқа көп жегіп жүдеген інген бота бастайды. Боталауына 6-7 ай қалғанда інгенді ауыр жұмыстан босатады. Боталауы жақын інгендер дезинфекция жүргізіліп, төсеніш төселген жылы қорада ұсталады. Әдетте інген қиналмай боталайды. Басқа күйіс малындай түйе ботасын жаламайды. Сондықтан ботаны шаранадан (әсіресе танауын) тазартып, үстін өрілген сабан не орамалмен ысқылап сүртеді. Ботаның кіндігін 5-6 см қалдырып, иодқа малынған тарамыспен қысып байлап, қалғанын кесіп иод жағады. Лас қорада туған, кіндігі дер кезінде кесілмеген бота «қоскіндік» ауруына шалдығуы мүмкін. Мұндай ботаның кіндігі ісіп, қызуы көтеріледі, енесін еме алмайды. Өзге түліктің төліне қарағанда бота аяқтанғанша өте әлжуаз болады, күтімді көп тілейді. Әсіресе ылғалды, суықты, иісті көтере алмайды. Сондықтан қораны үнемі жылы ұстап, желдетіп, төсенішті алмастырып отыру қажет. Әдетте ботаны туысымен 2 сағаттан кейін, одан әрі әрбір 3 сағат сайын (2-3 аптаға дейін) емізеді. Түйе көбінесе наурыз-мамыр аларында боталайды. Күн жылынғанша ботаны қорада, күн шуақта ашық қорада ұстайды. Ауа райы қолайлы болса, 15 күндік ботаны енесімен бірге ашық қорада қалдыруға болады.
### Дереккөз

Санат:Биология
Функционалдық жүйе

Функционалдық жүйе – өзінің үйлесімді қызметінің нәтижесінде белгілі бір мақсатты әрекеттің туындауын қамтамасыз ететін, өздігінен реттеліп отыратын органдардың жылжымалы бірлестігі. 
### Тарихы
Бұл ұғымды И.П.Павловтың рефлекстік теориясы негізінде көрнекті физиолог Н.К.Анохин ұсынған. Функционалдық жүйе туралы ілім рефлекстік теорияны әрі қарай дамытуда, тереңдетуде, кеңейтуде, айқындай түсуде маңызды рөл атқарады. Бұл ілімді рефлекстік теорияның жоғары, жаңа мазмұнды деңгейі деуге болады. Функционалдық жүйе туралы ілім организмнің әртүрлі күрделіліктегі, белгілі мақсатқа бағытталған іс-әрекеттік реакцияларының, мінез-қылығының механизмін, ішкі сырын түсіндіреді.
### Жіктелуі
Функционалдық жүйе құрамалары екі топқа бөлінеді:
1-тұрақты бөлімдер тобы. Бұл функционалдық жүйенің тиянақты, өзгермейтін бөлігі, оның морфологиялық және функционалдық негізін құрайтын элементтер (мысалы, тыныс алу органдары – тыныстық функционалдық жүйенің, ас қорыту органдары – ас қорыту функционалдық жүйесінің тұрақты бөлімдері, т.с.с.) болып табылады.
2-өзгермелі бөлімдер тобы. Оларды нақтылы жағдайда мақсатты нәтижеге қол жеткізуге бағытталған іс-әрекеттерді қамтамасыз етуге қажетті, функционалдық жүйе құрамына уақытша қосылған элементтер құрайды (мысалы, ас қорыту процесі қажетті деңгейде жүру үшін функционалдық жүйе құрамына қан айналым, тыныс алу органдары қамтылады). Бұл бөлімді құрайтын топ мақсатты нәтиже алынғаннан кейін және организмнің күйіне байланысты бір жүйе құрамынан екіншісіне ауысып отырады
### Қызметтері
Әрбір функционалдық жүйе құрамына мына бөлімдер міндетті түрде енеді:
1.	Афференттік жинақтау (синтез)
2.	Шешім қабылдау
3.	Әрекет бағдарламасы және әрекет нәтижесінің акцепторы
4.	Іс-әрекет
5.	Әрекет нәтижесі және оның көрсеткіштері
6.	Әрекет параметрлерін кері афферентациялау
### Дереккөз
Мыстан кемпір

thumb|right|Мыстан кемпір
**Мыстан кемпір** – қазақ фольклорында жиі кездесетін жағымсыз кейіпкер.  Ол әдетте қастандық ойлаушы, жауыз, іші тар, қатігез, кей кезде қу және оқиға сипатына қарай кейде аңқау да болып келеді. Сырт бейнесі албасты, шашы ұзын және жалбыраған, тырнақтары дәу және өткір, тістері едәуір, киім-кешегі алба-жұлба етіп бейнеленеді. Ол кейіпкер, негізінен, ертегілерде болады. Оның қалыпты ісі – тісімен жер қазу, жүйрік атты қуып жету, тамаққа у салып жіберу, басты кейіпкерді, көбінде батырды байлап тығып қою, тұтқындарды тірілей жеу болып табылады. Қазақтың Ер Төстік, Алтын сақа, Мыстан кемпір, Күн астындағы Күнекей қыз, Ай астындағы Айбарша сұлу және т.б. көптеген ертегілерінде кездеседі. Алайда, халқымыз опмитистік пікірді алға қойып, мыстан кемпірдің қаншама күшті айлакер болғанына қарамастан, ертегі соңында оның басты кейіпкерден жеңілетіндей етеді. Ал кейінгі замандарда, исламның әсерінен бұл кейіпкер сынды пері, дию, шайтан сияқты ежелгі араб-иран әдебиетіндегі кейіпкерлер де көріне бастады.

## Дереккөздер
Қайта құру кезеңі

thumb

*Қайта құру кезеңі* - Совет одағының  коммунисттік партия билеушілерінің 1987-1991 жылдырындағы жүргізілген  әлеуметтік-экономикалық саясатының жалпы атауы. Сол жылдары  КСРО-да көптеген реформалар қабылданып, елеулі өзгерістер болды. Бұл идеяның  қозғаушысы – ЦК КОКП  бас хатшысы Михаил Сергеевич Горбачев болып табылды. Қайта құрудың басы деп 1987 жылды саналады, себебі 1987 жылдың қантар айындағы ЦК КОКП пленумында «қайта құру» саясаты мемлекттің дамуының бастапқы бағыты деп жарияланған. 
### Тарихы
«Қайта құру» деген термин 1986 жылы мамыр айындағы Горбачевтың Ленинград қаласына істі сапарында  қалалық партия комитетінің активімен кездескенде бірінші рет айтылған. Осы термин ақпарат құралдарының тілшілерінің «арқасында» жаңа дәуірдің ұраны болып кетті.
### Қайта құрудың бірінші кезені (наурыз 1985 – қаңтар 1987)
Қайта құрудың бастапқы кезені:
-Кеңес одағының саясатының және экномикасының  «кейбір» кемістіктерін мойындағаннан басталды.
-Алкогольге қарсы компания
-Халық шаруашылығының «жылдамдату» (ускорение) саясаты
-Сыбайластық пен жемқорлықпен күресу
т.б. қадамдарымен белгіленді.
1985-1986 жылдары Брежневтің кезінен келе жатқан ескі кадрлердің үштен екісін ауыстырылды. Дәл сол кезде мемлекеттің басқаруына  А.Н.Яковлев, Е.К. Лигачев, Н.И.Рыжков, Б.Н.Ельцин, А.И.Лукьянов сияқты келешекте орын алатын тарихи оқиғалардың белсенді қатысушылары тағайындалды.

### Екінші кезен (қаңтар 1987 – маусым 1989)
1986 жылының соңында  совет одағының экономикасына екі ауыр жағдай туындады: біріншіден бүкіләлемдегі  мұнайдың  бағасының төменге құрт түсуі, екінші фактор – Чернобыль апаты.
1987 жылы қаңтар айындағы ЦК КОКП пленумда  «Жеке кәсіпкерлік туралы заң»  (Закон «Об индивидуальной трудовой деятельности») кабылданды. Кооперативтар ашылып, шет елдермен бірлескен кәсіпорындар жаңбырдан кейінгі саңырауқұлақтар секілді көбейді.
Жалпы әлемнің Совет Одағына деген көзқарасы өзгеріп, щығыс елдермен арадағы қарым–қатынасы жақсарды.
Қоғамдық өмірде «жәриялық» (гласность) саясаты орын алды.
Сонымен бірге экономикалық  жағдай төмендеп, халықтың тұрмысы  нашарлап, ұлттық сепаратизм бас көтеріп, ұлтаралық нараздық пайда болып (1986 жылғы желтоқсан айындағы Алматыдағы студеттер көтерілісі, армян мен әзірбайжан арасындағы Карабах шиеленіс, Прибалтикадағы 1987 тамыз айындағы қақтығыстар, т.б.), елде жалпы тұрақсыздық  өсе бастады.

### Үшінші кезең (маусым 1989-1991).
Осы кезеңде елдегі саяси жағдайы қатты тұрақсызданып, елде көптеген саяси топтар пайда болды. КСРО астам держава атағынан айырылып, «тәуелсіздіктер парады» басталады. Бұл кезең «қайта құрудың» ең ауыр уақыттардың бірі болған. КСРО-да дағдарыстардың нәтижесінде үстіне киетін дұрыс киімі де болмай, аяғына киетін аяқ киімі де болмай, нан мен қара су ішіп, «кедейшілік сызығынан» төмен түсіп  күн көре алмайжүген  адамдар көп болды. Мемлекеттік азық-түлік дүкендерінде маргариннен басқа ештене жоқ, ал жеке коопеативтік дүкендерде – өте қымбат бағада тауар тұрды.
Мемлекеттік мекемелер жабылып  жұмыссыздық орын тапты.
Осы соғы кезенің нәтижесі - Коммунистік партия жойылып КСРО-ның ыдырауы басталды.
## Дереккөздер

Санат:КСРО ыдырауы
Үнтаспа

thumb|Үнтаспа
*Үнтаспа* (музыкальная кассета) - XX ғасырдың екінші жартысында кеңінен тарала бастаған ақпарат(дыбыс, әуен) тасушы магнитті таспа. Ол дыбысты жазу және сандық ақпаратты сақтауға қолданылған. Жазба оған ені 3,81 мм, қалыңдығы әдетте 9-27 мкм болатын екі (моно) және төрт (стерео) магнитті таспада жүзеге асырылады. Таспаның қалыпты қозғалу жылдамдығы тыңдау барысында 4,76 см/с-қа тең.  Ол 240 минуттық ақпаратты бойында ұстауға бейім болған. Көбіне магнитофондарда, музыкалық жүйелерде, кейбір музыкалық аппаратураларда және сирек компьютерлерде тыңдауға болады. 
### Тарихы
Үнтаспа алғаш рет 1963 жылы Philips корпорациясында көрсетілген. Ол ұзақ уақыт бойы ең танымал аудиотасушы құрал ретінде қолданылды, салыстырмалы түрде бағасы арзан және өте ыңғайлы болатын. Таспаны, яғни, лентаны шектен тыс айналдырғанда үнтаспаның сапасы нашарлап, тез тозуға бейім болады. Оны лентаның шырмалып қалуынан білуге болады. Алайда, XXI ғасырдың басында компакт-дискілер шығып, оның қолданыс аясы тарылды. 
### Дереккөз


Санат:Дыбысжазу
Ұялы байланыстың төртінші буыны (4G технологиялары)

**4G байланысы** – бұл төртінші буынды желісіз байланыстың қысқаша атауы. Ұялы байланыстың аталмыш үлгісі ұялы қондырғыларды ІР бойынша дыбыстық сөйлесу, байланысу, мәліметтермен алмасу, ойын ойнау және кабельдікке жақын жылдамдықтағы жоғары сапалы тізбекті мультимедиамен қамтиды.
## Сипаты
4G – бұл 2G және 3G сымсыз байланыс тораптарының ізбасары болып табылады. Мұндағы алғаш желі – бұл ұқсас тасымалдау түрінен сандық түрге ауысу және сонымен қатар ұялы телефондарға SMS әрі email секілді мүмкіндіктердің алғаш келуі. Екінші желіге жаһандық роуминг және мәліметтерді жоғары жылдамдықпен тасымалдау мүмкіндігінің пайда болуы жатады.

## Жылдамдығы
Қазіргі кезде ITU () одағы 4G үшін стандарттар жинағын әлі де белгілеген емес. Оның орнына өзара бәсекелес LTE и WiMAX екі технология алға шықты. 4G теримі қазіргі таңда ұсынылып жүрген технологияларды сипаттау үшін қолданылады. Дегемен 4G жүзеге асыру негізінен pre-4G – ге жатады, себебі олар 4G жылдамдық мүмкіндіктерін толықтай қанағаттандыра алмайды: стационарлық қабылдау үшін 1 Гбит/с және ұялы қабылдауға 100 Мбит/с.

Жылдамдықтан басқа ол бірқатар өзге де талаптарға сай болуы тиіс. Желі келесідей мүмкіндіктерді қамтуы керек.

## Дереккөздер

Санат:Ұялы байланыс
Базалық үлгі

**Базалық үлгі** - салыстыруға арналған, өнім сапа деңгейін бағалаудың жиынтығы. Базалық үлгіні таңдау өнімнің сапа деңгейін бағалауға тәуелді. Сондықтан базалық үлгіні мұқият таңдау қажет. Ескі, техникалық жағынан ақауы бар үлгіні қолдану, өнім сапасының көрсеткішінің төмендеуіне алып келеді. Базалық үлгі ретінде нақты қолжетерлік, перспективалы талапқа сәйкес келетін көрсеткіштер таңдалады. Базалық үлгінің сапа көрсеткішінің номенклатурасы, бағаланатын сапа көрсеткішінің номенклатурасымен сәйкес болуы керек. 
Жеке өнімге базалық үлгі таңдау орталық және басты конструкциялық бөлімшесінің қызметі арқылы, стандарттау бойынша ,басты қызметкерлер арқылы жүргізіледі. Базалық үлгінің сапа көрсеткішінің мәнін өнімнің сапасы мен техникалық деңгейі атты картасына кіргізеді.

## Дереккөз


Санат:Экономикалық терминдер
Маниязов Әбдіқадыр

**Маниязов Әбдіқадыр** (тәжік. *Абдукодир Маниёзов*; 22 желтоқсан 1930 — 3 мамыр 2008) - тәжік әдебиет зерттеушісі. 
## Қызмет жолы
Филология ғылымының кандидаты, Тәжікстан Республикасы Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, профессор, Иран Ислам Республикасы Парсы тілі мен әдебиеті академиясының корреспондент мүшесі, 1972 жылдан республика Ғылым академиясы Рудаки атындағы Тіл және әдебиет институтының директоры. Негізгі ғылыми еңбектері әдебиеттер байланысы, дәстүр мен жаңашылдық, поэтика мәселелеріне арналған. 
### Қазақстанда
Маниязов өзінің 80 жылдық мерейтойлық кешінің Алматыдағы салтанатында қатысып, сөз сөйледі. 

## Дереккөздер

Санат:Тәжікстан мәдениеті
Санат:1930 жылы туғандар
Вера Максимовна Несина

**Несина Вера Максимовна** (1926-1956) - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1926 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), 28 гвардияшылар ауданы, Холмогоровка (Сталин) селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 13 жасынан бастап, жаздық каникул кездерінде колхозда жұмыс істеген.
* 1944 жылы жетіжылдық мектепті бітергеннен кейін 4-ші егіншілер бригадасына жұмысқа кіреді.
* 1946 жылы егіншілер тобының звеношысы болып тағайындалып, оларға 170 гектар жер бекітіліп беріледі. Осы жылы күзде 45 гектар жерге күздік бидайдың Украинка 246 сұрыпын егіп, қалған 125 гектарға 1947 жылы көктемде жаздық бидай себеді. Қажырлы да тынымсыз еңбектің арқасында 36 гектар жердің әр гектарынан 30,36 центнерден өнім алып. межелеген жоспарды асыра орындайды.
 
## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии 

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Алматы облысында туғандар
Штейнталь Хейман

**Штейнталь Хейман** (1823-1889) - халық психологиясы деп аталатын ілімнің негізін салушылардың бірі.
### Еңбектері
Ол "Халықтар психологиясы және тіл білімі" атты журнал шығарады. Психологияға "Халық рухы" деген ұғым енгізіп, этнопсихология ғылымының ілкі бастауы - халықтық педогогиканы ғылыми айналысқа түсіруге Лацарус, В.Вундтпен бірге аса белсенділік танытқан ғалым. Бұлардың пікірінше, халық психологиясының құрамдас бөлігіне кіретін сол халықтың тілі, діні, мәдениеті, әдебиеті, мифтері мен аңыздары, фольклоры, эстетикалық ерекшеліктері кіретін бұлардың эмпирикалық, ұжымдық түсініктердің жиынтығы ретінде көрініс беріп отырады. 
### Дереккөздер
Борис Герасимович Ананьев

нобай|оңға|Борис Герасимович
Ананьев Борис Герасимович (1907-1972) - психология ғ.д. КСРО Педагогикалық ғылым академиясының толық мүшесі. Адамды индивид, тұлға, даралық ретінде қарастырып, адамтанудың жүйелі моделін қарастыруға ұмтылған кеңес дәуірінің психологы.Горск педагогикалық институтын 1928 жылы бітіріп, өзінің ғылыми ізденістерін ленинградтық рефлексологтардың қатарында, психологияның адамтану ғылымдарының бірігейі болып бекінуіне атсалысты. Ол адамды биологиялық индивид ретінде, оның онтогенездегі даму жолы, тұлғалық мәнге ие болуымен адамзат әлеміндегі орны, өзіндік даралығы туралы > (1969 жылы) атты еңбегінде жан-жақты қарастырады. 1967-1972 жылдары ЛМУ-де психология факультетінің деканы қызметін атқарып жүріп, көптеген психолог ғалымдары дайындады.Б.Ф.Ломофтың айтуынша Ананьевтің таланттарды көргіштігі ерекше болған.Кеңес психологиясының > Ананьевтің > (1935 жылы), > (1945 жылы), > (1960 жылы), > (1961 жылы), >(1967 жылы), > (1969 жылы), т.б. еңбектері енді.

## Дереккөздер

Санат:КСРО ғалымдары
Федор Афанасьевич Останков

**Останков Федор Афанасьевич** (1906-1951) - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1906 жылы Семей облысы (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы), Бородулиха ауданы, Бородулиха ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1929 жылы "Заветы Ильича" атындағы колхозға кіріп, Ұлы Отан соғысына дейін жұмыс істейді.
* 1941 жылы Совет Армиясы қатарында Ұлы Отан соғысына қатысып, 1943 жылы жараланып еліне қайтады. Кейіннен көрсеткен ерліктері үшін "За победу над Германией" медалімен наградталады.
* 1944 жылы колхоз басқармасы оны егіншілер бригадасының бригадирі етіп тағайындайды.
* 1947 жылы оның бригадасы бектіліп берілген 66 гектар жаздық бидайдан жоғары өнім алу үшін күндіз-түні тыңбай еңбек етеді:
** сүрі жер ерте көктемде 22 см тереңдікте жыртады;
** әр гектар жерге жергілікті тыңайтқыш себіледі: 110 т көң, 22 ц күл, 142 ц минерал тыңайтықыш;
** тракторлы сепкішпен әр гектар жерге 115 кг тұқым себіледі;
** 3 рет қопсытылып, арамшөптен арылтылады;
** өнім "Сталинец" комбайнымен 6 күн ішінде ысырапсыз жиналып алынады; 
** ақтық есептеу бойынша 66 гектар жердің әр гектарынан 31 цетнерден астық жиналып, жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)
* Медальдар

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Су жертесері

Су жертесері - жертесерлер тұқымдасының ерекше бір туысы,  жәндіктермен қоректенетін сүтқоректілер отрядына жатады. 

Өте ұсақ жануар (дененің ұзындығы 7-10 см, салмағы 5-10 г). Сыртқы пішіні - үшкір тұмсықты кішкене тышқанға ұқсас, төменгі жағында ұзынша құйрығы болады, ол суда жүзуіне қатты көмектеседі. Су қоймаларының жағасын қоныстанып, жартылай суда тіршілік етеді. Көктем мен жазда екі рет 3-8 ұрпағын береді. Су омыртқасыздарымен, кейде балық шабақтары және уылдырығымен қоректенеді. Жертесердің сілекейі улы. Қазақстанда жертесерлер туысының жеті түрі кездеседі. Солардың ішінде орманды дала аймағында кәдімгі жертесер, тундра және кіші жертесерлер мекендейді. Кіші жертесер өте аз және Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген.

 
## Дереккөздер


Санат:Жертесертәрізділер
Ерекше эйзения

*Ерекше эйзения* - сирек кездесетін қалдық түр. Батыс Тянь-Шань жергілікті түрі. Талас Алатауында ( Ақсу -Жабағылы қорығында ) таралған. Теңіз деңгейінен 1200 - 1300 м биіктікте ну бұта өсетін (долана және т.б.) топырақтан табылған. Інде тіршілік етеді. Топырақ бетіне түскен жапырақтармен қоректенеді. Көктемде көбейеді, ауа райы қолайлы болғанда, күзде жұмыртқа пілләларын салу арқылы көбейеді. Бұталардың кесілуі мен малдың шектен тыс жайылуы эйзенияның санының кемуіне әсер етеді. Түрді қорғау үшін Ақсу-Жабағылы қорығында қорықтық тәртіпті міндетті түрде қатаң сақтау керек. Қазақстан жерінен басқа жерде кездеспейтін бұл жергілікті түрдің жоғалуын жерсіндіру жолымен толтыруға болады.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005

Санат:Жануарлар
Қараала балшықшы

## Караала балшықшы

**Қараала Балшықшы** ( Haematopus ostralegus ) - біршама қысқа аяқты  және ұзын тұмсықты едәуір ірі ( 500 грамға жуық ) құс. Қауырсын жабыны қара-ақ түсті, тұмсығы және аяғы  - қызыл. Қараала балшықшы - өте сақ құс. Суқоймаларда өзімен қатар ұялайтын құстардың тамаша күзетшісі болғандықтан, аздаған қауіптілік байқалған кезде олар шу көтереді.
Еуразия, Солтүстік және Оңтүстік Америкада және Африканың оңтүстігінде, Австралия мен Жаңа Зеландияда мекендейді. Қолайлы жағдай - құмдауыт және сазды жайпақ жағасы және аралдары бар, жазықтық өзендері мен көлдері бар жерлердің барлығында букіл Қазақстанға таралған. Жақсы жүгіріп, ұшады және жүзеді, сүңгуге құлықты емес. Жерде де, ұшып жүргенде де шаңқылдап дауыс шығарады. Жануартекті жеммен - бунақденелілер, шаянтәріздестер, былқылдақденелілермен қоректенеді. Оларды ылғалды жағаның үстіңгі бетінен және оншатерең емес топырақ қабатынан жиыстырып, шоқып жейді. Қараала балшықшы жерді шұнқырлап жұқа төсенішті ( немесе мүлде төсенішсіз ) ұя жасайды. Онда 2-4 шұбар жұмыртқа болады. Жұмыртқа басу 4 аптаға созылады. Қараала балшықшылар ұялау орнына наурызда ұшып келіп, қазанның соңына қарай ұшып кетеді
## Дереккөздер
Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Татреңтәрізділер
Ассоцианизм

**Ассоцианизм** - психикалық үрдістердің динамикасын ассоциация принципімен түсіндіретін әлемдік психологиялық бағыттарының негізгі түрлерінің бірі.Сырттай көрінбейтін себептердің негізінде пайда болатын кейіптер(бейнелер) ассоциацияның жемісі деп алғаш рет Аристотель ассоцианизм постулатын ұсынған.Субъекттің санасындағы феномендер байланысын ассоциация принциптерімен қарастырғандар Дж.Беркли және Д.Юм, ал материалистік ассоциация жүйесін жасаған Д.Гартли.Нейрофизиология мен биологияның жетістіктерін А. түсіндіруде пайдаланғандар Г.Гельмоц, эмоцияны түсіндіруде - Ч.Дарвин, бас миының рефлексінің оқытуда - И.М.Сеченов.XVIII-XIX ғасырларда психикалық құбылыстарды түсіндіруде жетекші орында болды.XIX ғасырда ассоциацияның маңыздылығын және қалыптастыру жағдайларын зерттеген Г.Эббингауз, Г.Мюллер т.б.Қазіргі заман психологиясында әртүрлі психикалық үрдістердің ерекшеліктерін көрсету мақсатымен ассоциацияларды зерттейді(әсіресе мағыналық ассоциацияның оқытудағы рөлі)

## Дереккөздер
Психология: Энциклопедиялық сөздік.Қ.Б.Жарықбаев, О.С.Саңғылбаев

Санат:Психология
Рикмерс бүйісі

нобай|
**Рикмерс бүйісі** () — Қазақстанда сирек кездесетін түр. Батыс және Орталық Тянь-Шань, Гиссаро-Дарваза, Памир және Гиндукуша тауларында таралған. Қазақстанда Батыс Тянь-Шаньның 1200-1400 м биіктіктегі тау етегі далаларында, сонымен қатар 250 м биіктіктегі Арыс өзенінің ылғалды жайылымында кездеседі. Қазақстанда жылына бір рет көбейеді. Ересек даралары мамыр, маусымда кездеседі. Тас асты мен өсімдік тамыры арасынан онша терең емес ін қазады, онда тәуліктің жарық уақытын өткізеді. Түңгі уақытта топырақ бетіне шығып, әр түрлі омыртқасыз жануарларды ұстайды. Саны барлық жерде төмен. Түрдің Қазақстанда таралу аймағы адамның қарқынды шаруашылық әрекеттері бар жерлерде орналасқан. Малды шектен тыс бағу және жер жырту бүйінің санының артуына кері әсерін тигізіп отыр. Түрдің Ақсу-Жабағылы қорығында сақталуы мүмкін.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.

Санат:Өрмекшілер
Мойнақ шағала

*'Мойнақ шағала*- қарабас шағаланың кішілеу көшірмесі.
'Мойнақ шағала'- қарабас шағаланың кішілеу көшірмесі. Салмағы 0.5 кг.Сырт пішіні көл шағаласына ұқсас, бірақ одан үлкендеу, суреті басқалау, қанаттарының ұшы қара және  маңдайы мен беттері қоңыр түсті. Бұл құстың ашылу тарихы есте қаларлықтай. Бұл құс алғаш рет XX ғасырдың 30-шы жылдарында сипатталып жазылған, бірақ осыдан кейін 40 жыл бойы ескерілмеген. 60-жылдардың соңында Шығыс Қазақстандағы Алакөл көлінің Орта аралынан ұялау тобы табылды. Бұл жұмбақ құс мойнақ шағала деп аталады. Бұл да қарабас шағала сияқты, қазіргі Азияның үлкен бөлігін алып жатыр. Өте ертеде жоғалып кеткен Тетис теңізінің аралдары мен жағаларын мекендеген фаунаның тікелей ұрпағы. Алакөлден басқа Байкалдағы бірнеше көлде қоныстайды, Вьетнамда қыстайды. Тіршілігі туралы мәліметтер өте аз. Мойнақ шағала топ болып тіршілік етеді. Жәндіктермен қоректенеді. Бұлардың балапандары да қарабас шағаланың балапандары сияқты ақ мамықты. Шоғыры жиі қырып-жойылуға ұшырайды, сондықтан жыл сайын балапан шығаруға мүмкіндігі болмайды. Қазіргі кезде бұл сирек кездесетін құстың ұялау орны- жақында құрылған Алакөл қорығы, осында қорғауға алынды.

## Дереккөздер
Түйіршікті деракантина

**Түйіршікті деракантина** () – таралу аймағы салыстырмалы тар, өте сирек кездесетін шегіртке түрі. Қазақстандағы Deracanthina B. -Bienko туысының жалғыз өкілі. Бұл ірі қанатсыз шегірткенің жуан денесі қоңыр түсті. Оңтүстік Алтайда, Зайсан шұңқырында (Үрқашар, Барлық және Жайыр жоталарында) таралған. Тау етегіндегі құрғақ жерлердегі ксерофитті шала бұталарда тіршілік етеді. Жерде жүгіріп жүреді, бірақ баяу. Көбею кезінде қатты шырылдайды, әсіресе аталықтары. Қоректенуі мен дамуы туралы мәліметтер жоқ. Малдың шектен тыс жайылуы әсер ететін болғандықтан, тіршілік ететін ортасын қорғау керек.

## Дереккөздер
* "Ғажайып омыртқасыздар" Қазақстан Қызыл кітабы беттерінен. Алматыкітап 2005 ж.

Санат:Турақанаттылар
Тываша Уикипедия

**Тываша Уикипедия** () — Уикипедияның тыва тілідегі бөлімі.

2006 жылдан бері пайдаланылып келеді.

## Санақ
 жылдың   күніне сәйкес Тываша Уикипедияда  мақала бар.  қатысушы тіркелген, олардың  соңғы 30 күнде әлдебір іс-әрекет жасаған, ал  қатысушы админ дәрежесіне ие. Жалпы өңдеу саны - .

## Тарихы
*12 қараша 2013 ж - 300 мақала.
* 3 наурыз 2014 ж - 400 мақала.
* 1 мамыр 2014 ж - 500 мақала.
* 7 наурыз 2015 ж - 1000 мақала.
* 7 наурыз 2020 ж - 2000 мақала.
* 27 қараша 2020 ж - 3000 мақала.

## Сілтемелер
* Тываша Уикипедия (Басты беті)

Санат:Түркі тілді Уикипедиялар
Санат:Уикипедия бөлімдері
Құсбек

**Құсбек** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Константинов ауылдық округі құрамындағы ауыл. 2018 жылға дейін Төменгі бұрлық ауылдық округі құрамында болған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстікке қарай 59 км-дей жерде, Құсбек көлінің оңтүстік-батыс жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1304 адам (637 ер адам және 667 әйел адам) болса, 2009 жылы 868 адамды (433 ер адам және 435 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
ҚХЛ 2013/2014

**[[Құрлықтық хоккей лигасы]]ның** **алтыншы маусымы** 2013 жылдың 4 қыркүйегінде басталып, 2014 жылдың сәуірінде аяқталады.

Маусымда Қазақстаннан (1), Хорватиядан (1), Латвиядан (1), Ресейден (21), Словакиядан (1), Чехиядан (1), Украинадан (1) және Беларусьдан (1) 28 команда бақ сынасады.

## Тұрақты чемпионат

Санат:ҚХЛ
Аустрия-Мажарстан

**Аустрия-Мажарстан** (, ресми түрде 14 қазан, 1868 жылдан бастап —  (*Рейхсратта ұсынылған патшалықтар және жерлер, сондай-ақ Әулие Стефан мажарлық тәжінің жерлері*), бейресми толық атауы—  (*Аустрия-Мажарстан монархия*), , ) — 1867—1918 жылдары болған, қосбіріккен монархия (K. und k.) және Орталық Еуропадағы көпұлтты мемлекет. 

## Тарихы
1867 жылы Біріккен Аустрия-Мажарстан империясы жарияланды. Империя ресми түрде екі біріккен монархиядан тұрды: Транслейтания (Венгрия иелігі) және Цислейтания (Аустрия иелігі). Оның алғашқы королі I Франц Йосиф 1878 жылы орыс-түрік соғысы нәтижесінде Босния және Герцеговинаны уақытша басып алды. 1882 жылы Үштік одаққа мүше болды. 1908 жылғы Босния дағдарысы нәтижесінде Аустрия-Мажарстан Боснияны толықтай басып алды. 1914—1918 жылдары Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Аустрия-Мажарстан Үштік одақ құрамында Ресей, Сербия, Черногория және Италияға қарсы (1915 жылдан бастап) соғысты. 

## Дереккөздер

Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері
Санат:1918 жылы жойылғандар
Санат:Тарихи герман мемлекеттері
Санат:Тарихи мемлекеттер
Пак Гым Сен

**Пак Гым Сен** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының звеношысы. 1925 жылы Ресейде, Приморье өлкесі,  Посьетск ауданы, Хакфондо селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1938 жылы Қазақстанға қоныс аударады.
* 1942 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, МОПР ауылшаруашылық артеліне жаздық бидай өсіру жұмысына кіреді.
* 1944 жылы егіншілер бригадасының звеношысы етіп тағайындалады:
** 1946 жылы оның бригадасы 100 гектар жердің әр гектарынан межеленген 9 центнердің орнына 15 центнерден өнім алады;
** 1947 жылы13 гектар мол түсімді егістік алқабының әр гектарынан 30,6 центнер, ал басқа 87 гектар жердің әр гектарынан жоспарланған 9 центнердің орнына 18 центнерден астық жинап, жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1945)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мультипликатор және акселератор

**Мультипликатор** – көбейткіш, ал **акселератор** – жылдамдату, деген мағынаны білдіреді. Мультипликатор –бұл инвестицияның өзгерісімен ұлттық табыс өзгерісі арасындағы байланысты көрсететін коэффициент. K=dY/dI; мұнда: dY – ұлттық табыстың өзгерісі (өсімі), dI – инвестицияның өзгерісі (өсімі). 
Басқаша айтқанда, мультипликатор – қолда бар күрделі қаржының өсуі кезіндегі ұлттық табыстың қанша есеге өсетінін көрсетеді. 
Акселератор – ұлттық табыстың өсуі инвестицияның өсуіне әкеледі. V= dIt/Yt-Yt-1, мұнда: dIt – ағымдағы жылдағы инвестицияның өсімі, Yt-Yt-1 - өткен жылдағы ұлттық табыстың өсімі, V – акселерация коэффициенті, яғни табыс өсімінің инвестиция өсіміне ықпалының көрінісі.
### Дереккөз


Санат:Экономикалық терминдер
Дискреционды саясат

**''Дискреционды саясат (активті**)'' – бұл ұлттық өндірістің және жұмыспен қамтудың нақты көлемін өзгерту, инфляцияны бақылау және экономикалық өсуді тездету үшін мемлекет саналы түрде бюджетпен (салықтар және үкіметтің шығындармен) айла – шаралар (мемлекеттің сатып алуын көбейту немесе азайту, ірі қаржылар бағдарламасын жүргізу, әлеуметтік төлемдер мен салықтар арқылы) жүргізеді. 
### Дереккөз
.
Базарбаевтар (телехикая)

**Базарбаевтар** — қазақстандық отбасылық комедиялық сериал. Сериалды түсіруге мұрындық болған Нұрлан Қоянбаев. Сериал түсірерден бұрын Нұрлан Қоянбаев «31 арнада» ойын-сауық бағдарламаларының продюсері ретінде «Әзіл студио», «Қыздар-ай», «Ризамын», «Қазақша концерт» жобаларын дүниеге әкелген болатын. "Жұлдыздар отбасы" журналына берген сұхбатында Нұрлан:
- *Ендігі кезекте, осыған дейінгі жинаған тәжірибемді мен жаңа бір жанрда пайдаланып көрмекпін - деген болатын.
- *«Бұл телетоптаманы қолға алмас бұрын, біз үлкен дайындықтан өттік,* - деді жоба продюсері. – *Айталық, «Әзіл студио» жобасында белгілі бір тақырыпты бірер минуттың ішінде ашып беру басты мақсат болса, ситком мұндай жеңіл күлкі, жеңіл әзілге илікпейді. Яғни, мұнда тұрақты кейіпкерлер, белгілі бір оқиғалар тізбектеліп, әзілдер де соған сай өріліп отыруы тиіс. Сондықтан, КВН-ді де, телевизиядағы басқа жобаларды да осы ситкомның алдындағы дайындық, өзімізді шыңдау мектебі болды деп айта аламыз».''

## Сюжеті
Ситкомның оқиғасы Алматыдағы қарапайым үш бөлмелі пәтерде өтеді: Саламат пен Айғаным және балалары – Шерәлі, Арсен, сондай-ақ, бірінші курс студенті Гүлнәр. Күндердің күнінде үлкен ұлдары Шерәлі аяқ астынан келін әкеліп, өзі де тарлық етіп жүрген пәтерде қиындық туындай бастады.
Енді Базарбаевтар отбасында кез-келген ұсақ-түйек , тіпті 1 шаршы метр жер де ұрыс-керіске себеп болуы мүмкін. Алайда, осындай болмашы қиындықтарға қарамастан, бұл үйдің адамдары кез-келген жағдайдан жол тауып кетеді.
## Кейіпкерлер
Отағасы Саламат Алматы метросының құрылысына белсенді атсалысып жатқан маман, бригадир.
Айғаным белгілі тележүргізуші, сондай-ақ, туған-туыс, құда-құдағилармен ішкі-сыртқы саясат сияқты барлық мәселені қадағалап отыратын ханым.
лкен ұлы Шерәлінің жасы 25-те. Ол болашағынан үміт күттіретін футболшы. 
Ортаншы ұлы – Ералы Кембридждің студенті.
Кіші ұлы Арсенді көршілер мен мұғалімдердің бәрі жақсы көреді.
Гүлнәр әкесінің сүйікті қызы.

## Әртістер
Бекжан Тұрыс Саламаттың рөлінде,

Райхан Халиолдина Айғанымның рөлінде,

Нұрдәулет Шертім Шерәлінің рөлінде,

Аида Жантілеуова Назым келіннің рөлінде,

Гүлнәр Сильбаева 1 маусымда Гүлнәрдің рөлінде,

Дастан Қалдыбаев Ералының рөлінде,

Нұрлан Қоянбаев Ералының досы,

Нұржан Тұтов Назым келінінінің әкесі,

Күнсұлу Тұрғынбекқызы Назымның анасының рөлінде,
 
Әлихан Байсұлтанов - Саламаттың кіші ұлы, қырсықтау мінезі бар, анасының ерке баласы. Ол әкесі мен үлкен әпкесінен қаймығады, ағаларының сөзіне құлақ аса бермейді.

Бақыт Әліпбаева - сатушы саудагер, критик.

## Түсіру тобы
### Режиссёрі
Қоюшы-режиссер: Стас Булов
### Продюсерлері
Бас продюсері - Нұрлан Қоянбаев
### Сценаристі
Нұрлан Қоянбаев, Нұрдәулет Шертім, Жаммид Көшербаев
## Сыртқы сілтемелер

http://31-telearna.yvision.kz/ 

http://vk.com/club37681434

http://31.kz/kz/projects/serials/bazarbaevtar/ 

https://massaget.kz/blogs/3469/

https://massaget.kz/blogs/3378/

https://massaget.kz/blogs/1566/
Санат:Қазақстан телесериалдары
Санат:31 арна телехикаялары
Карелин ринопеталюм

## Карелин ринопеталюм
Шөлейтті дала және шөлдерге қоса оңтүстік тау етектеріне тән ерте гүлдейтін өсімдік. Құрғақ құмды топырқты қалайды. Қазақстанның солтүстік облысынан басқа барлық облыстарында кездеседі. Бұл көпжылдық шөптесін өсімдіктің биіктігі 15 сантиметрге дейін, сұрғылт сабақты, ақ шар тәрізді, пиязшықты. Төменгі екі жапырағы созыңқы, қарама-қарсы орналасқан деуге де болады. Жоғарғылары кезектесе орналасады, жіңішкелеу, қосарланған гүлжапыраққа ауысады. Гүлдердің орташа көлемі (биіктігі 1,5 см-ге дейін) үлкен қоңырау тәрізді, бас жағында шашақ тәрізді гүл шоғырын құрайды. Гүлдерінің түсі бозғылт күлгіннен - сия күлгінге дейін, әрбір гүл серігінің жапырақшасының түбінде шірнелік шұңқыры болады. Ринопиталюм өте ерте гүлдейді - наурыздың аяғынан мамырдың басына дейін. Жемісі дөңгелек, қырлы. Қауашақтары 2 см-ге дейін. Гүлшоғырының тек төменгі бөлігінде жетіледі, бас жағындағы гүлдері дара жынысты, аталық гүлдер. Бұл түр омарташылық қасиетімен және бал араларының азығы ретінде қызығушылық тудырады, сондай-ақ сәндік үшін құрғақ аудандарда өсіруге қиындық келтірмейтін өсімдік.

## Дереккөздер
"Қазақстанның өсімдіктер әлемі" энциклопедиясы

Санат:Өсімдіктер
Магнийдің биологиялық маңызы

**Магний** — макроэлементтердің құрамына жатады. Адам ағзасының құрамында магний 25г-дай.
Магнийдің адам ағзасында көп кездесетін орны сүйек жасушаларында.

## Магнийдің адам ағзасындағы қызметі

1. Энергия бөлуге қатысады.

2. Жүйке жүйесіне импуьстарды өткізуге, қан айналымына, жүректің бірыңғай соғысын қамтамасыз етеді.

3. Нәруіздер мен нуклеин қышқылдарын түзуге қатысады.

4. Митохондрия.

5. Артериялдық  қысымды төмендетеді.

**Қолдану**

Өсімді тағамдардың құрамында магний болады: жаңғақ, бидай, арпа, шай , кофе, какао , көкеністер.

## Магнийдің жетіспеушілігі

Егер адам ағзасында магний жетіспесе белгілі аурулар пайда болуы мүмкін.

1. Депрессия, апатия

2. Бұлшық ет аурулары

3. Сіңірлердің тартылуы

4. Жүрек айну, құсу, іштің өтуі, диарея,иммунитеттің төмендеуі.

5. Қан айналым жүйесінің бұзылуы және т.б

Неліктен магний жетіспейді? Себебі: магнийдің тағаммен не сумен ағзаға түспеуі, өсу кезінде немесе бала туардың алдында жетіспеушілік. 

Егер ағза құрамында магний тым көп кездессе: интоксикация, шаршау және ұйқылы күйде болу,диарея аурулары.
## Қолданылған материалдар

1. ↑http://eat-info.ru/references/microelements/magniy/
Гагаралар туысы

Гагара туысы (Gavia)-5 түрді қызылжемсаулы, қаражемсаулы, ақмойын, ақтұмсық және қаратұмсық гарагаларды  қамтитын құстар туысы.Анықтау кезінде тамағы және мойынындағы түсті дақтар, сондай-ақ нәзік және үшкір тұмсықтың түсі үлкен рөл атқарады .Олардың ең кіші денелісі(қызылжемсаулы) 1 килодан, ең ірі денелісі(ақмойын) 6 килодан  астам салмақ тартады және қанат алымы біржарым метрден асып түседі.Негізінде балықпен қоректенеді, дегенмен қажет болған кезде шаянтәріздестерді, ұлуларды, құрттарды да жейді.Балапандарына бунақденелілердің дернәсілдерін тасиды.
Гагаралардың барлығында жоғары дәрежелі желпуіш қауырсындары бір мезгілде түлейді, олар соның салдарынан уақытша ұшуға бейімділігін жояды. Сірә жұптарын өмір бойы сақтайтын болуы  керек. Аталықтары мен аналықтары түсі бірдей , аталықтары біршама үлкендеу болады. Біркелкі сұр түсті 2 баалапаны бар.Оқшауланып ұялайды, қыстаған кезде және жылыстағанда бәсеңдеу жинақталады немесе жеке жұп түзеді. Саны аз болғандықтан, бұл құстардың  шаруашылық маңызы болмайды.

## Дереккөздер
Алматы қаласы, 2010ж., Мектеп энциклопедиясы "Қазақстан жануарлары" сериясы, 2 том , 131 бет.

Санат:Маймаққазтәрізділер
Қара қырқылдақ

**Қара қырқылдақ** () — Қырқылдақтар тұқымдасына жататын шағын денелі (60-80 грамм, қанатының алымы - 62 см шамасында), құйрықүсті ашық ақ түсті қошқыл реңді құс. 

Тұмсығы және аяғы қара. Оңтүстік және Орталық Еуропада, Азияның орталық бөлігіндегі және Солтүстік Америка бөлігінде мекендейді. Қазақстанда таулар мен сусыз шөлден басқа жерлердің барплығында өмір сүреді. Жағалауындағы өсімдіктер жақсы дамыған тоқтау және баяу ағатын суқоймаларда орын тебеді. 

Қара қырқылдақ су бунақденелілерімен, солардың дернәсілдерімен, ұсақ шаянтәріздестермен және басқа жәндіктермен қоректенеді. Көбінесе басқа су маңындағы құстармен бірге шоғыр түзіп ұялайды. Ұяларын жүзіп жүргенаралшықтырға, сондай-ақ су жағасына салады. Салындыда көбінесе 3 жұмыртқа болады. Жұмыртқаларға ата-енелері екі аптадан астам қамқорлық жасайды, ал балапандары 20-25 күнде ұша алатын болады. Қара қырқылдақтар, ұялау орындарына кешірек - сәуірдің аяғына таман ұшып келіп, қыркүйектің басында қыстайтын орынға ұшып кетіп үлгереді.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Сауытты шортан

thumb|Қазба түрі
**Сауытты шортан** () – сүйекті ганоидалар тобына жататын балық отряды.
Жалпы тобында бүгінгі кунге 7 түр балық бар. Басқа турлері қазба түрінде табылған.
### Анатомиясы және морфологиясы
Омыртқасы түгелдей сүйектенген. Балықтардың барлық басқа түріне қарағанда омыртқасының алдыңғы беті дөңес, артқы беті ойық (опистоцельді).
Барлық ганоид тобының уәкілдері денелеі ірі, тіпті Atractosteus spatula түрі 4,5 метр ұзындығына дейін болады. Ең майдасы - 60см.
Уылдырығы улы.
### Таралуы
Сауытты шортан-Солтүстік және Орталық Америкада, Кубада тұщы өзен, көлде таралған жыртқыш балық. Қазір бір туысты (кайман балықтар) бір тұқымдасы бар.
Сауытты шортанның қазба қалдықтары Европада бор және СолтүстікАмерика мен Азияда (Үндістан) эоцен дәуірінен белгілі.
### Кәсәптік мағынасы
Кәсіптік маңызы орташа. Аквариумдарда кейбір түрлері асыралынады. 
### Дереккөз

Санат:Сүйекті балықтар
Тарна көбелегі

thumb|
**Тарна көбелек** (Pieris napi) - ақ көбелектер тұқымдасының бір түрі.
## Сипаттау
Тарна көбелектің қанатының ұшы сұрғылт, артқы қанатының асты сарғылт, дақсыз. Жайған қанаты 35-40 мм. Еркегінің алдыңғы қанаты бір дақты, ұрғашыларында екі дақты. Орталық аймақтарда екі рет (мамыр-маусым және маусым-тамыз) , кейде үш рет, оңтүстікте бес рет ұрпақ береді. Тарна көбелектің  жұлдыз құрты негізінде жабайы крестгүлді өсімдіктерді мекендейді, екпе крестгүлділерде де кездеседі, аса көбейіп кетсе екпе өсімдіктерге (капуста, тарна  т.б.) аздап зиян келтіреді.

(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male dorsal.jpg |*Pieris napi* ♂ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - male ventral.jpg|*Pieris napi*  ♂  △
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female dorsal.jpg |*Pieris napi*  ♀ 
(MHNT) Pieris napi napi - Foret de Bouconne, France - female ventral.jpg|*Pieris napi*  ♀ △ 


thumb|
нобай
### Таралуы
Жер шарының солтүстік жартысында орманды аймақтарда кең таралған.
### Түршелері
* *Pieris napi adalwinda* Fruhstorfer, 1909 — Солтүстік Еуропа
* *Pieris napi atlantis* Oberthür, 1925 — Марокко
* *Pieris napi britannica* Verity, 1911 — Ирландия и Британия аралдары
* *Pieris napi frigida* Scudder, 1861
* *Pieris napi hulda* Edwards, 1869
* *Pieris napi japonica* Shirozu, 1952 — Жапония
* *Pieris napi keskuelai* Eitschberger, 2001 — полярные Орал таулары
* *Pieris napi lusitanica* de Sousa, 1929 — Португалия
* *Pieris napi lappona* Rangnow, 1935 — Слтүстік Швеция и Слтүстік Финляндия
* *Pieris napi muchei* Eitschberger, 1984 — Тянь-Шань, Тәжікстан, Алтай, Алатау
* *Pieris napi maura* Verity, 1911 — Алжир Тунис
* *Pieris napi meridionalis* Heyne, 1895
* *Pieris napi mogollon* Burdick, 1942 — 
* *Pieris napi napi* Linnaeus, 1758 — Еуропа, Орал, Батыс Сібір
* *Pieris napi napoleon* Eitschberger, 1990
* *Pieris napi pallidissima* Barnes & McDunnough, 1916
* *Pieris napi pseudobryoniae* Barnes & McDunngough, 1917
* *Pieris napi segonzaci* Le Cerf, 1923 — Марокко

### Дереккөз


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Такелаж

thumb|Такелаж сызбанұсқасы
**Такелаж** (голл. takelage) – рангоутты (кеменің палуба үстілік құрылыстары) бекітуге, желкендерді басқаруға және жүк көтеру жұмыстарына арналған жабдықтардың жиынтығы.
### Қолданыста
Орнықты такелаж рангоуттың кейбір бөліктерін (мачта, стеньг т.б) қозғалтпай ұстап тұруы үшін қажет. Болат арқандардан, шынжырлардан құралған орнықты такелаждың екі жағы (ұшы) мықтап бекітіліп қойылады. Жылжымалы такелаж сигналдық белгілерді, шлюпканы, жебені, жүкті т.б. көтеріп-түсіру үшін, ал желкенді кемелерде ол рангоуттың қозғалмалы бөлігі мен желкендерді басқару үшін пайдаланылады. Мұндай такелаждың бір ұшы қозғалмайтындай етіп (не жылжымалы элементке ) бекітілсе, екінші ұшы күштік механизмге (не уақытша түрде) бекітіледі. Рангоуттың жылжымалы такелажына фал, шкот, штов, галс т.б жатады. Ауыр жүктерді көтеруге арналған құрылғылар мен трос, строп, шынжырларды, сондай-ақ монтаждау, құрылыстық т.б. жұмыстарда пайдаланылатын құрал-жабдықтарды да айтады.
### Дереккөз
Ламинат

thumb|
**Ламинат** — бұл еден төсегіштердің бір түрі. Кейде «ламинатталған паркет» деп аталады. Жылдан жылға бүкіл елде миллиондаған квадрат метрлі ламинаттар жасап шығарылуда. Осы төсегіштер балалар бөлмесінде немесе қонақ бөлмеде төселуі мүмкін. Ламинат өте тығыз орналасқан ағаш талшықтарынан (HDF), қағаз декорынан және жоғарғы қабаттан тұрады. Бұл құрастырмалы еден төсегіші басқа төсегіштерге қарағанда көптеген мүмкіндіктер береді. Соған сәйкес төсегіштің сыртқы бейнесі басқаларына қарағанда ерекше. Ламинатталған еден жақында ғана пайда болды. Ең көп дегенде пайда болуына небәрі 7-8 жылға болды.
### Дереккөздер


Санат:Құрылыс материалдары
Офсайд

thumb|Офсайд
**Офсайд** (ағыл. Offside) немесе ойыннан тыс қалу – футбол, регби және шайбалы хоккейдегі шабуылшының қорғаушының позициясына қатысты дұрыс орналаспауын білдіретін ереже. Офсайд орын алған кезде шабуыл тоқтатылады. Офсайдтың орын алғандығын , яғни ойыннан тыс қалғандығын қосалқы төрешелер (боковые ассиcтены арбитра) жалаушасын жоғары көтеріп, ысқырық шалып анықтайды.
### Футболда
thumb|Офсайд футболда
Футбол
Футболдағы офсайд, егер шабуылшы - пас берілмей тұрып, толығымен немесе денесінің 
бөлігімен, қақпа сызығына доптан және қорғаушыдан жақын болса орын алады. 
Ойыннан тыс қалған кезде доп келесі командаға беріліп, еркін соққы жасалады. Ал, 
егерде пас беруші қақпа сызығына жақын болса, пас «ауттан» лақтырылса және офсайд 
шабуылшының өзінің жарты алаңында болса, онда офсайд тіркелмейді.
### Дерекrөз