Еліктеу сөз

**Еліктеу сөздер** — табиғат құбылыстары мен жан-жануарларда болатын әр алуан дыбыстарға және олардың сын-сипат, қимыл-әрекеттеріне еліктеуден туған сөздер. Қазақ тілінде еліктеу сөздердің екі түрі бар: 
*1) еліктеу есту қабілеті арқылы туындаған еліктеуіш сөздер: тарс-тарс, салдыр-гүлдір, дыр-дыр, гүрс, шолп; 
*2) еліктеу көру қабілеті арқылы сипаттайтын бейнелеуіш сөздер: жалт, жарқ, маң-маң,лып, маймақ, көлбең. ербең-ербең.
Олар көмекші етістікпен (ет-)тіркесіп күрделі мүшенің құрамына кіреді. Жеке тұрып сөйлемде көбінесе пысықтауыш, анықтауыш кызметін атқарады. Мысалы: Мырс етіп күлді. Бүлк-бүлк желіс. Ол күрт бұрылды. Интонацияның елеулі мәні бар. 
*Мысалы*: Рақмет үндемей отырып қалды (С. Ерубаев). Жаз. Шаңқай түс мезгілі (М. Әуезов).
**Еліктеу сөздер** семантикалық жағынан алғанда
# біріншіден, табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен заттардың бір-бірімен қақтығысу я соқтығысуларынан туатын, сондай-ақ, неше түрлі жан-жануарлардың дыбыстау мүшелерінен шығатын әр қилы дыбыстарға еліктеуден пайда болған түсініктерді білдірсе, 
#екіншіден, сол табиғатта ұшырайтын сан алуан құбылыстар мен заттардың және неше түрлі жан-жануарлардың сыртқы сын-сипаты мен қимыл-әрекеттерінің де қилы-қилы көрінінстерінен пайда болатын түсініктерді білдіреді.
Мысалы: *арс, гүрс, дүрс, қорс, тарс, тырс, ырс, барқ, борт, күрт, кірт, морт, сарт, шырт, дүңк, күңк, қыңқ, мыңқ, маңқ, саңқ, шаңқ, шіңк, сыңқ, таңқ, тыңқ, ыңқ, болп, былп, жалп, желп, қолп, ірк, ырқ, сарт-сұрт, тарс-тұрс, арс-ұрс, жалт-жалт, жалт-жұлт, қалт-қалт, қалт-құлт, қаңқ-қаңқ, қаңқ-құңқ, шаңқ-шаңқ, шаңқ-шұңқ, арбаң-арбаң, бүгжең-бүгжең, арсалаң-арсалаң, ербелең-ербелең, батыр-бұтыр, далаң-далаң, тарбаң-тарбаң, қызараң-қызараң, қаңғыр-күңгір, қайқаң-құйқаң, митың-митың, салаң-сұлаң, ыржың-тыржың* т.б.

**Құрамына қарай :**

*Дара:* Бір ғана түбірден (негізгі /туынды) тұратын төл еліктеу сөз. Мысалы: тарс, күмп, жымың т.б.

*Күрделі:* Екі сөздің қосарлануы-нан жасалған еліктеу сөз. Мысалы: тарс-тұрс, қисаң-қисаң т.б.

**Тұлғасына қарай :**

*Негізгі:* Бөлшектеуге келмейтін түбір еліктеу сөз. Мысалы: морт, күрс, селк т.б.

*Туынды:* Жұрнақ жалғануы арқылы жасалған. Жұрнағы: -аң, -ең, ың, -ің, -ң. Мысалы: қиса-ң, елп-ең, ырж-ың-ырж-ың т.б.

Анықтамасына қарай бұл сөздер іштей екі салаға бөлінеді:
* еліктеуіш (еліктеме) сөздер және
* бейнелеуіш (бейнелеме) сөздер.

## Еліктеуіш сөздер
Еліктеуіш сөздер деп табиғатта ұшырасатын сан алуан құбылыстар мен заттардың бір-біріне қақтығысу-соқтығысуларынан туатын дыбыстарды, сондай-ақ, жан-жануарлардың дыбысталу мүшелерінен шығатын әр түрлі дыбыстарды есіту қабілеті арқылы белгілі-белгілі түсініктер ретінде қабылдаудан болған және сол түсініктердің атаулары есебінде қалыптасқан сөздерді айтамыз. Мысалы: *Мылтық тарс етті; қарға қарқ етті * деген сөйлемдерді алсақ, ондағы *тарс* деген сөз мылтықтың атылуынан туған дыбыстың атын білдірсе, *қарқ* деген сөз қарғаның дыбыстау мүшесінен (қарқылдауынан) шыққан дыбыстың атын білдіреді.

## Бейнелеуіш сөздер
Бейнелеуіш сөздер табиғатта кездесетін белгілі-белгілі елес, құбылыстарды көзбен көру қабілеті арқылы туатын түсініктердің аттарын білдіреді. Мысалы: *Ырғалып қарға қарқ етті; ірімшік ауызынан салп етті * деген сөйлемдердің екіншісінде *салп* деген сөз дыбысты емес, қарғаның ауызынан ірімшіктің жерге қарай түсіп бара жатқан я түскен кезіндегі көрініс елесін, сол көріністің бейнесін білдіреді.

## Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктері
Еліктеуіш сөздердің дыбыстық ерекшеліктерін сөз еткенде, үш түрлі мәселе ескерілуге тиіс:
#дыбыстық құрамы,
#буын жүгі,
#айтылу ырғағы.
Еліктеу сөздердің дыбыстық құрамында, демек, олардың дыбыстарының тіркесуінде белгілі бір ізге түсіп қалыптасқан әрі орнықты, әрі жүйелі заң бар деуге болады. Оған еліктеу сөздердің, мысалы, мынадай үлгілері айғақ.
#*Арс, борс, гүрс, дүрс, мырс, тарс, тырс* т.б.
#*Борт, бырт, күрт, кірт, морт, сарт, сырт, шарт, шырт* т.б.
#*Жап, жып, лап, лып, сап, сып, тап, топ, тып, шап* т.б.
#*Барқ, бырқ, жарқ, зырқ, зірк, күрк, қорқ, ірк* т.б.
#*Аңқ, еңк, дөңк, дүңк, діңк, күңк, қаңқ, қоңқ, саңқ, сұңқ, шаңқ, шіңк, ыңқ* т.б.
#*Былқ, кілк, қолқ, қылқ, солқ, селк* т.б.
#*Балп, болп, былп, елп, жалп, желп, жылп, салп, сылп, шалп, шолп, шылп, үлп* т.б.
#*Жамп, күмп, қомп, томп, тымп, сымп* т.б.
#*Даң, дүң, тың, қаң, құң, маң, шаң, шұң, шың* т.б.
#*Ар, быр, дар, дыр, дір, күр, қор, қыр, сыр, шар, шыр* т.б.
#*Баж, быж, бұж, гүж, күж, қыж, шаж, шыж* т.б.
#*Ақ, бақ, бық, қақ, қық, сақ, тық, шақ, шық* т.б.
#*Жалт, жылт, кілт, қылт, мылт, сылт, талт, тылт* т.б.
#*Гу, ду, зу, лау, сау, су* т.б.
#*Барп, борп, қорп, сарп, тарп, тырп* т.б.

## Сөйлемдегі қызметі
**Бастауыш.** Көмекші етістікпен тіркесіп келген еліктеу сөз заттанып, бастауыш болады.	*Тарс-тұрс еткендер* жақындаған-дай болды. *Жарқ-жұрқ еткен* су екен.

**Баяндауыш.** Еліктеу сөз көмекші етістікпен тіркесіп келіп көбіне күрделі баяндауыш құрамында жұмсалады. Торғайдың үні *шыр-шыр етеді*. Сұр жылан тілін сумаңдатып, *ыс-ыс етеді.*

**Толықтауыш.** Еліктеу сөз көмекші етістікпен тіркесіп келіп, сондай-ақ заттанып, толықтауыш болады	Ол *тасыр-тұсырды* алыстан естіді. *Қорс-қорс еткеніңді* тый.

**Пысықтауыш.** Еліктеу сөз  етістікпен тіркесіп, пысықтауыш болады. Ала мысық әрі-бері *зу-зу етіп* өте шығады. Ол *қираң етіп* қайта құлады.

**Анықтауыш.** Еліктеу сөз көмекші етістікпен тіркесіп, зат есім алдында тұрып оны анықтайды.	Сол кезде тура алдынан *бұрқ еткен* шаң шықты. Мылтық атылғандай *шаңқ еткен* оқыс үн қатты. естілді.

## Әдебиет
* А. Ысқақов, Қазіргі қазақ тілі, 1974 жыл.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Сөз таптары
Санат:Морфология (лингвистика)