open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қайта сортаңдану

**ҚАЙТА СОРТАҢДАНУ**, суландыруды дұрыс жүргізбеудің салдарынан болатын қолайсыз құбылыс. Жер асты ағыстары жоқ немесе топырағы нашар алқаптарда, ауадан ылғал аз түсетін шөлді, шөлейтті аймақтарда жиірек кездеседі. Сулану аз, булану көп бұл өңірлерде табиғи жағдайлардың өзінде тұзды, сорланған топырақтар басым болады. Бұл аймақтарды суарған кезде суғарылған жерлердің төм. қабаттарында міндетті түрде жер асты су қабаты түзіледі. Оның деңгейі жыл өткен сайын көтеріліп, топырақ бетіне жақындай түседі де, топырақ қабаттарындағы тұздар суға еріп, сумен бірге жоғары көтеріліп, топырақты сорландырады. Осы құбылысты топырақтың қайта немесе екінші рет сортаңдануы деп атайды. Топырақтың Қайта сортандануы егістіктен алатын өнім мөлшерін төмендетеді, ал топырақ мүлдем сортаңданып кеткен жағдайда егістіктен өнім алу мүмкін болмай қалады. Сондықтан суғармалы жерлерде топырақтың Қайта сортандануымен күресу қажет. Осыған орай жер асты суы түзіліп, жер бетіне көтерілмеуі үшін, егістіктерді белгілі бір тәртіппен суғару керек. Қолдан суғарғанда судың егістік бетіне біркелкі жайылуы үшін жер бетін алдын ала тегістеп, топырақтың үстіңгі қабаттарын жиі-жиі өңдеп, борпылдақ күйінде сақтау қажет. Сондай-ақ су жүретін каналдарды бетонмен қаптап, жол жағаларына ағаш отырғызу керек. Ал осы шараларға қарамастан жер асты суы деңгейінің жоғары көтерілуі тоқтамаған жағдайда, терең кәрізді-коллекторлы су қашыртқылары қазылады. Суғармалы жерлерді Қайта сортанданудан сақтаған жағдайда ғана ол жерге егілетін астық және техника дақылдардан, бау-бақша, көкөністен мол өнім алуға болады.

Санат:География

## Сілтемелер
Қайрақты (өзен, Ақмола облысы)

**Қайрақты**, *Шопанқарасу* – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Атбасар, Жақсы аудандары жерімен ағып өтеді. Ұзындығы 66 км, су жиналатын алабы 3890 км².

## Бастауы
Өзен бастауын Телекей көлінің солтүстік-батысында 10 – 12 км жердегі жазықтағы бұлақтан алып, Балталы ауылына жетпей Терісаққан өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Басты салалары: Талдысай, Егінқарасу, Шұрымсай, Шортанбай. Аңғары кең, арнасы жалпақ. Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Жылдық ағынының негізгі бөлігі көктемгі қар еру кезінде қалыптасады. Су ағымы көктемгі су тасқыны кезінде 9,86 м³/с-тан жазғы саба кезінде 0,025 м³/с-қа дейін азаяды, кейде құрғап қалады. Көктемгі мол суды егінді көлдетіп суғаруға пайдалану үшін орта ағысында бөгет салынған.

## Дереккөздер

Санат:Есіл су алабы
Санат:Атбасар ауданы өзендері
Санат:Жақсы ауданы өзендері
Қайшы өзені

**Қайшы** – Іле алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Панфилов ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 51 км, су жиналатын алабы 298 км2.

## Бастауы
Бастауын Қояндытау жотасының шығыс бөлігінің оңтүстік беткейіндегі бұлақтардан алып, Айдарлы ауылына жетпей тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Аңғары тар. Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады. Көктемде суы мол, ағыны қатты. Шаруашылық қажетіне, егін суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Іле су алабы
Санат:Панфилов ауданы өзендері
Қайызғақшөп

**Қайызғақшөп** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдік, кейде шала бұта. 

Қоңыржай және субтропиктік аймақтарда кездесетін 300-ден астам түрі белгілі. Талас Алатауы, Қоржынтау, Алтай, Тарбағатай, Іле Алатауының тастақты сол түстік беткейлерінде, Семей, Ақтөбе,Мойынқұм аймақтарының тастақты (қорымтасты) жерлерінде, Балқаш –Алакөл ойысының өзен, арық жағалары мен ылғалы мол шалғындықтарында көп өседі. Қазақстанда 6 түрі бар. Олардың биікт. 15 – 125 см. Сабағы тік, жапырақтары өркен бойына қарама-қарсы орналасады. Гүлдері сабағы мен бұтақтарының ұшында 6 – 8 гүлден топталып, масақ тәрізді гүлшоғырын құрайды. Гүлшоғырлары жапырақ қолтығынан да дамиды. Жеке гүлінде бір-бірімен біріккен түтік тәрізді 5 тостағанша жапырақша, қызғылт, ақшыл сары, көгілдір түсті 5 күлтесі бар. Күлтелерінің екеуі бірігіп жоғары ерін, үшеуі бірігіп, төм. ерін құрайды, түбінен түтік тәрізді тұтасып бірігіп кеткен. Аталығы – төртеу, ол жоғары ерін құрайтын күлтенің ішіне орналасқан. Біріккен күлтелер аталықтарды сыртынан қоршап, жаңбыр суынан қорғайды. Маусым, шілде айларында гүлдеп, тамыз – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – үш қырлы жаңғақша. Қайызғақшөптің кейбір түрлері дәрілік өсімдіктер (мыс., орман Қайызғақшөпі), арасында шірнелі түрлері де кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Еріндігүлділер
Қайықша томағашөп

**Қайықша томағашөп** () – ерінгүлділер тұқымдасы, томағашөп туысына жататын көп жылдық шала бұта. Балқаш – Алакөл ойысының құмды жерлері мен құмды беткейлерінде өседі. Биіктігі 40 см-дей. Ұзын тамыры ағаштанып кеткен, қатты болады. Сабағының қабығы қоңыр, түп жағынан бұтақтанып келген, мықты. Жапырақтары қысқа сағақты, жұмыртқа пішіндес, ұзындығы 1 – 2 см, ені 0,3 – 1,5 см, өркенге қарама-қарсы орналасады. Жапырақ тақтасының үстіңгі беті ашық жасыл, жылтыр, астыңғы жағын жұмсақ қалың түк басқандықтан бозғылт түсті келеді. Гүлшоғырының ұзындығы 4 – 10 см, негізгі сабаққа гүлдері қос-қостан топталып орналасады. Тостағанша жапырақшалары қалың түкті, ұзындығы 2 – 3 мм. Күлте жапырақшалары сары түсті, ұзындығы 2,5 см, сыртын түк басқан. Гүлдері ашылған кезде ерін тәрізді екі жаққа бөлініп тұрады. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жемістері маусымның аяғы мен шілдеде піседі. Жемісі – қоңыр түсті құрғақ жаңғақша, ұзындығы 1,5 мм. Қайықша томағашөп – өте сирек кездесетін эндемик түр. Оның жылдан-жылға таралу аймағының кемуіне байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.

## Сілтемелер


Санат:Еріндігүлділер
Қайыңдар тұқымдасы

**Қайыңдар тұқымдасы** () – гүлді өсімдіктердің қос жарнақты класына жататын шамшаттар () қатарына жататын бір үйлі, жапырақ тастайтын, желмен тозаңданатын өсімдіктер. 

Негізінен Солтүстік жартышардың қоңыржай және салқын өңірінде (кейде Оңтүстік Азия мен Оңтүстік Американың таулы жерлерінде) өсетін 6 туысы 200-ге жуық түрі белгілі. Ал Қазақстанда 3 туысы (қайың, орман жаңғағы, қандыағаш), 17 түрі бар.

Тұқымдас өкілдерінің биіктігі 15 кейде 25–30 м-дей болады. Тамыры берік, жер бетіне жақын орналасады. Тамырында микориза (кейбір өсімдіктер тамырының саңырауқұлақ жіпшумағымен селбесіп өсуі) байқалады. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, бөбешік жапырақтары (көпшілік өсімдіктер жапырағының түбін ала шығатын ерекше, әсіресе, жұптаса өсетін өсінді) ерте түсіп қалады. Гүлі ұсақ, реңсіз, дара жынысты. Аталық гүлшоғырының сырғасы ұзын, гүлдеген кезде төмен қарай салбырап тұрады, аналық гүлшоғырының сырғасы қысқа, едәуір тік, пішіні домалақ болады. Жемісі – жаңғақша.

Қайындар тұқымдасына жататын ағаштар 150, кейде 300 жылдай өсетін бағалы өсімдіктер. Олардың көп түрлері аязға төзімді. Қайың тұқымдасының өкілдерінің ағашы шаруашылық қажеттіліктерге, жиһаз жасайтын фабрикаларда, ағаш көмірі өндірісінде, дегть, жылулық үшін қолданылады. Қайың мен қандыағаш медицинада маңызды болып табылады. 
Қазақстанның Қызыл кітабына 4 түр енгізілген: қырғыз қайыңы (B.kirghisorum), талас қайыңы (B.talassica), ярмола қайыңы (B.jarmolenkoana), эндемді қандыағаш (Alnus glutinosa).  Қайың қабығынан қарамай (деготь) алу ежелден белгілі, онымен дөңгелектерді, аяқ киімді майлаған. Ал қайың тозынан әсем қорапшалар, сөмкелер тоқылады. Онымен Солтүстік Америка үндістері каноэның (тез жүзетін қайық) сыртын қаптайды.

## Дереккөздер

Санат:Қайың тұқымдасы
Қайыңды (Жамбыл облысы)

**Қайыңды** — Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы ауыл, Қайыңды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Құлан ауылынан батысқа қарай 63 км-дей жерде, боз жусан, баялыш, күйреуік, т.б. шөптесін өскен шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1977–1997 жылдары қой өсіретін «Мақпал» кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Қайыңдыда «Мақпал» ӨК және бірнеше ЖШС ұйымдастырылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы елді мекендері
Қайыңды (Шалқар алабы)

**Қайыңды** – Шалқар алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Мұғалжар, Шалқар аудандары жерімен ағады.  

## Бастауы
Бастауын Мұғалжар тауының шығысындағы Шортай тауынан алады. Қаратоғай ауылы тұсында Шетырғыз өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 98 км, су жиналатын алабы 1060 км2. Аңғары кең, арнасы жалпақ. Қар, жер асты суларымен толығады. Көктемде тасиды. Ағынды суы көктемдегі қар еру кезінде 10 – 15 күнге ғана созылып, жазда қарасуларға бөлініп қалады.‎

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Шалқар ауданы өзендері
Санат:Шалқар су алабы
Қайыңды (Ертіс алабы)

**Қайыңды**, *Үлкен Қайыңды* – Ертіс алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Абай облысы Көкпекті ауданы жерімен ағады. 

## Бастауы
Бастауын Қайыңдышоқ қонысы мен Қайыңды (1598 м) тауынан алып, Миролюбовка ауылынан төменде Бұқтырма бөгеніне сол жағынан құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 58 км, су жиналатын алабы 604 км2. Жалпы ұзындығы 200 км болатын 70-тей саласы бар. Ірілері: Кіші Қайыңды, Поперечная, т.б. Раздольное ауылына дейінгі арнасы жонды-белесті, жарқабақты қырқалармен ағады. Жоғарғы алабының басым бөлігін Қайыңдышоқ орманды алқабы алып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Қайыңды (сор)

**Қайыңды**– Павлодар облысы Баянауыл ауданындағы сор. 

Көкиірім және Сұлусор көлдері аралығында жатыр. Дөңгелек пішінді Қайыңдының жағалауында қамыс шоғырлары кездеседі. Көктемгі еріген қар және жауын-шашын әсерінен сор шалшық көлге айналады да жазда кеуіп, бетін сор басып жатады.

## Дереккөздер

Санат:Баянауыл ауданы географиясы
Санат:Сорлар
Қайыңды (Ойыл алабы)

**Қайыңды** – Ойыл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ойыл ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 52 км, су жиналатын алабы 1030 км2.

## Бастауы
Бастауын Қызылжар қыстауының жанындағы биіктігі 4 м болатын жарқабақты жырадағы бұлақтардан алып, Ойыл өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы бөлігінде арнасы сайлы-жыралы, Қайыңды ауылынан төменде арнасы кеңейіп жайылма пайда болады. Бірнеше саласы бар. Ірілері: Қызылжарсай, Қызылсай, Күкіртті. Суы жыл бойы болады. Жағалауында бұта аралас бетеге, сұлыбас, жусан, т.б. шөптесіндер өседі. Негізінен жер асты суымен толығады. Суы шаруашылыққа, ауыз суына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ойыл су алабы
Санат:Ойыл ауданы өзендері
Қайыңдыкөл (батпақ)

**Қайыңдыкөл** — Қостанай облысы Фёдоров ауданындағы батпақ. Костычевка ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 13 км жерде, теңіз деңгейінен 196 м биіктікте жатыр.

Аумағы 4,1 км², ұзындығы 3,1 км, енді жері 2 км, жағалау бойының ұзындығы 8,8 км. Күрделі пішінді Қайыңдыкөлдің орта тұсы көтеріңкі келген. Қалған бөлігін қамыс, құрақ басқан. Оң түстігінде Көмпіркөл батпағы жатыр. Кезінде көл болған Қайыңдыкөлде тек көктемде еріген қар суы мен жауын-шашында ғана көлшік пайда болады да, жылдың басқа кезеңдерінде шалшық суға айналады. Алабы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Фёдоров ауданы географиясы
Санат:Қазақстан шалшықтары
Қайыңды (тау)

**Қайыңды** – Арғанаты тауларының солтүстік-батысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігіне қарасты аумақта орналасқан. Абсолюттік биіктігі 470 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 6 км-ге созылған. Енді жері 2,5 км.

## Жер бедері
Беткейі көлбеу, пішіні доға тәрізді. Баурайындағы бұлақтардан Жақсы Қайыңды өзенінің салалары (Ақсоқыр, т.б.) бастау алады. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақ жамылғысында боз, селеу, бетеге, сұлыбас, т.б. шөптесін өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі таулары
Қайыңды орман

**ҚАЙЫҢДЫ ОРМАН**, қайың өскен алқап. Сол түстік жарты шарда тундрадан субтропикке дейін таралған. Еуропа, Азия, Сол түстік Американың қоңыржай белдемі мен салқын белдеулерін қамтиды. Ормандар ішіндегі майда жапырақтылар қатарына жатады. Сол түстік Қазақстанның орманды дала, дала белдемдерінің ылғал молырақ жиналатын ойпаңды жерлерінде шоқ-шоқ болып өседі. Бұл ормандар ішінде қайыңға араласып көк терек, тал, қарақат, дала шиесі, итмұрын кездеседі. Қайынды орман алқабының жалпы аумағы 600 – 700 мың га. Олар негізінен Көкшетауда, Баянауылда, Қарқаралыда, біраз бөлігі Қазақстанның оң түстік-шығысындағы таулы алқаптарда кездеседі. Мысалы, Тянь-Шань тауының қылқан жапырақты шыршалы-орманды белдеуінен кейін, негізінен, майда жапырақты қайыңды-көктеректі белдеу орналасқан. Оң түстік Алтай тау етектерінде де Қайынды орман біршама орын алған. Қайынды ормандар желден жақсы қорғайды, қар тоқтатады, басқа екпе ағаштарға қарағанда, орман өртіне төзімді, топырақты құнарландырады. Топырақтың сортаңдануына жол бермейді. Орманның табиғи қайыңдары 80 жылдай өседі, 55 – 60 жылдай бағалы ағаш сүрегін береді. Негізінен қайың ағаштарын кесу жасы 55 – 75 жыл, ал жоғары өнім беретіндерінікі 45 – 50 жыл. Қайыңды орман топырақ құрылымын жақсартуда, батпақтанудан сақтауда үлкен рөл атқарады.

## Сілтемелер


Санат:Ормандар
Қайыңдышоқы

**Қайыңдышоқы** – Арғанаты тауларының солтүстік-батысындағы шоқылы тау. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Арқалық қалалық әкімдігі аумағына қарасты және Ұлытау облысы Ұлытау ауданының шекарасында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 568 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 10 км-ге созылған, енді жері 7 км шамасында. 

## Жер бедері
Беткейі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Қайыңдышоқы тауынан Бала Терісаққан, Түйемойнақ өзендері бастау алады. Солтүстігінде Қушоқы, шығысында Ақадыр, оңтүстігінде Ақтас таулары орналасқан.

## Өсімдігі
Карбонатты қоңыр топырақ жамылғысында бетеге, боз, селеу, жұлдызшөп, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Арқалық қалалық әкімдігі таулары
Санат:Ұлытау ауданы таулары
Қайыңдысор

**Қайыңдысор** – Сыпсыңағаш қолатының орта бөлігіндегі тұзды тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қамысты ауданы Аралкөл ауылының солтүстік-батысында 16 км жерде орналасқан. Өлкейек өзені алабында. Теңіз деңгейінен 214 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,6 км2, ұзындығы 3,8 км, енді жері 2,7 км, жағалау бойының ұзындығы 10,5 км. Жағалаулары тік жарлармен тілімденген. Солтүстігінде Жолшора, оңтүстігінде Жаркөл, батысында Қуыссор көлдері орналасқан. Көктемгі еріген қар, жауын-шашын суларымен толысады. Суы қараша айының аяғында қатып, сәуірде ериді. Жағалауы шабындық, мал жайылымы.

Санат:Қамысты ауданы көлдері
Қайындышоқ

**ҚАЙЫҢДЫШОҚ**– Бұқтырма бөгенінің батысындағы шоқ қайыңды қоныс. Шығыс Қазақстан облысы Көкпекті ауданында, Қайыңды (1598 м), Суықшоқы (Холодная Сопка, 1380 м), Кальчуга (1377 м) таулары аралығында жатыр. Аумағы 80 км²-ге жуық, ұзындығы 22 км, енді жері 2,2 км. Түгелімен дерлік қайыңдардан тұратын орман ішінде биіктігі 10 – 12 м болатын жартастар мен құздар кездеседі. Қайыңдышок арқылы Қайыңды өзені ағып өтеді. Мұнда Көкпекті ауданының «Қайыңды» орман шаруашылығы орналасқан.

## Сілтемелер


Санат:География
Қайың түбі саңырауқұлағы

**Қайың түбі саңырауқұлағы** (Boletus scaberum), базидиялы саңырауқұлақ класына, агарикалар қатарына, болеттер туысына жатады. Қазақстанның барлық аймақтарында, негізінен, қайың өсетін солтүстік облыстарда жиі кездеседі. Жемістік денесі қалпақша мен аяқшадан тұрады. Қалпақшасының диам. 3 – 8 (кейде 15) см, ортасына қарай дөңестене түседі, сырты тегіс, аздап жабысқақ келеді. Түсі әр түрлі, ақшыл сарғыштан қою сұр, тіпті қара қоңыр түске дейін өзгереді. Жемістік денесінің жұмсақ бөлігі ақ түсті, тығыз, сындырған кезде негізінен ақ түсін сақтайды, кейде қызғылт түске өзгеруі мүмкін. Гименофоры (споралы клеткалар қабаты орналасқан саңырауқұлақ жемісті денесінің үстіңгі беті) түтікшелі, қалпақшасының астыңғы жағында орналасқан. Аяқшасының ұзындығы 15 см-дей, диам. 2 – 4 см, ақ түсті, сыртын сұрғылт, қара қоңыр талшықты қабыршақ жапқан. Гименофор түтікшелерінің ішінде ұзындығы 14 – 18, ені 5 – 6 мкм споралар жетіледі. Саңырауқұлақ осы споралары арқылы таралады. Қайың түбі саңырауқұлағы ағаш тектес өсімдіктермен, қайыңмен микоризалық (өсімдік тамырының саңырауқұлақ жіпшумағымен селбесіп өсуі) байланыста тіршілік етеді. Жеуге жарамды, иісі жағымды, оны жаңадан жинап алған кезінде пісіріп, қуырып жеуге немесе консервіленген түрінде тағамға пайдалануға болады.  

## Сілтемелер
*Саңырауқұлақтар
*Өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Қайып (өзен)

**Қайып** – Қаратал-Талас алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жамбыл облысының Байзақ, Талас аудандарында ағады. Ұзындығы 105 км, су жиналатын алабы 2620 км2.

## Бастауы
Бастауын Алмалы тауының баурайынан алып, Талас өзеніне оң жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Жоғарғы арнасы тік шатқалды, төменгі ағысы сайлы-жыралы, төбелі-белесті жерлермен өтеді. Суы аудан шаруашылықтары егістігін суғаруға пайдаланылады. Аңғары мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы өзендері
Санат:Талас ауданы өзендері
Санат:Талас су алабы
Қайыпмергеннің қарасуы

**Қайыпмергеннің қарасуы** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 100 км, су жиналатын алабы 2150 км².

## Бастауы
Бастауын Сасырлы тауының батысындағы қыраттан алып, Шабдаржуған (455 м) тауының солтүстік-батысында 15 км жерде Жаңасортаң қонысында тартылып қалады.

## Гидрологиясы
Негізінен жауын-шашын, жер асты суларымен толығады. Ағыны көктемде 15 – 20 күндей ғана болады, жаздың ыстық айларында төменгі және орта ағыстары құрғақ арнаға айналып, жоғарғы ағысы қарасуларға бөлініп қалады. Қайыпмергеннің қарасуы көктемде мал суаруға қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Қайыр

**Қайыр** – өзен, көл, теңіз жағалауларын бойлай созылып жататын, толқындар мен ағындар алып келген құмнан, малтатастан, ұсақ қабыршақтардан, т.б. тосқындардан пайда болатын шөгінділер. 

Қара теңіз, Азов, Балтық, Каспий теңіздерінің ойпатты жағалауларында көбірек кездеседі. Қайырдың ұзындығы ондаған, кейде жүздеген км-ге жетеді. Ол кеме жүрісіне қауіпті.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінділер
Қайыршақтыкөл

**Қайыршақтыкөл** – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданындағы тұщы көл. Мұғалжар темір жол станциясынан солтүстікке қарай 20 км жерде, теңіз деңгейінен 174 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 14,6 км2, ұзындығы 4,8 км, енді жері 4,6 м, жағалау бойының ұзындығы 15 км. Көлде жыл бойы су болады.

## Жағалау сипаты
Дөңгелек пішінді көлдің солтүстік жағалауы көтеріңкі, қалған бөлігі жайпақ. Шығысынан шағын өзен құяды. Оңтүстігінде Екі ағайынды тауы орналасқан.

Санат:Мұғалжар ауданы көлдері
Қақ (көл)

**Қақ**, *Кіші Қақ* – Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданындағы көл. Дружба ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 7 км жерде, теңіз деңгейінен 156,5 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 45,1 км2, ұзындығы 9 км, енді жері 6,1 км, жағалау бойының ұзындығы 37,6 км, тереңдігі 1 м-ге жуық. Түбі тегіс, тұнба, саз-батпақты. Суы ащы, тұзды. Көл жағасына жаз бен күз айларында құстар мекендейді.‎ 

Санат:Тимирязев ауданы көлдері
Қақпатас бөгені

‎‎
**Қақпатас бөгені** — Шу алабындағы бөген, Жамбыл облысы Қордай ауданында Қақпатас өзені бойында орналасқан. Бастауын Кіндіктас тауының оңтүстік беткейінен алып, Шу өзеннің оң жағынан құяды. Бөген 1988 жылы салынған.Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар балық шаруашылығы су айдындарының тізіміне енген. 2024 жылы Қақпатас су коймасы 100 пайызға толды, келіп жатқан су көлмі 2,8м3/с, тасталып жатқан су көлемі 0,0 м3/с, транзиттік режимде жұмыс жасап жатыр. 

## Гидрологиялық сипаты
Суының көлемі 10 млн. м3. Қордай ауданының 1,9 мың га егістігін суғаруға пайдаланылады.

## Тағы қараңыз
Қақпатас өзені

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Қақпатас бөгеніне туристік саяхат. Инстаграмм, Тanyatkanova

Санат:Жамбыл облысы гидрографиясы
Қалақай көбелегі

**Қалақай көбелегі** (Aglaіs urtіcae), нимфалидтер тұқымдасына жатады. Көбелек қанатының өрісі 50 мм. Қанаты қара жолақты, ашық қызыл сары түсті. Еуропа мен Азияның қоңыржай аймақтарында кең таралған. Көбелектер тасалау жерлерде қыстайды (тек ұрғашылары ғана, ал еркек көбелектер күзде өліп қалады). Ерте көктемде ұшып шығып, жұмыртқаларын қалақайдың (аты соған сәйкес қойылған), кейде сиырбүлдіргеннің жас өркендеріне салады. Өсімтал, бірден 200-дей жұмыртқа салады. Қара сары жолақты жұлдызқұрттары топталып, тормен шырмалған ұяларды мекендейді. Қуыршақтанудың алдында ұяларынан шығып, өсімдік бойымен өрмелеп, дараланып кетеді. Жылына 1 – 2 ұрпақ береді.

## Сілтемелер
*Көбелек
*Жәндіктер

## Дереккөздер


Санат:Қабыршақ қанаттылар
Қалақайлар тұқымдасы

**Қалақайлар тұқымдасы** (Urtіcaсеае) – қос жарнақты өсімдіктер. Көбінесе шөптесін, кейде бұта, шырмауық және ағаш түрінде өседі. Жер шарының барлық жерінде кездеседі, әсіресе, тропиктік, субтропиктік аймақтарда өсетін 60 туысы 700-дей түрі (кейбір деректерде 2 мыңға жуық түрі) бар. 2 туысқа жататын 7 түрі республиканың шығысындағы таулы аймақтарда, Балқаш – Алакөл ойыстарында, Тобыл, Есіл, Ертіс өзендері алабында, жол бойында, т.б. жерлерде өседі. Сабағы тік, жай жапырақтары кезектесіп немесе қарамауылықарсы орналасады. Өсімдікті түгелдей күйдіргіш түктер қаптап жатады. Ұсақ, реңсіз гүлдері шоғырбас, сыпыртқы, сырға тәрізді гүлшоғырына топталған. Дара және қос жынысты болады. Аталығы 4 не 5, аналығы – біреу, оның аузы қостілімді. Қалақайлар тұқымдасы желмен тозаңданады. Аталығы қалыпты жағдайда бүршік ішінде ішке қарай бүктеліп жатады. Тозаңданар кезде аталықтың жіпшесі дереу жазылып, желдің әсерінен тозаңқап жарылып, тозаңдар шашылады. Бұл тек осы тұқымдасқа ғана тән құбылыс. Кейбір түрлері (мысалы, эластостема) жыныссыз, тамыр атпалары, түйнектері арқылы вегетативті жолмен көбейеді. Жемісі – жаңғақша. Қалақайлар тұқымдасының арасында тағамдық, құнарлы мал азықтық, медицинада пайдаланылатын түрлері бар (мысалы, қос үйлі қалақай, күйдіргіш қалақай).

## Сілтемелер
*Қалақай
*Өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Қалақайлар
Қалампырлар тұқымдасы

**Қалампырлар тұқымдасы** (Caryophyllaceae) – қос жарнақты өсімдіктердің бір тобы. Шала бұта не бұта түрінде өседі. Жер шарының солтүстік жартысының қоңыржай аймақтарында көп таралған. 80-ге жуық туысқа бірігетін 2 мыңнан астам түрі белгілі, оның ішінде Қазақстанда 30 туысқа жататын 212 түрі өседі. Жапырақтары жіңішке, көбіне қарамауылықарсы орналасқан гүлдері қос жынысты, араларында дара жыныстылары да кездеседі. Гүлшоғыры сыпыртқы не шашақ тәрізді, кейде дара гүлді. Аталығы 10, кейде 5 не бұдан да аз, аналығы – біреу. Қалампырлар тұқымдасының көп түрлері түнде гүлдейді (мысалы, салбыр сылдыршөп, т.б.) және гүлінен шырын бөлінеді. Осыған байланысты бұлар түнгі жәндіктер арқылы (негізінен көбелектермен) тозаңданады. Жемісі – қорапша, кейде жаңғақ не жидек тәрізді болады. Бұлардың арасында мал азықтық, улы арамшөп, әсемдік үшін өсірілетін, дәрі жасауда, тағам, парфюмерияда, тоқыма өнеркәсібінде пайдаланылатын, тамырында сапониндер, алкалоидтар болатын түрлері бар.

## Сілтемелер
*Қалампыр
*Өсімдіктер

## Дереккөздер


Санат:Қалампырлар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қалампыршөп

**Қалампыршөп** () – қалампырлар тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

## Өсетін жері мен таралуы
Қазақстанда тау беткейлері мен құрғақ далалық аймақтарда өсетін 2 түрі (шатырлы қалампыршөп және көпнекелі қалампыршөп) бар. 

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|150px|
* Биіктігі 5-20 см, сабақтары біреу немесе бірнешеу болады.  
* Тамыр түбінен шығатын жапырақтары эллипс немесе қандауыр тәрізді болып, сағағына қарай кішірейеді. Ал сабақ бойындағылары – қандауыр тәрізді (ұзындығы 1 – 2,5 см). Тостағанша және күлте жапырақшаларының саны бесеу.  
* Гүлдері ақ немесе қызғылт түсті, олар қарапайым шатырша гүлшоғырына топталған.  
* Наурыз – мамыр айларында гүлдеп, жемістенеді.  
* Жемісі – ұзынша келген қорапша.  
* Тұқымының пішіні бүйрек сияқты. 

## Емдік қасиеті
Өсімдіктің құрамында сапонин, флавоноид болады. Дәрілік өсімдік. Оның қайнатылған тұнбасын іш өткенде, энтероколитпен ауырғанда ішеді. Баспа, гингивит кезінде тамақты шайып, шиқан шыққанда, күйгенде, сызат түскенде жағады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қалампырлар
Қалатұз

**Қалатұз**, *Ямышевское* – Ертіс алабындағы көл.

## Географиялық орны
Павлодар облысы Аққулы ауданының солтүстік-батысында, Ямышев ауылынан шығысқа қарай 5,5 км жерде орналасқан. Көл теңіз деңгейінен 102,2 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 8,2 км2, ұзындығы 3,9 км, енді жері 2,4 км, жағалау бойының ұзындығы 12,2 км, тереңдігі 2,7 м, суының көлемі 13,8 млн. м3. Көл суын 85 км2 жерден жинайды. Көл суы қатты минералданған. Құрамы хлорлы-натрийлі. Мал суаруға жарамайды. Тұз мөлшері шамадан тыс болғандықтан қыста қатпайды.

## Жер бедері
Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылып жатқан көлдің алабы құмдақ грунттан тұратын сәл белесті жазық. Беткейлері негізінен көлбеу, солтүстік мен оңтүстік беткейлері биіктігі 6 м-лік жарқабақты келеді. Жағалаулары нашар тілімденген. Тұйық көлге бірнеше шағын жылғалар құяды.

## Тарихи дерек
Көлде 16-18 ғасырларда Қазақстан және Сібірдің тұз өндіретін кәсіпшілігі болған. 1948 жылы тұз рапасының мөлшері 2,1 млн. т болған. 20 ғасырдың 20-50-жылдары аралығында мұнда ұжымшар диірмені істеген, жергілікті тұрғындар көл шығанақтарында шөккен тұздарды жинап өз қажеттеріне пайдаланған.

Санат:Аққулы ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Қалба кеніштері

**Қалба кеніштері** – қола дәуіріндегі қалайы кентасын өндіретін ежелгі кен орындары. Кеніштер Ертіс өзеннің жоғарғы ағысында (Батыс Алтай аймағында) орналасқан. Құрамында қалайы кентасының негізгі минералы – касситеритті желілі кенінің 30-ға жуық орны бар. Кен орындары Қалба және Нарын жоталарында, солтүстіктен оңтүстікке қарай 300 км-ге созылып жатыр. Тау қазындыларының пішіні – саңылау (үңгі) тәрізді, ең ұзын саңылау 400 м-ге жуық (Чуд кен орны), ең тереңі 70 м-ге жетеді (Қырықшұрық кен орны), орташа тереңдігі 2 – 10 м. Бұл аймақта кен өндіру жұмыстары б.з.б. 1 – 2-мыңжылдықтың 2-жартысында жүргізілген. Бастапқыда жер бетінің жоғарғы қабатын «шашудан» тұрды. Оған әр түрлі құрал-саймандарды (тас балға, қола қайла, жануарлардың мүйізінен жасалған құралдар, т.б.) пайдаланған. Кейіннен кеніш жұмыстарына шағын ағаш бекітпелер мен кентіректерді (Ұрымқай кенінде, тереңд. 28 м) пайдаланды. Бағам бойынша Қалба кеніштеріндегі барлық кен орындарынан 130 т-ға жуық касситеритті қалайы өндірілген. Кен орындары Қазақстан және т.б. көршілес аудандарда соңғы қола дәуірінде өмір сүрген тайпалардың қалайы өндірудегі маңызды көзі болып саналған.

## Сілтемелер
*Кен
*Қалба жотасы

## Дереккөздер


Санат:Қола дәуірі
Санат:Қазақстан кен орындары
Қалба-Нарын сирек металды белдеуі

**Қалба-Нарын сирек металды белдеуі**, Шығыс Қазақстан облысының Алтай металлогения аймағындағы маңызды кен белдеулерінің бірі. Кенді Алтайдың полиметалды және Батыс Қалбаның алтын кенді белдеулері аралығында; оңтүстік-шығыста Қазақстан – Қытай шекарасынан солтүстік-батыста Батыс Сібір ойпатына дейін (Сібір маңы) 450 – 500 км-ге созылып жатыр, ені 50 – 70 км. Геотектоникалық жағынан – герциндік. Зайсан геосинклиналь жүйесінің өзек тұсы, ал геол. құрылысы жағынан синклинорий болып саналады. Белдеу негізінен төменгі тас көмірдің күрделі қатпарлы, флиштекті терригендік жыныстарынан және жоғарғы палеозойдың гранит интрузивтерінен құралған. Мұндағы сирек металдар қалайы, вольфрам, ниобий, тантал, цезий, т.б. кендері Қалба кешенді гранит интрузивтерімен тығыз байланысты. Қалайы мен вольфрам кендері сан жағынан өте көп тараған. Шашыранды сирек элементтер (Ta, Nb, Gs, т.б.) кендері негізінен пегматиттерде. Қалба тауларының кварц-желілі қалайы кендері ежелгі қазба орындары көптеп қазылып қола дәуірі мәдениетінің қалыптасуына зор әсер еткен.

## Сілтемелер
*Қалба жотасы
*Кен

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Қалғанкөл

**Қалғанкөл** – Ақсу алабындағы көл.

## Географиялық орны
Жетісу облысы Сарқан ауданы Мұқан Төлебаев ауылынан батысқа қарай 12 км жерде, Ақсу өзенінің сағасында орналасқан. Теңіз деңгейінен 349 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 8,1 км2, ұзындығы 6,4 км, енді жері 1,7 км, жағалау бойының ұзындығы 19 км. Батысында Балқаш көлінің Қоқан шығанағы жатыр. Ескі арналық көл болғандықтан, негізінен, Ақсу өзенінің суымен толысады. Шарасында жыл бойы су болады.

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ, оны түгелдей дерлік қамыс басқан. Балығы мен суын Лепсі балық шаруашылық кәсіпорны (Мұқан Төлебаев аулында) пайдаланады. Көктем айларында көлемі мен аумағы ұлғайып, батысында Қоқан шығанағымен ұласып кетеді.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы көлдері
Санат:Балқаш су алабы
Қалғұтты (өзен, Шығыс Қазақстан облысы)

**Қалғұтты**, *Тораңғы* – Ертіс алабындағы өзен. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 62 км, су жиналатын алабы 652 км2. 

## Бастауы
Бастауын Күршім жотасындағы Салқыншоқы тауының етегінен алып, Қарақұдық қыстауына 8 км жетпей жерге сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Жоғарғы арнасы шатқалды, орта ағысы сайлы-жыралы, қырқалы-төбелі жерлермен ағады. Қаратоғай ауылынан төменде арнасы кеңейіп, жайылма пайда болады. Ақши аулына дейінгі арнасында жыл бойы су болады. Қар, жауын-шашын суларымен толығады. Қалғұттының жалпы ұзындығы 45 км болатын 15 саласы бар. Ірілері: Ортабұлақ, Тесікқия, Өртенбұлақ, т.б. Ақши ауылынан төменде өзен Тораңғы деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Қалдар

* Қалдар – Аягөз алабындағы көл.
* Қалдар – Есіл алабындағы көл.
* Қалдар – Қарақұм құмының солтүстігіндегі шоқылы таулар.
Қалқан (құмды алқап)

**Қалқан** – Іле аңғарының бойындағы құмды алқап. Үлкен Қалқан тауының шығысында 22 км жерде орналасқан. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Ендік бойымен 37 км-ге созылған, енді жері 10 км. Төрттік кезеңнің саз, құмтастарынан түзілген. Құм төбелердің салыстырмалы биіктігі 15 – 18 м, кейде 30 м-ге дейін жетеді. Беткейлерінде шөлге тән сораң өсімдіктер өседі. Баурайы жайылым ретінде пайдаланылады.‎

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы құмдары
Қалемше

thumb|right
thumb|left
thumb|right
**Қалемше**– аналық өсімдіктен бөлініп алынған сабақ, тамыр, жапырақ. Cабақ және тамыр қалемшелері болып бөлінеді. Cабақ қалемшесі өсімдікті вегетативті көбейту үшін қолданылады. Дайындалу мезгіліне қарай: сүректелген қалемше және көк қалемше болып ажыратылады. Сүректелген қалемше буыннан, буын аралығы мен бүршіктен тұрады. Оны өсімдік өркені толық жетіліп, жапырақтары түскеннен кейін күзде немесе қыста дайындайды. Тамырландыруға дайындалған қалемшенің ұзындығы 18 – 22 см, жуанд. 6 мм-ден кем болмауы тиіс. Мұндай қалемшелердің жоғ. ұшын бүршіктен 1 – 1,5 см қалдырып, ал төм. бөлігін буын аралығының кез келген жерінен кесе береді. Көк қалемше – өсімдіктің қарқынды өсу кезеңінде (маусымның аяғы – шілденің басы) өркендерінен дайындалады. Мұндай қалемше буыннан, онда орналасқан жапырақтар мен қолтық бүршіктерінен және буын аралығынан тұрады. Оны ұзындығы 5 – 12 см етіп, бір, екі немесе одан да көп буындармен кеседі. Астыңғы жапырақсыз бөлігін өсімдік бүршігінен 0,5 – 1 см төмен жасайды. Сабақ қалемшелері жеміс-жидек дақылдарын, әсемдік өсімдіктер мен орман ағаштарын, бұталарын көбейтуге пайдаланылады. Тамыр қалемшесі жуанд. 6 – 10 мм болатын тамырлардан, ұзындығы 8 – 10 см мөлшерде кесіп алынады. Мұның жоғ. ұшын – тік, ал төм. ұшын – қиғаштап қияды. Тамыр қалемшесімен алма мен алмұрт ағашының кейбір түрлерін, кәдімгі және жапон бекесін, ырғайды, шиені, таңқурайды, жүзімді, т.б. көбейтеді.
## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктердің көбеюі
Қалмақеміл

**Қалмақеміл** – Солтүстік Балқаш маңындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды (Ақтоғай ауданы) және Абай (Аягөз ауданы) облыстарының шекарасында орналасқан. Абсолюттiк биіктігі 870 м. Батыстан шығысқа қарай 15 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 -6 км. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Беткейі тіктеу, солтүстік бөлігі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Оңтүстік-батыс беткейлерінде түпкі тау жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Тас көмір жүйесінің жыныстарынан түзілген. Тау бойындағы бұлақтардан Ащыөзек өзенінің салалары бастау алады. 

## Өсімдігі
Сортанды сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, бұйырғын, т.б. өсімдіктер өседі. Жайылымдық және шабындық жерлер бар.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Санат:Аягөз ауданы таулары
Қалмақжатқан тауы

**Қалмақжатқан** – Солтүстік Балқаш маңындағы тау. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Саяқ кентінен оңтүстік-батысқа қарай 15 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 589 м, ұзындығы 10 км, ендік жері 4 км. 

## Геологиялық құрылымы
Девон жүйесінің жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Солтүстік беткейі көлбеулеу келген. Беткейінде Сарықамыс, Арқарсу, т.б. бұлақтар бар. Солтүстігінен Балқаш-Ақтоғай тау жоталары өтеді.

## Өсімдігі
Сортаңдау сұр қоңыр топырақ жамылғысында жусан, баялыш, т.б. өседі. Етегі көктемгі, күзгі мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) таулары
Қамыс-Самар жайылмасы

‎
**Қамыс-Самар жайылмасы** – Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданының орталық бөлігінде, Қараөзен және Сарыөзен өзендерінің төменгі ағысында. 

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 100 км-ге созылған, ені 50 км. Көктемде қар суы мен тасыған өзен суларының жайылуынан пайда болады. Жайылма аумағында Айдын, Сорайдын, Қандыкөл, т.б. таяз көлдерімен қатар Басыр, Домбақ, Саржан қыстаулары орналасқан. Жайылма теңіз деңгейінен 2 – 3 м төмен жатыр. Көп бөлігінде қалың қамыс, шалғынды өсімдіктер өскен. Жайылма шабындыққа пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазықтары
Санат:Батыс Қазақстан облысы географиясы
Қалмас тауы

**Қалмас** – Соналы өзенінің оң жағалауындағы тау.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Нұра ауданы Соналы ауылының оңтүстік-шығысында 12 км жерде орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Тас көмір жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 460 м. Ұзындығы мен ені 4-5 км. Беткейлері тіктеу, аз тілімденген.

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында қара жусан, бұйырғын өседі.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы таулары
Қамаргүл

**Қамаргүл**, каллистефус () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік монотипті туысы. 

Табиғи отаны Қытай мен Жапония. Қазақстанның барлық аймақтарында қолдан өсірілетін 1 түрі – қытай қамаргүлі (Callisterhus chinensis) бар. Биіктігі 1 м-дей, сабағы дара, тік өседі. Сабақ бойындағы жапырақтары ұзынша, жиектері аздап тілімденген, ұшындағы жапырақтары ұсақ қандауыр тәрізді болады. Гүлдері қос жынысты, көк, қара қошқыл, күлгін, қызғылт және ақ түсті. Олар себет гүлшоғырына топталған. Себеті ірі, көп гүлді, сабағының немесе бұтағының ұшында дара жетіледі. Гүлорамының пішіні жарты шар сияқты, көп қатарлы. Шілде – қыркүйек айларында гүлдеп, қыркүйек – қазанда жемістенеді. Жемісі – сұрғылт түсті тұқымша (ұзындығы 5 мм-дей), оның сыртын қысқа түк жапқан, ақ айдаршасы болады. Қытай қамаргүлі – өте әдемі өсімдік, сондықтан сәндік үшін өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Монотипті өсімдіктер
Қамысты ауданы

**Қамысты ауданы** – Қостанай облысының батысында орналасқан әкімшілік бөлініс (1955 жылдан). Жер аумағы 12 мың км².

## Географиялық орны
Солтүстігінде Бейімбет Майлин, Денисов,  шығысында Әулиекөл, Науырзым, оңтүстігінде Жангелді ауданымен және Ақтөбе облысының Әйтеке би ауданымен, батысында Жітіқара ауданы және Ресей Федерациясымен шектеседі.

## Жер бедері
Аудан облыстың батыс жағында Торғай Үстіртінің солтүстік-батыс жағын алып жатыр. Жер беті негізінен белесті жазық дала. Шығысын көптеген көл қазаншұңқырлары және жырауылысайлар, өзен аңғарлары, батыс жағын Тобыл өзеннің еңістеу өңірі қамтиды. Аудан аумағының оңтүстік бөлігін оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай Сыпсыңағаш қолаты қиып өтеді. Жайылма ауылынан шығысқа қарай Қоңыртау тауы орналасқан. Жер беті жоғарғы олигоценнің, неогеннің және төрттік кезеңнің шөгінділерінен түзілген. Кен байлықтарынан боксит кентасы мен отқа төзімді саз бар.

## Климаты, өсімдігі мен жануарлар дүниесі
Климаты тым континенттік. Қысы суық, жазы біршама ыстық. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері 200 – 250 мм. Желді және боранды күндер (қыста) жиі байқалады. Жел көбінесе оңтүстік-батыстан соғады. Ауданның топырағы карбонатты қоңыр, қызғылт қоңыр, кей жерінде тастақты келген. Оларда селеу, бетеге аралас жусан басым, қазаншұңқырлар мен бидайықтарда шалғынды өсімдіктер өседі. Жануарлардан: қасқыр, түлкі, қарсақ, қоян, күзен, суыр, сарышұнақ, құстардан: қаз, үйрек, тырна, байғыз, бүркіт, шіл, бөдене, дуадақ, бозторғай, т.б. тіршілік етеді. Тобыл өзенінде алабұға, шортан, оңғақ, көкшұбар, т.б. балықтар бар.

## Су торабы
Қамысты ауданы көлге бай, олардың көпшілігі Сыпсыңағаш қолатында орналасқан және жартысына жуығы тұщы көлдер. Қулыкөл, Талдыкөл, Ақбай, Тұмарлықопа, Жолшора, Шөптікөл, Мамыркөл, Жаркөл, т.б. көлдерінде балық кәсіпшілігі дамыған. Табиғаты әсем Үлкен Кіндікті көлінің бойында жабайы шошқа мекендейді. Орқаш көлінде ас тұзы өндіріледі. Теңіз бен Шұңқырқопа көлдері Тауынсор қорықшасының құрамына енеді. Аудан аумағының батыс жағымен (66 км-ге жуық) Тобыл өзен ағып өтеді.

## Халқы

Тұрғындар саны – 12 362 адам (2019). Ұлттық құрамы: қазақтар – 48,62%, орыстар – 26,20%, украиндар – 13,70%, немістер – 2,81%, беларустар – 2,05%, татарлар – 1,47%, башқұрттар – 1,41%, молдовандар – 0,57%, басқа ұлт өкілдері – 3,17%.

## Әкімшілік бөлінісі
17 елді мекен 3 ауылдық әкімдік пен 6 ауылдық округке біріктірілген:

## Ірі елді мекендері

## Шаруашылығы
Шаруашылығы астық өндіру мен мал өсіруге маманданған. Аудан бойынша ауыл шаруашылық жерінің жалпы аумағы 1 млн. 196 мың га, оның ішінде жыртылған жері 414,6 мың га, шабындығы 9,1 мың га, жайылым 711,1 мың га (2008).

## Дереккөздер

Санат:Қамысты ауданы
Қандыағаш (ағаш)

**Қандыағаш** (Alnus) – қайыңдар тұқымдасына жататын ағаш. Негізінен Солтүстік жарты шарда өсетін 40-қа жуық түрі белгілі. Бұлардың биіктігі 20 – 35 м-дей, бір үйлі, дара жынысты болады. Қабығы қара қоңыр. Жапырағы кезектесіп орналасады, олардың жиегі иректеліп, астыңғы беті қалың жүйкеленіп біткен. Аталық гүл шоғы ұзын сырға тәрізді, аналық гүл шоғы – масақша, ол жеміс піскенде бүрге айналады. Бүрі ерте көктемде ашылады. Жел арқылы тозаңданады. Жемісі – бір тұқымды, қос қанатты жаңғақша. 50 – 120 жылдай өседі. Қандыағаштың тамырындағы түйнек бактериялары бос азотты сіңіріп, топырақтың құнарлылығын арттырады. Қандыағаштың сүрегі жеңіл, қызыл түсті. Одан үй жиһаздары, ыдыс жасалады. Өзен жағалауларын, жырауылысайларды бекітуге пайдаланылады. Оның көшеттерін қала және өндіріс орталықтарын көгалдандыруға қолданылады. Бүрінен дәрі алынады. Бір түрі – жүректәрізді қандыағаш (Alnus subcordata) – реликт өсімдік. Қазақстанда 1 түрі – жабысқақ қандыағаш бар.

## Сілтемелер
*Қайың
*Ағаш

## Дереккөздер


Санат:Қайың тұқымдасы
Қаншықкөл

**Қаншықкөл**, *Қапшықкөл* – Арал теңізінің оңтүстік-шығысындағы сор. 

## Географиялық орны, сипаты
Қызылорда облысы Қазалы ауданы Ажар ауылының оңтүстік-батысында 52 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен шамамен 70 м биіктікте жатыр. Солтүстіктен оңтүстікке қарай бойлық бағытта 14 км-ге созылған, енді жері 3,5 – 4 км шамасында. Солтүстік-батысында Арзанкөл, батысында Жаманжармола сорлары, солтүстік-шығысында Қапшық төбесі орналасқан. Қаншықкөлдің беті тегіс тақырлы, жағалауында сексеуіл тоғайы өскен.

## Дереккөздер

Санат:Қазалы ауданы көлдері
Қаңбақ

**ҚАҢБАҚ** (Salsola paulsenіі) – алабұталар тұқымдасы, сораң туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның барлық өңірінде кездеседі. Каспий, Арал теңіздері атырауында, Сарыарқаның шығысы мен батысында, Үстірттің солтүстігінде, Маңғыстау, Қызылорда облыстарында, Мойынқұм, Балқаш – Алакөл ойысының саз топырақты шөлді аймақтарында өседі. Биікт. 15 – 60 см. Сабағы түбінен бастап бұтақтанған, бұтағы өте қалың, тікенегі көп болады. Жапырағы таспа пішіндес, кезектесіп орналасқан, тікенекті, тамыр жүйесі әлсіз. Гүлі – қос жынысты, гүлшоғыры – масақ не шашақ тәрізді. Маусым – тамыз айларында гүлдейді. Мал азығы, оны әсіресе түйе сүйсініп жейді. 

## Сілтемелер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Қаңбақкөл

**Қаңбақкөл** – Кіші Борсық құмының солтүстігіндегі сор. 

## Географиялық орны, сипаты
Ақтөбе облысы Шалқар ауданы Шілікті ауылының солтүстігінде 20 км жерде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 10 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км-ге жуық. Жазда тартылып сор батпақты, тақырға айналады. Солтүстігінде Жалпақсор соры, шығысында Шұбартөбе төбесі, шығысында Аққоңырдөң қонысы орналасқан. Жағалауында сирек сексеуіл шоғырлары кездеседі.

Санат:Шалқар ауданы көлдері
Қаңбақ сораң

**Қаңбақ Сораң** (Salsola collіna) – алабұталар тұқымдасы, сораң туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Тобыл – Есіл, Зайсан, Ертіс алабында, Ақмола, Ақтөбе облыстарында, Каспий маңында, Мойынқұм, Балқаш – Алакөл ойысында, Алтай, Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Жол жиегінде, қоқыс арасында, сортаң топырақты жерлерде өседі. Кейбір жерлерде бұл өсімдікті түйеқарын деп атайды. Биіктігі 15 – 50 (100) см. Сабағы түкті, бұтақтанып біткен. Жапырақтары кезектесе орналасқан, жіңішке, қысқа қылтанды, екі бүйірінде 2 гүлсерігі бар. Гүлшоғыры масақ тәрізді. Шілде – қыркүйек айларында гүлдейді. Жемісі – дәнек. Мал азықтық өсімдік, әсіресе, түйе сүйсініп жейді. Жемістенген кезінде сүрлем жасауға пайдаланылады. Қаңбақ Сораңнан сақар (сабын, шыны жасау өндірісінде қолданылатын хим. қосынды) алынады.

## Сілтемелер


Санат:Қызылқұйрық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Қаңбақты (көл)

**Қаңбақты**, *Қаңбақ* – Қамыс-Самар көлдерінің солтүстік бөлігіндегі көл. 

## Географиялық орны
Батыс Қазақстан облысы Жаңақала ауданы Мәстексай ауылынан батысқа қарай 8 км жерде орналасқан. Теңіз деңгейінен 6 м биіктікте жатыр. 

## Гидрографикасы
Аумағы 8,3 км2, ұзындығы 8,1 км, енді жері 2,6 км, жағалау бойының ұзындығы 24 км. Қаңбақтыдан солтүстік-батысқа қарай Жыланды өзені ағып өтеді. 

## Жағалау сипаты
Жағалауы жайпақ, қамыс], құрақ өскен. Суы кермек татиды. Жағалауы шабындық және жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңақала ауданы көлдері
Қаңсар

**Қаңсар** – Нарын жотасындағы тау. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 2065 м. Оңтүстігіндегі Күршім жотасынан Күршім өзенінің аңғары бөліп жатыр. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 8 км-ге созылған, енді жері 3 км-дей. Солтүстік және шығыс беткейлері тік жартасты, оңтүстігі мен оңтүстік-батыс беткейлері көлбеуленіп Күршім өзенінің аңғарына ұласады. Беткейлерінен Күршім өзенінің салалары бастау алады.

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы палеозойдың гранит, гранодиориттерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Шатқалдарында шырша, қарағай, қайың, терек орманы өскен.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы таулары
Қаңтарбай

**Қаңтарбай** – Желдіқара тауының солтүстік-батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Абай облысы Аягөз ауданы Тарбағатай ауылының солтүстік-батысында 20 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 1096 м. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта 6 км-ге созылып жатыр, енді жері 2,5-3 км. Беткейі тік жартасты, бірнеше ұсақ шоқылардан тұрады. Аягөз өзенінің аңғарында. Солтүстігінде Биесимас, шығысында Батпақ, оңтүстігінде Сынтас, батысында Берікқара таулары орналасқан. 

## Өсімдігі
Таудың жонды белестеріндегі қара топырақ жамылғысында бетеге, селеу, қылқан боз, қызыл қау, бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы таулары
Қапаларасан минералды суы

**ҚАапаларасан минералды суы**, Алматы облысы Талдықорған қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 83 км, Қапалнаннан 35 км жерде, Бүйен өзенінің сол жағалауында орналасқан.

Ол 1000 – 1200 м биіктікте тектоникалық жарықтар арқылы тереңнен шығып жатқан қайнар бұлақ су көзі. Суы шипалы. 1954 – 64 ж. бұл арада бірнеше ұңғымалар қазылып, минералды судың құрамы мен шипалық қасиеттері зерттелді. Суы арынды, жер бетінен 0,2 – 5,5 м биіктікке дейін көтеріледі. Деңгейін 7,5 – 15 м-ге төмендеткенде тәулігіне 130 – 670 м3 су алынады. Химиялық құрамы хлорлы-сульфатты натрийлі, минералдар 0,5 – 0,6 г/л. Суының температурасы 34 – 44°С аралығында. Судың құрамындағы элементтер мөлшері: кремний қышқылы (50 – 88 мг/л), фтор (8 – 9,7 мг/л), бром (0,3 – 0,5 мг/л), бор (0,2 мг/л), молибден (0,03 мг/л), вольфрам (0,003 мг/л). Суда еріген газдың құрамында азот (63,6%), көмір қышқыл газы (10,02%), аргон (1,05%), гелий (0,15%), т.б. бар. Қапаларасан минералды суы жүрек, қан айналу, қозғалыс, жүйке, өкпе-бауыр, тері және гинекологиялық, т.б. көптеген ауруларға ем. Қапаларасан минералды суы негізінде 1886 ж. Қазақстанда ашылған емдеу орны қазір «Қапаларасан» деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан минералды сулары
Санат:Ақсу ауданы географиясы
Қапал

**Елді мекендер:**

* Қапал – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Қапал – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Қапал – Ақсу алабындағы өзен.
* Қапал – Қызылжар тауларының шығысындағы шоқылы тау.
Қапшағай бөгені (Түркістан облысы)

**Қапшағай бөгені** – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы бөген. 

## Географиялық орны
Шаян өзені бойында, Қазата ауылының солтүстік-шығысында орналасқан. 1983 жылы салынған.

## Сипаты
Жалпы су сыйымдылығы 34,5 млн. м3, пайдалы сыйымдылығы 32,5 млн. м3. Суы айдынының беткі деңгейі теңіз деңгейінен 429,6 м биіктікте, аумағы 3,3 км2, ұзындығы 3,1 км, енді жері 0,3 км. Суымен аудан шаруашылықтарының егістігі суғарылады, шабындықтары суландырылады.

## Дереккөздер

 
Санат:Түркістан облысы гидрографиясы
Қаптыадыр

**Қаптыадыр** – Сырдарияның батыс бөлігіндегі қырқалы таулар. 

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданында Арғанаты тауларының қиыр солтүстігінде орналасқан. Бала Терісаққан және Терісаққан өзендерінің суайрығы.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 525 м (Қосаяқ тауы). Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығыс бағытта 30 км шамасында созылып жатыр, ені 15-18 км. Беткейлерінде (Мыңбұлақ тауының етегінде) бұлақтар және шайынды жыралар көптеп кездеседі.

## Геологиялық құрылымы
Қаптыадыр палеозойға дейінгі гранит және гнейс жыныстарынан түзілген.  

## Өсімдігі
Адырлы қырқаның сұр топырағында жусан, бетеге, құмайтты жерінде тобылғы өседі. Жайылымға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы таулары
Қапшағай аңшылық-қорық шаруашылығы

**ҚАПШАҒАЙ АҢШЫЛЫҚ-ҚОРЫҚ ШАРУАШЫЛЫҒЫ**, арқар, қарақұйрық, құлан, қарабауыр бұлдырық, т.б. жануарларды сақтап, одан әрі көбейту үшін, сондай-ақ қырықбуын, қылша, Іле бөріқарақаты, Іле көкжалбызы, Іле ұшқаты, Іле сасыр шөбі сияқты өсімдіктерді қорғау мақсатымен 1982 ж. құрылған. Қапшағай бөгенінің солтүстік жағалауында орналасқан. 1996 ж. Қапшағай аңшылық-қорық шаруашылығы «Алтынемел» ұлттық табиғи саябағының құрамына енді.

## Сілтемелер


Санат: Қазақстан Шаруашылығы
Қараағаш (Ұлытау облысы)

**Қараағаш** — Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданы, Қараағаш ауылдық округінің құрамында болған орманшар, 2025 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Терісбұтақ өзенінің аңғарыңдағы орманды алқапта, Жаңаарқа кентінің солтүстік-батысында 56 км-дей жерде орналасқан.

## Тарихы
Қараағаш көне дәуір ескерткішіне өте бай тарихи аймақ. Кеңес дәуіріне дейін «Шонның Қараағашы» деп аталған. Іргесі Мойынсерік негізінде 1930 жылы қаланған. Округ құрамында 20 ғасырдың 30-жылдары Ынталы, Қосшоқы, Қараағаш ұжымшарлары ұйымдастырылды. 1934 жылы 7-ауыл аталып, Қараағаш ауылдық кеңесі құрылды. 1962 жылы «Дружба» кеңшарынан «Рассвет» кеңшары болып бөлініп шықты. 1960-1990 жылдары осы кеңшардың және ауылдық кеңестік орталығы болды. Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары — мал, егін шаруашылығы болды. Жерінің жалпы ауданы 48, 9 мың га. Кеңшар негізінде 59 шаруа қожалығы құрылған (2006).

## Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 111 адам (63 ер адам және 48 әйел адам) болса, 2009 жылы 108 адамды (51 ер адам және 57 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 108 адамды (55 ер адам және 53 әйел адам) құрады.

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде 2 мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, кітапхана, басқа да мәдени-тұрмыстық мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданының таратылған елді мекендері
Қарағаштау

**Қарағаштау** – Шұнақ тауларының оңтүстігіндегі төбе.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Шет ауданы Сарышаған кентінің солтүстік-батысында 81 км жерде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 601 м.

## Жер бедері
Пішіні дөңгелек тәрізді, беткейі тіктеу, бірнеше жонды-қырқалы сай, аңғарлармен тілімденген. Солтүстік-шығысында Ақсортопырақ қонысы мен Жүрісбай төбесі, оңтүстік-шығысында Бұлақтау төбесі, батысында Қарабас тауы орналасқан. 

## Өсімдігі
Сортаң, ашық қоңыр топырақ жамылғысында жусан, т.б. шөл даланың өсімдіктері өседі.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы таулары
Қараадыр (Ханшыңғыс жота)

**Қараадыр** – Ханшыңғыс жотасының солтүстігіндегі таулар. 

## Географиялық орны
Абай облысы Абай ауданы Бестамақ ауылының шығысында 28 км жерде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 684 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 37 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 – 12 км шамасында. Беткейлері көлбеу, көптеген ұсақ шоқылардан тұрады. Солтүстігінде Үлкен Шонай, Шонай, шығысында Ордатас таулары орналасқан. 

## Өсімдігі
Бозғылт, қоңыр топырақ жамылғысында тал, терек аралас далалық өсімдіктер өседі. Тау етегі мал жайылымына қолайлы.

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Абай облысы) таулары