open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Басылымға көрсеткіш

**Басылымға көрсеткіш** - осы басылымда бар, мысалы, шығармалар жинағында шығарма бас тақырыбының алфавиттік көрсеткіші жеке шығармаларды іздестіру; басылым көрсеткіш осы басылымда бар пәндік, атаулық, географиялық және басқа құжаттардың мазмұнын түрлі аспектілерінде терендей бағдарлау ісін қамтамасыз ететін, осы басылымда бар шығармалардың құрамын немесе мазмұнын ашып беретін басылым анықтама аппаратының бөлігі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Қаржы жүйесі

**Қаржы жүйесі** — белгілі бір қоғамдық-экономикалық формация шеңберінде өмір сүретін қаржы мекемелерінің жиынтығы; тар мағынада алғанда — мемлекеттің қаржы мекемелері жүйесі, яғни өзара байланысты салалар (кәсіпорын, сақтандыру қаржысы мен мемлекеттік қаржы) мен буындардың (қаржы мекемелерінің, салық жүйесінің құрылымдык бөлімшелері, т.б.) жиынтығы. Әрбір ірі салалардың ішінде буындар болады, оның үстіне қаржы қатынастары субъект қызметінін сипатына қарай топтастырылады.

Қазақстан Республикасынын қаржы жүйесі бюджет жүйесінен, бюджеттен тыс қорлардан, түрлі меншік нысанындағы кәсіпорындардың қаржысынан, қаржы институттарынан (қаржы қызметін жүзеге асырушы, реттеуші ұйымдар, мекемелер, қаржы министрлігі, қазынашылық, ұлттық банк, салық инспекциясы, салық полициясы (қаржы полициясы), кор валюта биржалары, қаржы-несие мекемелері) және қаржы үдерістерінің барысына қажетті шарттар жасайтын қаржы құралдары тұрады. Қаржы жүйесінің тұрақтылығы мен орнықты дамуы ұлттық экономика дамуының қажетті шарты болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Сыйлық ақы

*	Белгілі бір қызмет саласында жетістікке жеткені үшін ақшалай немесе материалдық түрде марапаттау.
*	Кейбір уақыт кезеңі бойында алдын ала тағайындалған баға бойынша құнды қағазды, тауарды сату немесе сатып алу құқығын иеленгені үшін төлемді тандау құқығын алған сатып алушының оның сатушысына төлейтін сомасы.
*	Сақтандырушының сақтандырушыға (сақтандыру сыйлық ақысы) төлейтін ақшалай сомасы.
*	Бір тауар үшін бір бағаның екіншісінен, атап айтқанда нақты бағаның көрсетілген құнынан асып түсу мөлшері.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гидроцеле

**Гидроцеле** (*Hydrocele* - су+ жарық) гидроцеле. Қабаттардың арасына сарысулы сұйықтыктың жиналуы себепті туындайтын аталық без шемені. Балаларда жиі кездеседі. Ер адамдардың 1 %-ында кездеседі. Көптеген жағдайларда гидроцеле адамды соншалықты мазаламайды. 
## Жіктелінуі
## Диагностика
## Патогенез
## Емделуі (терапия)
## Ескертулер

 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Оразқұл Базанов

**Оразқұл Базанов**(1873, бұрынғы Семей облысы — 1935, Алматы қаласы) — қазақтың алғашқы мал дәрігерлерінің бірі. 1899 жылы Қазан ветеринария институтын бітірген. Студент кезінде (1897-98) қазақ даласын зерттеген Ф.Щербинаның экспедициясына қатысып, тіркеуші қызметін атқарған. 1900 жылы Ақмола облыстық әскери губернаторының арнайы хатымен Базанов Омбы қаласынан Жетісу өңіріндегі жұқпалы мал ауруларына қарсы күресу мақсатымен Вер­ный қаласына жіберіледі. Жергілікті әскери губернатордың сол жылғы 22 ақпандағы бұйрығымен ол Верный уезіндегі оба ауруына қарсы күрес шараларын атқаратын мал дәрігері қызметіне тағайыналады. 1903 жылы Жаркент уезіндегі Охотничьи (қазіргі Нарынқол) елді мекенінде жұ­мыс істей жүріп, Рабиға Атау- ылқызы Минееваға үйленеді. 1904 жылы Жетісу облысының Шу мал дәрігерлік пунктіне жұмысқа ауысып, Хантау өңірінде мал ауруларының таралып кетпеуін қадағалайды. 1904жылы 16-22 ақпанда Верный қаласында өткен Жетісу облыстық мал дәрігерлерінің 1-съезіне қатысып, "Қапал уезі қазақтарының қыс қыстаулары мен жаз жайлаулары және жайлауға шығатын көші-қон жол- дарының сипаттамасы" деген тақырыпта баяндама жасаған. Өмірінің соңғы жылдарында Жетісу облысында, Қырғызстанда (Бішкек) өз мамандығы бойын- ша еңбек еткен. Оразқүл — белгілі ғалым, академигі Нойла Базанованың әкесі.

## Дереккөздер
Биліктердің бөлінуі

**Биліктердің бөлінуі** — құқықтық мемлекеттегі заңнамалық, атқарушылық және соттық биліктен тұратын мемлекеттік билік тармақтарының, бір-бірінен дербес және тәуелсіз түрде әрекет етуі тиіс принцип. 

Шамадан тыс күшті биліктің бір қолға шоғырлануына жол бермеу, халықтың, елдің, мемлекеттің мүдделерін есепке алу мақсатымен жүзеге асырылады. Биліктердің бөліну принципі жүзеге асырылатын мемлекеттерде, мемлекеттік биліктің үш міндетінің біреуін жүзеге асыратын мемлекеттік орган, өзара бірлесіп әрекет етеді және бұл жағдайда бір-бірін шектеп отырады. Қазіргі заман дәуірінде биліктердің бөліну принципі конституционализмнің ең негізгі идеясы болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Оң құқық

**Оң құқық**
()
Қоғам өміріндегі өзгерістерге байланысты заң шығарушының еркі бойынша өзгерген, сол сәттегі әрекет
етуші құқық. Адамнын табиғи болмысынан пайда болатын және сондықтан
өзгертілуге жатпайтын табиғи құқық
түсінігіне қарсы болады
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қаржы бақылауы

**Қаржы бақылауы** - мемлекеттің қаржыны басқару атқарымы, мемлекеттің және жергілікті өзін-өзі басқарудың ақша қорларын  құраудың, бөлудің және пайдаланудың заңдылығын, тиімділігің және нәтижелілігін тексеру әдістерінің, органдарының және іс-шараларының жүйесі. Қаржы бақылауы  бюджет қаражатын пайдаланудың заңдылығын және ұтымдылығын,  мемлекеттік және муниципалдық меншіктің сақталуын қамтамасыз етуге, қаржы тәртібінің бұзылуын ашуға жәрдемдесетін мемлекеттік бақылау нысаны, басқаруды бақылау органдарының басты буыны болып табылады. Негізгі міндеті — республикалық және жергілікті бюджет, бюджеттен тыс қорлар қаражатының, мемлекеттік кәсіпорындар қаражатының құралуы, бөлінуі және пайдаланылуы тәртібін белгілейтін қаржы қүқығы нормаларының дәл сақталуын қамтамасыз ету. Қаржы бақылауы
мемлекеттік Қаржы бақылауы
, аудит және ішкі идаралық бақылaу түрлеріне бөлінеді. Дамыған елдерде қаржы бақылауын есеп палаталары, салық идаралары, министрліктер мен идаралардың бақылау-тексеріс бөлімшелері, уәкілетті аудиторлық фирмалар, мемлекеттік және муниципалдық ұйымдардың, бюджеттен тыс қорлардың ішкі бақылау бөлімдері жүргізеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Владимир Ермаченков

**Владимир Ермаченков**  - 1939 жылы 24 қаңтарда Алматы қаласында дүниеге келген.

1961 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген соң, Шымкент педагогикалық институтында сабақ берген. Одан кейін 40 жылға жуық «Қазақстан», «Жазушы» баспасында редакторлықтан Бас редакторлыққа дейін қызмет атқарды. Қазақ КСР Баспа, полиграфия және кітап саудасы істері жөніндегі мемлекеттік комитетінде Бас редактордың орынбасары болған, ҚР Ақпарат министрлігінде бас маман болып істеген.

## Шығармашылығы
Шығармашылық жұмысы 60-жылдары басталды. «Ешқандай төтенше оқиға болмақ емес» атты тұңғыш жинағы 1979 жылы жарық көрді. Одан кейін «Жер үстіндегі үй» (повестер мен әңгімелер), 1985 жылы «Жез жылуы» романы шықты. Ә.Нүршайықовтың, Б.Тоғысбайұлының, Е.Әкімқұловтың, Т.Ахметжанның шығармаларын орыс тіліне аударды. И.Шухов, Д. Снегин секілді орыс жазушыларының көп томдығын құрастырып, алғы сөзін жазды.
## Жетістіктері
«Баспа және полиграфия ісінің қайраткері», «Ерен еңбегі үшін», «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Алматыда туғандар
Санат:24 қаңтарда туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қазақтан баспа және полиграфия ісінің қайраткерлері
Санат:Ерен еңбегі үшін медалінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Еңбек ардагері медалінің иегерлері
Бірлескен меншіктегі мүлікті бөлу

**Бірлескен меншіктегі мүлікті бөлу** - ортақ меншікті бірлескен меншікке қатысушылар арасында бөлу, сондай-ақ олардың біреуінің үлесін бөліп шығару, ол қатысушылардың әрқайсысының ортақ мүлікке құқығындағы
үлесі алдын ала анықталған жағдайда
ғана жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сот жарыссөзі

Іске қатысушы адамдар мен олардың өкілдерінің істің жағдайы туралы өздерінің қорытынды пікірлерін білдіретін соттың істі қарауының бөлігі. Жарыссөзде бірінші болып шағымды, наразылықты берген тұлға сөйлейді. Сот соттағы жарыссөз ұзақтығын белгілі бір уақытпен шектей алмайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Құқықтық өкілет, құқық өкілеттігі

Құқықтық қатынас қатысушысының белгілі бір әрекеттерді жүзеге
асыру немесе бұл құқықтық қатынасты басқа қатысушысынан белгілі әрекеттерді талап етудің заңмен қарастырылған мүмкіндігі. Құқықтық өкілеттің нақтылығына мемлекет кепілдік
береді. Адам езміндеттемесін орындамаған кезде, құқықтық қатынастың
басқа қатысушысы, өзінін құқығын
қорғау үшін сотқа, төрелік сотқа немесе басқа мемлекетгік органға жүгіне
алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гидроцефалия

thumb|right|200px|Гидроцефалиямен ауырған адамның бас сүйегі
**Гидроцефалия** ( - су+ ми) — ликвордың ми қарыншалары мен ми қабығы астында көбеюіне байланысты туындайтын ми шемені. 
thumb|right|200px||Гидроцефалиямен ауратын бала

## Дереккөздер


Санат:Неврология
Санат:Жүйке жүйесі аурулары
Санат:Балалар аурулары
Қаржы дағдарысы

**Қаржы дағдарысы**- төтенше жағдайлардың (экономикалық, саяси, әскери жағдайлардың) әсерінен болатын мемлекеттік қаржының барынша қожырауы. Әдетте экономикалық дағдарыспен байланысты болып келеді; мемлекеттік бюджеттің созылмалы тапшылығымен, инфляциямен, салық және несие жүйелерінің қожырауымен, сыртқы қарыздар бойынша төлем төлеуге қабілетсіздігімен сипатталады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әдет-ғұрыптық құқық

**Әдет-ғұрыптық құқық** (ағыл. *customary law*; нем. *hergebrachtes Reclit, Gewohnheitsrecht n; Volks, Laiulreclit n*) - Аталмыш мемлекетте, белгілі бір жерде не аталмыш [этникалық, немесе әлеуметтік топтың қоғамдык қатынастарын реттейтін, әдет-ғұрыпқа негізделген нормалар (тәлім-жосық) жүйесі.

Ғұрыптық құқық мемлекетке дейінгі қоғамда қолданылған әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасты. Кейбір
елдерде үлкен маңызға ие болып отыр. Бұл жағдайда соттар, егер олар заңмен елеулі түрде қарама-қайшылықта болмаса, ғұрыптық құқық нормаларын қолданады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Айғақтар

**Айғақтар**
( (подозреваемого);
Азаматтық немесе қылмыстық
істерді дұрыс шешу үшін маңызы бар,
жағдайды анықтау үшін пайдаланылатын дәлел түрлерінің бірі. Бұл заңмен
белгіленген тәртіпте, адамнан тергеу
уақытында алынған іс жүзіндегі дерек
туралы хабарлауы. Заң айыпталушы
мен басқа адамдардың көрсетулерін
күш қолдану, қатер тудыру, азаптау
жолымен алуға дәмеленуге тыйым салады. Айғақтар беруге (тәндік немесе
психикалық) мәжбүрлеу қылмыс болып табылады. Айғақтарды жасыру
немесе бұрмалау қылмыс болып саналады және заңмен белгіленген
тәртіпте жазаға тартылады

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ата-ана құқығынан айырудың салдары

**Ата-ана құқығынан айырудың салдары** () - ата-ана құқықтарынан айыру балалармен туыстық фактісіне негізделген барлық құқықтардан, оның ішінде
одан асырауға қаражат алу, сондай-ақ
балалары бар азаматтар үшін белгіленген жеңілдіктер мен мемлекеттік жәрдемақылар алу құқықтарынан айырылуға әкеп соғады.

Ата-ана құқығынан айыру ата-аналарды өз баласын асырау міндетінен босатпайды, ол баланы біреудің асырап алуы арқылы тоқтатылады.

Егер сот ата-аналардың ата-ана
міндеттерін орындаудан жалтарғанын
анықтаса, балаларынын өздерінің
еңбекке жарамсыз, кемекке мұқтаж
ата-аналарын асырап-бағу жөніндегі
міндеттерінен босатылуы мүмкін.

Балалары ата-ана құқықтарынан
айырылған ата-аналарына алимент
төлеуден босатылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Халықаралық Коммерциялық төрелік coт

**Халықаралық Коммерциялық төрелік coт** (; ) - тұрақты түрде әрекет ететін аралық сот. Сыртқы сауда мен басқа халықаралық экономикалық және ғылыми-техникалық байланыстарды жүзеге асыру кезіндегі шарттық және басқа азаматтық-құқықтық қатынастардан пайда болатын дауларды шешеді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Нұртай Ерназар

**Нұртай Ерназар Тоқмырзаұлы** — 1956 жылы 5 мамырда Түркістан облысы, Созақ ауданы, Шолаққорған ауылында дүниеге келген. 1981 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін, 1992 жылы аспирантурасын бітірген. Қазақстан Жазушылар одағында, «Жұлдыз», «Ақ желкен», «Маңмаңгер» журналдарында, «Жас қазақ» газетінде, «Өнер» баспасында редактор болып қызмет істеген. 1998 жылдан «Шапағат-Нұр» исламтану журналын ашып, Бас редактор қызметін атқарыл келеді. «Тел Арна» баспаханасының директоры.
## Шығармашылығы
«Қарлығаш», «Тобылғы күзде гүлдейді», «Үзілмейтін ән», «Тоқсан толғау», «Жетінші дауыс», балаларға арнап «Мақтаншақ қаз», «Аңдар жиыны» секілді жыр жинақтарының, екі кітаптан тұратын «25 Пайғамбар», «Дін — ұлт тірегі» секілді діни прозалық кітаптардың авторы. Сондай-ақ «Тәубаға келу жолдары», «Суннаны сақтау қажеттілігі», «Улы тұлғалар Ислам жөнінде» секілді діни кітаптарды және шешен, қырғыз, татар ақындарының шығармаларын тәржімалаған. Бір топ әндер мен күйлер дің авторы.

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1956 жылы туғандар
Қауіпті жағдайда қалдыру

**Қауіпті жағдайда қалдыру** — қылмыстық заңнама бойынша өміріне немесе денсаулығына қауіпті жағдайдағы және сәбилігіне, қарттығына, науқастығына немесе өзге де дәрменсіз күйінің салдарынан өзін-өзі сақтап қалу шараларын қабылдау мүмкіндігінен айырылған адамды көрінеу көмексіз қалдыру көрініс табатын қылмыс. Егер кінәлі кісінің ол адамға көмек көрсету мүмкін болған және ол адамға қамқорлық жасауға міндетті болған не оны өміріне немесе денсаулығына қауіпті күйде өзі қалдырған жағдайда кінәлі қылмыстық жауапкершілікке тартылады.

Бұл қылмыстың жазасы Қылмыстық кодекстің 119-бабында келтірілген.
## Тағы қараңыз
* Қауіпсіздік техникасы
* Адамгершілік
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстық құқық
Рантье

**Рантье** - Несиеге берілген ақша капиталынан (пайызбен) немесе бағалы қағаздардан (акциялардан, облигациялардан, т.б.) түскен табыспен өмір сүретін адамдар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қаржы лизингі

**Қаржы лизингі** - қарапайым лизинг, ең кең қолданылатын нысаны; шарттардың орта мерзімділігімен және ұзақ мерзімділігімен сипатталады, бұл шарттарды іске асыру барысында мүліктің құны толық немесе онын көп бөлігі өтеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Абхазия Автономиялық Республикасы

**Абхазия Автономиялық Республикасы** (; ) — ішінара танылған Абхазия Республикасы бақылайтын мәлімделген аумақ Грузияның әкімшілік бөлінісі. Грузия Конституциясына сәйкес, Абхазия автономиялық республика ретінде Грузияның бір бөлігі болып табылады, ал оның заңды үкіметі қазір қуғында. 2006-2008 жылдар аралығында Абхазия Автономиялық Республикасының үкіметі Абхазия аумағында сол кезде Грузияның бақылауындағы Чхалта ауылында орналасқан.

## Тарихы

## Әкімшілік бөлінісі
Абхазия Автономиялық Республикасының де-юре астанасы - Сохум. 1993 жылдан бастап 2006 жылға дейін және 2008 жылдан бері қуғындағы Абхазия үкіметінің штаб-пәтері Тбилисиде, 2006 жылдан бастап 2008 жылға дейін Кодори шатқалындағы Чхалта ауылында орналасқан.

Ресми түрде Абхазия Автономиялық Республикасы 6 муниципалитетке бөлінеді:
* Гагра муниципалитеті, орталығы — Гагра
* Гудаута муниципалитеті, орталығы — Гудаута
* Сохум муниципалитеті, орталығы — Сохум
* Гулрыпш муниципалитеті, орталығы — Гулрыпш
* Ошамшира муниципалитеті, орталығы — Ошамшира
* Гали муниципалитеті, орталығы — Гали

## Үкімет басшылары

## Жоғарғы Кеңестің төрағалары

Абхазия Автономиялық Республикасы Жоғарғы Кеңесі Төрағасының орынбасарлары (2009-2014) — Анзор Тсотсонава және Тамаз Хубуа

Абхазия Автономиялық Республикасы Жоғарғы Кеңесі төрағасының орынбасарлары (2014-2019) — Дәуіт Гвадзабия және Жамал Гамахария

Абхазия Автономиялық Республикасы Жоғарғы Кеңесі төрағасының орынбасарлары (2019 жылдан бастап) — Тамаз Хубуа және Дәуіт Гвадзабия

## Сілтеме
* Абхазия Автономиялық Республикасының Үкіметі
* 2000 жылдың 8 желтоқсанының Абхазия Автономиялық Республикасының Конституциясы

## Дереккөздер

Санат:Абхазия Автономиялық Республикасы
Халықаралық әдет-ғұрып

**Халықаралық әдет-ғұрып** (;  ) - барлықтары немесе кейбір мемлекеттердің арасындағы қатынастарда
ұзақ уақыт қолдану нәтижесінде пайда болған тәртіп. Өзара қатынастар халықаралық шарттармен реттелмеген
жағдайларда, құқық көзі болып табылады. Егемендік пен тендік принциптері негізіне алынған әдет-ғұрып, барлық елдер үшін міндетті болып саналады. Халықаралық тәжірибеде сондай-ақ **«сауда әдет-ғұрыптары»** танылады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Патенттік қабілеттілік шарттары

**Патенттік қабілеттілік шарттары** - заңмен анықталған өнеркәсіп меншігі объектілерін құқықтық қорғау шарттары.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Гинекомастия

thumb|right|200px|Гинекомастиямен ауратын ер адам
**Гинекомастия** (*Gynaecomastia * - женская грудь - әйел емшегі) - Еркектердің емшегінің өсуі нәтижесінде болатын ауру. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Шартты бас тақырып

**Шартты бас тақырып** - құжатты немесе оның құрамды бөлігіне бес тақырып жоқ болған жағдайда библиографиялық сипаттаманың құрастырушы тұжырымдаған бас тақырып.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Экономикалық интеграция

**Экономикалық интеграция (экономикалық бірігу)** - 
* түрлі елдердің ұлттық шаруашылықтары арасындағы ынтымақтастық және олардың толық (немесе ішінара) бірегейлендірілуі; 
* осы елдер арасындағы саудада кедергілерді жою;
* бір үлкен (ортақ) нарық құру мақсатымен жекелеген елдердің әрқайсысының нарықтарын жақындату, экономикалық объектілердің жуықтасуы, өзара астасуы (бірлесуге дейін). 
Экономикалық бірігу үдерісі түрлі деңгейлерде жүргізіледі. Деңгейлес (компания бәсекелестің компаниясын өзінің бақылауына алады немесе өндірістік үдерістің бірдей сатысындағы бірдей салада істейтін компанияларды қосып алады) және сатылaс экономикалық бірігу (компанияның қызметі ақырғы өнімді өндірудің технологиялық тізбегіндегі екі не одан көп буынды қамтиды; ол өнімді өндіру мен өткізудің барлық сатысын: шикізатты өндіруден көтерме немесе бөлшек саудаға дейін қамтуы мүмкін) түрлеріне бөлінеді. Экономикалық бірігу халықаралық сипатта болады және ұлттық шаруашылықтарды бірыңғай халық шаруашылығына бірігуге дейін жақындастыруды көздейді. Экономикалық бірігу - шаруашылық өмірдің интернационалдануының жоғары нысаны. Оның негізін капитал мен өндірістің интернационалдануы құрайды, ол әуелі микродеңгейде (фирмалар мен банкілер деңгейінде) болады, сонан соң макродеңгейге (мемлекеттер деңгейіне) шығады. Сонда экономикалық бірігу халықаралық келісімдермен және шарттармен ресімделеді. Экономикалық бірігу өзінің жогары көрінісінде институттық сипат алады, яғни тұрақты әрекет ететін халықаралық органдар нысанында болады. Халықаралық интеграциялық бірлестіктердің басты нысандары: еркін сауда аймағы, кеден одағы, ортақ нарық, экономикалық және валюталық одақтар — экономикалық бірігудің жоғары нысаны. Қазіргі кезде әлемде экономикалық бірігудің жоғары сатысында Еуропа одағы (ЕО) тұр, ол ортақ нарық сатысынан өтті. Еркін сауда аймағына НАФТА (Солтүстік-американ еркін сауда қауымдастығы) үлгі бола алады. Ресей, Белоруссия, Қазақстан, Қырғызстан арасындағы Кеден одағы туралы келісім жасасылды.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қылмыс жасауға оқталу

**Қылмыс жасауға оқталу**
()
Тікелей қылмыс жасауға тура бағытталған ниетпен жасалған іс-әрекет
(әрекетсіздік), егер бүл орайда қылмыс адамға байланысты емес мән-жайлар бойынша ақырына дейін жеткізілмесе, қылмыс жасауға оқталу болып
танылады.
Қылмыстық жауаптылық ауырлығы орташа, ауыр немесе ерекше ауыр
қылмыс жасауға оқталғаны үшін ғана
басталады
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Олигофренопедагогика

**Олигофренопедагогика** — ақыл-есі кем  балаларды тәрбиелеу мен оқыту туралы ғылым (дефектологияның тарауы).

Тұнғыш ақыл-ой дамуынан қалып қойған балаларды тәрбиелеу мен оқыту әдістемесінің тәжірибесін Эдуард Сегеннің «Ақыл-ойы есуас балаларды тәрбиелеу, тазалыққа үйрету және өнегелі емдеу» атты  еңбегінде суреттелген (Париж, 1846, орыс ауд. 1903). Олигофренопедагогика педагогикалық ғылымның жеке тарауына әзірлеуі жалпы білім беру мектептерінің кеңейтілгеніне байланысты балалар арасындағы ақыл-ой жағынан қалып қойғандық кұбылысына дәрігерлер, ұстаздар, психологтар мен қоғам қайраткерлерінің назары аударылған кезі XIX ғасырдың аяғы - XX ғасыр басына қатысты. Олигофренопедагогиканың мазмұны болып мыналар табылады:
:1. балалардағы ақыл-ой қалып қойғандық мәні, аномальды баланың ерекшеліктерін педагогикалық және психологиялық зерттеудің жолдары мен құралдары туралы ілім;
:2. ақыл-ой дамуынан қалып қойған баланы оқытудың теориясы (дидактика);
:3. көмекші мектептердегі ақыл-ой дамуынан қалып қойған балаларды оқытудың ғылыми негіздемесі;
:4. мектеп курсының пәндері бойынша ақыл-ой дамуынан қалып қойған балаларды білім мен дағдыларға оқытудың жеке әдістемелердің негіздемесі;
:5. ақыл-ой дамуынан қалып қойған балаларда еңбекке сәтті енгізуі мен социалистік жатакхананың ережелерін орындауына қажетті жағымды өнегелі қасиеттерді тәрбиелеудің ұстанымдары мен әдістердің негіздемесі.

## Дереккөздер

Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Сананың бұзылуы

**Сот психиатриясында** — сананың
қарауытуы немесе тарылуы, мысалы,
терең ұйқы, елестеушілік, гипноздық
күй, қатты қалжырау, сирек жағдайларда жоғары деңгейдегі жан күйзелісі
жағдайы. Жанға бататын психикалық
бұзылу, делқұлылық, есті жоғалту,
құрысып қалу және т.т. пайда болған
кезде, сот-медициналық сараптама
өткізу кажет. Құқық бұзушылық жасаған кезде, кінәні жоққа шығаратын
негіз ретінде, сақтықты төмендететін
немесе жоққа шығаратын ауруларға
теңестірілетін тек ауыр жағдайлар
қарастырылуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Кінәсіз адамға жала жабу

**Кінәсіз адамға жала жабу** (ағыл. *shimler/crimination of innocent person*; нем. *falslte Bezichtigung eines Unschuldigen*) - Қылмыстық құқықты — әлдебір адамның қылмыс жасағаны немесе оған қатысқаны туралы негізі жоқ мәлімдеме.

Жала жабу игі ойдан туған адасу немесе қасақана жалған көрсету болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Санат:Заң
Шартты айырғыш белгілер

**Шартты айырғыш белгілер** - элементтердің және сипаттама салаларының алдынан келетін салалар мен оларды құрайтын элементгерді бөлетін, сондай-ақ, бұларды тепетендейтін белгілер нұкте, сызықша қос нүкте, теңдік белгісі, қисық сызық тағы басқа.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Кеден рәсімінен өткізу

**Кеден рәсімінен өткізу** - Кедендік алымдар мен салықтарды төлеу және кедендік тексеру рәсімін өткізу; басқаша айтқанда кедендік бақылау.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Құқық бұзушылық

**Құқық бұзушылық** — қоғамға зиян келтіретін және заң бойынша жазаланатын қоғамға қарсы әрекет. Құқық бұзушылық: азаматтық (жеке басқа, азаматтың немесе заңды тұлғаның мүлкіне зиян келтіру, азаматтың абыройы мен қадір-қасиетін қаралайтын мәліметтерді тарқату және т.б.), әкімшілік (ұсақ бұзақылық жол ережесі тәртібін бұзу), тәртіптік (жұмыстан кешігу, жұмысқа бармау және т.б.) теріс қылық және т.т.
Құқық бұзушылықтың барынша қауіпті түрі қылмыс болып табылады.

Құқық бұзушылықтар үшін заңмен тиісінше әкімшілік, азаматтық құқықтық, тәртіптік және қылмыстық
жауапкершілік қарастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет және құқық теориясы
Санат:Криминология
Қаржы менеджменті

**Қаржы менеджменті** — 1) ақша айналымын, кәсіпорынның, ұйымның қаржы  ресурстарының құралуы мен пайдаланылуын басқару, яғни кәсіпорында инвестицияларды қоса барлық қаржы ресурстарын қалып тастыру және реттеу үдерісі. Жоспарлау, шешімдер қабылдау өкімдер әзірлеу және бақылау сатыларын қамтиды; демек, бұл ұғымның ауқымы тар мағынадағы қаржы жоспарлауы ұғымынь ауқымынан кең. Стратегиялық қаржы менеджменті инвестицияларды және капитал құрылымын ұзақ мерзімді басқару. *Оралымды  Қаржы менеджментіне* өтімділікті қамтамасыз ету жатады; 2) қаржыны басқару, кәсіпорындардың, ұйымдардың өз мақсаттарына жетуі үшін қаржы қатынастарын орнату туралы ғылым. Қаржы менеджменті менеджменттің бөлігі,баскарушылық еңбектің түрлі бағыттарын қамтитын қызмет аясы болып табылады. Қаржы, несие, статистика, экономикалық және қаржылық талдау саласында ғылыми және практикалық талдамалар қаржы менеджментінің алдына қойылған міндеттерді шешу үшін негіз, кұрал кызметін атқарады. Қаржы менеджментінің атқарымы: ағымдағы және келешектегі қаржылық жоспарлау; ақша қорларын жасақтау және пайдалану; ақша айналымын ұйымдастыру; материалдық және қаржы ресурстарының теңдестірілуі; капиталдың тиімді құрылымын қолдау; ақшалай қаражаттың түсуі мен пайдаланылуын бақылау; қаржының көмегімен кәсіпорынның тиімді жұмысын және қызметкерлердің іскерлік белсенділігін уәждемелеу. Қаржы менеджментінің негізгі әдістері кәсіпорынның төлем төлеуге қабілеті мен қаржылық орнықтылығын, кәсіпорынның несиеге қабілетін оның теңгерімінің өтемпаздығын, қаржы нәтижелерін, айналым активтерінің айналымдылығын талдау, ықтимал банкроттығын бағалау.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Қайбұлад Ерниязов

**Қайбұлад Ерниязов** - 1938 жылы 21 мамырда Қарақалпақстанның Тахтакөпір ауданында туған.

Ташкент Мемлекеттік университетінің журналистика факультетін 1961 жылы тамамдағаннан кейін «Еркін Қарақалпақстан» (бұрынғы «Совет Қарақалпақстаны») газеті редакциясында әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі (1964—1978), «Агитатор блокноты» журналында жауапты хатшы (1978 — 1979), «Қарақалпақстан» баспасында (1979—1984) Бас редактор, Қарақалпақстан Республикасы Баспасөз бойынша мемлекеттік комитеті төрағасының орынбасары (1984-1986), Тасс-ӨзТАГ-тың Қарақалпақстан республикалық бөлімінің (1986—1987) бастығы әрі Бас редакторы, «Еркін Қарақалпақстан» республикалық газеті Бас редакторының орынбасары (1987 — 2003) қызметтерін атқарған.
## Шығармашылығы
Алғашқы кітаптары «Тағдырым менің — Арал!» (1980), «Ленинменің жүрегімде » (1981) Қарақалпақстан баспасынан жарық көрген. «Өнерге арналған өмір» (1982), «Намысы биік тұлға» деректі повестер мен «Барақ батыр — 250 жыл», «Айбат берген, қайрат берген — Алатау!», «Адамның күші, адамның үқыбы» атты публицистикалық әрі жолжазба очерктері басылып шыққан. М.Шагинянның «Бірінші Бүкіл ресейлік» романын қарақалпақ тілше аударып, 1983 жылы Нөкістегі баспадан шығарған. «Есімің елдің есінде» деректі повесі 2002 жылы Астанада Л. Н. Гумилев атындағы ЕҮУ баспасынан жарық көрген.
	

1969—1989 жылдары Қарақалпақстан Журналистер одағы төрағасының орынбасары. Қарақалпақстанға еңбек сіңірген мәдениет қайраткері (1980), Өзбекстан және Қарақалпақстан Республикалары Жоғарғы Кеңестерінің төрт рет Құрмет грамоталарымен марапатталған.

2003 жылы Қазақстанға көшіп келген.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қарақалпақстан
Санат:1938 жылы туғандар
Ауызша библиографиялық анықтама

**Ауызша библиографиялық анықтама** - ауызша түрде пайдаланушыға жеткізілген библиографиялық анықтама.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
БҰҰ-ның халықаралық соты

**БҰҰ-нын халықаралык соты**  - Біріккен Ұлттар Ұйымының басты сот органы; 1945 жылы құрылған;
Гаагаға орналасқан. Негізгі міндеті,
халықаралық кұқық негізінде, мемлекеттерге байланысты халықаралық
дау-жанжалдарды шешу болып табылады. Сот барлық тараптардың келісуімен жүргізіледі. Онын шешімдері
тек дауға катысушылар үшін және тек
сол іс бойынша ғана міндетті. Бұл сот
сондай-ақ заңдық мәселелер бойынша
кеңестік қорытындылар шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Пәндік олимпиадалар

**Пәндік олимпиадалар** - мектеп пәндерін оқуға қызығушылықты арттыруға, дарынды оқушыларды анықтауға ықпал ететін жалпы білім беретін пәндер бойынша оқушылардың жарысы.

## Дереккөздер

Санат:Пәндік олимпиадалар
Санат:Орта білім
Қаржы тетігі

**Қаржы тетігі** - шаруашылық тетігінің құрамдас бөлігі; бөлу және қайта бөлу қатынастарының кең жүйесі жүзеге асырылатын табыстар мен қорлану құралатын және орталықтандырылған ақша қорлары құрылып, пайдаланылатын нысандар мен әдістердің жиынтығы. Қаржыны жоспарлауды, қаржыны басқаруды, қаржы тұтқаларымен ынталандырмаларын, қаржы көрсеткіштерін, нормативтерін, лимиттерін, қаржылық сақтық қорларды қамтиды. Қаржы тетігі экономика мен әлеуметтік аяға, мемлекеттің, аймақтардың, жергілікті құралымдардың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің қаржы саясатьш жүргізуіне ықпал ету үшін пайдаланылады. Қаржы қатынастарын ұйымдастырудың алуан түрлеріне қарай қаржы тетігінің құрылымы өте күрделі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әдебиетті ауызша насихаттау

**Әдебиетті ауызша насихаттау** - кітапхананың жанды сөз көмегімен әдебиетті насихаттау жөніндегі көпшілік жұмысы. Негізгі түрлері - шығарманың сипаты мен мазмұны (әдебиет шолуы) туралы хабар, оқырмандарды мәтінмен таныстыру (дауыстап оқу) кітапты талқылаудың алуан түрлері, оқырман конференциясы, тақырыптық кеш, ауызша журнал, диспут.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Оқу көмекші библиография

**Оқу көмекші библиография** - жалпы және арнаулы орта жоғары білім жүйесінде оқушылардың оқу ақпарат қажетін қамтамасыз ететін ұсыныс библиографиясы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Гиперпигментация

thumb|right|200px
**Гиперпигментация** ( *Hyperpigmentatio* -  көп + пигмент - шамадан тыс пигменттену) - Дәнекер тканінің құрылымды-функционалдық бірлігі. Оның құрамында дәнекер тканмен (негізгі зат, талшықты құрылымдары, клеткалар және жүйке талшықтары) қоршаған микроциркуляция арнасының бөлігі кіреді. 
thumb|right|200px
thumb|left|200px
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Пауперизация

thumb|250px
**Пауперизация** - тар мағынада пролетариаттың қайыршылануы, жұмысшы табынан андер класқа ауысуы; кең мағынада - кез-келген тап өкілдерінің андер класқа өтуін айтады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ата-ана құқықтарын шектеу

**Ата-ана құқықтарын шектеу** (ағыл. *restriction of parent's rights*; нем. *Einschrankung der Elternrechtepl*)

# Сот баланың мүддесін ескере отырып, баланы ата-анадан (олардың біреуінен) оларды ата-ана құқықтарынан айырмай алу жолымен ата-ана құқықтарым шектеу туралы шешім шығара алады.

# Егер баланың ата-аналармен (олардың біреуімен) қалуы:

:* ата-аналарға (олардың біреуіне) байланысты емес мән-жайлар (психикасының бұзылуы немесе өзге де созылмалы ауру, ауыр мән-жайлардың және т.т. салдары) бойынша бала үшін қауіпті болса;

:* егер олардың мінез-құлқынын салдары бала үшін қауіпті болса, алайда ата-аналарды (олардың біреуін) ата-ана құқықтарынан айыру үшін жеткілікті негіздер анықталмаған болса, ата-ана құқықтарын шектеуге жол беріледі. Егер ата-аналар (олардың біреуі) өз мінез-құлкып өзгертпесе, қорғаншы және қамқоршы орган ата-ана құқықтарын шектеу туралы сот шешімі шыққаннан кейін алты ай өткен соң
оларды ата-ана құқықтарынан айыру туралы талап қоюға міндетті.

Баланың мүдделеріне сәйкес қорғаншы және қамқоршы орган осы мерзім аяқталғанға дейін ата-аналарды (олардың біреуін) ата-ана құқықтарынан айыру туралы талап қоюға
құқылы.

Ата-ана құқықтарын шектеу туралы істер қаралған кезде сот ата-аналардан (олардың біреуінен) балаға алимент өндіріп алу туралы мәселені шешуге құқылы.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Тергеушінің қаулысы

**Тергеушінің қаулысы** () - қылмыстық іс жүргізуде — іс
жүргізу заңнамасының талаптарына
сәйкес, алдын ала тергеу іс жүргізуі
кезінде тергеуші немесе анықтауды
жүзеге асырған адам қабылдаған шешім. Тергеушінің қаулысы: қылмыстық істін жүргізілуін; іске қатысатын
адамдардың істі жүргізудегі жағдайын;
күдікті немесе айыпталушының бұлтартпау шарасын; қылмыс нәтижесінде келтірілген материалдық залалды қалпына келтіруді қамтамасыз ету
бойынша және т.б., сондай-ақ сараптама тағайындау туралы, тінту және
алу өндірісін, куәландыруды, тануды,
тергеу сынақтары және т.б. анықтайтын мәселелер бойынша шығарылады..
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ысырап ету

**Ысырап ету** - Адамның өз қарауына заңды негізде келіп түскен ақша немесе басқа мүлікті заңсыз пайдалануы. Ысырап етуді банк қызметкерлері, ұйымдардың кассирлері мен бухгалтерлері,
басқа қызметкерлер, әскери қызметшілер жасауы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Оқу көмекші библиографиялық құрал

**Оқу көмекші библиографиялық құрал** - жалпы және арнаулы, орта және жоғары білім жүйесінде оқушыларға көмек беруге арналған ұсыныс библиографиялық құрал.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тиімді ету

**Тиімді ету** -
:1. мүмкін болғандардың арасынан ең жақсы нұсқаны тандау процесі;
: 2. жүйені ең жақсы күйге келтіру процесі.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Оңалту рәсімі

**Оңалту рәсімі** - Сот рәсімі, оның шеңберінде дәрменсіз борышкерге кез келген қайта
ұйымдастырушылық, ұйымдық-шаруашылық, басқарушылық, инвестициялық, техникалық, қаржы-экономикалық, құқықтық және борышкердің таратылуын болдырмау мақсатында оның төлем қабілетін қалпына келтіруге бағытталған, заңдарға
қайшы келмейтін өзге де шаралар қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қарқындылықты көрсеткіштер

**Қарқындылықты көрсеткіштер** (кітапханалық есеп-санақта)- құбылыстын жиілігін немесе қарқындылығын, даму дәрежесін сипаттайтын салыстырмалы мөлшер. Мәселен, жыл ішінде кітапхана қорын пайдалану дәрежесі, кітапхана окырманның келіп-кету жиілігі т.б. Қарқындылық көрсеткіші берілген кітаптар санын кітапханашы санына бөлу арқылы есептейді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Мәскеу — үшінші Рим

thumb|right|300px|Мономахтың тымағы
**Мәскеу — үшінші Рим** — Ресей мемлекетінің астанасы — Мәскеуді дүниежүзілік саяси және мәдени орталығы ретінде негізін қалаған XV-XVI ғасырлар саяси теориясы. Мәскеу патшалары Рим және Византия императорларының ізбасарлары болып жарияланды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Гистиоцитоз

thumb|right|200px
**Гистиоцитоз** (*Histiocytosis* - жалмаушы жүйелік бір ядролы клеткалар - гистиоциттер шоғыры) -  Әр түрлі патологиялық процесте қанда немесе басқа тканьдерде бір ядролы гистиоциттердің фагоцитарлы жүйе клеткаларынан пайда болған шоғыры, созылмалы қан ісігі (лейкоздар) қатарындағы шекаралы лимфоролиферативті аурулар тобына жатады. Бұған эозинофильді гранулема, Летра-Зивс және Хенде-Шюлжра-Крисгена сырқаттары кіреді. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қаржы нарығы

**Қаржы нарығы** — ақша операцияларының арнайы саласы болып табылатын нарықтық қатынастар жүйесі; капитал несиегерлер мен қарызгерлер арасында бағалы қағаздарды шығару және сатып алу-сату нысанында қайта бөлінетін несие капиталдары нарығының бір бөлігі.Мұнда халықтың, шаруашылық жүргізуші субъектілердің, мемлекеттік құрылымдардың клиенттерге не бағалы қағаз кепілдігімең немесе несие түрінде берілетін бос ақшалай қаражаты мәміле объектісі болып табылады. Сондықтан ол бағалы қағаздар нарығы ретінде де, несие капиталының нарығы ретінде де әрекет етеді.Қаржы нарығы жаңа бағалы қағаздар шығару ісімен айналысатын бастапқықаржы нарығы және бұрын шығарылған бағалы қағаздарды қайта сатумен айналысатын қайталама қаржы нарығы түрлеріне бөлінеді. Қайталама нарық өз кезегінде биржалық және биржадан тыс нарық түрлеріне бөлінеді. Биржалық нарықта мамандандырылған қор биржалары жетекші компаниялардың акцияларын сатып алу-сату операцияларын жүргізеді. Әлемдік экономиканың жаһандануы жағдайында дамыған елдердің ұлттық қаржы нарығы әлемдік қаржы нарығының бір бөлігі болып табылады. Бұған қаржы нарығында сауданы ұйымдастырушылар көрсететін қызметтер ұсынысының ақпараттық технологиялар негізінде ұлтаралық сипаталуы септігін тигізуде. ұлттық несие-қаржы институттарының мүдделерін қорғау үшін мемлекет қаржы нарығына қатысу- шылардың қызметін арнаулы мекемелер арқылы реттеп отырады. Мысалы, Қазақстанда мұндай міндетті Қаржы нарығын және қаржы ұйымдарын реттеу мен қадағалау агенттігі орындайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Оқу әдістемелік құрал

**Оқу әдістемелік құрал** - оқу пәнінің, оның тармағының, бөлімінің оқу әдістемесі немесе тәрбие әдістемесі бойынша материалдар бар оқу басылымы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Діни Пацифизм

**Діни Пацифизм** - әлеуметтік ж2не саяси қарсылықтарды шешу тәсілі ретіндегі күштеу мен соғысты жоққа шығаратын діни доктрина.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Құқық қатынасы

**Құқық қатынасы** — қатысушылары субъективті құқық пен міндеттерді атқарушылар болып табылатын құқық нормаларына сәйкес туындайтын қоғамдық қатынастар.

Қуқық қатынасы, яғни мүмкін болатын және тиісті төлім-жосық өлшемінде заңмен қамтамасыз етіліп анықталған өзара құқықтар мен міндеттермен байланысқан (азаматтар, ұйымдар, мемлекеттік ұйымдар мен азаматтар және т.б. арасында) жекелеген тұлғалар арасындағы қатынастар. Тәлім-жосы көлшемі оның шекараларын (аясын) белгілеуді білдіреді.

Құқық қатынасы заңмен қарастырылған заңдық фактілер (шарттар,әкімшілік актілер, құқық бұзушылықтар, оқиғалар және т.б.) пайда болған кезде туындайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Оқу құралы

**Оқу құралы** - оқулықтың ішінара немесе түгелдей ауыстыратын толықтыратын және басылымның осы түрі ретінде ресми бекітілген оқу басылымы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Құқықтарды іске асыру

**Құқық теориясында** - ұйымның,
мемлекеттік органның, лауазымды
тұлға мен азаматтың іс жүзіндегі қызметінде құқық нормаларын ендіру,
жүзеге асыру.

**Құқықты жүзеге асыру нысандары:**
*сақтау (құқықпен тыйым салынған әрекеттерді жүзеге асырудан сақтану);
*орындау (жағымды әрекеттерді жасау жолымен құқықта қарастырылған міндеттерді белсенді орындаудан тұрады); 
*пайдалану (қатысушылардың нормада қарастырылған өз құқықтарын реттелетін қоғамдық қатынастар құқығын жүзеге асыруы арқылы көрінеді);
*құқық нормасын қолдану (нақты субъектілерге бағытталған құқықтық талаптарды жүзеге асыратын мемлекеттің ұйымдастыруы арқылы көрінеді) болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Мультиверситет

**Мультиверситет** - элитарлы, көпшілік, кәсіптік және кәсіптік емес т.б. түрлі деңгейдегі көпорталықты және көпфункционалды жоғары оқу орындары жайлы Кларк Керр (1982) концепциясы. Оның ойынша, бұлар дәстүрлі университеттердің орнын басады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Ақционерлік қоғамның лауазымды адамдарының жауагікершілігі

** Ақционерлік қоғамның лауазымды адамдарының жауагікершілігі**-қоғамның лауазымды адамдарының өздері келтірген зияндары үшін Қазақстан Республиқасының заңнамаларына сәйкес коғам алдындағы жауаптылығы. Бұл ретте коғамға зиян келтіруге әкеп сокқан шешімге қарсы дауыс берген немесе дауыс беруге қатыспаған лауазымды адамдар жауапты болмайды. Жауапкершілік бірнеше лауазымды адамға жүктелген жағдайда олардын коғамнын алдындағы жауапкершілігі ортақ жауапкершілік болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қаржы есебі

**Қаржы есебі** - кәсіпорындардың, ұйымдардың, фирмалардың шаруашылық операцияларын көрсетуге және қорытындылауға, оның сыртқы пайдаланушы үшін қаржы есептемесін дайындауға арналған бухгалтерлік есеп жүйесі. Қаржы есебі нәтижесі: теңгерім, қаржы нәтижелері туралы есеп беру, ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп беру, меншікті капитал туралы есеп беру, елдің заңнамасына сай келетін басқадай есептемелер. Қаржы есебі мүліктің, міндеттемелердің, кіріс пен шығыстың жай-күйін болған шаруашылық өмір ақиқатының негізінде көрсетеді, сөйтіп кәсіпорынның, ұйымның қаржысын басқару үшін негіз жасайды.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Меле Серікбайұлы Байжомартов

**Меле Серікбайұлы Байжомартов** (11.9.1942 жыл туған, Ақсу ауданы, Ақсу ауылы) — ғалым, медициналық ғылыми докторы (1981). Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген (1965). 1969-75 жылдары республикалық Эпидемиологиялық, микробиологиялық және жұқпалы аурулар институтында ғылыми хатшы, вирусологиялық бөлімінің аға ғылыми қыз­меткері, 1978-86 жылдары сол институтта микроплазма лабораториясының, микробиология бөлімінің меңгерушісі, 1987 жылдан директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары. Негізгі ғылыми еңбектері микробиология және вирусология мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер
Тарифтік емес реттеу шаралары

**Тарифтік емес реттеу шаралары** - тауарлар мен көлік кұралдарын
Қазақстан Республикасына әкелуге
және Қазақстан Республикасынан әкелуге тыйым салулар мен шектеулер,
квоталау, лицензиялау, тауарлардың
қауіпсіздігі бойынша стандарттар мен
талаптарға (соның ішінде техникалық,
фармакологиялық, санитарлық, ветеринариялық, фитосанитарлық, радиациялық, экологиялық, стандарттарға)
сәйкестігін растау және Қазақстан
Республикасының заң актілерімен
және (немесе) Қазақстан Республикасы Үкіметінін нормативтік қаулыларымен белгіленетін өзге де талаптар.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Құқық қорғау органдары

Заң мен құқық тәртібін қорғаштау, адамның құқығы мен бостандығын қорғау, қылмыспен және басқа
да құқық бұзушылықтармен күресу негізгі (арнайы) міндеті болып табылатын мемлекеттік органдар.
Құқық қорғау органдарына: сот, төрелік сот, конституциялық сот, прокуратура, ішкі істер, ұлттық қауіпсіздік, әділет, төрелік, кедендік бақылау, қаржы полициясы органдары және т.б. жатады.

**Құқық қорғау органдары** – заң және құқық тәртібін, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау және қылмысқа қарсы күрес міндеттерін атқаратын мемлекеттік органдар. Құқық қорғау органдарына прокуратура, ішкі істер органдары, мемлекеттік қауіпсіздік (Қазақстанда ұлттық қауіпсіздік), кедендік бақылау, әділет органдары жатады. Кең мағынада алғанда, Құқық қорғау органдары ұғымы бірқатар беймемлекеттік институттарды да: адвокатураны, аралық сотты, т.б. қамтиды. Күшейтілген қылмыстық-құқықтық қорғау жүйесіне қауіпсіздік шаралары мен әлеуметтік шаралар да кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Оқу сөздігі

**Оқу сөздігі** - оқу мақсатында құрастырылған тілдің лексикалық құрамын ұйымдастырып, оқыту мен үйретуді бағыттауға көмектесетін бір немесе көп тілдік сөздік.

## Дереккөздер
Бірінші интернационал

[thumb|170px|[Испанияның эмблемасы]]
**Бірінші интернационал** - 1864 жылы құрылған халықаралық бірінші пролетариат одағы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Муниципализация

**Муниципализация** - жеке меншікке жататын мүлікті мемлекет өз иелігіне қайтарымсыз тартып алуы және жергілікті билік органдарына беруі.
## Тағы қараңыз
*Национализация
*Приватизация

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Бас бостандығын шектеу

**Бас бостандығын шектеу** (ағыл.* restriction of freedom*; нем. *Freiheitsbeschriinkungf*) - Соттың сотталған адамға оның бас бостандығын шектейтін белгілі бір міндеттерді жүктеуі.

Бас бостандығын шектеу қоғамнан оқшауламай, *бір жылдан бес жылға* дейінгі мерзімге мамандандырылған органның қадағалауымен оның тұрғылықты жері бойынша өтіледі.

**Өзге жаза** (қоғамдық жұмыстарға немесе түзеу жұмыстарына тарту) бас бостандығын шектеуге ауыстырылған жағдайда, ол бір жылға жетпейтін мерзімге тағайындалуы мүмкін Бас бостандығын шектеу ауыр және аса ауыр қылмыс жасағаны үшін сотталғандығы бар адамдарға, әскери қызметшілерге, сондай-ақ тұрақты тұратын жері жоқ адамдарға қолданылмайды.

Бас бостандығын шектеу түріндегі жазаны өтеу кезеңінде сот сотталған адамның мінез-құлқын қадағалауды жүзеге асыратын органның ұсынысы бойынша, сотталған адамға бұрын белгіленген міндеттердін күшін толық немесе ішінара жоя алады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Частотомер

thumb
**Частотомер** - кезеңді үрдістердің жиіліктерін өлшеуге арналған аспап.
## Дереккөздер



Санат:Физика
Санат:Транспорт
Қор есебі

**Қор есебі** - қордың көлемі, құрамы және қозғалысы, сондай-ақ, оның сақталымы туралы дәл мәліметтер алуды камтамасыз ететін операциялар жиынтығы. Қор есебінің жеке-дара және жиынтық түрі болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Құқық тәртібі

**Құқық тәртібі** — құқықпен реттелетін қоғамдық қатынастар жүйесі; өмірге енгізілген заңдылық, оны жүзеге асыру нәтижесі.

Қоғамдық тәртіптің негізгі құрамдас бөлігі. Құқық тәртібі қоғамдық өмірдің түрлі салаларын реттейтін, адамдардың мінез-құлқына әсер ету сипатымен бір-бірінен ерекшеленетін әлеуметтік нормалар түрлерін: әдет-ғұрыпты, мораль нормаларын, ұйымдардың ішкі ережелерін жүзеге асыру негізінде қалыптасады. Құқық тәртібі мемлекетте белгіленген тәртіп негізінде қабылданған құқық нормаларымен реттеледі. Қоғамдық қатынастар құқығын реттеуші ретінде құқық тәртібі барлық азаматтардың, органдар мен ұйымдардың заңдылықты сақтауымен, субъективтік құқықтарды қамтамасыз етіп, іске асыруымен, заңды міндеттіліктерді орындауымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Никита Михайлович Муравьёв

**Никита Михайлович Муравьёв** (30 шілде 1795, Санкт-Петербург  —  28 наурыз 1843, Урик ауылы, Иркутск губерниясы*) —* Солтүстік декабристтерқауымын ұйымдастырушылардың бірі, гвардия капитаны.

## Отбасы
Жұбайы: 22.02.1823 жыл — Александра Григорьевна.

Балалары:
* Екатерина (1823—1870);
* Михаил (нәрестелiкте өлдi);
* Елизавета (1826 — ?);
* Софья (1828—1892);
* Ольга (туған және қайтыс болған жылы 1830);
* Аграфена (Агриппина) (туған және қайтыс болған жылы 1831).

## Дереккөздер
Құрылым көрсеткіштері

**Құрылым көрсеткіштері** (кітапханалық есеп-санақта) -қайсы бір кұбылыстың құрылысын, құрамын көрсететін бөліктің бүтінге қатысын сипаттайтын салыстырмалы мөлшер. Мысалы, білім салалары бойынша кітап берілімінің бөлінуі, әлеуметтік жағдайы бойынша окырманды топтастыру, қала мен ауыл арасындағы кітапханалық жүйенің бөлінуі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Ауыспалы рубль

**Ауыспалы рубль** - ЭВО мүше мемлекеттерінің ұжымдық валютасы, ол сыртқы операцияларда 1963 жылдан бастап, қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді несиелерде, бірқатар саудалық емес операцияларда пайдаланылды.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Қаржы фьючерсі

**Қаржы фьючерсі** - шын мәнінде несиені сату болып табылатын биржалық келісімшарт, яғни белгілібір көрсеткішке — қайсыбір қаржы құралына, не қаржы нарығының жекелеген көрсеткіштеріне: валютаға, валюта бағамының индексіне; іскерлік белсенділік индексіне, мемлекет тік борыш міндеттемелеріне, несие бойынша пайыз мөлшерлемесіне, асыл металдарға, т.б негізделген фьючерстік келісімшарт- бағаны қоспағанда, сатып алу-сату келісімшартының бүкіл сипаттамасы қатаң тіркелген. Әдетте, тауар, фьючерстік биржаларында жүргізіледі. Қаржы фьючерсі- биржадан тыс саудада, ең алдымен банкілерде қолданылады. Қаржы фьючерсі- баға сауда-саттық барысындағы сұранымға қарай айқындалады және несие пайызының мөлшерлемесі болып табылады, сатушы бұл мөлшерлемені оның ақшалай қаражатын пайдалану құқығы үшін алғысы келеді, ал сатып алушы оларды пайдаланғаны үшін төлеуге әзір. Сатып алушы, сонымен қатар, фьючерсті кейіннен қайта сату құқығын алады. Қаржы фьючерсі биржадан тыс саудада, ең алдымен банкілерде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Жәбірленуші

**Жәбірленуші** () — қылмыстық процесте ол жөнінде оған тікелей жасалған қылмыспен моральдық, дене және мүліктік зиян келтірілді деп ұйғаруға негіз бар адам.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Фармацевтика

350px|оңға|Дәрілер
**Фармацевтика** — дәрілердің адам мен жануарлардың организмдерін тексеретін және дәрілерді іздестіру, шығару, сақтау, дайындау және сату мәселелерімен айналысатын ғылым түрі.

Көптеген фармакологиялық қасиеттері бар химиялық қосылыстар өнделмеген күйде не пайдасыз, не зиянды болып келеді. «Фармацевтика» осындай қосылыстарға нақты топ адамдарды емдеуге арналған  бірегей мөлшерленген түр береді.

«Фармацевтика» термины «фармация» терминының синонимы емес.

## Тарихы
"Фармация" мен "фармацевтиканы" екі түрлі тарихи кезең,  дәрі- дәрмектерді жасаудың екі түрлі тәсілдемесі ретінде қарастыруға болады. Ғасырлар бойы қолданылған фармация тәсілі  аз өнімді, шектелген мөлшерде шағын топ адамдарға дәріні дайындауға бағытталды және көп жағдайда жанама әсер береді. 

Бұл тәсілдің жетілмегендігі мен тиімсіздігі(ғаламдық сауда мақсаттарына) XIX ғасырдың басында айқын болды. Сол кезде АҚШ-та жаппай стандартталған,өнімділігі жоғары, экономикалық жағынан тиімді  дәрі- дәрмектердің өнеркәсіптік өндірісі басталды. 

## Фармация мен фармацевтиканың айырмашылықтары
* Фармация мен фрармацевтика- екі түрлі түпкі өнім. Қазіргі кезде фармация толық тұтылынатын дәрілердің тек 3% дайындаса, фармацевтика және оның артында тұрған фармацевтикалық өнеркәсіп әлемде тұтылынатын дайын дәрілік түру бар дәрілердің 97%  дайындап шығарады.
* Шет елдерде «фармация» қажетті дәріні, косметиканы сатып алуға және медициналық көмек алуға болатын жекелеген сауда орындарын білдереді. Ал «фармацевтика» саудамен айналыспайды.
* «Фармация» мен «фармацевтика» терминдерінің айырмашылығы Оксфорд ағылшын тілі сөздігінде айырықша баса жазылған. «Фармация» (pharmacy) дәрі- дірмектерді сату және дайындауға арналан орын және дәрілерді дайындау әрекеті ретінде анықталады. Ал «фармацевтика» (pharmaceutics) дәрі- дәрмектердің өндірістік кәсіпорындарда дайындау әрекетін білдіреді. 

## Фармацевтика бөлімдер
* фармакокинетика
* фармакодинамика
* фармакогеномика 

## Дереккөздер

Санат:Фармация