open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Нивелирлеу

**Нивелирлеу** – Жер бетіндегі нүктелердің биіктіктерін қайсы бір бастапқы нүктемен немесе бастапқы деңгейлік бетпен салыстыра отырып анықтау.

## Жалпы мәліметтер

Нивелирлеу тірек геодезия желісін түзу, топографиялық түсірулердің биіктік негізін құру, жер бедерін түсіру, түрлі ғимараттарды, тас жол мен тас жолды жобалау, тағы басқа мақсаттарда жүргізіледі. Жер пішінін зерттеу, жер қыртысының вертикаль қозғалыстарының шамасын анықтау, теңіз және көл деңгейінің өзгерісін белгілеу, тағы басқа ғылыми зерттеулерге қажет мағлұматтар береді. Нүктелердің биіктігі іргелес екі нүктенің биіктік айырымына қарай анықталады. Геометриялық және тригонометриялық Нивелирлеу топография түсірулерде биіктіктерді үлкен дәлдікпен анықтауға мүмкіндік береді. Барометрлік және механикалық Нивелирлеу түрлі экспед. зерттеулер кезінде пайдаланылады. Гидростатикалық Нивелирлеумен ғимараттардағы өзгерістер айқындалады. Бұлардан басқа астрономиялық немесе астрономиялық-гравиметриялық Нивелирлеу қолданылады.

Нивелирлеу геодезиялық өлшеулердің саңдық көрсеткішінің бір түрі. Ол биік тірек геодезиялық торды (*жер бетінің ойлы-қырлы өлшем көрсеткіштерін*) құруда, топографиялық жер бейнесін түсіруде жер бетінің бейнесін кішірейтіп (масштабпен), сондай-ақ инженерлік ғимараттарды, темір жолдар мен тас жолдарды, каналдарды және т.б. жобалау, құру және оларды пайдалану мақсаттары үшін жүргізіледі.

## Түрлері

Нивелир орындалу төсілдеріне қарай:

* геометриялық нивелир;
* тригонометриялық нивелир;
* барометрлік нивелир;
* механикалық нивелир;
* гидростатикалық нивелир;
* стереофотограмметриялық нивелир болып бөлінеді.

## Нивелирлеу процесі

Нивелирлеу мыналармен жүргізіледі:

* 1) нивелирмен — топографиялық немесе геометриялық нивелирлеу; 
* 2) бұрыш өлшеуіш аспаппен — геодезиялық немесе тригонометриялық нивелирлеу; 
* 3) барометрдің көмегімен — барометрлік нивелирлеу.

## Нивелирлік биіктік

Нивелирлік биіктік (*Нивелирная высота*) — жер беті нүктесінің нивелирлеу әдісімен анықталатын биіктігі. Геометриялық нивелирлеу нәтижесінде нивелир сызығының бойымен алынған бір-біріне жақын орналасқан екі нүкте арасындағы биіктіктер айырымымен анықталады.

## Сілтемелер
*Геометриялық нивелирлеу
*Топография
*Геодезия

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:География
Санат:Геология
Керімсал

**Керімсал** (тәжікше — гармсел) — Копет-Даг тауы етегінде және Тянь-Шаньның батысында жаз айларында соғатын құрғақ, ыстық жел. Атмосфералық қысымның өзгеруіне байланысты ауа қабаттарының қозғалуынан пайда болады. Таудың жоғ. белдеміндегі қоңыржай ылғалды ауа төмен қарай әрбір 100 м-ге жылжығанда 1ӘС-ға жылынып, булануы күшейеді. Осы ауа қабаты жер бетіне құрғақ, ыстық жел түрінде жетеді. Керімсал жазда оңт-тен және оңт.-шығыстан соғады. Ауыл шаруашылығына қолайсыз.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Желдер
Лакколит

**Лакколит** (грек. *lakkos* — шұңқыр, және *lithos* — тас)— жер бетіне тақау пайда болатын және шөгінді қабаттардың арасында жататын жапырылған төмпешік немесе линза тәрізді магмалық дене. Жер қыртысы қабаттарында шамалы тереңдікте пайда болады; көбінесе көне және қазіргі жанартаулы аймақтарда кездеседі. Лакколиттер симметриялы және асимметриялы түрлерге бөлінеді. Олардың астындағы каналы түтікше немесе дайка болуы мүмкін, *магма* каналдар бойынша жартылай тұтқыр күйінде гипабиссал жағдайларда сығылып шығады. Магманың құрамы негізінен қышқыл және орташа болып, шамалы *метаморфтық [[ореол]]* жасайды. Лакколиттер көп және жекелеген қабаттар жасап орналасады. Нағыз үйлесімді пішінді Лакколиттер жер қыртысында аз кездеседі. Жер бетіне шықпаған жасырын  Лакколиттер үстіндегі қабаттарды күмбез тәрізді көтере криптолакколиттер орналасады.
Ә. Байбатша

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Үгілу

**Үгілу** — температураның ауытқуына байланысты болатын атмосфера, су және организмдердің әсерінен жер бетіндегі тау жыныстарының химиялық өзгерісі және үгілу процесі.

Үгілу — жер бетінде немесе оған жақын маңдағы температура ауытқуларынан, атмосфераның судың және организмдердің химиялық және механикалық әсерінен таужыныстардың бұзылуы мен химиялық өзгеріске ұшырау процесі. Ү. физикалық (механикалық), химиялық және органикалық болып үш топқа бөлінеді. Физикалық үгілуде ауа температурасының күрт өзгеруі мен ылғалдың араласуынан тау жыныстар шытынап жарылып, ұсақ кесектерге бөлінеді, бірақ құрамы өзгермейді. Химиялық Ү. кезінде химиялық реакциялардың жүруінен тау жыныстардың құрамы өзгеріске ұшырап, жаңа минералдар қалыптасады (мыс., дала шпаты каолинге айналады). Органикалық үгілуде де бактериялар, саңырауқұлақтар, қыналар, мүктер және т.б. организмдердің әсерінен болады. Олар тау жыныстардың қуыстарында, жарықшаларында өніп-өсу барысында түрлі ерітінді заттар бөліп шығарады. Ү. нәтижесінде жер бедерінің түрлі бітімдері қалыптасады.

## Үгілудің түрлері
#  Физикалық
#Химиялық 
# Биологиялық

## Дереккөздер

Санат:Үгілу
Санат:Геологиялық процестер
Кесек тау жыныстары

**Кесек тау жыныстары** — тау жыныстарының үгілу өнімдерінің жиналуынан және олардың ағын сулардың немесе басқа агенттердің әсерінен өзге жерге барып, қайтадан шөгуінің салдарынан пайда болады. Жыныстар ірі кесек (қиыршық тас, конгломерат), орта кесек (құмдар) және ұсақ кесек (саздар) болып үшке бөлінеді.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Шөгінді тау жыныстары
Санат:Метаморфтық тау жыныстары
Санат:Магмалық тау жыныстары
Абляция

**Абляция** — еру, булану, сыну арқылы мұздықтың кішіреюі.

# гляциологияда - қардың еруі, булануы, желмен үрленуі немесе мұздың жойылуы (мұздықтың опырылуы, мұзтаудың бөлшектенуі және тағы да басқалары) нәтижесінде қар жамылғысының немесе мұздық массасының азаюы; 
# геоморфологияда - кейде "беткі шайылу" және "денудация" терминдерінің (үгілу енімдерінің жойылуына әсер ететін процестердің жиынтығы есебінде) синонимі ретінде қолданылады.
# техникада - ыстық газ ағысының қатты дене бетіндегі заттектерді әкетуі;

**Абляция**
- Тау жыныстарының сыртқы күштердің салдарынан мүжілуі, кеми түсуі.

## Дереккөздер
Ысырынды конусы

**Ысырынды конусы** — тасқындар мен кішігірім өзендердің тау ішінен кеңірек аңғарларға, қазан шұңкырларға немесе тау етегіндегі жазықтарға шығатын жерлеріндегі кесек сынық материалдардың жиналуынан пайда болған дөңестеу жарты конус төрізді рельефтің формасы.
## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:Геология
Абразия (геология)

right|thumb| alt=A.|270 px|"Абразия"
**Абразия** (латынша: abrasіo – қыру, жону) — мұхиттардың, теңіздердің, көлдердің, өзге де су қоймаларын жағалауларындағы түп жыныстардың толқын мен ағын әсерінен механикалық бұзылуы мен мүжілуі. Әсіресе теңіз (мұхит) жағалауларының соқпа толқындар әсерінен абразияға ұшырауы жиі кездеседі. Түп жыныстардың мүжілуі толқын күшінен ғана емес, сол толқын қозғалтқан тастар мен құм түйіршіктерінің соққылауы салдарынан да болады. Абразияға теңіз (мұхит) қайраңы да ұшырайды, алайда қайраңдағы абразия жағалаулық абразияға қарағанда бәсеңдеу жүреді. Теңіздер мен көлдердегі қайраңдық абразия ондаған метр тереңдікке дейін байқалса, мұхиттарда бұл процесс 100 метрден астам тереңдіктердегі белдемдерде болады. Абразия түсінігін геологиядағы шайылу ұғымымен шатастырмау керек, себебі шайылу барысында түп жыныстар емес, тек борпылдақ, болбыр жыныстар бұзылуға ұшырайды.

left|thumb| alt=A.|270 px|"Абразия"
**Абразия** — жай толқындар мен соқпа толқындардың әсерінен мұхит, теңіз, көл және бөген жағаларының жеміріліп жырмалануы. Абразия су қоймаларда ондаған метр, мұхиттарда 100 м және одан да көп терендікке дейін тарайды. Абразияның әсерінен абразиялық жағаның әр түрлі пішіндері пайда болады.

## Абразия түрлері
Өзеннің эрозиялық жұмысында абразия маңызды рөл атқарады. Абразияның механикалық, термиялық және химиялық түрлері бар.

Қарапайым соқпа толқындардың әсерінен өзен, көл, теңіз жағаларының бұзылуын механикалық абразия дейді. Бұл үдеріс толқынның шарпуы мен шегінуінен пайда болады.Толқын жағаға жақындағанда жылдамдығы азайып,биіктейді, жағадан асып кері қайтқанда гидравликалық күшпен жағаны шаяды. Толқын күшінің мықтылығы соншалық кейде ондаған тонна кесек тау жыныстарын бұзып түседі. Абразияда механикалық түрі негізгі болып есептеледі, ал термиялық пен химиялық абразия кейде механикалықпен бірге қабаттасып жүреді. Егер жаға жиегі еритін, әсіресе гипсті-карбонатты жыныстардан тұрса, онда судың соқтығысуынан олар ериді. Осы кезде химиялық абразия жүреді. Жағалаулардағы тоң мұздарды теңіз сулары еріткен кезде, тау жыныстарының бұзылуынан термиялық абразия жүреді. 

## Дереккөздер

Санат:Геологиялық процестер
Автохтон шөгінділер

**Автохтон шөгінділер** (автохон  — «өзі»,  — «жер»)— бастапқы пайда болған орнында қалған жыныстар. Мұндай шөгінділерге батпақтағы өсімдіктердің іріп-шіруі нәтижесінде көмірге айналған бөлігі тағы басқалар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Шөгінділер
Жердегі зат айналымы

**Жердегі зат айналымы** — географиялық қабық пен жоғары және төмен жатқан геосфераларда болып тұратын процестерде бір зат бірнеше рет қатысқанда болатын құбылыс; бұл — жерге тән геохимиялық ерекшеліктердің бірі. Жердегі заттардың тұйық айналымының негізгі энергия көзі — күн радиациясы. Жердегі зат айналымының масштабы, ұзақтығы жағынан көптеген түрі бар. Мысалы: құрлық пен мұхит арасындағы су айналымы, ландшафтағы химиялық элементтердің биологиялық айналымы, микроорганизмдердің зат айналымы, жер қыртысындағы тау жыныстарының арасындағы болатын айналым тағы басқалар. Зат айналымы тұйық цикл емес. Оның символы спираль немесе циклоида. Әрбір зат айналымы нәтижесінде жер қабығы мен ландшафт бұрынғы қалпына қайта оралмайды, ал кейбір жаңа қасиет пайда болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Табиғаттағы су айналымы

thumb|320px|Су айналымы.

**Табиғаттағы су айналымы** — жер шарындағы судың күн қуаты мен ауырлық күшінің әсерінен үздіксіз тұйық айналу процесі. Су жер шарындағы мұхиттар мен құрлықтардың бетінен буланады. Су булары ауа ағындарымен жоғары көтеріледі де, қоюланып тамшыға айналады. атмосфералық жауын-шашын түрінде мұхитқа қайта оралса, бұл құбылыс - кіші немесе мұхиттық айналым болады. Мұхит пен атмосфераға қоса құрлықты қамтитын су айналымы - үлкен немесе дүниежүзілік су айналымы деп аталады. Дүниежүзілік су айналымына қатысып, құрлыққа жауған судың біразы өзендер арқылы (жер бетінгі ағын) мұхиттарға қайтадан ағып барады. Қалған бөлігі топыраққа сіңіп, нәтижесінде топырақтағы суды өсімдіктер сіңіріп, қайта буландырады. Ал одан қалған су бөлігі топыраққа тереңірек сіңіп, сулы қабатпен (жерасты ағын) қайта мұхитқа оралады. Құрлықтан мұхитқа қосыла алмайтын су көздері де бар. Оларды ішкі "ағынды" немесе "ағынсыз" сулар деп атайды. Бұл аумаққа түскен жауын-шашын толық буланып кетеді. Атмосферадағы судың (ылғал) 87%-ға жуығы дүниежүзілік мұхит суынан булануға ұшырайды. Жергілікті немесе құрлық ішіндегі су айналымы да болады. Құрлықтан буланған су (ылғал, газды күй) мұхитқа жетпей тұрып, бірнеше рет жауын күйінде жауып, осылай құрлық ішінде де кіші су (ылғал) айналымы жүреді. Табиғаттағы су (ылғал) айналымы — күн энергиясы мен ауырлық күші әсерінен туындай отырып, жер шарына тән ылғалдың (судың) толассыз қозғалысын камтамасыз ететін тұйықталған процесс: ауа ағындарымен аспанға көтерілген Әлемдік мұхит айдыны мен құрлық бетінен буланған ылғал (су) түйіршіктері конденсацияға ұшырайды да жауын-шашындар түрінде жер бетіне (Әлемдік мұхит және кұрлық бетіне) қайтадан оралып (жауып) отырады.
     
Су айналымына өсімдіктер де қатысады. Олар құрлыққа жауған жауынның (ылғалды) бойына сіңіріп, қайта буландырады. Алайда адамзат күн сайын ормандарды кесіп жатыр. Үлкен аумақтардағы ормандарды кесу өзендердің су ағынын арттырады. Олардың ағыны саға, саласынан асып, адамдарға және шаруашылыққа үлкен зардабын тигізеді. Көптеген су тасқыны нақ осындай мәселенің болуынан туындайды.
      
Су айналымының маңызы өте зор. Айналым жер бетінен шексіз көрінетін су қорымен қамтамасыз етеді. Жердегі судың жаңарып отыруына септігін тигізеді. Бірақ судың жаңаруына кететін уақыт ұзақ мерзімді талап етеді. Мысалы, жерасты суларының жаңаруына жүз мың, миллиондаған жылдар кетеді. Өзен сулары 11-14 тәулік, атмосфераның құрамындағы су 8-9 тәулік сайын жаңарып отырады.
.
.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Санат:Гидрология
Эфемерлер

**Эфемерлер** (грек. ephemeros – тез өсетін) – шөл және шөлейтті жерлерде, сирек далалық аймақта өсетін бір жылдық өсімдіктер. Эфемерлерге тұқымынан бастап, жеміс беруге дейінгі барлық даму циклі 2 – 6 аптадан 5 – 6 айға дейін жететін өсімдіктер жатады. Мыс., құм ботагөзі, дала шегіргүлі, шөл жауылшасы, жалпақ жеміс, т.б. Бұл өсімдіктердің вегетац. кезеңі негізінен ерте көктемде (ақпан – мамырда) қуаңшылық түскенге дейін болады. Ал күздік Эфемерлерсолт. аймақтарда жертаған түрінде қар астында қыстап, көктемде вегетациясын қайта бастайды. Эфемерлерді мезофиттерге (топырақ пен ауа ылғалдылығы біршама жеткілікті, бірақ шамадан артық емес ортаға бейімделген өсімдіктер) жатқызады, бірақ Эфемерлердің олардан айырмашылығы тұқымдары ыстыққа төзімді келеді. Өсіп-өнуі, тіршілік ету ұзақтығы және өлшемдері ауа райы жағдайына байланысты қатты өзгеріп отырады; сондықтан да Эфемерлераса биік болмайды (1 – 3 см). Эфемерлерді негізінен орамжапырақ және астық тұқымдасына жататын өсімдіктер құрайды. Шөл аймақтарда Эфемерлер эфемероидтермен бірге көктемде барлық мал түлігіне жайылым ретінде пайдаланылады.

Н. Мұхитдинов
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Биология
Жер сілкіну эпицентрі

**Жер сілкіну эпицентрі** (орталығы) — жер бетіндегі (жер сілкінудің ошағының) проекциясы. Гипоцентрдің формасына байланысты эпицентрдің формасы да әр түрлі болып келеді (нүктелік, сызықты, аудандық).
**Эпицентр** (эпи... және центр) – жер сілкіну ошағының (гипоцентрдің) Жер бетіндегі проекциясы. Жер сілкіну ошағының проекциясы эпицентр алқабы деп те аталады. Э-дің орны сейсмик. ст-лардағы аспаптардың (сейсмографтардың) сызбалары (графигі) бойынша анықталады. Күшті жер сілкінулердің Э-лерінде сейсмик. энергия тасқынының тығыздығы өте жоғары келеді, жер үстінде үлкенді-кішілі жарықтар, опырылыстар пайда болады, үйлер, түрлі құрылыстар қирап бұзылады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Жерсілкініс
Элювий

**Элювий** (лат. eluіo – шаю, су тасу) – үгілуден жаралған тау жыныстарының шөгіуінен қалыптасқан борпылдақ түзілімдер. Элювий әр түрлі жыныс кесектері мен қырлы, үшкір бөлшектерінің іріктелмеген, қабаттастығы байқалмайтын мех. қоспасы болып саналады және біртіндеп түпкі тау жыныстарына ауысады. Құрамына қарай Элювий сазды, құмды, қиыршықтасты, жақпартасты болып ажыратылады. Элювий жер бедері біршама тегіс жазық аймақтарда мол жиылады.
## Тағы қараңыз
*Пролювий
*Делювий
*Коллювий

## Дереккөздер


## Тағы қараңыз
*Пролювий
*Делювий
*Коллювий

Санат:География
Санат:Геология
Эндогендік күштер

**Эндогендік күштер** — энергияның радиоактивті бұзылуының әсерінен түзілетін жердің ішкі күштері. Бұл вулкандар атқылауын, жер сілкінуін, жер қабығының тектоникалық ауысып, жылжуын туғыза отырып, жер беті құрылысының негізгі формасына үлкен әсер етеді, сөйтіп экзогендік проңестердің де жалпы қалпына әсер етеді.Ол жер астында болатын күш.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Жер бедері
Бофорт шкаласы

## Анықтама
Бофорт шкаласы — желдің жылдамдығын балдар арқылы көрсетуге көмек беретін шартты шкалалар. Шкаладағы нөл — желсіз тымырсық уақытты, 9 балл теңіз дауылын, ал 12 балл — апатты дауылды көрсетеді. 1 мен 9 балдың арасындағы әрбір балл желдің м/сек.-пен өлшенетін жылдамдығының шамамен екі еселенгеніне тең болады.

Бофорт шкаласы — жер бетіндегі нәрселерге жасаған әрекетіне және теңіз толқынысына қарап желдің күшін (жылдамдығын) анықтауға арналған шартты түрдегі 12 балдық шкала. 1806 жылы ағылшын адмиралы Ф. Бофорт жасаған және өзі қолданған. 1963 жылдан дүниежүзілік метеорологиялық ұйым қабылдаған Бофорт шкаласы пайдаланылып келеді. Бофорт шкаласы теңіз навигациясында жиі қолданылады (кестені қ.).

## Қосымша
Бофорт шкаласы - көзбен бағалау арқылы желдің күшін (жылдамдығын) баллмен көрсететін шкала. 1963 ж. Дүниежүзілік метеорологиялык ұйым қабылдады. Теңіз навигациясында көп қолданылады. Алғаш рет ұсынған ағылшын адмиралы Ф. Бофорттың атымен аталған (1806). Бофорт шкаласы бойынша жер бетіндегі желдің күші (тегіс жер бетінің үстінде 10 м-лік стандарттық биіктік бойынша).

## Дереккөздер


Санат:Метеорология
Хамсин

thumb|right|Солтүстік Сахараның спутниктік суреті (жоғарғы жағында Тунис, сол жақта Алжир, оң жақта Ливия), көрсетілген аумақтың өлшемі шамамен 1500 км 2000 км.
**Хамсин** — Мысырда соғатын самум сияқты аңызақ жел.

## Әдебиеттер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Желдер
Хинтерланд

**Хинтерланд** — сыртқы аймақ, форланд жағы тік болып келетін қатпарлы таулардың сырты, яғни: 1) форландқа қарсы мағынадағы термин, мысалы, Түрікмен-Хорасан тауларындағы Қарақұмдар форланд болады да, ал Деште-Кевир шөлі хинтерланд болып табылады; 2) теңіз жағаларындағы қалаларға, порттарға құрлық жақтан таяу орналасқан территория, мысалы, Қаратеңіз маңындағы курорттарға Закавказьенің Қаратеңіз маңы таулары хитерланд болып табылады; бұған экономикалық ортталыңңа таяу орналасңан аудандарда жатады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геосаясат
Бора

## Анықтама
**Бора** — теңіздің дәл жағасындағы аласа тау жотасынан қатты күшпен төмен соғатын суық жел. Бора көбіне қысты күні соғады. Бора Адриатикалық теңіздің жағасында, Новороссийск ауданында, Байқалда, Жаңа жерде, Прованста, Техаста тағы басқа жерлерде жиі байқалады.

Бора (грек. boras — солтүстік жел) аласа жоталардың (300 — 600 м) ық беткейімен градиенттік қысым мен тартылыс күші әсерінен үлкен жылдамдықпен (40 — 60 м/с) төмен қарай бағытталып соғады. Қазақстанда Солт. Балқаш өңірінде байқалады.
## Қосымша
Бора — тау беткейінің бойымен төмен карай құлдилай соғатын қатты суық жел. Феннен айырмашылығы Бора аласа жоталарды (300—600 м) қиып ететін суық ауа массасының басып кіруінен пайда болады. Бора ауырлық күші мен қысым градиентінің әсерінен өте тез жылдамдықпен беткейдің ық жағымен құлайды да, адиабаталық аз жылынады. Көбінесе қыста ішкі жазықтар мен жазық тауларды жьшы теңіздерден не ірі сукоймалардан жоталар бөліп тұратын жерлерде пайда болады. Мұндайға Адриат теңізі жағасындағы Триест борасы, Байкал көлі жанындағы Сарма борасы, тағы да басқалары жатады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.



Санат:География
Санат:Желдер
Бореалдық трансгрессия

**Бореалдық трансгрессия** — төрттік дәуірде Еуропа мен Азияның солтүстік бөлігін Солтүстік мұзды мұхит суының басуы. Оның шөгінділерінің абсолют биіктігі 100—120 м дейін барады, ал Үлкен жер тундрасында 200 м артық та болады.
## Дереккөздер


Санат:Географиялық терминдер
Санат:Солтүстік Мұзды мұхит
Бриз

**Бриз** ( — жел) — теңіздердің, көлдердің (*кейде ірі өзендердің*) жағасында тәулік ішінде өз бағытын қарама-қарсы жаққа өзгертіп соғатын жел. 

Күндізгі Бриз  теңізден (*көлден*) құрлыққа карай соқса, ал түнгі Бриз құрлықтан теңізге (*көлге*) қарай соғады.

Құрлық пен судың бірдей жылынбауы салдарынан беткі ауа қабаттарындағы атмосфералық қысымда айырма пайда болады да, ауаның қозғалысы басталады. Күндізгі Бриз (теңіздік) теңізден қызған құрлық бетіне (жағалауға), ал түнгі Бриз (жағалық) салқындаған құрлық бетінен теңізге қарай соғады. Бұл табиғи құбылыс негізінен жаз айларына тән. Себебі, жазда құрлық пен теңіз үстіндегі тәуліктік ауа темп-расының айырмасы 20ӘС-қа дейін жетеді.Бриз жер бетінен жүздеген метр (кейде 1 км-ден астам) биіктікке дейінгі ауа қабатын қамтиды, ондаған қашықтыққа дейін соғады. Теңіздік Бриздің жылд. 7 м/с-қа дейін жетеді.
Бриздер теңіздер мен үлкен көлдердің жағалауында байқапады. Олар су айдындары мен құрлық арасындағы тәулік ішіндегі температура мен қысым айырмашылығынан пайда болады. Күндіз жел теңізден жағалауға (теңіздік бриз), ал түнде жағалаудан теңізге (жағалық бриз) бағытталады. Бриздердің жылдамдығы, әдетте, 3—5 м/с, тропиктерде бұл көрсеткіш әлдеқайда жоғары. Теңіздік бриз құрлықта ауа температурасын төмендетіп, салыстырмалы ылғалдылығын арттырады. Мәселен, Үндістандағы Мадраста теңіздік бриз әсерінен ауа температурасы 2—3°С-қа төмендеп, ылғалдылық 10—20%-ға жоғарылайды, ал Батыс Африкада бұл көрсеткіштер тиісінше 10°С пен 40%-ды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:География
Санат:Жергілікті желдер
Ювенильді су

**Ювенильді су** — литосферада магмадан бөлінген су буларының қорлануынан пайда болған су. Соңғы уақытта таза ювенильді су болмайды, ол тек жылы минеральды бұлақтарда аздап қоспа түрінде ғана кездеседі деген көзқарастар басым.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Геология
Қанығу ядролары

**Қанығу ядролары** — бұлттар мен тұмандар түзілуіне қажетті ауада (тропосферада) қалқып жүретін қатты сұйың және газ тәрізді күйінде тараған ұлпа бөлшектер. Ылғалды ауада қанығу ядролары бар кезінде оған тамшы немесе ұлпа мұздақ күйінде қаныққан ылғал пайда болады. Егер ылғалды ауада қанығу ядролары жоң болса, тіпті ылғалдығы аса жоғары ауаның өзшде де қанығу болмайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Метеорология
Тосқындар

**Тосқындар** — байырғы жыныстарды жауып жататын тау жыныстарының ұнтақталуынан пайда болған жаңа төрттік кезең шөгінділері. 

Тосқындар өзен аккумуляциясының салдарынан, жаңбыр суының, желдің (мыс.: құм төбелер, барқандар), мұздықтың қозғалуының (мореналар) тағы басқалар әсерінен пайда болады.

## Дереккөздер

Санат:Гидравлика
Антиклинальдық аңғарлар

**Антиклинальдық аңғарлар** — мүжіліп төмендеген антиклиналь қатпарларын өзен суының терең етіп қазуы әсерінен пайда болған аңғарлар.

**АНТИКЛИНАЛЬДЫҚ АҢҒАРЛАР** - антиклиналь күмбездерін бойлай созылған өзен аңғарлары. Өзеннің антиклиналь қатпарларын тереңдей шаюынан қалыптасады. АНТИКЛИНАЛЬДЫҚ АҢҒАРЛАРда тау жыныстары қаттары аңғардың түбіне қарсы жакка шалқаяды да, грунт суының баска жаққа кетуіне себепші болады. Сондықтан мұнда бұлақтар, жылжымалар, опырылымдар сирек болады.

## Дереккөздер
Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.



Санат:География және геодезия
Санат:Геология
Антиклинорий

thumb|Антиклинорийдің диаграммасы
**Антиклинорий** (грекше: оρон - тау) - геосинклиндер жүйесінің әр түрлі қатпарлы бірлестіктер қалыптастырып көтерілуі нәтижесінде түзілетін, қүрылысы өте күрделі, ауқымы біршама ірі (жүздеген км-ге созылады), жалпы пішіні антиклинді болып келетін тектоникалық қүрылым атауы.

**Антиклинорий**
-  Геосинклинальдар жүйесінің түрлі катпарлар бірлестігінің қалыптастыра отырып көтерілуі нәтижесінде түзілетін, құрылысы өте күрделі, ауқымы біршама ірі (жүздеген шақырымға барады), жалпы пішіні антиклинальды болып келетін құрылым атауы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Атлант шоңғалы

**Атлант шоңғалы** — Гренландия, Исландия, Фарер және Шотланд аралдарының аралығындагы Атлант мұхиты түбінің көтерілуі. Атлант шоңғалының үстінде судың тереңдігі — 600 м. Атлант шоңғалы Атлант мұхиты мен Солтүстік мұзды мұхиттың тереңде жатқан суларының ауысуына кедергі жасайды.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Атлант мұхиты
Санат:Солтүстік Мұзды мұхит
Төрттік шөгінділер

**Төрттік шөгінділер** — төрттік жүйенің шөгінділері. 

Бұл бұрынғы КСРО-да мұздық мореналар (түптік және шеткі), флювиогляциальды шөгінділер басқан белдеуде кездеседі, ал мұздық белдеу сыртында ол суайрықтарды жауып жатқан балшық, лёсс, лёсті саз балшық түрінде кездеседі. Мұздану дәуірлері арасында болған теңіз трансгрессиясынан теңіздік төрттік шөгінділер қалыптасты; өзендер мен көлдерден пайда болған ескі аллювиальды шөгінділер мен төрттік көл шөгінділері қазіргі адам өмірінде өте маңызды: олардан топырақ пайда болады да, құрылыс материалын береді және жер асты сулары жиналып тұрады.Р

## Дереккөздер

Санат:Төрттік кезең
Санат:Геология
Валдай мұз басуы

**Валдай мұз басуы** — Орыс жазығын соңғы төрттік дәуірде, бұдан 70-11 мың жыл бұрын болған мұз басуы. Ол уақытта мұздықтар Валдай қыратының солтүстігіне дейін жетті.

## Дереккөздер

Санат:Валдай қыраты
Санат:Плейстоцен
Санат:Мұз басу дәуірі
Санат:Геологиялық дәуірлер
Санат:Климатология
Биоценоз

thumb| alt=A.| '''''Биоценоз'''''.
**Биоценоз** (био... және  — жалпы) — тіршілік жағдайлары азды-көпті біркелкі орта өңірін мекендейтін жануарлардың, өсімдіктер мен микроорганизмдердің жиынтығы; Құрлықтың немесе судың белгілі бір бөлігін мекендейтін, сондай-ақ, өзара және тіршілік ортасының табиғат жағдайына бейімделген жануарлар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер жиынтығы; тірі ағзалар бірлестігі.

Биоценоз терминін неміс гидробиологы К. Мебиус  ұсынған (1877).
Биоценоз — биогеоценоз құрайтын организмдердің жиынтығы. Олар тіршілік үшін күрес, табиғи сұрыпталу, т.б. эволюция факторларының нәтижесінде қалыптасады. **Биоценоз** барлық организмдердің белгілі бір жер көлеміндегі биологиялық жиынтығы мен биологиялық өнімділігі және олардың құрылымы арқылы сипатталады. Биоценоздың кеңістік құрылымы бірдей емес түрлердің кеңістікте бір-біріне сәйкес орналасуын (мысалы, орман қабаттары), түрлік құрылымы бүкіл организмдердің түрлік құрамын және олардың құрамындағы жеке түрлердің сан мөлшерін, ал, қоректік құрылымы қоректік тізбектердің ерекшеліктерін білдіреді. Табиғаттағы зат алмасу процесіне байланысты Биоценоздағы организмдерді 3 топқа бөледі: 
# продуценттер (өндірушілер);
# консументтер (тұтынушылар);
# редуценттер (ыдыратушылар).

Табиғи байлықты тиімді, ұқыпты пайдалану үшін Биоценозды жан-жақты зерттеудің маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Биогеография
Санат:Экология
Санат:Экологиялық терминдер
Бентос

thumb|right
**Бентос** (грекше βένθος — *теңіз тереңдігі*) — су қоймаларының түбіндегі организмдер жиынтығы. Өсімдіктер бентосы (фитобентос) тайыз жағалау зонада орналасады; жануарлар бентосы (зообентос) барлық тереңдікте болады. Бентос — көптеген балықтардың жемі. Мұхиттар мен теңіздердің, құрлықтағы суқоймасының түбіндегі саз-топырақ бетінде және арасында тіршілік ететін организмдер жиынтығы.

## Түрлері
Бентос фитобентос (өсімдік) және зообентос (жануарлар) болып бөлінеді. Зообентос жануарларының мынадай түрлері бар: инфауна – грунт арасында тіршілік ететіндер (көпқылтанды құрттар, қос жақтаулы моллюскілер, тікенектерілілер т.б.); онфауна – грунт бетінде тіршілік ететіндер (моллюскілердің көпшілік түрі, шаянтәрізділер, т.б.); эпифауна – су түбінде грунтқа бекініп тұратындар (губкалар, гидроидтар, маржандар, мшанкалар, т.б.). Теңіз түбінің 1 м2 ауданына келетін Бентос биомассасы бірнеше мг-нан (терең суларда), ондаған кг-ға жетеді (тайыз суларда). Тұщы суқоймаларында Бентостар теңіздегіден аздау және оның құрамы біркелкі келеді. Мұнда қарапайымдылар, азқылтанды құрттар, сүліктер, су жәндіктерінің дернәсілдері болады. Өсімдік Бентосының негізін балдырлар (оның ішінде көкжасыл балдырлар, хара балдырлары) және кейбір гүлді өсімдіктер (шылаңдар, тұңғиықтар, т.б.) құрайды. Бентостармен көптеген балықтар, ескекаяқтылар қоректенеді. Олар тамақ және жеңіл өнеркәсібінде пайдаланылады.

## Қосымша
Бентос, түптік фауна - теңіз және материктік суқоймалардың түбінде және грунтында, негізінен, жағаға жақын тұстарда мекендейтін организмдер жиынтығы. Фитобентос (өсімдік Бентосы) және зообентос (жануар , бентосы) деп бөледі.

## Сілтемелер
*Benthos http://www.benthos.com/undersea-acoustic-releases-product-comparison.asp

## Дереккөздер


Санат:Мұхиттану
Санат:Биология
Биолиттер

**Биолиттер** — организмдерінің тіршілік әрекетінен пайда болатын минералдар мен тау жыныстары.

## Тағы қараңыз
*Копролиттер

## Дереккөздер


Санат:Мұнай және газ геологиясы
Санат:Терминология
Санат:Геология
Вегенер гипотезасы

[thumb|[Пангея бөлінуі]]
**Вегенер гипотезасы** (жорамалы) — палеозой эрасының аяғына шейін біртұтас болған Пангея деп аталатын алып материк мезозой эрасының бас шенінде бытшыт боп жарылып, жан-жаққа жылжып кеткен, осының нәтижесінде континенттер Жер шары бетінде қазіргідей болып орналасқан делінетін жорамал. Континенттердің пайда болуы жөніндегі гипотеза. Вегенер бойынша жер қабығының басталу тарихында материктер бір тұтас болып, олар жеңіл жыныстардан құралған. Жердің геологиялық тарихының барысында, жердің айналу күшінің әсерінен жер қыртысында ажырау туғызатын күш пайда болады; міне мезозой дәуірінен бастап бірінші материк жарылып, одан Солтүстік Америка және Оңтүстік Америка бөлініп шығады; сол сияқты алғашқы материктен Африка, Үндістан, Антарктида, Аустралия бөлінеді.

## Вегенер теориясы
Материктердің баяу жылжуының алғашқы ғылыми теориясын неміс метеорологы және геологы Альфред Вегенер тұжырымдаған. 1912 жылы ол материктердің геологиялық құрылымындағы көптеген ұқсастықтарды, сондай-ақ геологиялық өткендегі қазба флора мен фаунаның ортақтығын көрсетті. Ежелгі дәуірдегі климаттың сәйкес келуі де күшті дәлел болды.

Вегенер гранитті жыныстардың жұқа қабаты жер бетінде алғаш рет пайда болды деп мәлімдеді. Уақыт өте келе гранит блоктары шамамен 570-280 миллион жыл бұрын болған бір үлкен пра-континентке - Пангеяға шоғырланды. Сонымен бірге бұл жерді қоршап тұрған пра-мұхит пайда болды. Содан кейін Пангея бөлініп, кішігірім бөліктерге бөлінуді жалғастырды. Сол жылдардағы бұл революциялық теория көптеген түсініксіз геологиялық фактілерді жай ғана түсіндірді.

Вегенер материктердің қозғалыс механизмін Жердің айналуы мен Жердің, Күн мен Айдың өзара тартылуы нәтижесінде тепкіш күштердің әрекетімен негіздеді. Осылайша ол Солтүстік Американың Еуропа мен Африкадан бөлінуін, Атлант мұхитының пайда болуын, сондай-ақ Американың екі континентінің алдыңғы бөлігіндегі Кордильера мен Анд тауларының орасан зор қатпарлы тау жоталарының қарқынды қалыптасуын түсіндірді. Тынық мұхиты платформасында алға жылжу.Материктердің полюстерден экваторға қарай жылжуы Жердің айналмалы қозғалысы нәтижесінде Еуропа мен Африканың соқтығысуына әкеліп соқтырды, нәтижесінде Африкада Атлас таулары, ал Альпі, Карпат, Динар таулары және Еуропадағы басқа тау жоталары. Гималай тауларының пайда болуы, өз кезегінде, Декан тауларының Азиямен соқтығысуы нәтижесінде болды. Бұл жас тау жоталары Вегенер бойынша жалпы танылған дрейф бағыттарына дерлік перпендикуляр құрлықтардың баяу қозғалысы нәтижесінде пайда болды. Ескі тау жоталары әртүрлі бағыттарға бағытталған, мұны Вегенер полюстердің де, Жердің айналу осінің сол уақыттағы ауытқу бағыты тәуелді болатын әртүрлі орналасуымен түсіндірді. Альфред Вегенердің гипотезасы «Мобилизм теориясы» деп аталды, мобильдіден - «қозғалыс», «мобильді».

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Геотектоника
Артезиан суы

**Артезиан суы** — су өткізбейтін қабаттардың, немесе жарықтардың және қатты жыныстардың қуысындагы жер асты суы. Ол жер астындағы қысымда тұрады. Бұл — сапасы жағынан да жақсы су. Сондықтан сол аймақтагы елді сумен қамтамасыз етудің ең қолайлы көзі болып саналады

Артезиан суы — су өткізбейтін қабаттар арасында кездесетін арыны күшті жер асты суы. Латынша Artesіum; Францияның Артуа провинциясында мұндай су 12 ғасырдан бастап шыңырау құдық арқылы алынуына байланысты осылай аталған артезиан суы антропогенге дейінгі шөгінділерде жиналып, платформалар мен ойпаттардың, таулы өлкелердің синклинальді құрылымдарында артезиан алабын немесе беткейін құрайды. Мыңдаған метр тереңдікте жатуы мүмкін. Ұңғыма бұрғыланғанда, артезиан суы сулы қабаттың деңгейінен едәуір жоғары көтеріліп, жер бетіне төгіледі, кейде фонтанша атқылайды. Грунт суымен салыстырғанда артезиан суының режимі тұрақты, минералдылығы әркелкі, сапасы көбінесе жоғары болады. Тау бөктерінде артезиан алаптарының шет жақтарында артезиан суы тұщы келеді, су минералдылығы 1 г/л-ден аспайды, ал оның орталық бөлігінде, әсіресе тұзды шөгінділер арасында судың минералдығы  260 – 320 г/л-ге жетеді. Ал температурасы 20ӘС-тан 100ӘС-қа дейін болады, кейде одан да асады. Қазақстанның көптеген аудандарында Артезиан суының мол қоры бар. Ол су көздері елді мекендерді ауыз сумен қамтамасыз етуге, мал жайылымдарын суландыруға, егін суаруға кеңінен пайдаланылады.
Артезиан құдығы – жер астынан артезиан суын алу үшін бұрғыланған ұңғыма немесе қазылған құдық. Артезиан құдығы біздің заманымыздан бұрынғы Мысырда, Қытайда пайдаланылған. Қазақстанда артезиан құдығы 19 ғасырдан бастап қазылды. Қазіргі кезде арнаулы қондырғылармен бұрғыланады және оның тереңдігі  жүздеген метрге жетеді. Су арыны әлсіз болып, өздігінен шықпаса, артезиан құдығына сорғы орнатылады. Жер асты қабаттары берік тау жыныстарынан тұратын болса, артезиан құдығының қабырғасы шегенделмейді. Борпылдақ, сусымалы жыныстардағы (қиыршық тас, құм, малта тас, т.б.)  артезиан құдығының қабырғалары темір, темір-бетон құбырлармен немесе ағашпен шегенделеді. Суды механикалық  қоспалардан (лай, саз, т.б.) тазарту үшін артезиан құдығының түбіне түрлі сүзгілер қойылады. Олар тоттанбайтын материалдардан жасалады.

**АРТЕЗИАН СУЫ** - жер бетіне өздігінен ағылып төгілетін, кейде бұрқақтап атқышайтын, су өтпейтін қабаттар арасындағы арыңды жер асты сулары.

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.


Санат:География және геодезия
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Геология
Ыза су

thumb|right||350px
**Ыза су** — жауыннан немесе қар суынан пайда болатын жер асты суы. Бұл су грунт суларынан жоғары жатады, құрғақшылық жылдары жоғалып кетеді де, қыста қатып қалады. Мұны сусыз аудандарда және грунт сулары терең жатқан елдерде ауыз су есебінде пайдаланады.
Ыза су - 1) жер бетінен төмен бірінші орналаскан түрақты сулы қабаттағы тегеурінсіз жер асты суы. Ыза судың беті ауамен еркін араласады және оған түсетін қысым атмосфералық қысымға тең болады; 2) жер асты суы, жердің бірінші қабатындағы су сақтағыш горизонт. Жауын-шашынның, суқоймасының, көлдің, каналдың сүзілуінен пайда болатын су.

## Дереккөздер


Жер асты сулары

Санат:Гидрогеология
Санат:Геология
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сулы горизонт

**Сулы горизонт** (сулы қабат) — тау жынысының бір немесе бірнеше қабатына, ойықтарына, жарықтарына су толу. Егер су жер бетіне жақын қабатта жатса, оны грунт суы деп атайды, ал су одан әріректе жатса, оны қабат аралық су деп атайды. Соңғысы табиғи түрде сыртқа шықса, оны бұлақ, қайнар, көз, бастау деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Гидрогеология
Санат:Геология
Сортаң

**Сортаңдар** — шөлейтте, шөл және дала зоналарында тараған, құрамында әр түрлі тұздар кездесетін топырақтың түрлері. Сорлармен салыстырғанда олардың үстіңгі горизонттарында тұздар өте аз кездеседі де, ең терең горизонттарда мол болады. Сортаңның екі қара шірінді горизонты (үстіңгісі — элювиалды және астыңғысы — иллиювиальды) бар. Иллювиалды горизонтқа бүкіл үстіңгі шайылған қара шіріндіге қосыла тотықтар мен тұнбалар жиналып, горизонттың кепкеннен кейінгі тығыздалуына және призмалық жақпарларға жарылуына әсер етеді. Иллювиалды горизонттан әрі қарай тұзға қанықңан горизонт жатады. Сортаң топырақты шаруашылыққа пайдалану үшін мелиорациялық шаралар жүргізу қажет.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Санат:Топырақтану
Сор

нобай|оңға|200px|Сор (ақ түсті)
**Сор** (кебір) — геоморфологиялық ілім бойынша өз алдына рельеф типін құрайтын өсімдіксіз тақыр, немесе сораңдардан тұратын өсімдіктері өте сирек тұзды шөлдердегі ойпаңдар. Нөсер жаңбырлар кезінде түбіне су жиналып көлшік пайда болады. Бірақ ыстық температура жағдайында тез құрғап қалады да, көп бұрышты жарықтар пайда болады. Сордың барлық горизонттарында оңай еритін тұздар көп кездеседі, онымен бірге жер асты сулары жер бетіне жақын орналасады.

Сор Қазақстанның шөл және шөлейт жерлерінде суы тартылған тұзды көлдердің орнында және топырағы саз балшықты, құрамында тұзы көп болып келетін ойпаттарда көктемгі жиналған қақ суы кепкеннен соң пайда болады. Сорларға өсімдік шыұпайды. Жаз айларының ыстығында сордың бетіндегі қабыршақтар жарылып тақырға айналады. 

## Дереккөздер

Санат:Топырақтану
Санат:Геология
Санат:Сорлар
Тұзды күмбездер

[нобай|[Фарс облысы|Фарстағы тұзды күмбез]]
**Тұзды күмбездер** — жер қойнында іркілген тұздардың жер бетіне есіп шығу немесе сығымдалу процесінен пайда болған тектоникалық құрылымдар, яғни кұмбез тәріздес немесе брахиантиклиналды (бірқанатты) қатпарлар. Бұрынғы КСРО-да тұзды күмбездер Каспий маңы ойпатында көп тараған. Кей жерлерде олар жер бетіне шығып жатады да, тұзды карстар ландшафтары мен тұзды «глетчерлер» құрайды. Мұндай жағдайда тұзды күмбездер аймақтарында топырақ пен жер беті және жер асты сулары тұзға күшті қанығады да, шаруашылыққа пайдалануға жарамсыз болады. Тұзды күмбездер тараған аудандарда тас тұз бен мұнай сияқты пайдалы қазындылар өндіріледі.

## Тағы қараңыз
* Тұз тектоникасы
* Илемділік (физика)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Мұнай мен газ геологиясы
Санат:Геотектоника
Санат:Құрылымдық геология
Ауаның абсолют ылғалдығы

**Ауаның абсолют ылғалдығы** — ауадағы су буының мөлшері. Мұндай ылғалдық су буының қысымымен немеее миллиметрленген сынап түтікшесімен, не бір кубометр ауадағы су буының грамм салмағымен белгіленеді. КСРО-да ауаның абсолют ылғалдығы сынап түтікшесінің миллиметрлік бу қысымьшен анықталады,

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:Физикалық шамалар
Санат:Метеорология
Орталық мореналар

**Орталық мореналар** — мұздықтың үстінде оның осін бойлай немесе сол оське параллель жатқан мореналар. Олар екі мұздық аңғар арқылы жылжыған мұз тасқындарының бір-біріне жанасуы нәтижесінде пайда болады.

## Дереккөздер
*Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

Санат:География
Санат:Геология
Күн сағаты

thumb|right|Күн сағаттары. Уақыт 13:40
**Күн сағаттары** — күн сәулесі арқылы уақыт анықтауға қолданылатын аспап. Ол ортасында дүние осіне параллель бағытта қозғалмайтын етіп бекітілген өзекшесі мен пластинкасы бар тең бөліктерге бөлінген циферблаттан тұрады.

Өзекшенің циферблатқа түскен көлеңкесі өзінің әр уақыттағы тұрған қалпымен күннің тура уақытын көрсетіп тұрады. Әдетте күн сағаттарының дәлдігі бірнеше минуттан аспайды.

## Түрлері
#Экваторлық
#Жазықтық
# Вертикальды 

## Тарихы
Кейбір деректерге сүйенсек алғашқы күн сағатын орта ғасыр астрономия және математика ғалымы Жабир ибн Әфлаһ ойлап тапқанның айта аламыз.

### Мысыр
Күн сағаты қашан және қай жерде пайда болғаның нақты айтуға қиын, алайда зерттеушілер күн сағаты Мысырда пайда болғандығын айтады. Бірінші қалалық күн сағаты Күн құдайдың (Ра) құрметіне арнап ескерткіш ретінде Мысыр қалаларында салынған. Осындай ескерткіштер ғибадатханалар алдында орналасатын. Осылайша, мысыр халқы ескерткіштен пайда болатын көлеңкені пайдалана отырып, сағатты анықтай алатын.

### Рим
Римге бірінші күн сағаты Сицилиядан келген Валерий Масала өкілімен б.з.д. 263 жылы әкелінді. Оңтүстік ендікке бейімделмеген құрал бұрыс сағатты көрсеткен болатын. Осылайша, Марций Филлип Мысыр ендігіне сай бірінші күн сағатты шамамен 170 жылы әкелді.

## Қазақстандағы күн сағат

Астанадағы күн сағат жобасының авторы сәулетші Антон Максимов. Сағаттың тілінде маңызды тарихи күндер бейнеленген. Автордың идеясы бойынша сағатқа маңызды тарихи оқиғалар мен әйгілі тұлғалардың туған күндері жазылған. Сонымен қатар, сағаттың төменгі жағында келешек ұрпақтың маңызды даталарын жазатын арнайы орын қалдырылған.

Күн сағатты жасаудан бұрын шеберлер отандық обсерваториялардың мамандарынан кеңес алған. Нәтижеде – циферблаттың ортасындағы металдан жасалған өзекше дәл уақытты көрсетеді. Сағаттың дәл қанша болғанын білу үшін өзекшеден түскен көлеңкеге мұқият қарау керек. Циферблаттарда 6,9,12,15 және 18-00 сандары жазылған, көлеңке осы сандарға түскенде сағаттың неше болғанын білуге болады.

Сағатта «Ғұмыр – уақыт… Оны өзіңе бағындыра ала біл» деген сөздер жазылған.

## Ағылшын патшайымның күн сағаты

1977 жылы ағылшын патшайымы II Елизавета таққа отырғанына 25 жыл толады. Осыған орай Кристофер Даниэлдің сызбаларына сүйенген күн сағаты жасалынады. Патшаймның күн сағаты өзінің әдемілігімен және ерешкелігімен тартымды болып көрінеді. Осы сағат циферблатты ұстап тұратын екі дельфин мен тірек ретіндегі толқыннан құрастырылған. II Елизаветаның күн сағаты кәдімгі күн сағаттардан ерекшеленеді, өйткені сағат тілі көлеңке ретінде көрініс таппай, дельфиндердің құйрығыларының арасынан шығатын күн сәулесі ретінде уақытты көрсетеді. Осы әдемі және ерекше күн сағаты Лондонда орналысқан. http://www.sundi-spb.ru/review.php?id=459  

## Дереккөздер
* Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакңией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Сағаттар