open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жүйе архитектурасы

**Жүйе архитектурасы** (Архитектура системы; ****) — жүйенің пайдаланушымен жөне сол жүйенің ішкі құрауыштарымен (құраушыларымен) өзара байланысу ерекшеліктері.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Рида көрсеткіші

**Рида көрсеткіші** — шырышты қабықтың қалыңдығына без қабаттары қалыңдығының қатынасы.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Геосинклиндік көмірлі алап

**Геосинклиндік көмірлі алап** - геосинклиндік режімде түзілген көмірлі таужыныстардан тұрады. Оған тән белгілер: шөгінділердің қалыңдығы (бірнеше км), көмір қабаттарының көптігі, көмір метаморфизмінің кең диапазоны (ұзын жалындыдан антрацитке дейін) және түзілімдердің дислокацияланғандығы
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Мөлшерлердің ара қатысы

**Мөлшерлердің ара қатысы** (*Соотношение размеров; aspect ratio*) — теледидар немесе кинокескіндердің салыстырмалы бірліктеріндегі көрінетін аумақтардың ені мен биіктігінің ара қатынасы. Әдетте, дербес компьютер мониторы мен теледидар экранында Зх4-ті құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жанартау эксгаляциялары

**[[Жанартау]] эксгалациясы** - жанартаулармен тектік байланыста туындайтын, олардың қарқынды әрекеттерінен кейін де өз белсенділігін тоқтатпайтын үшпа газдардың қайнар көздері; фуморалдар, сольфатарлар жоне мофеттер болып сараланады. Синонимі: жанартау эманациялары.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Консоль (оператор пульті)

**Консоль (оператор пульті)** (*Консоль (Пульт оператора); console*) — мәліметтерді компьютердегі қолданбалы бағдарламаларға енгізу мен одан нәтиже алуды қамтамасыз ететін құрылғы. Мәлімет енгізуде — пернетақта, ал нөтиже алуда — дисплей болып келетін, осы екеуін біріктіретін шалғай құрылғы үғымын білдіреді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйе әкімшісі

**Жүйе әкімшісі** (Администратор системы; system administrator) — жүйені пайдалануға және оны жұмыс істейтін күйінде сақтауға жауап беретін адам.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алевриттiк құрылым

**Алевриттiк құрылым** - ірілігі 0,01—0,1 мм түйірлерден тұратын құмайттар мен құмайттастардың құрылымы. Алевриттiк құрылым *ірі алевриттік* (0,05—0,10 мм) және *майда алевриттік* (0,01—0,05 мм) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйе бейнесі

**Жүйе бейнесі** (Образ системы; System image) — келесіде жүктеу мен іске қосу үшін сыртқы жадта сақталған орындалатын тапсырмалары және жүктелген операциялық жүйесі бар компьютердің жедел жадының қалып-күйі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тимома

right|150px
**Тимома** — айыршық бездің тканінен шығатын ісік; қатерлі және қатерсіз түрлерін ажыратады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Маршруттауыш

right|thumb
**Маршруттауыш** (Маршрутизатор; router) — 1) баспа қүрылғысы сұрайтын тапсырманы орналастыратын және жұмыс бекетінің жоспарлауышынан баспа басу бастиегінде орналасқан соққылы инешіктердің тиісті пішін үйлесімінің ілгері қозғалуы кезінде символдар қалыптасатын басу құрылғысы (принтер).

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйе икемділігі

**Жүйе икемділігі** (Гибкость системы; system flexibility) — жүйені модификациялау, кеңейту және оған жаңа сапа беру мүмкіндігінен тұратын жүйенің қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ашық архитектура

**Ашық архитектура** (Открытая архитектура; open architecture) — 1) пайдаланушының жүйені кеңейту мүмкіндігіне қатысты жалпы ұғым; 2) жарияланған стандарттарға сәйкес жасалынған және оның одан әрі кеңейтілуін жасақтайтын компьютер; 3) қосымша құрылғылардың көмегімен компьютердің қызметтік мүмкіндігін кеңейтуге мүмкіндік беретін компьютер архитектурасы. Ашық архитектура әрбір нүктесіне жалғыз ғана көшірмесі қойылуға тиісті бағыныңқы программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мөрлік тақша

**Мөрлік тақша** (*Печатная плата*) - электрондық сыңарлардың нақты байланыстарының суреті бетіне мөрлеу арқылы басылатын және фольга диэлектриктен жасалатын тақша.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйе сипаттамасы

**Жүйе сипаттамасы** (Харак-теристика системы; system specification) — жүйенің өнімділігін, шапшаң өрекеттігін бір мезгілде қызмет ететін пайдаланушылар санын, бағасын және т.б.
мүмкіндіктерін анықтайтын параметрлердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алевропелиттiк құрылым

**Алевропелиттiк құрылым** - пелиттік сазды массада 5—50% құмайт түйіршіктерінің (0,01-0,1 мм) болуымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүзеге асыру, орындау

**Жүзеге асыру, орындау** (Реализация; realization, support, implementation) — тұтас алғанда тәсілдің өміршендігін көрсететін программалық кешенді даярлау. Қазіргі сараптау жүйелері жүзеге асырылу кезеңінде көбінесе бірінші түп тұлға жарамай болып калады. Төмендегі тәсілдердің бірінің көмегімен білімдер базасы мен басқа да блоктарды қамтитын эксперттік жүйенің түп тұлғасы даярланады: Паскаль, Си типті және т.б. дәстүрлі тілдерде программалау; жасанды интеллект мәселелерінде қолданылатын  бір мезгілде қызмет ететін пайдаланушылар санын, бағасын және т. б. мүмкіндіктерін анықтайтын параметрлердің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кулаженконың вакуум — терапия әдісі

**Кулаженконың вакуум — терапия әдісі** қызыл иек бетіне гематома (қанды ісік) жасауға негізделген. Емделушілерге бірден 4—5 гематоманы ауыздың шырышты қабығына жасайды. Қанды ісік тарағанда зат алмасу процесі жақсарып, одан бөлінетін биологиялық активті заттар организмнің қорғаныштық қабілетін күшейтеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жүйеде тіркелу процесі

**Жүйеде тіркелу процесі** (Процесс регистрации в системе; logon process) — пайдаланушылардың жүйеде тіркелу әрекеттерін өңдеу процесі. Пайдаланушыға жүйеге қатынас қүруға мүмкіндік беру алдында оның енгізілген тіркелу ақпараты қорғаныс ішкі жүйесі арқылы тексеріледі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ашық жұмыс

**Ашық жұмыс** (Открытая работа; open working) — бір компьютердің пайдаланушысының немесе программасының екінші компьютердің пайдаланушысымен немесе программасымен байланысуы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шығару

**Шығару**. Әр түрлі қуыс ішіндегі сұйық: заттарды босату, қуысты тазалау. Қанжел кезінде тіс қызыл иек маңындағы қалтадан ірің алу, тазарту.

**Шығару**- аз уақыт ішінде белгілі бір заттарды интенсивті шығару.
## Зиянды заттарды шығару
Зиянды заттарды шығару - көлік құралының айналадағы ортаға зиянды заттарды шығаруы.
## Шығару,ағызу
Шығару,ағызу- цилиндрден жанармай жанғанда пайда болатын газдарды шығаруына сәйкес қозғауыштың жұмыс циклінің тактісі.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Санат:Транспорт
Конструктив

**Конструктив** (*Form factor*)  қүрылғыны қүрылымдық дайындау стандарты. Мысалы, аналық тақша немесе қоректендіру көзі.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Конструктив - Форум Казахстанского Портала Рекламы

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйеден шығу

**Жүйеден шығу** (Выход из системы; logout, logoff, sign-off) - жүйені тұтынушының (пайдаланушының) жұмыс істеу ретінің аяқталғаннан кейін орындалатын процедурасы. Жұмысты жалғастыру үшін жүйеге қайта кіру қажет.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тимэктомия

**Тимэктомия** — хирургиялық операция: айырылық безді алу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Алевропсаммиттiк құрылым

**Алевропсаммиттiк құрылым** — 0,01—2 мм сынықты түйірлерден тұрады; құрамында құм түйірлері (0,1—2 мм) басым болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелі кітапхана

**Жүйелі кітапхана** (Системная библиотека; system library) — 1) жүйелі каталогта тіркелген кітапхана, яғни мәліметтердің каталогтандырылған жинағының жиынтығы; 2) операциялык жүйенің модульдеізі сақталатын кітапхана.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік айнымалы

**Жүйелік айнымалы** (Системная переменная; system variable) — мән жүйемен телінетін, бірақ программаларда пайдалану үшін қолайлы айнымалы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунобиология

**Иммунобиология** — иммунологиядағы теориялық бағыт. Антидене құрылуының механизмін, олардың патогенездегі орнын, иммундық жүйенің филогенезін және оптогенезін молекулалық және торшалық дәрежеде зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Жүйелік атау

**Жүйелік атау** (Системное имя; system name) — 1) жүйенің атауы; 2) стандарт ретінде пайдаланылатын есептеуіш жүйе (құрылғы, программалар) элементінің атауы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аралас жанартау немесе стратовулкан

thumb|Жаңа Британия аралындағы стратовулкан
thumb|Аралас жанартаудың құрылымы
**Аралас жанартау немесе стратовулкан** — лава тасқындарымен қопсық материал жиынтықтарынан құралған барлық полигендік жанартаулардың жалпылама атауы. Мүндай жанартауларда алғаш жарылыс болып, содан кейін қопсық материал (бомба, лапилли, күл және т.б.) лақтырылады. Осыдан кейін қопсық материалды лава тасқыны жабады. Орталық типті ең көп таралған жанартау түрі, оның конусының биіктігі жүздеген метрден бірнеше км-ге жетеді, кратерлік пішіні шүңғыл тәрізді, диаметрі 1 км-дей.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Деформациялар

**Деформациялар** ( – бұрмалану) — геологияда: әр түрлі тектоникалық күштер әсерінен тау жынысы бірлестіктерінің немесе жекелеген жер қыртысы аймақтарының пішіні мен көлемінің өзгеру процесі.

Гидростатикалық қысым жағдайындағы тау жыныстарының деформациясы олардың көлемдік өзгерістерге ұшырауымен сабақтаса өтетін болса, жер қыртысында нақтылы бағытта бағдарланған күштер әсерінен жүзеге асатын деформациялар көбінесе пішіндік өзгерістермен сипатталады. Соңғы жағдайда тау жыныстарының деформациялану процесі үш түрлі болуы мүмкін, олар — серпінді, иілмелі (созылмалы) және омырылмалы деформациялар. Серпінді деформацияның өзіне тән ерекшелігі — пішіндік өзгерістерге ұшыраған дене деформациялаушы күш әсері тоқталысымен-ақ қайтадан өзінің бұрынғы пішінін иемденетін болады. 

Иілмелі (созылмалы) деформация әсерінен болатын денелердің пішіндік өзгерістері де олардың тұтастығы сақталуы жағдайында жүзеге асады, алайда осылайша деформацияланған денелер өзінің алғашқы пішінін қайтадан қалпына келтіруі мүмкін емес. Омырмалы деформация жағдайына душар болған денелер өз тұтастығынан айырылады, сөйтіп олар әр түрлі жеке бөлшектерге дараланады. 

Жер қыртысын құрайтын тау жынысы жиынтықтарына көбінесе деформацияланудың соңғы екі түрі тән, температура мен қысымның біршама жоғары көрсеткіштерімен сипатталатын жер қыртысының терең қойнаулары негізінен алғанда иілмелі (созылмалы) деформациялармен сипатталатын болса (мұның нәтижесінде иілімдер жүйесі яки қатпарлар қалыптасатын болады), осы аймақтың беткі қабаттарында омырылмалы деформациялар Көрініс береді (мұның нәтижесінде жыртылу құрылымдары, яғни жыртылыстар қалыптасады). Синонимдері: дислокациялар; тектоникалық бұзылыстар.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
MIDI

thumb|MIDI логотипі
thumb|MIDI-файл мысалы
thumb|MIDI стандартының музыкалық диапазоны
**MIDI** ( — музыкалық аспаптардың цифрлық интерфейсі) — электрондық музыкалық аспаптарды компьютермен және мультимедиалық программалық жасақтамалармен байланыстыру стандарты; үйлесімді электрондық музыкалық құрылғылар арасында музыкалық ақпаратты тізбектік түрде беру хаттамасы. Оның пернелік музыкалық синтезаторды компьютерге қосатын интерфейсі және синтезатор көмегімен әуендерді жазатын, сақтайтын, түзететін, ойнататын ыңғайлы бағдарламалау тілі бар. Мәліметтер құрылғылар арасында дыбыс параметрлері (тон жоғарылығы, дыбыстың қаттылығы) өрнектелген MIDI-хабарламалар түрінде жеткізіледі. MIDI-файлдарды компьютердің кез келген дыбыстауыш тақталары ойната алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Файл форматтары
Санат:Электрондық музыка
Санат:MIDI
Тіс экваторы

**Тіс экваторы**. Тіс сауытының ең шығыңқы тұрған, дөңес бөлігі. Бұзылған тістердің түйіспе
нүктесі мен экваторы қалнына келмесе тамақ шайнау қиынға түседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Гранитсіздену

**Гранитсіздену** — таужыныстаp сілтілер мен кремний кетіп, магний,  алюминий және басқа фемалық элементтер көбейетін метаморфтық процесс. Гранитсіздену процесінде таужыныста кварц пен далашпаттар азайып, биотит, горнбленд және басқа фемалық минералдар кобейеді, ал фемалық минералдардың өзінде сілтілер азаяды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Тыныс түрлері

**Тыныс түрлері** көкірекпен жөне құрсақпен тыныстану түрлері болады. Көкірекпен тыныстау әйелдерге, ал құрсақнен тыныстау ер кісілерге тән. Бұл тыныстық ерекшелікке жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Ангиопульмонография

нобай|КТ-ангиопульмонография арқылы өкпе артерияларындағы қан ұюын анықтау
**Ангиопульмонография** (кейде ангиопневмография) — өкпе артериясына контрасты заттар енгізгеннен кейін қан айналымының кіші шеңбері тамырларын рентгонологиялық зерттеу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Алмасу желiсi

**Алмасу желiсi** — жер қыртысындағы (таужыныстардағы) жарықтар бойымен жылжыған ерітінділер әсерінен бұрынғы таужыныстардың жаңа минералдық заттармен алмасуы нәтижесінде қалыптасатын желі. Синонимі: метасо-матоздық желі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Геосинклиндік қатпарлы белдеу

**Геосинклиндік қатпарлы белдеу** — қозғалмалы белдеулердің жеке түрі, тектоносфераға тән құрылымдық элементтердің ішіндегі ең ірілерінің бірі (ұзындығы ондаған мың километрмен өлшенеді); арнаулы магмалық және фациялық физикалық-химиялық процестермен сипатталады; геодинамикалық жағдайлардың мейлінше өзгермелі болуына байланысты, аталған белдеу өңіріндегі таужыныстар сан түрлі деформацияға ұшыраған түрде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Граниттену

**Граниттену**
 — шығу тегі әр түрлі қатты таужыныстарды граниттерге айналдыратын процестердің жиынтығы. Граниттену таужыныстардың сілтілік металдармен және  Sі02-мен молығуымен және олардан Ғе, Мg, Са-дің шығарылуымен байланысты. Негізінен геосинклиндердің терең белдемдерінде, қатпар жаралудың басты фазаларынан кейінірек дамиды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Ашық жүйе

**Ашық жүйе** (Открытая система; open system) — 1) қоршаған ортамен (адаммен, ақпарат көздерімен, басқа жүйелермен) өзара әрекеттесетін жүйе; 2) өзі қызмет жасайтын ортаның құралдарының есебінен кеңею қабілетіне ие болатын жүйе; 3) құрамды бөліктері тұлғалық немесе өндірістік стандарттарды қанағаттандыратын компьютерлік немесе желілік жүйе. 
Ашық жүйелерді құрастырудың негізгі принңиптері: 
*әр түрлі платформалардың арасында ақпарат пен программалық жасақтамаларды оңай тасуға мүмкіндік беретін тасымалданушылық (portability);
*әр түрлі өндірушілердің құрылғыларының бірге жұмыс істеуін қамтамасыз ететін әрекеттестік (interoperbility);
*аса қуатты ақпараттық платформаға өту кезінде ақпарат мен программалық жасақтамаларға инвесищияларды сақтауға кепілдеме беретін кең ауқымдылық (scalability).
## Ашық жүйелер әрекеттестігі
Ашық жүйелер әрекеттестігі (Взаимодействие открытых систем; open system inter connection (OSI) — халықаралық стандарт жөніндегі ұйым (ISO) ұсынған желілік және желі аралық әрекеттестік стандартының жобасы. Мұнда желі архитектурасының жеті деңгейі анықталады: физикалық, арналық, желілік, транспорттық, сеанстық, бейнелеушілік, қолданбалы. 
### Ашық жүйелер әрекеттестігі моделі
Ашық жүйелер әрекеттестігі моделі (Модель взаймодействия открытых систем; open system interconnec¬tion, OSK model) — есептеу торабы жұмысының жеті деңгейлі логикалық үлгісі. Ашық жүйелер әрекетгестігі моделі байланыстың бірнеше деңгейге біріктірілген хаттамалар мен ережелер тобы болып саналады, әрбір деңгейі мәліметтер жеткізу кезінде белгілі бір қызметтер атқарады. Әрқайсысы өзінен төмен орналасқан деңгейге сүйенеді. Жеті деңгейдің алғашқы үшеуі (физикалық, арналық, желілік) мәліметтер жеткізу мен бағдарлауға, төртінші (көліктік) деңгей алғашқы үшеуі мен жоғарғы деңгейлер арасындағы байланысты жасақтайды. Ашық жүйелер әрекетгестігі моделінен баска көп тараған модель — TCP/IP моделі.

### Ашық жүйелерді жалғастырудың эталондық моделі
Ашық жүйелерді жалғастырудың эталондық моделі (Эталонная модель соединения открытых систем; referance model of open system) — үлестірілген есептеу жүйелерін (компью¬тер желілерін) логикалық және қызметтік құрудың абстрактілік принциптерін сипаттайтын модель; стандарттау жөніндегі халықаралық ұйым әзірлеген. Жүйенің жеті деңгейі бар: қолданбалы, өкілетті, сеанстық, көліктік, желілік, арналық және физикалық деңгейлер.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алмасу

**Алмасу**

* таужыныстардың (минералдардың) бірінші түрінің есебінен екінші таужыныстар (минералдар) қалыптасатын физикалық процесс.

* бірінің орнын бірі басу, ауысу.

## Изотоптық алмасу

Изотоптық алмасу — қандай да бір элементтің изотоптарының жүйедегі фазалар аралығында, жеке молекулалар арасында немесе молекулалар ішінде өздігінен жүретін қайта топтасу процесі.

## Иондық алмасу

Иондық алмасу — сайма-сайлық заңдары негізінде иондардың өзара жанасушы фазалар арасында қайта топтасуының қайтымды процесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Матрицалық жад

**Матрицалық жад** (Матричная память; matrix storage) — элементгерінің орналасуы, сондай-ақ оған қатынас құру екі немесе одан да көп координат бойынша жүзеге асырылатын жад.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Конструкциялық үйлесім

**Конструкциялық үйлесім** (*Конструктивная совместимость; design compatibility*) — алмалы-салмалы элементтерді, блоктар мен құрылғыларды механикалық ауыстыруды жасақтауға арналған дербес компьютердің түзілістік элементтерінің жиынтығы. Конструкциялық үйлесім шарттарын жалғастыратын элементтердің типтері (ұңғы, штеккер және жалғастыру элементтерінің ішіндегі байланыс желілерін үйлестіру), тақша, қаңқа, таған құрылмасы, кабельдік жалғастыру құрылмасы анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аралас керіш

**Аралас керіш** — бір таужыныста минералдық құрамы, қүрылымы немесе салыстырма мөлшері бойынша керіштің әр алуан түрінің болуы. Мысалы, қуыстық-жарғақтық опалды-халцеденды керіш.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелік енгізу программасы

**Жүйелік енгізу программасы** (Программа системного ввода; system input program) — магниттік таспадан, магниттік дискіден енгізу құрылғысынан — жүйелік енгізу құрылғысынан келетін кірістік ағынды шығарып оқитын программа.	
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ұңғылау

**Ұңғылау**. Тіс экскаваторымен тіс жегі қуысын шірік тканьдерден, тамақ қалдықтарынан ұңғылап тазарту. Пломба немесе дәрі қоюға лайықты шұңқыр жасау. Әдетте ұңғылау кезде алдын ала өңделген тесіктердің беттерінен мөлшері бірнеше ондағап микрометр ғана келетін әдіп алынады. Ұңғылау беттердің жоғары дәлдігін
және аз кедір-бұдырлықтарын қамтамасыздандырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Алпiлiк желi

**Алпiлiк желi** — өз бойына шоғырланған таужыныстардың минералдық құрамы негізінен алғанда кіріктіруші таужыныстар құрамына сәйкес келетін желілер.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Иммунды биотехнология

**Иммунды биотехнология** (Инженерлік иммунология) — биотехнологияның жаңа саласы. Молекулалық иммунологияның жетістіктеріне, негізделген белгілі бір қасиеттерге ие иммундық препараттарды: антидене және олардың кесінділерін, интерферонды, интерлейкиндерді, вакциналарды, иммунодепрессанттарды, антиген молекулаларын алу әдістерін жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Жүйелік команда

**Жүйелік команда** (Системная команда; system command) — жүйенің қалып-күйін, жұмыс режімін немесе басқа да жүйелік қызметтерін өзгертуді атқаратын команда.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Титце ауруының жинақты белгісі

**Титце ауруының жинақты белгісі**—(син: қабырганың ауруы қабырға шеміршектеріндегі жалған ісік, Титце ауруы, қабырға хондриті)— ауру себебі мен пайда болу жагдайы белгісіз ауру, қабырга шеміршектері мен тостің біріккен жерінде бір немесе бірнеше қабырга шеміршектерінің ісік сияқты ұлғаюы және де осы тұстың ауруы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Аралас құрылым

**Аралас құрылым** — бірнеше құрылымның белгілері бар таужыныстың құрылымы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелік конфигурация байты

**Жүйелік конфигурация байты** (Байт системной конфигурации; system configuration byte) — ауыстырып-қосқыштар жинагы. Ол операциялық жүйенің жұмыс істеуі кезінде тағайындалады және оның жұмыс режімін: мультипрограммалауын, тізбектік орындалуын және т.б. анықтайды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алпiлiк қатпарлық

**Алпiлiк қатпарлық** - негізінен Жерорта теңізі мен Тынық мұхиты жағалауларына тән қозғалмалы белдеулер өңіріндегі ең жас кайнозойлық қатпарлық.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Гранитті қабат

нобай|220px|
**Гранитті қабат** — қума сейсмикалық толқындардың өту жылдамдығы 5,5—6,5 км/с болатын жер қыртысы қабаты; шөгінді және базальтты қабаттардың арасында орналасады.

Ол гнейс (37,6%), гранодиорит (19,9%), гранит (18,1%), амфиболит (9,8%), кристалды тақтатас (9,0%), сонымен қатар габбро, мәрмәр, сиенит, т.б. таужыныстардан тұрады.

Гранитті қойнауқатты құрайтын таужыныстар заттық құрамы мен олардың дислокациялану дәрежесі бойынша әртүрлі. Олар өзгеріске түспеген әрі метаморфталған таужыныстардан тұрады. Гранитті қойнауқаттың тығыздығы таужыныстардың құрылысы мен құрамына байланысты 2,60-2,80 г/см3 шамасында өзгеріп, оның орташа мәні 2,70 г/см3 болады.

Гранитті қойнауқат шөгінді қабықтан күрт сейсмикалық шекара бойынша бөлінеді (шекарада жылдамдықтың секірісі 0,7 км/с). Гранитті қойнауқаттағы серпімді толкындар таралуының қабаттық жылдамдығы 5,0-6,5 км/с аралығында өзгереді, орташа мәні 6 км/с шамасында. ТМД аумағында гранитті қойнауқаттың қалындығы 6 км-ден 40 км-ге дейін. Бұл қойнауқат кейде қимада жоқ болуы да мүмкін. Гранитті қойнауқаттың төменгі шекарасы Конрад сейсмикалық беті (шекарасы) деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелік каталог

**Жүйелік каталог** (Системный каталог; system catalog, directory) — операциялық жүйе қолдайтын мәліметтер жиынтықтарының орналасуы жайындағы ақпарат сақталатын каталог.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Граниттік теңдестік

**Граниттік теңдестік** – белгілі бір тереңдікте температура мен қысымға байланыссыз граниттің химиялық құрамына сай қалыптасатын элементтердің (Sі, А1, сілтілер) концентрациясы. Граниттік теңдестік гравитацияның әсерінен гранитфилдік элементтердің жылысуынан қалыптасады. Мұндайда гранитфобтық элементтер (Мg,Са,Ғе) Граниттік теңдестік белдемінен не жоғары, не төмен кетеді. Осындай процестің нәтижесінде әр түрлі құрамды шөгінді таужыныстар біркелкі  граниттерге айналады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жанартау эманациялары

**[[Жанартау]] [[эманация]]лары** - жанартау ұшпалары терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Вулканология
Геостатика

**Геостатика** — геологиялық деректерді жүйелеп, өңдеу жүргізуге арналған математикалық пән.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:География
Джеспилиттер

**Джеспилиттер** (ағылш. jasper -яшма) — темірлі кварцитгер терминінің синонимі.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Кутикула

**Кутикула ()**. Эпителий жасушаларынан бөлінетін қабықша, тікелей тіс эмалінің үстінде жатады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Тиффно-керсеткіш

**Тиффно-керсеткіш** — барынша ауаны ішке жұтқаннан өкпедегі тіршілік сыйымдылығын орындайтын жылдам дем шығаруда бір секундта дем шыгаратын көлемінің өзара байланысы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүйелік макрокоманда

**Жүйелік макрокоманда** (Системная макрокоманда; system macro instruction) — макрокомандалардың жүйелік кітапханасына енгізілген макрокоманда.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультижүйе

**Мультижүйе** (*Мультисистема; multisystem*) — араларында мәліметтер алмасуды жүзеге асыратын бірнеше компьютерден тұратын жүйе. Олардың жұмысы көбінесе тапсырмалардың біртұтас ағынын өңдеуді қамтамасыз ететін компьютер жадының ортақ аймағында ұйымдастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік қате

**Жүйелік қате** (Системная ошибка; system error) - 1) операциялық жүйедегі немесе программалау жүйесіндегі қате; 2) кейбір процесс осы кезде онымен байланысты емес объектіге қатынаған кезде жүйеде туындайтын қате.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Матрицалық принтер

right|thumb
**Матрицалық принтер** (Матричный принтер; matrix printer) - барлық бейнелерді нүктелерден тұргызатын шертпелі принтер. Баспа тиегіндегі бір немесе екі қатарда орналасқан инелер бояуыш таспа арқылы қагазды шерте отырып, символдарды немесе суреттерді басып шыгарады. Тиектегі инелер саны 9, 11, 18.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Конвейерлік өңдеу

**Конвейерлік өңдеу** (*Конвейерная обработка; pipeline processing*) — негізіне конвейер принципі жататын мөліметтерді өндеу. Конвейер — тізбекше
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*Словарь - Конвейерная обработка
*Конвейерная обработка данных в современных микропроцессорах

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік меню

**Жүйелік меню** (Системное меню; system menu) — Windows операциондық жүйесінің стаңдартты терезелері арқылы орындалатын терезе көлемін өзгертіп, оны үлкейтіп-кішірейтетін негізгі іс-әрекеттердің немесе командалардың тізімі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жалқаяқ

[нобай|[Көкбауыр абсцессі: абсцесс қуысында іріңді экссудат анықталады, ол бүкіл мүшені дерлік алып жатыр.]]
**Жалқаяқ** (). Қабыну кезінде қан тамырлардан тканьдерге, қуыстарға шығып, жиналатын сұйық зат. Экссудаттар қанды, іріңді, фибринді, сары сулы болып бөлінеді.

## Терминологиясы
«Экссудат» және «экссудация» терминдері тек қабынуға қатысты қолданылады және қабыну сұйықтығының (және оның пайда болу механизмінің) жасушааралық сұйықтық пен транссудаттан айырмашылығын атап көрсетуге арналған.

## Дереккөздер

Санат:Ісіну
Санат:Иммунология

Санат:Медициналық микробиология
Санат:Биологиялық сұйықтар
Ашық кітапхана

**Ашық кітапхана** (Открытая библиотека; open-endet library) — жазбаларды оқуға да, өзгертуге де (тіпті қосуға және жоюға) қол жететін кітапхана. Мысалы, Қазақстанның ашық кітапханасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Джонс бөлгіші

**Джонс бөлгіші** - салмағы аз және орташа сынамаларды қысқартатын аспап, 16-20 науадан тұратын жәшік тәрізді. Біреу ара бір-біріне қарсы орналасқан науалардан төгілген сынама екі бөлікке бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Аралас таужыныс

**Аралас тау жынысы** - ірілігі әр түрлі сынықты материалдардан, мысалы, қүмдақ, саздақ, қүрамы әр түрлі хемогендік материалдардан, мысалы, оксаз, доломитті октас, окті силицит, сынықты және хемогендік материалдан түратын тау жынысы, мысалы, құмайтты доломитит, құмды октас. Аталған аралас тау жынысытардың әр типінің қүрам мөлшеріне қарай жеке жіктемелері бар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гранит-порфир

**Гранит-порфир** — құрылымы порфирлілеу, арқауы ұсақ кристаллы гранит құрамды таужыныстардың жалпы атауы. Порфир бөлігі кварц, калишпат, қышқыл плагиоклаз, кейде фемалық минерал (көбінесе биотит) болып келеді. Арқауы да осы минералдардан тұрады. Гранит-порфир гранит, гранодиорит массивтерінде сығылма, желі болып кездеседі, кейде олардың шет жағын құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелік мәліметтер базасы

**Жүйелік мәліметтер базасы** (Системные базы данных; system data bases) — SQL тілінде — SQL серверінің үш мәліметтер базасын — тұтынушылардың мәліметтер базасы мен SQL серверінің жұмысын басқаратын бас мәліметтер базасын, уақытша кестелерді сақтауға арналған temp.db уақытша кестесінің мәліметтер базасын және пайдаланушының жаңа мәліметгер базасын — құрастыру үшін үлгі ретінде пайдаланылатын модельдік мәліметтер базасы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік меню батырмасы

**Жүйелік меню батырмасы** (Кнопка системного меню; system button) — Windows ортасының жүйелік менюді шақыруға арналған батырмасы; ол тақырып қатарының сол жақ шетінде орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Гранодиорит

**Гранодиорит** — қышқыл магматиттерге жататын интрузиялық, құрамы бойынша гранит пен диоритгің аралығындағы тау жынысы. 
*Гранодиориттердің 
**түсі қызғылт, сұрлау қызғылт, ақшыл сұр; 
**бітімі шомбал, бағдарлы, жолақты; құрылымы орта, ірі түйірлі, порфирлі. 
Ондағы фенокристар микроклин, ортоклаз болып келеді. Гранодиориттер граниттермен бірге дамып, штоктар, лакколиттер, лаполиттер, батолиттер құрайды, кейде жеке массивтер болып та кездеседі. Көбінесе олар гранит массивтерінің шет жағын құрады. Гранодиориттермен полиметалдардың, сирек металдардың, алтынның кендері кездеседі, құрылыс материалы ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Модальды терезе

**Жүйелік модальдық диалогтық терезе** (жүйелік хабарлар терезесі) (Системное модальное диалоговое окно, (окно системных сообщений); system model dialog box (system model message box) — Windows жүйесінде — белгілі бір іс-әрекеттерді орындау барысында шығатын жүйелік хабардан тұратын диалогтық терезе; бұл терезеде ОК немесе Болдырмау (Cancel) батырмалары болады, олардың көмегімен терезе жабылғанға дейін кез келген әрекеттерді орындау (немесе орындамау) жүзеге асатын диалогтық терезе.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Ұлпа тынысы

**Ұлпа тынысы**— жоғары сатыдағы жануарларда жасушалар мен ұлпалар (тіндер) қаннан оттетін қабылдап өзінен көмір қышқыл газын шығарады. Мұндай газ алмасу газдардың нарипалдық қысымның қан мен тін арасында әр түрлі болуына баплапысты яғни көптен азға қарай ауысып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Иммуноблотинг

**Иммуноблотинг** —  мунохимия әдісі, кейінгі кездерде антидененің бөлек антигендермен байланысын іздеуге қолданылып жүр. Бұл үшін антигендерді полиакриламид гелінде электрофорезбен бір-бірінен бөледі, бөлек антигендерді гелден арнайы жинақтағышқа кешіреді, оған зерттелетін: қан сарысуын қосады да, байланысқа түскен антиденелерді иммунофермент әдісімен анықтайды. Бұл ғылыми зерттеулерде де және вирус ауруларына диагноз қоюда да қолданылады (Мысалы адамның иммунды тапшылық вирусын зерттеуде).

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Алтынды қойнауқат

**Алтынды қойнауқат** - алтынның өндірістік мөлшерлерін кіріктіретін босаң (қатаймаған) түзілімдер қабаты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Алтын
Кеңірдек пен кеңірдек тарамындағы бөгде заттар

**Кеңірдек пен кеңірдек тарамындағы бөгде заттар**— кенеттен ішке қарай қатты дем тартқанда тыныс жолына әр түрлі бөгде заттардың түсуі нәтижесінде бөгде заттар төменгі тыныс жолдарына көбінесе ауыз немесе мұрын қуыстарына түседі.
Пульмонология терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүйелік программа

**Жүйелік программа** (Системная программа; system program) — операциялық жүйенің мүмкіндіктерін арттыратын жөне ақпараттық жүмыстардың қандай түрін болса да басқаруды атқаратын программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Матрицалық схема

**Матрицалық схема** (Матричная схема; the matrix circuit) — электрлік есептеуіш немесе матрица (тор) түрінде берілген логикалық схема.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Алтынды төмпешiк

**Алтынды төмпешiк** - шашылым өңірінің алтын түйірлерімен (кесектерімен) көбірек молыққан шағын бөлшегі; ауқымы әдетте бірнеше шаршы метрден аспайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Контексті жад

**Контексті жад** (*Контекстная память; context store*) — кез келген уақытта тапсырманы қайта іске қосуға рұқсат ететін тапсырма мәтінінің мағыналық бөлігін сақтауға арналған жад.
## Дереккөздер

## Сілтемелер:
*Context Store | LinkedIn

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік программалау

**Жүйелік программалау** (Системное программирование; system programming) — программалауды жөне компьютер пайдалануды едәуір жеңіл- дететін кызмет көрсеткіш программалар жүйесі; ортақ программалық жасақтаманы: операциялық жүйелерді, программалау жүйелерін, сондай-ақ ортақ міндет жүктелген қолданбалы программалар дестелерін әзірлеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік программашы

**Жүйелік программашы** (Системный программист; systems (software) programmer, toolsmith) — жүйелік программалық жасақтаманы әзірлеумен, пайдаланумен және сүйемелдеумен айналысатын программашы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Экстирпация

**Экстирпация** () —  хирургиялық операция. Жеке бір мүше, ағза немесе оның бөлігін толық алып тастау. Тіс ұлпасы қабынғанда жарамай қалған тканьді пульпэксктрактормен біржолата тістен алып тастау.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жүйелік талдау

**Жүйелік талдау**
— жүйелік тәсілдің негізінде орындалатын объектілерді (программаларды, жүйелерді, құрылғыларды) талдау; жүйелік құралдармен атқарылатын талдау; саяси, экономикалық, ғылыми жөне техникалық сипаттағы күрделі проблемалар бойынша шешімдерді дайындауға жөне негіздеуге пайдаланылатын әдіснамалық құралдар жиынтығы. Ол жүйелі тәсілге, сондай-ақ бірқатар математикалық мәндер мен қазіргі заманғы басқару әдістеріне де сүйенеді. Оның негізгі процедурасы нақты жағдайдың өзара байланысын бейнелейтін жалпыланған модель құру болып табылады.

Екінші анықтама : **жүйелік талдау** - жүйелеудің жалпы теориялық әдісі. Бұл әдістің өзіне тән ерекшелігі — зерттеу нысанын белгілі бір жүйе құрамында қарап, оның бүкіл байланыстарын ескере отырып саралау қажеттілігі.

## Дереккөздер


Санат:Жүйелер теориясы
Санат:Басқару
Санат:Жүйелік талдау
Иммуноген

**Иммуноген** — организмге енгізгенде қанда және торшада иммунитет туғыза алатын қабілеті бар антиген.

## Дереккөздер


Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Граносиенит

**Граносиенит** — құрамы бойынша гранит пен сиениттің аралығындығы интрузиялық тау жынысы. 
*Минералдық құрамы: калишпат — 40-50, қышқыл плагиоклаз — 20-30, кварц — 15-20, фемалық минералдар — 5-10%%. Соңғысы биотит, горнбленд, кейде пироксен болып келеді. 
*Түсі — қызғылт, кейде қызғылт-сұр
*Бітімі шомбал, бағдарлы, жолақты, таңдақты, құрылымы орта, ірі түйірлі, кейде порфирлі. 
Граносиенит тер кішігірім штоктар, сығылмалар, лакколиттер, сақина тәрізді денелер құрайды.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелік тапсырма

**Жүйелік тапсырма** (Системная задача; system task) — тапсырманы басқару блогының көмегімен жүзеге асыратын операциялык жүйенің басқарушы программасының қызметі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпедегі токсоплазмоз

**Өкпедегі токсоплазмоз** — екпенің улы плазмадан зақымдануынап тыныс жолдарының қабынуы, ннтерстицналды өкнепің қабынуы түрінде, аурудың басқа көріністерімен бірге байланысты өтеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Алунд

**Алунд** — жоғары сортты бокситтерді немесе басқа да алюминийлі кристалдарды электр пештерінде балқыту нәтижесінде алынатын корунд. Қажақ материалдар ретінде жиі қолданылады.

**Алунд** — алунд — алюминии өндірілетін боксит рудаларын немесе алюмосиликаттарды электр пеште қыздыру арқылы алынатын алюминий тотығы — таза глинозем. Мұны техникада электркорунд немесе жасанды корунд деп атайды. Бұдан отқа төзімді тигельдер жасайды, металдарды ажарлайтын, қайрайтын құралдар істеледі..

## Дереккөздер


Санат:Бейорганикалық заттар
Санат:Абразивтер
Мультижүйелік режім

**Мультижүйелік режім** (*Мультисистемный режим; multisystem mode*) — көп машиналы есептеу жүйесінің жұмыс режімі. Бұл режімде барлық негізгі жад пен сыртқы жад құрылғыларының көп бөлігі барлық орталық процессорлар үшін ортақ болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ашық кілт

**Ашық** **кілт** (Открытый (общедоступный) ключ; public key) — абонентке хабар жіберу үшін қабылдаушы абоненттегі адамға ғана белгілі сол абоненттің кілті. Абонент өзінің жеке кілті арқылы келіп түскен шифрлы хабарларды қарапайым жазуға айналдырады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік тәсіл

**Жүйелік тәсіл** (Системный подход; approach system) — объектіні негізінен жүйе ретінде қарастыратын ғылыми таным мен практиканың әдіснамалық бағыты; зерттеушіні объектінің тұтастығын ашуға, байланыстар типтерінің көп түрлілігін жөне оларды бірыңғай теориялық картинаға жинақтауды анықтауға бағыттайды. Жүйелік тәсіл принципі кибернетикада, техникада, басқаруда, экономикада және т.б. қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Матрицалық үлкен интегралдық схема

**Матрицалық үлкен интегралдық схема** (Матричная БИС; the matrix large integrated circuit) — белгілі бір қызметті орындау үшін ауыстырып қосатын біртекті элементтердің (логикалық вентилдердің) матрицасы бар үлкен интегралдық схема.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аралас терраса

**Аралас терраса** — терраса алаңқайынан төмен орналасқан беткейінің екі жікқабатты қүрылысымен сипатталады. Жоғарғы жікқабаты террасамен бірдей генезисті түзілімдерден (өзендік, көлдік, теңіздік), ал төменгісі түпкілікті таужыныстардан қүралатын түғырдан турады, кейде көне террасаның түзілімдері құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйелік программалық жасақтама

**Жүйелік программалық жасақтама** (Системное программное обеспечение; system sof tware) — компьютерді пайдалану мен техникалық қызмет етуге, есептеу жұмыстарын ұйымдастыру мен қолданбалы программалар әзірлеуді автоматтандыруға арналған программалық жасақтама. Операциялық жүйе және программалау жүйесі жүйелік программалық жасақтаманың негізгі бөліктері болып табылады. Аймақтық, мемлекеттік және космостық жүйелердің алуан түрлерімен бірге олардың архитектуралық формасын, жұмыс істеу тәсілдерін, қоршаған ортаға әсерін және адамдық фактордың қатысуын қамтиды.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Томас әдісі

**Томас әдісі**— қатты дем алғаннан және дем шығарғанпан кейін бір және сол рентгеп сәулесінің көмегімен түсірілген диафрагманың бейнесін алуға негізделген диафрагманың тыныс алу қозғалысын зерттеу әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Мультиқабатталған желі, көпқабатты желі

**Мультиқабатталған желі, көпқабатты желі** (*Мультирасслоенная сеть, многослойная сеть; the multistratified network, the Multilayered network*) — бір кіру қабаты, бір шығу қабаты және бір немесе одан көп ішкі қабаттары бар нейронды желі.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйелік тіркеу файлы

**Жүйелік тіркеу файлы** (Файл системной регистрации; system recorder file) — машиналық жаңылысулар мен арналардағы қателер туралы мәліметтер жазылатын файл.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Өкпенің инспирациялық қуаты

**Өкпенің инспирациялық қуаты** — 
пневмотахометр көмегімен анықталатын, дем алғандағы ауа ағыны көлемінің жылдамдығы болып табылатын тыныс алу мускулатурасының 
функциялық күйінің көрсеткіші.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Жүйелік техника

**Жүйелік техника** (Системная техника; system engineering) — күрделі жүйелерді жобалау, даярлау, сынау, пайдалану мәселелерімен айналысатын ғылыми техникалық бағыт. Жүйелік техникада радиоэлектроника, информатика және есептеуіш техника құралдары, сондай-ақ жүйе, кибернетика мен модельдеу теориясының әдістері кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Торакограф

**Торакограф**— көлденең жазықтықта көкірек қуысының нұсқасын және тыныс алудағы оның өзгерісін сызықпен түсіріп тіркеу үшін қолдапатын аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қанды дақ

**Қанды дақ**. Қан тамырлардың зақымдануынан теріде немесе шырышты қабықта пайда болатын қанталау. Қанды дақтың үстін басқанда қанды дақ кетпейді. Қан құйылудың уақытына байланысты реңдері алғаш қызыл, кейін қызыл-көк, жасыл-сары болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Жүйелік ұқсатқыш

**Жүйелік ұқсатқыш** (Системный имитатор; system simulator) — зерттелетін жүйенің жұмыс істеу алгоритмінің ұқсатқышы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Лизис

**Лизис** () - ыдырау, еру)— әртүрлі ауру әсерінен (ферменттер, қышқылдар т. б.) жасушаның, жасушааралық заттың, сондай-ақ бактерияның еруі, жасушаа құрылымының бұзылуы. Мәселен, қанжелде тіс ұяшығының сау тканьдері ыдырайды.

Лизис — лизисомалардың құрамындағы эндогендік немесе экзогендік ферменттердің, басқа да еріту қасиеті бар агенттердің әсерімен торша мембранасының не түгел торшаның ыдырауы, еруі. Цитолиттік қасиет вирус гликопротеидтерінің көпшілігінде бар. Мысалы, грипп вирусының гемагглютининінде, парагрипп вирусының НN ақуызында, адам иммун тапшылығы вирусының сыртқы гликопротеидінде.

## Дереккөздер


Санат:Генетика
Иммуногез

**Иммуногез** — иммунитет құрылу процесі. Екі сатыдан — индуктивті (бастама) және продуктивті (туынды) — тұрады. Бастама сатысына антигенді еккен кезден бастап, оның иммунды жауапты торшаларды тану, Т және В лимфоциттермен қарым-қатынасқа түсу, В-лимфоциттердің әр түрге бөліне бастау процестері кіреді. Ал туынды сатысында лимфоид торшалары бөлінеді, плазмациттер құрылады, антиденелер түзіледі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Санат:Молекулалық биология
Жүйелік файл

**Жүйелік файл** (Системный файл; system file) — операциялық жүйенің жұмыс істеуіне қажетті ақпарат сақталатын файл. Ол каталогтағы тізімде көрсетілмейді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ая

200px|right|thumbАя (Фон; background) — аялық режімде орындалатын программалардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Контексті мәзір

**Контексті мәзірі** (*Контекстное меню; context menu*) 
*белгіленген объектінің командалар жиынынан түратын меню; тышқанның оң жақ батырмасын басқанда шақырылады; 
*агымдағы объектімен байланысқан командалар жиынынан түратын арнайы меню. Windows 95/98 операциялық жүйесінде мағыналық мәтіндік меню объектіде тышқанның оң жақ батырмасын басқанда ашылады.
## Дереккөздер


## Сілтемелер:
*[

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Торакодиния

**Торакодиния**— көкірек қуысындағы ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Гранулит

**Гранулит** — аймақтық метаморфизмнің ең жоғары температурасында, гранулиттік (В,) фацияда қалыптасатын тау жынысы. Сондықтан оларда слюда, амфибол сияқты құрамында суы бар минералдар кездеспейді, не кездессе, өте аз мөлшерде болады. 
*Гранулиттер метапелиттер және метабазиттер бойынша пайда болады. Біріншісін қышқыл гранулиттер, екіншісін негізді гранулиттер дейді. 
**Қышқыл гранулиттер негізінен ортоклаз, плагиоклаз (олигоклаз,кварцтан тұрады) Олардың құрамында гранат (альмандин-пироп) гиперстен, диопсид, силлиманит, кордиерит те кездеседі. 
***Қышқыл гранулиттер ашық түсті, шомбал, кейде жолақты, аздап тақтатасты бітімді болады; 
***құрылымы ұсақ гранобластық, гетеробластық, оларда кварц көбінесе табақ пішіндес болып келеді. 
**Негізді гранулиттер қара түсті, негізінен плагиоклаз, гиперстен, диопсид, гранаттан тұрады. Оларға рутил де тән. 
***Бітімі шомбал, кейде жолақты. Плагиоклаз жыныста андезин не Лабрадор, онда полисинтетикалық егіздіктер кездеспейді, пішіні изометриялы. Гранат жыныста  альмандин болып келеді, оның құрамында пироп молекуласы едәуір болады.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жалпы ангиопульмонография

**Жалпы ангиопульмонография** — қан айналымының бүкіл кіші шеңбері; контрастылатын контрасты затты венаның ішіне немесе катетер арқылы өкпе бағанына енгізген кездегі ангиопульмонография.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Пульмонология
Қырып тазарту

**Қырып тазарту**. Созылмалы инфекциялық жараны, пародонтологиялық қалтаны, пародонтитті қырып тазарту арқылы таза жарақатқа айналдыру әдісі. Бұл әдіс нәтижелі болса, патологиялық қалта жойылып, түседі.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Эластопласт

**Эластопласт**. Хлорвинил сополимер негізінде бутилакрилат қосып алынған, икемді пластмасса. Үнтақ және cұйықтықтан тұрады. Боксерлердің тіс-жақ сүйегін сақтау үшін осындай шендеуіштер жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Стоматология
Аллотриоморфтүйiрлi құрылым

**Аллотриоморфтүйiрлi құрылым** — тау жынысы құрайтын барлық минералар пішінсіз келетін құрылым.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйені жабу

**Жүйені жабу** (*Закрытие системы*; shutdown) — нақты уақыт жүйесі жұмысының тоқталуы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машина ішіндегі ақпараттық база

**Машина ішіндегі ақпараттық база** 
(Внутримашинная информационная база) — белгілі бір нышандары бойынша 
машинаның тасуыштарында топтастырылған барлық мәліметгердің жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жүйені жалпы босату

**Жүйені жалпы босату** (Общий сброс системы; system reset) — мультипроцессорлық жүйеде орталық процессорды тазалай отырып босату.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Мультимедиа

**Мультимедиа** (*Multimedia*) - компьютерде дыбысты, ақпаратты, тұрақты және қозғалыстағы бейнелерді біріктіріп көрсету үшін жинақталған компьютерлік технология. Ол ақпаратты кешенді түрде бейнелеуді — мәліметтерді мәтіндік, графикалық, бейне-, аудио- және мультипликациялық түрде шығаруды — жүзеге асырады. Мәтін, түрлі-түсті графика, дыбыс, сөз бен кескін синтезін жасап, ақпараттың өте көлемді мөлшерін жадында сақтап, диалогтық түрде жұмыс істейді. Мультимедиа элементтерімен еркін интерактивті түрде қатынас құруға, дыбыспен сүйемелденетін бейнекөріністерді компьютер экранында көрсетуге, тыңдауға толық мүмкіндік бар. Мультимедиалық программалар сөйлейтін энциклопедиядан бастап, бейнеклиптік мәліметтер базасын жасау жұмыстарын толық қамти алады.Мультимедиа термині латын тілінен мульти көп және медиа орта деген сөздердің бірігуінен құралады.

## Дереккөздер
Жүйені баптау

**Жүйені баптау** (Настройка системы; system tuning) — жүйенің қызметтік сипаттамаларын анықтау, жақсарту мақсатымен оны қолдану параметрлерін өзгерте отырып, оны жаңа жұмыс жағдайына бейімдеу.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иммунды генетика

**Иммунды генетика** — иммунологияның бір саласы. Иммунитет факторларының генетикалық негізін, бір түрдің ішіндегі айырмашылықтарды және ұлпа антигендерінің тұқым қуалауын, макро және микроорганизмдердің өзара қатынасын генетика және популяция тұрғысынан түсіндіреді және ұлпа қабылдамаушылығын зерттейді. Бұл ұғымды 1930 ж. американдық ғалым Ирвин енгізген. 

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Вирусология
Санат:Иммунология
Санат:Генетика
Жүйені жобалау метрикасы

**Жүйені жобалау метрикасы** (Метрика проектирования системы) — жүйенің қалып-күйі өзгерісінің фазалық жолын анықтайтын және оган барабар геометриялық кеңістікге жүйені сипаттауға пайдаланылатын түрлендірулер тобы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Тораколапаротомия

**Тораколапаротомия** — кеуде және құрсақ қуысын бір тілікпен жарып сою үшін қолма-қол (жедел) ашу; кеуде қуысының төменгі және құрсақ қуысының үстіндегі бөліктерінің қол жетпейтін тұстарына хирургиялық операция жасағанда қолданылады.

**Торакофренолапаротомия** — диафрагмасы кесумен жасалатын тораколапаротомия.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Торакалды хирургия

Санат:Хирургия
Араласқабатты минералдар

**Араласқабатты минералдар** - көп қабат қүрылымды минералдар. Әр қабаты қабатты силикаттан не алюмосиликаттан тұрады. Қабаттар (А және В) ретпен 1:1, 1:2 не ретсіз алмасып келіп отырады. Ретпен орналасатын араласқабатты минералдар минералдық түрге жатады, олардың көпшілігінің өз аттары бар. Араласқабатгы минералдар моруда, шөгіндінің диагенезінде, катагенезінде, метагенезінде, төмен температуралы гидротермалық процесте, көбінесе қабатты минералдар бойынша пайда болады. Олардың қалыптасуы сілтілі және сілтілі-жерлік элементтердің белсенділігіне байланысты. Олар — сазды минералдардың қайта өзгеру процесінің көрсеткіші.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жүйені жүзеге асыру

**Жүйені жүзеге асыру** (Реализация системы; system implementation) — жүйе жобасын жұмыс істеуге қабілетті бүйым түрінде іске асыру.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Машинааралық байланыс

**Машинааралық байланыс** (Межмашинная связь; inter computer communication) — көп машиналы кешеннің құрамына кіретін компьютерлер арасындагы байланыс.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника