open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қазақ совет балалар әдебиеті

**«Қазақ совет балалар әдебиеті»**, оқу құралы.

Жоғары оқу орындары мен педагогика училищелерінің студенттеріне арналған. Авторы - Ш. Ахметов. 1976 ж. «Мектеп баспасы» баспасынан шыққан.

Кітаптың бір тарауы Әуезовтін өмірі мен жазушылық қызметі туралы мағлұмат береді (91-98-беттер). Оның қаламынан жиырма жасында жазған *«[[Еңлік — Кебек (пьеса)|Еңлік-Кебек]]»* пьесасынан бастап толып жатқан шығармалар туғанын, бұл асыл мұралардың адам өмірінің жалғасы - балалардың өздерімен, өз ұрпақтарымен бірге мәңгі жасай бермек деп түйіндейді автор. Одан әрі ол *«Жетім»* әңгімесінің және *«[[Көксерек (әңгіме)|Көксерек]]»* повесінің мазмұнымен таныстырып, бұл шығармалар жасөспірімдерді ана тіліндегі бай мұрамен қауыштырады, көркемдік талғамын ұштап, сез байлығын молайта беруге жәрдемдеседі деп тұжырымдайды.

Кітаптың көлемі 12,46 баспа табақ, таралымы 6 мың дана.

## Дереккөздер

Санат:Мектеп баспасының кітаптары
Санат:1976 жылы шыққан кітаптар
Санат:Оқу құралдары
Өткізу тәртібі

**Өткізу тәртібі** () — күзетілетін аймаққа (әскери бөлімге, мекемеге, орынға, жабық түрдегі көсіпорынға, т.б.) кіру мен шығудың, түрлі заттарды (жүктерді) кіргізу мен шығарудың, сонымен қатар жеке құрам мен келушілердің күзетілетін аймақта болуының тәртібін анықтайтын, міндетті түрде орындалатын ережелер жүйесі. Өткізу тәртібінің негізгі мақсаты — мемлекеттік және әскери құпияны, жоғары кырагылықты және әскерлердің жауынгерлік әзірлігін сақтауды қамтамасыз ету. Ол қандай да бір бақылау түрлерін (әдетте, рұқсаттама, жеке куәлік және т.б.) және тұлғаларды (заттарды, жүктерді) тексеру ережесін қолданудан тұрады. Өткізу тәртібіне сәйкес ережелер, басшылыктар, бұйрықтар, нұсқаулар белгіленеді. Өткізу тәртібін ұйымдастыру жауапкершілігі әскери бөлімнің, мекеменің, әскери оқу орнының және т.б. командирлеріне (бастықтарына) жүктеледі. Өткізу тәртібін күнделікті сактау үшін кейбір жағдайларда арнайы бәлінген тұлғалар белгіленіп, бақылау-өткізу пункті кұрылады. Сондай-ақ, мемлекеттік шекараны
күзету жүйесінде де одан заңсыз әтуге және шекаралық аймақ пен шекаралық алқапта бөгде адамдар болуына тыйым салу үшін өткізу тәртібі орнатьшады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өзара қимылдың жоспарлы кестесі

**Өзара қимылдың жоспарлы кестесі** — әскерлердің жауынгерлік міндетгерін атқару барысында бірлескен қимылдары бекітілетін ұрыс жоспары құжатының бірі. Оны қоса берілген және қолдаушы бөлімдер мен бөлімшелер штабымен бірлесе отырып кұрама (бөлім) штабы жасайды. Өзара қимылдың жоспарлы кестесісі негізгі тапсырмаларды, олардың орындалу тәртібін, бөлімдер мен бөлімшелердің орындайтын тапсырмаларын, орындары мен уакыты бойынша қимыл тәртібі; байланыс және өзара хабар алысуды, тануды, хабарлауды, нысананы көрсетуді, дәлдеуді ұйымдастыру жоспарларын қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маңғыстаумұнайгазбарлау

**«Маңғыстаумұнайгаз барлау» тресі** - Маңғыстауда мұнай-газ кендерін іздестіру мен барлауға мамандандырылып, «Қазақстан мұнай» бірлестігінің қарамағында 1957 жылы ұйымдасты. Форт-Шевченко қаласында орналасты. 

*Трест Түбіжік, Қызан, Ақшымырау, Қошақ, Жетібай, Өзен, тағы басқа алаңдарда мұнай іздестіру жұмыстарын жүргізді. 1961  жылдары ірі Жетібай, Өзен кендерінің ашылуымен және бұл ауданда мұнай барлау жұмыстарының өрістеуіне байланысты, 1962  жылдары Жетібай, Өзен барлау экспедициялары ұйымдастырылды, ал *«Маңғыстаумұнайгаз барлау»* тресі Ералиев кентіне (қазіргі Құрық ауылы) көшірілді (1973). 
*1960 жылдары трест пен экспедиция геологтары Жетібай және Өзен кендерінде сапалы барлау жүргізіп, Теңге, Тасболат, Шығыс Жетібай, Қарамандыбас, Ақтас, Доңға, тағы басқа кендерін ашып оларға барлау жүргізді. Осының нәтижесінде елімізде мұнай өндірудің жаңа ауданы пайда болды. *«Маңғыстаумұнайгаз барлау»* бірлестігі қалыптасты, қысқа мерзімде Мақат-Бейнеу-Өзен темір жол, Өзен – Атырау – Самара мұнай құбыры салынды, Жаңаөзен қаласы дүниеге келді. 
*1965 жылдары трест құрамында жаңа Оңтүстік Маңғыстау мұнай-газ барлау экспедициясы ұйымдастырылды. 
*1966 жылдары *«Маңғыстаумұнайгаз барлау»* тресі Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталды, ал мамандар тобы Лениндік сыйлық иегері болды.
*1973 жылдары жүргізілген қайта ұйымдастыру нәтижесінде *«Маңғыстаумұнайгаз барлау»* тресі кешенді мұнай-газ барлау экспедициясы, ал Жетібай, Қарақия, Оңтүстіk Маңғыстау экспедициялары кешендік *«Маңғыстаумұнайгазбарлау*» экспедициясының ауданы, инженер-техникалық қызметін атқарушы болды. Кешенді экспедиция *Елемес, Нысанов, Айыршағыл*, тағы басқалар алаңдарда терең бұрғылау (*5 км-ден астам*) жүргізді. 
*1992 жылы экспедиция өндірістік геология бірлестігі болып қайта құрылып, *«Маңғыстаумұнайгазгеология»* болып аталды. 
*1995 жылдары ол *«Құрық»* акционерлік қоғамымен АҚ бірге *«Жарқын»* мемлекеттік холдинг компаниясының құрамына енді. 
*1996 жылдары *«Жарқын»* компаниясы тарап, оның орнында *«Маңғыстаугеология»* АҚ ұйымдасты, оған *«Құрық»* АҚ кірді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайгаз компаниялары
Санат:1957 жылы құрылған компаниялар
Бөгеттер жиілігі

**Бөгеттер жиілігі** — жалпы бөгеттер ұзындығының (км бойынша) тасаланатын бағыттағы (алқаптағы, шептегі) майданшебінің еніне катынасы. Әдетте Бөгеттер жиілігі түсінігі мина жарылгыш бөгеттерге ғана қолданылады және танкіге карсы және жаяу әскерге қарсы миналар үшін жеке-жеке анықталады. Олар, әдетте, санмен (0,1; 0,3; ... 1,0; 1,3 және т.б.) белгіленеді. Мыс., танктің жүруіне қолайлы ені 20 км бағытга қорғанысты дайындауда корғаныстың бірінші алқабыныц тереңдігі бойынша жалпы ұзындығы 18 километр болатын танкіге қарсы және жаяу әскерге қарсы ұзындығы 15 км миналанған алаңдар орнатылса, онда танкіге қарсы бөгеттер жиілігі 18:20 = 0,9 ал жаяу әскерге қарсы бөгеттер жиілігі — 15:20 = 0,75 сай келеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Кандирлеу

**Кандирлеу** — қанттың кристалдануы және— кең мағынада кондитерлік іспен айналысу, қантты қайнатып кондитерлік өнімдерді жасау. Тура мағынада "кандирлеу" — тосап қайнату немесе белгілі бір өнімді қайнап жатқан қантқа батырып қажетті түс, дәм беру.

## Дереккөздер
Маңғыстаумұнайгеофизика

**«Маңғыстаумұнайгеофизика»** – геофизикалық трест. 1966   жылдары  Бозащы және Маңғыстаудың мұнай-газ кәсіпшіліктерінде барлау, іздеу жұмыстарын күшейту үшін КСРО-ның Мұнай өнеркәсібі министрлігі құрамында құрылды. Кен орындарында тақташылардың мұнай беруін көтеру үшін перфорациялық жұмыстар, құбырларды кәсіптік-геохимиялық зерттеу, сейсмикалық барлау жұмыстарын орындады, мұнай кен орнын пайдалану және барлау жүргізгенге дейінгі физикалық жұмыстарды жүргізумен қамтамасыз етті. Трестің геофизикалық зерттеулерінің арқасында Маңғыстаудың триастық кешенінің мұнайлы екендігі дәлелденіп, бірнеше мұнай және газ кен орындары ашылды. 1993   жылы  трест облыста мұнай компанияларының тапсырысы бойынша сейсмикалық барлау жұмыстарын орындайтын *«Маңғыстаумұнайгеофизика»*. акционерлік қоғамы АҚ болып қайта құрылды. 
## Дереккөздер
Өзгерткіш бояу

**Өзгерткіш бояу** — жылжымалы объектілердің (танкілерді, автокөліктерді, сауытты көліктерді, зеңбіректі) түсі қоршаған ортаның негізгі аясына сәйкес келетін ірі дақтармен бояу аркылы бүркемелеу. Өзгерткіш бояу объекті сұлбасын анықтауды қиындатады. Жекелеген дақтар аямен астасып, объектінің әр түрлі аяда байқалуын азайтады. Жеке бөліктегі өзгерткіш бояу мен бүкіл объектідегі өзгерткіш бояу суреттері барынша әр түрлі болуы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қазақ ССР Ғылым Академиясы (анықтамалық)

**«Қазақ КСР Ғылым Академиясы» («Академия наук Казахской ССР»)**, анықтамалық 1987 ж. «Ғылым» баспасы орыс тілінде шығарған. Онда Қазақ КСР Ғылым академиясының құрылымы, оның академиктері мен корреспондент мүшелері, сондай-ақ үкімет наградаларымен және құрмет грамоталарымен марапатталған академияның мүшелері, қызметкерлері туралы мәліметтер, академияның тарихына қатысты аса маңызды мағлұматтар бар. Мысалы, сол кезде академияның 7 ғалымы - Социалистік Еңбек Ері атағын, 18-і - Лениндік сыйлықты, 34-і - КСРО Мемлекеттік сыйлығын, көптеген ғалымдар Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығын т. б. алган екен. Кітапта Әуезовтің өмірі мен жазушылық, қоғамдық қызметтері кеңінен баяндалып, ғылыми-зерттеу еңбектері жан-жақты сөз етілген, ұлы жазушының дарқан дарынын жоғары бағалаған. Анықтамалықтың көлемі 15,1 баспа табақ, таралымы 3 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Канелондар

**Канелондар** — жұқа қаңылтырдан жасалған бұдырлы қалыптар, желе, құйма, тығыз кисель жасауда, кейбір жартылай сұйық қамырларды (бисквит) пісіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер
Нысан

**Нысан** - ең алдымен сыртқы кескін, заттың сыртқы түрі; қандай да бір мазмұнның ішкі көрінісі, сонымен қатар, ішкі кұрылысы, кұрылысы, заттың анық немесе анықтаушы тәртібі және процестің өту тәртібі, материяның құраушысы немесе маңызы.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Маңғыстау облыстық әмбебап кітапханасы

**Маңғыстау облыстық әмбебап кітапханасы** – мәдени-ағарту мекемесі. 
*Кітапхана Маңғыстау облысы атқару комитетінің 1973   жылдары  23 тамыздағы шешімімен ашылған. Оның директоры Н.З. Әшімбаева болды. 
**Алғашқы кезде кітапхана қоры *13400* данадан құралды. 
*1976 – 1980   жылдары  аралығында кітапхана орталықтандырылды. 
*Кітапхана жанынан 1976 жылдан бастап облыс көлеміндегі кітапханаларды маман кадрлармен қамтамасыз ету мақсатымен бір жылдық кітапханашылар курсы жұмыс істеп, ол* 120-ға* тарта маман кадрды дайындады. 
*1988   жылдары  үш облыстық кітапхана Маңғыстау облыстық әмбебап кітапханасы болып біріктірілді. 
**Кітапхананың қорында *400* мыңға жуық кітап және 1 млн-дай мерзімді басылымдар бар. Қаладағы жоғары оқу орнының студенттері, қызметкерлер  мен жұмысшылар, зейнеткерлер,     тағы басқалар  кітапхананың оқырмандары болып табылады. Кітапханаға жылына 20 мыңға жуық оқырман келіп, оларға *400 мыңдай* баспа басылымдары беріледі. 
*Кітапханада жасөспірімдер үшін* «Талапкер»*, балаларға арналған *«Жас суретші», «Шебер қолдар»* секілді үйірмелер де жұмыс істейді. Жергілікті ақын-жазушылармен, еңбек адамдарымен әр түрлі тақырыптық кештер, кітап беташары, конференциялар өткізіліп тұрады. Қазіргі заман талабына орай кітапханада кітап қоры электронды каталогқа құю мен интернет жүйесіне қосылған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кітапханалары
Өткір радиация

thumb|250px
**Өткір радиация** () — ядролық жарылыс кезінде тарайтын радиоактивті сәулелер (гаммасәулелер мен нейтрондар). Ядролық жарьшыс кезінде пайда болып, лезде жанжаққа тарайтын, көзге көрінбейтін және адамдар сезінбейтін сәуле ағыны. Өткір радиацияға атом жарылысы энергиясының 10-15 пайызы кетеді. Өткір радиацияның әсері 10-15 секундқа созылады да, ол организм клеткаларын иондап, оған зиянды биологиялық әсерін тигізеді. Оның әсерінен тірі клеткалар кобею мүмкіншілігін жояды да, сәуле ауруына шалдығады. Аурудың дәрежесін радиоактивті сәулелендірудің молшері арқьшы біледі, оны рентген көрсетеді. Тротнлді эквиваленті 20 мың тонна ядролык бомба ашық жерде жарылғанда эпицентрден 600 м қашыктықта сәулелену дозасы 10 мың рентгенге, 1 км қашықтықта 1000 рентгенге, 1,5 км қашықтықта 100 рентгенге жетеді. Әр түрлі заттардан (оның ішінде ауадан да) өткенде гамма-сәулелер мен нейтрондардың күші кемиді. Радиацияның әсері жабулы блиндаждардан, баспаналардан, тік ордан, үйлердің кабырғаларынан, кемелер мен танкілердің корпусынан өткенде азаяды. Бұлар сәулелерден де қорғайды. Жер астында немесе су астында жасалған ядролық жарылыстың әсерін жер қабаттары (немесе су) едәуір азайтады, қауіпсіздендіреді. Мыс., 10 см бетон, 14 см жер қабаты, қалыңдығы 25 см ағаш Өткір радиацияның күшін екі еседей кемітеді. Сондықтан да жарылыс кезінде арнаулы орындарга жасырынган адамдар бірдей кашықтыкта түрғанның өзінде радиацияның мөлшерін ашық жерде қалғандардан едәуір аз қабылдайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маңғыстау облыстық әскери теңіз институты

**Маңғыстау облыстық әскери теңіз институты** – әдістемелік мекеме. Қазақстан Республикасының Қорғаныс Министрлігінің жоғары әскери-теңіз  училищесін   ҚР Үкіметінің №314 1 наурыз 2001 жылғы қаулысына сәйкес құрылды. ҚР №684 10 шілде 2003 жылғы Үкімет Қаулысымен Әскери-теңіз  институты   болып саналады. 
*Институтта алты кафедра жұмыс жасайды: 
#әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасы; 
#жаратылыс ғылымы және жалпы кәсіби кафедрасы; 
#кеме жүргізу кафедрасы; 
#кеменің құрылысы мен төзімділігі кафедрасы; 
#флоттың тактика және әскери құралдар кафедрасы; 
#су үсті кемелерінің радиотехникалық қару-жарақ кафедрасы. 
*Әскери-теңіз  институты   теңіз ісіне маманданған жоғары білімді офицерлер дайындайды. 
**Оқу мерзімі-5 жыл. 
*Институт құрамындағы Әскери-теңіз колледжі теңіз ісіне маманданған орта білімді түлектер дайындап шығарады. 
**Оқу мерзімі 2 жыл.
## Дереккөздер
Бөгеттер жүйесі

**Бөгеттер жүйесі**— карсыласты шығынға ұшырату, алға жылжуын кідірту, маневрін киындату және оны атыспен, карсы шабуылмен (шешүші соққымен) жою мақсатында қорғаныста бірыңғай жоспар бойынша құрылатын әр түрлі бөгеттер жиыны. Бөгеттер жүйесі камтамасыз ету алқабында, алдыңғы позицияда, алдыңғы шептің алдында және өз корғанысының тереңдігінде құрылатын бөгеттерді камтиды. Ол табиғи бөгеттермен үйлестіріліп, операция (ұрыс) шешіміне сэйкес, әскердің маневрін ескере отырып құрылады және атыс жүйесімен тығыз байланыстырылады. Бөгеттер тығыздығымен сипатталады. Бөгеттер жүйесінің негізін танкіге карсы, жаяу әскерге карсы миналы алқаптар, ал корғаныс кезінде теңіз жағалаулары мен десантқа қарсы бөгеттер кұрайды. Ол негізінен инженерлік әскерлердің күштері арқылы құрылады. Ұрыс кимылдары барысында қатерлі бағыттарда Бөгеттер жүйесіін жылжымалы бөгеттер жасағы нығайтады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Каперс

200px|нобай|оңға
**Каперс** (*capparis spinosa*) — Жерорта теңізі  бұтасының бүршіктері, оларды арнайы маринадтайды да, сол күйінде калья — көжелерге, тұз көжеге, бүйректен жасалған екінші (ет) тағамдарға, салаттарға дәмқосар ретінде қолданады. Құрғақ, маринадталған және тұздалған күйінде сатылады. Ағаш, бұта не көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Тропик, субтропик аймақтарда өсетін 250-300 түр» белгілі. КСРО-да 2 түрі, оның ішінді Қазақстанда 1 түрі  тікенді киеуіл өседі. Бұл- көп жылдық шала бұта. Жапырағы дөңгелектеу келген, гүлі ірі, ақ не солғын қызыл, аталығы көп. Жемісі бұршаққын тірәзді, қызғылт ет- женді жидек. Жер Орта теңізі маңында, Алдыңғы Азияда, Үндістанда, Оңтүстік Қырым, Кавказ, Орта Азияда, Қазақстанда саздауыт, қиыршық тасты, шөлді аймақта, сортаң жерлерде, Жоңғар, Іле Алатауларында, Қаратауда, Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Киеуілдің гүл бүршігі жеуге жарамды, жас жемісін, өркенінің ұшын сірке суында маринаттаған не тұздаған түрінде дәм-татымдық зат ретінде пайланады. Піскен жемісін шикілей де жеуге болады. Жемсінің құрамында 18% ақуыздық заттар, тұқымында 30% май, бітеу гүлінде 0,32%- тей рутин болады. Өсімдікте алколоид, капцарин бар, гүлінен бал арасы бал жинайды. Батыс және Оңтүстік Еуропада,Үндістанда,Филиппин аралдарында, Солтүстік Африка (Марокко), Солтүстік Африкада қолдан да өсіріледі.Дагестан жерінде өсетін жабайы түрлерінің кәсіптік маңызы бар.
250px|нобай|оңға

## Дереккөздер


Санат:Кеуелдер
Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық

**Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық** — басқарылатын ракеталарда, бомбаларда, торпедаларда және басқа да жою құралдарында орнатылған және оларды нысанаға бағыттауға арнаған арнайы құрылғы. Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық нысана мен оның айналасындағы аясының арасындағы жылулық қарама-қайшылығын қолдану принципімен жұмыс істейді. Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық снарядтың баскы бәлігіне орнатылады және сыртынан жарық пен инфрақызыл сәуле өткізетін маталы орамамен жабылады. Нысананы байқау және оған снарядты бағыттау сәулелі энергия индикаторымен және автоматика жүйесімен камтамасыз етіледі. Алынған сигналдардың ықпалымен өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсық қажет пәрмендер жасап, оларды ракеталардың, бомбалардың, торпедалардың және т.б. ұшу траекториясын басқаратын тиісті орындаушы блоктарга жібереді. Ату кезіндегі негізгі міндет снарядты нысанаға бағыттаудың жарылғыш заттың әсер ету радиусымен емес, өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсықтың әсер ету аумағымен анықталған дәлдікпен жіберу болып табылады. Өздігінен бағытталатын жылулық оқтұмсықпен басқарылатын ракеталар жоғары дәлдікпен бағытталатындығымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теміршебер қашауы

**Теміршебер қашауы** (*Слесарное зубило*) — металл шабуға арналған теміршебер қашауы.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Нысан және материя

**Нысан және материя** - Аристотель философиясының болмыстың төрт «себебі» немесе «қағидалардың» екеуі. Нысан мен материяны қарама-қарсы қоюды Аристотель терминологиялық түрде жасады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Өтпелер жасау

**Өтпелер жасау** (Проделывание проходов) — әр түрлі ұрыс әрекеттері түрлеріндегі міндеттерді атқару кезінде әз әскерлерін өткізуге арналған орындарды тазарту. Жасалатын әтпелер саны ұрыс (жорық) ретіне, бәгеттер сипатына және олардан әту тәсіліне, қолда бар күштер мен құралдарға байланысты болады. Мина жарылғыш бөгеттерде өтпелер жасау жару, механикалық тәсілдермен және т.б. жүзеге асырылады. Жару тәсілі реактивтік қозғалтқыштар көмегімен немесе тралы бар танкімен сүйреу арқылы ұрыстың миналанған аландарына берілетін ұзартылған зарядтар кәмегімен оларды қопару жолымен миналарды жоюдан тұрады. Механикалық тәсіл миналарды жоюға немесе оларды белгіленген өтпелер шектерінен алып тастауға саяды. Танкіге
қарсы миналанған аландардағы өтпелер миналы тралдар, ал жаяу әскерге карсы миналанған аландардағы етпелер танкілер мен басқа шынжыр табанды машиналарға орнатылған бульдозерлік жабдықтар арқылы немесе арнайы кұрылғылар — иін темірлер қолданылып тазартылады. Үйінділердегі өтпелер жол салғыштар, инженерлік машиналар, жарылғыш заттар заряды, аспалы бульдозерлік жабдықтары бар танкілер арқылы жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Формализация

**Формализация** - мыналарға қатысты болуы мүмкін:

* Формалды жүйе - формал логикада
* Формалды спецификация - информатикада жүйені және бағдарламалық жасақтаманы іске асыруға көмектесетін математикалық әдістер.
* Формашылық - әлеуметтану бойынша бюрократияның күшейген түрі
* Формализм
Қамтамасыз ету алқабы

**Қамтамасыз ету алқабы** (Полоса обеспечения) — қарсыласпен түйіспейтін тысқары жерде қорғанысқа көшу кезінде, әдетте бірінші эшелонда, қорғалатын әскерлердің маңдайшебінің алдында, ал кейбір жағдайда қашықтықтағы қорғаныс шебінің алдында құрылатын алқап. Қамтамасыз ету алқабын құрудьің мақсаты: қарсыласты қорғанысының шын құрылысынан жаңылдыру және оны дайындау үшін уақыт ұту, қарсыластың күштері мен құрамын, іс-қимыл бағытын және сипатын уақытында анықтау, қарсыластың шабуылын кідірту, оның басты күштерінің алдын ала жазылуына және өзіне ыңғайлы бағытта шабуылдауға мәжбүр ету, оның адам күштері мен техникасын қорғаныс шебінің алғы шебіне жеткізбей шығынға ұшырату. Қамтамасыз ету алқабының тереңдігі операция мақсаты мен мәнісіне, жергілікті жердің сипатына, сондай-ақ қорғанысты ұйымдастыруға берілген уақытқа байланысты анықталады. Қамтамасыз ету алқабы бірнеше позициядан, қорғаныс тораптарынан және бөгеттер жүйесінен тұруы мүмкін. Қамтамасыз ету алқабы минажарылғыш бөгеттер, торуылдар, қиратулар және т. б. кеңінен қолданылып, дайындалған позицияларда кезекпен ұрыс қимылдарын  жүргізетін қалқалаушы әскерлердің алдыңғы жасақтарымен немесе бөлімдерімен қорғалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Подера

**Подера** (грек. podaire — төсек, ұлтан) — қисыққа жүргізілген жанамаларға берілген нүктеден түсірілген перпендикулярлардың табандары болатын нүктелер жиыны анықтайтын қисық. Берілген нүктенің орнын ауыстырсақ, қисықтың подерасы да өзгереді. Берілген қисықтың әр түрлі нүктеге қатысты подерасы шексіз көп. Бастапқы қисық подераның антиподерасы деп аталады. Шеңбердің центріне қатысты подерасы осы шеңбердің өзі болады, ал өзіне тиісті нүктеге қатысты подерасы кардиоида (грек. kardi — жүрек және eidos — тәрізді) болады. Шеңбердің өзінен тысқары орналасқан нүктеге қатысты подерасы Паскальдің ұлуы деп аталатын қисықты анықтайды. Шеңбердің ішінде орналасқан нүктеге қатысты антиподерасы эллипс, ал сыртында орналасқан нүктеге қарасты антиподерасы гипербола болады.

## Теңдеулер
(X(t),\;Y(t)) Подерасы (x(t),\;y(t))  берілген параметрлік қисыққа (0,\;0) нүктесіне қатысты теңдеулермен беріледі:

: X=\frac{(xy'-yx')y'}{x'^2 + y'^2}
: Y=\frac{(yx'-xy')x'}{x'^2 + y'^2}

Жалпы жағдайда, (x_0,\;y_0) нүктесіне қатысты теңдеулер:  
: X=\frac{x_0 x'^2 + x y'^2 + (y_0-y) x' y'}{x'^2 + y'^2}
: Y=\frac{y_0 y'^2 + y x'^2 + (x_0-x) x' y'}{x'^2 + y'^2}

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Каппеллетти

**Каппеллетти** - кішкентай италия тұшпаралары, оларды шаршы қамырдан жасайды. Шаршыларды үшбұрыш болатындай етіп ейге бүктейді де, үшбүрыштың екі ұшын біріктіреді. Ортасына ет немесе сыр салынады. Тағамды, әдетте, сорпаға салып ұсынады. Каппеллетти тортеллиниге ұқсас, бірақ тортеллиниді домалақ қамырдан дайындайды. Тортеллини Болоньяда жасалады, ал каппеллетти Эмилия- Романьеде жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Макарондар
Бөгеттерді аршу жасағы

[thumb|220px|[Абрамс (танк)|M1 Abrams]]
**Бөгеттерді аршу жасағы**— бөгеулер мен қиратуларда өтпелер жасау, жергілікті жерлерді миналардан, жарылмаған снарядтардан, авиациялық бомбалардан, фугастардан және басқа да жарылғыш заттардан тазарту үшін құрылатын арнайы әскери құрылым Бөгеттерді аршу жасағының құрамы өтуге қажет бөгеулер мен киратулардың сипаты мен түріне, жергілікті жердің жарылғыш заттармен толу дәрежесіне және басқа жағдайларға байланысты. Бөгеттерді аршу жасағының негізін, әдетте, бөгеулерді барлау мен оларды қирату (минасыздандыру) кұралдары бар инженерлік әскер бөлімшелері құрайды. Бөгеттерді аршу жасағы Ұлы Отан соғысы кезіндегі шабуылдық операцияларда неміс-фашистік әскерлер құрған бөгеттерді алу мен қирату қажеттігінен пайда болды. Олар соғыстан кейінгі жылдары әскери іс-әрекеттер жасалған жергілікті жер аудандарын минасыздандыру және жарылгыш заттардан тазарту үшін кеңінен қолданылды. Бөгеттерді аршу жасағы миллиондаған миналарды, снарядтар мен жарылмаған авиациялық бомбаларды тауып, жойды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Формализмделінген тіл

**Формализмделінген тіл** - формализмделінген тіл формализмденетін ғылыми пәндерді шығару мен дәлелдеу аппараты болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Кенерме

**Кенерме** (Напуск) - бөлу мен шектеу максатыннда пайдаланылады. **Кенерме** сонымен бірге пісіру тоғын бірқалыпты реттеп отыруға арналған ауыспалы индуктивтік кедергі ретінде де қолданылады.

# Белгілі бір бұйымды жасағанда жұмысты жеңілдету үшін соғып әзірленген немесе қалыпталған дайындамада аздап металлы артығымен жіберу төсілі. Ол артық металл дайындаманы өндеу үстінде жонылып тасталады немесе сол күйінде қалуы да мүмкін; 
# Тетіктің қарамы бойынша соғылманы жасау экономикалық қолайсыз және қиын болғандықтан, соғылманың түрін оңайлату үшін өдіпті жергілікті үлкейту.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өту

**Өту** (Проcачивание) — сарбаздардың, жеке топтардың немесе жаяу әскер (мотожаяу әскер), әскери десант немесе аэромобильді әскерлердің қарсыластың орналаскан жеріне жасырын енуден тұратын әскерлердің іс-әрекет тәсілі. Өту қарсыластың маңызды объектілерін (тірек пунктін, өткелін, ракеталык қондырғысын, басқару пунктін, қару-жарақ қоймасын және с. с.) басып алу және ұстау немесе жою, барлау жүргізу, торуыл кұру, карсыласты титықтату мақсатында шабуылдау үшін колданылады. Өту үшін ең қолайлы жерлер жабық таса жерлер, орман-тоғай және тау жоталары болып саналады. Қарсылас әскерлерінін бәлімдері мен бәлімшелерінің арасында арақашыктық болған жағдайда жайылма ұрыстық реттер мен ұрыстык кимылдар өту үшін қолайлы болып шығады. Қарсыластың тылына жеке ұшақтармен (тікұшақтармен) өтетін әскери десанттык және аэромобильдік бөлімшелер (топтар) әр жерге түсіп, соңынан керсетілген ауданға шығады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Маңғыстау облыстық білім беру ұйымдары қызметкерлерінің біліктілігін арттыру институты

**Маңғыстау облыстық білім беру ұйымдары қызметкерлерінің біліктілігін арттыру институты** – әдістемелік мекеме.

*Алғашқы директоры –   А.Нәжімеденов. 
*Институт өлкеміздегі ұстаздар қауымын 5 жылда 1 рет (*қажеттілік туындаса, одан да жиі*) білім жетілдіру курсынан өткізіп тұрды. 
*Курстардың тақырыбы алуан түрлі: *жаңа технология, методикалық ғылым, теория тағы басқалар  жетілдірулер.* 
*Қазіргі директоры – *И.Т. Жұмағалиева*.

## Тарихы
*1973   жылдары  Маңғышлақ облысының мұғалімдер білімін жетілдіру институты болып құрылды. 
*2006 жылдан бері осы атымен аталады. Ашылған кездегі мекен-жайы: Шевченко қаласы, 3 «А» шағын ауданындағы кешкі мектеп.

## Міндеті
Институттың қазіргі міндетіне педагогтарды қайта даярлау, жаңарған білім мазмұнына сай оқытудың әлемдік озық технологиялары мен әдістерін педагог мамандарға үйрету, 12 жылдық білім беруге көшуге байланысты педагог кадрларды қайта даярлауды жүзеге асыру, оқу орындарында жүргізілетін сынақ-байқау жұмыстарына әдістемелік көмекші құралдар, оқыту бағдарламаларын, өлкелік таным бағытындағы оқу құралдарын шығару,     тағы басқалар  ұйымдастыру-әдістеме жұмыстары кіреді. Институттың құрамында *1 кафедра, 3 орталық, 4 кабинет* бар. Олар: теория және әдістемелік оқыту кафедрасы,   педагогика   мониторинг орталығы, ақпараттық технологиялар орталығы, кәсіптік білім беру орталығы, жаратылыстану-математика кабинеті, тәрбие кабинеті, қоғамдық гуманитарлық пәндер және  мемлекеттік тілді дамыту кабинеті, баспа қызметі кабинеті.

## Қазіргі жағдайы
2006 жылдың қыркүйек айында институт жанынан *«Ұстаздар үйі»* ашылды. Онда ТСО (*техникалық құралдармен оқыту кабинеті*), *интернет класы, медиатека, химия және баспа кабинеттері* жұмыс жасайды. Сонымен қатар 40 орынға арналған қонақ үйі, 150 орындық акт залы, 60 орындық асханасы бар. 2006 жылдың 6 мамырынан бастап айына 2 рет, білім саласындағы ақпараттық-инновациялық материалдарды, озат іс-тәжірибелерді таратып отыратын ақпараттық, танымдық және әдістемелік* «Маңғыстау мұғалімі»* газеті жарыққа шығарылады. Институт 13-шағын ауданның 47-ғимаратында орналасқан.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Каравай

нобай|Каравай
**Каравай** — орыс аспаздығында кең тараған, бірақ әр түрлі өнімдерге қатысты айтылатын сөз. Кішкентай домалақ немесе сопақша салмасыз тоқаштар мен пирожкилерді де, кейбір облыстарда қалың таба нандарды, басқа облыстарда үлкен ватрушкаларды немесе үлкен майқоспалы жартылай тәтті тоқаштарды да каравай деп атайды. Мұндай алуан түрлілік "каравай" сөзі — орыс сөзі емес, тмин, нақтырақ, үнді тмині — ажгон, зере дегенді білдіреді, осыдан тмин қосылған барлық нан өнімдері алғашқыда каравай деп аталған. Ал орыс халқы өнімді алдымен құрамын емес, сыртқы қалпын бағалайтын болғандықтан "каравай" сөзі домалақ пішінді өнімдерге қатысты қодданылған. XIX ғ. барлық домалақ нандарды каравай деп атаған.

## Дереккөздер


Санат:Ұн өнімдері
Полигонизация

**Полигонизация** — кристалл (түйіршікте) кішібұрышты шекарамен бөлінген және дислокациядан бос еркін түрдегі аймақтың пайда болуына алып келетін дислокацияны қайта бөлу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Кедергіш жапқыш

thumb|Кедергіш жапқыш жабық (жоғарыдағы) және ашық (төмендегі) күйінде
**Кедергіш жапқыш** — арнаның өтпелі қимасын тарылту арқылы жұмыс ортасының қысымын, көлемі мен температурасын төмендетуге арналған жапқыш.

## Дереккөздер

Санат:Іштен жану қозғалтқышы
Санат:Карбюратор
Санат:Қозғалтқыш технологиясы
Санат:Қозғалтқыштың отын жүйесінің технологиясы
Формалды

**Формалды** - мазмұнға емес, тек нысанға катысты, тек көріністер мен пішіндер арқылы өмір сүреді; кейде өмірден алыс абстрактілік мәнде болады; формализм қағидаларына негізделген.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Бөгеттерді барлау

thumb|220px|Бөгеттерді жойғыш трал схемасы
**Бөгеттерді барлау**  — карсыластың кедергілері туралы мәліметгер жинау мақсатында жүргізілетін инженерлік барлау. Ол әскерлердің айналып өтуі немесе өткел жасап өтуі үшін кедергілердің сипатын және орналасқан жерін аныктайды. Бөгеттерді барлау мақсатты, үздіксіз, белсенді, уақытылы, оперативті және жасырын болу керек, ал барлау арқылы жиналған мәліметтер — барланған кедергілер координаттары дәлдікпен анықталған, нақты болуы қажет. Оларды инженерлік әскерлер бөлімдерінің командирлері және штабтары өздігінен, сонымен катар әскери-барлау органдарының кұрамында ұйымдастырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қазақтың халық шығармашылығы және оның поэтикалық ортасы

**«Қазақтың халық шығармашылығы және оның поэтикалық ортасы» («Казахское народное творчество и его поэтическая среда»)**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 

Түпнұсқа «Әуезов үйі» ғылыми-мәдени орталығының қолжазба корынан алынып, *«Тамыр»* журналында алғаш рет жарияланды (2001, №1). Шығарманың соңында: *«Мухтар Әуезов. Лекси, 25. 10. 1927»* деген жазу бар. Бұдан кейін жазушының 50 томдық толық жинағының 6-томында жарық көрді (А., 2001 ж., 61-94-беттер). Мухаңның фольклортану саласындағы басты еңбегі *«Әдебиет тарихы»* болғанмен, мына мақалада бұған дейін көтерілмеген тың ойлар қозғалған. Онда ең алдымен қазақ халқының ауыз әдебиетінің зерттелу дережесі мен бағыттарын айкындап, зерттеулердің типтерін, олардың мақсаттарын көрсеткен. Ғалымның пікірінше, Еуропа зерттеушілері негізінен қазақ халқына этнографиялық нысан ретінде қарап, оның ауыз әдебиетін жүйелі әрі терең зерттемеген, тек оның үлгілерін жинаумен гана тынған. Бұл, әрине, жанрларға жіктеп, ғылыми-теориялы тұжырымдар жасауға жеткіліксіз. Әуезов осыған байланысты ер аймак халықтар ның ауыз әдебиетінде стильдік ерекшеліктермен бірге, жанрлық езгешеліктер де болатынын дәлелдеп көрсеткен. Кеден, Асан, Жүсіпбек сынды ақындардың шығармашылығы туралы нақты әрі құнды пікірлер айта отырып, Мұхаң дара ақындардың кәсіби қызметі, психологиясы, әлеуметтік орны, оларға жұртшылықтың көзқарасы женінде де құнды тұжырымдар келтірген. Әсіресе шежіресі шал Рысмендененің қазақтар туралы ақылга сыйымсыз, жат пікірлерін әшкерелеп, кертартпа түсінік-ұғымдарды жоққа шығарады. Қорыта айтқанда, бұл еңбектің әдебиеттану ғылымындағы маңызы әлі де өз биігінде қапа бермек.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелер

**Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелер** — нысананың жылуын қолдана отырып басқарылатын ракеталардың өздігінен бағытталу жүйелері. Бұл — инфрақызыл сәулені сезгіш, өздігінен бағытталатын андығыш басы бар басқару жүйелерінің бір нұсқасы. Инфрақызыл (жылу) сәулелендіру көзі қызатын бөліктері бар нысаналар — ұшақтар, ракеталар, танкілер, зауыттар мен домналар және т.б. өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелердің радиолокациялық жүйелермен cалыстырғанда бірқатар артықшылықтары да, кемшіліктері де бар. Артықшылықтарына кедергілерге аз ұшырауы, құрылымының қарапайымдылығы, габаритінің анағұрлым ықшамдылығы, салмағы, жылдам тапқыштығы, бағыттылығы, жоғары деңгейдегі дәлдігі жатады. Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелердің кемшіліктері: пассивті жүйелер болғандықтан, радиолокациялық үйлестіргіштерге қарағанда, нысананың қашықтығын өлшеуге мүмкіндік бермейді, инфрақызыл оқтардың қозғалыс қашықтығы метеорологиялық жағдайларга, тәуліктің мезгіліне (олар күндізге қарағанда, түнде жақсы жұмыс істейді) байланысты. Өздігінен бағытталатын инфрақызыл жүйелердің баллистикалық ракеталарды тосып алып жоюда болашағы зор.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Антропософия

**Антропософия** - адамның «кұпия» рухани күші туралы мистикалық ілім. 20 ғасырдың басында Р. Штейнер осы ілімді теософиядан бөліп адамның жасырын қабілеттерін ерекше жаттығулардың көмегімен ашуға болады деген мақсатпен эксперименталды ғылым жасауға талпынған.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Қима

**Қима** — 
# Қима — бұйымды ойша жазықтықпен қиғанда шығатын фигураның кескіні. Сызбаны оқуды жеңілдету үшін және бұйымның пішінін оңай түсіну үшін қолданылатын шартты кескіндердің бірі. Онда бұйымның қиюшы жазықтықтан алдыңғы бөлігі, сондай-ақ қиюшы жазықтықтың арғы жағындағы бөлігі ескерілмейді. Қиманың шынайы шамасы сызылады және ол сызықталады (штрихуется). Қиманы **[[қабаттасқан қима|қабаттасқан]]** және **[[оңашаланған қима|оңашаланған]]** деп екіге ажыратады.

# Қима'''  —
## реттелген жиынды қиылыспайтын екі бөлік: бастапқы және соңғы бөліктер түрінде өрнектеу.
## Берілген бет пен өзге бет (оны қиюшы) үшін ортақнүктелер жиыны.

Алтын қима — ~a санын немесе ұзындығы ~a-ға тең кесіндіні үлкен қосылғышы кіші қосылғышы мен бүтін қосылғышының геометриялық ортасы болатындай екі оң: ~x және ~a - x қосылғыштарына жіктеу, яғни~ x^2= a(a - x).

Дедекинд қимасы — бірінің (жоғары немесе оң) әрбір саны өзге кластың (төменгі және сол) әрбір санынан үлкен болатындай етіп рационал сандар жиындарын екі класқа ажырату.

Конустық қима  — дөңгелек конустық беттің жазықтықпен қиылысу сызығы; бұл сызық жазықтықтың орналасуына тәуелді түрде гипербола, парабола, эллипс, шеңбер немесе екі түзудің жиынтығы болады.

Нормал қима — беттің берілген нүктесінде оны нормал арқылы өтетін жазықтықпен қиюдан пайда болатын қима.

## Дереккөздер
Ілініс

**Ілініс** (Зацепление) — шығыңқылықтары өзара бірізді жанасуы арқылы бір буыннан екінші буынға белгілі қозғалыс беретін буындылардың өзара байланысуы.
## Түрлері
#Бұрамдықты ілінісі (Зацепление червячное) — бұрамдық орамы мен бұрамдық доңғалағы тістерінің ілінісуі.
#Caғат ілініс (Зацепление часовое) — тістерінің түбірі тік циклоидиті ілініске жақын ілініс.
#Сыртқы ілініс (Зацепление внешнее) — қозғалмалы бөлшектердің сыртқы бетіндегі шығыңқы жерімен (тістер, бүрандалар және т.б.) ілінісуі.
#Төрткілдешті ілініс (Зацепление реечное) — тістері өзара бірізді жанасуы арқылы бір буыннан екінші буынға белгілі козғалыс беретін тісті доңғалақ пен төрткілдештің өзара байланысуы.
#Циклоидалды ілініс (Зацепление циклоидальное) — тістерінің пішіні циклоидты қисықтар (эпициклоидтар жөне гипоциклоидтар) бойынша сызылған тісті ілініс.
#Ӏшкі ілініс (Зацепление внутреннее) — қозғалмалы бөлшектердің ішкі бетіндегі шығыңқы жерімен (тістер, бұрандалар жөне т.б.) ілінісуі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Құрылыс
Материяның қозғалу нысандары

**Материяның қозғалу нысандары** - материалдық объектілердің қозғалысы мен әсер етуінің негізгі типтері, олардың толығымен өзгеруін бейнелейді. Әрбір денеге материя қозғалысының бір емес, бір катар нысандары тән. Фридрих Энгельс негізгі бес нысанды бөліп қарастырды: механикалық, физикалық, химиялық, биологиялық, әлеуметтік.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Формалды және мазмұнды

**Формалды және мазмұнды** - философияда, қисында және ғылыми әдістемеде келесі мағынада қолданылатын түсініктер: формалдіге заттың пішіні немесе құбылысты *([[математика]]лық, жүйелі-құрылымдық және тағы басқа*) зерттеуге бағытталған ережелер, мәмілелер, әдістері; ал басқа ережелер, мәмілелер мен әдістерді мағыналылыққа жатқызатын кезде жалпы философиялық түсінікте категориядан туындайтын нысандар мен мағыналар.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Аналитизм

**Аналитизм** ( - жіктелу, ыдырау)— сәздін негізгі (лексикалық) және қосымша (грамматикалық, сөзжасамдық) мағыналарын ажыратып білдіретін, ''синтетизмге'' қарама-қарсы типологиялық қасиет. Аналитизм сөздін морфологиялық тұрақты құрамы мен аналитикалық (күрделі) құрылымдардың бір-біріне қатыстылығынан нақты байқалады. 

*Мысалы*: *көріп қал, көре сал* тәрізді аналитикалык формалар етістіктің грамматикалық категориясының бір түрін жасап тұр. Мундағы *көр-* лексикалык мағынасын сақтаған сөз, ал *-іп+қал* — дәнекер қосымша мен көмекші етістіктен жасалған аналитикалық форма. Сөздін морфологиялық құрамында грамматикалық мағынаның толық мәнді сөздер мен көмекші сөздердін тіркесуі, сөздердін орын тәртібі, интонация арқылы анықталуы аналитизмге жатады. Толық мәнді сөздер мен қосымша (көмекші) сөздердін тіркесімі аналитикалық құрылымдарды (АҚ) жасайды. Олар морфологиялык, синтаксистік, лексикалық АҚ-дар болып бөлінеді. Морфологиялык АҚ- дарға морфологиялық категорияны жасайтын біртұтас сөз формалары жатады (*бара сал, бара бер*), бұлар сөйлемде бір мүше болып табылады. Синтаксистік АҚ сөйлемнін жеке мүшелерін ажыратып білдіреді. Мысалы: *суы мол жер* дегенде *суы мол* — анықтауыш, салыстырыңыз *сулы жер*. Лексикалық АҚ сөзжасамдық мағыналарды ажыратып білдіреді. *Мысалы*: *кішкене көл — көлшік, жұмысшы адам — жұмысшы т.б*. Тілдің мағыналық және формалық тұрғыда қатынасын морфемалық денгейде аныөтауға Ш. Балли (Франция), Е. Д. Поливанов (Ресей), түркі тілдерінде А. А. Юлдашев (Ресей) т.б. ерекше көніл бөлді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Қабаттасқан қима

**Қабаттасқан қима** (*Наложенное сечение*) — бұйымның көрінісін шектейтін сызықтардың ішінде, негізгі көрініспен беттестіріліп сызылатын қима. Қабаттасқан қима фигурасын шектейтін сызық жіңішке тұтас болады. Егер қима симметриялы болса, онда қиюшы жазықтықтардың орны және қимаға қарау бағыты көрсетілмейді. Қима симметриялы болмаса, қима сызығы жүргізіледі және қарау бағыты нұсқамамен көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Өтімділік (Проходимость)

**Өтімділік** (Проходимость)

1) жергілікті жердің әтімділігі — әскерлердің жылжуы үшін оның қолайлылык дәрежесі. Жолдан тыс жергілікті жер Өтімділік дәрежесі бойынша әдетте, өтімді, киын әтімді және өтуге болмайтын болып бәлінеді. Өтімді жергілікті жер деңгелекті және шынжыр табанды машиналардың бөгетсіз жылжуын қамтамасыз етеді, тек қана жекелеген тұстарды айналып ету немесе ныгайту (әткелдер жабдыктау) қажет болады. Қиын әтімді жерлер машиналардың тек қана жеке бағыттар бойынша аз жылдамдықпен жылжуына мүмкіндік береді. Ол жерде маневр мүмкіндігі шектелген. Өтуге болмайтьін жерлер жәлдардан және лек жолдарынан тыс ұрыстык және кәліктік машиналардың барлык түрлерінің жылжуына мүмкіндік бермейді. Өтімділік орындалатын жауынгерлік міндет, ұрыстық және көліктік машиналардың тактикалык-техникалық керсеткіштері ескеріліп бағаланады. Жергілікті жердің Өтімділікгі негізгі күштерді шоғырландыру бағытын тандауға және операцияда (ұрыста) әскерлерді қолдану тәртібіне ықпал ете алады.

thumb|250px
2) машиналар өтімділікгі — ұрыстық және көліктік машиналардың
түрлі жол жағдайларында және жолсызда ілгерілеу мүмкіндігі. Ол машиналардың турлі табиғи бөгеттерден (су бөгеттері, күрт еңістер, орлар және т.б.) өтуі бойынша тактикаиық-техникалық сипаттамаларымен анықталады. Ол машина қозғалтқышының меншікті куатына, меншікті қысымына, жүріс болігінің қүрьшысына және басқа да тактикалыктехникалық мәліметтеріне, соньшен қатар жүргізушілердің дәрежесі мен тәжірибесіне байланысты болады. Машиналардың өтімділік дәрежесі оларды құрастыру кезінде арналу мақсатына орай беріледі. Өтімділікті жоғарылату максатында арнайы дөңгелекті әскери автокөліктер әдетге, толық өтпелі болып жасалады. Донғалакты және шынжыр табанды сауытты танкті техниканың едәуір бөлігі жүзбелі, саңылаусыз болып және сүзбелі-желдеткіш қүрылғылармен жабдыкталады. Бұл оларға су бөгеттерінен, сонымен қатар радиоактивті залалданған аймактардан өтуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Каротиноидтар

[thumb|150px|[Каротин, ликопин және басқа каротиноидтар сары түсті көкөністерге сарғыш түс береді]]
**Каротиноидтар** ( — сәбіз) — сары, күрең сары, қызыл түстердің пигменті. Негізінен бактериялар, саңырауқұлақтар және жоғарғы сатылы өсімдіктермен синтезделеді. Каротиноидтерге каротин және оған химиялық табиғи пигменттері бойынша туыстас болып келетін ксантофилл, ликопин, фукоксантин және т.б. жатады. Каротиноидтер сәбіз тамыржемістерінде, итмұрын жемістерінде, қарапайым шетенде, қарақатта, қызанақта, өрікте, қырмызыгүл гүлдерінде жинақталады. Каротиноидтер фотосинтез процесінде маңызды рөл атқарады және де эпоксидация реакциясына қатысып, көптеген оттекті құрылымдар түзеді. Негізгі қызметінің бірі: өсімдіктің тыныс алу және өсу процестеріне қатысады, оттегіні тасымалдайды, түсті фиксациялап, генеративті және тотығу–тотықсыздану процестерін ынталандырады. Каротиноидтер өсімдіктердің хромопласты мен хлоропластарында орналасады.

## Дереккөздер


Санат:Фотосинтез
Маңғыстау облыстық медицина колледжі

**Маңғыстау облыстық медицина колледжі (''МОМК'')** – арнаулы орта оқу орны. Оқу орны бүгінгі таңда бәсекелестікке бейім мамандарды дайындауды қамтамасыз етуге толық материалдық-техникалық базамен жарақталған.

## Тарихы
«Маңғыстау облыстық медицина колледжі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны 1985ж. наурыз айының 11 жұлдызында ҚССР Денсаулық сақтау министрлігінің 11.03.1985ж. № 149 бұйрығымен, 07.02.1985ж. ҚССР жоғары және орта арнаулы білім беру министрлігі коллегиясының қаулысымен ұйымдастырылып, «Новый Узень қаласының медициналық училищесі» болып атанды. 30 жыл бойы колледж атауын бірнеше рет өзгертті:

*03.10.1990ж. облыстың атауы өзгеруіне байланысты Маңғыстау облыстық Денсаулық сақтау бөлімінің №05 бұйрығының негізінде оқу орны «Маңғыстау облыстық медициналық училище» деп өзгертілді;
*1996ж. маусым айының 14 жұлдызында ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің №282 бұрығының негізінде оқу орны «Маңғыстау облыстық медицина колледжі» деп өзгертілді.
*Кәсіпорын Маңғыстау облысы әкімінің 24.02.1999ж. №4 шешімінің негізінде құрылған;
*2002ж. қаңтар айының 18 жұлдызында «Маңғыстау облыстық медицина колледжі» мемлекеттік коммуналдық қазыналық кәсіпорны деп өзгертілді.

Колледж Жаңаөзен қаласы Әкімиятының 2001ж. 11 желтоқсандағы №27 қаулысымен бекітіліп, Маңғыстау облыстық Юстиция Департаментінің 18.01.2002 жылғы №2746-1943- МК нөмерімен тіркелген Жарғысы негізінде қызмет етеді.

## Мамандықтары
*«Емдеу жұмысы»
*«Акушерлік жұмыс»
*«Ортопедиялық стоматология»
*«Медбике ісі»
*«Лабораториялық диагностика»

## Директорлары
* 1985-1989 - Құлжабек Өскенбайұлы Өскенбаев
* 1989-1993 - Сәуле Дәулетиярқызы Құдайбергенова
* 1993-1994 - Ғарипулла Қайсағалиұлы Қайсағалиев
* 1995-2001 - Тимур Оразғалиұлы Әлқуатов
* 2001 жылдан бастап - Төлебек Тұрарбекұлы

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Қоғамдық сана нысандары

**Қоғамдық сана нысандары** - практикалық іс-әрекет процесінде пайда болатын объективтік өмір мен қоғамдық болмыстың адамның санасында бейнелеуінің түрлі нысандары. Қоғамдық сана саяси идеология, құкықтық сана, өнегелілік, дін, ғылым, өнер, философия сияқты нысандарда көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Өздігінен бағытталатын ракеталардан қорғану

**Өздігінен бағытталатын ракеталардан қорғану** — қарсыластың өздігінен бағытталатын ракеталарды қолдану тиімділігін төмендету; өздігінен бағытталатын ракеталар аппаратурасын радиоэлектрон арқылы басу бөлімінде — радиоэлектронды қорғаныстың құрамды бөлігі. Оған жататындар: өздігінен бағытталатын ракеталардан объектілерді бүркемелеу; өздігінен бағытталатын ракеталарды жою және олардың көздеу аппаратураларын радио мен оптикалық сәулелену диапозондарында кедергілермен басу, жылжымалы объектілердің ракеталарға қарсы маневр жасауы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Фрайер Ханс

**Фрайер Ханс** (1887) - неміс социологы, профессор (1925 жылы бастап). Өзінің материализмге жақын «soziologie als wirklichkeitswi ssenschaft» (1930) еңбегінде Фрайер коғамдық құрылымды өмір нысанының белгілі кезеңінде қалыптаскан және адамның экзистенциалдық жағдайы ретінде қарастырады.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві

**Маңғыстау облыстық мемлекеттік архиві** – ғылыми-құжаттық мекеме. 
*1973   жылдары  ұйымдастырылған. 
*Архив қорында: *қалалық,  аудандық, атқару комитеттерінің, ауылдық кеңестердің* тарихи құжаттары жинақталған. 
*Маңғыстау өңірінде тұңғыш ұжымдық шаруашылықтардың пайда болуы, мал шаруашылығын дамыту мәселелері
*1941 – 1945   жылдары  соғыс кезіндегі майданға көмек, экономиканы соғыс жағдайына бейімдеу, одан кейінгі дәуірдегі өнеркәсіп,   ауылы   шаруашылығының дамуы, оқу-ағарту, мәдениет, денсаулық сақтау салаларының дамуын сипаттайтын құжаттар шоғырланған. 
*Құжаттар саны 159 мыңға жуық. 
*Құрамында бір қала (*[[Жаңаөзен қаласы]]*), төрт  ауданы, бөлімшесі бар. 
*Ғылыми-анықтамалық әдебиеті 500-ге жуық.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұрағаттары
Санат:Маңғыстау облысы
Өтімділік картасы

**Өтімділік картасы** (Карта проходимости) — жүріп өту және маневр жасау жағдайларын бағалау мен зерттеуге арналған, жергілікті жердің өтімділігі туралы мәліметтері бар арнайы карта. Ол топографиялық карта негізінде кұрастырылады. Картада әтуге қиын және өте алмайтын тұстар, қозғалыстың қолайлы бағыттары, бедер (ылдидың биіктігі мен ұзындыгы, жыра және оның биіктігі, орлар, шүканактар),өзендер (терендігі, түп топырагы, ағын жылдамдығы, гидротехникалық құрылыстар мен өткелдер болуы), батпақтар (тереңдігі, өсімдік өсетін жамылғы, жүретін жерлер), жолдар, топырақтар және басқа өтімділікті анықтайтын жергілікті жер элементгерінің сипаттамалары көрсетіледі. Мәліметтер бар болса, танкіге және жаяу әскерлерге қарсы орнатылған кедергілер картаға түсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қазақ тілі газеті

**«Қазақ тілі»**, газет. 1919 жылы 4 желтоқсанда Семейде құрылды. 1928 жылға дейін шықты. 

Облыстың экономикасы мен мәдениетінің гүлденуі, еңбекшілерге коммунистік тәрбие беру туралы материалдар, әдеби туындылар жариялап тұрды. Әуезов бұл кезде Семейде, Орынборда қызмет істеп, Ташкентте аспирантурада оқып жүрген еді. Сондықтан газет редакциясымен тығыз байланыс жасап, белсенді шығармашылық қарым-қатынаста болды. Жазушының 
* *«Қазақ оқығандарына ашық хат»* (1920, 5 ақпан), 
* *«Бүгінгі зор міндет»* (1920, 31 желтоқсан), 
* *«Қазақ қызметкерлерінің міндеті»* (1921, 10, 12 қаңтар), 
* *«Қазақ бөлімдері туралы»* (1921, 29 қаңтар), 
* *«Мадиярға жауап»* (1922, 14 қазан), 
* *«Орынбордан телеграмма»* (1922, 26 сәуір),
* *«Ашық хат»* (1922, 27 тамыз) атты мақалалары осы басылымда жарық көрді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:1929 жылы пайда болғандар
Санат:Қазақ тілді газеттер
Карбонад

**Карбонад**— ұзақ мерзім сақтау үшін ерекше әдіспен дайындалған шошқа еті. Карбонад дайындау үшін тез пісетін ет қажет. Сондықтан карбонадты шошқа кесек етінен, не болмаса бұзау етінен дайындайды. Барлық жағдайда да етті май қабатын қалдырып, алдын ала тазалайды. Содан кейін қалың ұнға аунатады немесе тұз, дәмқосарлар, селитра, тағамдық бояғыштардан тұратын эмульсия жағылады.

## Дереккөздер


Санат:Ет тағамдары
Іскенже

200px|thumb|right
**Iскенже** — дайындамаларды немесе тетіктерді өңдеу немесе 
құрастыру барысында екі ерін (жылжымалы және жылжымайтын) арасында қысуға және ұстап тұруға арналған айлабұйым; дайындаманы немесе тетікті өңдегенде немесе құрастырып жинағанда қысып ұстап бекітуге арналған құрал.

## Түрлері
#Әмбебап іскенже (Универсальные тиски) — қолданылуы әртүрлі тетіктерді қысуға арналған іскенже.

#Білдектік іскенже (Станочные тиски) — машиналық іскенже.
#Қол іскенже (Ручные тиски) - қол жұмысына арналған кіші өлшемді теміршебер іскенже.

#Машиналық іскенже (Машинные тиски) — металкескіш білдектің үстелінде дайындамаларды өңдеу кезінде қысып тұруға арналған іскенже.
#Орындықты іскенже (Стуловые тиски) — бұру құрылғысы жоқ теміршебер іскенже.
#Өздігінен центрленетін іскенже (Самоцентрирущие тиски) — қысу процесінде өңделетін дайындаманың центрленуін қамтамасыз ететін машиналы іскенже.

#Теміршебер іскенже (Слесарьные тиски) — шебер үстелінде теміршебер жұмыстарын орындауға арналған іскенже.

## Дереккөздер


Санат:Құрылғылар
Санат:Механика
Бөгеттердің дайындық дәрежесі

**Бөгеттердің дайындық дәрежесі**-Бірінші және екінші дәрежелі дайындықтағы бөгеттер болып бөлінеді.
*Бірінші дәрежелі дайындықта бөгеттер толықтай ұрыс әзірлігіне келтіріледі: мина алқаптарына мина орнатылып, толық жабдықталады, басқарылатын миналар ұрыс жағдайына ауыстырылады; мина алқаптарының коршаулары алып тасталады. Объектілік және көлікке қарсы миналар орнатылады, бүркемеленеді және олардын жарғыштары ұрыс жағдайына ауыстырылады; аралас бөгеттерде орнатылған миналық-жарылғыш құралдар толығымен жабдықталады. Ал өткелдер мен жолдар миналандырылады.
*Екінші дәрежелі дайындықта бөгетгер бірінші дәрежеге шұғыл ауыстырылуға дайындалады: миналар орнатылады және толығымен жабдықталады, бірақ миналы алқаптар қоршалып, күзетіледі. Басқарылатын миналар кауіпсіз жағдайда болады; объектілік және көлікке карсы миналар орнатылып, бүркемеленеді, бірақ олардың жарғыштары ұрыс жағдайына ауыстырылмайды; жарылмайтын кедергілер дайындалады, бірақ олардағы жолдар мен өткелдер қиратылмайды және миналандырылмайды немесе екінші дәрежелі дайындықта тұрған объектілік, көлікке карсы миналармен және фугастармен миналандырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Франк Себастьян

*Франк Себастьян*' (1499- 1542) - швейцар тарих және мәдениет философы. Құдай әрекетшіл игілік және махаббат болып келеді деп үйретті. Құдай адамның еркін ерігінде табылады. Библия - бұл тек «мәңгі аллегория» немесе жоғары, жетпес ақиқаттың бейнесі.
## Дереккөздер


Санат:Философия