open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кроссбред қойы

**Кроссбред қойы** ( – будандастыру және  – өсіру), биязы жүнді қойды ағылшынның ұзын жүнді қой тұқымдары (негізінен линкольн, ромни-марш, бордер-лейстер) қошқарымен будандастыру арқылы алынған малдарды өзара жұптау және сұрыптау тәсілдерімен шығарылған. Кроссбред қойлары тез жетілетін етті-жүнді мал. Қошқарының тірідей салм. 120 – 130 кг, ал саулығынікі – 70 – 80 кг. Жіңішкелігі 26 – 40 мкм, жылтыр ақ түсті, биязылау кроссбред жүнін береді. Әр 100 саулықтан 110 – 140 қозы алынады. Қазақстанда қойларын жүйелі түрде сұрыптау және асылдандыру нәтижесінде қазақтың етті-биязылау жүнді қойы; қазақтың биязылау ұзын жүнді қойы; ақжайық қойы тұқымдары шығарылды..

## Дереккөздер


Санат:Қой тұқымдары
Беген

**Беген** — Абай облысы Бесқарағай ауданындағы ауыл, Беген ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Бесқарағай ауылының солтүстік-батысында 51 км жерде, Балапан жонының Құлынды жазығына ұласар тұсында орналасқан. Ауыл айналасы қарағайлы орман.

   

Бұрынғы “Беген“ қой кеңшарының негізінде акционерлік қоғам, шаруа (фермер) қожалықтары құрылған. Ауылда тұрмыс қажетін өтеу комбинаты, мәдени-ағарту, денсаулық сақтау мекемелері бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. 

## Дереккөздер
           

Санат: Бесқарағай ауданы елді мекендері
Кроссинговер

**Кроссинговер** (*ағылш. crossіng-over – айқасу*) – гомологтық хромосомалардың ұқсас бөліктері арасындағы ажырау және қайта бірігу нәтижесінде болатын айқасу. Кроссинговер І-ші мейоздың профазасында жүреді және әр түрлі гендердің аллельдерінің жаңа комбинацияларының түзілуіне әкеледі. Мейоз процесінде гомологты хромосомалар әр ядроға ажыраудың алдында бір-біріне қарама-қарсы орналасады. Осы уақытта екі гомологты хромосомалардың бөліктері үзіліп, олар осы хромосомалардың басқа бөліктерімен айқасып қайта жалғасады. Кроссинговер тұқым қуалайтын өзгергіштіктің бір түрі болып саналады, соның нәтижесінде ұрпақтардың генетик. әр түрлілігі артады. Кроссинговер – популяциядағы комбинативті өзгергіштікті қамтамасыз ететін және табиғи сұрыптауға материал бола алатын маңызды механизм. Сондай-ақ құрамында бір немесе бірнеше гендер орналасқан хромосоманың үлкен бөліктерінің қайта комбинациялануына немесе бір ген ішіндегі комбинацияларға әкелуі мүмкін. Гендер арасындағы кроссинговер жиілігі олардың хромосомадағы арақашықтықтарын көрсетеді. Хромосомада гендер бір-бірінен неғұрлым алшақ орналасса, олардың арасында айқасудың болу мүмкіндігі соғұрлым көбейеді. Экспериментальды (тәжірибелік) генетикада кроссинговер хромосомалардың генетик. картасын құру үшін, яғни қандайда болмасын геннің басқа генге қарағандағы орнын анықтауда қолданылады. Кроссинговердің тұрақтылығы генді локализдеуге (орнықтыруға) мүмкіндік береді. Кроссинговер мөлшері жалпы дарабастар мен кроссоверлі дарабастар санының қатынасымен процент арқылы анықталады. Хромосоманың айқасу мөлшері хромосомадағы гендердің тіркесу күшін анықтайды: неғұрлым айқасу мөлшері жоғары болса, тіркесу күші соғұрлым аз болады. Хромосоманың кез келген бір жерінде немесе оның бірнеше жерінде бір уақытта Кроссинговердің жиілігі бірдей болуы мүмкін. Кроссинговердің бірнеше түрі: дара, қос, көптік  ажыратылады. Мысалы, көптік  гомологты хромосомалар жұбының айқасуының бірнеше нүктелерінде қатарынан бір мезгілде болуының нәтижесінде пайда болады. Қос немесе көптік кроссинговердің жиілігі – дара Кроссинговерге қарағанда төмен болады. Кросинговердің жиілігі кейбір физ., хим. немесе физиол. факторлардың әсерінен өзгеруі мүмкін. Жалпы кроссинговер құбылысы жануарлардың, өсімдіктердің және микроорганизмдердің барлығына тән. Кроссинговердің молек. механизмдері қазіргі кезге дейін толық анықталмағанымен, осы саладағы зерттеулердің жетістіктері тұқым қуалайтын өзгергіштіктің түбегейлі заңдылықтарының ішіндегі айқасу механизмдерінің орнын, оның үлесін және генетик. материалдың бағытталған өзгерісін түсінуге мүмкіндік береді.. 
	

## Дереккөздер </span>


Санат:Биология
Сарықастар

**Сарықастар** () — мақтанторғай тұқымдасының бір туысы. 

Еуразияда, Солтүстік-батыс Африкада 55-тен аса түрі бар. Қазақстанның батысынан шығысына дейінгі аймақтарында 10 түрі (көктем сарықасы, саяшыл сарықас, сарықабақ сарықас, тал сарықас, жасыл сарықас, сарыбауыр сарықас, арай сарықасы, әсем сарықас, қоңыр сарықас, үнді сарықасы) бар. Орман мен қалың бұта арасын мекендейді. Тұрқы 9 — 14 см, салм. 6 — 10 г, қауырсыны біркелкі қоңыр не жасыл, бауыры сарғылт. Республикамызда кездесетін барлық түрінің көзінің үсті (“қасы”) сары, сарғылт, сарғылт-қызыл, сарғылт-жасыл түсті болып келеді. Барлығы — жыл құсы. Сарықас торғай жерге, ағаш не бұта басына ұялайды, ұясын жабық, бүйірін тесік етіп жасайды. Мамыр — шілдеде 4 — 8 теңбіл жұмыртқа салып, оларды мекені 12 — 14 күн басады. Балапандары жұмыртқаны жарып шыққаннан кейін 18 — 19 күн өтісімен ұядан ұшады. Жұбымен, кейде жалғыз жүреді. Наурыз — мамыр айларында ұшып келіп, тамыз — қыркүйекте жылы жаққа ұшып кетеді. Өрмекшілермен, жәндіктермен, күзде жидекпен қоректенеді. Сарықас торғайлар зиянды жәндіктерді жеп, пайда келтіреді.

=Жуантұмсық сарықас=
Жуантұмсық сарықас(*Phulloscopus schwarzi*) - бұл жылыстану кезінде Қазақстанға екі рет ұшып енген сібірлік сарықас. Сыртқы кейпі қоңыр сарықастан айнымайды.

## Дереккөздер


Санат:Сарықастар
Жасыту

**Жасыту** — материалдарды термиялық әдіспен өңдеудің түрі; материалдарды қыздыру, ал содан кейін жылдам салқындату процесі. Жасыту процесінің нәтижесінде материал қалыпты температурада (200С) өзіне тән емес тепе-теңсіздік құрылымдық жағдайда болады. Мысалы, болатты аустенит күйіне дейін қыздырып, содан кейін салқындатса, аустенит феррит және цементитке ыдырайды. Осының нәтижесінде болаттың қаттылығы, пластикалығы, тұтқырлығы, магниттік қасиеттері, т.б. өзгереді. Түсті металдарды және олардың қорытпаларын да жасыту арнаулы пештерде әр түрлі орталарда (ауа, сұйықтық, балқытылған тұз, т.б.) жүргізіледі. Кей жағдайларда жасытуды тотықтырғыш, бейтарап, т.б. арнаулы газдарда жүргізеді. Түсті металдарды жасыту әр түрлі температурада атқарылады. Мыс және оның қорытпаларын 500 — 6500С; никель және оның қорытпаларын 750 — 9000С; алюминий, магний және олардың қорытпаларын 300 — 4500С; мырыш және оның қорытпаларын 200 — 3000С аралығында жасытады. 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат: Химия
Сасан Мыңбайұлы

**Сасан Мыңбайұлы** (1780, Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданы Құлбабас а. — 1872 сонда) — би. Найман ішіндегі Байжігіт руының Тоғас тармағынан шыққан. Ш.Уәлиханов ол жөнінде “Байжігіт руының әйгілі белді адамы Сасан би” деп сипаттаған. Біржан сал мен Сара, Әсет пен Кәрібай айтыстарында Сасан Мыңбайұлы елден шыққан игі жақсылардың бірі ретінде жырланған. Тарбағатай өңірінде “Сасан қорығы”, “Сасан тақтайы” деген жерлер бар. 1991 ж. ұрпақтары Сасан Мыңбайұлы би қабіріне күмбезді мазар орнатып, ас берді. Құлбабас а-ндағы орта мектепке есімі берілген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Қазақ би-шешендері
Яицкая правда

**"Яицкая правда"** – 1919 – 20 жылдары Батыс Қазақстанда шыққан газет, қ. Приуралье.

## Дереккөздер:


Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Орыс тілді газеттер
Сасай

**Сасай** — Шалқар көлінің оңтүстік жағасындағы тау. Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданы жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 94 м. Тау басы доғалданып келген. Көлге қарайтын солтүстік беткейі тіктеу, оңтүстігіі көлбеуленіп жазыққа ұласады. Таудың шығыс баурайында Сарыөмір ауылы орналасқан. Жер қыртысы төрттік кезеңнің шөгінділерінен түзілген. Бетеге, боз, еркек шөп, т.б. астық тұқымдас шөптер өседі. Тау баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Пайдаланылған cілтемелер
Иван Акимович Костенко

**Иван Акимович Костенко**  (1892 – 27.7.1934) – Қарағанды көмір бассейнін игеруді ұйымдастырушылардың бірі. Мәскеу өнеркәсіп академиясын бітірген (1932). 14 жасынан Донбасс (Украина) шахталарында шанашы, ат айдаушы, тіреуші, десятник болып жұмыс істеді. 1918 – 20 ж. бронепоезд командирі болып, Донбасты қорғауға қатысты, 1920 – 28 ж. партиялық, мемлекеттік қызметте болды. 1931 – 33 ж. Донбаста көмір тресі басқарушысының орынбасары қызметін атқарды. 1933 – 34 ж. “Қарағандыкөмір” тресінің басқарушысы болды. Қарағандының жаңа тұрғын аймағы – Жаңа қала құрылысын салуды ұйымдастыруға, ғғ 30, 31, 33/34 тік шахталары мен ғ20 көлбеу шахтасын тұрғызуға, бассейнде көмір өндірудің жаңа жүйелері мен технологиясын енгізуге қатысты. Авиаапаттан қайтыс болды. Костенко есімімен Қарағандыда көше, шахта аталады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тұлғалар
Тас өндеу жұмыстары

**Тас өндеу жұмыстары** – табиғи тасқа қажетті пішін беру және оның сыртқы бетін тегістеп өңдеу.Тас өндеу жұмыстарына өңдеуге жарамды әктас, мәрмәр, гранит және табиғатта кең тараған тау жыныстарынан сәулет өнері бөлшектері (бағана, карниз, т.б.) мен қаптау материалдарын дайындау жұмыстары жатады.

Тас өндеу жұмыстары 3 негізгі іс-қимылдан тұрады: тасты тіліп дайындама әзірлеу; тақта тасқа қажетті пішін беру не оны мөлшері бойынша қырлап өңдеу; тастың бетін тегістеп өңдеу. Тас өндеу жұмыстарында шикізат ретінде карьерде (кейде шахтада) тұтасқан тау жынысынан кесіліп алынған ірі тас кесектері (аум. 0,45 м3-ден кем емес) пайдаланылады. Тасты тілу арнайы кесу станоктарында атқарылады. Тақтатасты мөлшері бойынша қырлау бір не бірнеше алмас дискімен жабдықталған қырлап-өңдеу станоктарында орындалады. Тастың бетін тегістеп өңдеу 2 тәсіл бойынша жүргізіледі: жару (түйреу) және ажарлау тәсілі. Алғашқы тәсілде өңделетін тас беті қарадай өңделеді немесе шала тегістеледі. Жару тәсілі арқылы өңдеу қатты қорытпадан дайындалған тістері бар аспаппен жүргізіледі. Ажарлау нәтижесінде дайындаманың беті тегістеледі. Соңғы тәсіл киіз дөңгелек арқылы жағылатын жалтырату ұнтақтарымен (хром, қалайы және темір тотықтары) орындалады. Мозаик және әшекейлік жұмыстарға арналған әшекей тастарды (қызыл кварц, нефрит, янтарь, яшма, т.б.) өңдеу алмаспен жабдықталған шағын станоктарда орындалады. Әшекейлік тастар алмас кескішпен диам. 200 – 320 мм болатын тақталарда кесіледі. Мозаикалық жұмыстар мәрмәр не металл негізге желімделген жұқа (қалыңдығы 4 – 5 мм-ден аспайтын) тақталарды пайдалану арқылы жүргізіледі.

20 ғ-дың 60-жылдарының соңынан бастап Тас өндеу жұмыстарына жылу ағынды тәсіл пайдаланылып келеді. Тас өндеу жұмыстарының арнаулы түріне зергелік бұйымдар үшін қажетті асыл тастарды өңдеу жатады.

## Тастан жасалатын бұйымдар
* Арқар тас - қабір басына орнатылған ескерткіш тас.
* Астау - малға су беру үшін пайдаланылған.
* Әйкел - құдықтың қақпағы.
* Балбал тас - жауынгер-сарбаздарға арналған мүсіннің жанына қойылған тас бағаналар (өлтірген жауының санына тең).
* Еркек тас - диірменнің үстіңгі тасы.
* Есек тас - әдемілеп жонылған тас.
* Келіншектас - дүние салған адамның басына ескерткіш есебінде қойған мүсіндік бейне.
* Кемпіртас - дүние салған адамның басына ескерткіш есебінде қойған мүсіндік бейне.
* Кен үккіш - тау-кен өндірісінде қолданылған
* Күмбез там - күрделі архитектуралық ескерткіш.
* Қой тас - қойдың үлкендігіндей бөлек-бөлек тас.
* Қол диірмен - дәнді тарту үшін қолданылған.
* Қошқар тас - қабір басына орнатылған ескерткіш тас.
* Құлпы тас - қабір басына орнатылған ескерткіш тас.
* Мала тас - жер тегістеуде қолданылған.
* Сағана - қабір үстіне салған үй.
* Сағана там (кереге там) - күрделі архитектуралық ескерткіш.
* Тас балға - шаруашылықта қолданылған.
* Ұршықбас - жіп иіру үшін қолданылған

## Дереккөздер
Бегендік

**Бегендік** - қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүздегі арғын тайпасының мейрам тармағынан тарайды. Бегендік руынан Қозған, Тәңірберді (Танырберді деп те атайды), Сырық өрбиді. Ұраны - Ақжол, Қарақожа. Таңбасы - көз.
## Тұлғалар
# Зейін Жүнісбекұлы Шашкин
# Зайролла Дүйсенбеков
# Сәкен Нұрмақұлы Жүнісов
# Сейітжан Омаров
# Жабай Тоғандықов
# Хабиболла Құсайынұлы Оспанов
# Серікбай Бейсембаев
# Қабыкеев Қайрбек Нүрпейісұлы

Санат:Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Омар мен Тұр күмбезі

**Омар мен Тұр күмбезі** – Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген қала құрылысы және сәулет ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Маңғыстау облысының Бейнеу ауылынан шығысқа қарай 20 км жерде. 

## Кезеңі, авторлары
1897-1898 жылдары жергілікті тастан тұрғызылған. Сәулетшілері – ағайынды Өмір мен Дүйсен Қаражүсіпұлдары. Кесене XIX ғасырдағы далалық архитектураның озық үлігілі ескерткіші. Осы архитектуралық ғимараттың қайталанбас бейнесі далалық сәулет өнерінің Маңғыстауда ғана емес, Қазақстан бойынша озық озық үлгілер қатарына жатқызуға мүмкіндік береді.

## Тарихи дерек
Аңыздарға сүйенсек, Омар – адай руынан шыққан атақты өкілі. Қайтыс болған ұлы Тұрды жоқтай отырып, ол ұлына арнап осы кесенені тұрғызады. Өзі қайтыс болғаннан кейін Омар да сол жерге жерленеді.

## Кесене сипаты
Күмбез шаршыланып (6,15х5,70 м) келген, биіктігі 8,21 м. Ескерткіштің жалпы құрылымы цилиндр пішінді мойындыққа қондырылған дулыға іспетті күмбезден құралады. Күмбез және мойындық ескерткіштің ұзына бойлық көлденең білігін ұстап тұратын 4 сәндік элементтер арқылы біріктірілген. Қабырғалары тайыз ойынды қуыстармен нақышталып, үш жағынан сәндік тақта орнатылған. Бұл құрылыс алдыңғы бетіндегі негізгі пештақпен үндестік тапқан. Ескерткіштің іші сыртқы архитектуралық шешімге сай нақышталған. Бетіне қашап ою-өрнек, түрлі суреттер (қару-жарақ, етік, кебіс, кебеже, аққұман, самауыр, тостаған, кесе, дастарқан, т.б.) салынып, әр түсті бояулармен сырланған.
1982 жылы Қазақ КСР-нің тарихи және мәдени маңызы бар ескерткіштер қатарына еніп, мемлекет қорғауына алынды.

## Кесенеде жерленгендер
* Омар Каратауұлы (1920 жылы 68 жасында қайтыс болды). Руы - Адай (Шоңай);
* Төрекеш Тұрұлы (1918 жылы қайтыс болды). Руы - Адай (Шоңай);
* Бейнеу Омарұлы (60 жасында қайтыс болды). Руы - Адай (Шоңай);
* Жамал Нұрқызы (1905—1969). Омар Қаратауұлының немересі. Руы - Адай (Шоңай).

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Василий Никифорович Яковенко

**Яковенко Василий Никифорович** (25 қазан, 1930 жылы туған, Украина, Сумы облысы Рубановка селосы) – опера әншісі (лирикалы-драмалық тенор), Қазақ КСР-інің халық артисі (1976).

## Өмірбаяны
* Харьков музыка училищесін (1950) бітірген.
* Мәскеу мемлекеттік консерваториясының вокалдық факультетін (1964; профессор А.С. Свешниковтың жетекшілігімен) бітірген. 

* 1964 – 96 жылдары Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамында соло-әнші болып, осы заманғы және классик-композиторлар операларында драмалық және лирикалық сипаттағы басты партияларды орындады. Олардың қатарында Василий Клочков (Ғ.Жұбанова, “Жиырма сегіз”), Ленька (Т.Н. Хренников, “Дауылда”), Ленский, Герман (П.И. Чайковский, “Евгений Онегин” мен “Қарғаның мәткесі”), Князь (А.С. Даргомыжский, “Су перісі”), Самозванец (М.П. Мусоргский, “Борис Годунов”), Хозе (Ж.Бизе, “Кармен”), Канио (Р.Леонкавалло, “Паяцы”), Каворадасси, Пинкертон (Дж. Пуччини, “Тоска”, “Чио-Чио-сан”), Эней (Г.Перселл, “Дидона мен Эней”), Радамес, Дон Карлос (Дж. Верди, “Аида”, “Дон Карлос”), т.б. опералық партиялар бар. 

* 1978 – 96 жылдары қазіргі Қазақ ұлттық консерваториясында (1985 жылдан доцент) және Қазақ ұлттық өнер академиясында педагог қызметпен де айналысты. 

* Гастрольдік сапармен Қазақстанның опера өнерін насихаттау мақсатында шетелдерде (Венгрия, Германия, Ауғанстан, Франция, Англия, Швеция, Финляндия, т.б.) болып, өнер көрсетті.

## Марапаттары
* Қазақ КСР-інің халық артисі (1976).

* Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1972). 

* Еңбек Қызыл Ту  ордені

* Халықтар достығы ордені.

## Дереккөздер

Санат:25 қазанда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Сумы облысында туғандар
Санат:Қазақстан опера әншілері
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Харьков музыка училищесі түлектері
Санат:Мәскеу консерваториясы түлектері
Санат:Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры әншілері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы оқытушылары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы оқытушылары
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Жер қойнауын кешенді игеру

**Жер қойнауын кешенді игеру** — адамзат қоғамының минералдық шикізаттарға деген сұранысының жылдан жылға өсуіне байланысты туып отырған әлеуметтік, экономикалық және экологиялық проблема. Мұндай жағдайдың туындауының негізгі себептері: көптеген минералдық қорлардың азаюы (мыс., мұнай, газ, металдар, ауыз су, т.б.), жер беті мен жер асты суларының гидрологиялық режимінің бұзылуы, олардың шектен тыс ластануы, сөйтіп адамзаттың өмір сүруіне қауіпті жағдайдың туындауы, т.б. Бұл мәселелерді шешу үшін қолданылатын негізгі шаралар: тау-кен металлургиялық өнеркәсіптің өнімдерін ауыстыра алатын шикізаттарды жасауға көшу; кен орындарын кешенді игеру, ал өндірілген кенді қалдықсыз толық пайдалану; кенді байытуда озық технологияларды пайдаланып, ондағы пайдалы құрамдас бөліктердің шығымын арттыру; кен орындарын игерудегі өндіру мен байыту сияқты өндіріс орындарын жер астында орналастыру; табиғи ресурстарды пайдалануды ақылы жүйеге көшіру.

## Тағы қараңыз
* Жер (территория)
## Сыртқы сілтемелер
Қазақстан Республикасының Заңы «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы»
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Жер
Костриково

**Костриково** – Қостанай облысының Федоров ауданындағы ауыл, ауылдық әкімшілік округі орталығы. Аудан орталығы – Федоровка кентінен солтүстік-батысқа қарай 30 км жерде орналасқан. Тұрғыны 1,2 мың адам (1999). Іргесі 19 ғасырдың соңғы жылдарында қаланды. 1930 жылдың басынан тың игеру жылдарына дейін ұжымшар және ауылдық кеңес ортлығы болып келді. 1961 жылдан бастап астық кеңшарының орталық болды. 1996 жылдан Костриковода шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. Олар астық, сүтті-етті мал және шошқа өсіруге маманданған. Ауылда дүкен, орта мектеп, клуб, балалар бақшасы бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том
Сарышығанақ (Павлодар облысы)

**Сарышығанақ** (1993 жылға дейін – *Жидковка*) — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Қызылжар ауылдық округі құрамында.

## Географиялық орны
Ақсу қаласынан солтүстік-батысқа қарай 54 км-дей жерде, Ертіс өзенінің сол жағасында, дала белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 20 ғасырдың бас кезінде қаланған. 1932—96 жылдары Павлодар қаласын сүт өнімдерімен қамтамасыз ету мақсатында ұйымдастырылған кеңшардың орталығы болды. Кеңшар негізінде Сарышығанақта және округтегі Жаңашаруа, Суаткөл ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу қалалық әкімдігі елді мекендері
Крузенштерн

нобай|alt=Иван Крузенштерн|Иван Крузенштерн
**Крузенштерн Иван Федорович** (*19.11.1770, Хагуди, Эстония – 24.8.1846, Таллинн*) – саяхатшы, адмирал, Санкт-Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1806 жылдан). Кедейленген дворян отбасында дүниеге келген. Шіркеу-приход мектебін, одан кейін Кронштадтағы Теңіз кадет корпусын бітірген. 1789 ж. “Мстислав” кемесінің мичманы ретінде шведтермен соғыста көрсеткен ерлігі үшін лейтенант атағын алды. 1793 ж. теңізде жүзу ісін жетілдіру үшін Англияға жіберілді. Америка жағалауына, Бермуда және Кіші Антиль аралдарына, Қытайға және Үндістанға жүзу сапарларына қатынасты. 1799 ж. Санкт-Петербургке қайтып оралғаннан кейін Теңіз дүние жүзін айналу экспедициясын ұйымдастыру жөнінен жоспар ұсынды. 1803 – 06 ж. К. басшылығымен орыстардың тұңғыш дүние жүзін айналып шығу экспедициясы жүзеге асырылды. “Надежда” және “Нева” (командирі Ю.Ф.Лисянский) кемелері Кронштадтан шығып, Атлант мұхиты, Горн мүйісі арқылы Тынық мұхиттағы Гавайи аралдарына барды. Онан әрі “Нева” орыс Аляскасына беттеп, “Надежда” Камчаткаға және Жапонияға жетті. Екі кеме де Қытайды және Индонезия аралдарын басып, Үнді және Атлант мұхиттары арқылы Кронштадқа қайтып оралды. Экспедиция кезінде жүргізілген океаногр. бақылаулар дүниежүз. мұхит бойынша судың терең қабаттарын зерттеуге бастама берді. Экспедиция Камчатка мен Аляскадағы орыс иеліктеріне арзан теңіз жолын ашты. 1824 – 26 ж. К. Тынық мұхиттың тұңғыш атласын жасап, басып шығарды. 1826 ж. контрадмирал атағын алды. 16 жыл бойы Теңіз корпусын басқарды..

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Сарықасқа

**Сарықасқа** — Ертіс алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысының Қарқаралы ауданы жерінде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ауданы 10,2 км2. Ұзындығы 6 км, ені 2 км-ге жетеді. Жағалау сызығы 19 км.

## Жағалау сипаты
Жағалары оңтүстігінде тік жарлы, солтүстігінде жайпақ, сортаңды. Қар, жер асты суымен толығады. Оңтүстігіне кішігірім өзеншелер құяды. Суы тұзды. Алқабы — жайылым.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Сарықамыс ойпаты

**Сарықамыс ойпаты** (, ) — Азиядағы ең үлкен тұйық ойпаттардың бірі. Өзбекстан мен Түрікменстан елдерінің аумағында, Арал т-нен оңт.-батысқа қарай 200 км қашықтықта жатыр. Ұзындығы 150 км шамасында, енді жері 90 км, түбінің таяз жері теңіз деңгейінен 45 м төмен. Ойыс пішіні сопақша келген. Оның бетін ертедегі көл шөгіндісі мен сор және үрме құм жапқан. Неогеннің аяғы және жоғ. төрттік дәуірінде пайда болды. Сарықамыс ойпатына Әмудария өз. құйғанда, көлге айналып, өзен қайтадан Арал т-не құйғанда, көл ойпаты құрғап қалады. Әмударияның суы соңғы рет Сарықамыс ойпатына 1878 жылдың жазында құйды. Қазір Сарықамыс ойпаты екі ойысқа бөлінген, бұларда көктемде қар суы жиналып, жазда олар құрғап, сорға айналады. 

Санат:Түрікменстан географиясы
Энвер Рахымұлы Ишкенов

**Ишкенов Энвер Рахымұлы** (18.4.1949 жылы туған, Латвия, Рига қаласында) ғалым, химия ғылымдарының кандидаты (1978), доцент (1988). 

Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-ды бітірген (1972). 1972 жылдан ҚазМУ-да аспирант, ғылыми қызметкер, оқытушы,  сонымен бірге 2001 жылдан Ұлттық минералдық шикізатты кешенді қайта өңдеу республикалық мемлекеттік кәсіпорнында кафедра меңгерушісі. Негізгі ғылым еңбектері сусыз жүйелердегі қышқыл-негізді әрекеттесу және сирек металдар химиясы мен технологиясына арналған. Ол иод пен бромның мыс өндіру өнімдеріндегі маңызды мөлшерін анықтап, олардан тазалығы жоғары радиогенді осмий мен иодты бөліп алу технологиясын жасаған. ҚР мемлекеттік сыйлығының иегері (2005).

## Шығармалыры
# Способ получения металлического осмия из осмийсодержащих продуктов, А., 2000 (соавторы); 
# Изучение явления транспорта органических лигандов в молекулярных кристаллах методом криометрического титрования, А., 2002; 
# Способ извлечения и получения элементного иода из иодосодержащих промышленных продуктов, А., 2003 (соавторы).

## Сілтемелер
*Элемент 
*Panorama
*Шикі заттарды өңдеу 

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Латвия тұлғалары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан химиктері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Сарышұнақтар

**Сарышұнақтар** () — кеміргіштер отряды, тиіндер тұқымдасының бір туысы.Қазақстанда далалық аймақтар мен шөл, шөлейтті аудандарды мекендейтін 6 түрі (зорман, ұзынқұйрық сарышұнақ, балпақ, қызылұрт сарышұнақ, кіші сарышұнақ және реликт сарышұнақ) бар.  

Олар қыста ұйықтайды, ал құрғақ жерлерде олар жазда немесе күзде ұйықтай алады. Әдетте түрлер әртүрлі жерлерде өмір сүреді, бірақ үш түрдің де мекендейтін жерлері бар. Екі түр өмір сүретін жерде олар араласып немесе араласуы мүмкін. Түсі сары, ашық қызғылт сары, ашық қоңыр немесе сұрғылт болуы мүмкін. Барлығының қысқа құйрығы бар, ол дене ұзындығының 10-нан 45% -на дейін жетеді. Олар адамдарға жұқтыратын бүргелерді жібере алады және үйлердің астындағы туннельдерді қазып, қирауға әкелуі мүмкін.  

Бұлардың тұрқы 14 — 40 см, құйрығының ұзындығы 4 — 25 см, салм. 100 — 150 г.  

Жалпы түсі —  сарғыш-сұр, жотасы қоңырқай тартқан, жүні жұмсақ, қалың. Құлақ қалқаны кішкентай, көзі үлкен, алдыңғы аяғы төрт саусақты, артқы аяғынан қысқалау, артқы аяғы бес саусақты. Жоғарғы жақ сүйегінің оң жағында да, сол жағында да 5 азу тісі, төменгі жағында 4 азу тісі болады. Тіршілік әрекеті көбінесе күндіз басталады, ін қазады. 

Жылына 6 — 9 ай ұйықтайды. Шөптесін өсімдіктермен, кейде жәндіктермен қоректенеді. Жылына 1 рет көбейіп, 2-ден 14-ке дейін ұрпақ әкеледі. 5 — 6 жыл тіршілік етеді. 

Сарышұнақ — дәнді дақылдардың зиянкесі, оба, сарып ауруларын таратады. Сарышұнақтың кәсіптік маңызы бар, терісі бағалы түрі - зорман.

## Дереккөздер

Санат:Сарышұнақтар
Санат:1825 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Кеміргіштер
Квазарлар

**Квазарлар** ( – *радиосәуленің квазижұлдыздық көзі*), *квазижұлдыздық нысандар*, *квазижұлдыздар*, *асқын жұлдыздар* – *[[оптикалық түрі жағынан жұлдыздарға]]*, ал спектрінің сипаты жағынан газ тұмандықтарына ұқсас және спектрінде қызылға ығысу құбылысы байқалатын аспан нысандары. Соңғы қасиеті квазарлардың астрофизика мен космологиядағы маңызды рөлін көрсетеді.Квазарлар галактикадан тыс жерлердегі радиосәуле көзінің координаттарын анықтаудың дәлдігін жоғарылату нәтижесінде ашылды. Бұл радиотолқын көздерінің санын едәуір арттыруға мүмкіндік берді. Радиотолқын көзінің жұлдыз тәрізді нысанға сәйкес келетіндігі *1960 жылы* анықталды. Ал *1963 жылы* америкалық астроном *[[М.Шмидт]]* осындай нысандардың *спектрлік сызықтары* спектрдің қызыл жағына қарай ығысатындығын анықтап, оларды ғарыштық нысандардың ерекше класына – *квазарларға* бөлді. Сонымен, алғашында күшті радиотолқын көздері болып табылатын квазарлар анықталса, кейінірек *әлсіз радиосәулесін шығаратын квазарлардың* да бар екендігі белгілі болды (анықтауға болатын барлық квазарлардың *98,8%*-і). Квазарлардың мұндай түрлері *[[радиотыныштықтағы квазарлар]]*, *[[квазигалактикалар (квазагалар)]]*, *[[интерлопералар]]* деп, кейде *[[көгілдір жұлдыз тәрізді нысандар]]* деп аталады. Бақылауға болатын квазарлардың толық саны *105* шамасында.Квазарлардың спектрінде спектрдің қызыл жағына қарай едәуір ығысқан, күшті ультракүлгін сәуле мен жарқыраған жалпақ сызықтар байқалады. Бұл құбылыс температурасы жоғары (*3000С шамасында*) газ тұмандықтарына тән. Қызыл ығысуы 1,7-ден артқанда квазарлар спектрінде тіпті сутектің резонанстық сызығы айқын көрінеді. *L 1216 7 К*-ды қоршап тұрған галактикааралық газда жарықтың жұтылуы нәтижесінде, квазарлар спектрінде кейде жіңішке қара сызықтар байқалады. 
Квазарлар суретке түсірілген кезде жұлдыз тәрізді болып көрінеді. Олардың бұрыштық диаметрі 1-ке дейін барады. Тек жақынырақ квазарларда ғана оптикалық ерекшеліктерді (жұлдыз тәрізді кескінінің эллипс пішіндес екендігін және оның газ атқылап тұратындығын) байқауға болады. Күшті ультракүлгін сәуле шығаруы бойынша фотосуреттегі квазарларды қалыпты жұлдыздардан, ал артық инфрақызыл сәуле шығаруы бойынша ақ ергежейлі жұлдыздардан ажыратуға болады. 
Көптеген квазарлардың жалтырау вариациялары олардың негізгі қасиеттерінің бірі болып табылады (ең қысқа вариациясының периоды *1 сағ*, жалтырауының ең көп өзгеруі *25 есе*). Жалтырауы құбылып тұратын нысанның мөлшері *ct*-дан (*[[с]]* – *жарық жылдамдығы*) артпайтындықтан, квазарлардың мөлшері *41012 м*-ден аспайды (*Уран орбитасының диаметрінен кіші*), тек зат жарық жылдамдығына жақын жылдамдықпен қозғалған жағдайда ғана бұл мөлшерден артық болуы мүмкін.

## Қызыл ауытқу
Квазарлардың ең таңқалдырарлық 
қасиеті- спектрлардағы түзулердің 
қызыл түбіне ауытқу. Бұл құбылыс 
өте жылдам және Доплер заңдарына 
сәйкес жүреді. Бұны ең алдымен 
1963 жылы Хейл обсерваториясындағы М.Шмидт 
тапты. Құбылысты зерттеп, 
квазарлар спектрларындағы түзулер 
атом түзулері екенін біліп, 
доплерлық ауытқу нәтижесінде 
болатынын дәлелдеді.
## Пайдаланылған әдебиет
Қазақ энциклопедиясы, 4-том

Санат:Квазарлар
Есенгелді Әуелбекұлы Керімбаев

**Есенгелді Әуелбекұлы Керімбаев** (1950 жылы туған, Түркістан облысы, Түлкібас ауданы) – филология ғылымдарының докторы (1992). 

* 1975 - Шымкент педагогикалық институтын (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті) бітірген. 
* 1975-1981 - Шымкент педагогикалық институтында оқытушы. 
* 1989-1991 - Қазақстан ҒА-ның Тіл білімі институтында аға ғылыми қызметкер. 
* 1991 - Халықаралық қазақ-түрік университетінде (Шымкент қаласы) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды.

Керімбаев 27-ге жуық ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Филология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты қызметкерлері
Санат:Халықаралық қазақ-түрік университеті оқытушылары
Қошқарбай (Қарағанды облысы)

**Қошқарбай** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл, Нұраталды ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстікке қарай 40 км жерде, Талды өзенінің оң аңғарында, Астана-Алматы автожолдары бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1931 жылы Нұраталды кеңшары болып құрылды. 1930–97 жылдары сүт өндіретін Нұраталды кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылы Қошқарбайда және округтегі Аққияқ, Ақсу, Қызылқой, Шопа ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды. Кеңшардың негізінде 103 шаруа қожалығы құрылған (2006).  

## Шаруашылығы
Шаруашылықтың мамандандырылған негізгі бағыттары – сүтті ірі қара өсіру, қосымша саласы - егін шаруашылығы. Жерінің жалпы ауданы 109 мың га. 

## Инфрақұрылымы
Округтің елді мекендерінде 4 мектеп, 2 клуб, кітапхана, отбасылық дәрігерлік амбулатория, ФАП бар. Ұлы Отан соғысында Даңқ Орденінің толық иегері атанған Ботай Байзақов тұрып еңбек етті. Оның атында көше бар. Ауыл басқа елді мекендермен автомобиль жолдары арқылы байланысады. Ең жақын Қарамұрын т.ж. станциясы 45 км жерде.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Басты шайқас

thumb|Орыс-түрік соғысы
**Басты шайқас** — соғысушы жақтар әскери күштерінің соғыс нәтижесіне ықпал еткен ең ірі қарулы қақтығысы. Басты шайқастар бүкіл бір елдің тағдырына да әсер еткен. Мысалы, 1223 жылғы Қалқа өзені бойындағы шайқас Ресейде Шыңғыс хан империясы үстемдігінің орнауына негіз қаласа, 1380 жылғы Күлік шайқасы Алтын Орданың ыдырауына түрткі болды. 1729/1730 жылғы Аңырақай шайқасы ұлан-байтақ қазақ жерінің жоңғар басқыншыларынан тазартылуына әкелді. Майдандағы қарсылас екі жақтың бірін стратегиялық ірі табыстарға жеткізетін, соғыс барысы мен оның кейінгі нәтижелерін айқындайтын осындай шайқастардың ең маңыздылары Басты шайқас деп аталды. Әскери өнердің бұқаралық сипат алуына (18 ғасырдың соңы—19 ғасырдың басы) және дамуына байланысты  Басты шайқас стратегиясы бірте-бірте бұрынғы өз мәнінен айырыла бастады. 

## Дереккөздер

Санат:Шайқас
Сарықалуен

**Сарықалуен**, тікенқурай  () – астралылар тұқымдасына жататын тікен жапырақты екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдік. Негізінен солт. жартышарда кездесетін 200-ден аса түрі бар. Қазақстанның барлық аймағында кездеседі. Далалық жерлердегі шалғындарда, таулардың тасты беткейлерінде, өзендер мен сортаңды көлдердің жағалауларында, жол жиегінде және егістік арасында өсетін 19 түрі бар. Олардың биікт. 30 — 150 см аралығында, өте тереңге (4 — 6 м) кететін тарамданған тамыры болады. Жапырақ тақталарының жиектері ұзын тікенекті, олар тік өсетін сабағына кезектесе орналасады. Ұсақ, қос жынысты гүлдері себет гүлшоғырына топталған. Гүлінде тостағанша жапырақшалары болмайды, олар түрін өзгертіп гүлдің түбінде үлпек айдаршаға айналған. Үлпек айдаршасының көмегімен жемістері желмен алысқа таралады. Себетгүлі тек түтікшелі гүлден құралады. Сыртынан жасыл орама жапырақтар қаптайды, олар гүл жарғанша күлтені жауып тұрады. Күлтесі ақшыл күлгін, қызыл, сарғыш түсті. Аталығы 5, тозаңқаптары өзара бітісіп кеткен. Аналығы — біреу, аузы қос тілімді, жатыны бір ұялы. Сарықалуендер тамыры арқылы немесе вегетативті түрде көбейеді. Мамыр айынан қыркүйекке дейін гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — қақырамайтын тұқымша. Өте көп тұқым береді, тұқымы эндоспермсіз (ұрықтың қоректенуіне қажетті ерекше ұлпа болмайды). Сарықалуендердің көпшілік түрі — бал беретін өсімдіктер, араларында сәндік үшін өсірілетін түрлері де кездеседі. Кейбіреулері егістік арамшөптері. 

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Жатаған, ятаган

thumb
thumb
Жатаған, ятаган (түрікше *yataan*) — Таяу және Орта Шығыс халықтары арасында 16 ғасырдан бастап қолданылған қару, қылыштың бір түрі. Көлемі жағынан қанжардан үлкен, қылыштан шағындау. Жүзі шабатын жағында. 
## Сілтеме
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қарулар
Қырбас кесенесі

**Қырбас кесенесі** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген 20 ғасырдың басындағы сәулет ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Мойынқұм ауданында Қызылотау аулынан оңтүстік-шығысқа қарай 4 км қашықтықта орналасқан. 

## Кезеңі, авторы
1900 жылы Биженей деген ұста салған.

## Сипаты
Қабырғалары шикі кірпіштен тұрғызылып, оның сырты мен ішкі жағы күйдірілген кірпішпен қапталған. Күмбезі екі камералы. Күмбездің жоғары жағы қираған. Күмбезді қалау барысында күйдірілген үлкен кірпіштер қолданылған. Қабырғаларының ішкі жағына қара, сары және күлгін түстермен ою-өрнектер түсіріліп, жазулар жазылған. Кесене бастапқыда Қырбастың үлкен ұлы Зейноллаға арналып салынған, кейіннен Қырбастың өзі де осында жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:1900 жылы салынған ғимараттар мен құрылыстар
Николай Иванович Крутильков

**Крутильков Николай Иванович** (*4.11.1896, Ресей, Киров  Калинин – 13.4.1961, Алматы*) – кескіндемеші, Қазақстанның халық суретшісі (1954). Қазан сурет училищесін бітірген (1916). 1921 жылдан Қазақстанда тұрды. 1921 – 24 ж. Семей театрының суретшісі, көркемсурет студиясының ұйымдастырушысы әрі оның жетекшісі болды. 1928 – 29 ж. республикада тұңғыш ұйымдастырылған көшпелі сурет көрмесіне белсене араласты. 1938 – 56 ж. Алматы сурет училещесінде ұстаздық етті. Негізгі еңбектері: Қарағанд мен Балқаш кен орындарындағы еңбек адамдарының топтама суреттері (акварель, 1934 – 47), Д.Макаев (1951), Ж.Жабаев (1957) портреттері, “Балқаштың әйгілі мыс қорытушылары” (1935), “Балқаш стахановшылары” (1953), “Марқакөл пейзажы” (1953)..

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Таспа өсімдіктері

thumb|300px| Таспа**Таспа(Astragalus)** – бұршақ тұқымдасына жататын бір не көп жылдық шөптесін, бұта, бұташық өсімдіктер. Солт. жарты шардың қоңыржай және субтропиктік аймақтарында тараған 2 мыңға жуық түрі бар.

Қазақстанның барлық өңірінде кездесетін 314 түрі белгілі. Шалғынды далада, шөлді жерлерде, қиыршық тасты тау баурайында, құлама топырақ шөгіндісінде өседі. Биіктігі 15 – 100 см, сабағы түзу, түкті. Жапырағы сыңар қауырсын пішіндес. Тостағанша жапырақшалары түтік не қоңырау тәрізді. Гүлі сары, қызыл, ақ, кейде сарғыш түсті, олар шашақ, көбінесе масақ немесе шоқпарбас гүлшоғырына топталған. Сәуір – тамызда гүлдеп, шілде – қыркүйекте жеміс салады. Жемісі – бұршақ, екі, кейде бір ұялы.

Таспаның көпшілік түрі – мал азықтық және дәрілік өсімдіктер, біраз түрі қолдан егіледі. Құрамында алкалоид, глюкозид не сапонин болады, улы түрлері де бар. Қазақстанда Таспаның 75 түрі эндемиктер, 11 түрі өте сирек кездеседі, сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская

thumb|right|200px|Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская
**Елизавета Болеславовна Кручинина-Рутковская** (*қыз күніндегі фамилиясы Пржибыльская*)  (1895, Ресей, Екатеринбург – 22.5. 1961, Алматы) – актриса (1943; 1938 жылдан Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген артісі).

Екатеринбург қыздар гимназиясын бітірді.

Сахналық жолын 1912 жылы осындағы орыс актері әрі антрепренері П.П. Медведевтің труппасынан бастады. Бұдан кейін ол Латвия (Рига), Ресей (Иркутск, Омбы, Ярославль, Пермь, Томск), Беларусь (Ленинск, Витебск; 1915–30), Қырғызстан (Фрунзе, 1931 – 33) қалаларындағы орыс драма театрларында қызмет етіп, шет ел және орыс классик. драматургиясынан Мария Стюарт, Луиза, Амалия (И.Ф. Шиллердің “Мария Стюарт”, “Зұлымдық пен махаббат” және “Қарақшыларында”), Катерина, Аннушка, Кручинина (А.Н. Островскийдің “Найзағай”, “Думанды жер” мен “Жазықсыз жапа шеккендерінде”) сияқты рөлдерді орындады.

1933 жылдан өмірінің соңына дейін Алматыдағы М.Ю. Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театрының труппасында ойнады.

## Дереккөздер


Санат:1895 жылы туғандар
Санат:Екатеринбургте туғандар
Санат:22 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан театр актрисалары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Екатеринбург қыздар гимназиясы түлектері
Санат:Лермонтов атындағы мемлекеттік академиялық орыс драма театры актрисалары
Сарышолақ

**Сарышолақ** () – ерінгүлділер тұқымдасына жататын бір-, көпжылдық шөптесін өсімдік, кейде жартылай бұта. Қазақстанда Сарыарқада, Ұлытауда, Жетісу (Жоңғар), Іле Алатауларында, Шу-Іле тауында, Қаратауда және Батыс Тянь-Шаньда кездеседі. Таудың тасты беткейлерінде, бұталар арасында және шөлейтті жерлерде, кейде тыңайған жер мен жол жиектерінде таулық Сарышолақ (S. montana) түрі арамшөп ретінде өседі. Оның биікт. 5 — 42 см, тамыры жіңішке тарамдалып жайылған. Сабағы тік, жоғ. жағы бұтақталып өседі, сыртын ұзын, қатты қылтанақ жапқан. Жапырақтары қандауыр не эллипс тәрізді (ұзындығы 2 см, ені 0,7 см), жиектері аздаған ара тісті, сабаққа қарама-қарсы орналасады. Ақшыл сары гүлдері 5 — 6-дан бірігіп, жапырақ қолтығынан шығатын күлтебас гүлшоғырына біріккен. Тостағанша жапырақшаларының түтігі қоңырау тәрізді, қатты, анық көрінетін қырлы жүйкелері бар, тұқым салған кезде көлемі ұлғаяды. Қос ерінді күлтесі тостағанша жапырақшасынан қысқа. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі — сұрғылт-қоңыр түсті, үш қырлы жаңғақша. Сарышолақтың құрамында алкалоид болғандықтан, оны жеген мал уланады.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Еріндігүлділер
Таспа құрттар

thumb|250px|Таспа Құрт
**Таспа құрттар**, цестодтар () – жалпақ құрттардың бір класы.

Ересектері адам мен омыртқалы жануарлардың ішегінде, дернәсілдері омыртқалы және омыртқасыз жануарлардың ішкі органдары мен дене қуысында паразитті тіршілік етеді. Жер шарында кең тараған 9 отряды, 3 мыңнан астам түрі белгілі. Денесі таспа тәрізді созылған, бірнеше мм-ден 20 м-ге дейін жетеді. Денесінің алдыңғы ұшында басы (сколекс), иесіне жабысатын мүшелері (сорғыш түтікшелері, ұзын қысқыш аппараты, ілмектері, тұмсықтары, т.б.), бөлшектенбеген мойны, бунақтардан құралған денесі (стробила) және бір қатар буындар (проглоттидтер) болады. Таспа Құрттарда ішек болмайды, денесін кірпікшелі өсінділер (микротрихиялар) жапқан. Олар құрттың қоректенуінде маңызды қызмет атқарады, ас қорыту жүйесі толығымен жойылған. Зәр шығару жүйесі – протонефридиялы. Қан айналу және тыныс алу жүйесі болмайды. Анаэробты жолымен тыныс алады. Жүйке жүйесі, сезім органдары нашар дамыған.

**Таспа құрттар** – гермафродиттер. Дамуы өте күрделі, өсіп-өнуі кезінде иелерін алмастыру сияқты ерекшеліктері бар. Таспа құрттардың кейбір түрі жылына 600 млн-нан астам жұмыртқа салады. Жұмыртқадан 6 ілмешегі бар онкосфера және корацидий деп аталатын дернәсілдер жетіледі. Қан тамырлары арқылы онкосфера ішкі органдарға өтіп, осы органдарда ұрық – онкосфера финна деп аталатын дернәсіл сатысына айналады. Финна бұршақ тәрізді сұйықтыққа толы көпіршік, оның ішінде 4 сорғышы бар басы болады, мұны цистицерк деп атайды. Дернәсіл аралық иеде бірнеше жыл өмір сүреді. Финна түпкі иесі – адамның ішегіне түскенде ересек құртқа айналады. Финнозбен ауырған сиырдың етін жегенде жұғады. Таспа құрттардың басқа түрлерінің де тіршілік циклі иесін алмастыру және онкосфераның финна дернәсіліне, финнаның ересек түріне ауысуымен өтеді. Финнаның бірнеше формалары болады: цистерк; сұйықтыққа толы көпіршіктің қабырғасында бірнеше басы орналасқан, олардың әрқайсысы жеке дарабасқа айналатын – ценур; көпіршігі үлкен, ішкі қабырғасында және көпіршіктің ішінде бірнеше басы бар – эхинококк; көпіршіктің құйрық тәрізді өсіндісі бар – цистицеркоид; құрт тәрізді дернәсіл – плероцеркоид. Таспа құрттар адамды гименолепидоз, тениидоз, эхонококкоз ауруларына шалдықтырады.

## Дереккөздер



Санат:Паразиттер
Квази

***Квази...*** ( – *секілді, сияқты*) – күрделі сөздің *“секілді”*, *“алдамшы”*, *“жалған”*, *“жорамал”*, *“жуық”*тәрізді мәні бар алдыңғы бөлігі. Негізінен, ғылыми ұғымдарға қатысты қолданылады. Мысалы, *[[квазибөлшектер, квазиоптика,]]* т.б.
## Дереккөздер:
Қысмышы

**Қысмышы** – орта ғасырдағы шағын қала. Қордай ауданы Ауқатты аулынан солтүстік-батысқа қарай 3 – 5 км жерде, Шу өзенінің сол жақ жағалауында. 1937 жылы Ю.Г. Платонов, 1940 жылы Жетісу археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қысмышының – тік төрт бұрышты (ауданы 300×400 м) жазық төбе. Оның ортасында бөлімінде қамалдың (цитадель) бұзылған орны бар. Қоршау ішінде жеке салған құрылыстардың құлаған қалдықтары сақталған. Зерттеу нәтижесінде Қысмышының жоғарғы қабатынан қыштан жасалған ыдыстар, өлген адамдардың сүйегін күйдіріп салған құмыра Қысмышыны А.Н. Бернштам Яқалықпен баламалайды.
М. Елеуов

## сілтемер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Бас тігу

thumb|Қатерге бас тігіп митингіге шығу
**Бас тігу** — белгілі бір мақсаттың орындалуы үшін адамның өзіне төнген қауіп-қатерге қарамастан әрекет етуі, басын бәйгеге тігуі, жанқиярлық көрсетуі. Бас тігу адам бойынан батылдық, ерлік, жігерлілік сияқты қасиеттерді талап етеді.  

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс
Гидрогеологиялық карта

thumb|250px| right
**Гидрогеологиялық Карта** - белгілі бір аудандағы жер асты суының таралу жағдайын, сапасын, т.б. ерекшеліктерін бейнелейтін карта. Ол дала жағдайындағы гидрогеология түсірімдер кезінде жиналған деректерге сүйеніп, дайын геол. карта негізінде жасалады. Г. к-да жер астындағы сулы қабаттардың геология құрылымы мен судың таралу ерекшеліктері, судың өнімділігі, тереңдігі, арын күші, минералд., химия құрамы көрсетіледі. Арнаулы Г. к-да бұған қоса судың қорына, оның пайда болу жолдарына, гидрогеология табиғи аудандарына, минералды және ыстық сулардың таралуына, гидрогеология және мелиоративтік гидрогеология жағдайларына анықтама беріледі. Г. к-лар ұсақ (1:1000000 немесе одан ұсақ), орта (1:500000, 1:200000) және ірі масштабты (1:100 000 немесе одан ірі) болып бөлінеді. Қазақстандағы артезиан алаптарындағы жер асты суының болжам картасы, Қазақстанның Г. к-сы, негізгі су қабаттарының картасы, мал жайылымдарындағы жер асты суының картасы, гидрохимия карта, арнаулы ұсақ және орта масштабты карталар жасалды; картаны қ.
## Дереккөздер



Санат:Гидрогеология
Санат:Карталар
Күләш Байсейханқызы Құрманова

**Құрманова Күләш Байсейханқызы** (1.1.1941 ж.т.,Алматы облысы Қапал ауданы Қызылағаш ауылы) — ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1990), профессор (1994). Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1966).

1970 — 91 ж. Эпидемиология, микробиология және жұқпалы аурулар ғылыми-зерттеулер институтында, 1991 жылдан Дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ғылыми-педагогикалық қызметтер атқарды. Ол жұқпалы ауруларды емдеу әдістерін жетілдіру мәселесі бойынша докторлық диссертация қорғаған тұңғыш қазақ ғалымы. Негізгі ғылыми бағыты сарып ауруының белгісін анықтау және оны емдеу әдістерін жетілдіруге арналған. Ол клиникалық және теориялық инфектологияның дамуына үлкен үлес қосты. Сарып, лептоспироз, оба ауруларының клиникалық-эпидемиологиялық аспектілерін зерттеді. 270-тен аса ғылыми еңбектің, 2 авторлық куәліктің авторы. Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Бейнекамера

thumb
**Бейнекамера** — теледидарлық бейнежазуға арналған, құралымы кассеталық бейнемагнитофонмен біріктірілген, шағын әрі тасымалдауға ыңғайлы электрондық аспап. Бейнекамерада бейне және дыбыс сигналдарын жазу үшін ені 12,7 немесе 8 мм-лік магниттік таспа қолданылады. Сондай-ақ, онда жазылған бейнені қайта көруге мүмкіндік беретін электронды бейнеіздегіш те болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Пара

**Пара** – белгілі бір мәселе тиімді шешілу үшін лауазымды адамға берілген ақша, бағалы қағаз, басқа да мүлік немесе мүліктік құқық. ҚР қылмыстық заңы бойынша Пара алу, беру және парақорлыққа делдал болу (ҚР Қылмыстық кодексінің 311, 312, 313-баптары) мемлекеттiк қызмет мүддесіне қарсы қылмыстар қатарына жатады. Лауазымды адамның қорқытуымен Пара берген немесе өз еркімен құқық қорғау органына хабарлаған Пара беруші қылмыстық жауапкершіліктен босатылады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Құқық
Санат:Заң
Костянкин Арнольд Лазаревич

**Костянкин Арнольд Лазаревич** (1930 жылы туған, бұрынғы Талдықорған облысы, Панфилов ауданы) – ауыл шаруашылығы өндірісінің қайраткері, Жамбыл облысының құрметті азаматы. Алматы ауыл шаруашылығы институтын агроном мамандығы бойынша бітірген (1968).
Еңбек жолын 1950 жылы Семей облысы (*қазіргі [[Шығыс Қазақстан облысы]]*) Көкпекті ауданының аруа шаруашылығы бөлімінде агроном болып бастаған. 1966 жылға дейін Талдықорған, Жамбыл облыстарында агроном, бас агроном болып жұмыс атқарды. 1966 жылдан бері Жамбыл облысы Жамбыл ауданының "ХХІ партсъезд" атындағы ұжымшарды 30 жылдай уақыт басқарды. 1995 жылдан осы аудандағы «Колос» шаруа қожалығының басшысы. Ұзақ жылғы қажырлы еңбегі үшін "Ленин", "Октябрь революциясы" және "Еңбек Қызыл Ту" орденімен марапатталған. Бірнеше рет облыстық және аудандық кеңестерге депутат, Қазақстан колхозшылары кеңесі төрағасының орынбасары болып сайланған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* ФИЛОСОФИЯ ДВИЖЕНИЯ ОТ КОСТЯНКИНА

Санат:Тұлғалар
Құрмет

**Құрмет** — жеке адамға өзге адамдар тарапынан көрсетілетін қошемет. Адамға құрмет көрсету оның жеке басы қасиеттеріне, ішкі құндылықтарына, кейде жас мөлшеріне, отбасы жағдайына, лауазымына орай орын алады. Ішкі жан дүниесінің байлығымен, әлеуметтік тәжірибесімен, жеке басы беделімен, кісілік қасиеттерімен көпшілік ортада көзге түскен адам құрметке ие болады. Құрмет өнегеліліктің негізгі талаптарының бірі бола тұра, адамның өзге біреулерге қадірін, жылы лебізін, ілтипатын көрсетеді. Қазақ дәстүрлі қоғамында жасы үлкен кісінісыйлау, оған сый-кұрмет көрсетіп, ардақтау әрбір адамның парызы саналған. Құрметке ие болу үшін адам өзінің кісілік, адамгершілік қасиеттерін жоғалтып алмауы қажет;

Құрмет — рухани құндылықтарды қастерлеу. Елге, жерге, тілге, адамзатқа, ұлтқа қатысты мәдени-тарихи құндылықтарды жоғары бағалайтын эстетикалық және этикалық көзқарастар жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Адам мінез-құлықтары
Санат:Жеке өмір
Санат:Этика
Сарышатыр

**Сарышатыр** () — астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Дүние жүзінде 1000-ға жуық түрі белгілі. Қазақстанда ашық ормандарда, ормандардың шетінде, бұталар арасында өсетін 24 түрі бар. 

Жиі кездесетіні — түкті сарышатыр (H. pіlosella). 

Оның биікт. 5 — 35 см. 

Өсімдіктің өрмелей өсетін өркендері болады. Жапырақтары сопақша немесе сүйір, жоғ. жағы жасыл, төм. бөлігі сұр не ақшыл түсті. Гүл сабақтары жапырақсыз. Сырт жағынан қарағанда қызғылт тіл тәрізді жолақтары бар қалқанша тәрізді дара гүлі себет гүлшоғырына топталған. Мамыр — тамыз айларында гүлдеп, маусым — қыркүйекте жеміс салады. 

Жемісі — қара-қошқыл түсті, ұзындығы 2 мм-дей тұқымша. Түкті Сарышатырдың құрамында ащы заттар, шайыр мен шырыш, кумарин, флавоноидтар болады. Дәрілік өсімдік, сары ауруды, өкпе туберкулезін, асқазан ауруларын, сарыпты емдеуде пайдаланады. 

Сарышатырдың 1 түрі — құмбел сарышатыры (H. kumbelіcum) Іле және Күнгей Алатауларында ғана кездесетін эндемик. Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Күрделігүлділер
Қошқорған

**Қошқорған ** – палеолит дәуірінің ескерткіші.

Түркістан облысы Түркістан қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 18 км жердегі Қошқорған ауылының маңында орналасқан. 1950 ж. палеонтолог М.Беляева тапқан. 1986 – 88 ж. Оңтүстік Қазақстан геология экспедициясы (жетекшісі Б.Ж. Аубекеров), 1993 – 94, 1997 ж. Қазақстан – Ресей біріккен археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.П. Деревянко) зерттеген. Шақпақтас, кварц, әктас, кварцит, құмтас, эффузивтен дайындалған 5144 дана тас бұйымдар қазылып алынған. Олар: өзектас пішіндес бұйымдар, жарқыншақ, ллеваллуа әдісі, еваллуа әдісімен жасалған құралдар, қырғыш, ұсақ тас жаңқа мен қабыршақтар, тісті-ойықты құралдар, өндіріс қалдықтары, т.б. Анықталған мерзімдік шегі б.з.б. 500 мыңжылдықтан асады. Қазақстан, Ресей, Германия ғылыми-зерттеу орталықтарынан алынған мұндай мәліметтер республика аумағын адамдар ерте палеолит дәуірінде мекендегенін айғақтайды. Қошқорғаннан солтүстік-шығысқа қарай 2,4 км жерде Қошқорған-2 ескерткіші ашылған. Онда 1997 – 99 ж. кең көлемде қазба жұмыстары (ені 5 м, ұзындығы 10 м, тереңдігі 11 м) жүргізілді. Зерттеу барысында 44 дана тас құралдар алынды. Қошқорған және оның төңірегіндегі Шоқтас ескерткіштері – Қазақстан жерін ежелгі адамдар бұдан 1 млн. жыл бұрын қоныстанған деген болжам жасауға мүмкіндік беретін бірегей кешендер.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Санат:Қазақстандағы археология