open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сымырлар

**Сымырлар** немесе **Кокцидтар** () – теңқанатты жәндіктер отрядының бір тармағы. Жер жүзіне кең тараған, 3600-ге жуық түрі бар. Екі топты біріктіретін бірнеше туыстардан – қалқаншалы сымырлар, жалған қалқаншалы сымырлар және сымырлардан (кокцид) құралады. Денесінің ұзындығы 1 – 12 мм.

Жыныстық диморфизмі айқын байқалады:
# еркектерінің қанатты әрі жақсы жетілген мұртшалары мен аяқтары бар, тұмсығы жоқ;
# ұрғашылары қанатсыз, көпшілігінің аяқтары мен көздері жетілмеген, денесі қалқаншамен көмкерілген, көптеген балауызды бездері бар, тұмсықтары тұзақ тәріздес болып келеді.

Жылына 1 – 2 рет ұрпақ беріп, өсіп-өнеді. Ұрғашылары жұмыртқаларын (25 – 3000 дана) жұмыртқа қапшығына, денесінің немесе қалқаншасының астына салады. Ұрықтық дамуы бірнеше сағаттан бірнеше күнге (Сымырлар, жалған қалқаншалы сымырлар) немесе айға (қалқаншалы сымырлар) дейін созылады. Кейбір түрлері тірілей туып, көбейеді. “Кезбелер” деп аталатын жаңа туған дернәсілдері желмен бірге таралып, өсімдікке жабысып қорғаныш жабынын түзеді. Ұрғашы дернәсілдері 2 – 3 түлегеннен кейін ересек бунақденеліге айналады, еркек дернәсілдері салыстырмалы 2 тыныштық кезеңді өткізеді. Сымырлардың жұмыртқалары, дернәсілдері және ересек ұрғашылары қыстайды. Сымырлар өсімдік қоректілер, өсімдіктің жасуша сөлін сорып, ағаштың діңінде, бұтақтарында тіршілік етіп, қабықты шытынатады, ағаштың өркендерін, кейде ағашты түгелдей қуратады. Бүршіктерін, жапырақтарын, гүл шанақтарын және гүлдерін зақымдаған жағдайда, жеміс пішінінің өзгеруіне және жапырақтарының түсуіне әкеліп соқтырады. Жекелеген түрлері – ауыл шаруашылығының зиянкестері. Кейбір түрлері карантинді нысандарға жатады.

Күресу шаралары: карантиндік ережелерді сақтау, жоспарлы агротех. күтім жасау, бақтарды ерте көктемде инсектицидтермен өңдеу.

## Дереккөздер


Санат:Сымырлар
Наталья Никитична Ильенко

**Наталья Никитична Ильенко** (26.3.1967 жылы туған, Хабаровск өлкесі, Аянамай ауданы, Нельма кенті) – спорттық гимнастикадан спортқа еңбегі сіңген шебер (1981).

Алғашқы жаттықтырушысы – Ф.Рукина. Кейіннен Н.Цапенко, Ю.Цапенко, Н.Маракова, А.Гребенниковтың жетекшілігімен жаттықты.

Ильенко Қазақстанның бірнеше дүркін чемпионы (1979 – 85),

* КСРО чемпионы (Киев, 1980, Донецк, 1981),
* дүние жүзі чемпионы (Мәскеу, 1981),
* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері (Варшава, 1982),
* КСРО халықтары спартакиадасының күміс жүлдегері (Мәскеу, 1983),
* “Достық” ойындарының жеңімпазы (Будапешт, 1984),
* КСРО чемпионы (Мәскеу, 1984),
* дүние жүзі чемпионы (1985, Мәскеу).

Спорттағы табыстары үшін “Құрмет Белгісі” орденімен (1985) марапатталды.

1981 – 1985 жылдары Қазақстанның ең таңдаулы он спортшысы тізіміне енді. Қазір Англияның астанасы Лондон қаласында тұрады. Аэробикадан жаттықтырушылық қызмет атқарады.

## Сілтемелер


Санат:Қазақстан гимнастары

Санат:26 наурызда туғандар
Санат:1967 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша гимнасттар
Санат:КСРО гимнастары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Панфилов ауылдық округі (Алматы облысы)

**Панфилов ауылдық округі** — Алматы облысы Талғар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арқабай, Жібек жолы, Каменское плато, Қарабұлақ, Панфилово, Төңкеріс, Түзусай ауылдары кіреді. Орталығы – Панфилово ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданы ауылдық округтері
Су добы

thumb
**СУ ДОБЫ** – суда өткізілетін командалық ойын. 30х20 м су айдынында қарама-қарсы ұз. 3 м, биктігі 0,9 м қақпа қойылып, салмағы 400 – 500 г, шеңбері 68 – 71 см доппен екі (әр командада 7 адам) команда ойнайды. Ойын 5 минуттан төрт кезеңде өтеді. Су добы алғаш рет Англияда пайда болды. 1900 ж. Олимпиада ойындарының бағдарламасына енгізілді. 1925 жылдан бастап Су добынан КСРО чемпионаты өтті. Қазақстанда 1950 жылдан өткізіліп келеді. Қазақстанның ерлер командасы КСРО чемпионы (1981 – 82), күміс жүлдегері (1984, 1988), қола жүлдегері (1978, 1980, 1983, 1985) және Азия ойындарының чемпионы (1994, 1998), Азия чемпионы (1995, 2000). КСРО халықтары спартакиадасының күміс (1987) және қола жүлдегері (1971, 1983) болып, бірқатар Олимпияда ойындарына қатысқан (2000, Сидней, Афина, 2004). Қыздар командасы екі дүркін КСРО чемпионы және кубогының иегері (1990 – 91) атанды.
thumb|right|200px|

## Дереккөздер

Санат:Командалық спорт түрлері
Дефляция (экономикада)

**Дефляция** (лат. deflatіo – желбірету‚ үрлеу‚ қампайту), экономикада – тауар бағасының тұрақты түрде құлдырауы. Инфляцияға қарама-қарсы ұғым. Дефляцияда тұтынумен салыстырғанда артық ақшаның бір бөлігін алу жолымен айналыстағы ақша жиыны азайтылады. Әдетте‚ инфляцияға қарсы күресу мақсатын көздейді. Ол бірқатар қаржы-несие және басқа шаралар арқылы‚ мыс.‚ салық мөлшерлемелерін көбейту‚ жалақыны тоқтатып қою‚ мемл. шығысты азайту‚ ашық нарықта мемлекеттік бағалы қағаздардың сатылуын қысқарту‚ несие пайызын көтеру‚ жинақ ақшаны өсіру‚ т.б. жолдармен жүзеге асырылады. Дефляция ақшаның “қымбаттауынан” немесе ел экономикасында бағаның жалпы (орташа) деңгейінің төмендеуінен‚ сондай-ақ ұлттық валюта бағамының жоғарылауынан да көрініс табады.

## Дереккөздер
 

.

Санат:Экономика
Атамекен ауылдық округі (Жетісу облысы)

**Атамекен ауылдық округі** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік. 2024 жылға дейін *Пенжім ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ават, Қорғас, Атамекен, Ынтымақ ауылдары кіреді. Орталығы – Атамекен ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы ауылдық округтері
Қараағаш ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Қараағаш ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Шыңғырлау ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қараағаш, Ақсуат, Қайыңды, Қарғалы (Қарқала) ауылдары кіреді. Округ құрамында болған *Ақши* ауылы 2006 жылы таратылған. Орталығы – Қарағаш ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 558 адамды (297 ер адам және 261 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғырлау ауданы ауылдық округтері
Ғинаят Рахметоллаұлы Бекжанов

**Ғинаят Рахметоллаұлы Бекжанов** (*7.3.[[1927]] жылы туған, [[Павлодар облысы]] [[Баянауыл ауданы]]*) – геология-минералогия ғылым докторы (1992), профессор (1992), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген барлаушы геологы (1970). 

Арғын тайпасының Сүйіндік руының Қаржас бөлімінен шыққан.

Қазақ тау-кен металлургия институтын (1951, қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген. Қарағайлы геологиялық барлау экспедициясының отряд бастығы, бас геологы (1951–1961), Қазақ геофизика тресінің бас геологы, бас инженер (1961–1973), Қазақ минералдық шикізат ғылыми-зертхана институтының директоры (1973–1997), 1987 жылдан «Казнедра» ғылыми-өндірістік бірлестігінің бас директоры, 1994–1998 жылы «Геология и разведка недр Казахстана» журналының редакторы болды.

Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары Қазақстанның геологиясы мен жер қыртысының терең қойнауларын кешенді зерттеуге, металл шикізаты кен орындарының геологиясына, металлогенияға, кен орындарын іздеудің геохимиялық әдістеріне, салалық геология ғылымдарының дамуына арналған. Қазақ КСР-і (1972), КСРО (1984) Мемлекеттік және Қ.И.Сәтбаев атындағы  (1991) сыйлықтарының лауреаты. Ленин, Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Сыртқы сілтеме
* http://history.kazntu.kz/kk/node/246 

## Дереккөздер</span>


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Профессорлар
Санат:КСРО геологтары
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Құрмет орденінің (Қазақстан) иегерлері
Санат:Баянауыл ауданында туғандар
Титанды қорытпалар

**Титанды қорытпалар** – құрамына алюминий, молибден, ванадий, қалайы, темір, т.б. элементтер қосылған титан негізді қорытпалар. Титан болат пен басқа қорытпаларға қосылатын лигерлеуіш элемент ретінде пайдаланылады.  Химиялық активтілігі жоғары болғандықтан титан балқымасы ауадан оттек, азот, сутек, т.б. элементтерді қарқынды жұтады. Осының салдарынан өнеркәсіптік деңгейде таза титанды өндіру қиындық туғызады. 20 ғасырдың 50-жылдары таза (99,9%) титан өндіру тәсілдері пайда болды. Таза титан механикалық қасиеттері бойынша темірмен шамалас, бірақ меншікті салмағы одан екі еседей жеңіл және жегі орталарға төзімді келеді. Мұндай қасиеттер титанды қорытпаларда да сақталған. Титанды қорытпалардың беріктілігі жоғары, тығыздығы төмен. Сондықтан өнеркәсіпте көбінесе титанның қорытпалары пайдаланылады. Титанды қорытпалардың механикалық және физикалық қасиеттері әр түрлі болады. Ыстыққа төзімділігі жағынан титанды қорытпалар алюминийлі қорытпалар мен тоттанбайтын болат аралығында болады. Олар белгілі бір температураларда қатты күйден фазалық ауысуға ұшырайды. Бұл титанды қорытпаларды болаттар секілді терм. өңдеуге және қасиеттерін жан-жақты өзгертуге мүмкіндік туғызады. Титанды қорытпалар 300 – 500°С аралығында жұмыс істейтін реактивті қозғалтқыштар мен ядролық реакторлардың кейбір тетіктерін жасауға, авиация мен ракета жасау салаларында, энергетикалық машиналар мен кеме жасауға, химиялық өнеркәсіпте, тұрмыстық бұйымдардың кейбір бөліктерін жасауға, т.б. пайдаланылады. Қазақстанда титанды қорытпалардың едәуір бөлігі Өскемен титан-магний комбинатында шығарылады.

## Дереккөздер


Санат:Титан
Ақшатау ауылдық округі (Шет ауданы)

**Ақшатау ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жарылғап батыр, Қарғалы ауылдары кіреді. Орталығы – Жарылғап батыр ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Бағдаршам

thumb|Темір жол бағдаршамы
thumb|left|Бағдаршам
**Бағдаршам** — жарықпен белгі беру арқылы көшедегі, автомобиль жолы мен темір жолдағы қозғалысты реттеуге арналған құрылғы. Ол белгі беру тәсілдеріне қарай: түрлі түсті бағдаршам (жарығы жасыл, сары және қызыл түсті, ал темір жолда бұларға қосымша көгілдір және ақ жарық), позициялық Бағдаршам (бір түсті жарық) және құрама Бағдаршам болып ажыратылады. Алғашқы Бағдаршам типтес құрылғы 1868 жылы Лондон көшелерінде, ал үш түсті электрлік Бағдаршам 1918 жылы Нью-Йоркте және 1930 жылы Мәскеуде орнатылған. Темір жолында 20 ғасырдың басынан бастап қолданылды. Бағдаршам белгі санына қарай 1 — 5 секциялы болады. Бағдаршам іске автоматты түрде не қолмен қосылады.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Нью-Йорктағы аяу жүргіншілер өткеліндегі бағдаршам

Санат:Жол қозғалысын ұйымдастыру
Санат:Құрылғылар
Шекараны анықтау

## Шекараны анықтау
**Шекараны анықтау** шекараны делимитациялау — келіссөз жолымен мемлекеттік шекараның шебін айқындау, оның өтетін шегін сипаттау, картаға түсіру, халықаралық шартқа тиісті шарттарды енгізу (Делимитация). Шекараны анықтау туралы қаулылар, әдетте бітім шарттарының немесе мемлекет шекараларды белгілеу немесе өзгерту туралы арнаулы келісімдердің құрамдас бөлігі болып табылады. Шекараны анықтау барысында уағдаласушы мемлекеттер шекара шебі өтетін жерлердің сипаттамасын жазады (әдетте карта бойынша жергілікті жерлерде жұмыстар жүргізбей), ол шарттың өзінде дербес бап болуы мүмкін немесе оған тіркелген қосымша міндетін атқарады. Осылайша белгіленген шекара шебі шартқа тіркелетін картаға түсіріліп, шекараны анықтаудың кейінгі кезеңдеріне негіз болып табылады. Екі жақты келіссөздер арқылы Қазақстан көршілері Ресей, Қытай, Өзбекстан, Қырғызстан, Түрікменстан мемлекеттерімен өз шекарасын толық анықтап алған. Қазір Каспий теңізінің Қазақстанға тиесілі бөлігін анықтау үшін көп жақты (Қазақстан, Ресей, Иран, Түрікменстан, Әзірбайжан) келіссөздер жүргізілуде.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*М. Қосымбетов

Санат:Шекаралар
Бонифатий Михайлович Кедров

***Кедров  Бонифатий Михайлович*** (10.12.1903 – 10.9.1985) – философ, химик, ғылым тарихшысы,  философия ғылымдарының докторы (1946), профессор (1946). КСРО ҒА-ның академигі (1966), Ғылым тарихы жөніндегі халықаралық академияның (1963), Серб ғылым және жер академиясының(Белград, 1965), Болгар ҒА-ның (1972), Герман табиғат зерттеушілер академиясының (1972) мүшесі. КСРО ғылым академиясының Философия, Жаратылыстану мен техника тарихы институттарын, *“Вопросы философии”* журналы редакциясын басқарған. Кедров диалектика мәселелерін жаратылыстану ғылымдарының тарихымен (әсіресе, химия саласы бойынша) байланыстыра зерттеген. Жаратылыстану ғылымдарының философия мәселелерін, ғылыми шығармашылықтың философия-психология заңдылықтарын талдаған, ғылымды жіктеу мәселесін жан-жақты қарастырған. Танымның жалпы әдісі ретіндегі диалектиканың категориялары, принциптері мен заңдарының методология қызметін ашып көрсетуге, диалектика теориясын құрудың принципті мәселелерін зерттеуде көп еңбек сіңірген. Қазақстанда философияның, соның ішінде, әсіресе, диалектикалық логика бойынша зерттеулердің дамуына көңіл бөліп, қолдап, ыждағатты лебізін білдіріп, мамандар даярлауға көмек берген. Алматыда диалектикалық логика мәселелері бойынша 1977 жылы өткен Бүкілодақтық екінші симпозиумның жұмысына ылы қатынасып, баяндама жасаған.

## Дереккөздер:



Санат:1903 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Тәттімбет ауылдық округі

**Тәттімбет ауылдық округі** — Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Арқалық ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтасты, Шілдебай ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтасты ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Көксу (Шардара ауданы)

**Көксу** — Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл, Көксу ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шардара қаласынан солтүстікке қарай 35 км жерде, Сырдария өзені мен Қызылқұм каналының аралығындағы Шардара даласында бұта, көкпек, баялыш, т.б. шөптер өскен қуаң далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1940 жылы ұйымдасқан «Көксу» қаракөл кеңшары орталығы ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары ұйымдасқан.

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, клуб, аурухана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы елді мекендері
Әбілқай Бекқұлов

**Әбілқай Бекқұлов** (31.12. 1927 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Бірлік ауылы) – экономика ғылым докторы (1987). Ленинград т. ж. көлігі инженерлері ин-тын бітірген (1948). 1948–1949 ж. 1 Алматы ст-нда инж., Түрксіб жолаушы қызметінің диспетчері, 1942–1952 ж. Қазақстан ҒА Транспорт проблемасы секторының, 1952–1961 ж. Экон. ин-тының кіші, аға ғыл. қызметкері, 1961–1963 ж. ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ), 1963–1988 ж. Алматы халық ш. ин-тының (қазіргі Қазақ экон. ун-ті) доценті, кафедра меңгерушісі, проф. 1988 жылдан материалдық-тех. жабдықтау экономикасы мен жоспарлау кафедрасының меңгерушісі қызметін атқарады. Ғыл. қызметінің негізгі бағыты – материалдық ресурстарды үнемдеу негізінде Қазақстанның экон. байланыстарын ұтымды ету.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Пионер-1

**Пионер-1** – ортағасырлық қалашық орны.
## Орналасуы
Мерке ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 7 – 8 км жерде.
## Зерттелуі
1988 жылы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) археологиялық экспедиция (жетекшісі М. Елеуов) ашып, зерттеген. Қазіргі орны көлемі 60×60 м, бұрыштары әлемнің төрт бағытына қарай бағытталған төбешік. Оны биіктігі 1 – 1,5 жал үйіндісі қоршап тұр. Жалда жеті мұнара орны анықталған. Олардың төртеуі дуалдың бұрыштарына, қалғандары ортасына орналасқан. Қалаға оңтүстік-шығыс қақпадан кірген. Үйінді жалдың сыртқы жағында ені 15 – 20 м, тереңдігі 1,5 м ор орны бар. Табылған заттар мен қыш ыдыстар (құмыра, тостаған, көзе, т.б.) сынықтары қалашықты адамдар 10 – 12 ғасырларда мекендегенін айғақтайды. Олар егін, мал шаруашылығымен айналысқан.
## Сілтемелер
* ҚазМУ
* Мерке
* М. Елеуов
## Дереккөздер


	

Санат:Тарих
Сабынды (ауыл)

**Сабынды** — Ақмола облысы Қорғалжын ауданындағы ауыл, Сабынды ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Қорғалжын кентінен солтүстік-шығысқа қарай 48 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1903 жылы қаланған. 1918-1935 жылдары ауылды «Алаш» партиясының мүшесі — Жантаев Төлепбек басқарды. 1961 — 96 жылдары астық өсіретін “Ленин жолы” кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Сабындыда және округтегі Қараегін, Алғабас ауылдарында шаруа қожалықтары жұмыс істейді. Ауыл арқылы Қорғалжын — Астана автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол стансасы — Астана (72 км).
## Көшелері
* Қалқабек Шымырұлы шағын ауданы,
* Абай Құнанбаев к-сі,
* Ануарбек Үсенов к-сі,
* Водопровод к-сі,
* Василий Гоголь к-сі,
* Карл Маркс к-сі,
* Керімжан Қошмағанбет к-сі,
* Первомай к-сі,
* Төлен Жұмабаев к-сі,
* Төлепбек Жантаев к-сі,
* Тұяқ Камелов к-сі,
* Юрий Гагарин к-сі.

Сабынды ауылында 11 көше, және 1 шағын аудан бар.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы елді мекендері
Құс аурулары

**Құс аурулары** — әр түрлі жұқпалы, вирустық, паразиттік және бактериялық аурулар деп бөлінеді. Ішек-асқазан, тыныс алу жолдарының қабынуы немесе зақымдануы, тері аурулары түрінде де кездеседі. Аскаридоз, безгек, шешек, сүзек, тырысқақ, т.б. көптеген Құс аурулары бар. Құс аскаридозы жұмыр құрттардан пайда болады, негізінен, онымен тауықтар ауырады. Өте кең тараған нематод Ascarіdіa gallі жұмырқұрты. Тауықтың немесе күркетауықтың ащы ішектеріне орналасқан құрт жұмыртқалайды да, құс саңғырығымен сыртқа бөлініп, суды, жемді ластап, басқа құстарға жұғады.

Құс безгегін безгек масасы таратады. Табиғи жағдайда Қазақстанда құс безгегі кездеспейді. Тәжірибе жүзінде тауықтар арнайы жұқтырғанда ғана ауырады. Шөжелер ауырса түгелдей өледі, ересек құстар жазылып кеткенімен, бірнеше айдан екі жылға дейін денесінде ауру қоздырушысы сақталады. Құс шешегінің клиникалық сипаты шешектік және дифтериялық болып бөлінеді, ол ультравирустан жұғады. Ауру құстардың қауырсындары ұйпалақтанып, қанаттары салбырап кетеді, кейіннен айдар, сырға, тұмсық астында дөңгелек қызыл бөрткендер пайда болып қатаяды да, көбейе бастайды. Кейбіреулері іріңді жараға айналса, бірқатары қатайып сүйелденеді. Бұл ауру тауықтардың 5 — 10%-ын (кейде 70%-ға дейін), ал кептер мен көгершіндерді 3 — 10%-ға дейін өлімге душар етеді. Көбіне бір науадан жем, су ішкен кезде жұғады.

Құстарда жиі кездесетін ауру — сүзек (қ. Құс сүзегі). Құстардың денесі оқыс жараланған кезде тетани бактериясының уы тараған соң, барлық бұлшық еттерінің жиырылып, тартылып қалуын құс тырысқағы деп атайды. Ауырған құстардың аяғы тартылады, жүре алмайды, мойны созылып, бұлшық еттері қатаяды, тұмсығын аша алмай, қатты дірілдейді, қанаттары денесіне жабысып қалады. Құстар ауырған кезде жем-суға зауқы болмайды. Құс ауруларының алдын алу үшін ересек тауықтар мен шөжелерді жеке бөліп бағады, қора-қопсыны таза ұстап, ауланы, қоршалған алаңдарды жылына бір рет жыртады, жоспарлы түрде гельминттерден арылту шаралары жүргізіледі. Алдын алу мақсатында вакцина егеді.

## Дереккөздер
Байдалы би ауылдық округі

**Байдалы би ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Дружба ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Атасу ауылы кіреді. Орталығы – Атасу ауылы. Округ орталығы аудан орталығынан 17 км жерде орналасқан.  Округ құрамында болған ''№117-темір жол айрығы'' 2025 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 868 адамды (441 ер адам және 427 әйел адам) құрады.
## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Қазақ өлеңдерінің құрылысы

**Қазақ өлеңдерінің құрылысы** – қазақ әдебиеті теориясының категориясы, қазақ өлең сөзінің жасалу жүйесінің негізгі шарттары мен заңдылықтары. Қазақ өлеңдерінің құрылысын әдебиет теориясының категориясы ретінде алғаш зерттеген – А. Байтұрсынов. Ол өлең теориясын өлең айшықтары, шумақ түрлері, өлең тармақ тұлғалары, бунақ буындары, өлең ағындары, тармағының кезеңдері, тармақ ұйқастығы деп бөліп қарастырды. Буын ырғағы мен өлең ырғағын ажырату үшін, буын ырғағын жорғақ деп атауды ұсына отырып, оның тіл табиғатына қарай үш түрлі жолмен жасалатындығын айтады. **Олар:**

* дауысты дыбыстарында ұзын-қысқалық бар тілдер; 
* екпін буыны бірыңғай келетін тілдер; 
* екпін буыны бірыңғай келмейтін тілдер.

**Байтұрсынов енгізген Қазақ өлеңдерінің құрылысы атауларының үлгісі:**

* өлең кестесі – айшық, оның төрт түрін анықтайды; 
* өлеңді айтқанда сезілетін дауыс толқынының арасы – бунақ; 
* бунақ ішінде – буын; 
* бунақ араларындағы дауыс толқынының жіктері – кезең; 
* өлең кестесінің реті – тармақ және шумақ.

thumb| alt=A.|60px

Ғалым әлем әдебиетінде қалыптасқан өлең жүйелерінің ішінде (метрик., силлабо-тоник., тоник.) қазақ өлеңіне силлабикалық өлең жүйесі тән екендігін, сондай-ақ, қазақ поэзиясының ырғақтық-екпіндік байлығын молынан пайдалана біліп, өлең өрнектерін дамытып, байытуға зор үлес қосқан Абай екендігін алғаш рет дәлелдеді. Абай жаңа өлшем, шумақ, ұйқас түрлерін орнықтыруда асқан шеберлік көрсетіп, бұрыннан белгілі көп тараған өлшем – өрнектерді, айшықтарды керек жерінде жаңаша түрлендірді. Абайдан кейін бұл дәстүрді дамытқан Сәкен Сейфуллин, М.Жұмабаев, С.Торайғыров, І.Жансүгіров. Кеңестік кезеңде Қазақ өлеңдерінің құрылысын теориялық тұрғыдан зерттеулерде идеологиялық себептерге байланысты Байтұрсыновтың есімі аталмағанымен, ол жасаған атаулар пайдаланылып, әрі қарай дамытылды.

Академик З.Ахметовтің пікірінше қазақ өлең, жырларында жеті буынды тармақ (4 буын – 3 буын) пен сегіз буынды тармақ (3 буын – 2 буын – 3 буын) ежелден еркін араласып келе береді. Халықтық поэзиядағы ең көне өрнектердің бірі – жыр өлшемінде осындай жеті сегіз буынды тармақтар қолданылады. Әдетте эпостық дастандар (жырлар) мен толғау, терме секілді ықшам, желдірмелі әуенмен айтылатын, тармақтары жеті-сегіз буынды болып, түйдектеліп келетін шығармалар жыр деп аталып жүрді. Сондай-ақ, жыр дегенді эпостық поэзияға тән өлең түрі деген мағынада да айта береді. Жырмен қатар халық поэзиясында аса кең тараған өлшем – он бір буынды өлең (4 буын – 3 буын – 4 буын, немесе 3 буын – 4 буын – 4 буын). Бұл өлшем халықтық ән-өлеңдерде, айтыстарда, дастандарда, лирик. өлеңдердің көпшілігінде қолданылған. Қазақ поэзиясында ең көп пайдаланылатын өлең өлшемдері – жеті буынды, жеті-сегіз буынды, он бір буынды болады. Алты буынды өлең, онан да қысқарақ төрт буынды өлең сиректеу кездеседі. Он бірден буын саны көбірек, мысалы, он төрт, он бес буынды өлеңдердің тармағы құрама болып келеді, яғни жеті буынды екі тармақтан, сегіз буынды екі тармақтан құралады. Түркі тілдес халықтардың өлең өлшемдерінің ішінде ежелгі заманнан қолданылып келе жатқаны – жеті буынды өлең.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан әдебиеті
Шәкір Ғалиұлы Дивеев

**Шәкір Ғалиұлы Дивеев** (1886, бұрынғы Сырдария облысы, Перовск уезі – 1938) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 1903 жылы Ақмешіттегі 2 сыныпты училищені бітірген. 1907 – 17 жылдары Әндіжан қаласында кеңсе қызметкері, 1917 – 21 жылдары “Илатия” қоғамы Наманган бөлімінің төрағасы, Наманган қаласындағы ашаршылықпен күресу жөніндегі уездік комиссияның төрағасы, Әулиеата уездік азық-түлік бөлімінің комиссары, Түркістан АКСР-і азық-түлік халық комиссарының орынбасары, Түркістан ОАК ақпарат бюросының меңгерушісі болды. 1921 – 22 жылдары Қазақ АКСР-і егін шаруашылығы халық комиссарының орынбасары, халық комиссары, 1922 – 30 жылдары КСРО Ұлттар халық комиссариаты жанындағы Қазақстанның өкілетті өкілі, Тверь губерниясының жер басқармасы бастығының орынбасары, Қырғыз облысы сауда конторының директоры, “Қазақетөнімдері” өлкелік басқармасының басқарушысы, Қазақ шикізат дайындау басқармасының төрағасы, мемлекеттік сауда басқармасының төрағасы, 1930 – 34 жылдары Қазақ АКСР-і сауда халық комиссары, Қазақ АКСР-і жабдықтау халық комиссарының 1-орынбасары қызметтерін атқарды. 1934 жылдың қыркүйегінен 1937 жылдың сәуіріне дейін Қазақ КСР-і ішкі сауда халық комиссары, 1937 жылдың сәуірінен маусымына дейін КСРО ХКК жанындағы Қазақ КСР-і ХКК-нің тұрақты өкілі болды. 1937 жылы маусымда тұтқындалып, 1938 жылы атылды. 1958 жылы шілдеде ақталды. 

## Дереккөздер
 

Санат:Қазақ КСР халық комиссарлары мен министрлері
Қаракөл ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Қаракөл ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Қаратөбе ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақтай, Алакөл, Қоскөл ауылдары кіреді. Орталығы – Ақтай ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 787 адамды (412 ер адам және 375 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қаратөбе ауданы ауылдық округтері
Баймырза ауылдық округі

* Баймырза ауылдық округі – Ақмола облысы Біржан сал ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Баймырза ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.
Бақты ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Бақты ауылдық округі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абыз, Бақты, Шолаққайың ауылдары кіреді. Орталығы – Бақты ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Сабындыкөл

**Сабындыкөл** — Баянауыл тауларындағы тұщы көл. 

## Географиялық орны
Павлодар облысы Баянауыл ауданы Баянауыл ауылының жанында, теңіз деңгейінен 452,7 м биіктікте орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 7,08 км2, ұзындығы 4,5 км, ені 2,8 км, жағалауының ұзындығы 15 км, тереңдігі 9,5 м. Шарасының көлемі 9,9 млн. м3. Тектоникалық көлдерге жатады. Көлді пішіні домалақ гранит жартастар қоршаған. Оңтүстік жағалауында балалардың демалу-сауықтыру лагерлері орналасқан.

Санат:Баянауыл ауданы көлдері
Қараоба ауылдық округі (Батыс Қазақстан облысы)

**Қараоба ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қараоба, Еңбек, Қонысбай ауылдары кіреді. Орталығы – Қараоба ауылы. 

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1345 адамды (700 ер адам және 645 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы ауылдық округтері
Арыстан Нүкешұлы Ақпанов

**Арыстан Нүкешұлы Ақпанов** (1960 жылы туған, Қарағанды қаласы) – заң ғылыми докторы (1998), профессор (2000).

Арғын тайпасы Қаракесек руының Керней бұтағынан шыққан.

КСРО ІІМ Қарағанды жоғары милиция мектебін бітірген (1981). Алматы қаласында ауданы ішкі істер бөлімінде тергеуші, бастығының орынбасары (1981–91), 1992 жылдан Қарағанды заң институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. Ақпанов 130-дан астам ғылыми еңбек пен 4 монографияның авторы.
## Шығармалары:
*Пробдемы уголовно-процессуального принуждения в стадии предварительного расследования (1997); 
*Арест в качестве меры пресечения: проблемы судебного контроля и санкционирования (2005); 
*Примерные образцы уголовно-процессуальных актов досудебного производства (2006).
## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы
Санат:1960 жылы туғандар
Первомай ауылдық округі (Қарасай ауданы)

**Первомай ауылдық округі** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік. 
нобай

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бекболат Әшекеев, Қайнар, Сауыншы ауылдары кіреді. Орталығы – Бекболат Әшекеев ауылы. Округ құрамында болған *Үшқоңыр* ауылы 2006 жылы таратылған.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарасай ауданы ауылдық округтері
Анатолий Борисович Беклемишев

**Анатолий Борисович Беклемишев** (15.4.1946 жылы туған, Украина, Одесса облысы Измаил қ.) – биология ғылым докторы (2004). ҚазМУ-ды (1969, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Ботаника ғыл.-зерт. ин-тында аға лаборант, кіші, аға ғыл. қызметкер (1969–1978), Новосибирск қ-ндағы КСРО Медбиоөнеркәсібінің бүкілодақтық ғыл.-зерт. ин-тында аға ғыл. қызметкер, лаборатория, бөлім меңгерушісі (1978–1986), ҚР ҰҒА-ның Молек. биология және биохимия ин-тында лаборатория меңгерушісі (1986–1992). 1998 жылдан Новосибирск қ-ндағы Ресей ғылым академиясының Сібір бөлімшесінің Биохимия ин-тында лаборатория меңгерушісі қызметтерін атқарады. «Вакциналық және диагностикалық препараттар құрастыруда молекулярлық биология мен генетикалық инженерия әдістерін қолдану» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Оның негізгі ғыл.-зерттеулері молекулярлық биологияны медицинамен ұштастыру мәселесіне арналған. Беклемишев150 ғыл. жарияланымның, 11 авторлық куәлік пен патенттің авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:1946 жылы туғандар
Дулат Шоқмайытов

**Дулат Шоқмайытов** (1955 жылы туған, Тараз қаласы) – заңгер, заң ғылымдарының докторы.

1983 жылы КСРО Ішкі Істер министрлігінің Академиясын бітірген. 
Қылмысты істер құқығы мен криминология, қылмыстық-орындау құқығы бойынша маман.
1989 – 1990 жылдары: КСРО Ішкі Істер министрлігі Қарағанды жоғары мектебінің Алматыдағы факультетінің оқытушысы. 
1990 – 1992 жылдары: Ресей Ішкі Істер министрлігі Бүкілодақтық ғылыми-зерттеу институтының адъюктінде оқып, заң ғылымдарының кандидаты атағын қорғады. 
1993 – 1997 жылдары: ҚР Ішкі істер министрлігінің Алматы жоғары мектебінің аға оқытушысы, редакциялық-баспа бөлімі бастығының орынбасары, сырттай оқыту факультетінің бастығы, ғылыми жұмыстар жөніндегі бастығының орынбасары. 
1997 – 1999 жылдары: ҚР Ішкі істер министрлігі академиясының докторанты. 
Соңғы жылдары әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің экономика және құқық институтында қылмысты істер процесі кафедрасының меңгерушісі болып істеуде.

30-дан аса жарияланымдардың, оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер:


Санат:1955 жылы туғандар
Санат:Таразда туғандар
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының докторлары
Санат:КСРО Ішкі Істер министрлігі академиясы түлектері
Санат:Ішкі істер министрлігі Қарағанды жоғарғы мектебі оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Лужиліктер

## '''Лужиліктер'''
Лужиліктер (өз атауы — *серболужичандар*) — Германияның солтүстік-шығысын мекендейтін батыс славян халқы. Халқының саны 100 мыңдай  (1996). Лужи және неміс тілінде сөйлейді. Лужиліктер христиан дінінің католик және лютерандық тармағын ұстанады. Антропологиялық жағынан Лужиліктер еуропоидтік нәсілге жатады.

Лужиліктер — ежелгі полаб славяндарының ұрпақтары. Олардың жерін 10 ғасырда немістер басып алған еді.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:География
Қараөзен ауылдық округі

**Қараөзен ауылдық округі** — Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қараөзен, Жас, Серік ауылдары кіреді. Орталығы — Қараөзен ауылы. Округ құрамында болған ''Құлақ'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1379 адамды (718 ер адам және 661 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы ауылдық округтері
Балықтыкөл ауылдық округі

**Балықтыкөл ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Балықтыкөл ауылы кіреді. Орталығы – Балықтыкөл ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Шекараны қайта межелеу

## Шекараны қайта межелеу
**Шекараны қайта межелеу** шекараны редемаркациялау — халықаралық құқықта — мемлекеттік шекараның белгіленген шебін бірлесіп тексеру және қажет болған жағдайда жергілікті жерлерде қираған шекаралық белгілерді қалпына келтіру немесе жаңа шекаралық белгілер орнату, бір үлгідегі белгілерді екінші үлгідегі белгілермен ауыстыру, қосымша белгілер орнату.Шекараны қайта межелеуді шектес мемлекеттер бір-бірімен жасалған келісімдер негізінде жүзеге асырады. Шектес мемлекеттер шекараны қайта межелеу туралы арнаулы келісімдерде немесе шекара режимі туралы шарттарда белгілейді, осыларға сәйкес олар шекара шебін дүркін-дүркін тексеріп тұрады. Бірлескен комиссиялар шекараны қайта белгілегеннен кейін шекараның жаңартылуға тиіс телімдеріне хаттама толтырылады, олар тараптардың ұлттық заңнамасына сәйкес бекітіледі. Бұл құжаттар олардың бекітілгені туралы хабар алмасқаннан кейін күшіне енеді.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*М. Қосымбетов

Санат:Шекаралар
Аба

***АБА** — 1) кең тігілген сырт киім (көне); 2) қоршау, қаша.
***АБА** - жылқы терісінен тұтас тігілген, жауын- шашыннан қорғайтын, күләпарасы бар, тұлыпқа ұқсас, жамылғы түріндегі сулық киім. 

Аба атауы парсы тіліндегі су деген мағынаны білдеретін «аб» сөзімен төркіндес болуы мүмкін .

Аба  жасау үшін теріні малмаға салып, жүнін жидітпей, түгін қырмастан жұмсарта илейді. Сәл тобарсытып алған соң талқыға салып, созғылап, әбден жұмсартады. Тұтас тері кеңдеу келген ішік үлгісіне ұқсас етіп пішіледі. Оған жалғастыра шығарылған күләпара ішіне қарай бүгіліп тігіледі. Басқа бөлігін көктеп тікпейді. Пұшпақтары ғана өбістіріледі (байланыстырылады). Екі бүйірдің шынтақ тұсы киімнің жеңі сиятындай етіп ұзындығы бір қарыс мөлшерде қиғаш тілінеді. Қаусырынғанда алқымның тұсына келетін қос пұшпаққа шүберектен ызылған берік бау тағылады. Белуар тұсынан бір өңіріне ілгек бекітіп немесе екі өңіріне де ішінен ішкі бау тағады . 
.

Абаны желді, жауын-шашынды күндер сулық ретінде жамылады. Түгі сыртында, әрі ығы төмен қарай жығылып жататындықтан суды да өткізбейді, суықта да желдің ызғарынан қорғайды. Кейде оны ұзақ жолдан терлеп кел¬ген атты суытқан кезде сауырына түк жағымен жабуға қолданады. Яғни жауынгерлер мен малшыларға аса қажет киім ретінде жүрсе жамылғы, жатса төсенішке саналған бұйым. Абаны қажет болатын маусымда шиыршықтап, бүктеп қанжығаға байлап жүреді 
. 
## Дереккөздер


Санат:Терминология
Су доңғалағы

**Су доңғалағы** – су ағынының әсерімен қозғалатын қарапайым гидравликалық қозғалтқыш. Су доңғалағы ежелгі Мысыр, Үндістан  мен Қытайдағы суландыру жүйелерінде қолданылды. Кейінірек ол шағын өндірістік машиналар мен су диірмендерінің жетегі ретінде пайдаланылды. Су доңғалағының қуаты шағын, айналу жиілігі мен п.ә.к. төмен, көлемі үлкен болып келеді.

## Дереккөздер
Пионер-2

**Пионер-2** – ортағасырлық қалашық орны. 
## Орналасуы
Пионер-1 қалашығынан оңтүстікке қарай 50 м жерде, терең сай жиегінің сол жағында.
## Зерттелуі
1988 жылы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) археологиялық экспедиция (жетекшісі М.Елеуов) ашып, зерттеді. Қазіргі орны бұрыштары әлемнің төрт бұрышына бағытталған, көлемі 24×24 м, биіктігі 2 м, төбешік. Бұрыштарында мұнаралар орналасқан және олар жан-жағындағы жазық жерлерден 2 м-дей биік. Қалашықтың орталығы бөлігінде көлемі 1×1 м, тік қазба (шурф) түсірілді. Одан көлемі 0,5 м мәдени қабат аршылды. Қазба жұмысы кезінде табылған қыш ыдыстар сынықтары, қалашықты тұрғындары 10 – 12 ғасырларда мекен еткен деп жорамалдауға мүмкіндік береді. 
## Сілтемелер
* ҚазМУ
* М. Елеуов
* Археология
## Дереккөздер


	

Санат:Тарих
Дилер

**Дилер** ()  – бағалы қағаздар нарығына кәсіпқой қатысушы. Ол лицензия бойынша дилерлік қызметті жүзеге асырады; тауарларды‚ бағалы қағаздарды‚ валютаны сатып алу-сату мәмілесі кезінде делдалдық міндеттерді жүзеге асыратын заңды немесе жеке тұлға. Делдалдан өзгеше түрде олар‚ әдетте‚ өз атынан және өзінің есебінен әрекет етеді. Дилер делдалдық фирмалардың‚ инвестициялық банкілердің‚ сақтандыру компанияларының қызметшілері емес. Олар арнаулы дайындықтан өтуге‚ емтихан тапсырып‚ жұмысқа ресми лицензия алуға тиіс. Дилер бір-бірімен‚ делдалдармен және тікелей тапсырыскерлермен мәміле жасасады‚ олардың пайдасы сатушы мен сатып алушы бағамдарындағы айырма‚ сондай-ақ валюталар мен бағалы қағаздар бағамының өзгеруі есебінен құралады.
## Дереккөздер


Санат:Мамандықтар
Санат:Құнды қағаздар нарығы
Кездейсоқ процесс

***Кездейсоқ процесс***, *ықтимал процесс* не *[[стохастика]]лық процесс* – қандай да бір жүйе күйінің ықтималдық заңдылықтарға сәйкес уақыт бойынша өзгеру процесі. Кездейсоқ процесстің уақыттың кез келген сәтіндегі сипаттамалары – белгілі бір үлестірілуі (таралуы) бар кездейсоқ шамалар. Табиғатта және өндірісте көптеген процестер (*[[броундық қозғалыс]], сұйықтықтар мен газдардың [[Турбуленттік ағыс|турбуленттік]] ағыстары*, т.б.) Кездейсоқ процесстің мысалына жатады. Кездейсоқ процесстің теориясының жасалуы ресейлік математик А.А. Марковтың (*1903 – 1979*) еңбектеріне байланысты болды. Сондай-ақ, кездейсоқ процесстің теориясының дамуына А.Н. Колмогоров, америкалық оқымысты Н.Винер (*1894 – 1964*), т.б. елеулі үлес қосты.

## Классификациясы

* Кездейсоқ процесс уақыт бойынша дискретті процесс деп аталады, егер ол жүретін жүйе өз күйлерін тек уақыт нүктелерінде өзгертсе, олардың саны ақырлы немесе есептелетін болса. Кездейсоқ процесс үздіксіз уақыт процесі деп аталады, егер күйден күйге ауысу кез келген уақытта болуы мүмкін болса.
* Кездейсоқ процесс үздіксіз күй процесі деп аталады, егер кездейсоқ процестің мәні үздіксіз кездейсоқ шама болса. Кездейсоқ процесс дискретті күйлері бар кездейсоқ процесс деп аталады, егер кездейсоқ процестің мәні дискретті кездейсоқ шама болса:
* Кездейсоқ процесс стационарлық деп аталады, егер барлық көпөлшемді үлестіру заңдары уақыт моменттерінің өзара орналасуына ғана тәуелді болса , бірақ бұл шамалардың мәндеріне емес. Басқаша айтқанда, кездейсоқ процесс стационарлық деп аталады, егер оның ықтималдық заңдылықтары уақыт бойынша өзгермесе. Әйтпесе, ол стационарлық емес деп аталады.
* Кездейсоқ функция кең мағынада стационарлық деп аталады, егер оның математикалық күтуі мен дисперсиясы тұрақты болса және AKF тек кездейсоқ функцияның ординаттары алынған уақыт моменттерінің айырмашылығына байланысты болса. Тұжырымдаманы а.я. Хинчин енгізді.
* Кездейсоқ процесс белгілі бір тәртіптің стационарлық өсімі бар процесс деп аталады, егер мұндай өсудің ықтималдық заңдылықтары уақыт бойынша өзгермейтін болса. Мұндай процестерді Яглом қарастырды.
* Егер кездейсоқ функцияның ординаттары қалыпты таралу заңына бағынатын болса, онда функцияның өзі қалыпты деп аталады.
* Кездейсоқ функциялар, олардың ординаттарының болашақ уақыт сәтінде таралу заңы толығымен қазіргі уақыт сәтіндегі процестің ординатасының мәнімен анықталады және уақыттың алдыңғы сәттеріндегі процестің ординаталарының мәндеріне тәуелді емес, Марков деп аталады.
* Кездейсоқ процесс тәуелсіз өсу процесі деп аталады, егер кез-келген жиынтық үшін , А , кездейсоқ шамалар  жиынтықта тәуелсіз болса.
* Егер стационарлық кездейсоқ процестің моменттік функцияларын анықтау кезінде статистикалық ансамбль бойынша орташалау операциясын уақыт бойынша орташалаумен ауыстыруға болатын болса, онда мұндай стационарлық кездейсоқ процесс эргодикалық деп аталады.
* Кездейсоқ процестердің ішінде импульстік кездейсоқ процестер ерекшеленеді.
* Тармақталған кездейсоқ процесс объектілердің көбеюіне, бөлінуіне немесе өзгеруіне байланысты құбылыстарды сипаттай алады.

## Дереккөздер:



Санат:Кездейсоқ процесстер
Абажа

**Абажа** — ағаш тақтайшалардан құралып, былғарымен, киізбен қапталған, беті жұқа қаңылтырмен әшекейленіп жасалған, ұзындығы бір құлаштай, биіктігі жарты құлаштай көлемді үй жиһазы. Сандықтың үлкен түрі — Абажаның сүйегі ауыр, асты тегіс, екі жақтауында қос құлақшасы болады. Жүкаяқтың үстіне қойылады. Ол — көлемі үлкен ғұрыптық бұйымдарды сақтауға арналған бірден-бір бұйым (иман киіз, өлікті жууға арналған құман, ақырет кебін және өлімді атцаруга қатысты деген сияқты). Сондай-ақ, онда асыл бұлдан (матадан), қымбат теріден жасалған «бір киер» және қыстық киімдер мен жібек кілем-кілше сияқты тұрмыстық бұйымдар да сақталады. Абдырадан айырмашылығы абажаның көлемі үлкендеу. Және қақпағы құрсауланған, жақтаулары биіктеу, үстіңгі беті абдыраныкіндей тегіс емес, дөңес келеді. Көлемінің үлкендігіне байланысты бір бүйірінде ұстайтын тұтқасы қос-қостан салынады. Бұл жиһазда ыдыс-аяқ, құрғақ тамақ сақталған.

Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Орталық музей қорында абажаның ұзындығы 132 см, ені 61,5 см, биіктігі 52 см (тағы бір кішілеу нұсқасының өлшемі 97х45х37 см келген), артқы жағы мен түбінен басқа бөлігі тұтастай қаңылтырмен қапталған нұсқасы сақтаулы. Оның қақпағының беті көгеріс өрнекпен әшекейленген. Ал, екі жағыңда темірден соғылған сопақша қүлақша орнатылған.

Абажаның дәстүрлі дүниетаным мен тіршілік циклінде атқарылатын ғүрыптар және жосын-жоралғы, ырым-тыйымдар жүйесінде өзіндік орны бар. Ә. Диваевтың жинаған деректері бойынша, абажаның түнде ашпайды. Тек өлім-жітім болғанда немесе ерекше жағдайда ғана «абажаның іиііне жылан кірді» деген магиялық мәндегі сөзді айтқан соң ғана ашады. Көшпелі ортада қастерлі саналған абажа, сандық сияқты жиһаздарға қатысты белгіленген нормалары туралы Ә.Диваевтың Перовск уезінің қазағы М. Шахмұратовтан жазып алуы бойынша, қазақтар сандықты түңде ашпайтын себебін «әулеттен біреу өледі» деген қауіппен түсіндіреді. Ә. Диваевтың айтуынша түнде сандык аиіуга мәжбүрлейтін үш түрлі жағдайда, біріншіден, сандықта сақталған бір зат қажет болғанда, екіншіден, көш-қонға байланысты, үшіншіден, жерлеу рәсіміне қатысты ашылуы мүмкін.

Осы үй жиһазының үлкен, көлемді болуы қазақ тіліңде «далиған, зор» деген мағынаны білдіретін абажадай деген жиі қолданылатын теңеуге негіз болды.

**Абажа** — кебеженiң үлкендеу түрi; аюға құратын үлкен шарбақ; қақпан; киіз үйдің шаңғырағы; бір жағы түпсіз су таситын күбі.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Киіз үй
Санат:Терминология
Райымбек ауылдық округі

**Райымбек ауылдық округі** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Абай, Бұлақты, Долан, Жаңатұрмыс, Құмтоған, Қырғауылды, Райымбек ауылдары кіреді. Орталығы – Райымбек ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы ауылдық округтері
Сабынкөк

**Сабынкөк** () – сабынкөктер тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық өсімдіктер, кейде бұта, жартылай бұта түрлері де кездеседі. Қазақстанның барлық аймақтарында кездесетін 15 түрі бар. Соның ішінде көп тараған түрі — буылтық сабынкөк (Scrophularіa nodosa), ылғалы мол орманда, бұта арасында, кейде егістікте арамшөп ретінде кездеседі. Биіктігі 120 см, сабағы төрт қырлы, жапырақтары созылыңқы, шеті ара тісті тілімделіп келген. Ұсақ гүлдері қоңыр-жасыл түсті, масақ гүлшоғырына топталған. Жемісі — қосұялы қорапша. Буылтық сабынкөктің құрамында сапонин мен алкалоидтар бар. Сабынкөктер балды, дәрілік және әсемдік өсімдіктер, араларында улы түрлері де кездеседі. Сиыр мен қой жемейді. 2 түрі: жоңғар сабынкөгі (Scrophularіa dshungarіa) және нұрания сабынкөгі (Scrophularіa nuranіa) қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.
## Дереккөздер:


Санат:Сабынкөктер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Қарасу ауылдық округі (Казталов ауданы)

**Қарасу ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарасу, Ащысай, Бостандық, Жұлдыз ауылдары кіреді.  Орталығы – Қарасу ауылы. 2012 жылы газ құбыры жүргізілді.  Округ құрамында болған *[[Төреғали]]* ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1426 адамды (761 ер адам және 665 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Казталов ауданы ауылдық округтері
Түймебай Айтбаев

**Түймебай Айтбаев** (13 желтоқсан, 1923, Сырдария ауданы Нағи Ілиясов ауылы – 20 желтоқсан, 2001, Сырдария ауданы Нағи Ілиясов ауылы) – ардагер ұстаз. Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімі (1983). 

## Өмірбаяны
* Қызылорда педогогикалық училищесін (1950) бітірген.
* Қызылорда педагогикалық институтының (Қорқыт Ата атындағы Қызылорда университеті) тарих факультетін бітірген (1956).  
* 1950 ж. ұстаздық жолын Э.Тельман атындағы №132 мектепте мұғалім болып бастап, 42 жыл еңбек етті. 
* 1961-87 ж. осы мектепте директор болды.
## Марапаттары
* 1967 ж. «Қазақ КСР-і Халық ағарту ісінің үздігі» (1978)
* КСРО Халық ағарту ісінің үздігі (1985) белгілерімен
* «Ұлы Отан соғысы» медалімен марапатталған. 
* Халыққа білім берудегі ерен еңбегі үшін құрметті «Ғасыр мұғалімі» атанды. 
## Есте қалдыру
2003 жылы ҚР үкіметінің қаулысымен №132 орта мектепке Т.Айтбаевтың есімі берілді.

## Дереккөздер

Санат:13 желтоқсанда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Сырдария ауданында (Қызылорда облысы) туғандар
Санат:20 желтоқсанда қайтыс болғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Сырдария ауданында  (Қызылорда облысы) қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мұғалімдері
Санат:Қызылорда педогогикалық училищесі түлектері
Санат:Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:КСРО білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мұғалімідері
Абажур

**Абажур** (Франц. Abat-jour) — электр шамның астыңғы жағына, жарық түсіру үшін және көзді күшті жарықтан сақтауға арналған қалқанша.

## Дереккөздер
* Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі

Санат:Дизайн
Ақай (Ақтөбе облысы)

**Ақай** (2010 жылға дейін - *Ильинка*) – Ақтөбе облысы Алға ауданындағы ауыл, Ақай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Алға қаласынан батысқа қарай 68 км-дей жерде, Сарықобда өзенінің сол жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1229 адам (608 ер адам және 621 әйел адам) болса, 2009 жылы 654 адамды (335 ер адам және 319 әйел адам) құрады. 

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 590 адамды (315 ер адам және 275 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1953 жылы астық шаруашылығына маманданған “Парижская коммуна” ұжымшарының орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде 1996 жылдан өндірістік кооперативтер мен шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Алға ауданы елді мекендері
Рахат ауылдық округі

**Рахат ауылдық округі** — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы әкімшілік бірлік.
 
## Әкімшілік құрамы
Құрамына Азат, Қайназар, Өрікті, Рахат ауылдары кіреді. Орталығы – Қайназар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы ауылдық округтері
Батпақты ауылдық округі

**Батпақты ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақпан, Батпақты, Ошағанды, Сарыөзен ауылдары кіреді. Орталығы – Батпақты ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Абақ

**Абақ** —  балық аулайтын құрылымы күрделі аудың бөлігі. Аудың орта тұсындағы аузы тарлау келген қуыс «қалтасы» әуелде абақ деп аталды. Абақ ішіне кірген балық қайта шыға алмайтын етіп үлкен қап пішінінде жасалады. Суға кұрылған аудың қазанына жиналған балықтар аудың қанаттарына соғылып, ошарылып барып абақққа кіреді. Мұндайда жиналған балықтар арасыңдағы аққайран, ақ шабақ сияқты момын балықтар қатарласқан жыртқыш балықтардан қорғану үшін өздігінен абаққа қарай енеді. Абаққа кірген балықтардың кері шығуы екіталай.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Бәкен Серікбаев

**Бәкен Серікбаев** (27 сәуір 1894, Шу өзен алқабы, қазіргі Жамбыл облысы, Сарысу ауданы аумағы – 3 маусым 1919, Омбы) – Ақмоладағы (қазіргі Астана) кеңес өкіметін орнатуға қатысушы. 

* Шуды қыстап, Арқаны жайлайтын көшпелі отбасында дүниеге келіп, сауатын ауыл молдасынан ашқан. 

* 1907–10 жылы Ақмоладағы шіркеу жанындағы мектепте оқыған.

* 1910–13 жылы Әулиеатадағы екі жылдық орыс мектебінде оқыды. 

* Шымкенттегі үш жылдық училищеге келіп түседі. Осында социал-демократтармен тақау жүргендіктен, күдіктілер қатарында бақылауға алынады да, ақыры оқу бітіретін жылы училищеден шығарылады. 

* 1916 жылы Ақмолаға келіп, Сәкен Сейфуллинмен бірге қоғам жұмысына араласа бастайды. 

* 1917 жылы құрылған «Жас қазақ» ұйымының белсенді мүшесі болады, «Тіршілік» газетін шығаруға атсалысады. 

* 1917 жылы желтоқсанда құрылған Ақмола әскери-революциялық кеңесінің мүшесі

* 1918 жылғы ақпанда Ақмола уездік атком төрағасының орынбасары болып сайланды. 1918 жылы 1 мамыр мерекесіне Серікбаев жұртшылық алдында баяндама жасады. Тұңғыш рет көрсетілген С.Сейфуллиннің «Бақыт жолында» спектаклінде Ермек рөлін ойнады. 

* 1918 жылы 3 маусымда қаладағы ақгвардияшылар бүлігі кезінде Ақмола Кеңесі мүшелері қатарында тұтқынға алынды. Тұтқындар күз бойы Есіл алқабындағы ауыл шаруашылығы жұмыстарына салынып, қыста С.Сейфуллин суреттейтін атаман Анненковтың азап вагонымен Омбыға жөнелтілді. Ауру меңдеген Серікбаев Омбы түрмесінде ақ гвардияшылардың қолынан қайтыс болды. 

## Дереккөздер


Санат:27 сәуірде туғандар
Санат:1894 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:1919 жылы қайтыс болғандар
Санат:3 маусымда қайтыс болғандар
Санат:Омбыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан революционерлер
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Тасты

**Елді мекендер:**

* Тасты – Ақмола облысы Целиноград ауданындағы ауыл.
* Тасты – Қостанай облысы Амангелді ауданындағы ауыл.
* Тасты – Түркістан облысы Созақ ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Тасты – Алакөл көлі алабындағы өзен.
* Тасты – Түркістан облысындағы ескі бекініс орны.
Көктайғақ

250 px|thumb
thumb
**Көктайғақ** – қыста жылымықтан кейін суықтың қайта түсуінен жер бетінің мұз болып қатуы. Көбіне аязды ауа райынан кейін сіркіреме жауын жауғанда қалыптасады. Әдетте көктемде және күзде ауа райы салқындап, жер беті 0°С-қа дейін суынып, мөлдір және көгілдір жұп-жұқа (5 мм) мұзбен жабылады.  

## Салдары
Мұндай құбылыстың мал шаруашылығы мен адам баласына тигізер зияны зор. Көктайғақ түскенде жол қатынасы қиындайды, жайылымдағы мал тебіндей алмай қалады (мұз жылқының шашасын қиып тастайды). Малды қысқа жемшөп дайындамай, тек қана жайып баққан кезде көктайғақ жұтқа соқтырады. Онымен қоймай, көктайғақ транспортта апаттар, байланыс және энергия желілерінде үзілістер туғызады.  

## Кездесетін аймақтары
Бұл атмосферадағы қолайсыз құбылыс Қазақстан Республикасының оңтүстік және орталық аудандарында жиі байқалады. Солтүстік аудандарда көктайғақ сирек байқалатын құбылыс. Ал мемлекетіміздің батыс жазықтарында, орталығында және оңтүстік-шығысында көктайғақтың қалыңдығы 15 мм-ге жетеді. Қаратау жотасы, Қырғыз, Іле Алатауларының жел жақ беткейлерінде оның қалыңдығы 22 мм-ге дейін барады. 

Санат:Ауа райы