open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Белек Солтонкелди уулу Солтоноев

**Солтоноев, Белек Солтонкелди уулу** (23 ақпан, 1878, Экинчи айылы, Жантай Чоң-Кеме уезі, Чоң-Кеме аңғары - 1938) - КСРО және қырғыз тарихшысы, КСРО және қырғыз ақыны, ағартушысы.

## Өмірбаяны
* Қарақол орыс-түзем мектебінде оқыған.
* Пішпекте қырғыздарға арналған бағбандық мектебінде оқыған.
* 1916 жылы Әтеке болысының болыс басқарушысы болып сайланды. 
* 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысып, басқа көтерілісшілермен бірге Қытай асып кетеді. 
* 1917 жылы елге қайтып келеді. 
* Жетісуда кеңес өкіметін орнатуға қатысқан. 
* 1920-24 жылдары солтүстік Қырғызстанда оқу-ағарту жұмысымен айналысқан. 
* 1924 жылы қырғыз босқындарының істерімен Шығыс Түркістанда (Құлжа) болып қайтқан.
* 1927-37 жылдары Қырғыз АКСР Халкомсовының ғылыми қызметкері. 
* 1937 жылы жазықсыз қамауға алынып, 1938 жылы атуға үкімделді. 
* 1955 жылы ақталды.

## Ғылыми еңбектері
Шежіре деректері мен еуропалық әдебиет материалдарының негізінде қырғыз халқының тарихы бойынша еңбек жазуға тырысты. 
* Оның «Кызыл кыргыз тарыхы» (басқаша атауы - «Кыргыз-казак тарыхы») деген қырғыз тілінде араб графикасымен жазылған бірегей еңбегі Кенеш Жусуповтың арқасында ғылыми айналымға енгізілді, кейін екі том болып басылып шықты (Бишкек, «Учкун», 1993).

## Дереккөздер

Санат:1878 жылы туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қырғыз билері
Санат:Қырғызстан ақындары

Санат:КСРО ақындары

Санат:Қырғызстан тарихшылары
Санат:КСРО тарихшылары
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар
Санат:23 ақпанда туғандар
Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов

thumb|right|200px|Нығмет Нұрмақов
**Нығмет Нұрмақұлы Нұрмақов** — (25 сәуір 1895 жылы, Семей облысы Қарқаралы уезі - 25 қыркүйек 1937 жылы Мәскеу) - ірі мемлекет және қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
* Арғын тайпасы Қаракесек руының Нұрбике Шаншар ішінде Жарылғап тармағынан шыққан.
* 1915 жылы Омбы мұғалімдер семинариясын бітірген.
* 1931 жылы ВКП (б) ОК жанындағы Коммунистік университетті тәмамдады.
* 1915—1918 жылдары Қарқаралыда мектеп мұғалімі. 
* 1918 жылы ақпан-мамыр айлары — жұмысшы шаруа депутаттары Қарқаралы уездік кеңесінің хатшысы. 
* 1918—1919 жж. Ақгвардияшылар түрмесінде.
* 1920—1921 жж. — Қарқаралы уездік ревкомының, уездік атқару комитетінің, Семей губерниялық әскери ревкомының мүшесі және бөлім меңгерушісі, губкомның бөлім меңгерушісі, Семей губерниялық атқару комитетінің мүшесі.
* 1921 жылдың қазанынан революциялық Трибуналдың төрағасы. 
* 1923 жылдың 11 сәуірінен РКФСР Жоғарғы Сотының қазақ бөлімінің төрағасы. Н. Нұрмақовтың Жоғарғы Сот пен губерниялық прокуратураның қалыптасуындағы ролі ерекше зор.
* 1923—1924 жж. Юстиция халық комиссары. Осы кезеңде прокуратура мен сот органдарын ұйымдастыру, кәсіби кадрларды даярлау, іс жүргізуге қазақ тілін енгізу жұмыстары аяқталды. Орынборда тұңғыш өлкелік заң курсының ашылуы Нұрмақовтың қызметке келуімен дәл келді. Қысқа мерзімді курстар Семейде, Ақмолада, Қостанайда ашылды. Олардың жанынан еңбек сессиялары ұйымдастырылды. 1922 жылғы 13 шілдеде екінші шақырылған КирЦИК-тің ІІІ сессиясында прокурорлық қадағалау туралы, адвокатура туралы Ережелер қабылданды. 1923 жылғы 28 желтоқсанда КирЦИК жанындағы бас Тәртіптік Кеңес туралы қаулы бекітілді.
* 1925 жылғы қыркүйек—қазан айлары — ВКП(б) Киробкомының бөлім меңгерушісі.
* 1924 жылғы қазан — 1929 жылғы сәуір — ҚАКСР Халық Комиссарлары кеңесінің төрағасы.
* 1929—1931 жж. — Мәскеуде оқуда.
* 1931—1937 жж. — ВЦИК хатшысының орынбасары. ВЦИК Президумының бөлім меңгерушісі ВКП(б) Қазақ өлкелік комитетінің ҚАКСР ОАК мүшесі.
* 1937 жылы атылып, 1956 жылғы тамызда ақталды.

## Сіңірген еңбектері
Нығмет Нұрмақов берік қалыптасқан интернационалист болды. Ол туған республика жетістіктерін бүкіл совет елінің табыстарымен тығыз байланыста қарады. Оның Одақтық үкімет алдына қойған бірқатар маңызды ұсыныстары терең дәйектілігімен назар аударды. Мәселен, астықты аудандардың бірі ретінде Қазақстанның ролін арттырудың қажеттігін мәселе етіп қойды. Партиялық және мемлекеттік жұмыстың қай саласында жүрсе де барлық күш-жігерін, ұйымдастырушылық дарыны мен білімін жаңа құрылыс ісіне аянбай жұмсады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданында туғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:Донской зиратында жерленгендер
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан әділет министрлері
Санат:Қазақстан премьер-министрлері
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар
Молданияз Бекімов

**Молданияз Бекімов** — Алаш қозғалысының қайраткері, арнаулы білімді алғашқы қазақ офицерлерінің бірі, этнограф, фольклоршы, аудармашы.

Байұлы тайпасының Алаша руынан шыққан.

1882 ж. Батыс Қазақстан облысы, қазіргі Қаратөбе ауданы Аққозы ауылында дүниеге келген.

Молданияз Бекімов әуелі Орал реальдық училищесінде оқып, кейін Қазан жаяу әскер юнкерлері училищесін подпоручик шенімен 1905 ж. бітірді.

* 1905—1914 ж. Либава, Херсон полктерінде, Ташкент әскери округі штабында қызмет атқарған.
* 1914 — 1915 ж. Ресей әскерлерінің құрамында штабс-капитан шенінде 1-дүниежүзлік соғысқа қатысып, жараланып қайтқан.
* 1915 — 1917 ж. Ташқорған горнизонының бастығы болды.
* 1917 ж. - 5—13 желтоқсанда Орынборда өткен 2-жалпықазақ съезінде Алашорда құрамына мүшелікке кандидат болып сайланды.
* 1918 ж. - Жетісу босқындарына жәрдемдесу комитетінде қызмет атқарды.

Кейінгі жылдары Қытайда, Ресейде және Башқортостанда тұрған. А.С. Пушкиннің *“Капитан қызы”* повесін 1903 ж. қазақ тіліне аударып, Қазан қаласында бастырып шығарды. Н.Катановтың “Қырғыздың (қазақтың) халықтық эпосын зерттеуге қатысты материалдар” деген алғы сөзімен *“Известия общества археологии, истории и этнографии при Императорском Казанском университете”* атты басылымда (1904, т. 20) Бекімовтің ел аузынан жинаған алты ертегісі, *“Орал облысы қырғыздарының (қазақтарының) үйлену салты”* деген мақаласы жарияланды. Сондай-ақ, ол ауыз әдебиеті нұсқаларын жинап, *“Средняя Азия”* жинағында ертегілер мен аңыздар, *“Туркестанский курьер”* газетінде мақал-мәтелдер, *“Киргизская степная газета”* мен *“Тургайская газета”* беттерінде ертегілер бастырды. 1909 ж. *“Қазақ тілін оқып, үйренуге басшылық”* кітабы жарық көрді. “Айқап” журналында (1912, ғ1) “Қазақ халқы жайынан” деген мақала жариялаған. Ресей Ғылым Академиясының акад. С. Венгеров 1915 жылдың өзінде-ақ Бекімоты қазақ халқы жайында жазып жүрген этнограф деп таныған. Оның еңбектерін Б. Кенжебаев, М. Ғабдуллин, Ә.Дербісалин, Б. Аманшин т.б. ғалымдар мен қаламгерлер жоғары бағалаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:1882 жылы туғандар
Санат:Қазақ әдебиетін зерттеушілер
Қырымлы әліпбиі

**Қырымлы әліппесі** — 31 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе.

Бас және кіші әріптері:



## Тарихы
14 ғ. Қырымда қыпшақ тілінде (қазіргі қырымлы тілінің арғы тегі боп табылады) құрастырылған Codex Cumanicus латын әліппесі негізінде жазылған. Сонымен қатар грек жазуы, жебірей жазуы пайдаланылғаны аян. 

1928 ж. дейін араб жазуына негізделінген әліппе пайдаланылды. 

Кеңес Одағындағы латындандыру науқаны өткізілген кезінде 1928—1939 жж. Жәңаліптің жергілікті нұсқасы пайдаланылды.

1938 ж. бастап орыс әліппесі пайдаланылды.

1990 жж. бастап түрік әліппесіне негізделінген қазіргі латын әліппесі пайдаланылады. Бұл әліппе 1997 ж. Қырым Республикасының Жоғарғы Кеңесі үкімімен бекітілген. Интернетте тек латын әліппесі пайдаланылады, ал баспасөзде әлі де кирил әліппесі кездестіріледі.

## Әріп кестесі

Латын мен кирил әріптерімен жазу емлесінде бірі-біріне үйлесуі жоқ.
 
## â әрпі
Сирконфлекс қойылған  міндетті емес әріп, a> әрпінің нұсқасы деп табылады. Cөздің нағыз басында кездеспейді. Бұлар алдыңғы дауыссыз дыбысты палатализциялануын (жұмсартуын) көрсету үшін пайдаланылады: lâ — ля, kâ — кя. 

## W және X әрптері
W және X әрптері қырымлы әліппесінде пайдаланылмайды.

Санат:Түркі халықтарының жазуы
Түрік әліпбиі

**Түрік әліппесі** — 29 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе.

Бас және кіші әріптері:



## Тарихы
Кеңес Одағындағы латындандыру науқаны өткізілген кезіне тән бұрын болған османлы түріктерінің араб жазуына негізделінген әліппе орнына 1928 ж. қарашаның 1 *№ 1353 Түрік әліппесін қабылдау және жүзеге асыру Заңы* бойынша енгізілген.

## Әріп кестесі

## Дыбыстар

### Ğ (yumuşak ge)
Негізінде  әрпі этимологиялық [] дыбысын көрсету жөн, бірақ әдеби айтылуында алдындағы дауысты дыбысты ұзартады және келесі дауыстыны үндестіреді. Бұл әріп сөздің нағыз басында кездестірілмейді.
Мысалы: Dağ - Даа (қаз.Тау)

### Нүктелі İ мен нүктесіз ı
Нүктелі İ мен нүктесіз I әріптері дара боп табылады. Нүктесіз ı кіші әрпініне сәйкес бас әрпі I болады және де нүктелі i кіші әрпініне сәйкес бас әрпі İ болады.
(Алғашқы заңда нүктелі İ әрпі нүктесіз I алдында болған, қазіргі реттеуде орны алмастырылған.)

### Сирконфлексті â, î және û
Сирконфлекс қойылған ,  және  өте сирек кездесетін міндетті емес әріптері, a>,  және u> әріптерінің нұсқалары деп табылады. Бұлар алдыңғы дауыссыз дыбысты палатализциялануын (жұмсартуын) көрсету үшін пайдаланылады. Араб, парсы тілдерінен алынған кірме сөздерінде даустылардың ұзартылғанын көрсетеді. Мысалы: Kâr - Кяр (қаз.Пайда) Tarihî - Тарихии (қаз.Тарихи)

### Q, W, X күйі
Түрік әліппесінде Q, W, X деген әріптері мүлдем жоқ, олардың орнына тиісінше K, V, KS әріптері пайдаланылады.

Санат:Түркі халықтарының жазуы
Санат:Түрік тілі
Татар әліпбиі

**Татар әліппесі** — 35 әріптен тұратын осы заманғы латын қарпіне негізделінген әліппе.

Бас және кіші әріптері:

## Тарихы

### Иске имля
10 ғ. бастап Бұлғар қағандығында араб жазуы пайдаланылған:

Араб тілінде жоқ дыбыстарға қосымша парсы әріптері пайдаланылған:

* *п*, *ч*, *ж*, *г* дыбыстары үшін —

گ ژ چ پ

* *ң* және *в* дыбыстары үшін —

ۋ ڭ

### Яңа имля
Татар АКСР Халкомсов 1920 ж. желтоқсанның 19 декретімен Ахмет Байтұрсынұлы ұстындарымен кейбір әріптер аласталған, қосымша әріптер үстелген. 1925 ж. қарашада Татар АКСР Халық ағарту хавлық комиссариатының Академиялық орталығы үкімімен жаңа емле барлыық ұйымдарда міндетті болды.

### Яңалиф
Латын әліппесіне негізделінген Жаңа түркі әләппесі комитетінің дамытқан (1927—1939):

### Кирил әліппесі
1939 ж. бастап:

1989 ж. **гъ**, къ әріптерінің орнына тиісінше **Ғғ**, **Ққ** әріптері, сонымен қатар төл татар сөздеріндегі қазақша **У** сияқты айтылатын **Вв** әрпі орнына **Ўў** әрпі енгізілу үкімі қабылданған. Дегенмен шешім жүзеге асырмалды.

1997 ж. дейін орыс әліппесіне қарағанда қосымша әріптері реттің аяғында орналасты.

### Яңалиф-2

Жаңа татар әліппесінің шартты атауы «Яңалиф-2». Бұл әліппе 1999 ж. қыркүйектің 15 № 2352 «Латын қаріпі негізіндегі татар әліппесін қалпына қайта келтіру»  Татарстан Республикасы Заңымен пайдалануға берілген. Бірақ 2002 ж. қаңтардың 15 Ресей Федерациясы Мемлекеттік думасы «РФ халықтары тілдері» Заңына өзгерту енгізілген. Бұл шешіммен РФ халықтарының мемлекеттік тілдері тек кирил жазуына негізделінуі бұйырылған. Ресей Федерациясы Конституциялық Соты 2004 ж. қарашаның 16 № 16-П қауылысымен Татарстан заңы істен тоқтатылған.

## Заманалиф
Мақаланың басындағы көрсетілген әліппе «Заманалиф» атауын алған. Бұл нұсқа шығу себебі: кең тараған қаріптерде өзіндік татарша Ə, Ɵ әріптері өте сирек кездеседі, ал Ŋ әріпі тіпті Юникодта жоқ.

### Í әрпі
Тағы да кирилше **ый** деп жазылған әріптің орнына Í әрпі пайдаланылады.

### Á, Â, É, Ó және Ú
Бұл әріптері тек шет тілдерден сөздерде, соның ішінде есімдерде, пайдаланылады.

### Апостроф
Апостроф (ʼ) араб тілінен енген кірме сөздерінде «һамза», немесе «глоттал стоп» дыбысын көрсетеді, мысалы: Qör'än, tä'sir, tä'min…

## Түсініктемелер


Санат:Түркі халықтарының жазуы
Джордж Уокер Буш

**Джордж Уокер Буш**, оны **кіші Джордж Буш** деп те атайды ( );(1946 жылы 6 шілдеде АҚШ, Коннектикут штаты, Нью-Хэйвенде туған) — америкалық саясаткер, 2001-2009 жылдары 43ші Америка Құрама Штаттары президенті, 1995 жылдан 2000 жылға дейін Техас штатының губернаторы.

АҚШ-тың 41-президенті Джорджа Г. У. Буштің ұлы, сонымен қатар кіші Джордж Буш ретінде танымал.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* Official White House web site
* Official White House biography 
* Republican National Committee biography
* Comprehensive Presidential profile by Nicholas D. Kristof
* Project Vote Smart information 
* Extensive essay on George W. Bush and shorter essays on each member of his cabinet and First Lady from the Miller Center of Public Affairs 
* 

Санат:Йель университеті түлектері
Санат:Гарвард университеті түлектері
Санат:АҚШ президенттері
Иманов

## Тұлға
* **[[Аманкелді Үдербайұлы Иманов|Аманкелді Иманов]]** — 1916 жылғы көтеріліс басшысы.
## Елді мекен
* Иманов — Құрманғазы ауданындағы ауыл.
## Тағы қараңыз
* Амангелді Иманов көшесі (Астана)
* Аманкелді Иманов қысқа көшесі (Астана)
Мөңке би Тілеуұлы

**Тілеуұлы Мөңке би** — белгілі би, Әбілқайыр хан кеңесшілерінің бірі, жырау. **Тілеу Айтұлы** (1675, қазіргі Ақтөбе облысы – 1756, Сайрам қаласы) – би әрі батыр қолбасшы. Ноғай ұлысының билеушісі Мұсаның ұрпағы, Мөңке бидің әкесі.  Әлімұлы тайпасы Шекті руынан шыққан.

Шамамен 1675 жылы дүниеге келген. Ата тегі шежіре бойынша өз әкесі Тілеу әрі қарай Айт, Бөлек, Қалу, Сирақ, Мұса хан, Уақас би, Нұраддин болып жалғаса береді.

Әбілқайыр хан дүние салған соң Нұралы ханның билігін тану туралы Елизавета Петровнаға жазылған хатқа Орта жүздің беделді адамдары Жәнібек тархан мен керей Наурыз би бастаған топпен, сондай-ақ Кіші жүздің 30 би, батырларымен бірге қол қойған.

Мөңке би өз заманында «ердің құнын екі ауыз сөзбен шешкен сұңғыла би», келер күнді айнытпай болжайтын сәуегей және дала даналығының көрінісі іспетті ой-тұжырымын тағылымды поэтикалық жырға айналдырған жырау ретінде танылды. Мөңке бидің философиялық толғаулары, риторикалық сұрақ-жауап, болжау, билік, кесім, шешім түріндегі мұралары өзіндік ерекшелігімен көзге түседі. Көшпелі тірліктің тіні бұзылмаған қоғамда заман аңысын аңдап, оның келешек кескін-кейпін дәл болжай білу Мөңке би шығармашылығының басты белгісі.
Оның “Түрлі-түрлі халық болады‚ Күндіз-түні жарық болады… Дүниенің жүзіне‚ Өре мен темірден жол тартылады… Адам ақысыз жұмыс істемейді‚ Дүниені түрлеп кестелейді” деген толғау жолдарынан келер күнді болжаған сәуегейлік көрінеді. Сондай-ақ, 

“Құрамалы-қорғанды үйің болады‚ 

Айнымалы‚ төкпелі биің болады. 

Халыққа бір тиын пайдасы жоқ 

Ай сайын басқан жиын болады.

Домалақ-домалақ түймедей дәрің болады‚ 

Жастарға билігі жүрмейтін кәрің болады, 

Алашұбар тілің болады‚ 

Дүдәмалдау дінің болады. 

Әйелің базаршы болады‚ 

Еркегің қазаншы болады” деп келетін жолдардан болашақтың бет алысын‚ бағыт-бағдарын тап басып танығандығы аңғарылады.

Мөңке бидің Сырым батырға қойған астыртын сұрақтары мен оған Сырымның қайтарған жауаптары, сондай-ақ оның шеркеш Түрке би, тана Нүрке билермен кеңесе отырып айтты дейтін «Бұл, бұл үйрек, бұл үйрек» дейтін толғаулары белгілі.

Оның көркем бейнесі Ж. Аймауытовтың «Ақбілек» романы мен «Ел қорғаны» пьесасында, Ә. Кекілбаевтың «Үркер» романында көрініс тапты. Мөңке бидің өмірі мен шығармашылық мұрасы туралы әр жылдары А. Жұбанов, Т. Кәкішев, С. Негимов, Б. Адамбаев, Қ. Сыдиықұлы, М. Тілеужанов,С. Байменше, Б. Омаров, Ж. Асанов, К. Төлеубайұлы, тағы басқалар ғалымдар ғылыми-зерттеу еңбектерін жазды.

«Шекті Мөңке би жеті жасында билік айтып, кісі құны дауды бітірген екен». (А.Байтұрсынов).

Мөңке би, тарихымызда есімі құрметпен аталатын, үлкен философ, терең ойшыл, ұлы ақын. Қара қылды қақ жарған, мың жылдығын болжаған дала кемеңгері Мөңке бидің ұрпақтары Ақтөбе облысы көптеген аудандарында тұрады.

Республикаға танымал мүсінші Құрақбай Егізбаевтың граниттен ойып жасаған Мөңке бидің мүсіні Ақтөбе қаласының 101 атқыштар дивизиясы атындағы көшеде орнатылды. Мүсін ақшыл түсті мәрмәр тастан жасалынған. Тұғырдың биіктігі — 2,7 м, ескерткіштің биіктігі − 1,5 м. Суретші С.Әлімбетов.
	
## Дереккөздер


Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Виктор Иванович Пацаев

**Виктор Иванович Пацаев** — КСРО-ның ұшқыш-ғарышкері, Кеңес Одағының Батыры.

1933 жылы 19 маусымда Ақтөбе қаласында туған.

Пенза индустрия (қазіргі политехникалық) институтын бітіргеннен кейін (1955), КСРО Гидрометеорология қызметінің Орталық аэрология обсерваториясында және конструкторлық бюрода қызмет етті.

1969 жылы ғарышкерлер отрядына қабылданды.

1971 жылы 6 маусымда «Союз-11» ғарыш кораблімен сынаушы ретінде Г.Т. Добровольский және В.Н. Волковтармен бірге ғарышқа ұшты. Сол жылғы 7 маусымда «Союз-11» ғарыш кораблі «Салют» ғылыми станциясымен түйісу операциясын ойдағыдай жүзеге асырып, ғарышта 23 тәулікке жуық барлығы 25 тәулік болды. Ұшу бағдарламасы толық аяқталып, Жерге қону кезінде түсу аппаратының герметикалылығы бұзылуы салдарынан экипаждың басқа мүшелерімен бірге қаза тапты.

Ленин орденімен марапатталған.

Қызыл алаңда Кремль қабырғасына жерленді.

Пацаев атында Ақтөбеде көше, алаң, мектеп, шаруашылық ұжымдары бар.

1972 жылдың 19 маусымында ұшқыш-косманавтқа арналған ескерткіш-бюсттің салтанатты ірге тасы қойылды. Ескерткіштің авторлары — скульптор Ю.А.Тур мен архитектор А.А.Заварзин үлкен ауқымды жұмыс атқарды.Бюсттің биіктігі 2 метр.Ескерткіш 1976 жылы ашылды.
	
## Дереккөздер


Санат:1933 жылы туғандар
Санат:1971 жылы қайтыс болғандар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ғарышкерлер
Жансен Кереев

**Жансен Кереев** (1 қаңтар 1930 жыл Ырғыз - 1983 жыл, Мәскеу)&nbsp;— көрнекті әскери қайраткер, генерал-лейтенант.

## Білімі
* Амур облысының Благовещенск жалпы әскери училищесін бітірген.
* Мәскеудегі М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны алтын медальмен бітірген.
* К.Е. Воршилов атындағы КСРО Қарулы Күштері Бас штабының әскери академиясы (1973) бітірген.
* Бас штаб әскери академиясы жанындағы жоғары академиялық курсты (1978) бітірген.
## Өмірбаяны
* 1950 жылы әскер қатарына шақырылып, Сахалин облысы Курил аралдарында қызмет етті.
* 1953—56 жж. Забайкалье әскери округінде взвод командирі
* 1956 жылы Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобына жіберіліп, онда 1962 жылға дейін әуелі атқыштар взводының, кейін рота командирі болды.
* 1965—70 жж. Ленинград әскери округінде полк штабының аға офицері, полк командирі, дивизия командирінің орынбасары.
* 1973—75 жж. генерал-майор атағымен Кеңес әскерлерінің Алманиядағы тобында дивизия командирі, Магдебургтегі әскери құрама штабының бастығы болып қызмет жасады.
* 1979—82 жж. Приволжье әскери округінің штаб бастығы, КСРО Қорғаныс министрлігі аппаратының жауапты қызметкері. Ол үш ірі әскери жаттығуларға&nbsp;— Ленинград әскери округіндегі «Двина», «Днепр», Шығыс Алманияда өткен «Қалқан» жаттығуларына қатысушы.
* 1982&nbsp;ж. Вьетнам халық әскерінің аға кеңесшісі болып тағайындалған.
* 1983&nbsp;ж. елге қайтып келе жатқанында науқастанып, Мәскеудегі Бурденко атындағы әскери госпитальда қайтыс болған. Денесі Алматыға әкелініп, Кеңсай зиратына жерленді.

## Марапаттары
Екі орденмен, бірнеше медальмен марапатталған.
## Есте қалдыру
* 
**Жансен Кереев ескерткіші**&nbsp;— 2000&nbsp;ж. Ақтөбе қаласындағы генералдың өз атындағы көшеге орнатылды. Мыстан жасалған тұғыр биіктігі&nbsp;— 3,6 м. Материалы&nbsp;— Қордайдың қызыл гранитінен. Төменгі тұғыр биіктігі&nbsp;— 0,3 м, мүсін биіктігі&nbsp;— 1,2 м. Авторы Бақытжан Әбішев, сәулетшілері Б. Егінбаев, Н. Қожағұлов.

## Дереккөздер

Санат:1 қаңтарда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1983 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:КСРО генерал-лейтенанттары
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Александр Ефимович Алекторов

# **Александр Ефимович Алекторов**(1861 — 1918) — орыс ориенталисі, миссионер. Қазақ тарихын, мәдениетін, этнографиясы мен ауыз әдебиеті үлгілерін зерттеген. 1881 жылы Орынбор мұғалімдер мектебін бітірген. 1894 жылы ол Торғай облысы халық мектептерінің инспекторы болып бекітіледі. Оған дейін Бөкей ордасында инспектор болған.  Торғай облысы халық мектептерінің инспекторы ретінде ол Қостанай қаласына орналасады.Білім инспекторларының Қостанай қаласын тұрақтауы Торғай облысы халық мектептерінің инспекторы Ы.Алтынсарин (1879-1889) тұсынан басталды. Ы.Алтынсариннен кейін инспектор болған А.В.Васильев (1889-1894) те Қостанай қаласында тұрақтайды.   Гурьев (қазіргі Атырау) облыстарында халық училещелерінің директоры, инспекторы бола жүріп, қазақ халқының тарихы, тұрмыс-салты, ауыз әдебиеті, тілі жөнінде көптеген зерттеу, жинау жұмыстарын жүргізген. Ол “Қырғыз есімдері”, “Қырғыздар өмірінің бейнесі”, “Қырғыздар” (1886), “Бақсы”, “Қырғыздардың халық әдебиеті” (1893), “Қырғыздардың мал шаруашылығы” (1888), “Қырғыздардың жер бөлісуі” (1889) т.б. барлығы 100-ден аса еңбек жазып қалдырған. 1896 жылы ел аузынан “Қобыланды” жырын жазып алды. 1898 жылы Қазан университетінің жанындағы “Археология, тарих және этнография қоғамы хабарларында” Байтоқ ақынның Жәңгір ханның өліміне арнап шығарған өлеңін жариялаған. “Дала уәлаяты” газетінде Алекторов жинастырған бірнеше қазақ ертегілері басылды. Аса құнды еңбектерінің бірі — “Қырғыздар туралы кітаптар, журналдар мен газеттердегі мақалалар мен хабарлардың көрсеткіші” (Қазан, 1900). Осы “Көрсеткіште” қазақ, орыс тілдерінде 19 ғасырдың аяғына дейін жарық көрген қазақ елінің тарихы, этнографиясы, тілі, әдебиеті, шаруашылығы жөніндегі еңбектердің мазмұны, олар жайлы айтылған сын-пікірлер, қосымша ретінде 50-ге тарта қазақ кітаптарының мазмұндалған тізімі берілген. Ғалым қазақ халқының қабілетін, дәстүрін, өнерін, музыкасын, фольклорын аса жоғары бағалай келіп, “Қырғыздың халық әдебиеті” деген мақаласында былай дейді: “Ескі әндер бір рудан екінші руға беріліп, жылдан жылға жаңарып отырады, қырғыз өздерінің халық әндерін, халық әншілерін жақсы көреді, бір сөзбен айтқанда әрбір қырғыз — әнші” (“Астраханский вестник”, 1893, №117). Қазан төңкерісіне дейін Ақмола, Семей, Орал облыстарының қазақ мектептерінде Ы.Алтынсариннің “Хрестоматиясымен” қатар Алекторов құрастырған оқу құралдары да (“К мудрости ступенька”, М., 1891; “Киргизская хрестоматия”, Орынбор, 1898) пайдаланылған. Миссионер ретінде Алекторов “Что нужно для обрусских инородцев”, “Исламизм и киргизы” т.б. еңбектерінде қазақтарды орыстандыру мәселелерін көтерген. Ол сол кезде іске асырыла бастаған “Бұратана халықтар үшін мектеп — орыстандырудың басты құралы” саясатын белсенді жүргізді. . «Археология, тарих және этнография қоғамы хабарларында» Байтоқ ақынның Жәңгір ханның өліміне арнап шығарған өлеңін жариялаған. Ғалым қазақ халқының дәстүрін, өнерін, музыкасын, фольклорын аса жоғары бағалаған.

## Дереккөздер
Владимир Карпович Божко

**Владимир Карпович Божко** (16 мамыр 1949 жыл, Алматы) — Қазақстанның мемлекеттік қайраткері, Ұлттық қауіпсіздік офицері, Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты, генерал-лейтенант.

## Биографиясы
### Білімі
* 1949 ж. Алматыда дүниеге келген.
* 1971 ж. В.И. Ленин атындағы Қазақ политехникалық институтын бітірген, заң ғылымының кандидаты, доцент.

### Қызмет жолы
* 2001 ж. желтоқсанынан бері Қазақстан Республикасының Ұлттық қауіпсіздік комитеті төрағасының бірінші орынбасары болып жұмыс істеген.
* 13 қараша 2007 ж. 6 тамыз 2014 ж. — ҚР Төтенше жағдайлар министрі.
* 2016 жылғы наурыздан - Қазақстан Парламенті Мәжілісінің депутаты.

## Марапаттары
* II дәрежелі «Айбын» (2003)
* «Барыс» (2010) ордендерімі"'
* 20 медальмен марапатталған.  
* ҚР ҰҚК Құрметті қызметкері.

## Отбасы
* Үйленген. Жұбайы - Божко Татьяна Михайловна.
* Қызы - Елена (1978 жылы туған);
* ұлы - Максим (1981 жылы туған).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Қазақстан төтенше жағдайлар министрлері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан генерал-лейтенанттары
Санат:Барыс орденінің иегерлері
Санат:II дәрежелі Айбын орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының парламентіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Астана медалінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қалтқысыз қызметі үшін медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан заңгерлері
Санат:Заң ғылымдарының кандидаттары
Санат:Қазақстан ҰҚК қызметкерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің VI шақырылымының депутаттары
Көне келісім

**Көне келісім** — Киелі кітаптың 1-ші бөлімі. Негізнде көне жебірей тілінде жазылған тарауларын айтады. Бірақ үш тарауы арамей тілінде жазылған. Католик шіркеуінде көне юнан тілінде жазылған деутерканоникалы жазбаларын қосады.

## Көне келісім жазбалары

Санат:Яһудилық
Санат:Христиандық
Борис Николаевич Шнитников

**Борис Николаевич Шнитников** (, 4 қазан, 1886, Санкт-Петербург — 30 сәуір, 1961) — қазақ-ағылшын сөздігінің ауторы.

## Өмірбаяны
* Санкт-Петербург да орналасқан Тенишев жоғарғы мектебін бітірген.
* Политехникалық институттың экономикалық факультетіне оқуға түседі. 
* 1912 ж. студент бола отырып, ауыл шаруашылығы министрлігінің Қазақстан және Қырғызстан аумағына жіберген экспедициясына қатысады.

## Шығармалары
* Kazakh-English Dictionary, Shnitnikov B.N., 1966, Indiana University

## Дереккөздер

Санат:4 қазанда туғандар
Санат:1886 жылы туғандар
Санат:Санкт-Петербургте туғандар
Санат:30 сәуірде қайтыс болғандар

Санат:1961 жылы қайтыс болғандар

Санат:Тілтанушылар
Шметтерлинг зымыраны

thumb|350px|right|Шметтерлинг Hs 117 зымыраны
**Һеншель Hs 117 «Шметтерлинг» зымыраны** (; *шметтерлинг*&nbsp;— көбелек)&nbsp;— Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияда жасалған жер-әуе зымыраны. Оның әуе-әуе түрі де болған.

Зымыранды басқарушы оны арнайы дүрбі арқылы бақылап, радио арқылы джойстик секілді басқару құралымен басқарып отырған.

## Тарихы
1941 жылы профессор Һерберт Вагнер (ол бұрынырақ кемелерге қарсы қолданылатын "Һеншель Hs 293" зымыранын да жасап шығарған болатын) Шметтерлинг зымыранын ойлап шығарып, оны Рейх Әуе министрлігіне (RLM) тапсырды. Бірақ министрлік жобаны қабылдамады, себебі ұшаққа қарсы қолданылатын қару-жарақ түрлері жеткілікті болатын.

Алайда 1943 жылы Германияны жаппай бомбылау басталғанда Рейх Әуе министрлігі ойын өзгертіп, "Һеншель" фирмасы оны жақсартып, шығара бастауға тапсырыс қабылдады. 59 сынақ атуы болып, оның 34-і сәтсіз аяқталды.

1944 жылдың мамырында Hs 117 зымыранының сынақтары табысты аяқталды. Оны жаппай шығара бастау 1944 жылдың желтоқсанына белгіленіп, ұрыс жағдайында қолдана бастау 1945 жылдың наурызына белгіленді. 1945 жылғы қаңтарда зымыранның жаппай өндіріске арналған үлгісі дайын болды, бірақ ақпанның 6-сында СС-обергруппенфюрері Һанс Каммлер бүкіл жоспарды тоқтатып тастады.
 
## Түрлері
Зымыранның **Hs 117H** деген түрі Дорниер Do 217, Юнкерс Ju 188, or Юнкерс Ju 388 ұшақтарынан ұшырылуға лайықтап жасалған. Ол зымыранның өзін ұшырған ұшақтан 5 км жоғары ұшып жүрген әуе аппараттарын жоюға мүмкіндігі болған.
 
## Техникалық сипаттамалары
* Негізгі қолданылуы: жер-әуе зымыраны
* Жасап шығарушы: "Һеншель" фирмасы
* Қозғалтқыштары:
** үдеткіш қозғалтқыштары: 2 Шмиддинг 109-553 қатты отынды үдеткіш, жалпы итеру күші&nbsp;— 4 секундқа созылатын 17.1 kN (1750 kgf).
** басты қозғалтқыш: сұйық отынды BMW 109-558 зымыран қозғалтқышы, оның итеру күші&nbsp;— 33 секундқа созылатын 3.7&nbsp;kN (375 kgf), содан соң 24 секундқа созылатын 588 N (60 kgf).
* Қолданған отыны: азот қышқылы, Тонка
* Ұзындығы: 4.2 m
* Диаметрі: 350&nbsp;mm
* Қанаттарының жайылымы: 2 m
* Ұшырылу алдындағы салмағы: 420&nbsp;kg (үдеткіштерді қоспағанда, үдеткіштерінің жалпы салмағы 170&nbsp;kg)
* Жылдамдығы: 183&nbsp;m/s [сынақтарда: бастапқы жылдамдығы&nbsp;— 304&nbsp;m/s, кейін 270–210&nbsp;m/s-қа дейін баяулайды]
* Жарылғыш жүгі: 100 немесе 250&nbsp;kg жарылғыш зат (түрлі дерек көздерінде түрліше көрсетіледі)
* Ұшуұзақтығы: 32 км
* Биіктігі: 10.7 км
* Жарғыштары: Fox алыстан жарғышы
* Бағыттау жүйесі: MCLOS; көзбен бағыттау, радио арқылы бағыттау
* Бір данасының құны:
* Ұрыста қашан қолданыла бастады: ешқашан
* Қолданғандар: Германия. КСРО соғыстан кейін Hs-117 зымыранын Р-105 деген атпен әуеге қарсы қорғаныс жүйесін дамытуға қолданды.

## Тағы қараңыз

* Һеншель Hs 293
* Вассерфалль
* «Райнтохтер»
* Енциан
* Үшінші Рейхтың Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі басқарылмалы зымырандарының тізімі

## Сыртқы сілтемелер
* Осында Шметтерлинг зымырандарының ұшырылуының жазбасын көруге болады

Санат:Жер-әуе зымыраны
Райнтохтер зымыраны

thumb|200px|«Райнтохтер» зымыраны
**«Райнтохтер» зымыраны** — Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алманияда жасалған жер-әуе зымыраны. Оның аты герман аңыздарының «Райнтохтерлерінен» («Рейн қыздары») (Рихард Вагнердің Нибелунгтардың сақинасы операсындағы «Рейн қыздарынан») алынған.

## Тарихы
«Райнтохтерді» дамытуға 1942 жылдың қарашасында алман әскері (Вермахт) тапсырыс берген. 1943 жылдың тамыз айында 83 сынақ ұшырылуы жасалды. Оның әуе-әуе түрі де жобаланған.

«Райнтохтер» жобасы 1945 жылғы ақпанның 6-сында тоқтатылды. Бұл зымыранның бір данасы қазір Берлиндегі Алмания Политехникалық мұражайында тұр.

## Түрлері
Бастапқы **R1** түрінде 2-басқышты қатты отынды зымыран қозғалтқышы орнатылған болатын.

Бұл модельдің жоғары биіктікке жету қабілеті болмағандықтан **R3** моделі жасалды. Бұл модельде қатты отынды зымыран қозғалтқышымен бірге қатты отынды үдеткіштер де болды.

## Техникалық сипаттамалары
* Негізгі қолданылуы: жер-әуе зымыраны
* Жасап шығарушы: Райнметалль-Борсиг фирмасы
* Қозғалтқыштары: R1 моделінде — 2-басқышты қатты отынды, R3 моделінде — сұйық отынды қозғалтқыш, қатты отынды үдеткіш.
* Ұзындығы: 10.3 m
* Диаметрі: cm
* Қанаттарының жайылымы: 265&nbsp;cm
* Ұшырғандағы салмағы: 1748&nbsp;kg
* Жылдамдығы: 485&nbsp;m/s
* Жарылғыш жүгі: 136&nbsp;kg жарылғыш зат
* Ұшу ұзақтығы: км
* Ұшу биіктігі: **R1** 8 км
* Жарғыштары: «Краних» дыбыстық алыстан жарғышы
* Бағыттау жүйесі: MCLOS көзбен бағыттау жүйесі. Жерде басқарып тұрған операторға ыңғайлы болсын деп зымыранның қанаттарының ұштарында арнайы бағыттау шамдары орнатылған.
* Бір данасының құны:
* Ұрыста қашан қолданыла бастады:
* Қолданғандар: Алмания

## Тағы қараңыз
* «Шметтерлинг»
* «Вассерфалль»
* Енциан
* Үшінші Рейхтың Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі басқарылмалы зымырандарының тізімі

Санат:Жер-әуе зымыраны
Өзбек әліпбиі

**Өзбек әліппесі** — 24 (29) әріптен тұратын заманауи латын қарпіне негізделінген әліппе.

Бас және кіші әріптері:



## Тарихы
### َӨзбек араб жазуы
Ауғанстанда араб жазуы күні бүгінге дейін қолданылады. Өзбек КСР-де 1928 жылға дейін өзбек тілі үшін араб жазуы қолданылды.

### Яналиф
1928—1940 жж. латын жазуына негізделінген Яналиф пайдаланылды:

1936 ж. әдеби өзбек тілінің емлесі қыпшақ диалекттерінен қарлық диалекттерінің негізіне көшірілді (сингармонизмсыз), сондықтан Ə ə, Ө ө, Y y, Ь ь әріптері әліппеден өшірілді.

### Кирил
1940—1992 жж. кирил жазуы пайдаланылды:

## Қазіргі латын жазуы
1992 өзбек тілінде қайтадан латын жазуы пайдаланылады, бірақ Яналиф үлгіснде емес, ағылшан әліппесі негізінде (мақала басын қараңыз).

## Салыстырмалы кесте

**Өзбек жазуының ерекшелері**:
* Қазіргі латын жазуындағы **Oʻoʻ** әрпіне, кирилде — **Ўў**, Яналифте — **Oo** келеді. Бұл әріп жуан жартылай жабық **о** дыбысын (кәдімгі **о** дыбысына ұқсас) белгілейді ().
* Қазіргі латын жазуындағы **Oo** әрпіне, кирилде — **Оо**, Яналифте — **Aa** келеді (**Оо** емес!). Бұл әріп  жуан ашық дыбысын белгілейді (**о** мен **а** арасында естіледі).
* Қазіргі латын жазуындағы **Aa** әрпіне, кирилде — **Аа**, Яналифте — **Əə** келеді. Бұл әріп жіңішке ашық **ә** дыбысын белгілейді ().
* Кирил жазуындағы **Ёё**, **Юю**, **Яя**, латында тиісінше **Yo yo**, **Yu yu**, **Ya ya** тіркесімдері келеді.
* **Ее** әрпі сөз басында және дауыстылардың соңында **Ye ye** тіркесім бен жазылады.
* **Ээ** әрпі тура латын **Ee** әрпімен жазылады.
* **Цц** әрпі сөздің ішіндегі орнына қарай не **Ts ts** тіркесімімен, не **Ss** әрпімен жазылады.
* Сөзде *ia*, *io*, *ai*, *oi* әріптері қиюласқанда, **i** әрпі **iy** деп оқылады: *mill*'ia**rd'', ''b**io**logiya'', ''moz**ai**ka'', ''alkol**oi**d''.
* Сөзде ''ea'', ''ae'', ''oe'' әріптері қиюласқанда, **e** әрпі **y** (латын) деп оқылады: ''t**ea**tr'', ***ae*'rostat*, *p**oe**ma*.
* Сөзде *'с** және **ҳ** қиюласқанда, латын жазуында әріп арасына келесідей [[апостроф]] салынады: мысалы, **sʼh**.
* Апостроф (ʼ) дауыстылар соңында жазылғанда, дауысты дыбыстың ұзартылғанын белгілейді: ''she'r'', ''e'tibor''; **o‘*' артына келгенде жазылмайлды: *moʻjiz*, *moʻtadil*, *moʻtabar*.
* Апостроф (ʼ) дауыстылар алдында жазылғанда, келесі дауысты дыбысының бөлек айтылуын (паузаны) белгілейді: *inʼom*, *sanʼat*, *qatʼiy*, *masʼul''.
* Егер қаріпте қосылмыш төңкерілген үтір (ʻ — U+0312 COMBINING TURNED COMMA ABOVE), не нағыз типографиялық апостроф (ʼ — U+02BC MODIFIER LETTER APOSTROPHE) болмаса, тиісінше жалғыз сол тырнақшамен (‘ — U+2018 LEFT SINGLE QUOTATION MARK) мен жалғыз оң тырнақшамен (’ — U+2019 RIGHT SINGLE QUOTATION MARK) алматырылуға мүмкін. Е-пошта, SMS, т.б. қызметтерде бұлар тиісінше (` — U+0060 GRAVE ACCENT) және (' — U+0027 APOSTROPHE) дегенмен алмастырылады.

## Сыртқы сілтемелер
* Orthographic Rules For The Uzbek Language  

Санат:Түркі халықтарының жазуы
Вальтер Тиль

**Вальтер Тиль** (2 наурыз 1910, Бреслау - 17 тамыз 1943) Фау-2 зымыранының зымыран қозғалтқышының негізгі бөлігін дамытқан неміс инженері.

## Өмірбаяны
* Бреслау қаласында туып-өскен. Ол сондағы техникалық университетті материалдар технологиясы мамандығы бойынша бітіріп, кейін зымырандарда тез тұтанатын отындарды қолдану бойынша зерттеулер жүргізе бастады.
* 1936 жылы Вернер фон Браунның Пенемюнде қаласындағы зерттеу тобына қосылды. Оның жанармайды зымыран қозғалтқышына жіберу үшін турбосораптарды қолдануды ұсынуы үлкен табыс болып, Фау-2 сияқты зымыранды жасап шығару соның арқасында мүмкін болды. Оған дейін зымыран қозғалтқыштарында жанармай резервуарларда жоғары қысыммен сақталатын да, оның қақпағы ашылғанда қозғалтқышқа сол қысымның күшімен берілетін. Ал Тильдің ұсынысының арқасында қозғалтқыштардың қуаты он есе артты. Клаус Ридельмен бірге Тиль жану камерасының және соплоның құрылымын жақсартуға еңбек сіңірді. Тиль Вассерфалль әуеге қарсы зымыранының қозғалтқышын дамытуға да үлес қосты.
* 1943 жылғы тамыздың 16-сынан 17-сіне қараған түні Британия әскери әуе күштері Пенемюндеге жасаған бомбылау шабуылының кезінде Вальтер Тиль өзінің отбасымен бірге қаза тапты. (*«Гидра» операциясы*).

## Есте қалдыру
* Айдағы Тиль кратері оның атымен аталған.

## Дереккөздер

Санат:2 наурызда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Бреслауда туғандар
Санат:17 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1943 жылы қайтыс болғандар
Санат:XX ғасыр өнертапқыштары
Санат:Германия өнертапқыштары
Санат:Космонавтика тұлғалары
Санат:Германия конструкторлары
Германия ордені

**Германия ордені** (немісше: *Deutscher Orden*) – нацистік партияның жеке адамға «мемлекет пен партияға көрсеткен ең жоғарғы дәрежелі қызметі үшін» берген ең жоғарғы марапаты. Бұл марапатты алғаш рет 1942 жылы рейхсминистр марқұм Фритц Тодттың жерлеу рәсімінің кезінде оған Адольф Гитлер табыс етті. Герман ордені екінші рет сол жылдың маусым айында Райнхард Һейдрихке оның жерлеу рәсімінің кезінде табыс етілді.

Сыншылар бұл орденді «өлген адамға берілетін орден» деп атады, себебі бұл орденмен марапатталғандар негізінен қайтыс болған адамдар болатын. Осы орденмен марапатталып соғысты қаза болмай тірі аяқтаған тек екі адам ғана: Константин Һирль мен Артур Аксманн болатын.

Германия орденінің бастапқыда үш дәрежесі белгіленген болатын, бірақ оның тек алқа дәрежесі (ең жоғарғы дәрежесі) ғана марапат ретінде беріліп үлгерілді. Бұл марапат Үшінші Рейхтың ең аз берілген марапаты, одан аз берілген марапат – Ұлттық өнер мен ғылым жүлдесі). Германия орденімен марапатталғандар өзара бауырластық құруға тиіс болатын.

Адольф Гитлер бұл орденді мемлекет пен партияға көрсеткен қызметтері үшін марапаттайтын өзінің жеке марапаты ретінде қарастырды. Осы себеппен, және орденнің арт жағында оның қолтаңбасының бедері басылғандықтан, ол жұрт арасында «Гитлер ордені» деп те аталып кетті.

1942 және 1945 жылдардың арасында осы орденмен 11 адамның марапатталғаны дәлелденген. Кейбір құжаттардың мәліметінше, осы орденмен СС райхсфюрері Һайнрих Һиммлер мен гросс-адмирал Карл Дөнитцтер де марапатталуға тиіс болатын.

## Дәлелденген марапатталушылар және марапатталу уақыты
* Фриц Тодт (марқұм), 1942 жылғы ақпанның 12-сі, 
* Райнһард Һейдрих (марқұм), 1942 жылғы маусымның 9-ы
* Адольф Һүнляйн (марқұм), 1942 жылғы маусымның 21-і
* Виктор Лютце (марқұм), 1943 жылғы мамырдың 8-і
* Адольф Вагнер (марқұм) 1944 жылғы сәуірдің 17-сі
* Артур Аксманн, 1945 жылғы сәуірдің 28-і
* Йозеф Бюркел (1944 жылғы қыркүйектің 28-нде өзін-өзі өлтірді), 1944 жылғы 3 қазан
* Рудольф Шмундт (марқұм), 1944 жылғы қазанның 7-сі
* Константин Һирль, 1945 жылғы ақпанның 24-і
* Карл Һанке (1945 жылғы маусымның 8-нде әскери тұтқыннан қашпақ болған кезе қаза тапты), 1945 жылғы 12 сәуір
* Карл Һольц (1945 жылғы сәуірдің 20-сында шайқас кезінде кезінде қаза тапты), 1945 жылғы 19 сәуір

Санат:Үшінші Рейхтың марапаттары
Қарақалпақстан әнұраны

**Қарақалпақстан әнұраны** (қарақ. *Qaraqalpaqstan gimni*; өз. *Qoraqalpogʻiston madhiyas*) — Қарақалпақстан суверен республикасының мемлекеттік әнұраны. Қарақалпақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің XIV сессиясында "Қарақалпақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұраны" туралы заң қабылданған кезде 1993 жылғы 24 желтоқсанда бекітілді.

## Сөзі

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан мемлекеттік рәміздері
Башпай (күй)

**Башпай**  — Қорқыт атаның авторлығында жеткен қобыз күйі.

## Күй аңызы
Аңыз бойынша, "Башпай" Қорқыттың өмірінің соңында шығарған ақырғы күйі екен. Қорқыт кілемін төсеп дарияның бетінде отырғанда қарындасы Ақтамақ ағасына тамақ әкеліп беріп тұрған екен. Күндіз-түні күй тартып, өліммен алысып әбден шаршаған күйші бірде қарындасының әкелген тамағын ішкеннен кейін маужырап,көзі ілініп кетеді. Тамақ салынған дорбамен қайрақ жылан болып ілесіп келген ажал қобыздың үні шықпай тұрған кезде күйшіні шағып алады. Жыланның уы бойына жайылып, әлсіреп бара жатқан Қорқыттан Әзірейіл:"Қандай тілегің бар?"-деп сұрайды Сонда Қорқыт:"Менің өмірде екі күнәм бар. Біріншісі-өлімнен қырық бір жыл бойы қашқаным. Кілем жайып Сырдың бетінде отырғанда бірде алай-түлей дауыл тұрған еді. Сол кезде қарындасыма башпайым тиіп кеткен болатын, екінші күнәм-сол. Сол себепті мені көмгенде осы екі башпайымды ашық қалдырыңдар"-деп қобызын қолына алып, ең соңғы Башпай күйін тартқан екен.

## Сілтемелер
* Қорқыттың «Башпай» күйінің шығу тарихы

Санат:Қобыз күйлері
Генерал-фельдмаршал

**Генерал-фельдмаршал** (кейде оны қысқартып «фельдмаршал» деп те атайды) — бірнеше Герман мемлекеттерінің, Қасиетті Рим империясының және Австрия империясының әскерлерінде қолданылған әскери атақ. Оған басқа әскерлерде армия генералы және герман әскери теңіз флотында гросс-адмирал атақтары сәйкес келеді.

Пруссия әскерінде және кейінірек Герман әскерінде бұл атаққа ие қолбасшылардың бірқатар артықшылықтары, мысалы, әрқашан олармен бірге жүретін жеке көмекшілері болатын. 1854 жылы «тек соғыс кезінде әскер басқарған қолбасшылар ғана фельдмаршал атағын ала алады» деген ережені бұзбастан Вильгельм ханзаданың әскери лауазымын өсіру үшін генерал-полковник деген әскери атақ енгізілді. 1870 жылы ханзада Фридрих Карл және тақ мұрагері патшазада Фридрих Вильгельм фельдмаршал болып тағайындалған алғашқы Пруссия ханзадаларына айналды.

Генерал-фельдмаршал атағы Үшінші Рейхтың жаяу әскері мен Люфтваффесінде 1941 жылға дейін ең жоғарғы атақ болып келді. Сол жылы жаңадан рейхсмаршал атағы енгізілді (оған жалғыз Һерманн Гөринг ие болып үлгерді). Генерал-фельдмаршал атағына әскери теңіз флотында гросс-адмирал атағы сәйкес келді. Үшінші Рейх күйрегеннен кейін генерал-фельдмаршал атағы алынып тасталды. 

Гитлер Сталинградтың түбіндегі 6-шы армияның бәрібір Қызыл Әскерге берілуге мәжбүр болатынына көзі жеткен соң оның қолбасшысы Фридрих Паулусқа ол соңғы демі қалғанша күрессін немесе өзін-өзі өлтірсін деп фельдмаршал атағын береді. Себебі ешқашан ешбір неміс фельдмаршалы тарихта жаудың қолына тірі түспеген болатын. Бірақ Паулус бәрібір жаудың қолына беріледі. Өзіне фельдмаршал атағы берілгені туралы білгенде ол: «анау богемиялық ефрейторға бола өзімді атып өлтіретін жайым жоқ!» - деген екен.

Қазіргі таңда қайта құрылған Бундесвердегі ең жоғарғы әскери атақ — генерал. Бундесвердің жоғарғы қолбасшысының (бейбітшілік кезінде Германияның Негізгі заңының 65-ші бабы бойынша бұл қызметті қорғаныс министрі атқарады) тұрақты шешімі бойынша, генералдың барлық жауынгерлердің үстінен жүргізетін билігі ерекше. Генерал-инспектор болса қарулы күштердің жетекші штабын басқарады. 

ГДР-дың Ұлттық халықтық армиясы ГДР Маршалы атағын 1982 жылғы наурыздың 25-нде тағайындады. ГДР-дың Мемлекеттік кеңесі соғыс кезінде немесе ерекше әскери жетістіктері үшін генерал әскери атағына ие адамды маршал ете алатын, бірақ бұл атақ ешкімге берілмеген күйі қалды.

## Тағы қараңыз
* Германия генерал-фельдмаршалдар тізімі
* Австрия генерал-фельдмаршалдар тізімі
* Қасиетті Рим империясы генерал-фельдмаршалдар тізімі
* Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі әскери атақтардың салыстырмасы
* Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі әскери атақтардың салыстырмасы

Санат:Германия әскери атақтары
Санат:Германия фельдмаршалдары
Аксиома

**Аксиома** *(* — лайықты қабылданған қағида) — нанымдылығы ақиқат (шындық) болғандықтан логикалық дәлелдеусіз алынатын қағида; теорияның ақиқат (шындық) ең бастапқы қағидасы. “Аксиома” термині Ертедегі Грекияда пайда болған. Ол алғаш рет Аристотельдің (біздің заманымыздан бұрын 384 — 322 жылдары) еңбектерінде кездеседі. Ал Евклид (біздің заманымыздан бұрын III ғасырда) аксиомалық жүйені пайдалана отырып өзінің басты еңбегі — “Негіздерді” жазды.

Математикалық теорияның негізі болып табылатын аксиомалар жүйесі де аксиомалар сияқты үнемі өзгертіліп әрі жетілдіріліп отырады. Аксиомалар жүйесіне оның қайшылықсыздығы, тәуелсіздігі және толықтығы сияқты негізгі талаптар қойылады. Аксиомалық тәсілдер геометрияда, арифметикада, ықтималдықтар теориясында тағы басқа салаларда кеңінен қолданылады. Қазақша аксиомалық әдіс.

#### 1 аксиома

Түзу қандай болса да, оның бойында жататын және оның бойында жатпайтын нүктелер табылады. Әрбір екі нүкте арқылы бір ғана түзу жүргізуге болады.

#### 2 аксиома

Түзу бойындағы үш нүктенің тек біреуі ғана қалған екеуінің арасында жатады.

#### 3 аксиома

а) Әрбір кесіндінің нөлден үлкен ұзындығы бар.
ә) Кесіндінің ұзындығы оның әрбір нүктесі мен бөліктерінің қосындысына тең.

#### 4 аксиома

Түзу жазықтықты екі жарты жазықтыққа бөледі.

#### 5 аксиома

а) Әрбір бұрыштың нөлден үлкен градустық өлшемі болады.
ә) Бұрыштың градустық өлшемі осы бұрыштың қабырғаларының арасы арқылы өтетін кез келген сәулемен бөлінетін бөліктерінің қосындысына тең.
#### 6 аксиома

Кез келген сәуле бойынан оның бастапқы нүктесінен бастап, ұзындығы берілген кесіндіні өлшеп салуға болады және ол жалғыз болады.

#### 7 аксиома

Кез келген сәуле бойынан берілген жарты жазықтықта градустық өлшемі берілген бұрышты өлшеп салуға болады және ол жалғыз болады.

## Дереккөздер


Санат:Математикалық логика
Метр

**Метр** (,  – өлшем) – бірліктердің халықаралық жүйесіндегі (СИ) ұзындықтың негізгі өлшем бірлігі. 1960 жылға дейін Метрдің эталоны – ұзындықтың штрихты өлшемі платина-иридий қоспасынан жасалып, Севр қаласындағы (Париж қаласының жанындағы) Өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі халықаралық бюрода сақталған білеуше (брусок) болған. Өлшеуіштер мен таразылар жөніндегі 11-Бас конференция (1960) Метрдің жаңа анықтамасын қабылдады: “*Метр – Криптон-86 атомының 2р10 және 5d5 деңгейлерінің аралығындағы ауысуы сәйкес келетін сәуле шығаруының вакуумдағы 1650763,73 толқын ұзындығына тең ұзындық*”. КСРО-да алғашқы эталоны ұзындық бірлігі – метрді қайта жаңғыртуға және оның өлшемін ұзындықтың басқа өлшемдеріне таратуда құрамында ұзындықты дәл өлшеуге арналған интерферометр бар аппаратуралар кешенін қолданды. Метрдің алғашқы эталоны Метрді 5*10–9 м-ден аспайтын орташа квадраттық ауытқумен қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді.

## Атауы
Метр сөзі  арқылы  (*өлшем*, *өлшегіш*) сөзінен.

## Дереккөздер

Санат:Физикадағы ұзындық өлшем бірліктері
Санат:СИ негізгі бірліктері
Санат:Метрология
Санат:Қашықтықтың өлшем бірліктері
Санат:Өлшем бірліктері
Гипотеза

**Гипотеза** ( — *негізгі*, *жорамал*) — белгілі бір құбылысты түсіндіру үшін алға тартылатын және тәжірибе түрінде тексеруді және сенімді ғылыми теория болып қалыптасу үшін теориялық негізді талап ететін ғылыми болжам, дәлелденбеген тұжырымдама, жорамал.

Әдетте гипотеза өзін құптайтын байқауларға (мысалдарға) негізделе жасалады, сондықтан рас болып көрінеді. Гипотезаны аяғында не дәлелдеп ақиқатқа айналдырады, немесе одан (қарсы мысал келтіру арқылы) бас тартып алдамшы тұжырымдамаға жатқызады. Ал, бас тартпаған және дәлелденбеген гипотезаны ашық мәселе (проблема) деп атайды.гипотезаның пайда болуы ежелгі дәуірдегі математиканың дамуымен тығыз байланысты. Көне заман математиктері гипотезаны матем. есептер шешімін дәлелдеу әдісі ретінде ұсынды және алғашқы жобаның дұрыстығын тексеру мақсатымен олардан қорытынды жасайтын дедуктивтік ойлау әдістерін кеңінен қолданды. Платон гипотезаны ой қорытудағы абс. ақиқат сипатты қамтамасыз ететін дәлелдеудің синтез талдау әдісі ретінде қарастырды.

## Гипотезаның жалпылығы

Гипотезаның жалпылығы — шамамен гипотезаның әрекет етуі таралатын нақты құбылыстар мен объектілер саны.

## AD HOC гипотезасы

AD HOC гипотезасы - тек қана теорияны мүмкін болатын жоққа шығаратын дәлелдерден қорғау үшін оның түсіндірмесіне қосылатын гипотеза.

## Сапира-Уорфа гипотезасы

Сапира-Уорфа гипотезасы - лингвистикалық категориялар перцептуалды және когнитивті категорияларды құрылымдайтындығы туралы тезис.

## Тағы қараңыз
* Ферманың Ұлы теоремасы

## Дереккөздер


Санат:Шешілмеген мәселелер
Санат:Гипотезалар
Шертпе күй

**Шертпе күй** — аспаптық дәстүрі өте көне және Қазақстанның түгелдей дерлік аймағына кең тараған дәстүр (Қазақстанның батысын қоспағанда, онда төкпе күй сақталған).

Шертпе күй деп ел арасында домбыраға арналған күйлердің ертеден сақталған, бірақ өте жоғары дамыған өзіндік бір ерекше мақамы бар айырықша күйде орындалатын түрін айтады. Шертпе күйлер негізінен лирикалық сезімге бай, бұларда пәлсапашылдық — ойға шомып жан-дүниеге түрткі салатын сыршылдық басым. Ең көп тараған шертпе күйлер Арқаның күйлері (Сары Арқа, Орталық Қазақстан өңірі) оның бәйтерегі Тәттімбет (1815—1862). 20 ғ. Тәттімбеттің ізбасарлары Әбікен Хасенов пен Мағауия Хамзин.

Шертпе күйдің Қаратау өңірі (Қазақстанның оңтүстігі) аймағындағы дәстүрі кенжелеп кейін дамыды. Оған әрине қатарлас, көршілес жатқан Арқа дәстүрінің әсері тиді және басқада дәстүрлер қобыз күйінің, кей тұста домбыра тартудың өзгеше сипаты төкпе күйлік әсеріде сезіледі. Шертпе күйлердің қаратаулық дәстүрі аты аңызға айналған ұлы Сүгір Әліұлы (1882—1961 ж.) есімімен тығыз байланысты. Сүгірдің жолын қуған оның шығармаларының кең таралуына өз үлестерін қосқан тамаша музыкант күйші Төлеген Момбеков болды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*Асыл мұра 

Санат:Қазақ музыкасы
Еуропадағы кәдімгі қарулы күштер туралы шарт

**Еуропадағы кәдімгі қарулы күштер туралы шарт** (ЕКҚКТШ) — Варшава келісімі елдері мен НАТО арасында 1990 жылы қабылданған.

Еуропаның 28 мемлекеттері (Армения, Әзербайжан, Беларусь, Бельгия, Болгария, Құрама Патшалық, Мажарстан, Германия, Грекия, Грузия, Дания, Исландия, Испания, Италия, Қазақстан, Люксембург, Молдова, Нидерланд, Норвегия, Польша, Португалия, Ресей, Румыния, Словакия, Түркия, Украина, Франция, Чехия), және АҚШ пен Канада ЕКҚКТШ қатысушы елдері боп табылады.

Шартқа сәйкес қарулы күштер мен техниканың бес санатына — танктер, әскери броньдік машиналар, 100 мм және жоғары калибрлі артиллерия, әскери ұшақтар, соқылау тікұшақтары шектеледі; кең ауқымды бақылау-зерттеу іскерлігі және ақпарат алмасу да көзделген.

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық конвенциялар