open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Тасшарлаған

**Тасшарлаған** (Arenaria interpres) - тұмсығы мен аяғы біршама қысқа, шағын денелі (95-115 г) балшықшы.

## Биологиялық сипаттама
Шұбар реңді болып келеді, жоны - қара және тот түстес теңбілді қаралтым түсті болады. Жонның артқы бөлігі, бауыры, басы және мойны - ақ, төсі мен жемсауы - сұр, төбесі - қара және тот түстілеу теңбілдері бар қаралтым. Жонының соңғы бөлігі, бауыры, басы және мойны - ақ, төсі және жемсауы - сұр, төбесі - шұбарланған қара реңді болып келеді. Қысқы жасануында қошқыл қоңыр түс басымырақ болады. Салындыда 3-4 қоңырқай немесе жасылдау секпілді жұмыртқаларды ата-енелері басады. Олар балапан жұмыртқадан жарып шығысымен, оларды өргізеді. Бұдан соң жас аналықтар ұша бастайды да, оңтүстікке қарай қоныс аударады, ал аталықтар ұялас балапандармен тағы екі аптаға жуық қалады. Тасшардағандар тас астына жасырынған бунақденелілерді мықты, қысқа тұмсығымен тасты қопарып тауып алады да жейді. Түрдің атауы осыған байланысты қойылған.
## Таралуы
Тек қана Солтүстік Америка мен Еуразияның солтүстік теңіздерін бойлай ұялайды, алайда оңтүстік жарты шарда қыстайды және ұшып өту кезінде бүкіл әлемде дерлік кездеседі. Тундра жағалауындағы құрғақ үлескілерде жалғыз-жалғыздан ұялайды. Қазақстанда көктем кезінде (мамыр-мау- сым) және күзде (шілде-қыркүйек) ұшып өткенде кездеседі. Көбеюге қатыспайтын жеке дарақтарды да жазғы уақытта кездестіруге болады.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Жозеф Фурье

**Жан Батист Жозеф Фурье** (; 21 наурыз 1768, Осер, Франция — 16 мамыр 1830, Париж), француз математигі және физигі.

Санат:Франция математиктері
Санат:Франция физиктері
Тасшыбжықтар туысы

ТАСШЫБЖЫҚТАР туысы (Oenanthe) - Қазақстан фаунасындағы торғайтәріздес отрядының сайрақтар тұқымдасына жататын 13 туыстың біреуі. Тасшыбжық туысты құстардың дене мөлшері торғайлардай (20-30 г), алайда дене бітімі сымбатты( аяғы биік, тұмсығы бунақдене жеуге қолайлы жіңішке, қанаты - үшкір, қалыпты ұзындықтағы құйрығының ұшы тегіс болып келеді. Қауырсын жабынының реңінде сұр, құм түстес, ақ, қара және саз түстес реңктер басымырақ. Көпшілік түрлеріне тән ерекшеліктері - құйрықүсті және құйрық түбі ақ реңді болып келеді. Сонымен бірге бұлқын қауырсындарындағы ақ және қара түстердің арақатынасы бірқатар түрлер үшін жақсы далалық белгі болып табылады. Тасшыбжықтардың тағы бір ерекше белгісі - ұзын, жіңішке аяғына тізе бүгуі немесе керілген аяғында денесін тік қалыпқа келтіре алуы. Олар - шөл және басқа қуаң аумақтарда мекендеуге жақсы бейімделген құрлық құстары. Жерде жақсы адымдап жүріп қана қоймай, тіпті едәуір жылдам жүгіреді. Кейбір тасшыбжықтардың аталықтары - жақсы сайқымазақтар және жерде сайрап қана қоймай, сайрап жүріп күйттік ұшу жасайды. Жасырын ұялайды, көпшілік түрлерінде - інге немесе басқа қуыстарға, соның ішінде кемірушілердің тұрғын індерінде ұялайды. Жұп-жұп болып ұялайды, ірі топ түзбейді. Қыста ұшып кетеді. Тасшыбжық туысының белгілі 20 туысының негізгі бөлігі Африка және Алдыңғы Азияны мекен етеді, Қазақстанда 7 түрі: кәдімгі, испандық, қара алқымды, шөл, қара, сондай-ақ шыбжың және қасқа тасшыбжықтар кездеседі.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сайрағыш торғай тәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Аққұйрықты тарғақ

**Аққұйрықты тарғақ** (Vanellus leucurus) - дене бітімі қызғышты еске түсіретін балшықшы құстардың бірі. 

Дене мөлшері қызғыштан кішірек (140-150 г) және сирағы да ұзынырақ. Жоны - түтін түстес сұрғылттау, төсі - күлгін сұр, беткі бөлік, құйрық және қанатының көпшілік бөлігі - ақ. Құс ұшып жүргенде сұр жонын және қанаттың түбін көмкеретін жалпақ ақ жолақ жақсы көрінеді. Орта және Оңтүстік-Шығыс Азияда қоныстанады. Қазақстанда шөл зонаның өзендері мен көлдерінің жағаларын бойлай орын теуіп, негізінде оңтүстік бөлікте өмір сүреді. Басқа тарғақтар сияқты шағын қауымдасы- ның тыныштығын ұжымдаса қорғап, сирек шоғырлармен ұялайды. Ұяларын суға жақын құрғақ орындарға орналастырады. Салындыда 3-4 шүбар жұмыртқа болады. Ұялау өмір сүру дағдысы егжей-тегжейлі нашар зерттелген.

Сирек кездесетін құс. Қазақстанда наурыздан қыркүйекке дейін болады.

## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат: Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Қараалқымды тасшыбжық

**Қараалқымды тасшыбжық** (лат: *Oenanthe finschii*) — орташа денелі (21-30 г) тасшыбжық. 

## Биологиялық сипаттама
Ересек аталықтың жоны мен бауыры - ақ, тек қана тұмсығынан (тамағын қамтып) мойнының екі жағы арқылы және бүкіл қанатын бойлай екі қапталдың бойымен жалпақ қара жолақ созылады. Құйрығы да - ақ, құйрық ұшында қара жолағы болады. Аналығының реңі қызыл қошқыл реңкті сұрғылт қоңыр болып келеді. 

Қимылы жеке қылығы тасшыбжықтар типтес.Ұялары інде және жердегі басқа тереңірек ойықтарда болады. Құстар ұя алдына ұяның өзі мен аузы аралығына әдетте шағын ұсақ тастардан ұяның аузын сыртынан жабатын тұтас білеу жасайды. Салындыдағы 4-6 тат түстес қоңыр сирек  көгілдір жұмыртқаларды аналық 12 күн бойы басады, ал балапандарды аталықпен бірлесіп қоректендіреді. Бір жылда 2 рет балапан өргізеді. Ұялас балапандар тез-ақ тарқап кетеді.
## Таралуы
Қазақстанда наурыздың басынан қарашаға дейін кездеседі.
Кіші, Алдыңғы және Орта Азияда қоныстайды. Қазақстанда тек қана Қызылқұмның (Сырдарияның сол жақ жағасы) құмдауыт құмында және Маңғышлақ түбегінен (Шығыс Каспий маңы) кездеседі. 
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тасшымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Қасқа тасшыбжық

Қасқа ТАСШЫБЖЫҚ (Oenanthe pleschanka) - кәдімгі тасшыбжықтан аздап кішірек (17-22 г) және өте қарама-қарсы реңді құс. 
## Биологиялық сипаттама
Аталығының реңі: бүкіл жоны, қанаты, тамағы және басының екі жағы - қара, тек қана төсі, бауыры мен басының үсті - ақ. Құйрығы негізінде ақ түсті, тек қана бұлқын қауырсындарының ұшы - қара. Ақ алқымды аталықтар кездеседі, олардың бүкіл бауыры ақ болып келеді. Аналығының ақ түсі мардымсыз, реңі қош- қыл қоңыр реңді болады (ол басқа тасшыбжық түрлері, аналықтарының ішіндегі ең қошқыл реңдісі). Ұялары қалтарыс жерде, көбінесе тастардың астында немесе солар- дың аралығындағы жарықтарға, кейде кәдімгі немесе шыбжың тасшыбжықтардікі сияқты онша терең емес, кемірушілердің індеріне орналастырылады. Ұяны аналығы жасап, салындыдағы 4-6 көгілдір жұмыртқаларды аналығы 13 күндей басады. Балапандарды ата-енелері бірлесіп, екі аптаға жуық ұяда және олар ұядан ұшқан соң( аптаға жуық қоректендіреді. Көбею кезеңі тамызға дейін созылады, алайда қасқа тасшыбжықтың екінші ұялап, балапан өргізетін-өргізбейтіні әлі айқындалған жоқ. 
## Таралуы
Еуразияның үлкен бөлігін, соның ішінде Қазақстанның сусыз құмдауыт құмы мен қиыр биік таулы жерлерінен басқа, бүкіл ашық кеңістігін мекен етеді. Қасқа тасшыбжық әсіресе құрғақ жартасқа аласа тауларда, мысалы, Қазақ ұсақшоқыларында өте көп. Наурыздың екінші жартысында ұшып келеді. Қазақстаннан қазанның соңына дейін ұшып кетеді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тасшымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Шөл тасшыбжығы

**Шөл ТАСШЫБЖЫҚ** (Oenanthe deserti) - кәдімгі тасшыбжыққа ұқсас орташа денелі құс. 

## Биологиялық сипаттама
Бұл екі түрдің аналықтарын бірінен-бірін айыру қиын. Аталығын қара алқымы мен жонының құм түстес түсінен ажыратуға болады. Әуені қысқа және тұрақты, бірақ өте әуезді - «или-или» деген тәрізді үн шығарады. Кейде сайрап жүріп тұп-тура тік ұшып, біртіндеп көлденеңдеу арқылы күйттік ұшу жолын жасайды.Ұялары жасырын жерлерге орналасады, көптеген тасшыбжықтардан айырмашылығы - ұясы іннің аузына таяу тұрады (кейде тіпті ұяның ернеуі көрінеді). Салындыдағы 4-6 қоңыр теңбілді көгілдір жұмыртқаларды негізінде аналығы 14-16 күн басады. Балапандарды ата-енелері ұяда 13- 14 күндей, олар ұшып кеткеннен кейін аптаға жуық қоректендіреді.
Қазақстанда наурыздан қазанның ортасына дейін кездеседі.
## Таралуы
Бұл африкалық-азиялық тасшыбжық Қазақстанда Каспий маңынан бастап Зайсан қазаншұңқырына дейін - құмдауыт жерді, ал сазды және тастақта көлденең бедерлі және бұталы үлескілерді ұнатып, барлық шөл типті жерлерге қоныстанады. 

## Дереккөздер

Санат:Тасшымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Шыбжың тасшыбжық

**Шыбжың ТАСШЫБЖЫҚ** (Oenanthe isabellina) - ірі денелі (22-35 г), жабын қауырсындарында қарама-қарсы түстер мүлде болмайтын тасшыбжық. 

## Биологиялық сипаттама
Аталығы мен аналығының сырттай көрінісінде айырмашылық жоқ: жонының біркелкі құм түстес қоңырқай реңі бауырында жайлап құм типтес сары түске (жонына қарағанда едәуір ақшыл, бірақ ақ емес) ауысады. Олар кәдімгі немесе шөл тасшыбжықтардың аналықтарына өте ұқсас, алайда олардан едәуір ірірек, ең бастысы - тұмсығы үлкенірек. Оның үстіне олар басқа тасжарғылардан гөрі жиірек денесін тіктеу ұстайды. Шөлде шыбжың тасшыбжық - құстардың көрнекті түрлерінің бірі. Аталықтар көктемде және күзде көп сайрайды және сайрап жүріп күйттік ұшу жасайды. Олар бөгде әуендерді оңай қабылдап, өз әуеніне қосып алады. Жеке аталықтардың осындай бірнеше кірме әуендері бар, олардың арасында шалшықшының, лашынның, сан алуан бозторғайлардың, бұлдырықтың, тырдудың, бөдененің және т.б. дауысы естіледі. Шыбжың тасшыбжықтың сан алуан әуеніне көршілестердің ешқайсысы тең келмейді. Ұяларды кемірушілердің індеріне, көптеген жұқпалы ауруларды тарататын бүргелердің қоректендірушісіне айналған суырлардың және құмдауықтардың тұрған індеріне жиі-жиі орналастырады. Сондықтан шыбжың тасшыбжық обаға қарсы қызмет атқаратын мамандардың зерттеуі үшін маңызды зерзат болып саналады. Ұя інге 1-ден 3 метрге дейін (орташа есептегенде 2 м шамасында) өте терең, кірер ауыз бен жер бетінен 40-тан 120 сан- тиметрге дейін қашықтықта орналасады. Тереңдетілген шұңқырдағы ұяның ернеуі ін жолының деңгейіне тура келеді. Ұяны негізінде аналық салады, аталық кейде ғана аналыққа жәрдемдеседі. Салындыдағы 4- 6 теңбілсіз ашық көгілдір жұмыртқаларды да аналық 12-15 күн басады, ал балапандарды ата-енелері сонша мерзім қоректендіреді. Балапандар әлі ұша алмаса да, ұядан шығып кетіп, алғашқы қауіп төнген кезде інге жасырынады да алғашқы аптада іннің маңайынан ұзап кетпейді. Шыбжың тасшыбжық жазда - 2 рет, тауларда тек қана 1 рет балапан өргізеді.
## Таралуы
Шыбжың тасшыбжық қазақстандық шөл, шөлейт және құрғақ далаларда өте көп кездеседі. Ол тек қана сусымалы, бекімеген құмнан, сондай-ақ қалың өскен шөптесін биік өсімдіктері бар орманды және шалғынды үлестерден қашқалақтайды. Оның есесіне мал таптаған ауыл шетіне және тіпті қалаларға орнығуға өте әуес, ал тауларда субальпілік белдеудің орныққан және шөптері аласа үлескілерге дейін көтеріледі.
Қазақстан аумағында наурыздан қазанның соңына дейін кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Тасшымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Кәдімгі тасшыбжық

Кәдімгі ТАСШЫБЖЫҚ (Oenanthe oenanthe) - тасшыбжық туыстылардың ең танымал өкілі. 
## Биологиялық сипаттама
Орташа денелі (20-30 г), жоны - ақшыл сұр, бауыры - ақ, қанаты - қара және құйрығы қара-ақ түсті. Тұмсығынан көзі арқылы бастың екі жағына «ноқта» деп аталатын жалпақ қара жолақ созылады. Аяғы - сымбатты, жіңішке қара реңді және тұмсығы да - қара. Ересек аталықтың кейпі осындай. Аналығының реңі осыған ұқсастау, алайда тым қарама- қарсы түсті емес, ноқтасындағы қара түс қошқылдау қоңыр түске алмасқан. Жерде жақсы жүгіреді, бір орында тұрып алып, мезгіл-мезгіл «иіліп», қүйрығын шыбжыңдатады. Бұл қасиет - тасшыбжықтардың барлығына тән әрекет. Сонымен бірге қатты шиқылдаған «и-чекчек» деген үнді бірнеше рет қайталайды. Әуені - жай ғана шиқылдау. Ұшып жүргенде құйрықастының ақ түсі айқын көрінеді. Шөбі аласа (құрғақ дала, шөлейт үлескісінде жиі-жиі), сондай-ақ биік таулардың тасты үлескілерінде де тіпті елді мекеннің шетінде де (әсіресе - қираған орын, молалар) ашық кеңістікте қоныстанады. 
Кәдімгі тасшыбжықтар ұяларын кемірушілердің қалдырып кеткен індеріне және тастардың астына салады, топырағы жұмсақ болса, өздері де ін қазып алады. Қомақты ұяны жүннің қалың қабатын астарлап, жылылайды. Салындыдағы 4-6 бозғылт-көгілдір жұмыртқаларды аналығы 11 - 14 күн басады. Балапандарды ата-енелері бірлесіп ұяда - 15 күндей және олар ұядан ұшып кеткеннен кейін шамамен бір аптадай қоректендіреді (қауіп төнген жағдайда балапандар ұяға оралады). Ұялас балапандар тарқап кеткен кезде кәдімгі тасшыбжықтар жеке-дара өмір сүреді.
## Таралуы
Бүкіл Еуропада кең таралған десе де болады. Қазақстанда ең сусыз құмды шөлден басқа барлық жерде ұялайды. Көктемде - наурызда, нағыз сібірлік өңірлерде наурыздың басына қарай ұшып келеді.
Қазақстаннан қыркүйек-қарашада қыстауға ұшып кетеді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тасшымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Қара тасшыбжық

**Қара тасшыбжық** (Oenanthe picata) - аталығының бүкіл денесі - қара, тек қана құйрықүсті мен құйрықастының түсі ақ, мөлшерлес құстардың бәрінен ерекше ажыратуға болады; қоңыр реңді аналығы қалған тасшыбжықтарға ұқсас; қылығы - тасшыбжықтар типтес. Өмір сүру дағдысы ғана емес бұл түрдің жүйелік орны да зерттелмеген - бәлкім, бұның жеке түр болмауы да мүмкін.

## Таралуы
Азияның оңтүстік өңірлерін, солтүстікте -Орта Азияға дейін қоныстанады. Қазақстанда шағын мөлшерде тек қана қиыр оңтүстікте - Өзбекстан шекарасындағы Пістелітаудың шөлдік аласа тауларында кездеседі. Мұнда наурыздың аяғынан қыркүйектің соңына дейін болады. 
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Тасшымшықтар
Санат:Еуразия құстары
Татрең тұқымдасы

**Татрең тұқымдасы** () - біршама түзу және қысқа тұмсықты (бастан қысқарақ) кішкене және орташа денелі (20-250 г) балшықшы құстар тұқымдасы. 

Басы едәуір үлкен, мойыны қысқа, аяғы - ұзын. Бұл құстарға жататын түрлердің едәуір бөлігінің саусақтары 3- еу ғана (олардың түбінде шағын жарғақ болады), егер үшінші саусағы болса, ол - қысқарған саусақ. Қанаты - үшкір, біршама қысқалау. Құйрығы - түзу немесе аздап ұзарған, онша үлкен емес, жыныстық, ересектік және маусымдық айғақ жақсы білінеді. 

Татрең тұқымдасында 60 түр бар. Қазақстанда осы тұқымдастың 6 туысынан 14 түрдің өкілдері кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Алтынжон татрең

**Алтынжон татрең** (Pluvialis apricaria) дене мөлшері маусымқұсқа жуық (200 г шамасында, қанатының алымы - 60 см шамасында) балшықшы құс.

## Биологиялық сипаттама
Аталықтарының күйттік жасану кезіндегі жонының реңі - алтын түстес сары шұбары бар қара, бауыры, ноқтасы және тұмсық үстіндегі маңдайы - қара. Аналығының жабын қауырсындары осыған ұқсас, дегенмен бауырында ақ теңбілдері болады. Екі құстың да қыста реңі қарауытып, жемсауы, төсінің бір бөлігі және екі қапталы - түтін түстес, бауыры күңгірт ақ түсті болып кетеді. Қолтық ойындысының түсі ақ болады.Ұяларды көтеріңкі үлескілерге салады. Салындыдағы 2-5, көбінесе 4 қоңыр немесе сұр секпілді сарғыштау қоңыр жұмыртқаларды ата-енелері басады. Негізгі қорегі - жануартекті азықтар. 
## Таралуы
Батыс Еуропа мен Сібірдің тундрасы және ішінара орманды тундрасына қоныстанады, Қазақстанда ұшып өткенде кездеседі, мұндайда суқоймалардың жағасын бойлап, көбінесе басқа балықшы құстардың тобында жүреді. Көктемде - сәуір- мамырда, күзде қыркүйек-қазанда ұшып кетеді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Татреңтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Кәдімгі тентекқұс

**Кәдімгі тентекқұс** (Caprimulgus europaeus) - қара шұбар қоңырқай сұр қорғаныш реңді шағын денелі (75 г, қанат алымы - 60 см шамасында) құс. 

## Биологиялық сипаттама
Шу шығармай, оңтайлы, жеңіл ұшады. Тамағының екі жағында, қанат ұшында және қүйрық ұшының жиегінде сигнал беру рөлін атқаратын ақ теңбілдері бар. Тентекқұс іңір қараңғысында жалпақ аузын ашып алып, шаршамастан ұшып, жолында кездескендердің барлығын жинап жүріп қоректенеді.
Ұялау орындарын талғамайды - 2 шұбар жұмыртқасын кез келген жерге: мейлі орман төсенішіне, тасшақпаға немесе жай ғана саздың үстіне, талғамай сала береді. Жұмыртқаларды ата-енелері кезектесіп басады, мұны тіпті әбден жақындаған кезде де байқау мүмкін емес. Балапандарды ұядан ұшқаннан кейін ата-енелер тағы жемдеумен болады.
## Таралуы
Еуразия және Солтүстік-Шығыс Африканың үлкен бөлігіне қоныстанады. Қазақстанда мүлде тіршіліксіз шөлдерден басқа барлық жерлерге дерлік ұялайды. Тентекқұстар тұрақты жылылық орныққанда - сәуірдің соңында - мамырдың басында ұшып келеді, қыркүйекте ұшып кетеді, кейде қазанның басына дейін кешігуі де мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Тентекқұстәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Тоғайбұлбұл

**ТОҒАЙБҰЛБҰЛ** (Cercotrichas galactotes) бұлбұл деуге мүлде болмайтын құс. 

## Биологиялық сипаттама
Көптеген мамандар оны сайрақ тұқымдастарға жалпы жатқызбай, сандуғаш тұқымдастарға жатқызып, қызғылтсарықүйрықты сандуғаш деп атайды. Бұл құстың кескіні мен қылығында сайрақ тұқымдастарға және сандуғаш тұқымдастарға тән дауыс бар. Бұл сандуғаш - бұлбұлдың сыртқы көрінісі өзіне тән және аталықтары мен аналықтарының реңі бірдей: тұмсығы жуандау және айқабақты еске түсіретіндей құйрығы едәуір ұзын құс, бірақ аяғы ұзын. Енді біреулер оның сыртқы көрінісін шыбжың тасшыбжыққа ұқсас деседі. Жоны - қызыл қошқыл реңкті сұрғылт қоңыр, бауыры ақ десе де болады, көзінің үстінде шаңқай ақ қасы болады. Сатыланған құйрығы ашық үш түске боялған: құйрық түбі - қызғылт қоңыр, ұштары - қара және ақ. Құйрықтың бұл ерекше реңі әсіресе көзге түседі, өйткені құс құйрығын жоғары жиі көтеріп, алабұлбұл немесе қызылтамақ бұлбұл сияқты желпуіш тәріздендіріп жайып жібереді.Ұялары сексеуілдердің діңіне немесе тамыр астына жасырын орналастырылады. Ұяны ата-енелер бірлесіп, тек аналығы мұнымен сиректеу шұғылданады. Салындыдағы 3-5 қоңыр теңбілді жасылдау түсті жұмыртқаларды аналық 11 - 13 күн басады. Балапандарды ата-енелер 2 аптаға жуық қоректендіреді. Бір жазда, сірә тек қана 1 рет балапан өргізетін тәрізді. 

## Таралуы
Африканың солтүстігінде, Алдыңғы және Орта Азияға қоныстанған. Қазақстанда бталы шөлдерде - Каспий теңізінен Балқаш қазаншұңқырына дейін айтарлықтай кең ұялайды. Бунақденелілермен қоректенеді, шегіртке тұқымдастарды жиі жейді, олардың азықтағы үлесі 74%-ға дейін жетеді. Оның сайрағаны көбінесе сайрақтың әуенін еске түсіреді. Дегенмен аталық әуенді тездетіп орындаған кезде - сандуғаш па деп қаласың, ал әуелей ұшып сайрағанда бозторғайдың шырылына ұқсайды. Қазақстанға едәуір жайырақ - сәуірдің соңына қарай ұшып келеді. Жергілікті құстар балапандарын өргізіп те үлгерген кезде олар бүкіл мамыр бойы ұшып келумен болады.Қыстауға тамыздың ортасынан бастап, қыркүйекте ұшып кетеді.

## Дереккөздер

Санат:Бұлбұлдар
Санат:Еуразия құстары
Кіші тоқылдақ

**Кіші тоқылдақ** (Dendrocopos minor) дене бітімі және реңі бойынша үлкен тоқылдаққа өте ұқсас ең кішкене денелі (24- 32 г) құс.

## Биологиялық сипаттама
Өте ширақ. Тоқылдақтарға тән тәсілдермен ағаш діңін тексеріп, бунақденелілерді аулайды, дегенмен кейде шымшықтарша жіңішке бұтақтардың ұшына да асылып тұрады. Күзде және қыста шымшықтар және көктекелермен бірге орманды бойлай көшкіндеп ұшады. Ұялары ағаш қуысында болады. Мамырда ұяға жұмыртқа салынады, ал маусымның соңында - шілденің басында балапандар ұяны тастап, шымшықтар тобымен қоныс аудара бастайды.
Қазақстанда кіші тоқылдақтың биологиясы өте нашар зерттелген, соған қарамастан бұл құс орман үшін өте пайдалы құстардың бірі деп есептеледі.
## Таралуы
Кіші тоқылдақ Еуразия және Солтүстік Африканың жапырақты және аралас ормандарында қоныстанады. Қазақстанда тек үш жерде ғана: Алтайда, Жайық өзенінің аңғарында және Көкшетау көтерілімінде ұялайды. 
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Санат:Еуразия құстары
Тайгета

**Тайге́та** () —Плеяд шоқжұлдызының үшеулік жұлдыздар жүйесі. Торпақ шоқжұлдызының ең жарық екі жұлдызына жатады. 

## Физикалық сипаттамасы
Тайгета жұлдыздар жүйесі Жерден 440 жарық жылына алшақ орналасқан. 
Ең бірінші құрылымы, Тайгета А - ақшыл-көк В - типті субгигант, оның жарықтығы +4,30-ға тең. Бұл жұп - спектрлі жұлдыз, жұлдыздардың құрылымдарының өлшемдерінің жарықтығы +4,6 және +6,1-ге тең. Олар бір-бірінен 0,012 бұрыштық секундтқа алшақ орналасқан. Бұл жағдайда периоды 1313 күнге тең. Тайгета В - 8-інші жұлдыз, және де ол Тайгета А дан 69 бұрыштық секундқа алшақ орналасқан.  

## Есімінің шығу тарихы
**Тайгета** - ежелгі Гректер мифологиясында Зевстің сүйіктісі, Лакедемонның анасы болған. Атлант және Плейонның туған қызы. Оны ұрлап кетуі Амикла тағында бейнеленген. Басқа деректер бойынша, Артемида оны маралға айналдырып жіберген. Бұлай жасау себебі, Гераклдың аулап алған алтын басты маралының Артемидаға Зевстің уәде беруі.

## Дереккөздер
 

## Сілтемелер
* Datos astronómicos de Taygeta
* Taygeta (Stars, Jim Kaler) 

Санат:Торпақ (шоқжұлдыз)

]
Кәдімгі сушылқара

Кәдімгі СУШЫЛҚАРА (Cinclus cinclus) - дене бітімі мығым, қараторғайдай денесі орташа (50-60 г) құс. 
## Биологиялық сипаттама
Жоны - қошқыл және бауыры - ақ кішкене құс тау өзенінің маңынан үнемі кездеседі, оны өзге құстармен шатастыруға болмайды. Біздің сайрағыш құстарды жақсы білетін И.Ф. Бородихин жемдік орындағы оның қылығын былай сипаттайды: «Сушылқара суға телміре қарап, бірде жем байқалған су камераға қарай (суқойма жағасындағы су шегі) жүгіре жөнеледі, бірде дәл осы мақсатта бірде суға күмп ете түсіп, сүңгиді.
Көбінесе басын және мойнын суға батырып, таяз су жағасынан қоректенеді. Сонымен бірге ол тереңірек жерлерде толығырақ батып енеді де, құрлықтағыдай жүріп, судың түбімен қорегін іздейді. Ол бұдан соң суға жай ғана сүңгіп шығады немесе келесі жағаға дейін жүріп, судан жайлап шығады... Су астында жүзген кезде аяғы мен қанатын пайдаланады» (Птицы Казахстана. Т. 3. 408-6.). Сушылқара көбінесе тау ағын суының ортасындағы тастан көрінеді, тас үстінде серпімді аяғына тізерлеп, қошқыл көзін ақ қабағымен аз уақыт жауып, тізерлеу ырғағымен жыпылықтатады. Денесін ауыр көтеріп, әдетте өзендер мен бұлақтардың барлық иінін қадағалап, анда-санда құрлық арқылы төтелей, қашықтықты қысқартып, түзу ұшады. Ұшып бара жатқанда тіпті тау өзенінің гүрілінен де жақсы естілетін ерекше ащы қиқу шығарады. Әуені қатты болғанымен, айқын емес. Сушылқаралар, сондай-ақ сирек сайрайды. Жұбымен өмір сүреді, үлкен топ, тіпті шағын топ та түзбейді. Ұялау орындары жылма-жыл тұрақты. Сушылқаралар мүктен жасаған бір жағында кіретін аузы бар шар тәрізді абажадай ұяларын көбінесе жағалаудағы тастар арасындағы қуысқа тығады. Ұяның кіретін аузы жиі- жиі шашыранды су пердесімен жабылып қалады, яғни ұя шындығында су астына жасырылады. Аналық құс тау толқынды ағынның түбімен ұяға еркін енеді, алайда жыртқыштар оған мүлде жолай алмайды. Ұны ата-енелер салады, ал салындыдағы 4-5 ақ жұмыртқаларды аналық басады, оны кейде аталық қоректендіреді. Балапандарды ұяда 3 аптаға жуық, ұядан ұшып шыққан соң тағы бір аптадай ата-енелер қоректендіреді. Ұялас балапандар едәуір тез тарқап кетеді де, жас балапандар жалғыз-жалғыздан өмір сүреді.
## Таралуы
Қазақстанда Тәңіртау және Алтай тауларында таралған. Барлық жерде әдеттегідей жеткілікті мөлшерде тіршілік етеді.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сушылқаралар
Санат:Еуразия құстары
Қоңыр сушылқара

**Қоңыр СУШЫЛҚАРА** (Cinclus pallasii) - денесі толық қоңыр реңді, алыстан қара түсті болып көрінетін, кәдімгі сушылқарадан сәл үлкендеу (60-70 г) құс. 

## Биологиялық сипаттама
Жас құстар өте алабажақ, ақ теңбілдері көп болады. Мекен орындары, қорегі, дауысы, қылығы кәдімгі сушылқаранікіндей. Қоңыр сушылқара Тәңіртаудың тау шатқалдарында кәдімгі сушылқарамен іргелес өмір сүреді. Кәдімгі сушылқара сияқты қоңыр сушылқараның ата-енелері ұядағы балапандарына күні бойы 600-ге дейін жем үлесін (әдет- те әрбір жем үлесінде бірнеше ұсақ су жәндіктері - гаммарустар, қүндақтылар, инеліктің дернәсілдері, т.б. болады) тасиды. Балапандар ұядан кеткенде, әлі ұша алмаса да, жасқанбай суға барып, жүзеді және сүңгиді. 

## Таралуы
Қоңыр сушылқара үлкен денелі және ұялауға ертерек келетіндіктен, кәдімгі сушылқараны сүйікті үлескіні жерден және ұя орналастыратын орындардан жиі-жиі ығыстырады. Біз мұндай жағдайларды Алматыға жақын Іле Алатауының Үлкен Алматы шатқалынан бірнеше рет байқадық. Мұнда бұлақтардың біріндегі сарқырама астындағы ұяны әр жылдары біресе кәдімгі сушылқара, біресе кәдімгі сушылқара иеленді. Сол кезде қоңыр сушылқара ұясын тау тасқынды суының үстіндегі жартас сөрелеріне жиі-жиі, ашықтан-ашық орналастырып жүрді, мұны кәдімгі сушылқара ешқашан жасай алмайды. Мұндай ұяларды тау өзендерінің деңгейі кенет көтерілген кезде су ағыны жиі жуып кетеді. Олар біртіндеп суы едәуір таза және қоректі оңай теріп жеуге болатын тау өзенінің жоғарғы бөлігіне қарай ауысады. Қар жауып, суқоймалар қата бастаған кезде кешірек, қазанның аяғына қарай қайтадан төмен түсе бастайды.

## Дереккөздер

Санат:Сушылқаралар
Санат:Еуразия құстары
Сұқсырлар туысы

**Сұқсырлар туысы** (Podiceps)- сұқсыртәріздестер отрядына жататын 4 туыстың біреуі. Сұқсырлар туысы 13-15 түрді қамтиды, ал Қазақстанда олардың 4 түрі: үлкен сұқсыр, сұржағал сұқсыр, қарамойын сұқсыр және кішкене сұқсыр бар. Бұл туысқа жататын құстардың өкілдері басында «құлақ» тәрізді әлемдейтін қауырсындардың болуымен ерекшеленеді, сол үшін олар тіпті «әлемделген сұқсырлар» деп те аталған.

## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сұқсыртәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Тоқылдақтәріздестер отряды

**Тоқылдақтәріздестер отряды** (Piciformes) - ата тегі зымырандарға ортақ әр текті құстар отряды. Тоқылдақтәріздестер отрядына жататын құстардың дене мөлшері әр түрлі (6-300 г), реңі де алуан түрлі, барлығының ұзын, мықты тұмсығы, жіңішке және қатқыл тілі болады. Моногамиялы. Аталығы мен аналығының айырмашылығы онша көп емес. Отряд 6 тұқымдасқа (жалтырауық тұқымдастар, масылқұс тұқымдастар, сақалдаққұс тұқымдастар, балбағдарқұс тұқымдастар, тоқанақ тұқымдастар және нағыз тоқылдақ тұқымдастар. 380 түрді біріктіретін 73-74 туысқа ажырайды.
## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Санат:Еуразия құстары
Сұқсыртәріздестер отряды

**СұҚСЫРТӘРІЗДЕСТЕР отряды** (Podicipedidaeformes) - тек қана суда өмір сүретін құстардың аз санды отряды. 

Отряд бір тұқымдасқа біріккен 20-ға тарта түрі бар 4 туысты қамтиды. Қазақстанда бір туысқа жататын 5 түрі бар. Олардың дене мөлшері 120 грамнан (кішкене сұқсыр) 1,5 килоға дейін (үлкен сұқсыр) өзгереді. Сұқсырлардың денесі жайпуат, созылыңқы келеді, жоны - қошқыл, бауыры — ақ, мойны - ұзын, жіңішке тұмсықты, басы кішкене. Аяғындағы саусақтарының әрқайсысы жүзгіш қалақшамен жеке-жеке көмкерілген, тұтас жарғағы болмайды. Бауырындағы тығыз жабын қауырсындар «құс мамығы» деп аталады. Од XIX ғасырдың ортасында әйелдердің жасануына кең пайдаланылды. Арктика және Антарктидадан басқа бүкіл дүниежүзілік жерлердің барлығында өмір сүреді. Қазақстанда тоқтау суды суқоймасы бар кез келген жерлерден кездеседі. Ұясы көбінесе суда қалқып жүреді, ұядағы ақшыл жұмыртқалардың реңі уақыты жеткенде ұяны жасырын бүркемелеген затияның түсіне еніп боялады. Сұқсырлар сан алуан су жәндіктерімен - бунақденелілер, шаянтәріздестер, ұлулар, балықтармен, оқта-текте балдырлармен қоректенеді. Жақсы жүзіп, жақсы сүңгиді. Ала жолақты балапандары денесін сәл кептіре салысымен суға ұмтылады. Жылыстау кезінде жер-жердегі жазықтық суқоймалардан кездесуі мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Сұқсыртәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Тоқылдақ тұқымдастар

**Тоқылдақ тұқымдастар** (Рісidае) - ерекше ұзын қашау тәрізді тұмсығы бар шағын және орташа денелі (300 г шамасында) тоқылдақтәріздес құстар отрядына жататын тұқымдас құстардың бірі. 

Тұмсықта бойлай созылған қырлар мен қатпарлар болады, тілі - ұзын және нығыз, тұмсықтың ұзындығындай алға созылып шығуға бейім, тілінің ұшы үшкір, арнайы сөл шығатындықтан, жабысқақ болып келеді. Тоқылдақтар осы тұмсықтың жәрдемімен қабық тесігі мен жарығына және сүрегіне тереңірек бойлап, бунақденелілерді және олардың дернәсілдерін жапсырып немесе шаншып алады. Жабын қауырсындары - қатқыл, көбінесе ашық түсті. Құйрығы - ұзын, конус пішінді қатқыл. Құс құйрығын таяныш етіп, қысқа және өте имек, өткір тырнақтарымен тік бетке жабысады. Аяқтары - қысқа және күшті екі саусағы - алға, екі саусағы - артқа бағытталған 4 саусағы болады. Орман құсы, отырықшы өмір сүреді, кейде шағын қашықтыққа қоныс аударады. Топ та үйір де түзбейді. Моногамиялы, жұбын көптеген жылдар бойы жиі сақтайды. Қабықта және сүректе тіршілік ететін бунақденелілерді және солардың дернәсілдерін жейді, дегенмен затия бетіндегі азықтарды да шоқиды. Күзде және қыста тұқымдар мен жемістерді жейді. Тоқылдақтар отрядында 207 түрді қамтитын 34-35 туыс бар. Қазақстанда 5 туыстан 8 түр кездеседі.

Орман шаруашылығында тоқылдақтардың пайдасы үлкен. Олар күн сайын бірнеше жүз зиянды насекомдарды қырады. Тоқылдақтар әсіресе жаз айларында пайдалы, өйткені, олар бұл кезде жәндіктермен қоректенеді. Қыста тоқылдақтар көпшілігінде кылқанды ағаштардың дәндерімен қоректенеді. Үзіп алған жаңғақтарын өздері шоқып жасаған ағаш қуыстарына бекітіп қойып, оны қаты тұмсығымен жарып, ішінен дәнін алып жейді. Пайдаланылып болған бүршік қабығын жерге түсіреді. Тоқылдақтардың жаңғақтарды апарып бекітіп қойып, ішінен дәнін алып жейтін жерін “дүкен” деп атайды. Мұндай “дүкендердің” астында қарағайдын, бірнеше мыңдаған тұқымы алынған бүрлері үйіліп қалады. Тоқылдақтардың келтіретін аздаған осындай зияндарынан, олардың пайдасы аздаған көп. Сондықтан да халык “тоқылдақ — тоғай дәрігері” деп атайды.

## Дереккөздер

Санат: Тоқылдақтәріздестер отряды
Санат:Еуразия құстары
Кішкене сұқсыр

Кішкене сұқсыр (лат. *Tachybaptus ruficollis*) — Қазақстандағы кішкене сұқсырлар туысының жалғыз өкілі. Басқа сұқсырлардан айырмашылығы дене мөлшері кішкене (200 г шамасында), бүкіл денесі қошқыл реңді, басында әлемденетін қауырсындары жоқ, сондай-ақ ауыз езуінде тері қатпары да болмайды. Солтүстіктен де кездесетіні белгілі болса да, еліміздің барлық оңтүстік жартысында су бетінде қалқыған өсімдіктері бар тоқтау суды суқоймалардың барлығында орын тебеді. Нағыз оңтүстікте жыл бойы кездеседі.

Бойын жасырып өмір сүреді, қамыс- қоғалы жерлердің маңында болады, аз- ғана қауіп төнсе, суға сүңгіп кетеді. Су бунақденелілерін, ұлуларды қорек етеді, ұсақ балықтардың азықтық үлесі онша емес. Балапандары ширақ балапандылар типіне жатады, алайда олар ересек құстардан қылығы, белсенділігі, ширақтылығы және елеулігі бойынша соғұрлым ерекше болғандықтан, балапандарды басқа түрге санаған да кездер болды.

## Дереккөз
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сұқсыртәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Ақбас сұлыкеш

**Ақбас сұлыкеш** (Emberiza leucocephalos) - Сарыторғайлар тұқымдасының кәдімгі сұлыкешке өте ұқсас (оларды бір кезде бір түрдің түршесі деп санаған), бірақ реңінде сары түс болмайтын құс. 
## Биологиялық сипаттама
Әуені кәдімгі сұлыкешке ұқсас, алайда аяқтамасы айқын жалғаспай, қысқа қайырылады. Ақбас сұлыкеш жерде ұялайды, сондай-ақ бір жазда екі рет балапан өргізеді, алайда Қазақстандағы ұялау өмірінің дағдысы туралы егжей-тегжейлі деректер аз. 
## Таралуы
Қазақстанда ақбас сұлыкеш кәдімгі сұлыкештер болатын жерлерде - солтүстікте және батыста өмір сүреді. Алайда оның бұдан басқа Жоңғар Алатауы және Тәңіртаудың кейбір жерлерінен, сондай-ақ Күнгей Алатауы жотасының солтүстік беткейінен ұялау орындары табылған. Ақбас сұлыкештің, сондай-ақ қазақ ұсақшоқыларының кейбір тау топтарында да, мысалы, Қарқаралы тауларында өмір сүруі мүмкін. Біз жаз ортасында сод жердей сайраған аталықтардың үнін естідік. Қыста ол оңтүстік және оңтүстік бойынан да, кәдімгі сұлыкешпен бірге кез келген жерден кездеседі. Қазақстанның бүкіл шығыс жартысы бойынша ұшып өтетіні айқын байқалады. Қыстап қалған сұлыкештер қазаннан наурызға дейін Қазақстанның оңтүстігінен кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Жартас сұлыкеші

**Жартасшыл сұлыкеш** () — бақ сұлыкешіне өте ұқсас, бірақ тек қана жабық қауырсындарында сары түстің болмауынан ерекшеленетін құс. 
## Биологиялық сипаттама
Аталығының әуені - сұлыкештерге негіздес және оңай танылады. Ұялар тастарға жасырылып, жерге салынады. Салындыдағы 4-5 қоңыр теңбілді көгілдір жұмыртқаларды аналығы басады. Ұялау өмірінің дағдысы егжей-тегжейлі аз зерттелген.
## Таралуы
Оңтүстік, Шығыс және Орталық Қазақстанның таулы өңірлерінде қоныстанады. Сусымалы және үйінді тастары бар жартастар беткейін ұнатады. Биік тауларда, мысалы, Тәңіртауда теңіз деңгейінен 3000 м жоғары кездеседі. Жартасшыл сұлыкеш әсіресе қазақ ұсақшоқылары типтес қүрғақ климатта, аласа тауларда көп болады. Бізде бар болғаны жарты жыл - сәуірден қыркүйекке дейін ғана болады, Үндістанда қыстайды.

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Кәдімгі сұлыкеш

Кәдімгі сұлыкеш  () - Сарыторғайлар тұқымдасының көпшілікке көбірек таныс өкілі. 
## Биологиялық сипаттама
Бүкіл бауыр бөлігінің жабын қауырсындары ашық сары реңді аталығының жемсауынан сарғылт-қызыл сары жалпақ жолақ өтетін, орташа денелі (27- 36 г) құс. Бұталары бар жапырақты ормандарда қоныстанады, әсіресе ашық алаң, ағашы кесілген және орман шетін ұнатады. Аталығы күйттеу кезеңінде бір буыны бірнеше рет қайталанып, соңында: «зинь- зиньзиньзинь - зиииииии» деп созылып бітетін өте сыңғырлаған қарапайым әуенді ұзақ сайрайды, оның үстіне тіпті қапырық түскен уақытта сайрайды. Ұя - бұтаның немесе қалың өскен шөп будасының астында қалқаланып, жерде салынады. Бір жылда екі рет балапан өргізеді. Салындыда әр жолы 4-5-тен тот түстес қоңыр теңбілді және сызықтары бар сүрғылт жұмыртқалар болады. Жұмыртқаларды аналығы 12-14 күн басады, аналықты оқта-текте аталық алмастырады. Ата- енелері балапандарды ұяда 12-13 күн қоректендіреді. Кейде балапандар 10 күн жан-жаққа таралып кетеді. Балапандардың негізгі жемі - бунақденелілер. Сұлыкештер күзде және қыста тұқым жейді.
## Таралуы
Еуразияда: Атлантикадан Байкалға дейін және Поляр шеңберінен Жерортатеңізіне дейін кең таралған. Бұл орман құсы Қазақстанда тек қана солтүстік облыстардың орманды дала өңірлерінде Алтайда және Ертіс маңында ұялайды. Республиканың барлық қалған аумақтарын кәдімгі сұлыкеш көктемде және күзде ұшып өтеді, ал оңтүстікте өте көп мөлшерде қыстап шығады. 

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Қамысшыл сұлыкеш

Қамысшыл СҰЛЫКЕШ (Emberiza schoeniclus) - денесінің мөлшері (16-30 г) және тұмсығы аса бірдей бола бермейтін құс. 
## Биологиялық сипаттама
Басы, тамағы және жемсауының алдыңғы бөлігі - қара, жоны - қызыл қошқыл қоңыр, бауыры - ақшыл. Оларды ертеректе өз алдына жеке екі түрге - жуан тұмсықты қамысшыл сұлыкеш және жіңішке тұмсықты қамысшыл сұлыкеш деп бөлді. Алайда олардың таралу кеңістігі орасан үлкен болғандықтан (Атлант мүхиты- нан Тынық мүхитқа дейін), өтпелі түрлері көбейіп кетіп, олардың арасындағы шекараны анықтау қиын болды.
Қамысшыл сұлыкештің басқа сұлыкештерден айырмашылығы ол өзендер аңғарындағы және көлдер қазаншүңқырындағы су маңы мен су бетіндегі өсімдіктерге, көбінесе қоғалы, құрақты немесе қамысы көп өскен жерлерге қоныстанады. Ересектері аралас жем жейді, алайда балапандарын	бунақденелілермен қоректендіреді. Ұялары шөп арасында, жерде болады. Салындыда 4-6 жалпақ қисық сызықтарымен айқын безенген ашық күлгін түстен саз түсті қоңыр түске дейін боялған жұмыртқалар болады. Жұмыртқаларды аналық басады, кейде оны аталық алмастырады. Ұялау өмір дағдысы аз зерттелген. Қыста 50 шақты дарақтары бар топтары кездеседі.
## Таралуы
Ол Қазақстанның бүкіл жазықтық аумағының суқоймалары бойынша өте кең таралған. Сонымен бірге Қазақстанның солтүстігінде жіңішкетұмсықтылар, ал оңтүстігінде жуантұмсықты түрлер көп болып келеді. Солтүстік өңірден сұлыкештер ұшып кетіп, Қазақстанның оңтүстігінде бірен-сарандары қыстап қалады.
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Еуразия құстары
Татрең сұлыкеш

Татрең СҰЛЫКЕШ (Emberiza stewarti) - кішкене (15-22 г) алайда өте ашық түсті сұлыкеш. 
## Биологиялық сипаттама
Аталығының жоны - тат- түстес - сарғылт, жемсауындағы жалпақ белдігі, басы, екі жағы және бөтегесі -ашық сұр түсті. Аналығы бозғылт және біркелкі реңкті болып келеді. Бұталары бар тасты тау жартастарына ұялайды. Әуені - әдемі, нағыз сұлыкештер типтес. Ұялары - тас астына немесе тастар арасындағы таушада орналасқан. Салындыдағы 3-5 ұсақ нүктелі өрнектері бар ашық түсті жұмыртқаларды аналығы 12 күн басады. Ата-енелері бірлесіп, балапандарды осынша уақыт бунденелілермен (шегірткемен) қоректендіреді. Сірә, жылына бір рет қана балапан өргізетін болса керек. 
## Таралуы
Бұл иран-ауған-үнділік сұлыкеш. Қазақстанда ұзақ уақыт тек қана Батыс Тәңіртауда қоныстанды. Ол соңғы жылдары біртіндеп солтүстік-шығысқа қарай таралып мекендеуде және енді Алматының оңтүстігіндегі тауларға да жетті. Қыста Орталық Азияның шегінен әрі ұшып кетеді. Қазақстанда 4 айға жуық - сәуірден тамыз айы бойы болады.
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Скутум

Скутум (лат. scutum, a) — ортасында сабы бар ұзын қалқан.
## Тарихы
Қалқанның бұл түрі Италиядан бастау алады, онда ол қола дәуірінен бастап таралған деген де деректер бар. 
Этруряда, Витулонияға жақын жердегі Поджо-алла-Туардия қорымында шамамен б.з.д VIII ғасырға жататын кейінгі римдік скутумға өте ұқсас қалқан суреті табылған. 
Бұл қалқан кейін кельттерде, иберлерде, иллириялықтарда жақсы қолданыста болды. 

Шамамен б.з.д IV ғасырда аргивтік гоплит қалқанының орнына скутум қолданыла бастады. 
Римдегі азамат соғысы кезінде скутум сопақ пішінді болып, кейін тікбұрышты болып кетті. Бұл соңғы скутум түрі Империя ескерткіштерінен жақсы белгілі. III ғасырда скутумның орнын ауксилии деп аталатын қалқан басты. 

Ертеде сопақ пішінде немесе дөңес төртбұрыш пішімді болған.  Көбінесе ағаштан жасалған тік қабырғамен қүшейтілген. Ондай кезде умбон керек болмаған. Умбоны темірден немесе қоладан жасалып, түрлі формада болған. 
## Сипаттама
Республика кезеңінде скутумның ені 75 см, ұзындығы 1,2 м , салмағы 8-10 кг болған.  Полибидің айтуы бойынша, скутумды екі ағаш пластинаны желімдеу, дөрекі терімен қаптау, одан соң бұзау терісімен қаптау арқылы жасаған және бұндай қалқанның умбоны болған, шеттері темір қапсырмалармен қапталған. 
Қалқанның дөңгеленген пішінінен легионердің оны кеудесінің алдында емес сол жағында ұстағанын білуге болады. Осылай римдік легионер жауын тықсырып, оң қолындағы қысқа қылышын пайдаланған. 
## Дереккөздер
1. http://hiswar.net/weapon-and-military-technique/33-skutum-shchit-drevnerimskikh-legionerov-iv-vek-do-n-e-iii-vek-n-e 

2. http://dic.academic.ru/dic.nsf/dic_synonims/237201/%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%82%D1%83%D0%BC

3. http://sablya.info/rimskaya_imperiya/skutum-drevnerimskij-shhit.html
Корсон

**Корсон** (Торсон) (фр. Chorson, Tercin, Torso, Chorso; 790 жылдардан кейін қайтыс болды) — Тулузаның бірінші графы (778—790).
778 жылы Ұлы Карл жаңа Аквитания корольдігін құрды. Оның королі ретінде өзінің жаңа туған баласы Тақуа Людовикті тағайындады. Бұл баласының қамқоршысы әрі регенті ретінде сол кездегі осы аумақтағы ең белгілі Тулуза графы Корсон таңдалды.  Корсон, Людовик әкісінің  Италия мен Орталық Еуропадағы жорықтарында еріп жүргенде, Аквитания корольдігінің іс жүзіндегі билеушісіне айналды. 
788 жылы Корсон Васкония герцогы Адальриктен жеңіліп, тұтқынға түседі. Оны Васконияға ешқашан қарсы соғыс жүргізбейтініне ант алғаннан кейін ғана босатқан. Бұны білген Ұлы Карл 790 жылы Корсанды орнынан алып, оның орнына Желондық Гильомды тағайындады.
Акфред (Тулуза графы)

Акфред (фр. Acfred, 843 жылдан кейін өлді) — 842—843 жылдардағы Тулуза графы. 
Акфредтың шығу тегі белгісіз. 842 жылы Батыс-Франктер мемлекетінің королі Карл II Тақырбас Аквитания королі Пипин II қарсы соғыс ашты. Сонымен бірге ол осы жылдың маусым айында Пипиннің жақтасы Септимания маркизі  Бернардан Тулузаны тартып алып, Акфредке берді. Бернар бағынудан бас тартып, Пипинмен бірігеді. Ол 843 жылы Акфредті Тулузадан қуып жіберді, бірақ бұны король мойындамады. 
844 жылы Бернардың дарға асылуынан кейін Карл II Тулуза графы ретінде Руэрг Фределонды тағайындады. Бұл уақытта Акфред қайтыс болып кеткен болуы мүмкін.

Санат:Франция тарихы
Фределон

Фределон
Фределон (Фреддон, Фредоль) (фр. Fredelon, Freddon, Fredol, шам.815 — шам. 852), 844/849 жылдардан Руэрг, Тулуза графы , 850 жылдан Каркассон графы, Руэрг графы Фулькоальд пен Сенегундтың баласы.
Фределонқа әкесі өлгеннен кейін Руэрг графтығы мұра ретінде қалды. 844 жылы Карл II Септимания маркизі Бернарды дарға асып, оның иеліктерін бөлді. Сол кезде Фределонға Тулуза графтығы тиді. Бірақ Аквитания королі Пипин II бұл аймаққа Бернардың баласы-- Гильом II тағайындаған еді. Бұл тартыста Гильом басым болды. 
Осы 844 жылы Фределон Арагон графы Галиндо I Аснаресті Палларс және Рибаргорс графтықтарынан қуып, бұл жерлерді Тулуза графтығына қайта қосты. 
849 жылы  Гильом Барселона графына айналды. Оның жоқтығын пайдаланған Карл II Аквитанияға басып кірді. Фределон Тулузаны басып алып, өз қожайынына жол ашты. Карл өз кезегінде Фределонды Тулуза графы деп жариялады. Ал Гильом 850 ұсталып, дарға асылды. 
850 жылы Карл граф Каркассон Мироны орнынан алып, қаланы Фределенға берді. Фределон 852 жылы қайтыс болып, оның орнын інісі Раймунд I басты.
Қарабас сұлыкеш

Қарабас СҰЛЫКЕШ (Emberiza melanocephala) - сарғалдақ сұлыкештің толық көшірмесі. Қарабас сұлыкештің аталығы одан тек қана басының қара болуымен ерекшеленеді, ал аналығын ажыратып, тану қиын. Оларды кепке дейін бір түрдің екі түршесіне жатқызуы тегін болмаса керек. 
## Таралуы
Олардың жақындығы туралы осы екі түр бізге кездесетін біраз жерлерді, мысалы, Түрікмен елінің оңтүстігінде будандастыру жағдайлары дәлел бола алады. Қарабас сұлыкештің Қазақстанда кездесетін жалғыз орны - батыс шекара жанындағы Жәнібек стансасының өңірі, 1949 жылы маусымның 20- сында жас үйеңкі ағашынан оның балапаны бар ұясы табылды.
1. Мектеп энциклопедиясы. Алматы: Атамұра, 2010.

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Тарышыл сұлыкеш

Тарышыл сұлыкеш () — Сарыторғайлар тұқымдасының Сұлыкештер туысына жататын құс, біздегі сұлыкештердің ең ірі денелісі (40-58 г). 

## Биологиялық сипаттама
Сондай-ақ тарышыл сұлыкеш аталыгын аналығынан реңі бойынша ажыратуға болмайтын құстардың бірегейі, олардың реңі - бойлай созылган қошқыл жолақтары бар сұрғылт қоңыр. Дауысы - нағыз сұлыкештерше «шырылдау», ал аталықтары «ррррррррррррррр» деп құбылтып, ұзақ шырылдап, қатты сайрайды. Ұясын қалың шөп арасына жақсы жасырады. Салындыдағы 3-5 ірі теңбілді сұрғылт немесе саз түстес жұмыртқаларды аналығы 12-13 күн басады. Балапандар ұяда 9-12 күн болады, оларды ата- енелері қоректендіреді, бір жазда бір рет балапан өргізеді. Кешеуілдеген балапандар тамызда да кездесетініне қарамастан, аталықтар шілденің ортасынан-ақ сайрауын тоқтатады. 
## Таралуы
Тарышыл сұлыкеш Оңтүстік Еуропада, Солтүстік Африкада, Алдыңғы және Орталық Азияда кең таралган, Қазақстанда Тәңіртау және Жоңғар Алатауларының тау етектерінде және аласа тауларында қоныстанады. Әдетте сұлыкештер қыста көшіп жүретін болса да, Қазақстанның Қиыр Шыгысында тарышыл сұлыкеш кейде қыста кездеседі. Қазақстанның оңтүстігінде көктемде - ақпанның ортасынан бастап-ақ пайда болады. Сөйтіп, көп ұзамай, аталықтар шырылдап, әуендетеді. Тарышыл сұлыкештер қыркүйекте ұшып кетеді. Ташкенттің төңірегінде және оңтүстікке таман қыстайды.

## Дереккөздер

Санат:Сарыторғайлар
Санат:Еуразия құстары
Бернар II Торпақ

**Бернар II Торпақ немесе Тулузалық Бернар II** (; 872/877 жылы өлтірілді) — 865 жылдан Руэрг, Лимож, Тулуза, 872 жылдан Ним, Каркассон, Разес және Альби графы, Тулуза графы Раймунд I және Берттің ұлы.

Раймунд I 865 жылы өлімінен кейін, Карл II оның баласы Бернарды Тулуза мен Руэрг графы етіп тағайындады. Оның иелігіне Пальярс, Рибагорсу мен Лимож кіруі де мүмкін. 872 жылы Каркассон графы Олиб II орнынан алынғаннан кейін Альби, Ним, Каркасон және Разені де иелігіне қосты.
872 жылы (басқа деректерде 877 жылы) ол Бернар Плантвелюдің вассалының қолынан өлді. Бернар Плантвелю оның өлімінен соң оның иелігінің үлкен бөлігін алды, бірақ Лимож Бернардың бауыры Фулькоальдқа тиді. Фулькольд виконт атағын алып, Лимож виконттарының негізін салушыға айналды. Пальярс пен Рибагорса Тулузадан бөлініп, Рамон I иелігіне өтті, ал Олиба II өз иеліктерін қайтарып алды.

## Дереккөздер

Санат:IX ғасырда туғандар
Санат:IX ғасырдағы Еуропа билеушілері
Санат:Тулуза графтары
Санат:Руэрг графтары
Санат:Альби графтары
Санат:Ним графтары
Санат:Разес графтары
Санат:Каркассон графтары
Санат:Лимож графтары мен виконттары
Ай фазалары

Қалыпты жағдайда аспан әлемінде байқалатын ай тұрақсыз күйде болады. Ол, біресе шар тәріздес домалақ күйде жарқырайды, 
біресе орақ тәріздес күйде кішірейе бастайды, біресе аспан денесінен мүлдем жойылып кетіп, кейінірек орақ тәріздес күйде 
өсуші пішінге айналып отырады. Мұндай барлығына белгілі ай пішіндерінің өзгеріске ұшырауы, **ай фазаларының** ауысымы 
деп аталады.

## Ай фазалары
Ай жер бетіне, негізінен, күн сәулелері арқылы көрінеді, ал ай фазаларының өзгеруі - ол жер бетіндегі қарапайым адамға байқалатын үрдіс немесе өзгеріс. Негізінен ай, әрине, шар тәріздес күйін сақтап қалады, мұнда тек қана күннен түсетін сәулелердің бағыттары өзгеріп отырады.

**Ай фазалары** - жер бетінен байқалатын, күн сәулелерінің бағыттарының өзгеруінен, айдың көрінетін бөлігінің әр түрлі пішіні. Ай түрінің өзгеруі оның Жерге және өзіне жарық түсіретін Күнге қатысты әр түрлі қалыпта орналасуы.

## Жыл бойындағы ай фазалары

Айды бақылағанда әртүрлі көрінуіне байланысты 7 фаза, көрінбей тұрғандағысын қосса 8 фазаны ажыратады. Олар: Жаңа ай, Толысқан жарты ай, Бірінші тоқсан, Толысқан дөңес ай, Толық ай, Дөңес ай, Үшінші тоқсан, Кішірейіп бара жатқан ай. Фазалар Айдың Күнге қатысты тәуелдігіне байланысты анықталатындықтан, қолдануға маңызды ретінде 4 фаза қарастырылады. Олар: жаңа ай, толған ай, өсуші ай, кемуші ай.

### Жаңа Ай
Жаңа Ай- бұл айдың мүлдем көрінбей қалатын кезеңі, бұл кезде кемуші айдан өсуші айға ауысым процесі өтеді. Біраз жылдық тәжірибе бойынша бұл кезеңде адам бойында энергия таусылып, потенциал жоғарылайды.

### Толған Ай
Толған Ай- бұл айдың дөңгелек шар тәрізді пішіндес толықтай жарқырауы, бұл кезде өсуші айдан кемуші айға ауысым процесі өтеді. Біраз жылдық тәжірибе бойынша бұл кезеңде адам бойында энергия біршама көтеріліп, керісінше потенциал азаяды.

### Өсуші Ай
Біраз жылдық тәжірибе бойынша бұл кезеңде адам бойында энергия толып, астралдық информация көбейеді. Бұл кез жақсылықтың бастауы болып табылады.

### Кемуші Ай
Бұл кезең ғалымдардың айтуы бойынша адам бойындағы энергия толықтай таусылып, дем алуға жақындауы болып табылады.

## Ай фазаларының адамға әсері
Ай фазалары адамға келесідей әсер етеді деп есептелінеді:
Ай толық кезінде көптеген адамдардың ой, күш-қуаты артады. Ескі ай кішірейіп, жоқ боларда және жаңа ай туғанша адамдардың көңіл –күйі төмендейді. Интеллектуалды өрлеу, шарықтау айдың 1/4 бөлігінен толық айға айналғанға дейін артады. Жаңа туған ай - өзіне жайлы, елге жайсыз. Ал айдың шалқайып немесе тік тууы егін шаруашылығына ыңғайсыз.

## Дереккөздер



## Сыртқы сілтемелер

* http://www.luna-segodnja.ru/fazy-luny.php 
* http://kerekinfo.kz/blog/11958.html
* http://stud24.ru/phisics/aj-fazasy/295017-881530-page1.html
* http://astro-pages.ru/index.php?action=1349014432
* http://astrosfera.ru/moon/online
* http://moscowaleks.narod.ru/galaxy016.html

## Қолданылған әдебиеттер

* «Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9 

Санат:Ай
Санат:Жер
Санат:Физика
Санат:Күн
Санат:Астрономия
Раймунд I

Раймунд I
Раймунд I[1] (фр. Raymond, шам. 815/820 — шам. 865) — 841жылдан Лимож графы, 849 жылдан Руэрг пен Керси графы, 852 жылдан Каркассон менТулуза графы, 855 жылдан Тулуза маркизі, Руэрг графы Фулькоальд пен Сенегундтың баласы.
841 жылы Раймунд Лимож графы деп танылды. 849 жылы  Карл II  оны Аквитаня королі Пипин II қарсы соғыста көмектескені үшін Керси мен Руэрг графы қылып тағайындады. Ағасы Фределонның өлімінен кейін ол Тулуза графтығын (Пальярс пен Рибагорсуды қосқанда) мұраға алды. 855 жылы Карл Раймундты Тулуза маркизі деп жариялады. 
862 жылы Раймунд Бургундия маркизі мен Барселона графы Онфруамен қақтыңысып, алдымен Лимождан, кейін 863 жылы Руэрг пен Тулузадан айырылды. Бірақ Онфруадан сескенген Карл Онфруаның иелігін басып алып, оны таратып жібереді. Енді Раймундқа өзінің бұрынғы иеліктерін қайтару керек болды. Ол Барселонаның жаңа графымен соғыс жүргізді. 856 жыл осы тартыста қайтыс болды. 
Раймунд I
Раймунд I[1] (фр. Raymond, шам. 815/820 — шам. 865) — 841жылдан Лимож графы, 849 жылдан Руэрг пен Керси графы, 852 жылдан Каркассон менТулуза графы, 855 жылдан Тулуза маркизі, Руэрг графы Фулькоальд пен Сенегундтың баласы.
841 жылы Раймунд Лимож графы деп танылды. 849 жылы  Карл II  оны Аквитаня королі Пипин II қарсы соғыста көмектескені үшін Керси мен Руэрг графы қылып тағайындады. Ағасы Фределонның өлімінен кейін ол Тулуза графтығын (Пальярс пен Рибагорсуды қосқанда) мұраға алды. 855 жылы Карл Раймундты Тулуза маркизі деп жариялады. 
862 жылы Раймунд Бургундия маркизі мен Барселона графы Онфруамен қақтыңысып, алдымен Лимождан, кейін 863 жылы Руэрг пен Тулузадан айырылды. Бірақ Онфруадан сескенген Карл Онфруаның иелігін басып алып, оны таратып жібереді. Енді Раймундқа өзінің бұрынғы иеліктерін қайтару керек болды. Ол Барселонаның жаңа графымен соғыс жүргізді. 856 жыл осы тартыста қайтыс болды.