open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абай (фильм, 1995)

**«Абай»** — Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы желісімен жазылған сценарий бойынша түсірілген керкем фильм (1995 ж.). Абай Құнанбаевтың 150 жылдығына арналды. Екі сериялы. 

## Фильмді түсіруге қатысқандар
Қоюшы-режиссері *А. Әмірқұлов*. Сценарий авторлары А. Әмірқұлов, Л. Ақынжанова, А. Баранов, С. Апрымов. Бастапқы әдеби сценарий «Абайдың жастық шағы» деп аталып, нұсқа ретінде «Абай жолы» романының 1-2-томдарындағы оқиғалар қамтылған. Әдеби кеңесші Ә. Кекілбаев, бас оператор Ә. Сүлеев, композиторлар Қ. Шілдебаев, Б. Тілеуханов, бас суретші Ө. Шманов, басты рөлдерде Т. Жаманқұлов, Ғ. Тұрықбаев, Б. Римова, Ф. Жантілеуова, Б. Бейшеналиевтер ойнады. 

## Мазмұны
Фильмге ақыннын жастық шағы, медреседе оқып жүрген кезеңдері, алғашқы өлең-жырлары мен өмірге қалыптаса бастаған азаматтық көзқарастары арқау етіп алынған. Суреткердің шебер қаламынан шыққан Абай бейнесі, оның өмір сүрген ортасы, әлеуметтік майданда қалыптасу ерекшеліктері, жастық шаққа жарасымды үміт-армандары, күйініш-сүйініш т. б. қасиеттерден жинақталған ұлы ақын тұлғасы әдеби нұсқадан экран заңдылығына сүйене отырып, мүлдем жаңа қырынан көрінеді. Фильм оқиғасы тарихи шығарма желісімен өрбітілгендіктен де, жалпы көркемдік жинақтаудың ортақ заңдылықтарынан алшақтамайды. Ширыққан тартыс романның алғашқы тарауларынан-ақ көріне бастаса, экрандық шығармадағы жас Абайдың сипаты оның айналасындағы адамдармен арақатынасы арқылы айқындалады. «Абай» фильмінің сюжеті ең алдымен Құнанбай - Абай төңірегінде өрбиді. Фильм авторлары романдағы оқиға суреттемелерін экранға көшіруде екі кейіпкер ара­сында тең қашықтықта ұстайды. Фильмдегі күмбезді ғимараттар, қазақ үй жиһаздары, актерлердің киім киістеріндегі ұлттық, ерекшеліктер біршама үндестік тапқан. Фильмнің сценарийлік қисын-жолдары қысқа әрі нақты. Тарихи-ғүмырнамалық жанр болғандықтан, онда әдеби нұсқадағы негізгі деректер сол қалпында сақтапған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Толық нұсқасын тамашалау

Санат:Қазақстан драма фильмдері
Санат:1995 жылғы фильмдер
Санат:Абай энциклопедиясы
Абай (жарнама кітапша)

**«Абай»**, осы аттас операның қойылымына арналған орыс тіліндегі жарнама кітапша. 1958 ж. Қазақ КСР Мәдениет министрлігі шығарған. Ол либреттоның авторы Мұхтар Әуезовтің, музыкасын жазған композиторлар А. Жұбанов пен Л. Хамидидің фотосуреттерімен ашылады, сондай-ақ операны сахнаға шығарған өнер қайраткерлерінің, басты рөлдерде ойнайтыңдардың суреттері, бірнеше сахналық көріністер беріліп, операның қысқаша мазмұны баяндалған.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Агалактия

**Агалактия** (грек, *а* — жоқ және  — сүт) — сүтсіздік. Желін паренхимасында (сүт безі бөлікшелерінің альвеолалары қабырғаларыңда) сүттің түзілу процесінің тыйылып тоқтауы.

Агалактия біріншілік және екіншілік болуы мүмкін. Біріншілік агалактия әдетте эндокриндік бұзылыстарға, пролактин гормонының өндірісінің төмендеуіне, сирек жағдайда күшті күйзеліс әсеріне байланысты пайда болады. Біріншілік агалактия барлық жағдайлардың 5%-дан азын құрайды.

Екіншілік агалактия сүт бездерінің жеткіліксіз дамуы (инфантилизм), дистрофия, босанудағы көп қан жоғалту немесе Шихан синдромымен байланысты болуы мүмкін.

## Тағы қараңыз
* Гипогалактия
* Лактация

## Дереккөздер

Санат:Лактация
Санат:Гинекологиялық аурулар
Санат:Акушерлік
Санат:Ана сүтімен емізу
Абай (әдеби журнал)

**«Абай»**, 1918 ж. Мұхтар Әуезов негізін салған (Ж. Аймауытовпен бірге) әдеби журнал. С. Шикібаев ұйымдастырған «Уақ қарыз серіктестігінің» демеуімен 12 саны жарық көрген. Сол кездегі солақай, әсіреқызыл идеологияның салдарынан «ұлтшыл» деген айып тағылып, журнал бір жылға толмай жабылып кал­ған. Журнал Алаш партиясының ұлттық бағдарын нысана етіп, қазақ елін прогреске тартуды, ғылым мен білімді насихаттауды, жастардың саяси-қоғамдық белсенділігін арттыруды көздеді. Мұхтар Әуезовтің жазушылық қызметі осы журналда істеп жүрген кезде айқындапа бастады. Мұхтар Әуезов «Қазақ әдебиетінің қазіргі дәуірі» атты мақаласында бұл журнал кезінде «әдебиеттің беті өзгермесе де, түрі көбейе» бастағанын, «қазақ тілінде пьесалар, әңгімелер» көптеп жазылғанын, «аз уақыт шығып тұрса да, ғылыми, әдеби журнал болып, «Абай» журналы азын-аулақ түр шығарды» деп, басылымның жақсы қызмет атқарғанын атап керсеткен. Оның, барлық санында дерлік ұлы қаламгердің еліміздің тағдыр-талайын, болашақтағы бағдарын сөз еткен бірнеше материалдары басылды. Солардың ішінде: «Ғылым», «Буд­да», «Абайдың өнері һәм қызметі», «Қазақ ішіндегі партия неден?», «Мәдениетке қай кәсіп жуық?», «Философия жайынан», «Абайдан соңғы ақындар», «Екеу», «Жапония», «Бірінші жалпы жастар съезі», «Жастар ұйымдарына ашық хат», «Ғылым тілі», «Қазақ әйелі», «Мәдениет һәм ұлт», «Земство һәм кооператив қауымдары», «Оқу ісі» деген мақалапары тек өз атымен берілсе, ел ішінен жинаған немесе авторсыз жарық көргендерінің өзі бір жосын. Ұлы Абайдың әлемдік деңгейде атапып еткен 150 жыпдық тойы қарсаңында «Абай» журналы қайтадан шықты. Бастапқы кезде екі жарым жыл бойы «Парыз» шығармашылық тобының ұйымдастыруымен жарық көрді. 1994 ж. журналға республикалық мәртебе беріліп, республикалық бюджетке алынды. Бұл басылым да ұлы ақынның мұрасын насихаттауға, халқымыздың тарихы мен тағдырына байланысты материалдарға айрықша назар салады. Осы орайда «Әуезов әлемінен» деген айдар ашып, кемеңгер Мұхтар Әуезовтың өмірі, туып-ескен ортасы, шығармашылық жолы, артына калдырған баға жетпес қазынасы турапы мақалалар, зерттеу еңбектер, естеліктер, керкем жариялауды жолға қойды. Мұхтар Әуезовтің 100 жылдық тойы қарсаңында 208 беттік арнайы мерекелік нөмір шығарылды. Ол тұтастай ұлы Мұхтар Әуезовтың қилы-қиян тағдыры мен шығармашылығын езек етті. Журналдың бас редакторы Р. Мұсаұлы.

## Дереккөздер


Санат:Журналдар
Саяси-құқықтық статус

**Саяси-құқықтық статус** — жалпы адам құқығы жеке тұлғаға нақты бостандықтар мен әлеуметтік игіліктерге кепілдік беретін саяси қатынастар жүйесінде бекітілген ережелер мен қағидаттар жиынтығы. 

Адам құқығын қорғау — ұлттық құқықтық тәртіптің маңызды міндеттерінің бірі. Бірақ адам құқығын қамтамасыз етуде әртүрлі қоғамдар мүмкіндігі әрқалай. Бұл үрдіске нақты мемлекеттің тарихи, ұлттық, мәдени, саяси және әлеуметтік дамуының тағы басқа да ерекшеліктері ықпал етеді.

## Тарихы
Ең алғаш адам құқығы АҚШ конституциясы мен "Адам мен азамат құқығы туралы" Француз Декларациясында заңдастырылды. Бүгінгі күні адам құқықтары Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі бес құқықтық құжаттарында анықталып, оларға кепілдік берілген. Олар: "Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы" (1948), "Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы Пакт" (1966), "Азаматтық және саяси құқықтар туралы Пакт" (1966) және соңғысына қарасты екі Факультативті хаттама.

Жоғарыда көрсетілген халықаралық құжаттар адамның құқықтары мен бостандықтарының нақты бір мемлекет еркіне байланысты емес екендігін көрсетеді. Сонымен, бұл құжаттарда адам мемлекетпен тең билік субъектісі ретінде мойындалады. 1948 ж. Бас ассамблеяда қабылданған "Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы" адам құқы саласындағы міндеттерді дамыту жөніндегі үлкен жетістік болып табылады. Егер осы "Декларацияға" сүйенер болсақ, онда *"әр адам осы декларацияда баянды етілген құқықтар мен бостандықтарды толық жүзеге асыра алатын әлеуметтік және халықаралық тәртіпке құқылы"*.

## Түрлері
Адам құқығын кең мағынада екі жақты қарастыруымызға болады: теріс (негативті) және оң (позитивті). Бірінші топтағы құқық пен бостандықтар мемлекет пен басқа адамдардың тұлғаның жеке ісіне араласуына мүмкіндік бермеуге бағытталған, яғни жеке тұлғаның индивидтік бостандығының негізін құрайды. Бірінші топтағы құқықтар мен бостандықтар мемлекеттен қандай да бір ресурстарды, күштерді жүмсауды қажет етпейді. Бұл жердегі ең басты талап - жеке тұлғаның ісі мен мүддесіне кедергі жасамау, оған араласпау. Мұндай құқықтар қатарына адамның либералдық құқықтарының барлығын жатқызуымызға болады.

*Позитивті* құқықтарға келер болсақ, олар мемлекеттің жеке тұлғаға қандай да бір нақты әлеуметтік игіліктерді беру жауапкершілігіне негізделеді. Бұл жағдайда құқықтар кепілдігі мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне тәуелді болады.

## ҚР заңдары
Қазақстан егеменді мемлекет ретінде өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет деп жариялауы, халықаралық қауымдастыққа (1992 жылдан БҰҰ мүшесі әрі ОБСЕ қатынасушысы) қатысушы мемлекет ретінде еліміздегі адам құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асыруда Қазақстан Республикасы Конституциясында, "Сайлау туралы", "Республикалық референдум туралы", "Бейбіт жиналыстар, митингілер мен шерулер ұйымдастыру және өткізу тәртібі туралы", "Саяси партиялар туралы", "Қоғамдық бірлестіктер туралы", "Жергілікті өкілетті және атқарушы билік туралы", "Мемлекеттік қызмет туралы", "Парламент және оның депутаттары мәртебесі туралы" зандарда көрсетілген негізгі қағидаттар мен ережелерді сақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Аралтөбе (Семей)

**Аралтөбе** – жер атауы. Семей қаласының оңтүстігіндегі Орда тауының құйрық сілемі. Семей - Алматы бекет жолының бойында.

1880 жылдардан бастап Абайдың екінші әйелі Әйгерімнің қыстауы қоныс тепкен. Абай Аралтөбеде 10 жылдай тұрып, шығармашылықпен белсене айналысты. Ақын шығармаларының дені осындағы қыстауда жазылды. Соның ішінде Аралтөбе Пушкин, М. Лермонтов, И. Крыловтан аударған өлеңдер де бар. Аралтөбе Семейге ұрымтал әрі бекет жолының бойында болғандықтан, Абай әдейі таңдап алған. Баласы Ақылбайдың қыстауы да Аралтөбеден үш-төрт шақырым жердегі Тышқан деген бұлақтың басына орналасқан. Әуездің мекені - Бөрілі Аралтөбеден 7- 8 шақырымдай ғана қашықтықта жатыр. Аралтөбенің көріністері мен табиғат суреттері Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясында барынша қанық бейнеленген. Абайдың бәйбішесі Ділдә мен Әйгерімнің зираты осы Аралтөбеде.

Абайдың қолжазбалары мен үй жиһаздарын 1927 ж. Жағыпар Мағауияұлы тәркіден жасырып, Аралтөбедегі зираттың қасына көмген. Ол асыл мұра қолды болып кеткен. 1950 ж. М. Әуезов Қ. Мұқаметханов, Қ. Аманжолов, И. Жағыпароваларды арнайы Аралтөбеге жіберген. Бірақ тығылған қолжазбалар табылмады. Қазір Аралтөбеде Ділдә мен Әйгерімнің ақ ұлутастан тұрғызылған сағаналары бар.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Автофлуоресценция

**Автофлуоресценция** (грек, *autos* — өзім, өздігінен; *fluoris* — жарық;  — әлсіз эсер) — гистологиялық жонындыларды флуоресцентті микроскоппен ультракүлгін, күлгін немесе көкшіл сәулелермен зерттеу кезінде, жануарлар организмі үлпаларының құрамындағы заттардың сөулелі қуат әсерінен қозуы нәтижесінде зерттеу нысанының өздігінен қысқамерзімдік жарықтану қабілеті. Нысанның жарықтануы жарық спектрінің көрінетін көгілдір түсті аймағында байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси құндылықтар

**Саяси құндылықтар** - әлеуметтік субъектілердің өз тәжірибесіне сүйене отырып қандай да бір құбылыстарды, үрдістер мен саяси өмір ережелерін басым мойындауы. Саяси құндылықтар саяси менталитеттің құрамдас бөлігі ретінде зерттеледі.

Саяси құндылықтарды келесі негіздерде жіктеуге болады: *әлеуметтік* (жұмысшылар, шаруалар, студенттер, т.б.); *ұлттық және аумақтық* (Алматы, Сібір түрғындары, т.б.); *функционалдық* (элиталық топтар, лобби, т.б.); *демографиялық* (әйелдер, жастар, зейнеткерлер, т.б.).

Саяси құндылықтарды шартты түрде бірнеше түрлерге бөлуге болады. Тоталитарлық - идеялық диктатқа, басқаша ойлауды мойындамауға негізделген; конформистік - азаматтар құқықтары мен бостандықтарын жүзеге асырудың топтық түріне идеясыздық икемделуге негізделген; бейімделген - билік институттары мен өзінің саяси мүдделеріне әлеуметтік селқоссыздықпен қарауға негізделген; белсенді - биліктің демократиялық түріне ұмтылатын және белсенді сипаттағы адамгершілік моральдық қағидаттарға және ашық жеке сенімдерге негізделген; радикалиста - қоғамдық қайта құрулардың күштеу әдістерін ғана мойындайтын, заңсыз ойлауға негізделген.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Агранулалы эндоплазмалық тор

**Агранулалы эндоплазмалық тор немесе тегіс эндоплазмалык тор** (грек, *а* – жоқ және  – дән, дәнше, түйіршік) — қабырғалары биологиялық жарғақтардан тұратын жасуша цитоплазмасы ішіндегі жарғақтық тор түтікшелері қабырғаларына іргелес жатқан рибосомалар (органеллалар) болмайтын жасушаның жалпы органелласы. Тегіс эндоплазмалық тор жарғақты түтікшелерінің ені гранулалы эндоплазмалық тордың жарғақты түтікшелеріне қарағанда кендеу (50-100 нм) келеді. Агранулалы эндоплазмалық тор жасушадағы липидтер (стероидтар) мен көмірсулардың (гликоген) алмасуына және ферменттердің көмегімен улы заттарды бейтараптандыруға (бауыр жасушалары — гепатоциттерде) қатысады. Бұлшықет талшықтары мен ет жасушаларының (бірыңғай салалы ет ұлпасының миоциттерінің, жүрекет ұлпасы кардиомиоциттерінің) агранулалы эндоплазмалық торларында жиырылу қызметін іс жүзіне асыратын ет жіпшелеріне (миофибриллаларына) эсер етіп, олардың жиырылу процесін қамтамасыз ететін кальций элементі қорланады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Гистологиялық препараттар

**Гистологиялық препараттар** — микроскопиялық зерттеулерде пайдаланылады. Гистологиялық препараттарды дайындау процесі төмендегідей кезендерден тұрады:1) зерттеуге керекті гистологиялық материалды тиісті мүшелерде жануарлар организмі мүшелері мен ұлпаларынан кесіп алып бекіту (формалин, алмас және т.б. ерітінділерде), 2) бекітілген гистологиялық материалды тығыздап қатайту (спирттер ерітінділері қатарынан — 60 , 70 , 80 , 96 , 100 өткізіп сусыздандырып, парафин немесе целлоидиннің эфирдегі ерітіндісіне салып қатайту), 3) қатайған кесекшелерден микротом арқылы жұқа жонындыларды дайындау, 4) жарық микроскопымен зерттеуге дайындалған жонындыларды бояу (гистологиялық бояғыштар қолданылады), 5) боялған жонындыларды төсеніш және жапқыш шынылар арасына канада бальзамына салып қатыру.
## Дереккөздер


Гистология

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абай ақындығының айналасы (мақала)

**«Абай ақындығының айналасы»**,Мұхтар Әуезовтың  мақаласы. «Әдебиет майданы» журналының 1934 ж. 11-12-санында, сол жылы «Социалды Қазақстан» газетінің 30 желтоқсандағы нөмірінде жарияланды. Кейін Мұхтар Әуезовтің 20 томдық (15-том), «Абай Қүнанбаев» шығармалар жинақтарына енді. Абайдың қайтыс болғанына 30 жыл толуына орайластырылып жазылған. Бұл ұзак жылдар бойы ұлы ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы жинап-терген, зерделеп-зерттеген ізденістері мен пікірлерін бір арнаға тоғыстырған, қысқаша түрде жүйелеп қорытындылаған абайтану ғылымының бағдарламалық, тұжырымдамасы еді. Мақала екі шешенің тәрбиесін бірдей көріп өскен Телғараның (Абайдың) Шығыс, Батыс сияқты екі арнадан рухани нәр алған тұстарын атап өткен. Науаи, Шәмси, Сәйхали сияқты Шығыс ақындарына еліктеп, бәйіт, жыр жазғанын, бұл кез Абайдың
шағатай поэзиясына таза еліктеу ретінде ілеспек болған талабын көрсетеді. Рухани нәр алған үш саласының түңғышы осы Шығыс жағасы екендігіне назар аударады, шығыс әсерінің Абайға дейінгі кезеңде де, яғни Ыбырай, Албан Асан, Мәшһүр, Ақан сері сияқты Арқа, Жетісу ақындары, әсіресе Сыр бойы ақындары мен Шортанбай бастаған Шәді, тағы басқа ақын шығармаларында көп болғандығын айтып өтеді. Ұлы ақынның «Шығысым батыс, батысым шығыс боп кетті» деген сөзін оның рухани нәрінің екінші бұлағы еуропа әдебиетімен желі болып тартылған Пушкин, Лер­монтов шығармаларын аударуымен байланыстырып, Абайдың қазақ поэзиясына әкелген жаңалықтарын ашып көрсетеді.Абайдың Еуропаның Гете, Лермонтов сияқты ұлы ақындарының жоғары сатыдағы жыр мәдениетін жете меңгеріп, Еуро­па жағасынан... махаббат жырының өте шебер, өте нәзік, көркем улгісін туғызғанын, ерекше атайды. Мақалада екі рухани нәрден бөлек,Абайдың өзгеге берген нәрі турасында қысқаша сөз болып, ұлы ақынның «өз тұлғасы сияқты боп қапыптанған» әдеби тумалары шәкірттері, ез балалары Ақылбай мен Мағауиялардың шығармашылығына тоқталады. Ақылбайдың Байрон, Пушкин үлгісін тұтынып, Мағауияның қазақ тұрмысынан Абылай хан туралы тарихи жыр мен «Еңлік Кебек» жырын поэмаға айналдырғанына,Абайдың ақындық мектебінің игі ықпалына ерекше тоқталған.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Spoil system

right|250px
**Spoil system** - [ағылш. пайда, табыс, тоналған байлық] - орталық билік эшелонының барлық лауазымды қызметтері сайлауда жеңген партияның қолына өтетін қағидат. АҚШ-та осылайша жоғарғы лауазым тек жеңіске жеткен партия мүшелерінің арасында ғана бөліске түспей, сонымен қатар мемлекеттік лауазымды қандай да бір саяси қызмет көрсеткендерге ұсыну қалыптасқан.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Саяси терминология
Мұстапа

**Мұстапа** - Абайдың «Әзім әңгімесі» дастанының кейіпкері, Әзімнің әкесі. Дастанда кәсіп іздеп, дүние көзген Мұстапа Балсура шаһарында суретшілік өнерінің арқасында қаладағы беделді адамдардың біріне айналады. Дастанда Мұстапаның ой-сезімі, мақсат-мұраты, мінез-құлқы жан-жақты ашылған. Ақын шығармасының негізгі нысанасынан ауытқымай, оған баратын жанама тәсіл ретінде қысқа, нақты сюжеттермен Мұстапа өмірінің нақты көзеңдерінен ғана хабар береді.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Абай аулында (кітап)

**«Абай аулында»**, Мұхтар Әуезовтің балалық шағына арналған көркем туынды. Авторы Т. Жұртбаев. 1987 ж. «Жалын» баспасынан жарық көрген. Онда жас Мұхтардың атасы Әуезбен бірге Абайдың аулына барғаны, ұлы ақынның туған жерінің әсем табиғаты, балғын да уайымсыз балалық шақ, сол кездегі ел өмірі суреттелген. Кітап бастауыш сынып оқушыларына арналып, хрестоматиялық, қосымша оқу құралы есебінде көркем безендірілген. Көлемі 1,5 баспа табақ, таралымы 50 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Саяси құрылым

**Саяси құрылым** - саяси тұтастықтың құрамдас бөліктері, элементтері арасындағы тұрақты және тәртіптелген байланыстар. Саяси құрылым адамның саяси тұрмысын сипаттай алады. Құрылымдандыру - саясат қағидаты, ал құрылым заңдары - саяси тұтастықтың саяси элементтері арасындағы маңызды қажетті байланыстар. Қоғамның құрамдас бөліқтерінің,
әлеуметтерінің арасындағы тұрақты және реттелген байланыстар.

Саясатта әртүрлі құрылымдық деңгей заңдары бар: саяси институттарды құрылымдандыруды ұйымдастыру заңы; әртүрлі саяси жүйелерді, мемлекеттік басқару мен жетекшілікті құрылымдандыру заңы; саяси үрдістерді құрылымдандыру заңы.

Бір зандар саяси қатынастардың нақты түрлерінің байланыстарын, басқалары саясат жүйесіндегі элементтер байланысының сипатын, т.б білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Стагнация

**Стагнация** - саясатта, экономикада, мәдениеттегі және т.б.экономикадағы, өндірістегі, саудадағы және т.б. тоқырау  тоқырау. Саясатта қоғамдық өмірдегі тоқырау саяси селқостықпен, тұрғындардың саясаттан бас тартуымен сипатталды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Санат:Әлеуметтану
Қарынша

right|100px|thumb|Қарынша
**Қарынша** (желудочек); (лат. ventriculus) — қанды қан тамырларына айдайтын жүрек бөлігі. Жүректе оң және сол қарынша болады. Олардың қабырғалары: ішкі — эндокардтан, ортаңғы — миокардтан және сыртқы — эпикардтан тұрады. Сол қарыншаның қабырғасы оң қарыншаға қарағанда үш еседей қалың болып келеді. Жүректің ұшы сол қарыншаның үлесіне тиеді. Оң және сол қарынша бір-бірінен жүрек сыртындағы ұзынша сайлар және жүрек ішіндегі етті перде арқьшы бөлінген. Оң қарыншадан вена қаны өкпе артериясының бағанына кіші қанайналым шеңберіне, ал сол қарыншадан артерия қаны организмнің негізгі артерия қан тамыры — қолқа (аорта) арқьшы үлкен қанайналым шеңберіне ағып шығады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси қызмет

**Саяси қызмет** - саяси қатынастарды өзгертуге немесе оны сақтауға бағытталған белсенділік түрі. Саяси қызмет құрылымы: субъект (жеке тұлға, әлеуметтік топ), объект (субъект қызметі бағытталған нысан) және әрекеттің өзі. Саяси қызметте екі негізгі бағытты көрсетуге болады: саясатты қалыптастыру және оны жүзеге асыру. Ал бұл үшін саяси шындық туралы білім және құндылық бағыт болуы қажет. Осыған сәйкес саяси қызметтің үш түрі қалыптасқан: танымдық, құндылық және тәжірибелік. Саяси қызметті жүзеге асыру кезеңдері: объект жағдайын бағалау, болжау, объектінің нақты өмір сүру жағдайларына ұсынылған шараларын икемдеу, шараларды жүзеге асыру және қабылдағаннан кейін түзету енгізу. Саяси шешімдерді дайындау және жүзеге асырудың әртүрлі кезеңдерінде оған тұрғындардың барлығы қатыса алады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Абай елі

**«Абай елі»**, альбом-шежіре. Абайдың 150 жылдық мерейтойына орай 1994 ж. «Өнер» баспасынан шыққан. Алғы сөзі мен суреттерге берілген түсініктер қазақ, орыс, ағылшын тілдерінде жазылған. Альбомның қүрастырушысы С. Оразалинов. Кеңесшілері Қ. Мұқаметханов, К. Оразалин, А. Гаркавец. Арнайы фотосуреттерін түсірген В. Якушкин. Ұлы Абай туған Шыңғыстау өңірі мен Семей қаласының табиғат керіністерін, тарихи ескерткіштерін оқырманның кез алдына келтіреді. Мұхтар Әуезовтің өмірі мен шығармашылығына байланысты көптеген фотосуреттер бар. Алғы сөзде Мұхтар Әуезов туралы деректер келтірілген. Ағылшын тіліндегі бөлім алды­на Мұхтар Әуезовтің портреті берілген (суретші С. Мәмбетов, 1967). Альбомда Мұхтар Әуезовтің шығармаларына қатысты Еңлік пен Кебектің өмірінің соңғы күндерін өткізген үңгір, Нысан абыз бейіті, «Қорғансыздың күні» әңгімесінде суреттелген Күшікбай асуы, «Абай жолы» роман-эпопеясында суреттелген көптеген табиғат керіністері көз тартады. Мұхтар Әуезовтің туып өскен жері Бөрілі, Мұхтар Әуезовтың ондағы мұражайы, оның ішкі көріністері, Қанай ауылы, Мұхтар Әуезовтің Н. Нұрмүхамедов салған (1962) портреті бар. Жазушы өмірінің әр кезеңін бейнелейтін суреттер топтамасы ез алдына бір болек. Мұхтар Әуезовтің Алматыдағы мұражайынын ішкі керінісі (жұмыс бөлмесі), И. Исабаевтың «М. Әуезов өз кейіпкерлерінің ортасында» (1967) атты графикалық еңбегі бар. Альбом көлемі 36,5 баспа табақ, таралымы 25 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Кітаптар
Абай елінде өткізілген мереке

**«Абай елінде өткізілген мереке»** — Мұхтар Әуезовтың очеркі. Ұлы Абайдың 100-жылдық мерейтойында көрген-сезген жайлардан туған ойларын жазған. Очерк «Қазақ елі» журналының 1945 жылғы 3-4-санында, кейін жазушының 20 томдық шығармалар жинағында (18-кітап, 1985) жарияланды.

Мұхтар Әуезов очерк-мақаласында Абайдың ел жұртының қадірлі қонақтарды желілеп бие байлап, кегендеп матап мал сойып, үй-жайларды безендіріп күтіп алғандарын сипаттап өтеді де, оның салтанатты аталып, бақытты ұрпақтардың алғысқа беленгеніне тоқталады. Мұның арты ақындар айтысы, ат жарысы, қыз қуу, теңге алу, жамбы ату, жаяу жарыс, балуан күресі секілді ұлттық ойын-сауыққа ұласқанын айтады. Үш күнге созылған мерей тойы халық тойы, мәдениет пен салтанат тойы болып өтті деп тұжырымдайды ойын автор.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Очерктер
Абай еңбектерінің биік нысанасы (мақала)

**«Абай еңбектерінің биік нысанасы»**, Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Абайдың туғанына 100 жыл толуына байланысты жазылып, алғаш рет «Социа­лист Қазақстан» (18. VIII. 1945), «Ленин туы» (23. VIII. 1945), «Алтай большевигі» (26. VIII. 1945) газеттерінде жарияланды. Жазушының «Әр жылдар ойлары» (А., 1959, 206-212-беттер), «Абай Құнанбайұлы. Мақалалар мен зерттеулер»(А., 1967, 267275-беттер), 20 томдық шығармалар жинағы (18кітап, А., 1985, 34-41-беттер) кітаптарына енді. Мақала ақын поэзиясының нәр алған қайнарлары туралы мәселе көтереді. Бір қазақтың ғана емес, жалпы жұрттың ақыны болған Абайды ұғыну үшін ол тәлім апған мектептерді білу керек. Абайдың «өз халқынан және жалпы адам баласының өнер-ой байлығынан алған үш үлкен салапы түп-төркіні барын байқаймыз. Мұның біріншісі - қазақ халқының есте жоқ ескі заманнан жиып, өсіріп келген өз даналығы, халықтың ауызша әдебиет қоры. Екінші - араб, парсы, түрік тіліндегі шығыстың көркем классикалық поэзиясы. Үшінші - үлкен өнер, мол азық алған зор саласы орыс халқының мәдениеті және сол арқылы Еуропа мәдениеті». Мақалада Абай поэзиясы нәр алған осы үш түрлі қазынаның әрқайсысына қысқаша сипаттамалар берілген. Абай олардан талғамай, үйрене берген жоқ: «баршасын да өзінің үлкен ойлы, терең толғаулы ірі ақындық ерекшелігі арқылы үнемі өз елегінен еткізіп, өз өнерімен мықтай қорытып, езінің қайнар жүрегінен шыққан бұйым-табысы етіп ала білді». Абайға әсер еткен әлемдік еркениеттің алыптарының есімдері аталады.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Агранулоциттер

**Агранулоцит** ( — жоқ және  — дән, дәнше, түйіршік;  — қуыс үяшық, жасуша) — қанның дәншесіз ақ қан жасушасы (лейкоциті); дәнсіз лейкоцит қанның ақ клеткалары олардың цитоплазмасы дәнсіз (гранула жоқ). Көптеген омыртқасыз жануарлардың агранулоциттері бір түрлі – амебациттер - ал омыртқалы жануарларда екі түрлі лимфоциттер және моноциттер.

Агранулоцитке қан жасушаларының лимфоциттері және моноциттері жатады. Бұлардың цитоплазмасында арнайы бояулармен боялатын дәншелер болмайды. Лимфоциттер — организимдегі түрліше иммунологиялық реакцияларға белсенді қатысатын маңызды қан жасушалары. Олар қан лейкоциттерінің жалпы санының 20- 40% құрайды. Адам мен жануарлар организмдерінде лимфоциттердің екі түрі: Т және В лимфоциттер болады. Т лимфоциттер (тимусқа тәуелді лимфоциттер) жасушалық иммунитетке, В лимфоциттер ( — қапшық) сұйықтық (гумаральдық) иммунитетке жауапты. Т лимфоциттер жүйесінде әсерлі (эффекторлы) жасушалардың үш популяциясы болады. Олар: Т киллерлер (цитотоксикалык лимфоциттер), Т хелперлер (көмекшілер) және Т супрессорлар (баяулатқыштар). В-лимфоциттер жүйесінің эффекторлы жасушарына  плазмобласттар мен плазмоцитгер (иммундыглобулиндер бөлетін жасушалар) жатады. Қан моноциттері — ұлпалар мен мүшелер макрофагтарының (ірі жемір жасушалар) бастама ізашар жасушалары.

## Дереккөздер


Санат:Лейкоциттер
Санат:Иммунология
Саяси күрес

**Саяси күрес** — саяси субъектілердің өздерінің нақты саяси нәтижелеріне жетуі мақсатында мүдделерді қарама-қарсы қою жағдайы. Күрес қарама-қарсы саяси субъектілер қатаң, шешімді құралдар көмегімен қоғам жүйесін өзгертетін төңкерістік болуы мүмкін. Күрес түсінігі төңкерістік ойлау мен әрекет теориясының негізгі түсініктерінің бірі.

Саяси күрес реформистік болуы ықтимал. Оның негізгі мазмұны бірте-бірте кезеңдермен сан алуан әлеуметтік-саяси субъектілердің, қарама-қарсы мүдделерін қанағаттандыруда. Сондықтан реформистік саяси күрес нәтижесін алдын ала болжауға болады.

**Саяси күрес түрлері** — саяси дағдарыстар, соғыстар, көтерілістер. Саяси күрес саяси партиялар, электорат, саяси көшбасшылар арасында өздерінің биліктік өкілеттіліктерін кеңейту төңірегінде болуы мүмкін. Сонымен бірге ол партия ішінде, мемлекетаралық, мемлекет ішінде, т.б. болуы ықтимал.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Абай жайын зерттеушілерге (мақала)

**«Абай жайын зерттеушілерге»**, Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Семей облыстық «Екпінді» газетінің 1940 жылғы 17 шілде күнгі санында жарияланған. 1940 ж. Абайдың туғанына 95 жыл толуына орай Қазақстан үкіметі арнайы қаулы шығарып, оны кең көлемде атап өту жөнінде шешім қабылдады. Ақынның толық шығармалар жинағын шығару мәселесі қойылды. Бұрынғы Семей облысының Шыңғыстау (қазіргі Абай) ауданына арнайы топ жіберілді. Оны Мұхтар Әуезов басқарып барды. Мақала сол сапарда жазылды. Мұнда Абайдың өмірі мен шығармашылығына қатысты деректерді жинау мен жариялау барысында қандай мәселелерге ерекше ден қою керек екендігі баса ескертілді. Макалада қозғалған негізгі мәселелер мыналар: Абайдың ақын шәкірттері Абайға еліктеп, Абайша өлең жазуды дәстүр ретінде ұстанған. Сондықтан жаңадан табылған өлеңдерді жариялауда барынша ыктиятты болу шарт. Екінші, Абайдың заманы мен тұстастары, сол кездегі белді-белді оқиғалардың жай-жапсары, мекені, дау-шар кесімі туралы деректерді барынша толық жинастыру. Үшінші, этнографиялық салт-дәстүр мен саят өнеріне, киім үлгілеріне, түрмыстық жағдайларға, жол-жора, ырым-сенімге қатысы бар әңгімелерді тиянақты түрде қағазға түсіру. Тертінші, табиғат көріністері мен ауа райына қатысты атауларды, олардың нышандарын назарда ұстау. Бесінші, Абайдың және оның үй ішінің үсақ-түйегіне дейін суреттеп жазып, киім үлгілерін сызып алу. Алтыншы, Абайдың мұражайы үшін заттар жию және ол туралы естеліктерді хатқа түсіру. Жазушы Абай мұраларын зерттеушілерге осындай нұсқау беріп, етініш
білдірген. Макала Ө-тің 1967,1995ж. жарықкөрген «Абай Құнанбаев» атты мақапапар мен зерттеулер жинағына және 12 томдық шығармалар жинағының 11-томына (1969) енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Саяси максимализм

**Саяси максимализм** - *[лат. maxima - бәрінен көп, жоғары]* - қандай да бір мәселені толық білдіруге ұмтылатын позицияның жалпы сипаты, оны шешу жолында көптеген мақсаттарға қол жеткізу. Кейде саяси максимализм қысқа уақыт ішінде барлық саяси құралдарды қолдану арқылы қол жеткізуге нақты мақсатқа ұмтылуды білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ретикулоцит

**Ретикулоцит** (*reticulocytus*, лат. *reticulum* — тор, грек, *kytos* - жасуша)

ретикулалы ұлпаны құрайтын тармақты өсінділі жасуша. Олар бір-бірімен өсінділері арқылы байланысып, жасушалар торын құрайды.

**Ретикулоцит** — қантұзу мүшелерінің негізін түзіп, қантұзілу процесіне қолайлы микроортаны түзеді. Қандағы толық жетілмеген жас эритроциттерді де **ретикулоциттер**   деп атайды. Ретикулоцит цитоплазмасында қышқылдық және негіздік бояулармен боялған дәншеліторлы құрылымдар болады. **Ретикулоцитте** протеин (глобин), гем, пурин, липид және тағы басқа заттар түзіледі, бірақ РНҚ түзілмейді. **Ретикулоцитте** гемоглобиннің мөлшері эритроцитке қарағанда аздау болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси мақсат

**Саяси мақсат** - кез келген саяси қызметтің орталығы, ол реттеушілік қызметін атқара отырып, саясат субъектілерінің мүдделері мен талаптарына сай болашақ әлеуметтік-саяси құбылыстар үлгісін (моделін) қалыптастырады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Жапырақша емізікше

**Жапырақша емізікше** ( — пішіні жапыраққа ұқсас, тілде орналасқан татым емізікшесі. Ол тіл түбірінің екі бүйірінде бір-бірден орналасады. Күйіс қайтаратын жануарларда жапырақша емізікшелер болмайды. Татым баданалары емізікшенің бүйірінде болады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Дархан дарын

**«Дархан дарын»** - жинақ. Әуезовтің 100 жылдығына байланысты Шымкенттегі «Жібек жолы» баспасы 1997 жылы шығарған. Әуезов турапы деректі естелік пен ғылыми-зерттеу мақалалар топтамасы. Авторы - Г. Жарқынбекова-Смағұлова.

Көлемі 12 баспа табақ, таралымы 1000 дана. Суреттері бар. Кітап екі бөлімнен тұрады: 1-бөлім «Оңтүстік сапарлары» деп аталатын деректі естелік. Бұл автордың 1972 жылы «Жазушы» баспасынан шыққан «Жазушы сапарда жүр» атты естелік кітабының өңделіп, толықтырылған тңрі. 2-бөлім «Ғылыми-зерттеу мақалалар» деп аталып, «Абай жолы» романындағы ұлттық салт-сана», «Өскен өркен» осылай туды», «Ұмытылмас құдіретті тұлға», «Ұлы перзент туралы пікір», «Ұстаз бен шәкірт», «Көрнекті сыншы-ғалым», «Өмірі өнегелі жандар» деген мақалалар енген.

## Дереккөздер


Санат:Жібек жолы баспасының кітаптары
Санат:1997 жылы шыққан кітаптар
Санат:Мұхтар Әуезов
«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы (мақала)

**«Абай» және «Абай жолы» романдарының жазылуы туралы»** («Как я работал над романами «Абай» и «Путь Абая»), Мұхтар Әуезовтың мақаласы. Оқырмандармен кездесу кештерінде ойға оралған ой-пікірлері мен оқырмандар сұрауына қайтарған жауаптары негізінде, әсіресе М. Горь­кий атындағы Әдебиет институтында оқитын студенттермен кездесу үстінде сөйлеген сөздері негізінде жазылған. Мақаланы ұзақ ойлану, пікір тезистерін жазу, алдын апа мақаланың жоспарын қуру аркылы деректер көзін жүйелеп, айтар ойпікірлерін жинақтап барып, қағазға түсірген. Бұл ерекшеліктер Мұхтар Әуезовтің «Абайтанудан жарияланбаған материалдар» атты кітабына енген «Абай жолы» эпопеясының жазылу тарихынан» деген бөлімінде берілген шашпа пікірлері мен тезистер жүйесінде келтірілген. Макала орыс тілінде алғаш рет «Воп­росы литературы» (1959, № 6) журналында жарияланып, сол жылы Букілодақтык, радио арқылы оқылды. Кейінірек 1959 ж. «Мысли разных лет» жинағында (397-413-беттер), 1967 ж. «Абай Қунанбаев» монографиясында (357-376-беттер), Мәскеуде орыс тілінде жарық көрген 5 томдығында (1975, 5-кітап, 439-460-беттер), Мұхтар Әуезовтың 20 томдық шығармалар жинағында (1985, 20-кітап, 257-279-беттер) басылым көрді. Мақаланың қазақ тіліне аударылған қысқаша нұсқасы (3. Қабдолов аудармасы) «Абай» романынын жазылу жайынан» деген атпен М. Мұхтар Әуезовтің 12 томдық шығармалар жинағының 12-томында (1969, 106-124-беттер) жарияланды. Мақалада «Абай жолы» эпопеясынын жазылу тарихы романға деректер іздеп, мұрағат көздері болмағандықтан, мыңнан астам кісілермен әңгімелесу, естеліктер жазып алу арқылы, өткен тарихи шындықты табиғи қалпына келтіруге суйенгені баяндалған. Романдағы кейіпкерлер, жер атаулары, рулар, ел билеу жуйесіндегі өзгерістер өмірде болған қалпында өзгеріссіз беріліп, ойдан алынған кейіпкерлер болса, олар бірлі-жарым ғана екені айтылған. Романды жазудағы бас­ты мақсат 19 ғасырдағы қайталанбас көшпелі қазақ түрмысы менолардың басынан өткерген тарихи оқиғалардың энциклопедиялық болмысын беруге құрылғанын, әрі роман өнер адамының шығармашылық өмір жолын суреттеуге арналған ерекшелігін ескерткен.

Мұхтар Әуезовтің бұл жолдағы өзінің көздеген мақсаты Абайдың барлық еңбегімен, шығармашылық ерекшеліктерімен түгел қамтып, «осы тұлғаға заманының бар­лық жарқын, алдыңғы қатарлы, прогресшіл құбылыстарын жинақтай керсету және оның сахара өмірінде, халық өмірінде бірден бола калмай, бірте-бірте қалыптасқан, күреспен дамыған зор тарихи процесс екенін керсету еді» (12 томдық шығармалар жинағы, 1969, 12-кітап, 108-бет).

## Дереккөздер


Санат:Мақалалар
Рефлекторлық доға

**Рефлекторлық доға (рефлекторная дуга)**; (лат. *reflexus* — шағылысу) — сыртқы және ішкі әсер етуші факторларға организмнің жауап беру реакциясы кезінде пайда болған жүйке толқынының жүретін жолы.

**Рефлекторлық доғаны** кем дегенде сезімтал, байланыстырғыш (аралық), қозғалтқыш нейроциттер тізбегі құрайды. **Рефлекторлық доға** қабылдағыш аппараттан (рецептордан), орталыққа тепкіш (афферентті) жолдан, орталықтан (жүйке жүйесіндегі орталықтар нейроциттерден тұрады), орталықтан тепкіш (эфферентті) жолдан, жауап беру мүшесі (эффектор) бөлімдерінен құралады. Қарапайым **рефлекторлық доға** жұлын арқылы тұйықталады, ал күрделі рефлекторлық доға жұлын және мидың қатысуымен іске асады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ағындыны аумақтық қайта үлестіру

**Ағындыны аумақтық қайта үлестіру** (Территориальные перераспределения стока) — табиғат жағдайында су ресурстарының кеңістікте және аумақтық үлестірімінің біркелкі болмауына байланысты, елдегі халықты, халық шаруашылығын сапалы сумен қамтамасыз ету мақсатында су ресурстарын гидротехникалық құрылыстар, каналдар арқылы кеңістікте жасанды жолмен қайта үлестіру. Ағындыны аумақтық қайта үлестіру — сумен қаматамасыз ету мәселесін шешудің бір тәсілі. Қазақстандағы өзендік ағындыны аумақтық қайта үлестіру мәселесіне қатысты су шаруашылық кешеніне (СШК) өзен арналарына салынған 340 бөгеттік су тораптары мен бас тоған имараттары, кешендік мақсаттағы жалпы ұзындығы 1000 километрден асатын ірі алапаралық және алап іші су тасымалдау каналдары, ұзындығы 13000 километрден асатын топтық су құбырлар жүйесі кіреді. Ертіс-Қарағанды, Арыс-Түркістан, Үлкен Алматы каналдары ағындыны аумақтық қайта үлестіруге мысал бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Абай мұрасы жайында

**«Абай мұрасы жайында»** — Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Пікір сайысына құрылған бұл мақаланың 1951 жылы «*Лениншіл жас*» газетінің 7-санында қысқартылған түрі, ал «*[[Қазақ КСР]] [[Ғылым Академиясы|Ғылым академиясының]] хабаршысы*» журналының 2-санында толық түрі қатар жарияланды. Әуезовтің «*Абай Құнанбаев*» (1967, 275-289-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 19-томында (1985, 12-27-беттер) жарияланды. Мақаланың жазылуына С.Нұрышевтың «*Лениншіл жас*» газетінің 1951 жылғы 14 қаңтардағы санында «*Абай атындығының алғашқы кезеңі туралы*» және «*Вестник Академии Наук Казахской ССР*» журналындағы «*До конца искоренить буржуазно-националистические извращения в изучении творчества Абая*» (1951, № 4) деген мақалалары себеп болды. С. Нұрышев Абай шығармаларының Әуезов құрастырып жариялаған толық жинағындағы алғашқы кезеңдегі өлендерін қоспауды және Абай мұрасының Шығысқа қатысын үзілді-кесілді терістеуді кездеді. Мұнда негізінен Абай ақындығының алғашқы кезеңі, яғни жастық шағында жазылған өлеңдері дәлелсіз жоққа шығарылып, ол туралы ертеректе айтылған Әуезовтің пікір танымдары айыпталды. Бұған 1947-1953 жылы Қазақстанда өpic алып, қабындаған саяси-идеологиялық ауа жайылу оқиғалары ықпал етті. Нұрышевтың ұрда-жықсынға құрылған, дау емес, далбайға ұрынған жалалы мақаласы негізінен айыптаушылық мақсатты кездейді. Бұл даулы әрі өрескел мақалаға Әуезов «*Абай мұрасы  жайында*» деген мақаласымен жауап берді. Әуезов бұл мақаласын жазуға алдын ала үлкен даярлық жүргізіп, Абай шығармаларының текстологиялық жағын қайтадан сын көзімен қарап, талдаған. Жазушы архивінде сақталған «*Абайдың басылымдары жайында*», «*Дәлелдер*», «*Справкалар*» деген атпен қағаз бетіне түсірілген өзінің нақтылы, ғылыми дәлелдерін ұсына отырып: 

«...Құрғақ күдік ғылымды өсірмейді, ол дәнсіз гүлдей өмірі жоқ, нәсілі жоқ гүл болатынын» 

қадай айтқан. Осылайша деректер көзін сұрыптап, оларды жүйелеп, талдау үстіндегі ізденістері мен ой байламдарынан ғалымның зерттеушілік лабораториясының сыры мен сипаты да ашыла тускен. Әуезов архив сөресіндегі шашпа пікірлерінде Мүрсейіт туралы алғаш рет деректі ағым беріп, ол көшірген Абай шығармаларының көшірме нұсқасының дүниеге келуіне Абайдың өзі тікелей себепкер болғанын:

«...Абай жинағы тек 1896 жылы ғана қағазға жиналып, топталатын болған. Ол істі істеген Мүрсейіт емес, Мағауия, Ақылбай, Көкітай,-Көкбайлар. Бұлар алғашқы істі Абайдың өзінің тапсыруымен сол 1896 жылы бастайды» 

деп, біздерге беймағлұм көп нәрседен сыр шертеді. Абайдың Көкбай бастаған ақын шәкірттерінің арқасында, солардың Абай
өлеңдерін жаттап алуынан ұлы ақын шығармаларының жоғалуға жақын өлең жолдарының үштен бірі қалпына келтірілген. Абай шығармаларының шығысқа қарым-қатысын дәлелсіз терістеген Нұрышевтің көрсорырлық ісін аяусыз әшкерелеген. Сөйтіп алмағайып кезде Абайдың жастық шақтағы өлеңдері мен сол өлең сарынындағы шығыстық белгілері арқылы абайтанудың ғылыми негізде сөз етілмеген соны қырларын аша тускен.

## Дереккөздер

Санат:Абай Құнанбайұлы
Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Қасаң қабық

right|150|thumb|Қасаң қабық
**Қасаң қабық**, кейде **мөлдір қабық** (cornea, лат. cornu — мүйіз) — көздің сыртқы фиброзды қабығының алдыңғы мөлдір бөлігі. Қасаң қабықта қан тамырлары болмайды. Ол сырттан ішке қарай бес қабаттан тұрады: алдыңғы көпқабатты жалпақ мүйізделмейтін эпителий, алдыңғы шекаралық жарғақ, өзіндік зат, артқы шекаралық жарғақ және артқы бірқабатты жалпақ эпителий. Алдыңғы және артқы шекаралық жарғақтар коллаген талшықтарынан құралған. Ортаңғы ең қалың өзіндік затты коллаген талшықтарының будалары мен олардың аралықтарындағы фиброциттер қатарларынан тұратын тығыз дәнекер ұлпасынан құралған.

## Дереккөздер

Санат:Көз
Энамелобласттар

**Энамелобласттар** (*enameloblasti*;  — эмаль, кіреуке; грек, *blastos* — өскін) — тістің кіреуке қабатын түзетін жасушалар. Бұлар ауыз қуысының эктодермасынан дамып жетілетін кіреуке (эмаль) мүшесінің төменгі бетіндегі қабырғасының кіреуке эпителиоциттерінен қалыптасады. Адамантобласттар (энамелобласттар) — пішіні призма тәрізді биік жасушалар. Тістің кіреуке қабатының түзілуі екі кезеңнен тұрады. Алдымен энамелобласттар пішіні призма тәрізді кіреукенің ізбестелмеген негізгі затын бөледі. Екінші кезенде кіреу-кенің негізгі затына кальций түздары сіңіріліп, қатаяды да, негізгі зат құрамындагы су мен органикалық қосылыстардан арылады. Кальций тұздары кіреукенің негізгі затына апатит кристалдары түрінде сіңіп, желімдеуші заттармен байланысу аркылы пішіні алты қырлы кіреуке призмаларын түзеді. Кіреукенің 98% кальций тұздарынан тұрады. Tic кіреукесі — организмдегі ең берік зат. Оның тығыздығын кварцпен, ал омырылғыштығын фарформен салыстыруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Саяси маркетинг

**Саяси маркетинг** - *[ағыл. market - базар, нарық]* - саясат субъектілеріне, әлеуметтік, таптық, этникалық, кәсіби, аймақтық қауымдастыққа ықпал ету құралдары мен тәсілдерінің жүйесі; азаматтардың (сайлаушылардың) саяси мұқтаждықтарына, саяси нарық талаптары мен ұстанымдарына бағытталған саяси қызметті басқару және ұйымдастыру тетігі.

Саяси қайраткерлер, билік сатыларына үміткерлер, харизматикалық жетекшілер өздерінің бағдарламалары мен ұстанымдары арқылы жеке, топтық және қоғамдық саяси мүдделерді жүзеге асыру үрдісін ықшамдайды. Бұл жағдайда маркетинг мақсаты - қажетті нәтижеге қол жеткізу үшін азаматтарға саяси қайраткердің жағымды бейнесін (имиджін) қалыптастыру. Саяси институттар (партиялар, кәсіподақтар, т.б.) маркетингі де қолданылады, оның мақсаты азаматтардың сеніміне кіру, олардың оң қабақ танытуына жоспарлы түрде ықпал ету. Яғни, бағдарламаларда саяси идеяларды оларға "қажетті затқа" айналдыру.

Саяси маркетинг жүргізу тұжырымы, стратегиясы мен тактикасы жалпы және аймақтық жағдайға, азаматтардың талабына, олардың қандай әлеуметтік және қоғамдық топ өкілі екендігіне негізделеді.

Маркетингтік зерттеулер негізінде сайлаушылар психологиясына, олардың белсенділігіне ықпал ететін ұйымдық-саяси қызмет бағдарламасы, жарнама дайындалады. Саяси маркетинг бағдарламасын жүзеге асыруда сан алуан саяси тетіктер, бұқаралық ақпарат құралдары, т.б. пайдаланылады.

*Саяси маркетинг - қымбат*, бірақ саясат субъектілерінің белсенділігін арттыратын тиімді құрал. Саяси маркетинг келесі элементтерден тұрады: 
:1) саяси жағдайды зерттеу; 
:2) саяси конъюнктура туралы ақпарат жинау; 
:3) субъектілердің шынайы мүмкіндіктерін есепке ала отырып саяси акцияларды жоспарлау.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ардақты Жәке

**«Ардақты Жәке»** — жазушы Мұхтар Әуезовтің мақаласы. Жамбылдың ақындық қызметінің 75 жылдығына орай жазылған. 

Алғаш рет *«Әдебиет майданы»* журналының 1938 жылғы 5-санында жарияланған. Кейін Әуезовтің 12 томдық шығармалар жинағының 11-томына (1969, 197-198-беттер), 20 томдық шығармалар жинағының 17-томына (1985, 139-бет) енді. Жамбыл шығармашылығын сөз еткен, зерттегендердің ішінде бірегей, тереңдеп барғаны — Әуезов Әсіресе Жамбылдың 100 жылдық мерейтойына арнап ақынның айтыскерлік өнері туралы жазылған мақаласы - осы тақырыптағы мақалалардың ішіндегі ең мәндісі. Бұл - Әуезовтің қарт ақынның әдебиет тарихында көзі тірісінде сирек кездесетін мерейтойына арнап жазған шын жүректен шыққан асыл сөздің үлгісіндей болған ыстық сәлемі, табиғаттағы өлім мен өлмейтін өнер жайындағы әдемі тілек сөздер. Қарт ақынның шығармашылық, ақындық тұлғасын асқақтатып кәрілік жеңбеген Жамбылды өлім де жеңбейтінін, өйткені жырау есімі ұлы заманның ұмытылмас атының бірі екенінде күмән жоқ екенін ағынан жарыла айтқан.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Мақалалар
Санат:Қазақ әдебиеті
Теңізөрбітпе

thumb|right
**Теңізөрбітпе** ( — теңіз және культура) — теңіз кәсіпшілігі организмдерін (устрицаларды, ұлуларды, балдырларды және т.б.) теңізде, теңіз қолтығында, көлтабанда, өзен эстуариінде жасанды өсіру. Б.з.д. 2000 ылдарда Жапонияда устрица өсірумен айналысқан. Теңізөрбітпені өсіру 1950— 1960 жылдары басталды. Қазіргі кезде теңізөрбітпе шамамен 9 млн т. өнім береді. Негізгі өндіргіштер Қытай (4 млн т-дан көп), Жапония (980 мың т), Үндістан (шамамен 850 мың т) және Оңтүстік Корея (480 мың т) елдері болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Орталық және шет аймақ

**Орталық және шет аймақ** - тәуелділік теориясының негізгі түсінігі: орталық - жоғары дамыған капиталистік елдер Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа, Жапония, Австралия, Жаңа Зеландия қауымдастығы; периферия - Латын Америкасының дамушы елдері.

Сурет:Location North America.svg|Солтүстік Америка
Сурет:Карта Японии.svg|Жапония

Жоғары дамыған орталық елдері қазіргі ғылымға сүйенген ресурстық, еңбек және қуат жинақтаушы технологияларға негізделген экономикасымен ерекшеленеді (жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім, өмір ұзақтығы, ұзақ мерзім пайдалануға жарайтын қымбатты әрі бағалы тауарлардың кең таралғандығы, ғылыми және мәдени инфрақұрылымның дамығандығы, халықтың сауаттылығы және білімділігі және т.б.); жетекші идеологиясы либерализм болып табылатын күшті мемлекеттер мен саяси демократияның болуы. Кенже дамыған шет аймақ артта қалған ресурстық, еңбек және қуат ысыраптаушы, "лас" технологияларға негізделген, әдетте, ауылшаруашылығына немесе шикізатқа бағдарланған экономикасымен; әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамудың төмен көрсеткіштерімен; авторитаризм мен мемлекеттік және мемлекеттік емес күш қолданудың жоғары деңгейімен, тұрақсыз демократиясымен; консфватизм мен клерикализм- мен боямаланған рухани өмірімен ерекшеленеді. Орталық елдері трансұлттық бірлестіктер, халықаралық экономикалық ұйымдар жөне халықаралық несие-қаржылық жүйенің көмегі арқылы жұмысшы күшін және шет аймақ елдерінің табиғи ресурстарын басыбайлы пайдаланады, олардың саяси және қоғамдық өміріне араласады. Шет аймақтар орталыққа бағынышты жағдайда болады әрі оның дамуы артта қалушылық пен кедейлікті өндіруден тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Адаптация

**Адаптация** ( — бейімделу) — жануарлар организмдерінің, олардың мүшелер жүйелерінің құрылысы мен қызметі жағынан белгілі бір тіршілік ортасына бейімделу процесі; бір биологиялық түрдің морфофизиологиялық мінез-құлық - популяциялық т.б. оған ыңғайлы табиғи ортада өзіне тән өмір сүруіне мүмкіндік беретін ерекшіліктері. Бейімделу әрбір түрдің барлық даму сатысында даму арқасында қалыптасады. Бейімделу жиынтығы ағзалардың құрлысы мен тіршілігінің табиғи қажеттілігін қалыптастырады.

## Түрлері
* Биологиялық адаптация
* Этникалық адаптация
* Социалдық адаптация
* Психологиялық адаптация

## Онтогенездік бейімделу

## Филогенездік бейімделу
**Филогенездік бейімделу** — бұл эволюция барысында кез келген ағзалар тобында қалыптасатын бейімделгіштіктің бүкіл кешені. Өсімдіктер мен жануарлардың әрбір түрдің қоршаған орта жағдайларына өзінің бірегей бейімдігі болады. Азырақ бейімделген ағзалар немесе түрлер өмір сүре алмайды, олар жағдай өзгерген кезде эволюция барысында өліп біткен. Жерде  климат жылы, өте ылғалды болғанда ұрықтануына су қажетті қосмекенділер және споралы өсімдіктер үстемдік етеді. Климат едәуір ыстық, құрғақ, бірақ маусымдық өзгеріссіз, мұзбасу болған кезде рептилийлер (жорғалаушылар) – динозаврлар және қарапайым ашықтұқымды өсімдіктер үстемдік көрсетті. Климат енді ғана едәуір салқындап, температура маусымды және тәуліктік төмендегенде және мұзбасу болғанда жылықанды  құстар және сүтқоректілер үстемдік ете бастады. Сонымен бірге, кейбір түрлер өте  жақсы бейімделді. Мысалы, сарышаяндар Жерде 400 миллионнан астам жыл өмір сүріп келеді.Олар соңғы 300 миллион жылда аз өзгерді. Келестер тап қазіргідей түрде ең кемі, шамамен, 100 миллион жыл өмір сүріп келеді. Бөкендер де 40 миллион жылдан артық өмір сүруде. Бұл ағзалардың мекен ету ортасының жағдайы аз өзгерді, сондықтан да олардың бейімделуі ең тиімді болып қала береді.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Ағынның өзара әрекеттестігін типтеу

**Ағынның өзара әрекеттестігін типтеу** (Типизация взаимодействия потоков) — ағынның және арнадағы кіші пішіннің параллель динамикалық әрекеттесуін геометриялық параллель нұсқаға сәйкестендіру. Бұл ағынның өзара әрекеттестігін типтеудің бірінші типі деп аталады. Бұлардың қарамакарсы әрекеттесуі арнадағы пішіннің вертикаль оське карай бағытталуынан пайда болады. Мұндай толқындар арнадағы пішіннің ағысы мен қосымша энергияның жоғарылауынан, ағын жылдамдығының артуынан және ағын бағытының теңесуінен қалыптасады. Бұл оның қабілеттілігін 12%ға дейін төмендетеді. Жұмыс барысында арнадағы пішін әрекетінің үлкен шамада күрт төмендеуі байқалады. Мұндай  тип табиғи жағдайларда аз кездеседі. Екінші тип: арнадағы ағын мен пішіннің параллель емес жағдайында байқалып, олардың динамикалық осі арқылы сипатталады. Суды қажет кезінде пайдалану үшін ағын жылдамдығын баяулатып, артық мөлшерді кедергілер арқылы шағын қоймада ұстайды. Екінші тип көп ретте табиғи жағдайда , пайдаланылады. Мүның басты себебі: судың беткі бөлігіне кедергі қойып бөгегендіктен, өзеннің төменгі жағында кеңею процесі жүреді. Үшінші тип: ағын және арнадағы пішіннің әрекеттесуінің үшінші түрі екінші типтеріндегі тәрізді геометриялық пішін мен ағынның параллель немесе параллель емес қойылуымен сипатталады. Бұл жағдайда бөгенсулар астындағы әр-түрлі шұңқырлардың болуынан су жылдамдығы төмендейді. Суды бөгеудің бұл амалы энергия шығынын төмендетеді және арнадағы пішіннің өрекетін 50%ға, тіпті одан да төмендетеді. Бұл тип табиғи жағдайларда далалы жерлерді суару кезінде өзен ағысы бағытымен жасалатындықтан жиі пайдаланылады. Ағын және арнадағы пішін әрекеттесуі арасындағы сипатта латын төртінші тип те кеңінен қолданылады. И.В.Поповтың мәліметтеріне сүйенсек, бұл типті табиғи жағдайдағы пішін , процесін байқау барысында өзендердің деңгейлерін теңестірген жағдайларда қолдану тиімді. Төртінші типті жоғарыда аталған типтердің кеңейтілген түрі деуге болады. Шындығында, динамикалық осьтердің ағындарының қиылысу бүрыштары бірінші типке жақындығын байқатады. О 

Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы