open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жұмажанов ауылдық округі

**Жұмажанов ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Аппаз ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мұқажан Жұмажанов ауылы кіреді. Орталығы – М.Жұмажанов ауылы. Округ құрамында болған ''Байғұл'' ауылы 2025 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 811 адамды (443 ер адам және 368 әйел адам) құрады.
## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы ауылдық округтері
Үлгілі ауылдық округі (Алматы облысы)

**Үлгілі ауылдық округі** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қаншеңгел, Үлгілі ауылдары және Саз темір жол стансасы кіреді. Орталығы – Үлгілі ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Пушкин көшесі (Тараз)

**Пушкин көшесі** – Тараз қаласының көне де негізгі көшелерінің бірі. Орыс көшесі деп аталып, Түйте каналымен қосарласа солтүстік-батыс бағытқа қарай созылып жатты.

## Сипаттамасы
Кварталдары тура, әрі кең болып келетін көшенің бойында бір қабатты шағын тұрғын үйлер, мекемелер мен сауда орындары салынды. 19 ғасырдың 90-жылдарында, 20 ғасырдың басында бой көтерген архитектуралық ескерткіштер, мысалы, банкі үйі (№33, 1902) қиратылды. Кейінгі классицизм (үйдің бет алдын симметриялық бөлу, терезелерінің аркалы болып келуі, т.б.) дәстүрінде салынған үй кірпіштерді сан түрлі құбылтып қалаудан тұрған еді. Оның орнына қазір шыны мен бетоннан салынған банкінің биік үйі бой көтеріп тұр.

## Үйлері
Пушкин көшесін бойлап Герцен көшесі мен Абай көшесінің аралығында 19-ғасыр соңы мен 20-ғасыр ортасында тұрғызылған үйлер (№№9, 13, 18, 19, 20, 21, 23) сақталынып қалған. №9 тұрғын үй болып саналса, №18 үй – дәріхана; №20 үй – «Букинист» дүкені, ғ23, 25 үйлер – Г әрпі түрінде бір-бірімен жалғасып, сауда залдарын құрайды; №30 үй – балалар бақшасы, №31 үй – балалар ауруханасы; 20 ғ. 20 – 50 жылы салынған №160 үйде мәдени-ағарту училищесі орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Тараз көшелері
Қызыл теңіз

**Қызыл теңіз** (, *Эритра Таласса*; , *Bahr el-Ahmar*; ,*Yam Suf*; ; тигринья ቀይሕ ባሕሪ, *Кэй-Бахри*; сомал. *Badda Cas*) — Үнді мұхитының ішкі теңізі, Араб түбегі мен Африканың арасында тектоникалық алапта орналасқан. Суэц каналы арқылы солтүстік жағындағы Жерорта теңізімен, Баб-әл-Мандеб бұғазынан Аден шығанағына және Араб теңізіне ұласады.

## Географиясы
* **[[Азия]]** : Мысыр (Синай түбегі), Израиль, Иордания, Сауд Арабиясы, Йемен
* **[[Африка]]** : Мысыр (негізгі аумағы), Судан, Эритрея, Джибути.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 1932 км, енді жері 355 км, ауданы 438 000 км2, су көлемі 251 мың км3, ең терең жері 2211 м, жағасы онша тілімделмеген. Ірі аралдары: Дахлак, Фарасан, Суакин. Қызыл теңіз — дүние жүзіндегі ең жылы (32оС) және ең тұзды (41,5%) су айдындарының бірі. Суы негізінен көкшіл-жасыл түсті. 

Санат:Қызыл теңіз
Облыстық сот

**Облыстық сот** – сот жүйесінің облыстық буыны. Ол өз облысындағы қалалық, аудандық және оған теңестірілген соттардың қараған істерін апелляц. және қадағалау сатысында, ал бірінші сатыдағы сот ретінде төменгі буын соттары қарайтын істерден гөрі күрделі (ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 291-бабы) істерді қарайды. Облыстық соттың құрылысы азаматтық істер жөніндегі, қылмыстық істер жөніндегі және қадағалау алқаларынан, сондай-ақ соттың жалпы отырысынан, ал құрамы төрағадан, алқа төрағаларынан және судьялардан тұрады. Алқалар бірінші сатыда және аудандық соттың заңды күшіне енбеген шешіміне (үкімі, қаулысы, ұйғарымына) шағым не прокурор наразылығы келтірілген істерді апелляц. сатыда қарайды. Қадағалау алқасының құзырына аудандық соттың заңды күшіне енген шешіміне, сондай-ақ азаматтық және қылмыстық істер жөніндегі алқалардың апелляц. қаулыларына келтірілген шағым не наразылыққа сәйкес енгізілген ұсыным бойынша іс қарау жатқызылған. Облыстық соттың жалпы отырысы қажеттілігіне қарай, кем дегенде жылына екі рет өткізіледі. Онда негізінен ұйымдастыру және сот қызметінің сапасын арттыру мәселелері қарастырылады. Астана және Алматы қалалық соттары облыстық сотқа теңестірілген.

## Сілтемелер
*Сот
*Прокуратура

## Дереккөздер


Санат:Сот
Үлкенағаш ауылдық округі

**Үлкенағаш ауылдық округі** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Әулиеағаш, Жаркент-Арасан, Көктал-Арасан ауылдары кіреді. Орталығы – Әулиеағаш ауылы. Округ құрамында болған *Қаратөбе* ауылы 2006 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы ауылдық округтері
Мереке ауылдық округі

* Мереке ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік.
Мерей ауылдық округі

**Мерей ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мерей, Айнабұлақ, Аққайнар, Өркен, Тоғайлы ауылдары кіреді. Орталығы – Мерей ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1551 адамды (757 ер адам және 794 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тасқала ауданы ауылдық округтері
Шумер жазуы

**Сына жазуы**, шумер жазуы – б.з.б. 4 – 3-мыңжылдықтарда Алдыңғы Азияда кең тараған көне жазу түрі. Сына тәріздес сызықшалардың үйлесімді жиынтығы болып табылатын мұндай жазуларды шумерлер, аккадтықтар, эламдықтар, хурриттер қолданған. Шумерлердің 4-мыңжылдықтың 1-жартысынан 3-мыңжылдықтың басына дейін Тигр мен Евфрат өзендері бойын мекендеген тайпалар екені туралы деректер осы сына жазбаларында сақталған. 
[thumb|250px|left|Туппум — [Қыш тақтайшалардағы жазу Шуруппактан, шам. 2600 б. д. б.]]
Сына жазуының нақты пайда болу мерзімі белгісіз, шамамен б.з.б. 4-мыңжылдықта қолданыста болған. Сына жазуы парсы жерінен және Месопотамия өңірінен табылған, олардың таңбалары бір-біріне өте ұқсас. Зерттеушілердің пікірінше, алғаш бұл жазу сына тәрізді болмаған, таңбаларда түрлі деректі, дерексіз бейнелер салынған. Алғаш 1621 ж. Италия саяхатшысы Пьетро делла Валле сына жазуын зерттесе, 1684 ж. Эгелберт Кемпфор көне парсы жазуының көшірмелерін жариялап, сына жазуы атауын алғаш ғылыми айналымға енгізді. Сондай-ақ дат ғалымы К.Нибур Персопольдағы жазуларды (1765 ж.), Г.Роулинсон мен Э.Хинкс парсы жеріндегі жазуларды қағазға түсірген. Парсы жерінен табылған сына жазуын Г.Гротефенд зерттеді, ол сөздердің көне парсы тіліндегі айтылуын ескере отырып, олардың айтылуы мен жазылуын салыстырды. Көне парсы жазулары қазіргі Шираз қаласына жақын маңдағы Дариуш (Дария) пен Хашуариш (Ксеркс) сарайлары қалдықтарын аршу кезінде түсіріліп алынған.

Сына жазуында жазылған әр түрлі құжаттар, сөздіктер және ғыл. еңбектер, мәтіндер сақталған. Сына жазуы түсірілген ескерткіштер призма, цилиндр, конус тәріздес әр түрлі формалы саз тақтайшалардан тұрады. Сына жазуылары бір жағынан, адамзат басынан кешкен көне тарихты танытатын зор білім қазынасы болса, екінші жағынан, оның бүгінгі кезде көп елдердің мәдениетіне, соның ішінде қазақтың ұлттық мәдениетіне тигізген ықпалы орасан зор.

## Әдебиет:
*Дирингер Д., Алфавит, М., 1963; 
*Әміров Р., Әмірова Ж., Көне жазба ескерткіштер, А., 1995.

## Дереккөздер


Санат:Жазу түрлері
Санат:Шумерлер
Су мұнарасы

**Су мұнарасы** – Тараз қаласында  20 ғасыр басында салынған су мұнарасы. Темір жолы вокзалының солтүстік -шығыс жағында орналасқан. Су мұнарасы күйдірілген кірпіштен цилиндр пішінді етіліп тұрғызылған. Төменгі бөлігі 12 қырлы болып келген. Биіктігі 20 м, шатыры ағаштан жасалған. Мұнараның келбетін терезе мен есіктерінің кірпіштен арка пішіндес етіліп қиюластыра өрілуі айшықтай түседі. 

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат: География
Марат Зейноллаұлы Молдахметов

**Марат Зейноллаұлы Молдахметов** (1957 жылы 10 қараша, Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданы Чистов ауылында туған) – химия ғылымдарының докторы (2003). Шымкент қаласындағы Қазақ химия-технология институтын (1979), Мәскеу химия-технология институтының аспирантурасын (1985) бітірген. Қарағанды қаласындағы Қазақстан Ғылым Академиясының Органикалық синтез және көмір химиясы институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1986–90), лаборатория меңгерушісі (1990–93), Алматы қаласындағы экономика-техника лицей-колледж институтының директоры (1993–96), Ресей – Қазақстан гуманитарлық институтінің Астана қаласындағы бөлімшесінің проректоры (1999–2003) қызметтерін атқарды. 2003 жылдан Петропавл бизнес және басқару институтының ректоры. Негізгі ғылыми еңбектері электрхимия, органикалық қосылыстардың электр катализі мәселелеріне арналған. 40-тан астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 3 монографияның авторы.
## Сілтемелер
*Ғылым
*Ресей – Қазақстан гуманитарлық институті

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Заречный ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Заречный ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Заречное ауылы кіреді. Орталығы – Заречное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Тіл мүкістігі

**Тіл мүкістігі** – жеке дыбыстардың дұрыс айтылмауынан сөздің бұзылуы. Баланың кекештеніп, “р” әрпін айта алмауы – тіл мүкістігінің айқын дәлелі болып табылады. Тіл мүкістігінің бірнеше түрі бар: 
*сигматизм – С, З, Ц, Т, Ж, Г, Щ әріптерін дұрыс айтпаудан сөздің бұзылуы; 
*сақаулық – Р әрпін айта алмау; лямбдацизм – Л дыбысын дұрыс айтпау не басқа дыбыспен ауыстырып айту; 
*быдықтық – дауыс ырғағының бұзылуы және дыбысты дұрыс айта алмаудан сөздің түсініксіз шығуы; 
*дизартрия – әріптерді дұрыс айта алмағаннан сөз көркемдігінің бұзылуы. 

Тіл мүкістігінің пайда болуына көптеген себептер әсер етеді. Ең негізгі себебінің бірі баланы дұрыс тәрбиелемеу, яғни ата-анасының не бала бақшасында тәрбиешінің баланың жастайынан қалай сөйлей бастағанына көңіл аудармауы. Кейде баланың ауыз аппаратындағы кемістіктер де (мысалы, тістің қисық шығуы, таңдайдың, тілдің жырық болып туылуы, т.б.) тіл мүкістігінің болуына әкеледі. Егер баланың есту қабілеті нашар дамыған болса, ол айтылған сөзді дұрыс естімейді де оны құлағында анықтап сақтап қала алмайды. Сондай-ақ жүйке жүйесінің зақымдануынан да сөздің бұзылуы мүмкін (мыс., миға қан құйылу). Тіл мүкістігін емдеу кемістіктің пайда болу себебіне байланысты жүргізіледі. Бала тәрбиесінің дұрыс болмауынан болған тіл мүкістігін емдеуді логопед-дәрігер жүргізеді, ауыз аппаратындағы кемістіктерді жою үшін хирургиялық (көбінесе пластикалық) операция жасалынады.
## Сілтемелер
Тастыталды

**Тастыталды** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Жарқайың ауданының жерімен ағады.

## Бастауы
Жаңадала ауылының оңтүстік-батысындағы бұлақтардан басталып, Есіл өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 72 км, су жиналатын алабы 1540 км2. Арнасы тік жарлы (2 – 4 м). Басты салалары: Бөріктал(Талдыбұйрат). Жер асты, жауын-шашын суларымен толығады, жазда иірімдерге бөлініп қалады. Суы ауыл шаруашылығына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жарқайың ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Кейп-Бретон

**Кейп-Бретон** (, ) — Атлант мұхитындағы арал. Солтүстік Америка жағалауында, Қасиетті Лаврентия шығанағына кіретін тұсында орналасқан. Арал Канаданың Жаңа Шотландия провинциясы аумағында. Ауданы 10,0 мың км². Жер бедері кристалл жыныстарынан түзілген таулы қырат. Абсолют биіктігі 532 м. Аралда ауданы 932 км² болатын Брад’Ор к. орналасқан. Кейп-Бретон аралы аралын шырша орманы басқан. Ауданы 95 мың га болатын Кейп-Бретон-Хайлендс ұлттық саябағы бар. Қрі елді мекендері: Сидни және Глейс-Бей.

## Дереккөздер

Санат:Атлант мұхиты аралдары
Санат:Жаңа Шотландия аралдары
Саға

190px|right|thumb
**Саға**— өзеннің теңізге, көлге (бөгенге), басқа өзенге және т.б. құйылатын жері; мұнда өзен суы булануға және топыраққа сіңуге шығындалумен қатар, суармалауға, сумен қамтуға және т.б. жұмсалып құрылық бетімен толық жайыла ағады. Егер өзен өз суын теңізге, көлге немесе басқа өзенге жеткізе алмаса, онда сағаны кейде су аяғы деп  аталады.

## Тағы қараңыз
* Өзеннің сағалық алабы

## Дереккөздер

Санат:Өзендер
Шексіздік

**Шексіздік**-математиканың әр түрлі салаларында кездесетін түсінік, негізінде “шектілік” ұғымына қарама-қарсы ұғым.Шексіздік түсінігі аналитикалық геометрияда “меншіксіз” немесе шексіз алыста орналасқан элементтер теориясында, жиындар теориясы мен математикалық логикада “шексіз жиындарды” зерттегенде, т.б. математиканың бөлімдерінде пайдаланылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Математикалық белгілер
Санат:Математика
Жұлдыз ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Жұлдыз ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 2023 жылға дейін *Звёздный ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жұлдыз ауылы кіреді. Орталығы – Жұлдыз ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Сухамбаев Ағәділ

**Сухамбаев Ағәділ** (1920, Байзақ ауданы  – 1944) – Кеңес Одағының Батыры (24.3.1945).

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Ауылдық мектепті бітіргеннен кейін, қолхозда жұмыс істеді. 1941 жылы Қызыл Армия қатарына алынды. 174-Борисовск Қызыл тулы атқыштар дивизиясының 628-Гродненск Қызыл тулы полкіндегі 1-батальон құрамында болды. Сухамбаев Беларусьны, Литваны, Польшаны азат ету үшін болған шайқастарға қатысты. «Стжельцовизна» деп аталатын поляк деревнясы үшін болған ұрыста ол Александр Матросовтың өшпес ерлігін қайталап, пулемет оқ шашқан доттың амбразурасын өз денесімен жапты. Туған колхозы, оқыған мектебі Сухамбаев есімімен аталып, орталығында Батырға ескерткіш орнатылған.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Зулайка Мырзатай

Токтогулдан шыққан белгілі ақын Зулайка Мурзатай 1951- жылы Кетмен-Тобо орынының , Чон-Арык ауылында туған.Жеті бір туғандардың төртіншісі.Кішкене жасынан бастап мұғалім болуды аңсаған. Бірінші өлеңін 8- сыныпта шығарған. Содан бері өлең жазып келе жатыр. Оның жырларына Қырғызстанның атақты композиторлары әуен жазып, ән қылып жатады.

Санат:Қырғызстан
Санат:Ақындар
Нұрхан Бөтішқызы Ахмедова

**Нұрхан Бөтішқызы Ахмедова** (15.1.1915 ж.т., Қарағанды облысы Жезқазған қаласы) – экономика ғылыми доктор (1972), профессор (1985).

Мәскеу темір жолы институтын бітірген (1938). 1938–1957 ж. Түркістан–Сібір темір жолында, Қазақстан ВЛКЖО ОК-нде хатшы, Қазақстан КП ОК-нде бөлім меңгерушісі, т.б. қызметтер атқарды. 1957–1987 ж. Қазақстан ғылым академиясының Орталық ғылыми кітапханасының директоры әрі Қазақстан ғылым академиясының қоғамдық ғылыми жөніндегі ғылыми ақпарат бөлімінің меңгерушісі. Ғылыми жұмысының негізгі бағыты – Қазақстан өнеркәсібінің орналасуы және дамуы. 3-сайл. Қазақ КСР-і Жоғ. Кеңесінің депутаты, «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Валерий Владимирович Кожевников

**Валерий Владимирович Кожевников** (1942 ж. т., Ресей, Ростов облысы Александровка селосы)  – инженер, Парламент сенатының депутаты. 

* Қазақ химия-технология институтын бітірген (1964).
* Химия өнеркәсібі кәсіпорындарында аппаратшы, ауысым шебері, бас инженер, бастықтың бірінші орынбасары болды.
* 1985 жылдан Шымкент қалалық партия ұйымын басқарды.
* 1988 жылдан облыстық кәсіптік одақтар кеңесінің төрағасы.

## Сілтемелер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Ростов облысында туғандар
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеті түлектері
Санат:Шымкент қалалық партия комитетінің бірінші хатшылары
Доскей ауылдық округі

**Доскей ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Доскей, Трудовое ауылдары кіреді. Орталығы – Доскей ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Сағабүйен

**Сағабүйен** — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, Қарашілік ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Жансүгіров ауылынан батысқа қарай 20 км-дей жерде, Бүйен өзенінің жағалауында, Қаракүнгей тауының солтүстік бөктерінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1980 — 97 жылдары І.Жансүгіров атындағы кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Сағабүйенде және округке қарасты Қарашілік, Сағакүрес ауылдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы елді мекендері
Тілші

**Тілші** — хабар жеткізуші, хабарлаушы. 
# Редакция аппаратында қызмет істейтін штаттағы маман-журналист (меншікті Тілші, Тілші-ұйымдастырушы т.б.), редакцияның ерекше тапсырмасын орындаушы (арнаулы Тілші) немесе журналистиканың арнайы бір саласына маманданған қызметкер (мысалы, фототілші); 
# Штаттан тыс, бірақ бұқаралық хабар мен насихат қызметіне тұрақты қатысатын редакция қызметкері (жұмысшы немесе ауылдық, әскери, жас Т., т.б.);
# Бұқаралық хабар мен насихаттың басқа бір органына хабар не мақала жазушы газет, радио, телеарна редакциясы (ұжымдық Т.).

## Дереккөздер
Үлкен Шыған ауылдық округі

**Үлкен Шыған ауылдық округі** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақкент, Кіші Шыған, Қырыққұдық, Үлкен Шыған ауылдары кіреді. Орталығы – Үлкен Шыған ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы ауылдық округтері
Кейп-Йорк түбегі

**Кейп-Йорк түбегі**, Австралияның солтүстік-шығысында, Маржан (Коралл) теңізі мен Карпентария шығанағы аралығында орналасқан. Аумағы 300 мың км². Түбек солт-тен оңтүстікке қарай 600 км-ге созылған. Шығыс бөлігі таулы (ең биік жері 555 м), батысы – ойпатты. Кейп-Йорк түбегінде боксит (Уэйп кен орны) өндіріледі. Ландшафтысында эвкалипт (батысында) және ылғалды тропиктік орман өскен (шығысында). Бірнеше ұлттық саябақтар орналасқан. Қрі қаласы әрі порты – Порт-Стъюарт

## Дереккөздер:



.

Санат:Алфавит бойынша түбектер
Үңгіртас ауылдық округі

**Үңгіртас ауылдық округі** — Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақдала, Көкқайнар, Сарыбастау, Үңгіртас ауылдары кіреді. Орталығы – Үңгіртас ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Индустриальный ауылдық округі

**Индустриальный ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тассуат ауылы кіреді. Орталығы – Тассуат ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Тастілім

**Тастілім**, шлиф (нем. schleіfen – тегістеу) – қалыңдығы 0,02 – 0,03 мм, кейде одан да жұқа тау жынысының немесе минералдың қимасы. Тастілімді тау жыныстары мен минералдарды үйектегіш микроскоп астында өтпелі жарық көмегімен зерттеу үшін дайындайды. Көптеген минералдар Тастілімде мөлдір болып келеді де оның оптикалық қасиеттері (кристалл пішіні, түсі және оның поляризацияланған жарықта құбылуы, жіктілігі, оптик. және кристаллографиялық элементтерінің арасындағы қатынас, т.б.) сол минералды танып білуге, кейде салыстырмалы құрамын анықтауға мүмкіндік береді. Тастілім минералогия мен петрографияда кеңінен қолданылады. Тастілімді жасау үшін зерттелетін минералдың немесе тау жынысының қалыңд. 1 – 3 мм-лік, өлшемі 2-5 см-лік, кейде одан үлкендеу пластинкасын станокта кесіп алып, бір жағын жабын әйнегіне канада бальзамы немесе басқа шайырдың көмегімен жабыстырады. Ал екінші бетін станокта тегістеп, қалыңдығы 0,027 мм-ге жеткенде әйнек жабыстырады. Осылай жасалған Тастілімде минерал мен тау жыныстарының құрамы мен құрылымдық ерекшеліктері зерттеледі. Тастілім бойынша жүргізілген мұндай зерттеулер таужыныстың минералдық құрамын ғана анықтап қоймай, оның қандай жағдайда қалыптасқаны туралы да көптеген мәлімет алуға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер
Үшарал қалалық әкімдігі

**Үшарал қалалық әкімдігі** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына МТФ 3 елді мекені, Үшарал қаласы кіреді. Орталығы – Үшарал қаласы. Округ құрамында болған *Талапкер* ауылы 2010 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы ауылдық округтері
Санат:Жетісу облысы қалалық әкімдіктері
Жүйнек

**Жүйнек** (2007 жылға дейін – *Коммуна*) — Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл, Жүйнек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 19 км-дей жерде. 

## Халқы

## Тарихы
1930 жылдан мақта өсіретін «Коммуна» ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде Коммунада мақта, құс шаруашылығымен айналысатын шаруа қожалықтары құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Ауылда «Дильшад» ән-би ансамблі құрылған.

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Ильич ауылдық округі

* Ильич ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Мичурин ауылдық округі (Бәйтерек ауданы)

**Мичурин ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мичуринское, Асан, Жамбыл, Зелёное, Октябрьское ауылдары кіреді. Орталығы – Мичуринское ауылы. Округ құрамында болған ''Абай'', ''Садовое'' ауылдары 2011 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 9718 адамды (4755 ер адам және 4963 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы ауылдық округтері
Сыдық Раджабұлы Раджабов

**Сыдық Раджабұлы Раджабов** (1 сәуір 1910, Қазақстан, Жамбыл қаласы – 1990, Өзбекстан, Ташкент қаласы) – ғалым, педагогикалық ғылыми доктор (1958), профессор (1959), Ресей Педагогикалық ҒА корреспондент-мүшесі (1959), КСРО Педагогикалық ҒА академиясы (1969).
## Өмірбаяны
Өзбекстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1964). Ферғана педагогикалық институтын бітірген (1933). Сол институттың (1933 – 35) және Ташкент педагогикалық институтының (1935 – 43) педагогикалық теориясы және тарихы кафедрасында оқытушы болды. 1943 – 47 жылы «Қизил Узбекистон» газетінде жауапты редактор, Өзбекстан КП ОК үгіт және насихат бөлімінің меңгерушісі. 1961 жылы Өзбек КСР Педагогикалық ғылымдары ғылыми-зерттеу институтының директоры, 1966 жылы Ташкент педагогикалық институтында кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. Раджабовтың негізгі еңбектері кеңес дәуіріндегі педагогикалық тарихының өзекті мәселелеріне, сондай-ақ, Өзбекстан мектептері мен халық ағарту жүйесі, республикадағы педагогикалық ойдың дамуы тарихына арналған.
## Шығармалары
* Из истории строительства советской школы в Узбекистане, Ташкент, 1957.
* Пособие по теории и истории педагогики для студентов заочников педвузов и университетов, Ташкент, 1960. 
## Сілтемелер
* Профессор
* Педагогика
* Редактор
## Дереккөздер


	

Санат:Қазақстан ғалымдары
Суықадыр

**Суықадыр** – Шу-Іле тауларында, Желтау тауының қиыр солтүстік–батысындағы тау. 

## Географиялық орны
Жамбыл облысы Мойынқұм ауданының шығысында орналасқан. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 599 м. Беткейлері сай-жыралармен сәл ғана тілімделген. Одан әрі тау беткейлері жазыққа ұласып кетеді. Суықадыр өңірінің ландшафтысы шөлді. Онда шөлге төзімді сораң шөптер өскен. Баурайы мал жайылымына пайдаланылады.

## Геологиялық құрылымы
Суықадыр тауы, негізінен, төменгі палеозойдың тақтатасы мен магмалық жыныстардан түзілген.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы таулары
Кежек ауылдық округі

**Кежек ауылдық округі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Ақши ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақши ауылы кіреді. Орталығы – Ақши ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Кирилл Павлович Коновалов

**Кирилл Павлович Коновалов** (1898, Бөген ауданы Ермоловка ауылы – 1977,Бөген ауданы) – Социалистік Еңбек Ері (30.4.1966). 1928 – 1956 жылдары Арыс ауданында ұжымшарда жұмысшы, мақта өсіру бригадасының бригадирі. 1957 жылдан Бөген ауданының Қарааспан кеңшарында мақта өсіру бригадасының бригадирі болды. Ленин, «Құрмет белгісі» ордендерімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қызыл топырақтар

**Қызыл топырақ**— топырақ түрі; ылғалды субтропиктік климат жағдайында жалпақ жапырақты орман жамылғысы астында, кейде тропиктік саванналарда түзіледі. Қызыл топырақтарға тән ерекшеліктер — құрамында темір және алюминий оксидтері жоғары, ал кремний диоксиді (кремнезем) мен негіздер төмен дәрежеде кездеседі, қарашірінді мөлшері аз (6 — 9%-дай). Темір оксидінің көп болуы Қызыл топырақтарға ашық қызыл және қызғылт сары түс береді. Кәдімгі Қызыл топырақтар 8 — 10Ә-тан 20 — 25Ә-қа дейінгі еңіс беткейлерде қалыптасады, тік беткейлерде Қызыл топырақтар аз. Қызыл топырақтардың реакциясы қышқылды және әлсіз қышқылды (сутектік көрсеткіші рН-тың мәні 5,0 — 5,7) болады. Механикалық құрамы ауыр балшықты немесе саз балшықты келеді. ТМД елдерінің ішінде тек Қара теңіздің шығыс жағалауында, Каспий теңізінің оңтүстік-батыс жағалауында, Африка, Қытай, Жапония, Вьетнам, АҚШ, Бразилия, Австралия, т.б. елдерде кездеседі. Қызыл топырақтарда екпе шай, темекі, цитрус дақылдары, жүзімдіктер мол өнім береді.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Геология
Көктерек (Жетісу облысы)

**Көктерек** — Жетісу облысы Сарқан ауданындағы ауыл, Көктерек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарқан қаласынан солтүстікке қарай 91 км-дей жерде, Тесіпаққан өзені жағалауында, жусан, баялыш, күйреуік, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен шалғынды сұр топырақты шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1965 жылы М.Горький атындағы қой өсіру кеңшары орталығы ретінде қаланды. Оның негізінде Көктеректе “Көктерек” ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, клуб, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Сарқан ауданы елді мекендері
Санат:Жетісу казак әскерінің елді мекендері
Константин Григорьевич Корякин

**Константин Григорьевич Корякин** (1912, Ресей, Омбы облысы Тюмень қаласы – 1982, Шымкент қ.) – Социалистік Еңбек Ері (9.8.1958). 1930 – 1941 жылдары Тюмень қаласының құрылыстарында құрылысшы, 1941 – 1945 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1945 жылдан «Шымкент құрылыс» тресінде құрылысшы, бригадир болып істеді. Ленин, Қызыл Жұлдыз ордендерімен, медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Үштөбе қалалық әкімдігі

**Үштөбе қалалық әкімдігі** — Жетісу облысы Қаратал ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Достық, Ойсаз, Үшкөмей ауылдары кіреді. Орталығы – Үштөбе қаласы. 

## Дереккөздер

Санат:Қаратал ауданы ауылдық округтері
Санат:Жетісу облысы қалалық әкімдіктері
Кенжарық ауылдық округі

**Кенжарық ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Изенді, Кенжарық, Топаркөл ауылдары кіреді. Орталығы – Изенді ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Мақсұт Көбеев

**Мақсұт Көбеев** (1913 ж. т., Қызылқұм ауданы Балтакөл ауылы) – Социалистік Еңбек Ері (23.7.1948). 1929 – 1941 жылдары «Балтакөл» ұжымшарында жылқышы, 1942 – 1945 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 1946 – 1958 жылдары Киров ауд-ның Сталинабад ұжымшарында аға жылқышы, жылқы және қой фермаларының меңгерушісі, 1958 – 1965 жылдары Қызылқұм ауданында «Балтакөл» кеңшарында қой фермасының меңгерушісі болды. 1965 жылдан құрылыс саласында қызметтер атқарды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мұратсай ауылдық округі

**Мұратсай ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мұратсай, Әжен, Тайғара ауылдары кіреді. Орталығы – Мұратсай ауылы. Округ құрамында болған *Көкқамыс* ауылы 2013 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 879 адамды (455 ер адам және 424 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы ауылдық округтері
Кеңгір ауылдық округі

**Кеңгір ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жезқазған қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Кеңгір, Қорғанбай ауылдары, №60, №366 темір жол айрықтары, Теректі, Түйемойнақ темір жол бекеттері кіреді. Орталығы – Кеңгір ауылы. Округ құрамында болған *№310, №323, №335, №359, №370* темір жол айрықтары мен *Рыбопитомник* бөлімшесі 2010 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 2721 адамды (1395 ер адам және 1326 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жезқазған қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Қарғалы ауылдық округі (Алматы облысы)

**Қарғалы ауылдық округі ** —  Алматы облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2007 жылға дейін *Фабричный ауылдық округі* деп аталған.
нобай

## Әкімшілік құрамы
Құрамына кіретін жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Қарғалы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Алматы облысы) ауылдық округтері
Сұлтанбеков Ратай

**Сұлтанбеков Ратай** (1923, Талас ауданы, Бөлтірік ауылы  (бұрынғы Кеңес кеңшары) – 1945, Берлин қаласы, Германия) – әскери басшы, гвардия майоры. 

Ысты руынан шыққан.

Әкеден жастай жетім қалған Сұлтанбеков Түркістан, Қызылорда, Манкент қалаларында білім алады. Оныншы класты алтын медальмен бітіреді. Алматы медициналық  институтының үшінші курсын оқып жүргенде соғыс басталып, әскер қатарына алынады. Қысқа мерзімді әскери курста – училищеде оқып шығып, лейтенант әскери шеніне ие болады. Майданда батальон командирі қызметін атқарады. 1944 жылғы 15-қыркүйекте 20-дан жаңа асқан гвардия майоры Сұлтанбеков елге, қазіргі Талас ауданы  Бөлтірік ауылына демалысқа келіп қайтады. Майданда көрсеткен ерлігі үшін 20 жастағы гвардия майоры, батальон командирі СұлтанбековРатай бірнеше ордендермен марапатталған. Ол бастаған батальон майдандағы ауыр шайқастарға қатысты. Гвардия майоры Сұлтанбеков 1945 жылы жеңіске санаулы күндер қалғанда «Одер операциясы» кезінде Бранденбург түбінде ерлікпен қаза тапты. Оның есімі Қаратау қаласының бір көшесіне берілді.

=Сілтеме=
Тараз энциклопедиясы

Санат:Қазақстан әскерилері
Әбдімүтәліп Көшкінбайұлы Көбеев

**Әбдімүтәліп Көшкінбайұлы Көбеев** (1960 ж. т., Қазығұрт ауданы Рабат ауылы) – экономист, ҚР Жоғары Кеңесінің депутаты (1994). Алматы халық шаруашылығы ин-тының экономика факультетін бітірген (1982). Атырау облысы атқару комитетінің облыстық сауда басқармасында экономист, аға экономист (1982 – 84), Бәйдібек ауданының Бөген, Жамбыл кеңшарларында экономист, аға экономист, бас экономист, аудан агроөнеркәсіптік бірлестігі бастығының экономика және қаржы жөніндегі бірінші орынбасары (1984 – 1992), Қазы¬ғұрт ауданы әкімінің экономика және инвестиция жөніндегі орынбасары (1992 – 1994) болып істеді. Экономиканы реформалау комитетінің мүшесі, кейіннен хатшысы. «Атакент» акционерлік қоғамында экономика жөніндегі вице-президент (1995–97), 1999 жылы Сарыағаш ауданы әкімінің экономика мәселелері жөніндегі орынбасары, 2002 жылдан Қазығұрт ауданының әкімі. 

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Мейрам Сейтжанұлы Молдахметов

**Мейрам Сейтжанұлы Молдахметов** (1960 жылы 1 мамыр, Қостанай облысы Меңдіқара ауданы Боровское кентінде туған) – медицина ғылымдарының докторы (1999). Қарағанды мемлекеттік медецина институтын (1983, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) бітірген. Боровской орталық ауруханасында педиатр, балалар бөлімінің меңгерушісі, бас дәрігер (1983–99) болды. 1999 жылдан ҚР Педиатрия және балалар хирургиясы ғылыми орталығының Астана қаласындағы бөлімшесінің директоры, Астана мемлекеттік медицина академиясының кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады. 50-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.
## Сілтемелер
*Ғылым
*Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Кеншоқы ауылдық округі

**Кеншоқы ауылдық округі** – Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Нұра ауылы кіреді.

### Қыстақтар
* Нұра ауылы
*# қыстақ Ақатан
*# қыстақ Амантай
*# қыстақ Байназар
*# қыстақ Жайсаң
*# қыстақ Жасқанат
*# қыстақ Құлеке
*# қыстақ Қақпантас
*# қыстақ Мұздыбұлақ
*# қыстақ Мыңқауға
*# қыстақ Орташоқы
*# қыстақ Сарыкөл
*# қыстақ Сарыөзек 1
*# қыстақ Сарыөзек 2
*# қыстақ Сасықбұлақ
*# қыстақ Тайлақ
* Батыстау ауылы
*# қыстақ Ақирек
*# қыстақ Дөңгелек
*# қыстақ Қараш
*# қыстақ Қасқар
*# қыстақ Қойтас
*# қыстақ Құнанбай
*# қыстақ Ұзынбұлақ

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Егінді ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Егінді ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін "Киров ауылдық округі" деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Егінді ауылы кіреді. Орталығы – Егінді ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Бура Ахметжанов

**Бура Ахметжанов** (5 мамыр 1937, Қарағанды облысы Жаңаарқа ауданы Дәрия станциясы), экономист-ғалым, экономика ғылым докторы (1999), профессор (2000). ҚарПТИ (1961, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті)  бітірген. 1961-1971 ж. №86/87 Костенко атындағы шахталарда тау-кен мастері, жер астынан кен қазу учаске бастығының орынбасары, бастығы. 1972-1991 ж. ҚарПТИ-де аспирант, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 1992 жылдан кәсіпорындар экономикасы кафедрасының меңгерушісі, профессор 76 ғылым еңбегі, оның ішінде 2 монографиясы бар.

«*Реструктуризация промышленности Казахстана в условиях перехода к рынку: методология, проблемы, пути их решения*» деген тақырыпта докторлық диссертациясын қорғады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Список докторов и кандидатов наук - Карагандинский ... 

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Санат:5 мамырда туғандар
Шалкөде ауылдық округі

**Шалкөде ауылдық округі** — Алматы облысы Райымбек ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Талас, Шалкөде ауылдары кіреді. Орталығы – Шалкөде ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы ауылдық округтері
Кейіптеу

**Кейіптеу**– әр түрлі жануарларды, табиғат құбылыстарын немесе жансыз нәрселерді адам кейпіне келтіріп суреттейтін көркемдік тәсіл. Қазақ халқының бірқатар эпостық жырларында атқа тіл бітіп, адамша ойлап, сезетіндей етіп бейнеленеді. Ертегілер мен сықақ-мысалдарда қасқыр, түлкі, қоян,тағы басқа жануарлар адам кейпінде суреттеледі. Жазба әдебиетте кейіптеудің жаңа үлгілері мол ұшырасады. Мысалы, Абайдың *“Қыс”* атты өлеңінде қыс мезгілі мейірімсіз, түсі суық, қатал шал кейпінде бейнеленген. Ауыз әдебиетінде кейіптеуге шарттылық, дәстүрлі үлгіні ұстаушылық тән, жазба әдебиетте бұл тәсіл өзгеше сипат алады. М.Жұмабаевтың *“Жел”* деген өлеңінде желді мазасыз, дамыл алмай жүгіріп жүрген тентек бала кейпінде кескіндейді. Сөйтіп, желді жанды бейне секілді етіп алады да, “ерні өтірік қыбырлап, сыр айтқан боп *сыбырлап”, “жымиып, күліп өтеді”* деп сипаттап, оны, тіпті, сұлу қызға қызықтырып: *“Келдім ұшып, ғашықпын, Бір сүюге асықпын. Мойның бұр мендей әуреге”*, – дейді де, *“Сүйіп көзінен, Шашы, алма жүзінен”*, – деп, әсерлі кейіптеу түріндегі суреттеме жасайды. Осы өлеңді тұтастай алғандағы бейнелеу тәсілін де, ерні қыбырлап, сыбырлап, жымиып, күліп деген секілді бейнелі сөздерді де кейіптеуге жатқызуға болады. Аллегория, символ секілді тұспалдап суреттеу кейіптеу тәсілімен ұштасып жатады.

## Дереккөздер
Керней ауылдық округі

**Керней ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы  әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін *Корнеев ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжар, Алғабас, Керней ауылдары кіреді. Орталығы – Керней ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Шамалған ауылдық округі

**Шамалған ауылдық округі** – Алматы облысы Қарасай ауданындағы әкімшілік бірлік. 2010–2017 жылдары *Үшқоңыр ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айқым, Шамалған ауылдары кіреді. Орталығы – Шамалған ауылы. Округ құрамында болған *Тасқын* ауылы 2006 жылы таратылған.

## Дереккөздер

 
Санат:Қарасай ауданы ауылдық округтері
Тасу және қайту

**Тасу және қайту** - Жер-Ай немесе Жер-Күн жүйесінің бүкіл әлемдік тартылыс заңы әсерінен бір-біріне тартылуынан туындайтын құ-былыстар. Жер-Ай жүйесінде Жер ортасындағы бір масса элементі Ай жақ бетіндегі массаға қарағанда Айға нашарлау, ал қарама-қарсы жақтағы сондай массадан күштірек тартылады. Соның нәтижесінде Жер және алдымен Жердің су қабығы, Жерді Аймен қосатын түзудің бойымен екі жаққа қарай созылады. Жер-Ай сызығының бойында жатқан нүктелерде су деңгейі өте жоғары яғни, онда тасу ал, Жер орт-нан өтетін және Жер-Ай сызығына перпендикуляр болып келетін дөңгелек бойында су деңгейі өте төмен яғни, онда қайту болады. Жердің тәуліктік айналысы кезінде оның әр түрлі орындары тасу мен қайту алқабына кезекпен ұшырап отырады. Бір тәулік ішінде екі тасу және екі қайту болады. Күн де Жер бетінде тасу мен қайту туғызады, бірақ Күн алыс қа-шықтықта болғандықтан, құбылыс Айға қарағанда аз және аса байқалмайды. Тасу кезінде орасан көп су массасы жөңкіле қозғалып, орын ауыстырады. Тасу өркештерінен өтетін ось әрқашан Айға бағытталу керек. Жер айналуы кезінде тасқын суының өркешін бұруға тырысады. Айдың Жерді айналуына қарағанда, Жердің өз осьінен айналуы едәуір шапшаңырақ болғандықтан Ай оны (өркешті) өзіне қарай кері тартады. Су мен мұхиттың қатты түбі арасында үйкеліс болады. Нәтижесінде тасу үйкелісі пайда болады. Ол жердің айналысын тежейді де, тәулік біртіндеп ұзара береді. Жер туғызған күшті тасулар Айдың айналасын тежеуі күшті болғандықтан, Айдың Жерге бір беті қа-рап тұрады. Тасу және қайту аспан денелері эволюциясында маңызды фактор болып табылады.

## Дереккөздер
Құмақсай ауылдық округі

**Құмақсай ауылдық округі** – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік. 2023 жылға дейін *Новопавлов ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Құмақсай ауылы кіреді. Орталығы – Құмақсай ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 620 адамды (317 ер адам және 303 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Теректі ауданы ауылдық округтері
Мұхамеджан Шолтырұлы Бекмұхамбетов

**Мұхамеджан Шолтырұлы Бекмұхамбетов**, Мақаш правитель (1830, Бөкей ордасы – 1904, сонда) – қоғам қайраткері, ағартушы-ғалым. Алғаш Жәңгір мектебінде сауат ашқан соң, 1844–1851 ж. Орынбордағы Неплюев кадет корпусында оқып, кіші зауряд-жүзбасы шенін алып шығады. 1852 жылдың басында 4 айдай шекара комиссияында қызмет атқарады. Одан соң Бөкей ордасын басқаратын Уақытша кеңестің Нарын құмындағы ордасында тілмаш, Каспий жағалауы 1-, 2-округтерде әкім қызметін атқарды. 1881 ж. шілдеде Ішкі орда қазақтары депутациясымен патшаға барған 4 қазақтың бірі. 1892–1997 ж. Уақытша Кеңестің кеңесшісі болды. Бекмұхамбетов ел аузындағы көптеген ауыз әдебиетінің мұраларын қағазға түсіріп, кейінгі ұрпаққа қалдырды. Олар Санкт-Петербургтегі М.Е.Салтыков-Щедрин атынд. көпшілік кітапханада, Ресей ҒА Шығыстану ин-тының проф. И.Н.Березин қорында сақтаулы. Халық арасында «Мақаш правитель» атанған ол мерзімді баспасөзде түрлі тақырыпта мақалалар жариялап тұрды. «Жақсы үгіт» (Қазан, 1908), «Книга о калмыках и киргизах, кочующих в Астраханской губерний» (Астрахан, 1910) атты кітаптары жарық көрді. Бекмұхамбетовтен «Мақаштың Байжұмасы», «Көк жорға», т.б. күйлер қалды. Құрманғазы, Жантұрған шешен, Уақытша Кеңестің кеңесшісі Д.Қосуақовпен жақын байланыста болды, ел ішінде мектеп ашуға белсене араласты.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сағайлар

**Сағайлар** (, көп.т. *сағайлар*) — ежелгі түркі тайпасы, хақас халқының этнографиялық тобы. Сағайлар 19 ғасырдың соңына дейін Оңтүстік Сібірде, Асқыз өзенінен Абақан өзенінің жоғарғы сағасына дейінгі жерде көшіп қонып жүрген. Том өзенінің жағасынан аң аулаған. Орыс саяхатшылары: “Сағайлар малды көп ұстайды, ірі өгіз, мықты жылқы өсіреді. Малды жазда таулы жайлауға шығарып, қыста ойпатқа қыстатады. Олардың түр-сипаты, дене бітімі татарларға ұқсас, сом денелі келеді” деп жазған. Сағайлардың жалпы саны 1830 жылғы арнаулы комиссияның санағы бойынша 7908 адам болған. Енисей губерниясының 1864 жылғы есебінде сағайлар 11 руға бөлінген. Ресей өкіметі жүргізген орыстандыру саясаты салдарынан Сібір мен Қиыр Шығыстың көптеген ұсақ халықтары сияқты сағайлар да басқа халықтарға, ең алдымен, орыстарға сіңісіп кетті.

## Дереккөздер:
Сұлу қаған

**Сұлу қаған** (Сұлық) – 715-738 жылдары билік еткен Түргеш қағанатының билеушісі.

## Басқаруы
Сұлу Түргеш қағанатындағы қара түргештерден шыққан әскербасы болатын. 710 жылы Сақал қаған шығыс түріктерге тұтқынға түскеннен кейін, қара түргештер мен сары түргештер арасында билік үшін күрес өрбиді. 715 жылы Сұлу қаған қарсыластарын жеңіп, билікке келеді. Сұлудың билікке келген кезеңі Түргеш қағандығының ішкі-сыртқы саяси жағдайының шиеленісіп тұрған тұсы еді. Біріншіден, батыста арабтардың шапқыншылығы күшейіп тұрса, екіншіден, шығыста Қытай мемлекеті үлкен қауіп төндірді. Ал үшінші жағынан, Шығыс Түрік қағанаты Жетісудағы ішкі қайшылықтарды пайдалануға тырысты. Сондықтан Сұлу қаған өз мемлекетінің тәуелсіздігін сақтау үшін үш жақты саясат ұстануға мәжбүр болды. Ірі саясаткер шығыстағы ахуалды әскери келісімшартпен шектелмей, құдандалық арқылы да шешуге тырысқан. Осы тұста қаған 717 жылы Тан империясына барып қайтады. Ол қауіп төндіріп отырған көреген Шығыс Түрік қағаны Білге қағанның қызына өз ұлын үйлендіріп, өзі Тибет патшасының қызына үйленеді. Қолбасшы, әрі саясаткер Сұлу қаған 716–719 жылы Қытаймен достық қатынас орнатады. Император Сұлу қағанның билігін мойындайды. 720–738 жылы Сұлу қаған мемлекеттің бар күшін Орта Азияға ене бастаған арабтарға қарсы бағыттайды. Қаған арабтарға қарсы Орта Азиядағы халықтардың күресін пайдаланып, оларды қолдаған. Мәселен, Самарқан, Бұхара қалаларының тұрғындарымен бірлесіп, ол қалалардан арабтарды қуып шыққан. Сұлу қағанның олжа бөлісуде енгізген өзгерістері оның беделін ұлғайтты және бүкіл түргештердің қолдауына ие болғызды. Өз кезегінде араб халифы Хишам да (721–743) Сұлу қағанға елшілік жіберіп, оған ислам дінін қабылдауды ұсынады. Бірақ Сұлу қаған бұл ұсыныстан бас тартып, Орта Азияда арабтарға қарсы күресін жалғастырады. 724 жылы соғдылықтардың арабтарға қарсы көтерілісіне Сұлу қаған әскери көмек береді. 
VIII ғасырдың 30-шы жылдары түргештер мен қытайлардың арасы суып, Сұлу қаған тибеттіктермен одақтасып Куш қаласын қоршайды. Отырықшы өңірлерді тонап, кейін оралады. Осылайша VIII ғасырдың 30-шы жылдары Сұлу қағанға шығыста – қытайлармен, батыста – арабтармен бірдей соғыс жүргізуге тура келеді. Тоқарстандағы арабтардан біржолата құтылу үшін Сұлу қаған қарлұқтармен бірігіп 737 жылы жойқын шайқасқа шығады. Арабтарға ойсырата соққы бергенмен,  жеңіске қуанған тоқарларлықтар мен түргеш әскерлері ертерек тарап кетеді. Осыны пайдаланған арабтар аз әскермен қалған Сұлу қағанға шабуыл жасайды. 738 жылы еліне оралған Сұлу қаған Навакент қаласында қолбасшысы Баға тарханның тарапынан қастандықпен өлтіріледі. Сұлу қағаннан соң Түргеш қағанатындағы сары және қара түргештер арасындағы күрес қайта басталып кетеді.

## Сілтемелер
Тараз энциклопедиясы
## Тағы қараңыз

Санат:Тұлғалар
Санат:Түргеш қағанатының билеушілері
Шанханай ауылдық округі

**Шанханай ауылдық округі** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шанханай, Қоянкөз, Майтөбе, Шанханай ауылдары кіреді. Орталығы – Шанханай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы ауылдық округтері
Тасшағыл

**Тасшағыл** — Атырау облысы Қызылқоға ауданындағы ауыл, Тасшағыл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Миялы ауылынан батысқа қарай 60 км-дей жерде, Қаттыкөл көлінің оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан.
thumb|солға|300px|'''Тасшағыл ауылы'''
## Халқы
1989 жылы елді мекенде 1805 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1279 адам (795 ер адам және 784 әйел адам) болса, 2009 жылы 1682 адамды (852 ер адам және 830 әйел адам) құрады..

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1590 адамды (817 ер адам және 773 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 20 ғ-дың 30-жылдарының бас кезінде ауыл шаруашылығын ұжымдастыруға байланысты қаланған. 1974 жылы ұжымшар негізінде кеңшар ұйымдасты. 1996 жылы кеңшар негізінде қаракөл қойын өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары құрылды.

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* Тасшағыл орта мектебі
* «Жазира» бөбекжай-балабақшасы 
* Тасшағыл ауылдық клубы

## Елді мекендегі көшелер
* Жамбыл Жабаев көшесі
* Жәрдем Бүркішев көшесі
* Қанаш Қожахметова көшесі
* Қуан Досығалиев көшесі
* Нәсіпқали Мирамов көшесі
* Сәкен Сейфуллин көшесі

## Дереккөздер

Санат:Қызылқоға ауданы елді мекендері
Райхангүл

**Райхангүл**, **[[көкемарал]]**, киікоты (Zіzіphora) – ерінді гүлділер тұқымдасының бір туысы.
### '''Таралуы'''
Райхангүл әлем бойынша барлық жерде өсіріледі. Бірақ өсімдіктің отаны Үндістан мен Иран, одан базилик бес мың жылдан астам уақыт өсіріліп келеді.

## Сипаттамасы
Райхангүл көп не бір жылдық хош иісті шөптесін өсімдік. Жапырағы бүтін жиекті, қарама-қарсы орналасқан.Жапырағының ұзындығы 0,6-2,5 см, ені 0,3-1,2 см. Гүлі ұсақ, қос ерінді, себет гүл шоғына топтанған, аталығы 2, шілде – тамызда гүлдейді. Түсі жасыл не күлгін. Монғолияда, Батыс Қытайда. Қазақстанда Көкшетауда, Қырғыз Алатауында, көбіне тау беткейлерінде өседі.
## Түрлері
Райхангүлдің Қазақстанда 6 түрі: нәзік Райхангүл (Z. tenuіor), Бунге Райхангүл (Z. bunge), үзілме Райхангүл (Z. іnterrupta), Выходцев Райхангүл (Z. vychodcevіana), памиралай Райхангүл (Z. pamіroalaіca), иісті Райхангүл (Z. clіnopodіoіdes) өседі. Алтай, Тарбағатай, Жетісу (Жоңғар), Іле, Күнгей, Теріскей, Қырғыз Алатауында, Ұлытауда, Шығыс Қазақстан, Ақмола облыстарында таралған. Райхангүлдің көбі хош иісті (әсіресе иісті Райхангүл, нәзік Райхангүл және сопақ бас Райхангүл, т.б.), жапырақтары мен гүлінде хош иісті эфир майы болғандықтан парфюмерияда қолданылады және медицинада дәрі жасалады, гүлінен ара бал жинайды.
## Сілтемелер
* Гүлдер
* Көкемарал
* Эфир майы
## Дереккөздер


Санат:Еріндігүлділер
Лундалар

**Лундалар** (*балунда*, *руунд*, *ндембу*) — Замбияның солтүстік-батысында, Анголаның шығысы мен солтүстігінде және Конго Демократиялық Республикасының оңтүстігінде тұратын банту тобының халқы.
Жалпы саны 1,9 млн. адам. Замбияда (700 000 адам. 2023 ж.), Анголада (шамамен 670 000 адам. 2023 ж.) және Конго Демократиялық Республикасы (530 000 адам. 2023 ж.) болды. 15 мыңға жуық Лунда Солтүстік Америка мен Батыс Еуропа елдеріне (негізінен Бельгияға) көшті.

## Тілі
Лундалардың көпшілігі банту тобына жататын лунда тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни наным-сенімдері: христиандар (католиктер, протестанттар), бір бөлігі – дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Тарихы
Банту халықтарының мемлекеті 16 ғасырда Кассай өзенінің жоғарғы ағысында (қазіргі Солтүстік-Шығыс Ангола және Батыс Конго) дамыды. Лунд халқы бұл аймақта ежелден бері өмір сүргенімен, олардың империясын Лубаның батысындағы басқыншылар құрды.
1600-1750 жылдар аралығында Лунд топтары көптеген елді мекендер құрды. Лунд империясы негізгі әкімшілік орталықтан, жақын провинциялардың шеңберінен, автономды алыс провинциялардың шеңберлерінен және лундтың қауымдық мәдениетін бөлісетін шалғай ауылдардан тұрды. Осылайша империялық шекаралар жалпы түрде анықталды.

XVII—XIX ғасырларда Лунд мемлекеттілікке ие болды, сауда дамыды, Лунд құлдар мен піл сүйектерін экспорттады, жаңа патшалық еуропалықтар келгенге дейін өз территориясын сәтті кеңейтті. Балундалар олардың енуіне белсенді түрде қарсы тұрды, бірақ бағынуға мәжбүр болды.
ХХ ғасырда Лунд ұлтының өкілдері Катанга сепаратистік қозғалысының негізін құрады.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсіптері қолмен атқарылатын егіншілік (сорго, тары, жүгері, маниок, бұршақ, ямс, темекі, пальма, жержаңғақ, тәтті картоп және т.б.) және балық аулау. Үй жануарлары – ит, тауық, ешкі, қой ұстайды. Көрші халықтармен салыстырғанда қолөнер нашар дамымаған. Олар саудамен, оның ішінде құл саудасымен де айналысқан. Қазіргі Лундтың бір бөлігі қалаларда тұрады, плантацияларда және тау-кен өнеркәсібінде жұмыс істейді.

## Өмір салты
Туыстық есеп матрилинді, солтүстік топтарда — екі жақты. Матрилинальды жалпы құрылым сақталады, туысқандық некеге артықшылық беріледі. Отбасы шағын, уксорилокальды немесе вирилокальды. Ажырасу оңай, көп әйелдік тек тектілер арасында болған. Қазір ата құқығының нормалары (мұрагерлік, некені өтеу және т.б. ережелері) қолданылуда. Кейбір жерлерде инициациялар сақталған - қыздар үшін жеке (чисунгу) және ұлдар үшін ұжымдық (муканда).

Дәстүрлі қоныстары -дөңгелек жоспардағы шағын ауыл. Тұрғын үйлері - пальма бұтақтарынан немесе сабаннан жасалған конустық төбесі бар дөңгелек өрілген лашықтар. 10 мың адамға дейін халқы бар прото — қалалық елді мекендер — билеушілердің резиденциялары қалыптасқан.

Дәстүрлі киім – теріден тігілген (ақсүйектерге – матадан тігілген) белдік киімдер.

## Дереккөздер

 
Санат:Замбия халықтары
Санат:Ангола халықтары
Санат:Конго Демократиялық Республикасы халықтары
Көксу ауылдық округі

* Көксу ауылдық округі – Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы  әкімшілік бірлік.
* Көксу ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы  әкімшілік бірлік.
* Көксу ауылдық округі – Түркістан облысы Шардара ауданындағы әкімшілік бірлік.