open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бордер-колли

**Бордер-колли** () — ит тұқымы. Шопан иттеріне жатады. Брэнк Колумбия университетінің ғалымдары Стэнли Корен  басқарған зерттеулерге сәйкес Border Collie барлық тұқымдар арасында ең ақылды ит болып табылады.
 
## Тарихы
1881 жылы осы иттер үшін тұқымның сипаттамасы және рейтинг жүйесі жасалды. Ең алғаш рет 1915 жылы Джеймс Рейд «Бордер колли» деп аталатын алғашқы қойларды күзететін итті тіркеді.

Тұқым Шотландия мен Англия арасындағы шекара аймағында пайда болды. Бордер-колли - өте ескі тұқым, оның қалыптасуы 1570 жылдан басталған. Осы иттерді бұрынғы аттары: колли, коллий, ағылшын колли, фермер колли.
## Сыртқы түрі

Бордер- колли - грациозды, пропорционалды түрде салынған, күшті және мықты ит. Бас сүйегіні кең, беті мұрынға қарай кішірейеді. Мұрыны қара, мұрын тесіктері ашық. Маңдайдың және бетінің ұзындығы бірдей, бұл тұқымның айрықша белгісі.
Жүннің екі түрі болуы мүмкін: орташа ұзындық және қысқа. Қалай болғанда да жақсы дамыған , кез-келген ауа райынан жақсы қорғайды. Иісі жоқ. Түсі әртүрлі болуы мүмкін, бірақ ақ түсті басым болмауы керек. 
Құйрық қалыпты ұзындықта, төмен орналасқан, құйрықтың ұшы сәл көтерілген. 
Табаны сопақ, саусақтары орташа.
Қозғалысы жеңіл, оңай. Оның табандары жерден көтерілмейді дерлік, Бордер-колли үлкен жылдамдықты дамытқан. 
Көздерінің ара қашықтығы кең, сопақша, орташа, қоңыр. Көздің көрінісі сабырлы, өткір, мұқият.
Орташа өлшемдегі құлақтары, жеткілікті кең.
Мойыны ұзын, күшті, бұлшықетті, сәл қисық, иығына қарай кеңейеді.
Мықты сүйектері бар аяқтар параллельде орнатылған. 
Жауырындары көлбеу, шынтақтар денеге тартылған. Дене атлетикалық дамыған,терең және бұлшықетті.

## Темперамент
Жылдам, жігерлі, сезімтал ит және елгезек. Осы тұқымның иттері өте ақылды, бірақ тұрақты физикалық және психикалық жүктемені талап етеді. Кез-келген тіршілік ортасына тез бейімделе алады. Қоршаған ортаны мұқият бақылауға және өз бетімен шешім қабылдауға үйренген.

Санат:Ұлыбритания иттер тұқымдары
Есіл (Қарағанды облысы)

**Есіл** (2004 жылға дейін - *Литвинское*) — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Есіл ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 15 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Ертіс (айрық)

**Негізгі ұғым:**

* **[[Ертіс]]** – Солтүстік Мұзды мұхит алабында жатқан өзен, Обь өзенінің сол жақ саласы.

**Елді мекендер:**

* Ертіс – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Ертіс – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Ертіс – Ертіс өзенінің екі жағын және Батыс Сібір ойпатының оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан жазық.
* Ертіс – Павлодар облысының солтүстік-батыс жағында, Ертіс өзенінің сол жағасында орналасқан әкімшілік бірлік.
Ыстықкөл ауданы

**Ыстықкөл ауданы** () — Қырғызстандағы Ыстықкөл облысының солтүстігінде орналасқан әкімшілік бірлік.

Әкімшілік орталығы — Шолпаната қаласы.

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстанның халық санағы деректері бойынша аудандағы барлығы 75 533 тұрғынның ішінен қырғыздар 63 580 адамды құрайды (84,2 %), орыстар — 8777 адам (11,6 %), қазақтар — 1715 адам (2,3 %), өзбектер — 237 адам (0,3 %), татарлар — 231 адам (0,3 %), украиндар — 229 адам (0,3 %), ұйғырлар — 149 адам (0,2 %), немістер — 146 адам (0,2 %).

## Елді мекендері
Ыстықкөл ауданы құрамына 12 айылдық (ауылдық) округ, 30 айыл (ауыл), 1 қала кіреді:

* Шолпаната қаласы

* Ананьево айылдық округі: Ананьево ауылы (орталығы), Кек-Дебе, Чет-Байсоорун
* Бостері айылдық округі: Бостері ауылы (орталығы), Бақтуу-Долоноту
* Садыр-Әке айылдық округі: Григорьевка, Григорьевская Пристань
* Қара-Ой айылдық округі: Қара-Ой ауылы (орталығы)
* Құм-Бел айылдық округі: Қорымды ауылы (орталығы), Бұлан-Сегеттю
* Семеновка айылдық округі: Семеновка ауылы (орталығы), Қоджояр
* Тамчы айылдық округі: Тамчы ауылы (орталығы), Қош-Қол, Чырпықты
* Абдрахман айылдық округі: Жарқынбаев ауылы (орталығы), Қароол-Дебе
* Теміровка айылдық округі: Теміровка ауылы (орталығы), Қашат
* Торы-Айғыр айылдық округі: Торы-Айғыр ауылы (орталығы), Қызыл-Өрік, Сары-Қамыс
* Өрікті айылдық округі: Чоң-Өрікті ауылы (орталығы), Орто-Өрікті, Өрікті-Хутор
* Чоң-Сары-Ой айылдық округі: Чоң-Сары-Ой ауылы (орталығы), Бает, Өрнек, Сары-Ой, Чоқ-Тал.

## Тарихы
1962 жылы Ыстықкөл ауданы құрамына Балықшы ауданы қосылды.

## Әйгілі тұлғалары
### Ауданда дүниеге келгендер
Қарике Абдрайұлы Абдраев (1929 жылы туған) — совет және қырғыз мемлекеттік және партиялық қайраткері.

Қасымалы Баялинов (1902-1979) — Қырғызстанның халық жазушысы.

Болат Абдоллаұлы Мыңжылқиев (1940-1997) — опера әншісі, КСРО халық әртісі (1976).

Жамал Сейдақматова (1938 жылы туған) — кеңестік және қырғызстандық театр мен кино актрисасы. Қырғыз КСР-ның халық әртісі (1976).

## Дереккөздер

Санат:Ыстықкөл ауданы
Ақсу ауданы (Қырғызстан)

**Ақсу ауданы** () — Қырғызстандағы Ыстықкөл облысының шығысында орналасқан әкімшілік бірлік.

Әкімшілік орталығы — Ақсу ауылы (Қарақол қаласының маңында).

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстан халық санағының деректері бойынша 63686 аудан тұрғындарының ішінде қырғыздар 56369 адамды құрайды (немесе 88,5 %), орыстар — 2884 адам немесе 4,5 %, қалмақтар — 2805 адам немесе 4,4 %, қазақтар — 916 адам немесе 1,5 %, ұйғырлар — 201 адам немесе 0,3 %, татарлар — 146 адам немесе 0,2 %, украиндар — 125 адам немесе 0,2 %, өзбектер — 110 адам немесе 0,2 %.

## Елді мекендері
Ақсу ауданы құрамына 13 айылдық (ауылдық) округ, 45 айыл (ауыл), 1 қала типтес кент кіреді:

* Жырғалаң Қала типтес кенті
* Ақбұлың айылдық округі: Ақбұлың а. (орталығы), Ақбұлақ, Тоқтағұл, Түрген
* Ақши айылдық округі: Ақши (орталығы), Қашыбек, Көкжайық, Қызылжар, Қызылқия (Советское)
* Бөрібас айылдық округі: Бөрібас а.(орталығы), Шерік
* Қаражал айылдық округі: Тегісшіл (орталығы), Жаңаарық, Қаражал, Бозбұлың
* Қарақол айылдық округі: Қарақол (орталығы), Шолпан
* Керегетас айылдық округі: Сарықамыс а. (орталығы), Қайырмаарық, Керегетас, Жергез (Новоконстантиновка), Қарақыз (Пионер)
* Бозұшық айылдық округі: Еншілес (Нововознесеновка) а.(орталығы), Бозұшық, Ішке-Жергез
* Октябрь айылдық округі: Маман (Октябрьское) (орталығы), Жолқолат, Отызұл, Үшқайнар
* Отрадное айылдық округі: Отрадное а. (орталығы), Орлиное, Шапақ
* Тепке айылдық округі: Тепке а. (орталығы), Жұлдыз, Құрбы
* Теплоключенка айылдық округі: Ақсу а. (Теплоключенка) (орталығы), Лесное
* Шелпек айлдық округі: Шелпек а. (орталығы), Бұрмасу, Тасқия
* Еңілшек айылдық округі: Еңілшек а. (орталығы), Кеңсу, Қойлы, Құрғақ, Майсаз, Тасқорау, Ешкілітас

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы (Қырғызстан)
Ирландия (феодалды иеліктер)

**Ирландия маноры** (ирл. *Tiarnas na hÉireann*; ағыл. *Lordship of Ireland*) — ортағасырлық ирландық мемлекет. Мемлекет 1169-1171 жылдардағы нормандардың Ирландияны жаулап алуынан кейін пайда болды және 1541 жылы Ирландия патшалығы сол аумақта пайда болған кезге дейін өмір сүрді. Мемлекетті пейл аумағында орналасқан (Анжуй әулетінің бақылауында) парламент басқарған болатын, ал Ирландия билеушілері Англия монархтары болды. Ирландия лорды Англия патшасы болғандықтан, оның өкілі Ирландия наменгері болды.

Гэльдік патшалар сияқты көптеген құқықтарға ие болатын гибер-норман асыл тектілер автономиясына айтарлықтай ықпал еткен - феодалдық жүйе. Дегенімен де, бұл мемлекет бүкіл аралды қамтығанымен, оның кейбір бөліктерін нормандарға басып алу мүмкін болмады және олар Тюдар дәуіріне дейін тәуелсіз болды.

[thumb|left|200px|[Пейл|Пэйл (сұрмен боялған) 1450 жылы]]

## Әдебиет
*Norman Davies (1999), The Isles: A History, Palgrave-Macmillan.
*Robin Frame (1982), English Lordship in Ireland 1318–1361, Clarendon Press.

## Сілтеме
*Free Gaelic people in English Ireland, c. 1250–c. 1327 at History Ireland

Санат:Ирландия тарихы
Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері
Ирландия патшалығы

**Ирландия патшалығы** (ирл. *Ríocht na hÉireann*; ағылш. *Kingdom of Ireland*) — 1541 жылдан 1800 жылға дейін өмір сүрген және бүкіл Ирландия аралында орналасқан ирландық мемлекет. 1801 жылы 1 қаңтарда Ирландия мен Ұлыбритания бірігіп, Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Патшалығын құрды.

## Патшалықты жариялау
Ирландия парламенті 1542 жылы бекіткен Ирландия Королі Актіне сәйкес, Ирландия патшалыққа айналды және бұғанға Ирландия билеушісі титулымен атанған Англия патшасы Генрих VIII, 1169 жылдан бері бірінші болып Ирландия патшасы деп жарияланды. 1171 жылы Ирландияны Генрих II басып алғаннан кейін, 1155 жылы Рим Папасы Адриан IV жариялаған папалық булла Laudabiliter-ді алған Ирландия Лордтығы өмір сүруін тоқтатылды.

## Мемлекеттік басқару
Мемлекет басшысы ағылшын монархы болды. Атқарушы биліктің басшысы және ағылшын патшасының өкілі Лорд-Өкіл, одан кейін Лорд-Лейтенант болды. Әдетте, бұл лауазымға асыл текті ағылшындар тағайындалды, дегенмен ирландықтар бұл лауазымды бірнеше рет иеленді. XVIII ғасырда бұл лауазымның мәні төмендей бастады және атқарушы қызметті Ирландия Бас хатшысы атқарды. Ирландия патшалығының заң шығарушы органы ағылшындық үлгіге сәйкес құрылған және Лордтар палатасынан және Қауымдастық палатасынан құралған екі палаталы парламент болды. Ирландия парламентінің өкілеттіктері бірқатар заң актілерімен, негізінен, 1492 жылы Алқызыл мен Ақ раушан соғыстарының аяқталуынан кейін Лорд-Өкіл Эдуард Пойнинг ұсынған Пойнинг Актісімен шектелді.

1693 жылдан бастап католиктер, сондай-ақ протестантизм, пресвитерианизм және методизм сияқты тармақтың өкілдері парламенттің құрамына кіруге жол берілмеді және олар 1728 жылдан 1793 жылға дейін дауыс беру құқығына ие болмаған бірқатар заңдармен шектелді.

## Тағы қараңыз
*Ирландия парламентінің ғимараты
*Ирландияның патшалық регалиялары
*Солтүстік Ирландия

## Сілтеме
*The English in Ireland and the Practice of Massacre  by John Minahane 

Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Ирландия тарихы
Санат:Еуропа тарихи мемлекеттері
Айтматов ауданы

**Айтматов ауданы** () — Қырғызстандағы Талас облысының батыс, таулы бөлігінде орналасқан әкімшілік бірлік.

2023 жылға дейін **Қарабура ауданы**, 1992 жылға дейін — **Киров ауданы**, 1930 жылдары — **Рыков ауданы** деп аталған. Аудан орталығы — Қызыладыр айылы. Аумағы — 4216 км2.

## Халқы
2009 жылы халық саны 56&#x20;442 адамды құрады, соның ішінде 55&#x20;555 адам - ауыл тұрғыны. 2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша 58&#x20;056 тұрғынның ішінен қырғыздар 51&#x20;243 адамды құрайды, немесе 88,3 %, күрдтер — 3338 адам немесе 5,7 %, қазақтар — 1157 адам немесе 2,0 %, түріктер — 792 адам немесе 1,4 %, орыстар — 773 адам немесе 1,3 %, өзбектер — 361 адам немесе 0,6 % және басқалары — 392 адам (0,7 %).

## Географиясы мен экономикасы
Аудан аумағында 2005 ж. бірегей орта жоталы саванноидтарды, альпілік және субальпілік шалғындар мен Батыс Тянь-шаньның биологиялық әртүрлілігін сақтау үшін Қарабура мемлекеттік қорығы құрылды.

Ауданда 10 569 үй шаруашылығы бар. Негізінен ауыл шаруашылығы дамыған. Жыртылатын егін шаруашылығанан бидай, картоп, көкөніс, қант қызылшасы, үрме бұршақ басым болып келеді. Сондай-ақ, мал шаруашылығы да дамыған.

## Елді мекендер
Ауданда 10 айыл аймағы және оған қарасты 24 айыл бар:
* Ақши айыл аймағы: Жуантөбе (орталығы), Жиде айылдары;
* Аманбаев айыл аймағы: Аманбаев (орталығы), Ақжар, Құрғақ Маймақ, Сулы Маймақ айылдары;
* Бақайыр айыл аймағы: Ақбасат (орталығы), Қарасай айылдары;
* Бақиян айыл аймағы: Бақиян (орталығы), Тамшыбұлақ, Қамаш айылдары;
* Бейсеке айыл аймағы: Бейсеке (орталығы), Қарабура, Қарасу айылдары;
* Көксай айыл аймағы: Көксай (орталығы), Қайнар айылдары;
* Қарабура айыл аймағы: Қызыладыр (орталығы), Үлкен Қарабура, Үшбұлақ айылдары;
* Маймақ айыл аймағы: Маймақ ауылы (орталығы);
* Шекер айыл аймағы: Шекер (орталығы), Аршағұл айылдары;
* Шолпанбай айыл аймағы: Шолпанбай (орталығы), Көктөбе айылдары.

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Карта пгт.  Кызыладыр және Қара-Бура ауданы 

Санат:Айтматов ауданы
Жетіөгіз ауданы

**Жетіөгіз ауданы** () — Қырғызстан Республикасындағы Ыстықкөл облысының оңтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы — Қызылсу ауылы.

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша қырғыздар 82&#x20;085 аудан тұрғындарының ішінен 74&#x20;852 адамды құрайды (немесе 91,2 %), орыстар — 3660 адам немесе 4,5 %, дүнгендер — 1953 адам немесе 2,4 %, ұйғырлар — 744 адам, немесе 0,9 %, татарлар — 259 адам немесе 0,3 %, қазақтар — 253 адам немесе 0,3 %.

## Елді мекендері
Жеті-Өгіз ауданының құрамына 13 айылдық (ауылдық) округ, 51 айыл (ауыл) кіреді:

* **Ақ-Дебе айылдық округі**: Мундуз а. (орталығы), Ақ-Дебе, Аң-Өстен, Тілекмат
* **Ак-Ширақ айылдық округі**: Ақ-Ширақ а. (орталығы), Культцентр, Ыштық
* **Алдашев айылдық округі**: Саруу а. (орталығы), Жууку, Ыстық-Көл
* **Барсқоон айылдық округі**: Барсқоон а. (орталығы), Қарақол, Қара-Сай, Сеок
* **Дарқан айылдық округі**: Дарқан а. (орталығы)
* **Жарғылчақ айылдық округі**: Ақ-Терек а. (орталығы), Женіш, Кіші-Жарғылчақ, Чоң-Жарғылчақ
* **Жеті-Өгіз айылдық округі**: Жеті-Өгіз а. (орталығы), Ақ-Қошқар, Желе-Дөбө, Жеті-Өгіз (курорт), Қабақ, Талды-Бұлақ, Чырақ
* **Қызыл-Су айылдық округі**: Қызыл-Су а.(орталығы), Жалғыз-Өрік, Қайнар, Покровская Пристань
* **Липенка айылдық округі**: Липенка а. (орталығы), Богатыровка, Зеленый Гай, Ішкі-Бұлұн
* **Оргочор айылдық округі**: Оргочор а. (орталығы), Боз-Бешік, Құрғақ-Айрық, Подгорное
* **Светлая Поляна айылдық округі**: Светлая Поляна а. (орталығы), Чоң-Қызыл-Су
* **Тамға айылдық округі**: Тамға а. (орталығы), Тосор
* **Ырдық айылдық округі**: Балтабай а. (орталығы), Жон-Бұлақ, Қытай, Конкино, Ырдық

## Әйгілі тумалары

* Жәлил Әбдіқадыров (1932-1984) — қырғыз совет театр режиссері, прозашы, драматург, аудармашы, Қырғыз КСР еңбек сіңірген өнер қайраткері, Тоқтоғұл Сатылғанов атындағы Қырғыз КСР мемлекеттік сыйлығының лауреаты.
## Дереккөздер

Санат:Жетіөгіз ауданы
Қарасу (Осакаров ауданы)

**Қарасу** — Қарағанды облысы Осакаров ауданы, Родников ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 111 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Сұңқар (Қарағанды облысы)

**Сұңқар** (2002 жылға дейін - *Скобелевка*) — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Сұңқар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінен оңтүстік-батысқа қарай 32 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Түп ауданы

**Түп ауданы** () — Қырғызстан Республикасының Ыстықкөл облысының солтүстік-шығысында орналасқан әкімшілік бірлік.

Әкімшілік орталығы — Түп ауылы.

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша 58786 аудан тұрғындарының ішінен қырғыздар 51578 адамды құрайды (немесе 87,7 %), қазақтар — 3624 адам немесе 6,2 %, орыстар — 2571 адам немесе 4,4 % - ға, балқарлар — 209 адам немесе 0,4 %, украиндар — 174 адам немесе 0,3 %, қалмақтар — 171 адам немесе 0,3 %, өзбектер — 139 адам немесе 0,2 %, басқалары — 320 адам (0,5 %).

## Елді мекендері
Түп ауданы құрамына 12 айылдық (ауылдық) округ, 35 айыл (ауыл), 1 қала типтес кент кіреді:

* **Ақ-Бұлақ [[Кент|қала типтес кенті]]**
* **Арал айылдық округі**: Мың-Бұлақ а. (орталығы), Арал, Долон, Көш-Дебе, Сары-Дебе
* **Ыстықкөл айылдық округі**: Ыстықкөл а. (орталығы), Ынтымақ
* **Құтұрғы айылдық округі**: Құтұрғы а.(орталығы), Кіші-Өрікті, Ой-Бұлақ, Ой-Тал
* **Михайловка айылдық округі**: Михайловка а. (орталығы)
* **Тоғыз-Бұлақ айылдық округі**: Тоғыз-Бұлақ а. (орталығы), Сары-Бұлұн
* **Сан-Таш айылдық округі**: Байзақ а. (орталығы), Қарқыра, Кең-Су, Сан-Таш, Сары-Телегей
* **Сары-Бұлақ айылдық округі**: Балбай а. (орталығы), Күрментү
* **Ақ-Бұлұн айылдық округі**: Ақ-Бұлұн а. (орталығы), Беловодское, Фрунзенское
* **Талды-Су айылдық округі**: Талды-Су (орталығы), Ичке-Су, Кеочю, Қорымды
* **Қарасай айылдық округі**: Тасма а. (орталығы), Тоқтоян, Чоң-Тоғыз-Бай
* **Түп айылдық округі**: Түп а. (орталығы), Бірлік, Шаты.
* **Чоң-Таш айылдық округі**: Чоң-Таш а. (орталығы), Жылу-Бұлақ

## Тарихы
1962 жылы Түп ауданына Қарақол (Пржевальский) ауданы қосылды.

## Дереккөздер

Санат:Түп ауданы
Тоң ауданы

**Тоң ауданы** () — Қырғыз Республикасындағы Ыстықкөл облысының батысында орналасқан әкімшілік бірлік.

Әкімшілік орталығы — Боқонбаев ауылы.

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша қырғыздар 49130 аудан тұрғындарының ішінен 48136 адамды құрайды (немесе 98,0 %), орыстар — 838 адам (1,7 %), басқалары — 156 адам (0,3 %).

## Елді мекендері
Тоң ауданының құрамына 9 айылдық (селолық) округ, 30 айыл (ауыл) кіреді:

* Ақ-Терек айылдық округі: Қара-Қау а. (орталығы), Ала-Баш, Бар-Бұлақ, Ден-Талаа, Комсомол (Қалқағар), Қызыл-Ту
* Кел-Тер айылдық округі: Тоғыз-Бұлақ а. (орталығы), Кел-Тер, Коңыр-Өлең
* Көк-Мойноқ айылдық округі: Ақ-Өлең а. (орталығы), Көк-Мойноқ-Бірінші, Көк-Мойноқ-Екінші
* Болот Мамбетов айылдық округі: Эшперово а. (орталығы), Жер-Үй, Ақ-Сай, Кек-Сай
* Күн-Чығыш айылдық округі: Боқонбаева. (орталығы), Арчалы
* Тоң айылдық округі: Тоң а. (орталығы), Ақ-Сай, Қажы-Саз
* Терт Көл айылдық округі: Төрт-Көл а. (орталығы), Темір Қанат, Тура-Су
* Ұлакөл айылдық округі: Оттық а. (орталығы), Қара-Тала, Қара-Шаар, Тура-Су, Шор-Бұлақ
* Қажы-Сай айылдық округі: Қажы-Сай а.

## Белгілі тумалары

* Саяқбай Қаралаев (1894-1971) — қырғыз ақыны және манасшы.
* Жүсіп Тұрұсбеков (1910-1944) — қырғыз ақыны, драматург, қырғыз поэзиясы мен драматургиясының негізін салушылардың бірі. Ұлы Отан соғысы фронтында қаза тапты.
* Азиз Салиев (1924-2012) - Академик, Профессор, Қырғыз Республикасының еңбек сіңірген ғылым қайраткері.
* Толомуш Океев (1935-2001) — кинорежиссер, КСРО халық әртісі (1985).
* Жұмаш Эшперов (1938-2003) — еңбек сіңірген ауыл шаруашылығы қызметкері, ҚР ЖК депутаты (1991-1994).
* Таштанбек Акматов (1937) — екі мәрте Социалистік Еңбек Ері, Қырғыз КСР Жоғарғы Кеңес Президиумының Төрағасы.
* Социалистік Еңбек Ерлері Қайыр Мұқашева, Үміткер Рысмамбетова, Макеш Саяқбаев, Сүйімқан Қожобекова.
* Бексұлтан Жақиев (1936 ж. д.к.) — драматург, ҚР халық жазушысы.

## Дереккөздер

Санат:Тоң ауданы
Полиакрилаттар

**Полиакрилаттар** — акрил және метакрил қышқылдары және олардың туындыларының полимерлері мен сополимерлері. Әдетте қабыршақтүзуші ретінде акрил мономерлерінің сополимерлері қолданылады, ал сомономер ретінде сан алуан олефиндер қолданыла береді. 

## Полиакрилаттардың алынуы және қасиеттері
Полиакрилаттар *радикалдық сополимерлеу* арқылы алынады. Акрил мономерлерінің ішінен акрил қышқылы CH 2 =CH–COOH мен метакрил қышқылы CH 2 =C(CH 3 )–COOH және де олардың туындылары: эфирлері, амидтері, нитрилдері, мысалы, метилметакрилат CH 2 =C(CH 3 )–COOСH 3 ; 2-этилгексилакрилат CH 2 =CH–COOСH 2 –CH(C 2 H 5 )–C 4 H 9 ; акриламид CH 2 =CH–CONH 2; бутилметакрилат; акрилонитрил пайдаланылады. 

Сонымен қатар алкилді орынбасарларында R функционалды (гидроксил, эпоксид) топтары болатын метакрил (акрил) қышқылының эфирлері, гликольдердің моноакрил эфирлері, акрил қышқылдарының глицидил эфирлері.

Акрил мономерлері өзара және басқа олефиндермен оңай сополимерленеді. Сондықтан да акрил мономерлерінің стиролмен сополимерлері кең таралған. Сомономер ретінде моноакрил эфирлері де (мысалы винилбутил эфирлері CH 2 =CH–O–С 4 H 9 ) қолдану табады.

Сополимерлердің құрамындағы акрил қышқылының туындыларының буындары қабыршаққа эластикалық қасиет береді және бұл эффект акрил радикалының ұзындығы артқан сайын өсе түседі. Метакрил қышқылының туындылары, керісінше сополимерге қаттылық пен қаталдық береді; R ұзындығы С 1 -ден С 14 -ке дейін және оның тармақтылығы артқан сайын акрилат пластификациялаушы сомономерге айнала береді. Акрил емес компоненттер де қабыршақтүзушінің қасиеттерін кең аралықта өзгертеді. Мысалы, стирол оған қатаңдық, ал винилбутил эфирлері – эластикалық қасиет береді.

## Полиакрилаттардың түрлері
Қабыршақтүзуші ретінде қолданылатын полиакрилаттарды *термопластикалық* және *термореактивті* деп екіге бөледі. Термопластикалық полиакрилаттар қос байланыстан басқа функционалды топтары болмайтын мономерлердің сополимерлену өнімдері. Мұндай өнімдерге негізінен метилметакрилаттың метил- және бутилакрилатпен, бутилметакрилатпен ж.б. сополимерлері жатады. Термопластикалық полиакрилаттардан қаптамалар қалыптасқанда химиялық түрлену жүрмейді.

Санат:Пластмассалар
Санат:Полимерлер
Санат:Оптикалық заттар
Питер Лоример

**Питер Патрик Лоример** (; 14 желтоқсан 1946, Данди, Шотландия — 20 наурыз 2021) — шотландиялық футболшы, жартылай қорғаушы және шабуыл шебінде өнер көрсеткен. 

## Карьерасы
Шотландия Ұлттық құрамасы сапында 1974 жылғы әлем біріншілігіне қатысып, бірінші турда Заир құрамасының қақпасына гол соқты. Бұл ойында Шотландия 2:0 есебімен жеңіске жетті. 

Карьерасында Англия, АҚШ, ОАР, Ирландия клубтарында ойнаған.

## Жетістіктері

### Командалық

* Англия чемпионы (2): 1968/69, 1973/74
* Англия кубогы: 1971/72
* Англия лига кубогы: 1967/68
* Англия суперкубогы: 1969
* Жәрсеңкелер кубогы (2): 1967/68, 1970/71
* Кубок иелері кубогының финалисі: 1972/73
* Еуропа чемпиондар кубогының финалисі: 1974/75

### Жеке

* Жәрмеңкелер кубогының үздік мергені: 1967/68
* «Лидс Юнайтед» тарихындағы үздік мерген: 254 гол

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Профилі

Санат:14 желтоқсанда туғандар
Санат:Шотландия футболшылары
Санат:Шотландия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Лидс Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Кейптаун Сити ФК ойыншылары
Санат:Йорк Сити ФК ойыншылары
Центральное

* Центральное – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы ауыл.
* Центральное – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
Шоқай

* Шоқай – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Шоқай – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл.
* Шоқай – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы темір жол бекеті.
* Шоқай – Қостанай облысы Алтынсарин ауданындағы ауыл.
Драган Джаич

**Драган Джаич** (; 30 мамыр 1946 жыл, Уб, Югославия) — югославиялық футболшы, шабуылшы. Югославия футболы тарихындағы ең үздік футболшылардың бірі. 

## Карьерасы
Ұзақ жылдар бойы "Црвена Звезда" клубында доп тепкен. Тек 1975-77 жылдары ғана Францияның "Бастия" кмоандасында ойнады. 1977 жылы туған командасына оралып, бір жылдай доп тепті де, 1978 жылы 32 жасында карьерасына нүкте қойды.

1968 жылы Еуропа чемпионатына қатысып, финалға дейін жетті. Финалда Югославия екі ойын қорытысында Италияға жол берді.

1974 жылы әлем чемпионатына қатысқан. Екінші турда Заирдің қақпасына бір гол соқты. Бұл ойында Югославия өзінің ӘЧ тарихындағы ең ірі жеңісіне қол жеткізді — 9:0.

1976 жылы да Өз елінде өткен Еуропа чемпионатына қатысты. Бұл жолы құрама жартылай финалға дейін жетті.

Футбол ойнауды доғарған соң ұзақ жылдар бойы "Црвена Звезда" клубының техникалық директоры боп қызмет атқарды. 2004 жылы денсаулығына байланысты бұл жұмыстан босатылды.

## Жетістіктері

### Командалық

; Югославия

* Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1968

; Црвена Звезда

* Югославия чемпионы (**5**): 1964, 1968, 1969, 1970, 1973
* Югославия чемпионатының күміс жүлдегері (**2**): 1972, 1978
* Югославия чемпионатының қола жүлдегері (**3**): 1965, 1974, 1975
* Югославия кубогы (**4**): 1964, 1968, 1970, 1971
* Югославия кубогының финалисі: 1973

; Бастия

* Франция чемпионатының қола жүлдегері: 1977

### <big>Жеке</big>

* 1954—2003 жж Югославия және Сербияның үздік ойыншысы
* Еуропа чемпионатының үздік мергені: 1968 (2 гол)
* Қола доп иегері: 1968
* Алтын допқа үміткер (**6**): 1969, 1970, 1971, 1972, 1973, 1975
* Югосалвия құрамасы тарихындағы мергендер қатарында 11-ші орын: 113 гол
* Югославиядағы жыл спортшысы: 1969

## Қатысқан турнирлері

* Жазғы Олимпиада ойындары: 1964
* Еуропа чемпионаты: 1968, 1976
* Әлем чемпионаты: 1978

## Сілтемелер
* Профилі 
* Биографиясы мен статистикасы  (серб.)
* Статистикасы

Санат:30 мамырда туғандар
Санат:Югославия футболшылары
Санат:Югославия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Црвена Звезда ФК ойыншылары
Санат:Бастия ФК ойыншылары
Приишимское

**Приишимское** — Қарағанды облысы Осакаров ауданы, Пионер ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінің солтүстік-шығысында 28 км-дей жерде, Жақсы Нияз тауларынан басталатын Есіл өзенінің сол жағалауында орналасқан. Ауылдан оңтүстікке қарай 24 шақырымдай жерде Шоқай теміржол бекеті, солтүстік-шығысқа қарай 38 шақырым жерде Молодёжный кенті орналасқан. Ауыл арқылы P-197 автомобиль жолы өтеді. 

## Халқы

 
## Дереккөздер
 

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Қаратомар (Қарағанды облысы)

**Қаратомар** (2023 жылға дейін — *Сенокосное*) — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Қаратомар ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Осакаровка кентінен оңтүстік-шығысқа қарай 78 км-дей жерде. 

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Қаратомар ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Қаратомар ауылдық округі ** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қаратомар ауылы кіреді. Орталығы – Қаратомар ауылы.  

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Чапаево

* Чапаево — Атырау облысы Исатай ауданындағы Тұщықұдық ауылының 2008 жылға дейінгі атауы.
* Чапаево – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы ауыл.
Йоахим Штрайх

**Йоахим Штрайх** (; 13 сәуір 1951, Висмар - 16 сәуір 2022) — германиялық футболшы, шабуылшы. ГДР Ұлттық құрамасы сапында 1974 жылғы әлем чемпионатына қатысты. 1972 жылғы Мюнхен Олимпиадасына қатысып, қола жүлдегер атанды. Футбол ойнауды доғарған соң бапкерлікпен айналысты. Ұлттық құрама сапында 100-ге тарта кездесуде алаңға шықты.

Карьерасында "Ганза", "Магдебург" клубтарында ойнады. Бапкерлік карьерасын 1985 жылы "Магдебургті" жаттықтырудан бастады. Кейін де бірнеше германиялық клубтарға бапкерлік жасады.

ГДР футболы тарихындағы ең үздік ойыншылардың бірі.

## Жетістіктері

### Командалық

* ОСНП кубогы иегері (**3**): 1978, 1979, 1983
* Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегері: 1972

### Жеке

* ГДР жыл футболшысы (**2**): 1979, 1983
* Алтын доп номинанты: 1976
* ГДР чемпионатының үздік мергені (**4**): 1977, 1979, 1981, 1983
* ГДР чемпионаттары тарихындағы үздік мерген: 229 гол
* «Магдебург» тарихындағы үздік мерген: 215 гол
* ГДР құрамасы сапындағы үздік мерген: 53 гол

## Сілтемелер
* Статистикасы 

Санат:13 сәуірде туғандар
Санат:ГДР футболшылары
Санат:ГДР Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ганза ФК ойыншылары
Санат:Магдебург ФК ойыншылары
Санат:Айнтрахт Брауншвейг ФК жаттықтырушылары
Санат:Магдебург ФК жаттықтырушылары
Санат:ГДР футбол жаттықтырушылары
Санат:Германия футбол жаттықтырушылары
Санат:1972 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Әл-Иттихад (футбол клубы, Жидда)

**«Әл-Иттихад»** — Сауд Арабиясындағы кәсіпқой футбол клубы. 1927 жылы құрылған. Сауд Арабиясы чемпионатының Про-Лигасында ойнайды. Өз алаңындағы ойынларын ПАФ Стэиумде өткізеді. Сегіз дүркін мемлекет чемпионы. Екі рет АФК Чемпиондар Лигасында топ жарған.

## Жетістіктері

### Ұлттық
**Сауд Арабиясы чемпионы: (10)**

* 1981/82, 1996/97, 1998/99, 1999/00, 2000/01, 2002/03, 2006/07, 2008/09, 2022/23, 2024/25

**Сауд Арабиясы королі кубогы: (6)**

* 1957/58, 1958/59, 1959/60, 1962/63, 1966/67, 1987/88

**Сауд Арабиясы мұрагер ханзадасы кубогы: (7)**

* 1957/58, 1958/59, 1962/63, 1990/91, 1996/97, 2000/01, 2003/04

**Футбол федерациясы кубогы: (3)**

* 1985/86, 1996/97, 1998/99

**Сауд чемпиондары кубогы: (2)**

* 2008, 2009

### Халықаралық
**АФК Чемпиондар лигасы: (2)**

* 2004, 2005

**Азия кубок иелері кубогы: (1)**

* 1999

**Араб чемпиондар лигасы: (1)**

* 2004/05

**Сауд-Мысыр кубогы: (2)**

* 2001, 2003

**Парсы шығанағы клубтар кубогы: (1)**

* 1999

**Чемпиондар лигасының финалисі:**

* 2009

## Атақты футболшылары

* Мабрук Заид
* Ромариньо
* Салли Мунтари

## Сілтемелер
* Ресми сайты
* АФК сайтында

Санат:Сауд Арабиясы футбол клубтары
Подхоз (Қарағанды облысы)

**Подхоз** — Қарағанды облысы Шет ауданы, Ағадыр кенттік әкімдігі құрамында болған ауыл, 2010 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 73 км-дей жерде.

## Халқы
Жергілікті тұрғындар саны 1999 жылы 271 адам (153 ер адам және 118 әйел адам) болса, 2009 жылы 53 адамды (30 ер адам және 23 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданының таратылған елді мекендері
Подхоз

* Подхоз – Ақмола облысы Степногорск қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Подхоз – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.
Сарыши (Қарағанды облысы)

**Сарыши** — Қарағанды облысы Шет ауданы, Ақадыр кенттік әкімдігі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 97 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Сарыши

* Сарыши – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.
* Сарыши – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл.
Қазақстан парламенті төрағалары

1991 жылдан бастап сайланған Қазақстан парламенті төрағаларының тізімі.

## Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің төрағалары

## Сенат төрағалары

## Мәжіліс төрағалары

## Тағы қараңыз
* Қазақстан парламенті мәжілісінің депутаттары
* Қазақстан парламент сенатының депутаттары
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының төрағалары

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Санат:Қазақстан саясаты бойынша тізімдер
Boeing CH-47 Chinook

**Boeing-Vertol CH-47 «Chinook»** — американдық екі ГТҚ, еківинтті бойлық схемасы бар орташа әскери-көліктік тікұшақ.

## Тарихы
thumb|200px|CH-47A проекциясы
1956 жылы Boeing-Vertol фирмасы АҚШ әскерімен келісім-шарт бойынша екі ГТҚ, еківинтті бойлық схемасы бар орта әскери-көлік тікұшағын әзірлеуді бастады. 1640кВт қуатты Lycoming T55-L-5 ГТҚ бар бес тәжірибелі YCH-47A тікұшақтардың, бірінші ұшуы 1961 жылдың 21 қыркүйегінде болды, СН-47 тікұшақтардың сериялық өндірісі 1962 жылы басталды.

## Модификациялары
[thumb|300px|[Бюкккебург Тікұшақ Мұражайы|Бюкккебург Тікұшақ Мұражайындағы CH-47F]]
* CH-47A «Chinook» - АҚШ әскерінің базалық орта әскери-көліктік тікұшағы
* CH-47B - CH-47A тікұшағының өзгертлген модификациясы.
* CH-47C - CH-47A тікұшағының жетілдірілген модификациясы.
* CH-47D «International Chinook» - АҚШ әскерінің СН-47А, В және С тікұшақтарын жаңғырту бағдарламасы бойынша 1976 жылы әзірленген жетілдірілген әскери-көліктік тікұшақ.
* HC.Mk.1 және HC.Mk.1B - 44 тікұшаққа тапсырыс берген Англияның ӘӘК үшін СН-47 тікұшағын белгілеу.
* С/МН-47Е - армияның арнайы бөлімдері үшін үлкейтілген қашықтығы бар көп мақсатты нұсқа
* Boeing-Vertol 347 - СН-47А тікұшағының дамуы болып табылатын эксперименттік тікұшақ
* Boeing-Vertol 234 - 44 жолаушыларды немесе жүкті тасымалдауға арналған азаматтық нұсқа
* Boeing-Vertol 414 - СН-47С және СН-471 әскери-көлік тікұшақтарының экспорттық нұсқасы
* CH-47J - Жапонияның өзін-өзі қорғау күштеріне арналған СН-47D тікұшағын модификациясы
* «Advanced Chinook» - «Chinook» тікұшағының жетілдірілген нұсқасы»

## Дереккөздер

Санат:АҚШ тікұшақтары
Санат:Boeing тікұшақтары
Қызылтау (Ақшоқы ауылдық округі)

**Қызылтау** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл, Ақшоқы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 42 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Ақшоқы ауылдық округі

* Ақшоқы ауылдық округі – Абай облысы Мақаншы ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ақшоқы ауылдық округі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік.
Қара көбелек (фильм, 2017)

**Қара көбелек** (ағыл. *Black Butterfly*) — режиссер Брайан Гудманның америкалық фильмі. Францияның "*[[Түнгі көбелек (фильм, 2008)|Түнгі көбелек]]*" атты фильмінің римэйкі. 2017 жылы 26 мамыр күні АҚШ-та тұңғыш рет көрсетілді.

## Сюжет
Жолы болмай жүрген Пол атты жазушы жағдайын жақсарту үшін орман ішіндегі үйін сатпақ болады. Бірақ алатын адам табыла қоймайды. Бір күні үйін сатып бермек болған Лаура атты жас қызбен кездесу үшін кафеге асығып бара жатып, жол ережесін бұзып, әлдебір көлікті басып озады. Ол көліктің жүргізушісі бұған ашуланып, әлденені айтып айғайлайды. Пол кафеде қызбен тілдесіп отырғанда жаңағы жүргізуші де сол жерге кіріп келіп, бұған қоқан-лоққы көрсетеді. Сол кезде бейтаныс бір жас жігіт келе қалып, бұған тиіскен жүргізушіні сабасына түсіреді.

Пол ол жерден шығып, жолда кетіп бара жатады, жолда жаңағы кафеде өзін арашалап қалған бейтаныс жігітті кезіктіреді. Ол жігітті көлігіне мінгізіп алады. Ол жігіттің үй-жайы жоқ екен, мұнымен бірге тұруға келіседі. 

Екеуі бірге тұра бастайды. Уақыт өткен сайын  ол жігіт бұған түрлі дөрекіліктер көрсетіп, бұған билік жасай бастайды. Ол жігіттің өктемдігінен зәрезап болған Пол үйден қашып та кетпек болады, бірақ онысынан түк те шықпайды.

Жігіттің денесінде қара көбелек бейнеленген татуировка бар боп шығады, сонысынан-ақ Пол оның түрмеге отырып шыққан кәнігі қылмыскер екендігін сезе қояды. 

Кейін Пол осы оқиғаларды негізге ала отырып "Қара көбелек" атты кітабын жазуға кіріседі.

## Актерлер

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Тамашалау

Санат:АҚШ триллер фильмдері
Санат:Lionsgate Films фильмдері
Санат:2017 жылғы фильмдер
Балтық елдері

**Балтық елдері** немесе **Балтық маңы елдері**, **Балтық жағалауы елдері** (, , ) — Солтүстік Еуропада, Балтық теңізінің шығыс жағалауында орналасқан үш тәуелсіз мемлекетке — Латвия, Литва, Эстония — ортақ айтылатын геосаяси термин.
Үш мемлекет те Еуроодақ, НАТО және Еуроаймақ мүшелері. Балтық елдері 1991 жылға дейін КСРО құрамында болған.
250px|нобай|оңға|Балтық елдері жоғарыдан төменге қарай:<br></br><br></br><br></br>

Санат:Солтүстік Еуропа
Санат:Балтық елдері
Ақшатау ауылдық округі (Абай облысы)

**Ақшатау ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дөненбай, Ақкілет ауылдары кіреді. Орталығы – Дөненбай ауылы. Округ құрамында болған *[[Қалғұтты]]* ауылы 2019 жылы, ''Қоңыртау'' ауылы 2023 жылы таратылды.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Сынық-сынып

**Сынық-сынып** — 2018 жылы түсірілген балалар комедиялық телехикаясы. Фильмнің режиссері — Қарлығаш Әбдібаева. Бас продюсері — Сандуғаш Баймаханқызы. Фильм 2018 жылы қыркүйек айында "Балапан" арнасында көрсетілді.
## Сюжеті
Өте дарынды балалардан құралған 5 «Қ» сыныбының оқушылары мектептің білім жүйесіне көңілдері толмағандықтан тәртіпке бағынбайды. Сондықтан оқытушылардың барлығы бұл сыныптан қашқақтап, сынып жетекшісі болуға келіспейді. Бір күні шетелде оқып келген Мәриям есімді жас маман келеді. Директор оны сынау мақсатымен 5 «Қ» сыныбына жетекші етіп тағайындайды. Арада уақыт өткенде Мәриям сыныпты үйіріп әкетіп, сабақтарды қызықты етіп өткізіп, балалардың қызығушылықтарын арттырады. Оқиға оқушылар мен сынып жетекшісінің қарама-қайшы пікірлерінен туған түрлі қызықты жайттармен өрбиді. 
## Рөлдерде
### Басты рөлдерде
* *Мәриям* - Бақытгүл Қалимұратқызы
* *Жанна* - Ақмарал Дайрабаева
* *Қатипа* - Алма Хломуханова
* *Жанғали* - Тимур Пиязов
* *Асхат* - Ілияс Жалбай
* *Арман* - Данияр Ділдабай
* *Талап* - Данияр Бекназар
* *Әлихан* - Мұхаммедәлі Әбілқайыр
* *Самал* - Әмина Оразбай
* *Бикош* - Мирас Алпысбай

## Сілтемелер
*Фильмді тамашалау

Санат:Қазақстан кинокомедиялары
Санат:2018 жылғы фильмдер
Әлихан

**Әлихан** — Қарағанды облысы Шет ауданы, Көктіңкөлі ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан батысқа қарай 101 км жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері
Көктіңкөлі

**Елді мекендер:**

* Көктіңкөлі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл.
* Көктіңкөлі – Қарағанды облысы Шет ауданындағы темір жол бекеті.

**Көл:**

* Көктіңкөлі – Сарысу алабындағы ағынды көл.
Шатқал ауданы

**Шатқал ауданы** () — Қырғызстан Республикасының Жалалабат облысындағы аудан.

Әкімшілік орталығы — Қаныш-Қия ауылы.

## Географиясы
Аудан облыстың солтүстік-батысында, Қырғызстанның Талас облысының Өзбекстанның Ташкент облысымен шектесетін жерінде орналасқан.

Негізгі су артериясы — Шатқал өзені.

## Тарихы
Шатқал ауданы (орталығы - Янги-Базар ауылы) 1935 жылы 8 қаңтарда Қырғыз АКСР-і құрамында құрылды. 1936 жылдың желтоқсанынан бастап Қырғыз КСР-і құрамында болды. 1938-1939 жылдары Жалал-Абад округінің, 1939 жылдың 21 желтоқсанынан бастап — Қырғыз КСР Жалал-Абад облысының құрамына кірді.

1944 жылы 22 маусымда Шатқал ауданы жаңадан құрылған Талас облысының құрамына берілді. 1956-1980 және 1988-1990 жылдары Талас облысының таратылуына байланысты аудан Жалал-Абад облысына қайтарылып отырды, ал 1959 жылдан — Ош облысы Жанги-жол ауданына ауысты.

1990 жылы 14 желтоқсанда Жалалабат облысының қалпына келуіне байланысты (1959 жылы таратылған болатын) Шатқал ауданы қайтадан оның құрамына кірді.

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша қырғыздар 22&#x20;490 аудан тұрғындарының 21&#x20;890 адамын құрайды (немесе 97,3 %), өзбектер — 304 адам немесе 1,4 %, тәжіктер — 125 адам немесе 0,6 %.

## Әкімшілік бөлінуі
Шатқал ауданының құрамына 4 айылдық (ауылдық) округ кіреді 
Жалалабат облысының айылдық округтері мен ауылдары:

* Сумсар айылдық округі — Сумсар а.
* Терек-Сай айылдық округі — Терек-Сай а.
* Қаныш-Қыя айылдық округі — Қаныш-Қия
* Шатқал айылдық округі — Жаны-Базар ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шатқал ауданы
Николай Андреевич Богдзель

**Николай Андреевич Богдзель** — көпір инженері, РСФСР-ның еңбек сіңірген құрылысшысы (1973), Ленин сыйлығының лауреаты (1962). 
Орынбор өнеркәсіптік техникалық училищесін (1930) және Мәскеу теміржолшылар инженерлері институтын (1940) бітірген. 
1930 жылдан бастап Орск құрылыс басқармасының Кваркенский жол бөлімшесінің меңгерушісі (Қазақстан); 1931 жылдан бастап - Буздастан жол бөлімшесінің меңгерушісі және Уфа құрылыс компаниясының техник-нұсқаушысы, 1933 жылдан бастап «Башдорстрой» трестінің жүргізушісі (Уфа) атанған.
 Мәскеу теміржолшылар инженерлері институтын (1940) бітіргеннен кейін, ол Мостотрест шебері Абхазияға жіберілді. 1941 жылдан бастап Горький көпір құрылыс тресінің техникалық бөлімінің аға инженері болды. 
1946-1951 жылдары Запорожье қаласындағы Днепрдің көпірінің құрылысын басқарған. 1951 жылдан бастап бас инженер, 1952-1961 жылдары № 7 көпір бастығы (Красноярск), 1961-1976 жылдары «Мостострой № 4» трестінің директоры болды.
1962 жылы Енисей өзені арқылы Красноярскіге көпір салғаны үшін Ленин сыйлығын иеленді. РСФСР құрметті құрылысшысы (1973) ретінде Ленин орденімен (1966), Еңбек Қызыл Ту орденімен (1958) марапатталған.
## Дереккөздер
Қарун

**Қарун** () — Құран кейіпкері, Мұса пайғамбардың замандасы, өркөкірек бай. Құранда ол Перғауынмен және Хаманмен бір қатарда Алладан қарғыс алған Мұсаның дұшпаны ретінде аталады. Қарунның бай болғаны соншалық, бірнеше адам оның қазына қоймасының кілттерін әрең көтеріп жүргені туралы да айтылады, дүние-мүлкін өзінің білімі мен еңбегінің нәтижесі деп есептеген ол байлығын керемет мақтан еткен. Сондықтан, Алла жерді қақ айырған да, Қарунның өзін де, үйін де жер жұтқызған. Осыдан кейін-ақ оның орнын басуды армандаған адамдар тәубесіне келген, олар «дінсіз адамдардың бақытты бола алмайтынын» түсінген.

Аңыз-әңгімелерде бұл оқиға егжей-тегжейлі баяндалған. Құрандағы Қарунның «білімі» туралы сөздерге сүйеніп, оны қандай затты болса да асыл мүлікке айналдыра алатын көне заман алхимигі деп есептейді. Мысырда Қарунның жер жұтқан үйінің орнына пайда болыпты-мыс деген бірқатар көлдер мен тоғандар оның есімімен аталады, Қарун бейнесі Корей туралы Тәурат әңгімелері мен яһудилік аңыздардан басталады, есімі аңызға айналған Крез патша туралы аңыздардан да осы сарынды аңдауға болады. Құран әңгімесі кейінгі Мекке кезеңіне жатады. Оның сөздері Мұхаммедтің (с.а.у.)  Меккеліктермен арада болған шынайы таластарын танытады.

## Дереккөздер

Санат:Ислам
Тоқтағұл ауданы

нобай|250x250 нүкте
оңға|нобай|250x250 нүкте|Тоқтоғұл су қоймасы
**Тоқтағұл ауданы** () — Қырғызстанның Жалалабат облысы құрамындағы аудан. Ауданның әкімшілік орталығы — Тоқтағұл қаласы. 1998 жылы Үштерек және Тоқтағұл аудандарын біріктіру нәтижесінде құрылды.

## Географиясы
Жалалабат облысының солтүстік-шығысында, Қырғызстанның басқа үш облысымен (Талас, Шу, Нарын) шектесетін бөлігінде орналасқан.

Аудан аумағынан Нарын өзені ағып өтеді, онда Тоқтоғұл су қоймасы салынған.

## Халқы
2009 жылғы Қырғызстан халық санағы деректері бойынша қырғыздар 86&#x20;306 аудан тұрғындарының ішінен 85&#x20;683 адамды құрайды (немесе 99,3 %), орыстар — 188 адам немесе 0,2 %, өзбектер — 185 адам немесе 0,2 %, ұйғырлар — 145 адам немесе 0,2 %, басқалары — 105 адам немесе 0,1 %.

## Әкімшілік бөлінуі
Аудан құрамына (2009) бір қала типтес кент пен 10 айылдық округ кіреді:

* Тоқтағұл қаласы
* Аралбай (Толық а.)
* Бел-Алды (орталығы — Сары-Сегет а.)
* Жаны-Жол (Жаны-Жол а.)
* Қызыл-Өзгөрүш (Қызыл-Өзгөрүш а.)
* Ничке-Сай (Ничке-Сай а.)
* Кетпен-Дебен (Терек-Суу а.)
* Тоқтоғұл (Мазары суу а.)
* Сары-Қамыш (Бірлік а.)
* Абды Суеркулов (Торкент а.)
* Үш-Терек (Үш-Терек)
* Чолпон-Ата (Чолпон-Ата а.)

## Тарихы
1930 жылдың 1 қыркүйегі — Қырғыз КСР құрамында  орталығы Қарасу-Ақши (Акчи-Қарасу) болған *Кетпен-Төбе ауданы* құрылды

1936 жылдың 2 тамызы — орталығы Үштерек а. болған Үштерек ауданы құрылды.

1938 жылы 26 ақпаны — Кетпен-Төбе және Үштерек аудандары Жалал-Абад округі құрамына кірді.

1939 жылдың 21 қарашасы — Кетпен-Төбе және Үштерек аудандары Жалал-Абад облысы құрамына енді.

1940 жылдың 7 желтоқсаны — Кетпен-Төбе ауданының атауы Тоқтоғұл ауданы болып өзгертілді (орталығы — Токтогул а.)

Шамамен 1956 жылы Үштерек ауданы таратылды.

1959 жылдың 27 қаңтары — Жалал-Абад облысы таратылып, оның аудандары Ош облысына ауысты.

1960 жылдары Тоқтоғұл су қоймасының суымен бұрынғы аудан орталығы - Ақши-Қарасуды су басып кетті

1980 жылдың 3 қыркүйегі — аудан Талас облысына ауысты.

1988 жылдың 5 қазаны — Талас облысы таратылуына байланысты Тоқтоғұл ауданы Ош облысының құрамына енді.

1990 жылдың 14 желтоқсаны — аудан қалпына келтірілген Жалал-Абад облысының құрамына енді.

1992 жылдың 7 ақпаны — Үш-Терек ауданы құрылды.

1998 жылдың 30 қыркүйегі — Үш-Терек ауданы Тоқтоғұл ауданымен біріктірілді

## Дереккөздер

## Ескертпелер

* Жіктеуіші СОАТЕ
* Заң КР "біріктіру Туралы Қатысушы Терекского және Токтогульского аудандардың Жалал-Абад облысының Қырғыз Республикасының бірыңғай әкімшілік-аумақтық бірлігіне"
* Топографиялық карта K-43-XIX 

Санат:Тоқтағұл ауданы
Ортау (ауыл)

**Ортау** — Қарағанды облысы Шет ауданындағы ауыл, Ортау ауылдық округі орталығы.
  
## Географиялық орны
Аудан орталығы – Ақсу-Аюлы ауылынан оңтүстiк-батысқа қарай 112 км-дей жерде.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы елді мекендері‎
Төменгі Қайрақты ауылдық округі

**Төменгі Қайрақты ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Тарихы
Ауылдық округ Бірлескен Қарағанды облысының әкімдігінің 2007 жылғы 7 желтоқсандағы N 27/06 қаулысы және Қарағанды облыстық мәслихатының IІI сессиясының 2007 жылғы 14 желтоқсандағы N 49 шешімімен Жоғарғы Қайрақты және Тағылы ауылдық округінің Төменгі Қайрақты кенттерінің негізінде құрылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жоғарғы Қайрақты, Төменгі Қайрақты ауылдары кіреді. Орталығы – Төменгі Қайрақты ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Мұса әл-Һәди

**Мұса әл-Һәди** (; 5 ақпан 764, Рей — 14 қыркүйек 786, Бағдат) — Ислам халифатының 23-ші халифасы, мүміндердің әмірі.

## Өмірбаяны
Әл-Һәди он алты жасында мұрагер ретінде тағайындалып, әкесі тарапынан Журжандағы көтерілістерді басу үшін Шығыс әскерінің қолбасшысы болған. Әкесі дүние салғанда Журжанда болатын.

Һәди әкесі секілді зындықтармен күресуді жалғастырды. Зындықтарға алдымен тәубе етуді ұсынып, тәубе етпеген жағдайда өлтіретін. 785 жылы Мединеде Құсайын ибн Әли ибн әл-Хасан көтеріліске шықты. Һәди қажылықтың әмірі Сүлеймен ибн Әбу Жағфар әл-Мансұрға хат жазып, Құсайынның көтерілісін басуды бұйырды. Ол Фаһ жерінде Құсайынның алдынан шығып оны және қасындағы адамдарды өлтіртті. Қақтығыстан көтерілісшілердің тек екеуі ғана аман қалады. Олардың бірі Солтүстік Африкада (Мағрибүл-Ақса) Идрисия мемлекетінің негізін салушы Ыдырыс ибн Әбдуллаһ ибн әл-Хасан ибн Әли, екіншісі Табаристанға барып Һарун әр-Рашид заманында көтеріліс жасаған бауыры Жақия ибн Әбдилләһ атты ағайындылар еді. Бұл көтерілістен кейін Әлидің жақтастарына деген байсалды саясат орнына қатаң және төзімсіз саясат жүргізіле бастады. Олардың жалақылары мен мемлекеттен алатын үлестері қиылып, қуғын-сүргінге душар болды.

Мұхаммед әл-Мәһдидің өсиеті бойынша һәдиден кейін Һарун әр-Рашид халифа болуы тиіс. Бірақ әл-Һәди оның орнына ұлы Жағфарды тақ мұрагері етіп қалдырғысы келді. Алайда әл-Һәдидің науқастанып, үш күннен соң дүние салуы ол ойын іске асыруына мұрсат бермеді. Әл-Һәдидің өз бауыры Һарун әр-Рашидті мұрагерліктен алуы немесе билігін шектеуінің себебінен анасы тарапынан уланғандығы да айтылады.

Әл-Һәди — өте жомарт, батыр және күшті кісі болған. Халықтың мұң-мұқтажын тыңдауға да мән беретін. Десек те, Аббаси халифаларының арасында өлең тыңдап, нәбиз ішкен ең алғашқы халифа болатын.

## Дереккөздері

Санат:Аббас әулетінің халифтері
Санат:Ирактық Аббасилердің халифалары
Мұхаммед әл-Әмин

**Мұхаммед әл-Әмин** (; 14 сәуір 787, Бағдат — 27 қыркүйек 813, Бағдат) — Ислам халифатының 24-ші халифасы, мүміндердің әмірі.

## Өмірбаяны
Әл-Әмин — әкесі жағынан да, анасы жағынан да Әли мен оның ұлы Хасаннан кейін һашимилерден шыққан үшінші халифа. Әкесі оны 791 жылы тақ мұрагері деп жариялады. Һарун әр-Рашид Тус шаһарында дүние салғаннан кейін әл-Әминге серт берілді.

Бұл дәуір әл-Әмин мен бауыры әл-Мәмунның арасындағы таққа тараспен өтті. Оның себебі Һарун өзінен соң үш ұлын да бірінен кейін бірін тақ мұрагері етіп тағайындауында жатыр.

Фазыл ибн әр-Рәбиғ алдымен әл-Мәмунге серт бергеніне қарамастан кейін Бағдатқа барып Әминге серт беріп, өз болашағын құтқару үшін Әл-Әминге Әл-Мәмунды мұрагерліктен алып, орнына ұлы Мұсаны мұрагер ретінде тағайындауға тырысып, көздегеніне қол жеткізді. Әл-Әмин мен әл-Мәмун өзара бітімге келу үшін хат жазысуларынан да оң нәтиже шықпады. Әл-Мәмун өзінің мұрагерліктен алынып тасталғанын естіген соң әскер дайындатып, Рей шаһарында Тахир ибн Мұсаның қолбасшылығымен әскер аттандырды.

Әл-Әмин жағында Фазыл ибн әр-Рабиғ әскер қолбасшылығына халыққа әділетсіз қарым-қатынас жасауымен танылған Әли ибн Иса ибн Маханды қойды. Бірақ бұл әскерге пайда әкелген жоқ. Өйткені соғыста әл-Әмин әскері жеңіліске ұшырайды. Сонымен қатар екі әскердің арасында әртүрлі аймақтарда қақтығыстар болып тұрды. Мәмунның қолбасшысы Тахир барлық аймақты шетінен қолына өткізгеннен кейін Бағдатты қоршауға алды. Әл-Әмин барлық күшін жұмылдырып қарсылық көрсеткенімен қоршаудың әсерінен қала қиындыққа ұшырады. Ақыры, қала әл-Мәмунның қолына өтіп, Әл-Әмин өлтіріледі.

## Тұлғалық қасиеттері
Әдебиет пен өлеңнен хабары болғанымен әл-Әминді кемеңгер басшы деп айтуға келмейді. Өйткені ойын-сауық пен ішкілікке құмар болатын. Оның осы құмарлығы тіпті халифат ісіне араласуына бөгет болды.

Оның халифалығы кезінде тұрақтылық болмағандықтан сыртқа жорықтар жасалмағаны секілі, ішкі саясатта да әкімшілікте, ғылым-білім мен сәулет саласында да ешқандай жетістікке қол жеткізген жоқ. Дұрысы, жетістікке жетуге мұршасы болмады. Бала және бөзбала кезінде анасы тым еркелеткендігі және осы жағдай халифа болғаннан кейін де жалғасқаны айтылады. Мемлекет адамы ретінде әкесіне де, ағасына да ұқсай алмай, енжарлық танытты.

## Дереккөздері

Санат:Аббас әулеті
Санат:Аббас әулетінің халифтері
Санат:Ирактық Аббасилердің халифалары