open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Мазмұн мен түр

**Мазмұн мен түр** - Абайдың асқан ақындық, суреткерлік шеберлігінің айқын көрінісі оның шығармаларында мазмұн мен көркемдік түр ажырамастай бірлікте келеді.

Идеялық мазмұнды, ақынның ой-сезімін жеткізетін алуан түрлі бейнелеу құралдары, суреттеу тәсілдері бір-бірімен жалғаса тұтаса келіп, көркемдік жүйе дәрежесінде қалыптасады да, мазмұнмен үндестік бірлестік табады.

Соның нәтижесінде шығарманың көркемдік түрі терең мағыналық сипат алып, мазмұны көркемдік, бейнелілік табады.Өмір шындығы поэзиялық шығармадағы керкем шындыққа айналғанда оған ақын дүниетанымы, көркем ой сезімі, адамгершілік, азаматтық мұрат идеялары келіп қосылады. 
Поэзиялық шығарманың көркемдік тұлға-пішініне, өрнек кестесіне, ен бойына қан жұгіртіп, жан бітіретін, нәрберетін идеялық мазмұн, мағына, ақынның биік қоғамдық мақсаттары, идеалдары.

Абай өлеңнің «*іші алтын, сырты күміс*» болуынталап етіп, алдымен, терең мазмұн керектігін және сол мазмұнның әсерлі, әдемі жеткізіліп көркемдік сипат алуы қажет екендігін жақсы тұсінді. Абай түсінігіндегі мазмұн қандай еді? Ол қоғамдық өмір, оның табан аудартпас шындығы, бүгінгі жайы мен ертеңгі даму бағыты, аса ділгер, мұқтаж мәселелері еді.

Абай поэзияның міндеті осыларды ақын көзімен көріп, жүрегімен ұғынып, терең зерттеп, поэзияның қанымен жанына сіңіру, сонда ғана өзінің қоғамдық міндетіне сай қызмет етеді деп санады.

Абай шығармаларын, бір сөзбен айтсақ, қазақ қоғамының 19 ғасырдың 2-жартысын түгел қамтыған шежіресі деуге әбден болады. Өйткені, оларда сол көздегі бар өмір барша әлеуметтік топтарымен, солардың, өзіне лайық талас тартыстарымен, қайшылықтарымен, психологикалық сипатымен, өзара қарымқатынастарымен жарқын көрінісін тапты. Абай қазақ өлеңінің табиғатына мүлдем соны керік, сипат беріп, өзгеше байытты. Әйтсе де, ақын өлеңнің түрінен гері мазмұнына ерекше мән берді. Өлеңге әркімнің де таласы бар, талабы бар болғанымен, биік өнер дережесіндегі өлеңнің қиындығын және өлең атаулыға бірдей қараудың талғамсыздық екенін көрсете келіп, мазмұны ментұрі бірлік-бірлестік тапқан өлең ғана нағыз өнер боп табылатынын айқындап берді. Өлеңнің жаңа мазмұнына сай көркемдік қуатын арттыру үшін Абай поэзия тілінің бейнелеу құралдарын жетілдіріп, байытты, халықтың сөйлеу тілінің, қазақтың ауыз екі сөз және ән өнерінің жетістіктерін пайдалана отырып, ол өлең сөздің, өлең елшемдерінің ырғақтық-ұйқастық байлығын терең ашып көрсетті, жаңа ырғақты, үйлесімді өлең үлгілерін еңгізді, ақындық тілдің бейнелік, стилистикалық мүмкіндіктерін молықтырды.

Қазақтың ақындық тілін, әдеби тілін ұстарып, шындап жетілдірді. Қазақтың әдеби тілін биік жаңа сапаға кетеріп, жаңа үлгіде қалыптастырды.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси әлеуметтену

**Саяси әлеуметтену** - қоғамдық процестер нәтижесінде жеке адамның белгілі бір саяси рөл атқарып, әлеуметтік-саяси қалыптасуы. Саяси әлеуметтенудің мақсаты - жеке түлғаның азаматтық өзін-өзі ұқсатуы. Ғылыми айналымға "саяси әлеуметтену" ұғымын 1959 ж. Г.Хаймен енгізген.

Саяси әлеуметтену отбасы, құрдастар тобы, мектеп, жоғары немесе арнаулы орта оқу орны, саяси ұйым, ұжым сияқты өмірдің сан саласының ортасында пайда болып, одан әрі өрбиді. Ол тәрбие, үлгі-өнеге, саяси насихат, өмір салтының ықпалын және өзінің саяси тәрбиесі арқылы іске асады. Оның қалыптасуына сол кездегі тарихи дәуір, шетелдегі жағдай, осы мемлекеттің саяси-әлеуметтік, экономикалық, мәдени дамуы, үстемдік етіп отырған қоғамдық тәртіптің сипаты, топтың, таптың, үлттың өзгешіліктері және т.с.с. әсер етеді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Александр Никитич Седельников

**Александр Никитич Седельников**  (1876-1919)- тарихшы, этнограф. Батыс-Сібір мен Шығыс Қазақстанды зерттеуші. Орыс география қоғамының Батыс-Сібір бөлімшесінің мүшесі. 

1897- 1919 жылдар аралығында Алтайға 12 рет саяхат ұйымдастырған, осы өлкенің өзен-көлдерін зерттеген. "Зайсан" көлі кітабы үшін оған Орыс география  қоғамының кіші алтын медалі берілген.
Қазақ даласына бірнеше рет саяхат жасап, жергілікті халықтан қазақ ертегілері мен аңыздарын жазып алып, Шығыс Қазақстанның өсімдік және жануарлар дүниесін зерттеді. Солардың негізінде оның 21 ғылыми еңбегі жарық көрді. «Ресей» сериялық еңбектердің авторлары мен құрастырушыларының бірі (1903). Осы кітаптың 18-томындағы қазақтар туралы тарауды Ә.Бейхановпен бірге жазуға қатысып, Абайдың ақындық таланты тарапы орыс ғалымдары арасында тұңғыш рет сөз қозғап, жоғары баға берді. Ол туған інісі Николаймен бірлесіп, қазақ ауыз әдебиетін насихаттауға, Абай шығармаларын орыс тіліне аударуға көп күш-жігерін жұмсады.

## Дереккөздер
Метабластық мигматит

**Метабластық мигматит** - желішелік бөлігі біркелкі келіп, бұлт не жолақ тәрізді болып, көзбен субстраттан онша ажырамайтын мигматиттің түрі. Метабластық мигматит гранитке ұқсас болады. Бітімі жағынан метатексистік мигматитке қарама-қ
## Дереккөздер


арсы.

Санат:Геология
Байсып, паңсып...

*«Байсып, паңсып...»* - Абайдың кейін табылған өлеңі. Ақынмен ұзақ жылдар жолдас болған қарт Шар ауданының тұрғыны Қосылбек Байғұттыұлынан 1940 ж. жазып алынған. Көлемі әрқайсысы 4 тармақтан тұратын 7 шумақ. Жас ұрпаққа бойын аулақ ұстайтын бес дұшпанын көрсетіп, қашанда құлшына құмартып, асық болатын бес асыл ісін айқындап берген Абай өзі де, қандай қыспақ көрсе де ақиқат пен әділдіктің ақ жолынан таймай, адамгершіліктің алауын жарқырата лаулатып, мәңгілік шамшырақтай жоғары көтеріп өткен. Бүл жолда ол бай-кедей, жақын-жат деп бөлмей, әділ төрелігін тура айтқан, ел ішіндегі арамтамақтарды, жатып ішер жалқауларды, менменсіген билікшіл мансапқорларды, мал-мүліктің буына пісіп, құдайын ұмытқан шала мастарды, тере алдында майысқан жарамсақтар мен қулық-сұмдықпен халық үстінен күн кешкен алаяқтарды жер-жебіріне жете шенеп отырған. Ақын осы тұрғыда өз әкесі Құнанбайдан, бауырлары Тәкежан, Майбасар, Әзімбайлардан бастап оғаш қылықтарын беттеріне басып, қалың бұқара алдында әшкерелеуден танған емес. Абай бүл өлеңінде туған ағасы Тәңірбердінің дүйім жұртқа белгілі өтірік пен өсекке жақын, қуыс кеуде, менмен тұлғасын тап басып, жасанды, жәдігөй бейнесін ашық айтады. Оның туған ағасына тап бұлай шүйілуінің де себебі бар. Мінез-құлықтары, алға қойған мақсат-мүдделері жас кездерінде-ақ басқа-басқа болған ағайынды екі жігіт келе-келе біржолата ажырасып тынған. Оған Тәкежанның дүниеқорлығы, арамдығы, екіжүзділігі себеп болса керек. Оның тіпті, әулет ортасындағы ыржың-тыржыңмен ғана шектелмей, жасырын айла-шарғымен Абай дұшпандарының тобына қосылғаны да белгілі. Ақынға қарсы Оразбай бастаған сойқанды топтың Ши түбіндегі баталасуына тілек қосып, 1898 жылғы Мұқыр сайлауындағы аты шулы жанжалдың демеушілерінің бірі болған. Ағасының осы сатқындығын сезген ақын: *«Менің жауым бауырымда отыр ғой, бүйткен елде қайтіп күн көрем...»*, - деп қатты налыған. Бірақ бүл шығарманың тууына екеуара басараздық қана себеп болмаған. Өлең, ең алдымен, елді әбден жайлап алған озбырлыққа, екіжүзділік пен өсек-аяңға қарсы ақынның өзегін өртеген наразылығын танытады. Бұл - Абай шығармаларының өзекті тақырыбы. Ал Тәңірберді сол типтік тұлғаның нақты көрінісі ғана. Ақын нақты бейненің өрескел қылықтары арқылы бүкіл қоғамға тән кемшіліктерді сынға алады, қайырсыз малға желіккен, қолынан түк келмейтін қуыс кеуделіктің әлеум. зардабын ащы тілмен әшкерелейді. Өлең кісінің шымбайына бататын өткір де зәрлі тілмен жазылғанына қарамастан сырғып, жеңіл оқылады. Туынды 4, 6, 7 буынды -а, -а, -б, -а түріндегі ұйқаспен жазылғанымен, лекітіп бір-біріне жалғасып келетін тұтас жыр үлгісін еске түсіреді. Композициялық құрылымы жағынан іштей шартты түрде 2 бөлімнен тұратын сияқты. 1-бөлімде Тәңірбердінің мінез-құлқындағы барша жағымсыз қасиеттері ашылса (алғашқы 5 шумақ), 2-бөлімде осындай оғаш мінезді адамның кісі жиіркенерлік қылықтары тұжырымдалады. Екі бөлім жігі ашылмай, бірін-бірі толықтыра түскен. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1961 жылғы толық жинағына енгізілген. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгерістер кездеспейді. Қарақалпақ тіліне аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Олиготрофты батпақ

**Олиготрофты батпақ** (*Олиготрофное болото*, верховое болото; *oligos* — азғантай, шамалы, *trophe* — қорек, қоректену) — минералдық қоректер аз (*жоғарғы қабатының күлге айналуы < 4 %*) беткейлік батпақ. Әдетте, ыза суларымен байланысы жоқ және атмосфералық жауын-шашынмен қоректенеді. Олиготрофты батпаққа тән сипат — ол сфагналық мүктердің тұтас жамылғысы. Олиготрофты батпақ беті шығыңқы сипатта, орталық бөлігі шеттеріне қарағанда *7—8 м*-ге көтеріңкі келеді. Олиготрофты батпақтарға тән өсімдіктер: көкбұта, қазанақ, көкжидек, мүкжидек және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үш ғасыр жырлайды

«**Үш ғасыр жырлайды**» - «Жазушы» батасынан 1965 ж. жарық көрген жинақ. Құрастырған және алғы сөзін жазған Ы. Дүйсенбаев. Жинаққа қазақ ақындарының шығармалары енген. Абайдың «Қан сонарда бүркітші шығады аңға...», «Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғытұрым», «Жастықтың оты жалындап...», «Бір сұлу қыз тұрыпты хан қолында . », «Көңіл құсы қүй қылжыр шартарапқа...», «Адамның кейбір кездері...», «Құлақтан кіріп бойды алар...», «Өлсем, орным қара жер сыз болмайма?...»өлеңдері орындалған. Көлемі 34,14 б.т., 20 000 дана болып басылған.
## Тағы қара
* Бес ғасыр жырлайды
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Билдерберг клубы

thumb| Билбдерберг клубы
**Билбдерберг клубы** - 1954 жылы мамырда Остербеектің (Нидерланд) "Бильдерберг" қонақ үйінде негізі қаланған жабық сипаттағы халықаралық үйым. Өз қызметін жарнамалай бермейтін клуб мәжілісіне әдетте бірқатар елдерден (негізінен Батыстың дамыған елдерінен) атақты саясаткерлер мен бизнесмендер - президенттер, премьер- министрлер, саяси партиялардың, қозғалыстардың көшбасшылары, ірі қаржыгерлер және т.б. қатысады. Клубтың басты идеологиясы -
мондиализм. Идеологиялық және үйымдық жағынан клуб үш жақты комиссия мен халықаралық қатынастар бойынша Кеңеспен тығыз байланысты.

## Дереккөздер
*BILDERBERG MEETINGS CHANTILLY, VIRGINIA, USA, 31 MAY-3 JUNE 2012 
*BILDERBERG 2012 YILININ KATILIMCI LISTESI 


Санат:Саясат
Сәкен Нәжімеддинұлы Ғұмаров

**Сәкен Нәжімеддинұлы Ғұмаров** (1937 ж. - 1995 ж.) - архитектор, суретші. Кескіндеме саласында жұмыс істейді. 1937 жылы 3 ақпанда Батыс Қазақстан облысының Бөкей даласында дүниеге келген. Қазақстан Журналистер және Суретшілер одағының мүшесі. 
## Білімі
1962-1963 жылдары Мәскеуде Луначарский атындағы мемлекеттік театр және өнер институтында (ГИТИС), 1964-1965 жж. Ленинградта музыка, театр, кинематография институтында (ЛГИТМИКС) оқыған. Актерлік шеберлікті, режиссураны меңгерген. 1960-1964 жылдары Орал қаласында жаңа ашылған облыстық телеарнаның бас режиссері болған.

## Өнері
С.Ғұмаров жұртшылыққа суретшілік өнерімен танымал. Ол 30 жыл бойына сурет салу өнерімен шұғылданған. 1986-1995 жж. С. Ғұмаровтың жеке көрмелері Алматы, Мәскеу, Ялта, Сочи, Киев, Челябі, Вильнюс, Орал қалаларында өткізілді. Ол ешқандай жүйе, мектеп, ағымның тікелей әсеріне мойынсұнбай отыз жыл бойы тер төкті, «провинцияда өнер өрге баспайды» деген қағиданы теріске шығарып, оның шығармалары көрермен жүрегіне көптеген атышулы әріптестерінен бұрын жол тапты.

Ол өз еңбектерін абстракциялық үлгіде жазады. Ғұмаров  1980 ж. Қазақстан ақын-жазушылар шығармашылығындағы және халық ауыз әдебиетіндегі құстар бейнесін негізге ала отырып, «Аққұс» деген жалпы атпен картиналар топтамасын жазды.Оның 400-ге жуық туындылары бар Бұл топтамаға «Абай көзімен қарағандағы Аққұс бейнесі» (1980, картон, майлы бояу, Ю. А. Кошкиннің жеке қоры) картинасы да енді. Түрлі-түсті алуан пішіндер мен мозаика үлгісінде өрнектелген жұмыста Абай портреті асқақ көрінеді. Кескіндеме композициясы қазақ және араб әріптерімен жазылған сөздермен толыға түскен.
## Естеліктері
1995 жылы Орал қаласында Сәкен Гумаров музейі ашылды. Бірнеше каталогтары сақталған, ол жерде оның еңбектерінің түгел дерлік бөлігі бар. Бірақ, каталогта Сәкен Ғұмаровтың еңбектерінің қайда екендігі көрсетілмеген. 
Кейбір картиналары Қазақ драма театрының фойесінде тұр.

## Пайдаланылған әдебиеттер
* Ғұмаров Сәкен: Өмірдерек//Батыс Қазақстан облысы: Энциклопедия.-Алматы: Арыс,2002.-222б.
* Жазира Жайық. Батыс Қазақстан суретшілері.-Орал,2010. - 48б.
* Қобланов Н. Қылқалам шебері// Жайық үні.-2008.-31 қаңтар.-9б.
* Мәмет С. Суретші Сәкеннің сырлы әлемі//Егемен Қазақстан.-2008.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:1942 жылы туғандар
Санат:1995 жылы қайтыс болғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:Қазақстан журналистері
Ылғалдандыра суару

**Ылғалдандыра суару** — күзде немесе қыста суару арқылы топырақ ылғалдығын және су қорын арттыру. Бұл ылғалды ауыл шаруашылық өсімдіктері үшін көктемде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үш дастан

«**Үш дастан**» - Пекиндегі әдебиет баспасынан 1958 ж. қытай тілінде жарық көрген жинақ. Абайдың қысқаша өмірбаянымен ашылған, жинаққа ақынның «Ескендір», «Әзім әңгімесі», «Масғүт» поэмаларын енгізілген. Кітап көлемі 52 бет, 5000 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Нагнибида

**Нагнибида Микола Львович** (1911-1985) - украин ақыны, БССР-дің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері. Украин оқырмандарына «*Дән*», «*Днепроград*», «*Мерекеге апаратын жол*», «*Теңіз әңгімөлері*», «*Жол әні*», «*Оң жағалау*», «*Биіктік*» кітаптарымен белгілі. Нагнибида 1974 ж. «*Дніпро*» баспасынан жарық көрген «*Абай Қунанбаев*» жинағына енген ақынның «*Өкінішті көп өмір кеткен өтіп...*» өлеңін украин тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Запорожьенің құрметті азаматтары
Сал ағызу

right|250px|thumb
**Сал ағызу**  — ағаштардың қалқымалығын пайдаланып, оларды көлік құралдарына тиемей тасымалдау. Кей жағдайда сал ағызуды тіркемелеп сүйреу қолданады. Сал ағызу тізбекті сал ағызу, бөренені жеке дара ағызу, байланыстыра ағаш ағызу және кемемен ағаш тасымалдау болып бөлінеді.

Сал ағызу кезінде, жағалауға, тастарға және бір-біріне соғылуы салдарынан бөренелердің сыдырылған қабықтары, сынған бұтақтары су түбіне шөгеді. Іске жарамды ағаштардың да 10 %- на дейін суға шөгеді. Шөккен ағаштар, бөлінген шырыш, зиянды қоспалар біртіндеп ыдырау барысында судағы оттекті жұтып, фенолдар мен өзге де зиянды заттар бөліп шығару арқылы су көздерін уландырады. Өзен жағалауларындағы сал ағызуға кедергі келтіретін қалың бұталарды шауып тастағанда, өзен аңғарының мүжілуі күшейеді, ал ол өз кезегінде арнаны шөгіндіге толтырады.

Сал ағызу, әсіресе балық шаруашылығына үлкен зиян келтіреді. Бөренелердің қозғалуы кезінде балықтар жарақат алады, уылдырық шашатын алқаптар бұзылады, улану әсерінен уылдырық пен жемдік ағзалар қырылады. Өзен алаптарындағы ағаш кесу  өзендегі температуралық және биологиялық режімді бұзады. Арналар тайызданып, суалады, сөйтіп балық шаруашылық айналымынан шығып қалады. Мұндағы шөккен ағаштардың рөлі де айтарлықтай. Сол ағызудың салдары, тіпті ол тоқтатылғаннан кейінгі көп жылдарда көрініс береді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Санат:Полиграфия
Қыран бүркіт не алмайды салса баптап?..

**«Қыран бүркіт не алмайды салса баптап?..»** — Абайдың 1886 ж. жазған өлеңі. 14 жол. Ақынның көтерген тақырыбы - қосанжар өмір құбылысы. Алғашқысы - аңшылық. Ержігіт қыран бүркіт баптаса, қалған жұрт аңға күйкентай мен қарға салмақ. Бабы келіскен қыранның қоян, түлкі түгілі қасқыр да алатыны анық. Алайда былайғы жұрт оған мән бермейді. Өйткені, «қыран шықса қияға жібереді, олар да екі қүсын екі жақтап». Қарға қарқылдап, қыранның арт жағынан қалмаса, күйкен-тай үстінде шықылықтайды. Қарға мен күйкентай иелері қыранға кедергі жасағандарына мәз, өз құстарын мақтап күпілдеседі. Абайдың бұл жерде айтқалы отырған негізгі ойы күллі қазақтың тірлігі өмірде осыған саятындығы, ортасынан озған азамат, ақын шығып жатса, оларға жасайтындары осындай кесірлік екендігі. Ақын* «Басқа - сая,жанға - олжа дәнеме жоқ, Қайран ел осынымен жүр далақтап»* деп қорытады ойын. 1886 ж. өндіре жазып, ақындық жолына алаңсыз түскен ақынның ел ұстазы, ақылшысына айналып, үлкен өмірлік - өнерлік жинақтау жасай бастағанын байқаймыз. Осындай көркемдік кенеуімен, кемелді ойымен өрелі өлеңнің құрылымы да келісті. Өлеңнің алғашқы екі жолы өзара ұйқасып, егіздік байқатқан, алайда арықарай еркін ұйқаспен кестелеңген. Мазмұн-мағынажағыан да, пішім, ырғақтық жағынан да ешқандай жік білінбейді. Өлең алғашрет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұылының өлеңі» атты жинақта жарияланды. Оның басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді. Туындының:
*«Өзі алмайды, қыранға аддырмайды,
Күні бойы шабады бос салақтап»,-* деген 7-, 8-жолдары 1909 жылғы жинақта берілмеген. Бірақ бұл 2 жол Мүрсейіт қолжазбасы негізінде тұңғыш рет 1933 жылғы жинаққа кіргізілген. Өлең башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, өзбек.тәжік, түрікмен, үйғыр тілдеріне аударылған.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Метагенез

**Метагенез**( — арасында, кейін және  - шығуы, пайда болуы) - Жер қыртысының біршама терең қойнауларына батқан шөгінді таужыныстардың жоғары температура мен қысым жағдайында және минералданған ерітінділер әсерінен минералдық құрам өзгерістеріне және құрылымдық өзгерістерге ұшырауы. Бүл өзгерістер нәтижесінде бұрын түзілген аутигендік минераддардың және саз тозандарының жаппай қайтадан кристалдануы, шөгінді таужыныстарға тон басты-басты жынысқұрушы минералдардың еруі және жаңадан кристалдануы және т.б. процестер жүреді. Метагенез диагенезден кейін басталып, метаморфизмге ұласады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Майбасар Өскенбайұлы

**Майбасар Өскенбайұлы** (1812) - Абайдың әкесі Құнанбайдың тоқал шешесінен туған інісі. 
Құнанбай өзі 1849 жылы Қарқаралыға аға сұлтандыққа сайланған соң, өз орнына Күшік тобықты еліне  Майбасарды болыс етеді.
Майбасар халыққа көп қиянат жасаған ұрыншақ, сотқар адам болған. 
Тобықты елінде тертіп сақтауға келген әскери-губернаторлық қызметкерлерінің почта қағаздарын тартып алып, өздерін кен далаға тастап, аттарын аударып алып кеткені үшін қылмысқа да тартылған. 
Майбасарды Қүнанбай қорғап, желеп-жебеп отырған.

Абай Майбасардың ел адамдарына жасаған зорлық-зомбылықтарын ұнатпаған.

Жас көзінен-ақ оның оспадарсыз қылықтарынан аразылық көрсетіп, ретті жерінде қатты-қатты айтып тастап та отырған.

Ақын өлеңінде көп сыналатын ел бұзар тентектердің қатарында Майбасардың болғаны сөзсіз.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Тезекбай Жамантайұлы

**Тезекбай Жамантайұлы** (т.-ө. ж. б.) - Абай ауылының адамы. Тезекбайдың інісі Көжекбай ағасына қысым жасап, жерін тартып алу үшін әрекет жасайды. Тезекбай амалсыздан Абайға барып арызданған. Абай Көжекбайдың бұл озбырлығына тыйым салған. Ақын «Жамантайдың баласы Көжек деген...», «Бөтен елде бар болса...» деген өлеңдерінде сөзге тұрақсыз, қулық-сұмдыққа жақын, екі жүзді, зорлықшыл Көжекбайды өлтіре әжуа еткен. «Жақынын сатып, жөн көріп, Қалтаң-құлтаң амалдар, Туысқанға кекшілі...» деген жолдарға осы оқиғалар түрткі болуы әбден мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Олиготрофты көл

**Олиготрофты көл** (*Олиготрофное озеро*) — су организмдері үшін қоректік заттары өте аз көл. Сондықтан да, фитопланктонға кедей болады. Түптік шөгінділерінде органикалық заттар болмайды және тотығу үшін оттектің қажеті болмағандықтан көлдін барлық су қабаты оттекке біркелкі қанығады. Суының мөлдірлігі жоғары дәрежеде, көк және жасыл түстес болады. Бұларға көпшілік жағдайда кристалдық таужыныстардың ортасында орналасқан көлдер (Байкал, Телікөл, Ыстықкөл және т.б.) жатады. Терендігі (*30—70 м-ден 1 км-ге дейін*) орташа және өте терең. Қазақстанда, Алматы маңындағы Көлсай көлдері жүйесі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси әділеттілік

**Саяси әділеттілік** - саясат объектілері мен субъектілері, институттар мен азаматтар, мемлекеттік аппарат пен түрғындар арасындағы үйлесімді қатынастар көрінісі. Саяси әділеттілік динамикасының әлеуметтік және саяси тәжірибеде анықталуы күрделі түсінік. Ол көптеген факторларға тәуелді: саяси үйым түріне, саяси мәдениеттің толысуына, саяси тәртіп, қоғамдық және саяси мүдделерді бөлуде және т.б.

Жалпы саяси бостандықтар мен демократияның дамуына байланысты әділеттілік шеңбері де кеңейе түсуде. Әділеттілік мазмүны нақты экономика мен саясаттың сипатына тәуелді. Мысалы, Еуропадағы классикалық феодалдық қоғам үшін сословиелік әділеттілік табиғи құбылыс ретінде қабылданғанына қарамастан, әділетсіздік ретінде қабылданды.

Ал дамыған өндірістік қоғамда әділеттілік қатынастар қоғамның барлық мүшелерінің заң алдындағы теңдігіне сүйенеді. Мінеки, осы тендік дамыған батыс демократиясында саяси әділеттілік негізін құрайды.

Әділеттілікті қалыптастырудың екінші мәдени-саяси жағы либерализм идеяларымен байланысты. Әділеттілікті қалыптастырудың бүл жолында оның негізі ретінде адамды қоғамның жоғары құндылығы ретінде тану жатады. Бүл үрдіс шеңберінде әділеттілік жеке түлғаға қол сүқпауға заңмен кепілдік беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Калиталдардың "қашуы"

**Калиталдардың "қашуы"** - жартылай перифериялы немесе перифериялы елдердің қаржылық тасқынының капиталистік орталық елдеріне ағылуы. XX ғасыр 80-ші жылдарында әлсіз елдерден дамыған мемлекеттерге қаржылық ресурстардың тарихта ең ірі көші болды. "Капиталдардың қашуының" негізгі себептері мынада: біріншіден, бір елдердің екіншісіне жаппай қарыз болуы, тіпті, қайтарылатын қарыз көлемі алынған несие құнынан әлдеқайда, бірнеше есе артық болуы. Екіншіден, жартылай перифериялы немесе перифериялы елдерде капиталды өсіріп, көбейтуге жағдай жоқ, сондықтан да дамыған елдерге қашуға бейім. Бұның бәрі елден негізгі капиталдардың қашуын жүзеге асыратын офшорлық орталықтардың қызмет етуінен болады. Жартылай перифериялы немесе перифериялы елдерде капиталдардың көбеймеуіне саяси тұрақсыздық, жоғары деңгейдегі сыбайлас жемқорлық, еңбек өнімділігінің төмендігі кедергі келтіреді. Сарапшылардың бағалауынша, тек Болгарияның өзінен 1990-шы жылы жылына 1 миллиард  доллар шамасында қаржы сыртқа кетеді екен, қазір болгар азаматтарына тиесілі 7 миллиард доллар қаржы сыртта жүр (бұл осы кезеңдегі шетелдік көмек пен несиелерден әлдеқайда көп). Тіпті, кедей елдердің банк депозиттері дамыған елдердің банктерінде жатыр.
1990-шы жылы соңында әлемдегі капиталдардың 70%-дайы инвестиция (акциялар, облигациялар, активтер) түрінде АҚШ-қа құйылған. Капиталдардың АҚШ-қа қашуы Батыс Еуропа елдерінен де болып отыр. Шығыс Еуропа мен бұрынғы КСРО-дағы мемлекеттік социализм жүйесі қирағаннан кейін жүздеген миллиард доллар Батыс Еуропаның және АҚШ-тың банктеріне салым немесе құнды қағаз түрінде салынуда.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Трапецоэдр

**Трапецоэдр** — бір жұп қабырғасы тең төртбұрышты жақтардан тұратын қарапайым пішін. Т. оң және сол болады. Симметрия осьтеріне (L3, L4, L6) қарай Т. алты жақты (тригондық), сегіз жақты (тетрагондық) және он екі жақты (гексагондық) болады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Металогендік аймақ

**Металогендік аймақ** - геосинклиндік атырапқа не жүйеге немесе ауқымы осы құрылымдармен шамалас платформа бөліктеріне сәйкес, нақтышы минералдану түрімен сипатталатын, осы минералдану уақыты бір немесе бірнеше тектоникалық-магмалық оралымдар не металлогендік дәуірлер жиынтығына сәйкес келетін мейлінше ауқымды алаптар. Дербес Металогендік аймақ бірнеше құрылымдық- металлогендік белдемдерді немесе кенді аудандарды біріктіреді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қыран жанар

**«Қыран жанар»** - Абай өлеңдерінің Ригадағы «Лиесма» баспасынан 1970 ж. жарық көрген жинағы. Кітап Я. Плотниекстің ақын шығармашылығына шолу жасаған мақаласымен ашылған. Жинаққа Абайдың 25 өлеңімен «Масғүт», «Ескендір» дастандары енгізілген. Суретші Л. Буманенің ақыншығармалары тақырыбына салған суреттері берілген. Аударғандар: Я. Плотниекс, А. Скалье, А. Бианс, Б. Либцемниекс, Я. Сирмбардис, А. Елксне. Көлемі 3,58 б. т., 8000 дана болып басылған.

## Дереккөздер



Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси әдістеме

**Саяси әдістеме** - *[грек, metodos - зерттеу жолы, logos - сөз, ілім]* - саяси зерттеу жүргізу әдістері туралы ілім. Бір мағынада әдістеме ретінде саяси ғылымдағы зерттеу қызметінің бағыттарын анықтаушы гносеологиялық қағидалар, сонымен бірге жаңа білім алу принциптері мен әдістері. Екінші бір мағынада саяси ғылым ауқымындағы арнайы пән. Бүл пән нысаны - саяси зерттеу жүргізу үрдісі. Әдістеме танымдық жүйе ретінде бірнеше деңгейден тұрады: философиялық сипаттағы білім, ғылыми зерттеу мәні, құрылымы, принциптері, ережелері мен әдістері туралы білім, нақты зерттеу пәніне қатысты теориялық білім. Арнайы саяси пән ретінде әдістемеде нақты-саяси зерттеу үрдісі теориялық түрғыдан түсініледі. Саяси ғылымды рефлексиясы бар жүйе ретінде қарастыруға болады. Бүл - өзінің зерттеулік іс-әрекетін ой елегінен өткізуге бағытталған ғалым қызметі. Егер саясаттанушы саяси шындықты зерттейтін болса, онда әдіскер нақты құндылық бағыт түрғысынан ғалым жүмысын түсіндіруғе, сипаттауға және түсінуге ұмтылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Үшташлы

**Үшташлы** - қалмақ халқын құрайтын 4 атаның бірі - хазардан тарайтын ұрпақ. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «Сол хазардан ұш атаның ұлы парсы жұртында қалып еді. Қажар, Афшар, Үшташлы» деген дерек бере келіп, біздің қазақтың әйгілі «Ақтабан шұбырындыға» ұшырауына солардың шапқыншылығы себеп болғанын жазады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Саяси әріптестік

**Саяси әріптестік** - әртүрлі саясат субъектілері арасындағы өзара қарым-қатынас түрі, оған белгілі бір мәселе бойынша ортақ ұстанымның болуы, біріккен саяси әрекеттерді ұйымдастыру, саяси бағдарламардың маңызды салалары бойынша сәйкес келуі тән. Саяси әріптестіктің ерекшелігі - әр тарапта өз қызметінің негізгі аспектілері бойынша дербестіктің болуы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Траптар

**Траптар** — негізгі магмадан шыққан магмалык таужыныстар тобы (диабаздар, базальттар және т.б.). Ежелгі платформаларда кейде орасан зор (бірнеше мың км²) жамылғылар түрінде тараған.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Характерон

**Характерон** (Charactron) — экранда әріптік-цифрлық және арнайы бедерлік таңбаларды бейнелей алатын арнайы электрондық-сәулелік түтікше.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Оңтайлы ылғалдану белдемі

**Оңтайлы ылғалдану белдемі** (*Зона оптимального увлажнения*) — егіншілік үшін қолайлы атмосфералық жауын-шашынның жылдық қосындысының мөлшері булану көрсеткішіне тең немесе сәл ғана жоғары болатын аумақтар. Оңтайлы ылғалдану белдемі жалпақ жапырақты ормандардың, орманды даланың және ылғалды саваннаның теографиялық белдемдерін қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Үш жүздің баласы

«**Үш жүздің баласы**» - Абай шығармасында қолданылған атау. 15-16 ғ-да қазіргі Қазақстан жеріңде 3 рулық-тайпалық бірлестік қалыптасқаны белгілі. Олар Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз атады. Жүз араб тіліңде белгілі бір тұтас нәрсенің бөлігі, саласы деген ұғымды танытады. «Үш жүздің» ел мен жердің табиғи ерекшеліктеріне, оны мекендеген тайпалар мен рулардың шаруашылық және саяси жағдайларына байланысты пайда болғаны сөзсіз. Абай езінің «Біраз сөз казактың түбі кайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегіңде осы жүздердің шығу тарихынан да дерек береді. Ақын Әмір-Темір мен Шағатай ұрпақтарын таратып әкеледі де, Ахмет ханға тоқталады. «Ахмет хан өз уақытында аттанысқа жарарлық қазақтан үш жүз әскер шығарып, үш жүз басыға билетіпті. Әр жүздің халқы өз ынтымағыменен бір туысқанға есеп болыпты. Қазақтың «Үш жүздің баласы» дей тұғыны - сол» деп жазады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Надыров Базарбай

**Надыров Базарбай** (1937 ж. т.) - Қарақалпақ Республикасының халық артисі, әнші. Ол қарақалпақ, өзбек, қазақ халық әндері, қазіргі композитор шығармаларымен бірге Абай әндерін де орындайды. Абайдың «*Айттым сәлем, қалам қас*», «*Көзімнің қарасы*» әндерін 1966 жылдан бері Орта Азия, Татарстан, Башқұртстан республикалық сахналарында, Қазақстанның Алматы, Жамбыл, Қызылорда облысында болған концерттік сапарларында, мәдениет онкұндіктерінде орындады. Надыров республикалық Бердақатынд. сыйлықтың лауреаты. 

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Өзбекстан әншілері
Мафия

нобай|233x233 нүкте|Кодекс ћутањ. Көбінесе бұл тіркес қылмыстық немесе жасырын ұйымдарда, белгілі бір ақпаратты жарияламау, құпияны сақтау туралы заңдылықты сипаттау үшін қолданылады.
**Мафия** () — көбіне қылмыспен байланысты және қоғам мүшелеріне, мемлекеттік және қоғам қайраткерлеріне, ұйымдарға, мекемелерге өз мақсаттарына жету үшін заңсыз жолдармен, әдістермен (пара беру, арандату, күш қолдану, адам өлтіру, лаңкестік әрекеттер арқылы) ықпал етуге талпынатын жасырын, заңсыз ұйым. Мафия тарихи тұрғыда XVIII ғасырдың аяғында Италиядағы Сицилия аралында пайда болып, бүкіл қоғамды, халықты дүрліктірді. Кейіннен, XX ғасырда АҚШ-қа ойысты, онда мафия деп әдетте заңсыз бизнеспен (наркотик, заңсыз қару-жарақ саудасы, заңсыз құмар ойындар бизнесі және т.б.) және оны саяси мақсатта қолданатын гангстерлік қылмыстық ұйымдар түсінілді. Осындай жолмен әйгілі болған атышулы "Коза ностра" ("Біздің іс") американдық ұйымы белгілі.
Мафия – Сицилияда XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан, соңында өзінің белсенділігін АҚШ-тың ірі, экономикалық дамыған қалаларына және кейбір өзге елдерге де таралған қылмыстық, заңсыз ұйым. Жүріс-тұрыс кодексі (омерту), құрылысы және ортақ ұйымы бар қылмыстық топтардың бірлестігі («отбасы»). Әр топ белгілі бір территорияда: үлкен қаланың ауданында кішігірім қалада немесе мемлекеттің тұтас аумағында аламандық жасап «жұмыс істейді». 

Қазіргі кезде мафия термині сициялық Коза Ностра мафиясының ұйымың және құрылысын толық немесе жарым-жартылай қайталанатын кез келген этникалық қылмыстық топтарды жалпылау белгілену үшін қолданылады. (Мысалы, Италияның өзінде әрекет ететін – Каморра, Ндрангета, Сакра Корона Унита; мексикалық мафия, ирландық мафия, Якудза, т.б.)

Мафия сицилиялық қоғам ішіндегі өзара қарым қатынастарды реттейтін құрылым ретінде, Бурбондар әулеті мен постбурбондық кезеңде Сицилияда мемлекеттік билік құрылымдары әлсіздігі мен анархия кезінде қалыптасқан.

Бірақ мафия пайда болуының әлеуметтік саяси алғышарттары бұдан әлдеқайда бұрын пайда болған.  Сицилия Италияның 1860 жылы біріктіруіне дейін екі ғасырға жуық шетелдік үстемдікте болды.
Сицилия тұрғындары тап болған қиын жағдай мен репрессиялар, жергілікті  халық ортасында бай шетелдіктерді тонап жүрген бөлек бандиттер топтарының қалыптасуына әкеп соқты. 
Қарақшылар алып қалған мүлікпен тұрғындармен жиі бөлісіп, олардың қолдау мен көмегін тапты.
Біртіндеп жергілікті халық ортасында қарақшыларға көзқарасы одан әрі сабырлы бола түсті.

Сөйтіп осылайша мафияның келешектегі пайда болуының әлеуметтік базасы қалыптасты.
Мафияның одан әрі дамуы цитрустер өсіру мен сатуға байланысты кәсіпшіліктің  өркендеу кезеніңде жүріп жатыр.

## Мафиялар туралы кино-телехикаялар
Мафиялар туралы кино-телехикаялар:
* Карты, деньги, два ствола
* Рэкетир
* Бригада
* Бригада-2
* Меч
* Брат
* Брат-2
* Капоне
* Көкжалдар мекені

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Мафия
Сәулең болса кеудеңде...

**«Сәулең болса кеудеңде...»** - Абайдың 1889 ж. жазған өлеңі. Кел. 36 жол. Өлеңде ауыр ой мен ауырған шерлі жалғыздық көкірегіңде түн тұнған әрі заман қысымы тудырған мұңлы да өкінішті ой толғанысы жатыр. Абай ғұмыр кешкен заман - қазақ халқын ел билеу жүйесіндегі өзгерістер мен халықтың ой санасында орын алған ерекшеліктер, батыс пен шығыстың рухани қазыналарымен қоян-қолтық араласу жағы күшейе түскен кезең. Осы тұста дүниеге келген бұл елеңге ой кезімен үңіле қарасаң, сол заманның белгілерін анық аңғаруға болады. Қазақ қоғамындағы сырттан ендірілген, яғни таза отаршылдық мүдде тұрғысынан жасалған ел билеу жүйесіндегі бассыздық, шырық бұзарлық, анархистік құбылысты тудырып отырған сатылы болыстық сайлауға, қазақ елінің бірлігі мен рулық тұтастығын бұзуға негізделген болыстық сайлаудың территориялық принципіне қарсылығы көрінеді. Өлеңінің ең басты ой сарыны - «Единица - жақсысы, Ерген елі бейне нөл» ұғымында жатыр. Бүл жолдар арқылы Абай елді ақылмен, әділеттілікпен билеген жеке адамға, кемел тұлғаға ерекше мән береді. Ел басқару жүйесінде анархистік бассыздыққа жол бермейтін, елін береке, бірлікке бастайтын кемел басшыны аңсайды. Қазақ елін билеу жүйесіне отаршыл өкімет алдын-ала ұзақ даярлықпен келіп ендірілген болыстық сайлау жүйесі, шынында да, қазақ халқының бірлігін бұзып, берекесін кетіріп, тұрмыс жағынан мүлде әлсіреп, мінез-құлқы жағынан да азғындауға ұрындырды. Абай осы жағдайдың зардабын ұлылықпен терең сезінген. Өлең 7-буынды, ерікті ұйқаспен жазылған. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұлының елеңі» атты жинақта жарияланған. Туынды басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1939, 1945, 1957, 1977жылғыжинақтардаөлеңніңЗ-жолы 1909 жылғы басылым негізінде «Егер сәулең болмаса» болып берілсе, бүл жол Мүрсейіт қолжазбаларында «Егер сәулең жоқ болса» делінген. 1939, 1954, 1957, 1977 жылғы жинақтарда 34-жол Мүрсейіт қолжазбалары бойынша «Ел тыныш болса, жақсы сол» түріңде алынса, 1909 жылғы басылымда «Ел ит болса, жақсы сол», 1945 жылғы жинақта «Өз басындық болар сол»болып енген. 1909,1945,1954, 1957, 1977 жылғы басылымдарда және Мүрсейіт қолжазбаларыңда 22-жол «Сулай алмас жазғы төл», ал 1939жылғы жинақта бұл жол «Шулай алмас жазғы төл». Туынды ағылшын, араб, белорус, башқұрт, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Тыру

**Тыру** — маңызы мен ауқымы әр түрлі кенкіріктіруші өңірлер мен алқаптар ең ірі жалпыпланеталық металлогендік белдеу және ең кіші кенді алаң деген екі үғым арасында былайша сараланады: а) ең ірі ауқымдағы металлогендік құрылым — жалпыпланеталық металлогендік белдеу; ә) ірі қүрылымдар — металлогендік белдеу және металлогендік аймақ; б) біршама ірі құрылымдар — металлогендік белдем — кенді белдеу және металлогендік атырап; в) орташа мөлшерлі қүрылымдар — кенді белдем және кенді аудан; кенді ауданның қүрамбөлігі ретінде кенді торап түсінігі жеке-дара өрнектеледі; г) ең шағын қүрылым — кенді алаң.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ылғалдандыру

**Ылғалдандыру** - 1) аумақтың ылғалдандырылуы — белгілі бір өңірге жауатын жауын-шашынның мөлшері мен булануы арасындағы арақатынас (кейде жауын-шашын мөлшерінің булануы соған байланысты болатын ауаның температурасына қатынасы). Артық ылғалданатын, орнықсыз және жеткіліксіз ылғалданатын аумақтар сараланады; 2) топырақтың ылғалдандырылуы — топырақтағы ылғал қорының табиғи не жасанды түрде арттырылуы не толықтырылуы. Басы артық ылғалдану — организмдер мен субстраттар үшін оңтайлы ауа ылғалдығынан артық шамада су келуі (табиғи не жасанды). Әдетте, өңірдің батпақтануына апарып соғады. Жеткіліксіз ылғалдану — судың организмдер мен субстраттар үшін оңтайлы ауа ылғалдығын қамтамасыз ететін мөлшерден кем түсуі. Орнықсыз ылғалдану — ылғалдың маусымдар бойынша әркелкі болуы, біршама ылғалды кезеңдермен құрғақшылықтардың кезектесуі; 3) суармалы егістік жерлерде күз, қыс айларында ылғал жинау үшін жүргізілетін суару жүмысы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Саяси әзіл

**Саяси әзіл, анекдот** - *[француз. anecdote - әңгіме айтушы, күлкілі әңгіме]* - қандай да бір саяси жағдай туралы, көшбасшы немесе топ өкілінің мінез-құлықтары туралы қысқаша күлкілі әңгіме. Анекдот жағдайлар мен белгілерді есте қаларлықтай ұлғайтып, өсіріп көрсетеді. Әрі саяси өмірдің маңызды жағын есте қалдыруға және табуға көмектеседі. Оларды қалыптастыру үшін танымал персонаждар қолданылады. Анекдот - саяси күрестің өткір құралы. *Оның міндеттері* - қарсыластарды қаралау, керісінше, өзінің саяси көшбасшыларына, жақтастарына жылы қабақ қалыптастыру.

Анекдот күтпеген жерде бұқаралық қарапайым санада қалыптасады. Ол - түрғындардың саясатты қабылдау көрінісі, ұжымдық шығармашылық нәтижесі. Кей кездерде анекдот нақты саяси қызметтерді орындау үшін таратылады. Тұрғындардың білім, мәдениет деңгейіне, саяси өмірдегі ұстанымына байланысты анекдот түрлері де сан алуан.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Сақтандырушы жабдық

190px|thumb|right
**Сақтандырушы жабдық**  — құбыр желісіндегі су өтімімен қысымның шектеулі мендерін қамтамасыз ететін жабдық. Бұл жабдықтарға сақтандыру, су жіберу құрылғылары, қорғаушы гидравликалық клапандар, гидравликалық соққы басытқылар, сақтандырғыш клапан — вантуздар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Назиров Зағрутдин Сағадайұлы

**Назиров Зағрутдин Сағадайұлы** (1909-1989) - суретші. Ол «Абай» портретін (1968, майлы бояу, кенеп; сақталған орны белгісіз) салған. Онда Абай бейнесі өзінің шынайылығымен, монументтілігімен ерекше көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Байұзақ

**Байұзақ** (туған-өлген жылдары белгісіз), Абайдың замандасы. Тобықтының Бекең деген руынан тарайды. Абай онымен жақсы сыйлас болған. «Қыздарға» деген өлеңінде мынадай жолдар бар: «Қойдан қоңыр, жылқыдан торы Бекең» деп, олардың алып-жұлып кетер істерімен шаруасы жоқ, адал, момындығын меңзейді. Байұзақ - сол қыздардың ағасы. Кейін Абаймен құдандалы болып кеткендігі Мінәш Әрхамқызының: «Атам Оразымбет пен енем Үмітей әжемді (Кәкітайдың екінші әйелі Бибі) құшақ жая қарсы алды. Анық білетінім, біздің үй мен осы Байұзақ би баба шаңырағымен бұрын да құдандалы, сый¬лас адамдар екен. Әжем ескілік салтты өте қатаң сақтайтын иманжүзді адам еді» деп еске алуынан көрінеді («Мұхтар Әуезов туралы естеліктер», 1997, 201-202-беттер).
## Дереккөздер
Канцлер

[right|thumb|[Ангела Меркель — Германия канцлері (2005—2021)]]
**Канцлер** () — бірқатар елдердегі жоғары лауазым немесе шен атауы. Мысалы, федералды канцлер — Австриядағы және Германиядағы үкімет басшысы. Германияда канцлер заң жүзінде федералдық президент пен бундестаг (парламент) президентінен (спикер) кейінгі үшінші жоғарғы лауазым иесі болғанмен іс жүзінде биліктегі ең бірінші тұлғаға жатады. Канцлер сөзі көне латынның "cancelli" (канцелли) сөзінен шыққан. Канцлер сөзі орта ғасырда бай манап, феодалдардың іс қағазын жүргізуші деген мағынада керектенілсе соңыра бірқатар елдерде атқарушы биліктің ең жоғарғы мансаптысының атауы болып орнықты.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:Үкімет басшылары
Санат:Дипломатия
Санат:Басқару лауазымдары
Саяси бағдарлама

*Саяси бағдарлама* - партияның немесе мемлекеттік институттардың саяси платформасын, негізгі қағидаларын, оның қызметіндегі мақсаттары мен оны жүзеге асыру тәсіл-құрал- дарын түсіндіру. Бағдарламалар қысқа, концептуалды, кейде бүге-шігесіне дейін анықталған болуы мүмкін. Бағдарламаны дайындаушы субъекті билікке жақын болған сайын оның бағдарламасы да дәлме-дәл дайындалады.

Тұжырымдамалық бағдарламаларды стратегиялық деп те атайды. Стратегия жалпы мақсаттарды, оған қол жеткізу құралдарын анықтайды. Ал тактика болса стратегияны жүзеге асыру тәсілі.

Саяси бағдарламаларды оппозициялық және қызмет етуші деп те жіктеуге болады. Оппозициялық бағдарламаларда билікке ұмтылушы партиялар өздерінің ұстанымдарын көрсетеді. Бүл бағдарламалар сайлаушыларға бағытталады,* негізгі мақсат - сайлауда жеңіске жету*. Мүндай бағдарламалар билікті, өздерінің қарсыластарын сынау және сайлаушыларға уәде беруден тұрады. Демократиялық елдердің өзінде бағдарламалар мен шынайы саясатта айырмашылықтар бар екені байқалады. Бағдарламалар көбінесе насихаттық сипатта болады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Бақа мен өгіз

**«Бақа мен өгіз»** - Абайдың 1898 ж. И. А. Крыловтан аударған мысал өлеңі. Абай түпнұсқадағы 17 жолда айтылған мазмұнды толықтырып, өзгертіп, 10 шумақ өлеңмен еркін жырлаған. Негізгі ой дәл берілген. Таудай егізді көрген бақа мен де сол сияқты зор бола алам деп күшеніп, қарнын қампитып жарылып өлген. Мұңда да біреудің болғанын, толғанын көре алмайтын іштарлар, солардай болам деп өзін- өзі қинап мерт болғандар мазақталған. Мысалдың айтар ақылы:
:*«Таласпа, жаным-ай,
:*Қолыңнан келмеске
:*Боларсың бақадай
:*Көп түссең егеске».
Абай бүл мысалды да қазақ өміріне бейімдеп, сахараның тіршілік сыңайына үйлестіріп аударған. 6-7 буынды, кебіне - а, -б, -а, -б, кейде ғана -б, -б ұйқасты жыр түрінде жазған. Кей тұстарын өзінше жырлап, бірер елес-көріністі шындыққа жақындата түскен. Мысалы, бақа өгізбен Крыловта көкмайса жазық жерде, Абайда бұлақ басыңда, өгіз су ішуге келгенде кездеседі. Туынды алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген *«Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланған. Басылымдарында аздаған текстол. өзгерістер кездеседі. 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары, 1909 жылғы басылым негізіңде 4- шумақтың 2-жолы *«Күшенді де бертінді»*, 7-шумақтың 3-жолы *«Өстім ғой деп ісініп»* болып алынған, қалған басылымдарда бүл жолдар *«Күшенді де бүртінді»*, *«Үлкейдім - деп ісініп»* делінген.
## Өлеңі
Қарасаң, тым-ақ көп

Көре алмас іші тар.

Несі артық, бізден деп,

Салыспақ жұрт та бар.

Су ішкелі бір өгіз

Барып еді бұлаққа.

Бақалар қорқып, тарбақтап

Қашып шықты әр жаққа.

Бақаға өгіз таумен тең,

¥шып кетті зәресі.

Мақтаншақтың, сен көрсең,

Бақада екен төресі.

Өз-өзінен бір бақа

Күшенді де, бөртінді.

Қарны үлкейді қампайып,

Өгіздей болам деп ісінді.

Қасындағы жолдасқа

"Қарашы,— деді,— сен бізге!

Қиын ба екен үлкею,

Жеткем жоқ па өгізге?"

"Ісіндің, кебіндің,

Сонда да не пайда?

Түрі жат өгіздің,

Сен қайда, ол қайда?"

Күшенді кеп кіжініп,

Келгенінше шамасы,

"Өстім ғой"— деп ісініп,

Дейді: "енді бір қарашы!"

Қарады да,— "Дәнеме

Болған жоқ қой, қой!"— деді.

Қызып алған антұрған

Айтқан сөзге көнбеді.

Ыңқыл қағып, тыпырлап,

Күшенді де, бөртінді.

Іш жарылды сытырлап.

Мақтанам деп өзі өлді.

Таласпа, жаным-ай,

Қолыңнан келмеске.

Боларсың бақадай,

Көп түссең егеске

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Трахиандезиттер

**Трахиандезиттер** - трахиттер мен андезиттердің аралығындағы, кварцты кіріктірмейтін профирлі тау жынысы. Сеппе
бөлшектері негізді немесе орташа құрамды плагиоклаздардан ([андезин [лабродор битовнит), мүйізалдамыштан, биотиттен
диопсидтен, некен-саяқ эгирин-авгиттен
немесе фельдшпатидтердің нақтылы түрінен тұрады; өте сирек гиперстен,
оливин және сфен ұшырасуы мүмкін;
негізгі массасы тым тәуір кристалданған
немесе азын-аулақ жанартау шынысын кіріктіретін плагиоклаздардан (әдетте
олигоклаз) және калийлі дала шпатынан тұрады, диопсид пен магнетит, сирегірек нефелин мен эгирин косалқы рөл атқарады.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Аман Бақтығалиев

**Аман Бақтығалиев** (1945 ж. т.) - суретші, педагог. Қолданбалы графика саласында жұмыс істейді. Ол Абайға арнап *«Осы жұрт Ескендірді біле ме екен?..»* (1980; қағаз, түрлі-түсті литография), 3 беттік *«Батыр», «Дабыл», «Дұшпан»* топтамасын, Абай өлеңдері негізіңде 3 беттік *«Келдік талай жерге, енді», «Қалың елім, қазағым, қайран жұртым», «Өлең - сөздің патшасы, сөз сарасы»* топтама суреттерін (1988; қағаз, литография, бәрі де автордың жеке қоры) салды.

## Дереккөздер
Саяси бағдар

**Саяси бағдар** - саясатты өмірде жүзеге асыру мен оны дайындау тәсілдеріне байланысты сана белсенділігі мен қағидаттар жиынтығы, ол саяси өмірге әртүрлі әлеуметтік топтардың қатысуын, адамдардың саяси мәдениетін және олардың тәрбиесін, қоғамдық-саяси, халықаралық қатынастарды реттеуді, жеке түлға жағдайын, мемлекеттік құрылыс пен демократия мәселелерін анықтайды және көрсетеді. Саяси бағдар сайлау науқандары мен саяси көшбасшылардың, әлеуметтік-саяси институттардың бағытталған қызметтерінен көрініс табады. Саяси бағдар қандай да бір ұлттың, халықтың, оны өмірде жүзеге асырушы әлеуметтік топтың мүддесіне тәуелді.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Анатолий Владимирович Сафронов

**Анатолий Владимирович Сафронов** (1911 ж. т.)- ақын. Соц. Еңбек Ері. Оның «Өлеңдер мен әндер», «Лирика» жыр жинақтары, «Уақыт тұңғиығына» атты өлеңмен жазылған романы, «Москва мінезі», «Аспаз әйел» комедиясы мен «Уақыты еткен» драмалық шығармалары оқырман қауымға жақсы таныс. Абайдың туғанына 125 жыл толған мерейтойына арнап жазған «Баршамызға қымбат» деп аталатын мақаласында С. : «Совет Одағының Әдебиет әлемінде Абайдың ой жұлдызы ерекше нұр шашып түр, ол нұр барлық халықтарымызға ортақ» («Қазақ әдебиеті», 1971 ж. 26 мамыр), -деп жазды. С-ға 2 рет КСРО Мемл. сыйлығы берілген.	
## Дереккөздер


Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Металлогендік провинциялар мен белдеулер типтері

**Металлогендік провинциялар мен белдеулер типтері** - дамуы, минералдануы және т.б. ерекшеліктері бойынша бөлінетін металлогендік провинциялар мен белдеулер түрлері. Тектондық-магмалық цикл мен оған сәйкес минералданудың белгілі бір кезеңдерімен байланысты геологиялық түзілімдердің басымдығына қарай металлогендік провинциялық 3 тип — оралдық, шығыс азиялық (қиыр шығыстық) және батыс европалық типтер сараланады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Ор қазу

**Ор қазу** (*Отрывка траншей*) — ұзыннан-ұзақ, қимасы тік төртбүрышты немесе трапеция бітімді қазылған ор, мелиорациялық құрылыста орлы кәріз, жіңішке ор қазып, жер асты құрылыстарын құрастыру, қүрғату шараларын немесе суландыру жұмыстарының су құбырларын ашық немесе жабық түрде жүргізу.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Ылғалдандыру әдісі

**Ылғалдандыру әдісі**— топырақты ылғалдандыру әдістері беткейлеп, жүйектеп, жайып жіберіп, жаңбырлатып, топырақ астынан, тамшылатып ылғалдандыру және т.б. болып сараланады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Фзули, Шәмси, Сәйхали

«**Фзули, Шәмси, Сәйхали**...» — Абайдың 1855- 81 ж. аралығында жазған өлеңі. Ақын шығармаларының 1933 жылғы жинағында өлеңнің шығарылған уақыты 1858-59 ж. деп көрсетілген. Көлемі 4 тармақты бір шумақ. Зерттеушілердің деректеріне қарағанда 14 жастағы жасөспірім Абай Семейдегі Ахмет-Риза медресесінде оқып жүргенде жазған сияқты. Шынында да ақынның шығыс тілі мен әдебиетін дендей оқып, Шығыстың ұлы философ-ақындарының классик. туындыларымен барынша тереңірек танысатын шағы осы кезең. Сыры мол, құпиясы кеп өлең өнерін аңсап, сол бір тылсым әлемге барар жол іздеген жас ақын езі шығармаларын құмарта оқып, таусылмас нәр алған шығыс ғұламаларын әулие тұтып, медет тілейді, ақындық жолдағы жебеушім болыңдар деген ниет аңғартады. Осынау айналдырған 4 жол өлең жас Абайдың өнер, білім, талап қуған шағының өзінде-ақ, өлеңнің Фзули, Шәмси, Сәйхали, Науаи, Сағди, Фирдауси, Хожа Хафиз сияқты ұлы шеберлері туындыларымен жақсы таныс болғанын аңғартады. Бұл жолдардан жас ақынның өлең өнерінде алғашқы кезеңде сол езі сыйынған ақындар нақышын үлгі тұтқаны көрінеді. Тек шығыс ғұламаларында сөз құрауға деген құмарлық байқалады. Бір шумақ өлеңде бір ғана «бер» деген қазақ сөзі келтірілген. Бұл Абайдың ақындық жолының алғашқы кезеңіне тән қасиет. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы толық жинағына енгізілді. Кейінгі басылымдарында ешқандай текстол. өзгеріс байқалмайды. Өлең орыс тіліне аударылған.

## Өлең
Фзули, Шәмси, Сәйхали,

Науаи, Сағди, Фирдауси,

Хожа Хафиз – бу һәммәси

Мәдәт бер я шағири1 фәрияд2.

1 - Шағири (арабша) – ақын.

2 - Фәрияд (парсыша) – теңдесі жоқ, асыл.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Ылғалдандыру нормасы

**Ылғалдандыру нормасы** — егін егілер алдында және егілу кезінде (көктемгі ылғалмен қанықтыру) және өсімдіктердің өніп-өсу, даму кезеңіндегі 1 гектар жерге берілетін қанықтырма су мөлшері. Өлшемі м3/га немесе миллиметр қабат (1 мм қабат тең 10 м3/га).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Трахибазальттар

**Трахибазальттар** - пироксеннен, негізді плагиоклаздан, сілтілі дала шпаттарынан тұратын, кейде фельдшпатидтердің, агирин-авгиттің, мүйзалдамыштардың, оливиннің, сфеннің және т.б. азын-аулақ мөлшерін кіріктіретін эффузиялық базальтты таужыныстар.
## Дереккөздер


Санат:Тау жыныстары
Хартли

**Хартли** (Hartley) — екілік разрядтарда ақпарат мөлшерін өлшеудің аддитивті (қосынды) логарифмдік өлшемі: I — р * log2n, мұндағы р — есептеуіш жүйенің негізі, ал п — санның разрядтылығы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Олексий Прокопович Довгий

**Олексий Прокопович Довгий**(1929 жылы туған) - украин халық ақыны. «*Жер әні*», «*Иін*», «*Таңғы шық*», «*Күрең түсті алма*», «*Ай*», «*От түс*» кітаптары украин оқырманына жақсы таныс. 1974 жылы «*Дніпро*» баспасынан шыққан «А*бай Құнанбаев*» жинағына енген ақынның «*Қансонарда бүркітші шығады аңға*...», «*Қор болды жаным*...» атты өлеңдерін аударған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар