open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Спиральдылық

**Спиральдылық** - бөлшек спинінің оның козғалыс бағытына проекциясы ретінде аныкталатын элементар бөлшектің кванттык саны.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Операциялық бағыт

**Операциялық бағыт** (операцношюе направление) — стратегиялық бағыт аумағындағы жергілікті (су, әуе кеңістігі) алқап. Ол оперативтік және стратегиялық маңыздағы объектілерден (әскер топтары, авиация және флот күштері, әкімшілік және өнеркәсіптік орталықтар, әскери теңіз және авиациялық базалар және басқалар) тұрады және өзінін өлшеміне, табиғи жағдайына және оперативтік жабдықтарға байланысты бір немесе бірнеше қарулы күштер түрлері бірлестіктерінін ұрыстық ретке жайылуына және ұрыстық іс-қимыл жүргізуіне мүмкіндік береді. Операциялық бағыт мағынасы әскери-саяси және оперативті-стратегиялық жағдайга, ұрыстық іс-қимыл жүргізу ушін ретке жайылуға мүмкіндік беретін бірлестіктердің (құрамалардың) санына байланысты аныкталады. Операциялық бағыт сыйымдылыгы оперативтік және стратегиялық объектілерге, операциялық бағытның ені мен тереңдігіне, жергілікті жердің әскери қимыл мүмкіндігіне, тас және темір жолдардын санына, жағдайы мен бағытына, аэродромдық жүйенің дамуына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жүзбелі танк

**Жүзбелі танк** —алдын ала дайындықсыз және қосымша жабдықсыз су бөгеттерінен жүзе алатын және жүзіп келе жатып атыс жүргізе алатын ұрыс машинасы барлауда әрекет жасауға, теңіз жағасына десант түсіруге және басқа да міндеттерді атқаруға арналған. Олардың жүзуін қамтамасыз ететін су өткізбейтіп корпусы, суда жүргіш жылжығышы (*винтті, су тепшігішті*), суда басқару механизмдері, суды сыртқа сорып шығаратын жүйелері болады. Жүзбелі танктің судағы жылдамдығы *10-16 км/сағ*.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Торпеда

thumb|right|250px|«Вирджиния» сүңгуір кайық бортынан шыққан торпеда
**Торпеда** — айлақтарды, басқа да гидротехникалық құрылыстарды, су үсті кемелерін немесе сүңгуір кайықты жәюға арналған, түмсық болігінде заряды (қарапайым немесе ядролық) бар, өздігінен басқарылатықн (өздігінен жылжитын және әздігінен бағытталатын) су асты снаряды. Торпеда сүңгуір қайықтар мен кейбір су үсті кемелерінің негізгі қаруы болып келеді. Олар торпеда тасығыш ұшақтардан да қолданылуы мүмкін. Қозғалтқыш түрлеріне байланысты торпедалар бүғазды, электрлі және реактивті болып бәлінеді. Олар 140 км/сағ. жылдамдықпеи 17 км қашықтыққа дейін жете алады. Қазіргі замандағы торпедалар өзінің бағыт және терендік бойынша козғалысын автоматты түрде басқаратын күрделі аппараттармен жабдықталған. Траектория сипатына байланысты торпедалар әздігінен бағытталатын, маневрлік және тура бағытталушы болып бөлінеді. Торпедаларды кемелерге бағыттау үшін олардың шуларын пайдаланатын акустикалық өздігінен бағытталу жүйесі колданылады. Соңғы уақытта өте тереңге жүзетін жаңа сүңгуір қайықтарды жою үшін 300 м терендікке дейін сүңгитін Тлар жасалган. Торпедалардың ұрыстық заряды түйіспелі немесе түйіспейтін жарғыш түрлерімен жарақталады.
## Торпеда аппараттары
**Торпеда аппараттары** (Торпедные аппараты) — торпедаға бастапқы козғалыс сәтінде қажетті бағыт беруге, яғни, бағыттауға, атуға және торпеданы сақтауға арналған аппараттар. Торпеда аппараттары кемелерде, сүңгуір кайықтарда, торпедалық катерлерде және жағалауда (торпедалық батареялар түрінде) орнатылады.

Торпедалық катер (Торпедный катер) — қарсылас кемесін торпедамен жою міндетін атқаратын катер.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қордағы аэродром

**Қордағы аэродром (Резервный аэродром)** — қарсыластың соққысынан авиацияны шығару мақсатында маневр жасауға, түскен авиациялық бөлімдерін орналастыруға, негізгі және қосалқы аэродромды пайдалануға мүмкіндік жоқ жағдайда ұшу аппараттарын қондыруға арналған аэродром. Ол кез келген уақытта авиациялық бөлімдерді кабылдауға және оның кызметін қамтамасыз етуге дайын болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Аэродромдар
Қойбүлдірген

**Қойбүлдірген** (лат. *Rubus saxаtilis*) - раушангүлдер тұқымдасы, таңқурай туысына жататын көп жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 30 см-ге дейін. Ұзындығы 1,5 м-ге жететін жер бойлай жайылған төсемелі ұзын өскіндері күзде тамырланады.
* Сабағы тік, сыртын қатты тікенек басқан.
* Жапырағы үлкен сағақты, түкті, жиегі иректелген. Бөбешік тәрізді жапырақтары жұмыртқа тәрізді.
* Қос жынысты гүлдері ақ түсті, аса ірі емес, 3-10 гүлі сабақтың жоғарғы жағында қалқан немесе шатырша тәрізді, сыртына қарай қайырылған. Күлтесі тік, ұшына қарай сүйір, ұзынша эллипсті немесе ұзынша келген, ұзындығы 6-7 мм, ені 1,5-2,5 мм.
* Жемісі ірі ашық қызыл түсті сүйекті жеміс, диаметрі 5 мм-дей, сырты жалаң, шырынды және жеуге жарамды. Мамыр-шілде де гүлдеп, маусым-тамыз айларында жеміс салады.

## Өсетін жері мен таралуы
Қойбүлдірген ылғалды орманды, көбіне қарағайлы орманды жерлерде таралған.
Қазақстанда Тобыл-Есіл жазығында, Көкшетау, Ақтөбе, Торғай өңірлерінде, Сарыарқаның батысында, Ұлытау, Алтай, Тарбағатай тауларында, Жетісу, Іле, Күнгей Алатауларында, Кетпен (Ұзынқара) жотасында кездеседі. Қайың шоқтарында, шырша және қарағайлы ормандарда, бұталар арасында, таудың тасты баурайларында және батпақты жерлерде өседі.

## Құрамы
Жемісінің құрамында көмірсу, органикалық қышқылдар, С дәрумені, пектиндік және илік заттар бар.

## Қолданылуы
Қойбүлдіргенді суық тигенде және қан аздықта ем ретінде қолданады. Жапырағынан дайындалатын тұнбасын халық медицинасында асқазан-ішек жолдары және буын ауруларына, т.б. пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Қой етінен жасалған белдеме

**Қой етінен жасалған белдеме** — жас қойдың тың ұшасынан белдік (бүйрек) бөлігін бөксе сүйегінен бірінші омыртқа бойынша қабырғасымен бөліп алады. Екі бөлікке бөліп тастамай екі жағынан кеседі, одан соң тұзбен, сарымсақпен ысқылап, дайын болғанша тұмшапеште пісіреді. Үстелге әкелерде еттің жұмсақ жерлерін омыртқадан тұтас қабаттай, үлкен тіліктермен талшықтарына көлденең кеседі. Омыртқа сүйегінің бұлшықтарға бөліктенбей ажыратылған жұмсақ еттерін ыдысқа салады. Сүйекке омыртқаның екі жағынан кесілген еттерді оған түтастық түр бере орналастырады, күрішпен не жасыл бүршақпен гарнирлеп, еттің қуырғандағы шырындысын құяды, балдыркөктермен безендіреді.

## Дереккөздер
Титло

**Титло** - көне және орта ғасыр жазбаларында қолданылған, сөздердің қысқартылып жазылғаның көрсететін жол үсті белгісі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Операциялық база

**Операциялық база** (база операционная) — 18 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың ортасына дейін (екінші дүниежүзілік соғысқа дейін) әскери теория мен практикада — майдан армиясы тылының әскери-экономикалық және оперативтік техникалық жағдайда операция жүргізу үшін дайындалған аймағы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңіз шабуылы

**Теңіз шабуылы** (Морская атака) — кемелердің тактикалық топтарының қарсылас объектілеріне қарсы қару колдана отырып ұрыстык маневр жасауы. Қару түрі бойынша ракеталық, артиллериялық, торпедалық, тереңге тасталатын бомбалар қолданылатын немесе аралас (бірнеше қару түрлерін колдану) болуы, орындау төсілі бойынша — жеке (бір кемемен) немесе бірлескен (топпен немесе бірнеше топ кемемен) шабуыл болуы мүімкін. Бірлескен шабуылдар бір уақытта немесе тізбектеліп бір немесе бірнеше бағытта орындалады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жүзбелі теңіз минасы

**Жүзбелі теңіз минасы**  — гидростатикалық аспаптың және басқа да құрылғылардың көмегімен белгілі бір терендікте жүзіп жүретін зәкірсіз мина. Тереңдегі су ағысының әсерінен жылжып, орнын ауыстырып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Ішкі істер министрлігінің шекараны қорғау құзіреті

**Ішкі істер министрлігінің шекараны қорғау құзіреті**
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігі мен оның жүйесіндегі органдар өз қүзіреті шегінде:
* 	Қазақстан Республикасы азаматтарынын, шетел азаматтарының және азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасынан өтуіне құқық беретін құжаттар және шетеддіктердің шекаралық әңірге келуіне құқық беретін рұқсат қағаздарды ресімдейді: шекара әскерлерімен бірлесе отырып, шекара тәртібі ережелерінің сақталуын бақылауды жүзеге асырады;
* 	Қазақстан Республикасының шекаралық аудандарындағы құқыққа карсы анықталған іс-қимылдар, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасы мен шекара әскерлері жөнінде құкыққа қарсы ниеттері бар қылмысты топтар мен адамдар туралы шекара әскерлеріне хабарлап отырады;
* 	Республикасының Мемлекеттік шекараны күзету жөніндеп шараларын жүргізуде, шекарадан астыртын өту жөніндегі іс-әрекетке тыйым салу күресінде. Мемлекеттік шекара мен оның тәртібін бұзған адамдарды іздеуде, азаматтар жасаған құқық бұзуылшықтың мән-жайларын анықтау мен тексеруде шекара өскерлеріне көмек көрсетеді;
* 	дүлей апаттар, шекарада шекара бұзушыларды іздестіру, қарулы басып кіруге немесе өзге мемлекет азаматтарынын Қазақстан Республикасы аумағына жаппай өтуіне тойтарыс беру кезінде шекара әскерлерінін ұсьшуы бойынша өз күшімен азаматтардың жекелеген жер өнірлеріне немесе Қазақстан Республиқасынын Мемлекеттік шекарасына жақын объекгілеріне баруын уақытша шектейді немесе баруына тыйым салады;
* 	Мемлекеттік шекарада және Қазақстаннын шекаралық аудандарында мемлекеттік немесе халықаралық сипаттағы қоғамдық-саяси шаралар жүргізілген кезде қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етеді;
* 	Қазақстан Республикасы шекаралық аудандарының тұрғындарына халықаралык құқықтык тәрбие беруге ат салысады, шекара әскерлерімен бірлесе отырып, Қазақстан Республикасының Мемлекетгік шекарасында және ол арқылы өткізу пункттерінде құқық бұзудың алдын алуды жүзеге асырады;
* 	Шекара әскерлерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Өздігінен сәулелену

thumb
**Өздігінен сәулелену** -козған күйдегі кванттық жүйе өздігінен шығарылатын электромагниттік сэулелену.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Шабуылды авиациялық қолдау

**Шабуылды авиациялық қолдау** — құрлықтағы әскер бірлестіктерінің (құрамаларының) операциядағы (ұрыстағы) мақсаттарына негізделген авиацияның әскери қимылдары, шабуылдық атыспен қолдаудың құрамды бөлігі. Шабуылды авиациялық қолдау әскер шабуылға көшкенде басталады. Майдан (тактикалық) және армиялық авация күшімен жүргізіледі. Бірінші кезекте қарсыластың ядролык шабуылдау құралдарын, алға шыққан жақын резервтерін, басқару пункттерін, тірек пункттерін, атыс құралдарын жояды. Ұлы Отан соғысында шабуылды авиациялық қолдау шабуылдын негізгі кезеңі болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуе жағдайы

**Әуе жағдайы** (Воздушная обстановка) — екі жактың әуе шабуылы үшін әуе шабуылына қарсы қорғаныс құралдары мен авиацияның белгілі бір аудандағы қимылдарының маңызы, жағдайы және құрамы. Әуе жағдайының негізгі элементтері: өз күштері мен құралдарының жағдайы, аэродромдық желі, ӘШҚҚ әскерлері мен авиацияның басқару пункттері, әскери қимылдар театрының радионавигациялық құралдармен жабдықталуы, қарсыластың авиация қимылының сипаты мен құрамы және оның аудандары мен объектілерінің ӘШҚҚ құралдарымен жарақтану тығыздығы, радиотехникалық құралдарды табу мүмкіндігі және жойғыш авиацияны бағыттау, ұрыс қимылдарын т.б. жүргізу шарттары. Кейбір шетел армияларында "әуе-ғарыштық жағдай" деген түсінік те бар.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Симметрияның өздігінен бұзылуы

**Симметрияның өздігінен бұзылуы** - физикалык жүйенің симметриясы өзіне лайык болмай, соның салдарынан оған лайык симметрия күйі жүйе үшін энергиялық тиімді емес күйге келуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Битум мастикасы

**Битум мастикасы** - төбе жабындысын жапсыру үшін, ылғалдан, судан қорғау жабдықтары мен құрылыстың кейбір конструкциялық белшектерін тоттанудан сақтандыру үшін сырлауға пайдаланылатын материал.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Теңіз тактикасы

**Теңіз тактикасы** (Морская тактика) — әскери-теңіз өнерінің құрамдас бөлігі. Ол теңіздегі ұрысты ұйымдастыру мен жүргізуді қарастырады және әскеритеңіз қарулары мен ұрыс техникасын қолдану тактикасынан, флот күштері түрлерін қолдану тактикасы мен әскеритеңіз флотының жалпы тактикасынан тұрады. Жалпы тактикаға ӘТФ күштерінщ әр түрінің теңіз соғысына дайындығы мен әны жүргізуі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қордағы әскерлер

**Қордағы әскерлер (Резервные войска)** — 
# майдан, флот, ӘШҚҚ әскерлері құрамаларына және стратегиялық мақсаттағы ракета әскерлерінің құрамына енбейтін әскери құрылым. Қазіргі кезде қордағы әскерлердің рөлі мен маңызы едәуір; 
# бейбіт уақытта кадрлар құрамы бірінші кезектегі әскермен салыстырғанда аз болатын әскер санаты. соғыс уакытында Қордағы әскерлер әрекет ететін армияға қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Анорхия

**Анорхия** (*Anorchia*— отсутствие яичек — толық енсіздік — аталық бездің болмауы) — Еннің екі жақты болмауымен қатар гормональдық дисфункция және евнухоидизм белгілерінің байқалуы, оған коса ен қосалқысы мен ұрық жолы жоқ болуы мүмкін: даму кемістігі. 

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Андрологиялық аурулар
Санат:Жыныстық қатынастан ерікті немесе мәжбүрлі түрде бас тарту
Санат:Жұмалақ
Санат:Интерсекс-вариация
Өздігінен өту

**Өздігінен өту** - жүйенін энергияның жоғарлау деңгейінен төмен деңгейіне өздігінен өтуі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тептеңдік

**Тептеңдік**- функционалды қоғамдастық, белгілі бір инвариантқа арналуы, осы арналуымен инварианттың түрлі нақты жаңғыруларының біріктірілуі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Шабуылды ұрыс

**Шабуылды ұрыс** — әскердің тактикалық қимылдарының негізгі түрі. Жеңіске жету үшін оның маңызы өте зор; қарсыластың қарсы тұратын тактикалық топтарын талқандау және одан әрі іс-қимыл жасауға қолайлы болып табылатын маңызды ауданды (шепті, объектіні) басып алу мақсатында жүргізіледі. Шабуылды ұрыста қарсыласты оқпен атқылау, батыл шабуыл жасау, адам күшін жою (тұтқындау), қарсыластың әскери техникасын, аумағы мен қаружарағын басып алу, әскерді қаркынды түрде алға жылжыту арқылы табысқа жетуге болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Көркем әдебиет тілі

**Көркем әдебиет тілі**  — 
*1) көркем шығармалардын тілі, кейбір коғамда ол күнделікті практикалыктілден ерекше болып келеді, бұл мағынада Көркем әдебиет тілі тіл тарихы мен әдеби тіл тарихынын пәні болып табылады; 
*2) проза мен өлендегі көркем мәтіндердін, олардын жасалуы мен окылуынын негізіне жаткан поэтикалыктіл, ережелер жүйесі. Бұл ережелер лексика, грамматика, фонетикада бірынғай болғаннын өзінде кашанда күнделікті тілдін ережелерінен ерекше болып келеді.
Бұл мағынада Көркем әдебиет тілі ұлттык тілдін эстетикалык көрінісі ретінде поэтиканын, оның ішінде тарихи поэтиканың, әдеби семиотиканың пәні болып табылады.

Күнделікті карым-катынас диалектілерде іске асырылатын, жалпы әдеби тілі жоқ қоғамдарда Көркем әдебиет тілі сөйлеудің "диалектіден жоғары" түрі ретінде кызмет аткарады. Өте көне үнді еуропа поэзиясынын тілі, көне түркі ескергкіштерінің тілі жөнінде осындай пікір бар. Көне Грециядағы Гомердін "Илиада" және "Одиссея" поэмаларынын тілі бірде-бір жергілікті диалектімен сәйкеспейді, ол тек көркемөнердін, эпостын тілі.

Еуропада Қайта өркендеу дәуірінде халық тілін көркем әдебиет пен ғылымға енгізу үшін күрес жүрді, осылайша роман — латын, Ресейде — шіркеулік славян тілі ығыстырылды. Ұлт тілдері женгеннен кейін Көркем әдебиет тіліне айналды да, ассииизм, романтизм, реализм стильдері мен әдістерінін Калыптасуына байланысты жаңа сапада дами бастады. Көркем әдебиет тілінінөрісі далпыхалыктык фунКционалды стильдер деп аталатын қабаттармен кенейтіледі, көрке.м мәтіндерді жасап талдау ережелерінін жүйесінде поэтикалык тілдін ерекшелігі күшейе түсті.

Жана заманда әрбір әдеби бағыт я әдіс (классицизм, романтизм, реализм, натурализм, әр түрлі модерндік, авангардизмдік ағымдар) өз бағдарламаларында керкемдеу тәсілдеріне, поэтикалык тілге жанаша карап, өз ерекшелігін көрсетуге тырысты.
Көркем әдебиет тілінін даму процесімен катар онын теориясы да дами бастады. Антикалык риторика мен поэтикада поэзия тілінін материалдык кұралдары мен троптарынын ерекшелігін және "сөйлеу тәсілінін" өзгешелігін білдіретін екі жакты сипат байкалған (мысалы, Аристотельдін "Поэтика", "Риторика" деп аталатын екі трактаты).

19 ғ. 2-жартысында А. А. Потебня мен А. Н. Веселовский негізінен эпикалық материалға сүйеніп, поэтикалык стильдін тұрақты белгілері және олардын тарихи дәуірлерде өзгеріп отыратыны туралы ілімнін негізін салды.Әдебиет стильдерінінауысып отыруына байланысты Көркем әдебиет тілінде болып отыратын процестерді орыс тілі материалдары негізінде В. В. Виноградов түбегейлі зерттеп, Көркем әдебиет тілі деп аталатын арнайы пән жасады.Көркем әдебиет тілі эстетикалык кұнды туындылар тілі болумен бірге, өзі де багалы көркем туынды болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика

be-x-old:Літаратурная мова
Қойытылған сүт

нобай|оңға|180px
**Қойытылған сүт** немесе **қоюландырылған сүт** — қайнату арқылы құрамындағы судың біраз бөлігінен арылған сүттен, кант және әр түрлі витаминдер қосып дайындалған, сапасы өте жоғары тағам. Құрамында 43—44% қант, 8,5% май, 26,5% су болуы шарт. Судың мөлшері көп болса, сүт бұзылып кетеді. Технология бойынша сүтті залалды микробтардан арылту үшін арнаулы аппаратта пастерлейді (60—70°С-қа дейін қыздыру), содан кейін сүзіледі де вакуум-аппаратта қайнатылады. Қойытылған сүтке керекті компоненттерді қосып, әбден араластырып тоңазытылады. Содан соң сапасы тексеріліп, өлшеніп арнайы қүтыларға құйылады.

## Тарихы
Қойытылған сүт шығаратын алғашқы зауыт 1858 жылы АҚШ-та ашылды. Оның иесі Гейл Борден көпке сақталатын сүт өнімін өзі патенттеген технологиямен жасап шығарған.

## Дереккөздер


Санат:Сүт
Торпеда тасушы

[thumb|300px|Ең алғаш торпеда тасушылардың бірі, самолет [Sopwith Cuckoo.]]
**Торпеда тасушы** (Торпеданосец) —	авиациялық торпедалармен ұрыс кемелері мен кәлік кемелерін жоюга, сондай-ақ миналы бөгеттер қоюға арналған ұрыс ұшағы. Торпеда тасушы Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңінде кеңінен колданылды. Соғыстан кейінгі уакытта қару-жарак құрамында реактивті торпеда тасушы — бомбалаушылар Ил-28, Ту-14 және Ту-16 болды. 1950 жылдардың ортасында ракета жасау және теңіздегі әуе шабуылына қарсы қорғаныстың күшейтілуіне байланысты су үсті кемелерімен күресуге арналған авиациялық торпедалар өз мәнін жоғалта бастады. Торпеда тасушы орнына ракета тасушылар келді.
## Торпеда тасушы ұшақ
**Торпеда тасушы ұшақ** (Самолет-торпедоносец) — қарсыластын теңіз бен базаларындағы әскери кемелері мен кәлік кемелерін торпедалармен, ракеталық қарулармен, бомбалармен және миналармен жоюга арналган миналық-торпедалық авиация ұшақтары. Торпеда тастар алдында ұшақ коздеу жүргізеді, ол үшін біраз уақыттік бағытпен ұшуы керек. Торпеда тасушы ұшақ кеме бортына 50-300 м. биіктікте шабуылдайды. Жоғарғы шегі 2000 м және одан да биіктен тастайды. Торпеда тасушы ұшақ кәдімгі бомбалаушы ретінде де қолданылады.
**Торпеда тасығыш** (Торпедовоз) —	әскери-теңіз күштерінде (флот) торпедаларды жүзбелі немесе жағалаудағы базаларға тасуға арналған кеме. Торпеда тасығыш ретінде арнайы жасалынган немесе қайта жабдықталған шағын кемелер пайдаланылады. Судағы салмағы 300-700 т, 40 торпедаға дейін сияды, жүзу қашықтығы 1000 мильге (1852 км) дейін жетеді. 1970 жылдардан бастап торпеда тасығыш міндетін кейбір елдердің әскери-теңіз күштерінде әскери-көлік кемелері атқарады.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әскерлерді (күштерді) ұйымдастыру

**Әскерлерді (күштерді) ұйымдастыру** (Организация войск (сил)) — әскери ең тиімді құрамды, қару-жарақ түрлерін және әскер түрлерінің орынды үйлестірілуін, жоғары жауынгерлік дайындық пен ұрыс қимылдарын табысты жүргізуді қамтамасыз ететін әскери құрылым. Ол қарулы күштердің барлық буындарын — бөлімшелер, әскери бөлімдер, құрамалар мен бірлестіктерді, сонымен қатар әскер (күш) түрлерінің құрылымдарын, арнайы әскерлер мен әр түрлі қызметтерді қамтиды. Көптеген мемлекеттердің қарулы күштерін көру тәжірибесінде Әскерлерді (күштерді) ұйымдастырудың төмендегідей негізгі түрлері қолданылады: құрлықтағы әскерлерде — бөлімше, взвод, рота, батарея, батальон, дивизион, полк, бригада, дивизия, корпус, армия; Әскери-әуе күштерінде — авиациялық буын, эскадрилья, полк, қанат, дивизия, корпус, эскадра, әуе флоты, әуе армиясы; Әскери-теңіз флотында (ӘТФ), Әскери теңіз күштерінде (ӘТК) кеме, кемелер дивизионы, кемелер бригадасы,кемелер дивизиясы, эскадра, флотилия, флот.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ішінара жұмылдыру

**Ішінара жұмылдыру** (частичная мобилизация) — барлық қарулы күштерді қамтымай, тек олардың кейбір бөліктерін — бір немесе бірнеше әскери округты, жекелеген оперативтік бірлестіктерді қамтитын жұмылдыру. Ішінара жұмылдыру әдетге бір жерде қауіп болған кезде (шағын аймақтағы соғыс) жүргізіледі, қазіргі жағдайда мұндай шағын соғыстар дүниежүзілік ракеталық-ядролық соғысқа ұласуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Орташа жылдамдық

**Орташа жылдамдық** -нүктенің қанадай да бір уақыт аралығында орташаланған қозғалыс жылдамдығы.
## Дереккөздер


Санат:Жылдамдық
Пролетариат гегемониясы

right|200px
**Пролетариат гегемониясы** - бұқараның революциялық күресі барысындағы пролетариаттың басқарушылық рөлі.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Теңіз операциясы

**Теңіз операциясы** (Морская операция; — белгілі бір оперативті және стратегиялық мақсатқа жету жолында ортақ бір мүдде мен жоспар бойынша әскери теңіз флотының оперативтік құрамалары мен бірлестіктерінің жүргізетін теңіздегі ұрысы, шайқас және маневрлерінің жиынтығы. Теңіз операциясы шабуыл және қорғаныс мақсатында жүргізілуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Анотия

**Анотия** (*Anotia* — құлақтың болмауы) — шұнақ, анотия. Құлақ жарғағының болмауы: даму кемістігі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Ығыстыру

**Ығыстыру** 
# жұмылған дауыс желбезектері ажырағанда, ауаның сыртқа шығарылуымен болатын артикуляциялық үрдіс; 
# қатты екпін тәрізді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Әскерлерді эшелондау

**Әскерлерді эшелондау** (Эшелонирование войск) — әскерлерді бірінен соң бірін белгілі қашықтықта бөлшектеп орналастыру. Әскерлерді эшелондау операцияның мақсатына қарай бейімделеді. Әскерлерді эшелондау шешуші кезенде шайқасқа екінші немесе келесі эшелондарды кіргізіп, қарсыластың шабуылға шыққан күшіне тойтарыс беруді қамтамасыз етеді. Жорықтағы әскерлердің қарсылас көзінен тасаланып қозғалуына, қарсыластың атом қаруы зардабын азайтуға мүмкіндік береді. Қарсыластың ядролық шабуылы болғанда Әскерлерді эшелондау жауынгерлердің әскери қабілетін сақтайды. Қазіргі кезде бөлімдердің жауынгерлік сапқа тұруы бірнеше эшелондардан құралады Әскерлерді эшелондау саны мен оның құрамы жауынгерлік қимылдың түріне, жүктелген міндетін сипатына, нақтылы жағдайға байланысты әскери күштін барлық түрінде іске асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Шағымдар мен өтініштер кітабы

**Шағымдар мен өтініштер кітабы** — ҚР қарулы күштерінің Тәртіп туралы ережелеріне сәйкес әр әскери бөлімде, кемеде, мекемелерде, оқу орындарында болатын кітап. Әскери қызметшілерден түсетін барлық шағымдар мен өтініштер осы кітапқа енгізіледі. Мұнда әрбір шағым, өтінішке қатысты шешімдер де жазылып отырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қордағы флот

**Қордағы флот (Резервный флот)** — төтенше жағдайларда немесе соғыс уақытында колдануға жарамды ескірген ұрыс кемелерінің, катерлері мен көмекші кемелердің жинақтама атауы. Қордағы флот кемелерінің бір бөлігі оқу-жаттығу мақсатында пайдаланылады, ал қалғандары ұзақ уақыт сақтауға койылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қорқыту (үркіту)

**Қорқыту (үркіту)** ()

* әлеуетті қарсыластың шабуылға шықпауына немесе жауап соққы арқылы қақтығысқа кіріспестей ету.

* Жеке адамға қарсы қылмыс. Өлтіремін деп немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіремін деп, сол сияқты адамның жеке басына өзге ауыр күш көрсетемін не мүлікті өртеп құртамын деп, жарылыс жасап немесе өзге жалпы қауіпті тәсілмен қорқыту, бұл қорқытудың іске асатындығына қауіптенудің жеткілікті негіздерінің бар екендігі кезінде, -** төрт айдан алты айға** дейінгі мерзімге қамауға немесе **екі жылға** дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге немесе дәл сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Әскери іс
Әскерлердің жағдайын зерделеу

**Әскерлердің жағдайын зерделеу** (Смотр войск) — әскери бөлімдердің (құрамалардың) жағдайын зерттеу және олардың ұрысқа әзірлігін жоғарылату мақсатында аға бастықтар жүргізетін бақылаудың (тексерудің) түрі. Қолданымдағы жарғылар бойынша әскери бөлімдерді (маневрлерін) бақылау (тексеру) процесінде және аяқталғаннан кейін саптық байқауларды жүргізу қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ермұрат Үсенов

**Ермұрат Үсенов** (1952 жылы туған, Райымбек ауданында, Қарқараның жәйлауы Талды ауылында) — композитор, республикалық композиторлар конкурсының 3 дүркін лауреаты. Қазақстан Композиторлар одағының мүшесі. 1977 жылы Құрманғазы атындағы мемлекеттік консерваторияны бітірген. Еңбек жолын Жезқазған музыка училищесінде оқытушы болып бастады. Мұнда өзінің алғашқы музыкалық шығармаларын жазды. 1981 ж Н.Тілеңдиев жетекшілік еткен "Отырар сазы" фольклорлық- этнографиялык ансамблінің құрамына қабылданды. 1990-94 жылдары Алматы музыка училищесінде, қазір Астанадағы Қазақ ұлттық музыкалық акададемиясында кафедраның меңгерушісі.

## Дереккөздер
Гедонизм

**Гедонизм** - Кирен философиялық мектебі (б.з.д. IV ғ.) мен Эпикурдың (б.з.д. 341 - 270) дамытқан этикалық ілімі. Геодонизм эвдемонизмнің бір тармағына жатады және ләззат алуды (негізінен сезімдік) тіршіліктің бастауы мен өмір мағынасы деп жариялайды. Жақсы игілік рақаттануға жеткізеді, жамандық қайғықасірет әкеледі. Геодонизмнің салыстырмалы толық ілімін Сократ шәкірті Аристип қалыптастырған. Эпикурейшілдікте Геодонизм принципі сезімдік ләззаттардан рухтың тыныштығына (атараксия) және қасіреттен кұтылу жолдарын іздеуге көбірек бағытталған.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Әлеуметтану
Санат:Терминология
Өлшеу құралдары

**Өлшеу құралдары** - өлшеуді орындаған кезде қолданылатын және қалыпты метрологиялық сипаттамалы техникалық құрылғы.

## Дереккөздер

Санат:Метрология
Санат:Өлшеу техникасы
Анурия

**Анурия** (*Anuria* —несептің болмауы — зәрсіздену) — несепсіздену, анурия. Зәрдің (несептің) қуыққа келмеуі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Электронға туыстық

thumb|Зависимость сродства к электрону атома от атомного номера элемента (экзоэффект указан со знаком минус, эндоэффект со знаком плюс)
**Электронға туыстық** — кейбір нейтрал атомдар мен молекулалардың теріс ионға түрлене, косымша электрондарға косылу кабілеті.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Бұғаттау, бұғаттағыш

**Бұғаттау, бұғаттағыш** - белгілі бір жағдайда аппараттың, машинаның немесе электр схемасының жұмыс мүшелерін (элементтерін) бекітуді камтамасыз
ететін, сонымен қатар бағыттаушы әсерді алып тастағаннан кейін де сакталатын тәсілдер мен құралдардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Тұрақтандыру

**Тұрақтандыру** - физикалық шаманың мәнін мүмкін мәндердің тар аралығында ұстап тұру.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Тұрақты изотоптар

thumb
**Тұрақты изотоптар** — атом ядросы, радиоактивті ыдырауға шалдықпаған изотоптар.

## Дереккөздер

Санат:Изотоптар
Арнольд Гелен

**Арнольд  Гелен** (1904-1976)- неміс философы, философиялық антропологияның негізін салушының бірі. «Адам. Оның табиғаты және дүниедегі орны» еңбегінде адамды «биологиялық жағынан жетіспеген биологиялық құрымы аяқталмаған, сондықтан ол өзінің қабілетін ашып, мүмкіндігін іске асыруға мәжбүр дейді.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Стандартты атмосфера

**Стандартты атмосфера** - кысымның жер бетінен биіктік бойынша таралуы барометрлік формуламен есептелетін халықаралық шартты атмосфера.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Күрделі синтаксистік бірлік

**Күрделі синтаксистік бірлік** орыс. сложное синтаксическое целое— негізгі бір ойдың төңірегіне топтасып, тұлғалық және кұрылымдық жағынан бір-бірімен тығыз қарым-қатынаста жұмсалатын дербес сөйлемдердің жиынтығы.Күрделі синтаксистік бірлік — кұрмалас сөйлем емес, оның кұрамына кіретін сөйлемдер өздерінің дербестігін сақтайды.

## Белгілері
Күрделі синтаксистік бірліктің белгілері мынадай: 
*1. Күрделі синтаксистік бірлік бірнеше дербес сөйлемнен құралады. Олар жай сөйлемдер де, құрмалас сөйлемдер де немесе аралас шумақ болуы да мүмкін. 
*2. Күрделі синтаксистік бірліктің құрамындағы сөйлемдер белгілі бір ойдын төңірегіне топтасып, семантикалық бірлігін сақтайды. 
*3. Негізгі ұйтқы болып тұрған ой Күрделі синтаксистік бірліктің бастапқы компоненттерінде айтылады да, кейінгі компоненттерде дамытылып, сараланып отырады. 
*4. Күрделі синтаксистік бірлік құрылымы, тұлғасы жағынан да бірыңғай бірлікте болып келеді. 
Ол — компоненттердің бәріне ортақ сөз я сөз тіркесінің болуы, бір сөздің я сөз тіркесінің әр компонентте қайталап отыруы сияқты жәйттерден көрінеді. Мысалы: Ораз-Мухаммед ептеп, орнынан тұрды. Әуелі есікке барды. Жайлап итеріп көрді, — сырттан жабық. Терезеге келді— ештеңе керінбейді. Оңды-солды сығалап үңіле қарады (М. Мағауин.).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дөңесше

**Дөңесше** - құйма бөлшектің бетіндегі баска бір бөлшектерді орнататын тұсында қосымша құйылатын элемент.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Жүзгіш машиналар

**Жүзгіш машиналар**  — алдын ала дайындықсыз су бөгеттерінен өте алатын ұрыстық және көліктік *(доңғалакты немесе шынжыр табанды*) құралдар. 
Бірінші ұрыстық жүзгіш машиналар (*автомобиль-қайықтар немесе амфибиялар*) 20 ғасырдың басында пайда болды. Орыс өнертапкышы И.Чайковский 1916 жылы жүзгіш сауытты автомобильдің жобасын жасады. 1919 жылы Ижорск зауытында Г.В. Кондратьевтің конструкциясымен жасалған жүзгіш танктін тәжірибелік үлгісі сыналды. 1920 жылы бірқатар елдерде де осыған ұқсас машиналардың үлгілері сыналды. 
## Қолданылуы
Екінші дүниежүзілік соғыста көптеп қолданыла бастады. Қазіргі әскерлерде жүзгіш автомобильдер, шынжыр табанды (*доңғалақты*) транспортерлар. сауытты транспортерлар, жаяу әскердің ұрыстық машиналары және жеңіл танктер бар. Жүзгіштігін қамтамасыз ететін су өткізбейтін корпустары, суда жүруге арналған қозғалтқыштары, суда басқару механизмдері, сонымен қатар қосымша жабдықтары *(суды ағызып шығаратын жүйелері)* болады. Суда жүруі үшін бұрандалы, роторлық,бұрандалы, су атқыш, шынжыр табанды және доңғалақты қозғалтқыштар қолданылады. Бұрандалы еспелер конструкциясының қарапайымдылығы мен беріктілігіне байланысты қолданысқа кеңінен тараған. Роторлық-бұрандалы қозғалтқыштар батпақты, құмды жерлерде, қалың қарларда, лайланған суларда жүруге арналған қолданылады. Ол бұранда бетін құрайтын дәнекерленген пластиналары бар айналмалы екі немесе төрт цилиндрден тұрады. 1950 жылдардан бастап су атқыш қозғалтқыштар кенінен қолданыла бастады. Шынжыр табанды қозғалткыштардың тарту күші суға батқан шынжыр табанның төменгі бөлігінің айналу есебінен, ал доңғалақты машиналардың тарту күштері дөңгелектерінің айналу есебінен құрылады. Жүзгіш машиналардың жылдамдығы суда *— 10-16 км/сағ*.; су асты қанаттарында және ауа жастықтарындағы машиналардың жылдамдығы — *70 км/сағқа* дейін және одан да көп болады, ал шынжыр табанды және доңғалақты қозғалтқыштар *5-10 км/сағ.* жылдамдықты қамтамасыз ете алады.

## Сипаттамасы
Жүзгіш машиналар суда маневр жасауы *(бұрылу, берілген траектория бойынша жылжу, тежеу, артқы жүріске көшу)* жүзу кезінде басқару тетіктерінің көмегімен жүзеге асырылады. Арналуы бойынша  жүзгіш машиналар  
*ұрыстық машиналарға; 
*жеке құрамды, қару-жарақты, техникаларды, материалдық құралдарды су бөгеттерінен өтумен бірге құрлықта тасымалдауға,теңіз десанттарын түсіруге, сонымен қатар теңіз айлақтары болмағанда кемелердің жүгін түсіруге арналған жүзгіш автомобильдер мен транспортерларға — десантты транспорттық; 
*жүзбелі көпірлердің өздігінен жүретін арнайы тіректері мен сал қайықтар, негізінен шекенерлік әскерлердің қару-жарағында болатын және судағы жұмыстарды жүргізуге арналған көпірлердің құрылысы үшін қолданылатын жүзбелі құрылғыларға — арнайы машиналарға бөлінеді. 
Әдетте, жүзгіш машиналарда артық кысымды және ауаны тазартатын жабдық,тары бар толық герметикалық бөлімдері болады. Жүзбелі транспортерлар меп автомобильдер өзін қорғау үшін пулеметтермен, сонымен қатар түнгі қору аспаптарымен, навигациялық жабдықтармен, байланыс құралдарымен жабдықталған.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Статистикалық механика

**Статистикалық механика** - физиканың қасиеттері мен өзара әсерлесуі жөнінен бірдей бөлшектердің өте үлкен санынан тұратын жүйенің қасиетін қарастыратын бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Статистикалық механика
Торпедалық шабуыл

**Торпедалық шабуыл** (Торпедная атака) — ұшақтар, кемелер, тікұшақтар, торпедалық қару тасушылар арқылы жүзеге асырылатын шабуыл. Шепті алуды, алғы шепке тосқауылды, әдетте, жеке-жеке торпедалық шабуыл кемелері, су асты кемелері және оның топтары жүзеге асырады.
## Торпедалық-бомбалық соққы
Торпедалық-бомбалық соққы (Торпедно-бомбовый удар) — әскери кемелер мен авиацияның (кейде тек авиацияның) белгілі бір уақыт және бағыт жөнінде алдын ала келісіп алып теңіздегі (құрлықтағы) нысананы торпеда және бомба колдану аркылы аткылауы. Бір немесе бірнеше нысанаға (кемелер құрамасы, күзет) бір мезгілде соққы берілуі мүмкін. Авиация торпедалық-бомбалық соққы бергенде алдымен торпеданы, сонан сон бомбаны қолданады.
## Торпедамен ату
Торпедамен ату (Торпедаметание) — 
#Нысананы өзі іздеп тауып жою үшін ұшу аппараттарынан авиациялық торпеданы дәл есеппен тастау. Торпеданы горизонт бағытта ұшып келе жатып немесе бір орында тұрған кезде (тіқұшақтан) тастауға болады. 
#Теңіздегі нысананы жою үшін ұшу аппараттарынан авиациялық торнеданы қолдану теориясын зерттейтін әскери-ғылыми пән.
## Торпедамен дүркіндете ату
Торпедамен дүркіндете ату (Торпедный залп) — бірнеше торпеданың бір мезгілде немесе аз гана техникалық уакыт айырмашылығымен атуы. Торпедамен қарсыластың теңіз кемелерін дүркіндете ату ұрыс кемелеріне орнатылған арнайы торпедалық аппарат аркылы жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Статистикалық оптика

**Статистикалық оптика** - оптиканың жарық өрістерінің статистикалык қасиеттерін және олардың затпен өзара әсерлесу ерекшеліктерін карастыратын бөлімі.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қоршау

**Қоршау (Окружение)** — жою немесе тұтқындау максатында қарсыластың белгілі бір бөлігін басқа әскерлерінен оқшаулау. Жау күштерінің кей бөлігін (бірнеше бөлімдерін, бөлімшелерін, т.б.) көршілес және тылдағы орналасқан әскери күштерден бөліп алып жою немесе колға түсіру мақсатымен жүргізіледі. Қоршау жаудың екі қанатын орап, белгілі бір тобын жедел шабуыл жасай отырып айналып өтіп, тылына шыгу арқылы іске асырылады. Қазіргі кезде әскерлердің жедел кимылы мен ядролық қаруды нәтижелі колдану арқылы қоршаған жауды түгел жойып жіберуге болады. Әр дәуірдің соғыстарында кәптеген әскери колбасшылар қарсыластарын коршауга алуға ұмтылған. Қоршаудың классикалық үлгісі біздін дәуірімізге дейінгі 216 жылғы Канн ұрысы бәлып табылады. Қоршау Екінші дүниежүзілік, әсіресе, Ұлы Отан соғысында кеңінен кодданылған. Кеңестік әскерлер қарсыластарының 200-ден астам құрамаларын қоршап, жойып, бірнеше үлкен операцияларды табысты өткізген. Олардың көбі Қоршаудың операциясының классикалық үлгілері болып қалды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Статистикалық термодинамика

**Статистикалық термодинамика** — статистикалық механиканың тепе-теңдіктегі процестер термодинамикасының заңдарын негіздеуге арналған бөлімі. Термодинамиканың бірінші заңы былай тұжырымдалады:сырттан қандай да бір жылу алмай, үнемі өздігінен жүретін машина жасау мүмкін емес. Термодинамиканың екінші заңы:табиғаттағы барлық жылу процестері қайтымсыз. Табиғаттағы процестердің қайтымсыздығын, процестердің бағытын көрсететін заң.

## Дереккөздер

Санат:Физика
Үшарал спорт мектебі

**Үшарал спорт мектебі** - Қаратал ауданындағы балалар мен жасөспірімдердің спорт мектебі. 1965 жылы Үштөбе т.ж. стансасында ашылған. Мектепте балалар бокс, шахмат, еркін күрес, волейбол, стол теннисі, жеңіл атлетика, дзюдо және т.б. спорт түрлерімен айналысады. Мектеп түлектерінің арасында әлемдік жарыстардан жеңіспен оралғандар да бар. М.Юрченко бокстан халықаралық дәрежелі спорт шебері,1989 жылы Донецк қаласында өткен жасөспірімдер мен жастар ойындарының жеңімпазы. Л.Апик халықараралық дәрежелі спорт шебері, КСРО біріншілігінің жүлдегері, Өзбекстанның төрт мәрте чемпионы. М.Иманқұлов КСРО спорт шебері, Қазақстанның еңбек сің. жаттықтырушысы. Л.Дмитрий республика чемпионы.

## Дереккөздер
Аньюм

thumb|right|200px
**Аньюм** (*Ainhum* син. Дактилолиз — кездейсоқ саусақ ыдырасы) —Сирек кездесетін, себебі белгісіз трофикалық ауру. Оған башпайдың ( саусақтың) өздігінен ампутация болуына әкеліп соқтыратын бір не екі табанның V- ші башпайында, сирегірек- қолбасы саусақтары мен табанның басқа башпайларында болатын дегенеративтік өзгерістер тән. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Қою шырын

**Қою шырын** - қантты суда қосып қайнатылған ерітінді. Олардың қоюлығы әр түрлі болуы мүмкін. Тұрмыста қою шырын деп осы ерітіндіге әр түрлі жеміс-жидек шырындары қосылған өнімді айтады. Бірақ қайнату кезінде табиғи жеміс-жидек шырындарының түсі өзгеретін болғандықтан мұндай ерітінділерге арнаулы бояғыштар қосылады. Қою шырындар қамырдан дайындалатын кондитер өнімдеріне тәтті дәм беру үшін, қайнатылған жемістерге тәтті құйма дайындауда, десертті жарма тағамдарына қоспа ретінде қолданылады. Мұндай ерітінділердің ұзақ мерзімде сақталынатын қасиеті болғандықтан, кондитер ісінде, аспаздықта қолдануға ыңғайлы жартылай дайын өнім.

## Дереккөздер
Соққыш

**Соққыш** - 
1. металл дайындамасын ұрғыштап деформациялайтын тоқпақ бөлігінің басы; 
2. қол балғасы басының табаны.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Статистикалық салмақ

**Статистикалық салмақ** -жүйенің берілген энергиядағы немесе энергияның берілген аралығындағы эр түрлі күйлердің саны.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Жүйелі атыс

**Жүйелі атыс** —	артиллериядан атуды жүргізудің тәртібі. Бұл атыста бір берілген пормен (*комаңда*) бойынша әрбір келесі атыс белгілі бір уакыт аралығында жүргізіледі. Бақылаудағы нысаналарды атқанда жүйелі атыс әрбір жарылысты кезектеп немесе сериямен бағалау *(белгілеу қажет болған жағдайда)* қолданылады. Мысалы, өлшенген ауытқулар бойынша және қирату атыстары бойынша атуда пайдаланылады. Бақылаудағы нысаналар бойынша жүйелі атыс белгіленген ұзақтықтағы атыс шабуылдауы барысында қолданылады. Сондай-ақ, атысты бақылауда және титықтату *(қарсыласты)* атысын жүргізу үшін, әдетте, көшпелі атыспен сәйкес жүргізіледі. Бақыланатын нысаналар бойынша жүйелі атыс қаркыны снаряд жарылыстарын белгілеу құралдарының мүмкіндігіне байланысты тағайындалады. Жүйелі атыс  жүргізілген уақытты снарядтар санына бөлумен есептелінеді. Сериядағы *(кезекті)* немесе атыс шабуылындағы атыс қарқыны тұрақты болады, ал қарсыласты титықтату үшін жүргізілетін жүйелі атыс қарқыны тұрақты емес. Жүйелі атыс зеңбірекпен, взвод немесе батареямен жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Теңіз науқаны

**Теңіз науқаны** (Морская кампания) — әскери кемелер (әскери теңіз флоты құрамалары) мен авиацияның теңізде және жағалаудағы аудандарда карсыласының күші мен құралдарын жою немесе олардың қарсы түру қабілетін басу мақсатында жүргізетін қимылы. Теңіз науқаны қарсыласка бір немесе бірнеше рет тактикалық сәққы беру жүйесінен тұрады. Мақсатына қарай теңіз науканы шабуыл, бетпе-бет ұрыс және қорғаныс ұрысы бәлып бөлінеді. Қазіргі кездегі теңіз науқанына әр түрлі әскери кемелер, авиация, жағалау батареясы, теңіз жаяу әскері мен басқа да бөлімдер қатысады. Олар бір жоспар бойынша, қарсыластардың ұрыс ретінің барлық терендіктеріне сәкқы мен шабуылды күшейте отырып әр түрлі әскери техниканы — ракетаядролық карулар, авиация, артиллерия, торпедалар, тереңге тасталған бәмбалар, мина және басқа да күрес құралдарын колдануымен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әбдіғали Сариев

right|200px**Әбдіғали Сариев** (1900-1964) Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Амангелді атындағы кеңшарда туған. Сүйінбай, Жамбыл дәстүрінде тәлім алған. Ауыл мектебінде оқып сауатын ашқан. Ұзынқарғалы болысында комсомол ұйымының, Қаракестекте ауылдық кеңестің хатшысы болды, коллективтендіру, сауатсыздықты жою науқанына қатысты. Ауылдық жер бөлімінде, қамсыздандыру мекемесінде, есеп-қисап жұмыстарында істеді.
Өлеңдері алғаш 1924 жылы Жетісу облыстық «Тілші» газетін-де жариялайды. Содан бастап қырық жыл бойы аудандық, облыстық газеттерден қол үзген жоқ. Халық ақындарының республикалық айтыстарына (1930,1943) қатысты. Өлең-жыр, толғау, дастандарын ауызекі шығарыл, өзі қағазға түсіріп отырған («Қарасай», «Саурық», «Асу», «Алатау майданы », « Қойшы », «Капитан Гастелло» дастандары). «Капитан Гастелю» дастаны орыс тілше аударылып, үнтаспаға жазылды. Өлеңдер жинағы 1951, 1976 жылдары жеке кітап болып шықты.
Қызыл Жұлдыз орденімен, «1941 — 1945 жылдардағы Улы Отан соғысы кезіндегі қажырлы еңбегі үшін» медалімен, Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен марапатталды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1964 жылы туғандар
Статикалық қысым

**Статикалық қысым** -қозғалыстағы сұйык пен газ ішіндегі толык кысым.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Қойдың бұқтырылған ішегі

**Қойдың бұқтырылған ішегі** — қойдың тазартылған ішектерін өреді, су құйып пісіреді. Бұдан кейін табаға маймен бірге салады, ұнталған бұрыш, тұз себеді, сорпа не ыстық су қүяды, ішектерді толығымен жабу үшін томат-езбе қосып, ыстық шкафта бұқтырады. Үстелге ыстық дәмтатым ретінде ішеісгер бұқтырылған соусты құяды. Қойдың бұқтырылған ішектерін екінші тағам ретінде де береді.

## Дереккөздер
Құйма тағам

**Құйма тағам** - желе құйылған ет, балық және т.б. өнімдерден дайындалған тағам. Тағамды көктермен, жемістермен әшекейлейді. Салқын соуспен береді; піскен балықты, етті ұзақ сақтау, әшекейлеу, дәмін келтіру үшін мөлдір тоңбаланған сорпа құю арқылы дайындалған тағамдар.

## Дереккөздер
Тескіш

150px|right|thumb
**Тескіш** - жұқа дайындамаларға тесік салуға арналған ұшы сүйірленіп біткен шынықтырылған ұзынша ұста аспабы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Теңіз машығы

**Теңіз машығы** (Морская выучка) — кеме экипаждарының әр түрлі жағдайда ұрыс кимылдарын жүргізу тұрғысындагы машықтарының кешені, жауынгерлік машықтың күрамды бөлігі; әскери-теңіз флотының жауынгерлік (әскери) даярлығының маңызды көрсеткіші. Оған каруды колданудағы жеке құрамның ширақ қимылы, кеменің беріктігін техникалык жағынан қамтамасыз ету, әсіресе курделі ауа райы жағдайларында кемелердің жеке және басқалармен бірге маневр жасау әрекетін басқару жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Үшарал халық театры

**Үшарал халық театры** Д.Рақышев атындағы мәдени мекеме. 1968 жылы Қазақстанның халық артисі, әнші Д.Ракышев негізін қалаған. Осы жылы "халық театры" атағын алды. Үшарал халық театры 1972 жылы драматург Ә.Әбішевтің "Белгісіз батыр" спектаклімен республика байқауға қатысып, 2-дәрежелі дипломмен марапатталды. 1981 жылы драматург Т.Ахтановтың шығармасын өнер сахнасына шығарып, республика байқаудың лауреаты атанды. 1994 жылы Шымкент қаласында өткен аймақтық-республикалық байқауға драматург С.Адамбековтың "Алтын табақтағы жылан" спектаклімен қатысып, бас жүлдені жеңіп алды. Үшарал халық театрының құрылғанына 25 жыл толуына байланысты оған Д.Рақышев есімі берілді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан театрлары
Акционерлік сақтандыру компаниясы

**Акциоиерлік сақтандыру компаниясы** - акция сату жолымен қаржыны орталықтандыру негізіндегі сақтандыру қорын ұйымдастыру нысаны. 

Нарықтық экономикадағы сақтандырудың кен тараған түрі Акционерлік сақтандыру компаниясы - акционерлік сақтандыру коғамынын баламасы. Акционерлік сақтандыру компаниясы - мақсат-міндеттері, жарғы капиталының мөлшері, істі басқару тәртібі көрсетілген жарғысы бар заңды тұлға. Оның жоғарғы басқару органы ретінде — акционерлік сақтандыру компаниясы жұмысынын стратегиялық бағытын анықтайтын, жылдық есепті бекітетін, акционерлердің жалпы жиналысы саналады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Бөшкетәрізділік

**Бөшкетәрізділік** - цилиндр түріндегі бөлшектің екі шетіндегі диаметрінің ортасындағы диаметрінен кем болып, сырт пішіні дөңестеніп ауытқуы.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қоршауға алу

**Қоршауға алу (Блокирование)** 
# тактикалық ауқымда (мысалы , тірек пунктін оқшаулау) ұрыс қимылдарын жүргізу кезінде кейіннен жою немесе басып алу мақсатында кейбір объектілерді оқшаулау. Әдетте, ол 1-ші эшелон күшінің белігімен, әуе десантымен жүзеге асырылады; 
# аэродромды қоршауға алу өз әскерлеріне (күштеріне) қолайлы жағдай жасау мақсатында қарсыластың аэродромына белгілі бір уақытқа ұшақтардың ұшып кәнуына бөгет жасау. Ол қарсылас аэродромының үстінен жойғыш тобының әрекет жасауымен, сондай-ақ бомбалаушылар және бомбалаушы-жойғыш ұшақтардың ұшақтар түрағына және ұшу-қону жолағына соққы беруімен жүзеге асырылады, сонымен қатар аэродромды миналау қолданылады; 
# партизандар шабуылдайтын объектіге жақын орналасқан қарсылас гарнизондарын оқшаулау.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қоршау жағдайы

**Қоршау жағдайы (Осадное положение)** — әскери жағдайдың ерекше түрі. Әдетте соғыс уақытында майдан алқабындағы стратегиялық маңызды аудандарды (калаларды) қарсыластың жаулап алу қаупі туған кезде енгізіледі. Азамат соғысы және Ресейдегі әскери интервенция жылдарында Қоршау жағдайы Петроградта және Киевте (1918 ж. ақпан), Царицыньде (1918 ж. тамьіз), Астраханьда (1919 ж. наурыз) және басқа қалаларда енгізілді. Ұлы Отан соғысы кезінде Бас қорғаныс комитеті жарлығымен Қоршау жағдайы 1941 ж. 20 қазанында Мәскеуде және оның айналасындағы аудандарда, 26 қазан — Тулада, 29 қазаннан — Қырымда, 1942 ж. 25 тамызынан — Сталинградта енгізілді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Клод Адриан Гельвеций

right|200px
**Клод Адриан Гельвеций** (1715-1771)- 18 ғасырдағы француз материализмінің өкілі. «Ақыл туралы» еңбегі өртелген. Ол дүние уақытпен, кеңістікте шексіз, тұрақты қозғалыста, ал сана материяның қасиеті деп білді. Адам - табиғат бөлігі, ал материя - оның құрылыс материалы. Гельвеций құдайдың тіршілігіне, оның дүниені жасаушысы, жанның мәңгілігі туралы идеяларды өткір сынға алған. Сонымен бірге механикалық заңдылықты дәріптеп, метафизиканың аясынан шыға алмаған.
## Дереккөздер


Санат:Философия
Анэнцефалия

thumb|right|200px|Анэнцефалия
**Анэнцефалия** (*Anencephalia* -  толық және жартылай мисыздық)- анэнцефалия, мидың болмауы. Мидың немесе оның кейбір бөліктерінің болмауы ( көбінесе туа болатын кемістік). 
thumb|right|200px
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Жақыннан әсер ету

**Жақыннан әсер ету** - денелер арасындағы өзара әсерлесу физикалық өріспен тікелей жүзеге асады және езара әсерлесудің берілу жылдамдығы соңғы дейгін түсінік.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Теңіз қоршауын бұзып шығу

**Теңіз қоршауын бұзып шығу** (Прорыв морской блокады) — теңіздің, оның ауданының немесе қандай да бір пункттің қоршауьін бұзуға арналған ұрыс әрекеті. Әдегге әскери-теніз флотының, авиацияның, ракеталық және басқа да әскерлер құрамаларының бірлескен әрекеті аркылы жүргізіледі. Теңіз коршауын бұзып шығудың негізгі міңдеті қарсыластардың қоршаушы күшін жою болып саналады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қабысу

**Қабысу** — синтаксистік байланыстың жиі кездесетін бір түрі. Сөз тіркесінің бағыныңқы және басыңқы сыңарларының жалғаусыз, іргелес тұрып орын тәртібі арқылы байланысуы. Қабысу сөйлемде анықтауышты не пысыктауышты өздеріне қатысты мүшелерімен, кейде күрделі мүшелермен байланыстырады. Қабыса байланысатын сөз тіркестері есімді сөз тіркестері мен етістікті сөз тіркестерін жасауға қатысады. Мысалы: *алтын сағат, қамыс құлақ, шабан үйрек, жүз адам, бүкіл дүние; лезде келу, жалт бұрылу, ұйқысыз өткізу, екі есе көбею т.б.*

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Шағын полигон

**Шағын полигон** — артиллериядан атуға үйретуге және атуды басқаруға арналған жабык жайдағы (ғимарат) немесе жергілікті жердегі имитациялық құрылым. Жабық жайдағы шағын полигон қаңқадан, жергілікті жердің бедері салынатын төселімнен және снаряд жарылыстары (ұшу жолы) мен нысаналарды елестетуге арналған құрылғылардан тұрады. Снаряд жарылысын елестету жүкшенің көмегімен электр шамының жарқ етуімен, жарық дағының көмегімен (айналамен түсірілген) және басқа да тәсілдер арқылы жүзеге асады. Жергілікті жердегі шағын полигон — үйретуге кажетті жер бедері жасалынған және нысананы елестетуге қажетті құрылғылар орналастырылған жергілікті жердің бөлігі. Снаряд жарылысы винтовка немесе тапанша атыстарымен елестетіледі. Оқ жер қабатымен (құммен) кездескенде снаряд жарылысындағыдай түтін шығады. Жергілікті жер бедері, жергілікті заттар, нысаналар және нысана алаңындағы басқа да объектілер оптикалық аспаптарды пайдалана отырып, бақылауға болатын ауқымды, әмірдегі шын бейнесіне жакын етіп дайындалады. Шағын полигон, сондай-ақ танкілер мен жағалық артиллериядан атуға үйретуде де пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрт-май

**Құрт-май** — сары майға баяйрылған кепкен сықпа жалпақ құрт. Асығыс уақытта дастарқанға дәм таттыруға қояды. Құрт, ірімшік, май тағамдарының қосындысы да құрт-май деп аталған. Құрт-көже — көжеге қосылған езілген құрт; кенеулі, күшті, қадірлі ас. Қазақ арасында сорпаға, кежеге құрт езіп ішу кең тараған.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Аплазия

thumb|right|200px
**Аплазия** (*Aplasia* - кемтарлық, кемістік)-  Ересек адамда ең алғашқы эмбриональдық даму кезіне тән сипаты бар мүшенің сақталуы. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология