open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жылқышы Зәкірбайұлы Бекбаев

**Бекбаев Жылқышы Зәкірбайұлы** (1939, Маңғыстау ауданы Таушық ауылы – 1993) – дәрігер. Алматы медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген (1962). 1962 – 93 ж. Маңғыстау ауданы сан-эпидемиология ст-нда, Жыңғылды учаскелік емханада бас дәрігер қызметін атқарған. Еңбек Қызыл Ту (1986) орденімен, ҚР «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1964), «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) мерекелік медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Екінші ретті модуляциялау

**Екінші ретті модуляциялау**. Кейбір
жағдайларда сигналды модуляциялауды бір емес бірнеше қайтара жасауға тура келеді. Мысалы, импульстік модуляциямен модуляцияланған
сигналдың жиілік спектрі кең диапазонда болмайтындықтан, оны алыc қашықтыққа жеткізу үшін екінші
рет модуляциялау керек.

Ол үшін тасымалдаушы сигналдың жоғары жиілікті гармоникалық
сигналының бір параметрін ақпараттық сигналдың орнына алынған
импульстік модуляцияланған сигналмен модуляциялайды. Кей жағдайда
алдыңғы модуляцияланған сигнал
және арна бойымен таралатын сигнал ауқымының қабатталауы үшін
модуляциялауды екі-үш қайтара
жасауға тура келеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ландшафтыларды жіктеу

**Ландшафтыларды жіктеу** - ландшафтыларды және олардың құрам-бөліктерін өздеріне тән қасиеттері бойынша топтау. Мысалы, табиғи және антропогендік элементтерінің арақатынастары бойынша, олардың құрамбөліктерінің арасындағы байланыстардың жиілігі, биологиялық өнімділігі, жетекші бөліктерінің сипаттары (орман, дала және т.б.), зат және энергия алмасу баланстарының көрсеткіштері және т.б. бойынша саралауға болады.

## Ландшафтыларды қалпына келтіру

**Ландшафтыларды қалпына келтіру** — бұзылған ландшафтылардың шаруашылық, медициналық-биологиялық және эстетикалық құндылығын қалпына келтіруге бағытталған жұмыс кешені. Ландшафтыларды қалпына келтіруді техникалық және биологиялық кезеңдерге бөледі. Техникалық кезең жерді шаруашылық саласында мақсатты пайдалану үшін дайындауды, биологиялық кезең жердің құнарлылығын қалпына келтіру шараларын қамтиды.

## Ландшафтылардың дифференциациясы

**Ландшафтылардың дифференциациясы** - 1) бұрын біртекті болған ландшафт ауқымындағы морфологиялық бірліктердің (фация, қоныс және т.б.) бөлектенуіне себепші болатын ландшафт бөліктерінің кұрылымындағы және әрекетіндегі айырмашылықтардың кобею процесі; 2) ландшафтылар арасындағы айырмашылықтарды көрсету; бұл мән бойынша ландшафтыны ғаламдық (құрлық пен мұхитқа бөлу), аймақтық (атырапқа, зонаға, провинцияға бөлу) және жергілікті немесе топологиялық (батпақ, орман, төбе және т.б. бөлу) деп бөледі.

## Ландшафтылардың интеграциясы

**Ландшафтылардың интеграциясы** — табиғи немесе антропогендік факторлардың әсерінен морфологиялық құрылымы мен функцияларындағы айырмашылықтары жойылып кететін ландшафтылардың даму процесі. Бұл жағдайда олар ұлғайып, кейде бұдан да жоғарылау таксондық дәрежеге көтеріледі.Ландшафтылардың интеграциясы ландшафтылардың бөлшектенуіне қарама-қарсы қойылады.

## Ландшафтылардың ластануы

**Ландшафтылардың ластануы** — 1) табиғи факторлардың (жанартаулардың әрекеті, топырақ пен тұз бөлшектерінің түрленуі) әсерінен ландшафт ауқымында әр түрлі заттардың қоспаларының немесе энергияның табиғи мөлшерден артуы; 2) табиғи процестердің қалыптасу барысында ландшафтыға бөтен заттардың енуі.

## Ландшафтылық зерттеулер

**Ландшафтылық зерттеулер** - ландшафтылардың генезисін, қазіргі жайын, құрылымын, динамикасы мен даму беталысын кешенді зерттеу. Ландшафтылық түсірімді, ландшафтылардың сандық сипатын өлшеуді, қасиетін сипаттауды, таңдамалы телімдерді тұрақты бақылауды, дистанциялық әдістерді пайдалана отырып зерттеулер жүргізеді. Ландшафт геохимиясы мен геофизикасының тәсілдеріне және әдістеріне де үлкен мән беріледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Маңғыстау приставтығы

**Маңғыстау приставтығы** – Маңғыстау түбіндегі әкімшілік-аумақтық бөлік (1869 – 1881). Саяси-әкімшілік орталығы – Форт-Александровск. Маңғыстау приставтығының бірінші приставы жазалаушы подполковник Рукин болды. 

## Тарихы
«Уақытша ереже» бойынша 1868 жылы Орал облысына бағынды уезд ретінде құрылды. 1870 жылы 20 ақпанда патша үкіметі Маңғыстау приставтығын Орынбор генерал-губернаторлығынан алып Кавказ әскери округі қарамағына берді. Сол жылы уезд аймағында Адай көтерілісі өтті. 1881 жылы 6 мамырдағы патша жарлығы бойынша Маңғыстау уезі болып аталып, алғашқы кезде Кавказ соғыс округіне, 1899 жылдан Түркістан генерал-губернаторлығына қарасты Закаспий облысына бағындырылды.

## Географиясы
Маңғыстау приставтығына Бозащы түбегі, Үстірт жоны, Каспий теңізінің шығыс жағалауындағы Морской, Святой, Подгорный, Долгий, Орлов, Кирел (Жандауыр) аралдары кірді.

## Халқы
Бұл жерлерді адай руының 20 мыңдай үйі мекендеген.   

## Тағы қараңыз
* Маңғыстау уезі

## Дереккөздер


Санат:Ресей империясы уездері
Санат:Маңғыстау облысы
Экзогендік кристалл

**Экзогендік кристалл** - ксенокристалл терминінің синонимі. Генияның бөлімі. Басты міндеті — пайда болуының негізгі себепкерлері ауданның палеогеографиялық және геотектоникалық жағдайлары болып есептелетін шөгінді кен орындарының кеңістік пен уақыт бірлігіндегі таралу зандылықтарын айқындау. Зерттеу әдістеріне формациялық талдау, фациялық-парагенездік талдау, литологиялық-фациялық талдау және т.б. әдістер жатады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Бекбауова Евгения Гавриловна

**Бекбауова Евгения Гавриловна** (1926, Ресей, Смоленск облысы – 2003) – соғыс ардагері. 1943 – 45 ж. Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1950 – 56 ж. Коми АКСР-інде жұмысшы, 1956 – 80 ж. Опорный елді мекенінде мұнай барлау экспедициясында жұмысшы болып істейді. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Қойқырылған қала

thumb|upright|Адам мүсіні, Қойқырылған қала ауданы, б.з.б. бірінші ғасырлар, Эрмитаж
thumb|right|Қойқырылған қала, қайта құру
**Қойқырылған қала** көне Хорезмдегі (б.з.б. 4 ғ. — б.з. 1 ғ.) — қабірлер мен ғибадатханалардың қалдықтары. Қарақалпақ Республикасының Төрткөл ауданындағы Қызылқұм шөлінде. 1939 жылы табылып, 1951— 57 жылы зерттелген. Қойқырылғанқаланың ортасында диаметрі 44,4 м, биіктігі 9,5 м-дей 2 қабат дөңгелек үй болған. Оның төменгі қабатындағы негізгі бөлмеге 6 жанама бөлме орналасқан. Орталық үйге 22 м жерден бекіністі дуалдар салынған. Қазба жұмыс күні оңтүстік жақтағы үлкен таулардың сілемін құрайтын бір таудан асқанымызда, оң жағында биік таулары бар, ал сол жағында айналасы жиырма бес күндік жерді алып жатқан теңіз бе, көл ме — әйтеуір бір шалқып жатқан дариясы бар бір әсем жазыққа шықтық. Әрі бұл жазық таулардан ағып келіп жатқан сулармен түп-түгел тамаша суарылып, солардың бәрі де жаңағы аталған теңізге (Балқаш көлі) құяды екен. Жазда біз бүл теңіздің биік таулы солтүстік бүйірінен оралдық, жаңағы ай- тылған жазықта бұрын көптеген қалашықтар болған, бірақ ол жерлер мал жайылымына өте-мөте колайлы болғандықтан, өздерінің малдарын бағу үшін оларды түгелдей татарлар қиратып тастаған. Біз сол жерден бұрын базары болған және ауданы 16x13 м, биіктігі 80x90 см. Одан шығысқа карай 60 м жерде №2-ші оба бар, оның аумағы 14x14 м, биіктігі 40-50 см. №3-ші оба № 1-ші обадан 90 м жерде, оңтүстік-батысқа қарай орналасқан. Ауданы 17x15 м, биіктігі 70 см. №4-ші оба, №3-ші обаның солтүстігінде, аралары 33 м жерде, көлемі 22,30x21,30 м, биіктігі 1 м шамасында. №5-ші оба осы обалардың ішіндегі көлемдісі. Ол тарының нәтижесінде Қойқырылғанқаладан көне жазу ескерткіштері, түрлі мүсіндер, қару-жарақтар, әшекей заттар және көптеген қыш ыдыстар табылды.

## Дереккөздер
Қалниязқолқа

**Қалниязқолқа** – Қарынжарық ойысының оңтүстік-шығысында жатқан қоныс және сай. Қарақия ауданында орналасқан. Қоныс солтүстіктен оңтүстікке қарай 40 км-ге созылып жатыр, ені 2 – 5 км-дей. Табаны теңіз деңгейінен 170 м биікте, беткей үсті 182 м биіктікте жатыр. Қоныс табанында көктемгі жауын-шашын, қардан аңғар бар. Өсімдігі мардымсыз. Атауы «Қалнияздың ойы» мағынасын береді.

## Дереккөздер


Санат:География
Экзотермикалық реакция

**Экзотермикалық реакция** — сырт ортаға жылу бөліп шығара отырып өтетін реакция.

## Мысалдар
* Ауадағы оттегідегі отынның жануы;
* ұнтақтың жануы;
* Суға концентрлі күкірт қышқылын қосу;
* Тірі организмдердегі майлар мен көмірсулардың тотығуы;
* Адиабаттық жану;
* Аммоний бихроматының ыдырауы;
* Бромда алюминийдің жануы;
* Ядролық жарылыс;

## Дереккөздер

Санат:Жалпы химия
Маңғыстау петроглифтері

**Маңғыстау петроглифтері.** Қазақ даласының тарихи ескерткіштерге бай екені белгілі. Солардың бірі петроглифтер немесе тастағы таңбалар. Маңғыстау жерінде өз бастауын әріден алатын осындай таңбалар көптеп кездеседі. 

Олардың бірі өлкедегі жартас бетіне салынса, көбі тарихи ескерткіштер қайтыс болған адамдардың басына тұрғызылған құрылыстардың (мазар, сағанатам) қабырғаларына, сондай-ақ қабір үсті ескерткіштерінің ерекше бір түрі болып табылатын қойтас-қошқартас пен құлпытастардың өн бойына салынған. Онда бір кездері Маңғыстауды мекендеген тек оғыз-қыпшақ және осы күнгі адай руларының таңбалары ғана емес, әлі күнге дейін шешуі табылмаған, көп зерттеуді қажет ететін белгілер көптеп кездеседі. 

«...оғыз-қыпшақ және Адай (Маңғыстау) дәстүрлеріндегі петроглифтер Қазақстанның кем дегенде он бес мыңжылдық тарихы бар жартас беті өнері жолының аяқталған жері болып табылады. Петроглифтердің эстетикалық деңгейінің төмендігі және мазмұнының қораштығы туралы пікірді Маңғыстау материалдары  жоққа шығарады. Адай дәстүріндегі петроглифтер бейнелеу құралдарының молдығымен және күрделілігімен айрықша бағаланады» 

дейді А.М. Медоев.
Маңғыстаудың тастағы таңбалары туралы кезінде Ф.Ф. Берг, Г.С. Карелин де, Орыс географиялық қоғамының мүшесі М.И. Иванин де, подпоручик Алексеев те жазған болатын. Одан кейін Маңғыстауға айдаумен келген украин ақыны Т.Г.Шевченко мен Б.Заллесский 1851 жылы А.И. Антипов басшылық еткен Қаратау экспед. кезінде көздерімен көріп, артынан өз еңбектерінде көрсетті. 20 ғ-дың басында Маңғыстауға келген неміс ғалымы Р.Карутц, қазақ ғалымы М.Меңдіқұлов, Маңғыстау тарихының білгірі Е.Өмірбаев та осы таңбалар туралы зерттеулерін жасаған. Жазба мұралары жоқ көшпелі тайпалардың өткені жайлы объективті құжаттың қызметін материалдық ескерткіштер атқаратынын айта келіп Ә.Кекілбаев былай дейді: 

«...Олардың қай заманда қалай киініп, қандай қару асынғанын, кімдермен жауласып, кімдермен сауда жасасқанын, кімге табынғанын, немен қоректенгенін, неден қорыққанын, ол тұстың саяси құрылысы мен экономикалық географиясын, философиясы мен поэтикасын жел мүжіген құлпытастардың көнетоз дидары еш бүкпесіз жайып салады».

Тарихи ескерткіштерден басқа тас бетіне салған таңбалар Айрақты, Ақмая таулары мен Жығылған мүйістерінде, Тынымбай шоқысында, Белесем шатқалында, өлкенің басқа да жерлерінде көптеп кездеседі.

## Дереккөздер
Булы қалыптау тоқпақтары

**Булы қалыптау тоқпақтары** (Молоты паровоздушные штамповочные) — қалыпта қарапайым дайындамалардан әртүрлі қүрама пішіні бар күрделі соғылмаларды дайындау үшін қолданылатын, құлайтын бөлімінің салмағы 630-дан 25000-ға дейін болатын ұсталық машиналар.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сақтап Бекболатов

**Бекболатов Сақтап** (1914, Бозащы, Қаратөбе жері – өлген жылы белгісіз) – соғыс және еңбек ардагері. Фин соғысына қатысқан. 1942 – 70 ж. Тұщықұдық, Ұшқыш, Правда, Тұщыбек, Еңбек ұжымшарларында төраға, төрағаның орынбасары, 1970 ж. Жармыш ауылында автоклуб меңгерушісі қызметін атқарып, аудан экономикасының дамуына үлес қосқан. Бірнеше марапаттауларының иегері.
## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы тұлғалары
Құрақбай Бекболатов

**Бекболатов Құрақбай** (1931 жылы туған, Маңғыстау ауданы Алғабас ауылы) – шопан. 1946 жылдан Алғабас ұжымшарында, «Бозащы» кеңшарында түйе, жылқы, қой бағып, мал басын көбейтуге ерекше үлес қосқан. Еңбек Қызыл Ту (1973) орденімен, «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Бума

thumb|Город Сиэтл сформировался вокруг бухты Эллиотта (Elliott Bay)
**Бума** (Бухта; нем. bucht) — дөңгелек, "сегіздік" немесе сопақ бумамен өріліп жасалған арқан.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Антрапиримидиндер

**Антрапиримидиндер**- гетероциклді қосылыстар. Қызыл түсті полициклді бояғыштар, кубтық және қышқылдық бояғыштар, пигменттер, люминофорлар ретінде қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Көшкінбай Қалиев

**Көшкінбай Қалиев**(1932, Атырау облысы Қызылқоға ауданы – 1992) – бұрғылаушы. Доссор училищесін бітірген (1948). 1953 жылы Маңғыстауға келіп, Түбіжік, Тасбас, Қызан, Қошақ, Жетібай, Өзен кен орындарында, кейін Қаражанбас, Қаламқас кен орындарында жұмыс жасады. Қазақ КСР-і Жоғарғы Кеңесінің депутаты, Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1932 жылы туғандар
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Қара жемісті итжүзім

**Қара жемісті итжүзім** *(Aronia melanocarpa)* — раушангүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдіктің бір түрі. Биіктігі 2—4 м. Тамыры жуан. Түйнекті, сабағы көп бұршақты, шырмалып еседі. Төменгі жапырақтары ірі етжеңді бес тармаққа бөлінген. Гүлі жасыл-сары түкті. Жемісі шар тәрізді қою жасыл түсті жидек. Тұқымынан көбейеді. Сәуір-мамыр айында гүлдеп, маусымда жемісі піседі. Қара жемісті итжүзім өте сирек кездесетін реликті түр, тек Шардара алабы мен Қызылқұмдағы жазық жерлерде, орман шеті мен бұталар арасында өседі. Бұл өсімдіктің тамырынан алынатын құрғақ ұнтақты жануарлардың әр түрлі жарасын емдеуге қолданады. Өте сирек кездесетін өсімдік. Қазакстанның "Қызыл кітабына" енгізілген (1996).
## Дереккөздер


## External links
**[http://www.evergreen.ca/nativeplants/search/view-plant.php?ID=00796 Evergreen Native Plant Database] *
**[http://www.hort.net/profile/ros/arome/ Hortnet: Aronia melanocarpa, Plant of the Month]*

Санат:Раушангүлділер
Құттығұл Қалпақов

**Құттығұл Смағұлұлы Қалпақов**(1930 жылы туылған, Маңғыстау ауданы) – шопан. Маңғыстау ауданындағы ұжымшарда жұмысшы болып бастап, 1969 – 92 жылы «Ленин» кеңшарында бас шопан болып еңбек еткен. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1932 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Династия

**Династия** ( - билік, үстемдік) немесе Әулет (парсы тілінен аударғанда— ұрпақтар) —

# тақты атадан балаға мұра ретінде қалдырып, билеп келе жатқан монархиялық билеушілер. Әулеттен әулетке мұра ретінде кәсіп пен салт-дәстүрлерді сақтап, еңбектеніп отырған топтарды айтуға болады.
# бір іс-әрекет облыстарында атаққа ие болған бір отбасының бірнеше ұрпағынын өкілдері.

Дәстүрлі Қазақ қоғамында қандас-туыстық байланысты айқындауда жеті ата ұстанымы негізге алынған. Туыстық байланыс жеті атаға дейін созылып, одан әрі құдандалық байланысқа ұласады. Әулет тер рулардың қалыптасуының қайнар көзі болды. Жеті атаға толған әрбір Әулет рулы елге ұласу рәсімін жасап, толыққанды ру санатына қосылып отырады.	thumb|Әулет Әулеттің өкілдері өзінің жеті атасын білу арқылы көрші рулармен байланысын айқындаған. ғылым әдебиет терде “Ә” ұғымы елдегі ең жоғары билік лауазымы мұрагерлік жолмен берілген замандардағы билеушілер (қағандар, хандар, шахтар, т.б.) шежіресін тарату үшін де қолданылады. Мұрагерлік жолмен таққа отыру салты ежелгі дәуірде-ақ Мысырда, Вавилонда, Иранда, Қытайда, Үндістанда, Македонияда, Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы мемлекеттік  бірлестіктерінде, т.б. қалыптасқан. Түрік, Түргеш, Қарлұқ, Оғыз, Кимек қағанаттарында, Қарахан мен қарақытайлар мемлекеттерінде, қыпшақтарда, наймандарда, керейттерде, жалайырларда ең жоғары лауазым жекелеген Әулеттердің қолында болды. Алтын Орда құрылғаннан кейін Орталық Азияда Жошы, Шағатай және Үгедей Ә-тері ұзақ жылдар бойы билік жүргізді. Қазақ хандарының арғы тегі Жошы ханнан басталады. Ал, бергі заманда, Қазақ хандығы құрылған кезден бастап хандық институт жойылғанға дейін елді Жәдік және өсеке ұрпақтары биледі (қ. Қазақ хандығы). 18—19 ғасырлардағы Қазақстан мен Орта Азияның қоғамдық-саяси өмірінде Әбілқайыр әулеті мен Абылай хан әулеті ерекше рөл атқарды. Ресейде Романовтар әулеті, Австрия-Венгрияда Габсбург әулеті, Францияда Бурбон әулеті, Қытайда Цинь әулеті бірнеше ғасырлар бойы билік жүргізді. Ұлыбритания, Ватикан, Сауд Арабиясы, т.б. мемлекеттерде жекелеген Ә-тердің билік жүргізуі  қазіргі заманда да жалғасуда.
## Дереккөздер


Санат:Әулеттер
Санат:Шежіре
Эклогиттену

**Эклогиттену** - эклогиттер қалыптасатын метаморфтық процесс; эклогиттердің минералдық құрам ерекшеліктері олардың қысым мөлшері өте жоғары жағдайларда қалыптасқандығын дәлелдейді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Бұзылу

**Бұзылу** (Разрушение) -
# материалдың түтастығын бүлдіретін жөне оның бөліктерге бөлінуін туғызатын процесс; 
#илемді және серпімді деформациямен қатар күшейе түседі. Бұзылудың бастапқы (сызықтар, қуыстар, жарықшалар пайда болуы) жоне толық (дененің екіге, тіпті бірнеше бөлікке бөлінуі) бүзылу түрлері болады.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Қалым Тұманұлы

**Қалым Тұманұлы**, *Қалым жырау* (1825 жылы ш., Маңғыстау өңірі – ө. жылы б.) – **ақын-жырау**. Ауызекі деректерде ол жас кезінде алқаға түскен балуан, кейіннен күлдіргі тілді, әзілқой болғандығы айтылады. Қаласының ел арасында «Көкбұйра атпен айтысы» аталып кеткен шығармасы ғана кең тараған. Қалнияз ақынның «...Күлдіргі сөзді Қалымнан – Алқаға түсіп танылған» деп жырлаған өлең жолдарынан Абыл бастаған жыраулар көшінде Қалым жыраудың да өзіндік орны бар екені байқалады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:1825 жылы туғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Адиабаттық сығу әдісі

**Адиабаттық сығу әдісі**— жоғары температура мен қысымда химиялық реакцияны зерттеу әдісі; газдың жылуы мен сығылуы өте тез өтіп жылу беріліп үлгермегендіктен процесс адиабаттық жағдайда өтеді.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Ағынды кинетикалық әдістер

**Ағынды кинетикалық әдістер** — реакцияның кинетикасы мен механизмін зерттеу әдістері; реагент ағынын құбырлы реактор арқылы жіберіп, қоспа құрамының ағын жылдамдығына төуелділігін анықтауға негізделген.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Құлекеш Қалымов

**Құлекеш Қалымов** (1929 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – ауыл шаруашылық қызметкері. 1946 – 89 жылы Шевченко ауданы қаржы бөлімінде және ауыл шаруашылық түрлі салаларында басшылық қызмет атқарған. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалімен (1970) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1929 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Аллахверді Гюлведыұлы Беквердиев

**Аллахверді Гюлведыұлы Беквердиев ** (1937 жылы туған, Әзірбайжан, Нефтечали ауданы) – бұрғылаушы.

## Өмірбаяны
* Баку мұнай техникумын бітірген (1971). 
* 1964–1997 ж. «Өзенмұнайгаз» мұнай-газ өндіру басқармасында ұңғыларды жер асты жөндеу шебері болды. Ол басқарған бригада 1975 – 1986 ж. КСРО Мұнай өнеркәсібінің «Үздік бригадасы» деген атақты қатарынан 2 рет жеңіп алды.

## Марапаттары
* «Халықтар достығы» орденімен марапатталған.
* Қазақ КСР-і Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1984).

## Дереккөздер

Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Нефтеқали ауданында туғандар
Санат:Баку мұнай техникумы түлектері
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Халықтар Достығы орденінің иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Нұрлыхан Өтеуұлы Бекбосынов

**Нұрлыхан Өтеуұлы Бекбосынов** (1937 жылы Маңғыстау ауданы, Жыңғылды ауылы - 2016 жылы Ақтау) — даңқты энергетик, мұнайшы, мемлекет және қоғам қайраткері. Қазақстан Мұнай өнеркәсібінің Үздігі.

## Өмірбаяны
* Атырау мұнай техникумын (1958), Иваново энергетика институтын (1969 ), Мәскеу мұнай-газ институтын (1978), Қоғамдық ҒА-сын (1979) бітірген.
* 1959 – 1964 жылдары «Маңғыстаумұнайгазбарлау» тресінің Маңғыстау бұрғылау кеңсесінде электрмонтер, инженер-энергетик, бас энергетик болды.
* 1969  – 1973 жылдары «Өзенмұнай» мұнай-газ өндіру басқармасының бас энергетигі болды.
* 1974 – 1987 жылдары Жаңаөзен қалалық партия комитетінің 1-хатшысы болды.
* 1987 – 1992 жылдары «Маңғыстаумұнайгаз» өндірістік бірлестігінің бас директоры болды.
* 1992 – 1994 жылдары ҚР Энергетика және отын қорлары министрінің 1-орынбасары болды.
* 1994 – 1997 жылдары «Қазақмұнайгаз» мемлекеттік холдинг компаниясының 1-вице-президенті болды.
* 1997 – 2000 жылдары «Өзенмұнайгаз» бірлестігінің Алматыдағы өкілдігінің директоры болды.
* 2000 – 2004 жылдары «Қаражамбасмұнай» ААҚ-ның өндірісті ұйымдастыру жөніндегі директоры болды.

## Марапаттары
* КСРО Жоғары Кеңесінің халық депутаты (1989).
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесіның құрмет грамотасы
* "Еңбек қызыл ту" ордені
* "Халықтар достығы" ордені
* КСРОның "Еңбек ардагері", "Ерен еңбегі үшін", "Лениннің 100 жылдығы" және т.б көптеген медалдармен мараптталған.
* Тәуелсіз Қазақстанның "Парасат" және "Құрмет" ордендерімен және медалдарымен марапатталған.
* КСРОның Құрметті мұнайшысы атағының иегері.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Санат:Қазақстан энергетиктері
Санат:КСРО мұнай өндіру ісінің үздіктері
Қаракөлше

**Қаракөлше** — қаракөл қойының іш тастауынан (буаздығының 120–140 күндері, мерзімінен бұрын) немесе саулықтың жатырынан жарып алынған қозының терісі. Қаракөлше дүниежүзілік нарықта жоғары бағаланатын және үлкен сұранысқа ие болып жүрген терілердің қатарына жатады. Қаракөл елтірісімен салыстырғанда Қаракөлше елтірісінің жүні тықыр әрі жылтыр, бұйрасы да әдемі, жібектей құлпырып тұрады, терісі жұқа, жұмсак, жеңіл ке¬леді. Оның орташа ауданы 900–1508 см2, салмағы 250 г, калындығы 0,97 мм, жүнінің ұзындығы 4,19 мм. Қаракөлшенің әсіресе, түрлі-түсті елтірісі өте бағалы келеді. Қаракөлше елтірісінен бас киім, жаға, әйелдің сырт киімі, жакет, т.б. тігіледі.
## Дереккөздер


Санат:Жануарлар
Антрахинон

150px|thumb|right**Антрахинон** с6н4(со)2с6н4 - антраценнің туындысы, бояғыштар өндірісінің шикізаты.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Химиялық заттар
Маңғыстау үңгірлері

**Маңғыстау үңгірлері** – Маңғыстау өңірінде карстабразия (тау жыныстарының суда еруі, толқын шаюы) құбылыстарының әсерінен және адам әрекетінен пайда болған үңгірлерлер тобы. Карсты-абразиялы үңгірлер мамандардың есептеуінше Маңғыстау үстіртінің Каспий теңізіне құлама тік жарларының төменгі, кейде жоғарғы бөлігінде бір не екі қабат болып, неогеннің әктастары арасында қалыптасқан. Үңгірлердің орташа ұзындығы 10 – 50 м, ені 2 – 20 м, биіктігі 2 – 10 м шамасында. Ең ірілері: Ақшұңқыр, Аралды ауылдары және Борлы, Жыланды мүйістері төңірегінде кездеседі. Карст үңгірлер жоғарғы бор дәуірінің тектоникалық жарылыстарындағы тығыз әктас қабатынан ұшырасады. Сарытас ауылының оңтүстік-шығысында Түпқараған түбегінде ұзынша келген 3 үңгір бар. Оның үлкені – Үшауыз (ұзындығы 20 м). Мұндай ірі үңгірлер Үстірттің кемерлерінде де, эрозиялы-карст жыралар беткейінде де кездеседі. Мысалы, Үстірттің оңтүстік бөлігіндегі Балаұйық үңгірінің ұзындығы 40 – 80 м, ені 4 – 6 м, биіктігі 6 – 8 м, кіреберіс аузы 7 м тереңдікте жатыр. Ал, Сұлтан епе, Шақпақ ата, Шопан ата, т.б. үңгірлері адам әрекетінің нәтижесінде пайда болған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан үңгірлері
Бұйымдар атаутізімі

**Бұйымдар атаутізімі** (Номенклатура изделия) — цехтар өңдейтін өр түрлі соғылманың тізімі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Аэробүріккіш

**Аэробүріккіш**— ұнтақ күйдегі қатты заттарды ауаға шашатын аппарат; ауыл шаруашылық зиянкестерімен күресуге, тұқым және тыңайтқыштар шашуға қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Серрактар

**Серрактар** — мұздық бетіндегі үшкіл және найза мұздар. Мұздықтың жылжып келе жатқан жолындағы табанында кездесетін кілт өтпелерден өткенде опырылып, жеке шоңғалдарға бөлініп кетуінен және біркелкі ерімеуінен түзіледі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қаракөншек

**Қаракөншек, Қарақұншық** — көне қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері тізіміне енген археология ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Отырар ауданы, Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай, Арыстың Сырдарияға құяр жерінде. 

## Тарихи деректер, сипаты
1948–1949 жылдары Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Бернштам), 1959–1970 жылдары Отырар археологиялық экспедициясы (жетекшісі К. Ақышев) зерттеген.
Сопақша формалы төбенің биіктігі 15 м, солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа карай 150 метр. Төбе үстінің ауданы 100x70 м. Зерттеу нәтижесінде қара, қызыл бояумен боялған, кангюй, Хорезм және ғұн стилінде жасалған қыш ыдыстардың сынықтары, 3100-ге жуық теңге табылды. Қаракөншек формасына қарай шағын калашықтың немесе қаңлы үйінің үлгісінде дамыған ірі қоныстың орны болуы керек. Алынған материалдарға қарағанда, қалашықты халық I–XII ғасырлар шенінде мекен етіп, мал өсірумен және егін егумен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан көне қалалары
Қарасай Қалыұлы

**Қарасай Қалыұлы**(1864, Жем-Сағыз өңірі – 1924, Кенжалы бойындағы қорымда жерленген) – жыршы. 1870 жылы орыс жазалаушылары Кенжалы өзен бойындағы 20 – 30 үйді шапқанда тірі қалған жалғыз бала; ол «Қотырбас Қарасай» жыршы деп те аталған. Ертедегі Қазтуған, Доспанбет пен Сыпыра жыраудың тамаша туындыларын халыққа жеткізген; солардың дәстүрімен «Қырымның қырық батыры» дастанын отыз күн бойы жырлап, әрең тауысатын болған. «Қарасай болмақ қайда бар» деген сөз содан қалған. Қалымов Маңғыстау, Арқа жеріндегі жыршылық мектептің белгілі өкілі, Қашаған жыраудың ұстазы саналады.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1864 жылы туғандар
Санат:1924 жылы қайтыс болғандар
Линзалық антенна

**Линзалық антенна**(*Линзовая антенна*) — тарату және беру кезінде асқан жоғары жиілік диапазонындағы толқынды магниттік линза аркылы фокустейтін немесе оның бағытын өзгертетін қабылдағыш. Линза фокусына орналасқан сфералық (цилиндрлік) толқын көзінен, сәуле шығарғыштан, сфералық (цилиндрлік) толқынды жазық толқынға өзгертетін линзаның өзінен тұрады. Радиолокацияда және олшеу құрылғыларында қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Антенналар
Сеңгір

**Сеңгір** — кристалдық тау жыныстарынан құралған үшкіл жалаң тау бастары, тік жарлы жерлер. Қазақстанда жер атауларының құрамына кіреді. Мысалы, Ақсеңгір, Қарасеңгір, Көксеңгір.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Серек тас

**Серек тас** — жотаның ең биік шыңының жанында орналасқан, жартасты қырқасының үшкір төбелі биігі.
## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Серік-қала

**Серік-қала** - ірі орталық болып саналатын қаланың маңында орналасқан және онымен шаруашылық, мәдени-тұрмыстық жағынан тығыз байланысқан қалалық мекен. Мұндай қалалардың өнеркәсіптік, көліктік, курорттық, тұрғын үйлік функциялары болуы мүмкін. Серік-қала көбіне қала агломерациясына енеді.
## Дереккөздер


Санат:Қала
Бектұрды ишан

**Бектұрды ишан** (1737 – 1807) – ишан, діни қайраткер.

Бектұрды ишан жайында түрікменнің атақты ақыны Мақтымқұлының поэзиясында кездеседі. Ол туралы халық арасында айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірінде Бектұрды ишан мен Бекет атаның замандас адамдар екендігі, медреседе бірге оқып, Пақыржан қажыдан білім алғандығы айтылады. Оқуларын бітіріп, бірі Каспий теңізінің жағалауындағы Түпқарағанда, екіншісі – Үстірт үстінде ғұмыр кешкен. Бекдұрды ишан хиуалықтардың қолына тұтқынға түскен орыс теңізшілері мен балықшыларын құтқарып, бостандыққа шығуына көп көмегін тигізген. Орыс саудагері Н.Калусов өз естелігінде: , – деп атап көрсеткен.

## Дереккөздер

Санат:1737 жылы туғандар
Санат:1807 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ишандары
Лаплас азимуты

**Лаплас азимуты** - географиялық меридианның жазықтығы мен жердегі заттың немесе аспан шырағы орналасқан вертикаль жазықтықтың арасындағы азимут. Магниттік меридиан арқылы есептелген азимутпен салыстырғанда шын азимут деп аталады. Азимут нұсқарының бағыты бойынша 0°-тан 360"-қа дейін есептеледі. Астрономияда азимут оңтүстік нүктесінен бастап, батысқа карай, ал геодезияда — солтүстік нүктесінен бастап, шығысқа қарай өлшенеді. Астрономиялық бақылаулар негізінде анықталған геодезиялық азимутты Лаплас азимуты деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Аустениттеу

**Аустениттеу** (Аустенизация) — белгілі бір температураға дейін қыздырғанда негізі темір болатын қорытпада аустенитті құрылымның пайда болу процесі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Бұлғақ

thumb|Бұлғақ
**Бұлғақ**(Шатун) — сырғақтағы күшті қосиінді білікке беретін және олармен бірге қосиін-сырғақ механизмы қүрайтын тетік.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Литературалық-драмалық блок

**Литературалық-драмалық блок**(*Литературно-драматический блок*) — жоғары санатты радио үйлерінің құрамында болатын, музыкалы драмалық хабарлар дайындауға арналған ерекше студия және оның құрамына кіретін аппараттар бөлмесі. Радиопьесаларда кездесетін дыбыстардың, мысалы, күн күркіреуін, су сылдырын, орман сыбдырының, жел гуілінің, сондай- ақ дыбыс жаңғырығының (реверберация) табиғи дыбыстарға жақын болуын қамтамасыз ететін құралдармен жабдықталады. Бірақ соңғы кездерде ондай дыбыстардың бәрін күні бұрын ұнтаспаға жазып алып, оларды хабарды монтаждау кезінде пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Экзогендік металлогения

**Экзогендік металлогения** - экзогендік кен орындардың орналасу заңдылықтарын қарастыратын металлдарын қарстыр ағымдары экзогендер козғалысына тәуелді болуы ықтимал.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аэрация

thumb|right|200px
**Аэрация**— сұйықтықтарды ауамен қанықтыру процесі мен әдісі; мысалы, органикалық заттардың тотығуы барботирлеу арқылы өткізіледі.
Анаэробтық ферментті тотығу-тотықсыздану процесі; оның нәтижесінде бөлінген энергия микроорганизмдердің тіршілігіне жұмсалады.
**Аэраттау ** (грек. aйr. — ауа), ауаландыру — 
# түрлі ортаны (мыс., су қоймаларын, топырақты т.б.) атмосфералық ауамен табиғи (мыс., организмдердің тіршілігі арқасында) немесе жасанды жолмен қанықтыру. А. тех. әдістермен немесе ауаның суға, топыраққа сіңуіне кедергі болатын (мыс., мұз, майлы қабықша сияқты) тосқауылдарды бұзу т.б. тәсілдермен жүргізіледі. А. ауыз суды, ақаба суын тазарту, топырақ өнімділігін арттыру, суды мекендеушілердің, әсіресе, балықтардың судағы оттегінің азаюы себебінен жаппай қырылуын болдырмау т.б. үшін қолданылады. 
# Өндірістік ғимараттарда табиғи ауаны қолдан реттеп алмастыру. Ол сыртқы және ішкі ауа тығыздықтарының айырмашылығы есебінен ғимараттардың қабырғаларындағы ойықтар (терезелер) және желдететін фонарлар арқылы жүргізіледі. Негізінен ыстық өндіріс орындарында (мыс., темір соғылатын, құйылатын цехтар) қолданылады.
## Дереккөздер



Санат:Экология
Нағбду Қамарова

**Нағбду  Қамарова**(1972 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) – ғалым, филологиялық ғылыми канд. (2001). Қазақ ұлттық университеттінің филологиялық факультетін (1995), аспирантурасын (2000) бітірген. 1995 жылдан АқтМУ-да оқытушы, доцент, ректордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары қызметінде. Отыздан астам ғылыми мақалалардың, «Қазақ өлеңдеріндегі психологизм» атты оқу құралының авторы. Шығармалары республикалық облысы баспасөз беттеріне жарияланып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1972 жылы туғандар
Алпысбай Бекеев

**Алпысбай Бекеев** (1919, Адай уезі (қазіргі Маңғыстау ауданы) Тұщыбек ауылы – 2005) – соғыс ардагері, шопан.

* Ұлы Отан соғысында Сталинградты қорғауға қатысқан.
* 1948 жылдан ұжымшар малын баққан.

## Марапаттары
* I дәрежелі Отан соғысы ордені (1985)
* бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2005 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Сталинград шайқасының қатысушылары
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Бекболат Садыбаев

**Бекболат Садыбаев** (1903, Түркістан облысы, Отырар ауданы Маяқұм ауылы — 1965, Түркістан облысы, Отырар ауданы, Талапты ауылы) — шопан.

Еңбектегі жеткен көрсеткіштері үшін Ленин орденімен мараптталған.

## Дереккөздер

Санат:1903 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:1965 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Шопандар
Лахта

[right|thumb| alt=A.|270 px|["Лахта қойнауы"]]

**Лахта**- теңіз жағасындағы кішігірім таяз сулы шығанақ, қойнау. Термин Балтық, Ақ және Баренц теңіздеріндегі кейбір географиялык объектілер атауларының құрамына енеді (мысалы, Лахти қаласы).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Симплекс

**Симплекс** ( - қарапайым) – географиялық нысанның ұсақ бөліктерге ажыратылатын қарапайым дербес бөлігі; оның бөлігінің географиялық зерттеудің әр сатысында сол қалпында сақталуы.

## Дереккөздер

Санат:Политоптар
Санат:Топология
Қаракөншек магистральды каналы

**Қаракөншек магистральды каналы** - ортағасырлык суландыру жүйесі. Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа карай 10 км жерде. 1976 ж. Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедицияның ирригация тобы (жетек. В.Грошев) зерттеген. Бастауын Алтын-арықтан алады. Суды қоршаған құрылыс орындары сақталмаған. Қаракөншек магистральды каналының аэрофото бойынша бас каналының ұзындығы 4 км-дей. Кей жерлерде оның 500 м-дей бөліктері сақталған. Табанының ені 15 м, канал жалының биіктігі 2,5 м. Бұл өлшемдер кей жағдайларда өзгеріп отырады. Отырарға жете бере канал оның оңтүстік жағын айналып өтеді де, одан ары Арыстанбаб пен Құйрықтөбеге жетеді, содан соң солтүстік-батысқа қарай тартылады. Қүйрықтөбе маңында канал табанының ені 5—7 м-дей. Канал бойындағы коныс-жайлардан 13—14 ғасырларға жататын кыш ыдыстар сынықтары табылған. Қаракөншек магистральды каналында жүр¬гізілген қазба жұмыстарының барысында сырлы (пиала, тостаған, т.б.) және сыры жоқ (тагор, хум, қыш құмыра, т.б.) ыдыстардың сынықтары аршып алынған. Барлық ыдыстар мерзімі жағынан Отырардағы 13—14 ғасырлардағы бұйымдарға өте ұқсас болып келеді.
## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Литокон

**Литокон**(грек, lito — тас, eiko — бейне) — жадқа сақтаушы, видеосигналдарды қайта өзгертетін электрондық сәулелік құрал.

Оның нысанасы электр өткізгіштен тұратын төсеніш бетіне жалатылған диэлектрлік  мозаикалардан тұрады. **Литоконда** бейне кіріс сигналының қарқындылығымен модуляцияланған электрондық сәуле шоғыры арқылы нысана бетіндегі мозаикаларға потенциалдық бедер түрінде жазылады. Содан кейін сәуле көмегімен қайта "оқылады" және "оқылу" кезінде коллектор тізбегінде бейнесигнал пайда болады. Қолданылу мақсаты графеконмен бірдей, яғни бір халықаралық теледидарлық жүйедегі бағдарламаны екінші халықаралық теледидарлық жүйеге көшіру үшін қолданылады. Нысанада жасалған потенциалдық барьердің сақталу мерзімі бірнеше минуттан бірнеше сағатқа жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эксплозия деңгейі

**Эксплозия деңгейі** — жанартау каналында газ көпіршіктерінің жарылу процесінің тереңдігі. Жарылудан ыстық газда балкыма түйіршіктерінің жүзгіні —қызған тұман пайда болады. Егер Эксплозия деңгейі үлкен терендікте болса, онда газ ағыны үлкен күшпен тік жоғары атылады. Егер Эксплозия деңгейі канал ауызында болса, онда газ жан-жағына және жоғары қарай қызған тұман күйінде ұшады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сазантөбе зираттары

**Сазантөбенің Солтүстік Шығысындағы зираттар тізбегі** — көне корым. Шәуілдір-Аққұм тас жолының оң жағында 300—400 м жерде. 

2005 ж. " Көксарай барлау тобы" (жетек. Х.Айтқұл) зерттеген. Зираттар тізбегі шығыстан батысқа карай үлкен жал-жал болып созылып жатыр. Жалпы саны — 17. Аумағы да әркелкі, ең ірілерінің ауданы 24—30 м, биіктігі 0,8—1,1 м, орташа көлемді зираттар ауд. 15—17 м, биікт. 1,5 м, ал шағын зираттар ауд. 8—15 м, биікт. 0,6—1 м аралығында. Зират тізбегінің солт-гінен ескі канал өткен. Қазба жүмыстары жүргізілмеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Түркістан облысы географиясы
Эксплозия

**Эксплозия** — пирокласты материалдар мен газдар көп атқыланатын жанартау қопарылысы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Алтынмұрат Бекенжанов

**Бекенжанов Алтынмұрат** (1948 , Түпқараған ауданы Қызылқұм жері – 1991) – бұрғылаушы. Гурьев (Атырау) мұнай техникумын бітірген (1979). Қарақия мұнай-газ барлау экспедициясының Доңға алаңында бұрғылаушы, шебер болды. 1972 ж. комсомол жастар бригадасын басқарған. Қазақстан ЛКЖО 13-съезінің делегаты (1974), Еңбек Қызыл Ту (1976) орденімен, КСРО Геология министірлігінің алтын белгісімен (1977) марапатталған.

## Дереккөздер
Логарифмдік күшейткіш

Логарифмдік күшейткіш(Логарифмический усилитель) —
шығыс сигнал кернеуі кіріс сигналы кернеуінің логарифміне пропорционал болатын күшейткіш. Кіріс сигналы аса кең диапазонда өзгеретін жағдайларда (радиолокациялық қабылдағыштарда, артиллериялық қаруларды нысанаға автоматты түрде көздейтін құралдарда, өлшеу құралдарында) қолданылады

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Эксплозиялық индекс

**Эксплозиялық индекс** - эксплозиялық коэффициент терминінің синонимі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Леван, левант

**Леван, левант**— бұлыңғыр және жаңбырлы ауа райын алып келетін Жерорта, Қара және Азов теңіздерінде шығыстан соғатын, көбінесе ылғалды, кейде қатты жел. Әдетте, жылдың суық жарты жылында байқалады да, бірнеше күндей соғып, теңіздің толқындануын күшейтеді. Кей жерлерде фен және бор сипатта болады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эксплозиялық конустар

**Эксплозиялық конустар** - конус пішінді жанартаулардың жалпы аты, стратовулкандарға қарағанда кішілеу және жарылыстар нәтижесінде пайда болады. Топтасып кездеседі, бірінің өнімдері бас-қаларының өнімдерімен араласып кетеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Әдебиет майданында

**«Әдебиет майданында» («На литературной стройке»)**, Мұхтар Әуезовтің мақаласы. 1934 ж. *«Литературный Казахстан»* газетінің мамырдағы санында шыққан. Әуезовтің орыс тілінде жазылған мақалаларының ішіндегі тілі өте көркем, ширақтығымен көзге түседі. 30-жылдардың алғашқы жартысындағы қоғамдағы қазақ әдебиетіндегі саяси-әлеуметтік, идеологиялық ахуалды айқын байқайтын, әдебиетті, әлеуметтік жағдайды терең түсінетін жазушының заман тынысына қарай амалсыз мойынсуна отырып жазылған мақаланың үлгісі. Әйтсе де қызыл сөз, ұранды үгіт, көсемдерді дәріптеу жоқтың қасы. Мақала жазушының жартылай түземдік қалалық мектепте оқып жүрген кезінде классикалық орыс әдебиетінен білетін тыныш орыс деревнясы мен *«құдайға қараған»* орыс шаруасының қалпы шын өмірде мүлде ондай емес болып шыққанын айтудан басталады. Бугінгі қазақ жастарының сана-сезімі аз жылдардың ішінде ғасырлар ғана өзгерте алатын дәрежеде өскенін айтып, бұрынғы әдебиетке қарсы пролетарлық орыс әдебиетінің кейбір үлгілерін мысалға алған. Көркем шындық жайында идеологиялық талаптар тұрғысынан ойлар, жазушылардың өмірдің, қоғамның дамуына ілесе алмай жатқанын айтқан. Мақалада өзінің колхоз, интернационализм тақырыбына арналған екі пьеса және бір повесть жазып жатқанын еске салған. Сонымен қатар бұрыннан жазып жүрген тарихи тақырыпты жалғастыра беретінін еске салған. Мақаланың соңында Бүкілодақтық Кеңес жазушылары одағының ұйымдастыру комитетінің І-пленумының жазушыларға қойған шығармашылық талаптарына сәйкес, оларды өнімді еңбек етуге шақырған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Шадияр Қондыбаев

**Шадияр Қондыбаев** (26.6. 1960 жылы туған, Шәуілдір аулы) — спортшы, ҚР Туризм және спорт агенттігінің таэквандо спорты түрінен мемлекеттік жаттықтырушысы (WTF). Қара белбеудің (5 дан) иегері. Таэквандодан Ресейдің чемпионы (1991). ҚР Таэквандо федерациясының 1-вице президенті.
## Дереккөздер
Сенімді символдар әдісі

**Сенімді символдар әдісі** - Сенімді символдармен қабылдау әдісі біртіндеп қабылдау әдісі мен бірден қабылдау әдісі арасындағы әдіс. Бұл әдіс кез келген кодалық комбинациядағы ақпаратгық символдардан артығын өшіріп тастап (алып тастап), қалған символдармен берілген хабар бөлігін (әріпті) анықтауға негізделген. Егер осылай анықталуға келмесе, онда алып тасталынған символдардың сенімдірегін қосып анықтайды. Бірінші шешуші схемада сигналдың кездейсоқ N шамалары символдарға айналдырылады. Сонымен қатар олардың кейінгі (апостериорлық) ықтималдығы анықталып, солардың ішінен ықтималдығы көп символдар іріктеліп, екінші шешуші схемаға беріледі. Осы (апостериорлық) ықтималдығы көп символдарды сенімді символдар деп санап, сол сенімді символдар комбинациясына сәйкес хабар бөлігін (әріпті) анықтайды. Егер сенімді символдар комбинациясы белгілі әріпті тура анықтаса, онда шешім қабылданып, кодадан шығару жұмысы аяқталады.
Егер іріктелген сенімді символды комбинация берілген бір әріпті тура анықтаса, (екі немесе одан да көп комбинацияларға бірдей сәйкес келуі мүмкін), онда қалған (іріктеліп алынғаннан қалған) символдардың ішінен кейінгі (апостериорлық) ықтималдығы көп символдардың біреуін алып бұрынғы іріктеліп алынған символдарға қосып, екінші шешуші схема
жұмысын қайтадан жүргізеді. Сөйтіп, жұмыс белгілі бір комбинацияны тура анықтағанша немесе барлық символ қаралып біткенше созылады.
Бірақ бұл әдістің дәлдігі бірден қабылдау әдісіндегі дәлдікпен төмен.
Өйткені сенімділігі төмен символдардың мәліметтері пайдаланылмай
қалады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Маңғыстау ішкі істер басқармасы

** Маңғыстау ішкі істер басқармасы**, 1973 жылы құрылды. Ішкі істер басқармасының алғашқы бастығы болып полк. И.Н. Брагин тағайындалды. Облыстың Ішкі істер департаменті Ақтау, Жаңаөзен қалалық, Бейнеу, Маңғыстау, Түпқараған, Қарақия, Мұнайлы ауданы ішкі істер бөлімдерінен тұрады. Департаментке сонымен қатар 35 дербес басқарма, бөлім, бөлімше, топтар қарасты. Жалпы облыс департаментінің штатында екі мыңға жуық әр түрлі ұлт өкілдерінен тұратын тәртіп сақшыларының құрамы қызмет етуде. Ішкі істер департаментінің бастығы – полк. Д.К. Сабуров Маңғыстау Ішкі істер бөлімінде 
*Қоғамдық қауіпсіздік басқармасы
*Тергеу басқармасы
*«Арлан» арнайы мақсаттағы бөлімшесі
*Жедел криминалистік бөлімі
*Ұйымдасқан қылмыспен күрес басқармасы
*Экстремизм, сепаратизм және терроризммен күрес бөлімі
*Есірткі бизнесіне қарсы күрес басқармасы
*Ақпаратты-техникалық қызмет басқармасы
*Екінші арнайы бөлімше
*Анықтау бөлімі
*Көші-қон полиция басқармасы
*Жол полициясы басқармасы
*Тылдық жабдықтау басқармасы
*Қаржымен қамтамасыз ету басқармасы
*Медициналық қызметі
*Арнайы мекемелер және айдауылдау бөлімі
*Мемлекеттік күзет қызметі бөлімі
*Табиғатты қорғау және ветеринарлық полиция бөлімшесі
*Арнаулы емдеу-сауықтыру мекемесінің тәртіп, күзет, бақылау бөлімі
*Су полициясы бөлімі
*Тәрбие және кадр жұмыстары басқармасы
*Заң тобы
*Өзіндік қауіпсіздік бөлімі
*Мамандандырылған күзет қызметі басқармасы, т.б. жұмыс жасайды.
## Дереккөздер
Солифлюкция

thumb
**Солифлюкция** ( – топырақ, жер, fluctio – ағын) - таудың шымды беткейлерінде суға аса қанығып жібіген топырақтың және жұқа дисперсті грунттардың баяу тұтқырланып созылып ағуы. Солифлюкциялық процестер 2—3°-тық еңістіктен басталады, ең әрекетті еңістігі 8—15° беткейлерде жүреді, ал одан тіктеу беткейлерде жылжымалы құбылыстарға ауысады. Солифлюкция ауырлық күшінің әсерінен, топырақтың және оның астында жатқан тау жыныстарының қатуы мен жібуінен және криогендік процестер арқылы болады. Солифлюкция жоғары ендіктерде мәңгі тоң қабаттары дамыған аймақтарда (Полюстік Орал, Чукот түбегі, Аляска, Шпицберген) және биік тауларда (Памир, Тянь-Шань, Алтай таулары, Сібірдің оңтүстік және солтүстік- шығыс таулары) тараған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Экструзия

[right|thumb|[Гейазан (тау)|Гейазан тауы, Кіші Кавказ]]
**Экструзия** — тұтқыр лавалы жанартауларға тән әрекет түрі; тұтқыр лавалардың жанартау көмейінен сығымдала көтерілуі нәтижесінде әдетте сол жанартау ернеулері өңірінде лава күмбездері пайда болады.
## Дереккөздер


Санат:Петрология
Санат:Вулканизм
Аффинаж

**Аффинаж***()* — металдарды қоспаларынан ажырату және бөлектеу жолымен өте таза асыл металдар алудың металлургиялық процесі, рафинациялаудың бір түрі. Оның құрғақ, сулы және электролиттік әдісімен алтын мен күміс, ал сулы төсілімен палладий, иридий, родий және т.б. металдар алынады. Құрғақ әдісте балқытылған металл хлормен немесе күкіртпен өнделеді, ол тек алтын және күміс алу үшін пайдаланылады. Аффинаж нәтижесінде алынған алтынның тазалығы 99,65%, күмісте 99,90% болады.

## Қызықты мәлімет
Әлемде табылатын алтынның 70 %-ы Швейцарияның аффинаждау зауыттарында тазартылады.

## Дереккөздер

Санат:Металлургия
Сәрсенғали Сағызбайұлы Бекешов

**Бекешов Сәрсенғали Сағызбайұлы** (1962 жылы туған, Ералиев ауданы Жетібай кенті) – ғалым, этнограф, қазақ қолөнерін зерттеуші, тарих ғылымдары кандидаты (2002).

## Өмірбаяны
*Орал педагогика институтын (1989), ҚазҰПУ-дың докторантурасын бітірген (2006). 
*1989 – 93 ж. Ақтау қ. ғ1 мектепте, 1993 – 98 ж. Маңғыстау педагогика колледжінде ұстаз, 1998 – 2002 ж. Алматыдағы Ш.Уәлиханов атындағы тарих-этнология және этнография институтында аспирант болды. 
*2003 жылдан Маңғыстау Болашақ институтының доценті.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Тарих ғылымдарының кандидаттары
Селекциялық террасалар

[thumb|[Солифлюкция]]
**Солифлюкциялық террасалар** – топырақ пен грунттың солифлюкциялық жылжуынан түзілген беткейлердегі сатылар. Көбінесе коп жылдық тоң тау жыныстары тараған аймақтарда кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қажымұқанның ұшағы

**"Қажымұқанның ұшағы"** - "Қырғи" ұшағы. Ұшақ сыртына "қазақ ұшқышына — Қажымұқаннан" деген жазу жазылған. Екінші дүние жүзілік соғысы жылдары палуан Қажымұқан мемлекеттік  қорғаныс комитетіне жазған хатында өз өнерін көрсетіп, содан түскен 100 000 сом қаржыға ұшақ жасау туралы өтінішін білдірген. Ұшақ 1944 ж. Күзде дайын болып, аға лейтенант Қ.Шалабаевқа тапсырылады. Ол соғыс барысында бұл ұшақпен 100-ден аса әскери тапсырма орындаған. 1945 ж. 24 маусымда Мәскеуде өткен жеңіс шеруінде Қажымұқан ұшағы әуеге тағы да көтерілген. Ұшақ жасауға қаржы берген Қажымұқанға Сталин өз атынан алғыс хат жолдаған, майдан даласынан жауынгерлік хаттар келген.
## Дереккөздер
Хиту Бекжанов

**Бекжанов Хиту** (1907, Адай уезі Форт-Александровск – 1978) – ауыл шаруашылық қызметкері. Орал қаласындағы партия мектебін (1926), Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1949). 1926 – 32 ж. Маңғыстау ауданы окр. соттың орынбасары, 1932 – 38 ж. Гурьев облысы Теңіз ауданында, Орал облысы Жымпиты, Сыңғырлау аудандарында прокурор, 1938 – 47 ж. Шевченко ауданы ауыл шаруашылығы жер бөлімінің бастығы, ауданы атқару комитетінің орынбасары, 1949 – 52 ж. Шевченко ауданы атқару комитетінің төрағасы, 1953 – 65 ж. Шевченко ұжымшарында басқарушы болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Линеамент

**Линеамент** — бедер мен құрылымдарда анық көрінетін, әдетте, жарылым зоналары ретінде байқалатын, планеталық мәнді сызық немесе доғал түріндегі құрылымдық элементтер. Линеамент жер қыртысындағы терең жарылымдардың көрінісі ретінде қарастырылады. Мысалы, Шығыс Еуропа платформасының оңтүстік-шығысындағы Карпинский сызығы мен Тұран плитасындағы оның жалғасы (Сармат-Тұран линеаменті), Транссібір көлденең дислокациясы. Терминді америкалық геолог У. Хобс үсынды (1904 жылы).

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қартбай Бекжанов

**Бекжанов Қартбай** (1918, Адай уезі Форт-Шевченко қаласы – 1942) – соғыс ардагері. Есепшінің қысқа курсын бітірген (1938). 1938 – 1939 ж. Форт-Шевченкода есепші, сот орындаушысы. Фин соғысына, Ұлы Отан соғысына қатысып, 1942 ж. Ленинградты (қазіргі Санкт-Петербург) қорғауда ерлікпен қаза тапқан. Ленин орденімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Сарыкөл (көл, Түркістан облысы)

**Сарыкөл** – Түркістан облысы Отырар ауданы Талапты ауылдық округі аумағындағы көл. Сарыкөл ауылының батысында, Сырдарияның оң жағалық аңғарында өзенмен бірігіп кетеді. Терең жері 8 м-ге жетеді. Жағалауы шабындыққа және мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Қонысжай

**Қонысжай** (*усадьба*) - ортағасырлық ескерткіш орны. Шәуілдір аулының батыс жағында. 1979 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекші К.Ақышев) зерттеген. Ескерткіш сырты дуалмен қоршалған тұрғын үй мен ауладан тұрады. Тұрғындары өмір сүрген бөліктің ауданы 10x10 м. Қазіргі орны биіктігі 3—3,5 м төбе. Сырты дуалмен қоршалған ауланың ауданы 30x36 м. Қонысжай-жылы Оңтүстік Қазақстанда жер өңдеу мен қала мәдениеті дамыған 12—13 ғасырларда салынса керек. Бұл кездері осындай қоныс орындары каналдардың маңында көптеп салынған. Тұрғындары егін егін, мал өсірумен шұғылданған.
## Дереккөздер
Қажымұқан түбегі

"**Қажымұқан түбегі** - жер атауы. 

Ақтөбе ауылдық округі аумағында, Ақтөбе ауылының солтүстігінде Төрткөл-Темір автомобиль жолы бойында құлан арықтың жағасында орналасқан. Ел аузындағы сөздерге қарағанда Қажымұқан Мұңайтпасұлы сол жерде соғыстан кейін тұрған, сол себепті жер "Қажымұқан түбегі" деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Отырар ауданы географиясы