open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Аммоний

**Аммоний**, NH4+ – аммиактың судағы ерітіндісінде түзілетін атомдар тобы; бір зарядты катион. Тұрақсыз, қыздырғанда аммиакқа және суға ыдырайды. Мүсәтір спиртінің (NH4OH)  және А. тұздарының құрамына кіреді.
## Аммоний қосылыстары
Аммоний қосылыстары — құрамына аммоний тобы NH4 енетін хим. заттар. Олардың көпшілігі тұздарға жатады және аниондары бойынша аталады. Негізгілері — аммоний карбонаттары, аммоний нитраты, аммоний сульфаты, аммоний фосфаттары болып табылады. Аммоний карбонаттары — көмір қышқылының аммоний тұздары. Құрамына қарай бикарбонат немесе гидрокарбонат, карбонат және карбаминат болып жіктеледі. Карбонат аммиак ерітіндісіне көмірқышқыл газын жіберу арқылы алынады. Ол 20 °С дейін қыздырғанда ыдырап, аммиак және бикарбонат түзеді. Аммонийдің басқа тұздарын алу үшін, шарап ашытқанда фермент әсерін күшейту үшін пайдаланылады. Аммоний нитраты — аммонийдің азот қышқылды тұзы, түссіз кристалды зат, 169,5 °С дейін қыздырғанда балқиды, одан жоғары темп-рада су және азотоксидін түзеп отырып айырылады. Суда ерігенде жылуды сіңіреді. Тыңайтқыш есебінде және қопарғыш заттар алуда қолданылады. Аммоний сульфаты — күкірт қышқылды аммоний тұзы. Суда еритін кристалды зат. Күкірт қышқылына аммиакты жіберу арқылы немесе гипсті аммиак және көмір қышқылымен әрекеттестіріп алады. Аммоний сульфаты — азот тыңайтқыштарының бірі. Аммоний фосфаттары — аммонийдің фосфор қышқылды тұздары. Олар фосфор қышқылы аммиакпен әрекеттескенде түзіледі. Аммоний фосфаттары құрамында азоты және фосфоры бар күрделі тыңайтқыш ретінде қолданылады.
Санат:Аммоний
Санат:Катиондар
Аммонолиз

**Аммонолиз** (лат. ammonіa – аммиак және грек. lysіs – ыдырау) — аммиак пен органикалық қосылыстар арасындағы алмасу реакциясы; нуклефильді алмасу механизмі бойынша жүретін гидролиз және алколизге ұқсас сольволиттік реакция.

Санат:Химия
Аманқарағай орманы

**Аманқарағай** – Қостанай облысы Әулиекөл ауданындағы шоқ қарағай. 

## Сипаты
Ауданы 320 км2-дей. Батыстан шығысқа қарай 45 км-дей жерге созылып жатыр, ені 15 км-ге жуық. Ағаш қоры 250 – 350 м3/га. Тоғай өскен жер бедерінің басым бөлігі бор және неоген шөгінділерінен құралған. Оңтүстік-батыс бөлігінде тасты шағылдар мен құм төбелер кездеседі. Ойпаң жерлерде қарағай, қайың, көктерек өседі. Жазда жартылай тартылып қалатын ұсақ көлдер бар. Олардың жағалауында сораң өсімдіктер, қарағай, бетеге, қоңырбас, атқонақ, көде өседі. Аманқарағайдан Аманқарағай кентіндегі орман шаруашылық кәсіпорны маңайдағы елді мекендер үшін тұрғындарға ағаш дайындайды.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы географиясы
Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Аммофос

**Аммофос**, NH4H2PO4 – ақшыл сұр түсті тыңайтқыш. Түйіршікті құрамында 11 – 12% азот, 46–50% фосфор ангидриді бар, суда ериді,  ауадағы ылғалды сіңірмейтін тыңайтқыш. Аммофос аммиакты ортофосфор қышқылымен бейтараптау арқылы алынады. Онда өсімдікке зиянды әсер ететін қоспа кездеспейді. Өсімдік Аммофос құрамындағы NH4+ пен Н2РО4– иондарын жақсы сіңіреді. Тәлімі жерлерде астық дақылына сүдігер өңдеу кезінде, тұқым сепкенде, суғармалы аймақты тыңайтуға, үстеп қоректендіруге қолданылады. Құрамында фосфор ангидридінің үлесі көп (1:4) болғандықтан азот тыңайтқышымен бірге пайдалану оның тиімділігін арттырады.

## Сілтеме


Санат:Минералдар
Санат:Азоттық тыңайтқыштар
Амфибия

**Амфибия** (- екі жақты өмір сүру) - 
# Қосмекенділер отрядына кіретін жануарлар;
#Амфибия (көлік) - суда да, кұрлықта да жүре алатын ұрыс немесе көлік машинасы. Амфибияның қалқымалылығы оның герметтелген корпусының қажетті су сыйымдылығымен, ал судағы жүзбелілігі су қозғалтқышымен қамтамасыз етіледі. Жүзбелі танктер, жаяу әскер ұрыс машиналары, БТР және басқалары амфибия болып табылады, бірақ олар қазір жүзбелі машиналар деп саналады;суда жүзуге арналған қозғағышы және су еткізбейтін тұлғасы бар.
# Ұшақ-амфибия, дөңгелекті шассиі бар және құрлықтағы аэродромдарға да, суға да ұшып-қона алатын гидроұшақ.

## Дереккөздер
Анатоксин

**Анатоксин** (токсоид) ( – сыз, сіз, емес, қосымшасы,  – у) – формалинмен ұзақ әсер етудің нәтижесінде улылығын жоғалтқан, бірақ иммундық және антигендік қасиеттері сақталған бактериялық экзотоксин.

## Дереккөздер


Санат:Иммунология
Амфиболдар

thumb|300px|Глаукофанова сланец, микроскоппен қараған кезде
**Амфиболдар** (*грек.*  қос мағыналы) — силикаттар класындағы тау жыныстарын құрайтын, кең тараған минералдар тобы. Жалпы химиялық формуласы:  A0-1B2C5(Si,Al,Ti)8O22(OH, F)2; мұндағы: A– Na, K, Ca,Pb2+ ; B– Li, Na, Mg, Fe2+, Mn2+ , Ca ;C – Li, Na, Mg, Fe2+, Mn2+, Zn, Co, Ni, Al, Fe3+, Cr3+, Mn3+, V3+, Ti, Zr ; Амфиболдардың түсі қара, жасыл, кейде ақ (тремолит, эденит) немесе көк (глаукофан, холлеквистит) болып келеді. Құрамында натрий көп болса сілтілі Амфиболдар деп аталынады. Олардың таспалы кристалдық құрылымы әр түрлі изоморфты алмастырылымға мүмкіндік береді. Ұзынша призмалы кристалдар, ине тәрізді және жіңішке талшықты (амфибол-асбест) агрегаттар түзеді. Амфиболдардың түсі қара, жасыл, кейде ақ (тремолит, эденит) немесе көк (глаукофан, холлеквистит) болып келеді. Барлық Амфиболдар кристалдарының жымдасу бұрышы тұрақты 124°. Қаттылығы 5 – 6,5; меншікті салмағы 2,8 – 3,6 г/см3 болады. Амфиболдар көптеген магмалық және метаморфтық тау жыныстарының (гранодиорит, диорит, сиенит, габбро, андезит, базальт, горнблендит, скарн, т.б.) құрамына кіретін минералдар. Сілтілі Амфиболдар – сілтілі және нефелинді сиениттерде, сілтілі граниттерде, метасоматиттерде, т.б. кездеседі. Амфиболды асбест (көк асбест және басқа да сілтілі амфиболдардың талшықты түрлері) техникада кеңінен қолданылады. Тығыз, жасырын кристалды актинолит және тремолит агрегаттары, шатыс талшықты микроқұрылымы бар нефрит – зергерлік-әшекей тас болып табылады. Кварцтенген талшықты сілтілі Амфиболдар (крокидолит) аса құнды зергерлік тастарға жатады (мысық көз, қыран көз). Құрамындағы қалайы мөлшері 0,3 – 0,4%-ға жететін кейбір амфиболды скарндер қалайы кентасы ретінде бағаланады.

## Дереккөздер

Санат:Минералдар
Ангидридтер

**Ангидридтер** — органикалық және анорганикалық қышқылдардың құрамындағы суды бөліп алғаннан кейін қалатын химиялық қосылыс.
Ангстрем

**Ангстрем** (қысқа таңбасы **Å**) — микроморфологияда қолданылатын ұзындық өлшемі. 
: 1 Å = 10−10&nbsp;м = 10−8&nbsp; см = 0,1 нм. 
Бұл өлшемді 1868 жылы А.Й. Ангстрем тым ұсақ құрылымдарды өлшеу үшін енгізген. Бұл термин морфология салаларында (цитологияда, гистологияда) электронды микроскопиялық зерттеулерде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Андезит

**Андезит**– қышқылы орташа эффузивті тау жынысы. Плагиклаздан (әдетте андезин немесе лабродор) және бір немесе бірнеше түсті минералдардан (амфибол, биотит, авгит, ромбылы пироксен, сирегірек оливин) құралған. Қазақстанның қатпарлы аймақтарында кең тараған.
Андезит – қышқылы орташа темір мен магнийге бай кайнотипті эффузивті тау жынысы. Ол негізінен плагиоклаз (андезин) амфибол, биотит, авгит, ромбылық пироксен, оливин (негізді түрлері) кварц (қышқылдау түрлері) микролиттерінен түзілген. Андезит порфир, витрофир, пилотаксит құрылымды, қомақты, кейде кеуек текстуралы болады. Андезиттің негізгі массасының 30%-ға жуығы – түсті минералдар. Оның түсі қара сұр, ашық сұр, сұр, кейде қара. Порфир сеппелері плагиоклаз бен түсті минералдардан тұрады. Қышқылға төзімді бұйымдар және құрылыс материалдарын жасауға пайдаланылады.

## Сілтеме


Санат:Геология
Анклав

350px|нобай|оңға|Анклав
**Анклав** (;  — «құлыптау») — барлық жағынан басқа мемлекеттің немесе мемлекеттердің аумағының қоршауында қалған мемлекет территориясының бір бөлігі. Мысалы, Сан-Марино мемлекетін Италия, Лесотоны Оңтүcтік Африка Республикасы, сондай-ақ Өзбекстанның Шахимардан және Сох қалаларын Қырғыз жері қоршап жатыр. Егер анклавтың теңізге шығар жолы болса, онда ол жартылай анклав деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Санат:География және геодезия
Анналдар

**Аннал**(лат. annales – жыл) – ежелгі дүние мен орта ғасыр жылнамасы; тарихи шығарманың көне түрі. Ежелгі мысырлықтар, ассириялықтар, парсылар, қытайлар, т.б. халықтар аса маңызды оқиғаларды тіркеген жазбаларын А., ал оның авторын анналшы деп атаған.

Санат:Тарихи хроникалар
Аннексия

**Аннексия** - (,  деген сөзден шыққан — қосылған, қосылып алынған) — белгілі бір мемлекеттің басқа бір елдің немесе халықтың (этностың) аумағын немесе жерінің бөлігін басып алып, күшпен өз құрамына қосуы.

Аннексия фашистік Германия мен Италияның, II дүниежүзілік соғыс қарсаңында және тұсында жүргізген милитаристік ның сыртқы саясатында қолданылды. Тарихта Аннексия классикалық мысалы ретінде гитлершілердің 1938 ж. "аншлюс", яғни, Австрияны Германияға күштеп қосқандығын атауға болады. Бүгінгі күні Аннексия мысалы - Израильдің ежелгі араб жерлерін күшпен басып алып, заңсыз ұстап отырғаны - көрнекі.

Сондай-ақ Аннексия - халықаралық қауымдастыққа ортақ кеңістікті (ашық теңіз, теңіз түбін, Антарктиданы және т.б.) басып алу. Аннексия қазіргі халықаралық құқықты өрескел бұзушылық болып есептеледі.

## Аннексия мысалдары

## Дереккөздер


Санат:Халықаралық құқық
Николай Иванович Анов

**Николай Иванович Анов (Иванов)** (30 желтоқсан 1891, Санкт-Петербург – 18 шілде 1980, Алматы) – жазушы-драматург.

## Өмірбаяны
Еңбек жолын 1908 жылы баспахана жұмысшысы болып бастаған. 

1917 – 1950 жылдары Омбы, Өскемен, Семей, Новосибирск, Мәскеу қалаларында баспа, газет-журнал редакцияларында қызмет етті. 

1951 жылы Алматыға қоныс аударып, өмірінің соңына дейін бірыңғай шығармашылық жұмыспен шұғылданды. 

## Шығармашылығы мен марапаттары
Алғашқы әңгімелері 1914 жылдан жариялана бастады. 

Қазақстан тақырыбына арналған «Азия» романы (1979), Днепр СЭС-ы құрылысшылары туралы «Днепрострой» очерктер жинағы (1931) басылды. 

* Азамат соғысы жылдарындағы Қазақстан өмірін кең қамтыған «Жоғалған інім» (1941; толықтырылған нұсқасы – 1960),

* 19 ғасырда Қазақстанға жер аударылған Ресей ақыны А.Н. Плещеев туралы «Ақмешіт» (1948),

* қазақ өнерінің жаңаша қалыптасу кезеңін суреттейтін «Ән қанаты» (1956) кітаптары жарық көрді. 

* Өмірбаяндық сарындағы «Менің жастық шағым» (1964; трилогияның 1-кіт.), «Выборг жағы» (1970; 2-кіт.), «Омбыдағы интервенция» (1978, 3-кіт.) романдарын, «Мәртебелінің өлімі» (1961), «Қазына түбегі» (1965) повестерін, бірнеше пьеса, киносценарийлер жазды. 

М. Әуезовтің «Абай жолы» романының 2-кітабын орыс тіліне аударуға қатысқан.

* «Кашира аңызы» кітабы үшін Қазақстан Мемлекет сыйлығын алған (1970).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан драматургтері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:18 шілдеде қайтыс болғандар
Анод

**Анод** (Движение вверх; anodos) — сыртқы тізбектегі электрондардың қозғалысы сыртқа бағытталуымен сипатталатын электрондық немесе электротехникалық аспаптың (мысалы, электровакуумдық аспап электрондық шамның, гальваникалық элементтің) электроды. Электрондық аспаптарда анод электр ток көзінін оң полюсімен қосылып оған үлкен потенциал береді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аноним

thumb|200px
**Аноним** ( — есімсіз, белгісіз) – әр түрлі себептерге, көбінесе, саяси жағдайға байланысты әдеби шығарманың авторы көрсетілмей жариялануы. Мұндайда бүркеншік есім де қолданылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Есімдер
Ансамбль

thumb|right|Ансамбль|150px
**Ансамбль**( – тұтастық), архитектурада – көркемдігі, әсемдігі, сәулетшілік нақышы қоршаған ортамен жарасымды тұтастық тапқан ғимараттар тобы.

**Ансамбль** (франц. ensemble — бірге) — сәулет өнерінде біртұтас сәулет композициясын құрайтын ғимараттар тобын орналастырудағы үйлесімді, жете ойластырылған жарастық, тұтастықты білдіретін ұғым.

## Дереккөздер



Санат:Тарих
Санат:Өнер
Антология

**Антология**( – гүл шоғы) – таңдамалы шығармалар, ақындардың таңдамалы өлеңдерінің жинағы. Тұңғыш грек Антологиясын ақын Мелеагр (б.з.б. 60 ж.) құрастырған. 

Қазақ поэзиясының антологиясы 1958 жылы Мәскеуде орыс тілінде жарық көрді. Қазақ тіліндегі тұңғыш антология.

## Дереккөздер
Ант

**Ант** – жеке тұлғаның ең қастерлі нәрсемен өзге адамды не адамдар қауымын өзінің адал ниетіне салтанатты түрде сендіруі, уәде беруі, куәлік етуі. Қазақ дәстүрінде нан, Құранды ұстап адалдығына ант беру рәсімі ежелден қалыптасқан. Жаугершілік замандарда сарбаздар елдің еркіндігі, намысы үшін жан аямасқа серттесіп, қылыштың жүзін сүйіп ант берген. Ел қорғау міндетін өтерде ант беру салты қазір жаңа мазмұнмен байыды (қ. әсккери ант). Елбасының, өзге де мемлекеттік лауазымды кызметке сайланған не тағайындалған адамдардың мәртебелі қызметтеріне кірісер алдында салтанатты жағдайда халқына, еліне ант беру рәсімі әлемнің бірқатар елдерінде бар. ҚР Президенті өзінің мәртебелі қызметіне кірісер алдында Конституцияға алақанын тигізіп тұрып: *«Қазақстан халқына адал қызмет етуге, ҚР-ның Конституциясы мен заңдарын қатаң сақтауға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына кепілдік беруге, ҚР Президентінің өзіме жүктелғен мәртебелі міндетін адал атқаруға салтанатты түрде ант етемін»* - деп ант береді (ҚР Конституциясы, 42-баб).

## Дереккөздер


Санат:Ант пен серт
Анхитерий

**Анхитерий** () – жылқы тұқымдасының миоцен дәуірінде негізгі тармағынан бөлініп шыққан арғы тектерінің бірі. Анхитерийдің қаңқа қалдықтары Батыс Еуропада, Шығыс Азияда және Солтүстік Америкада табылған. Қазақстанда Павлодар маңындағы Қалқаман ойысында және Ұлы Жыланшық өз-нің жағалауындағы миоцен дәуірінің алғашқы жартысында пайда болған шөгінді қабаттардан табылды. Анхитерийлер суы мол тоғайлы ортада тіршілік еткен. Пішіні қазіргі жылқылардан кіші болған. Жақ тістерінің сыртындағы тік ойыстары терең болғандықтан, тіс қорабы ирек келген. Негізгі жақсы дамыған уақыты миоценнің ортасы, ал осы дәуірдің соңына қарай құрып кеткен. Сол дәуірде тіршілік еткен кейбір мастодонт, мүйізтұмсық, халикотерий, бұғытәрізділер, кемірушілер түрлері де осы Анхитерий фаунасына (жануарлар топтарына) кіреді. 

## Дереккөздер


Санат:Тақтұяқтылар
Санат:Қазақстан табиғаты
Анықтама

**Анықтама** () — *кең мағынада*, ұғымның мазмұнын ашуға көмектесетін логикалық амал. Кез-келген анықтама анықталушы (defіnіendum) және анықтаушы (defіnіens) ұғымдарды білдіреді; анықталушы ұғымның мазмұнын ашуға көмектеседі; сол ұғымды оған ұқсас ұғым; термин мағынасы берілетін пайымдау немесе үрдіс. Ең дұрыс **анықтама** анықталатын сөз немесе терминге логикалық түрде сай болады
:.Анықтама деп жаңа ұғымдардың мағынасын бұрыннан белгілі ұғымдар арқылы түсіндіретін сөйлемді айтамыз 

## Дереккөздер


Санат:Логика
Аңыз

**Аңыз** жанры. 

Қазақ халық ауыз әдебиетінің тарихи негізі бар мол саласы.

Онда айтылатын оқиғалардың, кейіпкер аттарының, елді мекен, жер атауларының, мезгіл мөлшерінің деректілігі басым келеді.

Әуезов аңыз жанры жайында Л. Соболевпен бірге жазған* «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры»* атты монографиясында, 1957 ж. шыққан *«Қазақ КСР тарихының»* 1-томында жарияланған *«Қазақтың ауыз әдебиеті»* атты көлемді еңбегінде жан-жақты айтқан. 

Алғашқы еңбектің *«Аңыз ертегілері»* деген тарауында:* «Қазақ аңыздарының ертегілерден ерекшелігі сол - барлығы да тарихта болған адамдар жайында айтылған, халық шығарған көркем әңгіме болып келеді. Кейін оларға қоспалар қосылады да, халық шығармашылығының ерекше бір саласын құрайды»* деп бірден екі жанрдың жігін ашып алады. 

Монографияда эпос пен аңыздың негізгі ерекшелігі - соңғысының қара сөзбен баяндалатындығы эпостағыдай кейіпкерді тарихи прототипінен көп алшақтатпайтындығы, циклды боп келуі дейді.

Қазақ аңыздарын Қорқыт, Асан Қайғы, Алдар Көсе сияқты тарихи адамдар туралы *аңыздар* мен *күй аңыздары* деп екі түрге бөлген. 

Бұл еңбекте Қорқыт, Асан Қайғы, Алдар Көсе, Жиренше, Күй аңызы деп жеке тарауларға бөліп те талданған. *«Қазақтың ауыз әдебиеті»* мақаласында аңыз жанрын ертегілермен бірге алып қарастырған. Алғашқы еңбекке қарағанда, көлемі шағын болғандықтан, ауыз әдебиеті жанрларын айқын ажыратып жіктемеген. Ертегі мен аңыздардың түп-төркіні халықтың арман-қиялы екенін негізге ала отырып, екі жанрға қатар талдау жүргізген. Әйтсе де *«Бергі кезде Жамбыл жазған «Өтеген батыр» поэмасының сюжеті Асан Қайғы жайындағы аңызға тығыз байланысты»* деп, ертегі мен аңыздың айырмашылығын айырып айтқан.

## Дереккөздер

Санат:Аңыздар
Санат:Мифология
Апелляция

**Аппеляция**, **шағым** - істі шын мәнінде қайта қарауға құқы бар жоғарғы орындарға өзі келіспейтін шешім немесе қаулы-қарарлар жөнінде шағымдану. Өктемдік құрылымдармен келіспеушілік жағдайында, мысалы, ауруханаға берілетін лицензияға рұксат бермеген, сақтандыру төлемдерін өтемеген т.б. жағдайларда колданылады.

Сот актісін шағымдау нысандарының бірі. Аппеляция істі мәнісі бойынша екінші сатыдағы соттың жаңадан қарауын және іс бойынша жаңа үкім шығаруын болжайды. Шағым бойынша істі қайта қарау сатысы үкімді тек өтініште (наразылықта) көрсетілген жағдайлар шегінде ғана тексереді. Істі қайта қараған сот, негізінен істегі жазбаша материалдар бойынша шешім шығарады.
## Апелляциялық саты
Бірінші сатыдағы соттың әлі заңды күшіне енбеген үкімдерін, қаулыларын шағым (наразылық) білдіру бойынша қарастыратын екінші сатыдағы сот.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Құқық
Санат:Заң
Апогей

жиекті|нобай|Ғарыш денесінің жерді айналу орбитасы. Апогей 7-нүктеде орналасқан.|300x300 нүкте
**Апогей**(грек. apogeoіs – Жерден қашықта тұрған) – Ай орбитасының немесе Жердің жасанды серігі орбитасының Жер центрінен ең алыс нүктесі (перигейге қарама-қарсы). Астрономияда А. атауы тек Жер төңірегіндегі тұйық орбита бойымен қозғалатын денелерге қатысты қолданылады.  

АПОГЕЙ — Айдың немесе Жердің жасанды серігінің орбитасының Жерден ең алыс нүктесі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ара (құрал)

thumb|Ара
**Ара** — ағаш, металл және басқа да материалдарды кесуге арналған көп тісті құрал. Оның садақ тәрізді, қос тұтқалы, механикаландырылған, станокты, дискілі, пышақты, таспалы түрлері бар.

Санат:Құралдар
Арабеска

thumb|right|280px|<small>АРАБЕСКТЕР: (Wilde Stämme) Мәдениетсіз тайпалар. — (Römisch) Роман. — (Aegyptisch) Мысыр. — (Assyrisch) Ассириялық. — (Pompejanisch) Помпей. — (Griechisch) Грек. — (Byzantinisch) Византиялық. — (Persisch) Парсы. — (Maurisch) Мавритандық. — (Arabisch) Араб. — (Türkisch) Түрік. — (Romanisch) Романдық. — (Japanesisch u. Chinese) Жапон және қытай. — (Gotisch) Готика. — (Renaissance) Ренессанс. — (Deutsche R.) Неміс ренессансы. — (Italienische R.) Итальяндық Ренессанс. — (Barock) Барокко стилі. — (Roceco) Рококо стилі</small>
**Арабеска** (*арабтық*) — араб әріптерімен әсемдеп жазылған, геометриялық пішіндерге негізделіп жасалған күрделі ою-өрнек. Араб мәдениетінің ыкпалымен архитектура және жазба ескерткіштерде мен нақыш жазулары жиі қолданылған. Өркендеу дәуірінде Арабеска Еуропа сәулет өнерінде кең қолданылды. Музыкада әшекейлі, сазды музыкалық шығармаларды, бишінің классик, бидегі негізгі кимыл-қозғалысының бір түрін де Арабеска деп атайды.

## Галерея

Turquoise epigraphic ornament MBA Lyon A1969-333.jpg|Көгілдір эпиграфиялық ою-өрнек, Лион
Arabesco de Medina Azahara (2) (Córdoba, España).jpg|Арабеска де Медина Азахара (Кордоба, Испания)
Atauriques.jpg|
Mantes carpet Louvre OA6610 detail1.jpg|Мантия кілемі, Лувр
Damasco moschea degli OmayyadiHPIM3241.JPG|Куббат әл-Хазна (Қазынашылық күмбезі), Дамаск Омейядының мешітінің ауласында
Mschatta-Fassade (Pergamonmuseum).jpg|Фасад, Пергамон мұражайы
Sheikh Lotfallah Esfahan.JPG|Шейх Лотфаллах, Исфахан


## Дереккөздер

Санат:Дін
Санат:Ислам
Арақарағай

**Арақарағай** – Қостанай облысы Алтынсарин ауданының солтүстік-батысында, орманды дала белдемінде орналасқан шоқ қарағайлы орман. 

## Сипаты мен флорасы
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 40 км-ге созылып жатыр. Ені 20 км-ге жуық. Жалпы аумағы 616 км2, оның ішінде ағаш өскен аумағы 271 км2. 1 га-дан 250 – 350 м3 ағаш алынады. Орналасқан жері жазық құмтасты және сазды келеді. Орманның алаңқай жерлерінде ұсақ көлдердің қазаншұңқырлары, аласа жалдар, белестер бар. Арақарағайдың солтүстік-батыс бөлігінде қарағай, қайың, көктерек өседі, итмұрын, тобылғы бұталары жиі кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Қостанай облысы географиясы
Санат:Қазақстан орман шаруашылығы
Арасан

**Арасан**(моңғ. аршан – бұлақ), шипалы су – емдеуге қолданылатын жер асты су көздері. Суының темп-расына қарай жылы немесе субтермальді (20 – 37°С), термальді (37 – 42°С), ыстық немесе гипертермальді А. (42°С-тан жоғары) болып бөлінеді. Суының температурасына қарай жылы немесе субтермальды Арасан (20 – 37°С), термальды Арасан (37 – 42°С), ыстық немесе гипертермальды Арасан (42°С-тан жоғары) болып бөлінеді. Су жер қыртысының тереңіндегі жоғарғы температуралы тау жыныстарының арасынан өткен кезде ысып, тектоник жарықтар арқылы жер бетіне шығады. Арасан сулары негізінен жанартаулы жерлерде, артезиан алаптарында және тектоник. қозғалмалы аймақтарда пайда болады. Арасан сулары химиялық құрамына және шипалы қасиеттеріне қарай көмір қышқыл газды, күкірт сутекті, құрамында темір, күшәла, марганец, мыс, алюминий, органикалық заттар болатын сулар, бромды, йодты, радонды және кремнийлі сулар болып бірнеше топқа бөлінеді. Құрамында тұздар ерітіндісі аз болатын Арасан сулары асқазан ауруларын емдеуге, ішуге (Сарыағаш, Аяққалқан, Қорам, т.б. минералды сулары), ал тұз ерітіндісі көп сулар сүйек, буын, жүйке жүйесі мен қан тамырлары сырқаттарын (Алмаарасан, Арасанқапал, Жаркентарасан, т.б. минералды сулары) емдеуге пайдаланылады. Қазақстанның Арасан сулары емдік қасиеттері бойынша дүние жүзіндегі атақты шипалы сулардан (Нарзан, Боржоми, Есентуки, т.б.) кем түспейді. «Арасан» термині Кавказдан Қиыр Шығысқа, Сібірден Тибетке дейінгі халықтар тілінде жиі кездеседі. Шипалы суға байланысты жер-су, елді мекен, емдеу орындарының атауларын білдіретін бұл термин түрлі өзгерістерге ұшыраған: аршан, арашан, арасан, нарзан, назрань, арзни, т.б.

## Тағы қараңыз
*Сарыағаш
*Минерал

## Сыртқы сілтемелер
* Арасан 

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Арат

**Арат** (Сhardіnіa) – күрделі гүлділер тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдіктер. Қазақстанда 1 түрі – Шығыс Арат (Сh. orіentalіs) өседі. Биікт. 10 – 40 см. Оның биіктігі 10 – 40 см. Сабағы тік, сыпыртқы бұталы, сыртын ақ түк жапқан. Жапырақтары қатаңдау, шеті тегіс, ұзындығы 4 – 6 см, ені 10 – 15 мм-дей, кезектесе орналасады. Олардың үстіңгі жағы бозжасыл, астыңғы бөлігі сұртүкті болады. Гүлшоғыры – көп гүлді себет. Тұқымшасының сыртын түк жапқан, ұсақ. Сәуір – маусым айларында гүлдеп, мамыр – шілдеде жеміс береді.

## Сілтемелер
* Арамшөп
*Арамсояу
*Арамсәбіз

## Сыртқы сілтемелер
* Арат Солийский 
*Новый тувинский сорт ячменя "арат"

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Аргумент

**Аргумент** (лат. argumentum – нәрсе, пән, белгі) –
* 1) философияда – пікір, ойдың немесе теорияның ақиқаттығына келтірілетін дәлел. Логикада дәлелдеудің негізгі алғышарты ғана емес, пікір мен идеяның толық негізі ретінде де қаралады. Оған қойылатын жалпы талаптар: ақ II. ** Аргумент ** (Argument) - 
* 1) программада кездесетін тәуелсіз айнымалының мәні; 
* 2) электрондық кестедегі элемент орнын анықтайтын сан. Көбінесе тор немесе блок адресі ретінде, нақты сан түрінде де болады;
* 3) мәліметтерді анықтауға арналған программалық модульді немесе программаның осы модульге жіберілетін элементтерін шақыру кезінде пайдаланылатын тұрақты айнымалы немесе өрнек.
* 4) математикада - өзгерісіне, басқа бір функция деп аталатын шаманың өзгерісі тәуелді болатын тәуелсіз айнымалы шама. Бұл шама функцияның анықталу аймағының элементі болады.

## Дереккөздер


Санат:Логика
Санат:Алгебра
Санат:Компьютерлік техника
Санат:Аргументтер
Арқан

**Арқан**– қылдан, мақтадан, зығыр талшықтарынан, т.б. бұрап есілетін бұйым. Арқан есу қазақ халқының тұрмысында ерте заманнан бері қолданылған. Арқан жасау үшін алдымен жеке өрім жіптер  ширатып алу керек. Ширатылған 3 – 4 тіл бір-бірімен өріліп біріктіріледі.

**Арқан есу** – жіптерден арқан есу.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Санат:Киіз үй
Арқанкерген

**Арқанкерген**– тастан қаланған екі көне қамалдың орны. Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай тауы мен Сақсан өзенінің арасында. Екі қамалдың арасы 30 км-дей. Тас қамалдың ұзындығы 10 км, ені 3 м. Жергілікті халық бұл қамалды Керген тас деп те атайды.
Санат:Үржар ауданы
Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Арай

thumb|Теңіздегі арай
**Арай**, *шапақ*, *іңір* — күн шығар кездегі немесе оның батар алдындағы атмосферадағы әсем жарық құбылыстардың жиынтығы. Күннің көкжиек сызығына қатысты орналасуына сәйкес аспан бояуларының ауысымын көрсетеді. Кешкі арай және таңғы арай деп бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Метеорология
Санат:Тәулік
Арақ

320px|thumb|Әртүрлі көлемді ыдыстардағы арақ түрлері
**Арақ** – ректификатталған этил спиртінің сумен қосындысынан тұратын күшті масайтқыш (алькогольді) ішімдік. Арақ қарабидайдан, бидайдан, арпадан, т.б. жасалады. Құрамындағы спирт мөлшері 40, 50, 56%.

Санат:Алкогольдік ішімдіктер
Арман

**Арман** — адам көкейіндегі ізгі ниет, болашақтан күтер үміт, алға қойған мақсат.

Қазақ халқында армансыз адам жоқ делінеді. Арман сөзінің қолданылу аясы кең. Ол шығармашылық қиялдың дайындық сатысы да. 

 
Санат:Қиял
Санат:Абстракция
Арна

**Арна**:
* Арна – гидрологияда  өзен аңғарының су ағатын бөлігі. Ені бірнеше метрден ондаған км-ге жетеді; 
* Арна - техникада (байланыста) – таратқыштан (ақпарат көзінен) қабылдағышқа (ақпаратты алушыға) дабыл (сигнал) тарайтын тех. құрылым немесе физ. орта. 
* Арна —  мәліметтерді бір құрылғыдан екінші құрылғыға жеткізуге арналған техникалық құралдар жиынтығы. Шалғай құрылғыларға қызмет көрсету сипаты бойынша арналар мультиплекстік және селекторлық болып бөлінеді; 
* Арна - есептеу торабының түйіндері байланысатын орта. Арна ретінде есулі қос өткізгіш, коаксиалды немесе оптикалық талшықты кабель қолданылады; 
* Арна - екі құрылғы арасындағы мәлімет беретін жол немесе жалғастыру. Компьютерде арна ішкі және сыртқы болуы мүмкін. Байланыс жүйелерінде арна ретінде ақпарат тасуышты қабылдайды; 
* Арна хабарлардың шығу көзі мен оны қабылдаушыны өзара байланыстыратын қатынас жүйесінің бөлігі.

**Елді мекендер:**

* Арна — Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* ''Арна'' — Алматы облысы Қонаев қалалық әкімдігіне қарасты таратылған ауыл.
* Арна — Атырау облысы Құрманғазы ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Арна — Италиядағы коммуна.

## Дереккөздер
Арсыздық

**Арсыздық**–(грек. kynismos) – қоғамдық адамгершілік моральға сыймайтын қылық. Бұл ұғым ежелгі Грекиядағы киниктердің (циниктердің) философиялық атауынан шыққан. Бұл мектеп өкілдері жалпыға бірдей адамгершілік тыймдар мен әдептілік ережелерін елемейтін көзқарастарды уағыздады. Кейін қоғамдық пікір мен ұяттың маңызын терістейтін жеке тұлғалық ұстаным деп аталды. Бұл тұрғыдан А. нигилизмге жақын. Мінез-құлықтағы және сенімдегі А. өз мақсатына кез келген тәсілмен, соның ішінде моральға жат жолмен жетуді көздеген адамдарға тән. А. субъект өзін жазаға тартылмайтынын түсінгенде және парасатты адам болып көрінгісі келмейтін жағдаяттарда байқалады. Мұндай кезде ол дөрекілік, әдепсіздік, ұятсыздық және кемістіктерге тығыз байланысты болады. А. өткір мысқыл және келеке, мазақ түрінде де көрінуі мүмкін. А. көбінесе менмендік, өркөкіреттік, дандайсу жас мінез-құлқы жеткіншек шағында байқала бастайды. Үлкендердің жеткіншектерге дөрекі тәсілдерді (көпірме сөзділік, әдепсіздік, қорлау, жәбірлеу, кемсіту) қолдануы жағдайды одан сайын өршітуі мүмкін. Балалардағы А. көріністеріне отбасындағы кикілжің, әсіресе ата-анасының айырылысуы және т.б. себеп болады. Жасөспірімдердің өзіне басқалардан артықтығын сезінуі де (егер үлкендер қолдаса) А. көріністеріне апарып соғуы мүскін.
. Арсыздық ар, ұят, адамгершілік принциптерімен сыйыспайды, кісілік, адамшылық ұғымдарымен үйлеспейді. Адамның рухани жетілмеуінен немесе әлеуметтік қайшылықтардан туындайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Аруз

**Аруз**– орта ғасырдағы түркі классикалық поэзиясында созылыңқы және қысқа буындардың белгілі заңдылықпен кезектесуіне негізделген өлең өлшемі. Түркі әдебиетіне 11 ғ-да еніп, ежелгі түркі өлең өлшемі – бармақты ығыстырып шығарды.
Архантроптар

**Архантроптар**– (грек. archuіos – ежелгі, anthropos – адам) – қаңқа қалдықтарын зерттеу барысында адамдардың арғы тегіне жатқызылып жүрген тіршілік иелерінің ғылымдағы жиынтық атауы. Олар адам эволюциясының бірінші кезеңі, яғни, австралопитектер мен адамдар туысының ар
Архозаврлар

**Архозаврлар** (, грек. archos – алғашқы, көне, sauros – кесіртке) – мезозой эрасында құрлықта тіршілік еткен бауырымен жорғалаушылар тобы. Олар текодонттар, қолтырауындар, динозаврлар, птерозаврлар болып бөлінеді. Қазақстанда Архозаврлардың сүйектері Оңт. Қазақстан, Қызылорда облыстарындағы мезозой шөгінді қабаттарынан табылған. Ғалымдардың пікірінше, Архозаврлар пермь кезеңінде тіршілік еткен эозухий деген кішкене кесірткеден пайда болған. Қолтырауындардан басқа тұқымдары мезозойдың соңында құрып кеткен. Архозаврлардың көпшілігінің денесі қатты тері қабаттармен жабылған. Құстардың арғы тегі Архозаврлардан жаралған деген тұжырым да бар. Омыртқалы жануарлардың даму тарихын зерттеп білуде Архозаврлардың маңызы зор.

## Сыртқы сілтемелер
* Архозавры в БСЭ
* UCMP
* Paleos 

## Дереккөздер



Санат:Мезозой фаунасы
Аршалы (Ақмола облысы)

**Аршалы** — Ақмола облысы Аршалы ауданындағы кент, аудан (1935 жылдан) және Аршалы кенттік әкімдік орталығы.

## Географиялық орны
Астана қаласының оңтүстік-шығысында 70 км жерде, Есіл өзенінің Арнасай бөгеніне құятын жерінде орналасқан.

## Халқы
Тұрғыны:
* 5,4 мың адам (2003);
* 6,5 мың адам (2012).

## Тарихы
Іргесі 1890 жылы қаланған. 1922 жылға дейін "Борисовка", одан кейін "Вишневка" деп аталып келді. 1998 жылы тарихи аты қайтарылып берілді.

## Кәсіпорындары
Аршалыда темір-бетон, шпал, 23 қиыршық тас з-ттары, құрылыс материалдары комбинаты, май зауыты, тұрмыстық қызмет көрсету үйі, баспахана жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Мектепке дейінгі балалар мекемелері, 2 орта, 2 бастауыш, музыка, спорт мектептері, мәдениет үйі, оқушылар мен жасөспірімдердің шығармашылық үйлері, 2 кітапхана, кинотеатр, клуб, ауданы аурухана, емхана, дәріхана, т.б. бар. Аршалы арқылы Алматы — Екатеринбург темір жолы және автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Аршалы ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері
Арысқұм

**Арысқұм** – Тұран ойпатының солтүстігіндегі құмды алқап. 

## Географиялық орны
Сырдария ауданының солтүстігінде, Бетпақдала шөлінің оңтүстік-батысындағы Арыс көлінің қазаншұңқырында жайласқан. 

## Жер бедері
Теңіз деңгейінен ең биік жері 170 м, ұзындығы 80 км, енді жері 55 км, ауданы 2,26 мың км2. Жер бедерінде ұзындығы 5 – 6 км болатын қырқалы құм төбелер кездеседі. Оңтүстігінде сусымалы құмды төбелер қалыптасқан. 

## Өсімдігі
Құм төбелер мен қырқаларда сексеуіл, жусан, селеу, еркекшөп, көктем айларында эфемерлі өсімдіктер, ойпаңдау жерлерінде баялыш, бұйырғын, теріскен өседі. Құмды алқап қыста жергілікті мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылорда облысы құмдары
Арыстанбай Тобылбайұлы

**Арыстанбай (Арыстан) Тобылбайұлы** (1811, қазіргі Ақмола облысыҚорғалжын ауданы  — 1880, сонда) — суырып салма ақын.

Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан. Әкесі — *Тобылбай би. А. Орынбай, Серәлі, Шөже ақындармен айтысқан.* Қоқан, Ташкент, Созақ, Үргеніш, Бұхар қалаларын аралаған. 1837 ж. Ташкент сапарынан оралып келе жатып, Кенесары ханның қолына түседі. Хан оны қауіпті адам санап өлтірмекші болғанда, ақын өзінің елі мен жеріне қоштасу жырын табанда суырып салып айтып, ақындық өнерінің құдіретімен  ажалдан құтылады. Шоқан Уәлиханов А. ақынды ірі сөз шеберлерінің қатарына қосқан. Ол *«Едіге туралы» жыр мен «[[Ер Қосай]]», «[[Ер Көкше]]»* дастандарын алғаш А-дан  естігенін жазады. А. Ұлытау экспедициясына жолбасшы болған кезінде (1845 — 46) бірге болған орыс оқымыстысы И.З. Безверхов оның ақындық, жыршылық, әншілік өнерін өте жоғары бағалайды, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын жатқа айтып бергенін жазады. Өлеңдері мен айтыстары жинақталып, 1910 ж. бастап әр түрлі жинақтарда жарияланып келеді.
Ақынның бүгінге "Арыстанның әні" атты жалғыз әні ғана жетті. 

## Сыртқы сілтеме
* Научная библиотека Карагандинского государственного университета им.Е.А.Букетова
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Санат:1811 жылы туғандар
Санат:1880 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қорғалжын ауданында туғандар
Санат:Қазақ жыраулары
Арыстанды-Қарабас желі

**Арыстанды-Қарабас Желі** — Түркістан облысы Бәйдібек, Ордабасы аудандары және Түркістан қалалық әкімдігі аумағында байқалатын табиғат құбылысы.

## Сипаттамасы
Қаратаудан бастау алатын Арыстанды өзенінің аңғарын бойлай соғады. Қаратаудың батыс және шығыс биік жоталары аралығындағы тар асудың әсерінен үдеп, атмосфераның өзімен бағыттас ауа ағынымен қосылған кезде күшейе түседі. Жылдамдығы 25 м/с-қа жетеді. Жел солтүстіктегі құмды өңірден соққан кезде қара құйынды болып басталады. «Қарабас желі» деп аталуы да сол құбылысқа байланысты. Жел Арыстанды өзені алабының климатына әсерін тигізеді: қыста ауа райы күрт суйиды, жазда аңызақты қуаңшылық қалыптасып, апталап соғады.

## Аңыз
Бұрынғы өткен заманда күнгейді мекендеген бір ауылдан ауру шығыпты дейді. Ол өте жұқпалы, аса қатерлі ауру екен. Адамдардың көбі сол аурудан қырғын тауып, жаппай көз жұмыпты. Айналадағы елге де шапшаң тарала бастаған. Сонда елдің қайғысын көрген Арыстанбаб мінажат етіп, құдайдан бұл ауруды ұшырып алып кететін жел тілепті. Алла Арыстанбабтың тілегін қабыл етіп, осындай арқалы жел беріпті. Кенет жел күшті соғып, ауылдағы ауруды алып кетеді. Осы самала лептен кейін ғана барып ауылдың адамдары ауру-дерттерінен айығып, жазыла бастапты-дүр.

## Сілтемелер
* Арыстанды
* Арыснұра
* Жел

## Сыртқы сілтемелер
* Бәйдібек ауданы

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Аса (ауыл)

**Аса** — Жамбыл облысы Жамбыл ауданының (1973 жылдан) және Аса ауылдық округі орталығы, темір жол бекеті.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Тараз қаласынан солтүстік-батысқа қарай 28 км-дей жерде, Аса өзенінің аңғарына жақын орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1941-1942 жылдары Жамбыл-Қаратау темір жолын салуға байланысты қаланған. Аса арқылы Тараз – Ақкөл – Саудакент автомобиль жолы өтеді.
Аса ауылы Қырғыз Алатауынан бастау алып, тау асып келіп, кезінде асу бермей ағып жатқан кемері кең Аса өзенінің атымен аталады, ал Аса өзені - Аса ауылының оңтүстік жағынан ағып өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) елді мекендері
Асадал

нобай|Абайдың Жидебайдағы мұражайында сақталған асадал
**Асадал** - тамақ және ыдыс-аяқ
сақтайтын үй жиһазы, кебеженің
түрі. "Ас" және "адал" деген сөздерден құралған. Үстіңгі бөлігі
Арыстан баб кесенесі
қақпақталып, шебердің немесе мүлікті жасатушының мүмкіндігіне
қарай оның бетіне түрлі нақыштар
салып, сүйекпен, қаңылтырмен, әр
түрлі тастармен безендіріледі, әр
түрлі бояумен бояп жиһазға эстетикалық
өң беріледі. Төменде (сұрақтарының ұзын-қысқалығына қарай)
бір-екі бөлік жасалады. Асадалды түркі
халықтарының бәрі пайдаланған.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Жиһаз
Санат:Киіз үй
Асар

**Асар** — қазақы ортада ауқымды да күрделі жұмыстарды ауылдас-руластарының - жетіаталық экзогамиялық ру-қауымның негізгі құрамдас бөлігі біраталардың бірлесе атқару харекетінің атауы. Мысалы, егіншілік дамыған өлкелерде арық, кәріз қазу, тазалау секілді суландыру жүйесіндегі жұмыстарды, сондай-ақ, үй тұрғызу, қора-қопсы салу сияқты құрылыс жұмыстарын асар жасау арқылы атқарған. Қазақ ауылында бір отбасының қолынан келмейтін күрделі, көлемді жұмыстарды атқару үшін бірнеше ауылдың адамдары асарға шақырылады. Асарға шақырылғандар еңбегі үшін төлемақы талап етпейді, асарға шақырушы адам оларға жақсы ас әзірлеп, дастарқан жаяды. Ұжымдасып жұмыс істеудің үлкен бір көрінісі деп қарауға болатын тағы бір үрдіс батыс қазақтары тілінде «*[[үме]]*» деп аталады. Шөп шабу науқаны кезінде қыз-бозбаланың және әнші-жыршының жиналатынына байланысты «Үмеге келген үндемей қалмайды» деген мақал туған.

Оңтүстік өңірде «асаршы» мен «мердігерші» атаулары бір мағынада айтыла береді. Жұмысқа қатысушылардың жас шамасы да, күш қуаты тұрғысынан жұмысқа жарамдылығы да ескерілді. Мысалы, Шу бойы қазақтарында дәстүр бойынша қоғамдық қарекетке қатысатын ер адам жасы 16 жастан төмен, 60 жастан жоғары болмаған. Өйткені асарға қатысушы әрбір адам арық бойында жатқан суармалы алқаптан жер алуға қақысы бар. Ал жерді қауымның еңбекке жарамды адамы алу тиіс. 1888 жылы көктемде Бөтімбай Сәтінің тоғанында жұысты он бес күнде аяқтаған 28 адамның арқайсысына ені 33 сажын, ұзындығы 66 сажын жер берілген. Егер отбасының отағасы қайтыс болса, онда жер үлкен ұлына немесе жесіріне тиісті болған. Олар маусым аралығында жүргізілетін арықты жөндеу, тазалау секілді жұмыстарға қатысуға міндетті болған. Тіпті қауым мүшесі басқа жаққа кетсе де, өз тоғанының бойында жатқан жерге иелігін сақтап қалды.

Дәстүрлі көшпелі ортада қой қырқымды ұйымдастыру, қыстаулардағы үйлерді салу мен мал жайланатын орындарды тұрғызу сияқты біршама уақыт пен күш-қайратты қажет ететін шараларды атқаруға екі-үш ұрпақтан тұратын «бір ата» деп аталатын (орыс деректерінде  немесе ) шама-шарқы жетпегендіктен, көрші ауылдың адамдары асарға шақырылды. Аталмыш және осы құралыптас ауқымды шараларды бірлесе атқару көшпелі ортадағы әлеуметтік қатынастардың нығаюының үлкен кепілі болды. Яғни ру-қауымның тіршілік кеңістігінде асардың қоғамдық қатынастарды ұйымдастыру мен реттеудегі орны мен рөлі айырықша болды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мәдениеті
Аспара

**Елді мекендер:** 
* Аспара  – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы ауыл. 
* Аспара – Жамбыл облысы Шу ауданындағы ауыл, темір жол бекеті.

**Басқа мағыналар:**
* Аспара – 14-15 ғасырлардан сақталған көне қала орны.
* Аспара – Жамбыл облысы Шу алабындағы Қорағаты өзенінің оң жақ саласы.
* Аспара – бұршақ тұқымдасына жататын шөптесін өсімдік.
* Аспара бөгені
* Аспара көшесі (Астана)
* Аспара атындағы көше (Алматы)
Аспарух

[нобай|[Стрелча (Пазарджик облысы)|Стрелча қаласындағы Аспарух ханның ескерткіші. ]]
**Аспарух**, Исперих (643 – 701 ж. ш.) – Дунайдағы түркі бұлғарларының алғашқы билеушісі. 680 ж. Балқанда Бұлғар мемлекетін құрды. 

## Өмірбаяны
Ұлы Бұлғарияның негізін қалаған Кубрат ханның үшінші баласы. Әкесі өлгеннен кейін, билік тізгіні Кубраттың үлкен ұлы Баянға өтті, алайда 668 жылы хазарлардың шабуылынан кейін Ұлы Бұлғария мемлекеті ыдырап кетті. Аспарух өзінің қол астындағы оногур тайпасымен бірге оңтүстік-батысқа қарай көше бастады. Балқан түбегіндегі жергілікті славян тайпаларымен одақ құрды. 680 жылы Византияның Добруджа қаласын басып алып, Бірінші Бұлғар мемлекетінің негізін қалады.

Санат:643 жылы туғандар
Санат:701 жылы қайтыс болғандар
Ассонанс

**Ассонанс**(,  – үйлесім) – өлең сөзде дауысты дыбыстардың үндесе қайталануы. Ассонанс сөздің интонация-музыка мәнін, экспрессивтік-эмоционалдық бояуын күшейтіп, ерекше елеулі тұстарды дыбыстандырып, ой-сезімнің әсерлілігін арттырады.
## Мысал
Өлеңде немесе прозада бір тектес дауысты дыбысты қайталау. Бұл әдеби тілдің өркен-кестесіне әдемі ажар, айшық қосады. Сөздің айтылу әуезін, мәнін арттырып, бояу мен әсерлілігін күшейтеді. Мысалы, жазушының «Абай» операсында шырқалатын Айдар мен Ажардың дуэтінде *«Жан жарым»*  өздеріне байланысы «ж» дыбысы бірнеше рет қайталанады:Бұл -аллитерацияға мысал бола алады. Ал ассонансқа мысал ретінде: "е"дыбысының қайталануын айтуға болады. 
*Ей, жарым, жаным бірге жаныңменен,*
*Ей, жарым, құшағыңа-аләніңменен!*
*Ей, жарым, ұзақ дәурен сөнбес шырақ,*
*Ей, жарым, тілек етем барымменен!*
*Жан жарым, кетсін күңдер қаралы өткен,*
*Жан жарым, жас жанымды жарапы еткен.*
*Арманды асыл арай айырма деп,*
*Жан жарым, құшам сені зартілекпен!*(20 томдық шығармалар жинағы, 10-том, 414-бет).
Сондай -ақ, Жиембет жыраудың:
Еңсегей бойлы ер Есім,
Есім, сені есірткен-
Есіл менің кеңесім, -деп басталатын толғауындағы "е" дыбысынан өрнек жасауын айтуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Ассоциация

**Ассоциация** * ([[латын тілі|латынша]]: assotiatio - біріктіру)* - адамдардың қандай да бір нақтылы нәтижелерге жету мақсатында әртүрлі қауымдастықтарга, одаққа және топқа бірігуі әрі олардың тығыз қарым-қатынасының нәтижесі немесе үрдісі.

**Ассоциация** *()* - қоғамдық бірлестік.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Ғылым
Санат:Терминология
Санат:Химия
Санат:Саясат әлеуметтануы
Астероид

нобай|350px|Ең үлкен астероидтар
нобай|350px|Ең үлкен астероидтар
**Астероид** ( – жұлдызсияқтылар) —  газ-тозаңды бұлттардың эволюциясы барысында пайда болған Күн жүйесіндегі кіші денелер, кіші планеталар деп те аталады. 

Бірінші астероидты 1801 жылы 1 қаңтарда италиялық астроном Джузеппе Пьяцци ашты, оны Церера деп атады. 1802 жылы астрономиямен айналысатын неміс дәрігері Ольберс Церераға жақын аймақтан жаңа аспан денесін тауып, оның атауын Паллада деп қояды. 1804 жылы Юнона, 1807 жылы Веста табылды. Кішкентай планеталарды Уильям Гершель астероид яғни «жұлдыз іспетті» деп атауды ұсынды. 

Бастапқы кезде құдайлардың аттарымен аталған астероидтарға кейін ұлы адамдардың есімі берілді. Астероидтар табылғанда оған ашылған жылы көрсетілген белгі тағылады. Астероидтың орбитасы есептелген соң тұрақты номер және аты беріледі. 

Есептеулер бойынша Күн жүйесінде 1,1-ден 1,9 миллионға дейін радиусы 1 шақырымнан асатын денелер бар. Қазіргі уақытта анықталған астероидтардың көбісі Марс пен Юпитердің арасында орналасқан астероидтар белдеуінде орналасқан. Астероидтық белдеудің жалпы массасы жуық есеппен алғанда  3,0—3,6·1021 кг құрайды. Бұл Ай массасының 4%-н ғана құрайды. 

## Орбитаға байланысты жіктелуі
* Жерге жақындайтын астероидтар:
** Атиралар тобы
** Атондар тобы
** Аполлондар тобы
** Амурлар тобы
* Марс-кроссерлер (Марс орбитасын қиып өтетіндер)
* Негізгі белдеудің астероидтары
* Троян астероидтары
* Кентавр астероидтары

Астероид орбиталарының шеңберден өзгешілігі аз, сондықтан астероидтардың көпшілігі Күн жүйесінің ішкі аймағына кірмейді. Бірақ кейбір астероидтар Күнге жақын келіп немесе Сатурн орбитасының сыртына шығып кетеді. Юпитер орбитасы бойымен планетаның  алдында және артында қозғалатын астероидтардың екі тобы бар. Олар «Гректер» мен «Трояндықтар» деп аталады. Олардың айналу периоды Юпитердің айналу периодына сәйкес келеді және орбитадағы орны аспан механикасының теориясын құрушы Лагранждың тапқан заңы бойынша есептеп шығарған нәтижесінен ауытқымайды.

## Спектрлік түрлері
Құрамы жағынан астероидтар келесі үш негізгі спектрлік түрге бөлінеді: көміртекті C, силикатты S және металды M астероидтары.

C спектрлік түріндегі астероидтардың альбедосы өте төмен, яғни олардан аз жарық шағылады, және телескоппен бақылағанда, олар қараңғылау болып көрінеді. S астероидтары керісінше жарық болады, яғни альбедосы жоғары болып келеді. M астероидтары никель мен темірге бай, олардың альбедо көрсеткіші орташа шамаларда орналасады.

Бұдан басқа да спектрлік түрлер бар, бірақ оларға жатқызылатын астероидтар салыстырмалы түрде сирек кездеседі.

## Пайда болуы
Көпшілік қабылдаған теория бойынша, планеталар пайда бола бастаған кезеңде Марс пен Юпитер аралығында ғарыштық тозаңның аккрециясына Юпитердің гравитациялық өрісі кедергілер келтіріп жүрген. Сондықтан планетезимальдар одан ірі нысандарға айнала алмаған және көптеген соқтығысулар нәтижесінде шағылып, ұсақталып қалатын.

## Кейбір ерекше астероидтар

## Дереккөздер

Санат:Күн жүйесі
Санат:Астероидтар
Санат:Аспан денелерінің түрлері
Астраханка (Ақмола облысы)

**Астраханка** — Ақмола облысы Астрахан ауданының және Астрахан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Астана қаласының солтүстік-батысында 137 км жерде, облыс орталығы — Көкшетау қаласынан 250 км жерде, Есіл өзенінің оң жағасында орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1895 — 97 жылдары қаланған.

## Халқы

## Кәсіпорындары
Құрылыс, автокөлік кәсіпорындары, ауданы байланыс бөлімдері, баспахана, тұрмыстық комбинат, жер суару жүйесінің басқармасы жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
2 жалпы білім беретін және музыка мектебі, 5 балабақша, кәсіптік-техникалық училище, мәдени-спорт кешені, мәдениет үйі, кинотеатр, 7 кітапхана, 3 емдеу-сауықтыру мекемесі, тарихи-өлкетану мұражайы, қонақ үйі, т.б. бар. 2-дүниежүзілік соғысы мен Ауған соғысының құрбандарына ескерткіш орнатылған. Ауыл арқылы Алматы — Екатеринбург,    Астана – Атбасар автомобиль жолы өтеді. Ең жақын темір жол бекеті — Жалтыр (12 км).

## Дереккөздер

 

Санат:Астрахан ауданы елді мекендері
Астрология

[thumb|250px|right|«Астрология Персонификациясы», [Барбьери, Джованни Франческо|Гверчино.]]
thumb|250px|right
**Астрология** ( — жұлдыз,  — ғылым) — аспан шырақтары мен адамдар арасында байланыс бар деп есептейтін ілім; орта ғасырларда таралған, қазір де келешекті болжап айту үшін (гороскоп құрастыру үшін) астрологтар пайдаланады.
Табиғат құбылыстарының шын мәнісін түсінбеген ертедегі адамдар аспан шырақтарын да құдай деп қастерлеп, оларға табынатын болған.  Міне, сондықтан да абыздар планеталарды өздері табынатын құдайларының атымен Юпитер, Марс, Венера  т.т деп атайтын болған.
Осыдан барып аспан денелері жер бетіндегі уақиғаларға, адамның тағдырына әсерін тигізеді деген сенім туды. Аспан шырақтарының аспандағы орнына қарап жердегі уақиғаларды жеке адамдардың тағдырын күні бұрын болжайтын жалған ғылым – астрология әсіресе,орта ғасырларда Еуропада күшті өркендеді.
Патшалар, корольдер, князьдар , т.т Күннің,Айдың, планеталардың орнына қарап келешекті болжап отыратын қолдарына арнаулы адамдарды  ұстады. Бала туысымен астролог оның келешегі  қай планетаның ықпалымен, қандай болып өтетінін болжап жазып қоятын болған. Юпитердің таңбасының астында туған кісі жауынгер болады, т.т деп сенетін. 
Қазақ елінің арасында да сапарға шығарда,  көшіп-қонуда жұлдыз тууына қарап ырым етушілер болған. Жұлдыз туып келе жатқанда оған қарсы жол жүрмеу керек, ««Білмегенге білдірермін, біле тұра білмегендей болып көше бүлдірермін» деп аспандағы пәлен жұлдыз айтқан деп сенетіндер бұрын аз болмаған.
«Ол екеуіміз бір құдықтан су ішпейміз, жұлдызымыз қарсы», "жұлдызы оңынан туды"  деген  сияқты сөздер де аспандағы жұлдыз жердегі адамның ісіне әсер тигізеді деген сенімнен шыққан.
Онан соң қазақ арасында мұсылман дінінің әсерімен Айды қастерлеп, жаңа туған Айды көргенде «Жаңа айдан жақсылық» деп ырым етіп, бата қылу бар.

Санат:Оккультизм
Санат:Герметизм
*
Асу

thumb|Асу сызбасы.
**Асу**– тау жотасының табаны жалпақ, асып өтуге қолайлы жері. А. пайда болуына қарай эрозиялық (өзендердің тау басындағы аңғарының қарама-қарсы беткейлеріндегі кері эрозиялық әрекет нәтижесінде жақындасуынан пайда болған), тектоникалық (антиклинальді қатпарлану осінің өз орнында шөгуі және күмбезді қатпарлықтың жарықты бойлай төмен түсуінен пайда болған), мұздықтық (қардың бір-бірімен қосылуы және одан әрі тапталуы нәтижесінде пайда болған) болып бөлінеді. Кең, табаны жалпақ А-лар көлік қарым-қатынасында үлкен маңызға ие. Пайдаланылуына қарай жағынан жылдық, маусымдық болып ажыратылады. Қазақстанда биік тауларда Ақсу, Алтынемел, Күйік, Қордай, Құрметі т.б. А-лар бар.


Сурет: Горный перевал в Колорадо.jpg
Сурет:Great St Bernard-700px.jpg
Сурет:Zawrat.JPG
Сурет:Brennerpass nordrampe.jpg
Сурет:Клухорский_перевал_3.jpg|
Сурет:Спуск_с_Клухорского_перевала_1.jpg|
Сурет:Клухорский_перевал_3.jpg|
Сурет:Спуск_с_Клухорского_перевала_1.jpg|


Санат:Геология
Асықата

**Асықата** — Түркістан облысы Жетісай ауданындағы кент, Асықата кенттік әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы  – Жетісай қаласынан солтүстікке қарай 17 км-дей жерде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1939 – 40 жылдары Мырзашөл даласын игеру кезінде қаланып, "Бағара" ауылы деп аталған, 1940 – 62 жылдары Киров ауданының орталығы  болды. 1962 – 67 жылдары "Киров" ауылы, 1967 – 95 жылдары Киров кенті болды. 1996 жылы аудан Асықата болып өзгеріп, орталығы  – Асықата кенті болды. 1997 жылы аудан таратылып, Мақтаарал ауданына қосылды.

## Кәсіпорындары
Кентте республикадағы ең ірі мақта тазалайтын зауыт жұмыс істеген, соның негізінде мақта жинайтын, өңдейтін АҚ, өнеркәсіп, шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Асықатада тұрмыстық қызмет көрсету орындары, 2 орта мектеп, мәдениет үйі, клуб, аурухана, емхана жұмыс істейді.

Бұл кент Қазақстан Жазушылар Одағын басқарған, дүние жүзінің қазақтары қауымдастығы төрағасының орынбасары болған қоғам қайраткері Қалдарбек Найманбаевтың туған жері.

## Дереккөздер

Санат:Жетісай ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан кенттері