Азия экономикасы

**Азия экономикасы** — 50 түрлі елде тұратын шамамен 4,7 миллиард адам (әлем халқының 60%) бар. Азия-ең жылдам дамып келе жатқан экономикалық аймақ, сонымен қатар номиналды ЖІӨ бойынша да, ПОҚ бойынша да әлемдегі ең ірі континенттік экономика. Сонымен қатар, Азия әлемдегі ең ірі заманауи экономикалық серпілістердің орны болып табылады.

Әлемнің барлық аймақтарындағыдай, Азияның байлығы мемлекеттер арасында және олардың ішінде айтарлықтай өзгереді. Бұл оның үлкен көлеміне байланысты, бұл әртүрлі мәдениеттердің, қоршаған ортаның, тарихи байланыстардың және мемлекеттік жүйелердің алуан түрлілігін білдіреді. ПОҚ бойынша жалпы ішкі өнім тұрғысынан Азияның ірі экономикалары Қытай, Үндістан, Жапония, Индонезия, Түркия, Оңтүстік Корея, Сауд Арабиясы, Иран, Тайланд, Пәкістан және Бангладеш, ал номиналды жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) тұрғысынан - Жапония, Оңтүстік Корея, Қытай, Үндістан, Индонезия, Сауд Арабиясы, Түркия, Тайланд және Иран.

Жалпы байлық (жалпы ЖІӨ) негізінен Шығыс Азияда, Оңтүстік Азияда және Оңтүстік-Шығыс Азияда шоғырланған. Израиль мен Түркия да Батыс Азияның екі ірі экономикасы болып табылады. Израиль (әртараптандырылған салалардағы кәсіпкерлік) дамыған ел, ал Түркия (ЭЫДҰ-ның негізін қалаушы мүшесі) дамыған ел болып табылады. Жапония (ауыр өнеркәсіп және электротехникалық технологиялар), Оңтүстік Корея (ауыр өнеркәсіп және ақпараттық-коммуникациялық технологиялар), Тайвань (ауыр өнеркәсіп және жоғары технологиялық бөлшектер өндірісі), Гонконг (қаржы өнеркәсібі және қызметтер) және Сингапурды (жоғары технологиялық өндіріс, Биотехнология, қаржы және бизнес қызметтер және туризм) қоспағанда, соңғы жылдары қазіргі уақытта қарқынды өсу мен индустрияландыру жүріп жатыр. Қытай (тікелей шетелдік инвестициялар арқылы өндіріс және өсу) және Үндістан (тауарлар, аутсорсинг және компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету) әлемдегі ең жылдам дамып келе жатқан екі ірі экономика болып табылады.

Шығыс Азия мен АСЕАН елдері өндіріс пен саудаға сүйенеді (содан кейін бірте-бірте өнеркәсіп пен коммерцияға ауысады) және жоғары технологиялық өнеркәсіп пен қаржы индустриясы арқылы өсуді біртіндеп арттыра отырып, Таяу Шығыс елдері экономикалық өсу мен шикізат өндірісі үшін климаттық қиындықтарды жеңу үшін машина жасауға көбірек тәуелді. тәтті шикі мұнай. Осы жылдар ішінде қарқынды экономикалық өсу мен әлемнің қалған бөлігімен сауда балансының айтарлықтай оң сальдосының арқасында Азия 8,5 трлн АҚШ долларынан астам валюта резервтерін жинады – бұл әлемдегі жалпы көлемнің жартысынан көбі, сонымен қатар Азия экономикасының үлесін арттыру үшін үшінші және төрттік секторларды қосты.

## ЖІӨ көлемі бойынша Азия елдерінің тізімі
Бұл Халықаралық Валюта Қорының нақты және бағалау деректері бар Азия елдерінің алфавиттік ретпен сұрыпталған тізімі олардың жалпы ішкі өнімі бойынша.

## Сауда ұйымдары

### Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің қауымдастығы

Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекеттерінің қауымдастығы - Оңтүстік-Шығыс Азияда орналасқан елдердің саяси, экономикалық, әскери, білім беру және әлеуметтік-мәдени ұйымы. 1967 жылы негізі қаланған оның мақсаты мүшелер арасындағы ынтымақтастық пен өзара көмекке жәрдемдесу болып табылады. Елдер жыл сайын қараша айында саммиттерде кездеседі. Ұйым Азиядағы ынтымақтастық пен бірліктің орталық платформасы ретінде қызмет етеді, оның филиалдары аймақта бірнеше сауда блоктарын құрды, соның ішінде аймақтық кешенді экономикалық серіктестік, әлемдегі ең ірі сауда блогы.

2005 жылы АСЕАН Шығыс Азия саммитін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды (АСЕАН-ның барлық мүшелері, сонымен қатар Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Үндістан, Аустралия және Жаңа Зеландия), бұл кейбіреулер болашақта сауда блогына айналуы мүмкін деп санайды, бірақ бұл келісімдер сенімді емес және әлі анық емес.

### Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы

Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ) - 2001 жылы 15 маусымда Қытайдың Шанхай қаласында құрылғаны туралы жарияланған саясат, экономика және қауіпсіздік саласындағы Еуразиялық ұйым. Оның құрамына Қытай, Қазақстан, Қырғызстан, Ресей, Тәжікстан, Өзбекстан, Үндістан және Пәкістан кіреді. Ұйымды ресми түрде құрған Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының Жарғысына 2002 жылдың маусымында қол қойылып, 2003 жылдың 19 қыркүйегінде күшіне енді. "Азия альянсы" деген атпен белгілі, ол экономикалық күші мен саяси ықпалы бойынша әлемдегі озық аймақтық ұйым, әлемдегі ең күшті әскери альянстардың бірі және Еуразия континентінің бестен үш бөлігін және адам популяциясының жартысына жуығын қамтитын географиялық ауқымы мен халқы бойынша әлемдегі ең ірі аймақтық ұйым болып табылады. Қазіргі уақытта ШЫҰ әлемдегі ең қуатты және ықпалды ұйымдардың бірі болып табылады.

### Азия-Тынық мұхиты сауда келісімі
Азия-Тынық мұхиты сауда келісімі, бұрын **Бангкок келісімі** деп аталған, Бангладеш пен Корея Республикасынан басқа Қытай мен Үндістанды біріктіретін жалғыз сауда келісімі. Келісім Хатшылығын Біріккен Ұлттар Ұйымының Азия және Тынық мұхиты үшін экономикалық және әлеуметтік комиссиясы (ЭСКАТО) қамтамасыз етеді. Келісім тауарлардың шектеулі санын ғана қамтығанымен, 2009 жылы қатысушы елдер қатысушы елдер арасындағы сауда рәсімдерін оңтайландыруға бағытталған сауда рәсімдерін оңайлату жөніндегі негіздемелік келісімді іске асыруға келісті.

### Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі
Парсы шығанағы ынтымақтастық кеңесі - 1981 жылы құрылған аймақтық үкіметаралық саяси және экономикалық одақ. Қазіргі уақытта ұйымға мүше мемлекеттер - Бахрейн, Кувейт, Оман, Катар, Сауд Арабиясы және Біріккен Араб Әмірліктері.

### Араб лигасы

Араб лигасы - Африка мен Азиядағы араб елдерінің қауымдастығы. Араб лигасы мүше мемлекеттердің мүдделерін ілгерілетуге бағытталған саяси, экономикалық, мәдени, ғылыми және әлеуметтік бағдарламаларды жүзеге асыруға жәрдемдеседі.

### Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы

Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) - бұрынғы Кеңес Одағының азиялық және еуропалық 15 мемлекетінің 12-сінен тұратын конфедерация (ерекшелік-Балтық жағалауындағы үш мемлекет). ТМД-да ұлттықтан жоғары өкілеттіктер аз болғанымен, бұл тек символдық ұйымнан гөрі көп және сауда, қаржы, заң шығару және қауіпсіздік саласындағы үйлестіруші өкілеттіктерге ие. ТМД үшін ең маңызды мәселе 2005 жылы іске қосылуы тиіс мүше мемлекеттер арасында толыққанды еркін сауда/экономикалық одақ аймағын құру болып табылады. Бұл сонымен қатар демократияландыру және трансшекаралық қылмыстың алдын алу саласындағы ынтымақтастыққа ықпал етті.

## Экономика секторлары

### Бас сектор
Айтарлықтай маржасы бар Азия әлемдегі ең ірі континент болып табылады және табиғи ресурстарға бай. Бұрынғы Кеңес Одағының кең кеңістігінде, әсіресе Ресейде алтын, темір, қорғасын, титан, уран және мырыш сияқты металдардың алуан түрлілігі бар. Бұл металдар өндіріледі, бірақ мемлекет қаржыландыратын бірнеше алыптардың бақылауына байланысты тиімсіз, бұл көптеген халықаралық тау-кен компанияларының қатысуын қиындатады. Дегенмен, 2003/2004 жылдардағы тауар бағасының өсуіне байланысты пайда жоғары, бұл негізінен Қытайдағы сұраныстың артуына байланысты. Мұнай-Оңтүстік-Батыс Азиядағы ең маңызды табиғи ресурс. Сауд Арабиясы, Ирак және Кувейт мұнай қорына бай және жақында мұнай бағасының өсуінен пайда көрді.

Азия бес миллиардқа жуық адамның Отаны болып табылады және осылайша ауыл шаруашылығында жақсы қалыптасқан дәстүрлерге ие. Ауыл шаруашылығының, әсіресе күріштің жоғары өнімділігі Бангладеш, Пәкістан, Оңтүстік Қытай, Камбоджа, Үндістан және Вьетнам сияқты көптеген елдердің жоғары халық тығыздығын қамтамасыз етеді. Ауыл шаруашылығы Азияның жылы және ылғалды аймақтарында жерді пайдаланудың едәуір бөлігін құрайды.

Көптеген тау бөктері егістік алқаптарын ұлғайту үшін террассамен өңделеді. Азиядағы негізгі ауылшаруашылық өнімдері-күріш пен бидай. Апиын-орталық және Оңтүстік-Шығыс Азиядағы, әсіресе Ауғанстандағы негізгі ақшалай дақылдардың бірі, бірақ оны өндіруге барлық жерде тыйым салынған. Орман шаруашылығы бүкіл Азияда кең таралған және дамыған елдерде сатылатын жиһаздың көптеген бөліктері азиялық ағаштан жасалған. Азиядағы орманды жерлердің жартысынан көбі Қытайда, Индонезияда және Малайзияда. Қытай қағаз және ағаш жиһаз сияқты ағаш бұйымдарының ең ірі экспорттаушысы болып саналады, ал тропикалық ағаш Малайзия мен Индонезияға экспорттың негізгі түрі болып табылады. Балық шаруашылығы, әсіресе Жапония мен Қытайда негізгі азық-түлік көзі болып табылады. Жапонияда жоғары сапалы ірі балықтар кең таралған, ал Қытайда ұсақ балықтар белсенді түрде тұтынылады. Оңтүстік-Шығыс Азияда орта таптың саны өскен сайын дәстүрлі диетаның бір бөлігіне айналатын қымбатырақ ет пен азық-түлік түрлерінің саны артып келеді.

### Екінші сектор
Азиядағы өндіріс секторы дәстүрлі түрде Шығыс Азия аймағында — әсіресе Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея, Сингапур және Тайваньда ең күшті болды. Өнеркәсіп ойыншықтар сияқты арзан, арзан тауарларды шығарудан бастап, компьютерлер, CD ойнатқыштар, ойын консольдері, ұялы телефондар және автомобильдер сияқты жоғары технологиялық, қосымша құнды тауарларға дейін. Азияның ірі өндірістік компаниялары негізінен Жапонияда немесе Оңтүстік Кореяда орналасқан. Олардың арасында Жапониядан келген Sony, Toyota, Toshiba және Honda, сондай-ақ Оңтүстік Кореядан Samsung, Hyundai, LG және Kia бар.

Еуропадан, Солтүстік Америкадан, Жапониядан және Оңтүстік Кореядан дамыған елдердің көптеген фирмалары арзан жұмыс күшінің мол ұсынысын пайдалану үшін Азияның дамушы елдерінде айтарлықтай қызмет атқарады. Азияның өңдеу өнеркәсібіндегі негізгі жұмыс берушілердің бірі-тоқыма өнеркәсібі. Қазіргі уақытта әлемдегі киім мен аяқ киімнің көп бөлігі Оңтүстік-Шығыс және оңтүстік Азиядан, әсіресе Вьетнамнан, Қытайдан, Үндістаннан, Тайландтан, Бангладештен, Пәкістаннан және Индонезиядан келеді.

### Үшінші сектор

Азияның он ірі қаржы орталығы Гонконг, Сингапур, Токио, Шаңхай, Бейжің, Дубай, Шэньчжэнь, Осака, Сеул және Мумбайда орналасқан. Үндістан экономикалық серпілістің ең үлкен бенефициарларының бірі болды. Ел әлемдегі ең ірі бағдарламалық жасақтама мен ақпараттық технологияларға қатысты басқа да қызметтерді экспорттаушылардың біріне айналды. Infosys, hcl, Mphasis, Mindtree, Larsen & Toubro Infotech, Wipro, Rolta, Mahindra Satyam және Tata Consultancy Services сияқты әлемдік деңгейдегі Үнді бағдарламалық қамтамасыз ету алыптары әлемдегі ең көп ізденетін қызмет провайдерлеріне айналды.

Байланыс орталықтары сонымен қатар Филиппинде ірі жұмыс берушілерге айналуда, өйткені ағылшын тілінде сөйлейтіндер көп және Филиппиндер американдық мәдениетпен таныс бұрынғы американдық колония. АҚШ, Канада, Австралия және тіпті Ұлыбритания сияқты ағылшын тілінде сөйлейтін елдердің орасан зор корпорациялары Филиппинге инвестиция салады, өйткені олар қызметкерлер үшін төлейді, ал компанияның Филиппиндегі басқа шығындары арзанырақ. CNBC International news хабарлауынша, Филиппин өткен 2014 жылы шамамен 15,5 миллиард АҚШ доллары кірісі бар BPO астанасы болды, бұл филиппиндіктер үшін 900 000-нан астам жұмыс орнын құрды.

Бизнес-процестердің аутсорсинг индустриясының өсуі Үндістан мен Қытайдың басқа қаржы орталықтары ретінде пайда болуына әкелді. Сарапшылардың пайымдауынша, қазіргі қаржылық белсенділік орталығы "Чиндияға" ауысады – бұл қытай мен Үндістанға қатысты ортақ атау – Шанхай мен Мумбайдың өзі ірі қаржы орталықтарына айналады.

Басқа өсіп келе жатқан технологиялық және қаржы орталықтарына Дакка (Бангладеш), Читтагонг (Бангладеш), Карачи (Пәкістан), Ченнай (Үндістан), Нью-Дели (Үндістан), Пуну (Үндістан), Бангалор (Үндістан), Хайдарабад (Үндістан), Шэньчжэнь (Қытай), Калькутта (Үндістан), Джакарта (Индонезия) Куала-Лумпур (Малайзия), Лахор (Пәкістан), Манила  (Филиппин), Себу (Филиппин), Бангкок (Тайланд) және Хошимин (Вьетнам) кіреді ,

## Дереккөздер

Санат:Құрлықтар бойынша экономика