open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кристалдық тор

**Кристалдық тор** – кристалл заттардағы атомдардың, иондардың, молекулалардың белгілі бір ретпен орналасуы. Кристалдық тор бір-біріне тығыз орналасқан параллелепипедтерден немесе кубтардан тұрады. Параллелепипед пен кубтар кристалдық тордың ұяшығы болып табылады. Атомдар, иондар немесе молекулалар орналасқан параллелепипедтің төбелері (бұрыштары) кристалдық тордың түйіндері, ал олар арқылы өтетін түзу сызықтары қатарлары деп аталады. Бір қатарда жатпайтын үш түйін арқылы өтетін жазықтықты жазық торап дейді. Элементар ұяшықтың үш бағыттағы сызықтық өлшемдері мен оның жақтарының аралық бұрыштары кристалдық тордың параметрлері болып табылады. Кристалдық тордың өлшемдері, атомдары мен молекулалардың орналасуы рентгенография, электронография, нейтронография көмегімен анықталады. Кристалдық тор статистикалық тұрғыдан тұрақсыз болады, атомдар мен иондар өзінің тепе-теңдік қалпынан белгілі бір амплитудада тербеліп тұрады. Температура өскен сайын бұл тербеліс артады, ал балқу температурасына жеткенде, кристалдық тор ыдырап, зат сұйықтыққа айналады..



Сурет:Orthorhombic-face-centered.svg|
Сурет:Orthorhombic-body-centered.svg|
Сурет:Base-centered orthorhombic.svg|
Сурет:Tetragonal.svg|



## Түрлері
Кез келген затты қатты күйіне айналдыруға болады. Ал қатты заттар кристалдық торларының болуымен сипатталады. *Кристалдық торлар* деп - түйіндеріндегі бөлшектер белгілі бір ара қашықтықтан кейін жүйелі қайталанатын ретті құрылымды айтамыз. Егер заттың құрамында құрылыс бірліктері ретсіз орналасса, зат аморфты болады. Кристалдық торлар түйіндеріндегі бөлшектердің табиғатына қарай жіктеледі. Олардың төрт түрі белгілі.

**Бұл кестеден мынаны көруге болады:**

* 1. Атомдық кристалдық торлы заттарда (а) байланыс ковалентті, оны үзу үшін арнайы химиялық реакциялар жүргізу қажет. Қалыпты жағдайда олардың барлығы қатты, балқу температуралары жоғары, ерігіштігі өте нашар заттар.

* 2. Молекулалық кристалдық торлы заттар (ә) түйіндерінде молекулалар орналасқан, ал молекулааралық тартылыс күші өте аз болуына байланысты мұндай кристалдық торлы заттардың көпшілігі қалыпты жағдайда газ күйінде кездеседі. Оларды қыздырғанда оңай балқиды немесе температура әсерінен ыдырап кететін беріктігі нашар қосылыстарға жатады.
400px
400px
* 3. Ионды кристалдық тop (б) түйіндерінде иондар орналасқан, олар суда жақсы ериді, ерітінділері мен балқындылары электр тоғын жақсы өткізетін қатты заттар.

* 4. Металдық кристалдық тop (в); Металдарда металдық байланыстар болады, себебі кристалдық торларының түйіндерінде металл атомдары мен иондар орналасқан, ал металдың көлемінде электрон бұлттары (валенттілік электрондар оңай белініп шығады, өйткені олар ядромен нашар байланысқан) еркін қозғалып жүреді. Осы электрондар металдық қасиеттерді анықтайды:
** а) жоғары жылу және электрөткізгіштік
** ә) металдық, жылтыр
** б) созылғыштық, тапталғыштық


***Заттардың физика-химиялық қасиеттері олардың кристалдық торларының типтеріне тәуелді болады.*** 


## Дереккөздер


Санат:Химиялық байланыс
Тұрлыбек Әбілпейісов

**ӘБІЛПЕЙІСОВ Тұрлыбек** (1926 ж.т., Айыртау ауд. Жұмысшы а.) — *еңбек ардагері. [[Социалистік еңбек ерлері|Социалистік Еңбек Ері]] (1957).* Қатаркөл механизация мектебін бітірген (1943). Кейін Қамысақты МТС-нда комбайн жүргізушісі, 1959 жылдан Лавровский кеңшарында бригадир болып еңбек еткен. Ә. 1254 га жерден 14459 ц астық өнімін орған. КСРО Мемл. сыйл. лауреаты (1988), есімі Қазақстанның **«Құрмет кітабына»** енгізілген (1986). Ленин, «Құрмет белгісі», *Еңбек Қызыл Ту, «Октябрь Революциясы» ордендерімен марапатталған.*

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Махабат Рымқұлұлы Түсіпбеков

**Махабат Түсіпбеков Рымқұлұлы** (5.1.1931 жылы туған, Қарағанды облысы Шет ауданы Ақсу-Аюлы ауылы) – ғалым, техника ғылым докторы (1991), профессоры (1994). Арғын тайпасы Қаракесек руы Сарым бұтағынан шыққан. 

Алматы тау-кен институтында оқып, Бауман атындағы Мәскеу жоғарғы техника училищесін бітірді (1955). 1955 – 57 жылдары Новосибирск қаласындағы 92-зауытта инженер-конструктор болып жұмыс істеді. 1957 жылдан Алматы қаласында Халық ш. кеңесінде инженер, “Металлист” зауытында бас инженер, Қазақ жергілікті өнеркәсіп ғылыми-зерттеу институтында директордың ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарды. 1964 – 96 ж. ҚазҰТУ-да инженер, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі болды. Негізгі ғылыми зерттеулері машина жасау саласындағы автоматтандыру мәселелеріне арналған. Түсіпбеков 2002 ж. 31 томдық қазақша-орысша және орысша-қазақша ғылыми салалық терминология сөздіктер топтамасын даярлауға қатысқаны үшін ҚР Мемлекетік сыйлығын алған.

## Сілтемелер
*Выбор вариантов структуры гибкой автоматической линии при проектировании, М., 1988;
*Selectіon type of machіne sіstem and SAP, Қtalіa (1990);
*Теория структурно-функционального анализа станочных систем, А., 2005.

Санат:Шет ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Выдриха ауылдық округі

**Выдриха ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Выдриха, Межовка ауылдары кіреді. Орталығы – Выдриха ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері
Қабыжан Қабылқайұлы Әбіров

**ӘБІРОВ Қабыжан Қабылқайұлы** (1940, бұрынғы Көкшетау облысы Рузаев ауданы Қараағаш а. — 1991) — еңбек ардагері. Алматы а.ш. ин-тын бітірген (1961). Софиев кеңшарының директоры қызметін атқарған (1969 — 91). Кеңшар жұмыстарын жақсы ұйымдастырғаны және ауданның әлеум.-экон. дамуына қосқан зор үлесі үшін Ә. 2 мәрте *«Құрмет белгісі» орденімен марапатталған.*
## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Ақмола облысында туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ақмола облысы тұлғалары
Гагарин ауылдық округі

* Гагарин ауылдық округі – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.
* ''Гагарин ауылдық округі'' – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы таратылған әкімшілік бірлік.
Тәліп Баталұлы Әбішев

**ӘБІШЕВ Тәліп Баталұлы** (1937 ж.т., Ресей, Свердлов облысы Бекон с.) —  қайраткер, а.ш. ғыл. канд. (1993). Челябі а.ш-н механикаландыру ин-тын бітірген (1960). Қостанай облысының шаруашылықтарында бас инженер, директор (1962 — 69), Қостанай мех.-жөндеу з-ты директорының орынбасары (1969 — 72), Торғай облысы Амангелді ауданы а.ш. басқармасының бастығы (1972 —77), Жақсы ауданы атқару к-тінің төрағасы (1977 — 89), Қазақ а. ш. ғылымдары академиясы өндірістік басқармасының бастығы (1989 — 94), Қима ауданы Есіл кеңшарының директоры (1994 — 96) қызметтерін атқарған. 1978 — 89 ж. Қазақстан  коммунистік партиясының Торғай және Ақмола облысы партия  к-тінің мүшесі, Торғай және Ақмола облысы халық депутаттары кеңесінің депутаттығына сайланған. Ә. — «Өмір өткелдері», «Өткеннің өнегесі», «Арнау мен Толғау», «Үлкеннің ұлағаты», «Әліппе» кітаптары мен ғыл. мақалалардың авторы. «Құрмет белгісі» ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Косеканс

**Косеканс** [жаңа лат. cosеcans, co(mplementі) secans – қосымша секанс] – 1) тригонометриялық функциялардың бірі. Белгіленуі: **cosec**; 2) тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының Косекансы – гипотенузаның сол сүйір бұрышқа қарсы жатқан катетке қатынасы.

Санат:Элементар функциялар
Қалбатау ауылдық округі

**Қалбатау ауылдық округі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік. 2009 жылға дейін *Георгиевка ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қалбатау (Георгиевка), Батыр Қапай (Васильковка), Ортабұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Қалбатау ауылы. Округ құрамында болған *Қорықшар* ауылы 2007 жылы, ''Бүрліағаш'', *Жіңішке* ауылдары 2013 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Теректі ауылдық округі

* Теректі ауылдық округі – Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Теректі ауылдық округі – Батыс Қазақстан облысы Теректі ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Теректі ауылдық округі – Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
Глухов ауылдық округі

**Глухов ауылдық округі** – Абай облысы Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкмшілік құрамы
Құрамына Глуховка, Белокаменка, Бірлік, Старая Крепость, Стеклянка ауылдары кіреді. Орталығы – Глуховка ауылы. Округ құрамында болған ''Ақкөл'' ауылы 2017 жылы таратылған. 2024 жылы Жыланды ауылы Канонер ауылдық округінің құрамына берілді.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы ауылдық округтері
Тассай ауылдық округі (Абай облысы)

**Тассай ауылдық округі** — Абай облысы Көкпекті ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тассай, Ақсу, Қайнар, Үшкөмей ауылдары кіреді. Орталығы – Тассай ауылы. Округ құрамында болған *[[Самық]]* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Көкпекті ауданы ауылдық округтері
Дайыр ауылдық округі

**Дайыр ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік. 1998 жылға дейін *Қараертіс ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Дайыр, Жамбыл, Көкжыра ауылдары кіреді. Орталығы – Дайыр ауылы.

## Дереккөздер

 

Санат:Зайсан ауданы ауылдық округтері
Төлеген Тоқтаров ауылдық округі

**Төлеген Тоқтаров ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Герасимовка, Казачье, Украинка ауылдары кіреді. Орталығы – Герасимовка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Каспилер

:**Каспилер **– Каспий теңізі жағалауын қоныстанған ежелгі сақ тайпаларының бірі. 
*“Каспилер” атауы алғаш Геродоттың “Тарих” аталатын шығармасында кездеседі (біздің заманымыздан бұрын5 ғасыр). 
*Негізгі кәсібі – көшпелі мал шаруашалығы болған.
*Мидия, албан, ғұн, түркі, тағы басқа тайпалармен араласып кеткен. Каспилердің атынан Каспий теңізінің, Кавказ (Қапқас) тауының және ежелгі 
*Әзербайжанның Каспиана облысының атауы шыққан. 
*Ежелгі дәуір авторларының (Геродот, Страбон, Клавдий, Птолемей) деректері бойынша, Каспилер біздің заманымыздан бұрын1-мыңжылдық соңына дейін қазіргі Каспий теңізінің оңтүстік-батыс және батыс жағалауын қоныстанған. Жылқы, түйе, ешкі, сиыр өсірген, жүзім еккен, балық аулаған, қолөнерімен және саудамен айналысқан. Геродот Каспилердің парсы патшасы Ксеркстің гректерге қарсы жорығына қатысқанын жазады. *Каспилерлер мал терісінен жасалған киім киіп, садақ пен қисық қылышпен қаруланған.
*Қазіргі заманғы кейбір зерттеушілер ежелгі түркі тайпасы “қасог” пен қазіргі “қазақ” халқы этнонимінің пайда болу тарихын Каспилер атауымен байланыстырады (қас – сақ). 1865 жылы жарық көрген “Ресей империясының географиялық-статистикалық жинағында” қасог тайпасын қайсақтармен (қазақтармен) бір деп жазады. Страбон жазбасында қа-согтар скифтер (сақтар) қатарында аталған. 
*748 жылы Константин Багрянародный “Закхияның арғы жағында Панагия бар, Панагиядан әрі Қазахия. Қазахияның сырты Кавказ тауы, одан әрі аландар мекені” деп жазды. Заратуштраның өсиеттерінің жинағы “Авеста” біздің заманымыздан бұрын 3 ғасырда “авеста тілі” деп аталатын каспи тілінде алғаш рет хатқа түскен.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Тарлаулы ауылдық округі

**Тарлаулы ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тарлаулы ауылы, Ақбұлақ, Жүзағаш, Таңсық темір жол бекеттері кіреді. Орталығы – Тарлаулы ауылы. Округ құрамында болған ''Ақши'' ауылы 2017 жылы, ''Қопа'' ауылы 2023 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Долон ауылдық округі

**Долон ауылдық округі** – Бесқарағай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Долон, Бөдене, Мостик, Черёмушка ауылдары кіреді. Орталығы – Долон ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарағай ауданы ауылдық округтері
Бораш Тілеубердіұлы Кенжебеков

**Бораш Тілеубердіұлы Кенжебеков** (10.12.1947 жылы туған, Алматы облысы Жамбыл ауданы Дегерес ауылы) – педагогикалық ғылымының докторы (2005), профессор (2005).

*1977 - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген соң осы институтта аға оқытушы, доцент (1985–2001) болып істеді. 
*2001 жылдан - Еуразия ұлттық университетінде профессор қызметін атқарады.

«Жоғары оқу орындарында болашақ мамандардың кәсіби құзыреттілігін қалыптастырудың негіздері» деген тақырыпта докторлық диссертция қорғады. Кенжебеков 120 ғылыми жарияланымның, оның ішінде 5 монографияның, оқу құралдарының авторы.

## Дереккөздер

Санат:10 желтоқсанда туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Еуразия ұлттық университетінің профессорлары
Санат:Қазақстан педагогтары
Наталья Павловна Косенко

**Косенко** Наталья Павловна (4.1.1944 ж.т., Ресей, Приморье өлкесі, Сучанск ауданы Казановка селосы.) – актриса, Қазақстанның еңбек сіңірген артисі (1998). 

Ресейдегі Чита театр студиясын бітірген (1965). 1965 – 68 ж. Ресейдегі Тынық мұхит флоты театрында, 1968 – 77 ж. Хабаровск, Чебоксары, Новосибирск, Благовещенск театрларында, Қазақстандағы Республикалық орыс драма театрында актриса болды. 1977 жылдан Ақмола облысы орыс драма театрында өнер көрсетті. Мұнда ол Электра (Л.Дюрко, “Электра – менің махаббатым”), Варвара (А.Н. Островский, “Найзағай”), Гелла (М.Булгаков, “Шебер мен Маргарита”), Өлім (Ф.Г. Лорка, “Қанды той”), Есүй ханым (Иран Ғайып, “Шыңғыс хан”), Ұлжан (М.Әуезов, “Абай”), Раневская (А.П. Чехов, “Шиелі бақ”), т.б. рөлдерді орындады. Косенко – драмалық, комедиялық және трагедиялық рөлдерде бірдей өнер көрсеткен, әр қырлы, диапазоны кең суреткер. Кейіпкерлердің ішкі сезім дүниесін, қайшылыққа толы күрделі бейнесін терең ашып көрсету – Косенко шығармашылығының ерекшелігі.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тұлғалар
Достық ауылдық округі

* Достық ауылдық округі — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Бөрлі ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Батыс Қазақстан облысы Тасқала ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Түркістан облысы Мақтаарал ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Түркістан облысы Шардара ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Достық ауылдық округі — Павлодар облысы Ақсу қалалық әкімдігі аумағындағы бірлік.
Касса кітабы

:**Касса кітабы**– кәсіпорынның қолма-қол ақшасы қозғалысын есептеу үшін бекітілген нысандағы тізімдік. Онда әрбір кіріс пен шығыс операциясы бойынша кассалық ордердің нөмірі‚ ақшаның кімнен алынғаны немесе кімге берілгені‚ оның сомасы жазылады. Ол нөмірленген‚ бау тағылған‚ сүргішті мөр басылған болуға тиіс; беттердің саны бастық пен бас (аға) бухгалтердің қолдарымен расталады. Кассир екі дана етіп (көшірме қағаз арқылы) толтырады‚ біріншісі кітапта қалып‚ екіншісі жыртылады. Кассир касса кітабы бойынша күн сайын бір күнгі ақшаның кірісі мен шығысын қорытындылап‚ оның кассадағы қалдығын келесі күнге ауыстырады, сөйтіп, жыртылмалы парақты кіріс және шығыс құжаттарымен бірге есептеме ретінде бухгалтерияға табыстайды.

## Дереккөздер:


Санат:Кітаптар
Спектрлік сериялар

**Спектрлік сериялар** – жиіліктері белгілі бір заңдылықтарға бағынатын атом спектріндегі спектрлік сызықтар тобы. Спектрлік сериялар сызықтарының ара қашықтығы мен олардың қарқындылығы қысқа толқындар бағытында азая орналасады. Олар, әсіресе, химикалық элементтердің периодтық жүйесіндегі бірінші топтағы элементтердің спектрлік сызықтарында айқын байқалады. Сутек атомының спектрлік серияларының толқын ұзындықтары () Бальмер формуласы деп аталатын 1R(1/n21–1/n22) тәуелділікпен сипатталады, мұндағы R=109737,3143 см–1 – Ридберг тұрақтысы, n1 және n2 – кванттық ауысу сандары. n1=1,2,3… мәндері серияны, ал n2=n1+1, n1+2,… мәндері белгілі серияның жеке сызықтарын анықтайды. Әрбір серия үшін n1– тұрақты шама. Сутек атомдарының спектрлік сериялары n1 мәндеріне сәйкес төмендегіше аталады: ультракүлгін аймақтағы n1=1 серия Лайман сериясы, көзге көрінетін сәулелер диапазонында жатқан n1=2 Бальмер сериясы, инфрақызыл аймақтағы Пашен сериясы (n1=3), Брэкет сериясы (n1=4), т.б. Сілтілік металл спектрлерінде сызықтардың орналасуы күрделі заңдылықтармен өрнектеледі. Олар негізгі, айқын, диффузиялық және Бергман серияларына бөлінеді.
## Пайдаланған әдебиет


Санат: Физика
Николай Васильевич Неволин

**Николай Васильевич Неволин** (1907 ж.т., Ресей) – геология-минералдық ғылым докторы (1962),профессор (1962). 
1932 - Мәскеу мұнай институтын бітірген 
Новобогат мұнай барлау алаңында, Мақат мұнай өндіру кәсіпшілігінде, «Ембімұнай» тресі мен «Қазақстанмұнай» бірлестігінде, Мемлекеттік геофизика тресінде геолог, бас геолог
1949 - жылдан Бүкілодақтық геофизикалық ғылыми-зерттеу институтында қызмет атқарды. 
## Ғылыми еңбектер
* 1961 ж -  «Тектоника Западного Казахстана и перспективы его нефтегазоносности» тақырыбында докторлық диссертация қорғады.
## Марапаттар
* Ленин, 2 рет Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер </span>


Санат:Тұлғалар
Косинус

**Косинус** [жаңа лат. cosіnus, co (mplementі) sіnus – қосымша синус] – 1) тригонометриялық функциялардың бірі. Белгіленуі: **cos**; 2) тікбұрышты үшбұрыштың сүйір бұрышының Косинусы – сол сүйір бұрышқа іргелес жатқан катеттің гипотенузаға қатынасы. 
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тригонометрия
Санат:Элементар функциялар
Екпін ауылдық округі

**Екпін ауылдық округі** – Абай облысы Ақсуат ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққала, Екпін ауылдары кіреді. Орталығы – Екпін ауылы. Округ құрамында болған *[[Көкжол]]* ауылы 2024 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Ақсуат ауданы ауылдық округтері
Елтай ауылдық округі (Абай облысы)

**Елтай ауылдық округі** – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Елтай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Кассалық ордерлер

:**Кассалық ордерлер** – ақшаның кәсіпорын кассасына түскенін немесе оның нысаналы мақсатқа берілгенін растайтын құжаттар. Оларда толтыру үшін негіздеме, тіркелетін құжаттар атап көрсетіледі‚ ешқандай түзету мен өшіріп жазуға жол берілмейді. Ақшаның түсуі кіріс ордерімен рәсімделеді‚ онда сомасы‚ кімнен (не үшін) алынғаны және басқа деректер көрсетіледі; ақшаның берілуі – шығыс ордерімен рәсімделеді. Кассалық ордерлерге кассир қол қояды‚ жыл бойына хронологиялық тізбекпен нөмірленеді (кіріс және шығыс ордерлері бөлек-бөлек). Кассалық ордерлер мен оларға тіркелген құжаттар негізінде касса кітабына жазбалар жазылады. Барлық ордерлерді кассаға табысталғанға дейін бухгалтерия арнаулы журналда тіркейді.

## Дереккөздер:


Санат:Құжаттар
Косинустар теоремасы

**Косинустар теоремасы** – үшбұрыштың екі қабырғасы мен сол екі қабырғаның арасындағы бұрышы бойынша оның үшінші қабырғасын анықтауға арналған теорема. Бұл теорема былайша тұжырымдалады: үшбұрыштың кез келген бір қабырғасының квадраты былайғы екі қабырғасы квадраттарының қосындысынан сол қабырғалар мен олардың арасындағы бұрыш косинусының екі еселенген көбейтіндісін азайтқанға тең: 
:  a^2 = b^2 + c^2 - 2 \cdot b \cdot c \cdot \cos \alpha , 
мұндағы a, b, c – үшбұрыштың қабырғалары, \alpha – үшбұрыштың a және b қабырғаларының арасындағы бұрыш. 

Санат:Теоремалар
Санат:Тригонометрия
Санат:Бұрыштар
Санат:Үшбұрыш геометриясы
Спектрлік талдау

thumb|
**Спектрлік талдау**, зат құрамын сандық және сапалық жағынан анықтауда оның спектрлерін алу мен зерттеуге негізделген физикалық әдіс. Спектрлік талдаудың негізі – молекула және атомдар спектроскопиясы, оны талдау мақсаты және спектрлердің түрлері бойынша топтастырады. Атомдық спектрлік талдау үлгінің элементтік құрамын атомдық жұтылу және шағылу спектрлері бойынша; молек. Спектрлік талдау – заттың молекулалық құрамын молекулалық жұтылу спектрлері бойынша анықтайды. Эмиссиялық спектрлік талдау -сәуле шығарудан бастап микротолқындарға дейінгі диапазондағы электрмагниттік сәулелер арқылы қоздырылған атомдардың, иондар мен молекулалардың сәуле шығару спектріне негізделген. Абсорбциялық спектрлік талдау талданатын нысандардың (заттың атом, молекула, иондары) жұтылу спектрлері бойынша жүзеге асырылады. 
## Пайдаланған әдебиет


Санат:Физика
Егінсу ауылдық округі

* Егінсу ауылдық округі – Абай облысы Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Егінсу ауылдық округі – Жетісу облысы Ақсу ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Егінсу ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әділбаев Қабдырахман

**Әділбаев Қабдырахман** (1910-1967)  - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Ақмола облысы, Ново-Черкасск ауданы (қазіргі Астрахан ауданы), Өндіріс колхозының егіншілер бригадасының бригадирі (1945). 1910 жылы Ақмола облысы, №16 ауылда туған. 

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Еңбек жолын колхозшы болып бастап, одан кейін Балқаш қаласында құрылысшылар бригадирі, тракторшылар бригадасының есепшісі болып істейді.
* 1940-1941 жылдары Петров ауылдық советінің председателінің орынбасары болады.
* Ұлы Отан соғысы басталғанда соғысқа аттанып, 1942 жылы ауыр жараланып еліне қайтқан ол 2 жыл Петров ауылдық советінің председателі болып істейді.
* 1944 жылы колхозға жұмысқа шығып, 1945 жылдан егіншілер бригадасын басқарады. 1946 жылы оның бригадасы мол түсімді 18 гектар жердің әр гектарынан 31 центнерден, қалған барлық алқаптың әр гектарынан межеленген 8,7 центнердің орнына 14,2 центнерден астық алып, жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ертіс ауылдық округі

* Ертіс ауылдық округі – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Ертіс ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ертіс ауылдық округі – Павлодар облысы Ертіс ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Ертіс ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы әкімшілік бірлік.
Федор Константинович Бойко

**Федор Константинович Бойко** (20 ақпан 1920 жылы, Павлодар облысы, Павлодар ауданында туған) – техника ғылымының докторы (1980 жылы), профессор (1976 жылы). II - дүниежүзілік соғысқа қатысқан. Ленинград техникумын (1939 жылы), Мәскеу индустриялды институтын *(1947 жылы)* бітірген. 1939–42 жылдары Астрахан облысы, Баскунчак ауданы, Бассоль зауыты басқармасы бастығының және бас механиктің көмекшісі, Павлодар қаласы Октябрь зауытының аға инженер-электригі, бас энергетигі, бас инженрі (1946–50 жылы), Павлодар қалалық комитетінің бөлім меңгерушісі (1951–52 жылдары), Қазақстан КП облысы комитетінің бөлім меңгерушісі (1952–62 жылы), Павлодар индустриялды институтының (қазіргі Павлодар мемлекеттік университеті) проректоры (1962–64 жылдары), Павлодар педагогика институтының доценті (1964–69 жылдары), Павлодар индустриялды институтының кафедра меңгерушісі (1969–76 жылдары), институт ректоры (1976–84 жылдары) қызметтерін атқарды. 1984 жылдан кафедра меңгерушісі, профессор 100-ден астам ғылыми еңбек пен 10 монографияның авторы.

Фёдор Константинович Бүкілодақтық комиссия құрамында бола жүріп, электр жүктемесі бойынша «Өнеркәсіп мекемелерінде электр жүктемесін есептеу бойынша уақытша жетекші көрсеткіштер» атты әдістеме даярлауға қатысты. Сол әдістеме бүгінгі күнге дейін пайдаға асуда.

Келесі маңызды құжат болып табылатын «Электрмен жабдықтану және электр жабдықтары бойынша анықтама» пайдаланушыларға, жобалаушыларға, студенттерге арналған. Бұл анықтама 1986-1987 жылдары екі том болып жарық көрді. Авторлар тобының біреуі Ф. К. Бойко болып табылады.

## Шығармалары
* "Методические рекомендации по рациональному использованию электрической энергии на предприятиях цветной металлургии", Омбы, 1972;
* "Повышение эффективности использования оборудования и электроэнергии", Алматы, 1979.

## Мыртқы сілтемелер
* "Фёдор Константинович Бойко" 
* "В Павлодаре умер гениальный изобретатель Ф.Бойко"
* "Фёдор Константинович Бойко. Биобиблиографиялық көрсеткіш. ПАВЛОДАР. С. Торайғыров атындағы ПМУ. «КЕРЕКУ» баспасы. 2015" 

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Павлодар облысы тұлғалары
Латын Америкасы

**Латын Америкасы** — Солтүстік Американың оңтүстік бөлiгi (Рио-Браво-дель-Норте өзенінің оңтүстігінен бастап бүкiл Орталық Америка мен Вест-Үндістан аралдарын қамтиды) мен бүкiл оңтүстік Америка аумағындағы елдердің жалпы атауы. 
Жалпы аумағы 22,8 млн. км². Халқы 479 млн. адам. 

15 – 16-ғасырларда қазіргі Латын Америкасы аумағында өмір сүріп жатқан жергілікті тайпаларды (Колумб үндістер деп атаған) Испания және Португалия жаулап алып, отар елдерге айналдырды. 1810 – 26 ж. тәуелсiздiк жолындағы соғыстар нәтижесiнде Америкадағы барлық отарлар Испаниядан бөлiнiп шықты. 1822 ж. Бразилия Португалиядан бөлiндi. Осыдан кейiн Латын Америкасында дербес мемлекеттер құрыла бастады. Қазiр Латын Америкасында 33 мемлекет және Франция, Нидерланд, АҚШ-тың бiрнеше тәуелдi аумақтары орналасқан. Олар: Антигуа және Барбуда, Аргентина, Багам аралдары, Барбадос, Белиз, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Гаити, Гайана, Гватемала, Гондурас, Гренада, Доминика, Доминикан Республикасы, Колумбия, Коста-Рика, Куба, Мексика, Никарагуа, Панама, Парагвай, Перу, Сальвадор, Сент-Китс және Невис, Сент-Люсия, Сент-Винсент және Гренадина, Суринам, Тринидад және Тобаго, Уругвай, Чили, Эквадор, Ямайка. Ұлттық құрамы өте күрделi этникалық және тарихи процестерден өткен (еуропалықтардың ұрпақтары, үндiстер, метистер, негрлер, мулаттар, т.б.). Мұнда ресми және мемлекеттік тiл ретiнде негiзiнен испан тiлi, ал Бразилияда – португал тiлi, Гаитиде – француз тiлi, Суринамда – нидерланд тiлi саналады. Одан басқа 14 кiшi мемлекет, Ямайка мен Багам аралдары халықтары ағылшын тiлiнде сөйлейдi. Жалпы халықтың 10%-на жуығы үндiс және жергiлiктi диалектiнi қолданады.

## Туризм

## Пайдаланылған cілтемелер
Герберт Спенсер

thumb|200px |right|
**Спенсер (Spencer) Герберт** (27.4.1820, Дерби, – 8.12. 1903, Брайтон) – ағылшын философы және социологы, позитивизмнің негізін салушылардың бірі. 

Спенсер дің философиялық көзқарасы О.Конттың, Д.Юмның, Дж.Милльдің әсерімен қалыптасты. Спенсер дүниедегі құбылыстарды білгенімізбен олардың мәнін танып, жете алмаймыз деді. Оның дәлелдеуінше кез келген ғылым ұғым қарама-қайшылыққа толы, сондықтан да түсініксіз. Ғылым жеке тұлғаның тәжірибесіне немесе жалған негізге сүйенгендіктен құбылыстардың ішкі мәніне бойлай алмайды деп білді. Объективті дүниені танып-білуге болмайды деген ұйғарым діни көзқараспен сабақтасып жатуынан, Спенсер дің ғылым мен дінді ұштастыратыны көрінеді. Спенсер дін ілімінде агностицизм объективті идеализм элементтерімен ұштасып жатады. Спенсер дің эволюц. тұжырымдамасы оның әлеум. көзқарасымен қоғамның органик. теориясы деп аталатын іліміне негіз болды. Спенсер социалдық құрылымға қарсы болып, төңкерісшілдікті қоғамдық организмнің індеті деп білді. 

=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:1820 жылы туғандар
Санат:1903 жылы қайтыс болғандар
Санат:Англия философтары
Санат:Англия әлеуметтанушылары
Кассандра

thumb|alt=A.|«Аякс пен Кассандра», С. Дж. Соломонның картинасы

**Кассандра**(ағылш. *Cassandra*, еж.-грек. Κασσάνδρα) – ежелгі грек мифологиясындағы Троя патшасы Приам мен Гекубаның қызы. Кассандраның сұлулығына ғашық болған Аполлон құдай оған көріпкелдік қасиет дарытады. Алайда Кассандра оның махаббатын қош алмайды, сонда Аполлон құдай Кассандраны жазалап, оның алдын ала болжаған сәуегейлігіне жұртты сенбейтін етеді. Бірақ Кассандраның болжаулары әрқашан расқа шығып отырыпты-мыс делінеді.

## Дереккөздер:


Санат:Мифология
Кассалық тәртіп

:**Кассалық тәртіп** – кәсіпорындардың (фирмалардың‚ кәсіпкерлердің‚ тағы басқа) қолма-қол ақшаны қабылдау‚ сақтау және жұмсау ережелерін қатаң орындауы. Оның негізгі элементтері: түскен ақшаны банкке уақытылы өткізу‚ меншікті кассада қолма-қол ақша қалдығының белгіленген лимитін сақтау‚ кассадағы түскен ақшаны белгіленген нормалар шегінде дербес жұмсау‚ банктен алынған қолма-қол ақшаны мақсатқа сай жұмсау және пайдаланылмаған ақшаны уақытылы қайтару‚ қолма-қол ақшамен есеп айырысу ережелерін сақтау.

## Дереккөздер


Санат:Заң
Жаңғызтөбе кенттік әкімдігі

**Жаңғызтөбе кенттік әкімдігі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шуақ ауылы мен №10 темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Жаңғызтөбе кенті. Округ құрамында болған ''№9'' темір жол айрығы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Әсет Малғаждарұлы Әділхан

**Әділхан Әсет Малғаждарұлы** (1952 ж. т., Шығыс Қазақстан облысы, Ақсуат ауданы, Ойшылық а.) — прокурор, 3-санатты мемл. әділет кеңесшісі.

## Өмірбаяны
*ҚазМУ-ді (ҚазҰУ-ді) бітірген (1977).
*Алматы облысы Іле ауданы прокуратурасында машықтанушысы, қызметкер (1977 — 92). 
*Ақтау қ-ның прокуроры (1992 — 94), Маңғыстау облысы прокурорының 1- орынбасары (1995 — 97). 
*Шығ. Қазақстан, Ақмола, Ақтөбе, Маңғыстау облыстарының прокуроры (1997 — 2006) қызметтерін атқарды. 
*Қазір ҚР Бас прокуратурасының арнайы прокурорлары департаментінің бастығы. 

## Марапаттары
Қазақстан Республикасының медальдарымен марапатталған.

Санат:Қазақстан прокурорлары
Серік Негимов

**Серік Негимов** (13.7.1948 ж.т., Солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Шапай ауылы) – филология ғылым докторы (1992), профессор (1994). Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан.
1994 - ҚР Білім беру ісінің үздігі
1999 - Қазақстан Әлеуметтік ғылым академиясының академигі
1972 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген
1972-1992 Қазақстан Ғылым Академиясы-ның Әдебиет және өнер институтында аға лаборант, кіші, аға ғылым қызметкер, бөлім меңгерушісі (1972–1992),
1992–1997 Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университетінде кафедра меңгерушісі (),
1997–1999 Еуразия ұлттық университетінде кафедра меңгерушісі 
2000–2005-  ҚазҰУ-да профессор қызметтерін атқарды. 
2005 жылдан Еуразия ұлттық университетінде профессор қызметінде.
2015 жылы Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. 
2017 жылы Халықаралық "Алаш" əдеби сыйлығының лауреаты.
2017 жылы Ақмола облысы Ерейментау ауданының құрметті азаматы.
2018 жылы Академик М. Қозыбаев атындағы Солтүстік Қазақстан мемлекеттік университетінің құрметті профессоры.

## Ғылыми еңбектер
Ғылым еңбектері халық ауыз әдебиеті тақырыбына арналған. 
**«Ақын-жыраулық поэзиясының бейнелілік-көркемдік жүйесі»** тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 400-ден астам ғылым жарияланымның авторы.
. "Жазылмаған ой – жоғалған қазына"
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан филологтары
Жаңаауыл ауылдық округі

* Жаңаауыл ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Жаңаауыл ауылдық округі – Түркістан облысы Жетісай ауданындағы әкімшілік бірлік.
Әздембай Сал Көтербайұлы

**Әздембай Сал**, Әздембай Көтербаев (1836, қазіргі Шортанды ауданы — 1918) — төкпе ақын, әнші-композитор.

Руы — Қыпшақ. Балуан Шолақ, Ғазиз, Жаяу Мұсалармен үзеңгілес болған. Әздембай Салдың өзі, өмір туралы, жақсы мен жаман, адалдық пен арамдық туралы толғаулары ел аузында мол сақталған. Ол айтысқа да түскен. «Өзім туралы» деген толғауында ата тегін Аспантай, Саңырық абыз, Жансалы, Көтербай деп тарата келіп, олардың бәрі де тілге шешен, жүйрік екенін, өзінің де коңыр сазды әншілігі бар екенін айтады. 

Әздембай Салдың өзі шығарған әндері көп болған. Оның шығармалары халық өміріне, болыс пен бидің қорлық-зомбылығын әшкерелеуге байланысты туындаған. Ол негізінен өзінің жүдеу-жадау тіршілігі туралы жазды. Шығармалары ұрпақтан-ұрпаққа таралып, қазіргі әншілердің орындауларында айтылып жүр.

Оның қолжазбалары Қазақстан Республикасының Ұлттық ғылым академиясы Орталық ғылым кітапханасының қолжазбалар қорына өткізген. Әздембай Сал мұрасы жайыңда С. Мұқанов, О. Мәденов, Г. Сұлтанғалиева қалам тартқан.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қарағанды облысы
Жаңа Бұқтырма кенттік әкімдігі

**Жаңа Бұқтырма кенттік әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы Алтай ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Александровка, Березовка ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңа Бұқтырма кенті. Әкімдік құрамында болған *[[Көгілдір шығанақ демалыс үйі]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Алтай ауданы ауылдық округтері
Жаңа Шүлбі ауылдық округі

**Жаңа Шүлбі ауылдық округі** – Абай облысы Бородулиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңа Шүлбі, Ақши, Солоновка ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңа Шүлбі ауылы. Округ құрамында болған ''Ключики'', *[[Потапенково]]* ауылдары 2018 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Бородулиха ауданы ауылдық округтері
Михаил Михайлович Сперанский

thumb|180px |right
**Михаил Михаилович Сперанский** (1.1.1772, Владимир губерниясы, Черкутино с. – 11.2.1839, Санкт-Петербург) – Ресей мемлекеттік қайраткері, граф (1839). 

1791 жылы Санкт-Петербург діни академиясын бітірген. 1803 – 07 жылы Ішкі істер министірлігі департаментінің директоры. 1807 жылдан император Александр І-нің статс-хатшысы, 1808 жылдан заң құрастыру комиссиясының мүшесі, заң министрінің серігі. Мемлекетті қайта құру жоспары (1809) бойынша Сперанский төңкерісті болғызбау үшін үкіметке конститутциялық монархия түрін енгізуді ұсынды. Сперанскийдің ішкі және сыртқы саясаттағы көзқарастары помещиктердің наразылығын туғызды. 1812 жылы Сперанский Нижний Новгородқа жер аударылып, кейін Пермьге жіберілді. 1816 жылы Сперанский Пензаның азаматтық губернаторы, 1819 жылы Сібірдің генерал-губернаторы болып тағайындалды. “Сібір қырғыздары туралы жарғының” авторы болды. Сперанский  мемлекеттік кеңестің және Сібір кенестінің мүшесі ретінде Сібір халықтарын басқару жөнінде отарлық сипаттағы бірқатар заңдардың жобаларын әзірлеуге жетекшілік етті. Сперанскийдің басқаруымен 45 томдық Ресей империясы заңдарының толық жинағы (1830) шығарылды. 1838 жылы мемлекеттік кеңестің заң департаментінің төрағасы болды.

## Дереккөздер

Санат:12 қаңтарда туғандар
Санат:1772 жылы туғандар
Санат:Владимир облысында туғандар
Санат:23 ақпанда қайтыс болғандар
Санат:1839 жылы қайтыс болғандар
Санат:Санкт-Петербургте қайтыс болғандар
Санат:Әулие апостол Андрей Первозванный орденінің иегерлері
Санат:2 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:3 дәрежелі Әулие Владимир орденінің иегерлері
Санат:Алмасты Әулие Александр Невский орденінің иегерлері
Санат:Қылышты I дәрежелі Әулие Анна орденінің иегерлері
Санат:Әулие иерусалимдік Иоанн (Ресей) орденінің иегерлері
Санат:Пенза губернаторлары
Санат:Сперанскийлер
Санат:I Александр реформасы
Санат:Ресей масондары
Санат:Ресей империясы Мемлекеттік кеңесі мүшелері
Санат:Сібір генерал-губернаторлары
Санат:Ресей академиялары мүшелері
Санат:Петербург ғылым академиясы құрметті мүшелері
Санат:Ресей империясы мемлекеттік хатшылары
Санат:Або корольдік академиясы тұлғалары
Санат:Ресей империясы сенаторлары
Санат:Владимир діни семинариясы түлектері
Санат:Тихва зиратында жерленгендер
Санат:Финляндия істері жөніндегі статс-хатшылар
Санат:Монархтар тәрбиелеушілері
Жарма кенттік әкімдігі

**Жарма кенттік әкімдігі** – Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қарақойтас ауылы кіреді. Орталығы – Жарма кенті. Округ құрамында болған ''№16'' темір жол айрығы 2009 жылы, ''№15'' темір жол айрығы 2013 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Жарық ауылдық округі (Абай облысы)

**Жарық ауылдық округі** — Абай облысы Жарма ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жарық, Малай ауылдары кіреді. Орталығы – Жарық ауылы. Округ құрамында болған ''Қызылқайың'' ауылы 2013 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Жарма ауданы ауылдық округтері
Жетіарал ауылдық округі

**Жетіарал ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Тарбағатай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Асусай, Жаңғызтал, Жетіарал, Қамысты ауылдары кіреді. Орталығы – Жетіарал ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданы ауылдық округтері
Георгий Николаевич Нейков

**Георгий Николаевич Нейков** (10.6.1929 ж.т., Украина, Запорожье облысы Приозерск ауданы Ботево селосы) – медицина ғылымдарының докторы (1985), профессор (1987).

Днепропетровск медициналық институтын бітірген (1955). Қазіргі Ақмола облысы Аршалы аудандық ауруханасында дәрігер (1955–1962), Ақмола облыстық ауруханасында бөлім меңгерушісі (1962–1969), 1972 жылдан Астана медицина институтында ассистент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарған. 

1984 ж. «Изменения микроциркуляции и их коррекция при гнойно-септических хирургических заболеваниях у детей» тақырыбында докторлық диссертация қорғады. 140-тан астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:10 маусымда туғандар
Санат:1929 жылы туғандар
Санат:Приозерск ауданында туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Днепропетровск медициналық институты түлектері
Санат:Астана медицина институты оқытушылары
Санат:Қазақстан педиатрлары
Санат:Астана медицина институтының профессорлары
Жиенәлі ауылдық округі

**Жиенәлі ауылдық округі** – Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бөкенші, Маралды ауылдары кіреді. Орталығы – Бөкенші ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Кассиодор

:**Кассиодор** (*Cassіodorus*) (485 – 578) – Остгот мемлекетінің тарихшысы, жазушы. Кассиодор Остгот корольдері Теодерих пен Амал тұсында сарай қызметшісі болған. Кассиодор – “Готтар тарихы” аталатын 12 томдық еңбектің авторы. Амалдар әулеті тұсындағы готтар тарихына арналған бұл көлемді еңбек бізге жетпеген. Готтардың саяси, әлеум. және экономикалық жағдайына, тарихына қатысты құнды дерек көзі болып табылатын. Кассиодордың хаттары, қолжазбалары, тағы басқа еңбектері сақталған. Оның христиан шіркеулері тарихына арналған шығармалары ортағасырлық авторлардың еңбегінде кеңінен пайдаланылған. 6 ғасырда өмір сүрген тарихшы Иордан өзінің еңбегінде Кассиодордың шығармаларына сүйенген.

## Дереккөздер:


Санат:Латын жазушылары
Санат:Ежелгі Рим тарихшылары
Жасыл тыңайтқыш

**Жасыл тыңайтқыш**() — топырақтың құнарлылығын арттыру үшін жыртар алдында топыраққа көк күйінде араластырылатын өсімдіктер. 

Жасыл тыңайтқыш ретінде, көбінесе, органикалық заттарға және азотқа бай бұршақ тұқымдас өсімдіктер (бөрібұршақ, ноғатық, сиыр жоңышқа, т.б.) егіледі. Бұлар түйнек бактериялары арқылы ауадағы азотты сіңіреді. Топырақтың барлық түрінде, әсіресе құмды және құмдауыт топырақта қолданылады. Жасыл тыңайтқышты ауыспалы егіс жағдайында көңмен және минералды тыңайтқыштармен араластырған тиімді.

## Дереккөздер


Санат:Тыңайтқыштар
Рашит Қайыржанұлы Әкімов

**Рашит Қайыржанұлы Әкімов** (15.03.1954 жыл, Павлодар облысы Ертіс ауданының Үлгілі ауылы) - Ветеринария ғылымдарының кандидаты (1988).

Әкесі - Әкімов Қайыржан, марқұм. Анасы - Әкімова Кәрима, марқұм. Арғын тайпасы Қанжығалы руынан шыққан.

* Целиноград ауылшаруашылық институтының ветеринарлық медицина факультетін (1980), ветеринарлық дәрігер мамандығы бойынша; Витебск ветеринарлық институтының аспирантурасын (1986); *«Фемида»* Заң академиясының заң факультетін (2005) заңгер мамандығы бойынша бітірген.
* Кандидаттық диссертациясының тақырыбы: *«Қозылар өкпесінің су алуының аэрозолетерапиясы және аэрозольпрофилактикасы»*. «Қазақ ақбасты қой тұқымы: жетілдірудің қорытындылары және перспективалары» монографиясының (2000); 14 ғылыми мақаланың тең авторы.
* *«[[Нұр Отан]]»* ХДП мүшесі (2006 жылдан).
* 1970 жылдан - Павлодар облысы Ертіс ауданының *«Беловодский»* кеңшарында түрлі жұмыстарды атқарушы. 1972 жылдан - Кеңес Әскерінің қатарында қызметте. 1974 жылдан - Целиноград ауылшаруашылық институтының студенті. 1980 жылдан - Целиноград ауданы Интернациональное ауылындағы ЦАШИ оқу шаруашылығының аға мал дәрігері. 1983 жылдан - Витебск ветеринарлық институтының аспиранты. 1987 жылдан - ЦАШИ ветеринарлық факультетінің ассистенті. 1989 жылдан - Целиноград ауданының Интернациональноө ауылындағы ЦАШИ оқу шаруашылығының бас мал дәрігері, директордың орынбасары. 1993 жылдан - Целиноград қаласындағы Целиноград аудандық әкімшілігі басшысының орынбасары. 1994 жылдан - Целиноград ауданы Рождественка ауылындағы *«Нұра»* АҚ басқарма төрағасы. 1997 жылдан - Ақмола облысы Целиноград ауданының әкімі. 1999 жылдан - Ақмола облысы Бурабай ауданының әкімі. 2004 жылдан - Көкшетау қаласының әкімі. 2007 жылдан бері - Ақмола облысы Астрахан ауданының әкімі.
* «Құрмет» (1999), «Парасат» (2007) ордендерімен, *«[[Астана]]»* (1998), *«Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл»* (2001), *«Қазақстан Конституциясына 10 жыл»* (2005) медальдарымен марапатталған.
* Әскери атағы - запастағы подполковник.
* Үйленген. Жұбайы - Әкімова Раушан Садықбекқызы (1957 ж. т.), үй шаруасында. 
Қыздары - Әкімова Шынар (1979 ж. т.), Әкімова Гүлнәр (1982 ж. т.), Әкімова Назгүл (1990 ж. т.).

## Дереккөздер

Санат:15 наурызда туғандар
Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Ертіс ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Ветеринария ғылымдарының кандидаттары
Санат:Целиноград ауданының әкімдері
Санат:Бурабай ауданының әкімдері
Санат:Астрахан ауданының әкімдері
Санат:Көкшетау әкімдері
Санат:КСРО подполковниктері
Санат:КОКП мүшелері
Санат:Аманат партиясының мүшелері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:Сейфуллин атындағы қазақ агротехникалық университеті түлектері
Санат:Витебск ветеринарлық институты түлектері
Санат:Фемида Заң академиясы түлектері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Парасат орденінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Конституциясына 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Ақкөл ауданының әкімдері
Жоғарғы Егінсу ауылдық округі

**Жоғарғы Егінсу ауылдық округі** — Абай облысы, Үржар ауданындағы әкімшілік бірлік. 2006 жылға дейін *Некрасовка ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Жоғарғы Егінсу ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Үржар ауданы ауылдық округтері
Ержан Жүнісұлы Кентбаев

**Ержан Жүнісұлы Кентбаев** (8.1.1963 жылы туған, Алматы облысы, Талғар қаласы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (2007).

## Өмірбаяны

*1990 - Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті)
*1994 - аспирантурасын бітірген. 
*1994-1998 - Осы оқу орнында ассистент. 
*1998-2005 - доцент.
*2005-2008 - кафедра меңгерушісі болып істеді. 
*2008 жылдан осы университетте инновациялық басқармасының бастығы қызметін атқарады. 

## Ғылыми еңбектері

*«Қазақстанның Оңтүстік-шығысында *'Hippophae rhamnoides L.*' плантацияларын өсірудің экологиялық-орманшылық және селекциялық негіздері»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 
Кентбаев 50 ғылыми мақала, 90-нан аса оқу-әдістемелік құралдарының авторы.

## Дереккөздер


Санат:8 қаңтарда туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық аграрлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақстан агрономдары
Жақсылық Әлиакбаров

**ӘЛИАКБАРОВ Жақсылық Әлиакбарұлы** (1933 ж.т., Егіндікөл ауданы  Жалманқұлақ а.) — *зейнеткер*. Ақмола облысына еңб. сің. зейнеткер. Ауылда *ағаш ұстасы, механизатор, комбайн жүргізушісі* болып 20 жылдан астам уақыт жасаған. Соц. жарыстың бірнеше дүркін жеңімпазы. Октябрь Революциясы, «Құрмет белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Юрий Михайлович Смирнов

**Смирнов Юрий Михайлович** (1947 жылы туған) – техника ғылымдарының докторы (1997), профессоры (1998). Қарағанды политехникалық институтын (1971, қазіргі Қарағанды мемлекеттік техника университеті) бітірген. Осы институтта инжинер, аға инжинер, аға ғылыми қызметкер, ассистент, аға оқытушы, доцент, профессор(1971–2000) болды. 2001 жылдан осы университетте кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. 170-тен астам ғылыми жарияланым, 3 монографияның авторы.
## Шығармалары
*Высокопроизводительные гидропневматические ударные машины для прокладки инженерных коммуникаций (1990); 
*Оценка выходных показателей гидравлических рабочих органов машин ударного действия (2000); 
*Низкочастотные гидравлические виброисточники (2001).
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:1947 жылы туғандар
Мәнтай Сәрсенұлы Әлкебаев

**ӘЛКЕБАЕВ Мәнтай Сәрсенұлы** (1936 ж.т., Көкшетау ауданы 111- Конный завод а.) — *еңбек ардагері.* Соц. Еңбек Ері (1966). 1951 ж. Көкшетау облысы Көкшетау ауданы *111-ші Конный завод а-нда бақташы болды*. 1963 ж. ҚазКСР Жоғ. кеңесінің депутаты. *«Құрмет белгісі»* ордені, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Касситтер

:**Касситтер**  (*аккадша кашши*) – ежелгі тайпалар тобы. Ертеректе Батыс Ирандағы Загрос таулы өңірін, қазіргі Луристан территориясын қоныстанған. Кейбір тарихи деректерде олар кашши, коссей, кассий деп те аталады.
*Этностық шығу тегі анық емес. Зерттеушілердің кейбірі оларды күрдтердің ерте заманғы ата-бабалары деп топшылайды.

*Біздің заманымыздан бұрын 1741 жылы Әмір Гандаш бастаған касситтер Вавилонға басып кіріп, біздің заманымыздан бұрын16 ғасырдың бас кезінде оны түгелдей жаулап алған. Вавилонды біздің заманымыздан бұрын 1518 – 1204 жылы касситтер династиясы билеп төстеді.

*Кейін келе  дербестігін, тілін жоғалтып, вавилон тілін, мәдениетін қабылдап, семиттеніп кеткен.

*Аккадтардың жазбаларында касситтер тілінің жүз шақты ғана түбір сөзі сақталған. Касситтер тілі элам тілімен туыстас деген неміс ғалымдары Г. Кюзинг пен Ф.Деличтің болжамы бар. Ирандағы касситтер туралы соңғы дерек оларды Александр Македонский талқандаған кезге жатады.

*Архитектурасының бізге жеткен ескерткіші – біздің заманымыздан бұрын15 ғасырда қаланған Уруктегі (Оңтүстік Ирак) Караиндаш патшаның ғибадатханасы.

## Дереккөздер:


Санат:Тарих
Санат:Халықтар
Демесін Бекболатұлы Әлкенов

**Демесін Бекболатұлы Әлкенов** (1934 ж.т., Сандықтау ауданы Новый городок а. - 2014) — *еңбек ардагері, теміржолшы*. 

Еңбек жолын Целиноградтағы т.ж. уч-щесін бітіргеннен кейін паровоз машинисінің көмекшисі ретінде бастады. Одан кейін паровоз машинісі (1950), *тепловоз машинисі (1963), электровоз машинісі* болып жұмыс істеді. 

Целиноград облысы к-ті мен облысы атқару к-тінің **«Қажырлы еңбек»** кітабына енгізілген. 

Ленин, Еңбек Қызыл Ту, Октябрь революциясы ордендері, медальдармен марапатталған. КСРО Мемл. сыйл. лауреаты (1985).

## Дереккөздер

Санат:5 мамырда туғандар
Санат:1934 жылы туғандар
Санат:2014 жылы қайтыс болғандар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Еңбек Қызыл Туы орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Санат:Астана темір жол училищесі түлектері
Әлібеков Ысқақ

**ӘЛІБЕКОВ Ысқақ** (1908, қазіргі Ғ.Мүсірепов ауданы Алғабас а. — 1982, Алматы қ.) — *дәрігер.* Қазақстанның еңб. сің. дәрігері (1961). Соц. Еңбек Ері (1969). 2-дүниежүз. соғысқа қатысқан. Алматы мемл. мед. ин-тын (С. Асфендияров атынд. Қазақ ұлттық мед. ун-ті) бітірген (1938). 1942 — 43 ж. Еңбекшілдер, Рузаев ауданы ауруханаларында, Ақмола, Петропавл қ-ларындағы облысы денсаулық бөлімшелерінде қызметте; 1943 — 46 ж. Германиядағы Кеңес армиясының госпиталін басқарып, бригада дәрігері болды. 1946 — 53 ж. Рузаев ауданы ауруханасын, 1953 — 58 ж. Көкшетау облысы денсаулық сақтау бөлімін басқарды. 1958 — 73 ж. Алматы облысындағы Қарғалы емханасының меңгерушісі қызметтерін атқарды. Ә. Ленин, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

**ӘЛІБЕКОВ Октябрь Қайырұлы** (1935 ж.т., Ресей, Қорған облысы Макушен ауданы Пионер кеңшары) — *журналист, КСРО Журналистер одағының мүшесі (1963). КазГУ-ді (ҚазҰУ-ды) бітірген*. «Тың өлкесі» Целиноград өлкелік газетінде әдеби қызметкер, жауапты орынбасар (1961 — 66), *«Коммунизм нұры»* Целиноград облысы газетінде бөлім меңгерушісі (1966 — 79) қызметтерін атқарған. 1979 жылдан облысы «Арқа ажары» газетінің бас редакторы қызметін атқарады. «Құрмет белгісі» орденімен , медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
"Қазақ Энциклопедиясы"

Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Зайсан қалалық әкімдігі

**Зайсан қалалық әкімдігі** – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Зайсан қаласы кіреді. Әкімдік құрамында болған *Алмалы* ауылы 2009 жылы таратылған.

## Дереккөздер

 

Санат:Шығыс Қазақстан облысы қалалық әкімдіктері
Жоғарғы Үбі ауылдық округі

**Жоғарғы Үбі ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Шемонаиха ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жоғарғы Үбі ауылы кіреді. Орталығы – Жоғарғы Үбі ауылы. Округ құрамында болған *Зауба* ауылы 2014 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы ауылдық округтері