open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жалған брекчиялық құрылым

**Жалған брекчиялық құрылым** — сырттай брекчиялыққа үқсас,бірақ түзілімі бөлек құрылым. Онда қырлы бөліктер сынықтарға ұқсас келеді және құрамы жағынан аралығындағы массадан бөлек болуы мүмкін. Жалған брекчиялық құрылымның пайда болуы туынды процестермен — гипстенумен, темірленумен, кварцтанумен,доломиттенумен — байланысты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Плагиолипарит

**Плагиолипарит** - сеппелері орташа құрамды плагиоклаздардан ғана тұратын  липарит (риолит); калийлі дала шпаты негізгі масса немесе шыны құрамында кездеседі. Петрохимиялық тұрғыдан п-тер байырғы липариттерге мейлінше ұқсас, алайда бұлардың құрамында натрий калийге қарағанда молырақ.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Аралия кхун са

**Аралия кхун са** - "алтын үшбұрышта" 1990-шы жылдардың ортасына дейін генерал Кхун Са басшылығымен есірткі өндірісін бақылаған қару¬лы ұйымдасқан қылмысты топ. Есірткі бизнестен Кхун Са есірткі өнімдерін сатушылардан алым-салық жинау ар¬қылы Шан мемлекетінің тәуелсіздігі үшін күресті қаржыландырып отырғандығымен ақталмақ болады. Кхун Са есірткі саудасымен 1960-шы жылдар¬дың басынан айналысты, ал 1970-ші жылдардың аяғында Мьянманың бүлікті ауданы "Шан мемлекетінің" саяси және әскери қайраткеріне айналды. Оған бағынатын Шан бірлескен төңкерістік армиясы (БТА) әртүрлі деректерге қарағанда 10000-нан 20000-ға дейін адам, соңғы үлгідегі ауыр қару-жарақ және "жер-ауа" ракеталарымен жарақтандырылған. Кхун Са оны әлемдегі ең ірі есірткі өнімдері фабрикасына айналдырды. 1996 жылға қарай есірткі өндірісі жылына 2500 тоннаға жеткен, яғни, бүкіләлемдегі есірткі өндірісінің 60-80% құрайды. Кхун Саның жылдық таза табысы 8200 млн. долларға жуық. Осы анашаны сату жолдары шамамен, әлемдегі өндірілген есірткінің 2/3 бөлігі - Қытай, Канада, АҚШ, Австралия арқылы өткен. 1995 ж. Кхун Са өзінің отставкаға кетуге шешім қабылдағанын жариялайды. 1996 жылы басында БТА қаруларын тастап, ресми Мьянмаға өз әскери базаларын берді. Генерал Кхун Саның қазіргі нақтылы орналасқан жері белгісіз, әлі де есірткі бизнесімен айналысуда деген жорамал бар.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Ликвация

**Ликвация** (грек. *liguatio*— сұйылту) — магманың температура төмендегенде араласпайтын екі балқымаға бөлінуі. Ликвация магманың кристалдануға дейінгі жіктелуінің негізгі жолы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Заһири ғылым

**Заһири ғылым**. Абайдағы 3ахири ғылымы ұғымының мағынасы сыртқы ғылымдар дегенді аңғартады. Сыртқы ғылым саласына негізінен табиғаттағы құбылыстардың объективті заңдылығын танып білуден пайда болған жаратылыстану ғылымдары мен техникалық ғылымдар тобын жатқызады. Адам санасынан тыс, оған бағынышсыз объективті сыртқы дүние қойнауындағы табиғи, техникалық құбылыстардың көрінген және көрінбеген сырын біртіндеп танып білуден қорланатын адам білімін Абай 3ахири ғылымдар (сыртқы) деп атаған. 3ахири ғылым саласы мен оның түрлері жанама түрде болса да Абай шығармаларында өз көрінісін тапқан.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы

**Ажар (Соқыр Ажар) Жұртыбайқызы** (1865 - өлген жылы белгісіз) - ақын. Жеті жасында қорасан ауруына шалдығып, екі көзінен айрылған ол алғашында өз басының қайғысын өлеңге қосып, кейін белгілі әнші-ақын атанады. Оның Абай үлгісімен шығарған «*Жұртыбайдың қызы едім, атым - Ажар*» деген өлеңі би-болыстардың қарапайым халыққа көрсеткен өз бырлықтарын әшкерелеуге арналған. Арғын тайпасының Қаракесек руынан шыққан.

1884 жылы Қоянды жәрмеңкесінде өнер көрсетіп, Абаймен танысады, ақын аулына әдейілеп барып, Абай өлендері мен әндерін ел арасына таратады. Әуезов Ажардың Абай шығармаларын насихаттап, халыққа таратудағы еңбегіне Әуезов жоғары баға беріп, «*Қазақ КСР тарихының*» (1957) Абай туралы тарауында (492-бет), 

«Ұлы ақын-ағартушы Абай Құнанбаев» деген еңбегінде: «Атақты Біржан... соқыр әйел-ақын Ажар... Абайдың жазған өлеңдерін жаттап, шығарған әндерін салды» 

деп атап көрсетеді. «Абай (Ибрагим) Құнанбайұлы (1845-1904)» атты монографиясында: 

«Абайға оның тірісінде... әдейілеп келіп, көп өлеңдерін жаттап алып, әнге салып, елдеріне жаңалық, үлгі-тәлім есебінде таратып жүрген көп әнші-ақын өнерпаздар болған» 

дей келіп: 

«Солардың бастылары - әйелдерден: Ажар, Зейнеп, Сара, Қуандық сияқты талай талантты атақты әнші-ақындар болады» 

деп ерекше бөліп айтқан.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Планеталық геология

**Планеталық геология** - планетологияның бір тармағы (планеталық денелер геологиясы), яғни жалпы-планеталық заңдылықтарды, жердің қатты қабаттарына тән  құрылымдар дамуының астрономиялық факторларын зерттейтін геологиялық ғылым бағыты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Планетарлық металлогендік сыртқы белдеулер

**Планетарлық металлогендік сыртқы белдеулер** - планетарлық металлогендік белдеулердің ішкі белдеуі калыптасқанға шейінгі тектондық-магмалык циклде пайда болған геосинклиндік белдемдердің арнайы типі; платформаға тым жакын орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Планетарлық металлогендік ішкі белдеулер

**Планетарлық металлогендік ішкі белдеулер** — планетарлык металлогендік белдеудің сырткы белдемінен кейінгі тектондық-магмалық цикл кезінде пайда болған геосинклиндік белдемдердің ерекше типі. Ол ішкі материктік платформадан шалғай орналасады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Александр Георгиевич Заковряшин

**Александр Георгиевич Заковряшин** (1899, Барнаул-1945, Берлин) - суретші. Кескіңдеме саласыңда жүмьс істеді. 

* «Абайдың зираты» (1939, гуашь, Қазақстан Республикасы мемлекеттік өнер музейі қоры);
* «Абай оқыған медресе» (1940, гуашь, Қазақстан Республикасы мемлекеттік орталық музейі қоры) туындыларын жазды. Оларда ашық және күңгірт тұстердің қарама-қайшылығын, кейде қосымша көріністерді нәзік пайдаланған.

## Өмірбаяны
Сібірде өздігінен оқыған суретші, оның қабілетінің қалыптасуында суретші Александр Петрович Моисеенко (1889-1962)  үлкен рөл атқарды. Олардың достығы ұзақ жылдарға созылып, Ұлы Отан соғысы майданында А.Г.Заковряшиннің қаза болуымен ғана үзілді.

## Дереккөздер


Санат:1899 жылы туғандар
Санат:Барнаулда туғандар
Санат:1945 жылы қайтыс болғандар
Санат:Берлинде қайтыс болғандар
Санат:КСРО суретшілері
Санат:КСРО портретші-суретшілері
Санат:КСРО кескіндемешілері
Санат:КСРО карикатурашылары
Санат:КСРО суретшілер одағы мүшелері
Санат:Берлин операциясына қатысушылар
Санат:Томск суретшілері
Санат:Новосібір суретшілері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Минусинск
Санат:Ұлы Отан соғысы ұрыстарында қаза тапқандар
Көзімнің қарасы...

**«Көзімнің қарасы...»** – Абай Құнанбайұлының 1891 жылы жазған өлеңі.

Әрқайсысы 4 тармақты 22 шумақтан тұрады. Ақын шығармаларының өзекті тақырыбы - махаббат мәселесі бұл өлеңінде ерекше ыстық сезіммен, Абайға тән шеберлікпен сипатталады. Өлеңде ақын аз сөзге көп мағына сыйғызу ниетін көздеген. Ғашығына деген ішкі сезімін де ірікпей айтқан, жігіт сөзінен үзіккен жүрек лүпілі, тағат таптырмай тынышын қашырған, бір ысып, бір суыған іңкәр ниет, алабұртқан көңіл күйі сезілгендей. Ғашықтық сезім жүрек жарасына айналған, оңайлықпен жазылар емес. Қыз - айтулы сұлу.

«Кең маңдай, қалың шаш, Ақ тамақ, қызыл жүз, Қара көз, имек қас, Қыр мұрын, қыпша бел. Ақын өзі бой тасалап, кейіпкерін алға ұстап сөйлетеді. Жігіт сүйгенін кінәламайды, әдептен озбай наз айтады. Имене сөйлеп «Өзі де білмей ме, көп сөйлеп созбайын?» деп, сабырмен шыдайды. Туынды жігіттің нәумез күйінде аяқталады. Сөйтіп оның тағдыры не болды дегізіп, оқушысын ойға қалдырады. **«Көзімнің қарасында»** шығыс поэзиясында (Науаи, Физули) көп орын алған үлгілердің әсері де жоқ емес. Бұл өлеңде «тәңір, ие» көп кездеседі. Бұнда жастар махаббатының нақтылы шындығынан гөрі сұлудың көркін мадақтау көп», - деп жазады Мұхтар Омарханұлы Әуезов (Шығармалар жинағы. 20-т., - А., 1985, 157- б.). ‘’«Пайғамбар сүннеті»’’ сияқты мұсылманшылық жолдары қызға діни сезім арқылы ықпал етуді көздегенімен, мұнда философиялық ой тербету де бар.

Бұл өмірдің өзінде кездесетін қайшылық, яғни қиындықта Алланы аузынан тастамайтын, жайшылықта ұмыт қалдыратын қазақы мінез. Өлең бұрын-соңды ешқандай қазақ ақыны қолданбаған 6 буынды қара өлең ұйқасымен өрнектелген. Алғаш рет 1909 жылы Санкт-Петербургте жарық көрген «Қазақ ақыны Ибраһим Құнанбайұғылының өлеңі» атты жинақта жарияланған. Өлеңнің басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеседі. 1909, 1933 жылғы басылымдарда алғашқы шумақтың соңғы жолы «Ғашқыңның жарасы», 1939, 1945, 1954 жылғы басылымдарда *«Ғашықтың жарасы»* болып берілсе, 1957, 1977 жылғы басылымдарда Мүрсейіт қолжазбаларына сәйкес «Ғашықтық жарасы» ретінде түзетілген. 1945, 1954 жылғы жинақтарда 7-шумақтың жолы *«Кең маңдай, қолаң шаш»* түрінде жазылса, бұл жол 1957, 1977 жылғы жинақтарда Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1939 жылғы басылымдар негізінде «Кең маңдай, қалың шаш» деп жөнделген. Мүрсейіт қолжазбаларында 10-шумақтың 2-жолы *«Қараса көз тоймас»*, 14-шумақтың 4-жолы *«Жолыңа берсем аз»* делінсе, басылымдарда *«Қараса көз тоймас»*, *«Жолыңа берсем де аз»* болып берілген. Сондай-ақ 1933, 1939, 1945, 1977 жылғы басылымдарда кездесетін 17-шумақтың ‘’«Артықша жаратқан, Алланың рахматы»’’ деген соңғы 2 жолы мен 18-шумақтың ‘’«Көрік - тәңір дәулеті, қылса ұнар құрметі» деген алғашқы 2 жолы Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909, 1954, 1957 жылғы басылымдарда ұшыраспайды. Мүрсейіт қолжазбалары мен 1909 жылғы жинақта 20-шумақтың 4-жолы ‘’«Жүрегім лүпілдеп’’» деп жазылған. Әйтсе де мағынасына нұқсан келмейтін болғандықтан, жұртшылық арасында түсінікті қолдануын ескеріп, кейінгі басылымдарда’’ «Жүрегім лүпілдеп»’’ түрінде алынған. 1954, 1957 жылғы жинақтарда, 8, 9-шумақ берілмеген.

## Дереккөздер

Санат:Абай шығармалары
Ажының жақсы-ақ қызы едім...

«Ажының жақсы-ақ қызы едім...» - Абайдың 1892 жылы ауызша шығарған өлеңі. 8 тармақты 1 шумақ. Ақын көбіне әңгіме, ертек айтып, ауық-ауық ел аралап, үйін «ұмытып» кететін досы Баймағамбетке «өкпелі» әйелінің атынан әзіл айтады. Әзіл-қалжыңдары жарасқан жақсы замандастардың зілсіз сөзі. Осы жұп-жұмсақ күлкісінің өзімен-ақ шаруаға қырсыз құрдасының оғаш мінезін «пышақсыз бауыздайды». Өлең 7 буынды шұбыртпалы ұйқаспен жазылған. Алғаш рет ақынның 1933 жылғы жинағында жарияланды. Ешқандай текстологиялық өзгеріске ұшырамаған. Өлең орыс тіліне аударылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Планетезималь

**Планетезималь** — ғарыштық жұлдызаралық тұмандықтың тығыздалуынан пайда болған алғашқы қатты зат бөлшектері. Олар тартылыс күшінің ықпалынан бірігіп, планеталар жаралуына әкелген бастапқы заттар болып саналады. Қазіргі теориялар бойынша планеталар планетезимальдің аккрециясы нәтижесінде жаралған.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Файлды орналастыру

**Файлды орналастыру** (Размещение файла; file allocation) — файл жазбаларына сыртқы жадтан кеңістік бөлу және томның мазмұнындағы файлдың ентаңбасын жасау.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Иондау

**Иондау**— электрлі бейтарап атомдар мен молекулалардан бос иондар мен электрондардың түзілуі. Ғимараттар мен пәтерлердің ауасын жасанды түрде (электрмен зарядталған газ молекуласымен) қанықтыру үшін арнаулы аспаптар — иондағыштар қолданылады. Теріс иондағыштардың емдік қасиеттері де бар. Олар адамның организміне пайдалы әсер етіп, жұмыс істеу қабілетін арттырады, организмдегі оттектің жетіспеуін азайтады, ауырған адамның тезірек сауығуына өсер етеді. Теріс аэроиондар жүрек тамырлары мен тыныс жолдарын емдеуге де қолданылады.

## Тағы қараңыз
*Иондар
*Атом
*Молекулалар
*Электрон
*Патрон
## Дереккөздер</span>


Санат:Химия
Санат:Физика
Кәріздің шөгуі

**Кәріздің шөгуі**  - кәріздің құбырларының тігінен жылжып шөгуі. 
Сұйык қозғалысы кезінде пайда болатын гидравликалық кедергілер: ағынның ұзындығыа бойындағы және жергілікті кедергілер болып екі түрге бөлінеді. Ағынның ұзындығы бойындағы кедергілер — ағынның ұзындығы бойындағы (2Аү) құбыр немесе арна телімінің ұзындығына тура пропорционал болып, үйкеліс күшінің әсерінен немесе барлық телімдердегі шығындалатын ағындарға байланысты. Құбырдың немесе арнаның ұзындығы бойындағы ламинарлық немесе турбуленттік сұйық қозғалысындағы ағынның шығынын Дарси-Вейсбах тендеуімен анықтайды.Жергілікті гидравликалық кедергілер, олардың пайда болуы әр түрлі құрылымдық элементтердің әсерімен ағынға кездесетін жергілікті кедергілер, ағынның деформациялануы жөне оның қозғалысының өзгеруі (ағынның бұрылуы, арнаға бөлінуі, арнаның, құбырдың тарылуы, кеңеюі, шүмектер, ысырма жөне т.б.) Ейж әсерінен сұйык қозғалысында қосымша кедергілер пайда болғанда, ағын энергиясының бір бөлігі шығындалады. Ағыңдағы деформацияның нөтижесінде үйкеліс күшінен жылдамдық градиенті артады. Жергілікті ағынның шығынын жылдамдық ағынының үлесімен анықтайды

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Платобазальттар

**Платобазальттар** — жазықтықтар бетін көлбей көмкерген тегістелген жер- бедерлі ауқымды аумаққа төгіле жайылған базальт лавадан түзілген жамылғы; кең ауқымды аймақтарды қамтуы ықтимал. Мысалы, Бразилияның платобазальттары 750 000 км², ал Үндістандағы декан платобазальттары 650 ооо км² аумақты алып жатыр.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Зағипа Әбдіқызы

**Зағипа  Әбдіқызы** (т.-е. ж. б.)-Абай бостандық әперген қыз. Тобықтының Жігітек атасынан. Кеңгірбай бидің шөбересі. 1860 ж. Әбді Тұсіпұлы Жігітек ішіне кірме болып отырған Төлегенмен уәделесіп, оның ұлына Зағипаны бермекші болып қалыңмал алған. Болашақ куйеуіне риза болмаған 3ағипа өлеңмен мұңын шағып, Абайға хат жазады. Қыздың зарлы жүрек сөзіне құлақ қойған Абай, Әбді мен Төлегенді шақыртып алып сөйлеседі. Олар көнбе- ген соң Абай Семейдің бітімші сотына 3ағипаның атынан арыз жазады. Ол жақтан: «Қызға бостандық әперіп, сүйгеніне қосыңыздар!» - деген бұйрық келеді. Болыс уезден бүйрық алысымен билерді, қызы мен Әбдіні шақыртып алғызады. Байғүлақ би мен Қаражан би Абайдың кеңесімен «қыздың басы- на бостандық берілсін» деген билік айтып, қол қойып, мөр басып, почтамен Семейдің бітімші сотына жібереді. Бұл шешімге риза болмаған ағайынды Әбді, Әділқан, Құйылыс почташы шабарман Қамысбайды соққыға жығып, қолындағы бар қағазды өртеп жіберді. Басы жарылған Қамысбай Семейдегі ояз кеңсесіне барып, болған жайды хабарлайды. Ояздыңбүйрығымен Әбді, Әділқан, Құйылыс Сібірге жер аударылады.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Ликвациялық гипотеза

**Ликвациялық  гипотеза** (грек. *liquor*— сұйық) —магманың дифференциациясын гомогендік сұйық фазаның араласпайтын сұйық фазаларға бөлігуімен түсіндіретін гипотеза. Магманың ликвациясы температураның төмендеуінен не оның бөтен материалдарды сіңіруінен болады. Ликвация сульфидті-силикатты.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Автономияландыру

**Автономияландыру** - мемлекеттің құрамындағы жекелеген аумақтарға әртүрлі деңгейде өзін-өзі басқаруына мүмкіндік беретін автономды дәреже беру. Автономияландыру термині КСРО-ның құрылуы қарсаңында Сталиннің ұсынысымен РКФСР, Украина, Беларусь, Әзірбайжан, Армения және Грузияны автономды республикалар дәрежесінде біртұтас федеративті мемлекетке біріктіру мақсатында қолданылды. Бұл ұсыныс ұлттық теңдік қағидатына қайшы, бірігуші мемлекеттердің егеменді құқықтарын шектеуші ретінде қатаң сынға алынып, қарсылыққа ұшырады. Алайда басқадай жағдайда автономия, әсіресе, билікті орталықсыздандыру мәселелерін шешуде, әртүрлі ұлттық-мемлекеттік құрылымдарды орнатуда оң рөл атқаратыны сөзсіз.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Марксизм
Плейстоцен

thumb|right|500px|Гренландия мұзды өзектеріне сай постмұздық кезеңіндегі температураның өзгеруі

**Плейстоцен** (, көбінесе мұз дәуірі деп те аталады) — жер шарындағы ең соңғы қайталанған мұздықтар кезеңін қамтитын, шамамен 2,580,000 жыл бұрыннан 11,700 жыл бұрынға дейінгі аралықтағы геологиялық дәуір.

Төрттік жүйеге қатысты геологиялық бөлім атауы; неоген жүйесінің плиоцендік түзілімдерін өзі бүркеп, голоцен түзілімдерімен (бүгінгі түзілімдермен) көмкеріледі; төменгі, ортаңғы және жоғарғы плейстоцен болып үш қабатқа жіктеледі, Бұлар төменгі, ортаңғы және жоғарғы төртгік түзілімдерге сәйкес келеді.

## Дереккөздер

Санат:Плейстоцен
Санат:Геологиялық дәуірлер
Көзімнің нұрысыз

**«Көзімнің нұрысыз»** — Абайдың 1894 жылы жазған өлеңі, 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. 

Өлеңнен ұлы ақынның адам, әке ретіндегі балаға деген, сүйікті ұлы Әбдірахманға деген бүкіл сол тұстағы жан тебіреністің алай-түлей құйын сәттері елес береді. Үлкен үміт артқан азаматтан айрылып қаламын-ау деген қатерлі қауіп ақын жанын азапқа салып, әр қилы шарғы, әрекет іздестіргендей. Алмай тынбайын деп келе жатқан жалмауыз дертке не шара, көңілін кетеріп, ойын сергітсе болмас па?! Жазылып, сауығып кетер жол қайда? Ондай дару бар ма? Ондай дару, ондай ем алладан рахым тілеп, бейіл сұрап, көтеру ғой! Соның бір қалауы әлсіз ғана жібек жіптей бауырлас ыстық сезімді Кәкітай боп білдіру ғой. Әке боп толғай-толғай күңірене келіп, енді не айтарға білмей таусылғанда ұлы жүрек туыстық толғау сезімге аунап, беріледі, егіледі, төгіледі. Бар жылы сөздерін ақтарады аямай. Сарқылмайтын сағынышты ғашық сәулелер. Көздің нұры да, өмірдің гүлі де, қуаныш та, жұбаныш та азулы әке үшін, барлық туған-туысқандар үшін - Әбдірахман еді. Енді сол асыл азаматтың амандығын «зар қылып тілеуден» басқа не бар? Уайымға, қайғыға берілмеу керектігін ойлап, кеудені көтере түскенге ақын өзін-өзі жұбатқандай, үмітке ұстатқандай, сенімге ұмтылғандай.

*«Ағатай, сағындым Есен-сау көрмекке»* дейді Кәкітай боп арпалысып, алысып, «Осы хатымнан күш-қуат алып, жан сергітер ермек тапсаңыз, менің мақсатым - сол» деп шырқырайды жан сәлемі, ет жүрек тілегі. Әлеңұлы ақынның «Көзімнің қарасы» деген өлең үлгісін тағы да алдыңызға алып келеді. Өлең алғаш рет ақын шығармаларының 1933 жылғы жарық көрген толық жинағында жарияланған. Басылымдарында текстологиялық өзгерістер кездеспейді.

Өлең қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, үйғыр т. б. тілдерге аударылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай Құнанбайұлы
Плеохроизмді аулашықтар

**Плеохроизмді аулашықтар** - бір никольде микроскоп үстелшесін айналдырғанда байқалатып әр түрлі түсті қабықшалар. Олар циркон, ортит, монацит, ксенотим сияқты радиоактивті минералдардың слюдалар, амфиболдар, хлориттер, пироксендердегі кірікпелерінің айналасында болады. Плеохроизмді аулашықтардың құрылымы белдемді болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Файлды сипаттау блогы

**Файлды сипаттау блогы** (Блок описания файла; file description block) — файлдың атрибуты бар және оған қатынасу кезінде параметр ретінде көрсетілетін мәліметтер құрылымы.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Завизионный Геннадий Дмитриевич

**Завизионный Геннадий Дмитриевич** (1938 ж. т.) - суретші-кескіндемеші. Монументті-сән өнері саласында жұмыс істейді. Ол Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының Ғалымдар уйін (Алматы) бөзендіруге қатысып, кіре беріс залында «Абай» портретін (1984, рим мозаикасының өрнегі) жасады. Бұл жұмыс Қазақстан монументті өнерінде соны құбылыс болып саналады. Суретші портреттік көркемдеу, безеңдіру тәсілдерін қолдана отырып, қолына кітап пен қалам ұстаған Абай тұлғасын жаңа әлем есігін ашып, еніп келе жатқан кейіпте бейнелеген.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Плюм

**Плюм** — жердің терең қойнауларында (мүмкін төменгі мантияда) пайда болатын ыстық балқыма. Плюм Жоғары карай жылыстап, Жер қыртысында жоғарғы қабаттарына дейін жетеді. Осы құбылыспен магматизм және тектоникалық процестер байланысты деген пікір айтылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жалған оолитпк құрылым

**Жалған оолитпк құрылым** -қабатты және радиал-сәулелі құрылыссыз домалақ түзілімді құрылым. Карбонатты таужыныстарға тән. Жалған оолиттер қайта кристалданған оолиттер, капролиттер,жентектер болуы мүмкін.Синонимі:оолитке үқсас құрылым.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Кальцифир

**Кальцифир** — жоғары температура жағдайында кремнийлі-магнийлі әктастардың әкелу-әкетусіз қайта кристалдануынан қалыптасатын әркелкі түйірлі тау жынысы. Кальцифир кальциттен, доломиттен және олардан аздау гранаттан, пироксеннен, форстериттен, шпинельден және басқа минералдардан тұрады. Минералдың құрамы бойынша кальцифир — мәрмәрлар мен скарндардың аралығындағы тау жынысы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Завизионная Инесса Юрьевна

**Завизионная Инесса Юрьевна** (1946 ж. т.) - суретші. Ұсақ мүсінше, сәндік және монументті өнер саласында жұмыс істейді. Ол Латвияның Дзинтари шығармашылық базасында жасалған «Абай» ескерткіш медалінің авторы (1972, жөз, құйма, Көркем сурет көрмесінің дирекциясы). Медальдың алдыңғы бетінде иығына шапанын жамылып тұрған Абай бейнеленген. Медальдің сыртқы бетіне араб әрпімен «Абай Құнанбаев» деп жазы- лған.Жалпы алғанда, медаль жарасымдылығымен және классикалық құрылымымен ерекшеленеді.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Ипподром

thumb|right|250px|Мәскеудегі ипподромы
**Ипподром** — жорға және бәйге аттарын сынайтын, ат спорты жарыстарын өткізетін ғимараттар кешені: осы шараларды ұйымдастыратын мекеме.

## Тағы қараңыз
*Бәйгеалаң
*Бәйге

## Дереккөздер</span>


Санат:Спорттық ғимараттар
Пойкилиттік құрылым

**Пойкилиттік құрылым**  - бір немесе бірнеше минералдың ұсақтау түйірлері басқа минералдың ірілеу түйірлерінде ретсіз орналасқан кірінділер кұрайды. Кіріктіруші минерал ойкокристалл, кірігетін минерал хадакристалл деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Теңіз деңгейінің ауытқулары

**Теңіз деңгейінің ауытқулары** — теңіздер мен мұхиттардың су
бетінің тік бағытта өлшенетін еркін ауытқулары. Олар қысқа мерзімді (секундтар,
минуттар, сағаттар, тәуліктер) — толқынды, соқпа толқынды, әкелу-әкету толқындары және т.б. ауытқулар; ұзак (ғасырлық) — ондаған, жүздеген мың және миллиондаған жыл (климаттық, эвстатикалық, тектоникалық) ауытқулар; климаттық жағдайлардың ғасырлық ауытқуларынан туындаған, негізінен шектеулі теңіз алаптарында білінетін (мыс., Каспий және Арал теңіздері) түрлерге бөлінеді. Эвстатикалық Т.д.а. Дүниежүзілік мұхиттағы судың барлық бөліктерінде білініп,бір жүйеге байланысады. Оның себебі—континент мұздықтарының пайда болуы мен еруі (мұзбасу және мұздық аралық замандардың ауысуы) немесе мұхиттардың
өлшемдері мен тереңдіктерінің ірі өзгерістері. Эвстатикалық Т.д.а-ның амплитудасы ондаған (кейде жүздеген) м болады.Құрлықтардың тік бағыттағы тектоникалық қозғалыстары салыстырмалы Т.д.ан туындатады (құрлык бетімен салыстырғанда). Ұзақ Т.д.а. трансгрессиялар мен регрессиялардың алмасуына әкеліп,бедер қалыптасуына және жағалау белдемі мен кайраң шөгінділеріне айтарлықтай ықпал жасайды.


Санат:Геология
Санат:Химия
Кедір-бұдырлық коэффициенті

**Кедір-бұдырлық коэффициенті** — арнаның өз бойымен ағатын ағынға келтіретін кедергісін сандық өлшеммен сипаттайтын шама, сүтартқыш қабырғасының кедір-бұдырлығын сипаттайтын мөлшерсіз коэффициент. Кедір-бұдырлық коэффициенті  п немесе ү Шези коэффициентін анықтау үшін қажет. Инженерлік төжірибеде кедір- бұдырлық коэффициентінің тәжірибе жолымен анықталатын екі шкаласы:

1) Гангилье және Куттер шкаласы; 

2) Базен шкаласы қолданылады.

Кедір- бұдырлық коэффициентінің мәні арнаның беттік әр түрлі типіне байланысты кесте түрінде беріледі. Кертпештердің кедір- бұдырлығының сызықтық өлшемдерін кедір-бұдырлық коэффициентімен немесе ағынның гидравликалық элементтерімен, мыс, терендікпен жөне еңіспен байланыстыру үшін тиісті формулалар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пойкилобласт

**Пойкилобласт** - басқа минералдың не минералдардың бағдарланбаған ұсақ және көбінесе дұрыс пішінді кірінділері бар ірі минерал түйірлері. I пойкилокластық керіш -кристалл түйірлі керіштің түрі; онда керіш ірі кристаллы минералдардан тұрып, сынықтар олардың ішінде кірінді сияқты орналасады. Синонимі: кірмелік керіш.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Полигендік жанартау

**Полигендік жанартау** - тыныш кезеңдермен бөлінген, көптеген реттілікті атқыламалардан жаралған конус пішінді жанартау. Қазіргі орталық жанартаулардың көпшілігі осы типке жатады. Полигендік жанартау, әдетте  эксплозиялылықгың ұлғаюы бағытында өзгереді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Гидравликалық ырғыма ұзындығы

**Гидравликалық ырғыма ұзындығы**  — энергияны бәсеңдетуге байланысты есептеулер жүргізу арқылы гидравликалық ырғыманың ұзындығын анықтау. Осыған орай кеңінен таралған Павловскийдің: lш=2,5(1,9h2-h1); Шаумянның:
lы=3,6h2(1-h1)/h2
сондай-ақ тәжірибелік деректер негізінде алынған Пикалов, Шаумянның: lы = 4һ1V1+2Пk1,
түрінде өрнектелетін формулалары бар. Әйтсе де көп ретте ырғыма ұзындығы мына формула бойынша анықталады:lы=ma-(h2-h1), мұндағы m = 4 : 6 немесе lы = 5h2. Т.Г. Войнич-Сяноженцкий каркынды турбулентті жылдамдық лүпілін есепке ала отырьп жасаған теория сында жүзеге асқан гидравликалық ырғыма ұзындығын келесі формула бойынша анықтауды ұсынады: а) lы=2,3(1,5h2-22,1)lga немесе lы=(2,27h-22,5) l ә) көмілген ырғыма үшін lи.к.=(2δ-1)ln.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Камдар

**Камдар** *([[неміс тілі|немісше]]: каmm — қырқа)* — мұздықтың аккумуляциялык тебешікті бедер пішіндері, көбінесе төбесі жалпақ дөңгелек пішінді күмбездер түрінде ретсіз орналасады. Олар кейде көлдерге айналған немесе батпакты ағыссыз қазаншүңқыр түріндегі ойпандармен бөлінген. Беткейлері, әдетте, қия — 45°-ка жетеді. Көлбеу және диагональ көлдік типті қабаттылыты гравийден, құмнан және құмайттан тұрады. ххФлинт теориясыъъ бойынша камдар континент мұздыктарының ішкі шетінде олардың дегляциялану (мұздықсыздану) жағдайында пайда болады.

Камдар - соңғы материктік мұз басу дамыған атыраптардағы дөңгелек немесе сопақша пішінді күмбез тәріздес тік беткейлі төбелер. Бір-бірден не топтасып кездеседі, биіктіктері көбінесе 6-12 м, ең биігі 30 м-ге дейін жетеді. Арасында қиыршық тас және жеке қойтастары бар құмдақ және саздақ материалдардан тұрады, үстінде мореналық жамылғысы болады. Балтық маңының, Ленинград облысының, Карелия Республикасының көптеген аудандарына тон.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Санат:Геология
Теңіз жағасы

**Теңіз жағасы** — белгілі орташа деңгейлі теңіз жасаған бедер пішіндері бар құрлықтың жолағы.Теңіз жағасы абразиялық (теңіз қиратқан) және аккумуляциялық(үйінді жиналған) түрлерге бөлінеді. Термин көбінесе кең мағынада жаға белдемінің синонимі ретінде қолданылады.



Санат:Геология
Санат:Химия
Файлды сұрау

**Файлды сұрау** (Опрос файла; file interrogation) — ақпаратты тексеру үшін файлды оқу. Сұрау файлды өзгеріске ұшыратпайды, оқудың өзі тек бірнеше өрісті оқуды қамти алады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Владимир Емельянович Забаштанский

**Забаштаньский Владимир Омелянович** (1940 ж. т.) - украин халық ақыны, аудармашы. Шығармалары 1960 жылдан жарияланып келеді. «Адамдарға сенім», «Дала иісі», «Жарқын өмір», «Дегеніңе жете біл»т. б. Кітаптарымен украин оқырманына жақсы таныс. 1974 ж. «Дніпро»баспасынан жарық көрген «Абай Құнанбаев» жинағына енген ақынның «Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат», «Көзімнің қарасы...», «Жастықтың оты, қайдасың...», «Жастықтың оты жалындап...», «Адамның кейбір кездері» атты өлеңдерін украин тіліне аударған.

## Дереккөздер


Санат:Соцреалист-жазушылар
Жалдар

**Жалдар** — геоморфологияда: енсіз, ұзыннан-ұзақ созылып жататын онша биік емес, аралары қолаттармен бөлінген жондар. Еліміздің солтүстік өңірлерінде биіктігі 10—60 м, ұзындығы 10 км-ге жететін осындай жондар кездеседі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат
Арал-Азия-Қазақстан

**"Арал-Азия-Қазақстан"** - Қазақстан Жазушылар одағы жанынан ақын М.Шахановтың бастамасымен Арал, Балқаш және Қазақстан экологиялық проблемеларын шешуге атсалысатын қоғамдық комитет ретінде 1987 жылы құрылған. Негізгі мақсаты - Арал аймағындағы экологиялық және әлеуметтік ахуалды жақсартуға көмектесу. Республикадағы экологиялық дағдарыс мәселелеріне қоғамның назарын аударуды көздеді. 1991 жылы "Арал-Азия-Қазақстан" халықаралық комитеті деген атпен қайта құрылды. Арал теңізі мәселелері бойынша аймақтық және халықаралық конференциялар ұйымдастырды. Әлемдік инфрақұрылымдық қор Арал аймағындағы көмекке зәру нақтылы нысандарды іріктеді. Комитет Аралды сақтап қалу, экологиялық жағдайды жақсарту, әлеуметтік көмек көрсету бағытында қарқынды жүмыстар тындырды. Комитет бастамасымен Арал және Қазақстан экологиясы мәселелерін қарастыратын қоғамдық академия құрылып, халықаралық "Арал сыйлығы" ұйымдастырылды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғамдық ұйымдары
Санат:Арал теңізі
Жылу теңдестік әдісі

**Жылу теңдестік әдісі**  — энергияның сақталу заңы белгілі бір уақыт аралығында қарастырылып отырған аумақтың, өзен алабының, көлдің, бөгеннің, батпақтардың жөне т.б. Шегінде келіп түсетін және жұмсалатын жылу ағындары арасындағы зандылықтарды зерттеуге арналған есептеу тәсілдері. Жылу теңдестігі тәсілін пайдалану өзендер, көлдер, батпақтардың жөне т.б. Сулардың жылуы мен салқындауына қатысты есептерді, қардың еруіне, судың булануына жөне мұздың ұлғаюына байланысты есептерді шешуде және су объектілері мен қоршаған орта арасындағы жылу алмасуының әсерінен жүзеге асатын бірқатар басқа да маңызды гидрологиялық процестердің даму заңдылықтарын айқындауға мүмкіндік береді. Жылу тендестік теңдеуі жылу тендестік әдісінің мөлшерлік өрнегі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Көзінен басқа ойы жоқ...

«Көзінен басқа ойы жоқ...» — Абайдың 1891 ж. жазған өлеңі. Әрқайсысы 4 тармақты 6 шумақтан тұрады. Сыншылдық сипатта, сықақтық леппен кестелеңген. Абайдың мешеу, мәңгүрт болып қалмаса екен деп, ел-жұртын үнемі енерге, оқуға үндегені, ағартушы болғаны, өнерсіздікпен, білімсіздікпен еш ымыраға келмегені белгілі.

Бұл өлеңінде де ақын надандықты, ойсыздықты мансұк еткен. Оның айтуынша, маңдайдағы көздің ғана болуы жеткіліксіз, адамның жүрек көзі, зерде көзі болуы керек. Ақыл, парасат көзінің болмауы - надандық. Ой көзі, көңіл көзі болса ғана, адамға шындық сәулесі түседі, сол арқылы адам іштегі кірін тазартса ғана, оның кеудесі нұр сандыққа, сыр сандыққа айналады.

Абай өз тұсындағы кейбіреулердің ой-сезімінен мақрұм қалып, тек екі көзіне мәз боп, әлдеқандайсып жүруіне таңырқайды. Қараңғылық пердесі надандардың көңілін басып тұр, ақылдан адыра қалған олардың есіл-дерті - тек қу тірлік деп күйінеді. Тағы айтатын бір жай - сол тұстары жұрт қатардағы қарапайым адамдарды ғана қараңғы, надан деп біліп, дін иелерін надан деп айтуға ауыздары бармайтын. Оларды оқыған, тоқыған, көп білетін ғұлама деп тұсінетін. Сондай қалыптасқан ұғымды Абай қорықпастан «дағарадай сәлдесі» бар молдалардың өзін надан, «кітапты теріс оқиды», «малқұмар көңілдері бек соқыр» деп жоққа шығарады. Мұның үстіне олардың жебірлігін жыртқыш «бұркіттен кем емес» деп әшкерелеген. Ақын өлеңінің түйіні - болмысты айқын көрер жүрек айнасы болмаса, басқаның бәрі бос сөз.

Өлең негізінен 8 буыннан тұрады, кей жолдары ғана 7, 9 буын ұйқасы -а, -б, -а, -б. Алғаш рет 1909 ж. Санкт-Петербургте жарық көрген* «Қазақ ақыны ИбраҺим Құнанбайүғылының өлеңі»* атты жинақта жарияланды. Текстологиялық көп өзгөріске үшырамаған. Тек 1909,1957 жылғы жинақтар мен Мүрсейіттің 1907, 1910 жылғы қолжазбаларында 1-шумақтың 1-жолы *«Көзінен басқа ойы жоқ»*, ал Мүрсейіттің 1905 жылғы қолжазбасында *«Өзінен басқа ойы жоқ»* деп жазылған.1909,1957 жылғы жинақтарда 5-шумақтың 2-жолы * «Дағардай боп сәлдесі»*болса, Мүрсейіт қолжазбалары мен 1933жылғы басылымда *«Дағарадай боп сәлдесі»*делінген. Ақынның кейінгі басылымдарына өлеңнің түпнұсқасы ретінде 1909 жылғы жинақ басшылыққа алынған.

Өлең өзбек, тәжік, түрікмен, қырғыз, қарақалпақ, ұйғыр тілдеріне аударылған.

## Өлең
Көзінен басқа ойы жоқ,

Адамның надан әуресі.

Сонда да көңілі тым-ақ тоқ,

Жайқаң-қайқаң әр несі.

Білмейсің десе, жел өкпе,

Дейді дағы – тәңірі ісі.

Бірінен бірі бөлек пе,

Иемнің әділ пендесі?

Жүректің көзі ашылса,

Хақтықтың түсер сәулесі

Іштегі кірді қашырса

Адамның хикмет кеудесі

Наданның көңілін басып тұр

Қараңғылық пердесі.

Ақылдан бойы қашық тұр,

Ойында бір-ақ шаруасы.

Кітапты молда теріс оқыр,

Дағарадай боп сәлдесі.

Малқұмар көңілі – бек соқыр,

Бүркіттен кем бе жем жесі?

Жүректе айна жоқ болса,

Сөз болмайды өңгесі.

Тыңдағыш қанша көп болса,

Сөз ұғарлық кем кісі.

## Дереккөздер

Санат:Абай энциклопедиясы
Полиметаморфизм

**Полиморфизм** - кристаллографияда не минералогияда: кейбір заттардың әр түрлі термодинамикалық жағдайларда бірдей химиялық құрамын сақтай отырып, әр түрлі физикалык-химиялық қасиеттермен, оның ішінде әр түрлі кристалдык құрылым  ерекшеліктерімен сипатталу қабілеті (мысалы, текше сингониялы алмас және гексогонды графит, немесе текше сингониялы пирит және ромбылы марказит және т.б.). Бір заттың әр түрлі жағдайдағы түрлік өзгерістері полиморфтық пішіңдер деп аталады. Термодинамикалық жағдайға қарай, бір бағыттан екінші бағытқа және керісінше өзгеріп отыруға қабілетті затгарды энантиотропты, ал тек қана бір бағытта өзгеретіндерін монотропты заттар деп ататйды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лейкоксен

**Лейкоксен** (грек. *leukos* - ақ, *xenos* — бөтен) — туынды Ті-минералдар мен Ғе гидроксидтерінің топырақ тәрізді агрегатгарының ильменит, сфен, титано-магнетит бойынша псевдоморфозасы.

## Дереккөздер


Санат:Геология
Поллуцит

**Поллуцит** — силикаттар класының каркасты түріне жататын минерал химиялық формуласы: Сs[AlSi2O6|. Сингониясы — текшелік, кристалдары сирек, агрегаттары тұтас масса кұрайды. Түссіз, мөлдір, жылтырлығы — шыныдай, каттылығы — 6,5, жіктілігі жоқ, меншікті салмағы — 2,86-2,90. Гидротермалық минерал ретінде граниттер мен пегматиттердегі қуыстарда кездеседі, цезийдің кені.
## Дереккөздер


Санат:Цезий минералдары
Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Натрий минералдары
Құралдар (Информатика)

**Құралдар** (Средства; facility, tools) - қандай да бір процесті автоматтандырылған түрде орындайтын аппаратгық немесе программалық. 
Құралдар: 
*программалауды автоматтандыру құралдары (programming automation facility), 
*жобалауды автоматтандыру құралдары (design automation facility), 
*программаны авторландыру Құралдары (program auto- rited facility), 
*аппаратуралық құралдар, техникалык қүраддар (hardware), 
*гипер- медиалық Құралдар (gyper-media tools), 
*сүхбаттық Құралдар (interactive terminal facility), желіге қатынас қүру Құралдары (network access facility), қорғаныс қүралдары (security facilities), когнитивті компьютерлік Құралдар (computer tools), жөндеу Құралдары (debug tools).
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Поляроид

**Поляроид** — қазіргі кездегі микроскоптарда қолданылатын үйектегіш. Оны поливинил тілімшесінен жасап, бетіне өте ұсақ бір-біріне параллель орналасқан кристалдарды желімдейді. Бұл  кристалдардың қасиеті — олар жарықты үйектеп, біреуін ғана өткізіп, екіншісін түгелдей жұтады. Поляроид призмаларға қарағанда әлдеқайда арзан және оларды әр түрлі пішінде жасауға болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Көкала бұлт сөгіліп...

** «Көкала бұлт сөгіліп...»** – Абайдың1896 ж. жазған өлеңі

*4 тармақты 2 шумақтан* тұрады. Ақын адам баласының табиғат перзенті екенін, оның көңіл-күйінде «көкала бұлт сөгіліп, кей шақта күннің жауатынын» тамаша салыстыру арқылы әсем суретпен аңғартқан. Табиғаттың нұрынан «жер көгеріп, күш алса», адам жанының егілуі қасірет қатпарын қалыңдатып, іші-бауырды өртей түсетінін, үгіліп, кеміп қалатынын тереңдікпен айтқан. «Көкала бұлт сөгіліп, Күн жауады кей шақта, Өне бойың егіліп, Жас ағады аулақта» деп, Абай егілген көңліне табиғаттан демеу тілейді, табиғаттай жаңғыра алмайтынына мұңаяды.

Өлең 7 буынды шалыс ұйқаспен жазылған. Алғаш ақынның 1933 ж. жарық көрген толық жинағында жарияланды. Туынды басылымдарында ешқандай текстологиялық өзгерістер кездеспейді.

Өлең ағылшын, араб, қарақалпақ, қырғыз, орыс, өзбек, татар, тәжік, түрікмен, ұйғыр тілдеріне аудары.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Теңіз жазығы

**Теңіз жазығы** — теңіз жағасы бойымен кең жолақ түрінде созылған жазық (мыс., төменгі хвалын Т.ж. — Каспий маңы ойпатында). Оның беті теңізге қарай еңіс. теңіз түбінде су деңгейінің көтерілуінен немесе төмендеуінен пайда болады 


Санат:Геология
Санат:Химия
Кезбе көл

**Кезбе көл**  —жыл сайын өз орнын ауыстырып отыратын көл. Құрғақшылық қуаңшылық аймақтарға тән құбылыс. Жылдық ағындының құбылмалылығы мен үлестірімінің әркелкілігі, тасындылардың молдығы және адамдардың шаруашылық әрекеттері кезбе көлдердің пайда болуының басты себептеріне жатады (мыс., көлге құятын Тарилі мен Кончедарияның төменгі ағысының тұрақсыздығынан Лобнор өз орнын 150 км-ге дейін өзгертіп отырады).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Канада бальзамы

px350|thumb|Канада бальзамы

**Канада бальзамы** — бальзамдық самырсынның (Аbies Balsamea) діңінен алынатын шайыр. Канада бальзамының сыну көрсеткіші — 1,537. Минералдар мен таужыныстардан тастілім жасағанда, ксилолмен ерітінді ретінде қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Порфиритоидтер

**Порфиритоидтер** — диабаздардың, порфириттердің, құрамы осыларға ұқсас  баска да тау жыныстардың аймақтық метаморфизм жағдайында өзгерістерге ұшырауы нәтижесінде қалыптасатын тақташалы таужыныстарың жалпылама атауы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Арбитраж

**Арбитраж** - *( - ара ағайындық)* - кәсіпорындар, мекемелер, ұйымдар арасындағы (мемлекет ішілік), сондай-ақ мемлекеттер арасындағы дау-дамайды шешу тәсілі немесе арнайы ұйым. Алдын ала оның шешіміне тоқтайтын болып, ерікті, келісілген түрде екі жақ араағайынды не ара ағайындық комиссияны таңдайды. Кейде Арбитраж тағайындау заңмен қарастырылады.

**Арбитраж** - 
1. екі жақ үшінші сотқа шағымданатын даулы істерді қарастыру тәсілі; 
2. үштік сот, мұнда экономикалық (азаматтық) дауларды делдал-сот (арбитр) шешеді.Аралық кірісу мемлекеттер арасындағы даулар мен келіспеушіліктерді сот процедураларын  қолдана отырып бейбіт реттеу үшін  қолға алынады. Халықаралық арбитражды ұйымдастыруға мемлекеттер келісімі (аралық жазба немесе ымыра, ымыралық ескертпе) негіздеме болады.

## Дереккөздер


Санат:Сот істері
Порфирлік құрылым

**Порфирлік құрылым**  - эффузиялық магматиттерге тән ;порфирлік құрылымда афанитті масса ішінде жеке ірі түйірлер болады. Осы ірі түйірлерді порфир бөлігі немесе фенокристер, ал калған афанитті массаны арқауы немесе негізгі массасы дейді порфирлік құрылымның ішінен фенокристер мен арқауының мөлшер қатынасы бойынша криптілік, полифирлік, олигофирлік түрлері бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Жылыта суармалау

**Жылыта суармалау** — егістікті ерте көктемдегі үсіктен сақтау үшін және өсімдіктің қаулап тез өсуіне әсерін тигізе жүргізілетін суармалау әдісі. Ол үшін жақын орналасқан жылу электр станциясының және т.б. Жер астының жылы сулары пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлды сүйемелдеу

**Файлды сүйемелдеу** (Сопровождение файла; file maintenance) — жазбаларды жиі жаңарту және қажет еместерін алып тастау кезінде мәліметтерді дұрыс орналастыру, жылдам іздеп табу үшін файлды ағымдағы бумада сақтап, тез жүктеп, жиі-жиі қайта ұйымдастыру.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Порфиробластар

**Порфиробластар** — метаморфтык таужыныстардың кристалбластылы құрылымына тән ұсақ түйірлі жымдастырушы талшық-тарамдар аралығында ұшырасатын, олардан әлдеқайда ірі минерал индивидтері. Синонимі: фенобластар.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Авторитет

**Авторитет** - [лат. *autoritas* - билік, ықпал] - бағындыруды көздеп, нұсқаулар мен қарарларды, ережелерді енгізуін басқалардың өз еріктерімен мойындауына негізделетін субъектілердің ықпалы. Саясаттануда: 1) қандай да бір іс-әрекеттер негізінде ие болған бедел немесе қоғамда ерекше бағаланатын құндылықтарға негізделген билікті жүзеге асыру түрі; 2) күш қолданбай ықпал ету құралы; 3) бағынушылар ерікті түрде заңдылығын мойындаған билікті басқару түрі. Авторитет - қоғамның, әлеуметтік топтың, ұжымның, мемлекеттің, қоғамдық- саяси ұйымның- өз кезегінде жеке тұлғаның немесе топ адамдардың қоғам немесе мемлекет ісіне шынайы, байсалды ықпалын мойындауы. Беделді қолдану - қоғамда саяси билік жүргізудің, әлеуметтік реттеудің аса маңызды түрі. Бедел білімге, жоғары әлеуметтік жағдайға, тұлғаның ар- ұждан қасиеттеріне, харизматикалық мінез-құлқына, жұмыс әдістерін ұтымды ұйымдастыру қабілетіне, жас шамасына, дәстүрге, діни сеніміне сүйенеді. Саяси тұлғалардың беделі бұқаралық ақпарат құралдарында үгіт-насихат жүргізу нәтижесінде қалыптастырылып немесе асыра сілтеніп, авторитаризм мен жеке басқа табынушылыққа жол ашуы мүмкін. Биліктің беделі - әлеуметтік-саяси тәртіптің маңызды факторы, ал биліктің беделінің төмендеуі - әлеуметтік-саяси тұрақсызданудың көзі.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Теңіз кірпілері

250px|нобай|оңға|Теңіз кірпісі
**Теңіз кірпілері** — палеонтологияда: теңіз суларында еркін қозғалатын, сыртқы тұрқы шарға, жұмыртқаға немесе жүрекке ұқсайтын, кейде конус пішінді қылқантүтіктілер класына жататын жәндіктер. Ордовик кезеңінен белгілі, әсіресе мезозой эрасында кең тараған.

Теңіз кірпілері () - тікентерілер класы. Дене пішіні шар, (диск) немесе жүрек тәрізді, бір-бірімен жалғасып біткен, сыртында қаптаған инелер мен педицеляриялары бар сауытпен қапталған. Сауыттың диаметрі 2-3 мм ден 30 см дейін. Дара жыныстылар, жұмыртқаларын суға салады, одан шыққан дернәсілі-эхиноплутеус суда дамиды. Кейбір түрлері тірі дернәсілін туады. Ауызы дененің орта тұсында. Ауыз аппараты арнайы шайнап жеуге арналған мүшесі, аристотел пырағы мен тістерден тұрады. Қорегі, балдыр. Қазіргі уақытта теңіздер мен мұхиттарда су жағалауымен 7 шақырым тереңдікте 800 түрі кездеседі. Су түбінде топыраққа кіріп, немесе топырақ бетінде жүріп өмір сүреді. ТМД теңіздерінде 50 түрі белгілі. Теңіз кірпілері су түбіндегі балықтардың, теңіз шаяндарының, ескекаяқтылардың, теңіз камшатының. теңіз құстарының қоректік қоры. Кейбір таяз судағы түрлері кәсіпшілік нысаны. Оларды уылдырығына бола аулайды. Кейбір тропикалық түрлері, (Diadema туысы) адамға қауіпті. Ұзын, (25 см), кертеш; инелері улы. Теңіз кірпілері кейбір түрлері эмбриологиялық зерттеулердің - классикалық объектісі.

## Дереккөздер

Санат:Тікентерілілер‎
Порфиробластық мигматит

**Порфиробластық мигматит** -таужыныстың бастапқы бітімі мен құрамын едәуір өзгертетін далашпаттардың порфиробластары бар мигматит. Порфиробластардың орналасу ерекшеліктеріне қарай порфиробластық мигматиттің таңдакты-порфиробластық және желішелік-порфиробластық түрлері болады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Канкринит

**Канкринит** — силикаттар класының каркастық типіне жататын минерал. Химиялық формуласы:  Na6 Ca2 [AlSiO4]6∞∞∞(OH)2[CO3] Сингониясы — гексагондық, кристалдары призма пішінді, агрегаттары түтас масса. Түсі — ақ, көк, сүр, сарғылт, жасыл, кейде қызғылт, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 5— 5,5, жіктілігі (1010) жетілген, меншікті салмағы — 2,42-2,48. Метасоматоз жолымен нефелин бойынша дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Фатхуяло Азизов

**Азизов Фатхуяло** (1949 жылы туған) - аудармашы, журналист.

Ақын Абайдың ғақлия сөздерін тұңғыш рет тәжік тіліне аударды. Аударма «Байрақи ленинизм» газетінің 1991 жылғы 23 наурыздағы санынан бастап жарияланды. Өзінің алғы сөзінде Абай ғақлиясының тәжік классик, әдебиетімен үндестігі, оның тәжік оқырманы үшін қажеттілігі жайлы салауатты пікір айтқан.

## Дереккөздер


Санат:1949 жылы туғандар
Санат:Тәжікстан журналистері
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Кезбе өзен

250 px|thumb**Кезбе өзен**  — көшпелі өзен, орны мен арнасын немесе ағыс бағытын үнемі өзгертіп отыратын өзен. Мысалы, Шығыс Түркістандағы Тарим өзені, Әмударияның төменгі ағысы және т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Порфироидтер

**Порфироидтер** — қышқыл лавалар мен олардың туфтарынан төмен температуралы метаморфизм кезінде түзілген тау жынысы; кварцтан, альбиттен және серициттен тұрады. Бұл  өзгерістер тау жынысытың жік-жапсарлы бітімдерді иемденуімен, сеппелердің уатыла бастауымен немесе сопақшалана түсуімен сипатталады; нәтижеде бұрынғы порфирлер серицитті тақтатастарға айналуы ықтимал.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Поствулкандық әрекеттілік(процестер)

**Поствулкандық әрекеттілік(процестер)** — магмадан кейінгі минерал жаралатын процестердің жиынтығы; олардың агенттері — вулкандық эманациялар, эксгаляциялар және гидротермалар. Вулкандық эксгаляциялар мен эманациялар дегенде ресургенттіктерді коса газ тәрізді  барлық ұшпа заттар үғынылады. Олар— жанартау төңірегіндегі бір пункттен бөлінетін және вулкандық кұбылыстармен байланысты фумаролалар, сольфатарлар, мофеталар. Эрупциялық күй көптеген жанартаулар үшін қысқа мерзімді ғана жағдай, ал поствулкандық әрекеттілік жанартаулардың тынышталған пауза ағымында және сөнгеннен кейін ұзақ уақыт байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Теңіз мұздарыньң шөгінділері

**Теңіз мұздарыньң шөгінділері** — теңіз бен мұхит түбінде теңіз
(кейде өзен) мұздарының тасымалдаушы орекеттілігі нәтижесінде жиналатын терригендік шөгінділер. Полюс пен қоңыржай белдемдерде, мұздар ығуы шекарасының (қазіргі, плейстоңендік) ауқымында дамыған. Біршама жақсы іріктелген және жұмырланған.

## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Көктем (Весна)

**«Көктем» («В е с н а»)** – *«Балауса»* баспасынан 1992 ж. орыс тілінде жарық көрген суретті кітапша. Абай өлеңі *«Жыл мезгілдері»* деген айдармен басылған.

Өлеңді аударған П. Шубин. Суретші М. Әлин жазғытұрғы ауыл көріністерімен көркем безендірген бұл кітапша мектеп жасына дейінгі балаларға арналған. Көлемі 1,55 б. т., 35 мың дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Постмагмалық кен орындардыц генетикалық класы

**Постмагмалық кен орындардыц генетикалық класы** -өзіндік геологиялық, химиялық-минералогиялық ерекшеліктерімен өзгешеленетін кен орындары, мысалы, пегматитті, гидротермалдық, скарнды-кеңді кен орындары. Гидротермалдық кен орындары грейзендік, эндотермалық, телетермалык, колчедандық, субвулкандык болып 5 класқа бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Абай Құнанбаев (орыс тіліндегі кітапша)

**«Абай Құнанбаев»** - ҚазССР Мәдениет министрлігінің баспалар мен баспаханалар өнеркәсібі бас басқармасы 1958 ж. орыс тілінде шығарған кітапша. Авторы - *X. Сүйіншәлиев*. Автор Абайдың өмір жолына, ақындық ортасына шолу жасап, ақынның қазақтың жаңа жазба әдебиетінің негізін қалаудағы сіңірген қызметіне тоқталады. Өткен ғасырдың 80-90 ж.-да жазған өлеңдерінің әлеуметтік мәнін, тәлім-тәрбиелік қасиетін ашып, өмір шындығын суреттеудегі шеберлігін сөз етеді. Кітапша соңында Абайдың қазақ және орыс тілдерінде жарық көрген шығармаларының тізімі берілген. Еңбек әдебиетшілерге, лекторларға, мәдениет қызметкерлеріне арналған. Көлемі 1,5 баспа табақ., 1 мың дана болып басылған.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Келтірілген айдамалау биіктігі

**Келтірілген айдамалау биіктігі**  —геометриялық айдамалау биіктігі мен айдамалау құбыр желісі бойындағы гидравликалық кедергілер косындысы. Сорғы қондырғысының білік деңгейі мен жоғары айдындағы су деңгейлерінің биіктік айырымы геометриялық айдамалау биіктігі деп аталады. Оң және теріс бағытта соратын және сифонды сорғы қондырғыларындағы геометриялық айдамалау биіктіктері әр түрлі үлгіде аныкталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Файлдық бас кесте

**Файлдық бас кесте** (Главная файловая таблица; master file table) — файлдық жүйенің томы жайындағы ақпарат сақталатын мәліметтер базасы. Бұл кестенің қатарлары — файлдың томына, ал бағандары файлдың рәмізіне сәйкес келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Теңіз регрессиясы

**Теңіз регрессиясы** — теңіз суының құрлық бетінен тартылуы; көбінесе құрлықтың көтерілуі, кейде Дүниежұзілік мұхит суының азаюы (мыс., материктік  мұзбасу кезеңдерінде) салдарынан туындайды; құрылықтар өңіріндегі
теңіздердің регрессиясы климат жағдайының өзгерістерінен де болуы ықтимал. Теңіз регрессиясы кезінде түзілген таужыныстардың қимасы төменнен жоғары қарай, терең сулы
шөгінділердің саяз сулы шөгінділерге алмасуымен сипатталады (мыс., саздар құмдармен, ал құмдар жүмыртастармен алмасады).
## Дереккөздер



Санат:Геология
Санат:Химия
Пренит

**Пренит** — силикаттар класының оқшауланған тетраэдрлі типіне жататын минерал. Химиялык формуласы: Са2Al2[Si3O10](OH)2
Сингониясы — ромбылық, кристалдары қыска сояу, тақта тәрізді , агрегаттары бүйрек тәрізді , радиал-талшықты. Түсі — ақ, сұр, сары-жасыл, жылтырлығы — шыныдай, қаттылығы — 6,5, жіктілігі — орташа, меншікті салмағы —2,8-3,0. Пренит гидротермалық өзгерген негізді магматиттерде, жарықшалар мен қуыстарда кездеседі.
## Галерея

Image:prehnite-pf-0002.jpg|Emerald cut Prehnite, 1.85&nbsp;cm x 1.42&nbsp;cm, 4.6 grams.
Image:prehnite-pp-0134.jpg|Carved yellow Prehnite pendant, 2.4&nbsp;cm x 1.8&nbsp;cm, 5.5 grams.
Image:prehnite-ps-0100-DV00003.jpg|Botryoidal Prehnite fragment, 12.0&nbsp;cm x 11.0&nbsp;cm, 646 grams.
Image:prehnite-ps-0107-DV00018.jpg|Prehnite nodule fragment, 11.0&nbsp;cm x 7.0&nbsp;cm, 338 grams.
Image:prehnite-ps-0128.jpg|Sliced Prehnite fragment with calcite core, 9.0&nbsp;cm diameter.
Image:Prehnite_HMNH1.jpg|Prehnite, New Haven Co. CT, USA


## Дереккөздер


Санат:Силикат минералдар
Санат:Алюминий минералдары
Санат:Кальций минералдары
Жалпы гидрогеология

**Жалпы гидрогеология** – жер асты суларының бүкіл Жер ғаламшары
құрылымындағы орнын анықтаумен,оның қойнауында судың орналасу зандылықтарын ашумен және судың жердің геологиялық тарихындағы рөлін белгілеумен айналысатын гидрогеология ғылымының бөлімі.
## Тағы қараңыз
*Гидрогеология
## Дереккөздер


Санат:Геология
Санат:Табиғат