open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ультрабук

thumb|right|Ультрабук Asus UX21
**Ультрабук** () – ультражіңішке және жеңіл субноутбук, қазіргі субноутбуктарымен салыстырғанда аз габаритті және салмағы да жеңіл болады, сонымен қоса кәдімгі ноутбуктан еш айырмашылығы да жоқ. 

Бұл термин Intel корпорациясы 2011 жылдан бастап кеңінен қолданыла бастады. 2008 жылы Apple Air  субноутбуктары негізінде жасалған. Компьютерлердің осы класының концепциясы Intel Ultrabook жаңа құрылған бөлімшесінде дамып келеді және келешекте ультрабуктар планшеттер мен ультрапортативті ноутбуктардың симбиозын құрайтын болады.
thumb|right|Macbook air

## Сипаттамасы
***Сипаттамасы:***
Ультрабуктар кәдімгі ноутбуктардан кіші, ал нетбуктардан сәл үлкен. жабдықталған, қалыңдығы – 20 мм, салмағы — 1,5 кг-ға дейін. Көлемінің түрлерінің DVD-приводы болмайды.

## Тарихы
Мобильді компьютерлердің алғашқы концепциясы кәдімгі ноутбукқа қарағанда компактілі және жеңіл түрлері — Toshiba корпорациясының Toshiba Libretto сериялы ноутбуктары 1996 жылы пайда болды. Компьютерлердің бұл класы субноутбуктар атауына ие болды. Содан бері 15 жыл ішінде субноутбуктар ұдайы дамып, габариттері мен бағалары төмендеуде, ал қуаты мен аккумуляторлы батареядағы автономды жұмыс істеу ұзақтығы артуда.

## Ақпараттық платформа
2011 жылы ультрабуктар Intel компаниясының мобильді платформасында Sandy Bridge микроархитектурадағы процессорлар негізінде құралады.

2012 жылы ультрабуктардың екінші кезеңі Intel компаниясының жаңа мобильді платформасында процессорлар энергоэффективті Ivy Bridge микроархитектура негізінде құралады.

2013 жылы ультрабуктардың 3-кезеңі Intel компаниясының мобильді платформасында жаңа микроархитектуралы процессорлары негізінде құралады.

Өндірушілер сөзіне қарағанда процессорлардың 3-кезеңі энергияны 30 % -ға аз, ал күту режимі Sandy Bridge процессорларына қарағанда 20 есе аз қолданылады. Ал, 2014 жылғы ультрабуктардың 4-кезеңі Broadwell процессорларының жаңартылған түрі болмақ.

## Бағдарламалық платформа
2012 жылдың қазанына дейін ультабуктар OC Microsoft Windows 7 комплектімен жұмыс істеді, ал қазір барлық ультрабук қазіргі заманғы OC Microsoft Windows 8 комплектіленген.
Ал Apple компаниясының  Macboook Air ультрабуктары OC Apple Mac OS X комплектінде келеді.

***Таралуы:***
2011 жылы мобильді компьютерлердің жалпы нарығында ультрапортативті ноутбуктар бөлігі тек 5 %-ды ғана құрады, бірақ «Intel болжамымен, 2013 жылы ол көрсеткіш 40% көрсетеді» дейді. Ол үшін корпорацияда Intel Ultrabook-тың жаңа бөлімшесі  құрылған және соған қоса, Intel ультрабук өндірісі инновациясын кеңейтуде, оған арнайы 300 млн доллар көлеміндегі  фонд құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ноутбуктер
Стив Джобс (кітап)

"Стив Джобс" (Steve Jobs ағыл: A Biography) - Apple Inc. компаниясын құрған әйгілі Стив Джобстың ғұмырнамасы. Бұл кітап американдық журналист және өмірбаяншы Уолтермен Айзексоном жазылып, Simon & Schuster. баспасымен жарияланған. Уолтер Айзексон бұл кітапты шығаруымен үш жыл жұмыс істеген. Үш жыл уақыт арасынла ол Стив Джобспен 40 - тан астам эксклюзивтік интервьюлер  алған. Сонымен қатар Уолтер Айзексон Джобстың 100 - ден астам туған-туыстарынан, достарынан және де Джобстың мамандастарынан да интервьюлерді жазып отырған.

Алғашқы кезде бұл кітаптың ағылшын тілінде шығуы 2011 жылдың 21 қарашасына жоспарланған еді, бірақ Стив Джобстың қайтыс болуына байланысты бұл кітап 24 қазанда жарық көрді.

2011 жылдың 10 қазанында Sony Pictures кітаптың экрандауына барлық құқықтарды иемденіп алды.

thumb|Кітаптың сырты
Сауытты жұмсақденелілер

thumb|Хитон
**Сауытты моллюскілер** (Loricata, Polyplacophora) - хитондар теңіз түбінде тіршілік ететін омыртқасыз жануарлардың бір класы.
### Құрылысы
Дене пішіні сопақша не құрт тәрізді, ұзындығы 0,5-33 см, бас, кеуде, аяқ бөлімдері айқын байқалады. Аяғымен су түбіндегі тас т.б. затқа жабысып тұрады. Денесінің арқа жағы сауытпен қапталған, ал сауыты тұтас біткен 8 қалқаншадан құрылған. Желбезегі бауыр жағындағы мантия қуысында  орналасқан. Ас қорыту жүйесі жұтқыншақ, ішек қарын және қантты без деп аталатын екі безден тұрады. Жүрегі екі жүрекше және бір қарыншадан; нерв жүйесі 4 түйіннен және жұтқыншақ маңындағы сақинадан құралған. Көптеген түрі дара жынысты, метаморфоза арқылы дамиды, баяу қозғалатын ересектеріне қарағанда личинкалары едәуір жылдамырақ жүзеді. Сауытты моллюскілердің қорегі-су түбіндегі тасқа жабысқан балдырлар, детрит. 
### Таралған жерлері
Барлық теңіздерде таралған бір мыңдай түрі бар. Қиыр Шығыс теңіздерінде түрі көбірек, Каспий, Азов, Арал теңіздерінде жоқ. Кейбір түрін, мысалы криптохитонды Тынық мұхит жағалауы тұрғындары тағамға пайдаланады.
### Дереккөз


Санат:Моллюскалар
Электромагнитті дефектоскоп әдісі

thumb|
*'Дефектоскоп * '- (лат. defectus «кемістік» + др.-греч. σκοπέω «байқау») -темір немесе темір емес бұйыдардың ақауын табу үшін қолданылатын жабдық.
Дефектоскоптар көлік, тасымал құралдарында, машина жасау, химиялық, мұнай өнеркәсіптерінде, энергетика мен құрылыста қолданады.
Электромагнитті дефектоскоп әдісінде - электр қуаты немесе магнит ағыны зерттелетін бұйымның бойымен өтеді. 
### Қолдануы
Бұйым массада магниттiк ағын немесе токтi бөлу кезінде бөгде кiрмелер, зақымданулар, қабыршақтар, сызаттар және қылтақтардың болуын қадағалайды. Сыналып отырған металл бұйым тұрақты тоқтың күштi электромагнитi жолақтарының арасында орналасады, егер магнит ағынының тығыздығы материалдың тығыздығына жақын болса, онда қиманың кішіреюінің орныны күш сызықтарының бөлiгі бұйымның бетіне шығады, беттің үстiнде ауада тұйықтана отырып, бұйымның бетiнде қабыршақ немесе сызаттың бар болуын  көрсетеді.
### Дереккөз
Органикалық түйсіктер

**Органикалық түйсіктер** - адам ашыққанда, шөлдегенде, сусыны қанғанда, жүрегі айнығанда, шаршағанда пайда болатын сезіну. Органикалық түйсіктердің рецепторлары ішкі мүшелерінің қабаттарында өңеш, қарын, қан тамырларында, өкпеде орналасқан. Ішкі органдарда болатын процестер интрорецепторлардың тітіркенгіштері болып табылады. Адам тоқ, дені сау, сергек болған жағдайда органикалық түйсіктер байқалмайды.Сондықтан И.М.Семенов түйсіктердің бұл тобын "Көмескі түйсіктер" деп атаған органикалық түйсіктер ішкі органдардың қызметі бұзылған жағдайда ғана пайда болады.

## Дереккөздер
Алматы, 1976 ж.,Қазақ Совет Энциклопедиясы, 8 том, 542 бет.
Қаратұмсық қарқылдақ

## Қаратұмсық қырқылдақ

**Қаратұмсық қырқылдақ** ( Gelochelidon nilotica ) - қара телпегі бар, ашық реңді орташа денелі (200-300 г. ) құс. Аяғы - ұзын, тұмсығы - қара, басқа қырқылдақтардан гөрі жуан және қысқа. Барлық континенттердің қоңыржай және тропиктік белдемдерінде кең таралған, алайда таралу аймағының кеңдігіне қарамастан, олардың ұялау орындарына қолайлы болуына байланысты кездейсоқ кездеседі. Қазақстанда жағасында өсімдіктері жоқ тұзды суқоймалар табылатын жерлердің барлығында өмір сүреді. Шоғырлы құс, ұясы - жердегі қарапайым шұнқыр. Кейде бір ұяға бірнеше аналық жұмырткалайтындықтан, әдеттегі салындыдағы 1-3 жұмыртқаның орнына көбірек ( 5-6 ) жұмыртқа салынады, 17 жұмыртқа болатын жағдайлар да кездескен. Балапандар 23-24 күнде жұмыртқадан жарып шығады, ал тағы бір айдан соң аздап ұша бастайды. Қаратұмсық қырқылдақтар жануартекті азықпен қоректенеді, бунақденелілер, кемірушілер және кесірткелер де маңызды рөл атқарады.
Қазақстанда сәуірдің соңынан қыркүйекке дейін кездеседі.
## Дереккөздер
Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Шағалалар
Авар қағандығы

нобай|оңға|Авар қағанаты
**Авар қағандығы** - Орталық Азияда(IV ғасырдың соңы) және Шығыс Еуропада(IV ғасыр) өмір сүрген түркі тілдес тайпалар мемлекеті.Мемлекетті қаған басқарды.V ғасырда қағандық екі бірлестікке бөлінді.Батыс қағандықтың билеушісі Шэлунның ордасы Моңғолиядағы Халха өзенінің бойында орналасты.Әскери сәтті жорықтар арқылы ол мемлекеттік жерін едәуір ұлғайтты.Авар қағандығы Орталық Азия мемлекеттері қатарынан берік орын алып, аймақта көшпелі мемлекеттер жүйесінің қалыптасуында маңызды рөл атқарды.Мемлекет 552 жылы аварларға бағынышты болған көне түркілердің күшімен құлатылды.Авар тайпаларының бір бөлігі Корея мен Солтүстік Қытайға, бір бөлігі батысқа ығысты.Батысқа ауған авар тайпалары қазіргі Қазақстан, Еділ бойы, Солтүстік Кавказды мекендеген тайпалармен қосылып, Византия шекарасына қарай жылжыды.558 жылы олардың Кандих бастаған алғашқы елшілігі Византияға келіп, әскери одақтас болуды ұсынды және қоныстануға жер  сұрады.Византия аварларды кутригурлар мен шығыс славяндарға қарсы соғыс пайдаланды.567 жылы аварлар лонгбардтармен бірлесіп, герман тайпаларын талқандады және Дунай жазығындағы, Паннониядағы жерлерді иемденді.Онда IV ғасырдың 60-жылдарында Авар қағандығы - Орталық Азия көшпелілерінің  мемлекеттері бірлестігі құрылды.Оны көрнекті қолбасшы Баян хан басқарды.Қағандықтың орталығы Паннония болды.Осы жерден аварлар франктарға, лангобардтарға, славяндарға жорық жасады.Олар Эльбадан Кавказға, Доннан Адриатикаға дейінгі жерлерге ықпал жүргізіп отырды.Қаған әскерлері Дунайдың төменгі ағысын бойлап, Византияға қарасты жерлерге жорықтар жасап, Констатинопольге дейін жетті.592-598 жылдары және одан соңғы жылдары аварлар Балқанға дендеп енді.Алайда 626 жылы аварлардың негізгі күші Констатинополь түбінде талқандалды.Бұл Баян әулетінің биліктен кетуіне байланысты туған ішкі қайшылықтардан Авар қағандығы әлсіреген тұс еді.VII ғасырдың ортасында аварлар Солтүстік Қара теңіз маныңан ығыстырылды, олардың негізгі территориядағы, Паннониядағы билігі 680 жылдары Дунайда Бұлғар қағандығының құрылуына байланысты шектеле бастады. Аварлардың төл жазуы, дамыған мәдениеті мен өнері болған.Олар кілем, кестелі мата шығарған, күміс, сүйек, ағаш және темірден зергерлік бұйымдар жасаған.

## Дереккөздер
ЕЖЕЛГІ ҚАЗАҚСТАН."Қазақстан балалар энциклопедиясы" топтамасы.Т.Жұмаханов, Т.Шаңбай, Б.Жұматаев, Л.И.Тетенко

Санат:562 жыл
Санат:823 жыл
Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Балкан тарихи мемлекеттері
Күреңтүсті проксилокопа

нобай|оңға|Күреңтүсті проксилокопа
Араның сирек кездесетін түрі. Тропика фаунасымен байланысты ежелгі туыс өкілі. Күнгей Кавказдың шығысынан бастап, солтүстік-батыс және шығыс Ираннан Пакистанға дейін, сонымен қатар Орта Азия мен Синцзан- Ұйғыр автономиялы ауданында (Қытайда) таралған. Қазақстанның оңтүстік-батысынан (Қаратау жотасынан) белгілі. Көбіне құрғақ сары топырақты тік жарлар мен т.б. тегіс емес жер бедерінде тіршілік етеді. Сонымен қатар таудың төменгі белдеуінен белгілі. Ұшу кезеңі сәуір соңынан қыркүйек соңына дейін созылады. Ымырт пен түнде белсенді. Түр әр түрлі тұқымдас өсімдіктерінің гүлдерінде кездескен  Capparus spinosa L. олиготрофы болып табылады. Жерде, сары топырақты тік жарларда шағын топ болып ұялайды. Түрді қорғау үшін шектен тыс мал жаюды тоқтату, ұялаған жерлерін қорғау және шағын қорықтар ұйымдастыру қажет .
Кемерлер

thumb|right|200px|Кемерлер

**Кемер** - сақтардың Еуропаға барған алдыңғы легі. 

Азов теңізі мен Қара теңіздің аралығын жайлаған кемерліктер шығыстан ауып келген көшпенділердің ұрпағы. Олар біздің заманымыздан бұрынғы 2-1 мыңжылдықтар аралығындағы Қара теңіз жағалауын, яғни, "кемерін" жайлаушы халық ретіде тарихта белгілі болған. Қазіргі қазақ тілінде теңіз шайған жағалауды "кемер" деп атайды."Су кемерінен асыпты" деген тіркес және басқа да жер аттары түркілердің түп атасы кемерлер, яғни, біздің арғы тегіміз екенін көрсетеді. Кемерлер екі теңіз аралығында мал өсіріп, аңшылық құрған. Олардың ерлікке толы өмірі бізге аңыз боп жеткен.

## Дереккөздер

Санат:Кемерлер
Санат:Фракия
Санат:Ежелгі Кіші Азия
Санат:Ежелгі халықтар
Санат:Кавказ тарихы
Санат:Донбасс тарихы
Мирмекида көгілдір көбелегі

thumb|right|200px|
**Мирмекида көгілдір көбелегі** ( (Christoph, 1877)) — *[[Көккөбелек]]тер* тұқымдасының *Aricia chinensis* туыс тармағына жататын сирек кездесетін ерекше түр. 

Бұл түрше - Орта Азияның қуаңшылдық аймақтарының жергілікті түрі. Каспий маңынан солтүстік-шығыс Қытайға дейін таралған. Қазақстан мен Орта Азияда сирек, дараланып кездеседі. Республика жерінің тек Іле өзені аңғарынан табылған. Сексеуіл мен астрагал бұталары аралас түрлі шөпті-астық тұқымдасты ашық жерлерде, құмда және ұсақ тасты шөлде тіршілік етеді. Көп жерлерде биотопты мал таптап тастайды, сонымен қатар ағаштар мен бұталарды кесу жиіледі. 

Жылына бір рет ұрпақ береді. Маусым, шілдеде ұшады. Жұлдызқұрты үшкір құтаншөпте () тіршілік етеді. 

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Нүктелі қаңқызы

нобай|оңға|Нүктелі қаңқызы
Кокцинеллидтердің ерекше трибасының өкілі , өсімдік қоректі кенелермен қоректенуге бейімделген .  Осы зиянкестердің санын бірден - бір негізгі реттеуші болып табылады . Түр Еуропа , Сібір , Орта Азия , Қазақстанда кең таралған , бірақ оның жекелеген популяциялары жоғалып кету қаупінде тұр . Негізінен егіншілікпен айналысатын аудандарда  тіршілік етеді , бақтарда және егістіктерде , сонымен қатар таулы жемісті ормандарда ағаштарда да , шөптесін өсімдіктерде де кездеседі. Қазіргі уақытта еліміздің оңтүстік аудандарындағы бақтар мен егістіктерді химиялық өңдеулер жүргізуіне байланысты , таралу аймағының жекелеген бөліктерінде жоғалып кету қаупін тудырып отыр . Түрді сақтау үшін лабораториялық  жағдайда өсіру және таралу аймақ аралық жерсіндірулер жүргізу керек . Жекелеген популяцияларды қалпына келтіру үшін сұрыпталған улы химикаттарды пайдалану олардың мөлшерін азайту немесе химиялық өңдеулерді мүлдем тоқтату керек.
Pseudophilotes

нобай|оңға|Бавия көбелегі
**Pseudophilotes** — Көккөбелек тұқымдасына жататын көбелектер туысы. Сібірден Ауғанстанға дейін кең таралған.

## Түрлері
Туысқа жататын 7 түр белгілі:
* *Pseudophilotes abencerragus*
* *Pseudophilotes barbagiae*
* *Pseudophilotes baton*
* *Pseudophilotes bavius* - Бавия көгілдір көбелегі
* *Pseudophilotes panope*
* *Pseudophilotes sinaicus*
* *Pseudophilotes vicrama*

## Дереккөздер

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Достық (Қордай ауданы)

**Достық** – ауыл шаруашылық кәсіпорны, өндірістік кооперативі. Қордай ауданы Степное ауылында орналасқан. 1930 ж. ұйымдастырылған ұжымшар негізінде 1997 ж. құрылған. Қызметінің негізгі бағыты – масақты бидайдың, жүгерінің элиттік тұқымдарын селекциялау, өндіріп сату. Кооператив сондай-ақ, асыл тұқымды сиыр өсіріп, шошқа, ірі қара, қой бордақылайды. Облыстағы ең ірі шаруашылықтардың бірі: қызметкерлерінің жалпы саны 800 адам, жылдық айналым 160 млн. теңгеге жетеді. Жетекшісі – С.Қ. Сарғасқаев.

## Дереккөздер


Санат:Ауыл шаруашылығы
Санат:Қордай ауданы кәсіпорындары
Достық (Жаңажол ауылдық округі)

**Достық** — Түркістан облысы Мақтаарал ауданы, Жаңажол ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Мырзакент кентінен оңтүстік-батысқа қарай 3 км-дей жерде., Сырдария аңғарының баялыш, көкпек, т.б. астық тұқымдастары өскен құмдақ сұр топырақты шөлейт белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1954 жылы мақта өсірумен айналысатын “Абай” кеңшарын ұйымдастыру кезінде қаланған. Кейіннен кеңшар бөлімшесі болды. Достықта шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Мақтаарал ауданы елді мекендері
Достық (Шардара ауданы)

**Достық** — Түркістан облысының Шардара ауданындағы ауыл, Достық ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шардара қаласынан солтүстікке қарай 90 км, Сырдария өзенінің сол жағасындағы жусан, баялыш, көкпек басым өскен шөлді белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1977 жылы құрылған *«Достық»* кеңшарының орталығы болып келді. Оның негізінде мақта өсірумен айналысатын шаруа қожалықтары мен өндірістік кооперативтер құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, дәрігерлік-амбулаторлық пункт, Мақта қабылдау пункт, мақта өңдеу зауыты т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы елді мекендері
Достық (Сарыағаш ауданы)

**Достық** (2008 жылға дейін – *Стаханов*) — Түркістан облысы Сарыағаш ауданы, Жартытөбе ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыағаш қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 20 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
1963 жылы құрылған Ленин атындағы көкөніс-сүт кеңшарының бөлімшесі болып, *Стаханов ауылы* аталып келді. Кеңшар негізінде шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, фельдшерлік-акушерлік пункт жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сарыағаш ауданы елді мекендері
Кёңсаң-Намдо

**Кёңсаң-Намдо** — әкімшілік орталығы Чханвон қаласы болып табылатын,  Оңтүстік Кореяның оңтүстік-шығысында орналасқан провинция.
 
## [[Оңтүстік Кореяның әкімшілік бөлінісі|Әкімшілік бөлінісі]]
Кёнсан-Намдо 8 қалағы («си») және 10 уездге («кун») бөлінген.

### Қалалар
* Кимһэ (김해시; 金海市)
* Кодже (거제시; 巨濟市)
* Миряң (밀양시; 密陽市)
* Сачхон (사천시; 泗川市)
* Тхоңёң (통영시; 統營市)
* Чинджу (진주시; 晋州市)
* Чхаңуон (창원시; 昌原市)
* Яңсан (양산시; 梁山市)

### Уездер
* Косоң (고성군; 固城郡)
* Кочһаң (거창군; 居昌郡)
* Намһэ (남해군; 南海郡)
* Санчһоң (산청군; 山淸郡)
* Һадоң (하동군; 河東郡)
* Һаман (함안군; 咸安郡)
* Һамяң (함양군; 咸陽郡)
* Һапчхон (합천군; 陜川郡)
* Чһаңнёң (창녕군; 昌寧郡)
* Ыйрёң (의령군; 宜寧郡)
Арғали көгілдір көбелегі

нобай|оңға|Арғали көбелегі
нобай
**Арғали көгілдір көбелегі** — Голубянка аргали Glaucopsyche argali Elwes, 1899. Саны қысқарып бара жатқан түр. Бұл туыстың ең сирек кездесетін түрінің бірі. Алтай жергілікті түрі. Қазақстанда Күршім жотасынан табылған. Бөлектеніп әрі сирек кездеседі. Оңтүстік тау баурайларының түрлі шөпті-астық тұқымдасты жерлерінде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектер маусымда ұшады.Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Түрдің тіршілік ортасында мал бағу түр санына кері әсерін тигізіп отыр. Түрді қорғау үшін Оңтүстік Алтайдың әртүрлі жоталарында популяцияларын табуға қосымша іздеу жұмыстарын жүргізу керек. Ол, мүмкін, Марқакөл қорығынан табылады. Онда оның сақталуына жағдай жасап, биологиясын зерттеу қажет.Болмаған жағдайда Күршім жотасынан ңорғалатын жер болу керек.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Энейс Мулла көбелегі

Энейс Мулла көбелегі — Энейс Мулла Oeneis mulla Staudinger, 1881. Қазақстан жерінде тіршілік ететін туыстың бес түрінің ең сирек кездесетін түрі. Шығыс Қазақстаннан (Тарбағатай жотасы нан) табылған. Басқа жерден әзірге белгісіз. Оңтүстік баурайларында түрлі шөптесінді жерлерде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді.
Көбелектер мамырдың соңы, маусымның басын да ұшады. Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Ең алдымен Тарбағатай жотасынан түрдің тіршілік ететін мекенін тауып, онда шағын қорықтар ұйымдастыру керек.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Елена Александровна Пак

**Пак Елена Александровна** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, егіншілер бригадасының бригадирі. 1910 жылы Ресейде, Приморье өлкесінде туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1925-1932 жылдары бастауыш мектеп мұғалімі болып істейді.
* 1932 жылы Қазақстанға қоныс аударғаннан кейін Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, МОПР ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіреді.
* 1945 жылы егіншілер бригадасының бригадирі болып тағайындалады:
** 1945 жылы оның бригадасы 1 гектар жерден 37 центнерден күріш алып, жоспарды 100% -ке, ал бидайдың әр гектарынан 12,5 центнерден өнім алып, оның жоспарын 104% -ке орындайды. 
** 1947 жылы жаздық бидай өнімін көтеріп, межеленген 9% -тің орнына, 19 гектар жердің әр гектарынан 30,4 центнерден астық жинайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Бірліктердің атомдық жүйесі

**Бірліктердің атомдық жүйесі** немесе **Хартри бірліктерінің жүйесі** — физика бөлімдерінде қоданылатын, табиғи бірліктер жүйесінің  бірі. Алғашрет 1928 жылы Д.Хартримен ұсынылған.  

Бірліктердің атомдық жүйесіның негізгі бірліктері болып табылатындар, анықтама бойынша: электрон заряды e, электрон массасы m_e және Планк тұрақтысы ,  e=m_e=\hbar=1.

## Әдебиет
Тіл бірлігі

**Тіл бірлігі (тіл единицасы** орыс единица языка — тіл жүйесінін кызметі, мағынасы әр түрлі элементтері. Тіл бірлігі жиынтығы тіл жүйесінін денгейлерін жасайды. Мысалы, фонемалар Тіл бірлігі фонемалык денгейді, морфемалар Тіл бірлігі,— морфемалык деңгейді күрайды. Тіл бірлігі үғымы сонымен бірге тіл білімінің әртектес күбылысын кең көлемде карастыратын объектісін білдіреді. Тіл бірлігі карапайым немесе күрделі болуы, материалдык түрғыда көптеген варианттык-инварианттык күрылымда кезде- суі мүмкін. Тіл бірлігінің номинативтік түрі — сөз, коммуникативтік түрі — сөйлем, күрылымдык (материалдык) түрі — фонема, морфема болып табылады. Тіл бірлігі түрлері жөнінде эр түрлі көзкарас бар. Олардын ең көп таралғаны — күрылымдык және функционалдык көзкарастар. Кұрылымдык Тіл бірлігіне (П. Ельмслев бойынша (Дания) әрі карай жіктелмейтін фонема, морфема, семема жатады. Ал функционалдык Тіл бірлігіне (В. Виноградов бойынша (Ресей) номинативтік, коммуникативтік бірліктер жатады.
Тіл бірлігі карапайым және күрделі болуы мүмкін. Карапайым түріне өз ішінде жіктелмейтін фонема, морфема, ал күрделі түріне күрделі және туынды сөздер жатады. Тіл бірлігі неғүрлым жалпы түрде үш түрлі катынаста парадигматикалык, синтагм ат икал ы к және иерархиялык катынастарды жасайды.Тіл бірлігі сөйлеу үстінде бір-бірімен киыстырылып, сөйлеу (сөз) бірлігін жасайды. Бірак фонема мен морфема сөйлеу бірлігіне кіре алмайды, ал сөздер Тіл бірлігінің де, сөйлеу бірлігінін де кұрамына кіреді.
Тіл бірлігінін кұрамды бөліктері болып табылатын: лексикалык бірлік — негізгі мазмұнының сипаты материалдык, заттык (грамматикалык емес) жеке сөздерден; сөз түрінде көрінетін тіл бірлігінен;фонологиялык бірлік фонемалардан; морфологиялык бірлік — морфемалардан; ритмикалы к бірлік — сөйлеудің (сөздің) ритмикалык мүшелену бірлігінен; фразеологиялык бірлік — идиомалар, лексикаланған сөз тіркестері, тұракты орамдар мен тіркестер- ден Тіл бірлігі ; синтаксистік бірлік — сөйлем мен сөз тіркесінен көрінеді. Негізгі коммуникативтік бірлік — сөйлем болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Надежда Пак

**Пак Надежда** - Социалистік Еңбек Ері (1948), диқаншы, диқаншылар бригадасының звеношысы. 1921 жылы Ресейде, Қиыр-Шығыс өлкесі, Спасск қаласында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Қазақстанға қоныс аударғаннан кейін, 1940 жылы Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданы, МОПР ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіреді. 
* 1944 жылы диқаншылар бригадасының звеношысы болады. Оның бригадасы жыл сайын тапсырманы асыра орындап отырды: 
** 1945 жылы жаздық бидайдың әр гектарынан межеленген 11 центнердің орнына 12 центнерден өнім алады;  
** 1946 жылы межеленген 10 центнердің орнына әр гектардан 12,5 центнерден бидай жинап жоспарды асыра орындайды; 
** 1947 жылы межеленген 9 центнердің орына 9 гектардың әр гектарынан 38,2 центнерден астық алады. 
 
## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қылкөпір (пьесалар)

**Қылкөпір** - пьесалар. Авторы Арғынбай Бекбосын.

## Қысқаша мазмұны
Белгілі журналист-жазушы қоғам қайраткері Арғынбай Бекбосынның бұл жинағына "Төле бидің төрелігі", "Ньюрнбергтен бұрын" және "Өткелдегі шайқас" атты дармалық шығармалары топтастырылған. Оларда қазақ халқының жоңғар шапқыншылығы,екінші дүниежүзілік соғыс және кеңестік империя күйреп, азаттық алу секілді қылкөпірге бергісіз қиын да алмағайып кезеңдердегі өмір-болмысы елес береді.

## Шығарма кейіпкерлері
· Төле би - қазақтың төбе биі
· Қосы Сәмбетұлы - қазақ батыры
· Дорж - жоңғар түмен басы
· Батчулун - жоңғар биі
· Жоңғар жүзбасы, Қазақ, қалмақ сарбаздары

## Автор туралы
Арғынбай Бекбосын 1937 жылы 17 маусымда Жамбыл облысының Байзақ ауданындағы Қарасу ауылында туған. Қазақ мемлекеттік университетін бітірген. Әр жылдары Алматы жоғары партия мектебінде, КОКП Орталық комитеті жанындағы Қоғамдық ғылымдар академиясында, АҚШ-тың Колорадо университетінде білімін жетілдірген. Жамбыл облыстық радиосының тілшісі, Қазақ радиосының Оңтүстік Қазақстан және Қызылорда облыстарындағы меншікті тілшісі, Жамбыл облыстық «Еңбек туы» ғазетінде бөлім меңгерушісі, Жамбыл аудандық «Шұғыла» газетінің редакторы, Жамбыл облыстық партия комитетінің бұқаралық ақпарат құралдары жөніндегі нұсқаушысы болған. 1985-1994 жылдары Жамбыл облыстық «Ақ жол», «Еңбек туы» газетінің редакторы болып жұмыс істеді. 1994 жылғы наурызда Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің, 1995 жылғы желтоқсанда Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің депутаты болып сайланды. Онда Халықаралық істер, Қорғаныс және Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінде мүше бола жүріп, бірталай аса маңызды заң жобалары бойынша жұмыс тобын басқар ды. Депутаттық қызметімен қоса ҚР Президенті жанындағы Жоғарғы Тәртіптік Кеңестің, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жөніндегі мемлекеттік комиссияның мүшесі міндеттерін атқарды. 1999 — 2003 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының бұқаралық ақпарат құралдарымен байланыс бөлімінің меңгерушісі болып қызмет еткен. 2003 жылдан бастап зейнеткер. Тараз Мемлекеттік М.Х.Дулати атындағы мемлекеттік университеттің профессоры.

## Дереккөздер
Бекбосын А. Қылкөпір: Пьесалар. - Алматы: "Өнер", 1999. - 128 бет.
Тайтұяқ

**Тайтұяқ** () - жиренше тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік туыстасы. Ұзын, жіңішке, көлбеу өскен тамыры бар, көп жылдық, шөп тектес өсімдік. Жапырақтарының шеттері бүтін, аттың ізіне ұқсас, сағақтары ұзын, түкті. Бұл өсімдіктің жапырақтары қыста да түспейді. Гүл сабағы қысқа, гүлдері жеке-жеке орналасқан, сырт жағынан қарағанда ашық қоңырлау, ішкі жағы кою қоңыр түсті. Жемісі қауашақ сықылды. Сәуір айында гүлдейді. Бұл өсімдік негізінен ормандар арасында, көлеңкелі жерлерде өседі.

### Биологиялық сипаты
thumb|left|150px|
* Тамыры тармақты көген тамырсабақ.  
* Сабағы - қысқа және тармақты.  
* Жапырақтары кезекті орналасқан, бүтін жиекті.  
* Гүлдері - дара гүлді , қос жынысты, аталығы 12.   
* Гүл формуласы  —  P_(3); A_{6+6}; G_(6)  
* Жемісі - дұрыс қақырамайтын қорапша.  
* Өсімдіктің өзіне ерекше иісі бар. Сәуір - мамыр айында гүлдейді. Жемісін маусым айында салады. Вегетативтік (тамырсабақтың ұлғаюы нәтижесінде) тәсілімен және дәндері арқылы көбейеді. 

### Өсетін жері мен таралу аймағы
[thumb|right|150px|[Еуропалық тайтұяқ (*Asarum europaeum*)]]
Жер бетінде 100-ге жуық түрі бар. Көпшілік түрлері Оңтүстік-Шығыс Азияда таралған. Орманда, әсіресе жалпақ жапырақты және қылқан жапырақты ормандарда өседі. 
 
### Химиялық құрамы
Өсімдіктің тамырында және  жер үстіндегі бөлімдерінде эфир майлары, азорон, пинен, эвгенол, борнилацетат, танин, қоймалжың заттар, шайырлар, азарин деген алколоид, фенолкарбон қышқылдары, флавоноидтар, крахмал және гликозидтер бар. 

### Емдік қасиеті және қолданысы
Дәрілік мақсат үшін тайтұяқтың жер үстіндегі бөлігін және тамырын жинайды. Халық медицинасында несеп айдайтын, қақырық түсіретін дәрі ретінде қолданылады. Сонымен қатар асқазан және жүрек қызметін реттейтін, қабынуға қарсы әсер ететін, құстыратын және осыған байланысты асқынған маскүнемдікке шипа болатын қасиеттері бар. Әйелдердің етеккірін қалыпқа келтіру үшін де қолданылады. Бауыр, асқазан, ішек ауруларына қарсы және сары ауруға ұшыраған кісілердің денесі сарғайғанда да ем үшін қолданылады. Шемен ауруында несеп жүргізу арқылы ісікті қайтару үшін пайдаланылады.

Тайтұяқтың тамырынан азар эфир майын алады. Оны парфюмерияда көп қолданады. 

## Сақтық шарасы
Тамыры улы, сондықтан дәрі жасағaнда өсімдіктің дәрілік мөлшерін дұрыс алып, ұқыптылықпен қадағалау керек. Дәрігердің бақылауынсыз өсімдікпен емделуге болмайды.
 
## Дереккөздер

Санат:Жиреншелер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Ресей императорларының тізімі

100px|thumb|справа|Ресей империясының діні
**Бүкілресейлік император** (*импера́торъ всероссíйскій*) лауазымын 1721 жылғы 22 қазанда (2 қарашада) I Пётр қабылдаған және ол ақпан төңкерісінде ғана ыдырады.

Берілген тізімде хронологиялық ретпен *жалпықабылданған* императорлар мен патшайымдардың есімдері берілген. 

Сондай-ақ тізімде келесі ақпараттар бар: императордың аты-жөні, портреті, мемлекет елтаңбасы, басқару жылдары және ақпарат қайнарлары көрсетілген.

Даталар ескі де, жаңа да мәнерде жазылған.

## Императорлар тізімі

## Генеалогиялық ағашы
Бұл жерде тек атақты өкілдер көрсетілген.

## Дереккөздер


*
Санат:Ресей императорлары
Санат:Еуропа билеушілерінің тізімдері
Санат:Азия билеушілерінің тізімдері
Физиогномика

**Физиогномика** — өткен ғасырлардың 20–жылдарында ғылыми білімдерде өріс алған адамтану ғылымының практикалық мәні бар саласы.

Адамның сыртқы табиғи қимыл-қозғалыстарына тұлғаның жеке ерекшілігін, мінезін - адамның сыртқы келбетімен байланыстырып зерттейтін сала. Ол сол кездері хиромантия, френология, графология ілімдерімен сабақтастыра баяндалатын. Қазақ топырағында бұл мәселені Ж.Аймауытов өзінің "Психология" кітабында тұңғыш көтерген еді. Адамның өмірінде әртүрлі ырықсыз, ырықты қозғалыс, бет құбылыстарынан физиогномиканың алатын орны зор. Мұндай қозғалыстар жүріс-тұрыстан ерекше көрініс табады. Мәселен,тек қана бет пен көздің өзінде оның сан алуан көріністерін жиі байқауға болады.

Ә.Болғанбаевтың "Синонимдер сөздігінде" бет пен көздің әрқайсысының 40-тан астам синонимдері тіркелген .Орыстың ұлы жазушысы Л.Н.Толстой өзінің "Соғыс және бейбітшілік" атты романында өз кейіпкерінің көз, ауыз, беттің әртүрлі жықпылдары, қас, кірпік, шықшыт т.б. 98 түрін өз кейіпкерінің (Наташа Ростова, Пьер Безруков т.б.) психологиясын көрсетуге көрсетуге шебер қолданғанын ұлы жазушыны зерттеушілер ерекше атап өтеді.

## Этимология
Физиогномика сөзі француз тілінен енген. XVIII ғасырда. физиогномия сөзі «тұлғаның мінез-құлқының ерекшеліктерін тану және оның бет-әлпетінің ерекшеліктері» деген мағынада, содан кейін «бет-әлпетінің» мағынасында қолданылады.

1789-1790 жылдары Н.М.Карамзин сапары кезінде адамның мінез-құлқын болжау теориясы туралы естігеннен кейін И.К. Лафатераға жол-жөнекей соға кетті. Ол өз еңбектерінде: «Мен Лафатерге жартылай қараймын және ол ойлағаннан өзгеше нәрсені ойлайды; бірақ оның «физиогномды фрагменттері» доктор Бистер әлемде өмір сүргенін ұмытып кеткен кезде оқылатын болады деп сенемін», деп жазады.

## Дереккөздер

Санат:Адам анатомиясы
Бізтұмсық балшықшы

**Бізтұмсық балшықшы** ( Recurvirosta avocetta ) - балшықшылардың ең ірілерінің бірі (биіктігі - 46 см шамасында, 300 г-ға жуық). Басында, мойнының сыртқы жағында, қанатында қара таңбасы бар, ұзын, қара, жоғары қарай имек бізтұмсықты, қардай аппақ әдемі құс. Құстың атауы да соған негізделген. Негізгі қорегі - шаянтәріздестер және су бунақденелілерінің дернәсілдері. Таяз суға басын түбіне дейін батырып, жан-жағына қозғап, тұмсығына іліккендердің барлығын соқыр тәуекелмен жинақтау арқылы қоректенеді. Дегенмен өзендік үйректер тәрізді денесін жоғарғы бөлігін суда ұстап, қорегін одан шығарып, судың терең қабатынан да қорегін табады. Бүкіл Еуразияның тұзды дала көлдерінің жайдақ жағасын кездейсоқ мекендейді. Бізтұмсық балшықшы қолайлы жағдайда - өсімдікке тапшы немесе өсімдігі жоқ жазықтықтағы тұзды және тұздылау суқоймалары болған кезде бүкіл Қазақстанда ұялайды. Алайда олардың саны барлық жерде аз. Қауымшыл құс, шағын шоғырлар түзіп, ұялайды. Ұялаудан тыс кезеңде де топтасып жүреді. Ұяларын жерге, таяз шұқырға орналастырады. Дегенмен, егер ызар (грунт) ылғалды немесе батпақты болса, онда ұяны құрылыс материалымен кейде 20 сантиметрге дейін ызар бетінен жоғары көтереді. Салындыда сирек секпілді сары 3-5, көбінесе 4 жұмыртқа болады. Ересек құстар ұясы мен балапандарын жан аямай қорғайды. Бізтұмсық балшықшылар балапандары қанатына көтерілген кезде топ түзіп, үлкенірек суқоймаларға, сондай-ақ өздері қыстайтын жаққа - Каспийдің оңтүстігіне жылыстайды. Қазақстанда наурыздан қыркүйекке дейін кездеседі.

## Дереккөздер
"Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Татреңтәрізділер
Сарыбас шақшақай

**Сарыбас Шақшақай** - өте өңді шақшақайлардың бірі. Аталықтарының желкесі айқан қарама- қарсы боялған да, басы және мойны толық ашық сары түспен боялған, ал Тәңіртау тауларында түршесінің бүкіл арқасы көмірдей қара. Аналықтарымен жас құстарының басқа шақшақайлардан айырымашылығы онша көп емес. Қазақстанның бірнеше жерлерінде, соның ішінде батыста, солтүстіктің таулы өлкелерінде өмір сүреді. Сонымен қатар олар көктем айында жадырақтар тәрізді құсойнақ жасап, әуеде сайрайды .Ерекшелігі: Наурыздан қазан айына дейін кездеседі.
## Дереккөздер
"Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Шақшақайлар
Жүнбалақ жамансары

**Жүнбалақ жамансары** немесе **жүнбалақ тілеміш** ( Buteo hemilasius ) - қыранға мөлшерлес ең ірі денелі (2 килоға жуық, қанатының алымы - 1,5 метрден астам) тілеміш. Реңінің екі нұсқасы болады - қошқыл және ашық түсті. Мұнда екінші нұсқалы құстар кәдімгі тілемішке өте ұқсас. Бұл - Орталық Азияның ашық кеңістігінде өмір сүретін құс. Бізде оның ұялау орны тек қана Шығыс Қазақстанда анықталған. Тауларда және құрғақ далалы үлескілерді бойлай жазықтықта кездеседі. Отырықшы немесе ішінара жылыстайтын құс. Ұялау орны - жартастар немесе жер. Салындыда 2-4 шұбар жұмыртқа болады. Балапандардың жұмыртқада даму кезеңі - бір айға жуық мерзім. Балапандар бір жарым айда қанатына көтеріледі. Қыста Қазақстанның оңтүстік-шығыс бөлігінде, батысында - Іле өзеніне дейін көп кездеседі.
## Дереккөздер
Құстар (мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Сұңқартәрізділер
Квадраттық функция

**Квадраттық функция**  деп мына түрде беруге болатын функцияны айтады f(x)=ax^2+bx+c~, мұндаa \neq 0~.

## Графигі

Квадраттық функцияның графигі парабола деп аталады.

Жалпы түрде квадраттық функцияның теңдеуі мына түрде жазылады: y=ax^{2}+bx+c.
Парабола төбесінің координаттары: (x_{0}; y_{0}), x_{0}=-\frac{b}{2a},  y_0{}=-\frac{D}{4a}~.

x=-\frac{b}{2a}~  түзуі квадраттық функция графигінің симметрия осі деп аталады.

Егер a0  болғанда — жоғары тармақталған.

## Квадраттық функцияның қасиеттері
Квадраттық функцияның қасиеттері дискриминанттың мәніне байланысты болады. Дискриминант мына формула бойынша есептеледі D=b^2-4ac~

a>0~ болғандағы квадраттық функцияның қасиеттері
(Осы түспен  a болғандағы қасиеттері көрсетілген.):

## Практикада кездесетін жерлері
* Еркін құлап жатқан дене биіктігінің уақытқа тәуелділігі.
* Фигура ауданының оның сызықтық өлшемдеріне тәуелділігі (мысалы, дөңгелек ауданының радиусқа тәуелділігі).

## Жалпылау
Көп айнымалы жағдайына жалпылау екінші ретті беттер болып табылады. Ондай теңдеудің жалпы түрін мына түрде жазуға болады:
 f(\vec{x}) = \vec{x}^T A \vec{x} + \vec{b} \cdot \vec{x} + c

Бұл жерде: A - квадрат түрдегі матрица, \vec{b} - тұрақты вектор, c - константа.
Бұл жағдайда да функцияның қасиеттері (бірінші ретті жағдайына ұқсас) теңдеудің негізгі коэфиценті A матрицасымен анықталады.

## Тағы қараңыз
* Квадрат теңдеулер
* Афиндік-квадраттық функция
* Математикалық функциялар тізімі

## Сілтемелер
* Квадраттық функцияның қасиеттері 
* Квадраттық функцияның қасиеттері 

Санат:Көпмүшеліктер
Санат:Функция түрлері
Созылмалы миелолейкоз

**Созылмалы миелолейкоз** қан жүйесінің өспелері тобына кіретін, миелопоэздің алдын-ала шолушы клеткаларын туындайды. Сырқат сүйек миының миелоидты гиперплазиясымен сипатталады. Кардиологиялық зерттеулер кезінде миелоидты өсіндіде Филадельфиялық хромосома табылған.

## Клиникалық көріністері
Сырқаттың алғашқы белгісі болып миелоцит пен промиелоциттерде шегінген нейтрофильды лейкоцитоз болуы мүмкін. Көбіне ауру жалпы әлсіздіктен, тез шаршаудан, жүдеуден басталады. Біртіндеп әлсіздік ұлғая түсіп, дене қызуы басталады.

## Жиі кездесетін белгілері
Бірі - ол сол жақ қабырға астының ауруы, өйткені көкбауыр мөлшері қатты ұлғайып, оның капсуласы керіледі. Көкбауыр инфарктінде ауыру кенеттен пайда болып, дем алғанда күшейе түседі. Сүйектер ауырады. Ол миелоидты тіннің гиперплазиясының нәтижесіне байланысты өрбиді.
Миелоидты сүзгілердің әр түрлі ішкі ағзаларды зақымдауына байланысты қосымша симптомдар анықталады: диспепсия, жөтел, неврологиялық өзгерістер. Анемия жүрекке салмақ түсіреді, ентігу ісіну пайда болады. Тромбоцитопения нәтижесінде геморрагиялық асқынулар дамиды.
Көріп қарау арқылы сырқаттың даму кезеңін шамалаймыз: I-бастапқы кезең, II-айқындалған кезең, III-дистрофиялық соңғы кезең. Аурудың соңғы кезеңі кахексияға ұласады. Бауыр мен көкбауырдың үлкеюінен іштің көлемі қатты өседі, яғни шеменеденеді, бұл кезде дене қызбасы тұрақты сақталады. Сүйектер сырқырайды, денеде некроз ошақтары көбейе түседі. Пальпация арқылы тексергенде үлкейген лимфа бездері, үлкейген бауыр, әсіресе қатты үлкейген көкбауыр анықталады. Басқа ешбір ауруда көкбауырдың мөлшері сонша үлкеймейді. Көкбауыр инфаркті дамыған кезде пальпация жасағанда ауырады, ал аускультация әдісімен сол жерден іш пердесінің шуылын анықтауға болады. Қанда лейкоциттер саны 300х10^9-600х10^9 г/л жетеді, бастапқыда көп өзгермей, кейін күрт өзгеріске ұшырайды. Мұндай моелолейкоздың түрін лейкемиялық деп, ал лейкоциттердің санының орташа көбеюін өсу блейкемиялық, қалыпты деңгейін - алейкемиялық деп атайды.

Қанның жағындысында негізгі клеткалар гранулоциттермен сипатталған оның ішінде дамуы жетілмеген түрлері миелоциттер, промиелоциттер, кейде миелобласттарға дейін кездеседі. Дерттің үдеу кезеңінде тек миелобласттар және гранулоциттер анықталып, олардың арасындағы дамып жатқан клеткалар болмайды. Базофилдер мен эозинофильдердің саны көбейеді. Базофилдердің 4-5% болуы миелолейкоздың сенімді белгісі болып табылады. Қызыл қанның өзгеруі тек аурудың II-III кезеңдерінде анемия дамығанда ғана пайда болады, түсті көрсеткіш өзгермейді. Соңғы, терминалды кезеңінде тромбоцитопения анықталады. ЭТЖ 30-70 мм/сағ дейін тездейді.
Миелограммадағы өзгерістер де осындай, бласты клеткалардың мөлшері 95%-ға дейін жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Аурулар
Кутузовка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Кутузовка** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Украина ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 17 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 401 адам (193 ер адам және 208 әйел адам) болса, 2009 жылы 275 адамды (127 ер адам және 148 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Франсуа Виет

**Виет Франсуа** (1540-1603) француз математигі, мамандығы заңгер қызметкері. Астрономияға әуестенгендіктен тригонометриямен және алгебрамен айналысуға мәжбүр болған. Виет ғұмыр кешкен кезге дейін алгебра көптеген жаңалықтарымен байытылған  (оған дейін 3- және 4- дәрежелі теңдеулер радикал арқылы шешілген) болатын. Шартты белгілер Виет заманына дейін ара-тұра ғана қолданылатын. Виет 1591 жылы тек белгісіз шамаларға ғана емес, сонымен қатар берілген мәліметтерді, яғни теңдеулерді коэффиценттеріне де әріптік белгілеулерді қолданған. Осының нәтижесінде теңдеулердің қасиеттерін және олардың түбірлерін жалпылама формуламен алғаш рет сипаттап өрнектеу мүмкіндігі туған және алгебралық өрнектердің өздері амалдар қолданылатын объектілерге айналған. Ол ғұмыр кешкен жылдары теріс сандар - сан ретінде мойындалмаған кез болатын. Оның барлық идеяларын "Аналитикалық өнерге кіріспе" деген ғылыми еңбегінде баяндалған.
## Дереккөздер
Математикалық пәндік энциклопедия - Алматы 2011

Санат:Франция математиктері
Лавровка (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Лавровка** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Антонов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 21 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1030 адам (499 ер адам және 531 әйел адам) болса, 2009 жылы 666 адамды (318 ер адам және 348 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Теңгебастар тұқымдасы

**Теңгебастар тұқымдасы** () – көпжылдық даражарнақты өсімдіктер. Дүние жүзінде кең таралған, негізінен Солтүстік Жарты шарда кездесетін 4 туысы, 7 түрі бар. Қазақстанның таулы жерлерінен басқа аймақтарда таралған жалғыз туысы теңгебас, оның бір түрі - *ақ шоқан* не *шатырлы теңгебас* бар. Сулы және батпақты жерлерде өседі. Биіктігі 40-150 см, сабағы жылтыр, қатты. Тамыр түбінен өсетін жапырақтары ұзын, төмен жағындағылары үш қырлы, жоғарғы бөлігіндегілері жалпақ, 5-10 мм. Судағы жапырақтары таспа тәрізді ұзын болады. Гүлдері қосжынысты, аталығының саны 9, кейде одан көп болады, аналығы алтау бір. Ақшыл қызғылт түсті көп гүлдері ұзын гүл сағағында жетіліп, шатырша гүл шоғырына топталған. Жәндіктермен тозаңданады. Жаздың басынан қара күзге дейін гүлдейді. Жемісінің пішіні сопақша, жоғарғы жағы үшкір. Тұқымы өте көп, бір өсімдік 10 000-дай тұқымдас береді. Тағам ретінде пайдаланылады, одан крахмалы көп ұн алынады. Жапырақтары тоқыма заттар жасауға пайдаланылады. Теңгебасты ондатр, құндыз, бұлан 0жақсы жейді, оныменен су құстары қоректенеді.
 
## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы 8-том

Санат:Теңгебастар
Линимент

**Линимент** () – сұйық жағылмалар - өзінің атауын латынша "linire" - ысқылау деген мағынаны білдіреді, яғни теріге ысқылау үшін қолданылады, сирек жағдайда тампон және таңу түрінде кездеседі.

## Құрамы
Кейінге дейін линименттер жеке арнайы дәрілік қалып ретінде саналды, олар дене  температурасында еритін қоймалжың сұйықтық, құрамы бір немесе бірнеше дәрілік зат және негізден тұрады. Линименттердің сұйық жағылмалар түрінде өзіне тән ерекшеліктері бар. 

## Қолданылуы
Оларды даярлау үшін негіз ретінде жиі өсімдік (күнбағыс, бадам, шабдалы, майсана) майларын, тазартылған терпентин майын, вазелин майын, димексид, метилсалицилат, хлороформ, эсилон және т. б. қолданылады.

Линименттерге дәрілік заттарды жағылмадағы принцип бойынша енгізеді, сәйкесінше  гомогенді, суспензиялы, эмульсионды және комбинирленген линименттер алады.

Гомогенді препараттар бір бірінде еритін компоненттерден тұратын сұйық қоспалар, бұларды ұшпайтын еріткіштердегі сусыз ерітінділерге жатқызуға болады.

Суспензиялы линименттерді дайындауда дәрілік заттар жағылмада жазылған сұйық компоненттің және ұшпайтын компоненттің біреуімен диспергирленеді. Жағылмалардан суспензиялы линименттер жоғары емес седиментациялық тұрақтылығымен ерекшеленеді. Оны жоғарылату үшін қоймалжыңдар қолданылады, бірінші кезекте аэросил жалпы массада 3-5%. Тұрақтандырылған линимент болып Вишневский бальзамы табылады. Оның құрамы 3 г деготь 3 г ксероформ, 5 г аэросил, 89 г майсана майы. Бірінші майсана майымен аэросилді араластырады, яғни қоюландырады. Жеке ксероформ мен деготьты ысқылайды. Сосын екі линимент бөлімін қосып, біртекті қоймалжың және тұтқыр консистенция алғанша мұқият араластырады.

## Эмульсионды линименттер
Эмульсионды линименттер суспензиялы линименттер сияқты тұрақтандыруды қажет етеді. Жеке жағдайда эмульгаторлар линименттер құрамына кіретін ингредиенттердің бір бірімен   әрекеттесуі нәтижесінде.

## Дереккөздер
Жағылмалар

**Жағылмалар** – теріге, жараға немесе кілегейлі қабықтарға жағуға арналған жұмсақ дәрілік қалыптар. 
### Құрамы
Жағылма негізден және онда таралатын бірнеше заттардан тұрады. Жағылманың құрамына стабилизаторлар, ПАВ, консерванттар және тағы басқа да көмекші заттар кіруі мүмкін. Папирус Эберсада, Гипократтың еңбектерінде, Галена, Авиценада айтылатындай жағылмалар көне заманғы дәрілік қалып болғанымен, олар өзінің мағынасын қазіргі уақытқа шейін сақталып келген.  
### Қолданылуы
Жағылмалар медицинаның әртүрлі облыстарында қолданылады: дерматологиялық ауруларды емдеуде, отоларингологияда, хирургияда, проктологияда, гинекологияда және т.б. Теріні қоршаған ортаның жағымсыз әртүрлі әсерлерінен (органикалық тітіргендіргіштер, қышқылдар, сілтілер және т.б. тітіргендіргіштер) қорғау үшін және косметикалық мақсатта (дақты кетіру, терінің қорлануы, шаштың емделуі және оны алып тастауда) қолданылады.
Жағылманың емдік әсері оның құрамына кіретін дәрілік заттарға байланысты. Қазіргі кезде жағылма формасында барлық фармакологиялық топтарға жататын дәрілік заттарды шығарады. Олар: антисептикалық жергілікті анестетиктер, гормондар, витаминдер, саңырауқұлақтарға қарсы заттар, антибиотиктер, анальгетиктер және тағы басқалар. Олар бір-бірінен физико-химиялық жағдайларына байланысты ажыратылады.
Жағылма негіздері әртүрлілігімен, дәрілік заттардың фармакокинетикасына әсер етуіне және т.б көрсеткіштерге байланысты ажыратылады. Жағылмаларға келесі талаптар қойылады: жұмсақ консистенция болу керек, теріге, кілегейлі қабықтарға жаққанда қолайлы және тері бетінде тегіс пленка түзуі керек, тұрақты және механикалық қосылыстар болмау керек,сақтағанда және қолданғанда құрамы өзгермеу керек,жағылманың массасы мен концентрациясы рецептке сәйкес келуі керек. 
Жағылманың бірнеше класификациясы бар: қолданылу орнына,әсер ету сипаттамасына, дисперсті жүйелердің типіне байланысты.
Жағылма жағылған жеріне байланысты мынадай топтарға бөлінеді: дерматологиялық, мұрынға арналған, вагинальді, ректальды, уретральды, стоматологиялық.
Микроорганизмге сезімтал кілегейлі қабықтарға жағылған жағылмалар асептикалық жағдайда дайындалады. Көз жағылмаларындағы дәрілік заттың дисперстілігі дерматологиялық жағдайға қарағанда жоғары болуы керек.
### Топтары
Жағылмалар әсер ету сипаттамасына байланысты екі топқа бөлінеді. 
1.	Жергілікті әсер ететін жағылмалар - терінің жоғарғы қабаты эпидермиске және кілегейлі қабаттың жоғарғы қабығына әсер етеді. Олар: дерматологиялық, мырыш, ксероформдық жағылмалар. Дерматитті, экзема және т.б. тері ауруларын емдеу үшін қолданылады. 
2.	Резорбтивті әсерлі жағылмалар. Олар теріге немесе кілегейлі қабықтарға терең сіңеді, барлық организмге немесе жеке организмге жалпы әсер етеді. Мысалы: “Нитронг” жағылмасы. Құрамында 2% нитро – глицериннің майлы ерітіндісі бар, ол стенокардия ұстамасының алдын алу үшін қолданылады. Жағылманы кеуде терісіне, іш және қол терісіне, жұқалап және жақсы сіңу үшін өтпейтін материалмен жабады. Әсері 30-40 мин кейін басталады да 3-5 сағат сақталады.
Дәрілік заттар және негіз түзетін дисперсті жүйенің типіне байланысты жағылмалар: гомогенді және гетерогенді деп бөлінеді.
### Дереккөздер


Санат:Дәрілер
Михаил Алексеевич Панкин

**Панкин Михаил Алексеевич** - Социалистік Еңбек Ері (1948), тракторшы, тракторшылар бригадасының бригадирі. 1913 жылы Ресейде, Саратов облысы, Балашов ауданы, Котовроз селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1931 жылы Қазақстанға, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Қаратал ауданына қоныс аударғаннан кейін, күріш совхозына күріш алабын суарушы болып жұмысқа кіреді.
* 1932 жылы тракторшылар курсын бітіріп 1938 жылға дейін Үштөбе МТС-да тракторшы болып істейді.
* 1942 жылы Совет Армиясы қатарына шақырылып Ұлы Отан соғысына қатысады. Соғыста көрсеткен ерліктері үшін "За оборону Сталинграда" және "За отвагу" медальдарымен наградталады. 1944 жылы майданда КОКП мүшелігіне өтеді.
* Соғыстан кейін 1946 жылы Үштөбе ауданы, "Дальний Восток" колхозында тракторшылар бригадасының бригадирі болып істейді. Сол жылы оның бригадасы жоспарды 157% -ке орындап, өкімет оны "Құрмет белгісі" орденімен наградтайды. Тракторлық жұмыстардың тоқтаусыз қызметінің арқасында колхоз 1947 жылы бидайдың 150 гектар жердің әр гектарынан 20,8  центнерден, ал қант қызылшасының 150 гектар жерінің әр гектарынан 361 центнерден өнім алады.

## Наградалары
* "Құрмет белгісі"(1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Капсулалар

thumb|
**Капсулалар** ( - қапшық, сырт қабықшасы, сырт қорабы) - дәрілік заттың қабықшамен қапталған дозаланған дәрілік қабық. Капсулалар ішке сиректеу ректальді, вагинальді және т.б. әдістермен енгізіледі. Сонғы жылдары бұл дәрілік қалып кең таралуда, себебі; дәлірек дозаланады, дәрілік затты жарық, ылғал, ауа әсерлерінен қорғалынған, кейбір жағдайда дәрілік заттың жағымсыз иісі мен дәмі бүркеленген. Капсулалардың сырт беті жақсы көріністе және жеңіл жұтылады, жылдам ісінеді, ериді және асқазан-ішек жолында жақсы сіңеді, жоғары биологиялығы жеткілікті. Капсулалар өндірісі толық механикаландырылған және автоматтандырылған. Кемшілігіне ылғалға тұрақсыздығы жатады. 

Капсулаларды 2 типке бөледі: қатты және қақпағы бар (cupsulae durae operculate) және жұмсақ, бүтін қаптамасы (capsulae molles). 

Қатты капсулалар сусымалы ұнтақ тәріздес және гранулденген заттарды дозалау үшін пайдаланады. 

Олардың қалпы цилиндр, бүтін жақтары жартылай сфералы және екі бөліктен - корпустан және қақпақшадан тұрады. Корпус және қақпақша бір-біріне жеңіл және қуыс қалтырмай тығыз киілуі керек. 

Капсулалар ішінің сыйымдылығына байланысты 8 нөмірлі болады.

Жұмсақ капсулалар, қатты капсулалар сияқты сыйымдылығы 1,5 мл, тігіспен немесе тігіссіз. Сыйымдылығы 0,1-0,2 мл капсулалар маймен толтырылса, оларды «жемчужина» немесе перлы (perlae gelationosae), ал егер олардың ұзарған мойны болса оларды тубатин (tubatinae) деп атайды. Олар балалар дәріліерін орамдауға қолданады. Капсулалар сапасы негізінен пленка құрушыларға байланысты, олар 50-ден асады; Желатин, зеин, майлар, парафин, МЦ, ЭЦ, полиэтилен, нейлон, ПВХ және т.б. негізігі материал желатин