Дарио Фо

**Дарио Фо** (, 24 наурыз, 1926, Санджиано — 13 қазан 2016, Милан, Италия) — итальяндық драматург, режиссер, сахналық қойылым теоретигі, кескіндемеші. Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының лауреаты (1997), римдік Ла Сапиенца университетінің құрметті докторы (2006).

## Өмірбаяны
Санжано қаласында (Ломбардия аймағындағы Варесе провинциясы) жұмысшы мен шаруа әйелдің кедей отбасында дүниеге келген. Болашақ драматургтің әкесі Фелис Фо теміржолшы болып жұмыс істеп, әуесқой актер болған. Ата-аналар антифашистік нанымдарымен ерекшеленген, ал оның әкесі де Италия Социалистік партиясының мүшесі болған. Отбасы жараланған партизандарға көмектесті және еврей ғалымдарын концлагерьлерден құтқарып, Швейцарияға жеткізді.

Кедейшілікке қарамастан, ата-анасы ұлының көркемдік қызығушылығына қолдау көрсетуге шешім қабылдады: 1940 жылы Дарио Фо Миландағы Брера академиясының сценография факультетіне оқуға түсті, бірақ оқуы Екінші дүниежүзілік соғыс оқиғаларына байланысты үзілді. Ол соғыстың соңына дейін шатырда жасырынып, Сало Республикасының әскеріне шақырылудан аулақ болды. 1945 жылы Милан политехникалық институтының сәулет факультетіне оқуға көшті.
солға|нобай| Дарио Фо
Алғашқы шығармаларын студенттік жылдары жазған. Бұл шағын монологтар, сатиралық скетчтер, жартылай фантастикалық әңгімелер (халық аңыздарын мұра еткен). Ол бұл туындыларды достарының ортасында орындап, ақыры танымалдыққа ие болды. 1951 жылдан бастап Фо Италияның ұлттық радиосында (RAI) өзінің 18 әзіл-оспақ монологының («Балақайлар») сериясын орындады, онда ол саяси сатираны библиялық әңгімелер түрінде түсіндірді. Көп ұзамай дабыл қаққан басшылық Фо бағдарламасын жауып тастады, бірақ ол оған атақ-даңқ әкеле алды.

1953 жылы институтты тастап, өзін толығымен шығармашылыққа арнады. 1951 жылы ол театрлық отбасынан шыққан актриса Франка Рахмемен (1929—2013) кездестіріп, ол 1954 жылы оның әйелі  атанып, бірлескен авторы және театрының бірінші актрисасы болды. Тәуелсіз эстрадалық театр үшін ол «Көзге саусақпен» (1953) және «Сауларды байлау» (1954) атты екі фарс жазып, қойды. Буржуазиялық қоғамды және билеуші Христиан-демократиялық партияны сатира еткен екі шығармаға да көп ұзамай саяси және шіркеулік цензурамен тыйым салынды.

1955—1957 жылдары ол киносценарийлер жазды, кейбір фильмдерде суретші және актер рөлін сомдады, атап айтқанда режиссер Карло Лидзанимен бірге. 1957—1958 жылдары Фо-Раме тандемі Миландағы Пикколо театрында дебют жасағаннан кейін Италияға бір жылдық гастрольдік сапарға шықты. 1959 жылы жаңа театр «Дарио Фо — Франке Раме труппасы» құрылды. Оның алғашқы жетістігі — шенеуіктік бюрократия туралы сатирасы бар «Архангелдер флиппер ойнамайды» («Gli archangeli giocano a flapper», 1959) фарсикалық комедия, үш актілі пьеса. 

1963 жылдан бастап актер, режиссер, кабаре мен көше театрларына арналған скетчтердің авторы болды, 1969 жылдан бастап «Ла Коммуна» көшпелі театр труппасын басқарды. Солшыл социалистік күштерге жақын болып, 1970 жылы Италия Коммунистік партиясынан шықты.

2006 жылы ол Милан мэрі сайлауына түсуге талпынысы сәтсіз болды. Ол орталық-солшыл коалицияның «Кеңес» партиясының негізгі кандидатында екінші болды. Коммунистік Қайта өрлеу партиясының (ПКВ) қолдауымен ол 20 пайыздан астам дауыс жинады. Сол жылы өткен парламенттік сайлауда Франка Раме «Құндылықтар Италиясынан» сенаторы болып сайланды. 2010 жылдан бастап Фо және Рам екеуі де PCV-нің тәуелсіз мүшелері болды.

## Шығармашылығы
Сахналық фарстар–арлеквинадтардың («Көзге саусақпен», 1953), Брехт театрының дәстүріндегі деректі саяси драмалардың («Чилидегі халық соғысы», 1973, және т.б.) авторы. 

* «Мистерия-буфф» (1969),
* «Апаттан оқыс өлім» (1970), 
* «Тоқ-тоқ! Кім бұл? Полиция» (1974), 
* «Төлей алмасаң — төлеме» (1981) 

ротескілік -сатиралық пьесаларында, агитпроп сатирасының әдістері ортағасырлық ареалдық диаблерия, комедии дель арте, жәрмеңке қуыршақ театры, цирк клоундарының элементтерімен біріктірілген. 2001 жылы Альфред Джарридің құрметіне құрылған халықаралық қылжақбас  мүшесі болып қабылданды. 2008 жылы ол Джулиетто Кьеса *«11.9.* *Нөлден тергеу»* 2001 жылдың 11 қыркүйегінде Нью-Йоркте болған оқиғалар туралы фильма-тергеуге қатысты.

## Әдебиет

* Binni L. Dario Fo. Firenze: La nuova Italia, 1977
* Puppa P. Il teatro di Dario Fo: dalla scena alla piazza. Venezia: Marsilio, 1978
* Mitchell T. Dario Fo: people’s court jester. London; New York: Methuen, 1984
* Behan T. Dario Fo: revolutionary theatre. London; Sterling: Pluto Press, 2000
* Farrell J., Scuderi A. Dario Fo: stage, text, and tradition. Carbondale: Southern Illinois UP, 2000
* Farrell J. Dario Fo and Franca Rame: harlequins of the revolution. London: Methuen, 2001

## Дереккөздер

Санат:Италия жазушылары