open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Киста

**Киста** (грек. kystіs – көпіршік), жылауық – әртүрлі патологиялық процестің нәтижесінде тіндер мен органдарда пайда болатын іші сұйыққа толы қуыс; қатерсіз ісіктің бір түрі. Киста, көбінесе, әйелдердің аналық безінде және бүйрек, бауыр, қалқанша және ұйқы бездерінде (паренхиматозды организмдер) орналасады. Кистаның көлемі әртүрлі, оның мөлшері пайда болу себептеріне, организмнің қай жерінде орналасуына, мерзіміне және кистаның айналасындағы қан тамырына байланысты болады. Организмде даму механизміне байланысты кистаны бірнеше түрге бөледі: ретенциялық киста – ішкі секреция бездері жолында түрлі сұйықтардың жиналуы (мысалы, май безінен май, сүт безінен сүт бөліну, т.б.); рамолициондық киста – тығыз тіндердің белгілі бір бөлігінде жұмсарып іруі (мыс., инфарктен кейін немесе миға қан құйылғанда мида пайда болатын киста); дизонтогенетикалық киста ұрықтың дамуы кезінде пайда болады (мыс., бронхиогендік киста); ісікті киста – әртүрлі себептердің салдарынан тамырда, безде ісіктің пайда болуы (мыс., кистаденома, лимфангиома); жарақат кистасы – түрлі сыртқы әсерден эпителий тіндерінің бұзылуы (мыс., саусақ, алақан эпителий тіндерінің кистасы); паразиттік киста – таспа құрттардың (эхинококк, цистицерк) көпіршіктене даму сатысында (финна) сұйықтың жиналуы. Киста өте баяу өсетін ісік, сондықтан адам ісік әбден ұлғаймайынша ауырсынбайды. Медицинада ультрадыбыстық зерттеуді кеңінен қолданудың нәтижесінде киста әртүрлі медициналық тексеріс кезінде кездейсоқ анықталады. Кистаны, негізінен, хирургиялық операция жасау арқылы емдейді. Кейбір беткейлі орналасқан кисталарды инемен тесу (пункция) арқылы сұйық сорып алынады.

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Медицина
Мыйбұлақ ауылдық округі

**Мыйбұлақ ауылдық округі** – Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мыйбұлақ, Ақкеңсе ауылдары кіреді. Орталығы – Мыйбұлақ ауылы.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 525 адамды (318 ер адам және 207 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы ауылдық округтері
Мичурин ауылдық округі (Абай ауданы)

**Мичурин ауылдық округі** – Қарағанды облысы Абай ауданындағы  әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Агроқалашық, Садовое, Ягодное ауылдары кіреді. Орталығы – Агроқалашық ауылы.
 

## Дереккөздер

Санат:Абай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Мойынты кенттік әкімдігі

**Мойынты кенттік әкімдігі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы  әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақбұлақ ауылы мен Мойынты кенті кіреді. Орталығы – Мойынты кенті.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Жүсіп, Әбу-л-Фатх Мұхамед ибн Жүсіп

## Қысқаша мәлімет
Жүсіп, Әбу-л-Фатх Мұхамед ибн Жүсіп(туған жылы белгісіз – 1211) – Шығыс Қарахандар әулеті мемлекетінің билеушісі. Шығыс қарахандықтарға қидандар үстемдік жүргізіп тұрған кезде, 1205 жылдан бастап оларға қарсы көтеріліс ұйымдастырады. Кейін қидандар гүрханының қолына тұтқынға түседі. Тұтқыннан оны наймандардың ханы Күшілік босатып алады да қидандарға қарсы күресті жалғастыру үшін Қашқарияға жібереді. Жүсіп 1211 жылы қастандық жасаушылардың қолынан қаза табады.

## Сілтемелер
*Қарахан мемлекеті
*қидандар
*наймандар
*Қашқария

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Николаев ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Николаев ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Қайыңды, Николаевка, Топан ауылдары кіреді. Орталығы – Николаевка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Байтуған ауылдық округі

**Байтуған ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін *Новокарповка ауылдық округі* деп аталған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Байтуған, Жаңақұрылыс ауылдары кіреді. Орталығы – Байтуған ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Нұраталды ауылдық округі

**Нұраталды ауылдық округі** – Қарағанды облысы Шет ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққияқ, Ақсу, Қошқарбай, Қызылқой, Шопа ауылдары кіреді. Орталығы – Қошқарбай ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шет ауданы ауылдық округтері
Нұркен Әбдіров ауылдық округі

**Нұркен Әбдіров ауылдық округі** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы әкімшілік бірлік. 2004 жылға дейін *Еңбек ауылдық округі* деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақшоқы, Жарлы, Жекежал ауылдары кіреді. Орталығы – Жарлы ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы ауылдық округтері
Нүркен ауылдық округі (Ақтоғай ауданы)

**Нүркен ауылдық округі** – Қарағанды облысы Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақсеңгір, Жалаңтас, Жидебай, Қаратал, Нүркен ауылдары кіреді. Орталығы – Нүркен ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Жүсіп Құланұлы

## Қысқаша мәлімет
Жүсіп Құланұлы (тулыған және қайтыс болған жылдары белгісіз) – би. **[[Алшын]]** тайпасынан тарайтын құрамындағы Шекті руының Назар аймағын басқарған. Исатай Тайманұлы бастаған көтеріліске қатысқаны үшін қуғын-сүргінге ұшыраған Тінәлі Тайсойғанұлы, Сарт Еділұлы, т.б. сарбаздарға қол ұшын беріп, қамқорлық көрсеткен. Жүсіп би көтерілісшілерге көмекке Үшбөкенбай ауылынан 500-ге жуық сарбаз жиып берген. Көтеріліс туралы құжаттарда оның ағасы Медет би Құланұлы, баласы Шымбай Жүсіпұлы туралы деректер кездеседі.

## Сілтемелер
*би
*Кіші жүз
*Исатай Тайманұлы
*Әлімұлы

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Иосиф Вульфович Брейдо

**Иосиф Вульфович Брейдо** *(1947 жылы, [[Қырғызстан]], [[Жетіөгіз ауданы]], [[Тамға ауылы]]нда туған)* – техника ғылымының докторы *(1997 жылы)*.

Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) электртехника институтын *(1971 жылы)* бітірген. *1974–87 жылдары* Қарағанды қаласында Кен ісі институтында қызметкер, Қарағанды Көмір ғылыми-зерттеу институтында лаборатория меңгерушісі *(1987–88 жылдары)* қызметтерін атқарды. *1988 жылдан* Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің кафедра меңгерушісі. 90-нан астам ғылыми еңбектің, 26 өнертабыстың авторы.

## Шығармалары

1. "РАЗВИТИЕ ЭЛЕКТРОННЫХ ТЕХНОЛОГИЙ ПРИ ОБУЧЕНИИ СТУДЕНТОВ ТЕХНИЧЕСКИХ СПЕЦИАЛЬНОСТЕЙ", Брейдо И.В., Паршина Г.И.;
2. “ВЫРАВНИВАНИЕ НАГРУЗОК ЭЛЕКТРОДВИГАТЕЛЕЙ В МНОГОДВИГАТЕЛЬНОМ ЭЛЕКТРОПРИВОДЕ ЭКСКАВАТОРОВ“, Брейдо И.В., Лисицын Д.В.;
3. "РЕЖИМЫ РАБОТЫ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОЙ СИСТЕМЫ ПРЕД-И ПОСТАВАРИЙНОГО КОНТРОЛЯ УГОЛЬНЫХ ШАХТ", Брейдо И.В., Сичкаренко А.В.;

## Сілтемелер
1. «Брейдо Иосиф Вульфович»
2. «Состав кафедры АПП на 2010 - 211 учебный год» 
3. «Иосиф Брейдо»
4. «Иосиф БРЕЙДО. Воздушный мост»

## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Риян

**Риян** () – рияндар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер мен бұталар, жартылай бұталар. 

Қазақстанда Каспий мен Арал теңіздері маңында, Балқаш-Алакөл ойысында, Қызылқұм мен Мойынқұмда, Іле және Күнгей Алатауларында өсетін 8 түрі бар. Жиі кездесетіні — Бояулық рияны (R. tіnctorum). Оның биікт. 2 м-дей, сүректенген жуан тамыры болады. Жапырақтары қандауыр немесе ұзынша эллипс тәрізді. Сарғыш-жасыл түсті ұсақ гүлдері сыпыртқы гүлшоғырына топталған. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі алғашқы кезде қызыл-қоңыр, әбден піскенде қара түсті болады. Бояу Р-ынан қызыл бояу алынады. 

Риянның 2 түрі: 
# бор рияны, 
# Резниченко рияны — өте сирек кездесетін, жылдан жылға таралу аймағы тарылып бара жатқан өсімдіктер болғандықтан, қорғауға алынып, Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Рияндар
Ортадересін ауылдық округі

**Ортадересін ауылдық округі** – Ақтоғай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжайдақ, Орта Дересін ауылдары және Орта Дересін темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Орта Дересін ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) ауылдық округтері
Тиімділік теориясы

**Тиімділік теориясы**, оптималдылық теориясы – математиканың белгілі бір функцияның экстремумын (максимумы мен минимумын) табу немесе мүмкін болатын жиын ішінен ең тиімдісін таңдап алу жөніндегі есептерді шығарудың теориясы мен әдістеріне арналған саласы. Тиімділік теориясының негізгі салалары – математикалық бағдарламалау және тиімді басқару теориясы. Тиімді басқарудың математикалық теориясы, ең алдымен, ғарышқа ұшу механикасы саласының және автоматтық басқару теориясының практик. қажеттігінен пайда болды. Тиімді басқарудың жеке есептері мен классик. емес вариациялық есептер ертеректе пайда болғанымен, тиімді басқарудың математикалық теориясы 1956 – 61 ж. қалыптасты. 
Түрлі шешу жолдарының ішінен ең тиімдісін таңдап алудың сенімді тәсілі – барлық шешу жолдарын салыстырмалы бағалау. Ең тиімді тәсілді іздестіру барысында шешу жолдарының саны көп болса, онда математикалық бағдарламалау әдісін қолданады. Бұл әдісті пайдалану үшін есепке дәлме-дәл тұжырымдау жасалады: айнымалылар жиынын белгілеу, олардың мүмкін болатын өзгеру аймағын тағайындау (шектеу қою) және осы айнымалылардың экстремумдарын тапқалы отырған нысаналы функциясын анықтау керек. Міне осы функция алға қойылған мақсатқа жету дәрежесі бағамының сандық өлшемі болады. 
Айнымалыларға қойылатын шектеулер уақытқа байланысты болғанда динамик. есептер туып, әсердің ең тиімді жолын таңдау үшін тиімді басқару мен динамик. бағдарламалау әдістері қолданылады. Қандай да болмасын практик. шараның нәтижесі бірнеше көрсеткіштермен (мыс., шығындар, өндірілетін өнім көлемі, уақыт, тәуекел дәрежесі, т.б.) сипатталады. Тиянақты бір есеп алғанда күтетін нәтиженің нысаналы функциясы үшін сипаттамалардың бірін (басқаларына қатаң шектеу қойғанда) алу мәселесін Тиімділік теориясы тағайындайды. Айнымалылардың не көрсеткіштердің бірқатарына шектеулер қойылмаған жағдайда (көбіне ұзақ уақытқа жасалған бағдарламада) векторлық тиімділік теориясы пайда болады. Түрлі шешу жолдарын салыстыру барысында анықталмағандық жағдайларды да ескеру керек (мыс., еккен егін шығымдылығына ауа-райының әсерін жан-жақты зерттеу, т.б.). Мұндай маңызды есептер де тиімділік теориясында қарастырылады. 
Тиімділік теориясының есептерін бағдарламалық және позиц. тиімді басқару есептері деп ажыратады. Қазақстанда тиімділік теориясы мен оның қолданылуы жөніндегі ғылыми-зерт. жұмыстары ҚазҰУ-де, Математика және механика институтында, т.б. жоғары оқу орындары мен ғылыми мекемелерде 20 ғасырдың 70-жылдарының басынан бастап жүргізілуде. Қазақстан ғалымдары жатық емес функциялар мен функционалдарды тиімдеу әдістері (А.Беделбаев), басқару жүйелерін синтездеу әдістері (Ә.Айсағалиев), өндіріс пен технол. процестерді басқару үшін өте маңызды белсенді жүйелер теориясы (Ә.Әшімов), т.б. бойынша зерттеулер жүргізіп, үлкен табыстарға жетті.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Пионер ауылдық округі (Қарағанды облысы)

**Пионер ауылдық округі** – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Приишимское, Пионерское, Центральное ауылдары кіреді. Орталығы – Пионерское ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы ауылдық округтері
Риян тұқымдасы

**Риян тұқымдасы** () – қос жарнақты бір немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер, жартылай бұталар мен бұталар. 

Жер шарында кең тараған, негізінен тропиктік және субтропиктік аймақтарда өсетін 500-ге жуық туысы, 6500-ден аса түрі белгілі. Қазақстанда тастақты жерлерде, альпі және субальпілік шалғындарда, қылқан және жалпақ жапырақты ормандардағы бұталардың арасында, өзендер мен арықтардың жағасында, құмды жерлерде өсетін 7 туысы (бояушөп, бидайбас, лептунис, қызылбояу, микрофиза, риян, қайқықанат), 51 түрі бар. 

Сурет:Alberta magna.jpg|
Сурет:Stephegyne diversifolia Blanco1.131b-cropped.jpg|
Сурет:Ophiorrhiza mungos Ypey77-cropped.jpg|
Сурет:Egyptian starcluster-KayEss-1.jpeg|


Жапырақтары бүтін жиекті немесе ара тісті, қарама-қарсы орналасады. Гүлі көбінесе қосжынысты, ұсақ, топтанып, кейде жеке жетіледі. Тостағанша жапырақшалары 4 — 5 бөлікке тілімденген ара тісті, көбінесе көрінбейді, күлтесі күлте жапырақшаларымен бірігіп кеткен. Аталығының саны күлте қалақшасының санымен бірдей болады. Маусым — қыркүйек айларында гүлдеп, тамыз — қыркүйекте жеміс салады. Жемісі — қауашақ не қос жаңғақша, кейбіреулерінде жидек түрінде болады. Риян тұқымдасының жемісі тағам ретінде пайдаланылады; дәрілер (хинин ағашы, ипекакуана, т.б.); бояу алынады (риян, моринда, т.б.); әсемдік үшін өсіріледі (гардения, бувардия, т.б.) және илік заттар алынады (гамбир).

## Дереккөздер

Санат:Рияндар
Санат:Өсімдіктер үйелмендері
Мұзбел ауылдық округі

**Мұзбел ауылдық округі** – Қарағанды облысы Нұра ауданындағы әкімшілік бірлік. 2018 жылға дейін "Пржевальский ауылдық округі" деп аталды.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Мұзбел ауылы кіреді. Орталығы – Мұзбел ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Нұра ауданы ауылдық округтері
Родников ауылдық округі

**Родников ауылдық округі:**
* Родников ауылдық округі – Ақтөбе облысы Мәртөк ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Родников ауылдық округі – Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы әкімшілік бірлік.
Рационализм

**Рационализм** (лат. *ratіo* — ақыл), архитектурада — 20 ғасырдың 1-жартысындағы архитектуралық бағыттар жиынтығы. Қазіргі ғылым мен техника жетістіктерін жүйелі түрде меңгере отырып, бейнелеу өнеріндегі жаңа ағымдар әкелген пошым тудыру принциптерін архитектурада қолдану — Рационализмнің негізгі ерекшелігі. Ол кең мағынада “*заманауи архитектурасы*” ұғымымен қатар қолданылады. Рационализм негізі 19 ғ-дың аяғында қалыптаса бастады. 20 ғ-дағы 20-жылдардың бас кезінде Рационализмнің қалыптасуына Нидерландыда Т. ван Дусбюрг, Францияда ЛеКорбюзье, Ресейде К.С. Малевич, Германияда В.Гропиус насихаттаған теориялар негіз болды. Рационализмнің дәуірлеген кезеңі — 20 ғасырдың 20 — 50-жылдары. Бұл бағытты насихаттаушылар заманауи архитектурасының халықар. конгресін құрды. Олардың жалпы архитектуралық пайымдаулары негізінде халықаралық стиль (*Л.Мис ван дер Роэ, т.б. шығарм.*) дүниеге келді. Рационализм өкілдері ден қойған архит. пайымдаудағы өріссіздік пен әлеуметтік-реформистік утопизм оны 20 ғасырдың 50-жылдарының соңына таман тоқырауға әкеліп соқтырды. 
## Философияда
*Философияда*— болмыстың, танымның, моральдың негізі ақыл деп санайтын философиялық ілім. Рационализм иррационализм мен сенсуализмге қарсы философиялық ағым ретінде 17 — 19 ғасырларда қалыптасты, негізін салушылар Р.Декарт пен Б.Спиноза. Рационализм орта ғасырдағы діни, теологиялық көзқарастарға қарсы болып, әлемді жаратушы құдай жоқ, болмыс, табиғат ақыл-оймен танылады деп атеистік идеяны насихаттады. Философиялық Рационализмнің туындауы Жаңа дәуірдегі классикалық жаратылыстану ғылымының дамуымен сәйкес келеді. Философия ғылыми білімнің, әсіресе, математикалық білімнің жалпыға ортақ және қажетті сипаттарын ашуға тырысты. Спиноза сияқты кейбір Рационализм өкілдері философия мәселелерін “*геометриялық методты*” қолдана отырып баяндады. Рационализмнің гносеологиялық оптимизміне орай табиғаттың ашылмайтын құпиясы жоқ. Бұл тұрғыдан Рационализм еуропадағы ағартушылықтың маңызды философиялық алғышарты болды. 20 ғасырда Рационализімнің жекелеген қағидалары феноменологияда (*Э.Гуссерль*), француз неорационализмінде (*Г.Башляр*), сыншыл Рационализмде (*К.Поппер*) қайта жаңғырды.

## Дереккөздер


Санат:Философия
Санат:Терминология
Ростов ауылдық округі

**Ростов ауылдық округі** – Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Красная Нива, Қызылжар, Ростовка ауылдары кіреді. Орталығы – Ростовка ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы ауылдық округтері
Рационал өрнек

**Рационал өрнек** — құрамында радикалдары болмайтын алгебр. өрнек (мысалы, *а+b2,* ). Егер Рационал өрнектегі әріптерді айнымалы шамалар деп есептесек, онда Рационал өрнек осы айнымалы шамалардың рационал функциясын береді.

**Рационал өрнек** - тек арифметикалық амалдар қолданылған алгебралық өрнек.
Тепе-теңдікті рационал бөлшектердің негізгі қасиеті деп атайды.
Құрамындағы барлық айнымалылардың мүмкін мәндері жиынында ақиқат болатын теңдікті тепе-теңдік деп атайды. Өрнекті оған теңбе тең өрнекпен алмастыруды теңбе-тең түрлендіру деп атайды.

## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Алгебра
Китаб Ахбар аль-Бұлдан

**Китаб Ахбар  әл-Бұлдан** (“Өзге елдер туралы әңгімелер кітабы”) – географиялық, тарихи жинақ, Әбу Бәкр Ахмед әл-Хамаданидің шығармасы. Шамамен 902 – 903 ж. жазылған. Шығарманың түпнұсқасы 5 том, 2 мың беттей болған. Бірақ көп уақытқа дейін Әли аш-Шайзаридің (1022 ж. ш.) кітап мазмұнын қайталап айтуымен жұртшылыққа тараған. 1923 ж. Мешхедтен шығарманың 2-бөлімі табылды: онда Ирактың шығысындағы мемлекеттердің, соның ішінде Орта Азия мен Қазақстанның географиясы жөнінде мағлұматтар бар. Автор бұл еңбегінде Әбу Осман Әмір әл-Жаhиздің, Әбу-л-Қасым Ұбайдоллаh ибн Хордадбехтің, Әбу-л-Аббас Ахмед әл-Белазуридің, т.б. географиялық шығармаларын, өз замандастарының ауызекі әңгімелері мен көрген-білгендерін пайдаланған. Кітаптың Орта Азия мен Қазақстанның географиясы жөніндегі бөлімдерінде оғыздардың, қимақтардың, т.б. түркі халықтарының қоныстануы мен әдет-ғұрпы, сауда қатынасы жөнінде тарихи этнография тарауы Талим ибн Бахр, ибн Хордадбехтің еңбектеріне сүйеніп жазылған. Сыр бойындағы қалалар мен қыстақтардың, Тараз аймағындағы елді мекендердің тізімі беріліп, Тараз қаласынан қимақ еліне шығатын сауда жолы сипатталады. “ Китаб Ахбар  әл-Бұлдан” кейіннен Шамс әд-Дин Әбу Абдоллах Мұхаммед әл-Мұқаддаси, Әбу Жафар ат-Туси, т.б. еңбектерінде пайдаланылды. “Китаб Ахбар  әл-Бұлдан” – Орта Азия мен Қазақстанның ортағасырлық тарихын зерттеушілер үшін құнды дерек көзі. 
## Дереккөздер

Розен В.Р.,, ЗВОРАО, в. 1, 1887;
 
, т. 1, М. – Л., 1939; 

Крачковский И.Ю.,. Избр. соч. т. 4, М. – Л., 1957; 

Волин С.Л.,, “Труды ИИАЭ АН КазССР”, т. 8, А.-А., 1960; 

Караев Г.,, Фрунзе, 1968.

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Розен В.Р., Рецензия на издание де Гуе труда ибн аль-Факиха, ЗВОРАО, в. 1, 1887; Материалы по истории туркмен и Туркмении, т. 1, М. – Л., 1939; Крачковский И.Ю., Арабская географическая литература. Избр. соч. т. 4, М. – Л., 1957; Волин С.Л., Сведения арабских источников ҚX – XVҚ вв. о долине реки Талас и смежных районах, “Труды ИИАЭ АН КазССР”, т. 8, А.-А., 1960; Караев Г., Арабские и персидские источники ҚХ – ХҚҚ вв. о киргизах и Киргизии, Фрунзе, 1968.

Санат:Тарих
Тиінтәрізділер

thumb|250px
**Тиінтәрізділер** (Scіurіdae) – кеміргіштер отрядының бір тұқымдасы. Қазба қалдықтары миоцен дәуірінен белгілі. Табиғатта кең тараған. Қоңыржай, субтропиктік және тропиктік аймақтарда кездесетін 25 туысы, 230-дан астам түрі белгілі. Тиінтәрізділерге борша тышқандар, тиіндер, суырлар, сарышұнақтар, шалғын иттері жатады. Дене тұрқы 6 – 60 см. Тіршілік ортасы әр түрлі: ағашта (тиін), жартылай ағашта (борша тышқан) және жерде (суыр, сарышұнақ) мекендейді. Күндіз белсенді. Көпшілік түрі қысқы ұйқыға кетеді. Негізінен өсімдіктермен қоректенеді, қысқа қор жинайтын түрлері де бар. Жылына 2 – 3 рет көбейеді. Қазақстанда 5 туысы, 13 түрі (тиін, тараққұйрық сарышұнақ, борша тышқан, ұзынқұйрық сарышұнақ, зорман, балпақ, қызылұрт сарышұнақ, Тянь-шань реликті сарышұнағы, кіші сарышұнақ, дала суыры, сұр суыр, Мензбир суыры, қызыл суыр) бар.

## Дереккөздер


Санат:Кеміргіштер
Рационал функция

**Рационал функция** — *х* айнымалысы мен тұрақты шамаларға саны шекті арифметикалық амалдарды (*қосу, азайту, көбейту, бөлу)* қолданғаннан пайда болған функция. Рационал функцияның жалпы түрі мынадай:
 
мұндағы *a0, a1, an, b0, b1, bm* (*a0-0, b0-0*) — тұрақтылар, ал n мен m — оң бүтін сандар. Рационал функция бөлшектің бөлімі нөлге айналмайтын нүктелердің бәрінде анықталған. *m=0* болған жағдайда *R(x)* функциясы бүтін Рационал функция немесе көпмүше деп аталады. Ал кез келген Рационал функция көпмүшеліктердің қатынасы ретінде де қарастырылады. Рационал функцияны дифференциалдау мен интегралдау амалдары оңай орындалады, Рационал функцияның туындысы да Рационал функция болады. Рационал функцияның интегралы әр уақытта элементар функциялар арқылы өрнектеледі. Рационал функция — алгебр. функцияның дербес жағдайы. Бірнеше айнымалылардың Рационал функциясы алымы мен бөлімі бірнеше айнымалылардың көпмүшелігі болатын бөлшек ретінде анықталады.
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Элементар функциялар
Санат:Функция түрлері
Шексіз үлкен шама

## Шексіз үлкен шама
**Шексіз үлкен шама**математикада абсолют шамасы белгілі бір мәннен бастап алдын ала берілген кез келген үлкен оң саннан артық бола алатын айнымалы шама. у шексіз үлкен шамасының кері шамасы  шексіз аз шама болады. Мұндай жағдайда шексіз үлкен шамаларды зерттеу шексіз аз шамаларды зерттеуге келтіріледі. у-тің шексіз үлкен шама болатындығы lіmy= символы арқылы жазылады, мұндағы  (“шексіздік”) белгісі — у-тің шексіз үлкен шама екенін көрсететін шартты белгі. Кез келген тұрақты санды, ол қанша үлкен болса да, шексіз үлкен шама деуге болмайды.
## Пайдаланылған әдебиеттер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*Ә. Қазанғапов

Санат: Математика
Сарыкеңгір ауылдық округі

**Сарыкеңгір ауылдық округі** – Ұлытау облысы Жезқазған қалалық әкімдігіне қарасты әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Малшыбай ауылы кіреді. Орталығы – Малшыбай ауылы. Округ құрамында болған *Балабай, Өткелбай, Қарабұлақ* бөлімшелері 2010 жылы таратылған.

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 326 адамды (184 ер адам және 142 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Жезқазған қалалық әкімдігі ауылдық округтері
Инамалық

**Инамалық** – Хиуа хандығында өзбек тайпаларының жетекшілеріне берілген лауазым.

Инамалық елдің билеушісіне аса жақын адам ретінде жоғары қызметтер атқарып, кейде мемлекетті басқарған. Хорезмнің өзбек тайпалары негізгі 4 топқа (қият-қоңырат, ұйғыр-найман, қаңлы-қыпшақ, нүкіс-маңғыт) бөлінді. Бұл күрделі этникалық бірлестіктерді 4 инамалық басқарды. Елдің саяси өмірінде, әсіресе, оның кейінгі кезеңінде инамалық шешуші рөл атқарды. 1763 жылдан кейін қоңырат тайпасының басшысы Мұхаммед Әмин инақ ықпалды мемлекет басшысы ретінде айрықша беделге ие болды. Инамалықтар алғашқы кезде қазақ халқының арасындағы Шыңғыс хан тұқымынан сайланды да, ешбір беделі жоқ хандардың атынан хандықты билеп келді. Инамалықтар ханды өздері тағайындап, хан жарлығы дегенді құр желеу еткенмен, шын мәнінде бар билікті өздері жүргізді. Мұндай жағдай ұзаққа созылмады. 19 ғасырдың бас кезінде Мұхаммед Әмин инақтың немересі – Елтізар инақ соңғы беделсіз ханды құлатып, хан тағына өзі отырды (1804 – 06), сөйтіп ол Қоңырат атанған жаңа хандық әулеттің негізін құрды.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Дмитрий Николаевич Беляшев

**Дмитрий Николаевич Беляшев** (1940 жылы туған) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1992).

Қазақ политехникалық институтын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) бітірген. 1964–1970 ж. кіші ғыл. қызметкер, аға инженер, Қазақ ұлттық техникалық университетінде ғылыми-зертханалық бөлімінің бас инженер, 1970–1994 ж. Бүкілодақтық ғыл.-зерт. ин-ты Қазақ бөлімшесі ғыл. орт-ның директоры, 1994 жылдан ҚР ҰҒА-ның Геофиз. ғыл.-зерт. ин-ты директорының орынбасары қызметтерін атқарады.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Геология-минералогия ғылымдарының докторлары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық техникалық университеті тұлғалары
Узбеков Вадим Анверович

**Узбеков Вадим Анверович** (1956 ж.т.) – медицина ғылымының докторы (1999). Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1980, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы ) бітірген. КСРО Медицина ғылым академиясы Тағамтану институтының Қазақ бөлімшесінде стажер-зерттеуші (1980–82), Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру институтында ассистент (1982–83), қазіргі Қазақ тағамтану ғылыми-зерттеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1984–91); 1991 жылдан Қарағанды қаласындағы Еңбек гигиенасы және кәсіби аурулар орталығында лаборатория меңгерушісі болды. 1998 ж. «Механизмы инициации нарушений метаболизма при интоксикации шестичленными ароматическими углеводородами и характер адаптации к интоксикации на клеточном уровне» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы. 2 монография мен 2 патенттің иегері.

## Сілтемелер
*Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы 
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Самар ауылдық округі

* Самар ауылдық округі – Қарағанды облысы Абай ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Самар ауылдық округі – Шығыс Қазақстан облысы Самар ауданындағы әкімшілік бірлік.
Инаугурация

**Инаугурация** (латынша *іnauguro* – арнаймын; ағылшынша *іnauguratіon* – қызметке кірісу) – мемлекет басшысының мәртебелі лауазымды атқаруға кірісуін атап өтетін салтанатты рәсімі.

Ежелгі Рим империясында қайсыбір лауазым алған адамның қызметке кірісуі салтанатпен атап өтіліп тұрған. Монархтардың тәж кию сәттері де арнайы салтанатпен рәсімделген. Елбасының (қағанның, ханның) жаңадан билікке келуін салтанатты түрде айғақтау дәстүрі қазақ халқында да болған. Әдетте хан сайлауға қатысқан игі жақсылар таңдап алынған жаңа елбасын салтанатты түрде ақ киізбен көтеріп, таққа отырғызған. Қазақ елі тәуелсіздігінен айырылып, Ресей империясының отарына айналуына байланысты, бұл дәстүр жойылған болатын. КСРО кезінде мемлекет басшысының қызметке кірісуін салтанатпен ұлықтау дәстүрі болған жоқ. Шет елдерде, мысалы, демократия үлгісі іспетті АҚШ-тағы бүкілхалықтық сайлаудан кейін президент инаугурациясын өткізу дәстүрі біздің еліміздің және өзге де ТМД елдерінің өміріне 20 ғасырдың 90-жылдары енді. Қазақстандағы алғашқы инаугурация 1991 жылы 1 желтоқсанда өткен жалпы халықтық сайлауда басым көпшілік дауыспен Н.Ә. Назарбаев ел Президенті болып сайланғаннан кейін өткізілді. Қазақстан Республикасының тұңғыш Президенті егеменді елдің Туы астында, Конституцияға қолын қойып тұрып, Қазақстан халқына қалтқысыз қызмет көрсетуге салтанатты түрде ант берді. Инаугурация кезінде ұлттық дәстүр де пайдаланылды. Елбасы аяғы астына ақ киіз төселді, қарт ақын Шәкір Әбенов тұңғыш Президентке бата беріп, дәстүрлі ұлттық киім кигізді.

## Сілтемелер


Санат:Мемлекет
Санат:Құқық
Китаб әд-Дурра аль-Мудийа фи-л-Лұғат ат-Туркийа уә-л-Камал

**“Китаб әд-Дурра аль-Мудийа фи-л-Лұғат ат-Туркийа уә-л-Камал”** (“Түрік тілінің жарқын інжу-маржаны, әрі толық жазылып біткен кітап”) – 14 ғ-да Мысыр мен Шам елдерінде, яғни мәмлүк қыпшақтарының мемлекетінде, сол кездегі қыпшақ тілін оқып үйрену үшін классикалық араб тілінде жазылған сөздік. Қолжазбада бұл еңбек “Таржуман әл-лұғат ат-туркийа” (“Түрік тілінің аударма сөздігі”) және “ат-Таржуман ат-туркийа” (“Түрікше аударма”) деп те аталады. Ол кезде тек араб елдерінде ғана емес, жалпы шығыс елдерінің ішінде түркі тілдерінде сөйлейтін халықтарды, әсіресе, қалың жұртшылыққа барынша кең танымал болған қыпшақ тайпаларын “түріктер” деп атаған да, олардың тілін “түрік тілі” деп жалпы атаумен беретін болған. “Түрік” пен “қыпшақ” сөздері синоним ретінде қолданылған (А.Зайончковский). Дүниежүзілік түркітану ғылымы бұл сөздікті “бізге жетпеген” (Б.Аталай), “жоғалып кеткен” (О.Притцак) деп есептейтін еді. 1963 ж. поляктың атақты түркітанушысы Зайончковский (тегі – қарайым) Флоренцияның атақты Лоренцо Медичи кітапханасынан осы сөздіктің қолжазбасын тауып алып, француз тіліне аударып бастырып шығарды (Варшава, 1965–69 ж.). Көлемі 24 парақ, әр парақтың екі бетінде 15 – 16 жолдан тұратын арабша-қыпшақша сөздердің тізімі бар. Араб сөздерінің семантикалық классификациясына орай тиісті лексикалық материалдар 24 тарауға бөлініп берілген. Сөздіктің авторы мен оның жазылған уақыты белгісіз.
Таужанова К.Д., // ҒА Хабарлары, Тіл, әдебиет сериясы, 1984, ғ2;
Зайончковский А., //Народы Азии и Африки, 1964, ғ3.

## Дереккөздер

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Арабша шығармалар
Санат:Арабша сөздіктер
Тобанияз Әлниязұлы

**Тобанияз Әлниязұлы** (1875 жыл, бұрынғы Закаспий облысы, Маңғыстау уезі, Жеменей болысы – 9 қазан 1930 жыл, Алматы) — Байұлы тайпасы Адай руының Жеменей бөлімінен шыққан қоғам қайраткері, Адай ревкомының бірінші төрағасы, саясаткер. Адай көтерілісінің басшысы болған.

1916 жылы патша жарлығына қарсы шыққаны үшін тұтқынға алынып, 1917 жылы патша үкіметі құлағаннан кейін абақтыдан босатылды. 1918–1923 жылдары Адай оязының революциялық комитетінің төрағасы. Алашорда үкіметінің батыс бөлімшесінің жетекшілері – Халел және Жаһанша Досмұхамедовтермен тығыз байланыста болды. Жангелдин экспедициясына қолдау көрсетті. Қазақтар мен түрікмендердің достық қарым-қатынаста болуына күш салып, екі халық арасындағы келіспеушіліктерді бейбіт түрде шешуге қол жеткізді. Қылмыс жасағандарға құн төлету керектігін жақтап, мұны өзі басқарған уезде енгізбекші болды. Кеңестік билікке қарсы Қарақұм өңірінде жүріп жатқан қозғалысқа қолдау танытты. Билік орындарының нұсқауларында жергілікті халықтың тұрмыс-тіршілігіндегі, дініндегі ерекшеліктердің сақталуын талап етті. 1923 жылы Тобаниязға «ұлтшыл», «діндар» деген айып тағылды. Соған орай ол уездік революциялық комитетінің төрағасы қызметінен босатылды. 1924–1928 жылдары уездік салық инспекторы болып еңбек етті. 1929 жылы желтоқсанда тұтқынға алынып, ату жазасына кесілді. Тобанияз Әлниязұлы 1990 жылы 26 сәуірде Қазақ КСР-і Жоғарғы сотының шешімімен ақталды.

## Мүсіні
Ақтауда саяси қайраткер Тобанияз Әлниязұлының ескерткіші ашылды. Адай көтерілісі басшысының мүсіні қоладан құйылған. Сондай-ақ оның қасында қуғын-сүргінге ұшыраған азаматтардың есімі жазылған стелла бар. Саясаткердің немересі атап өткендей, репрессия құрбандарының ұрпақтары үшін  бұл өте маңызды.
Өткен ғасырда Адай уезі революциялық комитетін басқарған мемлекет қайраткері Тобанияз Әлниязұлы Батыстағы өңірдің жетекшілері Досмұхамедпен бірге елдің бірлігін, мемлекеттің азаттығын аңсады. Оның еңбегі зор. Қазір еңбегі еленді. Сөзсіз, мұның бәрі жастарға өнеге.
- деді облыс әкімінің бірінші орынбасары Абзал Меңдібаев.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Рәбия сұлтан бегім

нобай|238x238 нүкте|Түркістан қаласындағы кесенесі
**Рәбия сұлтан бегім**  (шамамен 1430 — 1495 жылдары өмір сүрген) — Әмір Темірдың әулетінен, Ұлықбектің қызы, Әбілхайырдың әйелі. Самарқан қаласында өсіп, жан-жақты білім алған. 1451 ж. Әмір Темірдің немересі Әбу Саид Самарқанты жаулап алғанда Әбілхайыр ханға көрсеткен әскери көмегі үшін Ұлықбектің қызы Рәбия сұлтан бегімді ұзатқан. Әбілқайыррмен 16 жыл отасып, 1468 жылы кайтыс болганда, Әбілқайырдан Сүйініш жане Кішкене деген 2 ұл табады.Рәбия сұлтан бегім кезінде мемлекеттік
істерді басқаруға қатысқан санаулы мұсылман әйелдерінің бірі болды. Тарихта белгілі Көшкінші және Сүйініш қожа хандардың анасы. 1495 —1510 ж. баласы Көшкінші ханның пәрменімен оның басына кесене тұрғызылған.

## Жалпы өзі жайлы
Рәбия сұлтан бегім өте қу, айлакер және сұлу әйел болған десе еді. Оған небір атақты батырлар, билер ғашық болған. Өз жерінің кегін алу үшін ол билер мен батырларды бір- біріне қарсы тұрғызған. Атақты Қобыланды батыр Рәбия сұлтан бегімге қол жеткізу үшін Ақжол биді өлтіргені жайлы мәліметтер бар. Қобыланды батыр сол кезде Әбілхайырдың қол астында болатын. Сондықтан Ақжол бидің әкесі Қотан тайшы Ақ Орда ханы Әбілхайырдан бөлініп шығып, арғын тайпасын алып, Керей мен Жәнібек сұлтандарға қосыла Жетісуға көшіп кетуiне осы оқиға себеп болған. 

Өзі дүние салған соң, хан сарайы мен баласы Сүйінішхан анасына арнап, күмбез салдырады. Күмбезді  1895 жылы Ресей әскерлері «ескі, бір күні кұлап қалуы мумкін деген» сылтаумен кираткан. Қазіргі күмбезі жаңартылып салынған. Рәбия сұлтан бегім кесенесі  Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің Оңтүстік-шығысында 60 м жерде орнасалқан. Оның басына сегізбұрышты құлыптас қайылған. 

Тарихта Ұлықбектің бес әйелі мен он үш (13) кәнизәгі болғандығы белгілі, сонымен бірге, осы әйелдерінен көрген 10 ұлы мен 10 қызы болды. Ұлықбекке қарсы шыққан Әбд әл-Ләтиф оның 10-шы ұлы еді, осы Әбд әл-Ләтиф және оның туған қарындастары Сұлтан Бахт, Ақ Баш және Рабия Сұлтан бегімнің аналары Рукаийа-хатун (Сұлтан) болатын. Ол арлат тайпасының көсемінің қызы еді, алайда, ол Ұлықбектің әйелі емес ең бірінші үйленген кәнизәгі еді. Соңдықтан да оның ұлы мен қыздарын Ұлықбектің әкесі Шахрухтың бәйбішесі Гауһар-шад-аға кішкентайларынан өз қолына алып, тәрбиелеп өсірді. Рабия ең кенже қыз болғандықтан атасы Шахрух пен әжесі Гауһар-шад өз қызындай көрген болуы керек, оның есімінің Ұлықбектің қыздары жайлы тізімде де, Темір әулеті шежіресінде де жоқ болуы осы себептен деп қабылдаймыз. Алайда Рабияның есімі Ұлықбектің қызы ретінде «Тарих-и Абу-л-Хайр-хани», «Шараф-наме-ий шахи» атты еңбектер мен басқа да еңбектерде аталады. Ұлықбек 1394 ж. туылып алғаш рет 10 жасында (1404 ж.) Ука бегімге үйленеді, мұнан соң да 4 әйел, 13 кәнизак алады. Осы кәнизактарының өз әйелдерімен тең дәрежедегісі Рукаийадан 1420-1430 жж. арасында 10-шы қыз Рабия Сұлтан Бегім туылған болуы керек.

## Дереккөздер

Санат:Темір әулеті
Шектеулі айырымды есептеу

## Шектеулі айырымды есептеу
**Шектеулі айырымды есептеу**функцияның аргументі үздіксіз өзгереді деп ұйғарылатын дифференциалдық есептеу мен интегралдық есептеуден өзгеше — аргументі дискретті болып өзгеретін функцияларды зерттейтін математика саласы. Шектеулі айырымды есептеудің жуық есептеулер (интерполяция, сандық дифференциалдау мен интегралдау, дифференциалдық теңдеулерді жуықтап шешу) үшін маңызы зор. Шектеулі айырымдар деп төмендегі қатыстарды айтады:
Δf (xn)=f (xn+1) –f(xn)
(1-реттік айырым),
Δf (xn) = Δf (xn+1)–Δf (xn)
(2-реттік айырым),
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 
Δk f (xn)=Δk–1f (xn+1)–Δk–1f (xn)
(k-реттік айырым),
мұндағы xn=x0+nh, h — тұрақты шама, n — бүтін сан. Δkf(x) шектеулі айырымы мен оған сәйкес келетін dkf(x) дифференциалының арасында белгілі ұқсастық бар; шектеулі айырымнан туындыға көшу:

формуласы арқылы орындалады, мұндағы h — аргументтің көрші екі мәнінің айырымы. Шектеулі айырымды есептеудің маңызды саласы:
F[x,Δf(x),…,Δkf (x)] = 0 (*)
түріндегі шектеулі айырымдар теңдеулерін шешуге арналған. Бұл теңдеулерін шешу дифференциалдық теңдеулерді шешуге ұқсас болып келеді. Әдетте (*) теңдеуіндегі айырымдар функцияның сәйкес мәндерімен ауыстырылып: 
Ф[ x, f(х), f(х1), …, f(хk)]=0
түрінде, яғни қалыпты рекурренттік формула түріне келтіріліп жазылады. Шектеулі айырымды есептеуінде функциялардың қосындысын, яғни k-нің үлкен мәнінде f(a)+f(a+h)+…+f(a+kh) қосындысын табу (дәл не жуық) есебінің де үлкен маңызы бар. Ол

формуласының көмегімен шешіледі, мұндағы F(x)–ΔF(x)= =f(х) — айырымдық теңдеуінің шешімі.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Математика
Рәміз

**Рәміз** — белгілі бір адамдар тобы үшін шартты мағынасы бар заттай белгі. Ол адамның, қандай да бір аң-құстың, жануардың немесе басқа да табиғат тіршіліктерінің (мыс., ағаш, өсімдік, т.б.), құрал-сайманның бейнесі болуы мүмкін. Бірнеше бейне өзара үйлесімде орналастырылған Рәміздер жиі кездеседі.

## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Терминология
Шектеулі өсімше формуласы

## Шектеулі өсімше формуласы
right|Ланграж функциясы|300px|right
**Шектеулі өсімше формуласы**Лагранж формуласы — f(х) функциясының өсімшесі мен оның туындысының мәні арасындағы байланысты көрсететін дифференциалдық есептеудің негізгі формулаларының бірі; ол мына түрде жазылады:
f (b)–f(a)=(b-a) f(c), (*) мұндағы с–а<с<b теңсіздігін қанағаттандыратын сан. f(х) функциясы [a,b] кесіндісінде үздіксіз әрі оның (a,b) интервалының әрбір нүктесінде туындысы болған жағдайда ғана (*) формуласын алуға болады. Геометриялық тұрғыдан (*) формуласы у=f(х) қисық сызығының бойынан [c, f(c)] нүктесі табылатынын өрнектейді, сонда осы нүкте арқылы у=f(х) қисық сызығына жүргізілген жанама [а, f(а)] және [b, f(b)] нүктелерінен өтетін хордаға параллель болады (қ. сурет). Шектеулі өсімше формуласын 1797 жылы Жозеф Лагранж тапқан.
## Пайдаланылған әдебиеттер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Математикалық талдау
Китаб әл-Ағани

“Китаб әл - Ағани” (“Жыр кітабы”) – тарихшы, әдебиетші әрі ақын Әбу-л-Фараж әл-Исфаhани (897 – 967) құрастырған араб поэзиясының антологиясы. Бұған 7– 10 ғасырлардағы араб ақындарының өлеңдері мен оларға жазылған Ибраhим әл-Маусили, Исмаил ибн Жәми және Фулайха ибн әл-Аврдың музыкасы кірген. “Китаб әл - Ағани” ақындардың өмірбаяны, композиторлар мен белгілі орындаушылар жайында түсініктер бар. Түзілу жүйесінде кемшіліктер болғанымен, бұл – 10 ғасырға дейінгі араб және араб тілдес елдердің әдебиеті мен мәдениеті, әлеум. өмірі және әдет-ғұрпы туралы мәліметтер беретін құнды еңбек. 1840 ж. “Китаб әл - Ағаниды” неміс ғалымы Козергартен 10 том етіп шығармақ болған еді, оның 1-томы ғана 1868 – 69 ж. жарық көрді. “Китаб әл - Ағанидың” толық басылымы 1904 ж. 21 том болып Каирде басылып шықты.Крымский А.Е.,, т. 1 – 3, М., 1911 – 13.

## Дереккөздер

Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Араб тіліндегі әдебиет
Тобо қаған

**Тобо хан**, Табар, Таспар – ежелгі Түрік қағанатының 4-қағаны (572 – 81). Тобо хан билік құрған кезде, қағандық едәуір күш-қуат жинады. Оның аумағының ұлғаюы көптеген реформаларды жүзеге асыруды талап етті. Солардың бірі бірнеше ірі иеліктер құру және қағандықты – Шығыс (телелер) және Батыс (тардуштар) қағандық деп екіге бөлу еді. Тобо хан көршілес елдерді жаулап, иелігін ұлғайтып отырды. Ежелгі жылнамалардың бірінде Тобо хан Қытайды түпкілікті күйрету ниетінде еді, бірақ император сарайы түркілерге жыл сайын 100000 м жібек мата, т.б. алым-салық төлеп тұруға келісті деп атап жазған. Тобо ханның билік құрған кезі – ежелгі түркі қауымындағы мұрагерліктің белгілі жүйеге келген кезеңіне сәйкес келді.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Түркі қағанатының билеушілері
Санат:Ашина әулеті
Күлбаршын Сабырқызы Ақышбаева

**Күлбаршын Сабырқызы Ақышбаева** (1945 жылы туған, Кеген ауданы) — ғалым, медицина ғылымдарының  докторы (1994), профессор (1995).

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1970, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Мәскеудегі Орталық тері-венерология аурулары ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын (1976) бітірген. Тері-венерология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1970–1987), 1987 жылдан зертхана меңгерушісі болып қызмет атқарады. Негізгі ғылыми жұмыстары урогениталды кеселдерді анықтау және емдеу мәселелеріне арналған. Ақышбаеваның 80-нен астам ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1945 жылы туғандар
Импульстік техника

thumb|right|Тесла трансформаторының қарапайым схемасы
**Импульстік техника** – электр импульстері параметрлерін генерациялаудың (қалыптастырудың) теориялық негізін, практикалық әдістері мен техникалық құралдарын жасау, түрлендіру және өлшеу, сондай-ақ, электр тізбектеріндегі импульстік процестерді зерттеумен (негізінен, автоматикада, есептеу техникасында, радиоэлектрониканың түрлі облыстарында, электр техникасында, экспериментальдік физикада) айналысатын техниканың саласы.

Импульстік техника әсер ету мерзімі мен түрі әр түрлі (кернеу не ток түріндегі) электр импульстерін пайдаланады. Импульстік сигнал үздік-үздік болады да, амплитудасы мен әсер ету мерзімінің ұзақтығына байланысты ажыратылады. Бұл сигналдардың параметрлері қолданылып отырған приборлардың жұмыс ретіне, қолдану мақсатына сәйкес әр түрлі мөлшерде болады. Атап айтқанда, телемеханика, есептеу техникасы салаларындағы импульстік сигналдардың қуаты 1 мкВт болса, радиолокация саласында сигналдардың қуаты ондаған МВт-қа дейін жетеді, ал ұзақтығы 0,1 – 1 с-тен (автоматикада) 1нс-ке (шапшаң бөлшектер физикасында, есептеу техникасында) дейін. Орташа қуатты импульстік құрылғы импульс аралығындағы уақытта мол энергия жинақтап үлгеретіндіктен өте қуатты энергия көзі бола алады. Импульстік құрылғылар шала өткізгіш приборлар мен электрондық шамдар, газ разрядты приборлар мен магниттік өзекшелерге негізделген элементтерден жасалады. Бұл элементтер электр импульстерін тудыру, олардың түрін, сипаттамаларын өзгерту, импульстерді белгілі уақытқа тежеп кешіктіру, импульстерді бөліп алу, т.б. жұмыстар атқарады. Импульстік процесс пен импульстік сигнал радиотехниканың барша салаларында пайдаланылады. Импульстік құрылғылар радионавигация, радиоастрономия, т.б. салаларда қолданылады. Қазіргі кездегі компьютерлердің жұмысы да импульстік процестерге негізделген. Импульстік техниканың өндірістік процестерді кешенді автоматтандыру мен механикаландыру ісінде маңызы зор. Импульстік әдістер автоматты басқару және бақылау, заттың сапасын тексеру, электрлік және электрлік емес шамаларды өлшеу, электр желілерінің бүлінген жерін іздеп табу, атом. физикада элементар бөлшектер мен “таңбаланған атомдарды” санау және тіркеу, физиологиялық процестерді зерттеу, қысқа мерзімді процестерді суретке түсіру, алыстан басқару, т.б. процестерге пайдаланылады.

## Сілтемелер


Санат:Физика
Шектеу және қондыру

## Шектеу және қондыру
**Шектеу және қондыру**-машина жасауда қандай да бір параметрдің сандық сипаттамасының өзінің номинал (есептелген) мәнінен ауытқу аралығы және машина бөлшектері қосылысының бір-бірімен салыстырғандағы орын ауыстыруын (аз не көп) анықтайтын сипаттама. Шектеу машина мен механизм бөлшектерінің геометриялық параметрлерінде (сызықтық және бұрыштық өлшемдері, пішіні), сондай-ақ механика, физика, химия, т.б. параметрлерде (мысалы, электрлік кедергі, қаттылық, заттағы химиялық элементтің %-дық үлесі, т.б.) көрсетіледі. Шектеу стандартта, техника шарттарда не бұйым сызбасында екі шекті өлшем (ең үлкен және ең кіші) түрінде көрсетіліп, осы екі шекті өлшемнің аралығында бұйымның нақты өлшемі жатады. Әдетте техникалық құжаттарда шекті өлшемдердің орнына бұйымның номинал өлшемі (бұйымның қолданылатын жерін ескере отырып, оның төзімділігін, қатаңдығын, т.б. қасиеттерін сынау кезінде тағайындалған) мен оның жоғары және төмен ауытқуы (бұйымның шекті өлшемдері мен номинал өлшемнің алгебралық айырмасына тең) алынады. Осыған орай тар мағынада шектеуді ең жоғары және ең төмен өлшемдердің (не жоғары және төмен ауытқулардың) айырымы түрінде де қарастыруға болады. Ауытқулардың таңбалары оң да, теріс те болуы мүмкін. Машина жасауда шектеу бұйым сапасы мен бөлшектердің (не тораптардың) өзара алмастырымдылығын қамтамасыз етеді. Іс жүзінде бұйымды өңдеу тәсілі, өңдеуге қажет құрал-жабдықтарды таңдап алу, бақылау әдісі, т.б. шектеуге байланысты болады. Машина бөлшектері бір-бірімен қозғалмалы не қозғалмайтын етіп бекітіледі. Екі бөлшектің қосылысында қамтушы (қапсырушы) бет (тесік деп аталады) пен қамтылушы (қапсырылушы) бет (білік деп аталады) қарастырылады. Қондыру осы екі беттің айырымы бойынша анықталады. Тесік мөлшері біліктің жуандығынан артып кетсе, онда бұл айырым саңылау деп, ал керісінше, біліктің жуандығы тесік мөлшерінен үлкен болса, онда бұл айырым керілу деп аталады. Қондырудың қозғалмайтын, қозғалмалы және ауыспалы 3 түрі бар. Қозғалмайтын қондыру ыстықтай престі, жеңіл престі болып ажыратылады. Престі қондыру күш шамасына қарай есептеледі. Қозғалмалы қондыру сырғымалы, қозғалыстық, жүрісті, жеңіл және кең жүрісті болады. Ауыспалы қондырудың тұйық, қатайтылған, кернелген, нығыздалған түрлері бар. Сызбаларда, техникалық құжаттарда, т.б. шектеу және қондыру цифр және әріптермен белгіленеді. Тесік пен біліктің дәлдік класы: 1, 2, 2а, 3, 3а, 4, 5, 6, 7, 8, 9 болып ажыратылады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*О. Сыздықов

Санат:Механика
Санат:Бөлшектер
Шектеусіз көбейтінді

## Шектеусіз көбейтінді
**Шектеусіз көбейтінді**-саны шексіз көп u1, u2, …, un, …көбейткіштердің көбейтіндісі, яғни: u1u2 …un…=un түріндегі өрнек. Бүтін функцияларды шектеусіз көбейтіндіге жіктеуге болады.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Математикалық талдау
Инбридинг

thumb|right|Еуропада инбридинг қарапайым құбылыс болған(суретте екінші Карл Испанскийдің арғы аталары).
**Инбридинг** (ағылшынша *іn* – ішінде және *breedіng* – будандастыру) – бір популяция аумағындағы жақын түрлердің будандасуы.

Жақын туысты будандастырылатын организмдерде қандай да болмасын гендегі аллельдердің (гендер жұбының бірі) бірдей формасының көріну мүмкіндігі жоғары болады. Осыған байланысты, жақын текті будандасудың деңгейі өскен сайын гомозиготалы организмдердің пайда болу жиілігі де артады. Өсімдіктерде табиғи инбридинг өздігінен тозаңдану кезінде жүзеге асады. Айқас тозаңданатын өсімдіктердегі инбридинг – ырықсыз (мәжбүрлік) тозаңдану деп аталады. Бұл инбредті (туыс дарабастарды шағылыстыру кезінде пайда болушы) депрессияға, яғни дарабастардың өмір сүру қабілеттілігінің және өнімділігінің төмендеуіне әкеледі. Инбредті депрессия рецессивті летальді (өлімге душар ететін) гендерге, сондай-ақ, организмнің тіршілік ету қабілеттігін төмендететін гендердің гомозиготалы қалыпқа ауысуына байланысты болады. Мысалы, жүгері, картоп, капустаның өздігінен тозаңдануы нәтижесінде өсу деңгейі, жеміс беруінің төмендеуі, әр түрлі ауытқулары байқалады. Инбридингке байланысты депрессия, көбінесе, бірінші ұрпақта көрінеді де, белгілі бір деңгейге жеткеннен кейін, әрі қарай дамымайды. Инбредті дарабастар қалыпты гендері бойынша гомозиготалы болғандықтан, бағалы белгілерімен сипатталатын гендер де келесі ұрпаққа тұрақты беріліп отырады. Екі немесе бірнеше инбредті линияларды будандастыру бірнеше буданды (гибридті) ұрпақтың гетерозисіне әкеледі. Мысалы, жүгерінің тетрабуданы – төрт инбредті линиялардың будандасуынан пайда болатын өнім. Ол жай сорттарға қарағанда өнімді 30 – 60%-ке жоғары береді.

Мал шаруашылығындағы инбридинг – жақын текті жануарлардың шағылысуы болып табылады. Мұны мал шаруашылығында ұзақ уақыт қолдану, жануарлардың тіршілік қабілетінің төмендеуіне, организмнің кейбір ауруларға қарсы тұру қасиетінің кемуіне, олардың беретін өнімі мен сапасының нашарлауына, мутантты ұрпақтардың пайда болуына және төлдерінің өлі тууына әкеледі. Тәжірибеде инбридингті жиі қолдану – организмде әр түрлі тұқым қуалайтын аномалиялардың көрінуіне әкеледі. Мысалы, селекцияда өсімдік сорттары мен асыл тұқымды малдың бағалы белгілерін сақтау мақсатында инбридингтің орташа деңгейі ғана қолданылады.

Инбридингтің жоғары деңгейдегі қолайсыз салдары – генетикалық жағынан туыс адамдардың некелесуінің дұрыс еместігіне негіз болады. Ағайын адамдар арасындағы некелесу – олардың балаларында сирек байқалатын тұқым қуалайтын аурулармен ауыруына, мүгедектікке, өлі туу, өліп қалуға әкеледі. Инбридинг рецессивті аллельдерді шығару үшін, көптеген аллельдері бойынша гомозиготалы организм (таза линия) және асыл тұқымдар алу үшін, сорт ішінде аллельдерді сақтау үшін, популяцияда әр түрлі белгілерді анықтау үшін қолданылады. Өсімдіктер селекциясында осы мағынаға сай көбінесе инцухт (немісше Іnzucht) – термині қолданылады. Бұл – организмдердің бір популяциясындағы туыстығы өте жақын формаларды шағылыстыру болып саналады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Санат:Ғылым
Китаб әл-Ансаб

**“Китаб әл-Ансаб”**(“Теологиялық есімдер кітабы”) – тарихи географиялық және өмірбаяндық шығарма. Авторы – ортаазиялық тарихшы Әбу Сайид әл-Кәрім ас-Самани (1113 – 1167). Ол Мерв қаласында туған. “Китаб  әл-а-та” автор көрнекті адамдардың, негізінен, діни қайраткерлердің есімдерін әліпби тәртібімен тізіп шыққан. Бұл есімдердің бір бөлігі белгілі бір тайпа адамдарымен немесе тарихта белгілі адамдармен байланысты, ал көпшілігі аймақтардың, қалалардың, басқа да географиялық нысандардың атымен аталады. Бұл еңбек Орталық Азия, оның ішінде қазіргі Оңтүстік Қазақстан аумағы, ішінара Жетісу жөнінде тарихи-географиялық материалдарға бай. “Китаб  әл-а-ты” ағылшын арабтанушысы Д.Марголиус 1912 ж. бастырып шығарды. Әбу Сайид әл-Кәрім ас-Самани шығармасының қолжазбасы Ресей Ғылым Академиясының Шығыстану институтында сақтаулы.
## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Тарих
Реактивтік турбина

**Реактивтік турбина**, жұмыстық дененің (сұйықтықтың тегеуріні, арыны, газдағы немесе будағы температура айырымы) потенциалдық энергиясының басым бөлігін жұмыстық доңғалақтың реактивті сопло пішіндес қалақшалы арнасында мех. жұмысқа түрлендіреді. Реактивтік турбинаны айналдырушы күш қалақша арналарындағы жұмыстық дененің ағыны бағытын өзгерткенде пайда болатын актив күш пен сол арналарда жұмыстық дененің жылдамдығы өскенде пайда болатын реактивтік күштің қосындысынан құралады. Турбинада мех. жұмысқа түрленген толық энергияның реактивтік күш есебінен алынған жұмысқа қатынасы Реактивтік турбинаның реактивтік дәрежесі (*r*) деп аталады. Егер r-1 болса, онда турбина *таза реактивті*, ал r-0 болса, онда — *активті* деп аталады. Әдетте Реактивтік турбина деп реактивтік дәрежесі 50%-дан жоғары турбиналарды айтады.
## Дереккөздер


## Толықтыру

Санат:Физика