open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жозе Пезейру

**Жозе Витор душ Сантуш Пезейру** (; 4 сәуір 1960, Коруши) — португалиялық футболшы, шабуылшы, футбол жаттықтырушысы.

## Жүлделері

### Бапкер ретінде

; «Насьонал»

* Португалия 1 лигасының чемпионы: 2000

; «Аль-Хиляль»

* Сауд Арабиясы чемпионы: 2006/07

; «Спортинг Лиссабон»

* УЕФА Кубогының финалисі: 2004/05

; Сауд Арабиясы

* Парсы шығанағы кубогы финалисі: 2010

**Нигерия**

* Африка Ұлттары кубогының финалисі: 2023

## Дереккөздер

Санат:Португалия футболшылары
Санат:Португалия футбол жаттықтырушылары
Санат:Насьонал Фуншал ФК жаттықтырушылары
Санат:Спортинг Лиссабон ФК жаттықтырушылары
Санат:Әл-Хилал Эр-Рияд ФК жаттықтырушылары
Санат:Панатинаикос ФК жаттықтырушылары
Санат:Рапид Бухарест ФК жаттықтырушылары
Санат:Сауд Арабиясы Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Брага ФК жаттықтырушылары
Санат:Әл-Уахда Абу-Даби ФК жаттықтырушылары
Санат:Әл-Ахли Каир ФК жаттықтырушылары
Санат:Порту ФК жаттықтырушылары
Санат:Шарджа ФК жаттықтырушылары
Санат:Венесуэла Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Санат:Нигерия Ұлттық футбол құрамасының жаттықтырушылары
Терем Моффи

**Терем Игобор Моффи** (; 25 мамыр 1999) — нигериялық футболшы, шабуылшы. 2021 жылдан бері ұлттық құрамада ойнайды. 2023 жылғы Африка Ұлттары кубогына қатысты.
## Жүлделері
### Халықаралық
*Африка Ұлттары кубогының финалисі: 2023
## Дереккөздер

Санат:Нигерия футболшылары
Санат:Нигерия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Кауно Жальгирис ФК ойыншылары
Санат:Ритеряй ФК ойыншылары
Санат:Лорьян ФК ойыншылары
Санат:Ницца ФК ойыншылары
Теннис бойынша Австралия ашық біріншілігі 2024

**Австралия ашық біріншілігі 2024** () — Австралияның Мельбурн қаласында "Мельбурн паркі" спорт кешенінің корттарында өткізілетін Үлкен Шлем сериясының жыл сайынғы теннис турнирінің 112-ші турнирі. Дәстүр бойынша жеңімпаздар ересектерде бес разрядта анықталды: екі жалғыз және үш жұпта.

Іріктеу матчтары 2024 жылдың 8-12 қаңтары аралығында өтті. Негізгі торлар матчтары 14-28 қаңтар аралығында өтті. Жарыс дәстүрлі түрде күнтізбелік жыл аясында Үлкен Шлем сериясының турнирлерінің маусымын ашады. Өткен жылдардағыдай, турнирдің басты демеушісі-Kia. Турнирдің жүлде қоры A$86 500 000 құрады.

2023 жылғы ересектер арасындағы жеңімпаздар:
* ерлер арасындағы жекелей сында —  Новак Джокович;
* әйелдер арасындағы жекелей сында —  Арина Соболенко;
* ерлер арасындағы жұпта —  Ринки Хидзиката и  Джейсон Кублер;
* әйелдер арасындағы жұпта —  Барбора Крейчикова и  Катерина Синякова;
* микст —  Луиза Стефани и  Рафаэл Матос.

## Жалпы ақпарат
### Рейтингтік ұпайлар

### Жүлдегерлердің ұтқан ақшасы

## Жеңімпаздар

### Ерлер жеке

 **Янник Синнер** —   Даниил Медведев — 3-6, 3-6, 6-4, 6-4, 6-3.

* Синнер 1976 жылдан бері ерлер арасындағы Үлкен Шлем турнирінде жеңіске жеткен алғашқы итальяндық болды;
* Синнер-Австралияның ашық чемпионатының финалына шыққан алғашқы итальяндық;
* Медведев үшін алтыншы Үлкен Шлем финалы (1 Жеңіс — 5 жеңіліс), оның ішінде Австралияда үшінші (3 жеңіліс);
* Медведев ресейліктер арасында ең көп Үлкен Шлем турнирлерінің финалына шыққан;
* Медведев-Үлкен Шлем турнирлерінің екі финалында 2-0 есебімен жеңіп жатырып, жеңіліп қалған алғашқы теннисші.

### Әйелдер жеке

** Арина Соболенко** —  Чжэн Циньвэнь — 6-3, 6-2.

* Соболенко қатарынан екінші рет Австралия ашық чемпионатында жеңіске жетті;
* Соболенко турнирде бірде-бір сеттен ұтылған жоқ;
* Чжан Синьвэн Үлкен Шлем финалына жеткен Ли Надан кейінгі екінші қытайлық әйел болды.

Санат:Теннис бойынша Австралия ашық біріншілігі 2024
Джанпьери Комби

**Джанпьеро Комби** (; 20 қараша 1902, Турин, Италия — 12 тамыз 1956) — италиялық футболшы, қақпашы, 1934 жылғы әлем чемпионы.

1928 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарына қатысқан.

## Жүлделері

### Клубтық
**Ювентус**

* Италия чемпионы: 1925–26, 1930–31, 1931–32, 1932–33, 1933–34

### Халықаралық
**Италия**

* Әлем чемпионы: 1934

## Сілтемелер

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары
Санат:1928 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарының қола жүлдегерлері
Луиджи Алламенди

**Луиджи Аллеманди** (; 8 қараша 1903 жыл, Сан Дамиано Макра, Италия — 25 қыркүйек 1978 жыл, Пьетра Луджуре, Италия) — италиялық футболшы, қорғаушы. 1934 жылғы әлем чемпионы.

## Жетістіктері

### Командалық
* Италия чемпионы: 1926
* Әлем чемпионы: 1930
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Италия футболшылары
Санат:Италия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Санат:Рома ФК ойыншылары
Санат:Лацио ФК ойыншылары
Санат:Италия футбол жаттықтырушылары
Санат:Лацио ФК жаттықтырушылары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары
Скотт Чипперфилд

**Скотт Кеннет Чипперфилд** (; 30 желтоқсан 1975 жыл, Сидней, Аустралия) — аустралиялық футболшы, жартылай қорғаушы.

## Жүлделері

### Халықаралық

* ОФК Ұлттар Кубогы — 2000

### Клубтық

* Аустралия чемпионы — 2000, 2001
* ОФК чемпиондар лигасы — 2001
* Швейцария чемпионы — 2002, 2004, 2005, 2008, 2012
* Швейцария Кубогы — 2002, 2003, 2007, 2008

## Дереккөздер

Санат:Аустралия футболшылары
Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Базель ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Океания чемпиондары
Аала Наджар

**Аала Наджар** () — дәрігер, уикипедияшы және интернет белсендісі, оны 2021 жылдың тамызында  Уикипедияның негізін қалаушы Джимми Уэйлс араб және медициналық қауымдастықтың дамуындағы ізашарлық рөлі үшін Уикиманияда «Жыл Уикимедиашысы» деп атады. Сондай-ақ оның COVID-19 тақырыптарын әзірлеудегі рөлі үшін.

Уикипедия қатысушысы аты **** () Наджар — WikiProject Medicine бағдарламасының белсенді қатысушысы және арабша Уикипедиядағы ерікті әкімші. Ол Levant пайдаланушылар тобының Уикимедиашылар кеңесінің мүшесі және WikiJournal of Medicine редакциялық кеңесінің мүшесі.

## Білім және мансап
Наджар 2021 жылдың қаңтарында Александрия университетінің медицина факультетін медицина бакалавры, хирургия бакалавры (MB Bch) дәрежесімен бітірді. Ол қазір «өте бос емес мемлекеттік ауруханада» жұмыс істейді», - деді ол 2021 жылы The National басылымына.

## Уикипедия және Уикимедиадағы белсенділігі
нобай|Наджар WikiArabia 2019-те WikiProject Medicine туралы презентация жасайды

Наджар 2014 жылдан бері белсенді автор болып табылады және оның өңдеулерінің көпшілігі медицинаға қатысты мақалаларға бағытталған. Ол сондай-ақ араб тіліндегі Уикипедияда әкімші және Уикимедиа қорының түрлі жобаларында бірнеше басқа рөлдерде қызмет етеді. Сондай-ақ Леванттағы Уикимедиа тобының басқарма мүшесі және 2018 жылдың желтоқсанынан бастап WikiJournal of Medicine редакциялық кеңесінің мүшесі. Қазірде арабша Уикипедия ресми әлеуметтік желі тобының мүшесі. 

Ол араб энциклопедиясындағы COVID-19 жобасын басқарды және WikiProject Medicine-ге үлкен үлес қосады. Наджардың жұмысы медициналық жалған ақпаратпен күресуге және пандемияға сенімді, тексерілген ақпаратпен қарсы тұруға көмектеседі. 

Оны 2021 жылдың 15 тамызында Уикипедия негізін қалаушы Джимми Уэйлс «Жыл Уикимедиашысы» деп атады. Наджар араб және медициналық қауымдастықтың дамуындағы ізашар рөлі, сондай-ақ COVID-19 тақырыптарын әзірлеудегі рөлі үшін жоғары бағаланды. Саяхаттағы шектеулерге байланысты Уэльс Наджарға сыйлықты стандартты тәжірибеге сәйкес жеке өзі жеткізе алмады, оның орнына онымен Google Meet арқылы тосын қоңырау арқылы сөйлесті.

## Жарияланымдар
* "Sellar Xanthogranulomatosis in a Two-Year-Old Girl: A Case Report. Cureus, 2023.

## Тағыда қараңыз
* Уикипедия тұлғаларының тізімі

## Дереккөздер

Санат:Уикипедияшылар
Санат:Жыл Уикимедиашылары
Санат:Александр университеті түлектері
Санат:Интернет-белсенділері
Стен Лазаридис

**Стэн Лазаридис** (; 16 тамыз 1972 жыл, Перт) — аустралиялық футболшы, жартылай қорғаушы.

## Жүлделері

; Аустралия

* ОФК ұлттар кубогы: 2000
* Конфедерациялар кубогының финалисі: 1997

## Дереккөздер

Санат:Аустралия футболшылары
Санат:Аустралия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Вест Хэм Юнайтед ФК ойыншылары
Санат:Бирмингем Сити ФК ойыншылары
Санат:Перт Глори ФК ойыншылары
Санат:Футболдан Океания чемпиондары
Артур Генри Рострон

Сэр **Артур Генри Рострон** ( ; 1869 ж. 14 мамыр – 1940 ж. 4 қараша) — британдық «Cunard Line» компаниясының капитаны. Ол 1912 жылы 15 сәуірде «Титаниктің» аман қалған жолаушыларын құтқарған «Карпатия» лайнерін басқарды. «Титаниктен» аман қалғандарды құтқарғаннан кейін үлкен танымалдыққа ие болды. Ол Конгрестің алтын медалімен және Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Британ империясының орденімен марапатталды. 1931 жылы коммодор шенін алды.

## Өмірбаяны
Артур Рострон Ұлыбритания, Ланкаширдегі Болтон қаласында Джеймс пен Нэнси Ростронның жанұясында дүниеге келген. 1882 жылдан 1883 жылға дейін ол Болтон мектебінде оқыды, кейінірек Корольдік әскери теңіз флотының мектебіне қосылды. 13 жасында ол алғаш рет *Конвей* кемесімен теңізге шықты. Екі жылдық оқудан кейін ол Waverley Line компаниясының шәкірті болды.

## Титаник жолаушыларын құтқару
[нобай|290x290 нүкте| Маргарет Браун [Титаник|Титаниктің аман қалған жолаушылары атынан капитан Артур Ростронға махаббат кубогін сыйлайды.]]
1912 жылдың 15 сәуіріне қараған түні айсбергке соғылып, батып бара жатқан White Star Line компаниясының Титаник кемесінен апаттық қоңырау келіп түскен кезде *Карпатия* Нью-Йорк пен Фиум арасында тұрақты рейс жасады. Рострон ұйықтап жатқанда, *Карпатияның* радиооператоры Гарольд Коттам құлаққаптан кездейсоқ сигнал естіді. Радио оператор бұл туралы капитанға дереу хабарлады .

Рострон координаттарды нақтылауды бұйырып және мұз алқаптарының айналасында маневр жасау үшін қосымша алғақараушыларды тағайындады. «Карпатия» мен «Титаник» бір-бірінен 93 км-ге алыста болды, қозғалтқыш экипажы 17,5 торап жылдамдығына жетті, негізгі максимум 14 түйін ғана болатын. Бұл қашықтықты өту үшін кемеге 3 сағат қажет болды. Рострон барлық электр құрылғылары мен жылуды өшіруді бұйырды. Аман қалғандар үшін көрпе, ыстық сусындар мен сорпалар, жаралыларға медициналық бригада дайындалды.

## Кейінгі өмірі
Рострон «Карпатияда» «Каронияға» ауыстырылғанға дейін бір жыл бойы басқаруды жалғастырды. 1913 жылдан 1914 жылға дейін ол «Кармания», «Кампания» және «Лузитанияны» басқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол «Ауланияны» басқарды.

1915 жылы қыркүйекте Рострон Мавританияға, 1916 жылы *Ивернияға* басшылық етті. 1915/1916 жылдың қысынан 1926 жылға дейін ол Аквитанияның тұрақты командоры болды. 1919 жылы Рострон Британ империясының Командоры болды .

## Өлім
Рострон 1940 жылы 4 қарашада пневмониядан қайтыс болды. Ол Саутгемптондағы Вест-Энд шіркеуінде жерленді. Оның қасында үш жылдан кейін қайтыс болған әйелі жерленген.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Карпатия: Жолаушылар мен экипаж
* Капитан Ростронның өмірбаяны
*  веб-сайтында

Санат:Ұлыбритания теңіз саяхатшылары
Санат:Титаник
Санат:Британ империясы орденінің рыцар-командорлары
Карпатия

**«Карпатия»** ( (Royal Mail Ship Carpathia) — 1903 жылы салынған жолаушылар бу кемесі. Британдық Cunard Line кеме компаниясына тиесілі ().

1912 жылы 15 сәуірде Нью-Йорктен Генуяға, Неапольге және Триестке саяхатта Карпатия батып бара жатқан «Титаниктен» апат сигналын қабылдап, құтқаруға аттанды. Карпатия апат орнына бірінші болып жетіп, апаттан аман қалғандардың барлығын бортына қабылдады. Титаник суға батқан кезде кеменің капитаны Артур Генри Рострон болды.

«Карпатия» 1918 жылы 17 шілдеде Ирландия жағалауынан оңтүстікке қарай 17 миль жерде, неміс  сүңгуір қайығы атқылаған үш торпедаға соқтығысқан кезде суға батып кетті.

## Титаник лайнерінің жолаушыларын құтқаруға қатысу
солға|нобай| «Карпатия» суға түсірілгенге дейін
Кеме құрылысы Swan and Hunter Ltd кеме жасау компаниясының кеме жөндеу зауыттарының бірінде жүргізілді. 1901 жылдың 10 қыркүйегінде Карпатияның іргетасы қаланып, 1902 жылы 6 тамызда Карпатия деп аталатын жаңа кунардер (Кунард тектес лайнерлер осылай аталған) суға түсірілді.

## Титаник лайнерінің жолаушыларын құтқаруға қатысу
[оңға|нобай|250x250 нүкте| [Титаник лайнерінің аман қалған жолаушыларымен Нью-Йорктегі «Карпатия».]]
оңға|нобай|250x250 нүкте| ''Титаниктен аман қалғандарды Карпатияда құтқару'', 1912 ж
Коттам бұл хабарды өзінің капитаны Артур Ростронға тез жеткізді. Рострон дереу Жерорта теңізіне бет алған кемені бұруға бұйрық берді. Қазандықтардың авариялық вентильдерін өшіріп, көмірдің максималды көлемін қамтамасыз ету үшін стокерлердің екі ауысымын орнату, сондай-ақ жолаушыларға ыстық су беруді және жылытуды өшіру арқылы ол кемені жылдамдатуға қол жеткізді, жылдамдық 17,5 түйінге жетті, негізі 14 түйін ғана болатын. Карпатия апат болған жерге үш сағаттан кейін, шамамен сағат 4:00-де жетті. Титаник бұл уақытта батып кеткен. Титаниктен түсірілген 18 (20-дан) құтқару қайықтарында - барлығы 712 адам (1500 адам қаза тапты) болды.

## Соғыс және қирау
1916 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде капитан Уильям Протеро Карпатияға тағайындалды. Солтүстік Атлант сызығында әлі де жұмыс істейтін Карпатия бірнеше рет апатты болдырмай, су астындағы шабуылдардан аман-есен құтылды. 1918 жылы 15 шілдеде ол Ливерпульден Бостонға бет алды. Бірнеше кемелерден тұратын колонаның құрамында ол эскорттың сүйемелдеуімен зигзагпен жүрді. Сәрсенбі, 17 шілде күні таңертең ерте жолсерік конвойдан шықты. «Карпатия» басқа алты кемемен бірге аға конвой  ретінде батысқа қарай жылжуды жалғастырды, өйткені ол ең үлкен болды.

## Кеме апаты
Бүгінгі күні Карпатия суға батқан орнында қалды: 49°25'N, 10°25'W - Fastnet Rock-тан шамамен 120 миль батысқа қарай. Соңғы уақытқа дейін ешқандай зерттеу жүргізілген жоқ.

## Сілтемелер
* Ұлы мұхит кемелері
* Артур Рострон   

Санат:Суға батқан кемелер
Санат:Титаник
Автохон

**Автохон** (байырғы немесе жергілікті), (, , ) — осы жерді тұрғылықты мекен еткен, этногенезі осы аумақта дамыған адам, абориген. Мыс., Ванкувер аралындағы Солтүстік жəне Оңтүстік Американың байырғы халықтары вакаш-квакиютль жəне нутка; Австралияның оңтүстігіндегі пама-нюнга жəне Астралияның солтүстігі мен солтүстік-батысындағы не-пама-нюнга.

## Дереккөздер
Ольга Паредес

**Ольга Паредес** (1984 жылы туған) - боливиялық сәулетші және Уикипедия қатыушысы. 2022 жылы жыл сайынғы Wikimania 2022 іс-шарасында Уикипедия негізін қалаушы Джимми Уэйлс оны «Жыл Уикимедиашысы» деп атады. Бұл сыйлықты Боливия мен Латын Америкасынан алған алғашқы адам.

Паредес - Сан Андрес Жоғары университетінің сәулетшісі. Ол Wikimedistas de Bolivia модераторы, сондай-ақ Wikimuheres (Wikinarii), Heochikas және OpenStreetMap өңдеулерімен байланысты.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Ольга Паредес Twitter-де

Санат:1984 жылы туғандар
Санат:Боливия сәулетшілері
Санат:Жыл Уикимедиашылары
Санат:Әйел сәулетшілер
Санат:XXI ғасыр сәулетшілері
Санат:Уикипедияшылар
Ұлытау техникалық университеті

**Ұлытау техникалық университеті** *(ҰТУ)* — Ұлытау облысында ашылуы жоспарланған мемлекеттік жоғары оқу орны.

## Тарихы
"Ұлытау техникалық университеті" шаруашылық жүргізу құқығындағы республикалық мемлекеттік кәсіпорын ретінде Үкіметтің 2023 жылғы 17 тамыздағы № 702 қаулысына сәйкес құрылды. Университет құрамына Сәтбаев қаласындағы "Қазақмыс" корпорациясының технологиялық колледжі мен Жезқазғандағы жоғары политехникалық және тау-кен металлургиялық колледждері кіреді деп жоспарлануда.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан университеттері
Күзембаев

Күзембаев тегінде адамдар:
* Валерий Әлібекұлы Күзембаев - музыкант, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері. 

* Қабылхан Күзембаев - ақын.

* Меңдіхан Темірғалиұлы Күзембаев – полиграфист. 

* Нұрдәулет Күзембайұлы Күзембаев – мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1974 ж.).
* Талғат Пердебекұлы Күзембаев — опера әншісі (драмалық баритон). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Әнұранының ресми тұңғыш орындаушысы. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (2006). Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2017).

* Түсіп Күзембаев - шахтер, Социалистік Еңбек Ері (1948 ж.).
Сүлеева

**Сүлеева**

* Бағдад Омарқызы Сүлеева - ғалым, медицина ғылымының докторы(1995)
* Әсия Қалиқызы Сүлеева - кинорежиссер
Сүлеев

**Сүлеев**
* Біләл Сүлеев — қоғам қайраткері, ақын, ағартушы, журналист, драматург
* Болат Қалиұлы Сүлеев — кинооператор, сценарийші
* Досым Қасымұлы Сүлеев — кеңестік және қазақстандық ғалым, техника ғылымдарының докторы (2003), профессор (1992), Қазақстан Ұлттық Ғылым академиясының академигі (2004), ХИА академигі (2003) және ҚР ЖМ (2004 жылдан)
* Дүйсен Тоқбергенұлы Сүлеев — театр суретшісі, педагог
* Әубәкір Қалиұлы Сүлеев — продюсер, оператор
Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті

**Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті** — Шымкент қаласында орналасқан мемлекеттік жоғары оқу орны.

## Тарихы
1937 жылдың 19 наурызында Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің қаулысымен Шымкентте Мұғалімдер институты ашылған. 1954 жылы КСРО Министрлер кеңесінің өкімімен педагогикалық институт болып қайта құрылды. 1987 жылы институттың 50 жылдық мерейтойына орай оқу орнына М.Әуезов есімі берілді. 1975 жылы КСРО оқу министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталды. 1977 жылы Қазан төңкерісінің 60 жылдығына арналған социалистік жарыста Қазақстандағы педагогикалық институттар арасында бірінші орын алды. 1985 жылдың қорытындысы бойынша мұғалім кадрларын даярлаудағы  жетістіктері үшін КСРО Оқу министрлігінің Ауыспалы Қызыл Туын жеңіп алды. 1988 жылы Кеңестер Одағындағы 220 педагогикалық институттың арасында өткен социалистік жарыста ІІІ орынды иеленді. 1993 жылы ҚР Үкіметінің қаулысымен Түркістан қаласында жаңадан ашылған Қ.А.Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университеті профессор-оқытушыларының  ғылыми әлеуетін көтеру мақсатында М.Әуезов атындағы Шымкент педагогика институты сол оқу орнының құрамына қосылды. 1995 жылдың 9 наурызында институт өз атынан айырылып, Қ.А.Яссауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің Шымкент бөліміне ауысты. 2003 жылдың 7 наурызында ХҚТУ-дың Шымкент филиалы, 4 қыркүйекте ХҚТУ-дың Шымкент институты болды. 2011 жылғы 28 маусымдағы №722 қаулысымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институты болып қайта ашылды. 2017 жылдың 17 қарашасында ҚР Үкіметінің №753 Қаулысымен Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық институтына университет мәртебесі берілді. 2018 жылдың 16 қазанында Үкіметтің №649  Қаулысымен «Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік педагогикалық университеті» коммерциялық емес акционерлік қоғам болды. 2019 жылдың 12 сәуір күні Шымкент қаласы Әл-Фараби ауданының Әділет басқармасында заңды түрде мемлекеттік тіркеуден өтті. ҚР Ғылым және жоғары білім  министрлігінің 2023 жылғы 3 қазандағы №512 бұйрығымен университетке рух сардары,  мемлекет және қоғам қайраткері Өзбекәлі Жәнібековтің атауы берілді.

## Факультеттер
# Жаратылыстану факультеті
# Филология факультеті
# Физика-математика факультеті
# Тарих және педагогика факультеті
# Өнер және білім факультеті
# Дене шынықтыру және спорт факультеті

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан университеттері
Көлік аялдамасы

нобай|270px|
**Аялдама** — көпшілік пайдаланатын көліктен жолаушыларды түсіретін орын, негізінен жолаушылар демалатын құралдармен жабдықталған, маршруты туралы хабарлайтын кесте ілінеді. Негізгі мақсаты- тұрғындарға тынығып алуға арнайы орын беру болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық көлік
Жандосов

**Жандосов**

* Ақмет Жандосов - инженер-геолог, жетекші геолог
* Жұманбек Кенжебайұлы Жандосов - философия ғылым доктары, профессор, Қаныш Сәтбаев білім алған Теңдік мектебінің түлегі
* Ораз Әлиұлы Жандосов - мемлекет және қоғам қайраткері, Қазақстан Премьер-министрінің орынбасары (1998-2001)
* Оразәлі Кәкімұлы Жандосов — алғашқы қазақ геологтарының бірі
* Ораз Қыйқымұлы Жандосов — мемлекет қайраткері, революционер
* Санжар Оразұлы Жандосов - қоғам және мемлекеттік қайраткері, ғалым, экономика ғылымдарының кандидаты (1967), Қазақстанның еңбек сіңірген экономисті
Таксиладан келген белгісіз меридарх

нобай|Меридарх есімді белгісіз адамның жазуы
**Таксиладан шыққан аты белгісіз меридарх** — біздің дәуірімізге дейінгі 1 ғасырдың екінші жартысында Солтүстік-Батыс Үндістандағы .

Таксиладан келген белгісіз меридарх табылған жазудан белгілі, онда оның әйелі екеуі анасы мен әкесінің құрметіне ступа тұрғызғаны жазылған. Бұл құрылым Таксила қаласында орналасқан  діни кешенінің бөлігі болды.

А.А.Поповтың пікірінше, *μερίδοφχες* термині Солтүстік-Батыс Үндістанның эпиграфикалық деректерінде біздің эрамызға дейінгі 1 ғасырда пайда болған. e. Бактриядағы грек билігі құлағаннан кейін . Бұл «бірлік губернаторлары» сатраптардың әкімшілік бөліктері болып табылатын аумақтарды басқарды.  бұл меридархтың билігін б. з. б. 1 ғасырдың екінші жартысына жатқызады. В. Тарнның айтуынша, аталған губернатор өз өкілеттіктерін Үндістандағы сақ билігінің алғашқы кезеңінде пайдаланған көрінеді. Ол буддизмді ұстанатын үнді болғаны сөзсіз, өйткені жазуда ана әкесінің алдында көрсетілген, бұл үнді жазбаларына тән, бірақ грекше емес.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
**Зерттеу**

* *Попов А. А.* Грек-Бактрия патшалығы. — Санкт Петербург., 2008. ISBN 978-5-288-04618-6. 106 б.
* *Tarn* *W. W.* Бактрия мен Үндістандағы гректер – Кембридж, 1951 ж. P. 242, 358.

Санат:Үндістан тарихы
Санат:Пәкістан тарихы
Қоғамдық көлік

**Қоғамдық көлік** — көпшілік пайдалана алатын көлік түрі.

Қоғамдық көлік көбінесе белгілі бір тұрақты бағытпен жүреді. Оны пайдаланғанда, жолаушыдан әдетте ақы алынады.

## Түрлері
Маршрутты көлік түрлері:
* Жердегі көлік: автобус, троллейбус, трамвай, пойыз, монорельс.
* Жер асты көлік: метро.
* Су көлігі: сал қайық, кеме, катер, суасты қанаттары бар қайық.
* Әуе көлігі: ұшақ, тікұшақ, дирижабль.

Жалдамалы көлік әдетте аялдамада емес, жолаушы қалаған жерде тоқтайды:
* жүргізушісі бар көлік: такси, моторикша, велорикша, гондола.
* өзің жүргізетін көлік: каршеринг, велошеринг, кикшеринг (электросамокаттарды жалдау).

Ғимараттардың ішінде болатын көлік:
* эскалатор, траволатор, лифт.

Санат:Көлік түрлері
Сәбитова

**Сәбитова**
* Гүлнәфис Сәбитова — қобызшы, Қазақстанның халық артисі (1959)
* Злиқа Нығметқызы Сәбитова — инженер-металлург
* Марияш Титешқызы Сәбитова — тіл білімі маманы, филология ғылым кандидаты (1976), доцент(1979)
* Пәтигүл Сәбитова — ақын, филология ғылымының кандидаты (1965)
Сәбитов

**Сәбитов**
* Бақдәулет Маратұлы Сәбитов — Qazaq kuresi Ассоциациясының спортты дамыту  жөніндегі директоры
* Нығмет Сәбитұлы Сәбитов — шығыс тілдері мен қазақ этнографиясын зерттеуші ғалым, филология ғылымының кандидаты (1944)
Уикипедия тұлғаларының тізімі

[нобай|[Уикипедия негізін қалаушы Джимми Уэйлс, Уикимедиа қорының бұрынғы атқарушы директоры Кэтрин Махер және Wikimania 2017 сайтындағы басқа Уикипедияшылар]]
**Уикипедия тұлғаларының тізіміне** — Уикипедия интернет-энциклопедиясының көрнекті қатысушылары, негізін қалаушылары және қызметшілері кіреді.

## Әліпби бойынша

### А

* Аала Наджар — дәрігер, Уикипедияшы және интернет белсендісі, 2021 жылдың тамызында араб және медициналық қауымдастықтарды дамытудағы ізашарлық рөлі, сондай-ақ COVID-19 дамуындағы рөлі үшін Wikimania-да «Жыл Уикимедиашысы» атанды. тақырыптар

### Д

[нобай|[Джеймс Хайльман]]

* Дарюш Емельняк — менеджмент профессоры

* Джеймс Хайльман — Канадалық жедел жәрдем дәрігері және Уикипедияның денсаулыққа қатысты мазмұнын жақсартуды жақтаушы

* Джесс Уэйд — STEM бойынша әйелдер туралы 1700-ден астам мақала жазған физик

* Джимми Уэйлс — Уикипедия негізін қалаушы

### И

* Игорь Костенко (1991—2014) — Еуромайдан оқиғалары кезінде қаза тапқан украиналық журналист, студент белсенді және Уикипедияшы

### К

* Кэтрин Махер — Уикимедиа қорының атқарушы директоры (2016–2021)

### Л

* Ларри Сэнгер — Уикипедия негізін қалаушы

### М

[нобай|[Марьяна Искандер — Уикимедиа қорының бас атқарушы директоры]]

* Мағыпар Қуанов — География ғылымдарының кандидаты, профессор

* Марьяна Искандер — Уикимедиа қорының бас атқарушы директоры (2022 – қазіргі уақытқа дейін)

* Магнус Манске — МедиаУики және оған қатысты бағдарламалық құралдарды әзірлеуші

### О

* Ольга Паредес — жыл Уикимедиашысы (2022)

### Р

* Рауан Кенжеханұлы — қазақстандық кәсіпкер және үкіметтік емес ұйымның белсендісі, оны 2011 жылы тамызда Wikimania сайтында Уикипедия негізін қалаушы Джимми Уэйлс "Жыл Уикипедияшысы" деп атаған.

* Рози Стивенсон-Гуднайт — жыл Уикимедиашысы (2016); Уикимедиа қоры қамқоршылық кеңесі (2021—2021)

### С

* Салиха Канаева — тележүргізуші, диктор, режиссер, бас режиссер

* Сандистер Тей — жыл Уикимедиашысы (2020) және Ганалық уикимедиашылардың қатысушылар тобының негізін қалаушы

### Т

* Тауфик Росман  — жыл Уикимедиашысы (2023)

### Ф

* Фархад Фаткуллин — Ресей тілдеріндегі Уикипедияларды дамыту жұмыстарымен танымал лингвист

* Феликс Нарти — Ганалық қоғамдық кәсіпкер және еркін адвокат, 2017 жылдың тамызында Уикипедияның негізін қалаушы Джимми Уэйлс Wikimania сайтында «Жыл Уикимедиашысы» атанды.

### Э

[нобай|[Эмна Мизуни]]

* Эмили Тэмпл-Вуд — жыл Уикимедиашысы (2016)

* Эмна Мизуни — жыл Уикимедиашысы (2019)

## Дереккөздер

Санат:Уикипедияшылар
Атты трамвай

нобай|300px|
нобай|300px|
[нобай|300px|[Қазан (қала)|Қазандағы ескерткіш]]
**Атты трамвай** — рельспен жүретін қоғамдық көліктің тарихи түрі.

Іштен жану қозғалтқышы және электр қуаты күшімен істейтін көліктердің пайда болуына дейін ірі қалаларда кеңінен қолдынылды.

Алғашқы атты трамвай Уэльсте пайда болды, ол жүк тасымалдау үшін салынған темір жолда пайдаланыла бастады. Ал арнайы жолаушы тасымалы ғана үшін салынған атты трамвай Америка қалаларында пайда болды: Балтиморда 1828 жылы, Нью-Йоркте 1832 жылы, Жаңа Орлеанда 1835 жылы.

Ресейде бұл көлік түрі конка деп аталды, ол алғаш рет Санкт-Петербургте 1860-шы жылдары ашылды және 1917 жылға дейін белсенді болды.

1890 жылға қарай әлемдегі атты трамвай жолдарының ұзындығы келесідей болды:
* АҚШ — 8955,8 шақырым.
* Герман империясы — 1286 шақырым.
* Ресей империясы — 600 шақырымдай.
* Нидерланд — 592 шақырым.
* Франция — 508 шақырым.
* Бельгия — 404 шақырым.
* Ұлыбритания — 343 шақырым.
* Италия — 223 шақырым.
* Австро-Венгрия — 222 шақырым.
* Дания — 61 шақырым.
* Швейцария — 28 шақырым.

Қазір дүниеде XIX ғасырдан бері жұмыс істейтін атты трамвай қызметі тек Мэн аралында сақталған. Басқа жерлерде бұл көлік түрі туристік мақсатта қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Қоғамдық көлік
Санат:Арба түрлері
Гуанчжоудағы қырғын

**Гуанчжоудағы қырғын** — 878–879 жылдары көтерілісші Хуан Чао әскерінің гүлденген порт қаласы Гуанчжоу тұрғындарын қырғынға ұшыратуы. Араб дереккөздері шетелдік құрбандар, соның ішінде мұсылмандар, еврейлер, христиандар және зороастрийліктер, бұрынғы тұрғындардың қытай деректеріне сүйене отырып, ондаған мыңдағанын көрсетеді. Аббасид халифатынан шыққан екі саяхатшы, Сирафтан ондаған жылдар өткеннен кейін жазған Әбу Зайд әл-Хасан және 10 ғасырда жазған әл-Масуди сәйкесінше 120 000 немесе 200 000 шетелдіктің өлтірілгенін есептеді, бірақ Моррис Россабидің айтуынша, олардың саны ұлғайған.

## Тегі
870 жылдардың басында Хэнаньдағы құрғақшылық пен ашаршылық бандитизмнің кең таралуына әкелді. 874 жылы қарақшылар Ван Сянчжидің басшылығымен Хэнань, Чанюань қаласында көтеріліс жасап, Чанцзян мен Хуанхэ өзені арасындағы аймақты ойрандады. Ван 878 жылы қайтыс болғанда, оның орнына тұз саудасымен айналысатын бай отбасынан шыққан емтихан тапсыра алмаған Хуан Чао келді.

## Қырғын
878 жылы Хуан Чао әскерлері Қытайдың оңтүстігіне басып кіргеннен кейін олар Ханфу (Гуанчжоу) қақпаларына келді. Араб жазушысы Әбу Зәйд Хасан Ибн Язид Сирафидің айтуынша, 878-879 жылдар аралығында Тан бүлігі Хуан Чао Ханфуды басып алған кезде мұсылмандар, еврейлер және христиандардың болуы аяқталды. Бұған қоса, ол «әл-қаззу» (тұт ағашы) Хуан Чао әскерінің қирағанын айтты. Әбу Зайдтың география кітабының араб тіліндегі түпнұсқа мәтінінен Тим Макинтош Смиттің ағылшын тіліндегі аудармасы Ханфу қаласының орналасқан жерін көрсетеді, мысалы, «қала теңізден бірнеше күндік қашықтықта, суы тұщы ағып жатқан үлкен өзенде орналасқан. …қала жібек құртына жем ретінде тұт ағаштарымен көмкерілген» дегені Ханфудан (Гуанчжоу) мүлде бөлек.

Шин Тошихико 877–878 жылдардағы қырғынның орыны Әбу Зейдтің есебінде клерикалық қате екенін анықтады және бұл шын мәнінде біздің эрамыздың 760 жылғы қырғынның орны Канфуда (қазіргі Янчжоу) болғанын көрсетті. Ол араб деректерінде екі қырғынның (қанфу қырғыны 760 жылы Янчжоуда болған, ал Ханфу қырғыны 878 жылы болған) шатасу бар екеніне назар аударды. Шин сонымен қатар Кувабара Джицузоның соңғы Ханфу (Гуанчжоу) туралы гипотезасын қолдайды және Әбу Зәйдтің Ханфумен Канфуды шатастырғанын айтты. Шин Ханфуды Цинфуға тағайындайды (Циньчжоу, 600 Гуанчжоудан батысқа қарай км).

Цинчжоудағы Тан әулетіндегі жапон елшісі Хегури-но-Хиронаридің мәлімдемесіне сәйкес, бұл қала 753 жылы Лин-Иде айдалып кеткен Хиронари мен басқаларды құтқарған Шу-Кунлун деп аталатын көпестер порты болған.

## Тағы қараңыз
* Янчжоудағы қырғын
* Қытайдағы қырғындардың тізімі
* Қытайдағы нәсілшілдік
* Ксенофобия

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* 
* 
* 

Санат:879 жыл
Санат:878 жыл
Санат:Қытай тарихы
Түтік бомбасы

нобай|АҚШ-тың әскери қызметшілерін оқыту үшін қолданылатын үш сыммен іске қосылатын түтік бомбаның макеті
**Түтік бомбасы** - жарылғыш материалмен толтырылған құбырдың тығыз жабылған бөлігін пайдаланатын қолдан жасалған жарылғыш құрылғы. Бұл жарылғыш құрылғы «майдагерлі» құрылғы болғандықтан, ол құрастырылған кезде де мерзімінен бұрын жарылуы мүмкін. Әртүрлі қылмыстық және террористік топтар пайдаланған; бірқатар елдерде, соның ішінде Қазақстанда мұндай жарылғыш заттардың іс жүзінде не үшін пайдаланылғанына қарамастан, мұндай құрылғыларды сақтауға заңмен тыйым салынады.

## Дизайн
Бомба әдетте жарылғыш қоспасы бар және екі ұшы болат немесе жез қақпақтармен жабылған болат су түтігі қысқа бөлігі болып табылады.

## Жұмыс принципі
Түтік бомбасы қысымды шоғырландырады және сыртқы корпустың істен шығуы арқылы оны кенеттен босатады.

## Қолданыстар

## Эвакуацияның минималды қашықтығы
Бомбаның кез келген түріне күдік туындаған жағдайда, әдеттегі ұсыныстар бомбаны жою жөніндегі уәкілетті қызметкерлер келгенше барлық адамдарды эвакуациялаудың ең аз қашықтығында ұстау болып табылады. Құбыр бомбасы үшін АҚШ-тың Ішкі қауіпсіздік департаменті кемінде 21 м (69 фут) және сыртта 366 м (1201 фут) қашықтықты ұсынады.

## Дереккөздер


Санат:Жарылғыш заттар
Теміртай Рымтайұлы Ізбастин

**Теміртай Рымтайұлы Ізбастин** (10 қыркүйек 1957, Баянауыл, Баянауыл ауданы, Павлодар облысы) – қазақстандық дипломат, Болгариядағы елші (2009-2022). Қасым-Жомарт Тоқаевтың күйеу баласы.

## Өмірбаяны
Арғын-Сүйіндік тайпасының қаржас руынан шыққан. 1957 жылдың 10 қыркүйегінде Павлодар облысының Баянауыл ауылында дүниеге келген.

1980 жылы С.Ж. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университетін бітірген. 2008 жылы Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетін бітірген. 2015 жылы Болгарияның София университетін Ph.D дәрежесімен бітірді. Төтенше және Өкілетті Елші дипломатиялық дәрежесі бар.

### Еңбек қызметі
1994-1997 жылдары - Қазақстанның Мажарстандағы және Қытай Халық Республикасындағы елшіліктерінде қызмет етті.

1997-2001 жылдары - Германияның Дюссельдорф қаласындағы Қазақстан Республикасының консулы.

2002-2005 жылдары - Қазақстан Республикасының Аустриядағы Елшілігінің консулы, кеңесшісі.

2005-2009 жылдары - Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі Консулдық қызмет департаментінің бөлім жетекшісі, департамент директорының орынбасары, директор міндетін атқарушы.

2009-2019 жылдары - Қазақстанның Болгария Республикасындағы Дипломатиялық миссиясының басшысы.

2019 жылдың 1 қарашасынан 2022 жылдың 9 желтоқсанына дейін – Қазақстан Республикасының Болгария Республикасындағы Төтенше және Өкілетті Елшісі.

## Отбасы
* Үйленген, төрт баласы бар.
* Жұбайы, Қарлыға Кемелқызы Ізбастина (Тоқаева) (19.09.1956 жылы туған) — Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың қарындасы.
* Ұлдары: Қаныш, Мұхамед, Бекет.
* Қызы: Дана.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Қазақстанның Болгариядағы елшілері
Санат:Павлодар облысында туғандар
Ауыр атлетикадан әлем рекордтарының тізімі

**Ауыр атлетикадағы әлемдік рекордтар** — бұл Халықаралық ауыр атлетика федерациясының барлық талаптарына сәйкес келетін жекелеген жаттығулардағы және жарыстардағы жаттығулардың жиынтығы бойынша спортшылар көрсеткен ең жоғары нәтижелер.

1973 жылға дейін пресс, жұлқа, сілке және үшсайыс бойынша рекордтар тіркелді. 1972 жылдан бастап ауыр атлетика жарыстарының бағдарламасынан шығарылғаннан кейін рекордтар жұлқа, сілке және қоссайыс суммасы бойынша тіркеледі. 1993, 1998 және 2018 жылдары салмақ санаттарының шекараларының өзгеруіне байланысты қолданыстағы әлемдік рекордтарды тіркеу қайтадан басталды.

## Қазіргі рекордтар

### Ерлер

### Әйелдер

## Тарихи рекордтар

### Ерлер (1998–2018)

### Ерлер (1993–1997)

### Ерлер (1973–1992)

### Ерлер (1920–1972)

### Әйелдер (1998–2018)

### Әйелдер (1993–1997)

### Әйелдер (1988–1992)

## Дереккөздер
Конькимен сырғанаудан әлем рекордтарының тізімі

**Конькимен сырғанау бойынша рекордтар** — Халықаралық Конькимен Сырғанау Одағы ратификациялаған конькимен сырғанаудың әртүрлі жарыстарында қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан рекордтарға шолу болып табылады.

## Рекордтар
### Ерлер

### Әйелдер

### Микст

## Теңіз деңгейіндегі әлемдік рекордтар
Қазіргі әлемдік рекордтардың көпшілігі орнатылған солт-Лейк-Сити мен Калгари (жоғарыдан қараңыз) салыстырмалы түрде жоғары биіктікте (теңіз деңгейінен 1 км-ден астам) орналасқан. Бұл биіктікте өнімділік жақсырақ, өйткені оттегінің төмен деңгейі ауа кедергісінің төмендеуімен өтеледі. Сондықтан конькимен сырғанау статистиктері теңіз деңгейінде (немесе оған жақын) орнатылған конькимен сырғанау рекордтары үшін "теңіз деңгейіндегі әлемдік рекордтардың" жеке тізімдерін жазады, олардан Солт-Лейк-Сити мен Калгаридегі нәтижелер алынып тасталады.

### Ерлер

### Әйелдер

## Дереккөздер

Санат:Конькимен сырғанау
Санат:Рекордтар
Галилео (ғарыш кемесі)

***Галилео*** — Юпитерді және оның серіктерін зерттеуге арналған америкалық ғарыш кемесі, 1610 жылы осы планетаның ең ірі төрт серігін ашқан ғалымның атымен аталды.

Аппарат ғарышқа 1989 жылы ұшырылды, 1995 жылы ол Юпитердің орбитасына шықты, өз жұмысын 2003 жылға дейін жалғастырды. *Галилео* Юпитерді айналған алғашқы аппарат болды.

Юпитерге барар жолда ол (951) Гаспра және (243) Ида астероидтары жанынан өтіп, Негізгі белдеу нысандарын зерттеген алғашқы миссия болды. Иданың жанында тағы бір аспан денесі бар екенін анықтап, алғашқы астероид серігін ашты.

1994 жылдың шілдесінде аппарат Шумейкер–Леви 9 кометасының Юпитерге соғылуын бақылаған.

## Галерея

Animation of Galileo trajectory.gif|Аппарат траекториясы:      
SL9ImpactGalileo.jpg|Кометаның Юпитерге соғылуы
Ida-approach.gif|(243) Ида астероиды

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Галилео миссиясы туралы

Санат:Юпитерді зерттеу
Санат:Галилео Галилей
Эдмунд Галлей

**Эдмунд Галлей** () — ағылшын астрономы, геофизигі және математигі.

Ол алғаш рет кометаның орбитасын есептеп, оның көріну жиілігін анықтап шығарған. Бұған орай сол алғашқы зерттелген комета Галлейдің атымен аталды.

1678 жылдан бастап ол Лондон корольдік қоғамының мүшесі, 1703 жылдан Оксфорд университетінің профессоры болды. 1720 жылдан бастап Корольдік астроном лауазымын иеленді, яғни Гринвич обсерваториясының директоры болды.

Оңтүстік Африка мен Америка жағалауларына жасалған экспедициялардың қорытындысы бойынша Галлей алғашқы геомагниттік картаны жасады (1701). Ол жер магнетизмі мен полярлық жарқылдың табиғаты жайлы тиянақты зерттеулер жүргізді.

1705 жылы ол *Astronomiae cometicae synopsis* атты еңбегін жариялап, онда кометалардың орбиталары бар екенін дәлелдеді. Ньютонның бүкіл әлемдік тартылыс заңын пайдаланып, бір кометаның нақты келу-алыстау жиілігін анықтады, соны 1758 жылы аспанда тағы көруге болады деген болжам жасады. Айтқан уақытта сол кометаны Жерден бақылауға болды, теорияның дұрыс болуына орай оған ғалымның есімі берілді.

50-ге келіп, ол араб тілін меңгерген. Ежелгі грек астрономы мен геометрі Аполлониустың *Conics* атты еңбегін грек тілінен және арабша аудармалынан ағылшынға аудару жұмыстарын сәтті аяқтаған. Геометрия бойынша ежелден жеткен осы елеулі еңбекті аударуды оның Оксфордтағы әріптесі Эдвард Бернард бастаған еді.

## Галлей есімімен аталған нысандар
* Галлей кометасы
* Галлей (Ай кратері)
* Галлей (Марс кратері)
* Галлей (Антарктикалық станция)
* Әулие Елена аралындағы төбе (680 м)

[нобай|солға|[Вестминстер аббатығындағы естелік тақта]]
## Дереккөздер

Санат:Ұлыбритания астрономдары
Санат:Ұлыбритания физиктері
Санат:Корольдік астрономдар
Санат:Лондон корольдік қоғамының мүшелері
Санат:Француз ғылым академиясының мүшелері
Санат:Оксфорд тұлғалары
Санат:Галлей кометасы
Екіқабатты автобус

нобай|270px|1956 жылдан 2005 жылға дейін Лондонда кеңінен қолданылған Routemaster автобусы
**Екіқабатты автобус** — сыйымдылығы кеңейтілген автобус түрі.

Қоғамдық көліктің бұл түрі XX ғасырдың басында Ұлыбританияда кеңінен қолданыла бастады. Үндістанның бас қалаларында және Берлинде көп жылдар бойы үйреншікті көлік болып келді. Қазір Ұлыбританияда, Ирландияда, Сингапурда, Бангладеште жиі кездеседі.

Көп елдерде, оның ішінде Қазақстанда, екіқабатты автобус туристік мақсаттарда қолданылады. Туристік автобустардың екінші қабаттары шатырмен және шатырсыз болып құрастырылуы мүмкін.

## Галерея

Arriva London HA18 - LK65 BYU.jpg|Лондонда
STCP Bus Line 500.jpg|Португалияда
First day tour bus 2.jpg|Кенияда
Hong Kong KMB Bus Route 606A.JPG|Гонконгта
BRTC Ashok Leyland Titan double-decker (24978609280).jpg|Бангладеште

## Дереккөздер

Санат:Автобустар
Вахталық автобус

нобай|200px|Урал-375Д автобусы
нобай|200px|Орташа көлемді автобус
**Вахталық автобус** — жүк автомобилінің шассиі негізінде құрастырылған автобус.

Ол көбінесе вахтамен жұмыс істейтіндерге, құрылысшыларға, полицейлерге, құтқарушыларға тиімді болып келетін қоғамдық көлік түрі.

Әсіресе кендерді игеру жұмыстарында, жер бедері күрделі болып келетін жерлерде ондай көлікке жиі жүгінеді.

Вахталық автобусқа 20 адамға дейін, үш осьтік модельдерде 28 адамға дейін сияды.

Қажетіне қарай шанақта төсектер мен үстелдер орналастырылады. Әдетте ішінде жүргізушімен байланысу құрылғысы да болады.

## Дереккөздер

Санат:Автобустар
Терри Макгиннис

**Бэтмен** (), шын аты: **Терренс «Терри» МакГиннис** () — Пол Дини мен Брюс Тим жасаған DC Comics кейіпкері, ең алғаш рет «Болашақ Бэтмен» анимациялық сериясында пайда болды.

Терри қартайған Брюс  Уэйн  зейнетке шыққаннан кейін Бэтмен болды.

## Пікірлер мен сын
Screen Rant журналисі Гильермо Куртен «Бэтменнің DC анимациялық әлеміндегі ең жақсы қаһарман екенін дәлелдейтін 9 дәйексөзге» шолу жасады. Ол «Терри Брюстің толық нұсқасы болған болуы мүмкін» және «оның Бэтменнің басынан бастап Әділет лигасының эпилогтық эпизодына дейінгі саяхаты оның дамуының тамаша мысалдарын көрсетті» деп айтты.

## Дереккөздер

Санат:Көзге көрінбеу қасиеті барлар
Санат:DC Comics суперқаһармандары
Санат:DC Comics кейіпкерлері
Санат:Комикс кейіпкерлері
Мұңал батыр Келімбердіұлы

**Мұңал батыр Келімбердіұлы** (туған-өлген жылы белгісіз) — Адай руынан шыққан батыр, көріпкел, емші, әулие кісі болған. Өмірінің көп жылдарын халықты емдеуге арнаған. Қазығұрт ауданының Қаржан тау-жоталары мен Алтынтөбе елдімекені маңында Мұңалсай, Мұңалбұлақ, Мақпалтау орындары орналасқан. Аты Адайдың ұранына айналған әулие Бекет ата осы Мұңал тұқымынан.

Келімберді – сегіз арыс Адайдың көп өскен, ең бір іргелі атасы. Келімберді ауылынан білікті билер де, әулие пірлер де, ел қорғаған ерлер де, тәлім-тағылымды ғалымдар да, салтанатты байлар да көп шыққан. Келімбердіден алты бала, олар – Құнанорыс (Ырысқұл), Ақпан, Балықшы (Шыбынтай), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Мұңал — Келімбердінің кенже баласы, одан төрт бала, кейбіреулер бес бала дейді.

## Мұңал рулары
Әли, Бәйімбет, Жанақ, Боқсары, Әтембек-Абыз, Байшағыр, Мамыртай, Жақау, Қырымқұл, Қыдырша, Бабақұл, Мая, Қоштан, Төлеп, Медет, Көрпе, Күшік, Қосбармақ, Байпақ, Байбоз, Өтеулі, Матай, Айым, Шақа, Жаманғара, Сүгірәлі, Сарғасқа, Жәдігер, Дәулеталы, Мете, Кеще, Жетімек, Тоқтамыс, Бектеміс, Базар, Шотан, Майлан, Құдайберген, Тастемір, Ескелді, Қосқұлақ, Қырықмылтық.

## Жыры
Қараш Ыбырайым ахунның өлеңмен жазылған шежіресінде былайша жыр түзеді:

...Сөз сөйлейін енді Мұңалдан,

Тобышқа жедел сыңардан,

«Бекет» деген ұраннан,

Кіршігі жоқ қылаңнан –

Алаштан шыққан шығаннан!

«Сегіз арыс» Адайды,

Түгендеп айтпай тына алман...

...Төрт баласы Мұңалдың –

Әли менен Бәйімбет,

Жаулы, Шоғы – бұлардан.

«Төрт арыс Мұңал» болғалы,

Жайлауына су алған,

Қыстауына ну алған,

Жігіттері Мұңалдың,

Мейман келсе қуанған...

## Шежіре
Адай руын құрайтын басты екі ата: Құдайке, Келімберді. Құдайкеден — Тәзіке, Қосай. Келімбердіден — Ырысқұл (Құнанорыс), Ақпан, Шыбынтай (Балықшы), Әлнияз (Бұзау), Тобыш, Мұңал. Қазақ шежірелеріндегі сегіз арыс Адай осы. Адайдың қара шаңырағының иесі Мұңал болып есептеледі. Адай баба кенже немересі Мұңалдың қолында қайтыс болыпты. Атасының батасын алған осы ұрпақ сонау замандардан бері «Мұңал ошағын» сақтаушы саналады.

Мұңалдан: Алақұнан, Әли, Бәйімбет, Шоғы Батыр (Қырықмылтық), Жаулы.
* Алақұнан туралы ақпарат жоқ.
* Әлиден - Қошқар.
* Бәйімбеттен - Алдаберді, Сабытай баһадүр, Жәдігер, Сарғасқа (Рысай).
* Шоғыдан - Есекей, Жолай.
* Жаулыдан - Ескелді, Қосқұлақ, Жары.

Адай батыр мен оның балалары Құдайке мен Келімбердінің, немерелері Ер Қосай мен Мұңалдың ерлік істері, батырлығы, халқы үшін атқарған қызметтері туралы жазушы Бектұр Төлеуғалиұлының «Адай тарихы сыр шертеді» деген еңбегінде, көптеген шайқастардың куәсі болған Қазтуған ақынның жыр-дастандарында, шежіреші Өмірзақ Көлбаевтың «Ер Қосай» атты кітабында, Ұзақбай жыршының «Алақай батыр» дастанында, Сабыр жыршының «Алақай батыр жырында, Ибн Бахуридің «Алғашқы қазақтардың бірігуі» еңбегінде, Алшын Меңдалыұлының «Адай шежіресінде» және басқа да еңбектерінде айтылып, жазылған екен.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Санат:Қазақ би-шешендері
Санат:Қазақ емшілері
Онкогастроэнтерология

Онкогастроэнтерология – онкология, гастроэнтерология және гепатологияның қиылысында орналасқан және асқазан-ішек жолдарының қатерсіз және қатерлі ісіктерін (өңеш, асқазан, он екі елі ішек, аш және тоқ ішек, ұйқы безі, бауыр, өт қабы және олардың өт жолдары) зерттейтін медицина саласы. және патогенезі, олардың алдын алу, диагностикалау және емдеу әдістері (хирургиялық, сәулелік және химиотерапия).

Онкогастроэнтерология саласына өңеш обыры, асқазан обыры, ұйқы безі обыры, аш ішек обыры, тоқ ішектің қатерлі ісіктері жатады. Кейде онкогастроэнтерология пәніне бауыр обыры мен өт шығару жолдарынан (холангиокарцинома) пайда болатын қатерлі ісіктер де жатады.
Санат:Онкогастроэнтерология
Kazakh Tourism

**«Kazakh Tourism» ұлттық компаниясы» АҚ** — Қазақстандық туризмді дамыту мақсатында құрылған ұлттық компания. 

«Kazakh Tourism» ҰК» АҚ-ның жалғыз акционері - Қазақстан Республикасы Туризм және спорт министрлігінің Туризм индустриясы комитеті болып табылады.

## Тарихы
"Kazakh Tourism" ұлттық компаниясы" Үкіметтің 2017 жылғы 14 шілдедегі № 428 қаулысымен Жарғылық капиталына мемлекет жүз пайыз қатысатын акционерлік қоғам ретінде құрылды. Компания қызметінің негізгі нысанасы болып халықаралық көрмелерді ұйымдастыру және өткізу, балалар мен жасөспірімдер туризмін дамыту, келу туризмінің ағысын көбейту, медициналық туризмді дамыту, жәрмеңкелер, аукциондар, ел имиджін ілгерілетуге бағытталған іскерлік және ойын-сауық іс-шараларын ұйымдастыру, ҚР заңнамасына сәйкес сыртқы экономикалық және инвестициялық қызмет және басқа да қызмет түрлері айқындалды.

## Басқарма төрағалары
# Рашид Талапұлы Күзембаев (2017-2019)
# Ержан Мәлікұлы Еркінбаев (2019-2021)
# Талғат Жолдымұратұлы Аманбаев (2021-2023)
# Қайрат Серікұлы Сәдуақасов (2023 жылдан бастап)

## Дереккөздер
A-31 автомобиль жолы (Қазақстан)

**A-31** — ұзындығы 213 километр болатын Қазақстан аумағындағы автомобиль жолы. E38 Еуропалық маршруты мен AH61 Азиялық маршрутының құрамдас бөлігі. Тас жол Чапаев ауылын Батыс Қазақстан облысының шалғай жатқан Казталов, Жәнібек аудандарымен байланыстырады.

## Маршруты

## Сипаттамасы
A-31 трассасы Ақжайық ауданының орталығы Чапаев ауылының тұсынан басталып, Қазақстан-Ресей шекарасында аяқталады. «Жәнібек» автомобиль өткізу бекеті арқылы Ресей Федерациясының Волгоград, Саратов қалаларына қатынауға мүмкіндік бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жолдары
Новак Джокович пен Рафаэль Надаль арасындағы бәсеке

[нобай|[Новак Джокович]]
[нобай|[Рафаэль Надаль]]
**Джокович — Надаль бәсекелестігі** — серб Новак Джокович пен испандық Рафаэль Надаль арасындағы қазіргі бәсекелестік. Қазіргі уақытта олар кәсіби тур жарыстары аясында бір-бірімен 59 рет ойнады, бұл тур тарихында рекорд болып табылады.

Маңыздылығы бойынша бәсекелестік 2006-2010 жылдары өткен Надаль мен Швейцариялық Роджер Федерердің матчтарынан төмен болды, бірақ содан кейін серб ойынының жақсаруы және Федерердің нәтижелердің төмендеуі арқасында мәртебесін сапалы жаңа деңгейге көтерді. Алғашқы ойын US Open-2010 финалында өтті.

Бұл бәсекелестік "Ашық дәуір" кезеңінде өткізілген матчтар саны бойынша ең ұзақ болып табылады.

Олардың арасындағы алғашқы кездесу 1/4 финалда Roland Garros-2006-да өтті. Бұл матчта Джокович үшінші сетте матчтан шығып, алғашқы екі сетте 4-6 4-6 есебімен жеңіліп қалды. Олардың арасындағы алғашқы финал 2007 жылы Индиан-Уэллстегі Мастерсте өтті, Надаль жеңіске жетті. Джоковичтің алғашқы жеңісі келесі аптада Майамидегі Мастерсте болды.

Алғашқы 18 матчтан кейін, Надаль 14-4 есебімен сенімді түрде көшбасшылық етті, бірақ бірте-бірте Джокович олардың кездесулерінде үстемдік ете бастады. 2011 жылы Джокович Надальдан 6 матчтың барлығында жеңіске жетті. 2013-2016 жылдары Новак 12 матчта 11 рет жеңіске жетті. 2015 жылы серб есепті теңестірді (23-23), ал 2016 жылы Катарда бірінші рет алға шықты және содан бері бәсекелестікте көш бастады. 

Джокович-Надаль бәсекелестігі кәсіби теннисшілер қауымдастығы(АТП) 2000 жылдардағы үшінші ірі деп есептеледі.

## Талдау
Теннис комментаторлары босып саналатын Дик Энберг, Джон Макэнро және Мэри Карилло бұл бәсекелестік теннис тарихындағы ең ұлы болу мүмкін деп санайды, өйткені олар ойнап үлгерген матчтардың саны, сапасы және маңыздылығы басқа бісекелестіктерге қарағанда өте жоғары.

### Жалпы статистика
* **Барлық матчтар**: Джоковичтің пайдасына 30-29.
* **Барлық финал**: Джоковичтің пайдасына 15-13.
** **Үлкен Шлем Финалы**: Надальдың пайдасына 5-4.
** **ATP Мастерс 1000 сериясының турнирінің финалы**: 7-7.

## Матчтар тізімі

### Джокович-Надаль (30-29)

## Рекордтар

* Үлкен Шлем сериясының барлық төрт финалында кездескен екінші жұп ойыншылар.

* Үлкен Шлем сериясындағы турнирлердің қатарынан төрт финалында кездескен тарихтағы екінші жұп ойыншылар.

* Masters сериясындағы 14 финал.

* Masters сериясындағы 29 матч.

* Үлкен Шлем сериясының ең ұзақ финалы.

* "Ашық дәуірдегі " ең ұзақ матч.

## Мансаптарының дамуы

## Үлкен Шлем сериясындағы турнирлеріндегі нәтижелері

**Жуан жазу** = турнирде осы ойыншылар арасында матч өтті

## Дереккөздер

Санат:Теннисшілер
Шпурбус

нобай|нобай|
**Шпурбус** — маршрутпен тез жүру үшін арнайы бағыттағыштарды пайдаланатын автобус түрі.

Алғашқы шпурбус 1979 жылы Германияда өткен халықаралық көлік көрмесінде таныстырылды. Бұл жобаны федералды үкімет қолдады, бастапқыда автобустардың туннельдегі қозғалысын қауіпсіз қылуға бағытталған еді.

1980 жылы Мерседес-Бенц шығарған бұл көлік түрі Эссен қаласында жұмыс істей бастады. Шпурбустың өзі автобустан тек бағыттағыш дөңгелектердің бар болуымен ерекшеленеді. Алайда оған арналған жол өзгеше әдіспен салынады, екі жағынан бордюр секілді шектегіштер осы көліктің маршруттан жаңылмауын және тез жүруін қамтамасыз етеді. Ал жай жолға түскенде, шпурбус сәл бәсеңдеп, кәдімгі автобус сияқты жүре бастайды.

1986 жылы Мерседес-Бенц аустралиялық Аделаида қаласы үшін шпурбусты құрастырды. 1992 мен 2005 жылдары аралығында шпурбус немістердің Манхайм қаласында істеген. Жапонияның Нагоя қаласында шпурбус 2001 жылдан бері істейді. Ұлыбританияның бірнеше қаласында да бұл көлік түрін кездесуге болады.

## Ұқсас жобалар
Шиналы трамвай — электр тоғымен істейтін бұл көлік түрінде бағыттағыш функциясын бір рельс орындайды. Ол жолдың ортасында орналасады, ал көліктің астында рельспен сырғып жүретін дөңгелегі болады, бірақ негізгі салмақ шиналарға түседі. Ондай көлік негізімен Францияда дамыған.

Транслор деген көлік түрінде жол ортасындағы рельске қиғаш келген екі дөңгелек жанасады. Бұл бір жағынан жылдам жүрісті қамтамасыз етеді, сондай-ақ рельстен шығып қалу ықтималдығын төмендетеді. Транслор Францияда, Италияда және Қытайда бар.

Нидерланд елінде магниттік жүйемен істейтін автобустар бар. Жолға бекітілген магниттік белгілерді автобустағы компьютер анықтап, олар бойынша өз маршрутын құрып отырады.

Оптикалық жүйемен істейтін автобустарда камералар жолдағы ақ жолақтарды анықтап, маршруттарды солардың бойымен жүргізеді.


Tramway-clermont-ferrand-2.jpg|Транслор
Phileas-bus-Eindhoven.jpg|Магниттік автобус
Guidage_optique_Agora_L.JPG|Оптикалық жүйе

## Дереккөздер

Санат:Автобустар