Кропивницкий

**Кропивницкий** () — Украинаның орталығындағы қала, Кировоград облысының, Кропивницкий ауданының және Кропивницкий қалалық қауымдастығының әкімшілік орталығы. Өнеркәсіптік және мәдени орталық, 70-ке жуық кәсіпорын бар. 2022 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша халық саны 219 686 адамды құрайды.
Киев қаласына дейінгі қашықтық - 392 км.

Кропивницкий Днепр дөңесінде, Ингуль өзенінің аңғарында және жағасында (Оңтүстік Буг өзенінің саласы), Сугоклея мен Бианки кіші өзендерінің қосылған жерінде орналасқан.
Қазіргі Кропивницкий екі әкімшілік ауданға бөлінеді - Крепостной және Подольский. Новый ауылы да Кропивницкий қалалық кеңесіне бағынады. Кропивницкийде бірқатар шағын аудандар бар: Ковалевка, Үлкен Балка, Кущевка, Завадовка, Катрановка, Горный селосы, Лелековка, Некрасовка, Балашовка, Ескі Балашовка, Новониколаевка, Озерная Балка, Масляниковка, Арнаутово, Черемушки, Никаноровка, Беляева, Баллекка Савлад.

## Қала тарихы
Бұл өлкеде бекініс құрылғанға дейін көп уақыт бұрын казак қоныстары пайда болды. Олардың көршілері сербтер, хорваттар және басқа халықтар болды. 1907 жылы Қырым татарларының шабуылдарынан қорғаныс қызметін атқарған Сент-Элизабет форты салынды. Содан кейін шағын ауыл Елизаветград деп аталды.
нобай|солға|200px|1960 жылдардағы қала көшесі      
Ол кезде халық қала салуды жоспарлаған жоқ, негізгі міндет солтүстік Қара теңіз аймағын отарлау үшін сенімді бекініс жасап, гайдамактарды аймақтан қуып шығу болды. Олардың тайпалары Запорожье сечтерін жойды. Жергілікті әскерлер де жауға жақсы тойтарыс берді. Олар түріктермен шайқаста жеңіске жеткеннен кейін келген 100 000 әскерді соғысқа аттандырды. Бұл қамалдың топырақ қоршаулары бүгінгі күнге дейін сақталған. Ол кезде құрылыс 4 жылдан астам уақытты алды, 18 ғасырда Ресей шекарасы оңтүстікке қарай кеңейген бекініс стратегиялық емес нысанға айналды. Бекіністердің жалпы ауданы 57 гектарды құрап, топырақ қоршаулармен қоршалды.
Қорғандардың айналасында мыңнан астам тұрғын үйлер болды. Бекіністің өзінде кеден қызметі жұмыс істеді. Ресми түрде сол жылы жүргізіліп жатқан аумақтық реформаға байланысты бекініс қала мәртебесіне ие болды. Қаланың атауы бекініс атымен берілген - Елизаветград болды. 1782 жылға қарай мұнда 4720 адам тұрған.

Қалада 1863 жылы 23 мың адам, 21 көше және 2500 мың ғимарат болды, оның 197-сі тастан жасалған. Қаланың қарқынды өнеркәсіптік дамуы басталады. 1868 жылы темір жол қатынасы пайда болды.
1882 жылдан бастап М.Л.Кропивницкийдің жетекшілігімен драма театры ашылды. 1890 жылы қалада су құбыры салынды, сол жылы трамвайдың электр желісі пайда болды.

1924 жылы қала Зиновьевск деп аталды, бір жылдан кейін бірінші көмір кеніші ашылды. 1934 жылдан бастап қала Кирово, 1939 жылы жаңа атау - Кировоград, содан кейін облыс құрылды. Қалада көптеген би және ән топтары құрылып, ол украин халық хореографиясының нағыз орталығына айналды. Суворов, Пушкин, Кутузов сияқты атақты қайраткерлер әр уақытта осында жұмыс сапарымен болған.

2006 жылы осы қалада жұмыс істеген Украинаның ұлы актері және режиссерінің құрметіне Кропивницкий деп аталды.

## Халқы
2024 жылғы 1 сәуірдегі жағдай бойынша Кропивницкий қаласының тұрғындары (тұрақты тұрғындары) 232 052 адамды құрайды, оның ішінде:
*6 жасқа дейінгі балалар - 23 176 адам, 
*7 мен 17 жас аралығындағы жасөспірімдер (мектеп оқушылары) - 27 411 адам, 
*18-29 жас аралығындағы жастар. – 27 817 адам, 
*30-дан 60 жасқа дейінгі ересектер – 99 811 адам, 
*60 жастан асқан қарттар – 50 587 адам, 
*80 жастан асқандар – 3 249 адам.

Кропивницкий халқының тығыздығы 2102,28 адам/км².

## География, геология және климаты
нобай|оңға|200px|Кропивницкийдегі Ингул өзені     
Кропивницкий аумағының геологиялық құрылымы - Украинаның кристалды қалқанында орналасуы, оның негізінде граниттермен, гнейстермен, чарнокиттермен және габро-лабрадориттермен қапталған ежелгі Кембрий іргетасы жатыр.
Топырақтары - лесс жыныстарында кәдімгі, терең, төмен және орташа қарашірікті қара топырақтар. Егістік қабатында қопсытып, құрылымын жартылай жоғалтқанымен, олардың табиғи құнарлылығы жоғары.

Айлар бойынша Кропивницкийде ең жылы ауа-райы маусым, шілде, тамыз айларында 28,2°C дейін жетеді. Қоршаған ортаның ең төменгі температурасы қаңтар, ақпан және желтоқсан айларында -2,3°С дейін төмендейді.
Ең жаңбырлы кезең сәуір, маусым, мамыр, қолайсыз ауа-райы болған кезде 34,72 мм-ге дейін жауын-шашын түседі. Тамыз, ақпан, қаңтар айларында орташа есеппен ай сайын 5 күн жауады, жауын-шашынның айлық мөлшері 10,01 мм.

## Экономикасы
Кропивницкийдегі өнеркәсіптің негізін машина жасау, тамақ және тау-кен өнеркәсібі құрайды. Жер қойнауында уран кені өте көп. Оның негізгі өндірушісі Шығыс тау-кен байыту комбинатының (ВостГОК) Ингульская кеніші болып табылады.
Кропивницкийдегі машина жасаудың негізі ауыл шаруашылығына бағытталған. «Гидросила Групп» АҚ (гидро энергетикалық машиналар мен гидравликалық машиналардың құрамдас бөліктерін жасау және өндіру), «Красная звезда» АҚ (егіс және топырақ өңдеу жабдықтарын шығару) сияқты ірі машина жасау зауыттары, «НПП „Радий“» - электроника, атом электр станцияларын қорғау және басқару жүйелері, «Креатив» АҚ Украинадан тыс жерлерде кеңінен танымал. Қалада жеңіл және тамақ өнеркәсібі де бар.

## Кропивницкийдің көрікті жерлері
Кропивницкийде ескі құрылыс, оның ішінде бірқатар діни ғимараттар, орыс бекіністерінің қалдықтары, еврей кварталдары және т.б. сақталған.
XVIII ғасырдың аяғынан бастап қала классицизм (неоклассицизм) стиліндегі ғимараттармен салынды, бірақ ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың басында тұрғын және қоғамдық сәулет өнерінде қазіргі заманғы стильдің үстемдігі тән болды. Кропивницкийдің архитектуралық келбеті негізінен жұмысшы аудандарымен анықталады.
нобай|оңға|200px|И.М.Марущак үйі нобай|оңға|200px|Украинаның қауіпсіздік қызметі Кропивницкий облыстық басқармасы  нобай|оңға|200px|Қалалық кеңестің алдындағы алаң            
Облыс орталығын «кішкентай Париж» деп атауы тегін емес. Бұл әдемі архитектурасы, жайлы көшелері, жағалауы және бірнеше көркем саябақтары бар шағын қала.
Негізгі көрнекі жерлері:
***Марк Кропивницкий атындағы музыкалық-драма театры.** Бұрынғы Елизаветградтың бірінші кірпіштен салынған стационарлық театры инженер-полковник Г.Трамбицкийдің қаражатына, барокко элементтері бар классицизм стилінде салынған. Орталық екі қабатты ғимаратқа бір қабатты 2 қосалқы үй қосылған. Кіреберістің үсті үш музаның мүсіндерімен безендірілген: Мельпомена, Талия және Терпсихор.
***Дендропарк.** 45 га ағаштар, бұталар, сәнді гүлзарлар бар. Жергілікті тұрғындар «Украиндық Диснейленд» деп атайтын дендропарк бірқатар аттракциондармен жабдықталған және ойын-сауық қызметтерінің кең спектрін ұсынады. Мұнда мыңдаған қонақтар әртүрлі голланд қызғалдақтарының керемет сұлулығынан ләззат алу және ойын-сауық әлеміне қызықты саяхат жасау үшін келеді.
***Барскийдің үйі.** Орталық Украинадағы ең көне ғимараттардың бірінің құрылысы 1900 жылы аяқталды. Көпес Д.Барскийдің үйі «ерте модерн» стилінің жарқын үлгісі болып табылады. Өкінішке орай иесінің онда тұра алмады, өйткені ол барлық жұмысты аяқтағаннан кейін жаңа үйінің табалдырығында қайтыс болды. Қазір мұнда облыстық тарихи-өлкетану мұражайы орналасқан.
***Өнер галереясы.** Ғимарат ХІХ ғасырда көпес И.Шполянскийдің бұйрығымен модерн стилінде салынған. Қазір мұражайда бес көрме залы бар. Мұражай коллекциясында Эрмитаждан, Третьяков галереясынан, Киевтің орыс және украин өнері мұражайларынан сыйлық ретінде алынған 3 мыңнан астам экспонат бар. Мұнда өткеннің көрнекті суретшілері мен қазіргі заманғы шеберлердің көрмелері өтеді.
***Александр Осмеркиннің мұражай-үйі.** Украиндық суретші Александр Александрович Осмеркиннің өмірі мен шығармашылығына арналған мемориалдық мұражай. сондай-ақ көркем галерея – суретшінің және оның шәкірттерінің посткеңестік кеңістіктің әртүрлі елдерінен келген картиналарының жинағы. Мұнда атақты суретші мен оның шәкірттерінің туындыларын көруге, сонымен қатар заманауи өнермен танысуға болады.
***«Елисаветград еврейлері» мұражайы.** Елдегі алғашқы еврей мұражайын қоғамдық еріктілер құрды. Мұражайдың кірпіштен салынған әсерлі ғимараты 19 ғасырдың 53-ші жылы мавритандық стильде тұрғызылған, ал 1895 жылы сәулетші А.Лишневский қайта қалпына келтірді. Бүгінгі күні мұражай көрмесінде еврей қалалық қоғамдастығының тарихына арналған мыңнан астам экспонаттар бар.

Орталық Дворцовая көшесінде Кропивницкийдегі барлық негізгі ойын-сауық орындары шоғырланған: кафелер, мейрамханалар, барлар, клубтар.
Оның сәулетін атақты шебер Паученко жасаған. Ертегідегі мұнараларға ұқсайтын ғимараттар көшеге әсем көрініс береді. Қалада кинотеатр, филармония, стадион да бар. Ковалевский саябағы, қалалық бақ, «Казактар ​​аралы» қаладағы көрнекі орындарындардың бірі.

## Транспорты
Қалада 2 автовокзал және теміржол вокзалы, Кировоград әуежайы бар. Қазір қалалық қоғамдық көліктерде троллейбустар, автобустар және маршруттық таксилер бар. Кропивницкийде маршруттық таксилермен және қала маңындағы автобустармен жолаушылар тасымалын жеке операторлар жүзеге асырады.
нобай|оңға|200px|Кропивницкийдегі теміржол вокзалы     
Кеңес Одағы ыдыраған кезде қалада 11 троллейбус бағыты жұмыс істесе, 2000 жылдардың басында екеуі ғана қалды. Бұл ретте троллейбус желісі энергетиктер алдындағы қарыздың кесірінен тұрып қалады. Бүгінгі күні троллейбус маршруты қайта жандануда. 2016 жылдың қараша айында қала бірден 20 жаңа Днепро Т103 троллейбустарын сатып алды.
Қалада троллейбус депосы жұмыс істейді, 2022 жылдың қаңтарындағы жағдай бойынша жұмыс күндері 10 маршрутта 41 көлікке дейін желіге шығарылады.

Темір жол транспортында Кропивницкий Чернолесская - Помошна желісіндегі үлкен теміржол вокзалы. Онда қалааралық пойыздар мен қала маңы электр пойыздары жүреді. Бұл жерден жолаушылар Харьков, Одесса және Днепр сияқты ірі қалаларға тікелей бара алады. Мұнда барлығы он пойыз және төрт электр пойызы өтеді.

Әуе торабы Кропивницкий қаласынан 5 км қашықтықта орналасқан. Қазіргі уақытта әуежай толық пайдаланылмайды және IATA бойынша 3 санатқа ие. Аэродром кешенінде екі ұшу-қону жолағы бар. 2010 жылдың қазан айында қайта жөндеу жұмыстары аяқталып, әуе кешені халықаралық мәртебеге ие болды.

## Мұражайлар
Кропивницкийде (және оның төңірегінде) 11 мұражай бар:           
***Облыстық өлкетану мұражайы** – қала орталығында орналасқан. Мұражай 1883 жылы құрылған. Мұнда 80 мыңға жуық қызықты тарихи, археологиялық, этнографиялық жәдігерлер бар. Мұражайда Кировоград облысының тұрғындары мен скиф тас әйелдерінің ұлттық киімдерінің үлкен коллекциясы бар; нобай|оңға|200px|Облыстық өлкетану мұражайы нобай|оңға|200px|Александр Осмеркин өнер және мемориалдық мұражайы   нобай|оңға|200px|Кропивницкий өнер мұражайы
***«Надежда кешені» қорық-мұражайы** - ашық аспан астындағы мұражай. Бұл көрнекті украин жазушысы Иван Карпенко-Карыйдың мүлкі. Бұл үйді 1871 жылы жазушының әкесі Карл Тобилевич салған. Кешенге ата-аналар үйі, мұражайы бар мемориалдық үй, «Надежда» пейзаждық өнер саябағы және тоған бар. Жақын жерде жазушы мен оның отбасы мүшелерінің бейіті орналасқан Карлюжинское зираты орналасқан;
***Марк Кропивницкийдің мемориалдық мұражайы** - көрнекті украин драматургі Марк Кропивницкийдің шығармашылығы туралы баяндайтын мұражай. Мұражайда жазушының жеке заттары, фотосуреттері, театр плакаттары, пьеса қолжазбалары бар;
***Украина хореографиялық өнер тарихының мұражайы** - украин биінің тарихы мен дамуына және осы билерге қатысатын топтарға арналған. Мұнда 4800-ге жуық экспонат бар. Қойылымдар туралы хабарландырулар, газет материалдары, фотосуреттер жазылған плакаттар бар;
***Облыстық өнер мұражайы** - қаладағы өнер галереясы. Галерея 1921 жылы құрылған. Мұнда Санкт-Петербург Эрмитажы сыйға тартқан көптеген картиналар бар. Кировоградтық заманауи суретшілердің туындылары қойылған зал бар;
***Александр Осмеркин өнер және мемориалдық мұражайы** - Кировоград қаласының тумасы, әйгілі ресейлік және украиндық суретші Александр Осмеркиннің өмірі мен шығармашылығына арналған. Мұражайдың өзі суретшінің балалық және жастық шағы өткен үйде орналасқан. Мұражайда бұрынғы посткеңестік елдердің суретшілерінің картиналары да бар;
***Генрих Нейгауз мұражайы** - әйгілі пианист Генрих Нейгауз өмірі мен шығармашылығына арналған. Мұражайда музыканттың жеке фотосуреттері, құжаттары, жеке заттары мен марапаттары бар;
***Иван Карпенко-Карый әдеби-мемориалдық мұражайы** - мұражайда әйгілі украин жазушысының өмірі мен шығармашылығына қатысты 9000-ға жуық қызықты экспонаттар сақталған;
***Кароль Шимановский атындағы музыкалық мәдениет мұражайы** - поляк композиторы және қоғам қайраткері Кароль Шимановскийдің есімімен аталады. 1991 жылы ашылған. Мұнда шамамен 4 мың көптеген қызықты жәдігерлер бар;
***Юлия Мейтус халықтық мемориалдық мұражайы** - Кировоградтың музыкалық қайраткері Юлия Мейтустің өмірі мен шығармашылығына арналған. 1985 жылы құрылған;
***«Елизаветград еврейлері» тарихи мұражайы** -қаланың орталық синагогасында орналасқан. Ол қалалық еврейлердің өмір тарихын сипаттайды (қаланың қоныстануы, еврей погромдары, неміс оккупациясы және Холокост).

## Жоғары оқу орындары
нобай|оңға|200px|Орталық Украина мемлекеттік педагогикалық университеті     
*В.Винниченко атындағы Кировоград мемлекеттік педагогикалық университеті;
*Украинаның Кировоград мемлекеттік ұшу академиясы;
*Украинаның Мемлекеттік ұшу академиясы;
*Кропов медициналық және муниципалдық басқару институты (KIDMU);
*Ұлттық авиация университеті – Ұлттық авиация университетінің Кировоград ұшу академиясы (GLAU/KFA NAU)
*Роберт Эльворти атындағы Экономика және технология институты – Роберт Эльворти атындағы экономика және технология институты (ETI)
*Донецк ұлттық медициналық университеті

## Спорт
Қалада спорт мекемелерінің кең дамыған желісі бар. Спорт және дене шынықтыру қауымның қызметінде 4 стадион, 349 спорт алаңы, 1 су спорты базасы, 7 теннис корты, 10 футбол алаңы, 17 тир, 68 спорт залы, 221 дене шынықтыру және демалыс орындары, 1 – жүзу бассейні, 1 мұз айдыны, 1 – жаттығу жабдықтары бар атлетикалық орталық және 4 – жасанды жабынмен жабдықталған футбол алаңдары бар.

Станислав Березкин атындағы «Звезда» стадионынының сыйымдылығы – 13305 көрермен. Жергілікті «Звезда» футбол командасы мұнда өз алаңы ретінде футбол командаларын қабылдайды.

## Дереккөздер

Санат:Украина қалалары
Санат:Кировоград облысы қалалары
Санат:Украина облыс орталықтары