Ассимиляция (тілтану)

**'

**Ассимиляция** ([[Ықпал]]) ( - ықпал) - екі [[дыбыс]]тың айтылуы мен [[акустика]]сына қарай бір біріне [[ықпал]] ете үндесуі. [[Дауысты дыбыстар|Дауыстылармен]] [[Дауысты дыбыстар|дауыстылар]], [[дауыссыз дыбыстар|дауыссыздармен]] [[дауыссыз дыбыстар|дауыссыздар]] үндеседі.

[[Сөйлеу]] процесінде бір [[сөз]] екінші сөзбен, бір [[буын]] екінші буынмен өзінің [[екпін]]і, буыны, т. б. жақтарынан жиі қиюласатыны сияқты, бір [[дыбыс]] екінші [[дыбыс]]пен де үйлесіп, үндесіп тұрады.

[[Сингармонизм]] [[Дауысты дыбыстар|дауыстылардың]] үндесуі болып есептелсе, ''ассимиляция'', негізінде, [[дауыссыз дыбыстар|дауыссыздардың]] үндесуі болып есептеледі.

== Ерекшеліктері ==

***Ассимиляция толық түрде ұшырайды;** басқаша айтқанда, бір [[дыбыс]] екінші дыбысты дәл өзіндей етіп, толық еліктіреді; мысалы: ''жаз / са, сүз / се'' (айтылуда: ''жасса, сүссе''); [[қосымша]]ның **с** дыбысы [[түбір]] [[сөз]]дің соңғы **з** дыбысын дәл өзіндей етіп толық еліктіріп отыр: жасалу орны жағынан да, жасалу жолы жағынан да, дауыс қатысы жағынан да — бұл екеуі бірдей. Сол сияқты, **з + ш** немесе **с + ш** түрінде екі дауыссыз қатар түрса **ш + ш** түріне айналады; мысалы: ''сөз + шең,'' ''жұмыс + шы'' (айтылуы: ''сөшшец, жұмышшы);'' **ш + с** болса да **ш + ш** түріне айналады: ''қаш + са, шаш + са'' (айтылуы: ''қашша, шашша);'' **з + ж** түрі **ж + ж-ға** айналады: ''боз жігіт'' (айтылуы: ''божжігіт);''

***Ассимиляция жарым-жартылай түрде ұшырайды;** басқаша айтқанда, бір [[дыбыс]] екінші [[дыбыс]]ты дәл өзіндей етіп еліктірмей, бір жақты еліктіреді, мысалы: ''қаз + ға, тас + қа;'' осындағы түбірдің соңғы ұяң **з** дыбысының ауанымен [[қосымша]]ның басқы дыбысы да ұяңдап түр; түбірдің соңғы қатаң ''с'' дыбысының ауанымен қосымшаның басқы дыбысы да қатаң айтылып тұр. Сол сияқты, ''ақ ешкі'' дегеннің айтылуы ''ағешкі'' болып, өзінен кейінгі дауыстының ықпалымен **қ** дыбысы **ғ** дыбысына айналып түр; ал ''ақ бала'' дегеннің айтылуы ''ақпала'' болып, өзінен бұрынғы қатаң дыбыстың ықпалымен **б** дыбысы **п** дыбысына айналып түр; ''бала + лар (ұй\лер), қыз + дар (кәз + дер), ат + тар (шәп + тер)'' жоғарыдағы ізбен үндесіп түр. Осы келтірілген мысалдардан мынаны көруге болады: бір дыбыс екінші дыбысты толық, дәл өзіндей етіп өзгертпей, бір ғана [[артикуляция]]лық белгі жағынан өзгертіп тұр; екінші сөзбен айтқанда, көршілес дыбыстар дауыс қатысы жағынан үндесіп түр: дыбыстар тіркесі үяң + қатаң (қатаң + үяң), үнді + қатаң (қатаң + үнді) немесе дауысты + қатаң, (қатаң + дауысты) түрде келмей, қатаң қатаңды тілеп, дауысты және үнді мен ұяң үяңды (немесе үндіні) тілеп тұр.

Жартылай түрдегі ''ассимиляция'' тілімізде өте жиі қолданылады. Ал, толық түрдегі ''ассимиляция'' [[қазақ тілі]]нде де, өзге тілдерде де тым сирек кездеседі.

Сөйтіп, бір сөз көлемінде (түбір мен қосымша аралығында) немесе бірнеше сөз көлемінде (сөздер аралығында) тетелес келген дыбыстардың үндесуін ''ассимиляция'' дейміз.

* **Толымсыз ассимиляция** - екі [[дыбыс]]тың жартылай [[ықпал]] етуі ().
* **Толымды ассимиляция*' - екі [[дыбыс]]тың қосылып, бірдей айтылуы нэтижесінде пайда болатын *ассимиляция'' ().

## Тағы қараңыз

*Прогрессивтік ассимиляция (немесе ілгерілі ықпал).
*Регрессивтік ассимиляция (немесе кейінді ықпал).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Санат:Фонетика