open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қиялы (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Қиялы** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл, Қиялы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 35 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 3227 адам (1557 ер адам және 1670 әйел адам) болса, 2009 жылы 2214 адамды (1083 ер адам және 1131 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Безлесное (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Безлесное** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Власов ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстікке қарай 40 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 229 адам (107 ер адам және 122 әйел адам) болса, 2009 жылы 190 адамды (88 ер адам және 102 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Сенное (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Сенное** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Власов ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстікке қарай 46 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 186 адам (93 ер адам және 93 әйел адам) болса, 2009 жылы 16 адамды (11 ер адам және 5 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданының таратылған елді мекендері
Григорьевка (Аққайың ауданы)

**Григорьевка** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Григорьев ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 13 км-дей жерде, Обалы көлінің шығысында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 311 адам (167 ер адам және 144 әйел адам) болса, 2009 жылы 87 адамды (43 ер адам және 44 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Трудовое (Аққайың ауданы)

**Трудовое** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл, Григорьев ауылдық округі орталығы.
 
## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 4 км-дей жерде. 

## Тарихы
Іргесін 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыста тұтқынға түскен австро-венгриялықтар мен Ресейден қоныс аударған шаруалар қалаған. Ауылда ұжымдастыруға дейін аңшылық кәсіп артелі жұмыс істеді. 1930 жылы Трудовоеде “Бейнетқор” МТС-і ұйымдастырылды. 1957–95 жылдары “Смирновский” астық кеңшарының орталығы болған. 1996 жылы Трудовоеда ұжымдық кәсіпорын құрылды.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1150 адам (560 ер адам және 590 әйел адам) болса, 2009 жылы 874 адамды (422 ер адам және 452 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Қаратау ұшқаты

**Қаратау ұшқаты** () – ұшқаттар тұқымдасы, ұшқат туысына жататын сирек кездесетін реликт өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 3 - 5 м болатын бұта. 
* Жас өркендері сарғыш түсті, сыртын түк басқан және бездері болады.
* Эллипс немесе қандауыр тәрізді жапырақтарының ұзындығы 1,5 - 2,5 см. 
* Гүлсидамы ойық келген, гүл жапырағы түйінінен үлкенірек, жіңішке қандауыр тәрізді. Гүл тостағаншасы тісшелі, түйінінен екі еседей кіші. Күлтесі түтік тәрізді ақшыл түсті, ұзындығы 7 - 9 мм, сырты тегіс жіне ішкі жағы түкті келеді. 
* Жемісі қызғылт сары түсті, диаметрі 4 - 5 мм, шар тәріді. 
* Тұқымынан және тамыр өркені арқылы көбейеді. Мамыр - маусым айларында гүлдеп, шілде - тамызда жеміс береді.

## Өсетін орны мен таралуы
Басқарқара (Теріскей Алатауы, Алматы облысы Райымбек ауданы) мен Қаратау жотасының (Түркістан облысы) шығыс жағындағы Берікқара тауының тасты баурайында, жартастар мен ойыстарда, сай түбінде өседі. 
Қаратау ұшқатының таралу аймағы өте тар. Қорғалатын аймақ болып саналатынына қарамастан, туризмнің дамуына байланысты күннен-күнге азайып бара жатыр. Берікқара ботаникалық қорығында жеке түр ретінде өсіріледі. Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Ұшқаттар
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Компас (әңгіме)

## Компас ([[әңгіме]])
### [[Бердібек Соқпақбаев]]

Бердібек Соқпақбаевтың "Компас" әңгімесі.
### Қысқаша мазмұны
Осы әңгімеде Қанаттың жаңа компасы мен адамның қызғаншақтығы туралы баяндалады.

### Басты кейіпкейлер
* Қанат-кәдімгі бала. Оның қолдарына әкесінен сыйлық болып компас түседі. Балалардың алдында мақтанып жүреді.
*Бодан -Қанаттың қызғаншақ досы. Қанат компасын түсіргенде оны өзіне алып кетеді одан кейін ғана ойланып өзінің қатесін ұғады.
Азия мәдениеті

**Азияның  мәдениеті** — көптеген ұлттардың, қоғамдардың, діндер мен этникалық топ мұраларының көркем жиынтығы. Азия мәдениетінің маңызды бөлігі — көркемөнері, музыкасы, асханасы мен әдебиеті. Мұнда буддизм, индуизм, ислам және христиан діндері дамыған, түрлі өркениеттер қалыптасқан. Азияның түкпір — түкпірінде әркелкі мәдениет дамып өркендеген. Оңтүстік Азиядағы ең маңызды мәдениет Үнді субконтиненті деп аталатын аймаққа тиесілі. Үнді жазығы өркениеті мен Маурия, Кушан, Гупта және әрі Моғол империялары мәдениетіне Оңтүстік Үндістанның бірнеше штаты және Пәкістан, Ауғанстан ұлттарының мұралары жатады. Дравит тілінің үстемдігіне байланысты Оңтүстік Үндістанның төрт штаты және Шри-Ланка Дравит мәдениетіне бөлінді. Бенгал тілінің негізінде Бангладеш пен Батыс Бенгал штатының жеке мәдениеті мен мұрасы қалыптасқан.Азияның көркемөнері мен мәдениеті сан алуан. Қазіргі заманғы көптеген көркемөнер шеберлері өз стильдерін ежелгі Азия туындыларымен сабақтастыруға ұмтылады. Қытай суретшісі Конг Бай Ли осы сабақтастықтың жарқын көрінісін жасады. Ол алғашқылардың бірі болып дәстүрлі қытайлық күріштен жасалған қағазға майлы бояу арқылы салатын сурет өнерінің батыстық стилін қалыптастырады. Сондай — ақ  Конг Бай Ли Будданың қазіргі заманға лайықталған бейнелерін жасады.

## Дереккөздер
*Континеттер энциклопедиясы
Қара сопа

**Қара сопа** - Қызылорда облысы Жаңақорған ауданының оңтүстік батысында 10 шақырым жерде зираттарда орын тепкен. Ескерткіш екі үлкен бөлмеден тұратын күмбезді құрылыс. Құрылымның квадрат жоспарында кәбірхана және зиаратхана. Конструкция күйген кірпіштен созылған тік бұрышты жоспардағы 13,9х9,6 м биіктігі күмбез ұшына дейін 9 м портал 6,2 м жан- жақты мөлшердегі ғимарат.Кесененің тұрғызылған уақыты XIX ғ. жатады.1983 жылы есеп бойынша зерттеу кезінде конструкцияда қателіктер орын алған:
*күмбез тура және вертикальды жарықшақтары негізіннен солтүстік батыс секторында орын алған. Жарықшақтар күмбездің орта тұсынан басталып барабанға дейін жеткен, нәтижесінде күмбез биіктігі аласарған;
*батыс жақ қабырғасының орта тұсы 10 см-ге шалқайған және орта тұсына таман тігінен жарықшақ пайда болған.

## Дереккөздер
http://www.madenimura.kz/kk/culture-legacy/region/kyzylorda_oblast/memorial/kara-sopa 

Санат:Тарих
Санат:Мәдениет
Сеппе

**Сеппе** (присыпка) терінің қабынып ауруына қарсы қолданылатын, дезинфекциялаушы және құрғатушы дәрі-дәрмек; теріде қабыну құбылыстары пайда болғанда, сондай-ақ тер көп шыққанда және тері майланғанда қолданылады. Бұл дәрілер құрамына қарай: минералды сеппе (онда мырыш тотығы немесе тальк болады) және өсімдік сеппесі (құрамында крахмалы бар) болып бөлінеді. Кейде аралас қоспалы сеппе пайдаланылады. Емдік сеппе құрамында әр түрлі емдік препараттар — анестезин, формалин, бор қышқылы, уротропин, дерматол т.б. болуы мүмкін. Сеппені *пысынауда, терлеуді, тершеңдікті* болдырмау және оларды емдеу мақсатында пайдаланады: сеппеге мақтаны тигізіп алып тері қатпарларын сүртеді.  
## Дереккөздер


Санат:Дәрілер
Соғылу

**Соғылу** (соққы тию) тканьдер мен органдардың әлденеге соғылып (ұрылып) теріні жараламай механикалық зақымдануы. Мұндай да көбінесе тек үстінгі ткань ғана зақымданады (тері, тері асты клеткасы, бұлшық ет, сүйек қабығы). Соғылған жер ауырып, ісінеді. Соғылған дердің көгерген ісігі бірден байқалмай, 1-3 күннен кейін білінеді. Ауырғанын басып, қан құйылуын азайту үшін соғылған жерді ағынды суық суға тосады, не мұз басады. Кейін қанның тарауына жылылық жақсы әсер етеді (жылыту компресі). Сондай-ақ соғылған жерді таңып, қол болса мойынға асып қояды, аяқтың астына жастық салып биіктетеді. 
## Дереккөздер
Стенокардия

нобай|
**Стенокардия** (жүректің ауырсынуымен жүретін ұстамалы ауруы) — төстің артында, кеуде клеткасының ортасында (кеуденің ішкі жағында) немесе жүрек тұсында болатын басып немесе қысып ауратын ұстамалы ауруы. Ол коронарлық артерия арқылы жүректің бұлшық еттерінің оттегіге қажетігін өтей алмауы салдарынан болады, яғни коронарлық қан айналымының жеткіліксіздігінен болады. Оның басталуы көбінесе физикалық күштемемен байланысты, аяқталуы тыныштық қалыпта байқалады, өйткені ауру ұстағанда кеуде қатты қысады; ауырсыну сол жақ қолға, жауырын мен көк желке таралады, сонымен қоса науқас адамның бойында үрейленушілік пен жалпы әлсіздік пайда болады. Стенокардия ұстамасының ұзақтығы — бірнеше минутқа созылады. 
## Дереккөздер


Санат:Кардиология
Санат:Жүрек аурулары
Кір сабын

**Кір сабын** (қатты кептірілген) тұрмыста пайдалану үшін 70 және 72 проценттік майлы қышқылдар қосылып дайындалады. 

Бұл сабын күнбағыс, мақта, соя т.б. өсімдік майларын өңдеуден алынған қатты май — саломас қоспасынан, синтетикалық майлы қышқылдардан, сұйық өсімдік майларынан, шайырдан жасалады. Сабын ерітіндісінде жүн, жібек (табиғи және жасанды) маталарды бүлдіретін күйдіргіш заттар болады, сондықтан жүн және жібек маталарды синтетикалық қоспалармен жуу керек. Кір сабынды қолды, денені, шашты жууға пайдаланбаған жөн. 

## Дереккөздер


Санат:Сабын
Қанау

**Қанау**, қан кету. Қанаудың сыртқы және ішкі түрлері болуы мүмкін. Қан кетіп тұрған қарай, қанау артериялық, веналық (аралас), капиллярлық болып бөлінеді. Қанаудың ең көп кездесетіні — жарақаттан болатыны. Қанды көп жоғалту қауіпті болғандықтан қан кету қарай түрде болса да, оны тез тоқтатуға тырысу керек. Сыртқы қанау жарақаттанудан болады да, ол ауыз ішінің, мұрынның терісі немесе шырышты қабығының зақымдануымен жалғасады. 
## Дереккөздер
Иіс сабын

**Иіс сабын** (қ а т т  ы с ы) 74-78 проценттік майлы қышқылдар қосылып, ірі қараның, шошқаның жоғары сапалы майынан, кокос майынан, саломастан және синтетикалық майлы қышқылдарға хош иісті заттар араластырып жасалады. Иіс сабының сулы ерітіндісінде қүйдіргіш реакция болғандықтан, қол жуған кезде теріні майсыздандырып, тітіркендіреді. Сондықтан бұлардың кейбір сорттарына теріні майсыздандырудан сақтап, тітіркенуден қорғайтын заттар (ланолин, күзен майлы, нәрлі крем т.б.) қосылады.   
## Дереккөздер
Қажалу

**Қажалу**, о й ы л у — терінің іш киімге, киімге, аяқ киімге т.б. қажалып қабынуы, күлдіреп ойылуы. Қажалудан тері қызарады, көлкілдеп ісінеді, күлдірейді. Егер ол жарылып, терісі сыдырылса, ауру шақырады, әрі сол жергеинфекция түсіп, іріңдейді (*терінің іріңді аурулары* мақаласын оқыңыз). Тершеңдіктен, теріні дұрыс күтпеуден, гигиенаны дұрыс сақтамаудан, аяқ киімнің дәл еместігінен көбінесе аяқтың бақайлары мен өкше жиі қажалады. 
## Дереккөздер
Зооноз

**Зооноз** — малда және адамда кездесетін жұқпалы аурулар. Бактериялар (бруцеллез, түйнеме) және вирустар арқылы жұғады, қоршаған ортада ұзақ уақыт сақталады. Бұл аурулар сиыр, ешкі қой, шошқа және басқа да кейбір хайуанаттарға жұғады. Қоздырғыштар сүт, сілекей, несеп, дәрет арқылы және өзге де бөліністер арқылы тарайды. Малға ол жарамсыз жем-шөп жеген кезде, сондай-ақ ауру малдың қи-несебімен ластанған қорадан, жайылым топырағы т.б. арқылы жұғады. 
## Дереккөздер
Косметика

220px|нобай|оңға|Косметикалар
**Косметика** (грек тілінде «κοσμητικός» — "әдемілеу, әрлеу өнері") — адамның сыртқы келбетін жақсарту және теріні күту тәсілдері мен құралдары. Косметика сонау көне дәуірлерде-ақ кең тараған. Египеттіктер, римдіктер, арабтар бетін, кірпігін, қабағын бояп, шашын бұйралап, әтірлердің орнына хош иісті майлары пайдаланған. Олар құрамына қазіргідегідей мал және өсімдік майлары, эфир майлары, түрлі шайырлар, бояулар және т.б. енгізілген хош иісті майларды әтір орнына қолданған. Косметика дәрігерлік және сәндік болып екіге бөлінеді.

## Дереккөздер

Санат:Косметика
Ахайя

** Ахайя** (**Ахея**; , , ) — Пелопоннестің солтүстігінде, Балкан түбегінің оңтүстігінде орналасқан аймақтың жалпы аты, Грекияның аймақтық бөлімшесі. Астанасы - Патры, халық саны 2011 ж. - 309694 адам болды. 

## Әкімшілік құрамы мен халқы
### Ахайя муниципалитеттері

Аймақ 5 муниципалитетке бөлінеді:
* Патры (Patras) - 1
* Айгиалея (Aigialeia) - 2
* Батыс Ахейя (West Achaea) - 3
* Эримантос (Erymanthos) - 4
* Калаврита (Kalavryta) - 5

### Провинциялары
*Айгиалея провинциясы  - Aigio
*Калаврита - Kalavryta
*Патры - Patras
*Note:* Provinces no longer hold any legal status in Greece.

### Ірі қалалары
2011 жылғы мәлімет бойынша, Ахайяның ірі қалалары:

*Патры - 169,034 тұрғын
*Айгио - 20,664 тұрғын
*Қато Ахайя - 6,880 тұрғын
*Паралия - 6,336 тұрғын 
*Оврия - 6,308 тұрғын 
*Рио - 4,664 тұрғын

## Тарихы
Аймақтың аты алғашқы тұрғандардың аты - ахейлықтардың атымен қойылған. Ахайя жерінде Дима, Олен, Хары, Тритея т.б. қауымдар болған. Эллинизм дәуірінде Ахайя қалаларының өз ара одағы едәуір саяси роль атқарған. Олар дорийлықтардан қорғану үшін құрылған. 

Б.з.б. 4 ғ-дың соңғы ширегінде одақ ыдырады. 280 ж.ш. қайта жанданды да, македондықтарға қарсы тұрды. 3 ғ-дың 2-ші жартысында одақтың құрамына 60 шақты қала кіірді. Оның белгіліайраткерлері: Арат, Фелопемен болды. Рим жаулап алғаннан кейін (б.з.б. 46 ж.) одақ жойылды.
 
## Галерея

## Дереккөздер

Санат:Грекия префектуралары
Санат:Пелопоннес
Ахалтеке (мағына)

**Ахалтеке**:
* Ахалтеке -  түрікмен халқының арғымақ түрі.
* Ахалтеке жорығы - Ашғабадтан ауған-парсы шекарасына дейінгі аралықта тұратын түрікменнің ахал, теке тайпаларын бағындаруға бағытталған жорық.
* Ахалтеке экспедициялары - орыс әскерлерінің Ахал алқабын (Түрікменстан) иемдену мақсатымен Орта Азияға жасаған жорықтары.
Ахернар

thumb|Эридандағы α
**Ахернар** '(α Eri / Эридандағы  α  / Эридандағы Альфа ) - 0,5-визуаль жұлдыздық шамада көгілдір болып жалтырап көрінетін, оңтүстік аспанның Эридан шоқжұлдыздарындағы ең жарық жұлдызы. Аты араб сөзінен  (*ākhir an-nahr*) - "өзеннің соңы" алынған. Салмағы 6-8 күн салмағына тең.  Оның жарқырауы Күннің дарқырауынан 980 есе артық. Күннен қашықтығы 13 парсек. Қазақстанда көрінбейді.

## Тағы қараңыз
* Жұлдызды аспанның жылжымалы картасы
* Парсек

## Дереккөздер


Санат:Астрономия
Ахилл

thumb|Ахилл
**Ахилл** немесе **Ахиллес** (; ; ) — Гомердің  "Иллиада" поэмасының каһарманы.

Трояны қоршаған гректердің  бас батыры. Денесіне оқ, қылыш дарымайды. Өкшесі ғана осал. Осал жерді "Ахиллес өкшесіндей" деу содан қалған.

## Тағы қараңыз
* Троя соғысы
* Ежелгі грек мифологиясы

## Дереккөздер


Санат:Ежелгі грек мифологиясы
Санат:Ежелгі грек мифтері батырлары
Болашақ

**Болашақ** немесе **келешек** — алдағы уақыт, көп нәрселер болмаған, бірақ болатын қазіргі шақтан кейінгі уақыт кезеңінің бір бөлігі. Болашақ уақытпен қатар мекенмен де сипатталуына байланысты уақыт-кеңістіктік континуум облысын қамтиды.
## Философияда
## Дінде
## Дереккөздер

Санат:Философиялық терминдер
Санат:Футурология
Санат:Болашақ
Болашақ (айрық)

**[[Болашақ]]** – уақыт бөлігі.

**Білім:**
* Болашақ стипендиясы – Қазақстан Республикасындағы жас түлектерді шетелде оқытуға мүмкіндік беретін бағдарлама, халықаралық стипендия.

**Телевидение:**
* Болашақ бағдарламасы
* Болашақ телехикаясы 

**Елді мекендер:** 
* Болашақ – Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл.
* Болашақ – Батыс Қазақстан облысы Казталов ауданындағы ауыл.
* Болашақ – Маңғыстау облысы Қарақия ауданындағы ауыл.

**Көшелер:**
* Болашақ көшесі (Астана)
* Болашақ көшесі (Алматы)
Жәлеләддин хан

**Жәлеләддин хан** (1380–1412) — Алтын Орда ханы, Тоқтамыс ханның үлкен баласы. Шешесі Тоғай-Қажы бектің қызы. Жалеләддин Алтын Ордадағы дүрбелең жылдары 3 рет билік басына келді. Ол Едігемен күресінде Литва князі Витовттың қолдауына сүйенді.

Жалеләддин 1407 жылы Шәдібекті Алтын Орда тағынан ығыстырып, алғаш рет билікті өз қолына алады. Едіге Хорезмге жасаған жорығынан оралғаннан кейін Жалеләддин Бұлғарларға қашып, өзін онда хан етіп жариялайды. Бірақ Едігенің ықпалымен ол жақтан да қуылып, Жалеләддин інісі Керімбердімен Ресейге, қалған бауырлары Сығанақ қаласына кетеді. 1408 жылы Едігенің Руське жорығы кезінде Жалеләддин Витовтты паналап, алғашқында Торн қаласына, кейін Грондоға қашады. 1408 жылдың аяғында Витовттың қолдауымен Болат ханға қарсы шығып, екінші рет билік басына келеді. Едіге Русьтен оралғаннан кейін Жалеләддин қайтадан Литваға қашып барып, 1409 жылы Витовтпен Тевтон орденіне қарсы бірлесіп күрес жүргізу жөнінде келісім жасайды. 1410 жылы Жалеләддин 40 мың адамдық әскерімен Грюнвалбд шайқасына қатысады. Бұл соғыста Витовт бастаған одақтастар әскері тевтондарды жеңеді. Осыдан соң Жалеләддин Қырымды алып, Болат ханға қарсы күрес жүргізеді. Алтын Орданың жаңа ханы, Болат ханның ұлы Темірден жеңілген Жалеләддин Литваға қашады. Бірақ Темір хан мен Едіге арасындағы кикілжің нәтижесінде 1411 жылдың соңында Жалеләддин үшінші рет билікке келеді. Темір өлгеннен кейін өз ықпалын күшейткен Жалеләддин Бұлғар, Қажы-Тарханды (Астрахан) өз иелігіне қосып алады. 1412 жылдың аяғында інісі Керімбердінің, ал басқа бір деректерде бауырлары Сұлтан Мұхаммед пен Кебектің қолынан қаза табады. Жалеләддиннің Аманбек, Әбд Сайид есімді екі баласы болған.

## Тағы қараңыз

Санат:Алтын Орда хандары
Қазан (ұлттық ойын)

**Қазан** — қазақтың ұлттық ойыны. Ойынға 5-12 кісі қатысады. Ойынды жазақ алаңда, алаңқайда өткізуге болады.

## Ойын тәртібі
Ойыншылар алдын-ала дөңгелете сызылған шеңберге бірдей ара қашықтықта, әркімнің алдында қазылған ұяға таяқтарын сүйеп тұрады. Сондай бір шұңқыр ұя дәл ортадан қазылады. Ойынды бастаушы шеңбер сыртында болады. Оның шары үшін ұя қазылмайды. Ойынды жүргізуші шарды ойыншылардың арасындағы кез-келген бос жер арқылы ортадағы ұяға түсіруге тырысады. Өзге ойыншылар шарды өз таяқтарымен шеңбер сыртына қағып жіберудің шарасын қарастырады. Егер шарды қағушы таяғын тигізе алмай өз ұясына жете алмай қалса, онда таяғын қойып үлгерген ойынды жүргізуші сол ұяны иеленеді. Ұтылып қалған кісі жүргізушінің орнын басады да, ойын жалғаса береді. Егер жүргізуші шарды орталық ұяға түсірсе, барлық ойыншылар дереу орындарын ауыстырады. Ойынды ұя жетпей қалған кісі әрі қарай жүргізе береді.  

## Дереккөздер


Санат:Қазақтың ұлттық ойындары
Махмұт хан

**Махмұт хан** (1463/1464 - 1508 жылдары өмір сүрген) - Моғолстан ханы (1487 - 1508 жылдары билік құрған). Шағатай әулетінен, Батыс Моғолстанның билеушісі Жүніс ханның үлкен ұлы. Махмұт хан 1487 жылы Ташкентте мұрагерлік жолмен хан тағына отырады. Ол қазақ сарбаздарымен болған екі ұрыста  ойсырай жеңіледі. 1500 жылы Махмұт хан Мұхаммед Шайбаниге Бұхара мен Самарқанды жаулап алуға көмектеседі. Бірақ Мұхаммед Шайбани Самарқант тағын иеленіп алған соң, өз қамқоршысына тарпа бас салады. Сөйтіп, 1503 жылы ағайынды Махмұт пен Ахметтің (Алаша хан) әскерін талқандап, екеуін тұтқынға алады. Тұтқыннан босаған соң Ахмет хан қайтыс болады. Оның иелігіндегі Шығыс Моғолстанға Махмұттың үстемдік құрмақ ниеті жүзеге аспайды. Мұхаммед Шайбани Махмұт ханды бес ұлымен бірге алдап шақырып алып, бәрін Хожант өзенінің суына тұншықтырып өлтіреді.

Санат:Алтын Орда хандары
Зоологиялық мүйіс

Зоологиялық мүйіс. Жануарларды үйде ұстаған жағдайда балалар олардың мінез-құлқының қыр- сырына қаныға түседі, осы арқылы баланың бойында байқағыштық қабілет қалыптасып, хайуанаттарға деген сүйіспеншілік сезімі оянып, қалыптаса түседі. Балалар егер жануарларды қолда ұстап өсіруге жауапсыздықпен жүрдім-бардым, салғырт қарайтын болса, онда жануарлардың шығынға ұшырауы мүмкін екенін естен шығармауымыз қажет. Біршама уақыттан соң еркіне босатып жіберуге болады деген есеппен құсты немесе аңды асырау да ағаттық. Өйткені көп уақыт қолда ұсталған хайуанаттың еркіндікте өздігінен қорек тауып жеуі, кездескен қауіп-қатерден құтылуы екі талай, осыдан келіп көп  жағдайда құрбан болады.  
## Дереккөздер
Қашыралы

**Қашыралы** - Желдіадыр тауларының солтүстік-шығысындығы шоқылар. Қарағанды облысы Нұра ауданы Жанбөбек ауылының оңтүстік-батысында 9 км жерде орналасқан. Биіктігі 528м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысықа қарай 25 км-ге созылып жатыр, енді жері 5 км. Беткейі тіктеу, 10-нан астам тізбектелген шоқырлардан тұрады. Оңтүстік беткейіндегі таудың түпкі жыныстары жер бетіне шығып жатыр. Силур кезеңінің жыныстарынан түзілген. Қашырлы тауларының бойында Әбілда, Бижан, Қойтас және т.б. қыстаулар орналасқан. Баурайындағы бұлақтардан Керей өзенінің салалары бастау алады. Бозғылт қоңыр топырағында жусан, бетеге, ажырық, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды облысы географиясы
Бас айналу

**Бас айналу**  — аздаған уақытқа айналадағы кеңістіктің немесе кеңістікте өзінен-өзі бастың айналуы сезімі. Бастың қатты айналу салдарынан адам тәлтіректейді, лоқсиды не құсады, өңі қуарып, суық тер шығады, бойы қалтырайды. Бас айналудың негізгі себебі ішкі құлақ пен мидың зақымдануынан, көздің сырқатқа шалдығуынан болады. Дені сау адамдар тұрған қалпын кенет өзгерткенде бас айналады. Ол әсіресе ортаңғы және ішкі құлақтың қабынуынан, жарақаттан, мидың шайқалуынан, ондағы ісіктен, ми тамырларының зақымдануынан болады.

## Дереккөздер
I Ысмайыл

**I Ысмайыл** — Ирандағы Сефевидтер әулетi мемлекетiнiң негiзiн салушы. 1487 жылы Ирандағы Ардебиль қаласында дүниеге келiп, 1524 жылы Тебризде қайтыс болған. Ол 1500-1501 жылдары қызылбас тайпаларының көмегiмен Әзiрбайжанда үкiмет басына келдi. 1502 жылы Тебриздi бағындырғаннан кейiн шаһиншаһ (шаһтар шаһы) деген атақ алды. 1503-1510 жылдары Иранды толығымен, Арменияны, Иракты, Орта Азияның бiр бөлiгiн басып алды. I Ысмайылдың Орта Азияға басып кiруi көшпелi өзбектер мемлекетiмен соғысқа алып келдi. Соғыс шииттер мен сунниттер арасында дiни ұранмен жүргiзiлiп, екi жақ алма-кезек жеңiске жетiп отырды. 1510 жылы Мерв түбiнде болған шайқаста I Ысмайыл көшпелi өзбектердiң әскерiн талқандап, Мұхаммед Шайбанидiң басын кесiп алады. I Ысмайылдың батысқа қарай жылжуы 1514 жылы Сефевидтер мен Османлылар арасындағы соғысқа әкеп соқты. Шалдыран түбiнде османлылардан жеңiлiп, Батыс Армения, Күрдiстан, Ирактан айырылады. I Ысмайыл өз заманында бiлiмдi адам болған. Ақындарға, суретшiлерге, ғалымдарға қамқорлық жасап отырған. Ол көрнектi әзiрбайжан ақыны ретiнде де белгiлi болып, өз шығармаларын Хатаи деген бүркеншiк атпен жазған.

Санат:Сефевид әулеті
Санат:1487 жылы туғандар
Санат:1524 жылы қайтыс болғандар
Балалар инфекциясы

**Балалар инфекциясы** — ауа арқылы тарайтын және көбінесе балаларға тән өте жұқпалы аурулар тобы. Оларға желшешек, дифтерия, көкжөтел, қызылша, қызамық, менингит, скарлатина, свинка жатады. Бұл ауруларды қоздыратындар — сырқат адамның немесе ауру жұқтырғыштан бөлінетін бактериялар мен вирустар. Сырқат адам алғашқы күндерде немесе аурудаң бастапқы кезеңдеріне кесел жұқтырғыш келеді. Қоздырғыш жөтелгенде, түкіргенде, сөйлескенде, айқайлаған кезде түкіріктің, шырыштың қақырықтың ауаға шашырауынан (1-3 м-ге дейін) тарайды.    
## Дереккөздер
Ауа ванналары

**Ауа ванналары**. Нерв жүйесін тыныштандырып, жағымды әсер етеді, тыныс алуды және қанның оттегіне қанығуые жақсартады, организмнің жалпы тонусынжоғарылатады, ұйқының тыныш болуына ықпал жасап, тәбетті ашады. Ауа ваннасының әсері ауаның температурасына, оның ылғалдығы мен қозғалысына байланысты болады. Ауа ваннасын қабылдауы жылжың жылы мезгілінде, ауаның температурасы 20°С-тан төмен емес желсіз күндері бастау қажет, алғашқы кезде аяқ пен қолды ғана, кейін барлық денені жалаңаштан қыздырады.  
## Дереккөздер
Ахмед Мидхат

**Ахмед Мидхат**  (түрікше - Ahmed Midhat Efendi) (1844, Стамбул - 30.12.1913, сонда) -  түрік жазушысы, ағартушы. Түрік әдебиетінде қысқа әңгіме мен роман жанрының негізін салушы. 

Кедей отбасында туған. Алғашқы әңгімелер жинағы - "Әңгіме түйіні"  1870 ж. шықты.  Ахмед Мидхат  - 80-нен аса әңгіме, роман, пьесаның, тарих, дін, философия, география т.б. туралы еңбектердің авторы. Ахмед Мидхат шығармаларында әртүрлі әдеби бағыттардың (романтизм, реализм, натурализм) сарыны байқалады.

## Белгілі шығармалары
Оның данқын шығарған:
* "Янычарлар" - 1871 ж.
* "Екінші рет дүниеге келу" - 1874 ж.
* "Хасан Меллях" - 1874 ж.
* "Хұсейн Феллах" - 1875 ж.
* "Парижде бір түрік" - 1876 ж.
* "Биші қыз" - 1877 ж.
* "Адмирал Бинг" - 1881 ж.
* "Дурдане ханым" - 1882 ж.
* "Дипломды қыз" - 1889 ж.
* "Жас түрік" - 1908 ж. романдар сериясы.

## Дереккөздер


Санат:Түркия
Бактерия тарату

**Бактерия тарату** ж ә н е в и р у с т а р а т у — бактериялар мен вирустардың және басқа инфекциялық ауру қоздырғыштардың аурудың белгісі білінбеі-ақ адам организмінде болуы. Ол инфекциялық аурулармен ауырған адамдар да жиі байқалады. Ауруды тарату уақыты бірнеше күннен айға дейін созылуы мүмкін, ал бір жылға созылуы сирек кездеседі. Ауру таратушылар микроорганизмді сыртқы ортаға жая отырып, айналасындағылар үшін қауіп туғызуы мүмкін, сондықтан кейбір аурулармен ауырған науқасты аурухананың инфекциялық бөлімінен шығарады міндетті түрде бактериологиялық тексеруден өткізу керек.  
## Дереккөздер


Санат:Бактериялар
Саид хан

**Саид хан** - Моғолстан билеушісі (1514 - 1533 жылдары), Жүніс ханның немересі, Ахмет ханның ұлы. Мұхаммед Хаудар Дулаттың "Тарих-и Рашиди" атты еңбегінде Қасым хан мен Саид сұлтанның 1513 жылғы кездесуі баяндалады. 1514 жылы Саид хан Жетісу, Тянь-Шань, Ташкенттегі иеліктерінен айырылғаннан соң Әбубәкір Дулаттың әскерін талқандап, Қашқарды тартып алып, Шығыс Түркістанда жаңа Моғолия мемлекетін құрады. 1522 - 1523 жылы Саид хан бұрынғы Моғолстан жеріндегі Шағатай әулетінің иелігін өзіне қайтару мақсатымен баласы Рәшидті Жетісуға жібереді. Бірақ қазақтар мен қырғыздардың табанды қарсылығына тап болған ол Қашқарияға қайта оралады. Өкімет басына талпынған Рәшид әкесі Саид ханды 1533 жылы Тибетке жорыққа аттандырады, хан сонда қайтыс болады.
Хұрма

**Хұрма**. КСРО-да негізінен Кавказдың Қара таңіз жағалауында, Қырымда, Азербайжанда, Өзбекстанда, Түрікменстанда, Краснодар қлкесінде өсіріледі. Сортына қарай қазан, декабрьде піседі. Кең таралған сорттары: Джиро (бестанидный) және корольковый — Гогио-Гаки, Зенджи-Мару, Хиакуме. Басқа жаққа жөнелтпей, сол жерде пайдаланатын хұрманы алдын-ала жинап алмай-ақ, суық түскенше ағашында қалдыруға болады. Ұзақ сайтатын немесе алысқа жөнелетін хұрманы шала піскен кезінде жинайды. Жаңа піскен хұрманы желдеткіші бар, ылғалдау, қараңғы жерде сақтаған дұрыс.
## Дереккөздер
Фритюр қуырғыш

**Фритюр қуырғыш** — ет, балық және көкөніс тағамдарын фритюрде құыру үшін арналған алюминий ыдыс (*Фритюр* деген мақаланы қараңыз). Корпусында түтікті электрлі қыздырғыш элемент орналасқан, жылу реттегішпен жабдықталған қақпақпен жабылады. Құрғақ спиртпен қыздыруға болатын қосымша құрылғысы бар. 6айыршасына текшелей кесілген ет, балық немесе көкөніс түйреледі. Ең күшті қуаты 1 кВт. 
## Дереккөздер
Ондан сұлтан

**Ондан сұлтан** - қазақ сұлтаны, батыр, Шығай ханның ұлы. Шамамен 1555 жылы дүниеге келіп, 1585 жылы ұрыста қаза болған. Шығай хан тұсында әскердің бас қолбасшысы болған. Сыртқы жауларға қарсы күресте көп ерлік көрсеткен, садақ атудың керемет мергені болған. 

Көп уәлаяттарды бағындырып, өзіне қаратқан. 30 жасқа келген шағында қалмақтармен шайқаста шейіт болған. Оның қабірі Қожа Ахмет Иасауи кесенесінің жанында жерленген. Онда сұлтанның әйелі көп болған. Бәйбішесі Алтын ханымнан Ресей жеріндегі Қасым (Касимово) хандығының болашақ ханы Ораз Мұхаммед туған. Басқа ұлдары Абылай және Қайнар Көшек сұлтан.

Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Қазақ хандығының билеушілері
Санат:Төрелер
Тәтті шие

**Тәтті шие** ()  - раушангүлділер тұқымдасына жататын ағаштар және бұталар.  Солтүстік Кавказда, Молдавияда, Украинаның Қырым және басқа облыстарында, Орта Азияда кең таралған. Қысқа төзімді сорттар орталық аймақтарда — Ленинград облыстарында өсіріледі. Жабайы тәтті шиелер Украина ормандарында, Кавказ тауларында жиі кездеседі. Ең жақсы асханалық сорттары: Апрелька, Гедельфингер, Жабуле,Краса Кубани; консервіленетін сорттары: ерте пісетіндері — Бахор, Валерий Чкалов, Кассини ранняя, мерзімінде пісетіндері — Багратион, қара Дайбера, қара Мелитопольская, Францис, кеш пісетіндері — Выставочная, сары Драгона, Нектарная т.б. 

## Белгілі сорттар
* Аделина
* Алая
* Аннушка
* Ариадна
* Бархатная
* Берекет
* Бигарро Бурлат
* Брянская розовая
* Гронкавая
* Дагестанская ранняя
* Дайбера чёрная
* Деметра
* Десертная
* Долорес
* Кавказская
* Ярославна
* Шпанка

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Ахо

**Ахо**:
* **[[Ахо (қала)]]** —  Аризонадағы (АҚШ) қала;
* **[[Ахо (ауыл)]]** — Аджариядағы (Грузия) ауыл;
* **Ахо** — фин әулетесімі:
** Ахо Альфред (1941 т.ж.) — канадалық ғалым.
** Ахо Билл (1957т.ж.) — американдық  бизнесмен.
** Ахо Йони (1986 т.ж.) — фин футболисты.
** Ахо Калеви (1949 т.ж.) — фин композиторы.
** Ахо Нинос — ассириялық ақын.
** Ахо Эско (1954) — Финляндияның премьер-министр" (1991—1995)
** Ахо Юхани (1861—1921) — фин жазушысы.
Дайындық (ауыл)

**Дайындық** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Лесной ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан батысқа қарай 21 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 248 адам (123 ер адам және 125 әйел адам) болса, 2009 жылы 182 адамды (97 ер адам және 85 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Қызылжұлдыз (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Қызылжұлдыз** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Лесной ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2010 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде.

## Жергілікті халық
1999 жылы жергілікті халық саны 216 адам (112 ер адам және 104 әйел адам) болса, 2009 жылы 6 адам тұрды (4 ер адам және 2 әйел адам).

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданының таратылған елді мекендері
Ленинское (Аққайың ауданы)

**Ленинское** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл, Лесной ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 14 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 1702 адам (836 ер адам және 866 әйел адам) болса, 2009 жылы 1324 адамды (634 ер адам және 690 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Борки (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Борки** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Полтава ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 24 км-дей жерде, Үлкен Жарма көлінің солтүстік-шығыс жағасында орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 349 адам (182 ер адам және 167 әйел адам) болса, 2009 жылы 70 адамды (40 ер адам және 30 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Лесные Поляны (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Лесные Поляны** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданы, Полтава ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2024 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 28 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 227 адам (115 ер адам және 112 әйел адам) болса, 2009 жылы 95 адамды (56 ер адам және 39 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданының таратылған елді мекендері
Полтавка (Аққайың ауданы)

**Полтавка** — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы ауыл,  Полтава ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Смирново ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 20 км-дей жерде

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 984 адам (491 ер адам және 493 әйел адам) болса, 2009 жылы 799 адамды (396 ер адам және 403 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Аққайың ауданы елді мекендері
Лапсана

**Лапсана** () – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық немесе көп жылдық өсімдіктер туысы. Кавказ, Орта Азия елдерінде, Батыс және Шығыс Сібірде, Жерорта теңізі жағалауында, Балқан, Кіші Азия түбектерінде, Иранда, Солтүстік Америка құрлығында кездеседі. Қазақстанда бір түрі - кәдімгі лапсана (*Lapsana communis*) Алтай тауларында, Іле және Күнгей Алатауларында өседі.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 40-80(100) см.
* Сабағы тік, жайыла бұтақталған, төменгі бөлігін қатты, безді түк жапқан.
* Жапырағы жіңішке, екі жағын немесе төменгі жағын, жиегін сирек түк басқан. Төменгі және ортаңғы жапырақтары сағақты, қауырсын тілімді, ұзындығы 3-10 см, ені 1-6 см. Жоғарғы бөлігіндегі сағақсыз ұсақ жапырақтары қандауыр тәрізді, бүтін жиекті.
* Тостағаншасы бірнеше гүлшоғырына топтасқан, орама жапырақтарының ұзындығы 7-8 мм, ені 2-4 мм. 3-4 сыртқы орама жапырақтары жұмыртқа тәрізді, өте ұсақ, ішкі ұзынша қандауыр жапырақтарынан 7-8 есе кіші. Күлтесі ашық сары, орамасынан 1,5 есе үлкен.
* Сырты жылтыр тұқымы сына тәрізді, жасыл немесе сарғыш қоңыр түсті, ұзындығы 3-4 мм, аздап иіліген, жіңішке 20 қырлы болады, түбіне қарай жіңішкерген. Маусым-шілде айларында гүлдеп, шілде-тамызда жеміс береді.
* Бау-бақшаларда, қала көшелерінде, тұрғын үй маңында арамшөп ретінде өседі.

## Емдік қасиеті
Лапсананың емдік қасиеттері:
* іш жүргізу;
* суық тигенге қарсы;
* ауырғанды басу;
* жараны жазу. 

## Тағы қараңыз
* Дәрілік өсімдіктер

## Дереккөздер

Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Ахтуба

thumb|left
**Ахтуба** (*Ақ төбе* ) — Еділдің сол жақ тармағы. Волгоград қаласынан 26 км жоғарыда. Еділден бөлініп шығады. 

Ұзындығы 537 км. Жылдық орта су шығыны - 153 m³/сек шамасында. Еділ мен Ахтуба аралығы (Волга-Ахтуба жайылмасы) - жеміс-жидек және бақша өсірілетін аймақ. Өзен арнасының ені 200 м, кей жерлерде 300 м-ге дейін жетеді. 

## Ірі елді мекендер
Ахтуба бойындағы ірі елді мекендер:
* Волжский , 
* Ленинск, 
* Знаменск, 
* Ахтубинск, 
* Харабали

## Галерея

Сурет:Akhtuba bank near Volzhsky.jpg|Волжский қаласының маңындағы көрініс
Сурет:Bridge over Akhtuba River 001.jpg|Волгоград облысы, Ахтубадан көпір
Сурет:Ahtuba-river-russia.jpg|Ахтуба өзені орта кездегі көрінісі


## Дереккөздер


Санат:Волгоград облысы өзендері
Санат:Астрахан облысы өзендері
Ақтөбе (Астрахан облысы)

**Ақтөбе** () — Ресейдің Астрахан облысындағы қала (1959 жылдан), Ахтубинск ауданының орталығы, темір жол стансасы.

Қаланың негізгі бөлігі Ахтуба өзенінің оң жағасында орналасқан. Халқы - 39 386 (санақ жылы 2013). 

Ет комбинаты, консервілеу зауыты, кеме жөндеу және кірпіш зауыттары бар. Басқұншақ көлінде өндірілген ас тұзы басқа аудандарға Ахтубинск арқылы жөнелтіледі.

## Физикалық-географиялық сипаттамалары
### Сағат белдеуі
Ақтөбе қаласы халықаралық стандарт бойынша Samara Time Zone (STZ) ретінде белгіленген уақыт белдеуінде орналасқан. UTC-ке қатысты жылжу +4:00 құрайды, Мәскеу уақытымен салыстырғанда +1 сағат құрайды. Ақтөбедегі уақыт географиялық уақыт белдеуіне сәйкес келеді.

### Географиялық орны
Ақтөбе қаласы Астрахан облысының солтүстік-шығыс бөлігіндегі жартылай шөлді аймақта орналасқан Ақтөбе ауданының құрамына кіреді және Еділ өзенінің сол жағалауында созылып жатыр. Оның аумағы 781 мың га құрайды. Ақтөбе - Ақтөбе ауданының аудан орталығы және Астраханнан 292 км қашықтықта орналасқан. Облыс орталығымен байланыс автомобиль, су, темір жол және әуе көлігімен жүзеге асырылады. Аудан солтүстігінде Волгоград облысымен, шығысында Қазақстанмен, батысында Черноярскпен, оңтүстік-батысында Жантаумен, оңтүстігінде Қарабайлы аудандарымен шектеседі. Аумағы біркелкі, табақша тәрізді ойпаң-шұңқырлы жазық. Еділ және Ақтөбе өзендерінің аңғарларында терең, бірақ қысқа жыралар бар. Жалпы жайылма арналы-көлдері бар үлкен жоталы бедермен сипатталады.

### Климаты

## Ұлттық құрамы
* орыстар — 35 937 (86,5 %); 
* қазақтар — 2 496 (6 %); 
* украиндар — 935 (2,2 %); 
* басқалар — 5,3 %

## Галерея

Image:ПаркАхтубинск.jpg|Орталық қалалық саябағы
Image:Крыло.JPG|Мемориалдық комплекс 
Image:Мемориал Крыло Икара (Ахтубинск).jpg|Аллея
Image:ХрамАхтубинск.JPG|"Владимирской Иконы Божьей Матери" ғибдатханасы
Image:ПенсионныйФондАхтубинск.JPG|
Image:Памятник Су-17М2 (Ахтубинск).jpg| СУ-17 ескерткіш
Image:Мост в Заречье.JPG|Қалалық көпір
Image:Прищепка.JPG|Мемориалды комплекс
Image:Площадь Ленина Ахтубинск.JPG|Гүлзар
|


## Дереккөздер


Санат:Астрахан облысы қалалары
Иса Қонай Ахунбаев

[thumb|left|160px| Почтовая марка Киргизии, [2008 год]]
**Иса Қонай ұлы Ахунбаев**  (25.09.1908, Торыайғыр, Ыстықкөл ауданы - 05.01.1975, Шу облысы) - кеңес одағының атақты хирургі. Ұлты - қырғыз. 
Қырғыз ССР ғылым академиясының толық мүшесі (1954) және тұнғыш президенті (1954-60), КСРО Мғылым академиясының корреспондент-мүшесі.

1935 ж. Орта Азия медициналық институтын бітірген. 1935-37 жылдары Қырғыз ССР-і Денсаулық сақтау халкомының орынбасары, Қырғыз медициналық институтының директоры, жалпы хирургия кафедрасының меңгерушісі (1946-48 ж.).

Ахунбаевтың медициналық саласынан 120 ғылыми  еңбегі жарияланды, оның негізгілері балалардың бұғақ, соқыр ішек және эхинококкоз ауруын зерттеуге арналған. Ахунбаев - 1949 жылдан Қырғыз КП ОК мүшесі, КСРО Жоғары Советінің депутаты (2,4-шақырылуы). Хирургтердің халықаралық ассоциациясының мүшесі (1948). Ленин орденімент.б. 4 орденмен және медалдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Қырғызстан
Итпен аң аулау

Саятшылықтың ішінде иттерді қолға ұстап үйретуді халық салбурын өнеріне жатқызған. Салбурын – ерте заманнан қалыптасқан қасиетті ұлттық мұра.Салбурынға шығу кезінде ойын-сауық құрып, мереке-думан жасаған. Саятшылар қыстыгүні топтасып тағалаған ат, жылы киім, баптап қолға үйретілген құмай тазы иттерімен қараша айынан бастап, ақпанның аяғына дейін 3 – 4 айға аң аулауға, қансонарға шыққан.Адам енді-енді тіршілік ете бастағанда жан-жануардың ішінен өзіне бірінші серік еткені ит екен. Ол – адамның досы, жанашыры, көмекшісі. Халқымыз асырайтын иттерін тұқымы жағынан дүрегей жəне тазы деп екіге бөлген. Дүрегей иттер үй маңайын, малдарды күзетеді. Олардың ішінен қасқырмен алыса кетсе, алқымынан алатын бөрібасарлар сияқты тайыншадай төбеттер шыққан. Олар түгіне қарай тықыр, сабалақ, жарғақ құлақ, дүрегей түкті, ал сүйек бітіміне қарай ірі сүйектілер болып жіктелген.Аңға салатын итін қазақтар тазы деп атайды. Тазы – орташа ғана бойы бар жүйрік ит. Ол қораға, адамға үрмейді. Суыққа шыдамсыз. Сондықтан қысты күндері үйде ұстайды. Жүні тықыр, сирақты, түстері өскен ортасына бейімді болады. Дала тазысының кеудесі мен бөксесінің биіктігі бірдей, өте шапшаң, сүйегі жеңіл, нəзік келеді. Сондықтан да оны ши тазы деп атайды. Таулы жердің тазысының кеуде жағынан бөксе жағы биіктеу, аяғы сіңірлі, мықты, мойыны ұзын əрі жуандау болады. Əдетте, олар – ашу шақырмайтын байсалды жануар, ал ашу шақырса аянбайтын жыртқыш. Өте ашулы кезінде тайсалмай қасқырға түседі. Аң аулауға шыққанда аңшының дыбыссыз жасаған бүкіл қозғалы сын бақылап, өте естілік көрсетеді. Аңшы бармаған немесе аң шы ескермей кеткен түкпір-түкпірдің бəрін өзі сүзеді. Тəжірибелі аңшы тазыны өте семіртпей не арытпай ұстайды. Құмай əрі жүйрік, əрі алғыр тазы ұғымында қолданылады. Иттің ең жүйрік, ең шалымды түрі құмай. Жүйрік, алғыр тазыларды «құстай ұшады» деп мақтап, қыран құс – құмайға теңеген, содан «құмай, құмай тазы» дейтін атау қалыптасқан. Қазақ аңызында «Ілуде бір италақаз жұмыртқасынан пайда болған ерекше тазының бір түрі» делінеді. Қазақтар жақсы көрген жүйрік тазысын «құстан жаратылған құмай» деп бағалаған.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4

Санат:Аңшылық
Құс жемінің түрлері

Құсбегілерден «қайыру» деген сөзді жиі естиміз. Бұл сөз құсты əр кезде əр түрлі бапта ұстау үшін оған берілетін жеміне байланысты айтылады. Мəселен, құсбегі қолындағы бүркітін қайырып, қалаған бір бабына келтіру үшін мына сияқты жемнің түрлерін береді:
***Қансоқта** – өлген аңның немесе малдың туралмаған, қаны сорғалаған кесек еті. 
***Қызыл** – құстың қылғып қақшуына оңтайланып туралған қызыл ет. Мұның да қан-сөлі өзінде болуы тиіс.
***Тартпа** – малдың немесе аңның желкесі, толарсағы, шандыры сияқты құнары аз сіңірлі жерлері.
***Сарбөртпе** – туралған соң суға екі-үш рет шайып, сығып, біршама қан-сөлінен арылтқан ет.
***Ақжем** – майдалап турап, суға салып қойып, əбден сығымдап, бар маңызынан айырған ет.
***Тоят** – құс өзі алған аңның етін жұлып жеуі.
***Үрген өкпе немесе боз өкпе** – сойылған малдың яки аңның өкпесіне пышақ тигізбей кеңірдегімен қоса алып үріп қояды. Сонда өкпе маңызынан айырылып, құсты белгілі күйге түсіретін жем болып шығады. 
Құсбегілер қолындағы құстың жай-күйін бағып отырады да, қажет болса, бүркітке «ақжем» мен «боз өкпені» жүдету үшін, «тартпаны» шынықтыру үшін, «қансоқта мен «қызылды» семірту үшін, «сарбөртпені» құсты бір қалыпта ұстау үшін береді. Мұны қазақ **«ойтамақ»** деп те атайды.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4

Санат:Құс шаруашылығы
Құс жабдықтары

Құсты дұрыс баптап, қолға тез көндіктірудің бір шарты оған қажетті құрал-жабдықтардың дұрыс жасалуында жатыр. Олардың атаулары мынадай:
***[[Томаға]]** – құстың екі көзін саңылау қалдырмай жауып тұратын бас киім. Томаға былғарыдан қос сай, үш сай немесе төрт сай етіп тігіледі. Құс аяғымен қағып түсірмес үшін оған тамақ бау тағылады.
***Балақ бау** – қолға түскен құстың аяғын қатты қыспайтындай етіп киізден сақина тігеді де, оның сыртын былғарымен қаптайды. Сол былғарыға ұзындығы екі сүйемдей ғана қайыс таспа немесе шыжым жіп тағып, ұшына жеңіл шығыршық өткізеді. Балақ бау, біріншіден, қолдағы құсты тұқырта ұстап, орнықты отырғызу үшін керек. Екіншіден, тұғырда мазасыз болмау үшін, үшіншіден, желі бауды өткізу үшін қажет. 
***Желі бау** – балақ баудың қос шығыршығынан өткізетін, басында түйін тығырығы бар шыжым жіп. Желі бау құсты шырғаға тартқанда немесе қолға жаңадан түскен бүркітті баулығанда қажет.
***Шыжым** – құстың қашып кетпеуі үшін жасалған арқан.
***[[Тұғыр]]** – бүркіттің құйрығы жерге тимейтіндей етіп жасалған ағаш сəкі, құсты қондырып қоятын орын. Тұғырды ұстаның шеберлігіне қарай əр түрлі етіп жасай береді.
***[[Ырғақ]]** – асау құсты көндіруге арналған орнықсыз, əткеншек сияқты тербеліп тұратын ырғақты тұғыр.Құндақ немесе бөлеуді жасау үшін талды бауырлап шабады да, дөңгелете иіп отырып, екі басын біріктіреді. Сонан соң шеңбердің ішіне жиі етіп күлдіреуіш салады. Мұнан əрі пішіп отырып, дөп-дөңгелек көрпеше тігеді. Əдетте, күнімен аңға салынған құстың қуаты азайып, кешкі салқынға шыдамайтын кездері болады. Сондай шақта бүркіттің аяғын бауырына алғызып, бөлеуге жатқызады.
***Бүркіт балдақ немесе қолдық** – құсбегінің құс ұстап отырған қолы талмас үшін сүйеп отыратын аша ауыз ағаш. Балдақтың бір жағына бүлдірге тағылады да, ер-тоқымның алдыңғы қапталынан өткен шеттікпен байланыстырады.
***Сапты аяқ (жемсауыт)** – бүркітке жем салып беру үшін пайдаланылады. Оның қысқа ғана сабы бар, ернеуі жайпақ, сопақша болып келеді.
***Түтік немесе шүмек** – құстың ішін шаю үшін, су беру үшін тырнаның жілігінен немесе ағаштан бір басын жайпақ ауызды етіп жасайды. 
***[[Жемқалта]]** – аңға шыққанда құсты шақыратын жем салынған қалта.
Бүркіті бар үйде жын-шайтан болмайды деген ұғым бар. Оның қанат, құйрық қауырсынын, бас терісін, тұяғын, аяғын үйдің төріне, тұскиізге, жас баланың бесігінің бас жағына іліп қояды. Қасиетті құс адамды бəле-жəледен, көз-сұқтан сақтайды, баланы шошынудан қорғайды дегенді білдіреді.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4

Санат:Құс шаруашылығы
Шілия

**Шілия** – қамытты аттың мойнына кетірмеу үшін пайдаланылатын əбзел. Шілияны қайыстан тігіп, түйіп өріп істейді, шеберлер күміспен, жезбен қадақтап əсемдейді, əр жеріне қайыстан шашақ тағады.
## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
Омпы

Асықты мұртынан немесе жамбасынан тұрғызуды «омпы» дейді. Омпы ойынына 2-10 балаға дейін қатыса берулеріне болады. Арақашықтығы 10-20 адым (қалаулары бойынша) жерге екі көмбе сызылады. Əр бала көмбенің тең ортасына белгіленген сызық бойындағы көнге екі асықтан тігеді. Ортасына бір асықты омпысынан тұрғызады. Балалар көмбедегі сызық бойына кезекке тұрып, қолдарындағы сақаларымен көнге тігілген асықтарды атып түсірулері керек. Атып алған асықтары өздерінде қалады. Егер омпыға тигізсе, көндегі барлық асықтарды алады. Неғұрлым көп асық ұтып алған бала жеңіске жетеді.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4

Санат:Ойындар
Жас сорпа

**Жас сорпа** – жаңа сойылған еттен əзірленетін сорпа. Ұсақ тұз салынған соң араластырып, бірнеше рет сапырады. Қазан астындағы от баяу жануы тиіс. Қазанның беті жабулы болады. Қайнауға таяғанда жəне одан кейін анда-санда қазанның қақпағын ашып, еттің көбігін алады. Еттің ең алғашқы қан көбігін алған соң екінші рет көбігіналмай, оны сапырып отырып таратқан жөн. Бір қайнағаннан кейін сорпаның тұзын татып көріп, татымсыз болса үстемеленеді. Жас ет əрі кеткенде 2 сағатта пісіп болады. Етті түсіріп алғаннан кейін қазанның қақпағын жауып, біраз уақыт сорпаны демалдыру керек. Содан кейін 15 – 20 минут суытып, дастарқанға əкелуге болады.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4

Санат:Ет тағамдары
Ардакүрең

XIX ғасырдың басында Ақтөбе аймағын орыс отаршылдары жаулап алады. Олар қамал бекіністерін салып, қазақтардың жерін тартып ала бастайды. Бірде Қызылқала атты бекіністен бес жауынгер шығып елдің адамдарын соққыға жығады. Малын тартып əкетеді. Аңнан келген Құламан батыр ойран-топыр болған ауылын көреді. Ашуланған ол атынан түспестен жауларын қуып жетіп, екеуін қылышпен шауып өлтіреді. Қалған үшеуі жеткізбей Қызылқалаға кіріп кетеді. Қамал қақпасы тарс жабылады. Сонда батыр ойланбастан Ардакүреңге қамшыны басып-басып жіберіп, қамалдан бір-ақ секіріп ішіне түседі. Мұндай жағдайды күтпеген жау əскері абыржып, қолдарына қаруларын ала алмай қалады. Құламан батыр атойлап оңды-солды шапқылайды. Əбден ойрандап құмары қанғанша қылыштаған батыр Ардакүреңмен қамалдан секіріп, қайтадан сыртына шығады. Сөйтіп, жауын қырған Құламан батыр ауылын тұтас көшіріп, Сарыарқа жаққа өтіп кетеді.

## Дереккөздер
«Сен білесің бе?» энциклопедиясы./Құраст.: Қ.Ж. Райымбеков, Қ.Т. Байғабылова. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 700 бет.
ISBN 9965-26-407-4
Жалғантүктіаталықты қызғалдақ

Биіктігі 7—15 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, қалыңдығы 1—1,5 см, қара қоңыр, жұқа терілі, ішкі жағы қалың түкті қабықты. Сабағы жалаңаш, жапырақ саны екеу, шамалы жақын орналасқан, қайырылған, жалаңаш, тегіс, сызықты, гүлден едәуір биік, төменгісі жалпақтау, ені 6—12 мм. Гүлі біреу, 2 гүлдісі сирек, гүл серігі ақ (өте сирек сары), ұзындығы 15—25 мм, сыртқысы таспа тәрізді, сырты күлгін, ішкісінен 1,5 есе жіңішке, ішкісі сопақша, түбі ұзын тырнақшаға жіңішкерген және осында кірпікшелі; аталықтары гүл серігінен 2 есе қысқа, олардың жіпшелері сары, түбі түкті, тозаңдықтары сопақша сызықты, ұзындығы 4—5 мм, сүйір ұшы өте қысқа; түйіні аталыққа тең дерлік, едәуір ұзын бағанды. Мамыр—маусым айларында гүлдейді. 
**Қазақстанда таралуы.** Эндемик. Таудың альпілік белдеуінде өседі. Батыс Тянь—Шаньда кездеседі. 
Ескерту: *Ақсу—Жабағылы мемлекеттік табиғат қорығында осы түрдің түгел сары түсті формасынан тұратын шағын популяциясы белгілі.* 

## Дереккөздер


Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстан флорасы
Биберштейн қызғалдағы

**Биберштейн қызғалдағы**  немесе **Бәйшешек** () - Лалагүл тұқымдасының Қызғалдақ туысына жататын көпжылдық өсімдік. 

## Ботаникалық сипаттамасы
Биіктігі 15—30 см, пиязшығы жұмыртқа тәрізді, жуандығы 1—2 см,  жұқа қабықты, қара қоңыр, ішкі жағының жоғарғы жәнетүп жағы қалың жатаған түкті қабықты. Сабағы жалаңаш; жапырақ саны –2—3, қайырылған, сирек бүктелген, жалаңаш, жиегі кейде кірпікшелі, гүлден аспайды, төменгісі шамалы жалпақтау, сызықша таспа, ені 5—20 мм. Гүлі біреу;  гүл серігі  сары, ұзындығы 2—3 см, біртіндеп сүйірленген, сыртқыларының сырт жағы күлгін ренді, таспа тәрізді,, ішкілерінен 2 есе жалпақ, ішкілері сопақша жұмыртқа тәрізді, түбі кірпікшелі, ұшы шамалы сақалды; аталығы гүл серігінен 2 есе қысқа; олардың жіптері қалың түкті сақиналы, тозаңдықтары ұзыншақ, жіптерінен 2—3 есе қысқа, ұзындығы 3—4 мм, түйіні аталығынан қысқа, аналық ауызы дерлік орнықты;қорапша ені 1—1,5 см, ұзындығы 1,5—2,5 см, ұшы сүйір.  Сәуір —мамыр айларында гүлдейді. **Қазақстанда таралуы**. Далалы, шалғынды даланың ойпат жерлерінде, орман алаңқайлары мен шетінде өседі. Жалпы Сырт сілемінде, Тобыл–Есіл, Ақтөбе, Торғай, Мұғалжар, Батыс шоқыларында кездеседі. 

## Дереккөздер


Санат:Қызғалдақтар
Санат:Лалагүлдер
Санат:Қазақстан флорасы
Дін социологиясы

Дін социологиясы адамдардың дінге негізделген әлеуметтік қатынастарын зерттейді. '''Сондықтан, дін әлеуметтік феномен ретінде социологтар үшін аса маңызды зерттеу объектісі ретінде қарастырылуда. Дін социологиясы діннің кейбір бағыттары бойынша адамдарды белгілі әлеуметтік әрекеттерге жетелейтін қоғам сегменттерін пайда болуын зерттейді. Мәселен, бір діннің яки сектаның (тариқаттың) мүшелері өздерінің діни наным-сенімі бойынша белгілі бір әлеуметтік іс-амалдарды жүзеге асырып жатса, белгілі бір формада киініп, белгілі қоғамдық қатынастарға түсіп жатса, бұл тікелей дін социологиясының зерттеу саласына кіреді.

Санат:Дін
Санат:Әлеуметтану