АҚШ Федералды үкіметі

**АҚШ Федералды үкіметі** () — АҚШ-тың жалпыұлттық басқару жүйесі, 1787 жылы АҚШ Конституциясы қабылданғаннан кейін құрылған.

АҚШ Федералды үкіметінің өкілеттіктері АҚШ-тың барлық мемлекеттік аумағына таралады (бұл аумақ федеративті республика түрінде ұйымдастырылған), оның ішінде 50 штат, Колумбия аймағы, бес ірі өзін-өзі басқарушы аумақ және бірнеше аралдық иеліктер бар, және олар АҚШ Конституциясының ережелері мен АҚШ штаттарының өкілеттіктерімен шектеледі.

Федералды мемлекеттік органдар билікті бөлу және тежемелік және тепе-теңдік принциптеріне негізделіп жұмыс істейді. Олар үш тәуелсіз тармаққа бөлінеді: **заң шығарушы (АҚШ Конгресі), атқарушы (АҚШ Президенті) және соттық (федералды соттар жүйесі)**. АҚШ федералды үкіметінің барлық тармақтары мен органдарының өкілеттіктері мен міндеттері, оның ішінде федералды министрліктерді (атқарушы департаменттер) құру және Жоғарғы Сотқа бағынатын федералды соттар, Конгресс актілерімен анықталады.

## Тарихы
[thumb|left|200px|[Ақ Үйдің солтүстік бөлігі, АҚШ президентінің үйі мен жұмыс орны.]]
АҚШ үкіметі федерализм және республикашылдық принциптеріне негізделген, олардың аясында ұлттық үкімет пен штаттар үкіметтері арасында өкілеттіктер бөлінеді. Осы принциптердің интерпретациясы мен қолданылуы, оның ішінде федералды үкіметтің қандай өкілеттіктері болуы керек, ал штаттар үкіметтеріне қандай өкілеттіктер берілетіні туралы мәселе АҚШ Конституциясы қабылданған күннен бастап талқыланып келеді. Федералды орталық пен Одақ штаттары арасындағы өкілеттіктерді бөлу мәселесі американдық мемлекеттік басқарудың алғашқы ірі мәселесіне айналды, бұл мәселе айналасында АҚШ-тың бастапқы партиялық-саяси жүйесі қалыптасты.

Мысалы, алғашқы американдық саясаткерлердің бір тобы, федералды орталықтың күшті болуы үшін күресіп, президент Джордж Вашингтонның қаржы министрі Александр Гамильтонның басшылығымен АҚШ-тың алғашқы саяси партиясын құрды — Федералистік партия, ол екі алғашқы президент кезінде (1801 жылға дейін) федералды үкіметті басқарды. Оған қарсы болған басқа бір топ, орталық үкіметтің адам құқықтарына, штаттар мен заңмен танылған ұйымдардың құқықтарына қатысты рөлін шектеу үшін күресіп, алғашқы мемлекеттік хатшы (1789—1795) және АҚШ-тың үшінші президенті (1801—1809) Томас Джефферсонның және бесінші мемлекеттік хатшы (1801—1809) және төртінші президенті (1809—1817) Джеймс Мэдисонның басшылығымен, негізінен штаттар саясаткерлері мен белсенділерінен тұрып, Федералистік партияға қарсы Демократиялық-республикалық партиясын құрды, ол қазіргі екі жетекші американдық Демократиялық және Республикалық партияларының түпнұсқасы болып табылады.

АҚШ-тағы Азаматтық соғысынан (1861—1865) бері федералды үкіметтің күші жалпы алғанда тек артып, жылдам қарқынмен өсті. Дегенмен, Америка тарихында заң шығару билігі күшті болған кезеңдер де болды (мысалы, Азаматтық соғыстан кейінгі алғашқы онжылдықтарда), және штаттар федералды билікті заң шығару бастамасы, атқарушы биліктің артықшылықтары немесе конституциялық заңнаманы сот жүйесінде түсіндіру арқылы шектеуге қол жеткізген кездер де болған. Қазіргі уақытта азаматтар, штаттар мен федералды үкімет арасындағы одақтық биліктің шекаралары бойынша туындайтын даулы мәселелер АҚШ Жоғарғы Сотында шешілуі тиіс.

АҚШ Конституциясының теориялық негіздерінің бірі — билік тармақтары арасында тежемелік және тепе-теңдік жүйесі және заң шығарушы, атқарушы және сот биліктерін бөлу идеясы. Мысалы, егер заң шығарушы билік (Конгресс) заңдар шығарып, қабылдай алатын болса, атқарушы билік басшысы президент кез келген заң шығарушы актіге вето қоюға құқылы, бұл ветоны Конгресс кері бұзуы мүмкін[5]. Президент Жоғарғы Соттың судьяларын тағайындайды — бұл елдің ең жоғары федералды соты, бірақ судьяларға кандидаттар міндетті түрде Конгресс тарапынан мақұлдануы тиіс. Өз кезегінде Жоғарғы Сот Конгресстің қабылдаған заңдарын Конституцияға қайшы деп танып, олардың заңдық күші жоқ деп шешуі мүмкін.

## Заң шығарушы билік тармағы
*Негізгі мақала: [[АҚШ Конгрессі]]*

Жоғарғы заң шығарушы орган — екі палаталы Конгресс: жоғарғы палата — Сенат; төменгі палата — Өкілдер палатасы. Жоғарғы палата өз құрылымында Одақтың федеративтік бастамасын бейнелейді, ал төменгі палата — американдық ұлттың бірлігін көрсетеді.

### АҚШ Конгресінің құрылымы және құрамын қалыптастыру

АҚШ Конгресі екі заң шығарушы палатадан тұрады — Сенат () және Өкілдер палатасы ().

Өкілдер палатасы Штаттардың халқының санына қарай құрылады. Қазіргі уақытта палатада дауыс беру құқығы бар 435 мүшеден (конгрессмендер мен конгрессвумендер) және дауыс беру құқығы жоқ 6 мүше бар. Әрбір конгрессмен (конгрессвумен) Конгреске белгілі бір сайлау округінен сайланады (), бұл округтер 1842 жылы Конгресс қабылдаған заңмен енгізілген. Бұрын Өкілдер палатасының құрамында тұрақтылық болмаған және ол сайлау округтарының санына байланысты өзгеріп отырған (1 округ — 1 конгрессмен немесе конгрессвумен), ол АҚШ-та 10 жылда бір рет жүргізілетін халық санағының нәтижесінде анықталып отырған. Яғни, конгрессмендер саны, сайлайтын халықтың санына тікелей байланысты болған. 1842 жылы сайлау округтері енгізілгенде, әр округте 30 000 сайлаушыдан болған және сол кездің өзінде Өкілдер палатасында осындай тәртіппен 65 конгрессмен қызмет еткен.

XX ғасырдың басында бір өкіл 154 325 сайлаушыға келетін болды, ал жалпы саны 325-ке өсті. 1913 жылы конгрессмендер саны 435 мүшеге бекітілді, ал 1929 жылы штаттар арасында 435 мандатты халық санына сәйкес бөлуді реттейтін ереже бекітілді. Әр штатта кемінде бір өкіл бар. Өкілдер палатасына енжар сайлауға қатысу үшін жас шектеуі (25 жастан кем емес), азаматтық шектеуі (АҚШ азаматы болу керек кемінде 7 жыл) және тұрақты тұру шектеуі (сайлайтын штатта тұру) бар. Барлық конгрессмендер екі жылдық мерзімге сайланады, қайта сайлану саны шектелмеген. Дауыс беру құқығы жоқ 6 мүше АҚШ-тың штаттар статусына ие емес территорияларынан сайланады (5 делегат — федералдық Колумбия округінен, Гуамнан, Виргин аралдарынан, Америка Самоасынан және Солтүстік Мариана аралдарынан, 1 тұрақты өкіл — Пуэрто-Рикодан).

Сенат 100 сенатордан тұрады, әр штаттан 2 сенатордан сайланады, бұл штаттың халқының санына тәуелсіз. Сенаторлардың қызмет мерзімі конгрессмендерден әлдеқайда ұзақ — 6 жыл. Әр екі жыл сайын Сенаттың құрамы үштен бірі жаңартылады. 1913 жылға дейін сенаторларды штаттардың заң шығарушы жиналыстары тағайындаған, ал 1913 жылдан бастап олар тікелей халықтың дауыс беруімен сайланады. Сенатқа сайлау құқығы, Өкілдер палатасына сайлау құқығына ұқсас, бірақ қатаң талаптармен келеді — жас шектеуі 30 жасқа, азаматтық шектеуі 9 жылға көтерілген.

Конгрессмендер мен сенаторлар негізінен мажоритарлық жүйе бойынша сайланады. Ерекшелік ретінде Луизиана мен Джорджия штаттарында сайлау дауысқа салу арқылы өтеді, ал Мэн мен Аляска штаттарында рейтингтік дауыс беру жүйесі қабылданған.

### АҚШ Конгресінің өкілеттіктері
АҚШ Конгресінің өкілеттіктері 1787 жылғы АҚШ Конституциясының I бөлімінің 8-бөлімінде көрсетілген:

* АҚШ мүддесі үшін салықтар, алымдар, баждар мен акциздер енгізу және алу;
* Ақша шығару және оның құнын, сондай-ақ шетелдік монеталардың құнын реттеу, өлшемдер мен салмақ бірліктерін белгілеу;
* Ақша жасанды жасау және бағалы қағаздарды жасанды түрде жасау үшін жазаларды белгілеу;
* Пошта қызметтері мен пошта жолдарын ұйымдастыру;
* Авторларға және өнертапқыштарға олардың авторлық құқықтарын қорғау үшін шектеулі мерзімге патент беру;
* Федералды соттарды құру, олар Жоғарғы Сотқа бағынады;
* Жағалау жағалауларындағы қарақшылық пен тонаушылықпен күресу, сондай-ақ халықаралық құқыққа қарсы қылмыстармен күресу;
* Соғыс жариялау;
* Армия құру және оны ұстау;
* Флот құру және оны қамтамасыз ету;
* Жер үсті және теңіз күштерін басқару және олардың ұйымы бойынша ережелер шығару;
* Одақ заңдарын орындау, көтерілістерді басу және оның территориясына шабуылдарды болдырмау үшін милицияны шақыру, ұйымдастыру, қаруландыру және тәртіп сақтау тәртібін қарастыру;
* Федералды Колумбия округінде ерекше заң шығарушы өкілеттіктерді жүзеге асыру;
* Штаттар арасында және шетелдермен сауданы реттеу;
* Атқарушы биліктің билігімен орындалатын міндетті заңдар қабылдау.

## Атқарушы билік тармағы
АҚШ президенті — орындаушы биліктің басшысы, мемлекет басшысы, үкімет басшысы және АҚШ Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшысы.

АҚШ Президенті төрт жылға сайланады және бұл лауазымды тек екі мерзімнен артық атқара алмайды (АҚШ Конституциясының 22-бабына сәйкес).

**АҚШ федералды орындаушы органдары:**
* АҚШ Президенті 
* АҚШ Вице-президенті 
* АҚШ орындаушы департаменттері (АҚШ Кабинеті) 
* Тәуелсіз агенттіктер мен корпорациялар 
* Кеңестер, комиссиялар мен комитеттер 
* Федералды консультативті комитеттер 

## Сот билігі тармағы
АҚШ-тың ең жоғарғы сот сатысы — Жоғарғы Сот. Оның құзыретіне ерекше маңызды істерді, апелляциялар мен штаттар мен федералды үкіметке қарсы талап арыздарды қарау, сондай-ақ заңдардың Конституцияға сәйкестігін анықтау кіреді. Шын мәнінде, Жоғарғы Сот өте үлкен билікке ие, өйткені оның шешімдері кез келген заңды және Президенттің жарлықтарын бұза алады және тек Конституцияға өзгерістер енгізу арқылы ғана қайта қаралуы мүмкін. Сонымен қатар, сот мүшелері өмір бойы тағайындалады (тек өте сирек кездесетін импичмент жағдайларын қоспағанда) және олар президенттің, Конгресс немесе сайлаушылардың саяси қысымына практикалық тұрғыдан ұшырай алмайды. Дегенмен, бір кездері Президент Рузвельт Жоғарғы Сотқа саяси қысым көрсетті, егер Жоғарғы Сот жұмысшыларды қорғау туралы заңдарды қабылдауға қарсылық танытса, судьялардың санын жаңа судьялармен көбейтетінін ескертіп, қысым жасаған болатын. Осы тарихи оқиғаға дейін АҚШ Жоғарғы Соты жұмысшылардың ең төменгі жалақыны қамтамасыз ету туралы және зиянды өндірістердегі еңбек жағдайларын қамтамасыз ету туралы заңдардың барлығын заңсыз деп танып, бұл шешімдерін келісім еркіндігімен негіздеген еді.

## Сыртқы сілтемелер

* АҚШ Федералды үкіметінің ресми сайты
* Жоғарғы сынып деңгейіндегі АҚШ тарихы мен үкіметі сөздігі, ағылшын-орыс тілдерінде — Нью-Йорк штатының білім беру департаменті

## Дереккөздер

Санат:АҚШ үкіметі