open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қаратау ырғайы

**Қаратау ырғайы** (лат. *Cotoneaster karatavicus*) – раушангүлділер тұқымдасына жататын өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Биіктігі 1,5 м болатын бұта түрінде кездеседі.
* Жапырақтары ұзынша жұмыртқа тәріздес, түп жағы жіңішке сына тәрізденген.
* 3-6 гүлі қысқа әрі тығыз дәнжарнақты гүлшоғырына топталып, қалың гүлсағаққа орналасқан. 
* Жемісі ашық қызыл түсті, жұмсақ.
* Тұқымынан көбейеді. Мамыр-шілдеде гүлдеп, шілде-тамыз айларында жеміс береді.

## Өсетін жері мен таралуы
Қаратау жотасының (Батыс Тянь-Шань) оңтүстік және орталық бөлігінде, тастақты және ұсақ тасты баурайында және шатқал түбінде кездеседі. Тез көбейеді, бірақ аумақты шаруашылық қажеттілікке, мал жайылымы және отын ретінде пайдаланғандықтан, саны тез азаюда. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Андре Шюррле

**Андре Шюррле** (; 6 қараша, 1990 жыл, Рейндегі Людвигсхафен, Рейнланд-Пфальц, Германия) — неміс футболшысы,  шабуылшы. 2014 жылғы әлем чемпионы.

## Карьерасы
Карьерасын 2009 жылы "Майнц 05" клубында бастады да, екі маусымнан соң "Байерге" ауысты. Бірақ "Челсиге" ауысқанша клубтық деңгейде жүлде ұта алмады. 2013 жылы ауысты да, 2014/15 жылғы маусымда Англия чемпионы атанды.

Англия чемпиондығын ұтқан соң негізгі құрамдағы орнын жоғалтып үлгерген Шюрлле отанына оралып, "Вольфсбургке" ауысты. Бірақ онда да тұрақтай алмады, бір маусымнан соң "Боруссияға" (Дортмунд) өтті. 

2018 жылы "Фулхэмге", 2019 жылы Мәскеудің "Спартагына" жалға берілді. 

2020 жылы шілдеде 29 жасында футболмен қоштасатынын мәлімдеді.

Ұлттық құрама сапында тұңғыш рет 2009 жылы 13 қарашада Солтүстік Ирландияға қарсы ойында алаңға шықты.

2012, 2016 жылдары Еуропа чемпионатына, 2014 жылы әлем чемпионатына қатысты.

Клубтарында алаңға онша шықпай жүргендіктен, 2017 жылғы наурыздан соң құрамаға шақыртылған жоқ.

## Жетістіктері
 «Челси»
*Англия чемпионы: 2014/15

 «Вольфсбург»
*Германия кубогы: 2014/15
*Германия суперкубогы: 2015
 "Боруссия"
*Германия кубогы: 2016/17

*Еуропаның қола жүлдегері 2012, 2016
*Әлем чемпионы: 2014

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Ресми сайты 

Санат:Германия футболшылары
Санат:Челси ФК ойыншылары
Санат:Байер 04 ФК ойыншылары
Санат:Германия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Футболдан әлем чемпиондары
Санат:Боруссия Дортмунд ФК ойыншылары
Санат:Спартак Мәскеу ФК ойыншылары
Санат:Фулхэм ФК ойыншылары
Хот-дог

thumb|300px|Әр түрлі қоспалы хот-догтар
250px|right250px|right
**Хот-дог** ( — дәлме-дәл: *«ыстық ит»*) — ортасына сосиска немесе шұжық салынған сэндвич. Әдетте құрамында дәмдеуіш ретінде соус, көбінесе кетчуп және/немесе қыша. Сондай-ақ көкөністерден (жаңа піскен, маринадталған немесе қуырылған), аскөк, ірімшік немесе бекон.

Хот-догты негізінен ешқандай асханалық құралдарсыз, тек қолмен жейді.

## Тарихы
Франкфурттық ет сатушы «Dachshund шұжықшасы» атты шұжықшалар дайындайтын. Dachshund сөзі неміс тілінен аударғанда «такса» дегенді білдіреді. Неміс эмигранты бұл шұжықшаны АҚШ-қа алып келеді. 1871 жылдан бастап ол шұжықшаларды нан тілмдеріне орап сата бастайды. Бір жыл ішінде ол осындай «Dachshund шұжықшаларының» 3684 данасын сатады. Бұл тағам түрі америкалықтардың арасында танымал болып кетеді.

1901 жылы Дарган есімді әшекейлеуші (иллюстратор) франкфурттық сатушының әдеттегі нан тілімдерінің орнына жанынан кесілген бөлке нанды қолданып жүргендігін байқайды. Дарган бұл жағдайды иллюстрациялағысы келеді, алайда ол «Dachshund» сөзінің жазылуын қате есептеп, жаңа туындыға «хот-дог» деген атау береді.
 
1987 жылы Германияның Франкфурт қаласында хот-догтың 500 жылдығын атап өтті. Дегенмен аустриялықтар хот-догтың веналық сосикилерден шыққандығын айтып, немістермен келіспеушілік танытады.

## Қызықты мәліметтер
* 18 шілде күні АҚШ-та бей ресми мейрам болып саналатын — хот-дог күні тойланады. 1957 жылдың 18 шілдесінде бұл мейрам АҚШ Сауда-саттық палатасының қаулысымен ресми мейрам ретінде қабылданды.
* Нью-Йоркта бірде-бір «хот-догты» отырып жейтін асхана жоқ. Дәстүр бойынша бөлке нан ішіндегі сосисканы тұрып жеу қажет. Нью-Йоркта хот-догтарды отырып жейтін бірақ жер бар — бұл бейсбол стадионы, себебі бұл жердегі ең негізгі тағам түрі — хот-дог болып табылады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз

Санат:Тағамдар
Санат:Фастфуд
Санат:Америка асханасы
Гондер

**Гондер** - Амхара аймағындағы, Эфиопияның қаласы.

## География
Тана көлінен 30 *км* қашықтықта, теңіз деңгйінен 2132 м биіктікте орналасқан. 

## Қала туралы
1638—1855 жылдар арасында Гондер, Эфиопия астанасы болған. Қалада португал архитекторлары мен инджинерлермен салынған Фасил-Гебби атты қорған, қала аэропорты, Бэгемдыр мен Сымен тарихи провинциядық орталығы, қырықтан астам христиан шіркеулер, 12 мұнарасы бар қалалық ұзын албар және сонымен қатар Фасилидас моншасы бар. 1979 жылы Гондер облысы және Фасил-Гебби бүкіләлемдік *Юнеско*-ға қосылған.  

## Тұрғындары
2007 жылғы мәлімет бойынша, қалада 207 044 адам тұрады. Оның ішінде 98 120 ер, және 108 924-сы әйел адам болды. 84,2 %-ы Эфиопияның провинция шіркеу тұрғындары. 11,8 %-ы мұсылмандар. Қалған 1,1 %-ы жәй протестанттар.

## Дереккөздер


Санат:Эфиопия қалалары
Уәйіс әл-Қарани

**Уәйіс әл-Қарани** (, 
594 жыл, Йемен – 658 жыл, қазіргі Сирия) — Йемендік мұсылман, шәхид және табиғин. Мұхаммед пайғамбар заманында өмір сүрді, бірақ оны көру нәсіп болмады. Ибн Баттута кітабында Қарани Сиффин шайқасында Әли жанында соғысып жүріп қайтты деп жазды. Уәйістің мазары Сирияның Раққа қаласында орналасқан. 23.06.2014 күні оның мазары ИШИМ тырапынан қиратылды.

## Өмірбаяны
Әкесінің аты Әмир болғандықтан, оның толық аты **Уәйіс бин Әмир аль-Қарани**. Балалық шағында әкесінен айрылған. Хазреті Әлимен танысқаннан кейін Куфаға қоныс аударған.

## Сыртқы сілтемелер
* 

## Дереккөздер

Санат:Табиғиндер
Бөрлі (Бөкей ордасы ауданы)

**Бөрлі** — Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданындағы ауыл, Темір Масин ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Сайқын ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 128 км-дей жерде, Нарын құмының теріскен, еркекшөп басым, әртүрлі астық тұқымдас шөптесін өсімдіктер өскен құмдауытты, шөл белдемінде орналасқан.  

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1108 адам (564 ер адам және 544 әйел адам) болса, 2009 жылы 1294 адамды (660 ер адам және 634 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 996 адамды (502 ер адам және 494 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1977 жылы Темір Масин атындағы жылқы өсіру кеңшарын құруға байланысты қаланған. Кеңшар орталығы болған. 1978 жылға дейін Батыс Қазақстан облысының Қазталов ауданының бөлімшесі болған. Алайда Бөрлі ауылы - 17 ғасырда Байбақты және Табын рулары қыстаған ежелгі мекен орны. Бөрліде және округтегі Куйбышев, Тереңқұдық ауылдарында бірнеше шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Ауылда Мәдина Бегалиева атындағы жалпы білім беретін орта мектеп, кітапхана, медициналық бекет және мәдениет үйі жұмыс істейді. Ауыл орталығында Кеңестер Одағының батыры Темір Масиннің бюст-ескерткіші қойылған. Ауыл тұрғындары автокөлік жолы арқылы қатынайды.

## Дереккөздер

Санат:Бөкей ордасы ауданы елді мекендері
Рахат (Еңбекшіқазақ ауданы)

**Рахат** — Алматы облысы  Еңбекшіқазақ ауданы, Рахат ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Есік қаласынан батысқа қарай 11 км, округ орталығы - Қайназар ауылынан шығысқа қарай 3 км жерде, Іле Алатауының солтүстік баурайында, әр түрлі астық тұқымдас шөптесін өскен қызғылт-қоңыр, қара топырақты жонды-белесті тауалдының көлбеу етегінде орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1964-1997 жылдары Ильич атындағы сүт өндіретін ұжымшардың орталығы болды. Оның негізінде Рахатта бірнеше шаруа қожалығы құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшерлік-окушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Жол жүйесі басқа елді мекендермен автомобильдік жол арқылы байланысады.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы елді мекендері
Жамбыл Сағатбаев

нобай|оңға|Жамбыл Сағатбаев
**Жамбыл Сағатбаев** (1941 жылы Алматы облысы Райымбек ауданы Текес ауылында дүниеге келген) - ғалым, 1988 жылы медицина ғылымдарының докторы, ал 1990 жылы профессор атағын алды.

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1966 жылы *Алматы мемлекеттік медициналық институтын* бітірген. 1966-77 жылдары осы оқу орнында ординатор, хирургиялық стамотология кафедрасында ассистент болды. 1977-97 жылдары *Дәрігерлер білімін жетілдіру институты* хирургиялық стамотология кафедрасының меңгерушісі болды.

3 ғылым кандидатын даярлаған. 150-ден аса ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Кәдімгі қараторғай

**Кәдімгі қараторғай** (лат. *Sturnus vulgaris*) - торғайтәрізділер отряды, қараторғай тұқымдастарға жататын сайрауық құс.

## Биологиялық сипаты
* Дене тұрқы 22 см-дей. Қанатын жайғандағы ұзындығы шамамамен 10 см, құйрығының ұзындығы 7 см-дей.
* Мекиені қоразынан кішірек болады.
* Көктемде қауырсыны қара түсті болып, күзде оған ақ қауырсын араласады.
* Тұмсығы қара, сирағы қызғылт қоңыр.

## Көбеюі
Кәдімгі жыл құсы. Наурыз айында ұшып келіп, мекиені мен қоразы ағаш қуысына, жартас жарықтарына, інге ұя салады. 4-7-ден (көбінесе 5) жұмыртқалайды (көгілдір түсті), оларды мекиені мен қоразы кезектесіп 14 күндей басады. Балапандары жұмыртқадан шыққан кезден 21 күн өткеннен кейін ұядан ұшады. 
Кәдімгі қараторғайлар солтүстік аймақта бір рет, оңтүстікте 2 рет балапан ұшырады.

## Қоректенуі
Көбінесе жәндіктермен, олардың дернәсілдерімен қоректенеді.
Күзде жеміс-жидектермен де қоректеніп, бақ пен жүзімдікті бүлдіреді.

## Таралу аймағы мен өрісі
Кәдімгі қараторғай негізі торпиктік және субтропиктік аймақтарда кездеседі. Бұлар Қазақстанның солтүстігіндегі орманды-дала белдемінде, оңтүстігі мен шығысындағы тау етектерінде ұя салады.
Қыркүйек-қазан айларында қыстау үшін Азияның оңтүстігіне, Африкаға, Австралияға ұшып кетеді. Кейде Түркістан облысының оңтүстігінде қыстап шығатын кездері де болады.

## Дереккөздер


Санат:Қараторғайлар
Санат:Қазақстан фаунасы
Кәдімгі қарғакөз

**Кәдімгі қарғакөз** – Melanthiaceae тұқымдасы, қарғакөз туысына жататын көп жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
thumb|left|180px|
* Биіктігі 15-45 см, тарамдалып өсетін ұзын тамыры болады.
* Жапырақтары - сопақша. Сабақтың жан-жағынан 4 жапырағы, олардың ортасынан дара гүлі жетіледі. Гүлінің түсі қара көк, қарғаның көзіне ұқсайды, өсімдіктің аты осыған байланысты қойылған.
* Негізінен атпа тамырлары арқылы көбейеді. Сәуір-маусым айларында гүлдеп, жемістенеді.
* Жемісі - домалақ, қара көк түсті жидек.

## Өсетін жері мен таралуы
Қазақстанда негізінен аралас және қылқан жапырақты ормандар мен ылғалды жерлерде өседі.

## Құрамы мен қолданылуы
Кәдімгі қарғакөз  - өте улы өсімдік, құрамында сапонин, алкалоидтар бар.
Дәрілік мақсатқа өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін пайдаланады.
Халық медицинасында көк шөбінің қайнатпасы мен спиртке ашытқан тұнбасын өкпе туберкулезін, зат алмасу бұзылуын, шеменді, невралгия ауруларын емдеу үшін қолданады.
Жаңа піскен жидегінен алынған шырынды жазылмай жүрген жараларға, шиқанға жағады.
Өсімдікті пайдаланғанда сақ болған жөн, себебі, оның жапырақтары денеге тисе, теріні қабындыруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Тамырдәрілер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Санат:Қазақстан флорасы
Жексембай Нұрлыбайұлы Саламатов

**Жексембай Нұрлыбайұлы Саламатов** (06.12.1957 жылы Алматы қаласында туған) – спортшы, Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1991). 1979 жылы Қазақ дене тәрбиесі институтын бітірген. 1981-83 жылдары республикалық *«Динамо»* қоғамында, 1983-99 жылдары олимпиадалық резервтер дайындайтын училищеде дзюдо күресі бойынша шәкірттер тәрбиеледі. 1999 жылдан республикалық спорт колледжінің аға жаттықтырушысы болып жұмыс істеді. 1995-2000 жылдары Қазақстанның жастар құрама командасындағы, 2000 жылдан ұлттық құрама командасындағы дзюдошыларды жаттықтырды. 2002 жылы оған жоғары дәрежедегі бапкер атағы берілді.

## Дереккөздер


Санат:Алматыда туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Дзюдо жаттықтырушылары
Санат:Спортшылар
Безноитиоз

**Безноитиоз** () - малдың жұқпалы, созылмалы ауруы.

Індеттің қоздырғышы - бір жасушалы қарапайым жәндіктер. Оны тұнғыш рет 1912 ж. Францияда К.Бенуа мен В.Робин тапты. Безноитиозбен мүйізді ірі қара, жылқы, есек, солтүстік бұғысы ауырады. Аурудың бірнеше түрі бар, Қазақстанда оның бір-ақ түрі Besnoitia  besnoiti кездеседі. Бұл ауру шетелдерден Санта-гертруда сыйырымен  (1956 ж.) келген. 

## Аурудың таралуы
Безноитиоз Балқаш көлі, Іле, Талас, Шу, Сырдария, Амудария өзендерінің бойында, қамысты  көлдердің маңында байқалады. Бұл жерде шыбын-шіркей, маса, сона көп болады. Олар малды шағып, сау малға ауру  жұқтырады. Көбінесе 2 жастағы ірі қара ауырады. Безноитиозбен адам ауырмайды. 

## Ауру белгілері
Аурудың  белгілері 30-45 күнде білінеді. Малдың дене қызуы көтеріліп, жемшөпке тәбеті шаппайды, тамыры жиі соғады. Бұдан әрі танаудың, көмекей мен  кеңірдектің, көздің, қынаптың кілегей қабықтары қабынады.  Малдың тұмсығында, әукесінде, желіні мен ұмасында, көбінесе  аяқтарында домбыққан ісік  білінеді. Буаз сиырдың  іш тастауы мүмкін.  Бұқаның жыныс бездері қабынып,  қабылетін жояды.  Біраздан соң малдың  жемшөп жеуі жақсарады, бірақ барған сайын жүдеп, көтерем болады. Оның терісі  3-5 есе қалыңдап, қыртыстанады да, жарылып ашық жараға айналады. тері қайызғақтанады, жүні ойдым-ойдым, кейде түгелдей түседі.

## Сақтану шаралары
Безноитиозшыққан шаруашылықта әр тоқсан сайын ірі қара  клиникалық тексеруден өткізіледі. Жазда малды  қамысты жерге бақпай, жаздық пен таудағы  жайылмаларда бағу керек.  Қора мен малдың жазғы орнын  дезинфекциялап тұру керек. Ауру таратпас үшін сиырдың тезегі биотермиялық әдіспен шірітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ветеринария
Бесбалуан

**Бесбалуан**  немесе **Бекалуан** - Кіші жүз құрамындағы Байұлы тайпасының ішіндегі Жаппастың қаракөз руынан тараған ата. Жаппас (оның құрамындағы Бесбалуан) жайлы алғашқы тарихи дерек 18 ғ-дың 1-ші жартысынан мәлім. Осыған қарағанда бұл кейінірек қалыптасқан ру бірлестігі болса керек. 19 ғ-дың аяғы мен 20 ғ-дың басында Бесбалуандың негізгі көпшілігі Ақмешіт уезін, біраз бөлігі 19 ғ-дың ортасынан Қостанай уезіндегі бұрынғы жайлауларын мекендеген.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ рулары
Санат:Кіші жүз рулары
Бекар (мағына)

*Бекар ()  ( \natural ) -  нота жазуында дыбыс қатарындағы негізгі баспалдақта жоғарылатуды не төмендетуді жоққа шығаратын шартты белгі 
*Бекар (; 6 қыркүйек 1975, Лилль) — француз биатлонисті, Туринде өткен 2006 жылғы Қысқы  Олимпиада ойындардың жүлдегері, года в Турине]], двукратная биатлоннан екі мәрте әлем чемпионы.
Ленбай Нұртілеуұлы Салпынов

нобай|оңға|Салпынов Ленбай
**Ленбай Нұртілеуұлы Салпынов** (12.03.1948 жылы Алматы облысы Көксу ауданы бұрынғы Большевик ауылында туған) – ғалым, медицина ғылымдарының докторы (1996).

1972 жылы Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген. Еңбек жолын 1972 жылы Кәлпе учаскелік ауруханасында балалар дәрігері ретінде бастады. 1976-78 жылдары А. Сызғанов атындағы Клиникалық және эксперименталды хирургия институтында, 1986-94 жылдары Педиатрия және балалар хирургиясы институтында, 1994-2002 жылдары *«Медстандарт»* мемлекеттік ғылыми-практикалық орталықта және «Дәрі–дәрмек» республикалық мемлекеттік қазыналық кәсіпорнында әр түрлі жауапты жұмыстар атқарды. 2002 жылдан Ақмола медициналық академиясының профессоры, жалпы гигиена және медициналық экология курсының меңгерушісі. 60-тан аса ғылыми еңбегі мен бірнеше әдістемелік кітаптары жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:1948 жылы туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы

**Корея Ресупбликасының Ұлттық футбол құрама командасы** — футболдан халықаралық матчтарда және турнирлерде Корея Республикасын ұсынатын ұлттық футбол командасы. Ең танымал азиялық құрама болып есептеледі. Осы аймақтан әлем чемпионаттарында қатысып, финалға алғаш қатысқан Азия құрлығының өкілдерінің бірі.

1956, 60 жылдары Азия чемпионы атанды. 2012 жылғы Лондон Олимпиадасының қола жүлдегері.

Әлем чемпионатынңда Азия құрамалары арасында ең жоғары жетістікке жеткен. Жартылай финалға дейін жеткен (2002 жылы) жалғыз азиялық құрама. 

## Әлем чемпионаттарына қатысу статистикасы

:**Тең түсулерге сондай-ақ ойын соңындағы пенальтимен аяқталған плей-офф матчтары да енгізілген.*

## Танымал ойыншылары

* Ан Джон Хван
* Чха Бом Гын
* Ким Дон Джин
* Ли Чхон Су
* Ли Ун Джэ (вратарь)
* Ли Ён Пхё
* Ли Хо
* Парк Чжи Сун
* Соль Ги Хён
* Хён Ён Мин
* Чха Ду Ри 
* Хон Мён Бо
* Пак Чу Ён
* Ю Сан Чхоль

## Құрамы. ӘЧ-2019

## Сыртқы сілтемелер
* Футбол Ассоциациясының ресми сайты 

Санат:Корея Республикасы Ұлттық футбол құрамасы
Қатты жапырақты дұғаш

**Қатты жапырақты шисабақ** () – астық тұқымдасының дұғаш туысына жататын көп жылдық өсімдік.

## Ботаникалық сипаты
* Бикітігі 50 см.
* Сабағы бұтақталған, мықты, гүлі орналасқан жоғарғы бөлігін аздап түк басқан.
* Жапырағы жалпақ, ені 3,5 мм, көкшіл сұр түсті, екі жағы жалаң, ұшы мен жиегі бұдырлы. Жапырақ қынабы жалаң.
* Цилиндр тәрізді сыпыртқы гүлшоғыры ірі, ұзындығы 10 см-дей. Масақшасының ұзындығы 7 мм, сағағы қысқа.
* Тұқымынан көбейеді. Мамыр-маусымда гүлдейді.

## Өсетін жері мен таралуы
Қиыршықтасты ұсақ шоқыларда және тау баурайында өседі. Қуаң жер өсімдігі. Қазақстанда Ақтөбе облысының солтүстік аудандарында және Жалпы Сырт сілемдерінде өте сирек кездеседі. Сондықтан қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Андрей Николаевич Бекетов

**Андрей Николаевич Бекетов** (26 қараша (8 желтоқсан) 1825 — 1 шілде 1902) - орыс ботанигі, педагог, қоғам қайраткері.   Александр Александрович Блоктың атасы және Николай Николаевич Бекетовтың ағасы.

1849 ж. Қазан университетін бітірген. 1863-97 ж. Петербург университетінің профессоры, Петербург ғылым академиясының құрметті мүшесі (1895 ж.). Андрей Николаевич Бекетов - Петербургтегі жаратылыс зерттеушілер қоғамының негізін салушылардың бірі. Негізгі ғылыми еңбектері өсімдіктердің жер бетіндегі вегетативтік органдарының құрылысындағы заңдылықтарды зерттеуге арналған. Ол - орыс тілінде тұңғыш рет жазылған "Өсімдіктер географиясы" оқулығының авторы. Алғашқы орыс дарвинисттердің бірі. Ботаника, география ғылымдарының дамуына үлкен үлес қосқан ғалым .

## Дереккөздер


Санат:Ресей ботаниктері
Санат:Ресей педагогтары
Санат:Қазан университеті түлектері
Белгібай Бектұрғанов

**Белгібай Бектұрғанов** (1894-1967) - халық ақыны. ОҚО, Түлкібас ауданындағы Майлыкент деген жерде кедей шаруа отбасында туған.

Ескі жыр-дастан, толғау-термелерді көп білген. Өзі де өлеңдері жергілікті баспасөзде жарияланған. Ауылды советтендіруге, байларды конфискелеу, коллективтендіру жұмысына белсене қатыскан .

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Мемлекеттік ту

thumb|Қазақстан Республикасының мемлекеттік туы
**Мемлекеттік ту** - мемлекеттік рәміз болып табылады.  Сол мемлекеттің өкіметінің белгісі. Шетелде *ұлттық байрақ* деген термин көп қолданады, оның себебі - ол елдерде ұлт деген түсінік этникалық қатыстықты емес, азаматтықты белгілейді.

Байрақ  - ағаш сапқа, аттың басына, қару-жараққа, тағы басқа заттарға тағылатын арнайы айыру белгі.

## Қазақстан Республикасының мемлекеттiк туы

Қазақстан Республикасының Мемлекеттiк туының авторы - суретшi Шәкен Ниязбеков. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туы — ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тік бұрышты көгілдір түсті мата. Тудың сабының тұсында ұлттық өрнек тік жолақ түрінде нақышталған. Күн оның шұғыласы, қыран және ұлттық өрнек бейнесі алтын түстес. Тудың көгілдір біртүстілігі, аспанның бұлтсыз таза күмбезін еске түсіріп, Қазақстан халқының бірігудің
жоғары және игілікті идеясына бейімділігін бейнелейді. Мемлекеттік жалаудың көгілдір аясы, Қазақстан халқының жаңа мемлекет құруға ұмтылу ниетінің тазалығы мен көтеріңкілігін көрсетуге шақырады. Өз сәулесіне шомылған алтын Күн, тыныштық пен байлықты білдіреді. Күннен тарайтын шапақтардың саны - 32. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Туындағы дала бүркіті қазақтардың жомарттығы мен қырағылығын, пейілінің биіктігін танытады  Тудың енi ұзындығының жартысына тең: 1:2.
Қазақстан Республикасының мемлекеттік туын дайындау ҚР СТ 988-2007 мемлекеттік стандарты бойынша орындалады. Мемлекеттік туды жасап шығару арнайы қызмет болғандықтан, лицензияның болуын талап етеді.
Мемлекеттік туды пайдалану тәртібі және Мемлекетті тудың бейнесін пайдалану ережелер  "Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері туралы" заңында бегітілген..

## Кейбір елдердің мемлекеттік тулары


File:Flag of Andorra.svg|Андорра
File:Flag of Argentina.svg|Аргентина
File:Flag of Austria (state).svg|Аустрия
File:Flag of Belgium.svg|Бельгия
File:Flag of Bolivia (state).svg|Боливия
File:Flag of Costa Rica (state).svg|Коста-Рика
File:Flag of Denmark.svg|Дания
File:Flag of Ecuador.svg|Эквадор 
File:Flag of El Salvador.svg|Сальвадор
File:Flag of Finland (state).svg|Финляндия
File:Flag of Germany (state).svg|Германия
File:Flag of Guatemala.svg|Гватемала
File:Flag of Haiti.svg|Гаити
File:Flag of Hungary (1920–1946).svg|Венгрия
File:Flag of Iceland (state).svg|Исландия
File:Flag of Lithuania (state).svg|Литва
File:Flag of Monaco.svg|Монако
File:Flag of Norway, state.svg|Норвегия
File:Flag of Peru (state).svg|Перу
File:Flaga z godlem Rzeczypospolitej Polskiej.PNG|Польша
File:Flag of Serbia.svg|Сербия
File:Flag of Spain.svg|Испания
File:Flag of Tuvalu.svg|Тувалу
File:Flag of Uruguay.svg|Уругвай
File:Flag of Venezuela (state).svg|Венесуэла


## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік рәміздер
Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы

**Сақиналар әміршісі: Сақина бауырластығы** () — 2001 жылғы Питер Джексонның фэнтези жанрдағы фильм,кинотрилогияның бірінші бөлімі.

## Сюжет
Жерорта туралы аңыздар - бұл Сақина туралы Ұлы соғыстың, бірнеше мың жылға созылған соғыстың шежіресі. Сақинаға ие болған жан барлық тіршілік түрлеріне билік жүргізе алады, бірақ тек зұлымдыққа қызмет етуі тиіс.

Хоббиттер өмір сүретін тыныш ауыл. Бильбо Бэггинс есімді досының 111-ші туған күніне келген сиқыршы Гэндальф, көп жыл бұрын Бильбо тауып алған сақина туралы әңгіме қозғайды. Бұл сақина Жерортаның қара әміршісі Сауронға тиесілі еді, ол өзінің иесіне үлкен билік бере алады. Енді Саурон Жерорта билігін қайтарып алғысы келеді. Бильбо тауып алған сақинасын немере інісі Фродоға береді. Енді ол сақинаның сиқыр күшіне елітпей, оны басқара алуы керек.

## Дереккөздер

Санат:Питер Джексон фильмдері
Санат:Үздік визуалды әсерлер үшін Оскар сыйлығының иегерлері (фильмдер)
Тәуелді аймақ

**Тәуелді аймақ**   ()  - басқа метрополиялы  (көбіне бұл аймақтан алыста орналасқан) мемлекеттің  қарауындағы  айқындалған шекаралары бар жер телімі. Бұл аймақтың саяси тәуелсіздігі мен толық егемендігі  болмағанымен ішінара автономиясы болады.

Көбінесе қазіргі заманның тәуелді аймақтары - бұрынғы колониялық империялардың қалдықтары. Ресми түрінде бұл аймақтардың тұрғындары метрополиялы мемлекеттің азаматтарымен құқықтары бірдей, бірақ шын мәнінде ол статусқа көбіне еге бола алмайды.

Бұл аймақтарға екі қарама қарсы сипат тән: бір жағынан, көп жағдайда бұл аймақтардың экономикалық жағдайы көршілес деколонизациядан өткен тәуелсіз мемлекеттерге қарағанда жақсы болады. Мысалы, Франзуз Гвианасы немесе Пуэрто Рико.  Бірақ, екінші жағынан Бұл елдерде жергілікті тұрғындарының табысы метрополиялы мемлекттің азаматтарының табысынан аз және лауазымды шендерге көбіне үлкен мемлекет тағайындаған, сырттан келген қызметкерлер қойылады.

## Тәуелді аймақтардың тізімі

Бұл тізімге басқа елдердің аймағында орналасқан әскери және теңіз әскери базалары енбеген.

## Сыртқы сілтемелер
* WorldStatesmen- includes former dependent states

Санат:Елдер
Санат:Тәуелді аймақтар
Қатты көбенқұйрық

**Қатты көбенқұйрық** () – астралылар тұқымдасы, көбенқұйрық туысына жататын көп жылдық, сирек кездесетін эндемик.

## Ботаникалық сиапты
* Биіктігі 30 см.
* Көп тармақты тамырының ақ түк басқан мойны болады.
* Сабағы қарапайым, сыртын без, төменгі жағын жіңішке түк басқан.
* Қабықшалы жапырағы жасыл, тамыр жапырақтары мен төменгі сабақтарында орналасқан сағақты жапырақтары қандауыр тәрізді. Төбе жапырақтары сағақсыз сабаққа бекіген.
* Ұзындығы 25 мм-дей болатын гүлсебеті домалақ цилиндр тәрізді, орама жапырақтарының жиегші ирек тісті-тікенекті, күлтесі ашық сары түсті. Тозаңдық түтікшесі қара қоқшыл.
* Тұқымынан көбейеді. Шілде-тамыз айларында гүлдеп, тамыз-қыркүйекте жеміс салады.
* Тұқымының ұзындығы 6 мм-дей, сырты тегіс.

## Таралу аймағы мен өсетін жері
Қазақстанда Қырғыз Алатауы жотасының солтүстік беткейлерінде, қар басқан таулардың қиыршықтасты баурайларында кездеседі. Қазақстанның Қызыл кітабына енген.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Қазақстан флорасы
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Токелау

**Токелау** ( ) — Жаңа Зеландияның қарамағындағы тәуелді аймақ. Құрамына Тынық мұхитында Жаңа Зеландия мен Гавай аралдардың арасында орналасқан  3 арал кіреді. Бұл тәуелді аймақ Жаңа Зеландия корольдігінің құрамында болып есептеледі.

Токелау аралдары 3 атолдардан құралады:
* Атафу, 
* Нукунону, 
* Факаофо. 
Әр қайсысында өзіне аттас әкімшілік орталығы бар.

* халық саны - 1411 адам  ( 2011 жылғы мәлімет).
* Этникалық құрамы: полинезиялықтар, аз  ағылшын-полинезиялық метистер.
* Тілдері: токелау (полинезия), Ағылшын тілі.
* Діні: христиандық, оның ішінде католиктер (28 %).

Аралдар су бетіне 3-4 м-ге ғана көтерілген ірі су астындағы рифтардан құралған. Құнарсыз ақтасты таужынытардың үстінде кокос пальмалары мен бұталы өсімдіктер ғана өседі.

Климаты ылғалды, жылы бойы ыстық, желтоқсан-наурыз аралығында дауыл-құйындар мүмкін.

Жергілікті тұрғындар балық аулаумен және егіншілікпен (кокос, астық талдары, папайя, банандар) айналысады. Көбіне шетелдерге жұмысқа  тұрған  туысқандары көмектесіп күн көреді. Жаңа Зеландия қаржылай елеулі көмек көрсетеді. 

## Дереккөздер

Санат:Токелау
Санат:Тынық мұхит аралдары
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
1994 жыл авиацияда

## Оқиғалар
* 15 ақпан — Мюнхенде, Германия, Eurocopter EC 135 тікұшағының алғаш ұшуы.
* 27 наурыз — жобалауына Ұлыбритания, Германия, Италия және Испания қатысқан Eurofighter 2000 ұшағының алғаш ұшуы.
* 12 маусым — кеңфюзеляжды Boeing 777 жолаушы ұшағының алғаш ұшуы.
* 30 тамыз — АҚШ авиаөндірісінің екі ірікомпаниялары — Lockheed және Martin бірікті.
* 13 қыркүйек — ірі өлшемді жүктерді тасымалдауға арналған Airbus A300-600 Beluga ұшағының алғаш ұшуы.
* 16 желтоқсан — жүк тасымалдаушы Ан-70 ұшағының алғашқы ұшуы.

Санат:Авиация тарихы
1972 жыл авиацияда

## Оқиғалар
* 5 ақпан — Аэрофлот пен Lufthansa Мәскеу—Франкфурт әуе желісін ашты.
* 1 сәуір — BEA және BAOC әуе компаниялары British Airways болып бірікті.
* 28 қазан — кеңфюзеляжды Airbus A300 жолаушы ұшағының прототипі (A300B1) алғаш ұшты.

## Тұлғалар
### Қайтыс болғандар
* 26 қазан —  Сикорский, Игорь Иванович, орыс және американдық авиаконструктор, ғалым, өнертапқыш, философ.
* 23 желтоқсан — Туполев, Андрей Николаевич, кеңестік авиаконструктор, КСРО ҒА академигі, генерал-полковник-инженер (1968), үш мәрте Социалистік Еңбек Ері (1945, 1957, 1972), РКФСР Еңбек Ері (1926).

Санат:Авиация тарихы
Акротири мен Декелия

**Акротири және Декелия** (, *Akrotiri kai Dhekeleia*; ) — Кипр аралындағы екі Британдық  әскери база. Ұлыбританияның құрамына кірмегенімен, сол елдің тәуелді аймағы болып саналады.

## Географиясы
thumb|left|200px|Акротири картасы
thumb|left|200px|Декелии картасы
**Акротири** базасы (, )  Эпископи гарнизонын қосқанда - Кипрдің оңтүстүгінде, Лимасол  қаласының маңында орналасқан.  **Декелия** (, ) - Кипр аралының оңтүстік-шығысында,  Ларнака қаласының маңында.

Акротири және Декелия Кипр аралының аумағының 3 % алады. Жердің 60 %-ы Кипр азаматтарының немесе Ұлыбритания азаматтарының жеке меншігінде болса,  қалған 40 %-ы Британияның Әскери Министрлігінің меншігінде.

Акротиридің шекаралары толайым Грекия аралы Кипрмен шектелсе, Декелия - Грекиямен бірге Түркия мен Грекияның арасындағы  БҰҰ-ның буфер аймағымен  шекаралас.

Акротири координаттары: .

Декелия координаттары: .

Санат:Акротири мен Декелия
Санат:Кипр
Санат:Ағылшын тілді елдер мен аумақтар
Айткүл Құдайбергенова

**Айткүл Құдайбергенова** – Төл құжат бойынша, толық есімі **Биғалиева Айтжамал Кәкімқызы** – Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген әртісі (1998 ж.). Жұбайы Қанат Жолдыбайұлы Құдайбергенов екеуі домбырамен ең алғаш болып қазақ әндерін дуэтпен орындаған кәсіби әншілер.

## Өмірбаяны
Айткүл Кәкімқызы 1957 жылы, 29 сәуірде Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан ауданы, Айнабұлақ ауылында көп балалы отбасында дүниеге келген. Әкесі Кәкім, анасы Бижамал өнерге етене жақын жандар. Ауылдың бетке ұстар әнші, күйшісі болған. Әкесі домбырамен, ал Бижамал анасы мандолина немесе гармоньмен қосылып, қос дауыста ән шырқайтын. Өзінен кейінгі інісі - Арыстанбек сауатты музыкант, талапты өнерпаз, әрі ауылдық клубтың қызметкері болып істеген. Сіңілдері Бақытгүл, Жаңыл, Құралай өнерден құр алақан емес.

Бала кезінен ән айтуды, би билеуді құмар қылған бойжеткен Айткүл, 1975 жылы Алматыдағы жастар эстрада-цирк студиясына (қазіргі Ж.Елебеков атындағы Алматы эстрада-цирк өнері колледжі) атақты Халық әртісі Ғарифолла Құрманғалиевтің класына оқуға түседі.

1976 жылы профессор Құбыш Мұхитовтың класында оқитын Қанат Құдайбергеновке тұрмысқа шығады.
1977 жылы екеуі оқуды үздік бітіріп, Мәдениет министрлігінің жолдамасымен Қарағанды облыстық филармониясының жанындағы "Гәкку" жастар эстрадалық ансамблінде жұмыс істейді.

1983 жылы мемлекеттік "Гүлдер" ансамбліне шақырылып, 1988 жылға дейін еңбек етті. Қанат Жолдыбайұлымен екеуінің шығармашылығы жоғары деңгейге көтерілді. Әлемнің түпкір-түкпірін, көптеген шет мемлекеттерін, Совет Одағын аралап, гострольдік сапармен қазақтың қара домбырасымен, қазақ өнерін дәріптеді. Бірнеше республикалық және халықаралық фестивалдардың жүлдегері болды. Бүкілодақтық жастар творчествосы конкурсының лауреаты атағын алды.

1988 жылдан бастап Алматы облыстық филармониясында отбасылық ансамбль құрып, еңбек етіп келеді.

1998 жылы Елбасының жарлығымен "Қазақстан Ресбуликасына еңбек сіңірген әртісі" атағы берілді.

Қанат Жолдыбайұлымен сахна төрінде қос аққудай болып, қазақ әндерін домбырамен бірлесе орындап жүріп өмірге үш ұл бала мен бір қызды әкелді. Өнер жолында тынымсыз еңбектен жүріп, балаларына үлгілі тәрбие мен жемісті білім беріп, оларды да өнер шыңына көтерді. Бұл күнде балалары Ербол – күйші, домбырашы, Айбол – шертерші, Ерболат – барлығымыз танитын белгілі әнші, ал осы үш ұлдың ортасында гүлдей жайнап өскен Салтанат – Т.Жүргенов атындығы өнер академиясының түлегі. «Анаға қарап қыз өсер, әкеге қарап ұл өсер» – демекші үш азамат бір қыздың өзіне сай өнерлері мен жемісті натижелері жетерлік.

## Сілтемелер
* Халықаралық ақпараттық агенттiгі. Kazinform 
* Алаш айнасы. Республикалық қоғамдық-саяси портал 
* Altaynews. Шығыс Қазақстанның басты сайты 
* Сарыарқа самалы. Павлодар облыстық газетінің сайты 
* Отбасылық Family Production студиясының сайты 

## Дереккөздер

Санат:Зайсан ауданында туғандар
Санат:1957 жылы туғандар
Санат:Қазақстан әншілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Август Вассерман

**Август Пауль фон Вассерман ** (; 21 ақпан 1866, Бамберг — 16 наурыз 1925, Берлин) — неміс микробиологі және иммунологі. Тегі - еврей.  Страсбург, Вена және Берлин университеттерінде оқыған. Ұстаздары -  Роберт Кох пен Пауль Эрлих болған.

Вассерман 22 жыл Берлиндегі Кох атындағы институтта қызмет істеген (1891-1913). Эксперименттік серотерапия институтын (1913-1925) басқарды.  Оның негізгі зерттегені -  науқастың ағзасында  иммунитеттің пайда болуына байланысты қан сарысуындағы өзгерістер  туралы.  Вассерман кейбір дені сау адам қанына қызамық  ауруы токсинінің уытын нашарлататын заттардың кездесетінін,  мұндай адамдар қызамықпен ауырмайтынын анықтады.  Оның атағын дүние жүзіне  әйгілі еткен 1906 ж. ұсынған «Вассерман реакциясы». Бұл реакция арқылы мерез ауруын  анықтауға мүмкіндік туды. Бұл реакция қазір медицинада түрлі мерез, соз, туберкулез т.б. ауруларын анықтау үшін қолданылады. 1901 ж. Уленгутпен бірге ол иммунитет реакциясын түрлі жануарлардың  ақуызын анықтау үшін  қолдануды ұсынды. Бұл әдістің, әсіресе, сот медициналық экспертизада маңызы зор.  Вассерман көп томды " Патогендік микроағзалар" деген еңбектің авторы.

## Шығармалары
* Hämolysine, Cytotoxine und Präcipitine, Lpz., 1902.
* Handbuch pathologenen Mikroorganismen, 2 Aufl., Bd. 1—8, Jena, 1912—13.

## Дереккөздер

Санат:Германия микробиологтары
Росса аймағы

**Росса Аймағы** - () Жаңа Зеландия егеленуге талап ететін Антарктиның секторы, Жаңа Зеландия корольдігінің бөлігі болып есептеледі. Бұл аймаққа 60° о.е. пен  160° б.б. және 150°ш.б. аралығындағы Антарктиканың секторы кіреді.  Аймақтың атауы  Росса теңізін ашқан британдық теңізші Джеймс Кларк Россаның құрметіне қойлған. 

Аймаққа 
* Виктория Жерінің бөлігі, 
* Росса мұздығы, 
* Росса, Баллени, Скотт және Рузвельт аралдары кіреді.

Бұл аймақта жыл бойы жұмыс істейтін 2 ғылыми  станциясы бар: Скотт (Жаңа  Зеландия) және Мак Мёрдо (АҚШ).  Одан басқа 2 ұшып-қону жолағы бар. Қалған мекемелердің жұмысы - маусымдық.

Санат:Антарктида географиясы
Санат:Жаңа Зеландия географиясы
Санат:Тәуелді аймақтар
Miles Merlin

**Miles M.4 Merlin** — 1930-жылдары британдық Miles Aircraft Limited компаниясы жасап шығарған бес орынды кабиналы моноплан ұшақ.

## Тарихы
### Жобалануы
Merlin ұшағы Philips and Powis компаниясының конструкторы Ф.Дж. Майлз пен Г. Биркетттің Birkett Air Service Ltd және үндістандық Tata Sons Ltd компанияларымен қызметтестігінің нәтижесінде пайда болды. Ол M.3 Falcon ұшағының үш- және төрт-орынды нұсқаларының негізінде жасалды, бірақ оның фюзеляжы кең және қанат жаймасы ұзын болды. Merlin төмен қанатты моноплан ұшақ болды. Ұшақтың алдыңғы шасси тіректері қанаттың ішіне бекітілген  және құйрық бөлігіне дөңгелек қойылған. Ұшақ конструкциясы негізінен ағаштан тұрды, ұшақтың қаңқасы мен сыртқы үш қабатты жабындысы қайыңнан жасалған. Ол 300 а.к. бар de Havilland Gipsy Six қозғалтқышымен жабдықталған. Алғашқыда M.4 Merlin аталған ұшақ өндіріс кезеңінде M.4A Merlin нұсқасына дейін жақсартылды: жаңа нұсқаның пропеллер тангажы өзгертілмейтін етіп істелінді.

### Қолданысқа енгізілуі
Ұшақ прототипі (V-8, кейінрек G-ADFE) 1935 жылы 22 мамырда Ф.Дж. Майлздың басқаруымен алғаш ұшты. Бірнеше аптадан кейін ұшақ Baekett Air Service әуе компаниясына берілді. Хестон аэродромында орналастырылған Бұл ұшақ әуетакси және чартерлік іскерлік рейстерде қолданылды. Кейінгі екі ұшақ Tata Sons Ltd-ға тиесілі Tata Air Lunes әуе компаниясына тапсырылды, ұшақтар Карачи—Мадрас бағытында қолданылды. Соңғы төртінші Меглин аустралиялық Victorian and Interstate Airways әуе компаниясын берілді, ол Мельбурн—Хай бағытында қолданылды. 1940 жылы бұл ұшақ Аустралия Корольдік Әуе күштеріне берілді.

## Қолданушылары
нобай|оңға|Алғашқы Miles Merlin (V-8, кейінрек G-ADFE)
;
* Victoria and Interstate Airways
* Аустралия Корольдік Әуе күштері

;
* Tata Air Lines

;
* Birkett Air Service

## Техникалық сипаттамасы
Дереккөз: *Lukins & Russell*

## Дереккөздер


Санат:Жолаушы ұшақтары
Санат:Miles ұшақтары
Буве аралы

thumb|left|160px| Буве аралы, ғарыштан көрініс
**Буве ** () — Атлант мұхитының оңтүстік бөлігінде орналасқан елсіз жанартауы бар арал, Норвегияның тәуеді аймағы. 

Координаттары:  . Аумағы -49 кm², оның  93% -  мұздықтар. 

## Тарихы
Аралдың ортасында жанартау бар, соңғы рет осыдан 2000 жыл бұрын атылған.

Аралды алғаш рет  француз теңізшісі Жан-Батист Буве де Лозье (1705-1786)  1739 жылдың 1-ші қаңтарында ашқан.  Осы саяхатшының құрметіне  аралдын атауы қойылған.

## Географиясы
Буве аралы - Тристан-де Кунья аралдарынан кейін құрықтан ең алыс ( Кейптауннан  2500 км қашықтықта)  орналасқан аралдар болып есептеледі. Буве аралына ең жақын жер - Антарктиданың жағалауы - 1600 км қашықтықта. Аралда тек қана автоматикалық метеорологиялық станция бар. Аралдың солтүстігі, батысы мен оңтүстік-батысында орналасқан Ірі мұздықтар мен биіктігі 490 м-ге жететін тік жартастар   елсіз жердің меңгеруіне  едәуір кедергі жасайды. Аралда табиғи айлақтар жоқ болғаннан кейін  заттар көбіне тікұшақтармен  тасымалданады.

Санат:Антарктика
Санат:Тәуелді аймақтар
Санат:Норвегия
Санат:Алфавит бойынша аралдар
Ғасырлар бойы квиддич

**Ғасырлар бойы квиддич ** () — Хәрри Поттер әлеміне қатысты жазылған Жоан Кетлин Роулиң жазған кітап ішіндегі кітап. Шынайы кітап Хогуартстың кітапханасындағы ойдан шағарылған кітаптың көшірмесі болып табылады.

## Ойдан шығарылған кітап
Хәрри Поттер романдарында бұл кітаптың авторы Кеннилуорти Уисп болып табылады, квиддич бойынша атақты сарапшы.

Хәрри Поттер бұл кітапты сүйіп оқиды. Хәрри Поттер және Пәлсапа Тасы романында Северус Снейп Хагридті осы кітаппен көріп қалғанда, кітапхана кітаптарын Хогуартстан алып шығауға тыйым салатын ереженің бар екендігін айтады.

## Шынайы кітап
2001 жылы Жоан Кэтлин Роулиң жазған, дегенмен сыртында Кеннилуорти Уисп есімі көрсетілген. Автордың безендырулері енгізілген. Тираждың сатылымынан түскен кіріс Comic Relief қайырымдылық қорына аударылған.

Кітапта квиддич тарихы суреттеледі, сыпырғыларға негізделген ертедегі ойындар да айтылады. Ұшу сыпырғыларының эволюциясы, квиддичтің сиқырлы спорт түрінде пайда болуы және дамуы, тарих бойы ережелердің түрленуі, алтын снитчтің пайда болу тарихы қарастырылған. Квиддичтегі ойынның негізгі ережелері, бұзылымдар мен жазалар, ағылшын және ирланд командалары, жарысу сыпырғыларының негізгі үлгілері, сонымен қатар ойынның тактикалық амалдары суреттелген.

## Дереккөздер

Санат:Хәрри Поттер туралы кітаптар
Санат:Ойдан шығарылған кітаптар
Русистика

**Русистика** — орыс тілі, мәдениеті, әдебиеті, халқы, тарихы туралы ғылыми кешен. Қолданыста "русистика" термині жоғарыда аталған орыстану ғылымына қатысты сөздерді қысқарту үшін пайдаланылады.

Русистика славистиканың құрамдас бөлігі болып табылады.

## Сыртқы сілтемелер
Русистика

Санат:Орыс тілі
Сегіз Тармақты Жол

thumb|170px|Дхарма дөңгелегінің сөгіз шабағы Сегіз Тармақты Асыл Жолды бейнелейді.

**Сегіз Тармақты Жол** немесе **Сегіз Тармақты Асыл (Тура) Жол** () — Будда нұсқаған, дуккхадан айырылуға және сансарадан босалуға бастайтын жол.

Буддизмнің Төртінші Асыл Хақиқаты азаптан айырылуға бастайтын жолды (марга), Будданың өзі жүрген жолды нұсқайды, сондай-ақ бұл жолмен кез келген адам — тақуа болсын, дүниеліктер болсын жүруі тиіс. Будда нұсқаған бұл жол сегіз қағидадан тұрағандықтан «Сегіз Тармақты Асыл Жол» деп аталады.

## Жол сатылары
Сегіз Тармақты Асыл Жол келесі үш топқа бөлінетін сатылардан тұрады:

## Дереккөздер

## Әдебиет
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Сыртқы сілтемелер

* Сегіз Тармақты Асыл Жол .
* *Бхиккху Бодхи* Сегіз Тармақты Асыл Жол/Буддизмнің кейбір негізгі принциптері.


Санат:Буддизм
Жеті шың

thumb|350px|Әлем шыңдарының картасының ішіндегі жеті шың
**Жеті шың** — әлемнің алты бөлігінде (Еуропа мен Азияны, сондай-ақ Солтүстік және Оңтүстік Американы бөлек есептегенде) орналасқан ең биік шыңдар.

Бұл тізімге *ең ірі* тау болып есептелетін (негізінен шыңына дейінгі биіктігі бойынша) — Гавай аралдарындағы Мауна-Кеа кірмейді.

## Жалпы кесте

* Еуропа мен Азия шекарасы

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:География
Boeing 777

**Boeing 777** — америкалық Boeing Commercial Airplanes компаниясы жобалап шығарған ұзақ қашықтықты кең фюзеляжды екі реактивті қозғалтқышты ұшақтардың жанұясы. Әлемдегі ең үлкен екі қозғалтқышты реактивті ұшақ болып табылатын Боинг 777 нұсқаларына байланысты 314-тен 451-ге дейінгі жолаушыны 9635-тен 17370 км-ге дейінгі қашықтықта тасымалдай алады. "Үш жетілік" (ағыл. *Triple seven*) аталып кеткен  ұшақтың келесідей ерекшеліктері бар: әлемдегі диаметрі ең үлкен турбореактивті ұшақ қозғалтқышы, негізгі шасси тіректерінде алты дөңгелек, дөңгеленген фюзеляждың кросс-секциялары және өткірленген құйрық бөлігі. Сегіз ірі әуе компаниямен ақылдаса отырып жобаланған Боинг 777 ескірген кең фюзеляжды ұшақтарды алмастыру мақсатымен жасалды және Боинг компаниясының өндірістік желісінде 767 және 747 ұшақтарының ортасында орналасты. 777 ұшағы Боинг компаниясының электронды қашықтықтан басқару жүйесімен (ағыл. *fly-by-wire*) жабдықталған алғашқы коммерциялық ұшағы болды; ұшақтың басқаруы компьютер арқылы орталықтандырылған; сонымен қатар ол компьютер көмегімен жобаланып шығарылған әлемдегі алғашқы коммерциялық ұшақ.

## Дереккөздер


Санат:Boeing ұшақтары
Санат:Жолаушы ұшақтары
Malaysia Airlines ұшағы апаты

нобай|301x301 нүкте|картасы
**Malaysia Airlines Flight 17** (**MH17**/**MAS17**) — Нидерландтың Шипхол әуежайынан Малайзияның Куала-Лумпур халықаралық әуежайына бағытталып бара жатқан жолаушылар ұшағы еді.

2014 жылдың 17 шілдесінде Украина уақытымен 16:20-дан 16:25-ке дейін осы бағытта мемлекеттік нөмірі 9M-MRD болатын Boeing 777-200ER ұшағы апатқа ұшырады. Ұшақта болған барлық 298 жолаушы, оның ішінде 80 бала және 15 экипаж мүшесі қайтыс болды. Сынықтар Украинаның шығысындағы Чистякове (сол кезде Торез деп аталған) қаласының маңына құлады, қираған ұшақ бөлшектері ауданы 35 шаршы шақырымды құрады.

Malaysia Airlines авиакомпаниясының Boeing 777-200ER лайнері Амстердам-Куала-Лумпур бағыты бойынша жоспарланған MH17 рейсін орындады, бірақ ұшып шыққаннан кейін шамамен 2 сағат 49 минут өткен соң Бук зениттік-зымыран кешенінен атылған 9M38 сериялы зымыран ұшаққа жетіп, оны бірнеше бөлікке бөлді. Лайнердің сынықтары Грабово, Рассыпное және Петропавловка (Украина, Донецьк облысы) елді мекендерінің айналасына құлады. 

MH17 рейсінің апаты 2001 жылдың 11 қыркүйегінен бастап авиация тарихындағы ең ірісі (қаза тапқандар саны бойынша) болды, әлем тарихындағы ең ірі он апатқа кірді және посткеңестік аймақтағы ең ірі ұшақ апаты болды. 

Тергеу өкілеттіктерін Украина Нидерландыға, соның ішінде Нидерланды Қауіпсіздік Кеңесіне (DSB) және Бірлескен Тергеу Тобына (JIT) тапсырды, олар әуе лайнерін «Бук» анти-әуе кемесінен «жер-әуе» зымыраны атып түсірді деген қорытынды жасады. Ұшақ Ресей қолдайтын бүлікшілер бақылауындағы аумақтан атылған зымыран жүйесі арқылы апатқа ұшырады. JIT тұжырымдарына сәйкес, бұл Бук Ресей Қарулы Күштерінің 53-ші Әуе қорғаныс бригадасына тиесілі болды және апат болған күні Ресейден Украинаға жеткізілді. Ұшақты атып түсіргеннен кейін зымыран Ресей аумағына оралды. Нидерланд мемлекеттік прокуратурасы 2014 жылдың жазында көтерілісшілер күштерін басқарған Ресей азаматы Игорь Стрелков пен оның қарамағындағы үш адамды (екі Ресей азаматы және бір Украина азаматы) апатқа қатысы бар деп айыптады. Сот ісі Гаага аудандық сотында 2020 жылы 9 наурызда басталды. 

Украинаның шығысындағы қақтығыстарға қатысқан барлық тараптар әуе лайнерінің апатына өз қатысын жоққа шығарды. Ресей Федерациясының Қорғаныс министрлігі және Ресей Федерациясының басқа да лауазымды тұлғалары тергеу нәтижелерін көпшілік алдында теріске шығарады және апатқа қатысуын жоққа шығарады . 

2018 жылы 24 мамырда Аустралия мен Голландия билігі ресми түрде Ресейдің әуе апатына кінәлі екенін мәлімдеді.

Ұшақтың атып түсуі Батыс мемлекеттерінің Ресей Федерациясына қарсы халықаралық санкцияларының жаңа толқынын тудырды. Көптеген сарапшылар мұны Ресей Федерациясы мен АҚШ, ЕО және олардың одақтастары арасындағы қатынастарда «бетбұрыс» кезеңі деп санайды.

## Ескертпелер

## Дереккөздер

Санат:Ұшақ апаттары
І Петр аралы

**Peter I Island** () — тұрғылықты халқы жоқ Беллинсгаузен теңізінде орналасқан вулкандық арал.

Аралдың ұзындығы 19 км және ені 11 км, ауданы 156 км². Ең биік нүктесі (Ларс Кристенсен шыңы) теңіз деңгейінен 1640 м биікте.

Аралды 1821 жылы орыс антарктикалық экспедициясының басшысы Фабиан Готтлиб фон Беллинсгаузен ашқан және оны Ресей Императоры Петр I құрметіне атаған.

Петр I аралында тұрақты тұрғындар жоқ. Аралға ғалымдар мен зерттеушілер келеді. Онда бірнеше ғылыми станциялар бар. Аралдың флорасы мен фаунасы өте кедей, негізінен теңіз жануарлары мен мүкті-ликен өсімдіктерімен шектеледі.

## Дереккөздер


Санат:Тәуелді аймақтар
Санат:Антарктида
Санат:Алфавит бойынша аралдар
Мод патшайымының жері

**Мод патшайымының жері** -  () - Антарктида жағалауындағы  2,7 млн кm² аумағын алатын 20°б.. мен  44°38’ ш.б. аралығындағы Норвегияның талап ететін  тәуелді жері. Бұл аймақтың атауы Норвегияның *Мод* атты королеваның, толық аты Мод Шарлотта Мария Виктория ( Maud Charlotte Mary Victoria; 26 қараша 1869 — 20 қараша 1938), құрметіне қойылған. 

Қазіргі таңда Антарктика туралы келісім бойынша және оңтүстік полюс туралы халықаралық келісім бойынша бұл аймақта тек қана ғылыми-зерттеу жұмыстары жүргізіледі. Мод патшайымының жерінде бірнеше ғылыми станцияларда жұмыс жүріп жатыр.

## Галерея

SANAE IV from above the northern buttress.jpg
Troll research station Antarctica.JPG
Russian_Bath_In_Antarctica.JPG
In der Schuessel.jpg


## Сыртқы сілтемелер

* Norwegian Polar Institute
* Polar Affairs Department

Санат:Тәуелді аймақтар
Антарктикадағы Британия аймағы

**Антарктикадағы Британия аймағы** () - Антарктида жағалауындағы 1,709 млн км² аумағын алатын 20°б.. мен 80° ш.б. аралығындағы Ұлыбританияның талап ететін тәуелді жері. Бұл аймаққа Антарктида түбегі және оның маңындағы майда аралдар кіреді. Жергілікті тұратын халықы болмаса да, бұл - Антартиданың климат жағынан адамның тіршілігі үшін ең қолайлы аймағы. Сол себепті бұл аймақта туризм дамған. Жазда (желтоқсан - ақпан) адам саны 3 000-ға дейін барады, оның көбісі - Ұлыбритания азаматтары, қыста адам саны  500-700-ге дейін азайып, тек қана ғылми станция қызматкерлері ғана қалады. 

## Галерея


Museum at Chiles González Videla Station in Antarctica (6123838934).jpg
Humpback Whale in the Gerlache Strait, Antarctica (6296021688).jpg
Penguins only beyond this point (6122907316).jpg


900px|

Санат:Тәуелді аймақтар
Санат:Антарктика
Ян-Майен

**Ян-Майен** () — Солтүстік Мұзды мұхитында орналасқан вулкандық арал. 1929 жылдан бастап Норвегия Карольдігінің бөлшегі болып есептеледі. Аралдың атауы норвегиялық теңіз кемесінің капитанының құрметіне қойылған. Арал екі бөліктен тұрады: ірі Оңтүстік Ян және кішірек солтүстік Ян. Арал таулы келеді, оның ең биік жері Биренберг вулканы.

## Библиография
* Umbreit, Andreas (2005) *Spitsbergen : Svalbard - Franz Josef Land - Jan Mayen*, 3rd ed., Chalfont St. Peter : Bradt Travel Guides, ISBN 1-84162-092-0

Санат:Ян-Майен
Антарктикадағы Аустралияның аймағы

**Антарктикадағы Аустралияның аймағы (ААА)** () - Антарктида жағалауындағы 1,709 млн км² аумағын алатын  160°  б.б. мен  44°38' ш.б. аралығындағы сектор,  Аустралия талап ететін тәуелді жері. Аймаққа осы сектордағы жер телімі мен аралдар (Адель жерінен басқа) кіреді. Батыста Мод патшайымының жері және Росса аймағымен шектеседі. Жалпы аудан көлемі -  5 896 500  км². Тек ғылыми-зерттеу станцияладры бар есіз жер. Жыл бойы жұмыс істейтін 3 аустралиялық ғылыми станциясы және Мирный (Ресей) станциясы - ең ірілері.

## Галерея

Davis Station November 2005.jpg|Дэвид ғылыми станциясы
Cover AAT 1959.jpg|1959 шыққан пошта маркасы


Санат:Аустралия
Санат:Антарктида географиясы
Құдық опока кен орны

**Құдық опока кен орны** – Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Құдық темір жол стансасынан оңтүстік-шығысқа қарай 2,5 км, Мұғалжар стансасынан солтүстік-батысқа қарай 20 км жерде орналасқан. Кен орнын 1936 жылы Н.И.Людян ашқан. 1939 жылы И.В.Остроумов, 1961 жылы В.А.Вязикин, В.А.Лобанчуктар зерттеу жүргізген. Опоканың барланған негізгі қоры А+В+С, категориялары бойынша 3486 мың м³, С² категориясы бойынша 16936 мың м³.

## Гологиялық құрылымы мен сипаты
Құдық опока кен орны эоцен дәуірінде пайда болған тасаран шөгінді жыныстар қабаттарында түзілген. Оның төменгі табанын бор дәуірінің саз балшықтары алып жатыр. Кенді қабаттарының үстіңгі беті төрттік кезеңінің опока кесектері араласқан қалыңдығы 0,65 м саз балшықтармен жабылған. Мұнда ұзындығы 900 м, ені -400-700 м, қалыңдығы 1,3-тен 14,5 м-ге дейін жететін көлбеу жатқан бір опока кені бар.

## Кендегі опоканың химиялық құрамы
* SiO² - 72,48-77,62%
* TiO² - 0,47%
* Al²O³ - 9,52-11,07%
* Fe²O³ - 5,06%
* CaO - 1,24%
* MgO - 1,25%
* SO³ - 0,69%
* CaCO³ - 2,72%
 
## Физикалық-механикалық қасиеттері мен құрамы
thumb|left|200px|Опока
Физикалық-механикалық қасиеттері жағынан оны үстеме ретінде цементке қосуға болады, оның қарқындылығы 38,9%, көлемі 1,3 г/см³, борпылдау коэффициенті 1,27. 

Ол аморфты опал түйіршіктерінен және ұсақ түйіршікті сазбалшықтардан (гидрослюдалар және аздаған монтмориллонит) құралған.

Құрамында 10%-ға жуық кварц, глауконит, лимонит, дала шпаттары, мусковит қабыршықтары бар. Опал құрылымы - колломорфтық құрылым.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары