open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Түрікменстан әнұраны

**Түрікменстан мемлекеттік әнұраны** немесе **Тәуелсіз, Бейтарап Түрікменстанның мемлекеттік әнұраны** (, ) — Түрікменстанның мемлекеттік рәміздерінің бірі, әнұраны. 1996 жылы қабылданған нұсқасының сөзін тұңғыш президенті Сапармұрат Ниязов және әуенін композитор Уәли Мұхатов жазған. 2006 жылы әнұранның сөзі өзгертіліп, ол қайта қабылданды.

## Тарихы
1996 жылға дейін тәуелсіз Түрікменстанда Түрікмен КСР әнұраны қолданыла беретін.

2006 жылы «Түркменбашының [тұңғыш президент Сапармұрат Ниязовтың лақап аты] ұлы туындысы» тармағы және қайырмасының бірнеше қайталануы алынып, әнұран қайта қабылданды.

## Мәтіні

## Дереккөздер

Санат:Түрікменстан рәміздері
Санат:Ұлттық әнұрандар
Исландия әнұраны

**Исландия әұраны** — ( — *әнұран*; ( — *Біздің елдің құдайы!*) Исландия Республикасының ұлттық әнұраны.

Әнұранда үш тарау бар, бірақ тек бірінші тарауы әдетте орындаладыю

:Сөзі: Matthías Jochumsson;
:Әні: Sveinbjörn Sveinbjörnsson.


Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð!
Vér lofum þitt heilaga, heilaga nafn!
Úr sólkerfum himnanna hnýta þér krans
þínir herskarar, tímanna safn.
Fyrir þér er einn dagur sem þúsund ár,
og þúsund ár dagur, ei meir;
eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár,
sem tilbiður guð sinn og deyr.
Íslands þúsund ár,
Íslands þúsund ár!
eitt eilífðar smáblóm með titrandi tár,
sem tilbiður guð sinn og deyr.

Ó guð, ó guð! Vér föllum fram
og fórnum þér brennandi, brennandi sál,
guð faðir, vor drottinn frá kyni til kyns,
og vér kvökum vort helgasta mál.
Vér kvökum og þökkum í þúsund ár,
því þú ert vort einasta skjól.
Vér kvökum og þökkum með titrandi tár,
því þú tilbjóst vort forlagahjól.
Íslands þúsund ár,
Íslands þúsund ár!
Voru morgunsins húmköldu, hrynjandi tár,
sem hitna við skínandi sól.

Ó, guð vors lands! Ó, lands vors guð!
Vér lifum sem blaktandi, blaktandi strá.
Vér deyjum, ef þú ert ei ljós það og líf,
sem að lyftir oss duftinu frá.
Ó, vert þú hvern morgun vort ljúfasta líf,
vor leiðtogi í daganna þraut
og á kvöldin vor himneska hvíld og vor hlíf
og vor hertogi á þjóðlífsins braut.
Íslands þúsund ár,
Íslands þúsund ár!
verði gróandi þjóðlíf með þverrandi tár,
sem þroskast á guðsríkis braut.


## Сыртқы сілтемелер
* The Icelandic National Anthem
* [A simple but accurate [MIDI] transcription of the official version] 

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Исландия мемлекеттік рәміздері
Ашхабадтағы жер сілкінісі

thumb|200px|Ғашықабаттағы зілзала
**Ғашықабаттағы зілзала** — 1948 жылдың 6 қазанында Ашхабатта болған зілзала.

1948 жылдың 6 қазанында түнгі сағат бірден он екі минут өтіп, халықтың бәрі қатты ұйқыда жатқанда Ашхабатта 9 баллдық зілзала болған. Бар-жоғы 15-20 секундке созылған сол зілзала бір мезгілде 160 мың адамның өмірін қиған. Қала құрылыстарының 98%-ы қатты бүлінген. 200-ден артық өнеркәсіп ошақтары жермен жексен болған. Ұйқыдағы адамдардың бәрін құлаған құрылыстар басып қалған. Зілзаланың күштілігі сондай, көрген адамдардың айтуына қарағанда, рельсте келе жатқан темір жол құрамы тепловозымен бірге қаңбақша ұшқан.

1998 жылы Ашхабат зілзаласының 50 жылдығы кеңінен аталып өтті. Сол жылы Бабасары Аннамұратов деген мүсінші «Зілзала» атты скульптуралық композиция салады. Онда «көк өгіздің мүйізіндегі» жер шары бейнеленген. Ол жарылып, қара күштер бел алғанда ананың қолындағы алтын бала болашаққа ұшып кеткелі тұрғандай әсер етеді. Сөйтіп, сол бала президенттің алтын мен апталған алып ескерткішіне ұласқан. Композицияның аяқталу сәті қарсы алдында тұрған Түрікменбасының алып мүсінімен аяқталады. Қолдан құйылған «көк өгіздің» биіктігі 15 м болғанда қарсы тұрған президенттің мүсіні одан 5 есе биік.

Түрікменстанда «Қызыл күндердің» ішінде «Қасірет шеккендерді еске алу күні» бар.

## Дереккөздер

Санат:Ашхабад тарихы
Санат:1948 жыл Түрікменстанда
Санат:1948 жылғы қазан
Санат:Түрікменстандағы жер сілкіністері
Санат:1948 жыл жер сілкіністері
Санат:КСРО-дағы табиғи апаттар
Санат:1948 жыл Иранда
Әзербайжан әнұраны

right|200px
**Әзербайжан маршы** () — Әзербайжан Республикасының Мемлекеттік әнұраны.

Әнұран 1919 ж. жазылған, 1920 ж. Әзербайжан Халық Республикасының әнұраны болып қабылданған. 

1992 ж. Әзербайжан Республикасының әнұраны етіп қайта қабылданды.

:Сөзі: Ахмет Джавад (Əhməd Cavad)
:Әні: Үзейір Ғаджыбеков (Üzeyir Hacıbəyov)

## Мәтіні

Azərbaycan! Azərbaycan!
Ey qəhrəman övladın şanlı Vətəni!

Səndən ötrü can verməyə cümlə hazırız!
Səndən ötrü qan tökməyə cümlə qadiriz!
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa!
Üç rəngli bayrağınla məsud yaşa!

Minlərlə can qurban oldu,
Sinən hərbə meydan oldu!
Hüququndan keçən əsgər!
Hərə bir qəhrəman oldu!

Sən olasan gülüstan,
Sənə hər an can qurban!
Sənə min bir məhəbbət
Sinəmdə tutmuş məkan!

Namusunu hifz etməyə,
Bayrağını yüksəltməyə,
Namusunu hifz etməyə,
Cümlə gənclər müştaqdır!

Şanlı Vətən! Şanlı Vətən!
Azərbaycan! Azərbaycan!
Azərbaycan! Azərbaycan!


## Тыңдаңыз

## Сілтемелер
* Listen to the National Anthem of the Republic of Azerbaijan, Music Section of Azerbaijan International
* Azərbaican Milli Himni

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Әзербайжан мемлекеттік рәміздері
Санат:Әзербайжан тіліндегі әндер
Тәжікстан әнұраны

**Тәжікстан әнұраны** ( ; ) — Тәжікстан Республикасының мемлекеттік әнұраны. Ол 7 қыркүйек күні 1994 жылы қабылданды.

## Мәтіні

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Tádzsikisztán magyar honlapja  — Vocal, instrumental, and soviet version of the Anthem with the current lyrics, featured in Némethy András (Arisztid) «Tádzsikisztán magyar honlapja» website.
* Himnuszok — A vocal version of the Anthem with the current lyrics, featured in Szbszig's «Himnuszok» website.
* Vocal of "Surudi Milli" with Soviet lyrics
* MIDI file 

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Тәжікстан мемлекеттік рәміздері
Беларусь әнұраны

**«Біз беларустармыз» Беларусь Республикасының мемлекеттік  әнұраны** () — Беларусь Республикасының ұлттық әнұраны. Бейресми атауы&nbsp;— Біз, беларустармыз әнұранның бастау сөздерінен.

Беларус президенті жарлығымен 2002&nbsp;ж. шілденің 2 тағайындалған.

## Сөзі

## Саз кестесі

Image:My Belarusy 1.png|Дауыс, 1-ші бет
Image:My Belarusy 2.png|Дауыс, 2-ші бет
Image:My Belarusy instr.jpg|Аспаптар, 1-ші бет
Image:My Belarusy instr2.jpg|Аспаптар, 2-ші бет


## Тыңдаңыз

## Сыртқы сілтемелер

* President of the Republic of Belarus - Official website of the anthem. 
* President of Belarus Decree 350.
* Soviet Byelorussia article. 
* Recordings of the Belarusian anthem 

Санат:Ұлттық әнұрандар
Санат:Беларусь мемлекеттік рәміздері
XX ғасыр

## Онжылдықтар және жылдар


Санат:Ғасырлар
Санат:2-мыңжылдық
V ғасыр

## Онжылдықтар және жылдар

Санат:Ғасырлар

Санат:1-мыңжылдық
## Оқиғалар
### Еуропа
IV-V ғасыр ортасы - готтар басшысы Винитардың анттар басшысы Божды жеңуі.

405 - Месроп Маштоцтың армян алфавитін ойлап табуы.

410 - готтардың Римді жаулап алуы.

V ғасыр ортасы - Британ аралдарының сакстар,англдар мен юттардың жаулап алуы.

V ғасыр ортасы - король Кунедда,Уэльстағы Гуинеттер үйін құрушы, Тегид королінің шөбересі.

V ғасыр ортасы - Солтүстік-Шығыс Галлияда Франк королдігінің құрылуы.

V ғасыр ортасы - кельттардың Арморикті отарлауы.

V ғасыр ортасы - галл Эгидия кінәздігінің Орталық Галлияда пайда болуы.

V ғасыр ортасы - Испанияның вестготтар,свевтар мен вандалдардың жаулап алуы.

V ғасыр ортасы - епископ Севериннің Норикте кінәздік құруы.

V ғасыр ортасы - патриция Марцеллиннің Далмацияда кінәздік құруы.

451 - Аварайр шайқасы,Каталаун шайқасы,Халкидон соборы.

455 - вандалдардың Римді жаулап алып, оның байлықтарын ұрлауы.

476 - Батыс Рим империясының құлауы.

484 - Нварсакс келісіміне қол қоюы.

486 - Суассондағы шайқас,Франк мемлекетінің құрулуы.
### Азия
IV-V ғ. аралығы - Орта Азияға көшпенділердің келуі. Кушан империясының құлауы.

428 - Ұлы Арменияның құлауы. Армян марзпандығының құрулуы.

V ғ. екінші жартысы - патша Иберияның Сасанидтердің толық вассалы болуы. Картлиде патшаның [питиахш]ты тағайындауы.

V ғасыр ортасы - көпжылдық [Когуре мен Пэкче арасындағы соғыс. Пэкченің жеңуі.

V ғасыр екінші жартысы - Ямато династиясының Жапонияда басшылыққа келуі.

V-VI ғасырлар - Силла мен Пэкченің Когуремен соғысуы. Силланың күшеюі.

V ғасыр - Еділдің орта жағалауында Буртастар патшалығының пайда болуы.

V ғасыр - Пэкче флотының Ляоси мен Тайвань аралдарын уақытша жаулап алуы.

V ғасыр - Месроп Маштоцтың тауларында Әулие Саргистың монастырін құруы.

V ғасыр - астанасын Линьидан Индрапурға көшіруі.

V-VI ғасырлар - Батыс Полинезия аралдарын қоныстауы.

### Америка
V ғасыр - Теотиуакан қаласында тольтектер цивилизациясының пайда болуы.

V ғасыр - Йашчилан,Паленке,Копан мен Киригуа майя қалаларының пайда болуы.

V ғасыр - Юкатан жағалауында "кішкентай шапқыншылықтың" өтуі. Бұл жаққа Петен-Ица көлінің жағалауындағы қалалардан тұрғындардың келуі.

V-VI ғасырлар - Юкатанның солтүстік жағында Чичен-Ица қаласының пайда болуы.
## Персоналиялар
*Аларих - вестготтар патшасы.
*Аттила - ғұндар патшасы.
*Аэций Флавий - Батыс Рим Империясының қолбасшысы.
*Вардан Мамиконян - армян қолбасшысы.
*Месроп Маштоц - армян лингвист ғалымы.
*Әулие Патрик - христиан әулиесі.
*Ұлы Теодорих - остготтар королі.
*Хлодвиг I - франктар королі.
## Ғалымдардың ойлап тапқан жаңа заттары
*Месроп Маштоц армян алфавитін ойлап тапты.
XIII ғасыр

## Онжылдықтар және жылдар

Санат:Ғасырлар

Санат:2-мыңжылдық

## XIII ғасыр мәдениеті

### XIII ғасыр әдебиеті

* Снорри Стурлусон «Кіші Эдда», «Жер шары»
* Шота Руставели «Жолбарыс терісіндегі батыр»
1830 жж.

Ресеймен тырысқақ індеті домаланды. Тамбовта және тағы бірнеше губерния тырысқақ бүліктерді болды.

## Оқиғаның

## Дүниеге келді

15 наурыз - Пауль Хейзе, неміс жазушысы.

## Өлді


Санат:2-мыңжылдық
Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов

**Серік Сұлтанғазыұлы Біләлов** (5 сәуір, 1958, Солтүстік Қазақстан облысы, Булаев ауданы, Сарытомар ауылы) — қазақстан саясаткері, 2007–2013 жылдары Солтүстік Қазақстан әкімі және Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты (15 наурыз 2013 жыл).

## Өмірбаяны
* Целиноград ауыл шаруашылық институтын (1983 ж.) бітірген.
* Алматы экономика және статистика институтын тәмамдады (1998 ж.), зооинженер, экономист.
* Еңбек қызметін 1974 ж. Солтүстік Қазақстан облысының Возвышенка ауданының «Молодогвардейцев» атындағы совхоздың мал санитары болып бастаған.
* Бескөл ауданы «Андреевский» кеңшары бөлімшесінің зоотехнигі болып жұмыс істеді.
* Солтүстік Қазақстан облысының кеңшарларында бас зоотехник
* Совет ауданы «Аралағаш» кеңшарының директоры болып істеді.
* 1992 ж. «Бескөл құс фабрикасы» АБАҚ  бас зоотехнигі, одан кейін президенті болып істеді.
* 1999 ж. бастап Солтүстік Қазақстан облысы Булаев (қазіргі Мағжан Жұмабаев) ауданының әкімі.
* Есіл ауданының әкімі
* Қызылжар ауданының әкімі.
* 2007 ж. сәуіріне дейін Солтүстік Қазақстан облысының Қызылжар ауданының әкімі
* 2007 ж. сәуір айынан Солтүстік Қазақстан облысы әкімінің орынбасары лауазымын атқарған.
* 2007 ж. 9 қазан—2013 жылғы 22 қаңтар аралығында - Солтүстік Қазақстан облысы әкімі.
* 2013 жылғы 15 наурыз күні - Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының депутаты болып сайланды.

## Дереккөздер

Санат:Барыс орденінің иегерлері
Санат:Астанаға 10 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 20 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:Солтүстік Қазақстан облысының әкімдері
Санат:Мағжан Жұмабаев ауданының әкімдері
Санат:Есіл ауданының әкімдері
Санат:Қызылжар ауданының әкімдері
Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Ресей империясы

**Ресей империясы** (реформаға дейінгі ; сондай-ақ *Всея Руси импе́рия*) — Ресей монархиясы орнатылған соңғы мемлекеті. Ол - Шығыс Еуропа мен Орталық және Солтүстік Азияда орналасқан трансқұрлықты мемлекет және қазіргі күнге дейін үшінші ең үлкен мемлекет болып саналады (Британ империясы мен Моңғол империясыдан кейін). Ресей империясы 1721 жылдың 22-қазанында құрылып, 1917 жылғы ақпан төңкерісінің кесірінен, уақытша үкімет орнатылып, Республика жарияланған соң 1917 жылдың 14-қыркүйегінде ыдыраған.

Орыс мемлекетінің отарлық саясаты нәтижесінде құрылған. І Петр 1721 жылы Ресейді империя деп жариялады. XVIII–XIX ғасырларда Ресей империясының құрамына Балтық бойы, Украина, Беларусь, Польшаның шығыс бөлігі, Бессарабия, Солтүстік Кавказ, Финляндия, Сыртқы Кавказ, Орталық Азия аумақтары күшпен енгізілді. Ресей империясы XVIII ғасырдың 2-ширегінен бастап қазақ жерін отарлауға кірісті.

XIX ғ-дың соңына қарай Ресей империясының жерінің аумағы 22,4 млн км², тұрғындары 1897 жылғы санақ бойынша 128,2 млн. (оның 43%-ы орыстар) болды.

Ресей империясы XX ғасырда 81 губерниядан және 20 облыстан тұрды. Губерниялар мен облыстардың бірқатары генерал-губернаторлықтарға біріктірілді. Бұхар және Хиуа хандықтары Ресей империясының вассалдары болды. 1914 жылы Ұранқай өлкесі Ресей империясының протекторатына айналды. Ресей империясы монархиялық мемлекет болып, онда Романовтар әулеті билік жүргізді. Мемлекеттік тілі орыс тілі, діні христиан дінінің православия тармағы болды. Патша өкіметі Ресей империясындағы орыс емес халықтарды рухани тұрғыда отарлауға, шоқындыруға ерекше мән берді.

Ақпан төңкерісі нәтижесінде Ресей империясы құлап, орнына Ресейдің уақытша билігі келді.

## Экономикасы

Ресей кредиттік билеті, 1909.jpg|Ресей кредиттік билеті, 1909 жыл - 5 және 10 рубль
Ресей кредиттік билеті, 1910.jpg|Ресей кредиттік билеті, 1910 жыл - 100 рубль
Ресей кредиттік билеті, 1905.jpg|Ресей кредиттік билеті, 1905 жыл - 3 рубль
Ресей кредиттік билеті, 18...jpg|Ресей кредиттік билеті, 18...- 1 рубль


Санат:Ресей империясы
Санат:Империялар
Санат:Тарихи мемлекеттер
Бөкей губерниясы

**Бөкей губерниясы** (1917–1925) — Ресей Республикасында бұрынғы Бөкей Ордасы орнына 1917 ж. 1 шілдеде құрылған әкімшілік-аумақтық құрылым. 

Орталығы — Орда қаласы.

1925 ж. Бөкей губерниясы таратылып, Қазақ АКСР Орал губерниясының құрамына енгізілді. 

1917 жылғы губернияның құрамындағы болған аумақтар қазіргі 
* Батыс Қазақстан облысының 
** Жәнібек, 
** Казталовка, 
** Жаңақала, 
** Бөкей ордасы аудандары, 
* Атырау облысының 
** Махамбет, 
** Құрманғазы аудандары, 
көршілес Ресейдің 
* Волгоград облысы 
** Палласовка ауданының, 
* Астрахан облысы 
** Құмөзек, 
** Володар, 
** Қарабайлы аудандарының бір бөлігі енген.

## Тарихы
Қазақстандағы ең тұңғыш Қазан төңкерісі орнаған жер — Орда болатын. 

1918 жылы Ордада Қазақтың I үлгілі атты әскер полкі жасақталады.

1918 жылы тұңғыш комсомол ұясы құрылады.

## Мәдениеті
1918 жылы тұңғыш кеңестік баспахана ашылып, онда «Дұрыстық жолы», «Киргизская правда», т.б. газет — журналдар басылып шығады.

Осы кезеңдерде мәдени өмірге де көп көңіл бөлінеді. «Жігер» жастар ұйымы құрылып, орыс, татар, қазақ труппалары, белгілі күйші М. Бөкейхановтың ұйымдастыруымен ұлт аспаптар оркестрі жасақталады. Белгілі драматург И. Меңдіхановтың пьесалары көрермен назарына ұсынылады.

## Қызық деректер
1983 ж. көктемінде Гурьев, Волгоград, Астархан облыстарында дайындық кезеңі болды. Саяси бюро жобасы бойынша қазақтар тұратын аудандар (бұрынғы Бөкей Ордасының/Бөкей губерниясының жерлері) Ресейден Қазақстанға беріліп қайтадан облыс құру. Келешек облыс атауы шешімі екі-талай болды: не Бөкей облысы, не Құрманғазы облысы. Орталығы — Ганюшкино селосы (қала деңгейіне көтеріп). 

Ресейдің бірқатар жергілікті басшылары қатаң қарсылықтарын айтқасын, жоба енгізілмей қалыпты.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Бөкей Ордасы
* Орда ауданы

Санат:Бөкей губерниясы
Санат:Ресей империясы облыстары
Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні

**Қазақстан Республикасы мемлекеттік рәміздерінің күні** — жыл сайын 4 маусымда тойланатын Қазақстан мерекесі.

Мейрамды 2007 жылғы 4 маусымда қабылданған «Мемлекеттік рәміздер туралы» Конституциялық Заң бастаған. Мемлекеттік рәміздер қатарына ту, елтаңба мен әнұран жатады.

## Тарихы
Қазақстан мемлекеттік рәміздерін 1992 жылғы 4 маусымда Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің президиумы бекіткен еді.

Мемлекеттік рәміздер күні мерекесін 2007 жылғы 4 маусымда қабылданған «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері туралы» Конституциялық Заңы бекітті.

## Тойлануы
Мерекеге орай елде концерттер, байқаулар мен патриоттық кештер орын алады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мейрамдары
күн
Әбдірәшіт Аронұлы Сыдыханов

thumb|right|200px|
**Әбдірәшіт Аронұлы Сыдыханов**– (12.8.1937 жылы Гурьев облысы Кулагин ауылы) – суретші, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының еңбек сіңірген өнер қайраткері (1990). 

## Шығармалар
Қоюшы-суретші ретінде “Қараш-Қараш” (1967), “Құлагер” (1972), “Кездеспей кеткен бір бейне” (1976), “Өрнек” (1979), “Жусан” (1986), тағы басқа көркем фильмдерді түсіруге қатысты. Ол – “1916 жыл” (1969, “Ақындар даусы", “Ереуілшілер”, “Жеңілгендер”), “Маңғыстау мұнайшылары” (1970), “Кездесу” (1982) триптихтарының, “Қазақстан туралы поэма” панносының (1974); сондай-ақ “Автопортрет” (1970), “Бозторғай әні” (1982), “Қарғалар бақташысы” (1987), “Жер бесік” (1997), “Тау. Қыз емшек” (2000), “Атырау кеші” (2002), “Асқақ ойлы ақын Махамбет”, “Мәңгілік әуені” (екеуі де 2003), т.б. шығармаларын жазған. Сыдыхановтың бейнелеу өнері саласындағы үздік туындылары кезінде Польшада, Болгарияда (1979), Ресейде (Мәскеуде, 1987) өткен халықаралық көрмелерге қойылды.

## Марапаттар
1980 жылдары суретші өзінің суреттеме тілінің стилін өзгертіп, көрермендер мен сыншылардың жоғары бағасын алған: "Тон киген қыз" (1981, ГТГ, Москва), "Ақ бұлақ" (1986), "Әдемі інгенді сауу" (1987, Қастеев атындағы ГМИ, Алматы), сондай- ақ "Өз күшіктерін жеген ит" (1988,. Қастеев атындағы ГМИ ), шығармалары жарық көріп, Каспий жағалауындағы республикалардың Бакуде өткен на Биеннале көрмесінде алтын медальмен марапатталды. 1986 жылы Ш. Уәлиханов атындағы Мемелкеттік сыйлықтың лауреаты атағы берілді. 1990 жылы, Қазақстан Республикасының өнерге еңбек сіңірген атағы берілді. Құрмет орденінің құрметті иегері, “Тарлан” сыйлығының лауреаты болды.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Санат:КСРО суретшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан өнер қайраткерлері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Тәуелсіз "Тарлан" сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Евгений Матвеевич Сидоркин

** Евгений Матвеевич Сидоркин ** (7 мамыр 1930 Киров облысы - 30 қыркүйек, 1982, Алматы) — суретші, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері.

## Өмірбаяны
* 1957 жылы Репин атындағы архитектура, мүсін және кескіндеме институтын аяқтағаннан
* Қазақстанға келеді. Жұбайы - Гүлфайрус Ысмайылова

## Негізгі еңбектері:

* *"Ақсақал" (1959)* линогравюрасы, қазақ халық ертегілері тақырыбында автолитография сериялары 

* "Көңілді алдағыштар" (1959)

* М. Әуезовтің *"Абай жолы" (1960*) романына иллюстрациялы сериялар

* *"Қазақ эпосы" (1962)

* "Қазақтың ұлттық ойындары" (1964)

* "Сәкен Сейфуллинді оқи отырып" (1965)* әдебиетіне сериялар және т.б. 

* Республикалық *“Өнер”* баспасынан көзі тірі кезінде шыққан *«Менің Қазақстаным»* атты альбомы сурет шеберінің соңғы альбомы болып табылады..


Coin of Kazakhstan Sidorkin-r.jpg|2006 жылы шығарылған 500 теңге
Stamp of Kazakhstan 393.jpg|2002 жылғы марка
Stamp of Kazakhstan 394.jpg|2002 жылғы марка

## Марапаттары
* Ш. Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. 

* Қылқылам шеберінің көптеген суреттері Мәскеу, Лейпциг, Краков, Венеция, Будапешт сынды қалалардың халықаралық көрмелерге қатысып, жүлделі орындарға ие болған.
* Қазақстандық гарфика өнері жоғары наградаларға ие болған (олардың ішінде Лейпциг және Краковтағы алтын медальдар), беделді көрмелерге қатысуы оның әлемдік деңгейдегі шеберлігін таныту факторы ғана емес, Қазақстанды әлемге танытуға бірден бір септігін тигізді. 

## Дереккөздер


Санат:7 мамырда туғандар
Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Киров облысында туғандар
Санат:30 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1982 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстан кескіндемешілері
Санат:КСРО суретшілері
Санат:КСРО кескіндемешілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Молдахмет Сыздықұлы Кенбаев

**Молдахмет Сыздықұлы Кенбаев** (25 шілде 1925 жыл, Сартол, Қостанай уезі, Қостанай губерниясы – 18 мамыр 1993 жыл, Алматы) — алғашқы қазақ кәсіби суретшілерінің бірі, кескіндемеші, педагог, Қазақстанның халық суретшісі (1985), Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері (1963).

## Өмірбаяны
Кенбаев 1925 жылғы 25 шілдеде Қостанай уезіндегі Сартол ауылында (қазіргі Амангелді ауданы, Қостанай облысы, Қазақстан) туған.

Кенбаев 1931 жылдан 1941 жылға дейін Алматыдағы балалар үйінде тәрбиеленді. 1948 жылы ол Алматы көркемсурет училищесін, 1956 жылы Мәскеу көркемсурет институтын бітірген.

1956 жылдан 1959 жылға дейін Кенбаев — Қазақстан Көркемсурет қоры басқармасының төрағасы. 1968–1974 жылдары ол Қазақстан Суретшілер одағының кескіндеме секциясының төрағасы болды.
 
## Шығармашылығы
Кенбаевтың шығармашылық жұмысы 1950 жылдардан басталды.
* Әліби Жангелдиннің отряды
* Шопан әні (1956)
* Әңгіме үстінде (1957) сияқты туған жер тарихынан сыр шерткен алғашқы туындыларынан-ақ суретші есімі қалың көпшілікке кең танылды.
* Киіз басу (1958)
* Сабан той
* Тұскиіз (1960) триптихы
* Қашағанды қуу (1961), т.б. еңбектері ұлттық кескіндеме өнерін дамытты.
Пейзаждық картиналары:
* Алматының төңірегі (1958)
* Суат басында
* Қыстауда (1966)
* Тау бөктерінде (1967)
* Жайлаудағы таң (1975) 
* Бурят әйелі (1956)
* Суретші әйел портреті (1957)
* Мұхтар Әуезов (1977)
* әл-Фараби (1980), т.б. портреттері
Монументті өнер шығармалары
* Алматы қаласындағы «Алматы», «Қазақстан» мейманханасы 
* Неке сарайы
* Донецкідегі Металлургтер сарайы
* Мәскеудегі «Қазақстан» кинотеатрының қасбеттері мен интерьерлеріне жасалған мозайкалық паннолар, т.б. ұлттық өнер тарихында қалды.

## Жетістіктері
Кенбаев туындылары терең лиризм мен эпикалық кеңдіктің, монументтіліктің өзара үйлесім табуымен ерекшеленеді. Құрманғазы бейнесін шынайы жеткізгені үшін 1959 жылғы республикалық бәйгеде 1-сыйлыққа ие болды. Оның қылқаламынан туған көптеген еңбектер Мәскеудегі Третьяков галереясы мен Шығыс халықтары өнерінің мемлекеттік мұражайында, Қазақстанның Орталық көркемөнер галереясында сақтаулы.

## Педагогикалық қызметі
* Алматы көркемсурет училищесі (1959–1965)
* Қазақ ұлттық техникалық университеті (1965–1979)
* 1978 жылдан профессор
* Алматы архитектуралық-құрылыс академиясы
* 1980 жылдан сурет кафедрасының меңгерушісі.

## Марапаттары
Құрмет Белгісі орденімен және медальдермен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Кенбаев кеңістігі — «Егемен Қазақстан»
* 

Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:КСРО суретшілері
Санат:Қазақстан халық суретшілері
Санат:Тарихи жанр суретшілері
Санат:Қазақстан суретші-пейзажистері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген суретшілері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Әлімбай Қалтайұлы Бапанов

thumb|right|200px|Күн және түн Диптих Ә. Бапанов
thumb|right|200px|Күн және түн Диптих Ә. Бапанов 2
**Әлімбай Қалтайұлы Бапанов ** (1953 жыл Қызылорда облысы) - суретші.

## Өмірбаяны
* "Кескіндеме" кафедрасының доценті

## Шығармашылығы

* Өзінің шығармашылығын Алматы қаласындағы “Шежіре” галереясы жеке көрмесінде ұсынды.
* Алматы (2001 жылы), Лозан қаласында, (Швейцария 2002 жылы), Алматы қаласындағы көрмелер дирекциясында (2003 жылы) банкеттік залына қойылған туындылардың авторы.
Соңғы еңбектері: 

* «Сарыарқа» (2004)

* «Жержаннаты» (2006, жүн, қолмен тоқу)

* «Көшпелі бақ» (2006)

* киіз киімдерінің топтамасы (2008)

* «Көкке таңырқау» (2007)

* «Түнгі мерген» (2007)

* «Тағдыр тоқуы» (2007)

* «Салт атты әйел» (2007) 
* «Ғасырлар биі» (2009)

* «Көк бөрі (Қасқыр-ана)» (2010).
## Танымалдылығы
Бапановтар Қазақстаннан тыс жерлерде де кеңінен танымал. Қазақстан суретшілер одағының мүшелері Строгановка (Мәскеу жоғарғы көркемсурет училищесі) және Суриков көркемсурет училищесі сияқты базалық мектептерден білім алған. Олардың жұмыстары бүгінгі күні еліміздің барлық мемлекеттік және жеке коллекцияларында сақтаулы. Сәуленің қолынан шыққан киіз бұйымдар – жеке дара қазақстандық үлкен сала. Германия, Швейцария, Жапонияда қолдан жасалған бұйымдар жоғары бағаланады. Сонымен қатар, қазақстандық киіз шеберлерінің көршілес қырғыз елінен мықты бәсекелестері бар.

## Отбасы
* Әкесі - Бапанов Қалтай. Анасы - Қосаяқова Нәзипа.

## Дереккөздер


Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Төлеген Сәбитұлы Досмағамбетов

thumb|right|200px|Төлеген Досмағамбетов
**Төлеген Сәбитұлы Досмағамбетов** (1940-2001)&nbsp;— Қазақстан мәдениетінің біртұтас кезеңі ұлттық мүсін өнерінің негізін қалаушы. Ол 1940 жылы солтүстік Қазақстан облысы Уәлиханов ауданы Мұрттық ауданында дүниеге келген. Алматы көркемсурет училищесін (1959), Ленинград кескіндеме, мүсін және архитектура институтын (1965) бітірген. Оқуын бітірген соң КСРО СО мүшесі болды, ал 35 жасында респуликаның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты және Қазақстан өнерінің еңбек сіңірген қайраткері болды.

Қазақ халқының батырлық тарихын бейнеленген оның жұмыстары республиканың әрбір қаласында орналасқан. Олар Ақан Сері, Шоқан Уәлиханов, Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіров, Ахмет Байтұрсынұлы, Мұхтар Әуезов, Амангелді Иманов, Әліби Жанкелдин, Ғани Мұратбаев, Қаныш Сәтбаев , Дінмұхамед Ахметұлы Қонаевтың ескерткіштер және кеуде мүсіні . Оның қаламынан Нұрсұлтан Назарбаев, Олжас Сүлейменов, Бибігүл Төлегенова, Әнуар Әлімжанов, Тоқтар Әубәкіров және олардың ұлы замандастарының портреттері туындаған.

Төлеген Досмағамбетовтің соңғы көптеген жұмыстары Қазақстанның жаңа астанасы&nbsp;— Астананың келбетін суреттеді. Ол Есіл өзені арқылы өтетін көпірге орнатылған&nbsp;— барыс мүсіні, Тағы бір мүсінді баланың өмірін құтқарған қасқыр туралы аңызға арнаған Ол мүсін Астана қаласының орталығында тұр. 
Төлеген Досмағамбетовтің өзі былай дейді: 
 *«Мүсін дегніміз&nbsp;— мыңдаған жылдардың ескерткіші және әрбір суретші өзіндік жаңалық қосуы керек»*.

## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:2001 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:КСРО суретшілері
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Ағымсалы Дүзелханұлы Дүзелханов

**Ағымсалы Дүзелханұлы Дүзелханов** (1951 жылы 19 тамызда Қызылорда облысы, Қазалыда туған) — суретші. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (1996). Қазақстанның мемлекеттік сыйлығының иегері (2003). Қазақ ұлттық өнер академиясының профессоры. ҚР Білім Беру ісінің Үздігі.

## Толығырақ
* Ағымсалы Дүзелханұлы 1951 жылы 19 тамызда Қызылорда облысы, Қазалыда дүниеге келген.
* 1976 жылы Алматы көркемсурет училищесін бітірген.
* 1982 жылы Мәскеу көркемсурет институтын бітірген.

## Шығармашылығы
* Қолданбалы графика, плакат, кітап безендіру, кескіндеме, портрет жанрларында еңбек етеді.
* Тарихи, фольклорлық тақырыптағы және балаларға арналған 200-ден астам кітапты, әлеуметтік және тарихи тақырыптағы 50-ден астам плакатты безендірген. 
* «Томирис», «Сақтар», «Айман – Шолпан», «Қыз Жібек», т.б. литографиялардың «Алтын сарбаз», «Түркістан», «Ордабасы», «Көроғлы», «Оғыз хан», т.б. кескіндеме жанрындағы туындылардың авторы. Сондай-ақ, оның «Абылай хан», «Әбілқайыр хан»,»Әйтеке би», «Қазыбек би», «Төле би», «Қорқыт» тәрізді портреттер сериясы бар. Қазақстанның ұлттық ақшасы – теңгені безендірушілердің бірі. «Жоғалған ұйқы» қуыршақты мультфильмінің қоюшы-суретшісі болған. 
* Туындылары Қазақстанның және шетелдердің өнер мұражайларына қойылған. Кітап және қондырғылы графика саласында жұмыс істейді. А. Дүзелханов Б. Есмахановпен бірігіп жасаған 1990 жылға арналған «Абай» плакат-күнтізбесі «Өнер» баспасынан 1989 ж. жарық көрген. Ташкентте еткен еларалық конкурста арнайы дипломмен марапатталған.

## Марапаттары
* 1996 жылы 9 желтоқсанда "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағымен марапатталды.
* 1996 жылы Қазақстан Білім беру ісінің үздігі (атағы);
* 2002 жылы Қазақстанның мемлекеттік сыйлығы берілді.
* 2013 жылы "Қазақстан Ұлттық теңгесіне 20 жыл" медалі
* 2016 жылы Құрмет ордені мен марапатталды.

## Жеке қасиеттері
* Әскери атағы - запастағы сержант.
* Діни көзқарасы- «Дінге сыйластықпен қараймын».
* Саяси қайраткер ретіндегі идеалы - Н.Ә. Назарбаев.
* Қазақстанның болашағы туралы болжамы - «Өркендеу».
* Хоббиі - кітап оқу.
* Сүйіп оқитын әдебиеті -тарихи тақырып.

## Жеке өмірі
* Үйленген. Жұбайы - Қастеева Гүлназия Әбілханқызы (1955 жылы  туған), Т. Жүргенов атындағы Қазақ Ұлттық өнер академиясының оқытушысы. 
* Ұлдары - Жомарт (1976 жылы туған), Мирас (1985 жылы туған). Немерелері - Әмина (2000 жылы туғаан), Арманжан (2002 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Қазақстан мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясының профессорлары
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткерлері
Андрей Нода

**Нода Андрей** –

*1962 жылы Алматы қаласында туды. 
*1988 жылы Т. Жүргенов атындағы АМТИ бітіргеннен кейін Қарағанды қаласына жолдамамен барып, осы уақыт ішінде халықаралық, шетелдік, бүкілодақтық, республикалық көрмелерге қатысты, сондай-ақ 20 жеке көрме ұйымдастырды. 
*17 жыл белсенді шығармашылық өмірінде ол кескіндеме, суреттеме, сурет , керамика және «contemporary art» саласында мыңнан астам жұмыс жасады. Мерзімдік басылымдарда өлеңдерін шығарды. 
*1998-99 жылдары АҚШ-та жұмыс істеді. 
*2000 жылдан бастап, Талғар өзенінің аңғарындағы жеке студиясында жұмыс істейді. 
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан суретшілері
Санат:1962 жылы туғандар
Бахыт Бапышев

**Бахыт Бапышев ** (27 наурыз 1958 жыл Алматы) - суретші.

## Өмірбаяны

* 1979 жылы Алматы көркемсурет училищесін аяқтады, бірнеше жыл Мәскеуде тұрды.
* 1986-90 жылдары АМТИ –да оқыды. 

* 1986 жылы Гамбург қаласында "Шлезвиг-Гольдштейн" жерінде Мәдениет министрлігінің стипендиясы бойынша барған. 

* 1991-96 жылдары екі мәрте Париждегі "Сите-интернациналь дез Арт" стипендиааты болды.
* 1987 жылы Токиода алтын медальға ие болды. Әртүрлі кішкентай француз қалаларының мэрлерінен алған бірнеше алтын медальдары және сыйлықтары бар, сондай-ақ, Париж мэрінің сыйлығын алған.
* 1992 жылы Сорбонна университеті француз өркениеті курсына түсіп, 1993 жылы аяқтады. Одан соң сол университеттің француз әдебиетін оқып шықты. 

* 1997 жыл Метризді бітірді. Сан-Дени, Пари-8 университетінің магистратурасында оқыды. Классикалық өнердің докторы.
* 1979 жылдан бастап көрмелерін ұсынуда. Соңғы жартыжылда Германияда тұрып, жұмыс істеді.

## Дереккөздер


Санат:27 наурызда туғандар
Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Қазақстан Республикасының алтын және бағалы металдар мемлекеттік мұражайы

**Қазақстан Республикасының алтын және бағалы металдар мемлекеттік мұражайы** — Астана қаласындағы «Бейбітшілік және келісім сарайында» орналасқан.

Басты мақсаты — тарихи және мәдени ескерткіштерді жинақтау, жинау, жүйелеу, сақтау және зерттеу, сондай-ақ зергерлік, қолданбалы өнерді және ұстаханалық шеберлікті дамыту;

Негізгі қордағы экспонаттардың саны 5782 бірлікті құрайды, соның ішінде негізгі қор — 1720 бірлік, «Есік Алтын адамы» жинағы — 4061 бірлік, көмекші қор — 43 бірлік, соның ішінде — экспозицияда — 426 бірлік, көшпелі көрмелерді — 3289 бірлік.

Санат:Қазақстан мұражайлары
Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев

**Бақытжан Әлімбайұлы Әбішев** (17 шілде 1947, Ақтөбе - 18 қаңтар 2017, Алматы) — суретші, мүсінші. Қазақстан суретшілер одағының мүшесі.

## Өмірбаяны
* Алматы орта мектебінің 10 жылдық сыныбын және Алматы Гоголь атындағы сурет училищесін 1969 жылы аяқтағаннан соң, Суриков атындағы Мәскеу мемлекеттік көркемсурет институтына оқуға түсті.

## Шығармашылығы
* 1971 жылы Мәскеу қаласында жас суретшілердің «Шетел әдебиетінің кітапханасы» көрмесінен бастады. Содан бері республикалық, бүкілодақтық көрмелердің тұрақты қатысушысы.
* 1975 жылы бастап, республиканың қайраткерлері: Жасыбай, М. Әуезов, Әл-Фараби, Берсиев және т.б бейнелері сомдалды.
* Сонымен қатар республикадағы монументальды жұмыстардың авторы: 
** Тоқаш Бокин ескерткіші (Алматы қаласы)
** Ұлы Отан соғыстарының құрбандарына қойылған
** «Әлия
** Мәншүк»
** «Қаныш Сәтпаев»
** «Ауған соғысының құрбандарына» қойылған ескерткіштердің жобасына қатысушы және т.б. 
* Алматы қаласындағы қоғам қайраткерлерінің аллеясындағы 
** Әл-Фараби
** Махамбет
** Күләш Байсейітова
** Алматы қаласындағы Жамбыл ескерткіші
** Бұқар жырау ескерткіші
** Мәшһүр-Жүсіп Көпеев ескерткіші
** Павлодар облысы Баянауыл ауылындағы С. Торайғыров ескерткіші
** Ақтөбе облысындағы Әлия Молдағұлова ескерткіші.
* Республиканың қалаларындағы мұражайларында сондай-ақ шет елде станоктік сипаттағы жұмыстар орналасқан. 
** «Олимпиядашыл» атты еңбегі Швейцариядағы Лозаннада олимпиада комитетінің штаб пәтер мұражайында
** «Күйші» Германиядағы жеке жиынтығында
** «Томирис» Мәскеуде орналасқан.
* Оның жұмыстарының жекелеген даналары ҚР Президентінің резиденциясында қойылған. 
* ҚР мемлекеттік сыйлығы авторы
* ҚР Президентінің әлемдік рухани келісім сыйлығы белгілерінің авторы.

## Марапаттары
* Қазақстан Республикасы Ленин Комсомолы сыйлығының лауреаты. 
* Жамбыл атындағы халықаралық сыйлықтың иегері.

## Отбасы
* Үйленген. Жұбайы - Шәмшігүл Мырзабекқызы Меңдиярова (1947 жылы туған ), М.Әуезов атындағы мемлекеттік академиялық драма театрының Еңбек сіңірген актрисасы. 
* Ұлы - Еркін (1978 жылы туған); 
* қызы - Санди (1980 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:17 шілдеде туғандар
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Ақтөбеде туғандар
Санат:КСРО мүсіншілері
Санат:Қазақстан мүсіншілері
Санат:Қазақстан Ленин комсомолы сыйлығының иегерлері
Санат:2017 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Ордабасы қорығы

**«Ордабасы» тарихи-мәдени ұлттық қорығы** - Түркістан облысы, Ордабасы ауданы, Ордабасы кенті, Бадам стансасында орналасқан.
*Мемлекеттік мекеме қызметінің негізгі мақсаты тарихи және мәдени археологиялық және сәулет ескерткіштерін сақтау болып табылады. 
*Ұйымның қызметінің негізгі бағыты ұйым аумағындағы ұлттық мәдени қазынаны анықтау, қорғау, зерделеу, консервациялау, реставрациялау және пайдалану болып табылады.
*«Ордабасы» Ұлттық тарихи-мәдени қорығы 1134 га аумақты алып жатыр. Қорық-мұражай аумағында тарихи-мәдени маңызы бар 10 ескерткіш орналасқан. Қорық-мұражайдың қорлары мен экспозицияларында барлығы 1376 бірлік бар, оның ішінде негізгі қор – 41 бірлік, көмекші қор – 1335 бірлік.

Санат:Қазақстан қорықтары
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Түркістан облысы
Дәстүрлі қытай жазуы

**Дәстүрлі қытай жазуы** (**көне қытай жазуы**) — жеңілтілген қытай жазуына қарағанда сызық сандары көп. Қытайдың ұзақ тарихы барысында әр дәуірдің өзгерісі арқылы қазір істетіліп отырған жеңілдетілген жазуға өзгерген.

## Дереккөздер

Санат:Қытай жазуы
Нұрлан Далбай

**Нұрлан Далбай ** (11 сәуір 1961, Алматы қаласы) - суретші.

* 1983 жылы Гоголь атындағы Алматы көркемсурет училищесін аяқтады; 
* 1989 жылы Е. Репин атындағы академияны аяқтады. 
* 1990 жылы Дрезден қаласындағы (Германия) Жоғарғы өнер мектебінде тәжірибе жинақтаудан өтті.
* 1993 жылдан Қазақстан Суретшілер Одағының мүшесі.
## Шығармашылығы
* Ғ.Орманов (бюст, 1984)
* Алматыдағы Тәуелсіздік монументі (1998, басқа авторлармен бірге)
* Атырау қаласындағы Д.Нүрпейісова (1999)
* Астана қаласындағы Кенесары хан ескерткіші (2001)
* Оралдағы Абай (2002) 
* М.Мақатаев (2002)
* Ә.Қастеев (2004)
* Сырым Датұлы
* Астанадағы Талғат Бигелдинов ескерткіші (2021)
... т.б. ескерткіштердің авторы.

Кескіндеме саласында да еңбек етеді. 1987 жылы Алматыда жеке көрмесі ұйымдастырылды. Халықаралық көрмелерге (Германия, 1996; Баку, 1999; Лондон, 2000, т.б.) қатысқан.

Жеке еңбектері Қазақстан, Франция, Түркия, Германия, Швеция және т.б. жеке коллекцияларынан табылады.

## Дереккөздер


Санат:11 сәуірде туғандар
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан суретшілері
Әтек

**Әтек** немесе **азбанқұл** () — піштірілген еркек. Олар Ежелгі Грекия, Қытай, Рим империясы, Шығыс Рим империясы, Осман империясы және т.б. мемлекеттерде патша сарайында әртүрлі қызметтер атқарады, кейбіреуі тіпті патшалық орынға дейін көтеріледі. Әтектердің жыныстық қабілеті жоқ болады. Сондықтан оларға патша күңдеріне қарауға рұқсат етілген.

Санат:Әтектер
Жексенбіден басталатын кәдімгі жыл

**[[Жексенбі]]ден басталатын [[кәдімгі жыл]]**

(Кәдімгі жылда 365 күн болады — басқаша айтқанда бұл кібісе жыл емес.)



Мыңжылдық
Ғасыр
Грегориус жылы

**[[2-ші мыңжылдық]]**:
**[[19 ғ.|19-шы ғасыр]]**:
1809
1815
1826
1837
1843
1854
1865
1871
1882
1893
1899


**[[2-ші мыңжылдық]]**:
**[[20 ғ.|20-шы ғасыр]]**:
1905
1911
1922
1933
1939
1950
1961
1967
1978
1989
1995


**[[3-ші мыңжылдық]]**:
**[[21 ғ.|21-ші ғасыр]]**:
2006
2017
2023
2034
2045
2051
2062
2073
2079
2090
&nbsp;


**[[3-ші мыңжылдық]]**:
**[[22 ғ.|22-ші ғасыр]]**:
2102
2113
2119
2130
2141
2147
2158
2169
2175
2186
2197





Мыңжылдық
Ғасыр
Юлиус жылы

**[[2-ші мыңжылдық]]**:
**[[19 ғ.|19-шы ғасыр]]**:
1805
1811
1822
1833
1839
1850
1861
1867
1878
1889
1895


**[[2-ші мыңжылдық]]**:
**[[20 ғ.|20-шы ғасыр]]**:
1906
1917
1923
1934
1951
1962
1973
1979
1990
1996
&nbsp;


**[[3-ші мыңжылдық]]**:
**[[21 ғ.|21-ші ғасыр]]**:
2001
2007
2018
2029
2035
2046
2057
2063
2074
2091
&nbsp;


**[[3-ші мыңжылдық]]**:
**[[22 ғ.|22-ші ғасыр]]**:
2102
2113
2119
2130
2141
2147
2158
2169
2175
2186
2197



## Түсініктемелер


Санат:Жексенбі
Санат:Апталар
27 қазан

**Қазанның 27** — Григориан күнтізбесінде жылдың 300-ші күні (кібісе жылдарда 301-ші). Жылдың аяғына 65 күн қалады.

#### Мейрамдар
* , Тәуелсіздік күні

#### Туғандар
* 1728 — Джеймс Кук, ағылшын әскери теңізшісі, зерттеуші, картограф.
* 1883 — Миколас Вайткус, Литва ақыны және драматург.
* 1952 — Фукуяма Фрэнсис, америкалық философ, саяси экономист және жазушы.

#### Қайтыс болғандар
* 1449 — Ұлықбек Мұхаммед Тарағай, Орта Азияның ұлы астрономы және математигі.
* 1553 — Мигель Сервет (1509), испан ғалымы және дәрігер.
* 1675 — Жиль Роберваль (1602), француз математигі, астрономы және физигі.
* 1964 — Вилли Бредель (:en:Willi Bredel) (1901), неміс жазушысы.
* 1977 — Джеймс Кейн (1892), америкалық жазушы.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:27 қазан
28 қазан

**Қазанның 28** — Григориан күнтізбесінде жылдың 301-ші күні (кібісе жылдарда 302-і). Жылдың аяғына 64күн қалады.

[150px|right|thumb|[Иван Сергеевич Тургенев|И.С. Тургенев]]

#### Оқиғалар
* 1972 — Airbus A300 ұшағының бірінші прототипі - A300A1 алғаш рет ұшты
#### Мейрамдар
*  Халықаралық анимация күні.

#### Туғандар
* 1818 — Иван Сергеевич Тургенев, орыс жазушысы
* 1903 — Ивлин Во (:en:Evelyn Arthur St. John Waugh), ағылшын жазушысы (1966).
* 1955 — Билл Гейтс, Microsoft Corporation компаниясының негізін қалаушысы.
* 1967 — Джулия Робертс, АҚШ кино әртісі.

#### Қайтыс болғандар
* 1704 — Джон Локк (:en:John Locke), британдық ұстаз және философ (1632).
* 1787 — Иоганн Карл Август Музеус (1735), неміс жазушысы, филолог және ұстаз.
* 1806 — Шарлотта Смит (:en:Charlotte Turner Smith), ағылшын жазушысы (1749).
* 1889 — Густав Рюмелин (:en:Gustav von Rümelin), неміс саясаткері және ұстаз (1815).

## Сыртқы сілтемелер

Санат:28 қазан
29 қазан

**Қазанның 29** — Григориан күнтізбесінде жылдың 302-ші күні (кібісе жылдарда 303-ші). Жылдың аяғына 63 күн қалады.

## Мерекелер
* , Күзет ұйымдарының қызметкерлері күні
* , Республика күні.

## Оқиғалар
**2023 жылғы 29 қазан** - Қарағанды облысындаы Костенко шахтасындағы жарылыс себебінен қаза болды. Қазақстанда Жалпыұлттық аза тұту күні жарияланды. 

## Туғандар

## Қайтыс болғандар

## Сыртқы сілтемелер

Санат:29 қазан
30 қазан

**Қазанның 30** — Григориан күнтізбесінде жылдың 303-ші күні (кібісе жылдарда 304-ші). Жылдың аяғына 62 күн қалады.

## Мерекелер
*Тағы қараңыз*:

### Ұлттық
* :
** Саяси репрессия құрбандарын еске алу күні.
** Инженер-механик күні

## Оқиғалар

### XX ғасырға дейін
* 1697&nbsp;— Рейсвейкте Франция мен Қасиетті Рим империясының арасындағы бейбіт келісімге қол қойылды.  
* 1888&nbsp;— Джон Лауд қаламсапқа патент алды.

### XX ғасыр
* 1918&nbsp;— Осман империясы отты қырғынды тоқтату туралы келісімге қол қою арқылы, Таяу Шығыстағы жүріп жатқан бірінші дүниежүзілік соғысқа ауыздық салды.  
* 1937&nbsp;— Гермес атты астероид жерден 780 мың. км арақашықтықта жақындап өтті.
* 1938&nbsp;— АҚШ-та в CBS радиостанциясында Герберт Уэлстің шытырман оқиғалы «Әлемдер соғысы» атты романын оқиға орнынан тікелей репортаж ретінде көрсетті. Радиоқойылымның режиссеры Орсон Уэллс болды. 
* 1941
** Ұлы Отан соғысы: Севастопольдегі алғашқы шайқас бастады.
** Екінші дүниежүзілік соғыс: Франклин Делано Рузвельт Кеңес одағына көмек ретінде 1 миллиард доллар көлемінде қаржы бөлуге келісім берді.
* 1961&nbsp;— КСРО әлемдік тарихтағы ең қуатты бомбаның жарылысын жүргізді:  Жаңа Жер атты түбектегі полигонда 58-мегатонналы сутекті бомбасының («Царь-бомба») жарылысы өтті.  Никита Хрущёв: «біз алғашында 100-мегатонналы бомба жарылысын жүргізейік дегенбіз, бірақ Мәскеудің терезелері шағылмасын деген мақсатта, заряд санын төмендеттік» деп әзілдеген екен. 
* 1967&nbsp;— Ғарыштық кеңістікте алғаш рет автоматты қақтығыс жүргізілді.

## Туғандар

## Қайтыс болғандар

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер


Санат:30 қазан
31 қазан

**Қазанның 31** — Григориан күнтізбесінде жылдың 304-ші күні (кібісе жылдарда 305-ші). Жылдың аяғына 61 күн қалады.

right|150px|thumb|Индира Ганди
#### Мейрамдар

* Хэллоуин - «Әулиелер күні» алдындағы түн.

* , Байрақ күні.

#### Туғандар
* 1815 — Карл Вейерштрасс, неміс математигі (1897)
* 1835 — Адольф фон Байер, неміс химигі, Нобель сыйлығының лауреаты (1917)
* 1964 — Марко ван Бастен, голланд футболшысы.

#### Қайтыс болғандар
* 1517 — Фра Бартоломео, италияндық суретші.
* 1984 — Индира Ганди, үнді мемлекеттік қайраткері, Үндістан премьер-министрі 1966—1977 және 1980—1984 жж.
* 1986 — Роберт Малликен (:en:Robert Sanderson Mulliken), америкалық химик, химиядан 1966 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. (1896).

## Сыртқы сілтемелер

Санат:31 қазан
21 қазан

**Қазанның 21** — Григориан күнтізбесінде жылдың 294-ші күні (кібісе жылдарда 295-ші). Жылдың аяғына 71 күн қалады.

#### Мерекелер
*Тағы қараңыз: [[:Санат:21 қазан мерекелері]]*

* Гондурас — Армия күні.
* Құрама Патшалық — Трафалгар шайқасы күні.
* Қытай Республикасы&nbsp;— Шетжұрт күні
* Лаос&nbsp;— Толық ай күні.
* Маршалл аралдары&nbsp;— Ауызбірлік күні.
* Сомали, Судан — Төңкеріс күні.

150px|right

#### Туғандар
* 1772 — Сэмюэл Кольридж (1834), ағылшын ақыны.
* 1833 — Альфред Бернхард Нобель (1896), швед химигі, Нобель сыйлығының құрылтайшысы.
* 1847 — Антонио Фаваро (1922), италияндық математик.
* 1919 — Йосеф Кадлец (:en:Josef Kadlec), Чехия жазушысы.

#### Қайтыс болғандар
* 1556 — Пьетро Аретино (1492), италияндық жазушы.
* 1931 — Артур Шницлер (1862), Австрия драматургы.
* 1969 — Джек Керуак, америкалық жазушы.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:21 қазан
22 қазан

**Қазанның 22** — Григориан күнтізбесінде жылдың 295-ші күні (кібісе жылдарда 296-шы). Жылдың аяғына 70 күн қалады.

#### Мейрамдар
* , Келісім күні

#### Туғандар
* 1870 — Иван Алексеевич Бунин (1953), орыс жазушысы, 1933 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.
* 1881 — Клинтон Джозеф Дэвиссон (1958), америкалық физик, 1937 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.
* 1903 — Джордж Уоллс Бидл (:en:George Wells Beadle) (1989), америкалық  генетик, 1958 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.
* 1929 — Лев Яшин (1990), әйгілі кеңес футбол қақпашысы.
* 1939 — Жоакин Алберто Чиссано, Мозамбик президенті (1986—2004 жж.).

#### Қайтыс болғандар
* 1725 — Алессандро Скарлатти (1660), италиян композиторы.
* 1854 — Иеремиас Готтхелф (:en:Gotthelf, Jeremias), Швейцария жазушысы.
* 1883 — Майн Рид (1818), ағылшын жазушысы.
* 1986 — Альберт Сент-Дьёрди (1893), америкалық биохимик, физиология және медицинадан 1937 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты. 

## Оқиғалар
2023 жылғы 22 қазан күні Шымкенттік Ордабасы футбол клубы өз тарихында тұңғыш рет Қазақстан чемпионы атанды

## Сыртқы сілтемелер

## Дереккөздер

Санат:22 қазан
25 қазан

**Қазанның 25**&nbsp;— Григориан күнтізбесінде жылдың 298-ші күні (кібісе жылдарда 299-ші). Жылдың аяғына 67 күн қалады.

#### Мерекелер
* Әйелдердің бейбітшілік үшін күресі халықаралық күні
* Виргин аралдары, Гренада&nbsp;— Разылық күні.
* Қазақстан&nbsp;— Республика күні (мемлекеттік мейрам).
* Литва&nbsp;— Конституция күні.
* Ресей&nbsp;— Кеденші күні.
* Румыния&nbsp;— Армия күні.
* Тайвань&nbsp;— Қайтарып алу күні (1945)

#### Оқиғалар
1990 ж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Егемендік Жарияламасын қабылдады.

#### Туғандар
* 1767 — Бенжамен Анри Констан де Ребек (1830), Швейцария жазушысы, саяси қайраткері.
* 1789 — Генрих Швабе (1875), неміс астрономы.
* 1811 — Эварист Галуа (1832), үздік француз математигі, қазіргі жоғарғы алгебраның негіздеушісі.
* 1959 — Қонақбаев Серік Керімбекұлы, қазақ боксшысы және КСРО еңбек сіңірген спорт шебері

#### Қайтыс болғандар
* 1047 — Магнус I Благородный (1024), Норвегия жә Дания королі.
* 1647 — Евангелиста Торричелли (1608), қысым барометрін ойлап тапқан италияндық математик және физик.
* 1833 — Аббас-мирза (1789), иранның мемлекеттік қайраткері.
* 1922 — Оскар Хертвиг (:en:Oskar Wilhelm August Hertwig) (1849), неміс эмбриологы және цитолог

## Сыртқы сілтемелер

Санат:25 қазан
26 қазан

**Қазанның 26** — Григориан күнтізбесінде жылдың 299-шы күні (кібісе жылдарда 300-ші). Жылдың аяғына 66 күн қалады.

#### Мейрамдар
* , Ангам күні

#### Туғандар
* 1645 — Арент де Гелдер (:en:Arent de Gelder) (1727), Голландия суретшісі.
* 1685 — Доменико Скарлатти (:en:Giuseppe Domenico Scarlatti) (1757), италияндық  композитор
* 1811 — Эварист Галуа (:en:Évariste Galois) (1832), француз математигі.
* 1908 — Мигель Отеро Сильва (:en:Miguel Otero Silva) (1985), Венесуэла ақыны.
* 1955 — Робинсон, Стивен Керн, америкалық астронавт.

#### Қайтыс болғандар
* 1890 — Карло Коллоди (:en:Carlo Collodi), италияндық жазушы және журналист (1826).
* 1909 — Ито Хиробуми (:en:Itō Hirobumi — 伊藤博文), үздік жапондық мемлекеттік  және саяси қайраткер, Жапонияның бірінші премьер-министрі.
* 1957 — Герти Тереза Кори (:en:Gerty Theresa Cori) (1896), америкалық биохимигі, физиология және медицинадан 1947 жылғы Нобель сыйлығының лауреаты.
* 1964 — Агнес Мигель (:en:Agnes Miegel), неміс ақыны және прозаик (1879).

## Сыртқы сілтемелер

Санат:26 қазан
20 қазан

**Қазанның 20** — Григориан күнтізбесінде жылдың 293-ші күні (кібісе жылдарда 294-ші). Жылдың аяғына 72 күн қалады.

#### Мейрамдар
* , Халықаралық аспаз күні.
* , Қаһармандар күні.
* , Әскер күні.

#### Туғандар
* 1632 — Кристофер Рен (:en:Christopher Wren) (1723), ағылшын архитекторы, математигі және астрономы.
* 1854 — Артюр Рембо (:en:Jean Nicolas Arthur Rimbaud) (1891), француз ақыны.
* 1891 — Джеймс Чедвик (:en:James Chadwick) (1974), нейтронды ашқан ағылшын физигі (1932 ж.), 1935 жылғы  Нобель сыйлығының лауреаты.
* 1905 — Фредерик Данней (шын аты Дэниел Натан) (:en:Frederick Dannay — Daniel Nathan) (1982), америкалық жазушы.
* 1946 — Эльфрида Елинек (:en:Elfriede Jelinek), Австрия жазушысы, әдебиеттен 2004 жылғы  Нобель сыйлығының лауреаты.

#### Қайтыс болғандар
* 1935 — Артур Хендерсон (:en:Arthur Henderson) (1863), ағылшын саясаткері, 1934 жылғы  Нобель сыйлығының лауреаты.
* 1956 — Лоренц Белл (:en:Lawrence Bell) (1894), әлемдегі ең бірінші жоғары дыбыстық ұшақты құрастырған америкалық авиа құрастырушы.
* 1964 — Герберт Гувер (:en:Herbert Clark Hoover) (1874), АҚШ-тың 31-ші президенті.
* 1984 — Поль Адриен Морис Дирак (:en:Paul Adrien Maurice Dirac) (1902), ағылшын физигі, физикадан 1933 жылғы  Нобель сыйлығының лауреаты.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:20 қазан
1 қазан

**Қазанның 1** — Григориан күнтізбесінде жылдың 274-ші күні (кібісе жылдарда 275-ші). Жылдың аяғына 91 күн қалады.

## Мейрамдар
* , Қарттар күні
* , Халықаралық қарттар күні
* , Тәуелсіздік күні.
* , Тәуелсіздік күні

## Оқиғлар
* 1795 — Бельгия Францияға қосылды.
* 1891 —  Францияда «Бордо» футбол клубы құрылды.
* 1895 — Франция Мадагаскарға ие болды.
* 1940 — Финляндия Германиямен одақтас келiсiм шарты жасады.
* 1979 — Панама аңғарының аймағы Панама юрисдикциясына тапсырылды.

## Туғандар
* 1865 — Поль Дюка (:en:Paul Dukas) (1935), француз композиторы.
* 1881 — Уильям Боинг (:en:William Edward Boeing) (1956), америкалық авиа құрастырушысы.
* 1924 — Джимми (Джеймс Эрл) Картер (:en:James Earl "Jimmy" Carter Jr.), АҚШ-тың 39-шы президенті (1977—1981 жж.), демократ.
* 1959 — Юссу Н’Дур (:en:Youssou N’Dour), Сенегал әншісі.

## Қайтыс болғандар
* 1684 — Пьер Корнель (:en:Pierre Corneille), әйгілі француз драматургы
* 1864 — Хуан Флорес (:en:Juan José Flores) (1800), Эквадордың бірінші президенті.
* 1972 — Луис Лики (:en:Louis Seymour Bazett Leakey) (1903), ағылшын-кениялық  антрополог және археолог.

## Сыртқы сілтемелер

Санат:1 қазан