open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Программалық секция

**Программалық секция** (Программная секция; program section) 
* 1) жедел жадта орналастыру үшін өз алдына аймақ бөлетін объектілік программаның бөлігі; ол басқа осындай бөліктерді орналастыруға тәуелсіз; 
* 2) 1-сегментке тиісті ассемблер программасының бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дәстүрлі үстемдік

**Дәстүрлі үстемдік** - билік легитимділігінің негізі, үстемдік пен бағыныңқьшық қатынастарының негізі ретінде әдет-ғұрыпқа сүйенеді. Бүл әдет-ғұрыппен белгіленген ережелер кімнің бағынып, кімнің билікке құқы бар екендігіне меңзейді. Легитимділіктің дәстүрлі түрінде билік неге бұл адамдар тобына тиесілі деген сұраққа, қашан да осылай болған деп жауап береді. Дәстүрлі ережелер билеуші топ пен халыққа бірдей міндетті күші бар. Дәстүрден ауытқу бұқараның көз алдында легитимділіктен айырылуға әкеп соқтырады.
## Тағы қараныз
* Дәстүр
* Дәстүрлі қоғам

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Салт-дәстүрлер
Екітоптық теңестіру әдісі

**Екітоптық теңестіру әдісі** - триангуляция бұрыштарын теңдестіруде қолданылатын Урмаев-Крюгердің коррелаттық әдісі. Бірінші тобына өзара жалпы бұрышпен байланыспаған тек қана геометриялық түрдегі, екінші тобына барлық қалған тендеулерді жатқызады. Бірінші топ тендеулері үшбұрыштар үйлеспеушілігін әрбір бұрышқа тең тарату жолымен шешіледі. Екінші топтың түзету теңдеулерінің коэффициенттері біршама оңай түрлендіріледі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Молбай Бабашев

**Молбай Бабашев** *(5.5.1919, [[Сырдария губерниясы]], [[Түркістан уезі]], №24 а - 30.11.1976, [[Шәуілдір ауылы]])* — ауданнан шыққан алғашқы жорналшы. КСРО Журналистер одағының мүшесі (1958). 1947 жылы Жамбыл атындағы орта мектепті бітірген. 1941-43 жылы II дүниежүзілік соғысқа катысқан. 1943-44 жылы Шәуілдір ауданы халық шаруашылығы есебі бөлімінде инспектор, 1944-45 жылы ауданы партия комитетінің нұсқаушысы, 1947-50 жылы ауданы "Социалистік Шәуілдір" газетінің редакторы, 1950-53 жылы "Овцевод" ұжымшарында басқарма төрағасы, 1953-56 жылы ауданы жоспарлау бөлімінде аға экономист, 1957-76 жылы ауданы газетте жауапты хатшы, бөлім басшысы, редактордың орынбасары болған. 1971-76 жылы "Социалистік Қазақстан", "Оңтүстік Қазақстан" газеттерінің ауданындағы меншікті тілшісі.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Өрмелегіш талшық

**Өрмелегіш талшық** (лазающее волокно) — жұлын-мишық және тепе-тендік-мишық өткізгіш жолдары арқылы жұлыннан және ішкі құлақтан мишық қыртысындаға ганглионды қабатты құрайтын алмұртша нейроциттерге келетін жүйке толқындарын (импульстерін) тікелей жеткізетін жүйке талшығы. Рефлекстердің нәтижесінде мишық қыртысы организмдегі үйлесімді қимыл-қозғалыстар мен тепе-тендікті реттейді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Аққұм (Маяқұм ауылдық округі)

**Аққұм** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Маяқұм ауылдық округі құрамында болған ауыл, 2020 жылы таратылған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шәуілдір ауылынан солтүстік-батысқа қарай 41 км-дей, округ орталығы - Маяқұм ауылынан солтүстік-батысқа қарай 15 км-дей жерде, Сырдария өзенінің сол жағалык аңғарында, Сумарар көлінің оңтүстік-батысында қара жусан, дегелең, көкпек, бұйырғын басым өскен құмды, сортаңды, құмдақты-саздақты өңірде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 145 адам (90 ер адам және 55 әйел адам) болса, 2009 жылы тұрғылықты тұрғыны болмады.

## Тарихы
Ауыл 1957-96 жылы қаракөл қойын өсіретін "Овцевод" кеңшарының бөлімшесі болған. Кеңшар негізінде Аққұмда шаруақожалықтары жұмыс істеді. Ауылды Сумарар, Шынниет, Бәйбіше, Ақдала қоныстары, Ақтамбет төбесі, Аққұм құмы, Қуанқұдық құдығы, Өгізсай құмы, т.б. қоршап жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданының таратылған елді мекендері
Программалық үзілім

**Программалық үзілім** (Программное прерывание; software interrupt) — машиналық командамен шақырылған үзілім. Үзілімнің себебі: программада қате болуы мүмкін (мысалы, нөлге бөлу, толып кету, қорғанысты бұзу).
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Дебат

**Дебат** - [  - талқылау] - нақты құрылымдалған және арнайы ұйымдастырылған қоғамдық пікір алмасу, екі жақтың өзекті мәселелер бойынша пікірталас.  Қоғамдық пікірталастың бұл түрі дебатқа қатысушылардың бір-бірін емес, үшінші тарапты өздерінің дұрыс екеніне сендіруін қамтамасыз етуге бағытталған.  Пікірталасқа қатысушылар қолданатын вербалды және вербалды емес құралдар аудитория қойған мәселе бойынша белгілі бір пікір қалыптастыруға арналған.  Пікірталас деп көбінесе президенттікке кандидаттардың сайлау алдындағы саяси пікірталастары түсініледі.

## Тағы қараныз
* Айтыс
* Жарыс
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Дебаттар
Бөкеұлы Көжасар Жолдас

**«Бөкеұлы Көжасар Жолдас»** - жазушы Мұхтар Омарханұлы Әуезовтің очеркі.

1930 жылдары жазушыларға социалистік құрылыс, мал шаруашылығы, ауыл мәдениетін көркейту тақырыбында шығармалар жазу жөнінде қаулы қабылданған. 1935 жылы 2 наурызда болған кеңес Жазушылар одағы басқармасының 2-ші пленумында Горький көркем әдебиетті көркейтіп, шындықты дәріптеген саналы шығарма жазу үшін «Жазушылар әр жерде бәрін көріп, бәрін білетін болуы керектігі», халықпен бірге ауыл шаруашылығы арасында, егіс басында, құрылысшылар мен жұмысшылар арасында жүріп жазу керектігі туралы үндеу тастады. 16 наурызда Қазақстан өлкелік партия комитетінің 3-ші пленумында «Ауыл шаруашылығы мен ауыл мәдениетін көтеру» қаулысы қабылданды. 1935 жылы Қазақстанның 15 жылдық мерекесіне орай ленинградтық жазушылар ұйымынан арнайы топтастырылған, Леонид Соболев бастаған жазушыпар құрамы іссапарға шықты. Арасында М. Әуезов те болған бұл топ Қазан төңкерісінен бұрын ашылған Шығыс Қазақстанның Жарма ауданындағы «Ақжал» кен өндірушілер ұжымында болады. Очеркте «Ақжал» кен руднигінің байырғы жұмысшысы, бұрғышы Бөкеұлының өмірі мен жұмысы және кеншілер еңбегінің жетістігімен танысқандығы жайлы сөз әдеті. Мақала «Социалды Қазақстан» газетінің 1935 жылғы 28 қазандағы санында «Мұхтар» деген атпен шықты. Қолжазбасы сақталмаған және еш жерде жарияланбаған. Жазушының 1972, 1984 жылдары басылған библиографиялық көрсеткіштерінде берілмеген. Шығарма жазушының елу томдық жинағының 13-кітабына енгізілді (10—11-беттер, 2004 ж.).

## Дереккөздер


Санат:Мұхтар Әуезов мақалалары
Санат:Жарма ауданы
Санат:Егемен Қазақстан
Зонаның дивергенциясы

**Зонаның дивергенциясы**  ( - ауытқимын, бұрылып кетемін) — мұхиттағы беткі ағыстар мен судың мұхит (теңіз) түбінен көтерілуінің арасындағы ажырасу зонасы. Жел өрісінің біркелкі болмауының, мұхит түбі бедері немесе жағалық сызық пішіні ерекшеліктерінің әсерінен дамиды.

Судың циклондық айналымдарының орталық бөліктеріне де тон (бұл айналымдар Солтүстік жарты шарда сағат тілінің бағытына қарсы, Оңтүстік жарты шарда сағат тілінің бағыты- мен). Тұрақты зонаның дивергенциясы Атлант және Үнді мұхиттарының, Тынық мұхитының шығыс бөліктерінде, қоңыржай және субтропиктік еңдіктерінде байқалады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Фазалық тығыздау

**  Фазалық тығыздау **. Фазаның өзгерісі нәтижесінде бөлектенген арналары бар жүйені фазалық тығыздау деп атайды. Фазалық тығыздалған жүйеде байланыс жолымен берілетін сигналдың жиілігі және амплитудасы өзгермейді. Фазалық тығыздау фазалық модуляциялау арқылы жүргізіледі. Фазалық модуляциялау екілік жүйедегі сигналы бергенде тиімді қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фазаның ығысуы

***  Фазаның ығысуы ***  — радиан, градус, период немесе толқын ұзындығы бөліктерінде анықталған периодты (немесе квазипериодты) бір процестің екіншісінен уақыт бойынша қалып отыруы. Әдетте, фазаның ығысуы түсінігін гармоникалық тербелістерде қолданады: мысалы, айнымалы ток тізбегіндегі ток пен кернеу арасындағы фазаның ығысуы, ұзын желінің әр түрлі нүктелеріндегі кернеулер мен токтар арасындағы фазаның ығысуы және т.б. фазаның ығысуы уақыт бойынша сигналды жылжытуға арналған, реактивтік элементтері бар жүйелер арқылы сигнал жүргенде маңызды рөл атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Факсимильді аппарат

**  Факсимильді аппарат ** (— ұксас жаса;) — электр байланыс жолдары арқылы тұтас жазық түпнұсқалардың (басылған немесе қолмен жазылған мәтінді, карталарды, фотосуреттерді, сызбаларды және т.б.) кескіндерін олардың факсимильді көшірмесі ретінде қайталап беріп, таратуға ар¬налған механикалық, жарық-оптикалық және электрондық құрылғылар кешені, фототелеграфтық аппарат.

## Дереккөздер


Факс

Санат:Электроника
Ферми деңгейі

**  Ферми деңгейі **— жартылай бүтін спины 6aр бөлшектер (фермиондар) жүйесінің абсолют нөл температурада бос және толтырылған энергетикалық деңгейлерін бөліп тұратын энергияның мәні SF (Ферми энергиясы). Фл түсінігі шалаөткізгіштердің өткізгіштігін түсіндіретін аймақтық теориялар қолданылады.
: \mu=E _F\left[1-\frac{\pi^2}{12}\left(\frac{kT}{E_F}\right)^2+\frac{\pi^4}{80}\left(\frac{kT}{E_F}\right)^4+\ldots\right],

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Феррид

** Феррид **. Герхонды реленің көп қолданылатын түрі — магнитті блокировкасы бар герконды реле (феррид), ол тек реле іске қосылған немесе ажыратылған сәтте ғана электр энергиясының жұмсалуын талап етеді. Феррид квазиэлектронды АТС-те жылдам әрекет етуші коммутациялық электромеханикалық құрал ретінде колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Прототүрктер мен Америка үнділері

Отто Рериг 1819-жылы Пруссияда туылып-өсіп, Лейпциг, Париж университеттерінде медицина, филология бойынша білім алып, шығыс тілдері бойынша әдістескен. 1841-1858 жылдары Пруссияның Түркиядағы елшілігінде аудармашы болып істейді. Америкаға қайтып келгеннен кейін әр түрлі жетекші қызметтерде істеп, 1908-жылы 89 жасында Калифорнияда қаза болады.

Рериг 1861-1865 жылдары, Американың Оңтүстігі мен Солтүстігінің арасында болған азаматтық соғыс кезінде Дакота штатындағы әскер госпиталінде хирург болып істейді. Ол жерден соғысқа қатысқан сиу үнділерімен кездесіп, сөйлеседі де, бір нәрсеге қатты таң қалады: сиу үнділерінің тілі түркі тілдеріне өте қатты ұқсас екен. Одан да қызығы, сиу үнділері өздері тұрған аймақты Америка ашылғанға дейін, б.з. 16-ғасырға дейін мекендеген. Рериг госпиталдегі жұмысының көптігіне қарамастан, үнділерімен жолығып, тілін үйреніп, үй-шарттары, қағида-салттарымен танысуға да уақыт табады.

Олардың тілінің лексикасын түгел зерттеп шыққан Отто Рериг сиу үнділерінің тілі урал-алтай тілдерінің тобына, оның ішіндегі түркі-татар тілдеріне жақын деген шешімге келіп, сиу үнділерін "Ұлы Азияның" көшпенділері деп атайды. Өзінің ұққан, білгендерін өзінше сөздік қылып жаза бастайды.

Сиу үнділері кім болған және қазір кай жерде тұрады?

Сиулар көп соғысқан, ержүрөк болып, ақ отарлаушылар олардан қорыққан. Өз жерінің және елінің бостандығы үшін батырларша салғыласқан. 1862, 1872, 1890 –жылдары ақ басқыншыларға қарсы шығып, миллиондаған үнділер құрбан болған. 1963-жылғы мағлұмат бойынша 77 мыңдай адам қалған. Қазір олар Оңтүстік және Солтүстік Дакота, Каролина, Монтана, Небраска штаттарында, б.б. Канаданың оңтүстік аудандарында өмір сүреді.

Сол Отто Рериг түзген сөздіктен үзінділер:

1) Сиу үнділерінің сөздерінен:

2) Майя үндістерінің сөздерінен:

Қазіргі кездегі Орталық және Оңтүстік Американың көпшілігі сиу тілінен келген кечуа тілінде сөйлеседі екен. Кечуа тілі инктердің және майялардың негизги тілі болып саналады. Қазіргі уақытта кечуа тілі Перуда, Эквадорда, Боливияда, Аргентина және Чилидің кейбір аудандарында испан тілімен қатар екінші мемлекеттік тіл болып саналады.

3) Кечуа тіліндегі кейбір сөздер:

## Сілтемелер
* [www.varvar.ru/arhiv/texts/karimulin1.html Варвар сайтынан алынып, қысқартылып аударылды. ]

Каримулин А.Г.

Санат:Оңтүстік Америка тілдері
Ферримагнетизм

thumb|Ферримагнитті реттелу
**  Ферримагнетизм ** (Ферри(т) және магнетизм) — көрші атомдардың (иондардың) элементар магнит моменттері антипараллель, бірақ магниттік тәртіптің болуынан туындайтын, заттар тобына (ферримагнетиктер) тән магниттік қасиеттер жиынтығы. Осы құбылыс нәтижесінде заттың толық магниттелуі сыртқы магнит өрісі жоқта нөлге тең болмайды.
Ферримагнетизм, негізінен, өтпелі d- немесе f - элементтер негізіндегі таза металдар мен балқымаларда орын алады.
**  Ферримагнетиктер **  — ферримагниттік қасиеттері бар заттар тобы. Ферримагнетиктерге тол- тырмаған d- және f-электрондық қабықшалары бар өтпелі элементтердің иондық және интерметалдық қосылыстары (ферриттер, фторидтер, сульфидтер, селенидтер және т.б.), сондай-ақ реттелген және аморфты балқымалар қатары (мысалы, GdCo5, TbFe2) жатады. Ферримагнетиктер тербеліс контурларының, дроссельдердің, трансформаторлардың және магниттік антенналардың өзекшелері ретінде қазіргі техникада кең қолданылады. Жұқа феррит-гранат үлдірлер (қа-лындығы 1 мкм-ден аспайтын) ЭЕМ- ның жадылық құрылғыларында қол¬данылады.
## Дереккөздер


Санат:Магнетизм
Ферриттер

**  Ферриттер ** (— темір) — темір тотығының (Fe203) басқа металдар тотықтарымен қосылыстары болып табылатын магниттік заттар; жалпы түрде темірден және басқа элементтерден тұратын күрделі тотықтар. Негізгі қасиеттерін 1948ж. француз физигі Л.Неель түсіндіріп берген. Ферриттер радиожиілік диапазонда феррит өзекшелер ретінде индуктивтік орамаларда, магниттік бастиектерде, трансформаторларда, магниттік антенналарда және т.б. жерлерде кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ферритті өзекше

**  Ферритті өзекше **  — ферриттен жасалған белгілі бір пішіні мен геометриялық өлшемдері бар магнитті өткізгіш. Ферритті өзекше магнитті-механикалық резонаторлар мен айнымалы магнит өрісін механикалық тербелістерге және керісінше түрлендіретін құрылғыларда колданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ферромагнетиктер

thumb|Ферромагнетик — магнит моменттерінің реттелуі
**  Ферромагнетиктер ** — ферромагниттік қасиеттері бар заттар тобы.

Ферромагнетиктерге, негізінен, темір тобының таза металдарының бір тобы (Fe, Со, Ni) және сирекжер металдар (Gd, Tb, Dy, Но, Ег), сондай-ақ олардың балқымалары мен қосылыстары; ферромагниттік емес элементтері бар Сr және Мn балқымалары мен қосылыстары жатады. Жұмсақ магнитті ферромагнетиктер магнитоөткізгіштерді, компьютер жады элементтерін, магниттік линзаларды жасауда қолданылады.
Ферромагнетиктерге тек домендерден тұратын заттар ғана жатады. Барлық домендердің магнит өрістерінің бағыттары сыртқы өрістің бағытымен бағытталған кезде, ферромагнетик шегіне жете магниттеледі. Ферромагнетиктің мұндай күйі магниттік қанығу дет аталады. Әрбір жеке-дара доменнің шегіне жете қаныққандығын айта кетелік. 
Ферромагнеттік қасиеттер, электрондардың ядроларды айнала орбиталдық қозғалысымен қатар өз осінен де айналатындығы, яғни олардың "спин" деп аталып кеткен (ағылшынша, "шыркөбелек айналу") меншікті қозғалыс моменті болатындығы белгілі болған соң ғана түсінікті болды. 
Электрон зарядталған болғандықтан, оның меншікті магнит моменті де болуы тиіс. Атомдағы электрондардығ магнит моменттерінің тек қарама-қарсы екі бағыты ғана болуы мүмкін: параллель және антипараллель. Көп жағдайларда атомдағы электрондардың магнит моменттері қарама-қарсы қосақталған бағытта болады да, олардың магнит өрістері өтемеленген болады.

## Дереккөздер

Санат:Магнетизм
Санат:Электроника
Фидерлік жаңғырық

**  Фидерлік жаңғырық **  — фидердің радиотолқыны антеннаның кіріс кедергісімен үйлеспеген жағдайда радиотаратқыштың фидерге берген энергиясының бір бөлігінің қабылдағыш кірісінен шағылып кері оралуы. Мысалы, мұндай жаңғырық теледидарлық беру фидерінде орын алса, онда теледидар экранындағы бейненің бірі айқынырақ, екіншісі әлсіздеу болып, қосарланып көрінеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Физикалық электроника

**  Физикалық электроника **— электро¬ника ғылымының физикалық негіздерінің іргелі теориялық ілімін және қолданбалы зерттеулерін біріктіреді: электрондар, иондар, атомдар, молекулалар мен сәулелену кванттарының қозғалыс заңдылықтарын, олар¬дың вакуумда, әр түрлі орталарда және оларды бөліп тұрған шекараларда электромагниттік өріспен өзара әрекетін; электрондық аспаптардың жұмыс істеу қағидасы мен көрсеткіштерін негіздеуді қарастырады.

## Дереккөздер


Электроника

Санат:Электроника
Филателия

thumb|280px|<small>«Филателия служит дружбе народов» пошталық маркасы</small>
thumb|280px|<small>Жапониядағы кляссерде сақталған пошталық маркалар</small>
**  Филателия ** ( - ұнату, аееаlіа — төлемнен босату) — пошта маркаларын және басқа пошталық төлем белгілерін әуесқойлықпен жинау. XIX ғ. 40-жылдарында қалыптасқан. "Филателия" атауын 1864 жылы Франция әуесқойы Г. Эрцен енгізген. 1926 жылы Халықаралық филателия федерациясы құрылған. Қазір оған 60-тан аса ел кіреді.
## Дереккөздер


Санат:Коллекциялау
Фокон

**  Фокон ** — ұзындық өлшемдері өзгеретін және (немесе) пішіні қима тәрізді болатын сәулежол кесіндісі. Фокон оптикалық қосылыстарда апертураларды, мысалы, оптронда жарық көзі мен фотоқабылдағышты, жарық көзі мен талшықты сәулежолды, дөңгелек сәулежол мен планарлықты және т.б. үйлестіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ферриттік антенна

**  Ферриттік антенна **  — ферриттік өзекшеден тұратын магниттік антенна. Көбіне тұрмыстық радиоқабылдағыштарда колданылады. Геометриялық ұзын¬дығы әрекет етуші ұзындығынан айтарлықтай қысқа болатындықтан, ондай антенна қабылдағыш қораптың ішіне орнатылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фантомдық тізбек

**  Фонтомдық тізбек.** Байланыс тізбектерін кеңірек пайдалану үшін бір тізбекпен бір мезгілде бірнеше сигналды бірден беру әдістері колданылады. Олардың ең қарапайым түрінің бірі — фонтомдық тізбек жасау. Фонтомдык тізбек былай жасалады. Байланыс тізбектерінің басталатын және аяқталатын жеріне трансформатор қосып, сол трансформатордың қақ ортасындағы нүктесіне сигнал берсе, сигнал тогы тізбектің екі сымына бірдей бөлініп, бір-біріне қарама-қарсы бағытпен ағады. Сол екі токтың шамасы бірдей, бағыты қарама-қарсы болғандықтан, ол осы тізбекпен өтетін негізгі сигнал тогына ешқандай әсер етпейді.
Сөйтіп, осы тізбектің екі сымын бір қосымша сым ретінде пайдаланып, сондай-ақ екінші бір тіз¬бектей екінші қосымша сым жасап, осы екі қосымша сымнан жасалған тізбекті "фонтомдық тізбек" деп атайды. Бір тізбекпен жасалған қосымша сыммен және жерді пайдаланып телеграф сигналын беруге арналған тізбекті "Пикар тізбегі" дейді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фотодиод

right|thumb|Фотодиод
right|thumb|Схемасы
**  Фотодиод ** — жұмыс істеу қағидасы ішкі фотоэффектіге негізделген, р-п өткелінен тұратын және екі шықпасы бар фотоэлемент. Фотодиод екі режімде жұмыс істей алады: сыртқы кернеу қосылмаған фотогальваникалық және оған кері кернеу қосылған фотодиодтық күйде. Фотодиод автоматика жүйелері мен басқа техника қондырғыларында, индикаторлық құрылғыларда, электр қозғаушы күші ретінде жарық ақпаратын электрлікке түрлендіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фотокатод

**  Фотокатод ** - теледидарлық электрондық-сәулелік беру құралының катоды. Сыртқы фотоэффекті құбылысы байқалатын материалдан жасалады. Оптикалық линзалар көме¬гімен оның бетінде объектінің жарықтылығына сәйкес потенциалдык бедер пайда болады. Электрондык сәуле арқылы ол бедер бейне сигналына өзгертіледі.

## Дереккөздер


Санат:Фотоэлектрлік құбылыстар
Санат:Кванттық оптика
Фотолитография

thumb|350px|Кремний пластиналарын жасауға арналған фотолитография сызығы
**  Фотолитография ** немесе оптикалық литография (әдетте, толқын ұзындығы 1 = 0,36 — 0,45 мкм болатын сәулелену пайдаланылады) — микроэлектроникадағы литографияның ең көп тараған түрі. Фотолитографияның көмегімен элементтерінің өлшемі 1,0—2,0 мкм және одан үлкен суреттерді алуға болады. Фоторезисті жарықтандыру фотошаблон арқылы жүргізіледі. Түйіспелі және проекциялық фотолитография деп ажыратылады. Бірінші әдісте фотошаблон фоторезист қабатына нығыздалып жапсырылады, екінші әдісте фотошаблон кескіні фоторезист бетіне проекцияланады. Осы фотолитографияның бірінші түрінің жұмыс істеу принципі мынадай: Si02 қос тотығы бетіне фоторезисттің, яғни фотоэмульсияның біртекті қабаты салынады. Фоторезист үстіне фотошаблон — перде қойылады. Осы перде арқылы фоторезистті кәдімгі фото басып шығарғандағы сияқты ультракүлгін жарықпен сәулелендіреді. Осыдан кейін фоторезисті бар пластинаны айқындайды: айқындау кезінде фоторезист¬тің жарықтандырылған бөліктері ойылып өңделеді де, осы жерлерде кремнийдің қос тотықты беті ашылады. Фоторезисттің калған (жарықтандырылмаған) қабатын термиялық қатаңдату — полимеризация әсеріне түсіреді, соның нәтижесінде осы қабат химиялық ойып-өңдеуге сезімтал болмайды. Сондықтан келесі жолы пластинаны ойып-өңдегенде кремний қос тотығының пластина бетіне дейінгі ашық жерлері ғана ериді, соның салдарынан тотықтық пердеде "терезелердің" қажетті жиынтығы пайда болады да, олар арқылы келесі операцияда жергілікті диффузия жүргізіледі. Осы әдіс қарапайым болғандықтан көп колданылады, ал екінші әдіс жоғары ажыратушылық қабілетімен ерекшеленеді, бірақ жабдықталуы күрделі.
Сәулелендірудің жарықтандырушы көздері ретінде жоғары және аса жоғары қысымдағы сынап шамдары қолданылады. Терең ультракүлгін сәулеленуді (УФСЛ) (1 = 0,2  - 0,3 мкм) пайдаланатын литография фотолитографиядан жарықтандыру сәулеленуінің қысқа толқын ұзындығы есебінен одан жоғары ажыратушы қабілеттілігімен ерекшеленеді. Өлшемдері 0,5—0,8 мкм және одан кіші элементтерді алуға болады. УФСЛ де түйіспелі және проекциялық болады, мұнда Резист ретінде терең ультракүлгін сәулеленуге сезімтал арнайы материалдар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фоторезист

** Фоторезист ** - ультракүлгін жарыққа сезімтал және фотолито¬графия процесінде ИС-да үлдірлердің қажетті конфигурациясын жасау үшін пайдаланылатын фотоэмульсияның түрі. Фоторезисттің екі түрі болады: негативті және позитивті. Негативтілер УК сәулелендіру әсерінен полимеризация жасап, ойып-өндеуге төзімді болып қалады. Позитивті фоторезистте, керісінше жарықтың әсерінен жарық түспеген жерлер қатайып, ал жарық түскен жерлер ойып-өңдеушілермен өндегенде аласталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фототранзистор

thumb|214px|Фототранзистор
[thumb|214px|[Оптопара және құрама транзистор]]
**Фототранзистор** — ішкі фотоэффекті негізінде жұмыс істейтін, фототокты күшейту үшін колданылатын транзисторлар, құрылымдары мен жұмысы пайдаланылатын фотоэлектрондық шалаөткізгіш аспап. Индикаторлық құрылғыларда, автоматикада колданылады.

Фототранзистор құрылымы p-n-p немесе n-p-n транзисторлардікіндей болуы мүмкін.

## Дереккөздер

Санат:Транзисторлар
Санат:Оптроникалар
Фотошаблон

thumb|Микроэлектроникаға арналған фотошаблон мысалы.
**  Фотошаблон ** - мөлдір және қарайтылған бөліктері, яғни микросызбаның қабатты суреті бар шыны перде немесе фотоүлдір. Фотошаблон фотолитография процесінде ИС жасағанда фоторезист қабатын жергілікті жа¬рықтандыру үшін қолданылады. Фотошаблон төсенішін кәдімгі шыныдан (толқын ұзындығы 1 = 300 нм-ден асатын сәулемен жарықтаңцырғанда) немесе кварц шыныдан (1 300 нм) жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Фотоэлектрондық аспаптар

**  Фотоэлектрондық аспаптар **  — оптикалық ауқымдағы электромагниттік сәулеленудің энергиясын электр энергиясына түрлендіретін немесе көрінбейтін (мысалы, инфрақызыл) сәулелердегі кескіндерді көрінетін кескіндерге түрлендіретін электровакуумдық немесе шалаөткізгіш аспаптар. Фотоэлектрондық аспаптар ақпаратты сақтауға, жинауға, таратуға және қайталап шығаруға арналған. Фотоэлектрондық аспаптардың жұмыс қағидасы фотоэффектіге негізделген. Фотоэлектрондық аспап¬тарға әр түрлі фотоэлементтер, фотоэлектрондық көбейткіштер, фоторезисторлар, фотодиодтар, электронды-оптикалық түрлендіргіштер және т.б. жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Функционалдық электроника

**  Функционалдық электроника **  — бір қатты дене көлемінде әр түрлі сызбатехникалық функцияларды интеграциялау үшін және осындай интеграциясы бар электрондық құрылғыларды жасау үшін қатты орталардағы әр түрлі физикалық құбылыстарды пайдаланудың мәселелерін қамтитын қатты денелі электроника бағыттарының бірі. Өлшемдерін мүмкіндігінше кішірейтумен, сондай-ақ электрлі қосылған дискреттік элементтердің санын көбейтіп, нығыздалу тығыздығын арттыруға негізделген дәстүрлі микроэлектроникадан айырмашылығы — функционалдық электроникада, әдетте, нақты бір немесе басқа функцияны орындайтын элементтердің тобын бөліп көрсетуге болмайды және мұнда берілген функцияны орындауға мүмкіндік беретін ортаның қасиеттері пайдаланылады.

## Дереккөздер


Электроника

Санат:Электроника
Хабар (электроника)

**  Хабар  **— мәліметтерден жиналған ақпаратты тарату түрі. Ақпаратты әр түрлі хабарлар арқылы беруге болады. Мысалы, телефон арқылы сөйлесу, жеделхат беру, радиохабар тарату, теледидар хабарлары, қозғалмайтын бейнені беру (фотожеделхат, факс) және деректемелер беру.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Зонда

**Зонда** (испанша: zonda)- Батыс Аргентинаға Анд тауларынан құлай соғатын ыстық, құрғақ және шаңды жел.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Фоторезистор

thumb|right|Фоторезистордың шартты бейнеленуі
thumb|80px|Фоторезистор
**  Фоторезистор ** - жұмысы ішкі фотоэффектіге негізделген, жарық әсерінен электрлік кедергісі кеміп, электр өткізгіштігі артатын шалаөткізгіш аспап. Фоторезистордың негізгі бөлігі — шалаөткізгіш материалдың (кадмий және қорғасын сульфиді, кадмий селениді, висмутты-күкіртті және т.б.) жұқа фотосезімтал қабаты.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Зондаж

**Зондаж** — метеограф пен радиозондты немесе баскадай метеорологиялық аспаптарды зерттеулер жүргізу үшін бос атмосфераға ұшыру. Синонимі — зондылау.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Өрмелі қабық

[thumb|1-[тері, 2-Апоневроз, 3-сүйек қабығы, 4-сүйек, 
5-Ми қабығы: 6-қатты ми қабығы, 7-өрмелі қабық, 8-жұмсақ ми қабығы]]
**Өрмелі қабық** (паутинная оболочка); (arachnoidea spi-nalis,  — өрмекші тәрізді,  — жота) — жұлынның ортаңғы жұқа да нәзік қабығы. Оның екі беті эндотелиймен қапталған. Жұлынның сыртқы қатты қабығы мен өрмелі қабықаралығындағы қаттыасты (субдуральды) кеңістікпен және өрмелі қабықпен оның астындағы жұлынның жұмсақ қабығы аралығындағы өрмеліасты (субарахноидальды) кеңістікпен жұлын сұйығы ағып жатады. Өрмелі қабықжұлын және жұлын қабықтарымен қан, лимфа тамырлары, жүйкелер, жұмсақ қабық тісшелері және аспалы торлы байламдар арқылы байланысады.

## Дереккөздер


Санат:Бас миы
Алдан Байжанов

**Алдан Байжанов*** (1906, [[Шілік ауылы]] — 1968, сонда)* — жергілікті басшы. Ауыл молдасынан сауатын ашқан. 1923 жылы Ташкент қаласында С.Қожановтың демеушілігімен жоғары білім алған. Түркістан қаласында сот орындаушысы болып еңбек жолын бастаған. 1927 жылы Түркістан қаласы атком төрағалығына тағайындалады. Кейін Сайрам ауданы аткомының төрағалығына ауысқан. Мұнда "бай баласы" деген жаламен қуғындалған. 1935 жылы партиядан шығарылып, қызметтен босатылады. Әділеттілік іздеп Мәскеуге барғанымен, тұтқындалатын болған соң Қазақстанға кайта оралады. Бостандық ауданы тұтынушылар қоғамының бастығы болып қызмет атқарады. 1937 жылы қайтадан қуғын көреді. Ақтөбе ауылындағы бастауыш мектепте меңгеруші болып қызмет етеді. II дүниежүзілік соғысқа қатысады.
## Дереккөздер
Ордабай Баймышев

**Ордабай Баймышев*** (1897- 1.11.1937)* — жергілікті басшы. Баймышев саяси қуғын-сүргін құрбаны, 1924-36 жылы №2, №24 ауылдық кеңестерінің, "Отырар", "Қарғалы" ұжымшарларының төрағасы болған. 1937 жылы "халық жауы" деген жаламен ұсталып, сол жылдың 1 қарашасында ату жазасына кесілген. 1987 жылы ақталған. Баймышев атында Шәуілдір ауылында көше бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1897 жылы туғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Шашақ (анатомия)

**Шашақ** ( - шашақ, кейде Өрім немесе торап) — жұлын жүйкелерінің төменгі (адамда — алдыңғы) тармақтары бір-бірімен байланысып ажырап, жүйке талшықтарымен алмасып түзетін құрылым. Соңғы үш мойын және алдынғы екі көкірек жүйкелері тармақтарының түзетін иық шашағынан адамда қодды, жануарларда алдыңғы аяқты жүйкелендіретін жүйкелер шығады. Жұлынның бел, құйымшақ (сегізкөз) жүйкелерінің тармақтары бел-құйымшақ өрімдерін түзіп, одан бел-құрсақ және адамда аяқты, жануарларда артқы аяқты жүйкелендіретін жүйкелер шығады.
## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Байраш

**Байраш** – Сырдарияның сол жағалық аңғарына карай 1 км жерде орналасқан көл.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Ақтөбе ауылдық округіне қарасты аумақта, Маяқұм ауылынан оңтүстік-шығысқа карай 14 км жерде.

## Гидрографикасы
Көлдің ұзындығы 1 км, ені 200 м, аумағы 1,2 км2. Жағалауы жазық келген. Қамыс, құрақ, сарсазан өскен. Сырдария бойын тораңғы өскен тоғай қамтыған. Көлдің шығысында қыстау орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Байраш төбе

**Байраш төбе** - ерте ортағасырлык қоныс орны. Шеңгелді ауылынан солтүстікке қарай 4 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейі экспедициясы, 2005 жылы " Көксарай барлау тобы" зерттеген. Ескерткіш аралығы 120 м 2 үлкен, 1 кіші төбелерден тұрады. Төбелер оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа карай созыла жа¬тыр. Солтүстік-батыстағы ең үлкен төбе ауданы 43x34 м, биіктігі 1 м, ортадағы кіші төбе аум. 12x12 м, биіктігі 50 см, үшінші төбе ауданы 35x30 м, биіктігі 30 см келген. Ескерткіштің оңтүстік-батыс жағы¬нан арық іздері байқалады. Үстіңгі бетінен керамика үлгілері табылмады.
## Дереккөздер
Адвокатура

**Адвокатура** – құқықтық институт болып, ол адвокаттық қызметпен шұғылданушы адамдар және жеке адвокаттық операциямен шұғылданушы бөлек кісілердің кәсіптік бірлесулерін өз ішіне алады.
## Адвокатура функциялары

### Адвокатураның атқаратын функциялары:

# адвокаттар қылмыс процессінде қорғаушы өкіл болып қатыса алады.
# адвокаттар коллегиясының қызметкерлері халыққа заңи кеңес береді.
# адвокаттар арыз, сенімхат, мирасқорлық бланкасын т. б. құқықтық құжаттарды толтырып береді.

### Адвокатураның басқа мақсаттары:

* мекемелерге, қарттар үйіне, қарапайым халыққа жоғарғы дәрежелі жәрдем беру;
* Азаматтық құқықтарының сақталуына жәрдем беріу;
* Халықты құқықтық нормативтерге тәрбиелеуге жәрдем беру болып табылады.

Санат:Құқық
Санат:Нотариат
Санат:Заң
Жалпыға жайлы мемлекет

**Жалпыға жайлы мемлекет** - саяси теорияда "әлеуметтік мемлекет" ұғымымен қатар қолданылатын түсінік. Бүл екі үғым да бір қүбылысты - постиндустриалдық (ақпараттық) қоғам жағдайындағы қазіргі демократиялық үлгідегі мемлекетті атауға қолданылады. Мүндай мемлекет түжырымның авторы - американдық экономист Дж. Гэлбрейт. Алайда оның түп негізінде ағылшын экономисі Дж. Кейнстің көзқарастары жатыр. Ол азаматтардың жүмысбастылығын қамтамасыз ету, экономикалық дағдарыстардың алдын алу, әртүрлі әлеуметтік жіктердің арасында табысты әділ әрі теңдей бөліп, халықтың басым бәлігінің жағдайын жақсарту мақсатында мемлекеттің экономикаға белсенді түрде араласуын негіздеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Аққұм төрткүлі

**Аққұм төрткүлі** - көне қалашық орны. Аққұм елді мекенінен оңтүстік-батысқа карай 3 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің археологиялық экспедициясы (жетекші С.Ахмет), 2005 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық кешенді экспедициясының "Көксарай барлау тобы" (жетекші Х.Айтқұл) зерттеген. Ескерткіш орны төрт бұрышты созыла жатқан төбе, солтүстік-шығыс жағының ұзындығы 65 м, солтүстік-батысының ұзындығы 66 м, оңтүстік-батыс жағының ұзындығы 37 м. Төрт бұрышында мұнара іздері бар. Есігі солтүстік- шығыс қабырғаның ортасында сияқты, өйткені бұл жер басқа қабырғалар деңгейіне қарағанда сәл төмен орналасқан. Төрткүлдің солтүстік жағынан ескі канал арналары анықталған.
## Дереккөздер
Халықаралық электр байланысы одағы

** Халықаралық электр байланысы одағы **(**ХЭБО**) (ағылш: *International Telecommunication Union* (ӀТО)) — деректер таратудың әмбебап стандарттарын  бекітетін халықаралық ұйым, телекоммуникация және радио саласындағы ұсынымдарды айқындайтын, сондай-ақ радиожиіліктерді халықаралық пайдалану мәселелерін реттейтін халықаралық ұйым (радиожиіліктерді тағайындаулар бойынша және мемлекеттер бойынша бөлу). 

1865 жылы Халықаралық Телеграф одағы ретінде құрылған, 1947 жылдан бастап БҰҰ-ның мамандандырылған мекемесі болып табылады. ХЭБО-на 193 ел және секторлар мен қауымдастықтар (ғылыми-өнеркәсіптік кәсіпорындар, мемлекеттік және жеке байланыс операторлары, радиохабар компаниялары, өңірлік және халықаралық ұйымдар) бойынша 700-ден астам мүше кіреді.

Бұрын *International Telegraph* and *Telephone Consultative Committee*                  (телефондау және телеграфтау бойынша халықаралық кеңесші комитет) деп аталған. Әлемнің түрлі елдеріндегі телекоммуникациялық компаниялар мен ұйымдар ХЭБО мүшесі болып табылады.

## Дереккөздер

Санат:Біріккен Ұлттар Ұйымының мамандандырылған мекемелері
Санат:Стандарттау ұйымдары
Шалаөткізгіш аспаптар

**  Шалаөткізгіш аспаптар ** — іс-әрекеті шалаөткізгіштер ішіндегі электрондық процестерге негізделген электрондық аспаптар. Электроникада шалаөткізгіш аспаптар электр сигналдарын өндеуге арналған құрылғыларда, сондай-ақ энергияның бір түрін екінші түрге түрлендіру үшін пайдаланылады. Шалаөткізгіш аспаптар екі үлкен топқа бөлінеді: құрылымы бойынша дербес құрылғылар ретінде жасалған және интегралдық шалаөткізгіш аспаптар — біртұтас интегралдық сызбалардың белсенді элементтері. шалаөткізгіш аспаптарға тән өлшемі, массасы және тұтынатын қуаты шағын, сенімділігі жоғары және механикалық беріктігі олардың кең таралуына және электрониканың қарқынды дамуына әкелді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Байтоғай

**Байтоғай** — Түркістан облысы Арыс қалалық әкімдігі, Қожатоғай ауылдық округі кұрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Арыс қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 80 км-дей жерде, Сырдария өзенінің оң жағалық аңғарында, Ызақұдық құмының солтүстік  шетінде, көкпек, бұйырғын, боз жусан басым өскен куаң далада орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Ауыл іргесі 30 жылдары ауылы шаруашылығын ұйымдастыру кезінде шағын ұжымшар ретінде қаланды. Кейін (1960) қаракөл қойын өсіретін "Қожатоғай" кеңшарының бөлімшесі болған. 1996 жылы Байтоғайда шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Арыс қалалық әкімдігі елді мекендері
Сеанстар сервисі

**Сеанстар сервисі** (мәлімет терді жеткізуді басқару) (сервис сеансов (управление передачей данных); session service) — міндеті қолданбалы процестер арасында мәлімет тер алмасу, берілетін мәлімет тер жиымының шекарасын анықтау, алмасуды сұхбаттық басқару болатын есептеу желілеріндегі сервис түрі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Шалаөткізгіш болометр

[right|thumb|200px|[микросхемалар  Шалаөткізгіш болометрлерге жатады]]
**Шалаөткізгіш болометр** (— сәуле және  — өлшеймін) — өлшенетін сәулелену энергиясы салдарынан қыздырылатын шалаөткізгіш термосезімтал элементтің электр кедергісінің өзгеру әрекетіне негіз¬делген, электромагниттік сәулелену энергиясын анықтауға және өлшеуге арналған аспап. Шалаөткізгіш болометрдің сезімтал элементі ретінде үлкен температуралық кедергі коэффициенті бар (0,04-0,06 град-1 және одан жоғары) шалаөткізгіш материалдың өте жұқа қабаты (қалыңдығы бірнеше ондаған мкм) алынады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Цифрлық байланыс хаттамасы

**  Цифрлық байланыс хаттамасы **— сандық пішінге түрлендірілген сөздер мен деректерді бір ғана байланыс жолымен таратуға пайдаланылатын фирмалық хаттама. Сандық байланыс хаттамасының жолы 64 Кбит/с екі ақпараттық [Ӏ-] арналардан 8 Кбит/с үндік сигналдаудың бір [S-] арнасынан құралады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Байтоғай (тоғай)

**Байтоғай — тоғай.** Қожатоғай ауылдық округі аумағында орналасқан. Сырдарияның оңтүстік жағалық аңғарын бойлай Байтоғай ауылынан солтүстік-батысқа қарай 3 км жерде. Қожатоғай тоғайымен бірге 1197 мың га жерді алып жатыр. Өсімдік дүниесінде тораңғы, жыңғыл, шеңгел, қызылмия, т.б. шөптесіндер басым өскен. Жануарлар дүниесі қасқыр, шибөрі, қарсақ, түлкі, үйрек, қаз, мәлін, борсык, қоян және көптеген бауырымен жорғалаушылардан тұрады. Байтоғай тоғайының өсімдік әлемін заңсыз кесуден, орман зиянкестері мен орман ауруларынан, жануарлар дүниесі сүғанақтарының заңсыз іс-әрекеттерінен корғалады.
## Дереккөздер


Санат:Отырар ауданы географиясы
Өсу кезеңі

**Өсу кезеңі** (период роста) — жыныс жасушалары гаметогенезінің екінші кезеңі. Гаметалар ядроларында хромосомалардың диплоидты жиынтығы сақталады, 
бірақ тұқымқуалаушылык материалында күрделі өзгерістер жүреді. Өсу кезіңде гаметалар біріншілік сперматоциттер, біріншілік овоциттер деп аталады. Өсу кезіңде гаметалар төрт: лептотен, зиготен, пахитен, диплотен сатыларынан өтеді. Лептотенде аталық және аналық гомологиялық хромосомалар бір-бірімен жанаспайды. Зиготенде олар бір-бірімен жанасып, гендерімен алмасып, диадтар түзеді. Пахитенде хромосомалар шыратылып жуандайды және қысқарады. Диплотенде диадтағы хромосомалар қақ жарылып тетрадалар түзеледі. Хроматидтер бір-бірінен ажырай бастайды.

## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программалық шектеу

**Программалық шектеу** (Программное ограничение; program constraint) — мәліметтерге, яғни оның типіне, пішіміне, ұзындығына және тағы басқаларға программамен қойылатын шектеулер.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Секвенсор

**Секвенсор** (sequencor) — музыкалық инструменттер мен шалғайлық құрылғылар үшін басқару ақпаратын сақтау, өңдеу және  беруге арналған компьютерлік программа.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Абляция (гляциология)

**Абляциялық микробедер** - дене тығыздығының әртүрлілігіне және қосалқы материалдармен ластануына сәйкес мұздың әртүрлі еруінің нәтижесінде мұздық бетінде пайда болатын бедер түрі.

## Дереккөздер


Санат:Гляциология
Өтқап

**Өтқап** (желчный пузырь); (vesica fellae,  — қап, fella — өт) — өт уақытша жиналатын жұқа қабырғалы қапшық. Қабырғасы: ішкі — кілегейлі (бір қабат призма тәрізді эпителий астарлайды), ортаңғы — етті, сыртқы — сірлі қабықтардан құралған. Өтқап бауырдың ішкі бетінде орналасады. Өтқап жылқыда, түйеде, бұғыда болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Программаны баптау

**Программаны баптау** (Настройка программы; program setting) - бірнеше варианттық нұсқасы бар программаны оны орындайтын техникалық құралдардың құрамы мен құрылымын, атқаратын жұмысының мүмкіндік режимі мен түрлерін таңдай отырып, программаның осы жолы орындалуға тиіс нақты нұсқасын қалыптастыру.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Елеусіз Байырбеков

**Елеусіз Байырбеков** (1892, Созақ ауданы, Қаратау әкімшілік аймағы, Бақырлы мекені — 1944, Отырар ауданы, қазіргі Д.Алтынбеков ауылы) — ақын.

Сыр өңірінің белгілі ақындарымен кездесіп, өнер жарыстырған. "Ұлы Совет сайлайық" атты өлеңі "Ел жүрегі" (1937) жинағында жарияланды.

1934 жылы Қазақстан жазушыларының 1-ші съезіне, 1939 жылы халық ақындарының республикалық слетіне қатысқан.

"Өзгерген өмір" дастанында ("Пернедегі термелер", Алматы, 1965) 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысын, ел басына түскен тауқыметті баяндады. Ал "Ұйысты ойдан ел көп, қырдан-дағы", "мекенім Раң еді, таудан ары", "Замана сарыны", "Жаралы жауынгер", т.б. шығармалары Отырар руханияты музей-кітапханасының қорында сақтаулы тұр.

1934 жылы «Халық ақыны» атанады. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасымен марапатталған. Ол туралы Ілияс Жансүгіров: «Одаққа мүше болуға 100-ге жуық шығармашылық өкілдерінің ішінен  іріктелгені, сүзгіден өткені Жамбыл Жабаев, Нұрпейіс Байғанин, Кәрібай Үмбетәлиев, Иса Байзақов және Елеусіз Байырбеков болды» деп жазады.

Ақынның соңында екі перзент қалды. Үлкені Жамалбек 1921 жылы туған, оның ұрпақтары бүгінде Кентау қаласында тұрады. Екінші перзенті 1941 жылы дүниеге келген Перде есімді қыз.

## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Созақ ауданында туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Зүбайра Байырбекова

**Зүбайра Байырбекова** *(8.3.1909, Қоғам ауылы - 1.8.1991, сонда)* — жергілікті басшы, мақташы. "Қоғам" ұжымшарын басқарған. 1935 жылы Мәскеу қаласында өткен Бүкілодақтық ауылышаруашылық  көрмесіне катысқан. Ленин, "Құрмет белгісі" (1935) ордендерімен, бірнеше медальмен марапатталған.

Қоңырат тайпасы Көтенші руының Маңғытай бөлімінен.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары
Көшірілген адамдар

**Ko'shirilgen shaxslar** - ekinshi jer ju'zi urısı da'wirinde gitlershiler ta'repinen basıp alıng'an aymaqlardan ma'jbu'riy tu'rde ko'shirip a'ketilgen shaxslar.

Burıng'ı Sovet Awqamı qatar ma'mleketler menen sovet puqaralarınan ibarat ko'shirip a'ketilgen shaxslardı represiyalaw haqqındag'ı pitim du'zgen. 1951-jıldag'ı Qashqınlar da'rejesi haqqındag'ı Konvensiyada ko'shirilgen shaxslar ataması ushıramaydı.

Son'g'ı jıllarda qashqınlar isi boyınsha Bas komissariat basqarması ta'jiriybesinde ayırım ishki qashqınlar kategoriyasına, o'z ma'mleketinin' qandayda bir bo'leginen o'z ıqtıyarına qarsı taslap ketip basqa bir bo'leginde jasap atırg'an shaxslarg'a qarsı qollanıw ko'zge taslanadı. Ayırım jag'daylarda olar ma'jbu'riy ko'shirilgenler dep ataladı.
Өт жолы

**Өт жолы** (желчный канал); (canalis fellae, —жол, канал) — өт өзекшелерінен құралып, өтті өт қабына әкелетін өзек. Өт жолы — диаметрі 4-5 мм түтікше мүше. Қабырғасы кілегейлі, етті және адвентация қабықтарынан кұралған.
## Дереккөздер


Санат:Асқорыту жүйесі
Программаны дайындау

**Программаны дайындау** (Оформление программы) — құрамына мынадай мәліметтерді қамтитын **программаны дайындау**: программа атауы, автор туралы мағлұмат, программаны дайындаған мекеме, программаның дайындалған уақыты, мәселерді шешу тәсілдері, программа орындалуға қажетті уақыт, қажетті жад көлемі, компьютер операторына нұсқау.
## Дереккөздер


Санат:ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Зообентос

**Зообентос** *([[грек тілі|грекше]]: zoon - жануар және benthos- тереңдік)* — теңіздердің және тұщы сулы материктік суқоймалардың түбінде мекендейтін жануарлар жиынтығы; бентостың құрамдас бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Балтабай Тебейұлы

**Балтабай Тебейұлы** *([[1892]], [[Отырар (ауыл)|Отырар]] — [[1968]], сонда)* — ақын. 

1927 жылы республиканың сол кездегі астанасы Қызылорда қаласына шақырылып, өлең-жырларын жаздырған. Сол жолы семейлік ақын Н.Баймұратовпен айтысқа түскен. Қаратау мен Сыр бойын аралап, жерлестері Айтбай, Елеусіз, Қызыл жырау, Байбосын сынды ақындармен өнер сайысына түскен. Ақынның "Отырар шежіресі", "Насабнаме", "Қоңырат шежіресі", "Шежіре", "Дәуріш".

Руы – қоңыраттың ішіндегі божбан.
## Дереккөздер


Санат:1892 жылы туғандар
Санат:Отырар ауданында туғандар
Санат:1968 жылы қайтыс болғандар
Санат:Отырар ауданында қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Өт өзегі

**Өт өзегі** (желчный проток); (ductus fellae, —	өзек) — өтті бауырдан он екі елі ішекке өткізетін түтікше мүше. Қабырғасын кілегейлі, етті, сірлі қабықтар құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Абонементтік жәшік

**Абонементтік жәшік** (Абонементный ящик) — пошта мекемелерінде пайдаланатын арнайы шкафтардың жәшігі. Ол абонентке белгілі бір мерзімге жалға беріледі және оның атына келіп түсетін пошта сол жәшікте иесі келгенге дейін сақталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Абоненттік құрылғы

**Абоненттік құрылғы** (Абонентское устройство) — байланыс қызметін пайдаланушылардың ақпарат алатын құрылғылары (телефон аппараттары, радиоторапқа қосылатын қатты сөйлегіштер, абоненттік телеграф, телетайп аппараттары және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Абразивті өңдеу

**Абразивті өңдеу** (Абразивная обработка; лат. abrasio — кыру) — металл, шыны, керамика, шалаөткізгіш, пластмассадан жасалатын бұйымдарға белгілі бір пішін, өлшем, дәлдік немесе қажетті физикалық-механикалық қасиеттер беру үшін абразив көмегімен механикалық өңдеу. Электрондық техника бұйымдарын өндіру технологиясында ең көп тарағаны — абразивтік кесу, тегістеу және жалтырату.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Аванпорт

**Аванпорт** () кемелер тұратын, зәкір тастауға қолайлы орын; толқынға қарсы қорғайтын қоршауы бар, кемелердің жүгін түсіруге және тиеуге лайықталған порттың сыртындағы бөлігі.
## Дереккөздер


Санат:Кемежайлар
Зоогеографиялық карталар

**Зоогеографиялық карталар**  - жануарлардың орналасуып, санын, миграциясын *(мекен ауыстыруын)* және геграфиялық ортамен байланысын бейнелейтін карталар; жалпы және жеке зоогеографиялық карталар деп бөледі.

Жалпы зоогеографиялық карталар жануарлардың әр түрлі топтарының мекен типтерінің, биоценоз типтерінің, фауналық типтерінің және т.б. карталарын, жеке зоогеографиялық карталар — ареалдар (даралардың, популяцияның) мен олардың уақыт ішінде өзгерулерінің, жануарлардың мекен ауыстыруының карталарын, жануарлар дүниесінің санының және олардың өзгеруінің карталарын қамтиды.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Мырқы Бапақов

**Мырқы Бапақов** ( 1906, Шытты ауылы — 7.11.1983, сонда) — құсбегі. Қаршыға мен ителгіні бірдей баптап, үйретіп, түлетіп, аңға салған. Ол бүркіт аңшылығына арналған құрал-жабдықтарды, ат әбзелдерін өзі жасаған. Солардың біразы Отырар музейінде сақтаулы.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Автоматтық кросс

**Автоматтық кросс** (Автоматический кросс) — арнайы кіріске басқарушы сигнал берген кезде жалғанатын бірнеше кірістері мен шығыстары бар құрылғы. 3-категориядан
аспайтын өткізу қабілетін қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Өт өзекшелері

**Өт өзекшелері** (желчные канальцы); (ductuli fellae,  — өзекшелер) — бауыр бөлікшелеріндегі түзілген өтті өт жолына әкелетін майда түтікшелер. Диаметріне байланысты **өт өзекшелерінің** қабырғаларын бірқабатты текше (куб) тәрізді немесе бірқабатты призма тәрізді эпителий құрайды.
## Дереккөздер


Санат:Асқорыту жүйесі
Автобұғаттау сигналы

**Автобұғаттау сигналы** (Сигнал автоблокировки) — кенеттен болатын жағдайларда, мысалы, қысқа тұйықталуда, ток жүрмей қалғанда, электрондық құрылғының жұмыс режімін автоматты түрде реттеу, оның істен шығуын болдырмау сигналы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Автогенератор

**Автогенератор** - тұрақты ток көзінің қуатын пайдаланып, өздігінен қозатын, белгілі жиіліктегі және амплитудадағы гармоникалық тербелістерді немесе белгілі бір ұзақтығы мен амплитудасы бар импульстік сигналдарды тудыратын электрондық схема.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Санат:Физика
Бастабақ

**Бастабақ** — этнологиялық жәдігер. Бұл қонақтарға бас тартатын, жайпақ, үлкен ернеулі ағаш табақ.

Оны қайыңның безінен шауып, мұқият өндеп, қара шұбарлап жасаған. Бастабақты арнайы жасалған тысқапта сақтайды. XVIII ғасырдың соңында жасалған бір үлгісін Кентау қаласының тұрғыны Т.Ермашқызы Отырар руханият музей-кітапханасына тапсырған. Оның көлемі ірі қараның басы сиярлықтай, биіктігі 7,5 см, диаметрі 63,5 см.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Ыдыстар
Санат:Қазақ асханасы
Игапо

**Игапо** *( igapo — аласа жайылма)* - Амазонка өзенінің алабындағы үлкен өзеңдердің бойларыңцағы аласа жайылмалар ландшафтысы; жылдың көп бөлігінде ұзаққа созылған жаңбыр мен су басудың салдарынан су астында қалады.

Көлдер, батпақтар және мезгілдік ағын сулар көп. Шырмауықтар мен эпифиттері мол тропиктік ормандар өседі.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Автоиондық эмиссия

**Автоиондық эмиссия** (Автоионная эмиссия) — күшті электр өрісінде атомның (молекуланың) бір немесе бірнеше электрондарының туннельдік эффектісі есебінен сиретілген газдық ортада иондардың пайда болуы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Парасимпатикалық жүйке жүйесі

нобай|280px|Симпатикалық (қызыл) және парасимпатикалық (көк) жүйке жүйесі.
**Парасимпатикалық жүйке жүйесі** (parasympathica systematis nervosi,  - маңы, systema — жүйе, nervus — жүйке) — қызметі автономды түрде іс жүзіне асатын жүйке жүйесінің бөлігі.

Парасимпатикалық жүйке жүйесінің жүйке орталықтары ортаңғы және сопақша мида, жұлынның құйымшақ (сегізкөз) бөлімінде орналасады. Орталық жүйке орталықтарынан шыққан миелинді түйіналды (преганглионды) жүйке талшықтары жүйке ганглийлеріндегі мультиполярлы нейроциттерде аяқталып, жүйке толқындарын жеткізеді. Ганглий нейроциттерінің аксондары постганглионды миелинсіз жүйке талшықтары ретінде ганглийлерден шығып, ішкі мүшлердегі етті қабықтар мен етті қабаттарды және бездерді жүйкелендіреді. Интрамуральды парасимпатикалық жүйке түйіндері (ганглийлері) тым майда болып келеді. Оларды тек микроскоппен ғана көруге болады. Интра-муральды парасимпатикалық жүйке түйіндері жүйкелендіретін мүшелердің қабырғаларындағы кілегейлі, етті, сірлі қабықтар аралықтарында орналасады. Бұлардың преганглионды жүйке талшықтары ұзын, ал постганглионды жүйке талшықтары қысқа болып келеді. Парасимпатикалық жүйкелену тері тамырларында, тер бездерінде, түк бұлшықеттерінде, бүйрекүсті безінде, көкбауырда, бұлшықеттерде болмайды.
## Дереккөздер


Санат:Жүйке жүйесі
Автоматтандырылған жинақтау үстелі

**Автоматтандырылған жинақтау үстелі** (Автоматизированный монтажный стол) —жұмысты сапалы орындауды қамтамасыз ететін кұрылғылар және құрал-жабдықтармен жабдықталған электрондық құрылғыларды жинастыратын (құрастыратын) жұмыс орны. Қазіргі автоматтандырылған жинақтау үстелдер арнайы кассалармен жабдықталған. Олар арнайы ықшам ЭЕМ бағдарламасы бойынша автоматты түрде керекті бөлшекті лезде алып беріп, сәулелік проектордың көмегімен тақтадағы (платодағы) осы бөлшек орнатылатын жерді жарықтандырады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника