Мьянма

**Мьянма Одағының Республикасы** (, ХФӘ: [pjìdàʊɴzṵ θàɴməda̰ mjəmà nàɪɴŋàɴdɔ̀]), қысқартылған — **Мьянма** (**), бұрын *Бирма* — Оңтүстік-Шығыс Азияда, Үндіқытай түбегінде орналасқан мемлекет. Жер аумағы 678,5 мың км². Халқы – 41,7 млн. (2000). Астанасы – Нейпьидо қаласы(3,5 млн.).
[thumb| alt=A.|''[Ситуэ қаласы*.]]

Мьянма 7 ұлттық облыс пен 7 әкімшілік облыстан құралған. Халқының көпшілігін (70%) бирмалықтар құрайды, қалған этникалық топтардың саны жағынан ірілері: [[шан]], [[карен]], [[чин]], [[мон]], т.б. Мемлекеттік тілі – [[бирма тілі]], [[ағылшын]], [[қытай]] және жергілікті тілдер ([[карен]], [[мон]]) де қолданылады. Халқының 85%-ы будда дінін ұстанады, қалғандары: [[христиандар]], [[индуистер]], [[мұсылмандар]]. Мьянмадағы басқару жүйесі – [[республикалық]]. Жоғарғы заң шығарушы органы – [[Бейбітшілік пен дамудың Мемлекеттік Кеңесі]] ([[БПДМК]]). Жоғарғы атқарушы органы – үкімет. Мемлекет пен үкімет басшысы – БПДМК-нің төрағасы. Ұлттық мейрамы – Тәуелсіздік күні – 4 қаңтар (1948). Ақша бірлігі– [[кьят]] ([[чжа]]). 1948 жылдан [[Біріккен Ұлттар Ұйымы|Біріккен Ұлттар Ұйымына]] мүше.
<gallery> 
Image:LocationMyanmar.svg|Мьянманың [[Азия]]да орналасуы
Image:MyanmarEthnolinguisticMap1972.jpg|Этнолингвистік карта орналасуы
Image:Burma-CIA WFB Map.png|2007 жылдағы қалалар 
</gallery>

== Табиғаты ==
[[Сурет:Inle Lake,Floating Garden.JPG|thumb| alt=A.| *Көл үстіндегі бау-бақша*.]]
Мьянма аумағының көпшілік бөлігін таулар мен үстірттер алып жатыр. Батысында [[Ракхайн]] мен [[Пакхайн]] таулы қыраттары, шығысында [[Билауктонг]] қыраты орналасқан. Мьянмада бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияның ең биік жері – [[Кхакаборази]] (5881 м) шыңы орналасқан. Елдің орталығы мен оңтүстік бөлігі кең жазық. Осы жазық арқылы Мьянманың басты Иравади өзені ағып өтеді. Мьянмада әр түрлі пайдалы қазбалар ([[мұнай]], [[қалайы]], [[вольфрам]], [[мырыш]], [[мыс]], [[қорғасын]], [[көмір]], [[табиғи газ]], [[қымбат бағалы тастар]]) кездеседі. Жерінің 15%-ы егіншілікке жарамды. Негізгі климаты – [[тропик]]тік [[муссон]]дық, оңт-те – субэкваторлық. Мьянмада муссондардың әсер етуіне байланысты жыл мезгілі салқын (*қараша – ақпан*), ыстық (*наурыз – мамыр*) және жауынды (*маусым – қазан*) маусымдарға бөлінеді. Салқын маусымға жиі соғатын тозаңды дауылдар тән. Салқын кезеңдегі орташа температурасы 20 –25С-қа, ыстық кезеңде 30 – 32С-қа тең. Ішкі жазықтардағы жылдық жауын-шашын мөлш. 500 мм, тау беткейлерінде 3500 мм-ге дейін жетеді. Мьянманың өсімдіктер дүниесі өте бай. Мұнда мәңгі жасыл ағаштар мен бұталардың 700-ден астам, көп жылдық шөптесін гүлдердің 700-ден аса, шай тұқымдас бұталардың 80 түрі, пальма мен бамбук ағаштарының 70 түрі, папоротниктердің 400-ден аса түрлері өседі. Тау баурайларында мәңгі жасыл ормандар, орт. аудандарда аралас ормандар мен саванналар орналасқан. Мьянмада тропиктік аймақтарға тән жануарлар дүниесімен (*мысық тұқымдастар, жыландар, маймылдар, құстар, т.б.*) бірге жер бетінде сирек кездесетін [[малай тапирлері]], үнді-малай [[кірпі]]лері, [[мүйізтұмсық]]тар, [[гиббон|ақ қасты гиббондар]], алып [[қырғауыл]]дар (*ұзындығы 1,7 – 2 м шамасында*), [[Иравади]]дегі тұщы суда өмір сүретін [[дельфин]]дер кездеседі.

== География ==
=== Географиялық орналасуы ===
Мьянма шекарасында [[Үндістан]] (1,463 км) және батысында [[Бангладеш]] (193 км), шығысында Қытай (2 185 км), шығысында [[Лаос]] (235 км) және оңтүстік-шығысында [[Таиланд]] (1800 км). Оңтүстіктен және оңтүстік-батысқа қарай оның жағалаулары Бенгалия шығанағы мен Мутама шығанағы (Мартабан), сондай-ақ Андаман теңізі суларымен жуылады. Елдің аумағы, оның ішінде аралас аралдар, 678 мың км², жағалау сызығы 1930 км.

=== Климат ===
Негізінен тропикалық және субаксиаторлық климат. Үш мезгіл бар:
* ылғалды - мамыр айының соңынан қазан айының аяғына дейін
* салқын - қазан айының ортасынан бастап ақпан айының ортасына дейін
* ыстық - ақпанның ортасынан мамыр айының аяғына дейін.

Қаңтар айында орташа айлық температура + 24&nbsp;°C, [[Янгон]]да, [[Мандалай]]да +21&nbsp;°C, ең жоғарғы жаз температура +41&nbsp;°C болады. Таулы аудандарда ол әлдеқайда салқын (әсіресе, Шань тауларында, қыста түнде температура нөлден төмен түсе алады), алқаптарда қаңтар температурасы + 15&nbsp;°C аспайды

Ең көп жауын-шашынды шілде айында түседі. Жауын-шашынның мөлшері оңтүстік-батысқа қарай ылғалданатын муссон желдеріне қатысты беткейлердің биіктігіне және әсеріне байланысты. Рахин және Танинтай өңірлерінің жағалауларында жыл сайын орта есеппен 4 600-5100 мм жауын-шашын болады, орталық жазықта тек 635 мм ғана болады. Ситтведегі (Акяабта) орташа жылдық жауын-шашын 4950 мм-ге, Минбуге дейін, Рахин аралығының жауын-көлеңкесінде құрғақ белдеуде - тек 740 мм, Янгонда - 2510 мм.

== Тарихы ==
[[Сурет:Unfinished Stupa.jpg|thumb| alt=A.| *Аяқталмаған Ступа*.]]
[[Сурет:Entrance of the Unfinished Stupa.jpg|thumb| alt=A.| *Аяқталмаған Ступаға кіретін қақпа*.]]
Адамдар Мьянманы тас дәуірінен мекендей бастады. Қазіргі Мьянма аумағында алғашқы мемлекеттік құрылымдар (*Мон, Пиу*) б.з. бас кезінде пайда болды. 11 ғасырға дейін Шрик-Шетра, Аракан, т.б. көптеген ұсақ иеліктер құрылды. 11 ғасырдың бас кезінде Паган (*мьянма халқының ежелгі мемлекеті*) корольдігі ұсақ мемлекеттерді өзіне бағындырды. 13 ғасырдың соңында корольдік моңғолдардың шабуылына ұшырады. Бірақ [[моңғол]] үстемдігі көпке созылмай, елдің тәуелсіздігі қалпына келтірілді. 16 ғасырда [[Тангу мемлекеті]] күшейіп, ел біріге бастады. 1752 жылы [[Пегу]] мемлекетін құрған [[Мон билеушілері]] Тангу мемлекетін өзіне бағындырды. 19 ғасырдың бас кезінен бастап француз отаршылары Үндіқытай түбегіне ішкерілеп ене бастады. Бұған жауап ретінде өлыбритания 1824 жылы Төм. Бирманы, 1855 жылы елдің бүкіл аумағын басып алды. Мьянма 1886 жылдан [[Бирма]]  деген атпен [[Британ империясы]]ның отарына айналып, 1886 – 1937 жылы Британ Үндістанының құрамына енгізілді. 1937 жылы тікелей [[Британ Достастығы]] құрамына кіріп, ішінара өзін-өзі басқару құқығына ие болды. 1942 – 45 жылдары Мьянманы жапондар жаулап алды. [[2-дүниежүзілік соғыс]] аяқталған соң Мьянма жерін мекендеген аз санды халықтар өзін-өзі билеу құқығын талап ете бастады. Нәтижесінде 1948 жылы 4 қаңтарда тәуелсіз мемлекет ретінде жарияланған Бирма мемлекеттерінің федерациясы құрылды. 1962 жылы елде төңкеріс болып, өкімет басына әскерилер келді. 1989 жылдан ел Мьянма (Мьянма Одағы) 
 деп атала бастады. 1990 жылы Мьянмада негізгі оппозициялық партия (Демократиялық партия) сайлау нәтижесінде жеңіске жеткенмен, билікте әлі де әскери режим сақталған. 

== Экономикасы ==
Мьянма – [[ауыл шаруашылығы]] басым дамыған ел. Соңғы онжылдықта экономикалық дағдарысты басынан өткеруде. Үкімет 40 жылдай қатал мемлекеттік басқарудан соң жеке кәсіпкерлік пен шет ел инвестициясына қолдау көрсету жолымен экономиканы жандандыруға әрекеттенуде. Өнеркәсіптің неғұрлым маңызды салалары: тау-кен, мұнай өндіру, [[орман шаруашылығы]], [[ауыл шаруашылығы]], [[балық аулау]] мен [[ағаш дайындау]]<nowiki/>ды қоса есептегенде ұлттық жалпы өнімнің 40%-ын құрайды. Ауыл  шаруашылығының негізгі саласы – [[күріш]] өсіру. [[Бидай]], [[қант құрағы]], [[жүгері]], [[каучуктік дақылдар]] да өсіріледі. [[Импорт]]ының негізін ауыр машина жасау өнімдері мен көлік құрал-жабдықтары құрайды. Ұлттық жалпы өнімнің жан басына шаққандағы мөлшері 1290 АҚШ долларына тең (1997). Негізгі сауда серіктестері – [[Қытай]], [[Үндістан]], [[Сингапур]], [[Тайланд]], [[Жапония]].

== Жағрафиясы ==
Мьянмада жыл бойы ыстық болып тұрады, соның өзі жазғы – жаңбырлы, қысқы – қуаңшылықты екі маусымға бөлінеді. Кеме жүзетін үлкен өзен Иравади солтүстіктен оңтүстікке қарай бүкіл елді қақ жара ағып жатыр. Мьянмалықтардың көпшілігі осында тұрады. Ал шекаралық аудандары түгелдей тропикалық қалың орманды, биік таулы болып келеді. Бұл тауларда әр түрлі тайпалар мекендейді.

== Тарихы ==
[[1044]]-[[1287]] жж. осы жерде Банган патшылығы болды. Бірақ 13 ғасырда монғолдың Хубилай Ханы Банганың елордасы Татон қаласын басып алды. [[1531]]-[[1752]] жж. бирмалар Таунго патшылығын құрды.

Бирма көп жылдар [[Англия]]ның отары болды. Ол [[1948]] ж. ғана тәуелсіздік алды. [[1962]] ж. Революциялық Кеңес өкімет басына келді. Өнеркәсіп орындарының басым көпшілігі мемлекет меншігіне алынды. Елде маңызды демократиялық өзгерістер жүзеге асырылуда. Республика дамудың либералдық жолына түсті.

[[1988]] жж. әскерилер төңкеріс жасап, өкіметті өз қолдарына алған. [[1989]] олар Бирма атауын Мьянма Одағына өзгертті.

[[2005]] ж. елордасы [[Янгон]]дан [[Нейпидо]]ға көшірілді.

== Қалалары ==
Көптеген бирмалықтар қазірдің өзінде биік қадарладың үстінде салынған үйлерде тұрады. Қабырғалары тоқымалы, верандасы бар, шатырлы салбыраңқы үйлер ағаштан немесе бамбуктен жасалады. 
Ең ірі қаласы – [[Янгон]], ол мемлекеттік кейнгі елордасы. Ал қазіргі елордасы – [[Найпидау]] қаласы.

== Мәдениеті,халқы. ==
<gallery>
Image:Girl painted with thanaka.JPG|Мьянмалық қыз
Image:Thanaka.jpg|Танака ағашы
Image:Nat-ein.jpg|*Нат* немесе мінажат үйі
Image:Blethrow Inle2.JPG|Инле көліндегі базар
Image:Longyi.jpg|Қарапайым шаруа
</gallery>

== Инле көлі. ==
<gallery>
Image:Inle Lake, evening.JPG|Көл маңындағы күн бату
Image:Inle655.jpg|[[Инле]] көлі 1999 жылы
Image:Burma06.jpg|Көл үстінде орналасқан мінажатхана
Image:Blethrow Inle1.JPG|Балықшылар
Image:Blethrow Inle3.JPG|Көл маңында соғылған үйлер
</gallery>

== Тарихи маңызы зор орындар мен ғимараттар. ==
<gallery>
Image:BurmesePagodas.jpg|1890 жылғы соғылған ғимараттар
Image:Golden Rock.JPG|"Алтын Шатқал"
Image:Mt Popa1.jpg|Будисстер мінажатханасы1
Image:Mt Popa.jpg| Будисстер мінажатханасы2
Image:St mary pulpit.jpg|Янгон қаласындағы шіркеу 1
Image:St mary chair.jpg|Янгон қаласындағы шіркеу 2
Image:Baganmyo.jpg|"Баган" шіркеулері
Image:Hindutempleyangon.jpg| Янгон қаласындағы "Шри Кали" шіркеуі
Image:Ngatatgyibuddhayangon.jpg|[[*Будда*]] мүсіні
Image:Sagainghillsagaing.jpg|*Сагаинг* жотасы
Image:Shwe-Yan-Pyay.jpg|Шіркеу
Image:Shwethalyaungbuddhabago.jpg|[[Баго]] қаласындағы *Будда'' мүсіні


## Жазуы

Image:Burmese_alphabet.png| Мьянмалық әліпби
Image:Burmese_numerals.png|Сандардың жазылуы
Image:Myanmar-message.jpg|Мемлекеттік хабарландыру тақтайшасы


## Дереккөздер

#### Ресми сілтемелер
* Сыртқы істер министрлігі
* Ішкі істер министрлігі 
* Дін жөніндегі министрлік 
* Мемлекеттік баспа «Мьянма Таймс» (ағылшын және бирма тілінде)
* Тәуелсіз баспа «Иравади» (ағылшын және бирма тілінде)

#### Ағылшын тіліндегі сілтемелер
* MyWebDigest — Myanmar Burmese Web Directory & Search 
* Myanmars Net — Myanmar-based web guide
* Myanmar Travel Information
* MRTV-3 Web Site 
* Burma: Army of the Child God 

#### Орыс тіліндегі сілтемелер
* Буддийское КСРО — очерк истории и религии Бирмы и рассказ о путешествии 1998
* Бирма в Географической Энциклопедии 1960 
* Бирма в Большой советской энциклопедии
* Бирма в Энциклопедии Кругосвет 
* Практические советы путешественникам на сайте Сергея Жарова

*