open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Бостандық ескерткіші

**Бостандық ескерткіші** () — Солтүстік Америкадағы ағылшын иелігіндегі жерлердің азаттық күресіндегі Франциямен болған одақтастыққа ескерткіші ретінде Францияның АҚШ-қа тартқан сыйлығы.

## Ескерткіш тарихы
Алып мүсінді жасау туралы ойды француз мүсіншісі Ф.А. Бартольди ұсынған. 1871 жылы Нью-Йоркке сапарында Бартольди кеме қалаға жақындаған кезде Белдоу аралындағы жұлдыз сипатты бекіністі көріп, болашақ мүсін ескі бекініс үстінде алау көтерген әйел бейнесі болады және ол «Әлемді сәулелендірген Азаттық» деп аталуға тиіс деген ойға келген.

Француздар мүсінді, ал америкалықтар оның тұғырын жасауға келісті. Мүсінді Бартольди жасады, металл қаңқасын Г. Эйфель құрастырды, бет-бейнесіне мүсіншінің анасы Шарлотта Бартольди үлгі болды. 1884—1886 жылдарда мүсін дайын болды. Ескерткіш 1886 жылы 28 қазанда Нью-Йорктегі Бедлоу аралында ашылды. Мүсіннің биіктігі 46.5 м, тұғыры 46.94 м, жалпы салмағы 225 т. Әйел мүсінінің басына 7 шабағы бар тәж кигізілген, оң қолына алау көтерген, сол қолында заңдар кітабы бар, ол кітапта АҚШ-тың тәуелсіздік күні жазылған. 1903 жылы мыс табақша жапсырылды, онда Э. Лазарустың дастанынан үзінді берілген. Тәждегі шабақтар 7 теңіз бен 7 құрлыққа жарқырап төгілген сәулені білдіреді. Мүсін әуелде боялмаған еді, кейін мыстың қышқылдануы нәтижесінде ол жасыл түске енді. Мүсін тұғырының ішінде АҚШ-қа иммигранттардың келу тарихы және осы ескерткіштің құрылысы туралы мәліметтер беретін мұражай бар. Мүсін азаттықтың белгісі ретінде ұлттық ескерткішке айналған.
Сурет:Carte localisation statue Liberté.png|Бостандық ескерткішінің Нью-Йорк картасында орналасуы
Сурет:Liberty Island.jpg|Бостандық  аралы
Сурет:Statue of Liberty 2.JPG|Бостандық ескерткіші (таяныш жағынан қарағанда)


## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Statue of Liberty National Monument The official Historical Site handbook.
* StatueOfLiberty.info All about the Statue of Liberty—French—English.
* PBS documentary about statue of liberty
* Statue of Liberty-Ellis Island Foundation Fun facts, children's picture contest, and other information on the foundation.
* Statue of Liberty Facts 
* The Statue of Liberty article by Alexandra Kollontay, 1916.
* Historical Information and Photographs
* A Palestinian version of the Statue of Liberty on the cover of "This Week in Palestine" (Ramallah), No. 95, Наурыз 2006
* Gallery Images of the Statue of Liberty 

Санат:Нью-Йорк ескерткіштері
Санат:АҚШ мүсіндері
Санат:АҚШ шамшырақтары
Санат:АҚШ тарихы
Санат:Нью-Йорк мұражайлары
Санат:АҚШ дүниежүзілік мұрасы
Санат:АҚШ ұлттық ескерткіштері
Санат:Үлкен мүсіндер
Санат:Неоклассицизм
Токио

&nbsp;— Жапонияның астанасы, әкімшілік, қаржылық, мәдени және өндірістік орталығы. Хонсю аралының оңтүстік-шығыс бөлігінде, Канто жазығында, Тынық мұхитындағы Токио шығанағының мүйісінде орналасқан. халық саны 12,544 млн адам, ауданы&nbsp;— 2 187 км², халық тығыздығы Жапония префектуралары ішіндегі ең жоғарысы&nbsp;— 5 740 адам/ км².

Токио дүние жүзі елордалар арасындағы ең жоғарғы Жалпы ішкі өнім, ЖІӨ шығаратын қала.

## Экономикасы
Токио — Нью-Йорк және Лондонмен қатар әлемнің қаржылық орталықтарының бірі. Сонымен бірге, Токио — әлемдегі ең экономикалық дамыған агломерация. PricewaterhouseCoopers компаниясының зерттеуіне сәйкес токиялық қала аймағы (Токио, Канагава және Тиба префектураларымен бірге, 35,2 млн адам) 2005 жылға сәйкес жалпы $ 1,191 трлн ЖІӨ (сатып алу қабілеті паритеті бойынша) өндіріп әлемдегі ірі агломерациялардың ішінде ЖІӨ бойынша алғашқы орында. 2008 жылы ЖІӨ (САҚП бойынша) Токио $ 1,497 трлн жетті. 2009 жылы Fortune Global 500 тізіміндегі 51 компания осы Токиода орналасты.

Токио ірі халықаралық қаржы орталығы бола отырып әлемдік ірі инвестициялық банктер мен сақтандыру компанияларының бас-пәтері болып табылады, сонымен қатар Жапониядағы көліктік, баспа және эфирге тарату концентраторы функцияларын атқарады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі орталықтандырылған экономикалық өсу кезінде көптеген ірі компаниялар өз пәтерлерін Осака (тарихи қаржы орталығы) сияқты қалалардан Токиоға билікке кең қолжетімді пайдалану мақсатында көшірген. Соңғы кездері бұл тенденция Токиода халық саны өсуі мен ондағы өмірдің қымбатшылығына байланысты тоқтады.

Токио «Экономист» журналы бойынша 14 жыл қатарынан 2006 жылға дейін әлемдегі ең қымбат (өмір сүру қымбатшылығы бойынша) қала деп болған.

Жапонияның Токия қор биржасы — ең ірі биржа, нарықтық капитализациясы бойынша әлемдегі екіншісі және айналымдағы үлесі бойынша төртінші.

Туризмде Токио экономикасына үлкен үлес беруде.

## Қала аты
Бастапқыда Эдо, саға дегенді білдірген, есімімен белгілі болған қала  Токио деген есімін (*Tōkyō*: *tō* (шығыс) + *kyō* (астана) іс жүзінде империялық астанаға айналған 1868 жылы алды. Ертедегі Мейжи кезінде де қала «Tōkei» (Төкей) деп аталған, немесе дәл солайша қытау әріптерімен «Токио» деп көрсетілген. Кейде әлі де құжаттарда «Төкей» деп кездескенімен бұл аты ескірген. This pronunciation is now obsolete.

## Бауырлас қалалар
Токионың 11 бауырлас қалалары бар:

## Галерея

KokyoL0059.jpg|Император сарайы Эдо
Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|Жапония парламент ғимараты
Okuma lecture hall Waseda University 2007-01.jpg|Васэда атақты университет
Nippon Budokan 2010.jpg|Ниппон Будокан аренасы
Kabuki-za theater 2010.jpg|Гинза ауданы, Кабуки-ZA театры
San-ai Building at night.jpg|Гинзадагы Сан-ай ғимарат түнде


## Дереккөздер

Санат:Жапония префектуралары
Санат:Азия елордалары
Санат:Жазғы Олимпиада ойындары астаналары
Санат:Жазғы Универсиада астаналары
Санат:Канто аймағы
Санат:Жапонияның миллионер қалалары
Санат:Токио
Тараншылар

**Тараншы** дегеніміз — бүгінгі Шынжаңдағы Тарим өзенінің алабындағы шұраттарда тұратын, түркі тілдерінің қарлұқ тармағына жататын тілдердің бірінде сөйлейтін және шығу тегі жағынан ежелдегі иран, тохар халықтарының және бертінде көшіп келген түркі-моңғол тайпаларының (қарлұқтар, ұйғырлар, яғмурлар және моңғолдар) ұрпақтары болып табылатын отырықшы халықтың аты.

Шағатай тілінде «отырықшы шаруа» дегенді білдіретін осы атаумен Ферғана аңғарында және бүкіл Орталық Азияның шұраттарында тұратын отырықшы, жер өңдеумен айналысатын тұрғындарға қатысты қолдануға болады. Тарим өзенінің алабы (Қашғар, Құмыл, Хотан және Тұрпан шұраттары сияқты шұраттарды қамтитын) жер өңдеуші **тараншылардың** нағыз отаны болып есептелсе де, олар Қытай тарихының Миң және Циң кезеңдерінде қазіргі Үрімші мен Іле сияқты жерлерді де қоныстаған. Мәнжу империясы жоңғар қалмақтарын басып алған соң ол көптеген тараншыларды отырықшы сібе гарнизондарымен  бірге  Іле өзенінің аңғарында қоныстануға жіберген. Шынжаңның көпұлтты мұсылман мәдениетінде «тараншы» ұғымы «сарт» ұғымына қарама-қарсы мағынада қолданылады: тараншы деп жер өңдеуші отырықшыларды атаса, сарт деп қалада тұратын саудагер-қолөнершілерді атаған. Әрине, шұраттардағы мұсылман мемлекеттерінің билеуші таптары тараншыларға жатқызылмаған, оларды шығу тегі бойынша көбінесе «моғол» немесе долан деп атаған. Бірақ қазіргі көзқарастан қарағанда, тараншылар, сарттар мен моңғол доландарды үш түрлі этникалық топ деп қарастыруға болмайды, оларды бір шағатай-тимурид мәдени және тілдік бірлестігіндегі үш түрлі топ немесе тап деуге ғана келеді.

20-шы ғасырдың бас кезінде Ресей, Ұлыбритания мен Қытайдың арасында болған, «Үлкен ойын» деген атқа ие болған геополитикалық бәсекелестіктің түпкі нәтижесі ретінде Орталық Азия қазіргі ұлттық мемлекеттердің арасында бөлініске түсті. Шұраттарда тұратын шаруалар 1930-шы жылдардың басына дейін ұйғыр ұлтына қосылып болды. Бір қызығы, шұраттарда немесе Іле өзенінің бойындағы қалаларда тұратын сарттар ұйғыр болып жазылса, байланыстары Шынжаңның батысымен күштірек болған сарттар өзбек болып жазылып кетті. Кейде бұндай бөліну шарттылығы көзге ұрып тұрады, мысалы, қашғарлықтардың әндіжандықтардан айырмашылығы олардың тұрпанлықтардан айырмашылығындай зор.

Қазіргі кезде бұл атау қолданылмайды немесе ауызекі тілде ғана қолданылады.

Санат:Қытайдағы этникалық топтар
Санат:Орталық Азияның тарихы
Санат:Шынжаң тарихы
Санат:Түркі этникалық топтары
Сібе

**Сібе** ( *Sibe*; ) — негізінен солтүстік-шығыс Қытай мен Шыңжаңда тұратын этникалық топ, Қытай Халық Республикасында ресми түрде мойындалатын 56 ұлттың бірі.

## Тарихы
Бастапқы отандары — Манжуриядағы Нен өзені мен Соңһуа өзендерінің алаптары. Нурхацидің 1593 жылы Гуре шайқасында талқандаған тоғыз мемлекеттің бірі осы сібелер. Хорчин моңғолдары мәнжудің Циң әулетіне бағынғаннан кейін де сібелер хорчиндарға бағынышты болып қала берді.

Циң дәулеті Ресейге қарсы әскери жорықтар ұйымдастыра бастаған кезде сібелер Циң билеушілерімен қатынас орнатты. Олар Циң әскерлерін керек-жарақпен қамтамасыз етуге атсалысты. 1692 жылы хорчиндер сібе, гувалча мен даурларды күміс үшін Каңси императорға сыйға тартты. Сібелер сегіз тулы әскердің бір бөлігі етіліп, Цицикарда және Мәнжурияның басқа қалаларында гарнизон етіп орналастырылды.

Шығыс Түркістанды жаулап алғаннан кейін Цянлуң император 1764 жылы *«Жаңа шекараны»* қорғасын деп сібелердің бір бөлігін сол жаққа қоныс аударғызды. Олар Іле өзенінің оңтүстігінде Чапчал Сібе автономиялық облысында бірлесіп қоныстанып отыр.

## Мәдениеті
Сібелердің дәстүрлі киімі мәнжулердің ұлттық киіміне өте ұқсас. Қазіргі кезде сібелер батыстық үлгідегі киім киеді, дәстүрлі сібе киімдерін мейрам кезінде жасы үлкен сібелер киіп шығады.

Сібелер *«хала»* деп аталатын ру сияқты, фамилиясы бірдей адамдардың топтарына бөлінеді. Қазіргі кезге дейін сібелерде бір шаңырақтың астында үш буынның адамдарының бірге тұруы кең орын алған. Сібелердің дәстүрі бойынша, әкесінің көзі тірісінде ұлының жеке отау құруына болмайды.

## Тілі

Солтүстік-шығыс Қытайда тұратын сібелер толығымен қытай тіліне көшкен. Шыңжаңда тұратын сібелер мәнжу тілінің бір ерекше диалекті болатын сібе тілінде сөйлейді. Мәнжу тілінен айырмашылығы, сібе тілінде алты емес, сегіз дауысты дыбыс сақталған, грамматикасында ерекшеліктер бар және үндестік заңының ережелері күрделірек. Сібе тілінің жалпы сөздік қоры мен құрылымы қытай тілінің ықпалына айтарлықтай ұшырай қоймаған. Алайда сібе тілінде қытай тілінен енген сөздер де баршылық, олар көбінесе әлеуметтік ұғымдар болып келеді, мысалы «гәмиң» (төңкеріс), *«гүңшә»* (*коммуна*). Сібе тілі мәнжу әліпбиінің аздап өзгертілген түрі болып табылатын сібе әліпбиін тұтынады.

Қапқалда қазіргі кезде сібе тілінде газет шығып тұрады, ал Үрімшіде сібе тілінде кітаптар басылып шығарылады.

## Сілтемелер
* Wu Yuanfen, Zhao Zhiqiang. 1981. "Xibozu xiqian gaishu" [Сібелердің батысқа қоныс аударуының жалпы сипаттамасы]. *Minzu yanjiu* 2:22-29.
* Ramsey, S. Robert. 1987. *The Languages of China*. Princeton University Press, Princeton New Jersey ISBN 0-691-06694-9 
* *C. G. Mannerheimin Valokuvia Aasian-Matkalta 1906-1908 (Photographs By C. G. Mannerheim From His Journey Across Asia 1906-1908)*, (Otava, Keuruu: 1990) ISBN 9511113577.  Contains photographs of Xibe/Xibo and other ethnic groups.

## Сыртқы сілтемелер
* Сібе мәдениеті (қытайша) 
* Сібенің садақ тарту өнеріне бағышталған сайт 

Санат:Мәнжурия
Санат:Тұңғыс тілдері
Санат:Көшпенділер
Диафрагма (контрацепция)

**Диафрагма** – екі қабат болмау үшін қолданылатын жұмсақ
резеңке тосқауыл.
## Қолданылуы
Жатыр мойынына сперматозоидтерді жібермеу
үшін қынапқа жыныстық қатынастың алдында енгізіледі және
жыныстық қатынас аяқталғаннан кейін бірнеше сағат бойы
алынбауы тиіс.
right|thumb|200px|Сыртқы көрінісі.
thumb|200px|Орналастыру сызбанұсқасы.
## Артышылықтары
Iлеспелі әсері жоқ; Әйелді жатыр
мойынының рагынан және жыныстық қатынастан жұғатын соз
ауруларынан сақтап қала алады; енгізілгеннен кейін жыныстық
қатынасты үзбейді.
## Кемшіліктері
Қолдануын алдын ала жоспарлау керек,
бұл контрацептив арнайы маймен майлануы тиіс; Қолдануды
үйрену керек; диафрагма өлшемін маман дәрігер тексеріп
тұруы тиіс; жыныстық қатынас барысында жыртылып қалуы
мүмкін; өлшемі әр жыныстық қатынас сайын тексеріліп
тұруы тиіс.
Санат:Әйелдер контрацептивтері
Санат:Жыныстық қатынастар
Диафрагма

**Диафра́гма** ( — тосқауыл, жабу):

* Диафрагма (оптика);
* Диафрагма (анатомия);
* Диафрагма (контрацепция);
* Диафрагма (геология).
Джинс шалбары

200px|thumb|Заманауи джинс шалбары
**Джинс шалбары** — қазіргі заманда жұрт ішінде пайдаланатын шалбарларының бір түрі.

Мақтадан жасаған мықты деним матасынан тігеді, тігудің алдында деним матасы индиго өсімдігімен көк түсіне бояулайды. Джинс шалбарын дүние жүзінде кәрі-жас ер адамдар да, әйелдер де киеді. Тек мұсылман мемлекеттерінде әйелдер және дәстүрлерін берік ұстап өз халқын дәстүрлі киімін киетін халықтар (мысалы, папуастар) джинс шалбарын кимейді.

## Тарихы
Джинс шалбарларының ойлап шығарған Лейб Страус 1829 жылы жебірей отбасында дүниеге келді. Кейін отбасыменен Америкаға көшеді.

1853 жылдың наурызында Калифорния штаты, Сан-Францискода алғашқы брезенттен шалбарды тігеді. Брезенті бітіп, Франциядан «деним» матасына тапсырыс береді. Сөйтіп, ең алғашқы «деним» матасынан тігілген көк түсті джинс пайда болды. Деним матасының пайда болған ел — Франция. Француз тілінен denime — «Ним қаласынан астарлық мата» деп аударылатын. Мықты болғандығынан бұл матадан кемелер желкендерін жасайтын. Ал Лейб Страус арқасында деним матасынан шалбар тігуі басталды.

Джинстың ресми туған күні — 1873 жылының мамырдың 20 болып саналады, өйткені осы күні Лейб Страустың «Levi’s Straus and Company» фирмасы патент алады да, өзінің жапсырмасын шығарады.

Бұндай шалбарларды 19 ғ. американдық ковбойлар мен алтын іздеушілердің қара жұмыстарына арналған киімі еді.

Кейін, 20 ғ. Батыс мемлекеттерінде жастар киетін шалбарына айналды.

## Кеңес Одағы
Кеңес Одағындағы жастардың бедел, абырой мен молшылықтың нышанына айналды, өйткені Кеңес Одағында джинс шалбарын тікпей, оны «лағынат басқан буржуазияның нышаны» санаған, ал шетелде тігілген джинс шалбарын сатып алу қиын еді. Соңдықтан джинс шалбарын іздеп табылған, сатып ала алған адам бай, абыройлы, «байланыстары» бар адам деп санаған. Джинс шалбары әр Кеңес Одағының азаматының арманы болып, жоғары бағалаған.

## Батыс елдері
1960 жж. джинс шалбары хиппидың нышаны болды.

1970—1980 жж. джинс шалбары рок-әншілердің, былғары куртка, электр гитара мен мотоцикл сияқты, рәмізінің бірі болып айналды. Кейін балағы кең ұзын джинс шалбарлары рэп, хип-хоп, R&B тағы басқа «қара саздың» жыршыларының белгісі болып кетті.

1990 жж. соңында рэп пен хип-хоп тек қана афро-американдықтардың сазы емес, бар ұлттар сүйетін сазына айналды. Джинс шалбары да өз ұлттық және идеологиялық мағынасын жоғалтып, ең киілетін шалбарының түріне айналды.

Санат:Шалбарлар
Жұлдызбек Бекмұхамедұлы Әбілқожин

**Жұлдызбек Бекмұхамедұлы Әбілқожин** (23 қазан, 1951 жылы туған, Алматы қаласы) – тарих ғылымдарының докторы (1991).

## Өмірбаяны
* ҚазПИ-дің тарих факультетін (1976, қазіргі ҚазҰПУ) бітірген.
* 1978 жылдан Қазақстан Ғылым Акедемиясының Тарих, археология және этнология институтында ғылым жұмыспен айналысты.
* 1992 жылдан осы института бас ғылыми қызметкер. 
## Ғылыми еңбектері

* «Традиционная структура Казахстана (1920–1930-е годы)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады.
* Қазақстандағы 1931–1933 жылы ашаршылық, күштеп ұжымдастыру, қазіргі кездегі аграрлық мәселелер жөнінде жаңа методика тұрғыдан жазылған 100-ден астам ғылыми еңбектің авторы.
## Шығармалары:
* «Традиционная структура Казахстана: социально-экономические аспекты функционирования и трансформации», 1991;
* «Очерки социально-экономической истории Казахстана», А., 1997.

## Дереккөздер


Санат:23 қазанда туғандар
Санат:1951 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Бақшасарай

**Бақшасарай** (; ; ; ) — Украинадағы Қырым облысындағы қала, Бақшасарай ауданының әкімшілік орталығы, темір жол стансасы. Симферополь-Севастополь тас жолы бойына орналасқан. Қырым түбегінде орналасқан.

Қырым хандығы мен Қырым Халық Республикасының елордасы болған.

## Тарихы
Қырым хандығының елордасы болған қала.

14 ғасырында әсем қаласына айналған. Сол кезде Бақшасарайда ханның сарайы, әйгілі фонтан (шашырытқыш, хауыз), көптеген мешіт, медреселер, Чуфут-қала деген қамалы салынған еді. Қалада 2000 үйіндей болған.

1736 жылының маусымында орыс әскерлерінің шабуылынан қаланың бір бөлігі өрттеніп қалды.

Саламат Гирей ІІ кезінде қалаға даңқы қайтарылды, Бақшасарайда кітапхана ашылды. Қырымның Ресейге кіргеннен соң Бақшасарай әскери гарнизонның мекені болып кетті.

Қаланың көркі Пушкинның «Бахчисарайский фонтан» поэмасында бейнеленген. Қазіргі уақытта Бақшасарай ауданының орталығы,

Украинаның субъекті болған Қырым Аутономиялық Республикасының қалаларының бірі.

## Дереккөздер

Санат:Ресей қалалары
Санат:Қырым қалалары
Сейіт-Әлімхан әмірші

**Сейіт-Әлімхан әмірші** (толық аты — **Сейіт Мір-Мұхаммед Әлімхан**) — Бұқар әміршілігінің соңғы әміршісі (1911-1920).

1881 ж. (һижра бойынша 1298 ж. мұхаррам айының 5-інде) Керминеде туған, әмірші Абдулахадханның баласы.

Сауаты ашылып, бастауыш білімін алғаннан соң, жасы 12-ден 13-ке кеткенде 1893 ж. сол кезде Ресей империясының елордасы болған Санкт-Петербургға кетіп әскери білім беретін оқу орнына түсті. Оны 1896 ж. бітіріп шықты.

Екі жылдан кейін Қаршы уалаятының әкімі болып тағайындалды. 1910 ж. туған жері Керминеге әкім болып кетті.

1911 ж. әкесі қайтыс болған соң, әмірші болып таққа отырды.

Большевиктермен күресіп, ақырында 1920 ж. биліктен айрылып, 1921 ж. Ауғанстанға көшуге мәжбүр болды. Өмірдің соңғы 23 жылын Ауғанстанда тұрып, 1944 ж. қайтыс болды.

Санат:Бұқар әміршілері
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:1881 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Марат Сейітұлы Қоңыров

***Марат Сейітұлы Қоңыров*** — қазіргі заман қазақ жазушысы.

Жастайынан әкесіз қалып, он жасынан бастап қатал *«көшенің әдеттері»* бойынша өмір сүрген. Ақырында кәмелет жасына жетпеген балаларға арналған арнайы абақтысына түскен. Бостандық алғаннан кейін жала кінәланып тағы да темір тордың ар жағына түскен.

1995 жылы Қоңыровтың орыс тілінде «Нести свой крест» кітабі Ресейде шыққан. Бұл жазушының алғашқы повесті. Кейін ол ағылшын тіліне аударылып АҚШ-та басылып шыққан.

1966 жылынан 1998 жылына дейін Қоңыров *«Каждый взойдет на Голгофу»* деген романды жазады. Роман Көкшетау, Семей, Будапешт қалаларында жазып, Алматыда жазып бітірген. 2000 жылы *«Каждый взойдет на Голгофу»* романы Алматының «Қазақстан» баспаханасында кітап болып шыққан.* «Каждый взойдет на Голгофу»* кітабі Қазақстанның абақтыларының айнасындай көрсететін портреті. Кітапта адамдардың мұңдары суреттенген. Автор адамдардың қатал, қатыгез қылықтары, ақша, мал-мүлік үшін өлтіруі, өмір мен ар-намысын сақтау үшін қанды жекпе-жектері туралы жазады.

1998—2001 жылдардың арасында, Қоңыров «Потерянный рай» философиялық-психологиялық романын жазады. Романның жазуы Семей өңіріңдегі Жидебай шатқалында (ұлы Абай, Шәкәрім, Әуезовтің туған жерінде) басталып, Солтүстік Қазақстан облысының Теңіз темір жол станциясында аяқталған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Едіге

нобай|Едіге шабуылы
**Едіге** (1352–1419) — Ноғай ордасының негізін қалаған әмірші, қолбасшы, батыр. Алтын Орданың соңғы билеушісі.

## Шығу тегі
1352 жылы Ақ Ордада, Құмкент деген жерде туған. Сол кезде Ақ Орда Алтын Орда хандарының билігінен саяси еркіндігін алып, тәуелсіз хандық болып кеткен болатын. Едіге жоғары мәртебелі Маңғытай мырзалардың ұрпағы еді.

## Өмірі

### Тоқтамыспен одағы
1376 жылы жанжалдан кейін Ақ Орданың әміршісі Орыс ханның қуғынынан Әмір Темірдің тұсында Мауараннаһрге қашып кеткен. Самарқандта Едіге Тоқтамыспен кездесіп, оның Орыс ханға қарсы күресіне көмектеседі. Әмір Темір Тоқтамысты да, Едігені де мейман қылып, оларға Орыс ханға қарсы әрекеттерін қолдайды. Бірақ Тоқтамыс Ақ Орданың, кейін Алтын Орданың тағын қолына алып алғаннан кейін, Әмір Темірді сатып кетеді. Темірдің Тоқтамысты жазалағысы келеді. Едіге Темірді Тоқтамысқа қарсы соғысында қолдайды. 1391 жылы Тоқтамыс жеңілгеннен кейін, Едіге өз әскерімен Темірден айырылып, Еділмен Жайықтың арасында жерлерін басқара бастайды. Ноғай ордасының негізін салушы- Әмір Едіге (1395–1419) 15 ғасырдың соңында Алтын Орданың саяси өміріне қызу араласып, 15 жылдай Алтын Ордада саяси билікті өз қолында ұстап, ұлы әмір атанған. Шыңғысхан әулетінен хан сайлау Едіге әулетінің келісімісіз қабылданбайтын дәстүрге айналды.

## Хандық билікке қол жеткізуі
Едігені әмірші деп санаған жұрт Алтын Ордада тұрып, өзін ноғайлы деп атағаннан кейін, Едіге би өз құрастырған мемлекетін Ноғай ордасы деп атаған. 1397 жылы Едіге би Алтын Орданың әскерінің қолбасшысы болып, 1399 жылы Литваның князі Витовт пен Литваға қашқан Тоқтамыстың әскерлерін құртып, оларды жеңген. Әмір Темір тағына отырғызған Алтын Орданың ханы Темір Құтлық хан өлгеннен соң, Едіге тағына Шәдібек ханды отырғызады. Шыңғыс ханның ұрпағы болмағандықтан, Едігенің атағы «хан» емес, «би» еді (Ұлы Темірдің де атағы сол себептен «хан» емес, «әмір» еді). Бірақ, Едігенің билігі ханның билігінен кем емес еді. Шәдібек Едігеден тәуелді еді. 1409 жылы Едіге Батыс Сібірде жасырынған Тоқтамысты тауып, өлтіреді. 1407 жылы өзін «Бұлғария әмірі» атап кеткен Жәлеледдінге қарсы шабуыл жасайды. 1408—1409 жылдары Ресейге қарсы соғыс жүргізеді. Серпухов, Дмитров, Ростов, Переяславль, Төменгі Новгородты алып, өртеп тастайды. Мәскеуге дейін басыпбарады, бірақ қаланы ала алмайды. Соғыстың себебі Едігенің Ресей оған салық төлесін деген қалауы және Алтын Орданың бұрынғы ахуалын қайтару еді. 1410—1412 жылдары Ноғай ордасында жанжалдар басталғаннан соң, Едіге билігінен айырылады. 1419 жылы, 67 жастағы Едіге би Ноғай ордасының астанасы – Сарайшық қаласының маңында Тоқтамыстың ұлы – Қадырбердінің қолынан қаза табады.

## Әдебиет

Санат:1352 жылы туғандар
Санат:1419 жылы қайтыс болғандар
Санат:Түркі мифологиясы
Бұхара әмірлігі

**Бұхара әмірлігі** () — негізінде қазіргі Өзбекстанның жерінде орналасқан, ішіне қазіргі Түрікменстан мен Тәжікстанның кей өңірлері кірген.

Бұқар әміршілігі (құрылыған кезінде Бұқар хандығы) Амударияның шығыс жағасынан, Памирдан Хиуаның даласына дейін созылған. Сырдария өзенімен Қоқан хандығымен шектескен, оңтүстікте Ауғанстанмен шектескен.

Елдің жер көлемі  км² сәйкес еді, яғни Италия көлемімен тең. Бұқар халқы негізінде өзбектерден, арасында тәжік, түрікмен, қарақалпақ, қырғыз, қазақ, лүлі (сыған), жебірей және де араб болған.

Қашқандария, Сұрхандария, Зараушан, Кәпірниган төңірегінде жұрт диханшылықпен айналысқан.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:Бұхара әмірлігі
Санат:Өзбекстан тарихындағы мемлекеттер
Санат:Тәжікстан тарихындағы мемлекеттер
Ампутация

**Ампутация** (&nbsp;— *кесемін*)&nbsp;— хирургиялық операция; әр түрлі ауруға шалдыққан адам мүшелерін (аяқ-қол) немесе органдарын (жатыр, сүт безі, тік ішек, т.б.) бүтіндей не бір бөлігін кесіп алып тастау.

Ампутация өте ерте заманнан белгілі. Ол туралы мәліметтерді Гиппократтың (4 ғ. ЗБ), Галеннің (2 ғ. ЗБ) еңбектерінен кездестіруге болады.

Ампутация әр түрлі аурулардың зардабынан тіршілік белгілері әбден жоғалған немесе зақымданған аяқ-қолдың белгілі бір бөлігінің шіруі, іріңдеуі, т.б. адам өміріне қауіп туғызған кезде жасалады. Егер аяқ-қол буыннан кесілсе, оны экзартикуляция, ал түгелдей алынып тасталса, экстирпация деп аталады.

16 ғасырда франсуз хирургі А. Паре операция кезінде кесілген тамырларды байлау әдісін ұсынған.

Ампутация кезінде аяқтың немесе немесе қолдың қалған бөлігіне протез (жасанды мүше) кигізіледі.

Санат:Хирургия
Санат:Ампутация
Абдулахад әмірші

**Абдулахад әмірші** — Бұқар әміршілігінің Маңғыттардан шыққан алтыншы әмірі.

1859 жылы туған. Мұзаффар әмішінің баласы Сейіт-Әлімхан әміршінің әкесі.

Керминенің әкімі болған. 1885 жылы әкесі әмір Мұзаффар әмірші қайтыс болған соң таққа отырды. Одан бұрын 1883 жылы Ресей патшасы император Александр Үшінші таққа отыру салтанатына құрметті мейман ретінде барып, өзіні Ресей мойындайтын Бұқар әміршілігінің келесі заңды билеушісі, Мұзаффардың мұрагері болғанын растады.

Әмір Абдулахад мектеп-медресе жайында мәселесін шешті. Ресеймен үкіметімен жақындап, Бұқар әміршілігінің тәуелсіздігін сақта алған. Бірақ екінші жағынан өте қатал әмірші еді. Таққа отырған соң, бар інілерін және олардың балаларын абақтыға отырғызды. Бұл әмірдің кезінде Бұқар әміршілігінің қарапайым жұртынан жыл сайын алынатын салықтардың түрлерін саны көбейді.

Абдулахадтың тұсында диуанбегі Астанақұл жүрген.

1911 жылы әмір Абдулахад қайтыс болып, билігін баласына, Сейіт-Әлімхан әміршіге берді.

Санат:Бұқар әміршілері
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:1859 жылы туғандар
Санат:1911 жылы қайтыс болғандар
Атолл

thumb|380px|right|Бір-бірінен бөлінген Тынық мұхитындағы атоллдар.
**Атолл**&nbsp;— теңіздердегі таяз қолтықты қоршап жатқан сақина тәріздес маржан аралдарының бір түрі.

**Атолл** -  Топтаса өсетін маржандар атаулы суасты жәндіктерінің ңалдыңтары есебінен қалыптасқан шығыршың түрңылас ізбестасты жартастардан тұратын арал.

Атоллдың негізін су астындағы жанартаулар төбесі құрайды, ал оның беткі қабатын маржан жәндіктерінің әктасты құрылымдары көмкереді. Атолл аралдарының жалпы диаметрі 200 м-ден 50 км-ге жетеді, маржаннан түзілген сақинасының ені 100—200 м болады. Сыртқы беткейі тік жар (45۫), ішкі жағы көлбеу болады. Ортасындағы қолтықтың тереңдігі 40—100 м.

Атолл Тынық және Үнді мұхиттарының тропиктік белдемдерінде жиі кездеседі.
[thumb|right|320px|Бұл [жан бітіру|жан бітірілген маржан атолының динамикалық құрылу процесін сипаттайды. Маржандар (күлгін және қоңыр түспен берілген) мұхиттық арал төңірегінде жиналып өсе береді, ал ішкі арал қысқара береді. Соңында арал толықтай суға батып, өспелі маржан сақинасын, ортасында лагууны бар, қалдырады. Бұр құрылу процесі 30,000,000 жылдарға дейін созылуы мүмкін.]]
[right|thumb|[Тынық мұхитының батысындағы атолл.]]

## Cыртқы сілтемелер
* Formation of Bermuda reefs

## Дереккөздер


Санат:Атоллдар
Санат:Маржан жарлауыты
Сенімдік белбеуі

**Сенімдік белбеуі** — жыныс актті жіне мастурбацияны (уқалауды) жасауға бермейтін құрал.

Аңыз бойынша рыцарьлар соғысқа (крест жорығына) кеткенде, әйелдеріне сенімдік белбеуін киген. Бірақ бұл жай ойлап шығарылған аңыз ба, шын ба, әлі дәлелделінбеген. 

Сенімдік белбеу туралы алғашқы мәліметтер 12 ғ. бастап аңыз-әңгімелерде, өлеңдерде кездеседі. Ал 15 ғ. бастап бұл құрал құжаттарда кездеседі. «Bellifortis» кітабында (бұл кітапті 1405 ж. тамыздың 28 Konrad Kyeser von Eichstätt *Конрад Кайзер фон Эйштат* жазып бітірді) Флоренция қаласының әйелдері киетін сенімдік белбеуінің суреті бар. Ал 16 ғасырынан бастап сенімдік белбеулерінің көпшілік өңдеуі басталды. Біздің дәуірімізге қалған ең ескі сенімдік белбеудері сол уақытта жасалған еді.
Ал Ұлыбритания ханшайымы Виктория кезінде, 19 ғасырында, сенімдік белбеуін мастурбацияға
қарсы құралы ретінде қолданған. Сол кезде мастурбациясын қатерлі дерттердің және өлімінің себебі санап, онымен күресті. Қазір сенімдік белбеуін тек қана Индонезияның қытай әйелдері қолданылады, өйткені Индонезияда жергілікті жұрт пен қытайлықтар арасында қақтығыстар тоқтамайды, және қытай әйелдерінің зорлау жиі кездеседі. Сенімдік белбеуін киіп, қытай нәсілді әйелдер өзіні зорлаудан қорғай алады. Садисттер мен мазохисттер де сенімдік белбеуін есалаң "ойындарында" қолдайды. Бұрын темірден жасалған сенімдік белбеуі әйелдің денсаулығына қауіпті нәрсе еді, өйткені темірді қақ басқаннан соң, әйелдің жыныс мүшелері жараланған соң,
әйел өлуі де мүмкін еді. 20 ғасырында қақ баспайтын болатты өңдіріп шығара бастады, бірақ қазіргі заманда сенімдік белбеуінің орта ғасырлардағыдай кең пайдаланбайды. Бұл тарихи құралға айналып кетті.

Санат:Жыныс
Нептун

**Плутон** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Нептуний (химиялық элемент) — атомдық нөмірі 93-ші химиялық элемент, **Np**;
* Нептун (ғаламшар) — Күн жүйесінің сегізінші ғаламшары;
* Нептун (мифология) — көне ұрым теңіз құдайы.
Эрида

**Эрид** (символы: ) &mdash; шағын ғаламшар. Күн жүйісіндегі Плутоннан кейінгі екішні ергежейлі ғалашлар.

## Тағы қараңыз
* Ғаламшар

Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары
Санат:Ергежейлі ғаламшарлар
Қаратаев

**Қаратаев** сөзі мынадай мағыналар білдіруі мүмкін:
* Мұхамеджан Қожасбайұлы Қаратаев
* Бақытжан Бейсәліұлы Қаратаев
* Мұхамеджан Қаратаев
* Бейсебай Қаратаев
* Шәміл Бақытжан Қаратаев
Мұзаффар әмірші

**Мұзаффар әмірші** — Бұқар әміршілігінің әміршісі.

Әмір Мұзаффар әмір Насырұлланың баласы, Бұқар әміршілігінің маңғыттардан шыққан бесінші билеушісі. Әмір лауазымы бар тұңғыш билеуші. 

1859 жылы әкесі өлген соң, таққа отырды. Билегеннің басында өзіні әділ, адал, дана әмірші ретінде көрсетті. Бірақ кейін, билігінді берік ұстағаннан соң, жұрттың мүлкіне, өміріне және ар-намысына озбырланып кетті. Жұрт әмірдің шексіз билігін шыдамай, оған қарсы көтерілістерді бастады. Солардың бірі Шахрисабзтің кенегестерінің көтерілісі еді. Мұзаффар бұл көтерілісті басып-жаншыды, Яққабаққа шабуыл жасап, жұртты өлтіріп, тонып кетті.

Мұзаффардың діни қайраткерлерімен қарым-қатынастары өзгеше еді. Бір жағынан әмір мүфти-молдалар оның билігін шектеп, мемлекеттік істеріне кіретіні қорыққан. Олардан тәуелді болғысы келмеді. Екінші жағынан діни қайраткерлер Мұзаффардың билігінің таянышы еді. Мұзаффар оларды қолдап мәртебесін көтерді, молдалар ше оған қалағанын істеуге мүмкіндік берді. Шариғатқа жатпайтын нәрселәрін жаса да, молдалар әмірді әрқашан қолдаған. Мысалы, заң бойынша әмірге жүзден астам әйел алуға рұқсат еді. Әмірдің рұқсатысыз астана жұрт үйлене алмайтын болған. Елдің ең сұлу қыздары әмірдің гареміне әкелінетін болатын. Мұзаффардың гаремінде әйелдерімен аралас жас ұл балалар да еді.

Мұзаффардың арманы&nbsp;— Ферғана алқабының әміршісі болуы еді. Сол үшін әмір Қоқан хандығында Құдияр хан мен Малля хан арасында тартысын қолдап, оларды әдейі бір-бірімен ерегістіртті. Түркістанды орыс әскерлерінен қорғанысына үлес қосқан Қанағат шаһты өлтіріп, Құдияр ханды қолдаған. Малля ханды қолдаған қырғыз Әлімқұлға қарсы соғысқан. Малля ханды өлтірген. Ақырында Қоқан қаласын алып, жұртты тонап кетті. Құдияр ханды тұтқынға алды. Кейін Қоқанды Әлімқұл алып, Қоқанның тағына Сейітті отырғызды. 1865 жылы орыстар Ташкентті қамалағанда, ташкенттіктер әмір Мұзаффардан көмек сұрағанда, Мұзаффар оларды алдап, өзі Қоқанға қарсы шабуыл жасады. Қоқандықтарды қаштырып, сөйтіп орыс әскерлеріне Ферғана алқабына жол ашты. Ақырында Қоқан хандығы Ресей империясына кірді. Бұқар әміршілігі Ресейдің көршілес мемлекетіне айналды. Соңда молдалардың қысымынан әмір Мұзаффар орыс әскерлеріне ғазауат жарияланып, соғыс ашады. Бірақ Ұратөбе және Ғишткөпрікте бұқарлық пен орыстар арасында болған шайқастарда жеңіліп, Жизақ пен Самарқанды орыстарға беріп, Ресеймен бітім жасады.

1881 жылы Абдулахад әмірші деген баласын Ресейге жіберді. Бұл қылықтың сылтауы баласының заңды мұрагері екенін орыс патшасы мойындасын еді.

Әмір Мұзаффар 1885 жылы қайтыс болып, Бұқар қаласының кесенелерінің бірінде жерленген.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар әміршілері
Санат:Өзбекстан тарихы
Санат:1885 жылы қайтыс болғандар
Ачипсе (өзен)

**Ачипсе** — Ресейдегі өзен. Ресейдің Краснодар өлкесінде Сочи ұлттық саябағында ағады, Мзымта өзеніне құйылады. Атауы адыгэ тілінен *"ешкінің суы"* мағынасын білдіреді. Ачипсе Ачишхо жотасының теріскей жағынан бастап, Ачишхоны солтүстік, кейін шығыс жағынан өтеді. Өзенге тау бұлақтар және Лаура өзені құйылады. Ачипсе — Мзымта өзеніне құйылады. Ачипсе — тау өзені. Өзенде сарқырама суаттар көп. 

Мзымтаға құйылатын жерінде ''"Ачипсе қамалының"'' ежелгі қирағандары бар. Ачипсе бойында Сланцевый Рудник елді мекені орналасқан. Қасында Қысқы олимпиада өткізу үшін арналған тау-туристік орталық орналасқан.

## Дереккөздер


Санат:Ресей өзендері
Плутон

**Плутон** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Плутон — атомдық нөмірі 94-ші химиялық элемент, **Pu**;
* Плутон — Күн жүйесінің шағын ғаламшары;
* Плутон — көне ұрым жер асты құдайы.
Уран (ғаламшар)

**Уран** — Күн жүйесінің жетінші ғаламшары. 1781 жылы наурыздың 13-інде Уильям Гершель ашқан. Грек (юнан) уақыттың құдайы Кроностың мадағына аталған. Уран - бұл Кроностың латын атауы. Күнді 84 жылда бір рет айналады.

Уран - күннен алыс жатқан планета. Ол газдан және қатты ядродан тұрады. Оның беткі қабатын көгілдір тұман жауып жатады. Оны тастар мен мұз кесектерінен тұратын 11 жұқа сақина, 15 серігі қоршап жатады. Ежелгі жұлдызшыларға бұл планета белгісіз болды. Планетаны ағылшынның ұлы астрономы В. Гершель телескоптың көмегімен ашқан. Оның Күнді айналу ұзақтығы 84 жердегі жылға тең. Оған гректің аспан құдайының аты берілген.

Соңғы екі жүз жылдықта телескоппен бақылау нәтижесінде Уранның сақиналары мен 5 ірі серігі ашылды. Тағы шағындау 27 серігі бар. Олар 1986 жылы "Воджер- 2" автоматты станциясы Уранға ұшып барғанға дейін белгісіз болды. Оберон мен Титания атаулары В.Шекспирдің "Жазғы кештегі ұйқы" комедиясымен байланысты. Миранда мен Ариэль- Уранды айнала қозғалатын серіктері. В.Шекспирдің "Дауыл' пьесасындағы екі кейіпкер осылай аталған. Ал Умбриэль атауы А.Поповтың "Ұрланған бұрым" поэмасынан алынған.

Уран атмосферасында 12% гелий (Юпитер сияқты), қалғаны негізінен сутегі. Уранның маңызды құрамдас бөлігі метан болып табылады, 2,3% дейін. Юпитер мен Сатурнмен салыстырғанда Уран мен Нептун сутегі мен гелийге қарағанда ауыр элементтерге байығаны бірте-бірте анық бола бастады.

## Уран аталуының себебі
Уран табылған кезде, ол сол кезде Англия королі болған Джордж III есімімен аталу керек еді. Сондай-ақ планета атауына үміткерлердің бірі ежелгі мифологиядағы Сатурн құдайының әйелі Кибеланың есімі болды. Дегенмен, астроном Иоганн Боде алғашқылардың бірі болып Уран планетасының атауын ұсынды. Бұл Сатурн планетасының Юпитердің әкесі болып табылатын құдайдың атымен аталуына байланысты болды, өз кезегінде Уран Сатурнның әкесі болды.

## Уранның айырмашылықтары
Уранның басты ерекшеліктерінің бірі - оның ерекше айналмалы қисаюы. Экватор жазықтығы планетаның орбитасының жазықтығына 97,86 градусқа еңкеюде, нәтижесінде планета сөзбе-сөз өз жағында айналады. Бәлкім, планета өзінің қалыптасу сатысында ғарыштық денемен соқтығысуы нәтижесінде мұндай стандартты емес жағдайға ие болды.

Оның осіне байланысты Урандағы күн мен түннің қалыпты мағынада өзгеруі тек планетаның экваторында болады. Полюстерде күн түнге және керісінше әр 42 жыл сайын өзгереді.

## Урандағы температура
Уран - күн жүйесіндегі ең төмен температураға ие планета, одан да алыстағы Нептуннан асып түседі. Атмосфераның бір қабатында -224 °С температура байқалды.

## Дереккөздер

*
Санат:Күн жүйесі ғаламшарлары
Лаура (өзен)

**Лаура** - Ресейдегі өзен. Ресейдің Краснодар өлкесінде ағады. 

Лаура Дзитаку тауының оңтүстік бөктерінде басталады.  Кавказского қорығының территориясында ағады. Ачипсемен біріктіріп, Мзымтаға құйылады. Жартастардың арасында ағып, асау тау өзені деп саналады. Сарқырама суаттар көп. Алқабын өтуге қиын. Оң жағынан Петрарка, сол жағынан Водопадный ручей менен Бзерпь өзендері құйылады. Өзенде алабұға балық көп. 

Лаураның жағасында 2014 жылдағы Қысқы олимпиадасына арналған тау-туристік орталығы орналасқан. Бұл  тау-туристік орталығының аты өзенімен бірдей - "Лаура",
Газпром құрылып салған объект болып саналады.

Санат:Ресей өзендері
Ташкент метросы

**Ташкент метросы** — Өзбекстанның астанасы Ташкенттің қоғамдық көліктерінің бірі, көліктің жер астындағы жүретін түрі.

## Бұтақтары мен бекеттері

Ташкент метросы төрт бұтақтан құрастырылған. Олар Шыланзар, Өзбекістан, Жүнісабат және Өзбекстан тәуелсіздігінің  бұтақтары.

* Шыланзар бұтағының бекеттері:

** Шынар
** Қыпшақ
** Афросиаб
** Сіргелі
** Ташкент Айналма жолы
** Шоштепа
** Алмазар
** Шыланзар
** Мырза Ұлығбек
** Новза
** Ұлттық саябақ
** Халықтар достығы
** Пахтакор 
** Мустакиллик Майданы
** Әмір Темір алаңы
** Хамит Әлімжан
** Пушкин 
** Ұлы Жібек Жолы

* Өзбекстан бұтағының бекеттері:
** Беруни
** Бейбітшілік
** Шорсу
** Гафур Гұлам
** Әлішер Науаи
** Өзбекстан
** Космонавттар
** Айбек
** Ташкент
** Машинисттер
** Достық

* Жүнісабат бұтағының бекеттері:
** Мың өрік
** Юнус Раджаби
** Абдулла Қадыри
** Минор 
** Бадамзар
** Шахристан
** Жүнісабат
** Түркістан

## Тарихы
1977 жылының қарашаның 7-нші жұлдызында Қазан төңкерісінің 60 жылдық мерейтойына ашылған. Бұл Орта Азияның тарихында алғашқы метро. Жер сілкініс болуы қауіпі бар аумағында құрылған. Құрылыста Мәскеуметроқұрылыс демеу жасаған.

1966 жылының Ташкентте болған жер сілкінісіден кейін, 1972 жылында метроның құрылысы басталды. Алғашқы Шіланзар бұтағының бірінші кезегі ("Сабыр Рахимов" бекетінен "Қазан төңкерісі" бекетіне дейін (қазір бұл бекет "Әмір Темірдің" саябағы деп аталады) 9 бекетінен, электродепосынан және Байланыс үйімен 1977 жылының. қарашаның 6-сында ашылған еді. Оның ұзындығы 11,4 шақырым еді.
 
Шіланзар бұтағының екінші кезегі ("Қазан төңкерісі" , қазіргі "Әмір Темір саябағы" бекетінен "Максим Горький" , қазіргі "Ұлы Жібек Жолы" ("Буюк Ипак Юли") бекетіне дейін) 3 бекеттен құрастырған еді. Оны 1980 жылының тамыздың 18-інде ашты . Кезектің ұзындығы 4,1 шақырым еді. 1980 жылында Шіланзар бұтағы 12 бекеттен құрастырып, оның ұзындығы 15,5 шақырым еді.

1980 жылында екінші бұтағының бірінші кезегінің салуы басталды. Бұл бұтақ Өзбекістан бұтағы еді. Кезек "Науаи" бекетінен "Ташкент" бекетіне шеін созылған еді, 5 бекеттерден құрасылған еді. Кезек 1984 жылының желтоқсан айында ашылды. Кезектің ұзындығы - 4,8 шақырым еді.

Екінші кезек 1987 жылында ашылды, 3,3 шақырым ұзындығымен 2 бекеттен ("Ташауылмаш" ( "Машинасозлар") және "Чкалов") құрастырылған.

1989 жылының қараша айынан бастап, Өзбекістан бұтағының үшінші кезегі жұмыс істеу бастады. Кезек "Ғафур Гүләм" мен "Шорсу" бекетінен құрастырып, оның ұзыңдығы 2,4 шақырым еді. , Соңында, 1991 жылының сәуірдің 30-ында Өзбекістан бұтағының төртінші кезегі ашылды (ұзындығы 3,ә шақырым, 2 бекет "Тинчлиқ" пен "Бируни"). Бұтақтың жалпыұзындығы - 30 шақырым, 23 бекет бар.

1988 жылының қыркүйек айында Жүнісабад бұтағының құрылысы басталды. Жүнісабад бұтағы 2001 жылының қыркүйек айының 1 жұлдызында ашылды, оны Өзбекстанның тәуелсіздігінің 10 жылдық мерейтойына ашты. Бұтақта 6 бекет бар, ұзындығы 6,4 км және метрокөпір ("Бадамзар" мен "Хабиб Абдуллаев" бекеттр арасында). Метрокөпір Бозсу тоғаны арқылы телемұнараның жанында өтеді.

## Жоспарлар

Жүнісабад бұтағының тағы бір кезегінің және төртінші Сіргелі бұтағының құрылысы жоспарланады.

Санат:Ташкент
Санат:Алфавит бойынша метрополитендер
Клиңон тілі

**Клиңон тілі** (клиңонша: *tlhIngan Hol*) — Star Trek («Жұлдызды жол») телевизиялық тізбегіндегі жатғаламшарлықтар клиңондардың тілі. Бұл тілді тілтанушы Марк Окранд нағыз «жатғаламшарлық» тіл болсын деп әдейі құрастырған. Сондықтан бұл тілдің көптеген өзіндік ерекшеліктері бар, мысалы сөйлемнің «толықтауыш – баяндауыш - бастауыш» ретімен құрылуы. Бірінші рет клиңон тілі «Star Trek: The Motion Picture» фильмінде қолданылды, ал оған дейін клиңондар ағылшын тілінде сөйлеп келді. Содан кейінгі уақытта Марк Окранд клиңон тілін өз сөздігі, нормативті грамматикасы бар толыққанды тілге айналдырды. Қазіргі таңда клиңон тілінің жетілген граматикасы, синтаксисі мен сөздігі және бұл тілдің дамуын қадағалап отыратын "Клиңон тілінің инстуты" деп аталатын арнайы ұйымы бар. Айтылған ұйым әлем әдебиетінің жауһарларын клиңон тіліне аударумен әрі сол тілдегі мезгілдік журналды шығарумен айналысады.

«Star Trek» тізбегінің кейбір әуесқойлары немесе тілдерді үйренуді ұнататындардың кейбіреулері клиңон тілінде сөйлесе алады. Бұл тілдің сөз қорында ғарыш кемелеріне немесе клиңон нәсілінің қару-жарағына қатысты сөздер көп те, жерліктер күнделікті қолданыста пайдаланатын заттарды білдіретін сөз жоқ. Мысалы, «көлікті иондайтын қондырғы» (*jolvoy*), немесе «ғарыш кемесінің басқару мінбесі» (*meH*) дегенді білдіретін сөздер бар да, «көпір» деген мағынадағы сөз жоқ. Соған қарамастан осы тілді білетіндер күнделікті тақырыптар туралы да әңгіме жүргізе алады.

Қазіргі таңда клиңон тілінің жетілген граматикасы, синтаксисі мен сөздігі және бұл тілдің дамуын қадағалап отыратын "Клиңон тілінің инстуты" деп аталатын арнайы ұйымы бар. Айтылған ұйым әлем әдебиетінің жауһарларын клиңон тіліне аударумен әрі сол тілдегі мезгілдік журналды шығарумен айналысады.

## Сілтемелер

## Сыртқы сілтемелер

* Клиңон тілі институты

Санат:Жалғамалы тілдер
Санат:Жасанды тілдер
Хычин

**Хычин** — қарашайлар мен малқарлардың ұннан жасалған ұлттық тағамы. Бидай, жүгері немесе тары ұннан жасалған жұқа, жұмсақ шелпектер.

Қарашайлардың хычиндары малқар хычиндарынан өзгешеленеді және Бақсан, Холам, Малқар, Шегем қапшағайларында хычиндардың әр қапшағайда өзара бірнеше түрлері бар. Хычинның ішіне негізінде ірімшік, кейде ет, картоп, аскөк салады. Хычиндарды табада пісіреді. Үстіне бір кесек сары май қояды, хычиндар пісіргенде май еріп, олаға сіңеді. Хычиндар майлы, жұмсақ әрі дәмді болып кетеді. Хычиндардың дәмдісі ең жұқа хычиндар.

Қарашай-Шеркеш мен Қабарда-Малқар республикаларының қалалар мен ауылдарында хычиндар жұрт ұнататын тағамына айналып, оны әр үйде, әр асханада, әр дәмхана пісіреді. Хычиндарды жиі айранға илеп жейді. 

Бертін кезде, Қазақстанда да қарашай мен малқарлар тұрғандықтан хычиндар кең жайылған, жұрт оны өз ұлтына қарамастан қатты ұнатып жейді.

## Әдебиет
# С. Бизаков «Ветви одного могучего дерева», Алматы, «Білім» 2002 жыл
# О.Дымов «Тепло казахстанской земли», Алматы, «Арыс» 1999 жыл

Санат:Азық-түлік
Палау

**Палау** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

* Палау (тағам) 
* Палау Республикасы
* Палау (Сардиния)
Дөнер кәуап

right|thumb|240px| '''Дөнер кәуап''' айналатын кәуап деген сөз
**Дөнер кәуап** -  Түрік халқының ұлттық тағамы, түрікше "*döner kebab*" деп аталады, қазақша мағынасы "айналатын кәуап". Бұл кәуаптың немесе еттен жасалған тағамдарының бір түрі. Дөнер кәуап Түркияда пайда болған, бірақ кейде бұл тағам араб елінде пайда болып "шаурма" деп атаған, кейін араб елдері Осман империясының бір бөлшегі болған кезде, түріктерге келді дейді. Керісінше, дөнер кәуаптың шаурмамен ұқсастығы болса да, бұл мүлдем басқа тағам, деген пікір де бар. Сол пікір бойынша, дөнер кәуап шашлык (кәуап), люля кәуап, адана кәуап, тағы басқа осман, әзірбайжан, Кавказ түркі халықтарының еттен қуырылып жасалған тағамдарға ұқсас, кәуаптың бір түрі, түрік халқының, тіпті түркі халықтарының тағамы. Қалай болса да, дөнер кәуаптың ең кең таралған жері Түркия, жер жүзіндегі жұрт бұл тағамды түрік ұлттық тағамы деп санайды. Соңғы жылдарда, дөнер кәуап Еуропа, Америка, ТМД мемлекеттерінде кең жайылған. Қазақстан тәуелсіздігін алып, бауырлас Түркиямен қарым-қатынастары дамытқан соң, бұл түрік тағамы Қазақстанда кең жайылып, жұрт сүйетін тағамдарының біріне айналған.
Дөнер кәуаптың негізі - сапыға салынған тұлғаның қасында айналатын ет (кәуап). Сол кәуапты пышақпен турап, нанның, шелпектің бір түріне (лавашқа, түрікше *"ekmek"*, мағынасы "нан") салады, қуырылған картоп, помидор (қызынақ), қияр, пияз, сәбіз қосады, кетчуп, майонез құяды да орайды. Дөнер кәуапты ораған соң, тағамды *дөнер дүрім* (*döner dürüm*), немесе "айналатын орама" деп атайды. Дөнер кәуапты лаваш шелпекке(екмекке) емес, екі тілім жай нан арасында салса, оны дөнер сэндвич деп атайды. Табаққа салса, Ыстанбұл кебаб, Ескендір кебаб деп атайды, бұл аймақ пенен рецептіден байланысты.

## Дереккөздер


thumb|240px| '''Дөнер дүрім'''.

Санат:Азық-түлік
Қалталы арыстан

**Қалталы арыстан** () – жоғалған жануардың түрі. 

Сүтқоректілер таптың, қалталылардың тұқымдастарға кіретін еді. Аустралияның Налларбор үңгірлерінде тұрған. Қалталы арыстан Аустралияның ең ірі мен ең қауіпті жыртқыштарының бірі еді. Аустралияның кең жазираларында екі миллион жылдан астам "жануарлардың патшасы" еді. Дене құрылысы басқа жануарларды өлтіру үшін жарамды еді. 50 мың жыл шамасында жоқ болып кетті.

## Дереккөздер

Санат:Қалталылар
Санат:Жыртқыштар
Шахзода

**Шахзода** (шын аты **Мұсаева Зилола Баходирқызы**; ; 28 шілде 1979) — қазіргі замандағы өзбек поп әншісі, Өзбекфильм түсіретін кино әртісі.

## Биографиясы
1979 жылдың 28 шілдесінде Ферғана қаласында дүниеге келген. Әкесі Баходир Мұсаев — философия ғылымдарының докторы, анасы Мирихта Мұсаева — тілтанушы (орыс тілі мен орыс әдебиетінің мұғалімі).

1979 мен 1987 жылдар арасында Зилоланың отбасы іс бойынша Мәскеуде тұрған. 1987 жылы Ташкентке көшіп келді. Жеті жастан бастап Зилола Өзбекстанның астанасында тұрады. Ташкенттің нөмір 80-інші мектебінде бесінші сыныпқа дейін оқыған. Кейін нөмір 307-інші гимназияға ауыстырды. 1997 жылында жоғары бағалармен гимназияны бітірді.

1999 жылы Украинаның астанасында Kиев Мемлекеттік Университетіне оқуға түсті, бірақ музыка үстін алып, Зилола оқуын тастап, музыкамен тығыз айналысуға кетті. Сол кезде аранжировщик пен композитор (сазгер) Вагиф Закиров арқасында Зилола мен оның мектептен досы болған Нателла «Жоним» (жаным) деген тобын құрастырады. Екі айдан кейін «O‘tib ketadi» деген альбомы шығады. «Qarama qo‘zlarimga» деген клип түсіріледі

2001 жылынан бастап, Шахзода атымен жеке өзі сахнада ән айтады. «Тарона Рекордс» компаниясымен жұмыс істейді.

4 альбомын шығарды. Олар «Бор экан», «Бахт булади», «Керагимсан», «Бахтлиман». Көп таралыммен шыққан. Қазір бесінші альбомның шығаруда. Шахзода негізінде өзбек және орыс тілдердінде ән айтады. Тәжік тілінде қазіргі таңда екі ән бар - "Ману таңхо" және "Нағз мебинам". Қазақ тілінде «Арман» атты ән айтып, бейнеклип түсірген. Алматыға арналған «Огни Алматы» әндері бар.

## Фильмография
* "Tohir va Zuhra: yangi talqinda" (Zuhra) (2000)
* "Sevinch" (Nargiza) (2004)
* "Xavfli burilish" (Shahzoda) (2004)
* "Sarvinoz" (Sarvinoz) (2004)
* "Voy dod sumalak" (Zilola) (2006)
* "Fotima va Zuhra" (Zuhra) (2006)
* "Zumrad va Qimmat" (Zumrad) (2007)
* "Majruh" (Sevara) (2010)
* "Nafs" (Shahzoda, Ulug'bek Qodirov) (2011)
* "O Maryam, Maryam" (Maryam) (2012)

## Марапаттары
* 2003 жылы «Жылдың имиджі» және «Жылдың ең үздік әншісі» номинациясында жеңіскері болды.
* 2004 жылы «Жылдың альбомы»номинациясында жеңді.
* 2005 жылы «Жылдың әні» номинациясында жеңді(«Керагимсан» әні).

## Отбасы
Анасы Мирихта Мұсаева – филолог (орыс тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі).

Әкесі Баходир Мұсаев философия ғылымдарының докторы.

Ағасы Еркін Мұсаев – кәсіпкер.

Оның жұбайы Равшанбек Жұманазарұлы Юлдашев - Tarona Records компаниясының негізін қалаушы және директоры.

Оның ұлдары Халид пен Салих Юлдашевтар.

## Дереккөздер
Санат:Өзбекстан әншілері
Санат:Ферғанада туғандар
Павел Недвед

**Павел Недвед** (1972) — футболшы. Павел Недвед 1972 жылы тамыздың 30-ында Чехияның Хебта елді мекенінде туған. Бойы 1 метр 77 сантиметр, салмағы 70 килограмм. "Алтын топтың" иегері, 2003 жылғы Еуропаның ең үздік футболшысы. World Soccer версиясы бойынша әлемнің 2003 жылының ең үздік футболшысы.

## Өмірбаяны
Карьерасында Чехия және Италия клубтарында ойнады. Клубтық деңгейдегі барлық жүлделерін Италияның "Лацио" және "Ювентус" командалары сапында ұтып алды. 

Әсіресе 2003 жыл ол үшін сәтті болды. "Ювентус" УЕФА Чемпиондар лигасының финалында "Миланнан" ұтылып қалғанына қарамастан, Недведтің таланты мен еңбегі ескеріліп, бірнеше номинацияның иегері атанды (төменде көрсетілген). 

Қазір "Ювентус" клубының вице-президенті қызметін атқарады.  

1994 жылы 5 маусымда Ирландия құрамасына қарсы жолдастық кездесуде тұңғыш рет Чехия құрамасы сапында алаңға шықты. 1996, 2000, 2004 жылдары Еуропа чемпионатына, 2006 жылы әлем чемпионатына қатысты.

2006 жылғы әлем чемпионатынан соң құрамадағы карьерасын тәмамдады.

## Жетістіктері
### Командалық
*Еуропа чемпионатының күміс жүлдегері: 1996
*Италия чемпионы: 1999/2000, 2001/02, 2002/03
*Италия суперкубогы: 1998, 2000, 2002, 2003
*Италия кубогы: 1997/98, 1999/2000
*УЕФА кубок иелері  кубогы: 1999
*УЕФА суперкубогы: 1999
### Жеке
*Чехияның жыл футболшысы: 1998, 2000, 2003, 2004
*Алтын доп иегері: 2003
*Италиядағы жыл футолшысы: 2003
*ФИФА 100

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*http://www.pavelnedved.cz/
Санат:Чехия футболшылары
Санат:Чехия Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Ювентус ФК ойыншылары
Санат:Славия Прага ФК ойыншылары
Санат:Лацио ФК ойыншылары
Санат:Алтын доп иегерлері