КОКП ОК саяси бюросы

thumb|right|250px|Саяси бюро мүшелерінің портреттері бар коллаж. Берия қамауға алынғаннан кейін оның портреті қиып алынған
thumb|right|250px|Саяси бюроның 1940 жылғы 17 қаңтардағы отырысының хаттамасынан үзінді, оған сәйкес 457 адамды сотқа беру және олардың 346-сын ату, 111-ін лагерьге жіберу туралы шешім қабылданған.
[thumb|right|250px|Партия көсемдерінің, сондай-ақ Саяси бюро мүшелерінің портреттері жиі «қызыл бұрыштар» деп аталатын жерлерге орналастырылатын. Суретте: [ГУЛАГ жүйесінің ЕТЛ әйелдер барағының ішкі көрінісі]]
**Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық комитетінің Саяси бюросы** (**КОКП ОК саяси бюросы** 1952 жылдан бастап 1966 жылға дейін — **КОКП ОК төралқасы**; ) — Кеңес Одағы Коммунистік партиясы Орталық Комитетінің пленумдары аралығындағы басқару органы.

Саяси бюроға партияның, ал бірпартиялық жүйе жағдайында – бүкіл мемлекеттің саясатын айқындайтын Орталық Комитеттің ең ықпалды мүшелері кірді, өйткені КСРО-ның 1936 жылғы Конституциясына сәйкес, коммунистік партия «еңбекшілердің социалистік жүйені нығайту және дамыту жолындағы күресіндегі алдыңғы жасағы» болды және «еңбекшілердің барлық ұйымдарының қоғамдық және мемлекеттік жетекші өзегі», ал КСРО-ның 1977 жылғы Конституциясына сәйкес - Кеңес қоғамының «жетекші және бағыттаушы күші» (1990 жылғы наурызда 6-бап өзгертілгенге дейін) болды. Осылайша, Саяси бюроның мүшелері мемлекеттік қызметтерді атқармаса да, іс жүзінде КСРО-ның жоғарғы басшылығының қатарында болды.

## Тарихы
Алғаш рет Ленин бастаған **РСДЖ(б)П ОК саяси бюросы** 1917 жылы 10 (23) қазандағы ОК мәжілісінде Орталық комитет қойған 1917 жылы 25 қазанда (7 қараша) қарулы көтеріліске саяси жетекшілік ету үшін құрылды. Оған: Бубнов А.С., Зиновьев Г.Е., Каменев Л.Б., Ленин В.И., Сокольников Г.Я., Сталин И.В. және Троцкий Л.Д. кірді.

1917 жылғы 29 қарашадан (12 желтоқсан) бастап РСДЖ(б)П ОК бюросы ретінде «саяси» деп айқындалып, әрі қысқартылған құрамда: Ленин В.И., Свердлов Ю.М., Сталин И.В. және Троцкий Л.Д. болды. VII съезінде партия РК(б)П болып аталды және 1918 жылы 8 наурызда бес адамнан: Ленин В. И., Свердлов Я. М., Сокольников Г. Я., Сталин И. В. және Троцкий Л. Д. тұратын РК(б)П ОК бюросы құрылды. 1918 жылы 29 шілдеде Сокольников Бюродан шықты, 1919 жылы 11 наурызда Сокольников пен Е.Д. Стасова кірді.

1919 жылы наурызда РК(б)П VIII съезінде әрекеттегі орган ретінде **РК(б)П ОК саяси бюросы** деген атпен («саяси» деген қосымшамен) қайта құрылды.

1925 жылы желтоқсанда БК(б)П XIV съезінде партия атауының өзгеруіне байланысты **БК(б)П ОК саяси бюросы** болып өзгертілді.

1940 жылдардың аяғында Саяси бюроның толық құрамдағы отырысы сирек болды. Кез келген мәселені мәні бойынша шешу үшін Саяси бюроның құрамында топтар («алтылық», «жетілік») құрылды. 1956 жылы И.В. Сталин қайтыс болғаннан кейін Н.С. Хрущев «Тұлғаға табыну және оның зардаптары туралы» баяндамасында «мұндай комиссияларды құру – «бестік», «алтылық», «жеті» және «тоғыз «Саяси бюроның ішінде ұжымдық басшылық қағидасын бұзатын. Саяси бюроның кейбір мүшелері осылайша маңызды мәселелерді шешуден шеттелді», - деп атап өтті, атап айтқанда, Саяси бюроның ең үлкен мүшелерінің бірі К.Е. Ворошилов Сталинге бір рет телефон соғып, одан Саяси бюроның отырысына қатысу үшін рұқсат сұрауға мәжбүр болды. Осы баяндаманы зерттеуші Гровер Ферр белгілі бір салалардағы «тар композициялар» (Хрущев айтқан «алтылық» Н.Вознесенскийді қосқанда «жетілік», шын мәнінде, Саяси бюро қарамағындағы Сыртқы істер жөніндегі комиссия болды) Сталиннің ойлап тапқаны емес және іс жүзінде олар партия мен мемлекет басшылары арасындағы жүктемені қайта бөлу үшін машықтандырылды.

1952 жылы КОКП ХІХ съезінде партия атауын өзгертумен бірге **КОКП ОК Төралқасы** болып аталды; 1966 жылғы КОКП-ның XXIII съезінде қайтадан КОКП ОК саяси бюросы болып өзгертілді.

1952 жылы 16 қазанда КОКП ОК Пленумында Президиумнан басқа ОК Төралқасының Бюросы бекітілді және сайланды, оның құрамына тоғыз адам кірді: Л.П. Берия, Н.А. Булганин, К.Е. Ворошилов, Л.М. Каганович, Г.М. Маленков, М.Г. Первухин, М.3. Сабуров, И.В.Сталин және Н.С.Хрущев.

1953 жылы 5 наурызда КОКП ОК Пленумының, Жоғарғы Кеңес Төралқасы мен КСРО Министрлер кеңесінің бірлескен отырысының шешімімен КОКП ОК Төралқасының Бюросы таратылды.

КОКП Жарғысына сәйкес КОКП ОК пленумдары аралығындағы кезеңде партияның жұмысына басшылық жасау үшін КОКП ОК пленумдарында КОКП ОК саяси бюросы сайланды. Кейіннен КОКП ОК бекіткен шешімдерді КОКП ОК саяси бюросы қабылдады. КОКП ОК саяси бюросының құрамына Саяси бюроның мүшелері мен мүшелігіне кандидаттар (соңғылары 1990 жылға дейін) кірді.

КОКП ОК саяси бюросының құрамына сегізден (20-жылдардың басында) жиырма беске дейін (1970-жылдары) мүшелер кірді. Ереже бойынша оның құрамына: КОКП ОК бас хатшысы, КСРО министрлер кеңесінің төрағасы, КСРО және РКФСР Жоғарғы кеңестері президиумдарының төрағалары, УКП ОК бірінші хатшылары, КОКП Мәскеу қалалық және/немесе Ленинград облыстық комитетінің бірінші хатшылары, сондай-ақ 1973 жылдан бастап МҚК төрағалары, сыртқы істер және қорғаныс министрлері де кірді.

Сталиндік билік жылдарында Саяси бюроның маңызы төмендетіліп, оның бұрынғы көптеген мүшелері репрессияға ұшырады (Зиновьев, Каменев, Бухарин, Рудзутак және т.б.). Н.С. Хрущевтің тұсында кейбір республикалық коммунистік партиялардың бірінші хатшылары ОК Төралқасының құрамына енгізіле бастады (дәстүр кейінірек тек сақталды), ал 1990-1991 жылдары Саяси бюроға барлық республикалық ОК (соның ішінде бірден Эстон КСР екі коммунистік партияны қосқанда) бірінші хатшылары енгізілді.

Саяси Бюрода болу ұзақтығы бойынша рекорд және антирекорд (1917 жылғы қысқа мерзімді Саяси Бюроны есептемегенде) екі Кеңес Одағының Маршалына тиесілі: КОКП ОК саяси бюросының (Төралқасының) ең ұзақ мүшесі — К.Е. Ворошилов (34 жарым жыл), ең азы — Г.К. Жуков (120 күн) болды.

1990 жылы КСРО-да жоғары билік реформасы аясында Президент лауазымы бекітіліп, балама саяси күштер пайда болған кезде Саяси бюроның елді басқарудағы рөлі күрт төмендеді.

1991 жылғы тамыз оқиғасынан кейін КОКП биліктен шеттетілгеніне қарамастан, Саяси бюро ресми түрде таратылған жоқ және 1991 жылғы 6 қарашада партияға түпкілікті тыйым салынғанға дейін ресми түрде өмір сүрді.

## Әртүрлі жылдардағы Саяси бюро (1917-1919 жылдары — Бюро, 1952-1966 жылдары — Төралқа) мүшелері

## Саяси бюро мүшелерінің партиялық өтілі
Барлық уақытта КОКП жоғары басшылығына 119 адам сайланды, олардың көпшілігі партияға 30 жасқа дейін, көбі 20-ға дейінгілер (Б. Н. Пономарев 14 жаста, 15 жаста – К. Я. Бауман, В. И.И.Лепсе, М.Г.Первухин және Д.Е.Сулимов, 16 жасында – И.А.Зеленский, А.В.Косарев, В.В.Куйбышев, К.И.Николева, А.Я. Пельше, Я.М. Свердлов, И.Ф.Тевосян, К.В.Уханов және В.Я. Чубар).

Жоғарғы органдарға 20 жылдан астам партиялық өтілі бар басшылардың 80 % сайланды. Саяси бюроға бірінші сайлау кезінде А.Я. Пельше (51 жыл), О.В.Куусинен (48 жыл), К.У.Черненко (45 жыл), Д.Т.Язов (43 жыл), Б.Н.Пономарев және А.Н. Яковлевте (әрқайсысы 42 жыл) партиялық өтілі болды.

## Әдебиет
* В Политбюро ЦК КПСС…: По записям Анатолия Черняева, Вадима Медведева, Георгия Шахназарова (1985—1991) / Сост. А. Черняев, В. Медведев, А. Вебер; Горбачёв-Фонд. — М.: Альпина Бизнес Букс, 2006. — ISBN 5-9614-0354-8.
* Политбюро (Президиум) ЦК партии в 1917—1989 гг.: Персоналии. Справочное пособие. — М.: ВКШ при ЦК ВЛКСМ, 1990. — 148 с.
* Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК РКП(б)—ВКП(б)—КПСС: справочник. — М.: Политиздат, 1990. — 271 с.
* Составы Политбюро (Президиума в 1952—1966 гг.) Центрального Комитета Коммунистической партии Советского Союза // Политическое образование. — 1988. — № 9. — С. 78—84.
* Состав руководящих органов Центрального комитета партии — Политбюро (Президиума), Оргбюро, Секретариата ЦК (1917—1990 гг.) // Известия ЦК КПСС. — 1990. — № 7. — С. 69—136.
* *Сушков А. В.* Президиум ЦК КПСС в 1957—1964 гг.: Личности и власть. — Екатеринбург: УрО РАН, 2009. — 386 с. 
* *Хлевнюк О. В.* Политбюро: Механизмы политической власти в 30-е годы. — М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН), 1996. — 294 с.
* *Чернев А. Д.* 229 кремлёвских вождей: Политбюро, Оргбюро, Секретариат ЦК Коммунистической партии в лицах и цифрах. — М.: Родина; Руссика, 1996. — 333 с.

## Дереккөздер

Санат:КОКП ОК саяси бюросы
Санат:КСРО