open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Экстремумның қажетті шартты

**Экстремумның қажетті шартты**  - 1. Бір айнымалды y=f(x) функциясының х0 нүктесінде экстремумы бар болуы үшін f'(х)-тің осы нүктеде нөлге тең болуы немесе туындының болмауы қажетті шарт; 2. Көп айнымалды u = f(х1, х2,...,хn) функциясының (х10, х20,...,х0n) нүктесінде экстремумы бар болуы үшін осы нүктеде функцияның барлық дербес туындыларының нөлге тең болуы:
::{\partial (x_1^0,x_2^0,...,x_n^0)\over\partial x_i} = 0,i = 1,2,...,n
немесе кейбір туындылырының бар болмауы қажетті шарт.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Қозғалмайтын нүкте

**Қозғалмайтын нүкте**  - кеңістікті түрлендіргенде өзіне өзі сәйкес келетін нүкте. Толық метрикалық кеңістікті қысу операторы арқылы түрлендіргенде тек қана бір қозғалмайтын нүкте бар болатынын С.Банах дәлелдеген.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Гүлнұр Смағұлқызы Боранбаева

Гүлнұр Смағүлқызы Боранбаева (17. 2.1968 жылы туған, Талдықорған облысы, Жаркент ауданы, Қоңырөлең ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1994). Абай атындағы педагогакалық институтың филология факультетін бітірген (1990). 1990 — 1993 жылдары осында аспирант. 1993 жылдан Алматы мемлекеттік университетінің жалпы тіл білімі және қазақ тілі тарихы кафедрасында аға оқытушы. Профессор Р. Сыздықованың жетекшілігімен* "ХҮ—ХҮІІІ ғ. қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер"* деген тақырыпта кандидаттық диссертацияны қорғады. 10-нан аса ғылыми мақаласы және *"ХҮ—ХҮІІІ ғ. қазақ поэзиясы тіліндегі фразеологизмдер"* атты оқу құралы жарық көрді. Қазақ әдеби тілінің тарихы саласында еңбек етіп жүр.
## Шығармалары
*ХҮ-ХҮІІІ г. казак, поэзиясы тіліндегі фразе- ологизмдер. КДА., А., 1994.*
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Қысылған бұралу

***Кысылған бұралу.*** Қималардың депланация байланыстармен немесе бұралу моменттерінің түсу әдісімен қысылған жағдайы. Сондықтан қ.б. кезінде әрбір көлденең қимада деплантация әр түрлі болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Кристалдық энергия

Әрбір ионның өзіне тән энергиясы болады. Иондар бір-біріне жанасып қосылғанда иондық энергияның бір бөлімі босанып шығады. Демек, кристалл құралу экзотермалық процесс болып табылады. Кристалды қайтадан ерітіп сұйық қалпына келтіретін болсақ, оған сол кристалл пайда болуда босанып шыққан энергия мөлшеріндей қуат жұмсаған болар еді. Мұны қуат сіңіретін эндотермалық процесс дейді. Сол кристалды еріту үшін жұмсалатын потенциалық энергияны (35) өрнек бойынша есептеп шығаруға болады. Кристалдың энергиясы бір моль затқа шыққан жылудың килокалориясымен есептеледі. Моль деген — граммолекула, яғни заттың молекулалық грамм саны. Килокалория дегеніміз — 1 кг (литр) суды 1 градусқа жылытуға кететін жылу. Осы өлшемдердің негізінде М. Борн, М. Гольдшмид, A. Е. Ферсман, А. Ф. Капустинский т. б. (35) өрнектің (k) коэффициентін есептеп тапқан. A. Е. Ферсман мынадай формула қолданған: U=293\frac{a*w_1*w_2}{r_1 + r_2} 

Мұндағы а әрпі Маделунг коэффициенті деп аталады. а кристалдың структурасына қарай, басқаша айтқанда иондардың құрылыстық орналасуына қарай өзгеретін шама. Жабайы куб формалас ас тұзының кұрылысын алатын болсақ, оның Маделунг коэффициенті a =1,7475. Осы санды өлшем (стандарт) ретінде алсақ , (35) өрнектің коэффициенті мынаған тең fe = 293X 1,7475 = 512,1. Ac тұзық ұрылысындағы ион саны екеу (натрий, хлор). k санның әрбір ионға тиесі үлесі мынау:
512,1 : 2 = 256,1.

 
## Дереккөздер

 
 

Санат:Химия
Үзіліссіз функция

**Үзіліссіз функция**  - f(P)=f(x_1, x_2,..., x_n) функциясы Р0 (х01, x02,...,x0n) нүктесінде үзіліссіз деп айтылады, егер кез келген ε>0 саны үшін δ>0 санын, |хi - хi0|1,x2,...,xn) нүктелері үшін |f(P)-f(PD)|0 нүктесінде үзіліссіз, егер Р нүктесі Р0-ге ұмтылғанда, f(P) функциясы f(P)-ге ұмтылса, демек \lim_{P\rightarrow P_0}=f(P_0) теңдігі орындалса. М жиынының барлық нүктелерінде үзіліссіз функция осы жиында үзіліссіз деп айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Өндірістік шығындар концепциялар

**Өндірістік шығындар концепциялар** - Шығындарды зерттеумен саяси экономия классиктері де айналысқан. А.Смит абсолюттік шығындар деген түсінік енгізген, ал Д.Рикардо салыстырмалы шығындар теориясының авторы. «Шығындар» деген терминді олар, бірлікке жұмсалған орташа қоғамдық шығыңдар деп түсінген, немесе, өнімнің жеке бірлігі орташа кәсіпорын үшін не тұрады, немесе, саладағы кәсіпорындардың барлығына бірдей орташа шығындар көлемі қандай шамада болады. Классиктер шығындарды ренталық төлемдермен есептескендегі өндіріс бағасы деп те дәлелдеді. 
XIX ғасыр соңында бірнеше жаңа концепциялар пайда болды. Маржиналистер (Менгер, Визер) бойынша, шығындар шекті пайдалылыққа негізделген психологиялық құбылыс болып табылады. Олардың шекті пайдалылығымен (сатушы көзқарасы бойынша) белгіленетін, өндіріс факторлары үшін фирмалар төлейтін соманың шамасы белгіленеді. Маржиналистік экономикалық теорияда шығындар түсінігі тек жеке көсіпорынға тән жағдай деп есептелінеді. Осы кәсіпорнының табысы мен шығындары өндіріс масштабының функциясы деп түсініледі. 
Шығындардың институционалистік теориясының көрнекті өкілдері Дж.К.Кларк және Джом А.Гобсон. Кларк қосымша шығындар (overhead costs) мәселелерімен айналаскан және шығындардың әрқилы типтерін индивидуалдық, қоғамдық, абсолюттік, үстеме, қаржылық, өндірістік, ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді жан-жақты зерттеген. Гобсон адамға жасалатын шығындар деген ұғым енгізді. Бұған еңбек амалының сапасы мен сипаты, оның қабілеттілігі және қоғамдағы еңбек бөлінісінің тиімділігі жатады. Өндіріс шығындарының неоклассикалық концепциясы, оны өндіріс факторларына жұмсалатын шығындар (тұрақты және өзгермелі) сомасы дейді.
Соңғы жылдары неоинституционалистік трансакциондық шығындар теориясы пайда болды. Бұған кобінесе айналыс шығындары жатады — тауарды өткізу шығындары (жарнамаға, нарықтық жағдайды ұстап тұру үшін т.б.). Трансакциондық шығындар деге түсінікті американдық экономист Р.Коуз енгізді. К.Эрроу бойынша экономикадағы трансакциондық шығындар физикадағы үйкеліспен ұқсас дейді. Неоинституционалистер нарықтың функциясы трансакциондық шығындарды үнемдеу болып табылады дейді. Ал оның артыкшылығына айырбас мүшелерінің әркайсысының информация алуға жұмсалатын шығындардың барынша темендеу тенденциясы жатады дейді.

 
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Өндіріс
Болат Елтайұлы Боранбай

**Болат Елтайұлы Боранбай** (20.1.1964 жылы туған, Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, Бестам ауылы) — тіл білімі маманы, филология ғылымдарының кандидаты (1997).

Қызылорда педагогикалық инситутын бітірген (1988). 1988 - 1990 жылы Қызылорда облысы, Шиелі ауданы N 205 қазақ орта мектебінде мұғалім. 1991 - 1994 жылдары Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінің қазақ тілі кафедрасында оқытушы. 1994-1997 жылдары ҚР ҰҒА Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында аспирант. 1997 жылдан Қорқыт ата атындағы Қызылорда гуманитарлық университетінде оқытушы. Филология ғылыми докторы С. Омарбековтың жетекшілігімен *"С. Жиенбаевтың лингвистикалық мұралары"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады.

## Шығармалары
* С. Жиенбаевтың лингвистикалық мұралары. АКД., А., 1997.

## Дереккөздер


Санат:1964 жылы туғандар
Санат:Қызылорда облысында туғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Қос сульфаттар

Сульфаттардың екі түрлі тұзы (кейде онан да көбірек түрлері) бірге қосылып жаңа минерал құрайды. Соны қос сульфаттар дейді. Қос сульфат құрайтын металдар көбінесе сілтілі металдар мен сілтілік жер металдары. Сонымен қатар кейде үш
валентті металдардың да қос сульфаттары кездеседі, бірақ
олардың жаратылысы басқаша келеді. Мысалы, сілтілі қос сульфаттар көбінесе көлдегі галоид тұздарымен араласып келетін
болса, ал үш валентті элементтердің қос тұздары боксит сияқты
қалдық мннералдарға байланысты болады. Сондықтан алғашқысын көлдік қос сульфаттар деп, кейінгісін қалдық қос сульфаттар деп атайды. Бүл жерде «көлдік», «қалдық » деген сөздер сол минералдардың кепшілік жағдайда кездесуін көрсетеді.
Бұл минералдарды біз жеке-жеке қарастырмай-ақ , жалпы
тізім бойынша тіркеп өтеміз.
 
Көлдік қос сульфаттaрға:

*глауберит — Na2Ca[SО4]2,
*астраханит — Na2Mg[SО4]2 • 4Н2О ,
*леонит — K2Mg[SО4]2 • 4Н2О ,
*полигалит — K2MgCa2[SО4] 4-2H2О ,
*каинит — MgSО4 • KC1 • 3H2О т. б. жатады.

Қалдық қос сульфаттар:
*алунит — KAl3 [SO4]2[OH]6 ,
*ярозит — KFe3 [SO4]2[OH]6.

Ашутастар :
*натрийлі ашутас — NaAl[SO4 ] 2 • 12Н2O,
*калийлі ашутас — KA1[SO4]2 • 12Н2O,
*аммонийлі ашутас —NH4A1[SO4]2 • 12Н2O т. б.
## Дереккөздер


Санат:Минералогия
Санат:Геология
Санат:Минералдар
Күштердің динамикалық әсері

**Күштердің динамикалық әсері.** Күштердің
қарастырылатын дене бөліктерінде немесе
олармен жанасатын бөліктерде үдеу болу әсері.
Жүк үдеумен көтерілсе, бұл әсер динамикалық
болады. Шарлы машиналардың шатуны жөне
іштен жанатын двигательдер элеметтері
айнымалы жылдамдықпен қозғалатындықтан,
динамикалық әсерге ұшырап отырады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Иілу кезіндегі дифференциалдық тәуелділіктер

**Иілу кезіндегі дифференциалдық тәуелділіктер.**
Кез келген күш факторлары кезіндегі М және
Q эпюралар арасында болатын өзара
байланыстар июші моменттің z бойынша
алынған бірінші туындысы қимадағы көлденең
күшке, ал екінші туындысы 
\frac{d^2M}{dz^2} = \frac{dQ}{dz} = q
қимадағы таралған күштің қарқындылықтарына
тең. Бұл тәуелділіктерді М және Q эпюраларды
салу және салынған эпюралардың дұрыстығын
тексеру үшін пайдалануға болады.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Ортақ өлшемсіз шамалар

**Ортақ өлшемсіз шамалар** - ортақ өлшемі жоқ біртекті шамалар.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Тотияйындар

Бірнеше екі валентті жай металдардың сулы сульфаттары ертеден белгілі болған. Оларды әр түрлі дәрі-дәрмек ретінде
қолданған. Солардың жалпы атын халық тотияйын дейді. Ішіндегі металдарына қарай тотияйын әр түрлі болады. Тотияйын
құраушы металдар көбінесе мыналар: мыс, темір, мырыш, никель, кобальт, магний. Осылардың ішінде ең көп кездесетіні және қолданылатыны мыс тотияйыны. Оны түсі ашық көк болғандықтан көк тас деп те атайды; минералдық аты халькантит.
Онан кейін екінші орынды алатын темір тотияйыны, оның түсі
сарғыш жасыл; минералдық аты мелантерит (FeSО4 •• 7Н2О ) .
 
## Дереккөздер


Санат:Минералогия
Санат:Геология
Санат:Минералдар
Тензодатчик

thumb|left|Тензодатчиктер
***Тензодатчик***. Қатты денелердің деформациясын электросигналға түрлендіргіш. Тензодатчиктің жұмысы металл сымның деформация кезінде созылу немесе сығылуына, өзінің электр кедергісін өзгерту қасиетіне негізделеді.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Өзіндік емес интеграл

**Өзіндік емес интеграл** немесе **Меншікшіз Интеграл** — Риман интегралы бар болуы үшін төмендегі екі шарттың орындалуы қажетті екені белгілі: 1) функцияның интегралдау кесіндісінде шенеулі болуы; 2) интегралдау кесіндісінің ұзындығы шенеулі болуы. Осы екі шарттың ең кемінде біреуінің орындалмауы өзіндік емес интеграл ұғымына әкеледі.
Меншікшіз Интеграл – шектелмеген функциялар және шексіз аралықта берілген функцияларды интегралдау кезінде классикалық интеграл ұғымын жалпылау. Екі жағдайда да меншікшіз интеграл қосымша шектік ауысудың көмегімен әдеттегі интеграл арқылы анықталады. 
* Егер [a, N] аралығының кез келген ақырғы бөліктерінде f(x) функциясы интегралданса және  бар болса, онда оны [a, ) интервалындағы f(x) функциясының меншікшіз интегралы деп атайды және түрінде белгіленеді. 
* Егер бұл шек бар болса меншікшіз интеграл жинақты, ал шегі болмаса жинақсыз делінеді. 
Меншікшіз интегралдың дәл анықтамасын 1823 жылы О.Коши (1789 – 1857) берген. Меншікшіз интегралды есептеуде параметрлері бойынша дифференциалдау және интегралдау, қатарларға жіктеу, қалынды теориясын қолдану, т.б. әдістер қолданылады.
## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Математикалық талдау
Саналымсыз жиын

**Саналымсыз жиын** - қуаты саналымды қуаттан үлкен болатын ақырсыз жиын.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Жұп және тақ функциялар

right|thumb|<math>f(x) = x</math> — тақ функция мысалы.
right|thumb|<math>f(x) = x^2</math> — жұп функция мысалы.

right|thumb|<math>f(x) = x^3,</math> тақ
right|thumb|<math>f(x) = x^3+1</math> не жұп, не тақ емес функция.
**Тақ функция**  - анықталу аймағы нөлге қатысты симметриялы болатын және f(-x)=-f(x) теңдігін қанағаттандыратын f(x) функциясы.
**Жұп функция** – *өзінің анықталу облысындағы барлық х үшін f(-x)=f(x) шартын қанағаттандыратын f(x) [[функция]]сы.* Жұп функцияның анықталу облысы x=0 нүктесіне қарағанда симметриялы болады. Мысалы, x2, cosx, ln|x| Жұп функцияға жатады. Жұп функцияның графигі ордината осіне қарағанда симметриялы болып орналасады. Жұп функцияның қосындысы, айырмасы, көбейтіндісі, сондай-ақ, бөліндісі де Жұп функция болады; қ. Тақ функция.
## Дереккөздер


Санат:Функция түрлері
Санат:Бастауыш математика
Қисықтығы үлкен дифференциалдық білеудің иілуі кезіндегі тәуелділіктер

**Қисықтығы үлкен дифференциалдық білеудің иілуі кезіндегі тәуелділіктер**. 
\frac{dN}{d\phi} = -Q ;
\frac{dQ}{d\phi} = N + qr; \frac{dM}{d\phi} = Qr , мұндағы М-июші момент,
Q-көлденең күш, N-бойлық күш, \phi - сыртқы
күштердің қарқындылығы.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Абдухамит Диханбайұлы Бөрібаев

**Абдухамит Диханбайұлы Бөрібаев** (15.3.1925 жылы туған, Алматы облысы, Жамбыл ауданы — 27.7.1970 Алматы қаласы) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1966). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институтын бітірген (1952). 1952 жылдан өмірінің соңына дейін ҚазКСР ғылым академиясының Тіл білімі институтында алғаш кіші, одан соң аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді. ҚазКСР ғылым академиясының корр.-мүшесі Ғ. Мұсабаевтың жетекшілігімен *"Орда қазақтары тіліндегі жергілікті ерекшіліктері"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады (1966). Екі томдық қазақ тілінің түсіндірме сөздігін, қазақша-орысша сөздікті құрастыруға қатысқан. Тіл мәселесіне байланысты 10-нан астам мақ. жариялады.

## Шығармалары
*Языковые особенности урдинских казахов. АКД., А., 1966; Крзақ тілінің түсіндірме сөздігі. 1- том, 1974; 2-том, 1976 (құраст. бірі).*

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Функцияның төменгі шегі

**Функцияның төменгі шегі**  - y=f(x) функциясының Е жиынындағы x айнымалының с нүктесі маңындағы төменгі шегі деп осы функцияның Е жиынының с маңындағы қабылдайтын барлық мәндер жиынының төменгі шегін айтады. Функцияның Е жиынындағы төменгі шегі 

* \varliminf_{x \to c} f(x) ;

ал xn сандар тізбегінде былай да белгідейді:

* \liminf_{x \to \infty} x_n  деп белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Шектер
Жиынның төменгі шені

**Жиынның төменгі шені** - нақты сандар жиынның Е ішжиынның төменгі шені деп осы жиынды астынан шенейтін сандардың ең үлкенін айтады.Жиынның төменгі шені inf Е деп белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Функцияның өзгеру аймағы

**Функцияның өзгеру аймағы**  - функция аргументінің осы функцияның аныталу жиынындағы мәндеріне сәйкес функцияның барлық мәндер жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Айқындалмаған функция

**Айқындалмаған функция**  - Ғ(х,у)=0 түрінде берілген функция.
## Бірөлшемді түрі

Айқындалмаған функция жайлы қарапайым теорема тұжырымдамасы:
Егер F:\R\times\R\to\R  функциясы
* (x_0,y_0) нүкте маңында үздіксіз
* F(x_0,y_0)=0 және
* x тұрақты болғанда F(x,y) функциясы берілген маңда y бойынша қатал өспелі болса,
онда кез келген (x,y) \in I нүктесі үшін  
: F(x,y) = 0 \Leftrightarrow y = f(x)
теңдігі орындаталын f:I_x\to I_y үзіліссіз функциясы табылатындай екі өлшемді (x_0,y_0) нүктесі маңы болатын  I=I_x \times I_y аралығы табылады

## Дереккөздер


Санат:Теоремалар
Санат:Математикалық талдау
Санат:Дифференциалдық есептеу
Халькантит

**Халькантит** — CuSО4 • 5Н2О. Грекше халькос — мыстың
гүлі деген сөз. Қазақша аты көк тотияйын.
Қаттылығы 2,5, меншікті салмағы 2,1—2,3. Жымдастығы
(110) бойынша ете жақсы білінеді. Түсі ашық көк, шыныдай
жылтырайды. Суға жақсы ериді, аздаған тіл қуыратын ашқылтым дәмі бар.
Сингониясы триклиндік.

Оптикалық солақай, 2u = 56°, Ng = 1,546, Nт = 1,539, Np = 1,516.

Кристалдары әдемі, тақташа жұқ а келеді. Көбінесе тұтас
кесек немесе сталактит формалас болады.

*Жаратылысы. Халькантит мыс кендерінің тотыққан бетінде құрғақ климат жағдайында пайда болады.
Халькантит табиғатта сирек кездеседі. Сондықтан оны қолдан жасайды. Ол химиялық өндірісте бояу жасауға, кейбір зиянды жәндіктермен күрес жүргізуде т. б. қолданылады. Халькантит кені мыс сульфид кендерінде кездеседі.
 
## Дереккөздер


Санат:Мыс минералдары
Санат:Сульфат минералдар
Роза Мажекенқызы Бутина

**Роза Мажекенқызы Бутина** (17.1.1940 жылы туған, Челябинск) — тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты (1971), доцент (1971). Алматы шет тілдер институтын бітірген (1961). 1974 — 1978 жылдары ҚазМҰУ-дың шеттілдер кафедрасында доцент. 1978 — 1988 жылдары осында кафедра меңгерушісі. 1988 — 1992 жылдары Жоғары Командалық шегарашылар училищесінде кафедра меңгерушісі. Қазір Президент аппараты жанынан құрылған Қазақтың менеджмент, экономика және болжам институтында (КИМЭП) қызмет істейді. Профессор М. В. Брофманның жетекшілігімен *"Тілдердің байланыс мәселелері (ағылшын тіліндегі түркі лексикалық элементтері материалы негізінде)"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Қазақ аудиториясында шет тілін оқыту әдістемесі мәселесімен айналысып жүр. 50-ден аса ғыл. мақ. авторы.

## Шығармалары==''
К проблеме контактов языков (на материале тюркских лексических элементов в английском языке). АКД., А., 1971; Тюркизмы в английском, франиузском и русском языках. А., 1986.''

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Жалпы шешім

**Жалпы шешім** - y(n)=f(x,y,y',...,y(n-1)) қарапайым дифференциалды теңдеудің жалпы шешімі кез келген тұрақты n шамадан үзіліссіз тәуелді у=Φ(x,С1,С2,...,Cn) функциялар жүйесі түрінде анықталады. Осы тұрақтылардың мәндерін сәйкесінше таңдап алу арқылы теңдеудің кез келген дербес шешімін алуға болады. Тұрақтылардың мәндерін таңдау бастапқы (шекаралық) шарттарды қойумен пара-пар. Бастапқы шарттар арқылы жалпы шешімнен дербес шешім бөлініп алынады. Егер х, у және n кез келген тұрақтыларды байланыстыратын теңдеу у аркылы шешілмеген $(x,у,С1,С2,...,Сn)=0 түрінде берілсе, онда бұл арақатнас қарапайым дифференциалды теңдеудің жалпы интегралы деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Функцияның анықталу аймағы

**Функцияның анықталу аймағы**  - функция аргументі қабылдайтын барлық мәндер жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Шенелген функция

**Шенелген функция**  - Е жиынында анықталған функция аргументінің Е жиындағы мәндеріне сәйкес келетін осы функцияның мәндер жиыны шенеулі болатын функция.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Ашық аймақ

**Ашық аймақ** - тек қана ішкі нүктелерден тұратын байланысты жиын.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Шенелген тізбек

**Шенелген тізбек** - мүшелері (cандар, нүктелер т.с.с.) шенелгеп жиын құрайтын тізбек.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Қазақтың сырт киімдері

**Қазақтың сырт киімдері** - ертеде ата-бабаларымыз, әжелеріміз алуан түрлі киім түрлерін тіккен. Олар: тон, ілік тон, күпі, ішік, шекпен, шапан, камзол, кеудеше, аба, тайжақы, кәжекей, белдемше, қырмызы тон, кіреуке, қамқа тон.

## Тон

Тон - иленген қой терісіне жүнін ішіне қаратып тіккен сырт киім. Тонның түрлері көп: 
* жабағы тон, 
* бүрмелі тон, 
* тұлып тон, 
* зерлі тон, 
* жарғақ тон.

## Ілік тон
Ілік тон - құдалыққа барғанда сыйға тартатын әдемі тон.

## Күпі
Күпі арасына жүн салып, тасталып тігіледі.

## Ішік
Ішіктің іш жағынан аңның, малдың терісі салынып, сыртты мақпал, қалың жібек матамен тысталады. Ішік түрлері:
* түлкі ішік,
* қасқыр ішік,
* бұлғын ішік,
* жанат ішік,
* қоян ішік,
* зерлі ішік.

## Шекпен
Шекпен - жүннен иіріліп, өрмекпен тоқылған сырт киім.

## Шапан
Шапан - астарына мақта, жүн салынып тігілген немесе астарсыз мақпалдан тігілген сырт киім.

## Камзол
Камзол - жеңсіз жеңіл киім.

## Кеудеше
Кеудеше - жас түйенің жүнінен иіріп, не болмаса түбіттен тоқылған жағасыз киім.

## Аба
Аба - сырт киімнің сртынан киетін жамылғыш.

## Тайжақы
Тайжақы - құлын немесе тайдың терісіне иленіп, астарланған, көктемде немесе күзде киетін сырт киім.

## Кәжекей
Кәжекей - жеңсіз, жағасы кеңірек ойылған, етегі белден төмен түсетін келіншектердің сырт киімі.Қазақтың ұлттық киімі.

## Белдемше
Белдемше - той-думандарда көйлек үстінен киетін сәнді киім. Көбінесе жаңа түскен келіндерге арнап тігіледі.

## Қырмызы тон
Қырмызы тон - қыз-келіншекткрге арнап қызыл масаптыдан тігілген шапан.

## Кіреуке

Кіреуке - алтын тінді зерлі жіппен тігілген, аса қымбат жібек шапан.

## Қамқа тон

**Қамқа тон**- жұмсақ қып иленген қой терісінен тігіледі. Жағасына аң терісі салынады. Қаусырма белдігі бар қымбат та сәнді сырт киім.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық киімдері
Бірпарақты аймақ

**Бірпарақты аймақ** - аналитикалық функция w=f(z) бірпарақты болатын кешен айнымалы z жазықтығындағы аймақ.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Шенелген жиын

**Шенелген жиын** - кезкелген х элементі үшін |х|≤В теңсіздігін қанағаттандыратын В саны бар болатын Е={х} жиыны.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Бірпарақты функция

**Бірпарақты функция**  - D аймағында өзара тең мәндер қабалдамайтын, осы аймақта анықталған аналитикалық функция, демек, егер D аймағындағы екі нүкте z1≠z2 болса, онда f(z1)≠f(z2).

## Дереккөздер


Санат:Математика
Синустық сызғыш

**Синустық сызғыш** () - бұрыштарды дәл өлшеуге арналған және белгілі бір бұрышқа α бөлшектерді қою үшін қажет құрал-сайман. Ол бұрыш келесі теңдеумен табылады β = lsinα.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Дәл атауы

thumb|Термин
***Дәл атауы*** ( - шек, шекара), термин. Атау-бөлігі саладағы ұғымдарды дәл атау үшін қолданылатын сөздер және сөз тіркестері.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Жұмыс атқару принципі және оның құрылмалық (конструкциялық) сүлбесі

Булы немесе газды турбиналарда, жұмысшы дененің қысым энергиясы (будың немесе газдың), оның қалақшасында кинетикалық энергияға түрленеді де, ол, роторды айналдыруға жұмсалады және онымен байланысты машинаның жетегі жұмыс атқарады (турбогенератор, сығымдағыштар және т.б).

Турбинада, жұмыстық дененің энергиясының түрленуінен, кезекпен, бірінен соң, бірі орналасқан, бірнеше сатымен, көпсатылы машина жұмысын жасайды. Кейбір жағдайларда, бар болғаны бір сатымен жұмыс атқарылуы мүмкін.

Жұмыстық дене ағынының бағыты бойынша, өсті немесе аксиалды машиналар болып ажыратылады, оларда, ағын ротор өсінің бойымен бағытталған және радиалды түрінде, ағын ортасынан ротордың шеткі аймағына бағытталған.

Өсті, көп сатылы бу турбинасының сүлбесі 1 суретте көрсетілген. Біреуінің роторы (1, a - сурет) барабаннан 4, оған жұмыстық қалақты венцы 8 орналасқан. Жұмыстық венцалар аралығына, қозғалмайтын венцалардың бағыттаушы қалақшалары 9, турбинаның қорабына 7 бекітілген. Жұмыстық қалақшалары соңында ашық болып, онда аздаған радиалды саңлау 5 қалақ соңы, олар турбина қорабы аралығында. Пайда болған күштерді теңестірудегі, бу қозғалысының бағыты бойынша, өс бойымен, роторды жылжытушысына ұмтылады, жүк түсіруші поршенді 12 қолданады, алдыңғы бетінің алдында, оның, жалғастыру құбыры 6 көмегімен қысымды, шығар потрубканың 2 қысымымен, бірдей тең болады. Піспектің ішкі айналмалы ауданына 11, жаңа келген бу қысады. Сонымен, өстік күшті, поршеннің қабылдауы, оның екі жағынан будың қысу айырмашылығымен өтеді. Саңылауды нығыздау үшін, айналушы ротор мен турбинаның қозғалмайтын корпусы аралығындағы, ротордың екі жағынан ұштық лабиринтті нығыздағыштарды 13 қолданады. Лабиринтті каналдағы гидравликалық кедергілердің салдарынан, саңлаудағы будың жоғалуы азаяды. Соңғы лабиринтті каналдарды 1 нығыздау үшін, бу беріледі. Жүк түсіргіш піспек лабиринтті нығыздағыш 10.

Турбинаның дискалы типі (1,б - сурет), диска 5, оған қалақты венецтері 3 және қозғалмайтын диафрагмалар 7, бағыттаушы қалағымен 4 орналасқан. Диафрагманың сақинасы 8, турбинының тұрқында (корпусында) 9 орналасқан. Лабиринтті нығыздағыш 6, диафрагмада қолданған, оның міндеті - диафрагма мен турбинаның белгілі аралығындағы саңлау бойынша будың жоғалуын кемітуге арналған.

Лабиринтті нығыздағыштан 10, будың - 1 турбинадан шыққан жоғарғы қысымды бөлігін, лабиринтті нығыздағыш 2 үшін, турбинаның төменгі қысым бөлігін қолданады.
Турбинаның шықтандырушы типінде, қысымның шығарында атмосфералық қысымы кем болады, турбиналардың төменгі қысымы бөлігінің, соңындағы нығыздаушының мақсаты, турбинаға ауа соруын болдырмауы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Сириометр

**Сириометр** ( — жұлдыз және  - өлшеймін) астрономияда қолданылатын қашықтық бірлігінің жүйеден тыс көне бірлігі 1 сириометр = 106 а.е. = 1,496 • 1017 м. (астрономия бірлігі).
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Күл ұстап алғыш құрылғылар

Қазандық агрегаттың, қатты отынмен жұмыс істеуіндегі ұшып шыққан газдар, күл бөлшектерінен, жанбай қалған отын қалдықтарынан және күкірт тотықтары мен азоттардан кұралады. Бұл қоспалар, елді мекендердің ауасын былғайды, адам организмдері мен өсімдіктерге зиянды әсерін тигізеді, металдардың тотықтануын күшейтіп, тездетеді және т.б. Жанбай қалған отындары мен күлдері абразивті қасиетінде болады, қыздырудың соңғы беттерінің және әсіресе, түтін сорғыштың қалақтарының тозуына әкеліп соғады.

Атмосфераға түтінді, құбыр арқылы шығарғанда, ұшпалы мөлшері, отынның қасиетіне және оны жағу тәсіліне байланысты. Сонымен, отынды қабатты жағу кезінде, түтінді газбен 10...15% отын күлі ұшып шығады, ал алаулы жағуда және құрғақ шлак әкетілуінде күлмен ұшуы 80...90% дейін жетеді.

Ұшырылып алып кетілу мөлшерін, кемітуге жету үшін, қазандық агрегаттың соңғы жүргізгіштігінде, оның тұндыруын ұлғайту және күл ұстағыш құрылғыны қолдану қажет.

Ұшпалы күлдерді, негізінен қазандық артына орналастырылған механикалық немесе ылғалды күл ұстағышпен ұстайды. Күл ұстағыштың, негізгі көрсеткіші болып, шаңсыздандырмау коэффициенті жатады, ол, күл ұстағышта ұсталған ұшпалы мөлшерінің түтінді газ құрамындағы, ұшпа мөлшерінің қатынасына тең болады.

Ылғалды күл ұстағыш үшін, күлді ұстау және күл ұстағыштан алып кету үшін, суды пайдаланады.

Бұл күл ұстағыштарда, циклонның инерциялы әрекеті, күлді ылғалдандырумен біріктіріле жасалған. Циклонның ішкі бетін, саптама (сопел) көмегімен суландырылады. Күл бөлшектері, сулы пленкалармен жұғысып, оған жабысады және күл ұстағыштың төменгі бөлігі арқылы, шайылып шығады. Ылғалды күл ұстағыш 90...93% жетіп, газды тазалауы-жоғарғы дәрежесімен қамтамасызландырылады. Ылғалды күл ұстағышты, қазандықта орынды қолдану, тек қана, аз күкіртті отынмен жұмыс істегенде тиімді.

Қазандықтың үлкен қуаттылығына, күл ұстағышы үшін, негізінен электрлі сүзгілерді орнатады. Оның жұмысы, қатты денелердің электрлі зарядталу полюсіне, кері таңбамен тартылу қасиетімен зарядтануы жүреді. Электрлі сүзгі өте жоғарғы (98% дейін) дәрежеде тазалауын береді. Бірақта, оның өзіне тән кемшіліктері бар: жабдықталудың күрделілігі, өте көп, мөлшердегі метал жұмсатуынан қымбат бағада болуы жатады.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым
Нүктенің маңайы

**Нүктенің маңайы** - метрикалық кеңістіктегі нүктенің маңайы - осы нүкте центірі болатын ашық шap.
## Анықтамалар

### Математикалық талдау

Кез келген \varepsilon>0 тұрақты сан болсын.

Сандар осінде x_0 нүктесінің маңайы (кейде \varepsilon-маңайы)  деп x_0 нүктесінен \varepsilon-нан аспайтын аралықта жатқан нүктелер жиынын айтады, яғни
O_\varepsilon(x_0) =\{x: |x-x_0|.

Көп -өлшемді кеңістік үшін маңайы центрі x_0 нүктесінде болатын ашық \varepsilon-шар болып табылады.

Банах кеңістігінде центрі x_0 болатын (B,\|\cdot\|) маңайы деп A=\{x\in B:\|x-x_0\| жиынын айтады.

Метрикалық кеңістікте центрі y болатын (M,\rho) маңайы деп A=\{x\in M:\rho(x,y) жиынын айтады.

### Жалпы топология

* (X,\mathcal{T}) топологиялық кеңістік берілсін, мұндағы X — кез келген жиын, ал \mathcal{T} — X жиынында анықталған топология. Егер x \in U \subset V орындалатындай U\in \mathcal{T} ашық жиыны табылса, онда V \subset X жиыны x\in X нүктесінің маңайы деп аталады.

* Дәл солай M \subset U \subset V шарты орындалатындай U\in \mathcal{T} ашық жиын табылатындай V \subset X жиынын M \subset X жиыны маңайы деп атайды.
## Дереккөздер


Санат:Топология
Санат:Математикалық талдау
Рудничное

**Рудничное**, *Шалқаркөл* — Қарағанды облысы Бұқар жырау ауданы Семізбұғы кентінің солтүстік-шығысында 3 км жерде орналасқан көл.

## Гидрографикасы
Ауданы 6,50 км2, ұзындығы 4,2 км, ендірек жері 2 км, жағалау сызығының ұзындығы 15 км. Ең терең жері 8,5 м (орташа терендігі 4,5 м.). Көл түбінің көпшілік бөлігі тегіс, жынысты, ортасына қарай лайлы келеді. Жауын-шашын және жер асты суымен қоректенеді. Су жинайтын алабы 30 км2. Суының жоғарғы денгейі - сәуірде, төменгісі - қыркүйекте байқалады. Суының көлемі 35,9 млн.м3.

## Сипаты
Суы кермек, тұтқыр. Су өсімдіктеріне тапшы. Алабұға, шортан, табан, қарабалық кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Бұқар жырау ауданы көлдері
Шекті диффузиялық токқа әсер етуші факторлар

Илькович теңдеуі тікелей диффузиялық токқа әсер ететін қандай параметрлердін болатынын көрсетеді, олардың қайсыбірі өз кезегінде осы теңдеуге кебіне енбейтін, басқадай факторларға тәуелді бола алады. Мысалы, диффузия коэффициенті, онда қозғалатын ионның (молекуланың) табиғатына, өлшеміне, ион зарядына, ерітіндінің тұтқырларына, фон ерітіндісінің температурасына, құрамына, концентрациясына тәуелді екен. Ал бұлардың бәрін ескеру мүмкін емес. Айталық, диффузия коэффициенті ерітінді тұтқырлығына кері пропорционал, ал еріткіш тұтқырлығы неғұрлым қалыпты жағдайда азайған сайын, соғұрлым диффузиялық ток үлкен болады. Мұндағы тұтқырлық өз кезегінде температураға тәуелді болады, яғни температура жоғарыласа, ол азаяды, яғни диффузиялық коэффициент өседі. Сондай-ақ фон ерітіндісінің табиғаты, концентрациясы мен құрамы да айтарлықтай ықпал етеді; мысалы, жәй не тотық түрде болатын электрактивті ионның болуы, пішіні ор түрлі валенттіліктегі гидролиз дәрежесінің өзгеруі, иондардың тұрақтылығы мен құрамы. Сондықтан сынаманың ыдырауынан бастап, үлгіні талдауға әзірлеу барысында, оған байланысты кейін жүргізілетін барлық жұмыс кезінде фон ерітіндісінде алынған белгілі бір ионның күйіне сынаманы дайындау кезенінін тигізетін негізгі әсерін ескерген жөн.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Ординал сан

нобай|Ординалдың схемалық көрінісі
**Ординал сан** - реттік сан ұғымымен мағыналас сан. Ординал сан атауы реттік сан ұғымымен мағыналыс, кардинал сан немесе мөлшер сан атауына қарама-қарсы ұғым.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Тәжірибе жүргізу жағдайын тандау

**Тәжірибе жүргізу жағдайын тандау**. Рентген спектрлік талдау жағдайын таңдау рентген түтікке сәйкес үлгінің пішініне, түтіктегі кернеу мен ток күшіне, жүйедегі атмосфераға, талдауыш кристалға, детекторға, есептеу мерзіміне,өлшеу аралығы мен жиілігіне, дабылдағыштың амплитудасы бойынша дискременациялау деңгейіне, пайдаланатын үлгі қалыңдығы мен оның агрегаттық күйіне тәуелді.
Бақыланатын параметрлер саны сынама мен қолданатын аспаптың түріне байланысты. Сынаманың ұнтақ, түйме, дөңгелек, ерітінді сияқты физикалық пішіні оның физикалық-химиялық қасиетіне
сәйкес талданады. Сынаманы сынауға дайындау кезені де қатар
талдау әдісіне жатады.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Біржақты шек

**Біржақты шек**  - функцияның оңжақты шегі мен солжақты шегінің жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Шектер
Сергей Петрович Рудометкин

**Сергей Петрович Рудометкин** (1918 ж . т.), құрылысшы , Соц . Еңбек Ері (1967) . Ұлы Отан соғысына қатысқан . Қарағандыда 1934 жылдан тұрады .1942 ж . дейін Жаңақаланың құрылыс жұмыстарында сырлаушы. 1945-1977 ж. «Қарағанды көмір»бірлестігінің , «Қарағанды шахта құрылыс » комбинаты құрылыс басқармаларында сылақшы-сырлаушы , өндеушілер бригадирі , мастер болып істеді. Көмір өнеркәсібі кәсіпорындарының құрылысына белсене қатысқан. КОКП 22-съезінің, Қазақстан Компартиясының 6-8-съездерінің делегаты. Қарағанды қаласының құрметті азаматы. Ленин орденімен,Қызыл Жұлдыз орденімен марапатгалған.

## Дереккөздер


Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Функцияның параметрлік көрсетілуі

**Функцияның параметрлік көрсетілуі**  - бірнеше айнымалылар арасындағы функционалдық тәуелділікті көмекші айнымалылар - параметрлер - арқылы көрсететін өрнек. Мысалы, Ғ(х,у)=0 теңдеуі жазықтықта қисықты анықтасын. Егер t шамасы осы қисықтың (х,у) нүктесінің орнын көрсететін болса, онда осы шаманы параметр деп алып, ал х пен у-ті осы параметрдің функциялары деп алсақ, қисықтың параметрлік теңдеуі мына түрде жазылады: x=ᵠ(t), y=ψ(t). Осы функциялар х пен у арасындағы берілген функционалдық тәуелділіктің параметрлік көрсетілуі болады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Рентгендік флюоресцентті спектрометрия (РФС)

**Рентгендік флюоресцентті спектрометрия (РФС)**. Бұл әдісті де екінші рентген сәуле шығару спектрометриясы деп
атайды. Бұл - казіргі кезде бірден-бір кен таралған және талданатын
үлгіні бүлдірмей бірнеше элементке бірден талдау жүргізуге
мүмкіндік беретін әдіс.

Рентгендік спектроскопияда, оптикалық спектрометрдегідей,
кейбір арнаулы сипаттамалар қабылданған: толқын ұзындығын
немесе энергияны бірлікпен өлшегендей ең жоғары интенсивтігінің
таралу сипаттамасы - сызықтар түрі (оптикадағы сызық қыры
сияқты); интенсивтік максимумында жартысына сәйкес келетін
деңгей ені - сызықтын жарты ені; рентген сипаттауыш сәуле
шығару интенсивтігінің таралуы - шағылу қисығы.

Сапалық талдауды жүргізу үшін тиісті сызыққа (спектрдегі
сүйірше) сәйкес толқын ұзындығын (энергияны) апықтау арқылы кестелердегі мәліметтермен, не қалыпты үлгімен салыстыра отырыпт жүргізіледі. Мұнда басқа спектрлердегідей спектрлік сызықтардың бір-бірімен қабаттасуын ескерген жөн, яғни әрбір элементтің бірнеше спектрлік сызықтарын салыстыра қарастыру қажет. Олардын
сезімталдығы, анықтау шегі орта есеппен 0,05-0,1%, ал кейбір
элементтер үшін 10−3-ке дейін барады.
Рентген спектрлері талданатын элементтің физикалық және
химиялық ортасының әсеріне әлсіз келеді, әрі осы элементтің
қосылыс түріне мүлдем тәуелсіз.

Спектрлік сызықтардың интенсивтігі талданатын элементтін
концентрациясына пропорционал, алайда, бұрын айтылғандай ол көптеген факторларға байланысты. Оны есептеу рентген спектрлік талдаудың мөлшерлік әдістерінде іске асырылады. Атап айтқанда: абсолюттік есеп әдісі (сирек пайдаланылады); лайықты үлгімен
салыстыру әдісі; қосымшалау әдісі; сұйылту әдісі; ішкі стандартты
пайдалану; жұқа және қалын қабат әдістері; рентген сәуле шығарудың шашырауы бойынша стандарттау әдісі; таңдап қоздыру және
сініру әсерін математикалық реттеу; барлық эффектілерді ескеретін
тәжірибелік түзетулерді еңгізу.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Алғашқы функция

**Алғашқы функция**  - берілген f(х) функциясының алғашқы функциясы деп берілген аралықта F'(х)=f(х) болатын F(х) функциясын айтады. Алғашқы функцияны анықтау - дифференциалдау амалына кері амал. Бұл амал бірмәнді емес: f(x) функциясының шексіз көп алғашқы функциялары болады. Кез келген екі алғашқы функция бір-бірінен тұрақты қосылғышқа ажырасады. Барлық алғашқы функция жиынтығы анықталмаған интеграл деп аталады. Бұл жиынтық: F(х)+ С, мұндағы С - кез келген тұрақты шама.

## Тағы қараңыз
* Лейбниц-Ньютон теоремасы
## Дереккөздер


Санат:Функционалдық талдау
Санат:Математикалық талдау
Санат:Интегралдар
Игорь Иванович Ружников

нобай|2016
**Игорь Иванович Ружников** (1965), боксшы,халықараралық дәрежедегі спорт шебері . КСРО-ның (1988) , Еуропаның (1989), Әлемнің (1989) чемпионы . КСРО халықтарының 9-Спартакиадасының (1986) , «Ізгі ниет » ойындарының жеңімпазы. КСРО Кубогының иегері (1988).

## Дереккөздер


Санат:1965 жылы туғандар
Санат:Алфавит бойынша боксшылар
Санат:КСРО боксшылары
Санат:Бокстан әлем чемпиондары
Ортогональ функциялар

**Ортогональ функциялар**  - айталық, қандай да болмасын бір функциялық сызықтық кеңістікте скаляр көбейтінді анықталсын. Егер осы кеңістіктің f және g функцияларының скаляр көбейтіндісі нөлге тең болса, онда бұл функциялар өзара ортогонал деп аталады. Мысалы, L2[a,b] кеңістігінде f(x) және g(x) функцияларының скаляр көбейтіндісі (f;g)=\int_a^b f(x)g(f)dx формуласы арқылы анықталады. Аталған функциялар ортогонал болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Ашық жиын

**Ашық жиын**  - өзінің әрбір нүктесімен бірге осы нүктенің қандай да болмасын бір маңайы енетін жиын.

## Дереккөздер


Санат:Жиындар теориясы
Полярографиялық максимумдар

**Полярографиялық максимумдар**. Кейде шекті ток толқыны полярографиялық қисықтарда өзінін ең жоғаргы биік шоқтығына жеткеннен кейін де тұракты болмай, оның одан әрі жоғарылауы (не төмендеуі), яғни қисықтың максимумы байқалады. Мұндай максимумдар (биік шоқтықтар) талдау нәтижесінде полярографиялық қисықтың бұрмалануына, сөйтіп едәуір қателіктерге келтіреді. Максимумдар толқынның шын мәнінен екі не одан да көп рет жоғары болатын өркеш не сүйірше түрінде болуы мүмкін . Максимумдарды бірінші және екінші текті деп бөледі. Сүйірше шоқтықтарды бірінші текті, жаймалау өркешті шоқтықтарды екінші текті деп атайды. Бірінші текті максимумдар барлық электрактивті бөлшектер үшін фонның сұйытылған ерітінділерінде жиі пайда болады: катиондарда, аниондарда, молекулаларда сулы және сусыз ортада олардың тотығуы және тотықсыздануы кезінде пайда болады. Мұнымен қатар, оң және теріс максимумдар түрі де кездеседі: біріншісі, электр капилляр қисығының оң тармақшасына сәйкес кезінде, ал екіншісі, қисыктың теріс тармақшасы кезінде пайда болады. Бұл құбылыс өсіп келе жатқан тамшы маңындағы ерітіндіні араластырған сәтте сынап тамшысының беткі қабатына иондардың адсорбциялану құбылысымен түсіндіріледі. Потенциалды бергенде сынап бетінде судың дипольді молекуласы мен иондар адсорбциялануын туғызуға қабілетті, әртекті электр өрісі пайда болады, өйткені электролиздің басында адсорбция жылдамдығы иондардың разряды жылдамдығынан артық болады да, тамшы бетінде деполяризатор көбірек жиналып, ток шамасы Es жеткенде, ток өлшемі шекті тоқтан артық болады. Ал екінші тектегі максимум сынап тамшысының капиллярдан үзіліп, түскен сәтте пайда болады. Бірінші және екінші тектегі максимумдар бір мезгілде пайда болуы мумкін. Әдетте, оларды кейбір бояулар мен желатин сияқты беткі активті органикалық заттарды қосу арқылы жояды. Максимумдарды басу үшін ионсыз детергент Х-100 гритонды пайдаланады (10мл яғни ~ 0,1мл 2% ерітінді қосады). Алайда оны көптеп қосуға болмайды, өйткені өлшеу мәні өзгеріп, максимум орнына жарты толқын потенциалының ығысуы шығады. Мұны кей деполяризатор концентрациясын таңдап, реттеу арқылы да болдырмауға болады. 

 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Склерометр

**Склерометр** ( — қатты және  - өлшеймін) — минералдардың, кристалдардың, металдардың және т.б. қаттылығын анықтайтын аспап. Зерттелетін зат бетіне болат немесе алмасты инемен немесе пирамидамен күштеп сызады немесе таңба түсіреді. Таңбаның немесе сызықтың тереңдігі өлшенеді.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Слаг

**Слаг** () — массаның британдық бірлігі. 1 слаг = 14, 5913 кг.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Физика
Рентген спектрлік талдаудың қолданылуы

**Рентген спектрлік талдаудың қолданылуы.** Рентген-флуоресцентті спектроскопия (РФС) геологияда, таукен ісінде, минералогияда, метрографияда, металлургияда, гидрометалургияда, технологиялық процестерде, электроникада, оптикада, геохимияда, химия мен мұнай, көмір өндірісінде, цемент пен тыңайтқыш өндірісінде әр түрлі үлгілердегі (сұйық, қатты) көптеген элементтерді анықтау үшін кең қолдау тапты.

РСТ әдісі көптеген құймалардың құрамын анықтауға өте ыңғайлы, өйткені мұндай жағдайда олардың көлемі мен өлшемі бірдей
стандартты үлгілерін алуда олардың бетін ысқылай отырып, жалтырата өңдеу де жеңіл. Сол сияқты ол керамика, шыны, пластмасса, катализатор, қайрақ тас және тағы басқа күрделі заттардын құрамын
айқындау үшін де жиі пайдаланылады. Оның тездігі мен көп
элементтілігі қоршаған ортадағы заттарды талдауға қажет.
Рентген спектрлік талдаудың бір түрі - берілген қатты зат бетіндегі арнайы нүктені таңдап алып талдау әдісі. Бұл қоспаның беткі
ауданға қалай таралып, орналасқанын нақтылы анықтауға мүмкіндік
береді. Бұл әдіс сонымен қатар негізгі заттың бетіне қапталған
екінші бір зат қалыңдығын да анықтау үшін кең пайдаланылады.
Ал рентген сәуле шығарудың медицинада науқас адамға диагноз
қоюда және халық шаруашылығының көптеген салаларындағы
маңызын айтпасақ та белгілі. РСТ әдістері ай бетінің жыныстарын
талдауға қолданылады. Оның көмегімен көптеген технологиялық
процестер автоматты түрде реттелініп, басқарылуда.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Аналитикалық химия
Санат:Химия
Санат:Ғылым
Толық аналитикалық функция

**Толық аналитикалық функция**  - (Вейерштрасс мағынасында) - өзінің қандай да болмасын бір f(z) элементін барлық мүмкін болатын жалғастырулары арқылы жасалған f(z) функция (көпмәнді болуыда мүмкін).

## Дереккөздер


Санат:Кешендік талдау
Толық кеңістік

**Толық кеңістік**  - кез келген фундаменталды тізбегінің шектік нүктесі өзінде жататын метрлік кеңістік.
Толық емес кеңістіктер үшін толықтыру операциясын орындау арқылы толық кеңістік шығарып алуға болады. Бұл жағдайда бастапқы кеңістік толықтырылған кеңістіктегі тығыз кеңісітк деп қарастыруға болады.
## Толықтыру
Кез келген метрикалық X=(X,\rho) кеңістікті Y метрикасы X метрикасын жалғастыратындай, ал X ішкеңістігі Y-те барлық жерде тығыз болатындай Y толық кеңістігіне енгізуге болады. 
Бұндай Y кеңістікті X **толықтыруы** деп атап \bar X деп белгілейді.
 
### Тұрғызу

X іргелі тізбектер жиынындағы метрикалық X=(X,\rho) кеңістігі үшін эквиваленттік сәйкестігін орнатуға болады
: (x_n)\sim(y_n)\Leftrightarrow \lim\rho(x_{n}, y_n)=0.

Келесідегідей анықталатын метрикасы бар эквиваленттік класстар жиыны \bar X
: \bar \rho((x_n),(y_n))= \lim\rho(x_{n}, y_n),

метрикалық кеңістік болып табылады. Ал (X,\rho) кеңістігі изометрлік түрде оған келесі түрде енгізіле алады: x\in X нүктесіне x_n=x тұрақты тізбек класы сәйкес келеді. Құрылған (\bar X,\bar \rho) кеңістігі X кеңістігінің толықтыруы болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Метрикалық геометрия
Тізбек (жиын)

**Тізбек** — белгілі бір жиын ішкіжиыны:
* Әр натурал санға осы тізбек элементі сәйкес келеді
* Бұл натурал сандар сәйкес тізбек мүшесінің нөмірі болып сол мүшесінің тізбектегі орнын көрсетеді
* Кез келген тізбек мүшесі үшін келесі тізбек мүшесін көрсетуге болады
## Анықтама
X кез келген жиыны берілсін.
|
f\colon\mathbb{N}\to X сәйкестігі \mathbb{N} натурал сандарын берілген X жиынына сәйкестендірсе онда (X жиыны элементтерінен тұратын) «тізбек» пайда болады.

x_n=f(n) — тізбектің  n-**шы** **мүшесі** немесе **элементі** болады, ал реттік нөмірі — оның индексі болады.
## Белгіленуі
Келесі түрдегі тізбек
: x_1,\quad x_2,\quad x_3,\quad\dots
жақшалармен қысқаша жазуға болады:
: (x_n) или (x_n)_{n=1}^{\infty}
кейде былай да белгіленеді:
: \{x_n\}_{n=1}^{\infty}
Былай да кездеседі
: (x_n)_{n=1}^N.

**Іштізбек** - элементтерінің орналасу реті берілген тізбек элементтерінің ретін сақтайтын, осы тізбектің ақырсыз ішжиыны. Мына тұжырым орындалады: Егер берілген тізбек жинақталса, онда осы тізбектің кез келген іштізбегі жинақталады және оның шегі берілген тізбектің шегіне тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Тізбектер мен қатарлар
Виктор Александрович Герман

**Виктор Александрович Герман** (31.12.1935 жылы туған, Саратов қаласы) — филология ғылыми кандидаты (1969), доцент (1970). Алматы педагогикалық шет тілдер институтытын бітірген (1960). 1960 — 1973 жылдары Әл-Фараби атындағы университетте ассисент, аға оқытушы. 1973 — 1976 жылдары ГДР-дегі Г. Нойбауэр атындағы Эрфурт педагогикалық институтында доцент. 1976 — 1978 жылдары Әл-Фараби атындағы университетте кафедра меңгерушісі. 1978 жылдан Алматы шеттілдер институтының оқу жұмысы жөніндегі проректоры. Доцент Е. М. Шварцманның жетекшілігімен, ҚР ғылым академиясының корр.-мүшесі К. Ахановтың кеңесшілігімен *"Әр түрлі улгідегі тілдердің өткен шақ керсеткіштерінің құрамдық-семантикалық ерекшеліктерін салғастыра зерттеу тәжірбиесі"* деген тақырыпта кандидаттық диссертациясын қорғады. Екі кеңестік, екі ГДР медапьдарымен марапатталған. 20-дан астам мақ. жарияланды.
## Шығармалары
*Опыт сопоставительного изучения структурно-семантических особенностей форм прошедшего времени в языках различных типов (на материале казахского и немецкого языков). АКД., А., 1969; Хрестоматия философских текстов на немецком языке. А., 1970 (авт. бірі); Немецкий язык. Учебное пособие для студентов 1 курса неязыковых факультетов КазГУ. А., 1972 (авт. бірі); Книга для чтения на немецком языке. А., 1972. О. Нақысбеков*

## Дереккөздер


Санат:Тілтанушылар
Жинақты тізбек

**Жинақты тізбек**  - \lim_{n\rightarrow\infin}a_n=a шегі бар болатын аn сандар тізбегі. Егер X жиынының әрбір белгіленген x0 нүктесінде fn(x0) сандар тізбегі жинақталса, онда fn(x) функциялар тізбегі X жиынында жинақталады деп айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Шектер
Санат:Топология
Функцияны жуықтау

**Функцияны жуықтау** - деп берілген функция бойынша, осы функциядан, жеткілікті мөлшерде аз ауытқитын және жуықтау үйірі деп аталатын функциялар класына жататын, басқа функцияны анықтауды айтады. Жуықтаушы функция берілген функциямен берілген нүктелерде түйісетін дербес жағдайда, интерполяциялау және интерполяциялаушы функция туралы айтылады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Интерполяциялық формулалар

**Жуық формулалар** - функцияның мәндерін есептеу үшін жуық формулалар қолданылады. Жуық формулалар алудың негізгі әдісі - функцияны қатарға жіктеу. Көбінесе функция Тейлор қатарына жіктеледі. Функцияның нақты және қатар көмегімен есептелген жуық мәндері арасындағы айырымды бағалау үшін, қатардың толықтауыш мүшесі қарастырылады. Мысалы, жуық формулалар Тейлор қатары арқылы алынса, онда осы қатардың Пеано, Шлемильх және Роша, Лагранж, Коши түріндегі толықтауыш мүшелерінің бірі бағаланады.

## Дереккөздер


Санат:Математикалық талдау
Санат:Интерполяция
Функциялар кеңістігі

**Функциялар кеңістігі** - [a;b] кесіндісінде үзіліссіз функциялар жиынында, осы жиынның екі нүктесі деп қарастырылатын f(x) және g(x) функциялары арасындағы қашықтықты ρ(f,g)= max|f(х)-g(x)| деп алып, метірлік кеңістік құрылады. Бұл кеңістік С[а;b] деп белгіленеді. Жалпы функциялар жиынында әртүрлі метрлік кеңістіктер құруға болады. Олар бірі бірінен қашқтықты анықтау әдісімен ажырасады. Мысалы, [а;b] кесіндісіндегі үзіліссіз функциялар жиынында қашықтықты \rho(f,g)=[\int_a^b [f(x)-g(x)]^2 dx]^{1\over 2} деп алып С2[a;b] кеңістігін құруға болады т.с.с.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Бірқалыпты үзіліссіз функция

**Бірқалыпты үзіліссіз функция**  - [a;b] кесіндісінде (интервалда, жиында) анықталған f(x) функциясы берілсін. Егер кез келген ɛ>0 саны үшін, осы саннан тәуелді δ=δ(ɛ)>0 санын, [a;b] кесіндісінің (интервалдың, жиынның) |х1-х2|1 және х2 нүктелерінде |f(x2)-f(х1)

Санат:Функционалдық талдау
Санат:Математикалық талдау
Спектросенситометр

**Спектросенситометр** ( - сезімді және  өлшеймін) — фотоматериалдың спектрлік сезгіштігін анықтауға арналған аспап.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Арқалықтың иілген өсінің дифференциалдық теңдеуі

**Арқалықтың иілген өсінің дифференциалдық теңдеуі**.Иілгіш арқалық үшін
\frac{y}{(1 + y'^{2})^{\delta/2} } = \pm \frac{M}{E\xi}
ал іс жүзінде пайдаланылатын
арқалықтар үшін
y'' = \pm \frac{M}{E\xi}
Арқалықтың иілген
осінің дифференциалдық теңдеуін шешу келесі
әдістер арқылы жүргізіледі: тікелей интегралдау
әдісі, Клебш әдісі, бастапқы параметрлер әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Материалдар механикасы терминдері
Қазандық агрегаттар

**Қазандық агрегаттар**, екі негізгі класстарға бөлінеді: бу және
су қыздырушы. Бу қазандықтың сипатталуы: бу өндірумен, бу
қысымымен, оның температурасымен және қоректендіруші судың
температурасымен тұкырымдалады. Барлық, осы мәліметтер - көрсеткіштері - МемСТЗб 19-76 дәйектелінген (20.1 кесте). Мәліметтер
жарым жартылай берілген.

Бу өнімділігі бойынша, қазандықтар былай бөлінеді: 25 т/сағ
дейінгісі - аз, 35...50 ден 160...220 т/сағ дейінгі - орташа және одан
жоғарғысы - үлкен өнімділікті. Бу қысымы бойынша, былай ажыратылады: төменгі қысымды қазандықтар - 1,37 МПа (14 кгс/см2)
дейінгі, орташа қысымды - 2,35...3,92 МПа, жоғарғы қысымды -
9,81...13,7МПа және алмағайыптан артық - 25 МПа және одан да
жоғары.

## Дереккөздер


Санат:Жылу техникасы
Санат:Ғылым