open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
(1273) Хельма

**(1273) Хельма** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид, Веста жанұясына кіреді.

Оны 1932 жылдың 8 тамызында Карл Вильгельм Райнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Неміс астрономы Вернер Шаубтың таныс болған қызы есімімен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1274) Дельпортия

**(1274) Дельпортия** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1932 жылдың 28 қарашасында Эжен Жозеф Дельпорт Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Неміс астрономы Густав Штракенің ұсынысы бойынша сол ашқан адамның атымен аталды. Дельпорт (1882–1955) барлығы 66 астероидты және бірнеше кометаны ашқан (немесе бірлесіп ашқан).

thumb|400px|center|Күн жүйесіндегі орны 

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
* Дельпорт (Ай кратері)
Санат:Астероидтар
(16908) Грезеленберг

**(16908) Грезеленберг** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1998 жылдың 17 ақпанында Эрик Вальтер Эльст және Тьерри Пауэлс Бельгиянің патшалық обсерваториясында бірлесіп ашты.

Осы обсерватория орналасқан төбенің атымен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
* (1276) Укклия
Санат:Астероидтар
(1276) Укклия

**(1276) Укклия** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 24 қаңтарында Эжен Жозеф Дельпорт Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Осы обсерватория орналасқан Уккел коммунасының құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
* (16908) Грезеленберг
Санат:Астероидтар
(1275) Кимбрия

**(1275) Кимбрия** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1932 жылдың 30 қарашасында Карл Вильгельм Райнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Көнегермандық кимврлер тайпасының құрметіне орай аталды.

Бұл астероид Негізгі белдеудің ортаңғы тұсында айналып жатқан Эвномия жанұясының құрамдасы болып келеді.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
Малиша Харва

**Малиша Харва** () — үндістандық модель және интернет тұлға. Мумбаидың кедей аудандарынан сән индустриясына дейінгі жолымен танылған. Ерекше келбеті мен шабыт беретін өмір жолының арқасында түрлі брендтермен жұмыс істеп келеді және өз платформасын әлеуметтік мәселелерге назар аудару үшін пайдаланып, әлеуметтік жағынан аз қамтылған қауымдастықтарды қолдайды.

## Өмірбаяны
Харва Мумбай қаласындағы Дхарави ауданында қаланың ең ірі лашық аудандарының бірінде өскен. Әкесі Мукеш Харва балаларға арналған іс-шараларда сайқымазақ болып жұмыс істейді. Оның бір кіші інісі бар. Тұрмыс жағдайы қиын болғанына қарамастан, Харва жастайынан модель болуды армандаған.

2020 жылы Мумбаиға сапары кезінде америкалық актёр және биші Роберт Хоффман Харвамен танысты. Оның әлеуетіне тәнті болған Хоффман оған Instagram аккаунтын ашуға көмектесіп, модельдік арманын қолдау үшін GoFundMe науқанын бастады. Танымалдық нәтижесінде модельдік мүмкіндіктерге ие болып, Cosmopolitan India, Grazia, Elle және Vogue сияқты журналдарда жарық көрді.

2023 жылы Харва люкс санатындағы сұлулық пен тері күтімі бренді Forest Essentials-тің «Yuvati» топтамасының бет-бейнесіне айналды.

2023 жыл Харваның Instagram-дегі оқырмандары саны 300 мыңнан асты, онда өз өмірі мен кәсіби іс-әрекеттері туралы ақпарат бөліседі.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* 

Санат:Үндістандық әйел модельдер
Санат:Дхаравида туғандар
(1277) Долорес

**(1277) Долорес** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 18 сәуірінде Григорий Николаевич Неуймин Қырымдағы Симеиз обсерваториясында ашты.

Испан коммунисі Долорес Ибарруридің (1895–1989) құрметіне орай аталды. Ол Испания коммунист партиясының құрылғанынан бастап, оның ең белсенді мүшелерінің бірі болды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1278) Кения

**(1278) Кения** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 15 маусымында Сирил Джексон Йоханнесбург обсерваториясында ашты.

Шығыс Африкадағы Кения мемлекетінің құрметіне орай аталды. Сол түні ол сондай-ақ (1279) Уганда астероидын да ашқан болатын.

center|thumb|400px|Күн жүйесіндегі орны 

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
Багдати

**Багдати** () — Батыс Грузияның Имеретия аймағындағы қала. Багдати муниципалитетінің әкімшілік орталығы.
2026 жылғы мәліметтер бойынша Бағдат халқының саны 3 707 адамды құрайды.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Колхида ойпатының оңтүстік шеті мен Месхети тауларының солтүстік шетіндегі Ханистскали өзенінің (Риони өзенінің саласы) аңғарында орналасқан. Кутаиси қаласынан қашықтығы 25 км.

## Тарихы
Оның шығу тегі парсы тілінде «Құдайдың сыйы» дегенді білдіреді. Қоныс тарихи құжаттарда 17 ғасырдың бірінші жартысында кездеседі, дегенмен археологиялық қазба жұмыстары оның феодалдық дәуірде де болғанын көрсетеді.

1703 жылы Осман түріктері елді мекенді басып алып, қамал салды, кейін ол түрмеге айналды. Қала Чылдыр (Салцхе) эялатының құрамындағы шағын сауда қаласы болды.
1770 жылы Багдадиді орыс-грузин әскерлері қайта басып алды, ал қала Имерети патшалығының құрамына кірді. 1811 жылы аймақты Патшалық Ресей қосып алды.

1930 жылы қала аудан орталығына айналды. 1940 жылдардан 1990 жылдарға дейін ол осы жерде дүниеге келген ақын Владимир Маяковскийдің құрметіне Маяковский деп аталды. Дәл осы
1981 жылы ол қалалық типтегі елді мекен мәртебесін алды, 1990 жылы қаланың Бағдади атауы қалпына келтірілді.
Салыстырмалы түрде шағын қалада Владимир Маяковскийге арналған бірнеше ескерткіш бар. Қалада Маяковский мұражайы және театр бар. Маяковский мұражайы 1941 жылы ашылды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес дәуірінде Маяковскийде шарап зауыттары, консервілеу фабрикалары, жиһаз фабрикалары және құс фабрикалары жұмыс жасады.
Қазіргі Багдати — танымал туристік орын, оған тек Грузиядан ғана емес, сонымен қатар көршілес елдерден де туристер келеді. қалада шіркеу, қала алаңы, сауда орталығы және бірнеше супермаркеттер бар. Шағын дамып келе жатқан шаруашылықтар ақ шараптарды — Күрдзу, Цоликоури, Цицка және қызыл шараптарды — Саперави, Джавари шығарады.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Abbey Road

**Abbey Road** — британдық The Beatles рок тобының он бірінші студиялық альбомы. Альбом 1969 жылы 26 қыркүйекте Ұлыбританияда және 1 қазанда АҚШ-та жарық көрді. Бұл топтың барлық мүшелері толық құрамда қатысқан соңғы жазба сессиясы болды.

«Abbey Road альбомында рок жанрынан бөлек блюз, поп-музыка және прогрессивті рок элементтерін қамтиды. Сонымен қатар бұл еңбек Муг синтезаторы мен Лесли динамигін қолдануымен сипатталады. 

Альбомды жазу процесі жыл басындағы Get Back/Let It Be сессияларына қарағанда біршама тату атмосферада өткенімен, музыканттар арасындағы қайшылықтар толық шешілмеді. Әсіресе Пол Маккартнидің «Maxwell’s Silver Hammer» әніне қатысты келіспеушіліктер жиі туындап отырды. Джон Леннон бірнеше тректің жазылуына мүлдем қатыспаған, тіпті альбом ресми шыққанға дейін топ құрамынан шығып кеткен. Алайда бұл ақпарат келесі жылы Маккартни де топтан кететінін мәлімдегенге дейін жұртшылықтан жасырын сақталды».

Коммерциялық табысына қарамастан, Abbey Road шыққан кезінде сыншылардан аралас бағасын алды. Кейбір мамандар альбомның дыбыс өңделуін тым жасанды, ал музыкалық мазмұнын «түпнұсқалықтан алшақ» деп сынады. Дегенмен, уақыт өте келе бұл еңбек The Beatles шығармашылығындағы ғана емес, жалпы дыбыс жазу тарихындағы ең үздік туындылардың бірі ретінде мойындалды. Альбом Rolling Stone журналының барлық уақыттағы ең үздік альбомдар рейтингінде 5-орынға, ал Consequence of Sound онлайн-басылымының тізімінде 3-орынға тұрақтады. Осы альбомда жарық көрген Джордж Харрисонның екі әні — «Something» және «Here Comes the Sun» — оның The Beatles тобы үшін жазған ең үздік туындыларының қатарына жатқызылады.

Музыканттардың Эбби-Роуд студиясының жанындағы жаяу жүргіншілер жолынан өтіп бара жатқан сәті бейнеленген альбом мұқабасы бұқаралық мәдениеттегі ең танымал әрі ең көп көшірілетін бейнелердің біріне айналды.

## Әндер тізімі

## Дереккөздер

Санат:The Beatles альбомдары
Санат:Apple Records альбомдары
Қызылтөбе қалашығы (Сайрам ауданы)

**Қызылтөбе** – ортағасырлық қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Сайрам ауданы Ақсу өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Сипаты
1968 жылы Шымкент педогогикалық институтының археологиялық отряды зерттеген.
Қалашықтың ішкі қамалының қазіргі орны табаны 60х80 м, үстіңгі жағы 40х50 м, биіктігі 10 м төбешік. Оған шығыс және батыс жағынан ауданы 0,2 га екі төбешік (рабад орны) жалғасады. Мұндағы құрылыс орындары пахса блоктарынан (ұзындығы 1,2-1,5 м, қалыңдығы 0,6-0,7 м) және шикі кірпіштен (көлемі 38х18х8 см) тұрғызылған.
Археологиялық зерттеу барысында шаруашылық-тұрмыстық қажеттерге пайдаланатын құм, тостаған, саптаяқ ыдыс сынықтары табылған. Сондай-ақ Қарахандар әулеті билік құрған кезеңге жататын сырлы ыдыстар, дәнүккіштер, саз ыдыстар күйдіруге арналған пеш орны да аршылған. Қазба жүргізу нәтижесінде алынған заттарға қарағанда Қызылтөбені халық VIII-XII ғасырларда мекендеген. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Қызылтөбе қалашығы (Төле би ауданы)

**Қызылтөбе** – ортағасырлық қалашық орны, Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген археология ескерткіші.

## Орналасқан жері
Төле би ауданы Ынтымақ ауылының маңында Доңызтау өзенінің оң жағалауында орналасқан.

## Сипаты
1957 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Г. Максимова), 1979 жылы Шымкент педагогикалық институтының археологиялық экспедициясы (жетекшісі А.Н. Подушкин) зерттеген. Қалашықтың қазіргі орны екі бөлек төбешік.
Біріншісі – қамал, табаны 100х90 м, үстіңгі бөлігі 50х40 м, биіктігі 9 м тік бұрышты төбешік. Оған солтүстік жағынан жалғасып жатқан рабад, табаны 130х80 м, үстіңгі жағы 70х50 м, биіктігі 5-6 м келген төбешік. Ескерткіштің едәуір бөлігі автомобиль жолы мен өзге де құрылыстар салу кезінде бұзылған. Қазба жүргізу барысында табылған материалдарға қарағанда халық Қызылтөбені V-VIII ғасырларда мекендегені аңғарылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Түркістан облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Болниси

**Болниси** () — Грузияның Квемо Картли аймағындағы қала. Болниси муниципалитетінің әкімшілік орталығы.
Болниси қаласының халқы 2026 жылы 8 967 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Болниси Кіші Кавказ тауларының Триалети жотасының оңтүстік бөлігінде, теңіз деңгейінен 550 метр биіктікте орналасқан. Тбилисиден 64 шақырым жерде, қаланың оңтүстігінен Машавера өзені ағып өтеді.

## Тарихы
Тарих бойында Болниси аймағы Ресейге қосылғанға дейін грузин билеушілеріне, кейде түріктерге және Арменияға тиесілі шалғай провинциялық аймақ болды. Болниси - Грузияның ең жас қалаларының бірі. Ол 1918 жылы саяси және әлеуметтік тұрақсыздық кезеңінде пайда болды. Швабиядан жүзге жуық неміс отбасы келіп, Катериненфельд ауылын құрды. Кеңес-Грузин соғысынан кейін большевиктер аймақты бақылауға алды. Олар 1921 жылы неміс марксисі және коммунисті Роза Люксембургтің құрметіне неміс қонысының атауын Люксембургке  ауыстырды. 1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, грузиндермен некеге отырмаған барлық немістер Сібірге мен Қазақстанға жер аударылды.1941 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, грузиндерге үйленгендерден басқа барлық немістер Сібірге немесе Қазақстанға жер аударылды.

1967 жылы Болниси қала мәртебесіне ие болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Отаршылардың негізгі кәсібі жүзім шаруашылығы, бау-бақша шаруашылығы, жеміс өсіру және мал шаруашылығы болды. Сонымен қатар, Екатериненфельдте суару каналдары, жер асты дренаж жүйелері және суару арналары, шарап, коньяк және ірімшік зауыттары, сондай-ақ былғары зауыттары мен жиһаз фабрикалары салынды. Қаланың қазіргі экономикасы негізінен ауыл шаруашылығы болып табылады.

2020 жылы ашылған Болниси мұражайында ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра нысандарының алдын ала тізіміне енгізілген жақын маңдағы Дманиси археологиялық орнынан табылған кейбір заттар көрсетіледі.

## Галерея

Rathaus von Bolnisi.JPG|Болниси қалалық әкімшілігі.
Bolnisi Museum.jpg|Болниси мұражайы
German houses in Bolnisi (37293759091).jpg|Болнисидегі неміс үйлері
Kirche von Katharinenfeld.jpg|Катариненфельдтегі ескі шіркеу


## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
(1280) Беллода

**(1280) Беллода** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 18 тамызында Эжен Жозеф Дельпорт Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Франция астрономы Жюль Байоның (Jules Baillaud; 1876–1960) құрметіне орай аталды. Оның әкесі Бениамин Байо (1848–1934) Халықаралық астрономиялық одақтың бірінші президенті болған.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
* (11764) Бенбайо — әкесінің құрметіне орай аталды
Санат:Астероидтар
(1281) Джейн

**(1281) Джейн** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 25 тамызында Сильвен Арен Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Астероидты өз қызының есімімен атады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1282) Утопия

**(1282) Утопия** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 17 тамызында Сирил Джексон Йоханнесбург обсерваториясында ашты.

Сэр Томас Мор (1478–1535) қолданысқа енгізген Утопия сөзімен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1283) Комсомолия

**(1283) Комсомолия** — Негізгі белдеуге жатқызылатын металды астероид.

Оны 1925 жылдың 25 қыркүйегінде Владимир Александрович Альбицкий Қырымдағы Симеиз обсерваториясында ашты.

Бүкілодақтық лениндік коммунистік жастар одағының құрметіне орай соның аббревиатурасымен аталды. Бұл атау 1952 жылдың қарашасында бекітілді.

thumb|center|400px|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1284) Латвия

**(1284) Латвия** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 27 шілдесінде Карл Вильгельм Райнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ол кезде КСРО құрамында болған Латвия Республикасының құрметіне орай аталды.


Орбита астероида 1284.png
Орбита астероида 1284 (наклон).png

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1289) Кутаиси

**(1289) Кутаиси** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 19 тамызында Григорий Николаевич Неуймин Қырымдағы Симеиз обсерваториясында ашты.

Грузиянің екінші ірі қаласы Кутаисидің құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
1-Айлы болысы

**1-Айлы болысы** (башқ. *Беренсе Айлы улусы*) — Ресей империясының әкімшілік-аумақтық бірлігі, Уфа губерниясының Златоуст уезінің құрамына кірген.

## Этимологиясы
Атауы башқұрт халқының Ай (Айле) деп аталатын тайпаларының бірінің атынан шыққан.

## Орналасуы
Аудан аумағы Уфа өзені мен Ай өзенінің төменгі ағысы аралығында орналасқан, теңіз деңгейінен 300–400 м биіктікте жатыр және өзен аңғарлары мен сай-жыралар арқылы қатты тілімделген. Шығыс бөлігін Орал тауларының батыс беткейіндегі алдыңғы жоталар жүйесі алып жатыр. Негізінен сұр және қара-сұр орман топырақтары басым, ал оңтүстік-шығыс бөлігінде сұр және қара-сұр таулы-орман топырақтары таралған. Болыс аумағынан Шулемка және Студеный Ключ өзеншелері ағып өтеді, сондай-ақ едәуір таулар мен башқұрттардың аралас ормандары кездеседі.

## Болыс құрамы
1906 жылғы жағдай бойынша болыстың құрамына мыналар кірді:

## Дереккөздер

Санат:Уфа губерниясы болыстары
2-Айлы болысы

**2-Айлы болысы** (башқ. *Икенсе Айлы улусы*) — Ресей империясының әкімшілік-аумақтық бірлігі, Уфа губерниясының Златоуст уезінің құрамына кірген.

Қазіргі кезде болыстың аумағы Челябі облысының Қуса және Сатқа аудандарының, сондай-ақ Башқұртстан Республикасының Белокатай және Кигин аудандарының жерлерін қамтиды.

## Этимологиясы
Атауы башқұрт халқының Ай (Айле) деп аталатын тайпаларының бірінің атынан шыққан.

## Орналасуы
Болыстың аумағы Уфа өзені мен Ай өзенінің төменгі ағысы арасындағы өңірде орналасқан, теңіз деңгейінен 300—400 м биіктікте жатыр және өзен аңғарлары мен сай-жыралар арқылы қатты тілімденген. Шығыс бөлігі Оралдың батыс беткейіндегі алдыңғы жоталар жүйесімен қамтылған. Негізінен сұр және күңгірт сұр орман топырақтары таралған, ал оңтүстік-шығыс бөлігінде сұр және күңгірт сұр таулы-орман топырақтары басым. Болыс аумағынан Ай, Шидәля, Арша, Азямка, Үлкен және Кіші Ургала, Бийда, Аллаелга және Киги өзендері ағып өткен. Сондай-ақ мұнда башқұрттардың аралас ормандары мен Орал жотасындағы екі тау — Ақтау () және Аккашка орналасқан.

## Болыс құрамы
1906 жылғы жағдай бойынша, болыс құрамына 25 елді мекен және 1 ағаш кесу зауыты кірген:

## Дереккөздер

Санат:Уфа губерниясы болыстары
Төлеген Әлімбетов

**Төлеген** **Әлімбетов** (1926, Қызылорда облысы, Арал ауданы, Бөген ауылы – 19 шілде 2002, Алматы облысы) — балықшы, Социалистік Еңбек Ері (26 сәуір 1971).

Теңіз училищесін бітіргеннен кейін Арал теңізіндегі әртүрлі кемелерде қызмет атқарды. 1959 жылдан бастап Арал балық комбинатындағы «Ленинград» кемесінің капитаны болды, кейін «Калининград» кемесін басқарды. Сегізінші бесжылдық (1966–1970) кезінде оның кеме ұжымы балық аулау жоспарын мерзімінен бұрын орындап, жоспардан тыс 794 центнер балық тапсырды.

Еңбек жетістіктері үшін екі мәрте Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Балық шаруашылығы
Санат:Қызылорда тұлғалары
Вале

**Вале** () — Грузияның оңтүстік-батысындағы қала, Самцхе-Джавахетия аймағының Ахалцихе муниципалитетінің құрамына кіреді.
Вале қаласының халқы 2026 жылы 3 646 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Қала Потсхов өзенінің (Кура өзенінің саласы) оң жағалауында, теңіз деңгейінен 1000–1200 метр биіктікте, Кіші Кавказдың беткейлерінде орналасқан. Ахалцихе қаласынан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 12 км жерде.

## Тарихы
Бұл қоныс туралы алғашқы деректер X ғасырдағы тарихи құжаттарда кездеседі, дегенмен сол кезде ол жай ғана ауыл болған.  Мұнда өркениетті қоныстың ұзақ уақыт бойы өмір сүргенін қалада орналасқан X ғасырға жататын және кейінірек XVI ғасырда сәулеттік өзгерістерге ұшыраған шіркеу дәлел бола алады. 1595 жылғы Осман құжаттарында Вейл грузин отбасылары тұратын, егіншілікпен және бақша өсірумен айналысатын Чрдили қонысының орталығы ретінде аталған. XIX ғасырдың екінші жартысында бұл жерлер Ресей империясының құрамына кірді.

Кеңес дәуірінде Вале көмір өндіру өнеркәсібінің орталығына айналды және 1962 жылы қала мәртебесіне ие болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Кеңес дәуірінде Вейледе электр қозғалтқыштары мен құрылыс материалдары зауыттары жұмыс істеген. Қазіргі уақытта халықтың бір бөлігі ауыл шаруашылығымен айналысады. Қаланың оңтүстік-батысында, Түркия Республикасымен шекарада Вейле шекара өткелі мен кеден бекеті орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Айтбай Сүйінбайұлы Әлібаев

**Айтбай Сүйінбайұлы** **Әлібаев** (25 қазан 1947, Қызылорда облысы, Сырдария ауданы, Тереңөзек кенті – 17 қыркүйек 2023, Астана қаласы) — заңгер, прокуратура және әділет қызметкері. 3-сыныпты мемлекеттік заң кеңесшісі (1994), әділет генерал-майоры (1996).

1971 жылы ҚазМУ-ды (қазіргі әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті) бітірген. Еңбек жолын облыстық прокуратурада тергеуші болып бастап, 1971–1991 жылдары аудандық және қалалық прокуратураларда прокурор қызметін атқарды. Кейін Маңғыстау облысы прокурорының орынбасары, ҚР Бас прокуратурасының басқарма басшысы, Торғай (қазіргі Қостанай) облысының прокуроры, ҚР Мемлекеттік тергеу комитетінің Торғай облысы бойынша басқарма басшысы болды (1991–1997).

1997–2001 жылдары ҚР Мемлекеттік тергеу комитетінің Қызылорда облыстық департаментін басқарды. Одан кейін облыс әкімінің кеңесшісі, мемлекеттік-құқықтық бөлімнің меңгерушісі қызметтерін атқарды. ҚР Әділет министрлігінің сот қаулыларын атқару жөніндегі комитетінің Қызылорда облыстық департаментінің басшысы (1997–2001), облыстық әділет басқармасының басшысы (2001–2003), Қостанай облыстық әділет департаментінің басшысы (2004–2005) болды. 2005–2012 жылдары ҚР Әділет министрлігінің халыққа құқықтық көмек және заңгерлік қызмет көрсетуді ұйымдастыру комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды.https://www.gov.kz/memleket/entities/kyzylorda-zhanakorgan/press/news/details/842660

ҚР Бас прокурорының Құрмет грамотасымен марапатталған (2020).

## Дереккөздер
Филдс медалі

**Филдс медалі** () немесе **Филдс сыйлығы** (ресми атауы — **Математикадағы үздік жетістіктер үшін халықаралық медаль** ) — төрт жылда бір рет Халықаралық математикалық конгрессте 40 жасқа толмаған екі, үш немесе төрт математикке берілетін халықаралық марапат. Сыйлық канадалық математик Джон Чарлз Филдстің (1864–1932) құрметіне аталған.

1936 жылдан бастап беріле бастаған бұл марапат математика саласындағы ең жоғары мәртебе болып саналады және оны жиі «математиктердің Нобель сыйлығы» деп атайды. Алайда, Нобель сыйлығынан айырмашылығы — Филдс медалі жыл сайын емес, төрт жылда бір беріледі және лауреаттардың жасына қатаң шектеу қойылған (марапатталатын жылдың 1 қаңтарында 40 жастан аспауы тиіс). Бұл талап жас зерттеушілердің бұрынғы жетістіктерін мойындап қана қоймай, олардың болашақтағы жаңа табыстарына демеу болу мақсатында енгізілген.

Медаль таза алтыннан дайындалады. Оның бет жағында ежелгі грек ғалымы Архимедтің бейнесі және латын тіліндегі «Transire suum pectus mundoque potiri» (*Өз шегіңнен асып, әлемді бағындыру*) деген жазу бар. Марапат иелерін Халықаралық математикалық одақтың (IMU) атқарушы комитеті тағайындаған арнайы комитет таңдайды.

Сыйлықтың ақшалай сыйақысының мөлшері басқа халықаралық марапаттармен салыстырғанда айтарлықтай қомақты емес — оның көлемі 2006 жылдан бастап 15 000 канада долларын құрайды. Бұл марапаттың негізін қалауда Джон Чарльз Филдстің рөлі зор болды: ол медальдің дизайнын өзі жасап, сыйлықтың қаржылық қорын қалыптастырды. Дегенмен, Филдс сыйлық ресми түрде бекітілгенге дейін қайтыс болып, оның жоспарларын жүзеге асыру ісін әріптесі Джон Лайтон Синг қадағалады.

## Лауреаттар тізімі

## Тағы қараңыз
* Абель сыйлығы

## Дереккөздер

Санат:Математикалық марапаттар
Дюшенн бұлшық ет дистрофиясы

**Дюшенн бұлшық ет дистрофиясы** (ағылш. Duchenne muscular dystrophy, DMD) — тұқым қуалайтын бұлшық ет тінінің баяу бұзылуымен сипатталатын сирек генетикалық ауру. Бұл дерт көбінесе ұл балаларда кездеседі және біртіндеп бұлшықеттердің әлсіреуіне, қозғалыс қабілетінің жоғалуына әкеледі.

Ауруды алғаш рет 1860 жылы француз дәрігері Гийом Дюшенн сипаттаған. Ол бұлшық ет әлсіздігімен және дененің біртіндеп семуімен сипатталатын ерекше жағдайды зерттеген. Кейін ғалымдар аурудың Х-хромосомадағы мутациямен байланысты екенін анықтады.

## Себебі
Дюшенн бұлшық ет дистрофиясы дистрофин атты ақуызды өндіретін геннің мутациясынан пайда болады.

Дистрофин — бұлшықет жасушаларының тұрақтылығын қамтамасыз ететін ақуыз. Егер ол жоқ болса немесе дұрыс түзілмесе, бұлшықет жасушалары зақымданып, біртіндеп өледі.

Ауру тұқым қуалайды және негізінен ер балаларда кездеседі, себебі ген Х-хромосомада орналасқан. Қыздар көбінесе тасымалдаушы (тасушы) болады.

## Белгілері

* Бұлшық еттердің әлсіздігі (әсіресе аяқ пен жамбас аймағында)
* Баланың жиі құлауы, жүруде қиналуы
* 10–12 жас шамасында арбаға тәуелді болу
* Дем алу мен жүрек бұлшық еттерінің әлсіреуі

## Диагностикасы
* Генетикалық талдау — дистрофин геніндегі мутацияны анықтайды
* Бұлшықет биопсиясы — дистрофин ақуызының жетіспеуін көрсетеді
* Қандағы фермент деңгейі (КФК) — жоғары болуы ауруға тән белгі

## Емі
Толық ем әзірге жоқ, бірақ кейбір гендік терапиялар мен жаңа дәрілер зерттелуде:
* Эксон-скиппинг терапиясы (exon-skipping) — мутантты бөлікті өткізіп, дистрофин өндірісін қалпына келтіруге тырысады.
* Гендік терапия — сау дистрофин генін енгізу арқылы бұлшықет қызметін жақсартуға бағытталған.
* Стероидтар (преднизолон, дефлазакорт) — аурудың дамуын баяулатады.

## Болжам
Ауру баяу, бірақ үдемелі сипатта өтеді. Көптеген науқастар жасөспірім немесе жас ересек кезеңде тыныс алу немесе жүрек жеткіліксіздігінен көз жұмады.

Дегенмен, жаңа гендік емдер мен реабилитация тәсілдері өмір сапасын айтарлықтай жақсартады.

## Қараңыз
* Бұлшық ет дистрофиясы
* Тұқым қуалайтын аурулар

Санат:Тұқым қуалайтын аурулар
Санат:Сирек аурулар
Абель сыйлығы

**Абель сыйлығы** () — жыл сайын бір немесе бірнеше көрнекті математикке берілетін халықаралық марапат. Сыйлық Норвегияның атақты математигі Нильс Хенрик Абельдің (1802–1829) құрметіне аталған және оның негізін Норвегия үкіметі 2002 жылы Абельдің 200 жылдық мерейтойына орай қалаған.

Бұл марапат математика саласындағы ең жоғары жетістіктерді мойындау мақсатында тағайындалған және оны жиі «математиктерге арналған Нобель сыйлығы» деп атайды. Филдс медалінен басты айырмашылығы — Абель сыйлығы лауреаттардың жасына шектеу қоймайды және төрт жылда бір емес, жыл сайын беріліп тұрады. 

Сыйлықтың ақшалай қоры 7,5 миллион Норвегия кронасын (бұл 2026 жылғы есеппен шамамен 873 000 АҚШ долларына тең; 2019 жылы сыйақы мөлшері 6 миллион кроннан 7,5 миллионға дейін ұлғайтылды) құрайды. 

Абель сыйлығының тарихы 1899 жылдан бастау алады. Сол жылы норвегиялық математик Софус Ли Альфред Нобельдің жыл сайынғы сыйлықтарының тізіміне математика саласы кірмей қалғанын біліп, осы марапатты тағайындауды ұсынды. 1902 жылы Швеция және Норвегия королі Оскар II Нобель сыйлығын толықтыратын математикалық марапатты қаржыландыруға дайын екенін білдірді. Алайда, 1905 жылы Швеция мен Норвегия арасындағы одақтың ыдырауы сыйлықтың ресми түрде бекітілуіне кедергі болды.

Сыйлықтың ресми бекітілуі бір ғасырға жуық уақытқа созылды. Тек 2001 жылы ғана Норвегия үкіметі бұл бастаманы қайта қолға алып, математиктер үшін Нобель сыйлығына толыққанды балама ретінде Абель марапатын тағайындады. Сыйлық иегерлерін Норвегия ғылым және әдебиет академиясы құратын халықаралық сарапшылардан тұратын арнайы Абель комитеті анықтайды.

Сыйлықты табыстау рәсімі Осло университетінің залында өтеді және марапатты Норвегия королі тапсырады. Айта кетерлігі, 1947 және 1989 жылдар аралығында бұл ғимаратта Бейбітшілік саласындағы Нобель сыйлығы табысталып келген. Сонымен қатар, Абель сыйлығының кеңесі Норвегия математикалық қоғамының басқаруымен жылына екі рет өткізілетін Абель симпозиумын негіздеді.

## Лауреаттар тізімі

## Тағы қараңыз
* Филдс медалі

## Дереккөздер

Санат:Математикалық марапаттар
Рикардо Виана Фильо

**Рикардо Виана Фильо** (; 23 сәуір 2001 жыл, Сан-Паулу), қысқаша **Рикардиньо** () — бразилиялық футболшы, шабуылшы.

## Карьерасы
Рикардиньо — Бразилияның оңтүстік-шығысындағы Сан-Паулу қаласының тумасы,  осы аттас клубтың түлегі. 2021 жылы "Гремио" сапында футбол мансабын бастаған.

2021 жылы "Маритимуға" жалға берілді. 

2025 жылы жазда "Қайратқа" ауысты. Маусым соңында Қазақстан чемпионы атанды. 2026 жылы 29 қаңтарда чемпиондар лигасында "Арсенал" қақпасына бір гол соқты (2:3). 
## Отбасы
Оның екі әпкесі бар. Футболшының әкесі Сан-Паулу әскери полициясында капрал болған және 2021 жылы COVID-19 ауруынан қайтыс болған

## Жетістіктері
*Қазақстан чемпионы: 2025
## Дереккөздер

Санат:Бразилия футболшылары
Санат:Гремио ФК ойыншылары
Санат:Маритиму ФК ойыншылары
Санат:Левски ФК ойыншылары
Санат:Виктория Пльзень ФК ойыншылары
Санат:Маккаби Хайфа ФК ойыншылары
Санат:Қайрат ФК ойыншылары
Алмат Бахытұлы Жұман

**Алмат Жұман Бахытұлы** (1996 жылы 26 тамызда Өзбекстанда дүниеге келген) - қазақстандық кәсіби боксшы және жалаңаш аяқпен күресетін жекпе-жекші, «Қазақ титаны» деген лақап атпен танымал. Ол UBC Латын Америкасы және UBC әлем чемпионы атақтарының иегері. Ол Колумбияда, Америка Құрама Штаттарында және Тайландта кәсіби турнирлерде бақ сынаған және Американың жалаңаш аяқпен күрес лигасында бақ сынаған Қазақстаннан шыққан алғашқы өкіл болды.

## Әуесқойлық мансабы
Алмат Жұманның алғашқы жаттығу жиындары Шаңырақ-1 шағын ауданындағы №169 мектептің жертөлесінде жаттықтырушы Марғұланның басшылығымен өтті. Кейінірек Саладин жауынгерлік самбо клубында жаттығуын жалғастырған.

Алтыншы сыныпта Қазбек Әшімовтың жетекшілігімен MMA-мен жаттыға бастаған. Әуесқой мансабында шамамен 15 MMA және жауынгерлік самбо жекпе-жегін өткізген, Алматыда панкратион турнирлеріне қатысып, аймақтық жарыстарда жүлделі орындарға ие болған.

## Кәсіби мансабым
### 2023
* 2023 жылдың 11 мамыры — Карлос Салазарды бірінші раундта техникалық нокаутпен жеңу (Картахена, Колумбия).
* 2023 жылдың 15 мамыры — Йовани Альтамиранданы бірінші раундта нокаутпен жеңу (Картахена, Колумбия).

### 2024
* 2024 жылдың 13 қыркүйегінде ол Seminole Hard Rock Hotel & Casino (Флорида, АҚШ) қонақ үйінде Райан Уэллсті бірінші раундта нокаутпен жеңіп, American Knuckle Fighting League-дегі дебютін жасады.
* 10 желтоқсан - Хуан Мартинесті (Санта-Марта, Колумбия) жеңу.
* 17 желтоқсан - Александр Монтерросаны (Санта-Марта, Колумбия) жеңді.

### 2025
* 30 наурыз - Марио Минаны ұпаймен жеңді (10 раунд), Кукута, Колумбия.
* 12 сәуір - Милтон Нуньесті бірінші раундта нокаутпен жеңіп, UBC әлем чемпионы атағын жеңіп алды. 30 тамыз - Диего Кунунеске (Кито, Эквадор) қарсы UBO титулдық жекпе-жегінде жеңіліс тапты.
* 1 қараша - Саксит Кижнукорнды (Бангкок, Таиланд) нокаутпен жеңді.
* 6 желтоқсан - Джирасак Крансакунды (Бангкок, Таиланд) нокаутпен жеңді.

## Чемпионат атақтары
* UBC әлем чемпионы

## БАҚ белсенділігі және рекордтары
Алмат Жұман сонымен қатар демонстрациялық күш сынақтарына қатысуымен танымал. Қазақстандық БАҚ-тың хабарлауынша, ол ұшақтар мен пойыз вагондарын жылжытқан және демонстрациялық жаттығуларда күш рекордтарын орнатқан.

Алмат Жұман 2022 жылы ирандық бодибилдер және БАҚ тұлғасы Саджад Ғарибиге («Ирандық Халк») қарсы бокстағы көрме кездесуіне БАҚ ерекше назар аударды. Жекпе-жекке деген қызығушылықты қарсыластың жоғары беделі және спорттық басылымдарда қызу талқыланған бокстағы дебюті тудырды.
(1290) Альбертина

**(1290) Альбертина** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 21 тамызында Эжен Жозеф Дельпорт Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Бельгия патшасы I Альберттің  (1875–1934) құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
Айбек Серікбайұлы Смадияров

**Айбек Серікбайұлы Смадияров** (7 шілде 1983 жыл, Шымкент) — қазақстандық саясаткер, дипломат, 2026 жылғы қаңтардан бергі Президент кеңесшісі — Баспасөз хатшысы. II сыныпты төтенше және өкілетті уәкіл дипломатиялық дәрежесі бар.

## Ерте жылдары және білімі
Смадияров 1983 жылғы 7 шілдеде Оңтүстік Қазақстан облысында туған.

Ол 2004 жылы Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетіндегі «құжаттанушы және халықаралық саясат білгірі» мамандығына оқуын бітірді.

Ол Түркия СІМ жас дипломаттар курстарын, Қазақстан СІМ құрылымдық бөлімшелер елшілері мен басшыларына арналған курстардан өткен.

## Мансабы
Смадияров мансабын 2005 жылы «Қазақстандағы Қытай банкі» АҚ Әкімшілік департаментінің маманы ретінде бастады.

2006–2008 жылдары ол Қазақстан Сыртқы істер министрлігі (СІМ) Консулдық қызмет департаментінің маманы болды. Одан кейін, 2010 жылға дейін ол СІМ Еуропа департаментінің атташесі және үшінші хатшысы болды.

2010 жылдан 2012 жылға дейін ол Қазақстанның Мажарстандағы Елшілігінің үшінші хатшысы еді. 2012 жылы ол Қазақстан президенті баспасөз қызметінің сарапшысы болды. Бұл қызметте ол 2013 жылға дейін болды.

Бұдан кейін 2014 жылға дейін Смадияров СІМ Сыртқы саяси сараптау мен болжамдау комитетінің бірінші хатшысы лауазымына ие болған. 2014–2018 жылдары ол Қазақстанның Вьетнамдағы Елшілігінің екінші, кейін бірінші хатшысы еді.

2018—2025 жылдары Сыртқы істер министрлігінің баспасөз хатшысы және министрліктің ресми өкілі болды.

2018 жылдан 2019 жылға дейін ол — СІМ баспасөз қызметінің басшысы. Кейін 2023 жылға дейін ол СІМ Халықаралық ақпарат комитеті төрағасының орынбасары — баспасөз хатшысы болды.

2023–2025 жылдары ол — СІМ Коммуникациялар департаментінің директоры және ресми өкілі. 2025 жылғы наурыздан желтоқсанға дейін ол СІМ Халықаралық ақпарат комитетінің төрағасы — ресми өкілі қызметін атқарды.

2025 жылғы желтоқсанда Смадияров Президент Әкімшілігінің Ішкі саясат бөлімінің меңгерушісі лауазымына тағайындалған болатын.

2026 жылғы 29 қаңтарда таңертең президент Тоқаев Руслан Желдібайды қызметінен босатып, оның орнына Смадияровты Президент кеңесшісі — Баспасөз хатшысы қылып тағайындады.

## Өз өмірі
Смадияров үйленген, оның бір ұлы және екі қызы бар. Ол қазақша, орысша, ағылшынша және түрікше сөйлейді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан саясаткерлері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстан құжаттанушылары
Санат:Қазақстан президентінің кеңесшілері
Санат:Қазақстан президентінің баспасөз хатшылары
Санат:Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті түлектері
(1291) Фрин

**(1291) Фрин** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид, Эос жанұясына кіреді.

Оны 1933 жылдың 15 қыркүйегінде Эжен Жозеф Дельпорт Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Ежелгі Грекиянің әйгілі мүсіншісі Праксительге шабыт берген және жолдасы болған әйелдің есімімен аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
* (5983) Пракситель
Санат:Астероидтар
(5983) Пракситель

**(5983) Пракситель** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид,.

Оны 1973 жылдың 29 қыркүйегінде Корнелис Йоханнес ван Хаутен, Ингрид ван Хаутен-Груневелд және Том Герельс Паломар обсерваториясында ашты.

Біздің заманымызға дейін IV ғасырда өмір сүрген әйгілі грек мүсіншісі Праксительдің құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (5901—6000)
* (1291) Фрин
Санат:Астероидтар
(1292) Люце

**(1292) Люце** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 17 қыркүйегінде Фернан Риго Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Астероидты өз жұбайының құрметіне орай атады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1293) Соня

**(1293) Соня** — Марс орбитасын қиып өтетін тасты астероид.

Оны 1933 жылдың 26 қыркүйегінде Эжен Жозеф Дельпорт Бельгиянің патшалық обсерваториясында ашты.

Астероидтың атауы оның *1933 SO* уақытша белгілеуінен пайда болған болуы керек.

center|thumb|400px|Күн жүйесіндегі орны

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
Қазақстанның Мажарстандағы Елшілігі

**Қазақстанның Мажарстандағы Елшілігі** () — Қазақстанның Мажарстандағы дипломатиялық миссиясы. Елшілік Мажарстан астанасы Будапешт қаласында орналасқан.

## Тарихы

Қазақстан мен Мажарстан арасындағы дипломатиялық қатынастар 1992 жылғы 23 наурызда негізделген болатын.

Елшілік 1993 жылғы наурызда құрылды.

## Байланыс

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның дипломатиялық өкілдіктері
(1295) Дефлотта

**(1295) Дефлотта** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1933 жылдың 25 қарашасында франциялық астроном Луи Буайе Алжир обсерваториясында ашты. Сол түні ол сондай-ақ (1296) Андрэ астероидын ашқан.

Екеуін де өз жиендерінің есімдерімен атады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1297) Кадея

**(1297) Кадея** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид, Эос жанұясына кіреді.

Оны 1934 жылдың 7 қаңтарында Карл Вильгельм Райнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Ол астероидты бауырының құдалары құрметіне орай атады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1299) Мертона

**(1299) Мертона** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1934 жылдың 18 қаңтарында франциялық астроном Ги Рейсс Алжир обсерваториясында ашты.

Ағылшын астрономы Джеральд Мертонның (1893–1983) құрметіне орай аталды.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
(1298) Ноктюрна

**(1298) Ноктюрна** — Негізгі белдеуге жатқызылатын астероид.

Оны 1934 жылдың 7 қаңтарында Карл Вильгельм Райнмут Гейдельберг обсерваториясында ашты.

Бұл атауды неміс астрономы Густав Штраке ұсынды. Латын тілінен *nocturnus* түнгі деп аударылады.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Астероидтар тізімі (1201—1300)
Санат:Астероидтар
Геймдизайнер

**Геймдизайнер** — жасалған ойынның геймплейінің ережелері мен мазмұнын әзірлеуге жауапты маман. Геймдизайнердің рөлі әдеттегі бағдарламалаудағы тапсырманы қоюшы және кинодағы режиссер рөліне ұқсас.

## Геймдизайнер жұмысы
Геймдизайнердің жұмысы — геймплей, механик, сюжет және бейне ойындардың визуалды стилі немесе басқа ойын жобаларын құру және дамыту процесі. 

Геймдизайнер ойын механикасын құруға, ойынның күрделілігін теңестіруге, деңгейлер мен тапсырмаларды әзірлеуге, ойынның сценарийі мен кейіпкерлерін өңдеуге жауапты. Ол қызықты және қызықты ойын жасау үшін шығармашылық және ойын механикасы туралы жақсы түсінікке ие болуы керек. 

Геймдизайнердің жұмысы сонымен қатар суретшілер, бағдарламашылар, дыбыс инженерлері және т. б. сияқты ойын әзірлеу тобының басқа мүшелерімен тығыз қарым-қатынасты қамтиды.

Еңбек нарығында геймдизайнердің ұсынысы әдетте сұраныстан асып түседі және тәжірибесі жоқ ойын дизайнері бұл жұмысты орындауға қабілетті екенін сенімді түрде көрсетуі керек. Ол үшін алдымен портфолиода тегін жұмыс істеу керек — әуесқой жобаларда, танымал ойындарға арналған модульдер жасау. Басқалары мамандыққа басқа лауазымдарда кіреді — мысалы, тестерлер.

2010 жылы 2623 геймдизайнер арасында жүргізілген Game Developer Research басылымының зерттеуіне сәйкес, сауалнамаға қатысқандардың 86%-ы өз жұмысына қанағаттанғанын хабарлады, ал 14%-ы жұмыс оларға сәйкес келмейтінін мойындады. Сонымен қатар, жұмысшылар индустриядағы жұмыс орындарының жетіспеушілігіне алаңдайтыны белгілі болды.

Жобаны дамытудың бастапқы кезеңдерінде жобалау құжаты негізінде қаржыландыру туралы шешім қабылданады. Белсенді даму кезінде барлық техникалық сипаттамалар ойын дизайнерінің көзқарасына негізделген. Дизайн құжаты статикалық емес: ол ағымдағы жағдайға, продюсердің талаптарына және басқа әзірлеушілердің ұсыныстарына байланысты реттеледі. Ойын дизайнерінің өзі де тестілеуге қатысады.

## Тарихы
Бастапқыда компьютерлік ойындарды бір немесе екі адам жазды; бағдарламашы бір уақытта геймплей жасаушы және көбінесе бас суретші болды. Атап айтқанда, мұндай ойын дизайнерлеріне Джордан Мехнер мен Алексей Пажитнов кіреді. Геймплейді жеке мамандық ретінде дамыту алғаш рет Coleco-да 1970-жылдары пайда болды. Бірақ сол күндері бұл сирек ерекшелік болды.

Геймдизайнын жеке кәсіпке бөлу 1980-жылдардың аяғында, бір ойын жобасы адамдардың шағын тобына қол жеткізе алмаған кезде қажет болды.

Геймдизайнер мамандық ретінде кейінірек қалыптасты. Мысалы, «инженер-жүйелік бағдарламашы-геймдизайнер» мамандығы 2015 жылдың сәуір айында Беларусь Республикасының жалпымемлекеттік жіктеуішіне қосылды.

Қазір шағын бюджеттік жобаларда геймдизайнер геймплейді дамытумен қатар, бағдарламашы немесе суретші ретінде де қызмет етеді. Алайда, көптеген компаниялардың штаттық ойын дизайнері лауазымы бар. Әсіресе ірі жобаларда ойын дизайнерлерінің күрделі иерархиясы бар: жетекші ойын дизайнері, ойын механикасының дизайнерлері, деңгей дизайнерлері (миссиялар, квесттер), ойын мазмұнының дизайнерлері және т. б.

## Тағы қараңыз
* Өзара әрекеттесуді жобалау

## Дереккөздер

Санат:Мамандықтар
Санат:Компьютерлік ойындарды дамыту
Жүйелік талаптар

**Жүйелік талаптар** — бұл дұрыс жұмыс істеуі және өз міндеттерін орындауы үшін компьютерлік жүйенің (мысалы, дербес компьютер немесе бағдарламалық жасақтама) болуы керек сипаттамалары мен сипаттамалары. Бұл талаптар жүйенің оңтайлы жұмыс істеуі үшін қажет аппараттық және бағдарламалық жасақтаманың минималды және ұсынылған сипаттамаларын анықтайды.

**Бағдарламалық жасақтама үшін жүйелік талаптар мыналарды қамтуы мүмкін:** 

# Операциялық жүйе: бағдарламаны іске қосу үшін амалдық жүйенің қандай нұсқасы қажет. 
# Процессор: процессордың минималды түрі және сағат жылдамдығы. 
# Жедел жады (RAM): бағдарламаның жұмыс істеуі үшін қажетті жедел жадтың ең аз мөлшері. 
# Диск кеңістігі: бағдарламаны орнату және жұмыс істеу үшін қажет қатты дискідегі бос орын. 
# Графикалық карта: үш өлшемді графиканы қажет ететін бағдарламалар жағдайында графикалық картаға қойылатын талаптар көрсетілуі мүмкін. 
# Дыбыстық жабдық: егер бағдарлама дыбыстық Шығысты қолданса, тиісті талаптар көрсетілуі мүмкін.

**Компьютерлер мен ойын консольдері сияқты аппараттық құралдар үшін жүйелік талаптар мыналарды қамтуы мүмкін:** 

# Процессор: түрі, ядро саны және сағат жылдамдығы. 
# Жедел жады (RAM): жедел жадтың жалпы көлемі. 
# Графикалық карта: бейне жадының түрі мен көлемі. 
# Қатты диск немесе SSD: бос сақтау орны. 
# Порттар мен қосылыстар: мысалы, USB порттары, HDMI, Ethernet және т.б.

**Әдетте жүйелік талаптар минималды және ұсынылатын болып бөлінеді.**

Жүйелік талаптар бір-біріне қайшы келуі мүмкін.

## Жүйелік талаптардың түрлері
Кейбіреулер үшін бағдарламалық жасақтама минималды және ұсынылған жүйелік талаптарды ажыратады: 

* **Жүйенің минималды талаптары** — бұл компьютерде немесе бағдарламалық жасақтамада болуы керек сипаттамалар мен параметрлер жиынтығы, сондықтан ол үлкен проблемаларсыз жұмыс істей алады. Бұл талаптар белгілі бір бағдарламаның, операциялық жүйенің немесе қосымшаның тұрақты жұмыс істеуі үшін қажетті аппараттық және бағдарламалық жасақтаманың минималды сипаттамаларын анықтайды.
* **Ұсынылған жүйелік талаптар** — бұл бағдарламаның, операциялық жүйенің немесе қосымшаның оңтайлы өнімділігін, сапасы мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін аппараттық және бағдарламалық жасақтаманың жоғары сипаттамалары. Егер сіздің компьютеріңіз ұсынылған талаптарға сай болса, сіз бағдарламаны үлкен жайлылық пен мүмкіндіктермен пайдалана аласыз.

## Мысалдары

**[[Counter-Strike 2]] компьютерлік ойынына қойылатын минималды жүйелік талаптар:**

* Бейне карта — Nvidia GTX 970 / AMD RX 480 (4 ГБ VRAM).
* Операциялық жүйе — Windows 10 (64-bit).
* Процессор — Intel i5-750 / AMD Phenom II X4.
* Жедел жады — 8 Гб ОЗУ.
* Дискідегі орын — 85 Гб қатты дискідегі бос орын (HDD).
* DirectX — 11 нұсқасы.

**[[Counter-Strike 2]]** **компьютерлік ойынына қойылатын** **ұсынылған жүйелік талаптар:**

* Бейне карта — Nvidia GTX 1060 / AMD RX 580 (6 ГБ VRAM).
* Операциялық жүйе — Windows 10 немесе Windows 11 64-bit.
* Процессор — Intel i5-7500 / AMD Ryzen 5 1600.
* Жедел жады — 16 Гб ОЗУ.
* Дискідегі орын — 85 Гб қатты дискідегі бос орын (SSD).
* DirectX — 11 нұсқасы.

## Дереккөздер

Санат:Бағдарламалық қамтамасыз ету
Дермене (повесть)

**«Дермене» [[Хикаят|повесі]]** – қазақ прозасындағы әлеуметтік-психологиялық бағытта жазылған маңызды шығармалардың бірі. Повес авторы Дулат Исабеков – қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, жазушы-драматург, қоғамдағы адам тағдыры мен рухани мәселелерді терең қозғауымен танылған қаламгер. Жазушының шығармалары адам жанының қақтығысын, қоғам мен жеке тұлға арасындағы қайшылықтарды шынайы әрі өткір суреттеуімен ерекшеленеді. Повесте ауыл өмірі, қарапайым адамдардың тағдыры, әлеуметтік теңсіздік пен рухани жүдеулік мәселелері кеңінен қамтылады. Шығармада қоғамда әлсіз саналатын жандардың көрген қорлығы, адам бойындағы қатігездік пен немқұрайлылық айқын көрсетіледі. Автор кейіпкерлердің ішкі жан дүниесіне терең үңіле отырып, олардың психологиялық күйзелісін, тағдыр алдындағы дәрменсіздігін нанымды бейнелейді. Повестегі оқиғалар арқылы адамдық қасиеттің жоғалуы, мейірімнің азаюы үлкен трагедия ретінде көрініс тауып, бейнеленген.

## Негізгі идеясы

**«Дермене» [[Хикаят|повесінің]]** негізгі идеясы – қоғамдағы әділетсіздік пен қатігездікке қарсы тұратын ең басты күш адамгершілік пен мейірім екенін көрсету. Дулат Исабеков бұл шығарма арқылы әлеуметтік ортада қорғансыз қалған, әлсіз адамдардың тағдырына немқұрайлы қараудың адамды рухани аздыратынын терең ашады. Қоғамда билік, күш немесе өз мүддесін ғана ойлау алдыңғы орынға шыққанда, адамдық қасиет екінші қатарға ысырылып, соның салдарынан адам тағдыры аяққа тапталатынын көрсетеді. Повестің идеялық өзегінде адам мен қоғам арасындағы қайшылық жатыр. Жазушы кейіпкерлер тағдыры арқылы қатал орта адамның жан дүниесін қалай жаралайтынын, ал мейірім мен жанашырлықтың жетіспеуі адамды «дерменесіз», яғни дәрменсіз күйге түсіретінін бейнелейді. Бұл жерде «дермене» ұғымы тек атау емес, рухани күйзелістің, үміттің сөнуінің символы ретінде қолданылады.

## Кейіпкерлері

**Тоқсанбай** — өмірден көп тауқымет көрген, қартайған шағында бар жұбанышы болып отырған кішкентай немересі Ергешбайды жетектеп, күнкөріс үшін дермене шабуға мәжбүр болған ата. Ол – тағдыр тәлкегіне мойымағанымен, мейірімі мол, немересінің амандығын бәрінен жоғары қоятын сабырлы, кешірімді жан.

**Ергешбай** — атасына еріп, еңбекке ерте араласқан, жаны таза, аңғал да қорғансыз кішкентай бала, оның бар арманы – атасын қуантып, адал еңбекпен өмір сүру.

**Омаш** — осы екі бейкүнә жанды адал еңбектен тайдырып, оңай олжаға жету үшін ұрлыққа итермелеген, өз пайдасы үшін өзгелердің тағдырын ойыншық еткен қатыгез де арсыз кейіпкер. Ол Тоқсанбай мен Ергешбайдың әлсіздігін пайдаланып, ақыр соңында олардың өмірін одан сайын ауырлатып, трагедияға себепші болады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ әдебиеті
Вани

**Вани** () — Батыс Грузияның Имеретия аймағындағы қала, Вани муниципалитетінің әкімшілік орталығы.
Вани қаласының халқы 2026 жылы 3744 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Месхети жотасының солтүстік етегіндегі Имерети жазығындағы Сулори өзенінің (Рионидің саласы) бойында, Кутаисиден 41 км және Самтредия теміржол стансасынан 19 км жерде орналасқан. 
Климаты ылғалды субтропикалық теңіз климаты, қысы жылы, жазы ыстық. Орташа жылдық температура 13,9°C, қаңтар айының орташа температурасы 4,1°C, ал шілде айының орташа температурасы 23,4°C. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1380 мм.

## Тарихы
Қала атауы ежелгі грузин тілінде «үй», «қала» немесе «тұрғын үй» дегенді білдіреді.

Бұрын Вани қаласы ежелгі Колхиданың сауда және ғибадат орталығы болған. Ежелгі авторлар оны сол кездегі шежірелерде айтылған Сурия немесе Левкотеямен байланыстырған.
Қоныс біздің заманымызға дейінгі 8 ғасырдан бері өмір сүрді және бірнеше өрлеу мен құлдырау кезеңдерін бастан кешірді. Сурия 4 және 3 ғасырларда гүлденді. Біздің заманымызға дейінгі 1 ғасырда ежелгі Вани қирады. Ежелгі қала қираудан кейін қалпына келмеді.
Орта ғасырларда мұнда бірнеше ауылдан тұратын қауымдастық орналасты. Кейінірек олар Вани деген атпен біріктірілді. 1961 жылы Вани ауылы қалалық үлгідегі елді мекен мәртебесіне, 1981 жылы қала мәртебесіне ие болды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Қалада тамақ өнеркәсібі және киім фабрикасы дамыған. Қалада театр және өлкетану мұражайы орналасқан. Қоныс маңынан ежелгі қаланың қалдықтары (б.з.д. бірінші мыңжылдыққа жатады), соның ішінде қорғаныс бекінісі, мәдени кешендер, жерлеу орындары және басқа да орындар табылды.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары
Гардабани

**Гардабани** () — Грузияның Квемо-Картли аймағындағы қала. Гардабани муниципалитетінің орталығы.
Гардабани халқының саны 2026 жылы 10 753 адамды құрады.

## Географиялық сипаттамасы
Рустави қаласының оңтүстік маңы, сондай-ақ Әзербайжан жақтан Грузияның оңтүстік қақпасы болып табылады. Қала Кура өзенінің бойындағы Самгори алабында орналасқан. Теңіз деңгейінен 310 м биіктікте, Тбилисиден 39 км жерде. Климаты құрғақ субтропикалық.

## Тарихы
Гардабани маңында Ассирия ауылының болғаны туралы жазбалар бар. Қоныстың өзінде тарихи маңызы болмағанымен, оның маңында әртүрлі дәуірлердегі шайқастар, соның ішінде қанды Тбилиси шайқасы (1921) болды. Қоныс атауын бірнеше рет өзгертті (Каратапа, Карая, Караязы). 1963 жылы қалалық үлгідегі кент мәртебесін алды. Қала қазіргі атауын және қала мәртебесін (1969 жылдан бастап) жақын маңда орналасқан ортағасырлық Гардабани бекінісінің құрметіне алды.

## Экономикасы және инфрақұрылымы
Гардабаниде теміржол вокзалы, Гардабани жылу электр станциясы, Celik Energy, Planta жылыжайы және басқа да шағын кәсіпорындар бар.
2009 жылы ашылған Агтакля ауылындағы американдық әскери база, үлкен Лило базары, шығысындағы Джандари көлі - танымал балық аулау орны.

## Дереккөздер

Санат:Грузия қалалары