Ось елдері мен олардың одақтастары

нобай|500x500 нүкте|"Ось" елдері көк түспен бөлінген
**"Ось" елдері** (нем. *<span lang="de">Achsenmächte</span>*, жапон. 樞軸國, 枢軸国 *су: дзику-коку*, итал. potenze dell ' Asse — "Рим — Берлин  осі термині" бойынша), **нацистік блок, гитлерлік коалиция** ретінде белгілі — агрессивті әскери одақ, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оған антигитлерлік коалиция қарсы тұрған Германия, Италия, Жапония және басқа да мемлекеттер .

## Құрылу тарихы
«Ось» елдері одағы бастапқыда неміс-жапон-итальяндық-испан Коминтернге қарсы пактіге және неміс-итальяндық «болат пактіге» негізделген және толық 1940 жылы 27 қыркүйекте, Германия, Италия және Жапония ықпал ету аймақтарын «жаңа тәртіппен» бөлу және өзара әскери көмек туралы үшжақты пактісіне қол қою кезінде  заңдастырылды. Кейінірек пактіге, Венгрия, Румыния, Болгария және Тайланд, сондай-ақ Германия мен Жапонияның қуыршақ мемлекеттері қосылды. 

Кейіннен "осі" елдері деп пактіге қол қойғанына қарамастан, Антигитлерлік коалиция елдерімен соғысқан барлық мемлекетті атайды .

## "Ось" елдері
[оңға|нобай|250x250 нүкте|[Үшінші рейх және Жапон империясымен келісілген Еуразияны 70° шығыс бойлықта бөлу]]
**Негізгі мүшелері**:
* Үшінші рейхlink=Третий_рейх|жиекті|22x22 нүкте Үшінші рейх **([[1 қыркүйек]] [[1939 жыл|1939 ден]] [[8 мамыр]] [[1945 жыл|1945]] жылға дейін)**
* Корольдік Италияlink=Королевство Италия (1861—1946)|жиекті|22x22 нүкте Италия&nbsp;корольдігі **([[10 маусым]] [[1940 жыл|1940]] ден [[8 қыркүйек|8 тамыз]] [[1943 жыл]]ға дейін)**
* Жапон империясыlink=Японская империя|жиекті|22x22 нүкте Жапон империясы **([[7 желтоқсан]] [[1941 жыл|1941]] Жапония Қытайға [[7 шілде]] [[1937 жыл]]ы жаулайды; кейін [[7 желтоқсан]], [[1941 жыл|1941]] Жапон-қытай соғысы ажырамас бөлігі Екінші дүниежүзілік соғыс.</ref> ден - [[2 қыркүйек]] [[1945 жыл|1945]] дейін)**
**Қосалқы мүшелері:**
* жиекті|22x22 нүкте Румыния корольдігі **( [[22 маусым]] [[1941 жыл|1941 ден]] [[23 тамыз]] [[1944 жыл]]ға дейін)**
* жиекті|22x22 нүкте Корольдік Венгрия **( [[6 сәуір]] [[1940 жыл|1940 ден]] [[15 қазан]] [[1944 жыл]]ға дейін)**
* жиекті|22x22 нүкте Патшалық Болгария **([[19 сәуір]] [[1941 жыл|1941]] [[19 сәуір]] [[1941 жыл|1941]] бөлігі болгар армиясы соғыс жарияламастан шекараны с Югославией және Грекия мен оккупировали аумағында Македония және [[Фракия|Фракия Грециясы]]. 13 желтоқсан 1941 жылдың Болгария соғысын жариялады, АҚШ және Ұлыбритания.</ref> - ден [[9 қыркүйек]] [[1944 жыл]]ға дейін)**
* жиекті|22x22 нүкте Таиланд корольдігі **([[25 қаңтар]] [[1942 жыл|1942]] 21 желтоқсанда 1941 жылы туралы келісімге қол қойды әскери одақ арасындағы Таиланд және Жапония</ref> ден [[16 тамыз]] [[1945 жыл|1945]] ке дейін)**
**Сателлиттер:**
* жиекті|22x22 нүкте Үшінші рейхтың:
** жиекті|22x22 нүкте Бірінші Словак республикасы **([[1 қыркүйек]] [[1939 жыл|1939]] ден [[4 сәуір]] [[1945 жыл|1945]] дейін)**
** жиекті|22x22 нүкте Хорватия тәуелсіз мемлекеті **([[15 маусым]] [[1941 жыл|1941]] ден [[8 мамыр]] [[1945 жыл|1945]] дейін)**
**Бұрынғы блок мүшелерінің мұрагерлікке үміттенген режимдер:** Кеткендер де-факто марионеточными мемлекеттер құрған Үшінші Рейхом аумағының бөлігінде бұрынғы одақтас.
* жиекті|22x22 нүкте Итальян әлеуметтік республикасы **([[23 қыркүйек]] [[1945 жыл|1943]] дейін [[25 сәуір]] [[1945 жыл|1945]])**
* жиекті|22x22 нүкте Венгр мемлекеті **([[17 қазан]] [[1944 жыл|1944]] дейін [[7 мамыр]] [[1945 жыл|1945]])**

## "Ось" елдерінің одақтастары, жақшада ''"ось" елдеріне жағына елдердің қосылған күні көрсетілген'' мен ''қарсы антигитлерлік коалиция күштеріне қатарына'' шыққан күні
* link=Финляндия|жиекті|22x22 нүкте Финляндия **( [[25 маусым]] [[1941 жыл|1941]] дейін [[19 қыркүйек]] [[1944 жыл|1944]])** өзін дербес тарап деп есептеді, жанжал; бұл позиция кейбір фин тарихшыларымен бүгін де қолданылады. Тәуелсіз тарихшылар әдетте Финляндияны "ось" елдеріне қосады. 1944 жылы жазда Финляндия ауыр шайқастан кейін соғыстан шыққан және КСРО-мен 19 қыркүйек 1944 жылы бітім жасасты (Кеңес-фин соғысын (1941-1944) қараңыз).
* жиекті|22x22 нүкте Ирак корольдігі **([[2 мамыр|2]]-нен [[31 мамыр]]<nowiki/>ға дейін [[1941 жыл|1941]])** қысқа мерзімді англо-ирак соғысы барысында. Ирак Рашид Али аль-Гайланидің басшылығымен мемлекеттік төңкерістен кейін Германия және Италиядан көмек сұрвды. Келіп жеткен герман және итальян авиациясы жеткіліксіз болды және 31 мамырда бүлік жаншылды.
* link=Сан-Марино|жиекті|22x22 нүкте Сан-Марино **( [[17 қыркүйек]] [[1940 жыл|1940]] дейін [[29 қыркүйек]] [[1943 жыл|1943]])** Ұлыбританиямен соғыс жағдайында болған. 8 қыркүйек 1943те Италия соғыстан шыққаннан кейін Сан-Марино 29 қыркүйекте сол жылы өз нейтралитеті туралы жариялады .

## <span class="mw-image-border">[[Сурет:Flag of German Reich (1935–1945).svg|link=Флаг_Третьего_рейха|alt=Красный флаг, в центре которого находится белый круг с чёрной свастикой|35x35 нүкте]]</span><span class="mw-image-border"></span> Германия оккупациялаған аумақтардағы Коллаборационистік үкіметтер мен әкімшіліктер
* жиекті|22x22 нүкте Француз мемлекеті (11 қараша 1942-ден 25 тамыз 1944-ке дейін). Оңтүстік Францияны жаулап алғаннан кейін Германия 1942 жылы биліктегі Виши Режимі таза номиналға айналды, тек қана әкімшілік функцияларды орындады. 1943 жылы Германия үкіметі қолдауымен Виши француз милициясын қалыптастырды, Франциядағы кедергі болған одақтастарды тізе бүктіруге қатысты. Кейін 25 тамызда Виши үкіметі Германияға шығарылды, онда қуғындағы үкімет құрылды, ол 22 сәуір 1945 жылға дейін болған.
* жиекті|22x22 нүкте Грек мемлекеті 30 сәуір 1941
* жиекті|22x22 нүкте Сербия (Недич режимі)
* 22x22 нүкте Норвегия (Квислинг режимі)
* 22x22 нүкте Нидерланды (режимі Мюссерта)
* жиекті|22x22 нүкте Баспасөз мемлекет (16 қазанда 1944 жылы)
* жиекті|22x22 нүкте Белорутения Бас округі (Беларусь орталық рада)

## <span class="mw-image-border">[[Сурет:Flag of German Reich (1935–1945).svg|link=Флаг_Третьего_рейха|alt=Красный флаг, в центре которого находится белый круг с чёрной свастикой|35x35 нүкте]]</span><span class="mw-image-border"></span> Үшінші рейх оккупациялаған және аннексиялаған аймақтар
оңға|нобай|250x250 нүкте|Германия және оның сателлиттері Еуропадағы барынша аумақтық кеңею кезеңінде
* 22x22 нүкте Остмарк (Австрия);
* жиекті|22x22 нүкте Вестмарк (Саар облысы);
*  Польша:
** Генерал-губернаторлық;
** жиекті|22x22 нүкте Данциг  Еркін қаласы (Гданьск);
** Вартеланд (Познань);
** Дистрикт Галиция;
* жиекті|22x22 нүкте|Чехословакия Бұрынғы Чехословакияның бөліктері:
** жиекті|22x22 нүкте Богемия және Моравия протектораттары 15 наурыз 1939 жылдан;
** Судетенланд (Судет облысы);
* 22x22 нүкте Люксембург;
* link=Дания|жиекті|22x22 нүкте&nbsp;Дания;
* Норманд аралдары;
* link=Бельгия|жиекті|22x22 нүкте&nbsp;Бельгия (Фалькенхаузен генерал-губернатор ы);
* Франция (Эльзас пен Лотарингияны қосқанда оккупациялаған жерлер);
* жиекті|22x22 нүкте|Албания Албания 8 қыркүйек 1943 жылдан;
* жиекті|22x22 нүкте Итальяндық әлеуметтік республика 23 қыркүйек 1943 жылдан;
* жиекті|22x22 нүкте|Королевство Югославия Бұрынғы Югославияның бөліктері:
** link=Сербия (1941-1944)|жиекті|22x22 нүкте&nbsp;Сербия (Банатты қосқанда) — Недичтің марионеттік режим 1 қыркүйек 1941 жылдан;
** Төменгі Каринтия және Төменгі Штирия;
** жиекті|22x22 нүкте Словенское домобранство (1943 жылға дейін Италияға, содан кейін Германияға бағынды);
** жиекті|22x22 нүкте Черногория — Вукчевичтің марионеттік режимі 8 қыркүйек 1943 жылдан
** жиекті|22x22 нүкте Тәуелсіз Македония республикасы 8 қыркүйек 1944 жылдан;
* Шығыс рейхскомиссариаттары:
** Украина;
** Остланд (Прибалтика және Белоруссия);
** Кавказ;
** Московия.

## [[Сурет:Merchant_flag_of_Japan_(1870).svg|жиекті|35x35 нүкте]] Жапония жаулаған аймақтардағы марионеттік мемлекеттер
* жиекті|22x22 нүкте Маньчжоу-го (7 шілде 1937ден 15 тамыз 1945ке дейін);
* жиекті|22x22 нүкте Мэнцзян (1 қыркүйек 1939дан 15 тамыз 1945ке дейін);
* жиекті|22x22 нүкте Қытай республикасы (Ван Цзинвэй режимі) (30 наурыз 1940тан 15 тамыз 1945ке дейін);
* жиекті|22x22 нүкте Бирма мемлекеті  (1 тамыз 1943тен 27 наурыз 1945ке дейін);
* жиекті|22x22 нүкте Екінші Филиппин Республикасы (14 қазан 1943тен 15 тамыз 1945 ке дейін);
* жиекті|22x22 нүкте Вьетнам империясы (11 наурыз 1945тен 15 тамыз 1945ке дейін);
* жиекті|22x22 нүкте Кампучия корольдігі (9 наурыз 1945тен 15 тамыз 1945ке дейін);
* жиекті|22x22 нүкте Лаос мемлекеті (8 апреля 1944 до 15 августа 1945);
* жиекті|22x22 нүкте Егемен Үндістанның уақытша үкіметі (21 қазан 1943тен 15 тамыз 1945ке дейін);

## [[Сурет:Flag_of_Italy_(1861-1946)_crowned.svg|жиекті|35x35 нүкте]] Италия оккупациялаған және аннексиялаған аймақтар
* Любляна провинциясы ( 3 мамыр 1941)
* Корсика ( 11 қараша 1942)
* Провинция Далмация ( 17 сәуір 1941)
* Франциядағы Итальяндық оккупацияланған аймақ ( 25 маусым 1940)
* Грек мемлекетіндегі Итальяндық оккупацияланған аймақ  ( 30 сәуір 1941)
* Тәуелсіз Хорватия мемлекетіндегі Итальян оккупационная аймақ (10 сәуір 1941)
Италияндық отарлық империя:
* Итальяндық Эгей теңізінің аралдары
* Итальяндық Ливия
* Итальяндық Шығыс Африка
** Италияндық Сомали (бұр. Британдық Сомали) (19 тамыз 1940тан 16 ақпан 1941ге дейін)

## [[Сурет:Flag_of_Italy_(1861-1946)_crowned.svg|жиекті|35x35 нүкте]] Италия жаулаған аймақтардағы марионеттік мемлекеттер
* жиекті|22x22 нүкте Албан корольдігі
* жиекті|22x22 нүкте Пиндск-Мегленское қняздігі (Македония, Грекия және Албания) (1941 мамырдан бастап)
* жиекті|22x22 нүкте Черногория корольдігі (Дрлевич режимі) (12 шілде 1941ден)

## Бейтарап дос елдер
* жиекті|22x22 нүкте Француз мемлекеті (10 шілде 1940 ден 11 қараша 1942ге дейін)
* link=Швеция|жиекті|22x22 нүкте Швеция
* link=Испания|жиекті|22x22 нүкте Испания

## Сондай-ақ,
* Антигитлерлік коалиция
* Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысушылар
* Аумақтық-саяси экспансия Үшінші рейхтың
* Әскери тұтқындар КСРО-да Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде
* Жеңіс елдердің "ось" Екінші дүниежүзілік соғыс (балама тарихы)

## Ескертпелер




## Сілтемелер
*  (ағыл.) The Alliance Axis

Санат:Геосаясат
Санат:Елдер тізімі