open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Александр Львович Синицын

**Синицын Александр Львович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Жамбыл МТС-ның аға агрономы (1938). 1891 жылы Украинада, Полтава облысы, Чутовск ауданы, Искровка селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1912 жылы Дергачев ауыл шаруашылығы училищесін бітіріп, агроном мамандығын алады.
* 1922 жылы азамат соғысынан оралған ол Шевченко атындағы совхозда агроном болып, 1927-1937 жылдары Украинаның қант зауытында істейді. Содан кейінгі жылдары ҚырғызССР-на қоныс аударып, онда 1,5 жылдай агроном болады.
* 1938 жылдан Қазақстанға келіп, Жамбыл МТС-ның аға агрономы болып еңбек етеді. 
** 1946 жылы МТС-ның қызмет көрсеткен колхоздардың егіндіктен мол өнім алғаны үшін А.Синицын Еңбек Қызыл Ту орденімен наградталады.
** 1947 жылы колхоздар 210 центнердің орнына әр гектардан 328 центнерден, ал 294 гектар алқаптың әр гектарынан 496 центнерден өнім алады.

## Наградалары
* Еңбек Қызыл Ту ордені (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Василий Петрович Смыслин

**Смыслин Василий Петрович** - Социалистік Еңбек Ері (1948), Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Костаганов МТС-ның тракторшылар бригадасының бригадирі (1945). 1910 жылы Жамбыл облысы, Мерке ауданы, Ново-Воскресеновка кентінде туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1932-1934 жылдарыТашкент облысында мақта зауытында істейді.
* 1934-1937 жылдары Мерке қант зауытында еңбек етеді.
* 1937-1945 жылдары Жамбыл облысы, Костаганов МТС-да тракторшы болады.
* 1945 жылы таркторшылар бригадасының бригадирі болып тағайындалады. Бригада өздеріне берілген міндеттемелерін  жыл сайын  артығымен орындап отырды. Олардың қызмет көрсеткен колхоздары өнім алу мөлшері бойынша басқа колхоздарға қарағанда анағұрлым жоғары көрсеткіш көрсетеді. 1947 жылы 245 гектар қант қызылшасы алқабының өнімі әр гектардан 438 центнерден болған.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Artpop

***Artpop*** (негізгі атауы *ARTPOP*) — Америкалық әнші Леди Гаганың үшінші студиялық альбомы, 8 қарашада Германияда және 11 қарашада бүкіл әлемде сатуға түсті. Лейблы Interscope Records. Альбомды алдын ала сатып алуға тапсырыс iTunes пен Amazon-да 12-13 тамызда шықты. *Artpop* iOS пен Android системаларына  арналған толықтырмамен бірге шығарылған альбомдардың бірі. Бұл альбом Леди Гаганың сахнаға қайта оралуына себеп болды. Альбомдағы «Applause» әні лид-сингл атанды.

## Әндер тізімі

## Дереккөздер

Санат:Леди Гага альбомдары
Шұбар сайрақ

**Шұбар сайрақ**  (Zoothera dauma )  – Қазақстандағы  шұбар сайрақтар туысының жалғыз өкілі . Қылғытпа сайрақтан денесі ірі ( 130-180 г. ). Жотасы – қауырсын ұштары жарты ай іспеттес  қара түспен аяқталып, сары зәйтүн түстес қабыршақпен безенген , дәл сондай безендірулер бауырында да бар , олар – сары қызыл қошқыл реңді ақшыл болып келеді . Ұшып жүргенде қанат астарындағы ақ жолақтар көзге түседі .
Оңтүстік Сібір және Қиыр Шығыста , ормандарда , соның ішінде тауларда мекендейді . Соңғы жылдары шұбар сайрақтың Іле Алатауы ( Үлкен Алматы шатқалы ) ,   Күңгей Алатауының ( Құлсары қонысы) солтүстік беткейлерінде ұялауы жиілей түсті. Осы жұмыртқаны жарып шыққан , нашар ұшатын балапандар кездесті .Бұл сайрақтың Жоңғар Алатауында да сирек ұялауы мүмкін , өйткені соңғы жылдары ересек құстар бірнеше рет байқалады . 
Өте бай тасалағыш , Жерде жүреді , ондайда қылғытпа сайраққа қарағанда құйрығы едәуір қысқа болып көрінеді . Үріккен  кезде пыр етіп ұшып , ағаш басына қонақтайды . Негізінде іңір қараңғысы мен түнде белсенді . Осы кезде оның маубас жапалықтың « сплю» дегеніне ұқсас ақырын шығарған әуені естіледі . Бұл көбінесе екі буынды – бірінші буынында дыбыс жоғарылайды . Ал екінші буынында ( ергенектің желден теңселгеніндей сықырлайды ) дауыс төмендейді . Жекелеген жылдары Іле Алатауының Үлкен Алматы шатқалында мұндай әуен мамырдың бүкіл екінші жартысында естіліп тұрады . Бұл -шұбар сайрақтардың ұшып өтетін кезеңі . Шұбар сайрақ – көңіл аударатын өте аз зерттелген құс .
Сетінек

**Сетінек** -  ()  -  хордалылар типінің жақтылар тобына жататын омыртқалы су жануарлары. Кәсіби маңызы зор балықтардың бірі. Балықтан белгілі танымал консервтің өндірісін жасайды. Және балықтың бауыры өте майлы (74%-ға дейін) болғандықтан - балық майының шикізаты болып табылады..

### Биологиялық сипаттама
Денесінің ұзындығы 1,8 м-ге жетеді. Өнеркәсіптікте жасы 3-пен 10-ны арасындағы   үлкендігі 40-80 см балықтар қолданады. 
Арқасындағы қанаттары -3, құйрық қанаттары - 2, иегінде етті мұрты бар.
Түсі - жасыл-зәйтүнді емесе құба, қарын жағы ақ.
Денесін қабыршақ жапқан, барлық балықтар сияқты өкпе арқылы емес, желбезек арқылы тыныс алады.  Жүрегі 2 камералы, қан айналу шеңбері – біреу. Миының құрылысы қарапайым. Денесінің тепе-теңдігін сақтау қызметін атқаратын торсылдағы болады. Дара жынысты, сырттай ұрықтанып, уылдырық шашу арқылы көбейеді. 
Уылдырығын жылына бір рет шашады.
Бастапқы екі жылда майда шабақтар шаянтәрізділермен көректенеді. Үш жастан бастап сетінек жыртқыш балыққа айналып айқын миграция жасай бастайды. Майшабақпен, мойвамен және сайрамен көректенеді. Арасында  теңіз түбіндегі фаунаны да жейді. 
Жасы 8-9 жасқа ал салмағы 3-4 кг-ға жеткенде сетінек тұнғыш рет уылдырық шашады. Ұрғашы сетінек 2-3 бәліп уылдырықты шашады.
Жалпы 20-25 жылға дейін өмір сүреді.

### Таралуы
Сетінек тұзды суларда (мұхиттарда)  тіршілік етеді. 
Көбіне алапта жүреді. Тереңдікте сирек кездеседі.
Балық  Атлант мұхитының солтүстік аймақтарыда таралған. Тіршілік ету ареалы Бискай шығанағынан бастап Баренцев теңізінен және Шпицбергеннен Хаттера мүйісіне (Солтүстік Каролина) дейін созылады. Осыған байланысты  балықтың түршелері - арктикалық, ақтеңіздік, балтикалық болып бөлінеді.

### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* А.Черницкий, «Треска» 

Санат:Трескатәрізділер
Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2014

**Ауыр атлетикадан әлем чемпионаты 2014** () Қазақстанның Алматы қаласында қараша айының 4-16 күндері аралығында өтті. Бұл чемпионат 2016 жылдың Олимпиада ойындарына лицензиялық кезең болып табылады.

## Жарыстар кестесі
Жергілікті уақыт UTC+6

## Өткізілу орны
200px|нобай|солға|Балуан Шолақ атындағы спорт кешенінің сыртқы көрінісі
Әлем чемпионаты Алматы қаласында орналасқан Балуан Шолақ атындағы спорт кешеніңде өткізілді. Ғимарат 1967 жылдың қарашасында ашылған, 2011 жылы Алматы және Астана қалаларында 7-ші қысқы Азия ойындары қарсаңында қайта құру жұмыстарынан өтті. Қайта құрудан кейін кешеннің сыйымдылығы 5000 орынды құрады (бұрын 3800 орын). Спорт кешеніңде хоккейден, бокстан, күрестен, волейболдан, гандболдан және баскетболдан жарыстар өткізіледі. Сонымен қатар жиі ірі мәдени іс-шаралар өткізу үшін қолданылады.

Аталмыш кешеннің жаңа келбеті Philips Қазақстан және SkyMax Technologies компанияларының бірлескен жобасы бойынша жүзеге асырылып, Азиаданың негізгі нысаны ретінде спорт кешені халықаралық стандарттарға сәйкес толығымен қайта жаңғыртылған болатын. Оған аталмыш компаниялардың ең кәсіби инженерлері мен жобалаушылары тартылды.

## Жеңімпаздар мен жүлдегерлер

### Ерлер

### Әйелдер

## Медальдық есеп

## Қатысушы елдер
Чемпионатқа 72 елден 538 спортшы қатысады.

* (1)
* (15)
* (9)
* (6)
* (1)
* (14)
* (7)
* (6)
* (1)
* Беларусь (15)
* (1)
* (8)
* (10)
*  (12)
*  (5)
*  (13)
*  (1)
*  (7)
*  (6)

*  (1)
*  Доминикан Республикасы (4)
*  (15)
*  (2)
*  (11)
*  (8)
*  (3)
*  (14)
*  (11)
*  (7)
*  (1)
*  КХДР (12)
*  (15)
*  (4)
*  (15)
*  (15)
*  (11)
*  (3)
*  (2)

*  (1)
*  Ливия (1)
*  (8)
*  Маврикий (2)
*  (12)
*  (6)
*  (5)
*  (9)
*  (5)
*  (14)
* ылар (1)
*  (2)
*  (12)
*  (13)
*  (1)
*  (15)
*  (7)
*  (8)

*  (5)
*  (15)
* 20px Қытай Тайбейі (13)
*  (13)
*  (6)
*  (1)
*  (14)
*  (9)
*  (11)
*  (6)
*  (10)
*  (4)
*  (5)
*  (3)
*  (10)
*  (5)

## Командалар ретингтері

### Ерлер

### Әйелдер

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Әлем чемпионатының ресми сайты

Санат:Ауыр атлетика
Санат:Ауыр атлетикадан әлем чемпионаттары
Шүкірлік

**Шүкірлік** — Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы, Қаратал ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Саумалкөл ауылынан батысқа қарай 20 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 290 адам (143 ер адам және 147 әйел адам) болса, 2009 жылы 235 адамды (113 ер адам және 122 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы елді мекендері
Дриопитектер

**Дриопите́к** — бұдан 25-14 млн жыл бұрын тіршілік еткен адамтектес маймылдардың бір тобы. 

«ағаш маймылы» деген ұғымды білдіреді. Олар ағаш басында тіршілік еткендіктен солай аталған. Дриопитектер ағаш басында тіршілік еткендіктен жеміс- жидектермен қоректенген, себебі табылған азу тістері жұқа эмаль қабығымен қапталған. Тірі қалу үшін топтасып өмір сүрген. Миының көлемі 500 куб.см.

## Дереккөздер

Санат:Адам
Санат:даму сатысы
Тік жүретін адамдар

## Тік жүретін адамдар
Ежелгі адамдардың қазба қалдықтары Азия, Еуропа және Африкадан табылған. Демек, ежелгі адамдар біздің ғаламшарымызда кеңінен таралып тіршілік еткен. Оларды ғылымда тік жүретін адам деп атайды. Олар, сөзсіз, адамдар туысынын өкілі болып табылады. Олар бұдан бұрынғы 1 млн — 300 мың жыл аралығында тіршілік еткен. Олардың қазба қалдықтарын 1890 жылдары нидерландтык ғалым Э.Дюбуа Ява аралынан тапқан. Олардың бойы 160 см-дей болтан. Оның қазіргі адамдардан ерекшелігі — бас сүйегінің маңдай бөлігі артқа қарай жазық, тайқы, қасүсті доғалары алға қарай шығыңқы, астыңғы жақ сүйектері үлкен және ірі, иегі шығыңқы  емес.Ежелгі адамдар белсенді тіршілік еткен: аң аулаған, өсімдіктерді, етті кесуге арналған қарапайым күралдар жасаған. Олар топ болып өмір сүрген — осылай жауларынан қорғану, азық табу, аң аулау, тұрғынжай салу оңай болған. Кейбір табылған қалдықтар олардың отты пайдалана білгенін дәлелдейді.

## Дереккөздер


Санат:Адам
Санат:Ежелгі адам
Модификациялық өзгергіштік

Генотиптері ұқсас, бірақ әр түрлі орта жағдайларында өсіп дамитын организмдердің фенотиптері түрліше болып қалыптасады. Дарақтардың осылайша фенотипті жағынан әр түрлі болып өзгеруін **модификациялық өзгергіштік** деп атайды.

Модификациялық өзгергіштіктің өзі белгілі бір реакция нормасымен шектеледі, яғни организм белгілерінің өзгеруінің белгілі бір шамасы болады. Мысалы, сиырдың үш қасиетін алайық: оның сүттілігі азығы мен күтіміне тығыз байланысты. Дұрыс рацион құрып, қажетті мөлшерде азықтандыра отырып оның сүтін молайтуға болады. Бұл тез және көп өзгеретін қасиет. Ал сүтінің майлылығы сүттілікке қарағанда азық және күтім жағдайларына аз мөлшерде байланысты және ол сиырдың тұқымына тән біршама тұрақты қасиет. Дегенмен, құнарлы азық беру арқылы оны да аздап өзгертуге болады. Анағұрлым аз өзгеретін, тұрақты белгі — сиырдың түсі. Бірақ сиыр жүнінің түсін сыртқы орта жағдайларына мүлдем байланыссыз деуге болмайды, ол да аздап болса өзгереді. Бұдан біз қандай белгі-қасиет болсын сыртқы ортаның әсерінен белгілі бір мөлшерде модификациялық өзгергіштікке ұшырайтындығын көреміз.

Модификациялық өзгергіштік организмнің көбею жолдарына, қандай биологиялық түрге жататындығына және өсу ортасына байланысты. Ол жер бетіндегі барлық тірі организмдерде болады.

Модификациялық өзгергіштік генотиптің өзгеруіне байланысты емес, сондықтан олар тұқым қуаламайды.

## Дереккөздер

Санат:Эволюциялық биология
Александр Ильин

## Александр  Ильин (кіші)
**Александр  Ильин** - Ресей театр және кино актері,"План Ломоносова"-  деген панк-группаның вокалисты.
### Өмірбаян
1983 жылы 22 қарашада Мәскеуде актерлердің отбасында туған. Александр Адольфович Ильинның (актер)  кіші ұлы, Владимир Ильинның(актер) жиені,  Адольф Ильинның (актер) немересі.  
Ең белгілі оның жұмысы қазіргі уақытқа - "Интерндер" деген сериал.

М.С.Щепкин атындағы театралдық училищені бітірді. Ресейлік әскери театрыда қызмет етті. Ара РАМТе жұмыс істеді. 2006-го жылдан театрда жұмыс істемейді. Вокалист және әндердің авторы, "План Ломоносова" деген топтың панк-группа мүшесі.

#### Отбасы
Илья Ильин - үлкен ағасы

Алексей Ильин - орта ағасы

Нелли Ильинды-Гуцолды - әжесі

Адольф Ильин - атасы

Александр Ильин - әкесі

Владимир Ильин - әкесінің інісі
### Дереккөздер
* Сергей Песнев. Александр Ильин-младший — характерный актёр в образе «интерна» Лобанова

Санат:1983 жылы туғандар
Басаяқты ұлулар класы

Олар – ең жоғары құрылымды жәндіктер. Бұларда бақалшақ жойылып кеткен. Суы тұзды және оңтүстіктегі теңіздерде, мұхиттарда ғана өмір сүреді. Басаяқты ұлулар – өте ірі жәндіктер. Басаяқтылардың денесі бастан және тұлғадан құралады. Қармалауыштардың ішкі жағында бірнеше қатар сақиналанған сорғыштар бар. Сегізаяқтар қармалауыштардың жәрдемімен су түбінде жүріп, корегін аулайды. Каракатица және кальмар өте баяу жүру үшін қармалауышы мен басын алдыға қаратып жүзеді. Басаяқты ұлулар класының өкілі - кальмар.

Санат:Басаяқтылар‎
Орта ғасырлардағы халықтардың діни түсініктері

## Орта ғасырлардағы халықтардың діни түсініктер
Қазақстан аумағын мекендеген көшпелі тайпалардың діни түсініктері әр түрлі болды. Ерте ортағасырлық түріктер пұтқа табынған.Түріктер Көкке (Тәңір), Жерге, Суға (Иер-Су) табынды. Түрік қағандары Көк тәңірінің желеуімен билік жүргізді. Түріктердің діни түсінігінде Көктен кейін отбасының және балалардың қамқоршысы Ұмай құдай-ана киелі саналған.IX-XI ғасырларда Қазақстанда мекендеген тайпалар арасында буддизм, христиан, манихейлік, зороастризм діндері таралған. Бұл діндерге тән өлікті жерлеу түркі тілдес тайпалар арасында VI-IX ғасырларда болған.Буддизм діні – Түрік қағанатының ақсүйектер арасында танымал болған ерте ортағасырлық дін. Жетісудағы Суяб қаласының орнынан будда храмы, Шығыс Қазақстан өңірінен буддалық мола табылған (қимақ әйелі)Қазақстан жерінде ерте орта ғасырда христиан, манихейлік діндер болғаны анықталып отыр.Бұл діндердің таралуы VI-IX ғасырларды қамтиды. Аргу-Талас (Тараз) пен Жетісудың 4 қаласында манихейлік дін кең тарағаны жайында VIII ғасырдағы «Қос негіздің қасиетті кітабында» айтылады. Тараз, Мерке, Мервте христиан шіркеулері болған.Қазақстан аумағындағы осындай діндерді ислам діні ығыстырған. IX-X ғасырларда қазақ жерін мекендеген халықтар арасында ислам діні кең тарай бастады.
Жерқұлақ

**Жерқұлақ** -  ()  - жейтін саңырауқұлақтардың ең қымбаты, 1 кг жерқұлақ Еуропа базарында 1000 еуро тұрады. Өте биік бағаланатын деликатес. 
"Дастарқаның  қара бриллианты" деген атауға еге болған.

### Биологиялық сипаттама
Жерқұлақтың вегетативтік денесі жердің астында ораласады, қисық дөңгелекке ұқсас 3-9 см диаметрінде,  4-6 тегіс емес қыры болады.
Сыртының  түсі   қызыл-қоңырдан  қараға дейін.
Іші қатты, ақшыл-сүр немесе ақшыл-қызыл мәрмәр суретті. Өскен сайын қарайып қара-қоңыр болады. 
Өзіне сай қатты хош иісі болады. Дәмі өте жағымды, қышқылдау болады.
Споралары 35-25 мкм ұршық тәрізді сопақша келген, қисық.
Көбіне еменнің немесе басқа ірі ағзалардың өміріне байланыста болып ол қашан иесі тіршілігін жойып, қурап біткенге дейін онымен бірге тіршілік ете береді. Жер астыда 2-3 см-дан жарты метрге дейін тереңдікте өседі.
Жабайы шошқалардың ауес асы. Саңырауқұлақтың хош иісі жабайы шошқаларды тартып, солардың арқасында споралар таралады.
Адамдар асқа пайдалау үшін саңырауқұлақтарды қарашадаң наурызға дейін тереді.

### Таралуы
Ең кең таралған жері - Францияда, орталық Италияда және Испанияда. Әсіресе Фрацияның  оңтүстік-батыс Дордонь, Ло, Жиронда департаменттерінде  және Воклюз оңтүстік-шығыс департаментінде.

### Дереккөздер
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

## Сыртқы сілтемелер
* Сокровища Перигора — статья в журнале «Вокруг света»
* Таксономия на сайте www.mycobank.org

Санат:Саңырауқұлақтар
Ала құмай

*Ала құмай* - бүркіт тәрізділер тұқымдасына жататын жыртқыш құс.Басы, мойны ақ, тықыр мамықты, құйрығының үсті ақ, арқасы ақшыл сары, салмағы 8-10 кг. Қанаты 3 метр. Сүт қоректілердің, әсіресе суыр мен тұяқты жануарлардың өлімтігімен қоректенеді. Тянь- Шань, Памир, Гималай тауларының биік жоталы жерлерінде кездеседі, онда ағаш бұтақтарына үлкен ұя жасап, ақшыл жасыл бір жұмыртқа салады. Ауаны ластайтын және түрлі ауру таратуға себепкер болатын өлекселермен қоректенғендіктен пайдалы құс.

## Дереккөздер

Қазақ Совет энциклопедиясы, Алматы, 1972, 1 том, 245 бет

Санат:Сұңқартәрізділер
Илья Ильяұлы Глинников

**Илья Ильяұлы Глинников** (1984 жылдың 19 қыркүйегі күні дүниеге келген) — Ресей актеры.

## Өмірбаяны мен карьерасы
Илья Глинников Новомосковск, Тула облысында 1984 жылдың 19 қыркүйегі күні дүниеге келген. Ол 3 жасынан мектепке баратын жасына дейін бимен, ал мектепте жеті жыл бойы футболмен шұғылданды. Сонымен қатар, Илья Ильяұлы 5 жыл жүзумен айналысқан. Бұл кісінің бесінші сыныптан соң музыка мен биге деген қызығушылығы артып, 9 сыныпта ол Ұлы Отан соғысына атсалысқан өзінің атасына арнаулы өлең-жырымен байқауда жеңімпаз атанды. Гимназияны бітіргеннен соң Илья өзінің би коллективін ұйымдастырып, Ресейлік жарыста екінші орын алды. Сол уақытта ол жарнамалық шығармашылық, музыкалық клиптерде түсе бастаған болатын.

## Фильмографиясы
* 2008 — Клуб — "Бойз бендтің" қатысушы

* 2009 — Универ — Паша, Кузяның Агаповкадан досы (в серии № 147)

* 2009 — Первая любовь — Иван

* 2010—2013 — Интерны — интерн Глеб Романенко

* 2010 — Туман — Антон Чирко,

* 2011 — Ласточкино гнездо — Кирилл

* 2012 — Обучаю игре на гитаре — Марков жас кезінде

* 2012 — Тень — (в производстве)

* 2013 — В спорте только девушки — (в производстве)

* 2013 — Домоправитель

* 2013 — Залётчики

## Сыртқы сілтемелер
Подробное интервью Ильи Глинникова агентству «Атмосфера» 

Санат:1984 жылы туғандар
Александр Григорьевич Столетов

нобай|оңға|Александр Григорьевич Столетов
Александр Григорьевич Столетов(1839-1896) - атақты орыс физигі.Фотоэффектіні зерттеу Стололетовты дүние жүзіне әйгілі етті.Сондай-ақ Столетов фотоэффектіні практикада қолдану мүмкіндігін де көрсетті."'Жұмсақ темірдің магниттелу функциясы жөніндегі зерттеу"' атты докторлық диссертациясында ол ферромагнетиктерді зерттеу методын жасап шығарып, магниттелу қисығының түрін тағайындайды.Бұл жұмыс практикада электр машиналарды конструкциялау кезінде кең түрде пайдаланылды.Столетов Россияда физиканың дамуына көп күш жұмсады.

## Дереккөздер
Физика;Орта мектептің 10-кл. арналған оқулық.Мякишев.Г.Я, Буховцев.Б.Б

Санат:Ресей физиктері
Санат:1839 жылы туғандар
Санат:1896 жылы қайтыс болғандар
Петр Николаевич Лебедев

нобай|оңға|Петр Николаевич Лебедев
Петр Николаевич Лебедев(1866-1912) - атақты орыс физигі, ол жарықтың қатты денелер мен газдарға түсіретін қысымын алғаш өлшеген.Лебедевтің бұл жұмыстары Максвелл теориясын сан жөнінен расқа шығарған.Жарықтың электромагниттік теориясына жаңа эксперименттік дәлелдмелер табуға тырысқан.Лебедев миллиметрлік ұзындықтары электромагниттік толқындар шығарып алған және олардың барлық қасиеттерін  зерттеген.Лебедев Ресейде ең алғаш физика мектебін ашқан.Көптеген көрнекті совет ғалымдары оның шәкірттері болды.Лебедевтің атымен КСРО Ғылыми академиясының физика институты аталған(ФИАН).

## Дереккөздер
Физика;Орта мектептің 10-кл. арналған оқулық.Мякишев.Г.Я, Буховцев.Б.Б
Уыз хан

**Уыз хан** (Оғыз хан) ел билеген уақыты шамамен б.з.б I мыңжылдық - б.з-дағы I мыңжылдықтың басы. Уыз ханның ата тегі-аты аңызға айналған Алаша хан. Әбілғазы Баһадүр ханның "Түрік шежіресінде" Уыз ханның әкесі Қарахан, атасы Моңғол хан, бабасы Алаша хан делінген. Моңғол хан көп жылдар патшалық құрып, өлерінің алдында төрт ұлының үлкені Қараханды өз орнына қойып кетеді. Осы Қараханның заманында елдің бәрі имансыз болғаны соншалық, олардың арасында Құдайға сенетін бір адам қалмаған. Тіпті дінді мойындады дегенді естісе, баласы атасын немесе атасы баласын өлтіретін жағдайға жеткен еді. Күндердің күнінде Қараханның бәйбішесі ай мен күннен де сұлу сымбатты бір ұл туады. Қарахан баласы бір жасқа толған тойдың қызған шағында өзінің билеріне қарап: "мына біздің ұлымыз бір жасқа толды, бұған қандай ат бересіңдер? - дейді. Билер аузын ашып үлгергенше жас бала: "Менің атым Уыз болар, оны білмек баршаңызға парыз болар" депті. Осы Уыз хан түрік-моңғол нәсілінен тұңғыш Құдайға сенуші болған екен. Уыз хан құтты мекен Сарыарқа өңірінде 16 жыл патшалық құрып, о дүниеге сапар шеккен екен.

## Дереккөздер

Санат:Қағандар
Энрико Ферми

**Энрико Ферми**,   (1901-1954) - ядролық физиканың негіздеушілерінің бірі, қазіргі теориялық және эксперименттік физиканы дамытуға үлкен үлес қосқан Италияның ұлы физигі. 1938 жылы Америка Құрама Штаттарына қоныс аударған.

Диракпен бір мезгілде Ферми электрондар мен басқа бөлшектердің кванттық статистикалық теориясын жасады(Ферми-Дирак статистикасы).

Ферми нейтрондық физикадан бірнеше іргелі жаңалықтар ашты: 
* заттарды нейтрондармен сәулелендіргендегі жасанды радиоактивті, 
* нейтрондардың баянлауын т.б. аңғарды.

Фермидің басқаруымен 1942 жылы бірінші рет басқарылатын ядролық реакция жүзеге асырылған.

## Дереккөздер

Санат:Италия ғалымдары
Алан Асқарұлы Бөрібаев

**Алан Бөрібаев** — әйгілі дирижер, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, көптеген еуропалық конкурстардың жеңімпазы.

1979 жылы Алматы қаласында туған. Күләш Бәйсейітова атындағы Республикалық музыкалық колледжді скрипка класы бойынша бітіргеннен кейін, опералық - симфониялық дирижерлік (профессор Т.Әбдірашевтің класы) және скрипка (профессор Р. Мұсақожаеваның класы) мамандығына Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясына оқуға түседі. Оқуын Қарағанды филармониялық оркестрінің екінші дирижері мен Астана қаласындағы Қазақ ұлттық академиялық оркестрінің шақырылған дирижері қызметтерімен ұштастырады. Халықаралық байқаулар мен фестивальдар дипломанты. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік академиялық симфониялық оркестріне, Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының оркестріне, "Солистер Академиясы" Мемлекеттік камералық оркестріне дирижерлік етті. Бүгінгі таңда Ирландия елінің Ұлттық симфониялық оркестрінің музыкалық жетекшісі. Құрманғазы атындағы ұлттық консерваторияның түлегі қазірде Еуропалық оркестрлермен жұмыс атқарады. Сонымен қатар, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері Нидерланд елінің Брабанд оркестрінің бас дирижері.

## Мансабы
2003—2007 жылдары Астана Мемлекеттік Филармониясы симфониялық оркестрінің бас дерижері, сонымен қатар 2004—2007 жылдары Майнингеннің бас музыка директоры. 2007 жылдан бастап Норчёпинг симфониялық оркестрін, 2007 жылдан нидерландтық Брабант оркестрін, ал 2009 жылдан бастап Ирландияның Ұлттық симфониялық оркестрін басқарады

## Дереккөздер

Санат:Дирижерлер
Санат:Қазақстан дирижерлері
Фредерик Жолио-Кюри

нобай|оңға|Фредерик Жолио-Кюри
Фредерик Жолио-Кюри(1900-1958) - Францияның аса көрнекті ғалымы, бейбітшілікті жақтаушылар қозғалысының негізін қалаушылардың бірі Жолио-Кюри өзінің зайыбы Иренмен бірге 1934 жылы жасанды радиоактивтілікті ашты.Нейтрондардың ашылуы үшін Кюрилердің α-бөлшектердің әсерімен бериллидің сәуле шығаруын зерттеу жұмыстарының маңызы зор болды.Фредерик Жолио-Кюри 1939 жылы өзінің қызметтестерімен бірге алғашқы рет уран атомы ядросы ыдырағанда ұшып шығатын нейтрондардың орташа санын анықтады және тізбекті ядролық реакция болуының принциптік мүмкіндігін көрсетті.

## Дереккөздер
Физика;Орта мектептің 10-кл. арналған оқулық.Мякишев.Г.Я, Буховцев.Б.Б
Түрпітек

**Түрпітек** -  (Zaglossus bruijni) - ілкіаңдарға (алғашқы аңдар) немесе жұмыртқа салатын  сүтқоректілердің ішідегі біртесіктілер тұқымдасына жатады. Құстарға ұқсас клоакасы болады. Түрпітектің алғашқы сипаттамасын 1786 жылы Берлин зообағының мұражайының жетекшісі  В. Петерс және оның әріптесі  Дориа (Peters Doria et) Генуи берген.

### Биологиялық сипаттама
Түрпітек әдетте түрпіден ірі болады: денесінің ұзындығы 77 см-ге жетіп салмағы 5-10 кг болады,  кейде 16 кг дейін болады. Түсі қара-қоңырдаң қараға дейін. Денесі тікенекті, тікенектері 3-5 см. Құйрығы қысқа 5-7 см.
Аяқ-қолы түрпіге қарағанда ұзынырақ және етті болады. Тырнақтары қалың және мықты. Еркек дарақта  үйрек-тұмсықтікіндей  артқы аяғының ішкі бетінде артқа қарай бүгілген мүйіз тырағы бар, бірақ ол улы емес. Түрпінің артқы аяғы бесбармақты, ал алдығысы - үшбармақты.
Басында цилиндр тәрізді төменге қарап қалған тұмсығы (рострум)  бар. Тұмсығы ұзын - басының ұзандығының 2/3 болады. Ұшында танауларымен ауыз тесігі бар.
Тілі ұзын (30см дейін), тікенекті. Тістері жоқ.
Басында кішкетай құлақтарың қалқандары көрінеді.
Түрпітектер - гетеротермалдық жануарлар: қоршаған ортаның температурасына байланысты дене қызуы 36-дан 25° С-ге дейін өзгереді.
Көбіне жауынқұрттармен көректенетін түрпітек тұмсығымен жерді ақтарып азығын табады. Ірі құртты тапса алдынғы аяқтарымен басып тұрып, құрттың басын тілімен ауызына салып сорып алады. Жауынқұрттан басқа термиттермен, құрт-құмырсқа және олардың личинкаларымен көректенеді. Бірақ Мәскеу зообағында түрпітек қуана-қуана етті де бауырды да жеген.
Көбейу маусымдығы шілде айыда басталады. Жалғыз тұкым туып оны дорбашасына салып жүреді. 10 күнде төл жұмыртқаны жарып шығарады. Оны 6 айға дейін анасы сүтпен емізеді.
Тіркелген ең ұзақ өмір сүрген түрпітек - Лондон зообағында 30 жыл 8 ай.

### Таралуы
Жұмыртқа салатын  сүтқоректілердің ішіде түрпітектерді жағдайы ең ауыр болып есептеледі. Бүкіл жершарында 1982 жылғы санауда 300 000 дарақ қалған.
МСОП Қызыл Кітабына кіргізілген.
Табиғатта түрпітектер   Жаңа Гвинея араладарында және Салавати, Вайгео деген Батыс Жаңа Гвинея  (Индонезия) аралдарыда дыңқыл ормандарында кездеседі.

### Пайдалаған әдебиет
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда. — М.: «Омега», 2007.

## Сыртқы сілтемелер
* Почти неизвестная проехидна 
* Проехидна — длинноносый и колючий зверёк 

Санат:Біртесіктілер
Санат:Қызыл кітаптар
Ливингстон жарғанаты

**Ливингстон жарғанаты** немесе **Комор ұшкыш түлкісі**-  () - сүтқоректілер класының Қолқанаттылар *(лат. Chiroptera)* –  отрядына жататын жануар.

### Биологиялық сипаттама
Ливингстон жарғанатының салмағы 700 г жуық, қанатының ені 1,8 м-ге жетеді.
Денесі жалпақ, түсі сұр, қоңыр, қара-сұр, тері жамылғысы жұмсақ, үлпілдек. Төсінде бұлшық еттер орналасқан қыр сүйегі болады. Бұғана сүйектері жақсы жетілген, жауырыны жалпақ. Алдыңғы аяқтары ұшу қанатына айналған. Білек, алақан сүйектері және саусақтары (бірінші саусақтан басқалары) ұзын, аралары тері жарғақпен жалғасқан. Көпшілігінің құйрығы бар, әдетте ол ұшу жарғағымен байланысады. 

Сезім мүшелері, иіс сезу, есту мүшесі жақсы дамыған, көру мүшесі нашар жетілген. Жануар шығарған ультрадыбыстарын әр түрлі заттарға соғылып қайтадан қайтқан жаңғырық түрінде қабылдайды.  Жылдың салқын маусымдарында дене қызуы қоршаған орта температурасына байланысты –7,5 градустан 48,5 градусқа дейін өзгеріп тұрады. 

Аталықтары жыныс жағынан көктемнен күзге дейін, аналықтары күзден көктемге дейін жетіледі. Осыған орай, шағылысу көктемде, жаздың аяғында, не күздің басында жүзеге асады. Жылына 1 рет шағылысып көпшілігі 1 ғана ұрпақ әкеледі. Ұрпақтары тез жетіліп, 30-45 күнде өз бетінше тіршілік ете бастайды. Көпшілігі 8–9 жыл өмір сүреді. 
Көбінесе тұманды орманда 850м-1100м биіктікте жүреді. Жеміс-жидектермен (мысалы, сары фикус) көретенеді. Түнде де күндіз де белсенді.

### Таралуы
Ливингстон жарғанаты тек қана екі Комор аралдарында кездеседі. 

1992 жылы Анжуане аралында 152 дана, ал Мвали аралында 1-ақ данасы қалған. Сол себепті Қызыл кітапқа жойылу қаупі төнген түрлерге қосылған. 

Үлкен жұмысты нәтижесіде 2003 жылы популяциясы 1200 данаға көтерілген.

### Пайдалаған әдебиет
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998
* Полная иллюстрированная энциклопедия. «Млекопитающие» Кн. 2 = The New Encyclopedia of Mammals / под ред. Д. Макдональда. — М.: «Омега», 2007.
 
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.webcitation.org/68nNCTKUR|archivedate=2012-06-30
* http://ibis.nott.ac.uk/Action-Comores/ac_howmany.htm|publisher=Action

Санат:Жойылу қаупі төнген түрлер
Санат:Жарқанаттар
Санат:Африка сүтқоректілері
Санат:Комор аралдары эндемиктері
Санат:Коморлар
Санат:1866 жылы зерттелген жануарлар
Исланд мүгі

**Исланд мүгі** -  ()  – атауында "мүк" деген сөз болса да, бұл өсімдік Қыналарға (Саңырауқұлақтар дүниесі) жататын өсімдік, бұталы–жапырақты қына. Оның тері тәріздес біртұтас қабаттамасы болады. Ол ағашқа, топыраққа және басқа да заттарға қабаттамасының қысқа жіптері арқылы жабысып тұрады.

## Табиғатта таралуы.
Еуропа, Азия, Африка және Австралияның қарағай ормандарында, мибатпақтарында, тундрада  және орманды тундрада өседі .

Қазақстанда бұл өсімдік республикамыздың Солтүстік Қазақстан, Көкшетау және Орал облыстарында ғана аздап кездеседі. Олар қарғайлы ормандар мен сирек ормандарда, Орал облысындағы тау жайылымында кездеседі.

## Биологиялық сипаттама
thumb|left
Исланд мүгі ағаштың діңіне, тасқа жабысып өсетін қабық (қаспақ) тәрізді қына. Барлық қыналар сияқты  ең қажет ететін  жағдай - оттегі бай таза ауа. Түсі ақшыл-қоңырдан аққа дейін, сары, сұр, көгілдір, қоңыр түсті, жұқа қабыққа ұқсас болады. Қалақтары дұрыс емес фрмада, шеттері қайырылып қалған болады. Жеміс сабағы үлен қалақтарды ұшында пайда болады. Табақша тәрізді қоңыр, диаметрі 1,5см-дей, шеттері тісті.

Исланд мүгін жазда жинайды. Қалақтарын қоқыста тазалап ашык ауада немесе ветиляциясы бар бөлмеде кептіреді. Дәрілік шикізат ретінде мүктің қабаттамасы пайдаланылады. 

## Химиялық құрамы
Исланд мүгінің құрамында 70—80 % углеводтар табылған, көбіне *лихенин* мен "изолиенин", және  қант. Одан қалғаны  0,5—3 % ақуыз, 1—2 % майлар, 1 % балауыз,  3 % шайыр,  3 % пигменттер және 3 - 5 % қына қышқылдары  (уснин, протолихестерин, лихестерин, фумарпротоцентрар қышқылдары).

## Пайдалануы
Исланд мүгінің қайнатпасын суықтағанда, тымау тигенде ем қылып қолданады. Тәбетін ашатын амалы ретіде де пайдаланады. Құрамындағы уснин қышқылы антибиотик ретінде асқаза-ішектін қабынуына дауа болады.

Мал дәрігерлігі практикасында мүк қабаттамасы тәбет ашатын ащы зат ретінде малдың асқазан – ішек жұмысын жақсартуға қолданылады. Сондай–ақ, ол іш жүргізу үшін де пайдаланылады. Оның малға беру мөлшері: 
* жылқыға – 15 – 100 г, 
* ірі қараға – 30 – 150 , 
* қой – ешкіге – 20 – 80 г.

Малға мүк қабаттамасы таза күйінде жемшөппен араластырылып, сондай – ақ тұнба, басқа шөптермен қоспа түрінде де беріледі. Айталық, оның тұнбасы 1:10 қатынаста жасалады немесе 100 грамм шикізат қайнаған 1 литр суға тұндырылып, сиырға күніне үш рет ішкізіледі.

## Суреттер

Сурет:Cetraria islandica.jpg|
Сурет:Lichen islandicus 047.jpg|Ұсақталған шикізат|
Сурет:Islandslav-cetraria islandica.jpg|
Сурет:Cetraria islandica - Islandslav.jpg|


## Дереккөздер
 

## Сыртқы сілтемелер
* Цетрария исландская 
* Iceland moss & lichens
* Iceland Moss Herbal Remedies 

Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Қыналар
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Байжан би

## Байжан би
Өз қатарынан асып туғанн әкелі-балалы **Байжан** және Сартай билердің есімдері 300 жылдан бері ұмытылмаған емес. Қандай бір саяси кезеңдерде бұл билердің халқына жасаған қызметі, елдің елдігін сақтауға белсене араласқан игілікті істері халық жадынан шықпаған.
Байжан би Қосқұлақұлы мен Байжанұлы Сартайдың есімі XVIII-XIX ғасырларда қазақ даласына жайылған Ресейдің әскері қызметші-зеттеушілері мен шығыстанушы-ғалымдарының,қазақ жерін аралаған шетелдік саяхатшылардың, Ресей елшісі М.Тевкелевтің күндері мен жазбаларына жиі ұшырасады. Әрине,ол жазбалардан ірі тұлғалардың бүкіл қызметі мен қоғамдығы орны тұтыстай көрібегенімен олардың өмір сүрген уақыты,шыққан тегі және басқа да оқиғаларды білумізге септігі тиері сөзсіз.

**[[Алшын]]** тайпасының Шекті руының Жақайым бөлімінің Ақбура аталығынан Асан батыр туaды. Оның баласының аты да Асан. Сол кіші Асаннан-Дәулет, Қосқұлақ туған.Қосқұлақтан-Алтынбай, Байжан өсіп-өнеді. Арғы-бергі бабалардан жеткен шежіре сілемі осылай.
Байжан бидің есімі бізге алғаш рет орыс-қазақ қатынастарында,6 наурыз 1732 жылғы дерегінде кездесті. Сосын, М.Тевкелев өз күнделігінде өзін жақтырмайтын бірнеше старшиналардың атын айта келіп, солардың қатарында Байжан би мен Сартайды да атайды.
Бір атаның буынын орта есеппен 25-30 жас деп есептесек,сонда Байжан би Қосқұлақұлы шамамен 1650-1660 жылдары туып, 1740-1750 жылдары қайтыс болған

## Дереккөздер
* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қазақ би-шешендері
Тәңкі би Қаржауұлы

**Тәңкі би Қаржауұлы** — 1763–1965 жылдар аралығында туған, 1830 жылы Кіші (Арал) Қарақұмда қайтыс болыпты. Тәңкінің батырлығынан шешендігі басым болса керек. Кіші жүздің **[[Шөмекей]]** руы *Бозғыл (Бозғұл)* бұтағынан шыққан.

*[[Шежіре]]: Тәңкі би-Қаржау-Қалымбет-Метей-Әлдеберлі-Келмембет (Сарқасқа)-Келдібай-Бозғұл-Шөмекей*

Ел әңгімелеріне бүгінге дейін Тәңкі шешен аталады. Арғы бабалары Сарғасқаның Метейі. Көрнекті ақындардың бірі Молдахмет Дабылов өзінің шежіре дастаныңда:

...Метейден Тәңкі шешен сайрап туды, Билікті талай дауда алған жығып, - депті.

Тәңкі өзі турасында:«…Ей, Алла, тіл жағыма бердің ерік,Несіне қимағанның маған көрік», - деп өзінің бет-бейнесінен хабар етсе, екінші бір шумақта:

«Тары да бітеді бұл жерге.Арпа да бітеді бұл жерге.Бірақ Тәңкі би бітпейді бұл жерге», - деп өзінің ерекше адам екенін тағы да білдіріп өтеді.

## Дереккөздер
* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қазақ би-шешендері
Тұрым би

**Тұрым би Шуақұлы** — 1890–1891 жылдарда өмірге келіп, 1928–1929 жылдары Болтай өңірінде қайтыс болды. Аппаз биде көп сөз есітіп, іштей шамырқанып жүрген Қаңлы Тұрым, Сауранбай бидің ел билеуге жарайтынын сезіп, елді біріктіріп, оның болыс болуына ықпал жасапты-деседі.Тұрым биден жеткен сөздер:

…Шайтан шабыра көп болады,Жегенің шөп болады.Буйырса бір-екі түйір ет болады,Әр адамның астында темірден мінген ат болады.Ағайын бір-біріне жат болады.Сөйлейтін қағаз болады.

Тұрым би қайтыс болғаннан кейін ел ішіде: "Тұрым кетті - бақ кетті", - деген сөздер қалыпты.Асқар Тоқмағамбетов өзінің кітаптарында Сыр елін, әсіресе Қараөзектегі билер қатарына Тұрым биді қосып, оның ел билігіне араласқан нақты мысалдармен өрнектеген.

## Дереккөздер
* Билер сөзі-киелі. Құраст.:Т.Дайрабай, М.Ахметов:Алматы, 2012. - 208б.
* “Қазақстан”: Ұлттық энцклопедия/Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы “Қазақ энциклопедиясы” Бас редакциясы, 1998

Санат:Қазақ би-шешендері
Буын үндестігі

**Буын үндестігі** - сөз ішіндегі, сөз бен қосымша арасындағы дауыстылардың не бірыңғай жуан, не жіңішке болып айтылу заңдылығы. Буын үндестігін ғылымда ***сингармонизм*** заңы деп те атайды. Қазақ тілінде сөздер бірыңғай жуан, не бірыңғай жіңішке болып келеді. Кейбір жағдайларда жуан және жіңішке дыбыстар аралас келеді. Бұл мұндай жағдайларда:
# Басқа тілден енген сөздер(***кітап, қадір, мұғалім*** т.б.)
# Біріккен сөздер(***бойжеткен, баспасөз*** т.б.)
# Қос сөздер(***қыз келіншек, жоғары-төмен*** т.б.)

## Буын үндестігіне бағынбайтын қосымшалар
Қазақ тілінде осы қосымшылардың бір тобы соңғы буынның жуан-жіңішкелігіне қарамастан, не жуан, не жіңішке қалпында қосылады. 
# Көмектес септік жалғаулары:**-мен, -бен, -пен** (***доп-пен, дос-пен*** т.б.)
# **-нікі, -дікі, -тікі** (***апам-дікі, қойшы-нікі***)
# **-жаң, -тай, -тал, -дар, -еке, -тар** (***аға-жан, шеше-тай, білім-дар, ата-еке, сезім-тал*** т.б.)
# **-хана, -стан, -кент, -күнем** (***дәрі-хана, Пәкі-стан, Шым-кент, пайда-күнем*** т.б.)
# **-кер, -гер, -қор, -паз, -қой, -ғой, -гөй,- кеш -уар*** (***қалам-гер, пәле-қор, өнер-паз, кәсіп-қой, кіре-кеш, сөз-уар*** т.б.)
# *'-ов, -ев, -ин** (***Cейсенбеков-тің, Aлмабаев-тың***). Мұнда қосымша түбір сөздің соңғы буынындағы дауысты дыбыстың жуан-жіңішкелігіне қарай жалғанады.
# Қазақ тілінде басқа тілден енген сөз алдынан қосылатын **бей- , би-**  қосымшалары да үндестік заңына бағынбайды (***бей-берекет, бей-шара, бей-тарап*** т.б.) 

**Кірме сөздердегі буын үндестігіне бағынбайтын жағдайлар:**

1.	Кірме сөздерде  дауысты дыбыстар жуан-жіңішке болып араласып келе береді. Мысалы: араб тілі: **кітап, мұғалім, құдірет** т.б. Орыс тілі:  **кино, театр, алгебр**а т.б.

2.	Х әрпіне біткен сөздерге қосымшалар жуан түрде жалғанады. Мысалы: **тарих-тың, цех-та**н т.б.

3.	Рк, нк, кс, кт дыбыстарының тіркесіне біткен орыс тілінен енген сөздерге қосымшалар жіңішке түрде жалғанады. Мысалы: **парк-тен, танкі-ні, пункт-ке** т.б.

4.	Ль әріптерінің тіркесіне біткен орыс тілінен енген сөздерге қосымшалар жіңішке түрде жалғанады. Мысалы: **рольді, ролі, рульді, рулі''' т.б.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Грамматика
Санат:Фонетика
Қалдыбала Тергеуова

**Тергеуова Қалдыбала** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Шұбар ауылдық советі, Жаңалық колхозының звеношысы (1946). 1912 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы  Жаңалық колхозының қалыптасуына ат салысып, қызылша өсіруші болып жұмыс істейді. Мол өнім алу жолында талмай еңбек етіп, алдыңғы қатарлы колхозшы болады. Көптеген жылдар ішіндегі жемісті еңбегі үшін 1945 жылы "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалімен наградталады.  
* 1946 жылы қызлшашылар тобының звеношысы болып тағайындалады. Осы жылы өздеріне бекітілген 3 гектар жердің әр гектарынан 819 центнерден қант қызылшасын алып, аса жоғары көрсеткіш көрсетеді.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1945)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* История народов Средней Азии

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мырзақұл Терлікбаев

**Терлікбаев Мырзақұл** - Социалистік Еңбек Ері (1948), егінші, Талдықорған облысы (қазіргі Алматы облысы), Жаңалық колхозының егіншілер бригадасының бригадирі (1932). 1910 жылы Талдықорған облысы, Шұбар ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1930 жылы Жаңалық колхозына кіріп, егіншілер бригадасында егінші болып жұмыс істейді.
* 1932-1941 жылдары егіншілер бригадасының бригадирі болды.
* Ұлы Отан соғысына қатысып, майданда болады.1944 жылы соғыстан соң өз колхозына оралып, жұмысын жалғастырады.
** 1945 жылы қант қызылшасынан межеленген 150 центнердің орнына әр гектардан 160 центнерден, астық дәнді дақылдан - межеленген 10 центнердің орнына әр гектардан 10,5 центнерден өнім алады;
** 1946 жылы - қант қызылшасынан - 282 центнерден, астық дәнді дақылдан - 11,5 центнерден; Осы жылы ауылшаруашылық дақылдарынан жоғары өнім алғаны үшін КСРО Жоғарғы Советінің Президиумының Жарлығымен "За трудовую доблесть" медалімен наградталады;
** 1947 жылы - 4 гектар жердің әр гектарынан 833 центнерден қант қызылшасын алып, жоспарды асыра орындайды.

## Наградалары
* "За трудовую долбесть" медалі (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Ысқақ Сүлейменов

**Сүлейменов Ысқақ** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Октябрь колхозының қызылшашылар бригадасының бригадирі (1943). 1916 жылы Жамбыл облысы, Жалпақтөбе ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1936 жылы "Октябрь" ұжымшарына жұмысқа кіріп, қатардағы колхозшы болып еңбек етеді.
*  1943 жылы қызылшашылар бригадасының бригадирі болып тағайындалады. Бригада жоспарды жыл сайын асыра орындап, қант қызылшасынан мол өнімін алып  отырды:
** 1945 жылы 22 гектар жердің әр гектарынан межеленген 180 центнердің орнына 481 центнерден;
** 1946 жылы 220 центнердің орнына 521 центнерден;
** 1947 жылы 220 центнердің орнына 638 центнерден.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Мамет-Сала Джафар Оглы Тарвердиев

**Тарвердиев Мамет-Сала Джафар Оглы** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, "Новый путь" колхозының звеношысы (1942). 1882 жылы Әзірбайжанда, Карадальнск ауданы, Мазарали селосында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1937 жылы Қазақстанға қоныс аударып, "Новый путь" колхозына қызылша өсіруші болып жұмысқа кіреді.
* 1939 жылы егіншілер бригадасының звеношысы болады.
* 1942 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып тағайындалып, 1947 жылы табанды еңбектерінің арқасында бригада өздеріне бекітілген 12 гектар жердің әр гектарынан 362 центнерден қант қызылшасын алады.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Қанымқыз Тортаева

**Тортаева Қанымқыз** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), "Қызыл Жұлдыз" колхозының звеношысы (1939). 1901 жылы Жамбыл облысы, Қостөбе ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Қазақстанда колхоздар ұйымдастырылып жатқанда алғашқылардың бірі болып "Қызыл Жұлдыз" ауылшаруашылық артеліне жұмысқа кіріп, 20 жыл қатардағы қызылшашы болып жұмыс істейді.
* 1939 жылы қызылшашылар тобының звеношысы болып тағайындалады. Бригада мол өнім алу жолында қажырлы еңбек көрсетеді:
** 1945 жылы 6 гектар жерге 250 центнерден, 1946 жылы 7,3 гектарға 472 центнерден, 1947 жылы 2 гектар жерге 750 центнерден өнім өсіреді.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі
* "За трудовое отличие" медалі
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Күләй Түнғатарова

**Түнғатарова Күләй** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы (қазіргі Түркістан облысы), Шу ауданы, Белбасар колхозының звеношысы (1943). 1941 жылы Жамбыл облысы, Луговское ауылында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* 1941 жылы Белбасар колхозына жұмысқа кіреді.
* 1943 жылы колхоз басқармасы оны қызылшашылар тобының звеношысы етіп тағайындайды.
** 1945 жылы қант қызылшасы алқабының әр гектарынан межеленген 103 центнердің орнына 125 центнерден;
** 1946 жылы 110 центнердің орнына - 130 центнерден;
** 1947 жылы 202 центнердің орнына - 500 центнерден өнім алып, алған міндеттемелерін ойдағыдай орындайды.

## Наградалары
* "1941-1945 жж Ұлы Отан соғысындағы қажырлы еңбегі үшін" медалі (1946)
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Сатылған Тұранбаев

**Тұранбаев Сатылған** - Социалистік Еңбек Ері (1948), қызылша өсіруші, Жамбыл облысы, Шу ауданы, Бірлік-Үстем колхозының қызылшашылар бригадасының бригадирі (1947). 1912 жылы Жамбыл облысында туған.

## Еңбек жолы мен жетістігі
* Ауылдық мектепті бітірген соң, көп жыл колхозда диқаншы болып жұмыс істейді.
* Ұлы Отан соғысы жылдары, майданда болып, көрсеткен жауынгерлік ерліктері үшін мемлекеттік медальдармен марапатталып, еліне қайтады.
* 1946 жылы колхозда техник болып жұмыс істейді.
* 1947 жылы қызылшашылар бригадасына басшылық етіп, өздеріне бекітілген 7 гектар жердің әр гектарынан 809 центнерден қант қызылшасын алып, жоспарды артығымен орындайды.

## Наградалары
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1948)

## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Жамбыл облысында туғандар
Алаутүсті микрозегрис

нобай
**Алаутүсті микрозегрис** (Микрозегрис пламенный Microzegris pyrothoe Eversmann, 1832) — саны қысқарып бара жатқан ақ көбелектер түрі. Ресейдің Еуропа бөлігінің оңтүстік-шығысында, Орта Азияда, Оңтүстік Алтайда, Батыс Қытайда таралған.Қазақстанда Оңтүстік Балқаш маңы мен Каспий маңынан (Үстірт шоқысынан) нақты белгілі. Құмды,сортаңды шөлдердегі сексеуілді және астық тұқымдас түрлі шөпті жүзгіндіктерде тіршілік етеді. Жылына бір рет ұрпақ береді. Көбелектердің ұшуы сәуір, мамырда байқалады.Жұлдызқұрты мен қоректік өсімдігі белгісіз. Республика жерінен тысбарлық жерде саны төмендеуде,ал біздің республикамызда мәліметтер жоқ. Сарыесік-Атырау шөлі, Iле өзенінің жағалауында (Бақанас ауданы) сирек кездеседі,кей жерлерде кәдімгідей. Жер жырту,
малды шектен тыс бағу, ағаш-бұталы өсімдіктерді кесу нәтижесінде, тіршілік ететін ортасының бүлінуі мен толық бұзылуы, түр популяциясына қатты әсерін тигізіп отыр. Түрді қорғау үшін сексеуілді ормандарды қорғау керек.

## Дереккөздер
Ғажайып омыртқасыздар. Қазақстан Қызыл кітап беттерінен. Құрастырушылар И.Д.Минтяев, Р.В. Ященко, В.Л. Казенас.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Алесанор көбелегі

нобай
Ежелгі  Жерорта теңіздік сирек кездесетін желкенді көбелектердің түрі. Таралу аймағы үзік. ТМД жеріндегі Papіlіo туысының едәуір сирек кездесетін бес түрінің бірі. Оңтүстік Еуропада түгел, Франциядан Грекияға дейін және одан ары Түркия, Иран, Ирак арқылы Ауғанстан мен Белуджистанға дейін таралған. ТМД-да да Орта Азия мен Күнгей Кавказдан белгілі. Қазақстанда қазіргі кезде тек оңтүстікте, Қаратау тауында ғана нақты белгілі. 1100-1400м биіктіктегі ұсақ тасты күнге жақсы қыздырынатын баурайларында кездеседі. Жылына бір рет ұрпақ береді. Жұлдызқұрттары Ferula ugamіca-да қоректеніп, сонда тіршілік етеді. Көбелектер шілдеде ұшады. Арнайы биотопқа ғана бейімделуі және бір ғана өсімдік түрімен қоректенуі, бұл әдемі көбелектің жекелеген топтарының жойылып кету мүмкіндігін арттырады. Тіршілік ортасының бұзылуы, қоректік өсімдіктердің жойылуы — түрдің мүлдем жоғалуына әкеліп соғады. Түрді қорғау үшін — Қаратау жотасында міндетті түрде шағын қорық ұйымдастыру керек.

Санат:Қабыршақ қанаттылар
Аршашыл қунақ

***Аршашыл қунақ*** (leucosticle nemoricola) - үй торғайдың аналығына жабын қауырсынының реңі де, қылығы да өте ұқсас құс. Аршашыл қунақтың жабын қауырсыны - қөріксіз күңгірттеу қоңыр, ал қылығы өзіне ұқсас топта торғайдың шырылдағаны сияқты дауыспен шуылдайтын әдеті бар, сондай-ақ тұрған қалпы торғайға тәні - қанатын түсіріп, құйрығын көтеріп алады. Тек қана ұшып көтерілген кезде ұзын, үшкір қанаты оны бұлдыр қунақ кейпіне келтіреді.

Қазақстанда аршашыл қунақ Батыс Тәңіртаудағы Оңтүстік Алтайға дейін оңтүстік және шығыстың биік тауларында орын тебеді. Ол шалғынды беткейлердің ұмсынған тастармен кезектескен бүкіл субальпілік және альпілік белдемнің төменгі бөлігін алып жатады. 
Аршашыл қунақтар кешірек - тек қана маусымда ұялай бастайды. Ұялары шығар аузынан бір жарым метр тереңдікте топырақтан қазылған інде, тас астындағы қуыста орналасады. Салындыдағы 4-5 шаңқандай  ақ жұмыртқаларды аналығы 12-15 күнбасады, ал аталығы бұл кезде аналықты субальпілік шөппен уақтылы қоректендіреді. Балапандарды ұяда15-18 күн, ұшқан соң да ұзақ қоректендіреді. Оның үстіне алғашқы күндері балапандарға негізіндебунақденелілерді береді, алайда көп ұзамай оларды тек қана өсімдіктекті қорекке көшіреді. Балапандар ұшқан соң аршашыл қунақтар жүз-жүзден топқа жиналып, қыс бойы қорек іздестіріп жылыстайды. Шырша тұқымы түсімді болған кезде бұл топтар шыршалы орманда пайда болады. Бұл жерде қунақтар шала ашылған бүрлерден шырша тұқымын алып жейді.
## Дереккөздер
Құстар (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Құстар
Бұлдыр қунақ

***Бұлдыр қунақ*** немесе **тау қунақ** (Leucosticte arctoa) - тау қунақтар туысындағы ең ашық реңді құс. Ол алыстан қарағанда ақ қанаты және құйрығымен қара түсті сияқты болып көрінеді. Аталықты жақыннан қарағанда төсі және бауырының күңгірт қара жабын қауырсынының үстіндегі күміс түсті таңқурай реңді жұқа қабат, сондай-ақ мойын сыртындағы ашық түсті жолақ жақсы байқалады. Аналығы қызғылт реңсіз, бозғылт түсті болып келеді. Бұлдыр қунақ інжүрең қунақ тәрізді топ түзеді.

Қазақстанда бұлдыр қунақ Оңтүстік Сібірдің биік тауларында нағыз  шығыстық шекарада - Алтайда ғана ұялайды, ал қыста Ертістің аңғарына түседі және Жоңғар Алатаының етегінен екі рет кездескен. Бұлдыр қунақтың тұқым топта өмір сүру дағдысы зерттелген жоқ.

## Дереккөздер
"Құстар" (Мектеп энциклопедиясы) - Алматы 2010

Санат:Торғайтәрізділер
Тоқболат би

**Тоқболатты би** (XVIII ғасырдың соңы – XIX ғасырдың ортасы) — би, оны кейде хан деп те атайды. Қаракетенің Қарабазары, Қарабазардан: Байбөрі, одан Қожамжар. Қожамжардан: Тоқболат, тағы басқа ұрпақтары бар.

Тоқболат туарда Қожамжарға Қыдыр әулие аян беріп, «үшінші ұлыңның атын Тоқболат қоярсың, оған бақыт қонар, халық сыйлап құрметті тұлға болар», - деген халық аузында аңыздар қалған. Қармақшы өңірінде «Тоқболат атамыз би болды,би болды емсе хан болды» - деген сөз бар. Тоқболат өз заманында Кете руының бетке ұстар айтулы басшысы болғандығын «Тоқболат» деген жер атауы дәлелдей түседі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ би-шешендері
Кирю

**Кирю** - Жапониядағы қала. Қаланың ауданы-274,57 км², қала тұрғындарының саны-121 020, тығыздығы - 440,76 адам/км².

## Географиялық орналасуы
Кирю Хонсю аралында орналасқан және Маэбаси, Исэсаки, Ота, Нумата, Мидори, Асикага, Сано қалаларымен шектеседі. .

## Символикасы
Қала ағашы - османтус, қала гүлі - жарқырағыш сәлбен. 

## Дереккөздер


Санат:Жапония елді мекендері