Өсімдіктер гормондары

**Фитогормондар, өсімдіктер гормондары** — өсімдіктермен өндірілетін және реттеуші функцияларды атқаратын төмен молекулалы органикалық заттар. Олар 10−11 М – ге дейін жететін төмен концентрацияда болса да, өсімдікке үлкен физиологиялық және морфологиялық әсер істей алады.

## Жалпы мәлімет
Жануарларға қарағанда өсімдіктерде гормондарды шығаратын арнайы органдар болмайды. Соған қоса өсімдіктердің кейбір бөліктерінде гормондардың мөлшері айрықша көп болады; мысалы, ауксиндармен сабақтың жоғары меристемалары бай, гиббереллиндармен – жапырақтары, цитокининдармен – тамыры мен дәні. 

Фитогормондар әртүрлі өсу процестеріне себеп болады, бұл процестерге өсімдіктердің белсенді өсуі, генерациялық дамуы, тропизмдер, регенерация және т.б. жатады.

## Жалпы қасиеттері
Өсімдіктің әртүрлі бөліктерінде өндірілетін, және өсімдіктің басқа бөліктеріне тасымалданатын химиялық қосылыстар тек кішкентай концентрацияда ғана әсерлі және ферменттерге қарағанда төмен спецификациямен ерекшеленеді. Бұл гормондарды танитын жасушалардың әртүрлі жұмыс жасау жағдайымен түсіндіріледі. Фитогормондардың әсері басқа сыртқы және ішкі факторлармен де анықталады.

## Классификациясы мен структурасы
Жалпы классификацияда гормондарды 5 басты топтарға бөледі. Әртүрлі өсімдіктердің гормондары әртүрлі болып келеді,
сондықтан оларды өсімдікке тигізетін физиологиялық әсері мен химиялық құрамы
бойынша топталған. Соған қоса кейбір физиологиялық белсенді гормондар ешбір
топқа жатпайды. Әр топ өзіне гормондармен бірге ингибиторларды жатқызады.
Көпшілік жағдайда фитогормондардың басым бөлігі ингибиторлармен жұптасып жұмыс
жасайды.

### Фитогормондардың басты топтары:

#### Абсциздік қышқыл
Абсциздік қышқыл (ағылш. АВА) абсцизин, дормин – фитогормондарға жатады.
Абсциздік қышқыл ағаш бүршіктерінің қысқы ұйқыға кетуіне жауап береді.

Абсциздік қышқылдың жапырақтардың түсүіне
тікелей байланысы бар екені анықталды. Қысқа дайындық кезінде абсциздік қышқыл
өсімдіктердің бүршіктерінің ұшында синтезделіп, өсуді баяулатады. Абсциздік
қышқыл сонымен қоса камбий ұлпасының бөлінуін шектетіп, бастапқы және екінші
өсуді тоқтатады.
Сонымен қатар, абсциздік қышқыл тамырларда пайда
болып, суды қолдануды бәсеңдетіп, жапырақтарға барады. Жапырақтарда
саңылаулардың жабылуына әсер етіп, судың жапырақтар арқылы булануынан
қадағалайды.

#### Ауксиндер
Ауксиндер (грекше αὔξω
– көбейемін, өсемін) – өсімдіктің сабағы мен дәнінің
өсуін, күн сәулесі мол жерге бағыттала өсуін, гравитропизм бойынша тамырлардың
төменге бағыттала өсуін қадағалайды.

#### Цитокининдер
Цитокининдар (грекше κύτταρο
– ұяшық + κίνηση - қозғалыс ), өсімдіктердің
жасушаларының бөлінуі мен басқа физиологиялық процестерге жауап береді. 

Цитокининдар көбінесе тамырларда, сабақта және
жапырақтарда синтезделеді. Камбий және басқа да қарқынды бөлініп жатқан өсімдік
ұлпалары цитокининнің синтезделетін жері болып табылады. Солай да цитокининдер
трансдукцияға қатысып, пуриндар мен нуклеозидтардың транспортына қатысады.

Цитокининдар жасушалардың көбеюін, сабақ пен
тамырдың морфогенезін, хлоропласттардың пайда болуын реттейді, жасушалардың ретті
өсуін, жанама сабақтар мен тамырлардың дамуына жауап береді.

#### Этилен
Этилен – өсімдіктердің өсу гормонын атқарады.
Этилен тек өте кішкентай концентрацияда жұмыс жасап, жемістердің өсуін,
өсімдіктің гүлденуін, жапырақтардың түсуін, тамырлардың өсуіне жауап береді.

Шаруашылықта жемістердің тез пісуі үшін арнайы
бөлмелер не камералар қолданады. Сол бөлменің атмосферасына арнайы генераторлар
арқылы этилен шашылып, 24 – 48 сағат бойы ұстайды.

#### Гиббереллиндер
Гиббереллиндер – дитерпендік табиғаты бар
фитогормондардың тобы. Олар гипокатильдің ұзарып өсуі, гүлдену дәндерінің өсуі
мен әртүрлі морфогенетикалық процестерге жауап береді.

Гиббереллиндер қышқылды және сілтілік ортада
өте тез жойылады.

Гиббереллиндер тез өсетін ұлпаларында, әлі де
піспеген тұқымы мен жемістерінде, жас сабақтар мен жапырақтарда көптеп
кездеседі.

## Дереккөздер
Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі: Экология және табиғат қорғау / Жалпы редакциясын басқарған – түсіндірме сөздіктер топтамасын шығару жөніндегі ғылыми-баспа бағдарламасының ғылыми жетекшісі, педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты А.Қ.Құсайынов. – Алматы: «Мектеп» баспасы» ЖАҚ, 2002 жыл. – 456 бет.
*Безуглова О. С.* Гуминовые препараты — стимуляторы роста. Удобрения и стимуляторы роста.

*Шноль С. Э.* Гормоны растений. "Биохимия", цикл лекций профессора Шноля С. Э..

«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 , X том

Санат:Өсімдік гормондары