open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Құйма өзегі

**Құйма өзегі** - құймалардың ішкі қуыстарын қалыптастыратын құйма қораманың алмалы - салмалы бөлігі.
Егерде құйманың сыртқы пішіні өте күрделі болып құйма үлгісін қораманың жұмыс қуысынан шығару қиын болса, құйма өзегі құйманың сыртқы беттерін қалыптастыру үшін де пайдаланылды. Құйма өзегі құйма қорамасының тірейтін беттеріне — белгілерге орналастырылады. Бір рет пайдаланылатын қорамада және көбінесе кокильге құюда
пайдаланылатын құйма үлгісі арнайы үлгі қоспаларынан үлгі жасайтын машиналарда жасалады да, онан кейін келтіріледі немесе қатайтылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Үлкен көшесі (Астана)

**Үлкен көшесі** - Алпамыс көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 120,7 м. «Үлкен» - заттың, құбылыстың көлемі жағынан аумақты, зор, ірі екендігін білдіретін сөз.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Үстірт көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы М. Кольцов көшесі. Үстірт көшесі Сусамыр, Шиелі көшелерін қиып өтіп, Қ. Кемеңгерұлы көшесінде аяқталады. Үзындығы - 560,6 м.

Үстірт - батыста Маңғыстау түбегі мен Қарабұғазкөл шығанағы, шығыста Арал теңізі мен Әмудария атырауы аралығын алып жатқан дөңесті аймақ. Үстірт атында - Үстірт арқары, Үстірт ескерткіштері, Үстірт қорығы бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Менелай теоремасы

**Менелай теоремасы** немесе **трансверсалдар туралы теорема** немесе *толық [[Төртбұрыш|төртқабырғалық]] туралы теорема* — бұл аффиндік геометрияның классикалық теоремасы.

## Тұжырымдамасы
right

Егер A',B' және C' нүктелері сәйкесінше \triangle ABC үшбұрышының BC,CA және AB қабырғаларында немесе олардың созындыларында жатса , онда олар  коллинеар болады сонда тек сонда, егер
: \frac{AB'}{B'C}\cdot\frac{CA'}{A'B}\cdot\frac{BC'}{C'A}=-1.
мұндағы \frac{AB'}{B'C}, \frac{CA'}{A'B} және \frac{BC'}{C'A} бағытталған кесінділер қатынасын белгілейді,.

Бұл теоремадан мынадай қатынас шығады:
: \frac\cdot\frac\cdot\frac=1.

## Вариациялары мен жалпыламалары
* Тригонометриялық баламасы:
: \frac{\sin\angle BAA'}{\sin\angle A'AC} \cdot \frac{\sin\angle CBB'}{\sin\angle B'BA} \cdot \frac{\sin\angle ACC'}{\sin\angle C'CB}=-1, мұндағы барлық бұрыштар — бағдарланған.
* Сфералық геометрияда Менелай теоремасы былай түрленеді
: \frac{\sin |AB'|}{\sin |B'C|}\cdot\frac{\sin |CA'|}{\sin |A'B|}\cdot\frac{\sin |BC'|}{\sin |C'A|} = 1.
* Лобачевский геометриясында Менелай теоремасы түрі
: \frac{\operatorname{sh} |AB'|}{\operatorname{sh} |B'C|}\cdot\frac{\operatorname{sh} |CA'|}{\operatorname{sh} |A'B|}\cdot\frac{\operatorname{sh} |BC'|}{\operatorname{sh} |C'A|} = 1. 

## Тарихы
Бұл теорема Алесандриялық Менелайдың  «Сферикасының» үшінші бөлімінде (шамамен БД 100 ж.) дәлелдейді. Ол басында теореманың жазық нұсқасын дәлелдейді, содан орталық проекциялаумен сфераға көшіреді. Жазықтықтағы нұсқасы оның алдында сақталмаған Евклидтің «Поризмаларында» дәлелденуі мүмкін.

## Қолданысы
* Салмон теоремасы

## Тағы қараңыз
* Гаусс түзуі
* Чева теоремасы

## Ескертпе


## Сыртқы сілтемелер
* 
* 
* 

Санат:Аффиндік геометрия
Санат:Сфералық геометрия
Санат:Геометрия теоремалары
Құйма үлгісі

**Құйма үлгісі** - құйманы жасау үшін құйма қораманың жұмыс қуысын қалыптастыруға арналған айлабұйым. Әдетте құйма үлгі үлгі жинағының бөлшегі болып есептеледі. Құйма үлгісін жасағанда құйылатын қорытпаның қатайғанда шөгіну қасиетін және
құйманы келесі механикалық кесіп өңдеуге қажетті әдіптерді есепке алу керек. Егерде жасалатын құйманың ішкі қуыстары болса онда құйма үлгісінің белгі деп аталатын арнайы шығыңқылары болуы керек. Ол белгіден қалатын қорамадағы таңбалар құйма өзектерін қозғалмай орналастыруына тіректер болып келеді. Әдетте жекедара өндірісте құйма үлгілері ағаштан жасалып беттері сырланады. Жаппай және ірі сериялық өндірісте металдар мен пластмассалардан жасалады. Егерде құйма балқытылатын және газдалатын үлгілер тәсілдерімен жасалса, онда құйма үлгілері бір рет қолданылатын жеңіл балқитын немесе пенопластан жасалады.
 
## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Үшкөпір көшесі (Астана)

**Үшкөпір көшесі**, бұрынғы атауы *Строительный көшесі* Астана қаласындағы көше. Үшкөпір көшесі Еңбекшілер көшесінен басталып, Жиделі көшесінде аяқталады. Ұзындығы — 373,5 м.

## Тағы қараңыз
* Астана қаласындағы көшелердің тізімі

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Құйым

**Құйым** - кесек түрінде горизонталь жағдайда ашық қорамға
(мульдаға) құйылып жасалатын шойындардың, түсті металдардың,
ферроқорытпалардың кішкентай құймакесегі.
 
## Дереккөздер


Санат:Машиналар мен механизмдер бөлшектері
Интерлиньяж

**Интерлиньяж** (жолдар арасындағы ашық жер — орысша: междустрочный пробел) — қатар 
орналасқан екі жолдың үстіңгісінің астыңғы сызығымен 
астыңғы жолдың үстіңгі сызығы аралығындағы бос жер 
(пробел). Металл терілімінде құйылған жолдар аралығына әртүрлі 
қалыңдықтағы арнайы (пробелдер) материалдар салынады, ал компьютерлік
терілімде алдын ала берілген бағдар не команда бойынша атқарылады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Республика даңғылы (Қарағанды)

**Республика даңғылы** - (Спасск тас жолы, Советтік конституция көшесі) , Қарағанды қаласының Казыбек би ауданындағы Оңтүстік-Шығыс тұрғын үй аймағының солт. бөлігінде. Волочаев көшесінен солтүстік батыстан оңтүстік шығысқа карай Мұқанов көшесіне дейін созылып жатыр. Сатыбалдин көшесімен қатарласа № 28, «Степной-1» және «Степной-2» шағын аудандарын бөліп тұр. Қаланың оңтүстік шығыс жақ шетінде жаңа тұрғын үйлер алабының жедел салынуына байланысты 70-жылдары қалыптасты. Құрылыс дайын панельдерді, блоктар мен тораптарды колдана отырып, индустриялық әдіспен жүргізілді. Көше бойында алғаш рет көп қабатты тұрғын үйлер тұрғызылды. Олардың бірі - 16 қабатты үй. Республика даңғылындағы үйлерде автостанса, шағын және орта бизнес нысандары, дүкендер орналасқан.

## Тақырыпқа байланысты
* Республика даңғылы (Астана)
* Республика даңғылы (Теміртау)

## Дереккөздер


Санат:Қарағанды
Құмды қорамаға құю

**Құмды қорамаға құю** - құймаларды құмды қорамаларға құю арқылы жасау тәсілі. Бұл тәсілде қорама бір ғана құйма жасауға пайдаланылады. Онан кейін қорама қиратылады. Бұл тәсіл құйатын қорытпалардың түрлері, құйманың пішіндерінің
күрделілігі жоғары және массасы мен өлшемдерінің үлкендігі жағынан әмбебапты.
 
## Дереккөздер


Санат:Қорытпалар
Шәдібек Әтенов

**Шәдібек Әтенов** (14. 3. 1935 жылы туған Жамбыл облысы , Сарысу ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог  ғылым  кандидаты (1974), доцент. Апматы шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген (1961). 1965 жылдан жоғ. оқу орындарында оқытушылық қызмет атқарды. Әл-Фараби атындағы  ҚазМҰУ-дың гуманит. факультеттердің шет тілдері кафедрасында доцент. Профессор Э.Р.Тенишевтің жетекшілігімен "Қазіргі қазақ тіліндегі қосалқы анықтауыштардың дауыс ырғағы" деген тақырыпта кандидаттық  диссертация қорғады. 10-нан аса ғылым  мақалалар авторы. Түркі тілдеріндегі байланыс түрлерінің интонациялық сипаттамасы мәселелерімен айнапысып жүр.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Жоңғыш бастиек

**Жоңғыш бастиек** - айналдырықты ұстап тұратын жоңғылау білдегінің бөлігі. 
Жоңғыш бастиектер үш түрге бөлінеді:
*горизонталді, 
*вертикальды 
*және көлбеулі.

## Дереккөздер


Санат:Құралдар
Санат:Техника
Каландрланған қағаз

**Каландрланған қағаз** (орысша: каландрированная бумага) — каландрдан 
қағаз жасау мәшинесінің (бірнеше жоғары дәрежеде әрленген полировка) 
біліктерден тұратын бөлігі өткізілген, беті жылтыр сапалы
қағаз түрі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Үшқара көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Клубный көшесі. Үшқара көшесі Конституция көшесінен басталып, Бұланты көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 259,1 м.

Үшқара - Қазақстанда жота, қоныс, тау аттарында кездеседі. Алматы облысындағы Сораяқкөл көлінің оңтүстік батысында, Қаратал ауданында орналасқан. Атаудың топонимдік мағынасы: «Үш биік тау», «Алыстан қарауыта көрінетін үш тау».

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Үшқиян көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Д.Мануильский көшесі. Үшқиян көшесі Жәнібек тархан көшесінен басталып, Баянауыл көшесінде аяқталады. Ақмола, Ағыбай батыр, А.Иманов көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 448 м.

Үшқиян - Батыс Қазақстан облысындағы жер атауы. Мұрат Мөңкеұлының шеберлігін танытқан «Үш қиян» атты шығармасы бар. Бұл - отаршылдықты әшкерелеген ақынның өз қоғамына көзқарасын бейнелеген поэма-толғауы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Нұржамал Оралбайқызы Оралбаева

**Нұржамал Оралбайқызы Оралбаева** (15. 5. 1928 жылы туған, Павлодар облысы, Баянауыл ауданы) - қазақ тіл білімі маманы, филология ғылымы докторы (1971), профессор (1973), ҚазКСР-нің еңбек сіңірген ғылым қайраткері. ҚазПИ-ді бітірген (1949). 
*1949-1952 ж. ҚазКСР ҒАТіл білімі институтында аспирант. 
*1952- 1962 ж. ҚазПИ-де оқытушы. 
*1962—1973 ж. доцент, 
*1973—1975 ж. осы институттың профессоры.
*1975-1989 ж. ҰҒА А. Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі интында аға ғылыми қызметкер. 
*1989-1997 ж. ҚазПИ-де қазіргі қазақ тілі кафедрасы-1 ның меңгерушісі. 
*1990—1991 ж. осы институтта проректор. 
*1997 жылдан осы кафедраның профессоры. 
*1956 ж. "Октябрьден кейінгі кезеңдегі қазақ жазуының тарихы" деген тақырыпта кандидат (профессор С. Аманжоловтың жетекшілігімен), "Қазіргі қазақ тіліндегі етістіктің аналитикалық форманттары" деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Қазақ тілінің  грамматикасы, жалпы тіл білімі мәселелеріне арнап жазылған 100-ден аса ғылыми мақала авторы.
## Шығармалары:
*Қазіргі қазақ тілі. Морфология. А., 1961 (авторлардың бірі); 
*Қазақ тілі. A., 1964 (авторлардың  бірі); 
*Қазақ графикасы мен орфографиясының негіздері. А., 1968; 
*Қазіргі қазақ тілінің жаттығулар жинағы. А., 1972 (авторлардың бірі); 
*Қазіргі қазақ тілінің морфема жүйесі. А:, 1986(авторлардың бірі); 
*Қазіргі қазақ тіліндегі сан есімнің сөзжасам жүйесі. А., 1988; 
*Қазіргі қазақ тіліндегі сөзжасам жүйесі. А., 1989; 
*Қазақ тілін үйренеміз. А., 1989 (авторлардың бірі, редакциясын басқарған); 
*Қазақ тілі. Практикалық курс. А., 1993; 
*Практикалық қазақ тілі. А., 1993 (авторлардың бірі). 
*Орыс тіліндегі мектептерде қазақ тілін оқыту әдістемесі. А., 1996 (авторлардың бірі). Крзіргі қазақ тілінің жаттығулар жи- нағы. А., 1997.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Игорь Иосифович Реченский

**Игорь Иосифович Реченский** (1947 ж. т.),театр суретшісі . 1966 жылдан  Қарағанды облысы орыс драма театрында. 1975 жылдан қоюшы-суретші , 1983 жылдан бас суретші .Таңдаулы спектакльдері : М. Горькийдің «Васса Железновасы» (1987), И.Грекова мен П.Лунгиннің «Бойдақ кемесі » , (1987), Б. Васильевтің «Ертең соғыс боладысы » (1987), М. Булгаковтың «Ит жүрегі»(1988), А Куприннін«Апаны»(1989), М.Лермонтовтын «Ис п а н дык т а ры» (1989), Э . Олбидің «Бәрі бактасы » (1992), П. Кальдеронның «Махаббат ойыншық емесі» (1992), А.Островскийдін «Көктен түскен алтыны» (1995), В.Арроның «Ескі үйдегі бес романсы » (1999). КР Мәдениет министрлігінің « Мәдениет қайракері » белгісінің иегері.

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Аршин

**Аршын** — ұзындықтың өлшемі (Ресейде XVI ғ. енгізілген), метрге тең өлшем, 1 аршын = 1/3 сажын = 4 ширектік = 16 тұтам = 28 дюйм = 0,7112 м = 71,12 см

Шынын айтсақ, түркі тілдеріндегі барлық деректерде, ол (*аршын*) метрге тең емес, не бары 0,711 метр немесе 71 см. Аршын сөзі орыс тілінде де кездеседі. Алайда, бұл сөздің негізгі төркіні иран тілі: *әрш* — шынтақ. Ал В. Радловтың көрсетуінше: *арш* — шынтақ пен саусақ ұшына дейінгі аралық. *«Арш»* сөзі түркі тілдеріне ауысқаннан кейін *-ын* қосымшасын жалғап алған да, одан әрі орыс тіліне өткен. Қорыта айтқанда аршын -шамамен 90-100 сантиметрге дейінгі ұзындық өлшемі.

## Дереккөздер

 

Санат:Өлшеу техникасы
Құю жол жүйесі

**Құю жол жүйесі** - құю қораманың ішкі жұмыс қуысын балқытылған қорытпамен толтырып, құйма қатайған кезде оның шөгуі кезінде пайда болатын қуыстарын қоректендіріп, қождар мен қоқымдарды ұстап қалуға арналған арналардың
(элементтердің) жиынтығы. Құю жол жүйесінің негізгі бөлшектері:
металды қабылдайтын тостаған, тіреуіш, кедергіш, қожұстағыш,
қоректендіргіш және қосылма.

## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Камила Мақсұтқызы Байболсынова

**Камила Мақсұтқызы Байболсынова** (18. 3. 1928 жылы туған, Семей қаласы ) — тіл білімі маманы, филология ғылым  кандидаты (1977). ҚазМҰУ филология факультеті логика мен психология бөлімін бітірген (1952). Алматы педагогикалық  шеттілдер институтының кешкі бөлімінде ағылшын тілі мамандығын алған (1967). 1953—1957 Алматыдағы N 24 орта мектепте орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі. 1957 жылдан бастап осы күнге дейін ҚазМӘТУ-дің орыс және жаппы тіл білімі кафедрасында орыс және латын тілдерінің оқытушысы. 1980—1985 жылдары Морис Торез атындағы  Мәскеу мемлекеттік  педагогикалық  шет тілдер институтында, классикалық тілдер кафедрасында латын мамандығы бойынша білім жетілдіру курсының тыңдаушысы. Профессор М. М. Копыленконың жетекшілігімен орыс және қазақ тілдерінің фонологиялық жүйелері сапыстыру мәселелері туралы кандидаттық  диссертация қорғады (1977). Қазір лексикалық интерферанция проблемапарымен шұғылданып жүр.
## Шығармалары:
*  Опыт сопоставителъного анализа фонологических систем русского и казахского языков (в связи с проблемами фонетической интерференции при казахско-русском билингвизме). АКД., А., 1973.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Үшқоңыр көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы З.Космодемьянская көшесі. Үшқоңыр көшесі Ақсеңгір көшесі мен Тайбурыл көшесінің қиылысқан жерінен басталып, Ақпан, Қарағайлы орамдарымен, Шардара,Сартүбек, Ақжелкен, Өндіріс көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1659,5 м.

Үшқоңыр - Алматы облысы, Қарасай ауданындағы төбелі қоныс. Батысында Ұзынқарғалы, шығысында Шамалған өзендері ағып өтеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Үштөбе көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 37 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (оң жақ). Үштөбе көшесі М. Жұмабаев даңғылынан басталып, Балқантау көшесінде аяқталады. Ұзындығы - 375,4 м.

Үштөбе деп жер-су атауларына байланысты айтылады. Сондай-ақ осы аттас бірнеше елді мекен бар.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Мағрипа Құспанқызы Орашева

**Мағрипа Құспанқызы Орашева** (12. 3. 1932 жылы туған, Атырау облысы, Индер ауданы) — педагогика ғылымы кандидаты (1973), доцент (1977). Гурьев педагогикалық  училищесін (1953), Әл-Фараби атындағы ҚазМУ-дың филология факультетін бітірген (1958). 1958—1960 ж. қазақ тілі мен әдебиетінен мектепте сабақ берді. 1960 жылдан Гурьев педагогикалық  институтының қазақ тілі мен әдебиеті, педагогика және психология кафедраларында жұмыс істеді. Академик I. Кеңесбаевтың жетекшілігімен "Қазақ мектептерінің Ү-Х кластарында орыс тілінен енген кірме сөздерді қабылдау әдістері мен тәсілдері" деген тақырыпта кандидаттық диссертация қорғады (1973). Ғылыми-педагогикалық  журналдар мен тақырыптық жинақтарында 10-нан астам мақалалар жариялады. Қазір орыс тілі мен қазақ тілінің бір-біріне әсері және қазақ мектептеріндегі орыс тілін оқыту мәселесімен шұғылданып жүр.
## Шығармалары:
*Методы и приемы усвоения заимствованных из русского языка слов учащимся Ү-Х классов казахской школы. АКД., Фрунзе, 1972; 
*Орыс тілінен енген сөздерді меңгерудің тиімді жолдары: Сегіз жылдық жоне орта мектептердің мұғалімдеріне арналған көмекші кұрал. А.,1973.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ тілі
Фахд бен Абдулл Азиз көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Вагонный көшесі. Фахд бен Абдулл Азиз көшесі Мұзтау көшесінен басталып, Ақан сері көшесінде аяқталады. С.Мұхамеджанов, Ш.Бейсекова, К.Бәйсейітова көшелерімен және Жарсуат орамымен қиылысады. Ұзындығы - 1489,2 м.

Фахд бен Абдулл Азиз-Фахд ибн аль-Абдулл ас-Сауд 1922 жылы дүниеге келген. 1982 жылдан бастап Сауд Арабияның королі.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Әли Байжолов

**Әли Байжолов** (3. 3. 1928 жылы туған, Қызылорда облысы , Сырдария ауданы ) — тіл білімі маманы, филолог ғылым  кандидаты (1964), доцент. Қызылорда педагогикалық  уч-щесін бітірген (1945). 1945—1948 ж. Шымкенттегі Н. К. Крупская атындағы  мұғалымімдер институтында, 1948-1950 ж. Қызылордадағы Қорқыт ата атындағы  педагогикалық  институттың филолог  факультетінде оқыған. 1950-1958 ж. Қызылорда облысы  орта мектептерінде мұғалім, оқу ісінің меңгерушісі, директоры, аудан нұсқаушысы қызметтерін атқарған. 1958-1961 ж. ҚазКСР ҒА Тіл білімі институтында аспирант. 1961 жылдан бері қазіргі Қызылорда Гуманитарлық университетінде аға оқытушы, доцент, сол институттың профессоры. "Қостанай облысы қазақтарының тіл ерекшеліктері" деген тақырыпта кандидаттық  диссертация қорғаған. Қазақ тіл білімі проблемаларына арналған 50-ге жуық ғылым -көпшілік, әдістемелік мақалалар мен 2 монографиясы жарық керген.
## Шығармалары:
* Языковые особенности казахов Кустанайской области. АКД., А., 1964.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Орал тілдері

**Орал тілдері** - шыққан тегіне қарай шоғырланған тілдердің ірі бірлігі. Ол *фин-угор* және *самоди* тілдердің жиынын (семьясын) қамтиды. Тіл білімі әдебиеттерінде "Орал тілдері" атауы кейінгі кездерде көріне бастады (шамамен алғанда 1915-жылдан бері қарай). Орал тілдерінің жайылған жер көлемі өте кең аумақты: Солтүстікте - Норвегияның солтүстігінен Таймыр түбегіне дейін. Оңтүстікте - Югославияның солтүстік бөлігі, Венгрия және Мордва АКСР-і жерлерін алып жатыр. Фин-угор халықтарының жеке-дара қоныстанған бөлігі Сібір, Еділдің төменгі ағысы мен Кавказда бар. Кейінгі, жаңа зерттеулер бойынша, оралдықтардың атамекені б. з. д. 5 мың-З мың жылға дейін Батыс Сібірдің солтүстігінде, Объ өзенінің төменгі ағысы мен Орал тауларының аралығында болған.
## Салалары
Тектестік жағынан топтағанда қазіргі фин-угор тілдерінде мынадай салалар белгілі: 
*1) **балтық жағалауы - фин саласы**. Бұған - *фин, ижор, карель, вепс, эстон, вод, лив тілдері*; 
*2) **еділ саласына** - *марий мен мордва* тілдері; 
*3) **перм саласына** - *удмурт, коми-зырян және коми-пермяк тілдері*; 
*4) **угор саласына** - *хантый және мансий*, сондай-ақ *венгр* тілдері; 
*5) екі диалектіге бөлінетін - **саам тілі салалары**.
## Самоди тілдері
Самоди тілдері әдетте 2 салаға немесе топқа бөлінеді. 
*1) Солтүстік топқа - *ненец, нганасан, энец* тілдері; 
*2) Оңтүстік топқа - *селькуп және камасин* тілдері кіреді. Камасин тілі соңғы кездерде жойылып, жоқ болған. 
## Ерекшелігі
Орал тілдерінде құрылымы жағынан біртектестік шамалы, әлсіз, осыған қарап, оларды бір топқа жататын тілдер деу де қиын. Ғалымдардың байқауынша, бұлай болудың басты себебі - олардың көлемді жерде бірінен бірі аулақ, ыдырай мекендеуі мен басқа халықтардың тілінің әсер, ықпалынан болса керек. Орал тілдерінде бірқалыптылықтың болымсыз екендігіне мына мысалдар дәлел бола алады. Перм тілдерінің әдеби тілінде дауыссыз дыбыстар саны - 26 болса, финдерде не бары - 13; буын екпіні бір тілдерде - алғашқы буынға түссе, екінші бір тілдерде - ортадағы, ал үшінші бір тілдерде - соңғы буынға түседі; септік жалғауларының саны да әр қилы - венгр тілінде 20 септік жалғауы болса, хантый тілінің бір диалектісінде бар болғаны 3 септік жалғауы бар. Орал тілдерінде көне жазба ескерткіштер жоқ. Венгрлердің (мадиярлардың) алғашқы жазба ескерткіштері 1200 жылдар шамасында жасалған. Фин-угор халықтарының ежелгі жазба ескерткіштері XVII ғасырдың аяғы XVIII ғасырдың бас кезіне шамалас келеді.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Металлографиялық микроскоп

**Металлографиялық микроскоп** ( және  - қараймын, бақылаймын) - көзге көрінбейтін металдар мен металл қорытпаларының құрылымдарын арнайы өңдеп жазып түсіру арқылы зерттеуге арналған оптикалық аспап. Оның арнайы жарық түсіргіш құрылғысы болады; металдың микроқұрылымын зерттеу үшін, фотосуретке түсіру үшін қолданылады. М.м. үлкейтуі 2000 есеге барады.
 
## Дереккөздер



Санат:Ағаш өңдеу жабдыктары және металл өңдеу техникасы мен технологиясы
Санат:Аспаптар
Механотрон

**Механотрон** - электрондық түрлендіргіш. Механикалық өлшемдерді электр өлшемдеріне түрлендіретін датчик ретінде, сонымен қатар түйістірусіз түрде механикалық реттелетін резистор ретінде қолданылады. Қосарланған диоды бар механикалық басқару маеханотрондар кеңінен таралған. 6 MX механотронның өлшеу диапозоны • 0,1 ... 1 мм, сезгіштігі 3 ... 100 мкА/мкм; өлшеу күші 0,015 ... 0,4 Н; анодтық кернеуі 5 ... 15 В. механотронның кемшілігі: төзімділігі төмен; 1000 ... 4000 сағат.
 
## Дереккөздер



Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Мизам (аспап)

**Мизам** (араб сөзі) — таразы, өлшеуіш.

## Тағы қараңыз
* Мизан
* Таразы (шоқжұлдыз)
* Мизам шуақ

## Дереккөздер

Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Аспаптар
Аспаптық микроскоп

**Аспаптық микроскоп** - () тісті дөңгелектердің тістерінің бұрышын проекциялық әдіспен өлшеу
ге арналған оптикалық аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Жөндеуге жарамдылық

**Жөндеуге жарамдылық** - техникалық күту арқылы тоқыраулық және бұзылу себептерін алдын ала анықтап, бұйымның жөңделуге икемділік қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Қысыммен құю

**Қысыммен құю** - бұл тәсілде құйманы қалыптастыратын қораманың ішкі жұмыс қуысымен байланысты
бөлмешекке құйылған сұйық қорытпаға поршень арқылы үлкен қысым әсер етеді. 

Қысымның әсерінен сұйық қорытпа қораманың жұмыс қуысын тез толтырып, сонда жасалатын құйманың пішінін қалыптастырып қатаяды. Бұл тәсілмен түсті металдардың қорытпалары мен болаттардың кейбір маркаларынан пішіндері мен өлшемдері дайын тетіктердің пішіндері мен өлшемдеріне өте жақын құймалар жасалады. Сол себепті кейде механикалық кесіп өндеу қажет етілмейтін құймалар жасауға мүмкіндік туады. Қысыммен құю суық және ыссы
бөлмешікті құю машиналарында қысым арқылы іске асырылады. Құю қорамалары әдетте қысым — қорама деп аталып, болаттардан жасалады. Машиналардың өнімділігі минутына 50 рет құю. Тәжірибеде көп ұялы қорамалар қолданылады. Бұл жағдай бір құйғанда 20 тетік жасауға мүмкіндік туғызады.
 
Қысыммен құюдың мәні балқытылған металды метал қалыпқа (пресс-формаға) құю кезінде, ол өздігінен емес, құйманың толық кристалдануына дейін қамтамасыз етілетін 350 МПа қысыммен ағуында. Қысым қалыптың тез және жақсы толтырылуын, құйманың жоғары дәлдігі мен беттік қабатының азғантай ғана кедір-бұдыр болуын қамтамасыз етеді. Құйманы мәжбүрлі қоректендіру отырғызылу қабыршақтарын, борпылдақтығын пайда болдырмайды. Қысыммен құю арқылы қабырғасының қалыңдығы 0,8 мм-ге дейін онан арғы механикалық өңдеуді талап етпейтін құймаларды алуға болады.
Қысыммен құю кезінде ең көп қолданылатындар мырыш, алюминий, магний қорытпалары, ал мыс қорытпаларынан – жез. Алюминий қорытпаларынан АЛ маркасының қорытпалары, магний қорытпаларынан – МЛЗ, жез қорытпаларынан – ЛЦ қорытпалары ұсынылады. Кристалдану интервалы кең қола қысыммен құюға ұсынылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Кегль

**Кегль** (кегель) — қаріптің биіктік өлшемі (биіктігі) (включая высоту буквы и заплечики над и под очко). Пунктпен өлшенеді (1 пункт -0,376 мм).
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Халел Досмұхамедов көшесі (Астана)

[thumb|right|[Халел Досмұхамедов]]
Бұрынғы атауы Перспективный көшесі. «Шұбар» тұрғын алабы. Х. Досмұхамедұлы көшесі Атасу көшесінен басталып, Сарайшық көшесінде аяқталады. Р. Қошқарбаев, Ә. Ермеков, Қарашаш көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1089,8 м.

Халел Досмүхамедұлы - Алаш қозғалысының қайраткері, дәрігер, ұстаз, ғалым. 1894 жылы Орал әскери-реалдық училищесінің даярлық класына қабылданып, оны 1902 жылы үздік бітірген. 1917 жылы Ресейдегі Ақпан төңкерісінен кейін қазақ даласында жалпықазақ сиездерін ұйымдастырып, оны өткізуге ат салысты. 1917 жылы желтоқсанда 2-жалпықазақ сиезінде жарияланған Алашорда үкіметінің -Үлт Кеңесі құрамына сайланды. Алаш қайраткерлерімен бірге бірінші кезекте халықты бүліншіліктен қорғайтын ұлттық әскер - халық милициясын жасақтаұға, Алаш қорын қүрұ ісіне күш сал ды. «Мұрат ақын сөзі», «Исатай - Махамбет», «Аламан» жинақтарын шЫғарды.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Кассеталық бүктемелеу автоматы

**Кассеталық бүктемелеу автоматы** (орысша: кассетный фалыдевальный автомат) — кітаптың, жорналдың табақты қағазға басылған
беттерін дәптер етіп, кассеталық аппаратта бүктемелеу машинасы. 
Тасымалдауыштан кассетаға берілген қағаз реттелетін тірекке жеткен соң,
ортасынан тұзақталып екі біліктің арасынан өтіп бүктеледі. 
Кассеталық бүктемелеу автоматының әр бүктемелеу секциясында өз кассеталық бүктеу аппараттары болады. Кассеталық бүктемелеу 
аппаратында қағаз параллельді не перпендикулярлі түрінде 1, 2, 3, кейде 4 рет бүктеледі. 
Бүктелген дәптерлер топтамаланып арнайы престе нығыздалып бумаланады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Астигмометр

**Астигмометр** - көздің көру сезімінің әлсіреуін және оптика лық шынылардың көрсету қабілетінің кемуін өлшейтін аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Қыстырынды тіркес

**Қыстырынды тіркес** — сөйлемнің ішінде қолданып, сөйлемдегі бір сөзді не тұтас сөйлемді қосымша түсіндіріп тұратын, өзінде қосымша мәлімет сақтайтын сөздер тізбегі. Оның құрылымдық ерекшелігі: негізгі құрамға табиғи түрде кірікпей, жақша не сызықша, кей жағдайларда үтір арқылы графикалық және интонациясы жағынан бөлекшеніп тұрады. Сондықтан сөйлемнің негізгі бөлігімен грамматикалық байланысқа енбейді. Қосымша мәлімет беріп, жеке құрылым ретінде сақталады. Қыстырындылар сөз, сөз тіркесі, тіпті сөйлем түрінде келе береді. Мысалы, Ақыры біздің Батыс Қазақстандағы Теке (Орал) қаласында туған апасы бары естіліп, Ғабдолла сонда жөнелтіледі (С. Мұқанов). Бұдан елу жыл бұрын — мың да тоғыз жүз отызыншы жылдардың жаз айы — мамырдың орта шені болатын (С. Жүнісов). Әке-шешем жұмыстарына кеткен еді (әкем бұл күндерде қойма күзетшісі, шешем мектепте үй сыпырушы болып жұмыс істейтін). (І.Есенберлин).
## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Хантау көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы № 4 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы (сол жақ). Хантау көшесі Ғ. Мұстафин көшесінен басталып, Еділ көшесінде аяқталады. Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс, Жаркент, Бурабай, Жайық, Ертіс, Бұқтырма, Есіл, Шу, Лепсі, Іле көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 1645,7 м.

Хантау - Шу-Іле тауларының оңтүстік-шығыс сілемі. Жамбыл облысы, Мойынқүм, Шу аудандары жерінде орналасқан. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 45 шақырымға созылып жатыр.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Шәкен Айманов көшесі (Астана)

[thumb|right|[Шәкен Айманов]]
Ш. Айманов көшесі Ж. Омаров көшесінен басталып, Ы. Дүкенұлы көшесінде аяқталады. С. Сейфуллин, Қарағанды, Ә. Жангелдин, И. Панфилов көшелерімен, Бөгенбай батыр даңғылын қиып өтеді. Ұзындығы - 1475,7 м.

Шәкен Айманов (Шаһкерім) (1914-1970) - аса көрнекті актер, режиссер. КСРО халық әртісі, КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты. Ол қазақ сахнасында көптеген рөлдерді сомдады. 1953-1970 жылдар аралығында «Қазақфильм» студиясының көркемдік жағын басқарып, қазақ кино өнерінің өркендеуіне үлес қосқан.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Шабал Бейсекова көшесі (Астана)

**Ш. Бейсекова көшесі** — Конституция көшесінен басталып, Шыңғыс Айтматов көшесіне айналып аяқталады. Аманқарағай, М. Дулатов, Оғыланды орамын. Мартылоғ, Абат-Байтақ, Оқжетпес, Н. (С.) Қожахметов, М. Жәлел, Шақпақ, Фахд бен Абдулл Азиз,Н. Тілендиев д-лы,Ш. Қосшығұлұлы, Бейбарыс Сұлтан, Бердібек Соқпақбаев, Ермек Серкебаев көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы - 3700 м.

Шабал Бейсекова (1917-1997) - әнші, Қазақстанның халық әртісі. 1935-1938 жылдары Алматы қаласындағы музыкалық училищесінде, содан соң 1939-1941 жылдары Мәскеу музыкалық консерваториясының қазақ студиясында (М.З.Владимиров сыныбында) оқыған. Шабал Бейсекованың орындаған әндері: Жібек (Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек»), Ажар (А. Жұбанов, Л. Хамидидің «Абай» операсы), Сара (М. Төлебаевтің «Біржан мен Сара»), Татьяна (П. Чайковскийдің «Евгений Онегин») және т.б. Опера өнерін дамытқаны үшін оған 1949 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атағы берілді. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Шәңгерей Бокеев көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Н. Крупская көшесі. Ш. Бөкеев көшесі Жерұйық көшесінен басталып, Оқжетпес көшесінде аяқталады. Медеу, 8-наурыз көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 2216,9 м.

Шәңгерей Сейіткерейүлві Бөкеев (1847-1920) - ақын. Батыс Қазақстан облысының Орда қаласында дүниеге келген. Шығыстың классикалық әдебиетінен және орыс, еуропа әдебиетінен сусындан, қазақтың суырыпсалма поэзиясы дәстүрін жазба әдебиетке үластырған білімдар ақын.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Лингвистикалық атлас

**Лингвистикалық атлас** — лингвистикалық география әдісімен құрастырылған карталардың қамтитын объектісі мен тақырып ыңғайына қарай басы бір жерге біріктірілген жинағы (лингвистикалық карталардың жинағы), лингвистикалық карталар сериясы. Географиялық жағынан алғанда лингвистикалық атлас нақтылы бір тілдің өз ішіндегі диалектілерін, сондай-ақ тектес, тектес емес тілдердің тобын қамтуы да мүмкін. Осыған сәйкес лингвистикалық атластың диалектологиялық атлас, тектес тілдердің атласы, аймақтық диалектологиялық атлас сияқты түрлері болады. Лингвистикалық атлас түзу тәжірибесінің ғылымға енгеніне көп болған жоқ. "Францияның лингвистикалық атласы" деген атпен тұңғыш ұлттық атласты құрастырғандар - Жильерон мен Эдмон. Кейін "Жалпы славян тілдерінің лингвистикалық атласы", "КСРО-дағы түркі тілдердің диалектологиялық атласы" секілді бірнеше атлас дүниеге келді. Қазір "Европаның лингвистикалық атласына" деректер жиналып жатыр. Жайықтың батыс бетіндегі қазақтардың тілі де осы атласта қамтылатын болғандықтан, бұған қазақ тілінің мамандары да қатысып отыр.
## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Кинематикалық жұп

**Кинематикалық жұп** (орысша: пара кинематическая) - механизмнің өзара қозғалу мүмкіндігі бар екі бөлшегінің қосылысы. Бірінің ішкі, екіншісінің сыртқы бетімен қосылысатын бөлшектер (мысалы айналмалы топсалы, сырғымалы- бағыттауышты) төмен дәрежелі кинематикалық жұп құрайды; ал бір-бірімен сызықшада не нүктелерде қосылатын бөлшектері бар кинематикалық жұп жогары дәрежелі деп аталады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Астролябия

нобай|18 ғасырдағы парсы астролябиясі
нобай|Сфералық астролябиясі
**Астролябия** — астрономияда ендік пен бойлықты анықтауға арналған XVIII ғ. дейін пайдаланылған бұрыш өлшеуіш аспап. Қазіргі заманғы астрономияда призмалық астролябия қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Астрономиялық аспаптар
Шолпан Иманбаева көшесі (Астана)

Ш.Иманбаева көшесі А. Бараев көшесінен басталып, Отырар көшесінде аяқталады. Ә. Ысмайылов, Рамазан, Жәнібек тархан, Ғұмар Қараш, Ағыбай батыр, А.Иманов, Баянауыл, М. Дулати, Кенесары көшелерін қиып өтеді. Ұзындығы -1158,8 м.

Шолпан Иманбаева (1904-1926) - қазақ ақыны. Ол Ақмола уезі, Майбалық ауылында дүниеге келген. 1923 жылы «Жолаушы мен жұмыскер» атты алғашқы өлеңдер жинағы жарық көрді. «Бұлбұл мен қарға», «Жалшы әйелдер аузынан» өлеңдерінде қоғамдағы ұнамсыз құбылыстарды өткір сынады, өз түсындағы қазақ әйелдерінің мүң-мүқтажын жырлады. Оның 1927 жылы «Шолпан өлеңдері» атты.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Клиренс

**Клиренс** - машина конструкциясының ең төменгі элементінің тұғыр жазықтығына дейінгі ара қашықтығы.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Шара Жиенқұлова көшесі (Астана)

[thumb|right|[Жиенқұлова Шара Баймолдақызы|Шара Жиенқұлова]]
Бұрынғы атауы Д.фурманов көшесі. Ш.Жиенқұлова көшесі И.Панфилов пен М.Лермонтов көшелерінің қиылысқан жерінен басталып, Б.Бейсекбаев көшесінде аяқталады. Күлтегін, Абыралы, Л.Толстой қысқа көшелерімен және Ә.Сембинов көшесін қиып өтеді. Ұзындығы - 1727,7 м.

Шара Жиенқұлова (1912-1991) - белгілі биші, педагог. Қазақстанның халық әртісі. Тұңғыш ойнаған рөлі - Б.Майлиннің «Майдан» пьесасындағы - Пүліш. Бүдан кейін Еңлік, Қаракөз (М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пен «Қарагөзінде»), т.б. рөлдерді сомдады. 1966-75 жылдары Алматы хореография училищесінің директоры болды. Осы жылдары ұлттық би өнерін дамыту үшін ел аралап, халықтың әдет-ғүрпын, салт-дәстүрін, халық билерін зерттеді. Соның нәтижесінде «Тәттімбет», «Айжан қыз», «Қара жорға», «Қырық қыз» билері дүниеге келді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Астана қаласының жоспар-кестесі анықтамалық онлайн картасы  

Санат:Астана көшелері
Металдар мен қорытпалардың құйылғыштық қасиеттері

**Металдар мен қорытпалардың құйылғыштық қасиеттері** - металдардың және қорытпалардың құю қорамасына құйған кезде ақаусыз (қаяусыз, жарықшасыз, кеуексіз т.б.) құймалардың қалыптасуына икемділігін сипаттайтын физика-химиялық жөне арнайы технологиялық қасиеттері. 

Құйылғыштық қасиеттердің ең маңыздылары: сұйық-аққыштық, көлемді және сызықты шөгуі, құйманың қимасы бойынша біртекті болмауы (ликвация) және біртексіз қатпарлануға
икемділігі. Металдар мен қорытпалардың құйылғыштық қасиеттері негізінен олардың химиялық құрамдары мен ішкі құрылымдарына байланысты.
 
## Дереккөздер


Санат:Металдар
Астрофотометр

**Астрофотометр** - ( - жұлдыз,  - өлшеймін) — аспан объектілерінің жарқылдауын немесе жарықталған немесе олардың жарықтық ағымдарын бір-бірімен және жасанды жарықтың көзімен салыстыру арқылы өлшеуге арналған аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Жүрістік бұрама

**Жүрістік бұрама** - берілістер қорабынан айналмалы қозғалысты білдектің алжапқышының ілгерілемелі қозғалысына айналдыруға қатысатын металкескіш білдектің тетігі (құралкүймешекті, жоңғылау білдектің үстелін және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Металдарды кесу

**Металдарды кесу** - бұйымдардың қажетті пішіндері мен өлшемдерін қалыптастырып, олардың беттерінің белгіленген технологиялық сапаларын қамтамасыздандыру мақсатымен металдан жаңқа алып тастау арқылы өңдеу. Металды кесу металкескіш білдектерде металкескіш құралдармен немесе қолмен іске асырылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Атмометр

**Атмометр** - судың булану жылдамдығын анықтайтын аспап.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Агрономия
Коленкор

**Коленкор** - ( - мақта қағаз материалы) — миткальдан крахмалмен өңдеу, бояу арқылы жасалған түптеу процесіне арналған материал. Миткаль деген мақтадан жасалған мықты да жұқа мата. Ол кленка, коленкор, дермантин, т.б. өндіруге арналған шикізат. Одан бояу, өңдеу операциялары арқылы шыт, ақжайма (бельевые ткани) маталарын да алуға болады.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Астрономдық бірлік

**Астрономдық бірлік** - () — астрономиядағы ұзындықтың жүйеден тыс бірлігі. Белгілеуі - а.е. Жердің Күнге дейінгі орташа арақашықтығы 149,6 млн км (Халықаралык
Астрономдар ұйымында 1964 ж. қабылданған).
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Бақылаушы мөлшерлегіштер

**Бақылаушы мөлшерлегіштер** - () — жұмыстық мөлшерлегіштерді, мөлшерлегіш сақиналарды және қапсырма-мөлшерлегіштерді тексеруге арналған құрал-сайман.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Компьютерлік терім

**Компьютерлік терім** (орысша: компьютерный набор) - басылым мәтінін баспа жүйесі кешенінде электронды есептеу машинасын қолдану арқылы теру. Мұнда терім жолдарын тұйықтау,  техникалық редакциялау және мәтінді түзету, беттеу процестерінің атқарылуы қамтамасыз етіледі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Компьютерлік түске бөлу

**Компьютерлік түске бөлу** (орысша компьютерное цветоделение) - автоматтандырылған оптикалық-электрондық құралдармен баспа жүйесі кешенінің электрондық есептеу машинасының көмегімен атқарылатын түрлі-түсті бейнесуретті түстеу (түске бөлу) процесі. Бұл процесс бұрын қалыптасқан классикалық түстеу (электрондық түске болу-түсті түзеу және оптикалық жүйелі репродукциялық фотоаппараттарды пайдалану негізінде) тәсілдерін ығыстырып, түске бөлу процесі сапасын күннен күнге жоғарылата түсуде.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Металдарды термомеханикалық өндеу

**Металдарды термомеханикалық өндеу** - илемді деформация, қыздыру және суыту операциялардың жиынтығы арқасында қорытпаның соңғы құрылымын, яғни қасиетін өзгерту. Бұл өңдеудің арқасында илемдік деформацияның әсерінен кристалдардың кемелсіздігі жоғарылап қорытпаның қасиеттері жоғары түрде қалыптасады. Термомеханикалық өңдеудің жоғары температуралық және төмен температуралық түрлері
болады.
 
## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Бейнелі Мағына

**Бейнелі Мағына** — адамның сезімі мен көңіл күйіне байланысты айтылатын эмоционалды сөздердің мағыналары. Олар стилиститкалық бояма мағына деп те аталады. Зат, құбылыстарды жағымды-жағымсыз түрде бағалымау, сезім, көңіл күйінің әсері онда айқын байқалып тұрады. Олар: тамаша, іркін, ғажап, сорлы, сүмелек, зұлмат, ойбай, қалш-қалш, зірк-зірк, бажылдау, жағымсыз мәнде айтылатын етістіктер: шікірею, едірею, қылтию, тәлпию, жалпию, шілтию т. б. Мысалы , Неткен мойын, неткен көз. Осыдан артық дейсің бе. Ертегі қылып айтқан сөз (Абай) дегендегі неткен сөзінде кекесін, әжуа, мазақ қылу мағыналары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілі
Жік

**Жік** - бір бірін жалғастыратын машина тетіктерінің немесе құрылымдардың қосылатын жері. 

## Дереккөздер


Санат:Техника
Контртитул

**Контртитул** - титул беті берілген айқарманың сол жағындағы бет (кітап жабылғанда титулға қарсы бет). Онда тұтас басылым жайында деректер, не болмаса түпнұсқа ретінде алынған басылымның титул беті беріледі.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Балансир

**Балансир** - ( -  тербету, теңгеру) — машиналарда (сорғыштарда, бұрғылайтын құрылғыларда) күй жүктемесін беруге арналған осы жанында тербеліс қозғалысымен екі шықты (кейде бір шықты) иінтірек. 
# теңгергіш, 
# механизмде қисықты теңгергіш иінтірек өлшеу аспаптарында қолданылады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеуіш техника
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Металдарды химия-механикалық өндеу

**Металдарды химия-механикалық өндеу** - металдардың өте жұқа бет қабаттарын химиялық бұзумен қатар кескіш құралмен механикалық алып тастау (мысалы, металды майұнтақпен әрлеу). Химия-механикалық өңдеу механикалық кесіп өңдеуге қарағанда өңдеудің жылдамдығы мен дәлдігін жоғарылатады.
 
## Дереккөздер


Санат:Металлургия
Шақыруға үйрету

**Шақыруға үйрету**.  Ашыққан құсты шақыруға үйреткенде тәтті сан етін
қолға ұстап құсқа көрсетеді. Ең басында құстың тұмсығына
тигізе алыстатып дәндетеді, бір-екі жұлғыза-жұлғыза ұзақтан
көрсетеді. Ондайда құс адамға қарай ұшып келіп дағдыланады.
Ең соңында қызыл көрсе ұшып келетін болады. Ат үстінен
шақыруға келсе, құстың үйренгені. Қаршыға, сүңқар, лашындарды да, қызыл көрсетіп шақыруға үйретеді.
Шақырған кезде қалың топтың ішінен иесінің даусын
танып, жаза баспай қолына тура келіп қонады. Қолға қонып
отырғанда сілкініп, таранып, мінезі кеңіп, иесінен ықпайтын
болады. Сылап-сипап отырып, қолмен құйрығын ырғап қағып
қалсаң, ол да пейі л беріп құйрығын сатыр еткізіп қағады. Адамға әбден үйір болғандығы осыдан байқалады. Қолға түскенде көбінесе балапан, тірнек, тастүлек құстар тез жуасиды. Ал, жасамыс құстардың жуасуы олардан гөрі ұзағырақ. Құсбегі атын атағанда бүркіт қолға бұлтармай келетін болса, онда оны атқа алып жүруге үйретуді бастайды.
Ұсак, құсты баулыған кезде қабағын тіккен күйде бір аптадай уақыт бойы ду-дабырға үйретіп, үнемі қоя салып отырады. Онша тосырқамайтын, құсбегі қолы денесіне тигенде шошынып, тітіркенбейтіндей халге жеткенде тіккен кірпік
жіптерін қиып, көзін ашады. Мұнан соң сапты аяқтан жем жегенге үйретеді. Күн ара "қоя салып", аузына қант бүркіп, бір
апта өткенде ат үстінде алып жүруге үйретеді. Қолға шақырып
үйреткен соң шырғаға, далбайға бірнеше рет ұшырып үйретеді.
Мұнан соң тірі қоянға немесе ұзап ұша алмайтын үйрекке "тірілеу", яғни салу керек. Мұндай баулу әрекетінен бір күн бүрын міндетті түрде "қоя салып", немесе ішін тазартып алады. Тірілеген кезде аңнан тоят жегізу заңды.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Металдарды химия-термиялық өндеу

**Металдарды химия-термиялық өндеу** - металдан жасалған бұйымдардың бет
қабаттарының химиялық құрамын, құрылымын және қасиеттерін өзгерту мақсатымен оларды химиялық белсенді орталықта жылумен өңдеу.
Болаттарды келесі химия-термиялық тәсілдермен өңдеу кең қолданылады: беттерін көміртегімен (көміртектендіру), азотпен (азоттандыру), көміртекпен және азотпен (циандау), алюминиймен (алюминийлеу), хроммен (хромдау), кремниймен (кремнийлеу) т.б. қанықтыру.
 
## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Балл

**Балл** - белгілі бір құбылыстың (толқынның, жер сілкінудің) қуаты мен қарқынын сипаттайтын шартты
өлшем белгісі.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Жазғы Универсиада 2011

**Жазғы Универсиада 2011**, немесе XXVI Жазғы Универсиада Шыңжаң, Қытайда өтті.

## Үміткерлер

Ресейдің Қазаны, Каосюң, Тайвань, Шыңжаң, Қытай, Мурсиа, Испания, және Познань, Польша қалалары осы дарысты өткізуге таласты.
## Медаль кестесі

The medal count is as follows:

## Сыртқы сілтемелер
*Ресми торбеті 
*Шыңжаң 2011 – Спрот кешендері сурет мен кестелері 
*Универсиада жаңалықтары мен бағдарлық ақпараттар 


Санат:Жазғы Универсиадалар
Санат:Қытайдағы спорт
Илем (Металлургия)

**Илем** - илем илемдеу өндірісінің өнімі (орысша прокат-продукция прокатного производства) — ыссы және суық күйде илемдеу арқылы металдан жасалған бұйым (табақтар, қаңылтырлар, жолақтар, таспалар, рельстер, арқалықтар, құбырлар, және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Техника
Металдардың ескіруі

**Металдардың ескіруі** - бөлме температурасында ұзақ уақыт ұстаудың себебінен (металдардың табиғи ескіруі), немесе қыздыру әсерінен (металдардың жасанды ескіруі) металдар мен қорытпалардың құрылымдарының және қасиеттерінің өзгеру процесі.
 
## Дереккөздер


Санат:Металдар
Баркометр

**Баркометр** - тері илейтін малма тұздың және сығындылардың тығыздығын өлшейтін ареометр. Баркометр көрсеткен градусты үлесті салмаққа айналдыру үшін градус санын мыңға бөліп, бірді қосады.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Родниковское (Қарағанды облысы)

**Родниковское** — Қарағанды облысы Осакаров ауданындағы ауыл, Родников ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Ертіс-Қарағанды каналы аймағында, аудан орталығы – Осакаровка кентінен солтүстік-шығысқа қарай 112 км-дей жерде орналасқан. Жалпы жерінің ауданы - 81,6 мың га. Іргесі 1954 жылы қаланған. 

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Клуб, орта мектеп, сауда орталығы жұмыс істейді. Родниковское арқылы Карағанды-Павлодар автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Осакаров ауданы елді мекендері
Мира

**Мира** () — жарыққа қарап есептеу, көздеу, белгілеу) – фотоматериалдардың ашу қабілеттілігін және объективтердің aшy күшін анықтауға арналған сынақ кестесі немесе тест-объектісі. Мира дегеніміз шыны тілімшеге немесе қағазға қара тушьпен сызылған мөлдір (не ақ) және мөлдір емес (не қара), параллель немесе радиаль жиілігі әртүрлі сызықшалар тобы.
 
## Дереккөздер



Санат:Полиграфия
Санат:Графика
Петр Иванович Роман

**Петр Иванович Роман** (1918), электрмен дәнекерлеуші , Соц . Еңбек Ері (1958) . Еңбек жолын 1940 ж . Киев ЖЭО-ңла электрмен дәнекерлеушіден бастады. 1942-44 ж. Қарағанды МАЭС құрылысына ,1944-49 ж .Балқаш ЖЭО құрылысына қатысты.1949-1978 ж. облыстық энергетикалық құрылыс саландарында электрмен дәнекерлеуші. 1978 жылдан зейнеткер.Еңбекте жоғары өнімділікке жетті. Қосындылы болатты дәнекерлеуде ұтымды тәсілдер колданды. Ленин орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1918 жылы туғандар
Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Металдың қажуы

**Металдың қажуы** - металдың қайталамалы (циклды) деформациялауының арқасында күйі өзгеріп үдемелі
түрде қирауына себеп болуы. Қажуға кедергі төзімділік шегімен сипатталады, яғни металдың ең үлкен кернеуінің қанша рет қайталануына қираусыз шыдайтыны (болаттар үшін — 5 миллион цикл, құйылатын жеңіл металдар үшін — 20 миллион цикл). Металдың қажуы
үлгілердің беттерінің күйіне және өлшемдеріне, сонымен қатар
кернеулік күйі мен күш әсерінің жиілігіне байланысты.
 
## Дереккөздер


Санат:Металдар
Аңшы киімі

**Аңшы киімі**. "Қан сонарда бүркітші шығады аңға, тастан түлкі табылар аңдығанда, жақсы ат пен тату жолдас бір ғанибет, ыңғайлы
ықшам киім аңшы адамға", - деп, ұлы Абай жырлағандай, аңшы
киімі ыңғайлы, қозғалысқа икемді болғаны абзал. Асау құсқа
арнайы тігілген қонышы ұзын саптама етік, қолына жеңі өте
ұзын, икемді, жеңіл биялай киеді.
Сонар, саятқа шығатын қыс маусымы суық болғандықтан,
көбіне жылы киімді таңдайды: олар - саптама етік, аңшының
өзінің алған алтайы қызыл түлкісінің пүшпағы мен терісінен
жасалған қыстық тымақ, жылы ішік, жарғақ тері шалбар киеді.
Аңшы үшін саятта таптырмайтын қынды пышақ, жемқалта, оқшантай, дәрі-дәрмек, шыжым бау салған қалталы кісе белдік ажырамас дүние қатарында. Аңшы ықшам киініп, киімінің етегін шалбарланып алады да , кіселі белдігін ту сыртынан буынады. Тау-тастан таймас үшін аңшы етігінің өкшесіне нәлі немесе тақа қағады, жаяу болса аяққа шақай немесе сүйектен
шаңғы тәрізді етіп сойшаңғы тағып алады.
Аңшы саятқа шыққанда қажетті жабдығына қоса, аңдаусызда бүркіттің аяғын қанатса, оның қанын тыйғызатын бұлғарының ішкі бетіндегі ұлпасын ("бұлғарының еті" деп аталады) алып шығатын болған ертеректе.

## Дереккөздер


Санат:Спорт
Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Бұрандалы тығын

**Бұрандалы тығын** - () — бөлшектегі бұрандалы тесікті тексеруге арналған калибр бұрандалы тығынның өтетін және өтпейтін түрлері болады: өтетін бұрандалы тығын тексерілетін бұрандалы тесікке бұралып кіруі керек, ал өтпейтіні кірмеу керек.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Мойынтірек материалдар

**Мойынтірек материалдар** - сырғанау мойынтіректердің ішпектерін жасау үшін қолданылатын материалдар. Мойынтіректік материалдар келесі талаптарға сәйкес болуы керек: болаттан жасалған біліктердің беттеріне үйкеліс коэффициенті аз, қажетті меншікті жүктемеге төтеп беріп, үйкелісетім беттердің аз тозуын қамтамасыздандыру. Металдан жасалған моыйнтіректі материалдарға келесі жатады: баббиттер, қолалар, кейбір шойындар, сонымен қатар вакуумда маймен қанықтырылған кәуекті металқыш материалдар (өз бетімен майланатын материалдар). Метал емес мойынтіректі материалдарға жатады: кейбір пласмассалар (текстолит, ағашқабатты құйымашықтар, полиамидтер, фторопластар), сүрекке негізделген мойынтіректі материалдар және көміртекті графиттер. Құрастырылған мойынтіректі материалдарға келесі жатады:
әртүрлі байланыстырылған материалдар, мысалы, пластмассамен қанықтырылған кәуек металдар, металмен, графитпен толықтырылған пластмассалар немесе метал-пластмасса түрлі қабатты мойынтіректі материалдар.
 
## Дереккөздер


Санат:Материалдар
Көмкерме

**Көмкерме, жиектеме** (opысша: кант) - кітап мұқабасының блоктан артып тұрған жиегі.
 
## Дереккөздер



Иммануил Кант

Санат:Полиграфия
Бұрыштама тексергіш

**Бұрыштама тексергіш** () - машина тетіктерінің өзара перпендикулярлығын тексеретін құрал. Әдетте бұрышы 90°-қа тең.
 
## Дереккөздер


 

Санат:Өлшеу техникасы
Ксерография

**Ксерография** ( - құрғақ және графия) — электрофотографияның бір түрі.
 
## Дереккөздер



Санат:Фотография
Санат:Полиграфия
Бюретка

thumb|right|50px|Бюретка
**Бюретка** () — талдау жасағанда сұйық заттарды өлшеуге қолданылатын шыны түтік. 50 мл-ге (кейде 100 мл-ге) дейін құйылған заттың көлемін білдіретін бағанасы болады, көбінесе зертханаларда пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

 

Санат:Өлшеу техникасы
Санат:Зертхана ыдыстары
Нүктелік электр пісіру

**Нүктелік электр пісіру** — металдарды түйістіріп электрпісірудің бір түрі. Мұнда дайындамалар электр тоқпен қыздырылу күшінің әсерінен жергілікті әлемдік деформацияның арқасында жеке нүктелерде біріктіріледі. Электродтар ток жеткізу мен қатар металды қыздырған жерін шектіру үшін сотан міндетін атқарады. Нүктелік электрпісіру нүктелік машиналарда орындалады. 

Пісіру көбінесе көміртекті, аз қоспаланған, тот баспайтын құрылымдық болаттардан, алюминийден, мыстан жасалған, қалыпталған дайындамаларды, сонымен қатар өте жұқа (0,1 мм-ге дейін) дайындамаларды пісіріп қосуға пайдаланылады.
 
## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу