Ыстанбұл

**Ыстанбұл** (), ертеде **Византий**, кейіннен **Константинополь** — Түркияның аса ірі қаласы, ірі сауда, өнеркәсіп және мәдениет орталығы, елдің басты портты қаласы. Бір-бірімен көпірлер және туннельдер арқылы байланысып тұрған, оны Еуропалық (негізгі) және Азиялық бөліктерге бөлетін Босфор бұғазының жағалауларында орналасқан. Ыстанбұл халық саны 15 миллион адам, бұл Түркия халқының 19%-ын құрайды.

Халық саны бойынша Еуропа тарихындағы алғашқы миллионер - қала. Рим, Византия, Латын және Осман империяларының бұрынғы астанасы.

## Қала тарихы
Бірінші елді мекендердің іздері қаланың Азия жағында байқалған (Анадолы) және неолит дәуіріне тиесілі. Қазіргі Топкапы сарайының маңайындағы алғашқы елді мекендер қола дәуіріне жатқызылуы мүмкін. Адамдардың ең алғашқы қоныстануы б.з.д. 6700 жылға жатқызылады.

## Тұрғыны
нобай|солға|Демалыс күндері Истикләл көшесіне шамамен 3 миллион адам келеді.
Ыстанбұл өз тарихының көп бөлігінде әлемнің ірі қалаларына кірді. Б.з.д 500 жылдары 400 000-нан 500 000-ға дейінгі халқы бар Константинополь әлемнің үлкен қаласы деген атаққа талас-тартыста өзінің ізашары Римді басып озды. XII ғасырға дейін  Бағдад, Чанъань, Кайфэн мен Мерв секілді басқа ірі қалалармен халықтың тығыз қоныстанғандығы бойынша бәсекелесіп келді. Одан кейін ол ешқашан әлемнің ең үлкен қаласы бола алған емес, бірақ 1500 ж - дан 1750 ж - ға дейін Лондон басып озғанша Еуропаның ірі қаласы болып қалды.

Түрік статистикалық институтының деректері бойынша, 2014 жылдың аяғында Ыстанбұл қаласының халқы 15 029 231 адамды құрады, бұл ел халқының 18,6% -ын құрады. Басқа мәліметтерге сәйкес, сол жылы қаланың тұрғындары 14 657 434 адамды құрады. Қалалық муниципалитеттің 97-98%-ы 2007 ж. 89%-бен және 1980 ж. 61%-бен салыстырғанда қаланың жетер шегінде еді. Қала тұрғындарының 64,9% -ы (2/3) еуропалық жағында және 35,1% -ы (1/3) Азия жағында тұрады. Ыстанбұл — Еуропаның ең үлкен қаласы, бірақ еуропалық бөлігі халық саны жөнінен Мәскеуден әлі де төмен. Халық саны бойынша қала Шанхай, Бейжің, Лагостан (Чунцинді қоспағанда) кейінгі 4-ші орынды иемденсе де, ол қалалық шекаралар бойынша бар болғаны 24-ші орында және қаланың шегі агломерацияға теңдей болғандықтан қалалық агломерация бойынша 18-ші орында. Бүгінде ол Мәскеумен бірге Еуропадағы ең ірі қалалық агломерациялардың бірі және  Ыстанбұл халқының жыл сайынғы 3.45% - ға өсуі Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы елдерінің жетпіс сегіздігінің ең үлкені.

ХХ ғасырдың екінші жартысында халық санының өсуі байқалды, қаланың халқы 1945 жылдан 2000 жылға дейін он есе өсті. Халық санының өсуі қала шекараларын кеңейтуге байланысты, әсіресе, 1980 және 1985 жылдар аралығында халық саны шамамен екі есе өскен. ХХ және ХХІ ғасырлардағы елеулі өсім Түркияның шығыс аймақтарынан келген мигранттарға жұмыс табуға және жақсы өмір жағдайларын қалыптастыруға мүмкіндік болды. Жетi солтүстiк және шығыс провинциялардан шыққан қала тұрғындарының саны осы провинциялардың тұрғындарынан жоғары.Ыстанбұлдың жарты миллионнан астам тұрғыны Сивас пен Кастамону провинцияларында тұрады. Ыстанбұл әлемде қабылданған босқындар саны бойынша әлемде (559 мың адам) бірінші орынды иеленіп, түрлі елдерден келген көптеген мигранттар қаласы болды. Онда қала тұрғындарының 28% ғана туылды. Еуропа жағалауының ең көп қоныстанған аудандары, әдетте, қала орталығының солтүстік-батысында, батысында және оңтүстік-батысында орналасқан; Азиялық жағынан ең көбі — Үскүдар.

## Этимология

Алғашқысы — түрік топониміне қатысты: İstanbul ([isˈtanbul] — иста́нбул, жергілікті айтылуы ɯsˈtanbul — ыста́нбул) араб және түрік дереккөздерінде кездеседі.
Атауды ғылыми түрғыдан түсiндiру қиындық тудырады. Истанбул — бұл бұрынғы Константинополь болған. Оның шығу тегі туралы болжам бар, бірақ бұл болжамды қабылдауға дәлелдердің нақты еместігі мен бастапқы форманың шамалануы, сондай-ақ арадағы айырмашылықтар кедергі келтіреді. Бұрынғы атаулар: Византий, Жаңа Рим, Константинополь.

Ресми атауы: İstanbul (Ыстанбұл).

Ыстанбұлдың ғасырлар бойы әртүрлі атаулары болған. Бұл қала атаулары кент тарихының әртүрлі кезеңдеріне байланысты. Тарихи кезеңдерге орай, ол *Византия, Августа Антонина, Нова Рома, Константинополис, Константиния, Исламбол және Истанбул* деп аталған. Бұдан бөлек, моңғолдар — Чакдурян, поляктар — Канатория, чехтер — Айлана, мажарлар — Визендувар деп атаған..

Тарих бойы Ыстанбұл кентіне аз уақыт ішінде көптеген атаулар берілген, түркілер тарапынан ортақ қабылданған және бүгінде қолданылатын Ыстанбұл болатын. Бұл атау «*eis tin polin*» () сөз тіркестерінен келген деп саналады. Бұл тіркес грекшеден аударғанда «шаһарда», «шаһардың ішінде», «шаһардың іші» мағынасына келеді. Сондай-ақ халық арасында «н» үнді дыбыс болғандықтан, «п» дыбысы «б» дыбысына ауысқандығы айтылады. Бұл мағынадағы Истанбул сөзінің тегі көптеген дереккөздерінде көрсетіледі. Б.з. 2-ші жүзжылдығынан армян дереккөздерінде Станбол не Стинбол формасында шаһар аты аталады, түрікшеге бұл осы тілден енген сөз болуы мүмкін.  Халук Тарканның зерттеулері бойынша "ыстанбұл" сөзінің арғы тегі грек немесе армянша емес, түрікше болған, және "astan bolıq" дегеннен шыққан. Бұл ескі түрікшеде "кеңістік", "Тәңір қаласы" деген келеді. Түбірі ретінде *As/qan* (Тәңір қаласында тұрушы) сол заманда өсіп өнген Астан деген адам болған және хеттин тіліне стан деп енген. "*Bolıq*" cөзі кент дегенді білдіреді және бұл мағына бүгінгі күнде Болу, Гелиболу, Хайраболу, Ынеболу, Ниыболу, Сафраболу және Тиреболу сияқты мысалдарын келтірген болады. Бұл екі сөз "*Astan-bolıq*" бізге "аспан қаласы" деген мағына береді. Осман заманында қолданылған аттар әр түрлі болғанымен орталық шаһар сөзі бүкіл ел аумағында өзгермеген. Осман империясы заманынан Ыстанбұл қаласына мұраға қалған жоғарғы әкімшілік басқармасы орналасқан қала, сол заманнан солай аталып келе жатыр. Рим басқыншылығы астында болған қаланың провинциясы Тракия, ол Битинияның Анадолы жағы болған.

### Византия
Византий (грекше: *Βυζάντιον*, латынша: *Byzantium*), Ыстанбұлдың белгілі алғашқы атауы. Б.з.д 667 жылы Ежелгі Грекиядағы Мегара шаһарынан орын тепкен дорилік гректер бүгінгі күнгі Ыстанбұл орнындағы бекіністің негізін қалаған және жаңа бекініске Визас немесе Византтың (грекше: Βύζας немесе Βύζαντας) патшасының құрметіне *Byzantion* атауын берген.

Біздің заманымыздың 1 жүзжылдығына дейін аталған, *Byzantium*, шынайы атауы *Byzantion* Римдіктер басып кірген соң олардың тарапынан латындандырылды.

### Аугуста Антонина
*Аугуста Антонина*, 3 жүзінші жылдың басында Рим императоры Септимус Северустың ұлы Антониус (кейінгі Рим императоры Каракалла) құрметіне қала атауы қысқа уақытқа аталды.

### Нова Рома
330 жылы Рим императоры Константин I тарапынан Рим империясының астанасын болып жарияланған соң, қалаға латынша *«Жаңа Рим»* деген мағына беретін *[[Нова-Рома|Нова Рома]]* (грекше: *Νέα Ρώμη,* Nea Roma) атын қойды және бұл атты қанша көтермелеуге тырысқанымен бұл атау аса қабылдана қоймады.

## Ортақ ұсыныс

### Географиялық және экономикалық маңызы
Ыстанбұлдың еуропалық бөлігі азиялық бөлігімен Босфор көпірі арқылы (ұзындығы 1560 м) және паромдармен байланысады. Ыстанбұл мемлекеттің ең ірі сауда-қаржы, өнеркәсіп, мәдени және ғылыми орталығы. Елдің өнеркәсіп өнімінің 60%-ын береді. Мұнда машина жасау, химия, цемент, дәмді тағамдар, жеңіл (тоқыма, аяқ киім, тігін), жиһаз, қағаз, әйнек өнеркәсібі жақсы дамыған.

### Білім және мәдениет
Қалада 3 университет, экономика және сауда академиясы, мәнерлі өнер және кескіндеме, археологиялық музей, қышқалдары музейі, муниципалдық музей және т.б. бар.

### Тарихи мәртебесі
Қала алғашында (330 – 1453) Рим императоры Константиннің құрметіне "Константинополь" деп аталды. 395 – 1453 жылы Византия мемлекетінің, 1453 – 1918 жылы Осман сұлтандығының, 1918 – 1923 жылы Түркияның астанасы болды.

### Сәулет және көне ескерткіштер:
Ыстанбұлда көне ескерткіштер өте көп. Олар үш дәуір сәулет ескерткіштерінен тұрады. Византия кезеңінен қалған император сарайлары мен ғибадатханалары, қасиетті Ирина, Айя София музей ғимараты (іргетасы 325 жылы қаланған), қасиетті Килисе – Димаси (XI ғасырдың 2-жартысы) шіркеуі сақталған.

### Осман кезеңінің сәулеті:
Сонымен қатар ортағасырлық түрік өнерінен Анадолухисары, Румелихисары (1452), Едикуле (1457) қамалдары; Шахзаде (1548), Фатих – Исами, Баязит, Сулеймание (1550 – 1557), Енисали, Ахмадие (Көгілдір мешіт, 1609 – 1617) мешіттері сақталған. Қазір музей саналатын Топқапы сұлтанның кешен-сарайы (XV – XIX ғасырлар), т.б. көптеген кесенелер мен фонтандар қала сәулетінің құрамдас бөлігі.

### Қазіргі заман сәулеті және мәдени мекемелер:
XVIII ғасырдан Ыстанбұл сәулетіне Батыс Еуропа стилі ене бастады. Қазіргі заманғы ірі қоғамдық ғимараттар да бой көтерді. Қаладағы тарихи орындарды біріктіретін Ататүрік атындағы мәдени орталық, т.б. мәдени, денсаулық мекемелері бар.

## География
thumb|220px|right|Стамбұл ғарыштан көрінісi
Ыстанбұл төбелі жерде Түркияның солтүстік-батысында орналасқан. Қаланың алаңы — 1 538, 77 км².  Қаланың координаттары — . Ыстанбұл Босфор бұғазының үстiнде жатыр.

## Әкімшілік бөлінісі
### Ыстамбұлдың тарихи аудандары
*Еуропа:*
Айвансарай, Ақсарай, Байрампаша, Бақыркөй, Балат, Бебек, Бешікташ, Беязыт, Ғазиосманпаша, Галата, Долмабахче, Йешілкөй, Зейтінбұрны, Кяғытхане, Қапалы Чаршы, Вефа, Джибали, Зейрек, Қабаташ, Қасымпаша, Лалелі, Ортакөй, Пера, Сарыйер, Сұлтанахмет, Сулыкуле, Тақсим, Фатих, Фенер, Шұқыржұма, Шишлі, Еминөңі, Эйүп.

*Азия:*
* Қадыкөй
* Үскідар

Сурет:Istiklal str. Istanbul - panoramio.jpg|Ыстамбұлдың бас сауда көшесі — Истиқляль
Сурет:Taksim monument and mosque.jpg|Тақсим алаңы
Сурет:Constantine Obelisk.jpg|Сұлтанахмет алаңы
Сурет:View of Levent financial district from Istanbul Sapphire.jpg|Левент ауданындағы тұман

## Климат
Ыстанбұл субтропиялық ауа райының аймағының шетiнде орналасады, дегенмен сонымен бiрге солтүстiктен ызғырықтардың ықпалы бар. Ыстанбұлда қыстыгүнi орташа температура +3°C және 9 °C аралығында. Қыс салқын және дымқыл. Ыстанбұлда жылына температураның  0 °C төмен көрсеткіші орта есеппен 21 күнді құрайды. Әр жыл сайын қар жауады.  Ауа райы бойынша жазғытұрым және күз жағымды жұмсақ, бiрақ температураның күрт өзгеруіне бейім. Ыстанбұлда жазды күнi салыстырмалы ыстық, орташа температура 19 °C - ден 28 °C ге дейін, ауаның тым  ылғалдыл кезеңдері кездеседі.  Қалада аптап ыстық  сирек  және температура өте сирек 35 °C және одан жоғарыға жетедi. Орта есеппен 850 мм жауын-шашын түседі, негізінен жаңбыр түріндегі жауын-шашын бір жылда 123 күнге сәйкес келеді. Қала 2000  астам күн сағатын алады. Жылдық орта мөлшердегi салыстырмалы ылғалдық әрдайым жоғары, орташа 71 %  шамасында. 
left|250px|thumb|right|<center>Ақпан айы

## Өнеркәсіп
Ыстанбұлдың дамыған әртараптандырылған саласы бар. Экономика негізінен машина жасау, соның ішінде кеме жасау, химия, цемент, тамақ, жарық, баспа, электрлік, ағаш өңдеу, қағаз және шыны өнеркәсібі, сауда және туризмге негізделген. Сонымен қатар, зәйтүн майы, темекі, көлік құралдары, электроника және т.б. Экономиканың негізінен жоғары қосылған құны жоғары тауарлар өндіретініне қарамастан, көптеген аз құны қосылған тауарлар белсенді түрде шығарылып, одан да көп көрінеді. Бұл кәдесыйлар, түрік тәттілері, орташа сапалы киім, ұлттық костюмдер және тағы басқалар. Жалпы қалалық ЖІӨ-нің 26%-ы ғана болса да, олардың 80%-ы экспортқа тиесілі.

## Қаржылық орталық
Ыстанбұл қор биржасы — бұрынғы Ыстанбұл Алтын Биржасы мен Түрік Мердігер Биржасын біріктіретін жалғыз қор биржасы, елдің негізгі банктеріне, шетелдік сақтандыру компанияларына және агенттіктеріне негізделген. Ескі биржа Осман империясы кезінде, 1866-шы жылы құрылған. Ескі айырбастау 1866-шы жылы Осман империясының күндерінде құрылды. XIX және XX ғасырдың басында, Галатада орналасқан Банкалар көшесі (Банковая көшесі) бүкіл Осман империясының қаржы орталығы болды, мұнда Түркиядағы алғашқы биржа орналасқан. 1990-шы жылдарға дейін Түрік банктерінің басым бөлігі Левент және Маслак облыстарында (ағылшын тілінде) заманауи биік ғимараттарға көшкен кезде, көшелер елдегі ең маңызды қаржылық орталық болып қала берді 1995-ші жылы Ыстанбұл қор биржасы қазіргі ғимаратына көшті Сарыер Бүгінгі күні Ыстанбұлда тағы бір ірі бизнес орталығы — Аташехир салынды.

## Галерея


Istanbul asv2020-02 img45 Hagia Sophia.jpg|Айя София
Istanbul Topkapi Sarayi.JPG|Топкапы сарайы
Basilica Cistern after restoration 2022 (11).jpg|Еребатан цистернасы
Istanbul asv2020-02 img53 Maiden's Tower.jpg|Қыз мұнарасы
Twierdza Rumeli Istambuł RB1.jpg|Румелихисар
Istanbul asv2021-11 img40 Grand Bazaar.jpg|Гранд базар
Istanbul asv2020-02 img02 Tünel Karaköy station.jpg|Тоннель
Kadiköymodadtrassenbahn.jpg
Sultanahmet Camii.jpg|Сұлтанахмет мешіті
Car bed kap deu1.jpg|Феодосий қабырғалары
Mosques in Istanbul at dusk.jpg



## Бауырлас қалалары