open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Фарида Қозыбаева

**Қозыбаева Фарида **(8.7. 1942 ж.т., Алматы облысы  Еңбекшіқазақ ауданында Шелек а.) – биология  ғылым докторы (1994), профессор (2000). Қазақ мемлекеттік а. ш. институттын (1966, қазіргі Қазақ ұлттық агр. университетті) және осы институтттың аспирантурасын (1974) бітірген. Осы оқу орнында ассистент (1967–74), Қазақстан ғылым академиясының Топырақтану ғылым-зерт. инстиуттында кіші, аға, бас ғылым қызметкер (1974–97), лаборатория меңгерушісі, ғалым-хатшы, директордың ғылым жұмыстар жөніндегі орынбасары (1997–2009), 2009 жылдан осы институттта бас ғылым қызметкер. «Почвообразование техногенных ландшафтах юга и востока Казахстана» тақырыбында докт. диссертация қорғады. 170-тен астам ғыл. жарияланымның, 3 оқу құралының, 1 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Бағ

**Бағ** немесе **Бау**:

# ежелгі түркілердегі тайпалық бөлініс. Көне түркі жазуынде қырғыздар жөнінде “алты бағ бодун” (алты баулы халық) деген атау ұшырасады. Осы дерекке сүйеніп, ежелгі қырғыздар алты тайпалық топқа бөлінген деген болжам жасауға болады; 
# Моңғолиядағы қазіргі кіші әкімш. бөліктің атауы.
## Дереккөздер


Санат:Әкімшілік бөліну
Әбдіғаппар Кенжебаев

**Әбдіғаппар Кенжебаев** (1937 ж. т., Отырар ауданы Шәуілдір ауылы) – ғалым, техника ғылымдарының докторы, профессор. Орта Азия политехникалық интитутын бітірген (1965). 1966 – 1989 жылдары Өзбекстандағы Алмалық кен-металлургия комбинатының Құрғашын кенішін экскаватор машинисінің көмекшісі, кен қазу шебері, Орта Азия ғылыми-зерттеу және түсті металлургия жобалау институтының аға ғылыми қызметкері, топ жетекшісі болды. 1989 жылы Қазақ политехникалық институтына шақырылды. Негізгі ғылыми бағыты: ғылыми даму негізінде жер асты байлықтарын ұтымды пайдалану, ашық пайдалы қазба кен орындарын өңдеуге арналған. Ғылыми зерттеушілік және жобалық жұмыстары Ақбақай (Қазақстан), Хайдарсқан (Қырғызстан), Алмалық (Өзбекстан), Тырнауз (Ресей) кен-металлургия комбинаттарының карьерлерінде енгізілген. 57 ғылыми жұмысы жарыққа шыққан. Авторлық куәліктері бар. «Ерен еңбегі үшін» медалімен марапатталған.

## Сілтемелер


Санат:Тұлғалар
Кебу

***Кебу***– заттың сұйық не қатты агрегаттық күйінен газ тәрізді күйіне (буға) айналуы. Әдетте кебу деп сұйықтықтың ашық бетінде өтетін булану процесі түсініледі. Қатты денелердің кебуі *[[сублимация]]* деп аталады. Молекулалардың жылулық қозғалысы салдарынан кебу процесі кез келген температурада жүруі мүмкін. Бірақ температура жоғарылаған сайын кебу жылдамдығы артады. Берілген тұрақты температурада тұйық кеңістіктегі (жабық ыдыстағы) кебу процесі сұйықтық (немесе қатты дене) үстіндегі кеңістік қаныққан буға толғанша жүре береді. Қаныққан будың қысымы (*p*) тек температураға (*Т*) ғана тәуелді әрі ол температураның жоғарылуына байланысты артады. Егер p сыртқы қысымға теңелсе немесе одан біршама артса, онда кебу қайнауға ауысады. Қайнаудың ең жоғары температурасы берілген заттың кризистік температурасы болып есептеледі. Кризистік температура мен қысым кризистік нүктені, яғни кебудің тепе-теңдік қисығындағы шекті нүктені анықтайды. 
Сұйықтықтан буға ауысқан молекула сұйықтықтағы молекулалық ілініс күшін жеңуі тиіс. Бұл күшке қарсы істелінген жұмыс (*шығу жұмысы*), сондай-ақ бұрын түзілген будың сыртқы қысымына қарсы істелінген жұмыс молекулалардың жылулық қозғалысының кинетикалық энергиясы есебінен атқарылады. Кебу нәтижесінде сұйықтық салқындайды. Сондықтан тұрақты температурада кебу процесі өтуі үшін заттың әрбір бірлік массасына кебу *(булану) жылуы * деп аталатын белгілі бір жылу мөлшері берілу керек. Кебу жылуы температураның жоғарылауына байланысты кемиді. Әсіресе, ол кризистік нүктенің маңында ерекше кеміп, нөлге айналады. Іштен жану қозғалтқышының, тоңазытқыш қондырғылардың, т.б. жұмысы кебу процесіне негізделген.

## Дереккөздер:
Орта Тентек

**Орта Тентек** – Алакөл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Сарқан, Алакөл аудандары жерімен ағады.

## Бастауы
Шығыс Жетісу Алатауының солтүстік беткейіндегі мұздықтардан басталып, Тоқжайлау ауылынан солтүстік-батысқа қарай жерде Тентекке құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 93 км, су жинайтын алабы 1670 км2. Арнасы тік шатқалдар арасымен өтеді. Ағыны қатты, суы мол. Мұздық және жауын-шашын суымен толығады. Жылдық орташа су ағымы Бибақан аумағы тұсында 22,8 м³/с.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы өзендері
Санат:Сарқан ауданы өзендері
Санат:Алакөл су алабы
Түйемойынит

**Түйемойынит**, *тюямунит* (Қырғызстандағы Түйемойын елді мекенінен табылуына байланысты аталған) – уран слюдалары тобына жататын минерал. Химиялық формуласы: CaU2[VO4]2O4*8H2O, құрамы: CaO – 5,87%, UO3 – 59,96%, V2O5 – 19,06%, H2O – 15,11%. Ромбылық сингонияда кристалданып, жұқа пластинка тәрізді кристалдар түзеді. Минералдық агрегаттары қабыршақ, топыраққа ұқсас масса түрінде болады. Түсі ашық сары; жылтыр, жымдастығы жақсы жетілген, қаттылығы Мосс шкаласы бойынша 2 – 2,5, тығыздығы 3,41 – 4,35 г/см3, радиоактивтілігі күшті. Түйемойынит экзогендік процестер нәтижесінде уран минералдарының тотығуынан пайда болатын гипс және органик. заттармен бірге шөгінді тау жыныстарында кездеседі. Түйемойыниттен уран алынады.

*Жаратылысы. Тюямунит уранды минералдардың бетінде үгілу-өзгеру әсерінен экзогендік тотығуда пайда болады. Мұның пайда болуына бір жағынан органикалық (ваннадийлі) заттардың әсері тиеді. Тюямунит радиоактив заттар айырып алу үшін қолданылады. Кендері КСРО-да тюямунит кені Орта Азияда және шет елдердегі кені Юта Колорадода (АҚШ) кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Өндіріс
Санат:Минералогия
Санат:Геология
Санат:Минералдар
Өтелбай кесенесі

**Өтелбай кесенесі** – Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген XIX ғасырдың соңы мен XX ғасыр басындағы сәулет ескерткіші. 

## Орналасқан жері
Мойынқұм ауданы, Құмөзек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км қашықтықта орналасқан.

## Сипаты
Бетпақдала аймағына тән дәстүрлі сәулет өнері ескерткіші шикі кірпіштен (37х25х7 см) салынған, алғашықы кезде сырты сыланған.
Центрикалық композициядағы бір күмбезді мазар, призмалы іргетас биік конус тәрізді күмбезбен жабылған. Қабырғасы, күмбез үсті сыланбаған. Кірпішті шығара қалаумен жасалған желкен бұршытағы бөренелерге тіреледі. Кіреберісі ортадан сәл ауытқыған, бұл қазақ мазарлары сипатында жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жамбыл облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Қозыбақов Момбек Жамалбекұлы

**Қозыбақрв Момбек Жамалбекұлы** (1951 ж.т., Оңтңүстік Қазақстан облысы Төле би аудан Қасқасу а.) – педагогикалық ғылым доктор (1998), профессор Қазақ химия-технология институттын (1973, қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекетік универститеті) және ҚазМУ-дың (қазіргі ҚазҰУ) аспирантурасын (1984) бітірген. 

Дулат тайпасының Жаныс руынан.

Ғылым-педагогикалық жұмыспен (1975–84), Шымкент педагогикалық институттында (қазіргі Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университетті) аға оқытушы, деканның орынбасары, декан, проректор (1984–96) болды. 1996 жылдан Оңтүстік Қазақстан гуманитариялық университеттінің проректоры, Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік университеттінде профессор қызметінде. «Дидактические проблемы совершенствования профессионально-методической подготовки будущих учителей трудового обучения» тақырыбында доктор диссертация қорғады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Алабота (Қостанай облысы)

**Алабота** – Есіл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Қостанай облысы Қарасу ауданы жерінде орналасқан.

## Гидрографикасы
Ұзындығы 8,4 км, ені 5,1 км. Ең терең жері 8,5 м. Жауынға байланысты көлдің аумағы өзгеріп тұрады. Су бетінің орташа аумағы 36,0 км2. Солтүстік-шығыс жағалауы жарлауытты (1,5 – 2 м биіктікте), жиегінің қалған жері жайпақ. Көл жағалауында қамыс, алабында сораң өсімдіктер өседі. Суы ащы. Қараша айының бас кезінде қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Көл алабы жазда мал жайылымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасу ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Ұзақ Бағаев

thumb|Журналистер
**ҰЗАҚ БАҒАЕВ** (16.10.1930, Алматы облысы Райымбек ауданы — 28.7.1973, Алматы) — журналист,  Қазақстанның еңб. сіңірген мәдениет қызметкері. 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

Қазақстан Мемлекеттік Университетін бітірген (1952). 1952 — 1962 жылы “Социалистік Қазақстан” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1962 — 1969 жылы Қызылорда, Талдықорған облысы газеттерінің редакторы, 1969 — 1973 жылы “Социалистік Қазақстан” газетінің бас редакторы болды. Бірнеше жылдар бойы Қазақстан журналистер одағының төрағасы міндетін атқара жүріп, республикада журналист кадрларын даярлау ісіне елеулі үлес қосты. “Халық бастамасы — қайнар бұлақ” (1961), “Дала жұлдыздары” (1970), “Жан сұлулығы” (1975), т.б. кітаптары жарияланған. Құрмет Белгісі, "Еңбек Қызыл Ту" ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған. КСРО Журналистер Одағы сыйлығының лауреаты (1973). Алматы облысы Райымбек ауданындағы Алғабас ауданында Баға атындағы орта мектеп, көше бар, музей-үйі ашылған. Жыл сайын еліміздің үздік деп танылған журналистеріне Бағаев атындағы арнаулы жүлде беріледі.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:1973 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Бауыржан Мелдебекұлы Қойбақов

**Қойбақов Бауыржан Мелдебекұлы** (1952 жылы т., Жамбыл облысы Жуалы ауданы, Шымбұлақ а.) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторы (1996). Қазақ ауыл шаруашылығы ғылымдары академиясының корреспондент-мүшесі.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.
* Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтын (1974, қазіргі Тараз мемлекеттік университеті) бітірген.
* Қазақ су шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының аспирантурасын бітірген.
* Осы институтта зертхана меңгерушісі, экспедиция бастығы, бөлім жетекшісі қызметтерін атқарды.
* 50-ден астам ғылым жарияланымның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Жуалы ауданында туғандар
Санат:Ауыл шаруашылығы ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақ ауыл шаруашылығы академиясының корреспондент-мүшелері
Санат:Тараз мемлекеттік университеті түлектері
Орташа күн уақыты

thumb|100px|Күн қозғалысы
**Орташа күн уақыты**, орташа уақыт – уақыт өлшеу жүйесі. Орташа күн уақытына орташа Күннің тәуліктік қозғалысы алынады. Оның төменгі кульминация моменті орташа түн ортасы деп аталады. Орташа күн уақыты орташа түн ортасынан бастап есептеліп, *12 сағат ішінде өзгерген сағаттық бұрыштың санына* тең.

## Дереккөздер


Санат:Уақыт өлшем бірліктері
Санат:Астрономиядағы уақыт
Қызылөзен

**Қызылөзен** — Маңғыстау облысы Түпқараған ауданындағы ауыл, Қызылөзен ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы — Форт-Шевченко қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км жерде, теңіз жағалауында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1931 жылы балықшылар артелі болып құрылған. 1963 жылға дейін Шевченко атындағы балықшылар колхозы болса, 1963 жылдың қазан айынан бастап, Қызылөзен түйе совхозы болды. 1984 жылы Түпқараған асыл тұқымды қой совхозы құрылған күннен бастап Қызылөзен ауыл кеңесі жұмыс жасады. Ауыл 1997 жылға дейін қаракөл қойын өсіретін “Түпқараған” кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде Қызылөзенде және округке қарасты Қаңға ауылында ЖШС және бірнеше шаруа қожалықтары құрылған.

## Инфрақұрылымы
Ауылда 1 мектеп,  мәдениет үйі,  кітапхана,  акушерлік пункт,  АТС, «Қарағантүбек» ЖШС, 3 жекеменшік сауда нүктесі,  кеме жолдарын бағыттайтын Маяк және 38 шаруа қожалығы қызмет істейді.

## Көрнекті орындар
Ауыл көлемінде тарихи ескерткіштер ескі қорымдар өте көп. Мысалға: Бесінбай қорымы (17-19 ғ.ғ.), Үш там (10-18 ғ.ғ.), Құсым (16-19 ғ.ғ.), Сағындық (10-17 ғ.ғ.), Нұрқабай құдығы (19 ғ.), Бегеш (10-17 ғ.ғ.), Саура жерлері табиғаттың тамаша тартуы.

## Дереккөздер

Санат:Түпқараған ауданы елді мекендері
Арыстан Өтеулин

**Арыстан Өтеулин** (1 мамыр 1918 жылы туған, қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы Сұлутөр ауылы) – еңбек ардагері, Тараз қаласының құрметті азаматы.

## Өмірбаяны
ҚазПИ жанындағы педагогикалық рабфакты (1938), Алматы Жоғары партия мектебін (1953) бітірген. 1939 – 40 жылы Ақыртөбе орталау мектебінде мұғалім, 1940 – 48 жылы Луговой ауданы, облыстық комсомол комитетінің 2-, 1-хатшысы, 1948 – 50 жылы облысы атқару комитеті төрағасының орынбасары, 1950 – 51 жылы Мерке ауданы атқару комитеті төрағасы, 1953 – 59 жылы Свердлов ауданы атқару комитеті төрағасы, 1959 – 60 жылы Жамбыл қалалық өнеркәсіп комбинаты директоры, 1960 – 81 жылы облыстық кәсіби-білім беру басқармасы бастығы қызметтерінде болды.

## Жетістіктері
Еңбек Қызыл Ту, 4 мәрте «Құрмет Белгісі» ордендерімен, көптеген медальдармен марапатталған. «Ұрпақтарға ұлағат», «Қазақ шежіресі», «Сиқым шежіресі» атты кітаптардың авторы.

## Дереккөздер


	

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Қойшиев Темірхан Қосыбайұлы

**ҚойшевТемірхан Қосыбайұлы** (3.8.1947 ж.т., Түркістан облысы Ордабасы ауданы Төрткүл а.) – технология ғылым докторы (1994), профессор Қазақ политехникалық институтын (1970, қазіргі Қазақ ұлттық технология университетті) және Түрікменстан ғылым академиясының «Күн» ғылым өндірістік бірлестігінің аспирантурасын (1984) бітірген. ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ), ҚР ғылым академиясының Энергетика ғылым-зертеушы институтында, Алматы энергетика және байланыс институттында, Қазақ көлік және коммуникация академиясында аға ғыл. қызметкер, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды (1994–2008). «Күн электр стансасы: шоғырландырғыш-қабылдағыш энергетикалық жүйесі және математикалық моделі» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 60-тан астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Диас Ғабдул-хакімұлы Бөкейханов

**Диас Ғабдул-хакімұлы Бөкейханов** (1937 ж. туған, Шымкент қаласы) – *ғалым, техника ғылымының докторы* (1992), *профессор* (1994), ҚР Минералды ресурстар Академиясының корреспондент мүшесі. Ташкент политехникалық институтын тау-кен инженері мамандығы бойынша бітірген (1961). 1961 – 1966 ж. Орталық карьерде экскаватор машинистінің көмекшісі, бұрғылау мастері, тау-кен мастері, бұрғылау-қопару жұмыстарының бастығы; 1967 – 1969 ж. Қазақ политехникалық институтында (қазіргі Қазақ ҰТУ) аға инженер, кіші ғылыми қызметкер; 1969 жылдан ҚР ҒМ-ҒА Тау-кен істері институтында аға инженер, аспирант, аға оқытушы, доцент, лаборатория меңгерушісі, директордың орынбасары. *120 ғылыми еңбек*тің, оның ішінде *3 монография*ның авторы. Қ.И. Сәтбаев атындағы сыйлықтың лауреаты.
1969 жылдан - В.И. Ленин атындағы ҚазПТИ аға инженері, аспиранты, аға оқытушысы, доценті, бір мезгілде салалық зертхананың меңгерушісі және ғылыми жетекшісі. 1985 жылдан - ҚазКСР ҒА Кен ісі институтының зертхана меңгерушісі, директордың бірінші орынбасары. 2001 жылдан бері - «ҚР МШКҚӨ ҒО» РМК жер қойнауын ашық қазу зертханасының меңгерушісі, геотехнология, кен системологиясы және жер қойнауын тану бөлімінің бастығы. Білім және ғылым саласындағы қадағалау және аттестат тау тералқасы мен комитетінің, «Қазақстанның кен журналы» редакциялық алқасының, ҚР Минералдық ресурстар академиясы тералқасының, Орталық-Азия кен-өнеркәсіп одағының төралқасының мүшесі. 
*Медальдар және «КСРО жоғары мектебінің жұмысындағы үздік табыстары үшін», «Алтыналмас» Акционерлік компаниясының 10 жылдық құрметі, «ҚР ғылымды дамытудағы сіңірген қызметі үшін» белгілерімен марапатталған. Қ.И. Сәтбаев, Ш.Е. Есенов атындағы сыйлықтардың лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:1937 жылы туғандар
Санат:Қазақ ғалымдары
Санат:Түркістан облысында туғандар
Орта шама

**Орта шама** – сандар не функциялар тобының сандық сипаттамасы. Берілген **х1, х2, ..., хn** сандар тобының орта шамасы деп олардың *ең кіші және ең үлкен* мәндерінің арасында жатқан кез келген санды айтады;  Арифметикалық орта шама, Геометриялық орта, Квадраттық орта шама.

## Дереккөздер


Санат:Орта шамалар
Ғазиз Қойшыбаев

**Қойшыбаев Ғазиз** (10.12.1940, Алматы облысы Алакөл ауданы Жыланды а. – 12.1997, Алматы қала) – 
ветеринария ғылым докторы (1997). Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институттын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық аграр университетті) және КСРО ғылым академиясының аспирантурасын (1970) бітірген. Алматы облысы Ақсу ауданыннда (1964–67), Қазақстан ғылым академиясының Зоология институттында, А.ш. мин. Бас басқармасында (1971–75), Жамбыл гельминтологиялық ғылым-зертеушы институтында (1975–82), Қазақ ветеринария ғылым-зертеушы инситуттында, ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесінде әр түрлі жауапты қызметтер атқарды (1982–96). 1995 ж. «Определение напряженности, оценка и прогноз эпизоотической ситуации» тақырыбында доктор диссертация қорғады.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Ерғалы Бөлегенов

**Ерғалы Бөлегенов** (26.10. 1954 ж. туған, Түркістан облысы,Сайрам ауданы, Ақсу ауылы) – *мәжіліс депутаты*. Мәскеу қаласындағы П.Лумумба атындағы Халықтар достығы университетін (1984), Қазақ химия-технология институтын (1994), Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетін (1998) бітірген. Мамандығы тарих пәнінің мұғалімі, инженер-экономист, құқықтанушы заңгер. Испан, неміс тілдерін біледі. Еңбек жолын облыстық ұжымшар аралық құрылыс мекемесінде жұмысшы болып бастаған. 1986–1995 ж. Шымкент қаласындағы Дзержинский, Еңбекші ауданы партия комитеттерінде, Абай ауданы әкімшілігінде бөлім меңгерушісі, әкімнің орынбасары болып істеді. 1999 жылдан ҚР Сыртқы істер министрлігі жүйесінде қызмет атқарады. 2005 жылдан ТМД істері жөніндегі департамент директоры. ***«Астана» медалімен*** марапатталған (1999).
## Дереккөздер


Санат:1954 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан Парламенті Мәжiлiсінің депутаттары
Мұрат Қойшыбаев

**Қойшыбаев Мұрат** (22 тамыз 1942 жылы туған, Алматы облысы, Райымбек ауданы, Ақтасты ауылы) – а. ш. ғылым доктор (1993), профессор (2001). Қазақстанның еңбек сің. ғылым қайраткері (2009). Қазақ а.ш. академиясының корр. мүшесі (1997). Алматы мемлекеттік а.ш. институттын (1964, қазіргі Қазақ ұлттық аграр университетті) бітірген. Алматы облысында өсімдіктерді қорғау жөніндегі агроном (1964–1966). Қазақ өсімдік қорғау ғылым-зертеуш институтында кіші (1966–1973), аға ғылым қызметкер (1973–1985), бөлім меңгерушісі (1986–2009) болды. 2010 жылдан бас ғыл. қызметкер қызметін атқарады. «Биологические основы комплексной защиты проса от основных болезней в Казахстане» тақырыбында доктор диссертация қорғады. 300-ге жуық ғылым жарияланым мен 3 монографияның авторы, 3 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Мұхамед-Омар Паншаев

**Мұхамед-Омар Паншаев**  (25 қаңтар 1957 жылы туған, Жамбыл ауданы Жалпақтөбе ауылы) – суретші.
## Өмірбаяны
КСРО Суретшілер одағының мүшесі. 1972 – 76 жылы С.А. Чуйков атындағы Бішкек мемлекеттік көркемсурет училищесінде оқыды. 1976 жылы Мәскеу мемлеккеттік көркемсурет институтына түсіп, Ресейдің халық суретшісі В.Г. Цыплаковтың класы бойынша 1982 жылы бітіріп шыққан. 1974 жылы бастап Республика, Халықаралық көрмелерге үзбей қатысып келді. 100-ден аса жұмыстары ТМД елдері мен басқа да шетелдердің жеке музейлері мен галереяларында сақталуда. 1983 – 87 жылы халық суретшілері Г.А. Айтиев пен Т.С. Садықовтың жетекшілігімен КСРО көркемсурет академиясының аспирантурасында оқыды. Паншаев 1989 жылдан Тараз қалалық көркемсурет мектебінің директоры. 
## Жетістіктері
1991 жылы «Қазақстан Республикасының еңбегі сіңген қайраткері», Мәскеу қаласы «Сурет өнерінің профессоры», «Әлем халықтарының өнері» Халықаралық Ассоциациясының атынан «Сурет өнерінің академигі» атақтарына ие болған.
## Сілтемелер
* Суретші
* Тараз
* Көркемсурет
## Дереккөздер


Санат:Суретшілер
Түйесу құмы

**Түйесу құмы** – Маңғыстау үстірті мен Үстірттің батыс аралығында жатқан құмды алқап. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Қарақия ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Құмды алқаптың оңтүстік-батыс бөлігінің абсолюттік биіктігі 214 м-ге жетсе, солтүстік-шығысында 58 м. Солтүстік-батыс бағытта 37 км-ге созылған, енді жері 21 км-ге жетеді. Ауданы 430 км2. Құмды алқаптың оңтүстік бөлігін бойлай Құланды кемері созылып жатыр. Оның абсолюттік биіктігі 281 м. Шығысында оқшау орналасқан Тынымбай тауы бой көтерген (227 м). Тұщы грунт суы оңтүстік бөлігінде 3 – 41 м тереңдікте кездеседі және жер астынан тәулігіне 9,25 мың м3 су алынады. Оңтүстік-шығысында Бесоқты құдығы орналасқан. Құмды жағалай Қызылсу, Сенек, Бостанқұм ауылдары және бірнеше қыстаулар жайғасқан. 

## Өсімдігі
Шөп жамылғысында еркекшөп, құмжусан, т.б. шөлге тән өсімдіктер өскен. Түйесу құмы – көктемгі, күзгі мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау облысы құмдары
Бисембай Ерғалиұлы Қолымбаев

**Бисембай Ерғалиұлы Қолымбаев** (1946 ж.т.) – философия ғылымдарының докторы (1993), профессор (1994).

* ҚазМУ-ды (1973, қазіргі ҚазҰУ) бітірген.
* Қарағанды мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) аға оқытушы (1973–83)
* Қарағанды мемлекеттік университетінде аға оқытушы, доцент, аға ғылым қызметкер, кафедра меңгерушісі (1984–92), декан (1994–98) қызметтерін атқарды.
* 1998 жылдан осы университеттің профессоры
* 50-ден астам ғыл. жарияланым мен 3 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қазақстан философтары
Санат:Философия ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті оқытушылары
Санат:Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің профессорлары
Мырзатай Әбілдаұлы Бөлешов

**Мырзатай Әбілдаұлы Бөлешов** *(1953 жылы туған)* – ғалым, медицина ғылымының докторы *(2002 жылы)*, профессор *(2002 жылы)*. Алматы мемлекеттік медицина институтын бітірген *(1979 жылы)*. *1980 – 1990 жылдары* облыстық медицина мекемелерінде еңбек етті. *1991 жылдан* педагогикалық қызметте *1992 – 1995 жылдары* Шымкент институтының спорттық медициналық кафедрасының меңгерушісі, *1996 – 2001 жылдары* Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медициналық академиясының әлеуметтік медицина және денсаулық сақтауды ұйымдастыру кафедрасының доценті. *2001 – 2002 жылдары* осы кафедрада профессор, 2002 жылдан кафедра меңгерушісі.

## Сілтемелер

1. «Кафедра меңгерушісінің қысқаша өмірбаяны»

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Түйесай фосфорит кен орны

**Түйесай фосфорит кен орны** - Жамбыл облысы Қаратау қаласынан солтүстік батысқа қарай 40 км жерде орналасқан. Кен орны Ақсай кенінен оңтүстік-батысқа 4 км, солтүстік батысқа 6 км-ге созылған, ені 500 – 600 м болып келетін ойпаңда жатыр. Ол Түйесай-1 және Түйесай-2 деп аталатын екі телімнен тұрады.

## Геологиялық құрылымы
Құрылымдық жағынан кен орындары ендік бағыттағы брахиантиклиналдық қатпарлармен ұштасқан. Фосфоритті шөгінді тау жыныстары қабатының ұзындығы 800 м, ол доломитті және кремнийлі горизонттарға сыйыстырылған. Өнімді қабаттың табанында қалыңдығы 2-3 м фосфоритті кангломераттар, одан жоғары қалыңдығы 2 м қабаттаса орналасқан фосфат-кремнийлі тақтатастар мен фосфориттер қалыптасқан.

## Жатыс сипаты
Қабаттың жалпы қалыңдығы 14-33 м. Түйесай фосфорит кенінің 200 м тереңдікте барланған қоры (категориялар бойынша): Түйесай-1 кенінде В – 1756 мың т, С1 – 5591 мың т, С2 – 1550 мың т, Р2О5-тің орташа мөлшері 23,6%; Түйесай-2 кенінде С2 – 2460 мың т, Р2О5-тің мөлшері 24%.
 
## Дереккөздер

Санат:Жамбыл облысы кен орындары
Алабұғалы көл

**Алабұғалы көл** – Торғай алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Ырғыз ауданының солтүстік-шығысында орналасқан. 

## Гидрографикасы
Аумағы 5,0 км2. Ұзындығы 7,2 км, ені 1,2 км. Теңіз деңгейінен 93 м биіктікте. Алабұғалы көлдің жағалауы қамысты-қопалы келген. Алабы мал жайылымы, шабындық ретінде пайдаланылады.
 
## Дереккөздер

Санат:Ырғыз ауданы көлдері
Санат:Торғай су алабы
Бағбұстан ханым (медресе)

**«Бағбұстан ханым» қыздар медресесі** (Орынбор) — Бағбұстан Момынованың ұйымдастыруымен 1910 жылы ашылған медресе. 

“Бағбұстан ханым” қыздар медресесінде татар, башқұрт, қазақ, қырғыз, өзбек қыздары білім алған. Медреседе он жылда 1212 шәкірт оқып, оның ішінен 347 мұғалім даярланды. “Бағбұстан ханым” қыздар медресесінднің ұйымдастыру, ғылым жұмыстарына физика мен табиғаттану пәндерінен оқулық жазған Ғұбайдолла Рдуди және “Ғалия” медресесін ашқан (1906) Зия Камалиддин көмектесті. Медресе 1917 жылы мемлекет қарамағына көшті. 

## Дереккөздер

Санат:Ислам Ресейде
Санат:Алфавит бойынша Ресей медреселері
Санат:Орынбор медреселері
Санат:1910 жылы пайда болғандар
Бағдад медресесі

**Бағдат медресесі** (әл-Мұстансира) — орта ғасырдағы діни оқу орны.

1227 — 33 жылы халиф әл-Мұстансир ұйымдастырған. Бағдат медресесі бүкіл ислам әлемі үшін өркениет ордасына айналған. Өткен дәуірлердегі қолжазбалар осында араб тіліне аударылып, жинақтала бастады. Заратуштра ілімі де ислам қағидаларымен синтезделіп араб мәдениетінің қалыптасуына үлкен үлес қосты. Әлемнің мәдени қазыналарын жинақтаған бұл өркениеттің Қазақ сахарасына тигізген ықпалы да мол болды. Кезінде Әбу Наср әл-Фараби да өз білімін Бағдатта толықтырған. Бағдат медресесі өз заманында Таяу Шығыс және Орта Шығыстағы діни оқу орындары ішіндегі ең атақтыларының бірі болды. Мұнда шәкірттер мұсылман діні, жаратылыстану және қоғамдық-филос. білім салалары бойынша дәріс алды. Ғылыммен әуестенгендер халифаттың түкпір-түкпірінен осында келіп оқыған. Бағдат медресесінің ғимараты 1825 жылы күрделі жөндеуден өткізіліп, 1946 жылы қайта жаңартылды. 1964 жылы оған Мұғалімдер кәсіподақ ұйымының қарауындағы әл-Мұстансира университеті  орналастырылды. ref>Ислам. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы: “Аруна Ltd.” ЖШС, 2010 ISBN 9965-26-322-1 
## Дереккөздер


Санат:Ирак сәулеті
Санат:Медреселер
Қуантай Әубәкіров

**Қуантай Әубәкіров**(3.1.1942 жылы туған, Солтүстік Қазақстан облысы Жамбыл ауданы Амангелді ауылы) – агроном, ауыл шаруашылық ғылымның докторы (2005). Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылық институтын (1965, қазіргі Қазақ ұлттық аграрный университеті) және Қазақ егіншілік ғылыми-зертеу институтының аспирантурасын (1971) бітірген. Қазақ шабындық және жайылым ғылым-зертеу институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1971–1979), бөлім меңгерушісі (1979–1994), Қазақстан Ұлттық ғылым академиясының Генетика, физиология және өсімдік биоинженериясы ғылыми-зертеу институтында жетекші ғылыми қызметкер (1994–2002), Қазақ ұлттық аграрный университетінде доцент (2002), профессор (2006) қызметтерін атқарады. Оның ғылыми жұмыстары негізінен мал азығын өндіру мәселелеріне арналған. Әубәкіров 110-ға жуық ғылыми еңбектің авторы. 
## Шығармалары:
* Луговое кормопроизводство, А., 1980;
* Рекомендации по системе удобрения сенокосов и пастбищ по зонам страны, М., 1984;
* Пойменные и лиманные луги Казахстана, А., 2002;
* Жаңа және аз тараған мал азықтық өсімдіктер, А., 2007;
* Мал азығын өндіруді интенсивтендірудің өзекті мәселелері, А., 2008.
## Сыртқы сілтемелер
* http://kaz.newsfactory.kz/9567.html

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Түйесүйек

thumb|right

**Түйесүйек**, *сеңгір таспа* (Astragalus paucijugus) – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын бұта.

Қазақстанда Жамбыл, Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан облыстарында, Балқаш-Алакөл ойысындағы құмды жерлерде, сексеуіл арасында өседі. Биіктігі 80 – 200 см. Сүректенген сабақтары жуан, көп жылдық бұтақтарының ұзындығы 25 – 55 см, ақшыл сұр түсті, ұсақ түкті. Жапырақтарының ұзындығы 3 – 17 см, тырбиып өседі. Гүлдері шашақ гүлшоғырына топталған, тостағанша жапырақшалары қоңырау тәрізді, ал күлтелері қызыл күлгін түсті. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамыр – маусымда жеміс салады. Жемісі – бұршақ, пішіні домалақ, сыртын түк жапқан. Тұқымы жасыл боз түсті, сырты жылтыр. Түйесүйек – көктемде құнарлы мал азығы, бірақ жемістенгеннен кейін сабағы, бұтақтары қатайып кетеді, мал тек жапырағын жейді.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Қуанышбек Көлбайұлы Бөлтаев

**Қуанышбек Көлбайұлы Бөлтаев** (16.11.1947 ж. туған) – *ҚР Парламенті сенатының депутаты, инженер-технолог, заңгер*.

Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Қазақ химия-технология институтын, Алматы жоғары партия мектебін, Қазақ ұлттық педагогикалық университетін бітірген. Облыстық мәслихат хатшысы, сенат депутаты болды. Сенатта заң шығару және құқық реформасының тұрақты комитетінің, Қазақстан халықтары ассамблеясының, ТМД елдерінің парламентаралық ассамблеясының мәдениет, ақпарат және туризм тұрақты комиссиясының, Франция Сенаты және АҚШ Конгресімен ынтымақтас топтарының мүшесі. Қазақстан Республикасының ***Құрмет Грамотасымен***, бірнеше медальдармен марапатталған. .

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан Парламенті Сенатының депутаттары
Санат:1947 жылы туғандар
Бағдарлама (нұсқау)

**БАҒДАРЛАМА**, программа (грек. programma — хабарландыру, нұсқау)— 1) белгілі бір қызметтің (не әрекеттің), жұмыстың, т.б. мазмұны мен жоспары; 2) саяси партиялар, ұйымдар және жеке қайраткерлер қызметінің негізгі қағидалары мен мақсатының тұжырымдамасы; 3) оқу пәнінің қысқаша тұжырымдамасы; 4) театр, концерт, цирк қойылымдарының, радио және телехабарлардың мазмұны және берілу реті; 5) бағдарламалау тілінде берілген амалдарды орындау алгоритмінің сипаттамасы.
## Дереккөздер


Санат:Бағдарлама
Көк бауыр

250 px|thumb

**Көк бауыр** – адамның және омыртқалы жануарлардың құрсақ қуысында орналасқан қан түзілу, метаболизм процесіне қатысы бар органы; қараңыз .

## Дереккөздер
Қазақ Энциклопедиясы, 11 - том

Санат:Анатомия
Бағдар

**Бағдар** — тұрған орынды, жүру бағытын, нысананы анықтауға көмектесетін белгі, бағдар ретінде жақсы көрінетін жасанды немесе табиғи нысандар (күн, ай, жұлдыздар, дөң, төбе, шоқы, т.б.) пайдаланылады.

**Бағдар** - бағдарлау бағыт. 1. әлем бағыттарына байланысты өз орнын анықтау; 2. қоршаған жағдайды түсіне білу; 3. белгілі бағытқа іс-әрекетті бағыттау.
## Дереккөздер


Санат:Бағдарлау
Раиса Сәлімқызы Бегімбетова

**Раиса Сәлімқызы Бегімбетова** (1942 жылы туған, Жамбыл облысы Шу қаласы) – медицина ғылым докторы (1996), профессор (1997). Қарағанды мемлекттік медицина институтында стажер-зерттеуші (1966–1967), Алматы облысы ауруханасында дәрігер (1967–1969), ассистент (1969–1977), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтында доцент (1979–1981), госпиталь терапиясы және ішкі ауруларды емханаларда оқыту кафедрасының доценті (1981–1993), 1993 жылдан Қазақ мемл. мед. ун-тінде кафедра меңгерушісі. Бегімбетова 100-ден астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 5 оқу құралының авторы.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Кеген (ауыл)

**Кеген** — ауыл, Алматы облысы Кеген ауданы және Кеген ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Қонаев қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 276 км-дей жерде, Кеген өзенінің сол жағалауында, қожабидай, бетеге, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен таудың қызыл қоңыр, қара топырақты даласында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1841 жылы қаланып, "Бекет" деп аталған. Ұжымдастыру жылдарында "Құмтекей" ұжымшарының орталығы болды. 1963–1997 жылдары Кеген ауданының, Қызылту кеңшарының және Кеген ауылдық кеңесінің орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан өндірістік кооперативтер, ЖШС-тер мен шаруа қожалықтары ұйымдастырылды. 1997-2022 жылдары Райымбек ауданының орталығы болды.

## Инфрақұрылымы
Баспахана, тұрмыстық қызмет көрсететін комбинаты, сауда орталығы, клуб, мәдениет үйі, кітапханалар, 3 орта, 1 орталау мектеп, мектеп-интернат, аудандық аурухана, т.б. мекемелар бар.  Кеген арқылы Алматы – Нарынқол, Алматы – Қарақол (Қырғызстанда) автокөлік жолдары өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Кеген ауданы елді мекендері
Көштен Бөрғазиев

**Көштен Бөрғазиев** (1929 ж. т., Созақ ауданы Созақ ауылы) – *Социалистік Еңбек Ері* (1948). 1946 – 1948 ж. Қайнар ұжымшарында жылқышы болып жұмыс істеген. 1948 – 1953 ж. Сайрам ауылындағы бір жылдық ауыл шаруашылығы мектебін, Сарыағаш қаласындағы Қабыланбек малдәрігерлік техникумын бітірген. 1961 – 1968 ж. Алматы қаласындағы зоотехникалық-малдәрігерлік институтында сырттай оқыған. 1950 – 1975 ж. Созақ кеңшарында ферма меңгерушісі, бас зоотехник, Сызған кеңшарының бас зоотехнигі. Құмкент кеңшарының бас зоотехнигі, Қаратау кеңшарында директор, 1975 – 1991 ж. Созақ ауылдық Кеңесінің төрағасы, аудандық ауыл шаруашылық басқармасының бастығы болып қызмет атқарған..
## Дереккөздер


Санат:Социалистік еңбек ерлері
Изо...

**Изо...** (грекше *іsos* – тең, бірдей, ұқсас) – пішініне не қолдану мақсатына байланысты теңдікті, ұқсастықты білдіретін біріккен сөздің алғашқы бөлігі (мысалы, изобата, изосызық).

## Сілтемелер


Санат:Қосымша
Түйесіңір таспашөбі

thumb|Түйесіңір

**Түйесіңір** (Astragalus macrocladus) – бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын жартылай бұта. 
Қазақстанда Қызылқұм мен Түркістанның кедір-бұдырлы құмдарында, балшықты топырақтарында кездеседі. Биіктігі 50 – 65 см. Сабағы бұтақталып өседі. Жапырағының ұзындығы 3 – 6 см, сопақша, қауырсын тәрізді, өсімдіктің төменгі бөлігіндегі бөбешік жапырақшалары сағақпен бірігіп кеткен. Гүл сидамы қабыса біткен ақ түкті, шашақ гүлшоғырымен қоса алғанда ұзындығы 10 – 20 см, тостағанша жапырақшасы түтікше-қоңырау тәрізді, ұзындығы 5 – 6 мм, күлтесі қызғылт не алқызыл. Сәуір – мамыр айларында гүлдеп, мамырдың аяғында жеміс салады. Жемісі – бұршақ (ұзындығы 7, ені 3 мм).
## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Иван Антонович Костин

**Иван Антонович Костин** (17.6.1917, Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданы Петровка ауылы – 2006) – биология ғылымының докторы (1975). 
*1941 - ҚазМУ-ды (қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 2-дүниежүзілік соғысқа қатысқан. 
*1946-1949 - Алматы мемлекеттік медицина институтында (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті), 
*1949-1976 - Қазақстан ғылым академиясының Зоология ғылыми-зерттеу институтында аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі. 
*1980-1984 - Қазақ ауыл шаруашылық институтында (қазіргі Қазақ ұлттық аграрлық университеті) кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарды. 
Ғылыми еңбектері қауіпті зиянкестерді, әсіресе, дендрофаг қоңызын және басқа да ағаш діңін мекендейтін жәндіктерді жою шараларын зерттеуге арналған. 28 ғылыми еңбектің, оның ішінде 2 монографияның авторы. 2-дәрежелі Отан соғысы орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Көкбел

**Көкбел** — Алматы облысы Райымбек ауданы, Қақпақ ауылдық округі құрамындағы ауыл. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Нарынқол ауылынан солтүстік-батысқа қарай 28 км-дей, ауылдық әкімшілік округ орталығы – Қақпақ ауылынан 5 км-дей жерде, Орта Қақпақ өзенінің жағалауындағы сұлыбас, бұта аралас көкшұнақ бетеге, қылқан боз, көде, т.б. астық тұқымдас шөптер өскен қара қоңыр, қара топырақты қоңыржай ылғалды тауаралық аңғарда орналасқан.  

## Халқы

## Тарихы
Iргесі 1978 жылы құрылған қой шаруашылығымен айналысатын “Көксай” ұжымшары орталық ретінде қаланды. Оның негізінде Көкбелде 1997 жылдан серіктестіктер мен шаруа қожалықтары құрылды. 

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, мешіт, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы елді мекендері
Дінасылбек Бөрібеков

**Дінасылбек Бөрібеков** (1922) – егінші, Большевик кеңшары егіншілер бригадасының бригадирі, Социалистік Еңбек Ері (1973). 1922 жылы Түркістан облысы, Қызылқұм ауданы, Шеңгелді (қазіргі Ұзынқұдық) ауылында туған.

## Еңбек жолы
* Еңбек жолын 1941 жылы бастайды. 
* 1941 – 1946 жылдары Қызыл Армия қатарында 2-дүниежүзілік соғысқа қатысты. 
* 1946 – 1975 жылдары Мақтаарал ауданы Қызылтай ұжымшарында, Большевик кеңшарында егіс бригадасының бригадирі болады.
* 1975 жылдан Мақтаарал ауданындағы кеңшар бөлімшесінің меңгерушісі қызметтерін атқарды.

## Марапаттары
* Октябрь Революциясы ордені
* Ленин ордені
* "Орақ пен Балға" алтын медалі
* Социалистік Еңбек Ері (1973)
* КСРО ХШЖК-нің алтын және күміс медальдары

## Дереккөздер

Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Жавдат Сабырұлы Қонаев

**Жавдат Сабырұлы Қонаев** (7.3.1927 ж.т., Ресей, Челябі облысы Кунашак ауданы Баязитов с.) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1974), профессор (1981). Қазақ КСР-інің еңбек сің. ғылым қайраткері (1984).

Қазақ тау-кен және металлургия институтын (1950, қазіргі Қазақ ұлттық технология университеті) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Геология ғылымдар институтында аспирант, кіші, аға ғылыми қызметкер, сектор меңгерушісі (1950–64, 1974–79), Қазақ минералдық шикізаттар ғылым-зертеу институтында сектор меңгерушісі (1964–69), Қазақ политехникалық институтында доцент (қазіргі Қазақ ұлттық технологиялық университеті, 1970–74); 1979 жылдан кафедра меңгерушісі болып қызмет атқарды. Қазақстан ғылым академиясының Ш.Ш.Уәлиханов атынд. сыйл. лауреаты (1971).

## Дереккөздер


Санат:1927 жылы туғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Ортогенез

**Ортогенез** *(грек. orthos – түзу және ...генез)*, ортоэволюция – тірі табиғаттың дамуына ішкі факторлар себепші болып, организмдер эволюциясы қатаң түрде белгілі бір бағытта жүреді деген тұжырым. *Ортогенез терминін ғылымға 1893 жылы неміс ғалымы* В.Хакке енгізді. Ортогенез туралы ғылыми көзқарас неміс ғалымы Т.Эймердің еңбектері негізінде қалыптасқан (1888 – 97). Ол Ортогенездің мәнін – тіршіліктің эволюциялық дамуының бағыты табиғи сұрыпталудың нәтижесінен емес, қайта өзгергіштіктің бастапқы бағытымен анықталады деп түсіндірді. Ал *барлық тірі организмнің өзгеруі – оны қоршаған сыртқы ортаның әсерінің нәтижесінен болады және ол табиғаттың қатаң бір белгілеген бағытымен* жүріп отырады, сондай-ақ, тұқым қуалайды. **XX ғасырда** Ортогенез ілімін жақтаушылар тіршіліктің *эволюция дамуының бағытын анықтауда шешуші рөлді организмнің ішкі факторлары (материалдық, бейматериалдық) атқарады* деп тұжырымдады. Бірақ бұл факторлар әуел бастан генетикалық кодта жазылады немесе организмнің жалпы физика-химиялық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасады. Ортогенез тұжырымдамасы көп жағдайда эволюция процесті автогенездік себептермен түсіндіруге тырысады. Автогенез *(грек. autos – өзім және ...генез)* – тіршіліктің эволюция дамуын **идеалистік тұрғыдан** сипаттайтын тұжырымдамаү
## Дереккөздер


Санат:Эволюция
Бутлеровтың құрылыс теориясы

**Бутлеровтың құрылыс теориясы** – органикалық қосылыстардағы атомдардың өзара байланысу тәртібін көрсететін теория. Оның негізін 1861 жылы Қазан университетінің профессоры А.М. Бутлеров қалаған. Бұл теория бойынша 4 негізгі ережеге сүйенуге болады: 1) молекуладағы атомдар өздерінің валенттілігіне сәйкес өзара белгілі тәртіп бойынша байланысады. Атомдардың байланысу реті химиялық құрылысты береді. Мысалы, бутан молекуласында (С4Н10) көміртек атомдары түзу (тармақталмаған) және тармақталған тізбек түзіп, екі түрлі орналасады; 2) заттардың қасиеттері олардың молекулаларының құрамына қандай атомдардың және олардың қандай мөлшерде кіргенінде ғана емес, сонымен қатар олардың өзара қандай ретпен байланысқандығына (химиялық  құрылысына) да тәуелді болады; 3) молекула түзетін атомдар немесе атомдар тобы өзара бір-біріне әсер етеді, молекуланың химиялық реакцияларға түсу қабілеті осыған байланысты; 4) құрамы мен молекулалық массасы бірдей, бірақ молекула құрылысы әр түрлі, сондықтан да қасиеттері де әр түрлі заттар изомерлер деп аталады. Мысалы, изобутан, изопропан  т.б. Атомдар молекулаға біріккенде бір-біріне әсер ететіндігін бейорганикалық заттардан да байқауға болады. Мысалы, сутек пен оттек әрекеттесуінен су молекуласы түзілгенде судың құрамындағы сутек атомдары жанбайды, ал оттек жануды қолдамайды. Бутлеровтың химиялық құрылыс теориясы зат жөніндегі түсінікті тереңдетті, молекуланың құрылысын түпкілікті зерттеуге жол ашты, табиғаттағы көптеген жаңа заттарды болжауға және синтездеуге мүмкіндік берді.

А.М. Бутлеров өзінің теориясының негізгі қағидаларын 1861 ж. Шпейер қаласында өткен жаратылыстанушылар мен дәрігерлердің съезінде жасаған баяндамасында жариялады. Бұл ережелерді  қазіргі кезде келесідей тұжырымдауға болады:
# Заттың қасиетіне оның құрамына қандай атомдардың қандай мөлшерде кіретіні әсер етеді. 
# Органикалық қосылыстың құрамына кіретін атомдар өзара белгілі бір ретпен, тәртіппен байланысады.  
# Заттың құрылысын химиялық әдістермен (анализ және синтез) зерттеуге болады. Қазіргі кезде заттың құрылысын анықтау үшін физикалық әдістер де кеңінен қолданылады.
# Заттың құрылымдық формулалары атомдардың өзара байланысу ретін көрсетеді. Көміртегі үнемі IV валентті. 
# Бір құрылымдық формулаға бір ғана зат сәйкес келеді, құрылымдық формуладағы бір химиялық байланыс бір сызықшамен белгіленеді.
# Молекуладағы атомдар өзара бір-біріне әсер етеді, тікелей байланысып тұрған атомдардың әсері күшті болады. 

**А.М. Бутлеровтың химиялық құрылыс теориясының маңызы.** 1. Осы теориядан кейін органикалық химия сипаттамалықтан ғылыми жолға түсті. 2. Бұл теория құрамы бірдей қанша зат болатынын болжауға және оларды синтездеуге мүмкіндік береді. 3. Болжанған заттарды синтез арқылы алу теорияның дұрыстығын дәлеледейді. А.М. Бутлеров өзі болжаған изобутанды, пентанның үш изомерін, изобутил спиртін синтездеп алды. 4. Бұл теория Д.И. Менделеевтің "Периодтық заңы" сияқты табиғаттың жалпы заңдарының қатарында тұр, ол дүниенің тұтас ғылыми кескін-келбетін жасауға мүмкіндік береді.

## Дереккөздер

Санат:Теориялар
Санат:Химия
Түйетабандар тұқымдасы

thumb|right

**Түйетабандар тұқымдасы** (Zygophylleaceae) – қосжарнақты өсімдіктер, бұта, жартылай бұта. Жер шарының солт. және оңт. ендіктеріндегі құрғақ және ыстық аймақтарда кездесетін 25 туысы, 250-ден астам түрі белгілі. Қазақстанда бұрын Түйетабандар тұқымдасының 6 туысы, 35 түрі бар деп есептелінсе, соңғы жүйеленім бойынша 2 туыс (теміртікен, түйетабан) 31-дей түрі тіркелген. Субротивті, етжеңді жапырақтарында бөбешік жапырақшалары болады. Гүлдері қосжынысты (өте сирек дара жынысты), дұрыс, көпшілік түрінде гүлшоғырын құрайды, араларында гүлі жеке жетілетіндері де кездеседі. Тостағанша жапырақтарының саны – 5, бос жатады, кейде түбінен бірігіп өсіп шығады. Күлтесі – бесеу. Аталығының саны 5 – 10, кейде 15, аналығы – біреу, аналық мойны 1 – 3 аналық аузынан құралады. Жатыны 2 – 5 ұялы. Жемісі – қорапша, сирек сүйекше немесе жидек. Түйетабандар тұқымдасына жататын өсімдіктердің көпшілігі егістіктің арамшөбі, араларында улы және дәрілік түрлері де кездеседі. Ал тропиктік аймақта өсетін – гваяково ағашының (Guaіacum) қатты да ауыр (тығыздығы 1,17 – 1,3 г*см3) сүрегі машина жасау өнеркәсібінде пайдаланылады.
## Дереккөздер


*Абдуллина С.А., Список сосудистих растений Казахстана, А., 1999.

Санат:Түйетабандар
Рауза Меңдіахметқызы Қонаева

**Рауза Меңдіахметқызы Қонаева** (25 мамыр 1934, Алматы) – биология ғылымдарының докторы (1984). Ысты руынан шыққан.

Мәскеу мемлекеттік университетін бітірген (1957). Қазақстан ғылым академиясының Ботаника институтында кіші, аға ғылым қызметкер, зертхана меңгерушісі (1957–83), 1983 жылдан Молекуларлық биология және биохимия институттында зертхана меңгерушісі, бас ғылыми қызметкер қызметтерін атқарады.

«Гидролитические и окислительные ферменты обмена фенольных соединений растений» тақырыбында доктор диссертация қорғады. Негізгі ғылым еңбектері энзиология мәселелеріне арналған. 1 авторлық куәліктің иегері.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Мәскеу мемлекеттік университеті түлектері
Ортогнатизм

**Ортогнотизм** – адам бет сүйектерінің қырынан қарағандағы түзулік нормасы. Бұл прогнатизмге (бет-сүйектерінің көлбеу шығыңқылығы) қарама-қарсы көрсеткіш. Олар антрополиялық зерттеулерде **бас сүйек сипаттамасын** жасаған кезде қолданылады; 

## Дереккөздер


Санат:Биология
Керейіт (Түркістан облысы)

**Керейіт** (1993 жылға дейін – *Ильинка*) — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Арыс ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан солтүстік-батысқа қарай 26 км-дей жерде, Арыс өзені бойында, бұта аралас бидайық, т.б. астық тұқымдас шөптесін өскен қызыл қоңыр, кейде бозғылт қоңыр және сұр қоңыр топырақты тау алдының қуаң жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1957 жылы Киров атындағы қой шаруашылығының  ұжымшары ретінде қаланған. Оның негізінде 1997 жылы шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автокөлік жолдары арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Айгүл Жұмағалиқызы Әубәкірова

**Айгүл Жұмағалиқызы Әубәкірова**(1.7.1950 жылы туған, Алматы облысы Талдықорған қаласы) – медицина ғылымның докторы (1996). Алматы мемлекеттік медицина институтын (1973, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген соң Алматы қаласындағы ауданғы ауруханада дәрігер, 1974 жылы Қазақ көз аурулары ғылыми-зертеу институтында ғылыми қызметкер, бөлім меңгерушісі болды. Оның ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты – балалардың көз ауруларын емдеу мәселелері. Әубәкірова 100-ден аса ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1950 жылы туғандар
Кеңсай

**Елді мекендер:**

* Кеңсай – Түркістан облысы Бәйдібек ауданындағы ауыл.
* Кеңсай – Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**
* Кеңсай – көне обалар.
* Кеңсай – Алматы қаласында орналасқан қоғам қайраткерлері мен танымал тұлғаларды жерлеуге арналған мұсылман зираты.
Изобара

thumb|right|CD - изобара
**Изобара** (*[[изо...]]* және *bros* – ауырлық) – тұрақты қысымда өтетін процесті кескіндейтін термодинамикалық күй диаграммасындағы сызық.

Идеал газ изобарасының теңдеуі:
:\frac{T}{V}=const, мұндағы  V – меншікті көлем, T – температура.

## Сілтемелер


Санат:Физика
Қызыл таңдай

## Қызыл таңдай
**Қызыл таңдай**, ремерия (Roemerіa) — көкнәр тұқымдасына жататын бір жылдық сүт-шырынды шөптесін өсімдіктер. Қызыл таңдай, көбіне тастақты тау беткейлерінде, төбешік құмды, сазды жерлерде, жусанды шөлде, бау-бақша, егістіктерде арамшөп ретінде өседі. Қазақстанда  имек Қызыл таңдай (R. refracta) және будан Қызыл таңдай (R. hybrіda) деген 2 түрі кездеседі. Биіктігі 3 — 50 (100) см, сабағы тік бұтақтанып өскен әрі қалың тікенді, түкті. Жапырақтары сағақты, қауырсын салалы екі рет тілімделген, қарама-қарсы немесе кезектесе орналасқан. Күлгін-көк, ірі, ашық қызыл түсті гүлдерінің төменгі жағында көкшіл дақтар бар. Сәуір — маусымда гүлдеп, шілдеде жеміс салады. Жемісі — бұршаққынша тәрізді қорапша. Имек Қызыл таңдай улы өсімдік, құрамында ремерин алкалоиды болады.

## Дереккөздер
Қазақстан энциклопедиясы

Санат:Биология
Ортогоналдық

**Ортоганалдық** – *перпендикулярлық ұғымының жалпыланған түрі, кейде синонимі*. Үш өлшемді кеңістікте екі вектор перпендикуляр болса, онда олардың скаляр көбейтіндісі нөлге тең. Бұл жағдай скаляр көбейтінді анықталған кез келген векторлық кеңістікте перпендикулярлық ұғымын жалпылауға мүмкіндік береді: *егер екі вектордың скаляр көбейтіндісі нөлге тең болса, оларды ортогонал* деп атайды. Егер екі сызықтық ішкі кеңістіктің біреуінің әрбір векторы екіншісінің әрбір **векторына ортогоналды** болса, ондай кеңістіктер өзара ортогоналды кеңістіктер деп аталады. Бұл ұғым үш өлшемді кеңістіктегі екі түзудің немесе түзу мен жазықтықтың өзара перпендикуляр болуын (бірақ екі жазықтықтың өзара перпендикулярлығы емес) жалпылайды. Тік бұрышпен қиылысатын қисық сызықтар ортогонал қисық сызықтар деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Математика
Фёдор Кириллович Кердань

**Федор Кириллович Кердань**(1925–2002) — соғыс және еңбек ардагері. Кеңес Одағының Батыры (29.6.1945). Соғысқа дейін Жуалы ауданында (бұрынғы Түркістан облысы) тұрған. Қызыл Армия қатарына 1942 жылы шақырылған. Чехословакия жерін жаудан азат ету барысында Моравска-Острава операциясы кезінде көрсеткен асқан ерлігі үшін батыр атағына ие болған. Соғыстан кейін Челябі әскери авиациялық училищесін (1947), Ульяновск жоғары ұшқыштар дайындайтын мектепті (1951) бітіріп, Минск қаласының аэропортында, кейіннен Ялтада санаторийде қызметтер атқарды. Ленин орденімен, медальдармен марапатталған. 

## Сілтемелер


Санат:Кеңес Одағының батырлары
Ортогонал функциялар жүйесі

**Ортогонал функциялар жүйесі** – [а, b] кесіндісінде анықталған p(x)>0 ортогоналдық cалмағы бар {n(x)} (n=1, 2, …,) функциялар жүйесі. Ортогонал функциялар жүйесі үшін, 
mn. Мыс., [-, ] кесіндісінде 1, cosx, sіnx, cos2x, sіn2x, … cosnx, sіnnx, … тригонометриялық тізбегі ортогонал функциялар жүйесі болады. Ортогонал функциялар жүйесінің әрбір функциясы  теңдігін қанағаттандыратын болса, ол жүйе ххортонормал функциялар жүйесіъъ деп аталады. Ортогонал функциялар жүйесіне жоғарыдағы тригонометр. тізбек, Лежандрдың, Якобидің, Чебышевтің көпмүшеліктері, т.б. функциялар жатады. Ортогонал функциялар жүйесінің теориясы матем. физиканың шекаралық есептерін шешуде, матем. статистикада, қолданбалы математиканың бірталай тарауларында кең түрде қолданылады.
## Пайдаланған әдебиет

	

Санат: Математика