open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Материалдық құралдар

**Материалдық құралдар (Материальные средства)**  қарулы күштерді бейбіт уақытта және соғыс кезінде қамтамасыз' етуге арналған материалдық өнімдердің жиынтығы. Материалдық құралдарға қарудың және әскери техниканың барлық түрі, оқ-дәрілер, әр түрлі отындар, жанар-жағармай, азық-түлік, заттай, инженерлік, медициналық және басқа мүліктердің түрлері жатады. Соғыстардың тарихы мен қарулы күштердің құрылысы армия мен флоттың материалдық құралдарды үзбей пайдалануының өсуіне негіз болып табылады. Олардың атаулары (номенклатурасы) да, салмақтық (көлемдік) көрсеткіштері де өсуде. Бұл қаружарақтың, техниканың дамуына, материалдық өндірістің мүмкіншіліктерінің өсуіне, армияның көпшілікке бірдейлігінің артуына және қарулы ұрыстың ауқымына байланысты. Қарулы күштерде материалдық құралдар жалпы әскерлік және арнайы болып бөлінеді. Жалпы әскерлік материалдык құралдар қарулы күштердің барлық түрлерінде қолданылады. Олар: артиллериялық қару-жарақ, оқ-дәрілер, сауытты танк және автотанк техникасы, әр түрлі отын, жанаржағармай, азық-түлік, жаппай қырып жоятын қарудан қорғану құралдары, байланыс мүліктері, үгіт-насихаттың техникалық құралдары, инженерлік, заттай, медициналық, мал дәрігерлік, пәтерлік мүліктер жатады. Авиациядағы материалдық құралдар: авиациялық ракеталар, инженерлік-авиациялық, инженерлік-әуежайлық, авиациялықтехникалық және басқа да мүліктер. Әскери-теңіз флотында арнайы материалдық құралдарға: миналы-торпедалық, минаға қарсы, кайыққа қарсы қару-жарақтар, әр түрлі техникалық және инженерлік мүліктер және басқа да құралдар жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қаспан

**Қаспан** — Жетісу облысы Кербұлақ ауданындағы ауыл, Қаспан ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Сарыөзек ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде жерде, Быжы өзенінің жағалауында, Шаған тауының оңтүстік баурайында, жусан, ши аралас бетеге, боз, селеу басым өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тау алдының жонды-белесті келген қуаң жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1934-1997 жылдары сүт өндіретін Ленин кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылы Қаспанда және округке қарасты Көксай, Сайлыкөл, Шаған ауылдарында өндірістік кооператив және 13 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
1 орта мектеп,  1 орталау және 3 бастауыш мектеп, дәрігерлік амбулатория, 4 фельдшер-акушерлік пункт, мәдениет үйі, кітапхана, т.б. мекемелер бар.  Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы катынасады. 2011 жылдың көктемінен 2011 жылдың қыркүйегіне дейін автомобиль жолы жөнделінді.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы елді мекендері
Сорбет

[right|thumb| alt=A.|200 px|["Сорбет"]]

**Сорбет** — жидек балмұздағы. Құрамында сүт пен май болмайды. Сорбет — су мен джемді фризерлеп (ауамен қанықтырып) және мұздатылған өнім; өте қатты суытылған жидек қоспасы бар коктейль.

## Дереккөздер
Хабарлау шебі

**Хабарлау шебі** (Рубеж оповещения) — әуе қарсыласының жақындауы кезінде олар туралы әскерлер мен объектілерге хабарлау жүргізілетін шартты желі. Хабарлау шебінің өз әскерлерінен және объектілерінен қашықтығы әуе нысаналарын табу алыстығына, олардың координаттарын анықтау уақытына және ұшу бағытына, сондай-ақ хабарлау сигналдарын беруге байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Материалдық құралдар қорлары

**Материалдық құралдар қорлары (Запасы материальных средств)** — қару-жарақ, әскери техника, оқ-дәрілер, жанармай, азық-түліктің белгілі бір мөлшері.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жылдамдық векторының годографы

**Жылдамдық векторының годографы** — кеңістіктің кез келген нүктесіне көшірілген қозғалыстағы нүктенің жылдамдық векторларының ұштарының геометриялық орны.
## Дереккөздер


Санат:Механика

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Сананың белсенділігі

**Сананың белсенділігі** - сана объективті әлемді бейнелеп қана қоймай, сонымен бірге оның жасаушысы ретінде анықталатын психикалық белсенділіктің жоғарғы формасы.
## Дереккөздер


Санат:Психология
Халық жасағы

**Халық жасағы** (Народное ополчение) — жұмылдыру кезінде армия қатарына шақыруға жатпайтын адамдардан құралған жасақ, бөлімше, бөлім және құрамалар түріндегі еріктілердің уақытша әскери құрамалары. Ұлы Отан соғысы жылдарында Халық жасағы соғыстың бас кезінде халықтың неміс-фашист басқыншыларына қарсы қарулы күреске қатысуының бір түрі болды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Голономды жүйе

[thumb|right|[Математикалық маятник]]
**Голономды жүйе** - тек голономды байланыстар ғана әсер көрсететін механикалық жүйе.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Қозғалыс аурулары

**Қозғалыс аурулары** - қозғалыс жағдайы әсерінен, адамда тілекей және тер бөлінуі, бозаруы, бастың айналуы, жүрегінің айнуы, құсуы байқалатын аурулар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Машиналарға техникалық күтім жасау

**Машиналарға техникалық күтім жасау (Техннческое обслуживание машин)** — машиналарды тұрақты техникалық дайындықта ұстау мақсатында оларды күтуге байланысты белгілі жұмыстар атқару. Қарулы күштерде машиналарға техникалық күтім жасаудын жоспарлы алдын алу жүйесі белгіленген. Ол машиналарды пайдалану барысында да, сақтаулы тұрғанда да міндетті күтім жұмыстарын орындауға негізделген. Машиналарға техникалық қызмет көрсетуге машиналарды жанар-жағармай заттарымен қамтамасыз ету, салкындатқыш, тежегіш және амортизаторлық сұйықтармен жабдыктау, машинаны жинау, тазалау және жуу, агрегаттардың, тетіктер мен машина құралдарының түгелдігін, бекітілуі мен калпын тексеру кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бауыржан Қарабеков

thumb|right|200px|Бауыржан Қарабеков
**Бауыржан Қарабеков** (25 қазан, 1956 жыл, Түркістан облысы, Мақтаарал ауданы, Асықата аулында туған) - ақын.

## Өмірбаяны
* 1978 жылы Қазақ политехникалық институтын бітірген
* КСРО Радио өнеркәсібі министрлігінде жұмыс істеген.
* 1978—1982 жылдары Қазақ политехникалық институтында инженер, кейіннен оқытушы болған.
* Мәскеу энергетика институтының аспирантурасын бітірген.
* 1991 — 1994 жылдары «Мақсат» мейірімділік қорында қызмет істейді.
* 1991 — 2000 жылдары ««Butya» компаниясы құрылымдарында қызмет істейді.
* «Үміт» зейнетақы қорында жауапты қызметтер атқарған.
* «ҰларҮміт» жинақтаушы зейнетақы қорының басқарушы директоры болған.

## Шығармалары
Өлеңдері 1990 жылдан бері газет-журналдарда жарияланып келеді.
* 2001 жылы «Үш қиян» баспасынан «Қызылдың ауыл қүмында»
* «Қүмдағы жазулар» (2007) атты өлеңдер жинағы жарық көрген.
* Топтама өлеңдері бірнеше жыр жинақтарына енген.
## Жкетістіктері
* М.Жұмабаевтың, С.Мұқановтың 100 жылдық, Қ.Аманжоловтың 90 жылдық мерейтойларына арналған мүшәйралардың жүлдегері.
* «Қазақ әдебиеті» газеті жариялаған «Бір өлеңнен білінер» жабық жыр бәйгесінің Бас жүлдегері.

## Дереккөздер

Санат:25 қазанда туғандар
Санат:1956 жылы туғандар
Санат:Мақтаарал ауданында туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:Мәскеу энергетика институты түлектері
Жедел сапқа тұру

**Жедел сапқа тұру** — операция жүргізу үшін құрылған оперативтік бірлестіктің күші мен құралдарын топтастыру. Жедел сапқа тұру қолбасшының (командирдің) операцияны жүргізу жоспарына сай келуі кажет және төмендегілерді қамтамасыз етуі керек: 
*ядролық қаруды, 
*сонымен қатар тек әдеттегі құралдарды қолдана отырып операцияны табысты жүргізу; 
*Жедел сапқа тұрудың барлық элементтерін тиімді колдану; 
*қарсыластан басты бағытта басым болу; 
*операция (ұрыстық қимылдар) кезінде күш салуды, маневрді, әскер, күш және құралдармен тез күшейту мүмкіндігі; 
*жауынгерлік қимылдардың бір түрінен басқа түріне көшу; 
*ұрыстық қимылдарды үздіксіз жүргізу және әскерлерді басқару түрақтылығы; 
*әскерлерді жаппай жою қаруынан, әуе шабуылынан сенімді қорғау және т.б.

Жалпы әскери құрамының жедел сапқа тұруы жалпы әскери және танк құрамаларынан, ракеталык әскер мен артиллерия топтастықтарынан, майдандық авиация, әуе шабуылынан қорғау әскерінің топтастығынан, арнайы әскерлер, әуе десанты, түрлі максаттағы жылжымалы бөгеу жасақтары және тылдық топтары бар бір, екі, кейде одан да көп эшелондардан түруы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Алиментарлық аурулар

**Алиментарлық, азық-түлікпен байланысты аурулар** - тағамда қажетті қоректік заттардың жетіспеушілігінен немесе олардың шектен тыс болуынан туындайтын аурулар.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Әуеден барлау құралдары

**Әуеден барлау құралдары** () — әуе барлауын жүргізуде қолданылатын, әр түрлі жабдықтармен, қондырғылармен жарақталған ұшкышты және ұшқышсыз ұшу аппараттары. Әуеден барлау құралдары ретінде ұшақтар, тікұшақтар, жасанды Жер серігі, қанатгы ракеталар және басқа арнайы аппаратуралармен жабдықталған ұшуаппараттары қолданылуы мүмкін. Әуеден барлау құралдары,барлау мәліметтерін жеткізу уақытына қарай алынған хабарламаны үздіксіз жеткізушілер (теле, фототеле аппаратурасы) және ұшуаппараты базаға оралған сон хабарлама алуға мүмкіндік беретін құралдар (фотоаппарат, радиотехникалық және радиолокациялық қондырғылар, инфрақызыл сәуле арқылы барлау) болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құмбел (асу, Іле Алатауы)

**Құмбел** – Іле Алатауының батыс бөлігіндегі асу.

## Жер бедері
Биіктігі 3661 м. Іле Алатауының солтүстігіндегі Ұзынқарғалы өзенінің бастауында. Майбұлақтан, оңтүстігіндегі Кіші Кемин өзенінің шатқалды жоғарғы арнасына соқпақ жол өтеді. Құмбел арқылы Қарғалыдан Ыстықкөлге баратын туристер қатынайды. Асу қорым тасты.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Науқас

**Науқас** - түрлі ауруларға шалдыққан адам.
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Халықты жаппай зақымдаушы қарулардан қорғау

**Халықты жаппай зақымдаушы қарулардан қорғау** (Зашита населения от оружия массового поражения) — ядролық, химиялық және бактериялық (биологиялық) қарудан адам шығынын барынша азайту үшін  жүргізілетін қорғаныш. Оған мынадай шаралар кіреді: қорғаныш ғимараттарын дайындау және адамдарды жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету; халықты ірі қалалардан қала сыртындағы аймаққа көшіру, қарсыластың жаппай зақымдаушы қаруларды қолданып шабуыл жасау қаупі төнгендіп жөнінде  халықты хабарландыру; зақым ошақтарында құтқару және шұғыл авариялық-қалпына келтіру жұмыстарын ұйымдастыру және зардап шеккендерге медициналық көмек көрсету; радиациялық, химиялық және биологиялық бақылау жасау және айналадағы ортаның, тағам шикізатының, азық-түліктің, ауыз судың зақымдануына бақылау жүрпзіп, қадағалау; санитариялық-гигиеналық, емдеу-профилактикалық шаралар ұйымдастыру.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуеден суретке түсіру

**Әуеден суретке түсіру** () — жер (су) бетін немесе ондағы объектілерді ұшақтан не өзге ұшу аппаратынан суретке түсіру арқылы әуе барлауын жүргізу тәсілі. Әуеден суретке түсіру қарсыластың ракеталық-ядролык құралдары мен артиллериялық атыс бекіністерінің орналасқан жерін аныктау, жергілікті жердің кейбір өңірлерін зерттеу мен маңызды объектілерді табу, топографиялық объектілерді жөндеу мен бақылау мақсатында қолданылады. Аэросурет аппараттарының суретке түсіру кезінде орналаскан орнына қарай жоспарлы, , ағымдағы және жоспарлы-ағымдағы түсіру деп бөлінеді. Әуеден суретке түсіру орындау тәсіліне карай мынадай түрлерге бөлінеді: 
*жеке-шағын объектілерді жеке суреттерге түсіру; 
*бағыттық — ұшу бағытының бойында суретке түсіру; 
*көлемдік — ауданды екі не одан да көп көлденең бағыттарда суретке түсіру. 
:Әуеден суретке түсіру нәтижесінде алынған суреттер анықталып, жергілікті жердің сипаты мен ондағы қарсыластың объектісі жөнінде дұрыс әрі анық мәліметтер алынады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Жеке армия

**Жеке армия** -  құрлықтағы әскерлердің жалпы әскери оперативтік бірлестігі. Ол майдан (армия топтары) немесе әскери округ құрамына кірмейді және өз бетінше операциялық бағытта операцияны жүргізу үшін қолданылады. Жеке армия алғашкы рет Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, майдандар құрылғанда, сондай-ақ оның құрамына кірмейтін армияларды айыру қажеттілігі туғанда пайда бәлды. Екінші дүниежүзілік соғыста орасан кеңістік ауқымы оқшауланған немесе екінші дәрежелі бағыттарда жеке армиялық бірлестіктермен ұрыс қимылдарын жүргізу қажеттілігіне орай қалыптасты.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әуе-авиация армиясы

**Әуе-авиация армиясы** () — жоғары оперативтік немесе стратегиялық әскери бірлестік. Оперативтік және стратегиялық көлемдегі міндеттерді орындау үшін бірнеше авиациялық әскери құрамалардан біріктіріледі. Әуе-авиация армиясы Екінші Дүниежүзілік соғыста ұйымдастырылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Әскери құралымдар
Химик барлаушы

**Химик барлаушы** (Химикразведчик) — химиялық қорғаныс  бөлімшесінің сарбазы. Ол барлау, күзет немесе қозғалысты қамтамасыз ету жасағының құрамына барлаудың (күзеттің, қозғалысты қамтамасыз ету жасағының) бағытындағы жергілікті  жерде залалданған өңірлерді дер кезінде іздеп-тауып, белгілеу міндетін атқару үшін  кіреді. Химик барлаушы керекті құралдармен және қоршау белгілерімен жабдықталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бутирометр

**Бутирометр** - сүттің майлылығын өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Көлденең-соққы машина

**Көлденең-соққы машина** - қалыптауға арналған көлденең-кривошипті баспақ.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Актуализация

**Актуализация** - Б.Г. Ананьев (1907-1972) және оның оқушылары енгізген, психикалық құбылыстың потенциалды деңгейден көкейтесті деңгейге немесе онша көкейтесті емес деңгейден аса көкейтесті деңгейге ауысуы іспеттегі ұғым.
* **Актуализация** ( - әрекетті) - тілдік элементтердің потенциалды қасиеттерін сөзде жүзеге асыру және оларды сол тілдік жағдайдың тэртібіне бейімдеу.
## Тағы қараныз:
* Актуализатор

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Голономдық байланыстар

**Голономдық байланыстар** - теңдеуінің кұрамында жүйе нүктесінің координатасының туындысы болмайтын механикалық байланыстар.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Әуе-ғарыштық ұшақ

**Әуе-ғарыштық ұшақ**  — жер атмосферасында да, ғарыштық кеңістікте де ұшуға қабілетті ұшақ. Ол жанармай жинау көзі ретінде атмосфераны қолдана алады.

## Дереккөздер


Санат:Ғарыштану
Санат:Ұшақтар
Білімді актуализациялау

**Білімді актуализациялау** - оқушылардың білімін потенциалдық күйден ертерек пайда болған ассоциативті байланыстар жүйесін қоздыру арқылы белсенді күйге көшіру.
## Дереккөздер


Санат:Білім алу деңгейлері
Медициналық барлау

**Медициналық барлау (Медицинская разведка)** — әскери-медициналық қызметтің әскерлердің ұрыс қимылдары аудандарында жеке құрамның денсаулығына әсер ететін факторларды, әскерлердің санитариялық жағдайын және олардың медициналық қамтамасыз етілуін анықтау мақсатында жүргізетін шаралары. Медициналық барлау әскерлердің санитариялық-эпидемиялық, санитариялық-гигиеналық жайын және жеке құрамның денсаулығын сақтау мақсатында жүргізіледі. Осы максатпен шоғырлану аудандары мен бөлімнің (құраманың, бірлестіктің) ұрыс қимылдары болатын аудандарында, әскерлердің жылжу маршруттарында тұрғындардың тұрмыс жағдайы, тұрғын пунктері мен үйлердің санитариялық жайкүйі зерттеліп, жергілікті тұрғындар арасындағы жұқпалы аурумен ауырушылар, үй жануарлары мен жабайы жануарлар арасындағы эпизооттар анықталады; ауруды таратушылар мен тарату көздері, эпидемиялық аурулардың ошақтары анықталады, жергілйсті жердің залалданған өңірлері, ғимараттар, су көздері, азық-түлік белгіленеді. Медициналық барлау барысында климат, жер беті, су мен жергілікті азық-түлік сапасы зерттеледі, улы шөптер мен жануарлар анықталады; жергілікті денсаулық сақтау орғандарының эпидемияға қарсы шаралар өткізу мүмкіндігі бағаланады. Медициналық барлау сондай-ақ қарсылас әскерінің эпидемиялық аурулары туралы мәліметтер жеткізеді. Медициналық барлаудың маңызды міндеті: әскерлерді медициналық жабдықпен емдеу-эвакуациялық қамтамасыз ету ұйымдарының жай-күйі туралы мәліметтер алу болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Асылқожа Құрманбаев

**Құрманбаев Асылқожа** (1858, Торғай облысы, Қостанай уезі — 31.12.1923) — қазақтың алғашқы кәсіби педагогтарының бірі, журналисі. Ы.Алтынсариннің шәкірті. 1886 ж. Орынборда мүғалімдер даярлайтын мектепті бітірген, 1888 ж. Красноуфинск реалдық училищесінің, 1889-92 ж. Қапал ауыл шаруашылығы мектебінің меңтерушісі. 1892-93 ж. Семей облысы Зайсан ауылы шаруашылығы мектебінің басшысы, 1893-96 ж. Ақмола облыс сотының аудармашысы болған. 1896 ж. Жетісу өлкесіне көшіп келіп, өмірінің соңына дейін осындағы әр түрлі мекемелерде — Жаркент қалалық приставында, Лепсі мектебінде, Верный округтік сотында қызмет атқарды. Жетісу өңіріндегі ұлт-азаттығы идеясын көтерген Алаш қозғалысына белсене араласын, 1918 ж. Верный қаласында өткен Алашорданың облыс съезіне қатысты. Осы жиыңда облыс к-ттің мүшелігіне әрі төраға орынбасарлығына (төраға Ы.Жайнақов) сайланды. 1918 ж. наурыз айында большевиктер тұтқынынан О.Әлжанов, Ы.Жайнақов, С.Сабатаевты қамаудан босату шараларын ұйымдастырды. 1918 ж. Верныйдағы мұғалімдер курсын басқарып, осының негізінде ұйымдастырынған халық ағарту институтында сабақ берді. 1921 ж. жергілікті "Кедей еркі" газетін шығаруды қолға алын, жауапты хатшысы болды. 1923 ж. "Тілші" газетін-де аудармашылық қызмет атқара жүріп қайтыс болды. Қ. қазақтың кәсіби баспасөзінде өзіңдік қолтаңбасын қалдырған қаламгер. Оның "Дала уөлаятынан" бастап әр түрлі басылым беттерінде жариялаған мақала, өңтімелері сол кездегі қазақ тұрмысын, мәдени-рухани өмірдегі құбыныстар мен жаңалықтарды жан-жақты қамтыды. Ол жас ұрпақты білім алуға, өнер үйренуге шақыра отырып, әсіресе орысшылдықты, қазақ тілін шұбарлап сөйлеуді батыл сынады.

## Дереккөздер
Жеке барлаушы шолғын

**Жеке барлаушы шолғын** — барлау жасағында әрекет ететін, батальоннан (ротадан) жіберілетін тактикалық барлау органы. Құрамалардан (бөлімдерден) жіберілетін барлау күзеті жеке барлау шолғыны деп аталады. Жеке барлаушы шолғынның әдеттегі құрамы саперлермен және баска да мамандармен күшейтілген взводтан тұрады. Жеке барлаушы шолғын барлау жүргізу үшін бағыт немесе объект және тапсырма алады. Жеке барлаушы шолғын өз міндеттерін бақылау, торуылдау, шабуыл, ал қажет болғанда ұрыс жүргізу арқылы атқарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Соте

**Соте**  — бұзау немесе қаз бауырынан, балапандардан, камбаладан, алдымен, маринадта ұстап, содан соң жылумен өндеу тәсілімен дайындалатын рагу тәрізді тағам. Осы екі процесс арасында өнім жарты немесе екі сағаттай өңделінбей сақталынады. Тағамда ет мүшелері қай малдыкі екені білініп тұрады. Балықты тұздап, бұрыштап, лимон шырынын құйып аунатып алады да қуырады. Сотенің барлық түрлері мадералық немесе басқа соустармен беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Санитарлық статистика бөлімі

**Санитарлық статистика бөлімі** - министрліктер мен денсаулық сақтау бөлімдері жанындағы халықтың денсаулық жағдайы, денсаулық сақтау мекемелерінін қызметі және медициналық көмектің сапасы жайлы медициналық-статистикалық ақпаратпен қамтамасыз ететін мекеме.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Медициналық қорғау

**Медициналық қорғау (Медицинская защита)** — ауруханалар мен емханалар және басқа да медициналық қызмет мекемелерінің күш-құралдарымен жүргізілетін шаралар. Медициналық қорғаудың негізгі міндеттері: жинау пункттерінде, жүру жолында, көшірудің аралық пункттерінде көшіру шараларын медициналық қамтамасыз ету, қала сыртындағы аймақта жайғасқан жерлердегі жұмысшыларға, қызметшілерге және халықка, қалалардағы көсіпорындар жұмысшыларына қызмет көрсету; санитариялық-гигиеналық шараларды атқару, АҚ жасақтары мен халықты медициналық жеке қорғаныш құралдарымен қамтамасыз ету; медициналық барлау жүргізу және зардап шегушілерге дер кезінде көмек көрсету.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Зағи Құрманбаева

**Құрманбаева Зағи** (1.6. 1903, Қарасай ауданы - 14.7.1975, Алматы қаласы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1945). Өнер жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. 1932 ж.

Қазақ драма театрының (Алматы) құрамына қабылданды. Осы театр сахнасында алғашқы ойнаған рөлі — І. Жансүгіровтің "Кегіндегі" Үндемес. Ол — қазақ сахнасында негізінен аналар бейнесінің галереясын жасаған, өткір мінезді, тұрмыстық жанрдағы актер. Негізгі рөлдері:

* Ділда, Аналық, Зере (М.Әуезовтің "Түнгі сарыны", "Қара қыпшақ Қобыланды" және "Абайында" (соңғысы инсценировка бойынша),
* Дәмелі, Күнікей (Ғ.Мүсіреповтің "Ақан сері— Ақтоқтысы" мен "Қозы Көрпеш-Баян сұлуында"),
* Рабиға (Ә.Әбішевтің "Бір семьясында"), т.б. 1957 жылдан киноға түскен.
Қазақ драма театрында 1959 жылға дейін қызмет етті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Апбаз Қаражігітұлы

**Апбаз Қаражігітұлы** -  1923 жылы 15 наурызда қазіргі Қарағанды облысы, Ұлытау ауданы, Сарысу ауылында туған. Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген (1953). Ауылында колхозшы, колхоз есепшісі, мектептерде мұғалім, мектеп директоры, 1942—1943 жылдары Қызыл Армия қатарында болған. 1970— 1984 жылдары Қарағанды облыстық газетінде тілші, Жезқазған облыстық газетінде бөлім меңгерушісі, 1984—1990 жылдары Жезқазған балалар театрының әдеби меңгерушісі, 1990— 1998 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы Жезқазған облыстық бөлімшесінің жауапты хатшысы қызметтерін атқарған.

Алғашқы өлеңдері облыстық «Орталық Қазақстан» газетінде (1956) жарияланған. «Жетім», «Тас жарған емен» поэма, балладалары жарық көрген (1958). «Ақмон-шақ» (1976), «Шақпақ» (1978), «Әке дауысы» (1982), «Май-қоңыр» (1988), «Қайран шеше» (1991), «Абыздар биігі» (2001), «Жанайқай» атты прозалық кітаптардың авторы. Драматургия саласында «Баубек», «Сәкен-нің атылуы», «Махаббат азабы», «Қияндағы жалғыз үй» пьесалары Жезқазғандағы С.Қожамқүлов атындағы сазды драма театрында қойылып жүр. ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің «Мәдениет қайраткері» белгісімен мара-патталған (2003). Үлытау ауданының Қүрметті азаматы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:15 наурызда туғандар
Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Ұлытау ауданында туғандар
Шекаралы үйкеліс

**Шекаралы үйкеліс** - жанасушы беттер арасы өте жұқа май қабатымен жабылғандағы үйкеліс.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Сотейниктер

**Сотейниктер** - кастрюль тәрізді, оттың үстіне қозғауға қолайлы болу үшін ұзын сап жасалған, диаметрі цилиндр биіктігіне тең (ең шағын сотейниктерде) немесе диаметрі цилиндр биіктігінен үлкен болатын асхана ыдысы. Олар соустар, кремдер (шағындары) дайындауға, ал үлкендері дайын тағамды берер алдында қозғай отырып, бұқтыруға, кептіруге, жылытуға арналған.

## Дереккөздер
Әуе-десант әскері

**Әуе-десант әскері** () — қарсылас тылына түсіруге және онда соғыс қимылдарын жүргізуге арнайы дайындалған құрлық, әскерлерінің бір түрі. Әуе-десант әскері құрамына жаяу әскерден басқа артиллерия, танк, инженерлік және байланыс әскер бөлімдері де кіреді. Ол өз міндетін шабуылға шыққан құрлықтағы әскерлермен, әскери-әуе күштері, әскери-теңіз флотының бөлімдерімен қоянқолтык кимын жасай отырып орыңдайды. Әуе-десант әскері  қарсыласты жоюға жәрдемдеседі, оның тылындағы жұмыстарына кедергі жасайды. Шабуыл кезіңде әуе-десант әскері  шабылдаушы әскерлердің қарсылас қорғанысын бұзып өтуіне, олардың резервтерін бөлшектеп талқандауға, ядролық және басқа да жаппай қырып-жоятын каруларын істен шығаруға күш салады. Қорғаныс кезінде әуе-десант әскері  қарсылас шабуылына тойтарыс беріп, шешуші шайқаста жаяу әскерлермен бірігіп әрекет жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Әділжан Құрманғалиев

**Әділжан Құрманғалиев** (18 сәуір 1893, Сарқан ауданы, Бақалы ауылы - 24 қазан 1962, Алматы) - күйші-композитор, қоғам қайраткері.

* 1919 ж. Талдықорған облысы Көктерек болыстық ревкомының төрағасы. 
* 1920-28 ж. Жетісу облыстық ревкомының мүшесі, Қаратал уездік "Қосшы" одағының хатшысы, Ақсу ревкомының сот орындаушысы. 
* 1928-32 ж. Жаркент ауданында шаруашылық ұжымдарын басқарды. 
* 1932-55 ж. ҚХР-ның Шыңжаң өлкесінде мәдениағарту саласында еңбек етті. 
* 1955 ж. тарихи Отанына қайтып оралды. 
## Шығармалары
* "Қос жүрек" (1910)
* "Жастық шақ" (1911)
* "Қайран ана" (1938)
* "Қос жетім" (1942)
* "Жеңіс" (1945)
* "Арман" (1955)
* "Отан" (1955)
* "Ленин" (1960), т.б. күйлері бар.

Ол сонымен қатар қазақтың халық өндері мен күйлерін, ауыз әдебиеті мұраларын жинаумен айналысқан.

## Дереккөздер


Санат:18 сәуірде туғандар
Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Сарқан ауданында туғандар
Санат:24 қазанда қайтыс болғандар
Санат:1962 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Алматы облысы тұлғалары
Жеке бөлім

**Жеке бөлім** - дербес штат бойынша ұсталатын және ұрыстық немесе арнайы тапсырмаларды орындауға арналған әр түрлі әскер түрлері мен арнайы әскерлердегі тактикалық және әкімшілік-шаруашылық бөлік. Жеке бөлімдерге құрама (бөлім) құрамына кірмейтін жеке полктар, батальондар, дивизиондар, роталар, эскадрильялар және соларға сай әскери бөлімшелер жатады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрманова Күләш Байсиыққызы

**Құрманова Күләш Байсиыққызы** (1941 жылы туған, Ақсу ауданы, Қызылағаш ауылы) — ғалым, медицина ғылымдары докторы (1991), профессор (1994). 1966 ж. Алматы мемлекеттік медицина институтын, 1969 ж. республика Эпидемиол., микробиол. және жұқпалы аурулар ҒЗИ-ның аспирантурасын бітірген. 1970-91 ж. осы ҒЗИнда жұмыс істеді. 1991-2003 ж. С.Асфендияров атындағы Қазақ мемлекеттік медицина университетінде кафедра меңгерушісі болды. Қазір Дәрігерлер білімін жетілдіру институтының профессор 11 ғыл. канд-н, 3 ғыл. докт-н даярлаған. 180-нен аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 4 монографиясы жарияланған.

## Дереккөздер
Вегетомиофасцит

**Вегетомиофасцит** - бірқатар қолайсыз түрткілердің (діріл, тоңазу, физикалық кернеу) бір мезгілде, әрдайым және ұзак әсер етуінен туындайтын, қолдардың шеткері	жақтарының ангиотрофоневрозымен және қолдың білезігі мен білектің бұлшық еттерінің талшықтарының өзгеруімен сипатталатын кәсіптік ауру.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Гаага ережелері

**Гаага ережелері** - кеме иесінің жүктерді тасымалдау кезіндегі жауапкершілігінің көлемі мен нысандарын айқындайтын негізгі ережелер.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Велоэргометрия

**Велоэргометрия** - велометр тығыршығын аяқпен немесе қолмен айналдырып латенттік(жасырын) коронар артериясын айқындауға және баспалдақтық өсіру арқылы физиологиялық мөлшерді табуға қолданылатын зерттеу әдісі.

Бұл әдістің негізі:ИЖА ауруымен ауыратын науқастарда ишемиялық бұлшықет ұлпасы пайда болып, бұл жағдай ЭКГнің өзгеруіне алып келеді(депрессия әлде ST сегментінің элевациясы,R әлде T тісінің өзгеруі,жүрекке қан өткізуінің бұзулуы әлде физикалық жүктеу кесірінен қозғыштығы). Велоэргометрияға физикалық жүктеу мөлшерінің сынамасы да жатады(соның ішінде ең танымалы-степ-тест және тредмил). Степ-тестті өту үшін науқас ұзындығы 22,5 см. келетін екі баспалдақты кезекпен басады. Тредмил сынамасын өту үшін науқас бұлтару бұрышы өзгеріп тұратын жолақшаның үстінде жүгіруі тиіс.
## Жабдықтары
### Велоэргометр
Велоэргометр - велотренажердің бір түрі. Басқа велотренажерлардан басты айырмашылығы - велоэргометр жүктеменің дәл мөлшерін табады. Велоэргометрдің екі түрі кездеседі:механикалық әлде электрикалық тоқтату системасымен.
*Механикалық велоэргометрді қолдану кезінде жүктеме велосипед аяғының сырт жағына әлде тоқтату колодкаларының системасында орналасқан белбеудің қажау күшімен реттеледі. Бұндай велоэргометрде сынама алу кезінде науқас минутына 60 айналым жылдамдығын сақтауы тиіс. Науқас бұл жылдамдықтан асырып жіберсе - жүктеме күші өседі,ал түсіріп жіберсе - жүктеме күші азаяды.
*

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Химиялық әскерлер

thumb|right|200px|
**Радиациялық, химиялық және биологиялық қорғау әскерлері** немесе **РХБ қорғау әскерлері** — жаппай қырып-жоятын қарудан қорғану шараларын орындау үшін арнайы құрылған әскер. Химиялық әскерлер құрамында уланғаннан кейін дегазациялау жұмыстарын жүргізетін арнайы бөлім мен бөлімшелер болады. Химиялық қорғау бөлімдері (рота, взвод, бөлімшелер) ұйымдастыру жағынан басқа әскерлер түрінің құрамына енеді. Химиялық әскерлерге радиациялық және химиялық барлау жүргізу, киім-кешекті, әскери жабдықтарды, аяк киімдерді және жеке қорғану  құралдарын, уланған жер әңірлері мен жолдарды дегазациялау, дезинфекциялау, адам құрамының радиоактивтік сәулемен зақымдануын бақылау, қару-жарақ, техника және материалдар қорының радиоактивтік және улағыш заттардан қорғалуын бақылау, сондай-ақ жердің улану дәрежесінін өзгеруін қадағалап отыру міндеттеледі. Өз әскерлері тұрған жерлерде және олардың жүретін маршруттарында қарсылас қолданатын улағыш заттарды табу және онын қай түрге жататынын айыру мақсатында химиялық барлау жүргізеді.

Ядролық қорғау мен басқа жаппай жою құралдарының бар болуы осы қару түрлерін қолдану жағдайында, сондай ақ радиациялық және химиялық қауіпті объектілердегі қиратулар кезінде әскерлерді қорғау бойынша шаралар қабылдау қажеттігін тудырады. Осындай тапсырмаларды шешуде радиациялық, химиялық және биологиялық қорғау әскерлері маңызды рөл атқарады.

## Радиациялық, химиялық және биологиялық қорғау
Әскерлерді ұрыстық қамтамасыз ету түрлерінің бірі ретінде ұрыста әскерлерінің шығынын төмендету және радиоактивті, химиялық және биолгиялық зақымдану жағдайында әрекет жасау кезінде қойылған тапсырманың орындалуын қамтамасыз ету, жоғары дәлдіктегі және басқа қару түрлерін қорғану мақсатында ұйымдастырылып жүзеге асырылып отыр.

## Міндеттері
Қарсыластың жаппай жою қаруын қолдану салдарынан радиациялық, химиялық және биологиялық қауіпті объектілердің қиратылу зардабы мен масштабын табу және бағалау. Радиоактивті, улағыш, уытты заттар мен биологиялық құралдардан жеке құрамды қорғау. Әскерлер мен объектілердің көрінуін төмендету.

## Дереккөздер

Санат:Әскери құралымдар
Мейер шоқгүлі

**Мейер шоқгүлі** — шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік. Балқаш, Зайсан қазаншұңқырының құмды жерлерінде кездеседі. Биіктігі 1 мдей, тамыры ірі, цилиндр тәрізді. Сабағы тік, жоғарғы бөлігі тармақталған. Сабағының төменгі бөлігіндегі және тамыр түбіндегі жапырақтары сағақты, ал жоғарғы бөлігіндегі жапырақтары сағақсыз. Шатыршагүлінің ені 10 смдей, 5-15 салалы, бүйір шатыршагүлдері ұсақ. Гүлдері сағақсыз, күлтелері жасыл тусті. Жемісі сопақша, Ұзындығы 14-16 мм, ені 7-8 мм. Тұқымынан көбейеді. Мамырда гүлдеп, маусымда жеміс салады. Сирек кездесетіндіктен Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген. 

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Интуиция

**Интуиция** — қарастыру, көру, андау, сонымен бірге рухани көру, ұғыну, шабыттану, түсіну, ұғыну. Ақиқатты дәлелсіз тура нақты қабылдау қабілеті. Интуитивті білім: заттың мәнін ұғыну. Жаңа замандағы философияда интуиция таным қызметінің ерекше түрі ретінде қарастырылды. Кант, Шеллинг философиясында елеулі орын алды. Олар интуицияны интеллектуалды аңдау деп білді. Бергсон интуицияны талдаудың нәтижесін іштей көре білу, сезіну деп қарастырады.
## Дереккөздер


Санат:Психикалық процестер
Санат:Сана философиясы
Соя майы

**Соя майы** — алдын ала өңделген соя дәндерінен сығымдалып немесе экстракцияланып алынатын май. Рафинадталған, гидратталған және рафинадталмаған түрлері шығарылады. Гидратталған және рафинадталмаған май 1- және 2-сұрыпқа бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдік майлары
Педагогикалық тәжірибиенің көкейкестілігі

**Педагогикалық тәжірибиенің көкейкестілігі**  -
( - ойлау әрекетті) - қоғамдық дамудың қазіргі кездегі тенденцияларына, педагогикалық ғылымның алдыңғы қағарлы идеяларына тәжірибенің сәйкестігін көрсететін алдыңғы қатарлы педагогикалық тәжірибенің өлшемдерінің бірі. Алдыңғы қатарлы тәжірибеден білім беру жүйесіне қоғам мен мемлекеттің берген әлеуметтік тапсырысы нақтылы түрде көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Әуе-десант дайындығы

**Әуе-десант дайындығы** () — әуе-десант әскерлерін парашютпен түсуге және қарсылас тылында жауынгерлік міндетті орындауға үйрету. Оған парашютпен түсу, әуе-десант техникасы мен әскери-көліктік ұшақтардың, теориялық негіздерін оқу, парашютті жинау, десант түсіру үшін әскери техника мен материалдық құралдарды дайындау, оларды ұшақтарға тасу және жерге қонудан кейін әзірлікке келтіру, жеке құрамды ұшақтарға (тікұшақтарға) отырғызу тәртібі мен секіруге үйрету қамтылады. Әуе-десант дайындығының маңызды бөлімі парашютпен жаттықтыратын секірулер болып табылады және әскери тактикалық жаттығуларда практикалық десант түсіру
кезінде жетілдіріледі. Әуе десанты құрамында әрекет жасауға арналған басқа әскерлер түрлері және жеке құрамы қысқартылған бағдарлама бойынша осындай дайындықтан өтуі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Құрманғазы Қараманұлы

right|thumb
**Құрманғазы Қараманұлы**- 1943 жылы 5 желтоқсанда Батыс Қазақстан облысының Қаратөбе ауданы, Егіндікөл ауылында туған. Орта мектепті бітіргеннен кейін аудандық «Еңбек туы» газетінде әдеби қызметкер болып жұмыс істеді. 1969 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітірген. Одан соң «Лениншіл жас» (қазіргі «Жас Алаш») газетінде әдеби қызметкер, бөлім меңгерушісі, 1976—1996 жылдары «Жалын», «Балауса» баспаларында редакция меңгерушісі, бас редактордың орынбасары, «Көк Аспан — Қара жер» танымдық газетінің редакторы қызметтерін атқарған. Қазір «Айта жүрер әңгіме» дайджест-альманағының редакторы. Қазақстан Жазушылар одағы жанындағы Көркем аударма жөніндегі кеңестің төрағасы.Алғашқы көлемді шығармасы — «Шайтантөбедегі от» әңгімесі 1960 жылы облыстық «Октябрь туы» (қазіргі «Орал өңірі») газетінде жарияланған. Сондай-ақ ол ағылшын жазушылары Э.Хемингуэйдің «Қош бол, майдан!» («Жалын», 1979), И.Стоунның «Грек қазыналары» («Жазушы», 1983), орыс жазушысы Г.Гриннің «Комедианттар» («Жалын», 1984), Сервантестің екі бөлімнен тұратын «Дон Кихот» («Аударма», 2006,2007) романдарын, Чезаре Павезенің «Ғажайып жаз», «Жотадағы жынойнақ», «Жолдас», «Ай мен алау» («Аударма», 2008) роман-хикаяттарын қазақ тілше аударған.

1987 жылы «Қазақ КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері» атағы берілген. Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты (2008).

## Шығармалары
*«Қайраң еткел». Алақандай әңгімелер. А., «Жалын», 1978; 
*Қызғыш құс. Повестер. А., «Жалын», 1980; 
*Алтын іздеушілер. Повестер. А., «Жалын», 1987; 
*Одинокий всадник. Повесть. М., «Детская литература», 1990; 
*Дикая кошка. Повести. А., «Жалын», 1991; 
*Тәңірге тағзым. Эссе. А., «Ана тілі», 1996; 
*Жалғыз атты жолаушы. Повестер. А., «Балауса», 1996; 
*Жапан туздегі жұрт. Повестер. А., «Сөздік-Словарь», 2003; 
*Өжет. 2008.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қаратөбе ауданында туғандар
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:1943 жылы туғандар
Ғалиолла Төлендіұлы Мейірманов

**Мейірманов Ғалиолла Төлендіұлы** (17.5.1946 жылы туған, Қаратал ауданы, Фрунзе атындағы ұжымшар) — ғалым, ауыл шаруашылығы ғылымдары докторы (1990), профессор (1994), ҚР ҰҒА корр.-мүшесі (1992). 1963 ж. Көпбірлік орта мектебін, 1969 ж. Қазақ мемлекеттік ауыл шаруашылығы интын, 1974 ж. осы оқу орнының аспирантурасын бітірді. 197491 ж. ВАСХНИЛ-дің Шығыс бөлімшесіне қарасты Қазақ жем-шөп ҒЗИ-нда, 1991-93 ж. Қазақ ауыл шаруашылығы ҒА-нда, 1993-2000 ж. ауыл шаруашылығы мин-гінің Арал өңірі агроэкологаясы және ауыл шаруашылығы ҒЗИнда, 2000-2002 ж. ауыл шаруашылығы министрлігінің Қазақ егіншілік ҒЗИ-нда әр түрлі лауазымды қызметтер атқарды. Мал азығы дақылдарының генетикасы мен селекциясы туралы 80-нен аса ғыл. еңбектің авторы. Жоңышқаның, түйежоның және күріштің 4 жаңа сортын шығарған. 

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Құрал жағы

**Құрал жағы** - аспаптың жұмыс атқаратын бөлігінің бір беті.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Тоқтамыс Нүсіпқұлұлы Мендебаев

**Мендебаев Тоқтамыс Нүсіпқұлұлы** (23.1.1947 жылы туған, Жамбын ауданы, Қастек ауылы) — ғалым, техникалық ғылыми докт. (1996). Қазақ поли-техникалықинститутын бітірген (1972). Өндірістеғі қызметін бұрғы шебері, инженер-технолог ретінде бастап, Орталық және оңтүстік гео-логия барлау жүйесінде әр түрлі жауапты жұмыстар атқарды. М. Ақбақай, Ақшатау, Шоқпар кен орындарында геол. кен барлау және зерттеу шараларын жүзеге асыруға қатысты. 1993 жылдан "Жайлау" акц. компаниясының президенті. Мендебаева — 1 монографияның, Қазақстан және РФ-ныц патенттерімен қорғалған 60-қа жуық жаңалықтардың және 200-ге жуық ғыл. мақалалардың авторы. 

## Дереккөздер


Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Техника ғылымдарының докторлары
Сақтандыру оқиғасының кауіпсіздендіру жағдайының ықтималдығы

**Сақтандыру оқиғасының кауіпсіздендіру жағдайының ықтималдығы** - зиян орнын толтыру төлемдері жүретін кейбір сақтандыру нысандарында, сақтандыру жәйттерінің туындау мүмкіншілігі мен кезеңдіктерін мөлшерлік тұрғыдан (математикалық, сандық) бағалау. Мұндай бағалау нәтижесі, сақтандыру тарифтерінің, сыйлықақы мөлшерлерінің орнығуына, оларды кеміту немесе үстеме қосу жүйелерінің қалыптасуына негіз бола алады.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Өлшемдеу

**Өлшемдеу** - өлшеу құралдарының эталондарымен салыстыра отырып берілген өлшеу аспабы шкаласының бөліктері мен шамасының мәнін қабылданған бірлік пен қажетгі дәлдікке келтіретін метрологиялық амал.
## Дереккөздер


Санат:Механика
Соя соусы

right|thumb| alt=A.|200 px|Соя соусы

**Соя соусы** — соя пастасынан және тұздан тұратын әр түрлі соустар. Олар ұзақ мерзімде сақталынады. Бұл соустардың екі түрі бар. Қызыл соус (қою-қоңыр), өте тұздалған, ал ақ соус онша езбесімен шала қуырылған көкөністерді қосады да, баяу отта 45— 60 мин қайнатады. Пісіру соңында тұз, қант, бұрыш, лавр жапырағын косады. Соусты сүзеді, тамырларды езіп соусқа салады да, қайнағанша араластырады. Негізінен, туынды соустарды даярлау үшін — пияз бен қияр қосылған қызыл соус, қышамен пиязды соус, саңырауқұлақ қосылған пиязды қызыл соус және т.б. Котлет массасынан қуырылған тағамдарға, жіңішке шұжықтарға, қосылып берілетін қызыл соусқа май қатады. Пиязды соус қызыл соустың туындысы. Жарты сақинамен туралған пиязды шала қуырады, оған сірке суын, лавр жапырағын, бұршақ бұрышты қосады да, барлық дерлік сірке суы буланып кеткенше қайнатады. Негізгі қызыл соусқа дайындаған пиязды кетчуп қосып қайнатады. Дайын соусқа сары май қатады.  Етті бұқтырғанда, көмбелеп пісіргенде қолданады, қуырылған ет пен котлет массасынан даярланған тағамдарға қосуға болады. Ұнсыз соустарға сары және өсімдік майларында және сірке суында дайындалған соустар жатады. Сары майда дайындалған соустарды ыстық, ал қалғандарын суық түрде береді. Сары майда дайындалған соустар жоғары калориялы, сондықтан оларды төмен калориялы балық және көкөністерден жасалған тағамдармен береді. Бұндай соустарға қосымша дәм беріп, тәбетті ашу үшін лимон шырынын қосады. Поляк соусы ерітілген сары майда дайындалады. Майды сүзеді, оған майда туралып, пісірілген жұмыртқа, ақжелкен немесе аскөк, тұз тұздалмаған. Осы өнімдерге әр түрлі компоненттер қосып қытай соустары жасалынады.

## Дереккөздер


Санат:Соустар
Инженерлік графика

тті білім беретін ғылыми пәндердің жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Мендебаев Тоқтасын

**Мендебаев Тоқтасын** (1941 жылы туған, Жамбыл ауданы, Қастек ауылы) —
ғалым, техникалық ғылымдар докторы (1997), профессор (1997). 1964 ж. Н.Бауман атындағы Мәскеу жоғарғы техникалық учщесін, 1970 ж. ҚазПТИ-дің аспирантурасын бітірген. 197078 ж. осы оқу орнында аға оқытушы, доцент, 1978-94 ж. машина жасау технол-сы факультетінің деканы, доценті болды. 1994 жылдан ҚазҰТУ-де кафедра меңтерушісі. 60-тан аса ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер
Гаап

**Гаап** (*generally accepted accounting principles*) — бухгалтерлік есептің жалпы қағидаты. АҚШ-та бухгалтерлік есеп стандарттарының ролін атқаратын бұл қағидат халықаралық тұрғыда танылған және JAS-пен (Халықаралық бухгалтерлік есеп стандарттары) толық сәйкес келеді. Оның негізгі қағидаты субъектінің, әсіресе бірлескен кәсіпорындар мен шетелдік кәсіпорындарда есеп саясатын әзірлеу үшін ұсынылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әуе-десант техникасы

**Әуе-десант техникасы** () — жеке құрам, әскери техника, қару-жарақ пен оқ-дәрілерді парашют арқылы түсіруге арналған құралдар кешені. Әуе-десант техникасының негізгі түрлері: *парашюттер, парашютті және парашютті-реактивтік жүйелер, жүк таситын контейнерлер (десанттық), қару-жарақ пен әскери техниканы түсіруге және қондыруға арналған платформалар.*

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ветеринарлық-санитарлық қадағалау

**Ветеринарлық-санитарлық қадағалау** - жануарларды жұқпалы аурулардан корғауға және тұрғындарды жануарлардан тарайтын жұқпалы аурулардан сақтандыруға бағытталған мемлекеттік шаралар жүйесі.

## Дереккөздер


Санат:Ветеринария
Мергенбай Жаманкөзұлы

**Мергенбай Жаманкөзұлы**, Мергенбай банды (1882, Райымбек ауданы, Қақпақ ауылы – 11.1931, Ойқарағай өңірі, Текес өзені жағасы) — батыр, мерген. 1918–1920 жылдары Қызыл әскер қатарында қызмет етіп, Жетісуда Кеңес өкіметін орнатуға қатысқан. Ел ішінде оның ерлік істері жөнінде әңтіме көп. Мәселен, 1927 жылы Сырт жайлауында отырған ұзақ батыр ауылының азаматтары шетте жүргенін пайдаланып, Қытайдағы Монғолкүре ауданының қалмақтары 700-дей жынқыны айдап әкетеді. Мұны естісімен Мергенбай батыр қос атты ауыстыра мініп, барымташыларды жалғыз өзі қуған. Суыт жүріспен олардың алдын орап, Асутөр асуында күтіп алған Мергенбай түтқиылдан шабуыл жасайды. Бірнешеуі оққа ұшқан соң бас сауғалай қашқан жаудан жынқы үйірлерін тартып алған батырдың даңқы жайынады. Осы ерлігі үшін М. Алматы қаласына шақырынып, атаулы қарумен марапатталған. Көп ұзамай шекара күзетін қамтамасыз ететін комотрядтың бастығы болып тағайындалады. Бірақ, 1929-30 ж. асыра сілтеушілік саясат пен қазақ тұрғындарының басындағы қиын хал-ахуал Мергенбайдың Кеңес өкіметіне көзқарасын өзгертуіне себепші болады. Азын-аулақ малынан айырылып, ортақ меншікке зорлықпен телінген қазақ рулары шекараның арғы бетіне, Қытай аумағына қоныс аудара бастайды. Көші-қон легіне Мергенбай сияқты ел ішіндегі еті тірі, көзі қарақты азаматтар басшылық жасайды. Осыған өшіккен Кеңес өкіметінің жергілікті органдары Мергенбайды "банды" атандырып, соңына түседі. 1931 жылы қараша айында кош бастап, Ойқарағай-Қасаң арқылы Қытай жеріне өткен М. тобы жол торыған қалмақтармен қақтығысып қалады. Шайқас үстінде М. қаза табады. Баласы құдайбергеннің айтуынша, оның жаурынынан кірген оқ көйрегін талқандап өткен. Соган қарағанда М-ды өз тобындағы сатқындардың бірі атқан деген сөздің де жөні бар сияқты. Батырдың денесі Текес өзені бойындағы, құрманжан көпірінің оңтүстік-шығысындағы төбешікке жерленген. Көдек ақынның "Мергенбай батыр" атты толғауы бар.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ батырлары
Жөниба Қарасаева

right|thumb
**Жөниба Қарасаева**- 1947 жылы 10 қаңтарда Атырау облысы, Махамбет ауданы, Таңдай селосында туған. Атырау университетінің тарих факультетін тамамдаған.

Әр жылдарда қарапайым жұмысшыдан бастап, есепші, мұғалім, «Бақсай» кеңшарында кадр бөлімінің меңгерушісі, аудандық мәдениет бөлімінің бас маманы болып жұмыс істеген. 1977 жылдан ауылдық, аудандық, республикалық айтыстарға қатысқан.

«Сұтақы» (1999), «Жүректің пернелері» (2001), «Ана сағынышы» (2003), «Махаббат киесі» (2004), «Өмір тіні» (2008) кітаптарының авторы. Махамбет ауданының Құрметті азаматы. «Халық талаптары» республикалық телевизиялық фестивальдің лауреаты.

## Дереккөздер


Санат:Айтыс ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Махамбет ауданы тұлғалары
Санат:1947 жылы туғандар
Санат:Атырау облысында туғандар
Мінездің акцентуациясы

**Мінездің акцентуациясы** - мінездің шектен тыс күшеюі. Олар норманың шекті нұсқаларын көрсетеді. Оларға ортаның және тәрбиенің әсеріне байланысты әлеуметтік оң және әлеуметтік теріс тенденциялары тән. Термин авторы - неміс психологі және психиатрі К.Леонгард. Мұғалімге мінездің акцентуациясын білу тәрбиеленушілерді түсіну және олармен индивидуалды айналысуға қажет.
## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Әуе-Жер баллистикалық ракетасы

**"Әуе-Жер" баллистикалық ракетасы (ӘЖБР)** () — бомбалаушы көмегімен тасымалданатын және жіберілетін баллистикалық ракета. 

Стратегиялық қару-жарақтарды шектеудің (СҚШ-2) () екінші келісіміне сәйкес "Әуе-Жер" баллистикалық ракетасы  — әрекет ету радиусы 600 шақырымнан асатын ракета. СҚШ-2 (ОСВ-2) келісіміне сәйкес рұқсат етілген қару-жарақ лимитінің құрамына енгізілсе де, "Әуе-Жер" баллистикалық ракетасы осы уақытқа дейін еш жерде орналастырылған жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Жер-әуе зымыраны‎
Өзара сақтандыру

**Өзара сақтандыру** - өзара қабылданған шартқа сәйкес жеке немесе заңды тұлғалар топтары арасындағы белгілі бір үлес салмағымен бір-біріне келтірілген шығынды өтеуге келісулері жайлы уағдаласу.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Мерейтау

**Мерейтау** - Сарқант ауданы Лепсі кентінен 13 км жерде орналасқан Қышқаш тауының батыс сілемі. Бұлақтары бар. Онда тал, шыбық өседі. Мұнда М.Төлебаевтың 80 жылдық мерейтойы, Көтен тәуіп әулиенің асы өтті. Сонымен қатар басқа да салтанатты шаралар ұйымдастырылып тұрады. Табиғаты әсем, көрікті жер.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Спагетти

alt=A.|нобай|200x200 нүкте|Өнеркәсіптік спагетти
**Спагетти** — жіп тәрізді, ұзындығы жарты метрге жететін, қалыңдығы құрғақ кезінде 2 мм болатын итальяндық макарон өнімі. "Спагетти" сөзінің өзі жіп деген мағынаны білдіреді. Спагеттиді сындырмай тұзды суға қайнатады. Тағы бір ерекшелігі судың мөлшері үш есе артық болу керек. Спагеттиге әр түрлі татымдықтар және көбіне үгітілген сыр мен томат пастасын салады. Спагеттиді жеудің де ережесі бар. Ол үшін оң қолға қасық, ал сол қолға шанышқы ұстайды. Шанышқымен спагеттиді шаншып алып қасықтың көмегімен шанышқыға үзбей орайды. Спагеттиді жей отырып қасықпен дәмдеуішті де бірге қосып жейді.

## Дереккөздер


Санат:Макарондар
Өршімелі инфляция

**Өршімелі инфляция** — жоғары қарқынмен үдей түсетін инфляция.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Мизамшөп

**Мизамшөп** — мизамшөп тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 1,5 м, сабағы тік не шырматыла бітеді. Жапырағы қарама-қарсы орналасқан, бүтін жиекгі. Гүлі масақ шоғына шоғырланған, алқызыл, хош иісті. Мамыр-маусымда гүлдеп, шілде-тамыз айларында піседі. Жемісі коп тұқымды — жапырақша, кзқырай ашылады. Тұқымы — желайдарды, мизам (қыркүйек) айыңда жел арқылы тозаңданатындықтан осылай аталған. Мизамшөптің 4 түрі іле, Күнгей, Жетісу (Жоңгар) Алатаучарың аз өседі. Мизамшөптің сабағы мен жапырағында — каучук, тұқымында техникалық май (20%-ға дейін) болады. Гүлінен ара бал жинайды.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу
Қайырымдылық жарнасы

**Қайырымдылық жарнасы** - қайырымдылық мақсатында, онын ішінде денсаулық сақтау сапасына да, жеке адамдардың немесе ұйымдардың арнайы қайырымдылық қорына қосқан қаржылары.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Нүкте қозғалысын графиктік әдіспен зерттеу

**Нүкте қозғалысын графиктік әдіспен зерттеу** - қашықтық, жылдамдық, жанама, нормаль, толық үдеулердің сәйкес масштабта графигін тұргызып және тұргызылған графиктердің геометриялық қасиеттеріне сүйеніп нүкте қозғалысының кинематикалық ерекшеліктерін көрсету әдісі. Нүкте қозгалысын графиктік әдіспен зерттеуде, егерде аналитикалық тәуелділік ете күрделі немесе зерттеуге тиісті қозғалыс өзі жазатын прибор арқылы экспериментпен тікелей графиктік күйде берілсе қолданылды.
## Дереккөздер


Санат:Механика
ӘШҚК әскеріңдеп ұрыстык реттер

**ӘШҚК әскеріңдегі ұрыстық реттер** () — әуе шабуылына қарсы қорғаныс әскерінің ұрыстық реті зениттік ракеталық (зениттік артиллериялық) бөлімдерде зениттік ракеталық (зениттік, артиллериялық) бөлімшелердің ұрыстық реттерінен және техникалық бөлімдер мен командалық пункттердің ұрыстық реттерінен тұрады; радиотехникалық бөлімдерде оған радиотехникалық (радиолокациялық) бөлімшелердің ұрыстық реттері, командалық пункт және резервтер кіреді және олар топтық немесе желілі болуы мүмкін. Жойғыш авиация бөлімдерінің ұрыстық реті әскери-әуе күштері авиациясының ұрыстық ретіне үқсас. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс құрамасының ұрыстық ретіне зениттік ракеталық және радиотехникалық бөлімдердің, жойғыш авиацияның және басқа әскерлердің топтамасы, негізгі және қосалқы командалық пункттер мен резервтер кіреді. Әуе шабуылына қарсы қорғаныс құрамаларының жойғыш авиация топтастығы, әдетте, негізгі және қосалқы аэродромдарда орналасқан жойғыш авиациядан және дәлдеу пункттерінен тұрады. Әуе шабуылына қарсы қорғаныстың резервтік құрамалары авиациялық, радиотехникалық әскер және байланыс әскері болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Калам

right|200px
**Калам** () - Ислам дініндегі философиялық ілім. Негізін әл-Ашғари (873-935) қалаған. Бұл ілім VIII ғасырда пайда болып, IX ғасырда Орта Азия мен Қазақстанға кең тараған. Калам жолын ұстанушыларды мутакаллимдер дейді. Мутакаллимдер мен философтардың айырмашылығы: мутакаллимдердің ой-тұжырымдарың негізі Ислам принциптері мен осы дінге тән мәселелер болған, ал философтардың ойлары ақыл-парасаттың принциптеріне және антикалық философияның моделіне негізделген. 
## Дереккөздер


Санат:Араб дін терминдері
Санат:Философия