Граветтиялық мәдениет

**Граветтиялық мәдениет** (Граветт, Ла-Граветт мәдениеті) — кейінгі палеолит кроманьондықтарының археологиялық мәдениеті. Еуропада орналасқан бұл мәдениет б.з.б. 33 000 жылдарға қарай Ориньяк мәдениетінің ізбасары болды. Археологиялық тұрғыдан оны көбі Еуропада болған соңғы бірлескен мәдениет дейді және ол шамамен б.з.б. 22 000 жылдарға қарай жоқ болды, алайда оның бірнеше элементтері б.з.б. 17 000 жылдарға дейін де табылды. Испания мен Францияда оның ізбасары Солютре мәдениеті болса, Италияда, Балкан түбегінде, Украина мен Ресейде одан кейін Эпиграветтиялық мәдениет болды.

Мәдениет өзінің өнері үшін белгілі, әсіресе Венера мүсіндерін айтып кетсек болады, олардың бәрі де көбіне піл сүйегі, не әктастан жасалатын.

## Мәдениеті
[нобай|солға|Зіл азу сүйгенінен жасалған [Моравия Венерасы]]

Граветтиялықтар еуропалық тарихқа дейінгі ызғарлы суық кезеңде өмір сүрген аңшы-жинаушылар болды, граветтиялықтар өмір салты климатқа қатты байланысты еді. Бұл кезеңде Батыс және Орталық Еуропа өте суық болған. Археологтар әдетте олардың екі аймақтық түрін сипаттайды: негізінен Франция, Испания мен Ұлыбританиядағы үңгірлерден белгілі батыс граветтиялықтар және Орталық Еуропа мен Ресейдегі шығыс граветтиялықтар. Павловия мәдениетін қамтитын шығыс граветтиялықтар маманданған зіл аңшылары болды, олардың қалдықтары әдетте үңгірлерде емес, ашық жерде кездеседі.

Граветтиялық мәдениет жануарларды аулау қабілетіне байланысты өркендеді. Олар түрлі құрал мен аң аулау стратегияларын пайдаланатын. Неандертальдардың және бұрынғы адам топтарының теориялық аң аулау әдістерімен салыстырғанда, граветтиялық аңшылық мәдениеті әлдеқайда мобильді және күрделі болып көрінеді. Олар әдетте шағын «ауылдарда» орналасқан үңгірлерде немесе жартылай жер асты, не дөңгелек үйлерде өмір сүрді. Граветтиялықтар доғал пышақтар, иілген жебе ұштары және бумерангтар сияқты құралдарды жасауда жаңашыл болды деп саналады. Олар, оған қоса, май шамын қолданғаны үшін жаңашыл делінеді.

Граветтиялықтар аса кең болған аймақта тұратын, қалдығы табылған жер Португалияның Эштремадурасына дейін де жететін, алайда мәдениет сонда да шамамен б.з.б. 27 000 жылдарға дейін біртекті қала беретін. Олар жерлеу рәсімдерін жүргізетін, оған қарапайым, арнайы құрбандықтар жасауы және/немесе марқұмға тиесілі жеке әшекейлердің қабірге қойылуы кірді. Сақталып қалған Граветтиялық өнеріне көптеген үңгірлердегі суреттер мен балшықтан немесе піл сүйегінен жасалған шағын, портативті Венера мүсіншелері, сондай-ақ зергерлік бұйымдар кіреді. «Құнарлық құдайларының» мүсіндер негізінен ертеден бар еді; дәл қазір 100-ден астам белгілі мысалдары сақталған. Олар үлкен кеуде мен кең жамбас бар өте ерекше физикалық түр үлгісінде жасалатын. Мүсіншелерде бет-әлпет бөлшектері жоқ, ал аяқ-қолдары жиі сынған.

Мұз кезеңінен кейінгі жылдары мәдениеттің дәлелі Еуропаның солтүстігінен жойыла бастайды, бірақ Жерорта теңізінің айналасындағы аймақтарда жалғасты.

Сібірде табылған Мальта - Буреть мәдениеті (шамамен б.з.б. 24 000 жылдар) жиі граветтиялықтар қатарына жатқызылады, бұл оның басқа граветтиялықтардікіне ұқсас ерекшеліктер себебінен орын алады, бұл жердегі Венера мүсіншелері аса көзге түседі. Мәдени ұқсастықтары бар болса да, мәдениеттер арасындағы генетикалық байланыс жоқ, 2016 жылғы геном зерттеуі Мальта-Буретьтіктер мен Дольни-Вестоницеліктер арасында туыстық таппаған.

## Тағамы
[нобай|оңға|Батыс граветтиялықтар жасаған [Брассампуй Венерасы]]
Граветтиялық заманындағы адамдардың басты тағамы ет еді. Еуропа осы кезеңде өте суық болғандықтан, олар энергиясы мен майы жоғары тағам көздерін таңдады. Түрлі адам қалдықтарын салыстыру жоғары ендіктердегі халықтың етке көбірек диеталық көңіл бөлетінін көрсетеді. Граветтиялықтарды неандертальдардан ерекшелендіретін қасиет олардың қозғалғыштығы болды. Заманауи адамдар азық-түлік көзімен көшуге мүмкіндік беретін технология мен әлеуметтік ұйымды дамытса, неандертальдар тіпті салыстырмалы түрде отырықшы табындармен де саяхаттауға дағдыланбады.

Табындармен бірге қозғалу қабілетімен Граветтиялық диеталары жануарлардың алуан түрлілігін біріктірді. Негізгі факторлар жануардың жасы мен үлкендігі болды. Мысалы, бір жастағы бұғылар киімге ең қолайлы терілерге айналса, төрт жастағы бұғылардың әлдеқайда еті көп болды. Граветтиялық диетасына тас немесе сүйек құралдарымен өлтірілген зілдер, гиеналар, қасқырлар және бұғылар сияқты ірі жануарлар, сондай-ақ тормен ұсталған қояндар мен түлкілер кірді.

## Физикалық түрі
[нобай|солға|[Сунгирь, Ресейде әшекейімен бірге жерленген адам, шамамен б.з.б. 30 000 жылдар]]
[нобай|оңға|175x175px|Сунгирь еркегі, [Михаил Михайлович Герасимовтың мүсіні]]

Граветтиялық адамдардың дене қалдықтары олардың ұзын бойлы және салыстырмалы түрде жүдеу адамдар екенін көрсетті. Граветтиялық мәдениеттегі еркектердің бойы 179–188 сантиметрді құрды, жалпы орта есеппен бойлары 183,5 сантиметрді құрады, бұл тек тарихқа дейінгі кезең үшін ғана емес, тарихтың барлық кезеңдері үшін ерекше биік.

Аса жүдеу саналатын олардың салмағы әдетте 67–73 кг арасында болды, дегенмен олар өмір салтындағы физикалық белсенділіктің нәтижесінде қазіргі адамдармен салыстырғанда дене майы бойынша арық бұлшықет массасының жоғарырақ қатынасына ие болар еді. Граветтиялықтың әйелдерінің бойы әлдеқайда қысқа болды, орташа есеппен 158 сантиметр, орташа салмағы 54 килограмм еді.

## Аң аулауы
Сойылдар, тастар және таяқтар жоғарғы палеолит дәуірінде аңшылықтың негізгі құралдары болды. Сүйек, мүйіз және піл сүйегінен жасалғандары Францияда табылған; бірақ дұрыс тас жебе ұштары мен лақтыратын найзалар Солютре мәдениетіне дейін (~20 000 дейін) пайда болған жоқ. Қарабайыр құралдардың арқасында көптеген жануарларды жақын жерден аулау міндетті болды.

Граветтиялық қоныстанушылар қоныс аударатын олжаны біріктіретін аңғарлар маңдарында тұратын. Италиядағы Гр. Ла Гала ескерткішінде, мысалы, шағын алқаптарда орналасқан елді мекендер табылды. Қоныс аударушылар кермарал сияқты жануарлардың қоныс аудару үлгілері туралы көбірек білетіндіктен, олар жыртқыш табынның аңғарларда жүретінін білді де, сол жерлерде тұратын, жануардың өздігімен келетінін күтті.

## Галерея

NHM - Elfenbeinperlen Grub 1.jpg|Граветтиялық киімі мен әшекейінің реконструкциясы
Venus of Willendorf frontview retouched 2.jpg|Виллендорф Венерасы
Venus-de-Laussel-vue-generale-noir.jpg|Лоссель Венерасы
Male figurine, mammoth ivory, Anthropos, Brno, 187999.jpg|Зіл сүйегінен жасалған еркек адам мүсіні, Брно
Upper Paleolithic art, relief of mammoth, Anthropos, Brno, 187943.jpg|Граветтиялық өнер, Брно
URMU Blaubeuren Frauenstatuetten Gravettien.jpg|Түрлі граветтиялық мүсін
Engraving on a mammoth tusk, map, Gravettian, 076872y.jpg|Зіл азуына сырылған оюлар
Brillenhoehle Blaubeuren Schmuckanhaenger Tafel17.jpg|Граветтиялық әшекей
Venus 4 from Kostenki RU front.jpg|Костенки Венерасы


## Дереккөздер

Санат:Граветт
Санат:Еуропа палеолиті
Санат:Испания археологиялық мәдениеттері
Санат:Франция археологиялық мәдениеттері