open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Иоганн Вольфганг Деберейнер

**(15.03.1780-24.03.1849)**
Неміс химигі. Өз бетінше оқыған. 1810 жылдан Йен университетінің профессоры.
Еңбектері элементтерді жүйелеу мәселелеріне, платиналық металдарды зерттеуге, катализге арналған. Ұсақталған платина (патиналыққара) өзі өзгерусіз қалып, химиялық реакцияларға себепші болатынын байқады; мысалы, шарап спиртінің сірке қышқылына (1821ж.) немесе күкірттік ангидридінің күкірт ангидридіне (1822ж.) тотығуын. Бұл жұмыстар Г.Дэвидің зерттеулерімен бірге питинаны қолданатын *каталитикалық химияның* негізін салды. Егер кальций-стронций-барий (1817), литий-натрий-калий, күкірт-селен-теллур және хлор-бром-йод (1829) триадаларында элементтер атомдар салмақтары өсу ретімен орналасса, олардың ортасындағы элементтің атомдық сомаларының жартысына тең екенін байқады. Бұл ***"триадалар ережесі"*** химиялық элементердің классификациясына арналған кейінгі жұмыстарында қолданылды.

=Пайдалаған әдебиет:=

С.К. Мырзалиева "Химия" (Балаларға арналған энциклопедиялық анықтамалық Алматы 2012ж.)
Баданалы қоңырбас

**Баданалы қоңырбас ([[жуашықты қоңырбас]], мятлик луковичный)** -  эфемероидтардың басқаларынан көбірек таралғаны. Бұл дәнді дақыл, пияз бен сарымсақ сияқты, тұқымынан да, баданасынан да өсіп-көбееді. Пиязшықтары топырақ арасында емес, шашақтанып біткен масақтарының ішінде, гүл орнына, пайда болады. Бұлар өте ұсақ келеді, айналасын қоректік заттар қоршаған  алғашқы тамырлары мен жапырақтары болады. Сыртын құрғақ қабыршақ қаптап жатады. Пиязшықтар жерге түседі, егер жел айдап барып дымқыл топыраққа түсірсе, олардан жаңа өсімдіктер өсіп шығады. Баданалы қоңырбас көктемде ғана көгеріп тұрады, ал жазға қарсы тұқымы пісіп немесе пиязшықтары жетілісімен жапырағы және сабағы қурап қалады; топырақтың ішінде тамыр мойыны мен тамырлары ғана тірі жатады. Бұл кезде қайтадан көктеп, сол күйінде қыстап шығады да, келесі көктемде тез көтеріліп, өсіп кетеді.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Астық тұқымдасы
Иконоскоп

**Иконоскоп**-электр зарядтарының жинақталу құбылысы негізінде оптикалық кескінді телевизиялық сигналға түрлендіретін телевизиялық тартқыш түтік. Объектіден шағылысатын жарық ағыны (оптикалық  жүйе арқылы ) бір-бірінен оқшауланған жарық сезгіш қабат-нысанаға келіп түседі. Күміс түйіршіктерінен құрылған бұл нысана өте кішкене фотокатоды ролін атқарады. Жарық ағыны әсерінен оның бетінде электр зарядтары топтасып потенциалды рельеф түзеді. Нысананың екінші беті жұқа металл қабат пен қапталған. Бұл қабат сигнал қабаты деп аталады. Әрбір фотокатод осы сигналдық қабатпен бірігіп конденсатор түзеді. Бұл конденсаторлар өзіне келіп түсетін электрондық сәуле әсерінен зарядталады да,жүктеме тізбекте кескін сигналы пайда болады.

## Дереккөздер

Қазақ энцеклопедия
Қарашағыр

**Әжірек** () – астық тұқымдасының  тұқымдас тармағының өсімдіктер тегі, тұзға өте төзімді дәнді дақыл. Сабағы қай жерден болса да кездеседі. 

Әжіректің шымыр сабағы , жіңішке жапырағы, тығыз және иректес тақта  тәрізді масақтары бар. Әжірек кейбір жерлерде бітік шығады, оны пішенге шабуға болады, сондықтан жергілікті ел оны пішенге шауып алады. Азықтық жағынан  құрғақ шөл климатты және топырақ тұздылығына төзе алатын санаулы дәнді дақылдардың қатарына кіреді.

## Таксономиясы
Әжірек тегіне 10 биологиялық түр жатады:
* Cynodon aethiopicus Clayton & Harlan
* Cynodon barberi Rang. & Tadul.
* Cynodon dactylon (L.) Pers. – бессаусақ қарашағыр
* Cynodon incompletus Nees
* Cynodon ×magennisii Hurcombe
* Cynodon nlemfuensis Vanderyst
* Cynodon parviglumis Ohwi
* Cynodon plectostachyus (K.Schum.) Pilg.
* Cynodon radiatus Roth ex Roem. & Schult.
* Cynodon transvaalensis Burtt Davy

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Дузе

**Дузе** - итальян актрисасы. Актер семьясында туған. 4жасынан итальянның әр түрлі кезбе труппаларының спектакліне қатысады. 1873 жылдан бастап Джульетта, Офелия,Тереза Раккен (Золля осы аттас пьесасында ) т.б. рөлдерде ойнаы. 1800 жылдардың орта шенінде гострольдық сапарымен Италияны  одан кейін Батыс Еуропа, Египет,АҚШ,Оңтүстік Америка елдерн аралап, актерлік өнерде үлкен табысқа жетті. Оның ойыны- сахналық қаhармандар психологиясын терең ашып көрсетуімен, жарқын эмоциялық бояу молдығымен ерекшеленеді.

## Дереккөздер

Станиславский.К.С.,Менің исскустводағы өмірім.2-бас.,А.,1954;Кугель А.Р., Театральные портреты, Л., 1967; Шоу Б.,О драмме и театре,ағылш. аудару,М.,1963.
Сұңғыла

**Сұмқұла** () – сұмқұла тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда өте көп кездесетін паразит өсімдіктердің бірі. Ол Қазақстанның барлық жерінде өседі. Сұмқұланы сазды құмдарда да, қалың өскен жусанның тамырында да көруге болады. Бұл онша үлкен емес - биіктігі 30-40 сантиметр келетін өсімдік. Хлорофилсіз және онша жетілмеген бозғылт түсті жапырақтары бар сабағында күңгірт күлгін реңді шашақтанған ірі-ірі гүлдері болады. Мұның да тұқымдары ұсақ және көп болады, олар қауашағынан жерге шашылып жатады. Сұмқұла жабайы жусанға да, сол сияқты мәдени өсімдіктерге де түседі. Ол жусан сияқты күрделі гүлділер тұқымдасына жататын, күнбағыстың тамырында да кездеседі. Сұмқұланы гербицидпен өлтіреді, немесе күнбағысты ауыспалы егісте себеді. Бұл жағдайда, бірнеше жыл бойы өзіне лайықты өсімдіктердің жоқтығынан сұмқұла өліп бітеді.

## Дереккөздер

Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Красов Василий Миронович

Красов Василий Миронович (26.6.1911 , Украина, Харьков қаласы) – биохимик, биология ғылымының докторы (1964), профессор (1971). Харьков малдәрігерлік институтын бітірген (1932). Мәскеу қаласындағы Бүкілодақтық эксперименттік ветенария институтында кіші, аға ғылыми қызметкер (1932-56), [Қазақ малдәрігерлік ғылыми-зерттеу институтында [лаборатория меңгерушісі (1956-78) қызметтерін атқарған. «Белки крови животных в норме и при некоторых заболеваниях (Электрофоретические иследования)» деген тақырыпта докторлық диссертациясые қорғаған. Негізгі ғылыми еңбектері мал биохимиясы мәселелеріне арналған. Красов 5 өнертабыстың авторы. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
Зиг-заг машина

нобай
**Зиг-заг машина** – тігіс кезінде қисық сызықты жолақты тудыратын, қабулары бір-біріне бұрыш жасай орналасқан. Мұндай машинамен жасалған тігіс өте әдемі шығады. жіптері тізбектеле өріліп, тігістері ер-ер түсетін  тігін машинасы. Шілтер тоқу,тұс киіз жасау және тігін өндірісімен голантерия т.б.өнеркәсіп салаларында материалдар шетін ұштастырып қабу және сыру үшін қолданылады. Сондай-ақ аяқ киім, әсіресе мәсі тігуде кең өріс алған. Соңғы кездерде бұл машина Алматы тоқыма фирмасы мен «тұс киіз» фабрикасында қолданылып отыр. Мұның астыңғы, үстінгі тігісі біркелкі түседі. Зиг-заг машинасы кәдімгі тігін машинасы тәрізді, тек көлденең және тік орналасқан инелермен жабдықталған. Машинаның жылдамдығы 1 минутына 5000 қабу. Ені 10мм-ге дейін.Иненің  реті мен горизанталь бағыттардың өзгеруі әсерінен және матаның орын өзгеруінен зигзаг образды жолақтар алуға болады.

## Дереккөздер

Қазақ совет энцеклопедиясы
Жэнь

**Жэнь**-конфуцийшілдіктің негізгі этикалық категорияларының бірі. Жалпы этикалық категория ретіндегі Жэньнің мемлкет басқарудың негізі ретінде қаралатынпарыз, әділеттілік сияқты жекеленген нақты принциптері де бар конфуцийшілдік бойынша қоғамда әрбір адам үшін әділетті орын бөлінген.Сондықтан ол өзінің парызын іждағатпен мүлтіксіз орындауы тиіс. Жэньнің принциптері мемлекет ішіндегі қатынастарды ғана емес, семья ішіндегі қатынастарды реттеуге  де қолданылған. Жэнь қытай қоғамының әр түрлі дәуірлерінде түсіндіріліп отырған . Оның мәнәндегі гуманистік идеяларға қарап көптеген қытай ойшылдары бұл категорияны  қытай гуманизімінің негізгі ұғымынын бірі деп санаған.

## Дереккөздер

Қазақ совет энцеклопедиясы
Кравцов Анатолий Григорьевич

**Кравцов Анатолий Григорьевич** (15.1.1941 жылы дүниеге келген, Ресей, Брянск облысы Новозыбеков қаласы) – экономика ғылымының докторы (1994). ҚазМУ-дың экономика факультетін (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1961 жылдан Қазақстан ғылым академиясының экономика институтында ғылыми қызметкер 1971, аға (1978) және жетекші (1995) ғылыми қызметкер болып жұмыс істейді. «Проблемы научно-технического прогресса в условиях перехода к рынку (на материал промышленности РК)» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Кравцов 70-тен астам ғылыми жарияланымның, оның ішінде 13 монографияның авторы.
## Дереккөздер
Қазақстан Республикасының Ғылым Энциклопедиясы. 1 том.
Жылулық опат теориясы

**Жылулық опат теориясы**-әлемді тұйықталған жүйе ретінде қарастырып , оған термодинамиканың екінші бастамасын (қ. 19 ғасырдың екінші жартысында кейбр физиктер мен философтар жеке аспан денелері температураларының арасындағы айырмашылық бара-бара жойылады да, әлем температурасы бірқалыпты   болып тараған күйге түседі деп санады. Сөйтіп, Әлем « Жылулық опатқа» душар болады. Жылулық опат теориясынан бір кезде дүниеде температуралар айырмашылығын туғызған «бірінші түрткі» жөніндегі қорытынды келіп шығады,ал мұның өзі дуниені құдай жаратты дегенге әкеліп соғады. Ф.Энгельс  бұл теорияның реакцияшыл  мәнін ашып, оның ғылыми тұрғыдан дәйексіздігін көрсетті.

## Дереккөздер

Қазақ совет энцеклопедиясы
Ингалятор аппараты

**ИНГАЛЯТОР АППАРАТЫ** — ингаляция жасауға қолданылатын мед. құрал. Мұны грек. ғалымы Гиппократ ойлап тапқан. Ол И. а-мен тыныс алу жолдарының неше түрлі ауруларын емдеген. И. а-ның құрылысык Салес-Жирон (1858), орыс ғалымы Я. М.Копплов (1908) жетілдірген. Қазір сов. ғалымдары И. И. Елкин, С. И. Эйделыптейн ойлап тапқан И. а. жиі қолданылады. Жүмысшылардың денсаулығын сақтау мақсатында ингаля-торлар поликлиникада, денсаулык сақтау пункттерінде, шахтылар мен тоқыма және хим. ф-каларында қү-рылған. И. а-ныд түрлері өтө көп. Мыс., бірнеше адамға бір мезгілде ингаляция жасайтын, көшпелі, жыл-жымалы, қалтаға салып жүретін түр-бар. ал қолдану принципі бірдей.
 
## Дереккөздер
Жіп төккіш машина

**Жіп төккіш машина**-мата,трикотаж және өндірістерінде жіп төгетін машина.Тоқуға ыңғайлы болу үшін жіпті белгілі қалыпқа келтіру керек. Мата  өндірісінде өріс жібі ағаш немесе қағаз шөлмектерге яки ағаш катушкаларға, ал арқау жіп тоқыма станогы қайығына орналасқан шпуляға (қайықсыз станоктарда бобинаға ) төгіледі. Жіп төккіш машина жіп оралатын катушка немесе бобинаны ұстап тұратын механизмнен, оларды айналдыратын жіп жүргізгіш механизмнен, жіп тазалығын бақылайтын тетіктен, төгіліп біткен жіпті ұстағыш аспаптан тұрады.

## Дереккөздер

Қазақ энцеклопедиясы
Мир-араб медресесі

**Мир-араб медресесі**-қазіргі Орта  Азиядағы білім беретін оқу орны. 1530-1536 жылдардағы Бұхара қаласында Шейх Мир-Арабтың Қаражатымен салынған. Оқу мерзімі-7 жыл.1975 жылы медреседе 50 шәкірт (2-і қазақ) оқыды. Ғимараты аса ірі ғимараттарға  жатады. Сырт көрінісі төрт текшелі-квадратқа ұқсас.111 хұжрасы бар. Медресе екі бөлімнен тұрады- бірі дәрісхана және мешіт, екінші жағы шейхтың мәйітханасы. Ғимараттың сырты көксауыр кірпішпен өрнектелген.. түрлі май-олика, мозайкалар бар. Орта ғасыр архитектурасының ғажайып көріністерінің бірі.

Санат:Өзбекстан медреселері
Махизм

**Махизм** - 
 
# тар мағынасында – Австрия физигі және философы Э. Махтың философиялық көзқарасының жиынтығы;
# кең мағынасында – 20 ғасырдың басында Э. Мах, Р. Авенариус (Швейцария) және олардың шәкірттерінің еңбектерінде, сондай-ақ К. Пирсон (Ұлыбритания) мен П. Дюгемнің (франция) еңбектерінде талданған философия мен ғылыми методологиясындағы  субьективтік-идеалистік бағыт.

Кейбір сипаттары жағынан   Махизмге А. Пуанкаре (Франция) мен В. Освальдтің философиялық көзқарастары бейім. Махизм – позитивизмнің бір түрі. Ресейде Махизмнің жақтаушылары марксизмді Махизммен «келістіруге» әрекеттенген В. Чернов, П. юшкевия, В. Базаров, А. Богданов т. б. болды. В. И. Лениннің « Материализм және эмпириокритицизм» атты классикалық еңбегінде Махизм жан-жақты сыналды.

Махизмнің негізгі теориялық қағидаларын Мах пен Авенариус бір мезгілде әрі бір-біріне тәуелсіз дерлік талдағанымен, Махизмнің кеңінен тарауы Махтың қызметімен байланысты. Мұның себебі оның еңбектері классикалық механизм физиканың дағдарысына тікелей жауап ретінде жарыққа шықты; Мах бұл дағдарыстың себебін түсіндірмек болып, онан шығудың программасын ұсынуға әрекет етті.

Махтың субьективтік-идеалистік ілімінің негізі оның ойды үнемдеу теориясы және ол ұсынған «таза суреттеме ғылымды» көксеуі болып саналады. «Егер ойды үнемдеу принципін шынында «дүние тану теориясының негізіне» алсақ, бұл принцип басқа ешнәрсеге емес, тек субьективтік-идеализмге апарып соғады. Тек мен және менің түйсіктерім бар деп ойлау «үнемдірек...». Мах жаратылыс тану ғылымының жаңа деректерін  идеалистік тұрғыдан пайымдады, материя – себептілік т. б. ұғымдарды ғылымнан аластауға тырысты. Оның пікірінше, «заттар» ұғымы да, «Мен» ұғымы да элементтер (түйсіктер) жиынтығының шартты атаулары ғана. Ленин Махтың «элементтер» теориясының субьективтік-идеалистік мәнін әйгіледі. Махтың физикалық және психикалық дуализмді «жоққа шығаруын» кейінірек осы заманғы буржуазиялық философияның реалистік деп аталатын бағыттары, «бейтарап монизм» т. б. философиялық мектептер жақтап, дамыта түсті. В. И. Ленин   Махизмді, оның «Осы заманғы жаратылыс тану философиясы» рөлін атқаруға дәмеленуін және материализм  мен идеализм жөнінде философиядағы «партиядан тыс» бағыт ұстауға әрекеттенуін қатаң сынады.

## Дереккөздер
Лахути көтерілісі

нобай
**Лахути көтерілісі** – 1922 жылы Тебризде (Иранда) болған антиимпериалистік демократиялық көтеріліс. Ол әскери министр Реза-ханның Иран билеп- төстеушілерінің  мүддесі үшін армияны қайта құру, армия қатарынан демократиялық көзқарастағы офицерлерді босату әрекетіне қарсы 1 ақпанда әскери бөлімдерінде басталды. Көтерілістің басшысы – Иран революционері, 1905-11 жылдардағы революцияға қатысушы, офицер Э. А. Лахути болды. Көтерісшілер елді демократияландыруды, Иран жерінен ағылшын империалистерін қуып шығуды, әскери министр Реза-ханды орнынан түсіруді талап етті. 1922 жылы 8 ақпанда үкімет әскерлері Тебриз қаласына кіріп, көтерілісті бастады. Лахути Советтік Ресейге барып паналады.

## Дереккөздер

М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том.

М. Н. Иванова. Москва.

Санат:Көтерілістер
Балшырыш

**Балшырыш**, яғни *Ольга шырышы* () – шырыштар тұқымдасының шырыш туысына жататын, Қазақстан тау жайылымындағы көп жылдық ең сұлу шөптесін өсімдік. Бұл өсімдік Орта Азия, Қазақстан және Қырғызстан тауларының өсімдіктерін  тұңғыш зерттеген әйел ғалым-ботаник Ольга Александровна Федченконың есімімен аталған. Балшырыштың бір метрге жуық гүл сабағының басында қызғылт түсті гүлдері бірігіп, шоқтанып бітеді.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Шырыштар
Қымыздық дәрі

**Қымыздық дәрі** () – тарандар тұқымдасының қымыздық туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Биіктігі 20-100 см, сабағы тік, тамыры қысқа, түйнекті. Жапырағының ұзындығы 2,5-13 см, ені 1,5-5 см, етженді, жоғарғылары сағақсыз, төменгілері қондырмалы. Гүл шоғы сыпыртқыға шоқталған, гүлі қос үйлі, дара жынысты, қызыл сары. Жемісі жаңғақша, үш қырлы, қою қоңыр түсті, жылтыр. Қымыздық дәрі шалғынды, далалы жерлерде, тау бөктерінде өседі. Батыс Еуропа, Моңғолияда, Гималайда, Қытай, Жапонияда, Солтүстік Америкада, КСРО-ның Еуропа бөлігінде, Кавказда, Орта Азияда, Батыста, Шығыс Сібірде, қиыр шығыста таралған. Қазақстанның Көкшетау, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Зайсан, Күнгей және Теріскей Алатауында, Батыс Тянь-Шаньда қолданылады. Қымыздық дәрі қолда өсіріледі. 

## Дереккөздер

Санат:Таран тұқымдасы
Тарғақшөп

**Тарғақшөп** () – астық тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Тарғақшөп  ең құнарлы мал азықтық өсімдіктердің бірі. Мұның таспа сияқты ұзын және жалпақтау келген жұмсақ жапырақтары сабағын қаптап шығады. Тарғақшөптің масақтары ерекше пішінді тығыз шашақбас болып біріккен. Үстіртін қарағанда, бұл масақтардың ішінде көптеген кішкентай кірпі жиналған сияқты болып көрінеді. Тарғақшөппен бірге - арпабас, бидайық, көкшолақ, су бидайық, қарабас шалғын сияқты көптеген жайылым дәнді дақылдары да өседі. Бұлардың барлығын жайылымда да, пішен күйінде де мал сүйсініп жейді. Оның қауырсын тәрізді жапырақтарына, қызғылт түсті шашақтанған және шоқпарбас болып біткен гүл шоғырларына, көгілдір және сары түсті гүлдеріне және түрліше пішінді болатын бұршақ жемістеріне қарап оңай ажыратуға болады.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Астық тұқымдасы
Агарикті саңырауқұлақтар

**Агарикті саңырауқұлақтар**  немесе ** Агарикалді саңырауқұлақтар** (()&nbsp;) – саңырауқұлақтардың базидиомицеттер бөліміне жататын ең кең таралған сабы. Адамның азық ретінде қолданатын саңырауқұлақтардың көбі осы сапқа жатады. Әлемде Агарикті саңырауқұлақтардың 3250 түр белгілі. Қазақстанда 500 түр анықталған.

## Жалпы сипаттамасы
Олардың жалпы белгісі – қалпақ және центрлік немесе эксцентрлі қысқа бүйір табаннан тұратын жеміс денесі болады. 

Кейбір туыстастарда табаны болмайды. Гименофоры пластинкалы немесе трубкалы. Гимений базидийлерден, парафиздерден, цистидтерден тұрады, гименофорда, қақпағының төменгі жағында пластинкалар немесе трубкаларда орналасады. Қақпағы мен табанының формасы, құрылысы, түсі мен консистенциясы, трубкалар мен пластинкалардың табанға бекіту тәсілі, споралық тозаңның түсі өте түрленеді және таксономиялық көрсеткіші болып табылады. Көп түрлерде барлық денені қаптайтын, кейін жоғалатын жабындысы болады; басқаларында – гименофорды жұқа қабық тәрізді жауып тұратын жеке жабындысы болады. Барлық жерлерде таралған, бірақ көбіне – ормандарда топырақта, түсімде, кейде паразит ретінде басқа саңырауқұлақтарда ( р. Nyctalis). Өлі, өңделген, кейде тірі ағашта да кездеседі (р. Armillaria). 

Олардың шаруашылық маңызы өте зор. Көптеген түрлері құнды тамақ өнімі болып табылады: шампиньондер (р. Agaricus), груздь (р. Lactarius) және т.б.; биологиялық активті заттардың продуценттері болып табылады (40 астам түр): Clytocybe, Boletus, Cortinarius. Олардың арасында өмірге қауіпті зиянды түрлері де: Amanita phalloides, Amanita panterina, Amanita verna және т.б., микоризатүзушілер де: Leccinum scabrum, Leccinum aurantiacum.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*http://dic.academic.ru/dic.nsf/bse/61465/Агариковые
*http://earthpapers.net/agarikalnye-griby-agaricales-s-i-litovskoy-ssr-vidovoy-sostav-sistematika-ekologiya

Санат:Саңырауқұлақтар
Санат:Базидиомицеттер
Агономицетальді саңырауқұлақтар, стерильді мицелийлер

**Агономицетальді саңырауқұлақтар, стерильді мицелийлер** (пор. Agonomycetales немесе Mycelia sterilia, кл. Deuteromycetes) – циклдерінде спора түзушілік мүлде болмайтын (немесе өте сирек болатын), тек мицелийлер мен склероцийлер түзетін саңырауқұлақтар. Мицелий клеткаішілік, өрмектәрізді, қабық немесе тармақталған жіпшелер түрінде болады. Склероцийлер формасы, мөлшері, түсі бойынша түрліше болады. Паразитті немесе сапрофитті тіршілік етеді, арасында симбионттар да бар. Кейбіреулері үшін қалталы, базидийлі саңырауқұлақтармен байланыс анықталған. Барлық климаттық зоналарда кездеседі. Ең кең таралған туыстастар – склеротий (Sclerotium), ризоктония (Rhizoctonia), эктострома (Ectostroma) және т.б.
Әлемде 200 түр белгілі, Қазақстанда 23 түр анықталған.
## Дереккөздер
Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
С.Торайғыров атындағы Павлодар мемлекеттік университеті
Биология-химия факультеті
Экология кафедрасы
МИКОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИТОПАТОЛОГИЯЛЫҚ АНЫҚТАМАЛЫҚ СӨЗДІК

Санат:Саңырауқұлақтар
Импульсты шам

нобай|
**Импульсты шам** — бір сөттік қана қарқынды жарық ұшқынын алу үшін пайдаланылатын жарық көзі. Бұл көбіне фотографияда, кино түсіруде жа-не кинопроекторда колданылады. Мұның бір-ақ рет жарық шығаратын, жарық ипмпульсы бірнеше қайталанатын (қ. Газ разрядты шам) екі түрі бар. Магний және алюминий фольгасы пайдаланылатын шамдармен алынатын жарық мерзімінің ұзақтығы 0,01 сек-тан аспайды. И. ш-ға кобіне ксенон толтырылады. Шамға арнаулы генератор арқылы жоғары кернеулі (25—30 ке) импульс берілгепде. Күш-ті пондалған үшқын пайда болады да, қарқынды жарық бөлінеді. И. ш-ньң жарқыл интервалы 10—15 сек., жарык энергиясы 200—10000 лм/сек, жарқырау ұзақтығы 0,2—8 сек. Бір И. ш. 5000—10000 импульс бергенге дейін шыдайды.

## Дереккөздер
	

Санат:Жарық көздері
Мирмухсин

** Мирмухсин** —өзбек-совет жазушысы, Өзбек КСР-нің еңбек сіңірген мәдениет қайраткері. 1946 жылдан КОКП мүшесі.  1941 жылы Ташкент педагогика институтының филология факультетін бітірді.  "Шарқ юлдизи" журналының бас редакторы. Оның журналдары 1936 жылдан бастап жариялана бастады.Мирмухсиннің >,>,> атты өлеңдер жинағы мен >,> поэмаларында мақташылар табысын жырласа, прозада >,> повестерін тарихи тақырыпқа арнады. Жұмысшылар өмірінен жазылған >, >,өзбек халық интеллигенциясының қалыптасуын суреттейтін > романдары бар.
Махараштра

thumb
**Махараштра** (, ) — Үндістандағы штат. Үндістан түбегінің солтүстік-батыс бөлігінде. Жері 308 000 кв км². Халық саны –50 300 000 (1971). Әкімшілік орталығы – Бомбей қаласы. Климаты муссондық, ылғалды (жағалауда), ішкі аудандары қуаң. Махараштра – Үндістанның дамыған өнеркәсіпті штаты. Оның үлесіне фабрика өнеркәсіп өнімінің ¼-і және осы секторда еңбек ететін халықтың 1/5-не жуығы тиеді. Халқының 60 пайызы ауыл шаруашылығында істейді. Басты дақылдары – джовар, бидай, күріш. Өңделген жерінің 6 пайызы суармалы. Мақта жинаудан елде 1 – орында (жалпы Үндістанда жиналған мақтаның 1/5-і). Негізінен қысқа талшықты зығыр, арахис, басқа майлы дақылдар егіледі. Тоқыма, тамақ, машина жасау (станок, электр машиналары, автомобиль жасау), химия, мұнай-химиялық өнеркәсіп орындары дамыған. елде тұңғыш рет (Үлкен Бомбей, Тромбей аудандарында) атом реакторы салынды. 19 ғасырдың басында Махараштра ағылшын отаршыларының қолында болды. 20 ғасырдың басында Махараштра ұлт-азаттық қозғалысы және шаруалар көтерілісі орталықтарының біріне айналды.

## Дереккөздер
* М. Қаратаев. Қазақ энцеклопедиясы. 7 том.
Макдиси әл-Мутаххар Ибн ТаҺир

**Макдиси әл-Мутаххар Ибн ТаҺир** (туып – өскен жылы белгісіз) – 10 ғасырда өмір сүрген араб ғалымы. Ол жайында Систандағы Буст қаласында тұрды деген дерек қана сақталған. Ныспысына қарағанда палестиналық болса керек. 10 ғасырдың орта шенінде Самани әулеті уәзірінің өтініші бойынша, Макдиси 22 тараудан тұратын «Китаб әл-бәд ва-т-тарих» («Дүниенің басталуы мен тирихи кітабы») атты энцклопедия мәнзелдес еңбек жазды. Бұл шығарма негізінен мұсылман теологиясы, арабтардың тарихы мен генеалогиясы, 961 жылға дейінгі халифат тарихы, Иранның ежелгі патшаларының тарихы, география т. б.  бөлімдерден тұрады. Дені тұтастай көшірме болғанымен, автор өзі куәгер болған жәйттерді де қоса пайдаланды. Оның ішінде, әсіресе түрлі халықтардың діни ғұрыптары, түріктердің діні жайлы жазбалары айрықша орын алады. Шығарма француз тілінде жарық көрді (1899-1919).

## Дереккөздер

Крачковский И.Ю., Арабская географическая литература, Избрананное сочинение., том 4, М.-Л., 1957; Арабскме источники X – Xll веков по этнографии и истории Африки южнее Сахары, М.-Л.  1965.
Мақта өсіру

**Мақта өсіру** – тоқыма өнеркәсібі мен басқа өндіріс салалары үшін құнды техникалық шикізат беретін өсімдік шаруашылығының бір саласы. Заводтарда шитті мақтаны өңдегенде шитті мақтаның жалпы салмағынан 29 – 40 пайызы (кейде бұдан да көп) таза мақта, 24 – 26 пйызы май болатын тұқым және бұдан басқа мақта мамығы алынады. 1 тонна шитті мақтадан 290 – 400 кг мақта талшығы (бұдан 3000 м мата тоқылады), 600-700 кг тұқым алынады. 1 тонна мақта тұқымынан 170 кг мақта майы, 400 кг күнжара, 300 кг қауыз, ондаған килограмм мақта мамығы, олифа, стеарин, глицерин және басқа да құнды өнімдер алынады. Мақта осы кездегі Орта Азия республикалары, Үндістан, Иран, Қытай, Мексика, Перу территорияларында біздің ғасырға дейін өсірілген. Закавказье мен Балқанда мақта біздің заманымыздың 10 – 11 ғасырында егіле бастаған.

Шитті мақта өндіруден КСРО дүние жүзінде екінші орын, ал әр гектардан алынатын өнім жөнінде 1 – орын алады. Біздің елімізде Өзбек КСР-і, Түрікмен КСР-і, Тәжік КСР-і, Азербайжан КСР-і, Армиян КСР-нде, Қазақстанның оңтүстігінде, Шымкент облысының Бөген, Келес, Киров, Жетісай, Мақтаарал, Сайрам, Сарыағаш, Түркістан аудандарында өсіріледі. Бұл аудандарда 29 колхоз, 24 совхоз мақта өсіруге маманданған.

Қазақстанда 1919 жылы мақта егісінің көлемі 15 мың гектар болды, әр гектардан 6,6 ц өнім алынып, мемлекетке 9,9 мың тонна ғана шитті мақта өткізілсе, 1973 жылы егіс көлемі 114,3 мың гектарға жетті, әр гектардан 27,3 ц өнім алынып, 313 мың тонна мақта өткізілді.

## Дереккөздер

М.Қаратаев. Қазақ энцеклопедиясы. 7 том.
Шыңқетер

Арық жиегінде ағаштардың, үй айналасына  отырғызылған бұталардың көлеңкесінде , құсқұмықпен қатар **шыңқетер (недотрога)** өседі. Бұл гүл бақшалардың әсемділік үшін өсірілетін бальзамин дейтін өсімдікке туыстас. Шыңқетердің құсқұмыққа қарағанда сабағы биік, сабағында су өте көп болғандықтан мөлдір сияқтанып көрінеді. Шыңқетердің бұршақ қынға ұқсас жемісі піскен кезде, бір нәрсе тиер-тиместен ақ  қақ айырылып кетеді де, оның жақтаулары тез сыртына қарай ширатылып, ішіндегі ірі тұқымдары жан-жаққа шашылып түседі.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963

Санат:Қынагүл тұқымдасы
Мирсаид Миршакар

**Мирсаид Миршакар** — тәжік-совет ақыны, қоғам қайраткері, Тәжікстанның халық ақыны.

1944 жылдан КПСС мүшесі. Кедей шаруа отбасында туған. Өлеңдері 1930 жылдан жарияланып келеді. Тұңғыш поэмасы  — «Жеңіс туы» өзі бірге жұмыс істеген «Вахшстрой» құрылысшыларына, ал алғашқы өлеңдер жинағы — «Жастық көктемі» Тәжікстандағы колхоз құрылысына арналған. Миршакар творчествосы тәжік совет әдебиетінде эпикалық жанрдағы сюжетті өлеңдердің дамуына елеулі әсер етті.

«Жеңіс туы», «Алтын қыстақ», «Алынбас Пяндж» поэмалары үшін оған 1950 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығы берілді.

Ол екі рет Ленин орденімен, басқа да ордендермен және медальдармен марапатталған.

## Сілтемелер
* Миршакар, Мирсаид — Краткая литературная энциклопедия

Санат:Тәжік ақындары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Сталиндік сыйлықтың иегерлері
Юрий Соломонович Крымов

thumb|Крымов Юрий Соломонович
**Крымов (лақап аты; шын фам.— Б е к л е м и ш е в) Юрий Соломонович** (19. 01. 1908, Санкт-Петербург, — 20. 09. 1941, Богодуховка с., қазіргі Черкасск обл., УССР) - орыс совет жазушысы. 1941 жылдан КОКП мүшесi. Анасы В. Е. Беклемишева (1881-1944) жазушы болған, Крымов Москва мемл, университетінің физ.-матем. факультетін бiтiрдi (1930). Алғашқы шығармасы сов. ғалымдары мен ұшқьшггары жайлы жазылған «Ерлік» (1961 ж. жарияланған) повесі болды. 30 жылдардағы прозаның таңдаулысының бiрi болған оның «Танкер» «Дербент» (1938) повесі 20 рет қайта басылып, көптеген шетел тiлдерiне аударылды.  Отан соғысында қаза тапты.
## Дереккөздер
Рудольф Павлович Маречек

нобай
**Маречек Рудольф Павлович** (28.2.1888 – 28.2.1971, Алматы) – Жетісуда Совет өкіметін орнатуға белсене қатысушы, Верный қалалық партия комитетінің алғашқы председателі. Ол 1888 жылы 28 ақпанда дүниеге келген. 1917 жылы Компартия мүшесі. Новый Грозенков (Чехословакия) қаласында темір ұстасының семьясында туған. 1907 жылы Венада өнеркәсіп училищесін бітірді, Австрия-Венгрия қалаларында ағаш шебері, жол технигі. 1914 жылы Ресейге келіп, Кишиневте, Харьковте, 1917 жылдың жазынан Верныйда жұмыс істеді. Верныйда Совет өкіметін орнатуға қатысты. 1918 жылы 10 наурызда РСДЖ (б) П Верный уақытша комитетінің председателі болып сайланды. Алғашқы совет «Заря свободы» газетінің редакторы. 1918-20 жылы Қызыл Армия бөлімдерінде саяси комиссар, РК(б)П Прежевалск қалалық комитетінің председателі, Жетісуда «Новая заря» ауыл шаруашылық коммунасын ұйымдастырушы. 1921-25 жылы Чехословакия Компартиясы Жилин аудан комитетінің секретары болды. «Коммуну интергельпо» («Өзара көмек») коммунасын ұйымдастырды. 1925 жылы «Рефлектор» кооперативінің  Москвадағы өкілі. Кейін Саратов, Ташкент, Алматы, Фрунзе, Пржевальскіде партия, совет шаруашылық жұмыстарында істеді. Совет-чехословак достығын нығайтуға зор еңбек сіңірді. Еңбек Қызыл Ту ордені мен және медальдармен марапатталған. Маречек 1971 жылы 28 ақпанда Алматы қаласында дүние салды.

## Дереккөздер

М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том.
Фифи

**Фифи** - бозторғайдай болатын қараша құс. Оның дауысы "фи-фи-фи-фи-фи"  деген дыбысқа ұқсайды. Қараша балшықшының үлкендігі қараторғайдай ғана, ол көтеріліп ұша бергенде жотасы қоңыр, құйрық қауырсынының үсті ақ екенін байқаймыз. Мұны осы белгісіне қарай ажыратады. Фифи орманды  - далада мекендей. Мұнда жергілікті, осы жерде ұялайтын түрлермен қатар, солтүстіктің алыс жерлерінде ұялайтын түрлері де кездеседі.

## Дереккөздер

**"Қазақстанның өсімдіктері мен жануарлары"**.Б. Муханов, Т.Мұсақұлов, Н. Суворов. Қазақтың Мемлекеттік оқу-педагогикалық баспасы, Алматы. 1963
Мис Герберт

**Мис** (Mies) Герберт (23.02.1929 ж.т.,Мангейм , Солтүстік Баден қазіргі ФРГ) —Герман Коммунистік партиясының (ГКП) председателі. Жұмысшы отбасында туған.15 жасында СС әскеріне тіркелуден үзілді-кесілді бас тартуына байланысты мұғалімдік курстан шығарылды. Мангеймдегі > з-дтарында жұмыс істеді. 1945 жылы нәсілшілдік тәртәп күйреп , соғыстың аяқталуын қаталдық пен зорлықтан , қайыршылық пен қан төгістен, гитлеризм сұмдықтарынан арылу деп түсінген. Мис Мангеймнің жұмысшы аудандарының бірі  — Шёнауда он үш жолдасымен бірге ГКП-нің жергілікті ұйымын құрды.
Райграс

**Райграс** () – астық тұқымдасына жататын мал азықтық шөп. Екі туысқа жататын үш түрі бар. Биік Райграстың (Arrhenatherum) гүлі масақ, биікт. 80-160 см. Тамыры тереңге кететіндіктен қуаңшылыққа төзімді. Еуропада, Солт. Африкада, Азияда кездеседі. КСРО-ның Еуропа бөлігінде, Орта Азияда шалғындықта, таулы жерде тараған. Құнарлы саздақ және шым топырақта жақсы өседі. Биік Райграстың гүлдеген кезде шабылған пішені – жылқы мен сиырға құнарлы азық. Райграс араласқан шөптің әр гектарынан 40-60 ц пішен жиналады.  100 кг пішенде 46,7 азық өлшемі және 3,4 кг қортылатын протеин болады. Биік Райграстың көк шөбінің ащы дәмі болатындықтан малға астық және бұршақ тұқымдас шөппен араластырыпбереді. Шабындық Райграстың  (Lolium perenne) биікт. 15-20 см-ден 60-70 см-ге дейін,сабағы жапырақты, гүлі масақ. Шабындық Райграс Кіші Азияда, Иран, Солт. Америкада тараған. Ұлы Британияда Райграс – көп жылдық шабындықта өсетін негізгі өсімдік. КСРО–да Кавказда, Бат. Сібірде, Орта Азияның таулы аймағында таралған. Құрғақшылыққа, суыққа төзімді. Малдың барлық түлігіне жақсы жемшөп. 100 кг пішенде 48,2 азық өлшемі және 4 кг қорытылатын протеин бар. Бір гектарынан 50-70 ц пішен жиналады.

## Дереккөздер

М.Қаратаев. Қазақ совет энцеклопедиясы. 7 том

Санат:Астық тұқымдасы
Шыртылдақ (ұлттық тағам)

**Шыртылдақ (ұлттық тағам)** - Жылқының майын үлкен ыдысқа ерітіп, үстіне қант қосады. Ол қатпайды. Шай ішкенде оған нан батырып жесе тым сүйкімді. Оны сары майдың орнына да пайдаланады. Сүті жоқ шайға бір қасықтан салып ішсе шайды көп ішкізіп, шайнаманы көп жегізеді. Шыртылдақ - қазақтың атақты асының бірі. Қазақтар оны жел-құзды қуады деп есептейді. Шыртылдақ сары май құсап тез бұзылмайды. Нанмен қосып жеген шыртылдақ жүректі айнытпайды. Алайда оны көп жеуге болмайды. Артық жесе, ішке тоқтамайды.

## Дереккөздер

**Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы**. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1990 ISBN 5-89800-008-9

Санат:Қазақ асханасы
Трирема

thumb|right|400px|Грек триремасының моделі
**Трирема ** немесе **триера** − әскери кемелерінің бір классы, Жерорта теңізінің көне өркениеттерімен қолданылды, әсіресе финикиялықтармен, ежелгі гректермен және көне римліктермен. Триремалар өз атын үш қатарлы ескектер үшін алды. Олар бір-бірінің үстінде, шахмат тәртібінде орналастырылды. Әр біруін бір адам ұстап отырған. Триремалар унирем− бір қатарлы 12-ден 25-ке дейін ескектері бар көне әскери кемелер, және бирем− екі қатар ескектері бар көне кемелердің эволюциясының нәтижесі болып келеді. Триремаларды ең бірінші финикиялықтар ойлап тапты деген ой да бар. Ең жылдам және ең маневрлі кемелер болды және Жерорта теңізінде б.з.б.7−б.з.б.4 ғасырлар арлығында үстем болды. Кейін триремалардан үлкен  
квадриремалар және квинквиремалар− әскери кемелер шықты. Бұл кемелер грек-парсы соғыстарында, Афинаның теңіз империясына айналуы және Сицилияға қарсы жорыққа шығып, құлауында өте үлкен рөл атқарды.

## Сипаттамасы
* Суығыстырымы 80−100 тонна, ұзындығы 30−40 метр, ені 4−6 метрге дейін жетті.
* Су деңгейінде немесе су деңгейінің үстінде триреманың бас жағында қырлы брус орналасты. Ол көбінесе темірден немесе мырыштан жасалынды. Кеменің үшкір тұмсығы ағаштан да жасалуы мүмкін болды, оны темірмен құрсаулап қаптады. Сонымен қатар бұл бөрене қару ретінде қолданылды, бекіністердің жарларын және басқа кемелерді түйіп өтеді. Кей кездерде оған жануардың немесе құстың формасын беріп отырды.

[thumb|right|300px|[Ассирия|Ассириялық әскери кеме]]

## Әскери қолданысы
Шай0астарда трирема барлық ескектерде барды, жылдамдығы 8 түйінге дейін жетті. Жорықтарда емкектердің бір қатары қолданылды, жел бағытымен бірге жүзгенде желкен көтерілді, алдыңғы желкен бүйір желді қолдануға мүмкіндік берді. Жорықтардағы триреманың жылдамдығы көп уақыта 4-5 түйін болды. Финикияда пайда болған, б.з.б.7 ғасырдың соңында Жерорта теңізінің басқа елдерінде таралды. Көне грекиялық флоттарда триера деп аталынды, ал римдік флоттарда трирема деп аталынды. Триера мен триреманың негізгі айырмашылықтары бұл − форштевнде орналастырылған желкен − абордажды қарға. Кеменің қаруларына ұшына ырғақ немесы бекіністер мен жау кемелерінің палубасын бұзу үшін арналған гір ілінген көтергіш кран және атқыштарға арналған мұнара жатты. Бірақ триреманың басты қаруы таран болды. Үстіңгі палубада ауыр құрылғылар болмағандықтан, грек триера жылдамырақ қозғалды, жылдамдық 12 түйінге дейін жетті.

## Дереккөздер

* Римдік трирема (триера)

Санат:Кемелер
Угрлар

**Угрлар** — денесі ұзын, жылан тәрізді болып келеді. Кейбір түрлерінде құрсақ, көкірек қанаттары болмайды. Арқа және құйрық канаттары бір-бірімен қосылып кеткен. Жүзу торсылдағы ішегімен байланысып жатады. Олардың біраз топтары көбінесе субтропиктік және тропиктік зоналарда тараған. Угрлардың ішінде теңізде және өзенде тіршілік ететін түрлері де бар. Бізде өзен угры (Апgиіllа апguillа) —Балтық теңізінде кездеседі. Бұлар уылдырық шашу үшін өзеннен Атлант мұхитына, Вест-Индияға барып, ең терең жерінде көбейеді. Личинкалары қайтадан өзенге шығып, шама-мен төрт жыл ішінде Балтық теңізіне қайта оралады.
*Угрлар  миграция кезінде негізінен судың температурасының заңды өзгеру жағдайын және тұздылықтың өзгеруін жолбасшылыққа алады. Өйткені, угрлардың уылдырық шашатын жері мұхиттағы ең тұзды және ең жылы жерлері. Сөйтіп, Америка мен Европалық жағалаулардың кез келген нүктесінен шыққан угрлар, егер олар судың температурасының және тұздылығының біртіндеп жоғарылауын жолбасшылыққа алса, аз уақыттың ішінде мұхиттың ең жылы және ең тұзды бөліміне, яғни өздерінің уылдырық шашатын жеріне барады. Балықтардың мыңдаған шақырым жерлерді жүзіп келуіне басшылық ететін көзі емес, судың физикалык, химиялық күйін сезіп отыратын өте сезімтал қабілетінің — феноменальды “есінің” болуы.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Санат:Зоология
Санат:Омыртқалылар
Николай Афанасьевич Крючков

thumb|Крючков Николай Афанасьевич
**Крючков Николай Афанасьевич** (06. 01. 1911 ж. т., Москва) — орыс совет актері, КСРО халық артисі (1965). 1953 жылдан КОКП мүшесi. Творчествосын көркемөперпаздар үйiрмесiнен бастады. 1928 ж. Москваның Жұмысшы жастар театрының труппасына қабылданып, сахналық өнер бойьнша Н. П. Хмелев, И. Я. Судаков және И. А. Савченкодан сабақ алды. Кинодағы тұңғыш ролi - «Төңірек» фильмiндегi етікші Сенька (1933).  1969 ж. «Сонау батыста» фильмiнде полковник 3ахаровтың ролiн орындады. КСРО Мемл. сыйлығының лауреаты (1941). Ленин орденiмен және басқа 3 орденмен, медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер
Мис Ван Дер Роэ

**Мис Ван Дер Роэ** — неміс архитекторы . 1938 жылдан АҚШ-та қызмет етті. 20 жылдары *функционализм* ірі өкілдерінің бірі болды.50 жылдары универсалды архит. форма жайындағы идеясын ұсынды. Арнайы білім алмаған.1905 жылдан Берлинде арх. Б.Пауль мен П.Беренстің шеберханасында жұмыс істеді. 1930-33 жылдары Дессаудағы >, 1936-58 жылдары Иллинойс технология институты архитектура факультетінің директоры қызметін атқарды. Мис Ван Дер Роэның бұдан былайғы творчествосына Ф.Л.Райт пен Х.П.Берлагенің творчествасымен танысуы елеулі ықпал жасады.
Александру Ксенопол

thumb|Ксенопол Александру
**Ксенопол (Xenopol) Александру** (23. 03. 1847, Яссы,- 27. 02. 1920, Бухарест)- румын тарихшысы, Румын академиясының мүшесі (1895). 1883 жылдан Яссы университетінде Румыния тарихының профессоры. Саяси көзқарасы жағынан либералдық-бурж. топқа жақын болды. Ксенополдың басты еңбегі- 14 томдық «Траян Дакиясындағы румындар тарихы».Ксенопол тарихтағы халық ролiн мойындай отырып, оның творчестволық сипатын теріске шығарды, халықты білімпаздар мен әкімшілік адамдарының қолындағы қару ғана деп есептедi. 1907 ж. шаруалар көтерiлiсiне байланысты деревняда бурж, реформа жасауды ұсынды. 
## Дереккөздер


Санат:Румыния тұлғалары
Санат:Тарихшылар
Санат:Профессорлар
Шортан тәрізділер

**Шортантәрізділер.** Жақтарында өткір тістері бар жыртқыш балықтардың тобына жатады. Жүзу торсылдағы ішегімен байланысып жатады. Бірақ та Веберов аппараты жоқ және иық белдеуінде жауырын бөлімдері болмайды. Біздің өзендерімізде, көлдерімізде және оңтүстік теңіздердің тұщырақ жерлерінде кәдімгі шортан (Еsох Іисіиs) мекен етеді. Олар мекен еткен орнын ауыстырмай тіршілік етеді. Әдетте су өсімдіктерінің арасында болады. Балықтармен,құс балапандарымен, бақалармен қоректенеді. Балық өсіру шаруашылығына өте зиянды. Кәсіптік маңызы жоқ. Ірілерінің денесінің ұзындығы 1,5 м салмағы 35 кг болады. Уылдырығын көктемде тайыз, су жағалауларына шашады.
## Тағы қараңыз
* Шортан

## Дереккөздер


Санат:Шортантәрізділер
Өндірістік менеджмент

Жаңа өнімді жобалау. Инновациялық жобаларды басқару. Өндіріс процесінің типтері. Өндіріс циклі. Өндіріс қуаттылығы. Кәсіпорын орналасуы. Кәсіпорынныц өндіріс құрылымы. Өндірісті ағынды емес әдістермен ұйымдастыру. Өндірісті ағынды әдістермен ұйымдастыру. Жөндеу шаруашылыгын ұйымдастыру. Сайман шаруашылығын ұйымдастыру. Энергетикалық шаруашылықты ұйымдастыру. Зауыт ішіндегі көлікті ұйымдастыру. Материалдық-техникалық жабдықтау мен қойма шаруашылығын ұйымдастыру. Өнім сапасының стратегиясы. Өндіріс запастарын басқару. Запастарды басқарудың әдістері мен моделдері. Өндірісті жоспарлау. Өнім өтімін ұйымдастыру. Бұйым компоненттеріне қажеттілікті жоспарлау. Өндіріс бағдараламасын қалыптастыру. Құрау цехтарының өнім шығару бағдарламасын қалыптастыру. Өңдеу цехтарыныц өндірістік бағдарламасын қалыптастыру. Өндірісті оперативті басқару. Оперативтік-күнтізбелік жоспарларды жасау. Өндіріс жүрісін бақылау және реттеу. Өндірісті басқаруды үйымдастыру.
## Дереккөздер
Базель бітім шарты (1795 ж.)

**Базель бітім шарты** - 22 шілде 1795 ж. Базельде (Швейцария) антифранциялық бірінші коалицияның мүшесі Пруссия мен Испания және Франция республикасы арасында жасалған бітім шарты. Франция жағынан келісімге Швейцариядағы Францияның  дипломаты Бартель , ал Испания жағынан - Польшадағы Испанияның елшісі Ириарте қол қойды.

Бітім шарты бойынша:
# 5 сәуірдегі Франция және Пруссия арасындағы бітім шарты бойынша, Пруссия Рейннің сол жағалауының Францияға өтуіне келісті (шартта тағы да бірсыпыра жасырын баптар болды)
# 22 шілдедегі Франция мен Испания арасындағы шарт бойынша, Гаити аралың Испанияға қарайтын бөлігі Францияға берілді. Каталония мен Наваррдағы және баскілер провинцияларындағы Франция әскерлері  басып алған аймақтар Испанияға қайтарылды. 

Базель бітім шартының жасалуы Францияға қарсы коалицияның ыдырай бастауына әкеліп соқты.

## Дереккөздер


Санат:Франция тарихы
Штернберг Василий Иванович

thumb|Штернберг Василий Иванович

**Штернберг Василий Иванович**(1818, Петербург-1845, Рим)- орыс кескіндемешісі. 1835-1838 жылдары Петербург Көркемсурет академиясында оқыды. Профессор М.Н.Воробьевтан сабақ алды. 1939 жылы суретші атағына ие болды.1840 жылы А.В.Перовскийдің экспедициясына қатысты. Ол-украиндықтар мен қазақтардың  өмірі мен тұрмысын бейнелейтін «Биені жүгендеу», «Қырғыздар(қазақтар) қонысы» (Ленинград, Орыс музейі) атты суреттердің («Түйе», «Киіз үйлер» екеуі де Қаз.  КСР-нің Мемл. Өнер музейінде) авторы Т.Г.Шевченкомен дос әрі пікірлес болған.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Шрот

**Шрот**- құнарлы мал азығы. Шаруашылықтарда көбіне жер жаңғағы, қыша, майкене, жүгері, күнбағыс,зығыр Ш-тары пайдалынады. Шрот жалпы коректігі жағынан дәнді дақылдарға тең,құрамындағы протеин мөлшері олардан әлдеқайда көп. 100 кг күнбағыс шротында 100 азық өлшемі және 37,6 кг қорытылатын протеин, 100 кг зығыр шротында 102 азық өлшемі, 28,5 кг қорытылатын протеин бар. Кейбір шроттар құрамында ұлы не зиянды заттар, мыс, мақта шротында госсипол, майкенеде рицина болатынын ескеріп малға құрама азыққа қосып берген жөн. Бордақылайтын ірі қараға аз мөлшерде ( 10%-ке дейін) майкене шроты беріледі. Құрамындағы госсиполы 0,08%-тен аспайтын мақта шротын сауын сиырына, бордақылайтын ірі қара мен шошқаға құрама жемге қосып беруге болады. Өнеркәсіпте құрамындағы протеиннің мөлшеріне қарай көбіне ш-ты 1 және 2-сортпен шығарады. Мұнда ылғал 10%-тен аспайды, борсыған иіс, көгерген, күйген т.б. белгілер болмауы керек. Әр шроттың иісі –дақылға тән болуы шарт. Шрот бөгде зат- тас, әйнек, топырақ, металл т.б. қосплардан таза болуға тиіс. У химикаттар тасылған вагондар мен автомашиналарға шрот тиеуге болмайды. Оларды таза, құрғақ орында сақтау керек
Лео Штерн

**Лео Штерн** (27.3.1901 жылы дүниеге келген)- неміс (ГДР) тарихшысы және қоғам қайраткері. 1921 жылы Австрия Компартиясына кірді. 1927 және 1934 жылдары Вена пролетариатының қарулы толқуларына қатысты. 1934 жылдан эмиграцияда (Чехословакияда, кейін КСРО-да) болды. 1936-1938 жылы Испанияда Интернационалдық бригадалар қатарына шайқасты. 1941-1945 жылы герман фашизміне қарсы соғыстарға қатысты; «Ерікті Германия» Ұлттық комитетінің мүшелігіне сайланды. 1950 жылы ГДР-ге қайтып келіп, сол жылы Германияның социалистік бір тұтас партиясы қатарына кірді.  1953-1959 жылдары Галладағы университет ректоры. 1955 жылдан ГДР ғылым академиясының (1963-1968 жылдары вицепрезидент) мүшесі. Оның еңбектері жұмысшы қозғалысының тарихына, тарихнама,орта ғасырдан бастап қазіргі күнге дейінгі неміс тарихы мәселелеріне арналған. Лео Штерн- Ұлттық сыйлықтың лауреаты (1955).

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Вольфганг Штаудте

**Вольфганг Георг Фридрих Штаудте** (9.1.1906 жылы Саарбрюккенде дүниеге келді.)-неміс кинорежиссері. Актер семьясында туған. Творчеств. Қызметін 1926 жылы актер ретінде «Фольксбюне» театрынан бастады;одан кейін М. Рейнхардт пен Э. Пискатордың труппаларында ойнады. 1931 жылы киноға ауысты. Фашизмге деген қарсылық және оны әшкерелеу,азаматтық адалдық пен принципшілдік- Штаудте қойған фильмдердің негізгі тақырыбы болып табылады. 1946 жылы режиссер З.Дудов, К.Метциг, Ф.Вольф т б-лармен бірге ГДР-дің «ДЕФА» киностудиясын ұйымдастыруға қатысты. «Кісі өлтіруші арамызда» (1948), «Ротация» (1949), «Нағыз сенімділер» (1951, Г.Манның шығармасы бойынша), «Прокурор мырзаға арналған гүл» (1959) және т.б. көркем фильмдерді қойды. 1954 жылдан ГФР киностудиясында қызмет етеді.
Шошқажаңғақ-емен жемісі

thumb|Емен
**Шошқажаңғақ-[[емен]] жемісі**. Әр жаңғақта ұрықты бір тұқым және қоректік заттары бар ет-женді екі тұқым жарнағы болады. Шошқажаңғақ кыркүйек-қазанда піседі, суық түскен кезде төгіліп түседі. Шошқажаңғақты себу үшін күзде ағаштан түскен кезде жинап, +3°,-2° температурада құмға көміп сақтайды. Шошқажаңғақ көбіне малға (шошқа жақсы жейді) жем ретінде пайдаланылады. Қысқа сақтау үшін әбден кептіреді. Кептірілген шошқажаңғақтың қабығын аршып, ұнтақтайды. Құрамында протеин аз, крахмал мол;  10 кг қабығы аршылмаған жас шошқажаңғақта 70 азық өлшемі және 2,5 кг қорытылған протеин, қабығы аршылған кепкен шошқажаңғақтың 100 кг-нда 115 азық өлшемі және 4,3 кг қорытылатын протеин болады. Шошқажаңғақтың құрамында тұтқыр илік зат бар. Малға кебек, сірне т.б. қосып  беріледі.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Кальций гидрототығы

**Кальций гидрототығы** немесе **сөндірілген [[әк]]** — күшті негіз; түссіз кристалды зат.

Кыздырғанда су бөліп, кальций тотығына айналады. Суда нашар ериді, қанық ерітіндісі (әк суы) — күшті сілті. Техникада бұл затты әк тастан алынған кальций тотығын сумен әрекеттестіру арқылы алады.

К. г. ауадағы көмірқышқыл газын онай сіңіреді: Са(0Н)2 + С02 = СаС03 + Н20.

К. г. құрылыста және хим. өнеркәсібіпде сода, хлорлы ок т. б. көптеген енімдер алуда пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Сілтілер
Санат:Кальций қосылыстары
Базум жотасы

**Базум жотасы** - Кіші Кавказдың тау жотасы, Арменияның солтүстігінде орналасқан. Ұзындығы - 70 км-дей, ені 15-20 км. 

Базум жотасы вулкан текті және шөгінді тау жыныстарынан, граниттен тұрады. Етек жағы - далалық шалғын, одан жоғары - субальпілік және альпілік  шалғын. Памбака шатқалында жалпақ жапырақты орман өседі .

Ең биік шыңы - Урасар тауы (биіктігі 2992 м). Басқа биік шыңдар:
* Урасар&nbsp;— 2992 м
* Аглаган&nbsp;— 2977 м
* Шиштепе&nbsp;— 2836 м
* Карагафлі&nbsp;— 2805 м
* Тодор&nbsp;— 2796 м
* Ярда&nbsp;— 2652 м
* Кочгирлан&nbsp;— 2302 м.

## Дереккөздер


Санат:Армения
Кальций тотығы

**Кальций тотығы**, сондірілмеген әк, СаО,— кальцийдің оттекпен косылысы; түссіз кристалды зат, тығызд. 3,4 г/см3, балқу t 2585° С. К. т. сумен өте күшті эрекеттесіп кальций гидротогығына айна.тады: СаО+ H2O = Са(ОН)2. Реакция нәтижесін де көп жылу бөлінеді. К. т. кальций карбонатын 1300° С температурада қыздырьш ажырату аркылы алыпады: СаСО; = Са0+С02. К. т. суда аз ериді, температурада көтерілген сайын ерігіштігі кемиді, опың судағы ерітіндісін әк суы деп атайды. К. т. құрылыста және хим. өнеркәсіпте сода, хлорлы әк алу үшіп қолданылады.
 
## Дереккөздер
	

Санат:Химия
Вячеслав Евгеньевич Тищенко

**Тищенко Вячеслав Евгеньевич** [7(19) .8.1861,Санкт-Петербург ,-25 .2.1941,Ленинград-совет химигі, КСРО ғылым академиясының академигі (1935;корр.мүшесі,1928).1884ж.Санкт-Петербург ун-нің бітіргеннен кейін сол университетте 1882-жылдан А.М.Бутлеровтың лабораториясында жұмыс істеп,1884 жылдан Д.И.Менделеевтің ассистенті болды.1891 ж.Санкт-Петербург ун-тінде тех. және аналит.химиядан ,1900-15ж,Әйелдер мед.ин-тында жалпы және органик.химиядан лекция оқыды.1934жылдан Ленинград ун-тінің жанындағы химия ғыл.-зерт.ин-ның директоры.Т.енбектерінің көбі орман химиясына арналған;скипидардан камфораны алудың өндірістік әдісін ұсынды.Бірінші дүн.жүз.соғыс кезінде Т.басшылығымен теңіз балдырларынан иод алудың технологиясы,бірқатар хим.таза реактивтер алу жолдары өндіріске енгізілді.КСРО Мемл.сыйлығының лауреаты (1941).

Қазақ энциклопедиясы
Тікентәрізділер

thumb|250px|Мойва (сары ерін балық)
**Тікен тәрізділерге** — солтүстік жарты шардағы тұзды және, тұщы суларды мекен ететін ұсақ балықтар жатады. Бұлардың арқа қанаттарынын алдыңғы бөлімі мен қанаттары тікен сияқты болады. 
*Қабыршақтары сүйекті.
*Ұрғашысы шөптен ұя жасап, 100 шақты уылдырық шашады. 
*Қазақстанда тікен тәрізділердің бірнеше түрлері Балтық, Баренцево, Азов, Каспий теңіздерінен кездестіруге болады.

## Дереккөздер


Санат:Балықтар
Саргантәрізділер

**Саргандар немесе ұшқыш балықтар.** Бұлар көбінесе теңіздерде болатын балықтар. Олардың ішінде айрықша ерекшелігі бар түрі — ұзын қанаттылар (Ехососtиs). Бұлардың көкірек қанаттары өте үлкен және осы үлкен қанаттарының жәрдемімен, судан секіріп шығып калықтап ұшып, 150 — 200 метрдей жерге барады. Олар көбінесе тропиктік теңіздерге көп тараған. Бізде Владивосток маңайында кездеседі. Саргантәрізділер отрядына сайра, ұшқыш балықтар т.б жатады.
## Галерея

Сурет:Oryzias latipes(Hamamatsu,Shizuoka,Japan,2007)-1.jpg|
Сурет:Xenopoecilus sarasinorum (Wroclaw zoo)-1.JPG|
Сурет:Cheilopogon melanurusPCCA20070623-3956B.jpg|
Сурет:Sanma01.jpg|Сайра
Сурет:Hyporhamphus meeki.jpg|
Сурет:Belone belone acus.jpg|Кәдімгі сарган

## Тағы қараңыз
*Ұшқыш балықтар
*Сайра

## Дереккөздер


Санат:Саргантәрізділер