open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Кемекөтергіш

250 px|thumb

**Кемекөтергіш**  - арнаулы көтергіш камерамен түсіру және көтеру арқылы кемелерді бір бъефтен екіншісіне тасымалдау қызметін атқаратын имарат. Кемекөтергіш камерасының қозғалысы тік бағытта жүреді. Кемекөтергіш камераның көтеру және түсіру тәсілдеріне механикалық, гидравликалық және қалтқы амалдары жатады. Кемекөтергіш қымбаттылығына және күрделі қүрылғысына байланысты аса кең таралмаған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Аффилнация

**Аффилнация** -* [ағылш. affiliation - бірігу, байланыс]* - адамның басқа адамдар қоғамында болуға талпынысы, қауіпсіздікке, әлеуметтік қорғанысқа, әлеуметтік мойындау мен құрметке ие болу сұранысы негіз болатын адамдық қажеттіліктермен байланысты адамның өзін қоғамдағы үлкен топпен, басқа да адамдармен бірегейлендіруі. Аффилнация адамның көптеген басқа да әртүрлі топтарымен байланыста болып, айналадағылармен белсенді әрі тұрақты іс-әрекет жасап, басқаларға қол ұшын беріп, олардьщ кәмегін қабылдаудан көрінеді. Аффилнация мақсаты нақтылы емес, өзара пікір алмасумен шектелетін іс-әрекеттерге қатысудан айқын байқалады (мыс., бірлесіп демалыс, саяси пікірталастар, бейбіт шерулер және т.б. үйымдастыру). Бұқара психологиясында Аффилнация адам жалғыз өзі күресе алмайтын, басқалармен бөлісуге тура келетін күрделі эмоциялық күйді (мыс., қорқьшьпп немесе қатты қуану) ырықтандыру әдісі ретінде қарастырылады. Аффилнация қатерлі, сондай- ақ қуанышты жағдайларда бірдей туындайды. Аффилнация қоршаулап, қатыстырмай тас-тау, жалғыздық, оқшаулану, фрустрация, уайым тудырып, себепсіз сырттай түйықтыққа әкеледі. Саясатта Аффилнация - саяси топ- тардың және ұйымдардьщ қызмет етуінің, бұқараның және бұқаралық саяси мінез-құлықтың қалыптасуына түпкілікті психологиялық негіз болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мелиорациялық жүйені жақсартудың перспективалық жоспары

**Мелиорациялық жүйені жақсартудың перспективалық жоспары** — мелиорациялық жүйені жоспарлау шаралары; бұл жоспардың негізгі мақсаты — жүйе құрылымын жақсарту және техникалық құралдармен жабдықталуын, оның элементтерінің ұзақ уақыт жұмыс істеуін
қамтамасыз етумен қатар, жүйедегі өңделетін жер көлемін тиімді түрде пайдаланып, оның пайдалану шығынын кеміту жолдарын қарастырады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өнеркәсіптік жер асты

**Өнеркәсіптік жер асты**  — құрамындағы бағалы химиялық компоненттер (құрамдас бөліктер) немесе олардың қоспалары нақтылы гидрогеологиялық аудандар шеңберінде техникалық-экономикалық көрсеткіштері бойыша тиімді түрде өндіруді және өңдеуді қамтамасыз ететін жер асты сулары. Қазіргі кезде өнеркәсіптік жер асты суларынан йод, бром, ас тұзы, ал кейбір елдерде, сондай-ақ бор, литий, рубидий, германий, уран, вольфрам және т.б. қоспалары алынады. Өнеркәсіптік көбінесе мұнай, газ шығатын жерлерде, сирегірек — түсті металды кеніш орындарында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Кеменің габариті

250 px|thumb

**Кеменің габариті**  — берілген жүк көтеру қабілеттілігі және бату сызығының жоғарғы биіктігі мен көлемі; ол кемені пайдалану мақсаты мен класына байланысты болады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мелиорациялық жүйені жөндеу

**Мелиорациялық жүйені жөндеу** — жүйені пайдалануға қашан да дайын ұстау, оның кейбір элементтерін немесе мелиорациялық жүйенің негізгі технологиялық параметрлерін толық қалпына келтіру жөніндегі техникалық-экономикалық және ұйымдастыру шараларының кешені. Олар кезекті жөндеу, ағымдағы жөндеу, күрделі жөндеу және апаттық жөндеу болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әкімшілік

**Әкімшілік** 
# елдегі басқару қызметін жүзеге асыратын мемлекеттік органдардың жиынтық атауы; 
# елбасының, басқа да мемлекеттік мекемелердің, қоғамдық үйымдардың жұмысты басқаруды ұйымдастыратын қызметкерлер құрамы; 
# Қазақстан Республикасының мемлекеттік билік органдарының жүйесіне кіретін жергілікті атқару органының атауы.
Әкімшіліктің ұйымдық құрылымы оның жергілікті мемлекеттік биліктің атқарушы органы ретіндегі қызметінің міндеттері мен құзыреттері арқылы айқындалады. Әкімшілік кімнен, оның орынбасарларынан, басқармалардан, бөлімдерден және т.б. қызмет бөлімшелерінен тұрады. Әкімшіліктің құрылымын облысты, ауданды, қаланы басқарудың жобасына сәйкес анықтап, әкімнің үсынуымен мәслихат бекітеді. Жергілікті атқару органдарының экономикалық және қаржылық негізгі әкімшілік-аумақтық бірліктердің меншіктерінен, жергілікті бюджеттің қаражатынан, жергілікті салықтардан, бюджеттен бөлінетін дотаңиялар мен субвенңиялардан, мемлекеттік алымдардан, қаланың, ауданның меншігіндегі мүлік үшін төленетін жалдамалық ақылардан, кәсіпорындардан алынатын салықтардан және басқа да төлемдерден құралады. Әкім жергілікті бюджеттен басқа бюд¬жеттен тыс қор құра алады. Оған иесіз және тәркіленген мүліктерден түскен табыстар, сенбіліктер өткізуден, жер¬гілікті займдар, лотереялар таратудан, аукциондардан түскен пайда кіреді. Әкімшілік бюджетті жоспарлап, қалыптастыру, жүмсау, шаруашылық қызметті ұйымдастыру, көлік пен байланыс, жер пайдалану, табиғатты қорғау, табиғи ресурстарды жөнімен пайдалану, тұрмыстық қызмет көрсету, сауда, түрғын үй, коммуналдық шаруашылық, әлеуметтік- мәдени қызмет көрсету (білім беру, денсаулық сақтау, тұрғындарды әлеуметтік қорғау, т.б.), заңдылықты, құқықты, тәртіпті қамтамасыз ету, азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен мүдделерін қорғау құзыретін иеленеді.

**Әкімшілік**  - 
# кең мағынада - мемлекеттік басқарудын атқарушы және үлестіруші органдары, атқарушы билік органдарының жоғары лауазымды тұлғаларынын жиынтығы; 
# РФ-да край, облыс, автономды облыс, автономды округ, аудан, қала деңгейіндегі атқарушы билік органдарының кең таралған, ресми атауы; 
# АҚШ мен бірқатар басқа президенттік республикалардағы мемлекет басшысының жанындағы министрлер кабинетінің атауы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Өнімділік көрсеткіші

**Өнімділік көрсеткіші**  — егін шығымдылығының өткен кезбен салыстырғандағы өзгеруін сипаттайтын көрсеткіш. Мұндай өзгеріс бір немесе бірнеше дақыл мен шаруашылықтар түрлері бойынша анықталады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Гидрологиялық бекет

thumb|right
**Гидрологиялық бекет** — жүйелі гидрологиялық байқаулар жүргізу мақсатында құрал-саймандармен жабдықталған су объектісіндегі (өзен, көл, бөген, канал, батпақ) орын (мекен). Гидрологиялық бөгеттің негізгі жабдығы — сумен өткізу құралдары (гидрометриялық көпірше, гидрометриялық өткел, жылжымалы әрі аспа бесік, паром) және гидрометриялық су өтімі аз және өзге де ерекше жағдайларда бақылау арналары жасақталады немесе су өтімін көлемі арқылы өлшейтін жабдықтар пайдаланылады. Су объектінің режіміне жасалған байқаулардың нәтижелері гидрологиялық бекетте тіркеледі немесе қажет болғанда орталық пунктке жеткізіледі. Ағын сулар мен суқоймалардағы су деңгейін өлшеу жұмыстары су өлшеу бекеттерінде жүргізіледі. Гидрологиялық бекет ұзақ мерзімдік жыл он екі айлық байқау материалдары гидротехникалық имараттарды жобалау, құру, пайдалану кезінде, мелиорацияланған жерлердегі су режімін реттеу, су ресурстарын корғау үшін пайдаланылады.

## Гидрологиялық бекеттің құжаты
Гидрологиялық бекеттің құжаты — бекет жөніндегі мәліметтер (тұрған жері, жабдықтары, құрал-саймандары, бақылау бағдарламасы т.б.) түгел жазылған, гидрометеорологиялық қызмет тарапынан бекітілген ресми құжат. Гидрологиялық бекеттің құжатына қималар, жоспарлар, графиктер және бақылаулардың өнделген қорытынды тізімі қамтылады.

## Дереккөздер


Санат:Су шаруашылығы
Мелиорациялық жүйені күрделі жөндеу

**Мелиорациялық жүйені күрделі жөндеу** — жоспарлы жөндеу түрі, мелиорациялық жүйенің көлемді элементтерін қалпына келтіріп, бұзылған жерін жөндеп, әдеттегідей оның есепті мерзімінің ішіндегі жұмыс істеуін қамтамасыз ету.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мелиорациялық жүйені қадағалау

**Мелиорациялық жүйені қадағалау** — техникалық пайдалану кезінде жүйені тексеру шаралары. Қадағалау қорытындысы негізінде жүйенің жұмысқа жарамды-жарамсыздығы анықталып, оны жөндеу жоспарлары жасалады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлемдік қауымдастық

**Әлемдік қауымдастық** - жаһандану барысында қалыптасатын ғаламдық әлемдік жүйе. Ол жөнінде алғашқылардың бірі болып, АҚШ президенті А Р.Никсон 1969 ж. БҰҰ Бас Ассамблеясының сессиясында сөйлеген сөзінде: "Бүкіл тарихи ғұмырымызда біз бірінші рет әлемдік қауымдастық болып отырмыз", - деді. Ғаламдық деңгейдегі құбылыс ретінде әлемдік қауымдастыққа XX ғасырдың 80-ші жылдары баса назар аударыла бастады. Ғылыми әдебиеттерде "халықаралық қауымдастық", "ғаламдық қауымдастық", "әлемдік қауымдастық" ұғымдары әдетте қатар қолданылады. Халықаралық құқықта "халықаралық қауымдастық" ұғымы негізі мемлекет болып табылатын ғаламдық саяси жүйе ретінде анықталады, жүйе мемлекет аралық мазмұнға ие. "Халықаралық қауымдастық" ұғымы ғаламдық әлеуметтік-экономикалық жүйені білдіреді. Жаһандану мемлекеттік емес, үкіметтік емес элементтерді енгізу арқылы халықаралық қатынастар жүйесін түбегейлі өзгертеді. Бүл жүйеге дәстүрлі емес актілер кіреді: халықаралық үкіметтік емес ұйымдар, ТҰК, БАҚ, баламалы қозғалыстар (экологиялық, феминисток, кәсіби және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мелиорациялық жүйені қайта жаңғырту

[thumb|228px|[Мелиорация]]
**Мелиорациялық жүйені қайта жаңғырту** — қолданыстағы мелиорациялық жүйенің техникалық деңгейін (пайдалы жұмыс істеуін) көтеруге бағытталған кешенді шаралар. Мелиорациялық жүйенің жер бетінде орналасуы мен негізгі тармақтарының көрсеткіштерін (параметрлерін) өзгерту арқылы ескірген гидротехникалық құрылыстар мен құрылымдар жаңасымен алмастырылады, сонымен қатар су режімін басқарудағы автоматика мен телемеханика негіздері де жаңартылады. Мелиорациялық жүйені қайта жаңғыртуда суармалы жердің өнімділігін арттыру мақсатымен жаңа техника мен технологияны, осы салаға қатысты ең соңғы ғылыми жаңалықтарды енгізуге айрықша назар аударылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өніп-өсулік суармалау

**Өніп-өсулік суармалау** — өсімдіктің өніп-өсу, даму кезінде су пайдалану режимін қолдана отырып, жүргізілген мелиорациялық суару шаралары. Өніп-өсулік суармалау әр өсімдікке әр түрлі суару нормасымен беріледі. Мыс., бидай 1, 2, 3 рет, жүгері 4, 6 рет, қант қызылшасы 6, 8, 9 рет суарылады. Суару түрлерінің ең маңыздысы осы өніп-өсулік суармалау болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өніп-өсуден тыс суармалау

**Өніп-өсуден тыс суармалау** — топырақта ылғал жиналу үшін егістік жерде егіннен бос кезде жүргізілетін суару, көбінесе күз айларыңда немесе ерте көктем айларында топырақ ылғалдығын толықтыру үшін берілетін суару тәсілі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлемдік діндер

[нобай|389x389 нүкте|
[ католицизм | '''<span style="color:#b281bf">католицизм</span>''' ** 
[[ православие | <span style="color:#d28692">православие</span>]]  
[[ протестантизм | <span style="color:#72a0e0">протестантизм</span>]]  
[[ Яһудилік | <span style="color:#E20021">Яһудилік</span>]]  
[[ Сунниттер | <span style="color:#007524">Сунниттер</span>]]  
[[ Шииттер | <span style="color:#00b03b">Шииттер</span>]]  
[[ Индуизм | <span style="color:#ff701e">Индуизм</span>]]  
[[ Тхеравада | <span style="color:#ffd941">Тхеравада</span>]]  
[[ Махаяна | <span style="color:#ddf379">Махаяна</span>]] 
[[ басқа діндер | <span style="color:#463C2A">басқа діндер</span>]]**
]]
**Әлемдік діндер** — қазіргі дінтануда буддизм, христиандық және исламды әрқайсысына тән белгілеріне сай жинақтап көрсету: а) қазіргі кезде бір аймақтан немесе құрлық аумағынан шығып, кең таралуына орай; ә) осы діндердің кез келгеніне кіруге тайпалық, рулық, этноұлттық және кастакландық шектеулердің болмауы; б) діннің негізін қалаушылардың рөлі (Будда, Иисус Христос, Мұхаммед); в) діни-наным ырымдарының салыстырмалы түрде қарапайымдылығы; г) діни уағыздарында жалпыадамзаттық құндылықтарды ұстануды наным-сенімнің аса маңызды көрінісіндей бағалау; ғ) бұл діндердің ресми құжаттарында, мойындалған дінбасыларының уағыздарында дінаралық сыйласымдылыққа, ұстамдылыққа, өркениеттің ғаламдық мәселелерін (жаппай қыру қаруына тыйым салу және жою, мемлекетаралық қайшылықтарды шешуде бейбіт жолды таңдау, экологиялық апаттардың алдын алу, ашаршылықпен және індеттермен, соның ішінде, "өркениеттік" індеттермен - СПИД-пен, наркоманиямен, алкоголизммен, токсикоманиямен және т.б. күресу) бірлесіп шешуге шақыратын үндеулердің болуы шарт және дінге сенушілердің осы діннің саясатын қолдауға шақыратын мерзімдік іс-шаралары әткізіліп отырылуы керек.

Жаңғыртылған иудаизм өкілдері иудаизмді, "Кришна санасының қоғамы" - өз жақтаушыларын, ал "Вера бахай" шіркеуінің өкілдері - өздерінің діндестерін әлемдік діндер қатарына жатқы- зады. Алайда, жоғарыда аталған үш ірі әлемдік діндердің қызметкерлері, діндарлары бүл қозғалыстардың әлемдік дін дәрежесін мойындаудан бас тартады.

## Дереккөздер

Санат:Дін
Мелиорациялық жүйенің әсер ету аймағы

**Мелиорациялық жүйенің әсер ету аймағы** — мелиорациялық жүйенің құрылыс жұмыстарын жүргізген кезде айналасындағы ортаға тигізетін әсерінен жеке құрауыштарының бұзылуы мен өзгеруі. Жерді өңдеу жобасының табиғат қорғау жөніндегі тарауына зерттеу жүргізгенде оның бес түрін белгілейді: 1) ішкі әсері — мелиорациялық жүйенің нобайында; 2) ішкі әсері мелиорациялық жүйе нобайындағы өнделмейтін жерде; 3) тікелей әсер аймағы маңында; 4) шалғайдағы аумақ әсері; 5) барлық аумақтың нобайындағы ауа кеңістігіндегі әсері.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлем мәдениеті

**Әлем мәдениеті** -* "ғаламдық ауыл"* ретіндегі әлемнің тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған адамдар арасындағы қарым-қатынас пен биліктің жаңа жүйесі. Жаһандану және жоғары технологиялар ғасырында қоғам ұдайы мәдени, экономикалық немесе саяси өзгеріс үстінде. Адамдарға қауіпсіздікте гүлденіп, дамитын бейбіт элем қажет. Қауіпсіздікке, түрақтылық- қа және тиімді дамуға жетудің негізгі жолы - қазіргі барлық мәдени үстаным- дардың түбегейлі өзгеруі. "Әлемдік мәдениет жүйесін" құру объективті әрі тепе-теңдікті ұстанатын, этикалық нормаларға сүйенетін бұқаралық ақпарат құралдарын (БАҚ) құру. Бұл әлемдік мәдениеттің жаңа жүйесі әрі жек көрушілік, сенімсіздік, қақтығыс пен соғыс тудыратын қарабайыр мәдениетті "ғаламдық ауылымыздан" ығыстырып шығаруды көздейді. Оның негізгі мақсаты: 1) күш көрсетудің, қақтығыстың, лаңкестік пен соғыстың мәдени және этникалық түп-тамырын анықтау;
мемлекеттер мен  адамдар арасындағы түсіністікті, үйлесімділікті қамтамасыз ететін алтын көпір орнату;
ғаламдық және үлттық деңгейде әлемдік мәдениетті қалыптастырып, дамыту; 4) плюралистік ғаламдық мәдени- еттің көмегімен ғаламдық азаматтық және "ғалам азаматы" ұғымы мен институттарын қалыптастырып, насихаттау; 5) күш қолдану фактілеріне негізделген жаңалықтардың орнына "элем жаңалық- тарын" және "әлем мәдениетінің жаңалықтарын" көрсетіп, насихаттау. Әлемдік мәдениет жүйесі қазіргі үстемдік етіп отырған қарабайыр мәдениеттің орнын алмастырып, ғаламдық тұрақты дамуды қамтамасыз етіп, соғысқа, лаңкестікке қарсы түруға септігін тигізер еді. Әлемдегі тыныштық үшін құрылған жаңа плюралистік мәдениет пен байланыс жүйесі жаңа әлемдік философия мен психологияны қалыптастыруы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өрдегі қарық

**Өрдегі қарық**  - сыртқы су жинағыштан ағып келетін жер беті суларын кұрғатылатын жер ауданына жібермей ұстап калатын арна.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мелиорациялық жүйенің кепілді төлқұжаты

**Мелиорациялық жүйенің кепілді төлқұжаты** — салынып бітіп, пайдалануға берілген мелиорациялық құрылысты қабылдап алған шаруашылық пен басқармаға берілетін құжат. Оның құрамына мелиорациялык жүйе туралы анықтама мен қосымша жерді пайдаланудың есепті нысаны кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлемдік саясат

**Әлемдік саясат** *(ғылыми зерттеулер саласы ретінде)* -* [ағылш. world politics]* - XX ғасырдың соңғы ширегінде АҚШ-та пайда болған, ғылыми және білімдік пән; 350 жылдан астам үстемдік еткен Вестфальдық жүйенің орнына келген, жаһандану жағдайында қалып- тасқан әлемнің жаңа саяси жүйесін зерттейді.
- Вестфаль жүйесі Еуропадағы отыз жылдық соғыс аяқталып, 1648 ж. Вестфаль бейбіт келісіміне қол қойылғаннан кейін құрылды. Ұлттық егемендік принципін негізгілердің бірі ретінде мойындап, Вестфаль бейбіт келісімі жаңа сая¬си қатынастарға жол ашты. Ол бойын- ша мемлекеттік егемендік ұғымы орны- ғып, кез келген мемлекет өз аумағында толық билікке жетті және сыртқы сая- сатын дербес анықтайтын болды. Бүл құқық басқа мемлекеттермен де мойындалады. Өзіне тән басқару тетіктері мен аппараты, саяси және құқықтық нормалары бар ішкі және мемлекетаралық қатынастар жүйесі қалыптаса бас- тады. Осы уақыттан бастап мемлекет әлемдік саяси жүйені құрайтын "молекула" күйіне түсті. Классикалық Вестфаль жүйесінде халықаралық қарым- қатынас мүшелері - қандай да бір міндеттерді шешуде коалицияға бірік- кен немесе өз беттерінше әрекет еткен тек мемлекет болды. Саяси қатынастарды талдаумен айналысатын ғылымдар да пайда болды: мемлекетті талдау деңгейінде - саясаттану; мемлекеттердің қарым-қатынасы деңгейінде - халықаралық қатынастар.
 
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өрт гидранты

**Өрт гидранты**  — өрт сөндіруге арналган көшелік су құбырының желісіне орнатылған су бөлетін мұнара. Өрт гидранты жер бетілік және жер астылық болады. Жер астылық өрт гидранты бақылау кұдықтарыңда орналастырылады.


Сурет:Колодец гидранта.JPG|Құдық гидранты
Сурет:2005-12-25 Fire hydrant in Bethesda, Maryland.jpg|АҚШ-тығы гидрант
Сурет:Standrohr unterflurhydrant.jpg|Германиядағы гидрант


## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мелиорациялық қопсытқыштар

[thumb|228px|[Мелиорация]]
**Мелиорациялық қопсытқыштар** - қатты және тоңазыған топырақты қопсыту, сортаң топырақ құрамын араластыру арқылы тұзын жою үшін қолданылатын құрылғы. Сонымен қатар топырақтың су эрозиясына, тондануына қарсы пайдаланады. Негізгі типтері: статистикалық және динамикалық М.қ. болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Жер беті (геология)

## Жер беті маңы кен орны
**Жер беті маңы кен орны** - эндогендік постмагмалық немесе эксгаляңиялық кен орын. Терең емес қабаттарда немесе жер бетіне жақын маңда, яғни атмосфералыққа жақын қысымда, әдетте, онша жоғары емес температурада пайда болады.
## Жер беті мұзбасуы
**Жер беті мұзбасуы** - кристалданған қар мен Судан пайда болған атмосфералық фирн мен мұздың табиғи жиынтығы; үзақ (100 жылдан ондаған, жүздеген мың жылға дейін құрлық бетінде  де, жағалау маңындағы қайраңда да) жатады. Орташа ғасырлық температураның 5—7 С-ка төмендеуіне және осыған сәйкес климат ылғалдылығының артуына байланысты. Жер беті мұзбасуы континенттерде атмосфералық ылғалдың жиналуына және тоқталуына әкеледі, осыған байланысты тиісінше Дүниежузілік мұхит деңгейі төмендейді (ең көбі 120 м-ге дейін). 
## Жер бетінің бедерленуі
**Жер бетінің бедерленуі** - жербедер түзуші процесстер, яғни эндогендік және экзогендік процестер нәтижесінде жербедер пішіндерінің қалыптасуы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Әлемдік тәртіп үлгілері

**Әлемдік тәртіп үлгілері** - әлеуметтік-мәдени қырынан қаралатын қалаулардың үлгісі, қазіргі жаһандық мәселелердің шешімін табуға бағытталған халықаралық жоба, ұйым. Әлемдік тәртіп жобасы әртүрлі болашақтың бей- несін жасауға тырысқан бірнеше зерттеулер үлгісімен байланысты. 1968 ж. Әлемдік тәртіп институты (АҚШ) не- гізінде құрылған және американдық ғалым С.Мендетовиц басқарған бұл жоба "қалаулы шақтардың" немесе жаһандық қауымдастықтардың әртүрлі нұсқасын жасаумен шүғылданды. Осы жоба барысында жарияланған зерттеулер әлемдік қауымдастық және ғалымдар тарапынан қызығушылық тудырды. Өйткені олар жалпыадамзаттық құндылықтарды жаһандану жағдайында қарастырды. Олардың қатарында мына еңбектерді атауға болады: Р. Котари "Болашаққа қадам" (1974), Р. Фалк "Болашақ әлемдерді зерттеу" (1975), А.Мазруи "Мәде- ниеттердің әлемдік федерациясы" (1976), Г. Лагос және Г. Годай "Түрмыс төңкерісі" (1977), И.Галтунг "Шынайы элем" (1980) және т.б. Бұлардың барлығы да жарқын болашақты болжап, жаһандық мәселелерді шешуде оптимистік көзқарасты үстанады. Әлемдік тәртіп үлгісін жасаушылар алдымен адамзат болашағын саяси алауыздықтан, ғаламдық қарулы қақтығыстардан, экономикалық теңсіздіктен, әлеуметтік әділетсіздіктен, нәсілдік өшпенділіктен, үлттық ымырасыздықтан ада жарқын өмірмен байланыстырады. Әлемдік тәртіп үлгілері жобасы, негізінен, сая¬си құбылыстарды, әлеуметтік процес- терді, өмірдің мәдени қырларын зерттеуге бағытталды. Адамзаттың ғаламдық дағдарысының және аймақтық қақтығыстардың қайнар көзі ретінде саяси тұрақсыздыққа, әлеуметтік әді- летсіздікке, ұлттық бытыраңқылыққа баса назар аударды. Әлемдік тәртіп үлгілері жобасы аясында зерттеулік бағдарды айқындайтын өзгерістер болды. Әлемдік тәртіп үлгілері жобасының зерттеушілері дамушы елдердің жағдайын талдауға, діни қозғалыстардың ерекшелігіне, әлемдік тәл мәдениеттердің ерекшелігіне мән бере бастады. Болашақты ой жүгіртіп елестету жаһан¬дық мәселелерді зерттеуде бағыт беретін нақтылы саяси стратегияларды талқылаумен үштасатын болды. Бей-бітшілік пен қауіпсіздікті қамтамасыз ету шаралары үсынылып, талқыланды (И. Галтунг). Ғаламдық түрақтылыққа жетудің мімкіндіктері мен жолдары қарастырылды (С. Менделовиц). Экономикалық және әлеуметтік жақсылық- тармен қатар адамның табиғатпен этикалық байланысын табиғи байлықтарды сақтаудың негізі ретінде қарау басым бағыт алды (Р. Фал к). Батыстық құндылықтарға сүйенген дамудың неоколониялдық стратегиялары жоққа шығарылып, құрамына дамыған және дамушы елдер кіретін мемлекеттер феде- рациясын құру шараларын қарастыру (Р. Котари) қажеттілігі туындады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мелиорациялық құрылыс жүргізуші машиналар паркі

[thumb|228px|[Мелиорация]]
**Мелиорациялық құрылыс жүргізуші машиналар паркі** - жоспарланған мелиорациялау жұмыстарын кешенді түрде жүргізуге арналған машиналар мен механизмдердің құрылыс мекемесінде шоғырландырылуы; мелиорациялық жүйеде жұмыс істейтін машиналар мен механизмдер.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өскін жиілігі

**Өскін жиілігі** толық көктеген кездегі 1 м2 жердегі өсімдік саны.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлемдік өркениет

**Әлемдік өркениет** () — 
1) адамзаттың қол жеткен табыстарының жиынтығы;  
2) әлемнің қарқынды ілгері дамуы; 
3) нақтылы ал- дыңғы қатарлы (әдетте батыстық) әлеуметтік тәртіптің нормативті түсінігі.

Қазіргі қоғамтануда әлемдік әркениет жайлы пікірталастар аса маңызды орын алады. Әлемдік өркениеттің негізгі қырларын талдау - оны шынайылық деп қабылдау немесе мінсіз нормативті үйлесім ретінде қарастыру. Сонымен қатар әлемдік өркениетті ойдан шығарылған, жалған ретінде мойындамау ұстанымы да бар (А. Тойнби, С. Хантингтон және т.б.).

Әлемдік өркениетті түсіну мәселесі адам қызметінің барлық саласымен байланысты. Жаһандану процесінің мәнін түсіндіруде бір жағынан еуропалық-атлантикалық өркениеттің монологын білдіретін, өркениеттік айырмашылықтарды жоққа шығаратын оптимистік пікірлер, "бір өркениеттің екіншісіне қарымтасын қайтаруы" (Ф. Бродель); екінші жағынан, жаһандану жағымсыз қырынан, жаһандық процестер батыстық емес қоғамдарды ескінің қалдығына айналдырушы ретінде қарастырылады.

Әлемдік және шағын өркениеттердің арақатынасы мәселесі өзіне тән белгілері бар әлеуметтік-мәдени қауымдастықтардың иерархиясын білдіретін ұғымдардың көпмәнділігіне орай әдістемелік қиыншылықтарға үшырайды. *Біріншіден*, бұл этноәлеуметтік құрылымдар болуы мүмкін (мыс., майя, вавилон, шумер өркениеттері және т.б.), яғни, этникалық құрылымы жағынан біртұтас қауымдастықтар. *Екіншіден*, өркениет ұғымына бір мәдени аудан аясына қарайтын кең ауқымдағы әлеу- меттік-мәдени қауымдастықтарды да жатқызуы мүмкін (мыс., эллиндік, еуропалық, латынамерикандық, ресейлік өркениеттер және т.б.) *Үшіншіден*, өркениетті тарихи біртиптес әлеуметтік-мәдени қауымдастықтарды формация құрылымымен байланыстырып қарастырады (құлиеленуші, феодалдық және т.б.). Сонымен қатар, "өркениет" ұғымы адамзат баласының қол жеткізген әлеуметтік және мәдени жетістіктерінің атауында қолданылады, осы жерде әлемдік өркениет ұғымымен тікелей жанасады.

Әлемдік өркениет тарихи бола тұра, әлеуметтік дамумен тығыз байланысты, нақтылы саяси, мәдени, этникалық, аймақтық ерекшеліктеріне қарамай, барлық адамзаттың әлеуметтік, материалдық және рухани жетістіктерін тізбектейді.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Әлеуметтендіру агенттері

**Әлеуметтендіру агенттері** - *(лат. agens - іс-әрекет етуші)* - объективті түрде жеке тұлғаны әлеуметтендіру процесіне қатысушы әлеуметтік институттар мен факторлар. Әлеуметтендіру агенттеріне отбасы, оқу орындары, саяси және қоғамдық институттар, дін, БАҚ, мүдделер тобы, оқиғалар және қоғамдық өмір процесі, құбылыстар жатады. Бұлардың барлығы да жеке тұлғаның әлеуметтік сипатының қалыптасу процесіне маңызды ықпал етеді. Жеке тұлға өмірінің әр кезеңіне (балалық шағына, жасөспірім кезіне, еңбекке дейінгі, ақыл тоқтатқан, зейнетке шыққан) сай келетін өз агенттері бар.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әлеуметтік агломерация

**Әлеуметтік агломерация** (лат. agglomerrare - қосып алу) — өзара байланысты, өзара әрекет етуші қалалық және өзге де түрақтардың біртұтас қалалық территориалдық кешенге тұтасуы, топтануы.
Әлеуметтік агломерация - түрғындар өмірінің барлық қырларына, әсіресе, жұмыс бастылығына, ептілігіне, өмір салтына, мәдениетіне, қарым-қатынасына аса маңызды ықпал ететін урбанизацияның тікелей көрінісі. Әлеуметтік агломерация әдетте қандай да бір ірі қала маңына топтасудан басталады. Әлеуметтік агломерация пайда болуы үлкен қала тұрғындарының сансыз өсуінен сақтап, қала маңындағы ауылдар тұрғындарына үлкен қалаға көшпей-ақ, оның игіліктерін пайдалануға мүмкіндік береді. Әлеуметтік агломерация көрнекі мысалдары ретінде АҚШ- тың Атлантикалық және Тынық мұхиты жағалауларындағы қалаларды, Мехико, Токио, Лондон және т.б. атауға болады. Соңғы жылдары Алматы қаласы да Әлеуметтік агломерацияны басынан өткеріп отыр.

## Дереккөздер

Санат:Саясат
Мелиорациялық құрылыстың маусымдылығы

[thumb|228px|[Мелиорация]]
**Мелиорациялық құрылыстың маусымдылығы** — кейбір мелиорациялық жұмыстың тек белгілі бір жыл маусымы кезеңінде ғана атқарылуы. Мыс., жаз маусымында (мамыр — кыркүйек) су құрылысы мекемелері тоқтаусыз жұмыс істеп, объектілерді тұрақты түрде пайдалануға беріп отырады және олардың жұмысты ұйымдастыру кестесі жылжымалы болады. Ал қыс маусымында (қараша — сәуір) жекелеген жұмыс түрлері ғана атқарылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өрт сөндіру жүйесі

**Өрт сөндіру жүйесі** — сорғы станциясындағы өртті дер кезінде байқау және оны сумен немесе баска да әдістермен (газ, көбік, кұм, киіз және т.б.) сөндіруге арналған кұрылғылар кешені.

Егер имарат көлемі 2000 м3-дан артық болмаса, онда кіші және орта сорғы станциялары сыртқы өртке қарсы сумен жабдықтау жүйесінің құрылыс нормалары мен қағидалары бойынша қарастырылмайды. Сонымен қатар өрт сөндіретін су өтімі 10 л/сек-тан төмен болса, үлкен сорғы станцияларында суға толтырылған резервуарлар немесе өртке қарсы тұрақты су құбыр желілері қарастырылады.

Ғимарат көлемі 50 мың текше метрге дейін, ал қоршауы I және II дорежедегі отқа төзімді және өндіріс категориясының өрт қауіптілігі Г, Д және Е-ден жоғары болмаған жағдайда өртке қарсы сумен жабдыктау жүйесіндегі су өтімі 10 л/сек-ке дейін жетеді. (Г — жабық тарату қәрылғысы, май толтырылған аппаратура, сыйымдылығы 60 кг-нан аспайды; Д — май машиналары залы; Е — аккумулятор және қышқыл сақталынатын бөлме). Егер I және II дәрежеде отка төзімділік кез келген көлемде, өндіріс категориясы Г және Д, I—IV дәрежеде отка төзімділік көлемі 5000 текшеметрден төмен болса, онда сорғы станциясы ғимараттарында ішкі өртке қарсы су құбыры желісі құрылыс карталары мен қағидалары бойынша қарастырылмайды. Сорғы станция ғимараты, қоршау категориясы А, Б, В, (кабельді бөлме және жабық тарату құрылғысы толтырылған аппаратура, май көлемі 60 кг-ға дейін), ғимарат көлемі 0,5—5000 м3 және су өтімі 5 л/сек.; ғимарат көлемі 5000—50000 м3 болса, онда әрқайсысының су өтімі 2,5 л/сек. келетін екі ағынша қарастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлеуметтік агрегат

**Әлеуметтік агрегат** - *[лат. aggregatus - қосып алынған]* - бір географиялық кеңістіктегі, бірақ саналы іс- әрекетпен қамтылмаған адамдар жиынтығы.
Нақтылы бір кварталдың, көшенің, ауданның, қаланың, ауылдың, аймақтың тіпті тұтас мемлекеттің тұрғындары Әлеуметтік агрегаттың көрнекті мысалы бола алады. П.А.Сорокин өзінің әлеуметтік жіктеу теориясында Әлеуметтік агрегат ұғымын кеңінен қолданды. Қазіргі кезде күнделікті санадаӘлеуметтік агрегат әлеуметтік топтың бір түрі ретінде қарастырылады. Бірақ, бұл дұрыс емес, өйткені, санасыз іс-әрекет барысында шынайы әлеуметтік топ тұрмақ, тіпті квазитоптар да жоқ болуы да мүмкін емес.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Мелиорациялық құрылыстың рентабельдігі

**Мелиорациялық құрылыстың рентабельдігі** — пайдалануға берілген құрылыстың экономикалық тиімділігін сипаттайтын көрсеткіштер; материалдық заттардың, жұмыс күші мен қаражат қорының кешенді түрде пайдаланылуын көрсететін шама. М.қ.р. жалпы және есептелген болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пайдалану құбырларының колоннасы

**Пайдалану құбырларының колоннасы** — құдық кабырғасы қабырғаларын қатар-қатар тізілген құбырлармен бекіту тәсілі. Бұл әдіс кұдық қабырғаларын опырылып түсуден сақтау үшін қолданылады және мұндай пайдалану құбырларының колоннасына сукөтергіш қондырғылар мен негізгі сүзгілер орналастырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Пайдаланылған ақаба су

**Пайдаланылған ақаба су**  адамның тұрмыстық және өндірістік қызметінде пайдаланылғаннан кейін жіберілген су.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қазақтың дәстүрлі салқын тағамдары

[thumb|300px|[Қуырдақ]]
[thumb|300px|[Қазы-қарта]]
**Қазақтың дәстүрлі салқын тағамдары** — дені ет өнімдерінен дайындалатын тағамдар; мысалы, әсіп, бұжығы, қазы, қарта, жал, жая, піскен өкпе, бауыр, сүр ет, құйрық-бауыр, ішек қарын секілді салқын тағамдар ұлттық дастарқанымыздың сәні. 

Оның үстіне бүл тағамдар ыстық күйінде де, салқын күйінде де тұтыныла беріледі. Қазір салқын тағамдар түрі күн сайын көбейіп, молайып келеді. Көптеген салқын тағамдардың құрамына көкөністер, көктер, дәмдеуіштер енеді. Ал олар витаминдердің, минералды тұздардың бірден-бір көзі болып табылады.
* Бауыр — тез пісетін тағам. Оны етке қосып та, өзін бөлек те асуға болады. Егер етке қосып пісірілетін болса, оны қазанға ет пісерден аз ғана бұрын салу керек немесе бір қайнаған соң сүзіп алу қажет. Әйтпесе қатып кетеді. Бауыр қазанда қайнап жатқан кезде ор жерінен іскектеп, қанын ағызып отырған жөн.
* Қарын — асып пісірілген қарын өте дәмді, құрамында витаминдері мол тағам. Оны ыстықтай да, суытып, салқын тағам ретінде де жей беруге болады. Қарынды ыстық суға салып қояды. Өйткені қайнаған суға салынған қарынның бүрі пышақпен тез қырылып, оңай тазартылады. Тазарған қарын тағы бір рет тұзды суға салынып алынады. Сонда ол әбден тазарып шығады. Жапырақтап кесілген қарын қазандағы шым-шым жылы суға салынып, тұздалып, бұрышталады. Қарынды қатты қайнатуға болмайды. Соған орай отты басыңқырап қою керек. Піскен соң табаққа салып алынып, суытылады. Сөйтіп, ұсақтап туралып, тәрелкеге салынады да, үстіне дөңгелектеп кесілген пияз себеленеді. Тағы бір рет бұрыштап, тұздалады. Дастарқанға нан қоса әкелінеді.
* Ішектер — асып пісірілген, витаминдері мол тағам. 3—4 рет жылы су жүгіртіп тазартылады. Содан соң тұзды сумен ақырғы рет шайылады да, аш ішек өрме етіп өріледі, ал тоқ ішек майын түсірмей шумақталады. Осылай дайындалған ішектер қанжылым суы бар ыдысқа салынады да, тұздалып, отын басыңқырап қойып қайнатылады. Піскен соң табаққа салынып, суытылады. Суығаннан кейін қиялап турап, ыдысқа салынады. Үстіне дөңгелектеп кесілген пияз немесе көк жуа себелеп, аздап бұрышталады. Гарнир ретінде жас қырыққабат, көк бұршақ пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Ет тағамдары
Санат:Қазақ асханасы
Мелиорациялық машиналар

[thumb|228px|[Мелиорация]]
**Мелиорациялық машиналар**— мелиорациялық жұмыстың агротехникалық талабына лайықты — бір немесе бірнеше операциялы технологиялық процеспен жұмыс істейтін машина. Мелиорациялық жұмыстарды механикаландыруға арналған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлеуметтік ассимиляция

**Әлеуметтік ассимиляция** -* [лат. Assimilatio - ұқсастыру]* - қандай да бір әлеуметтік топ өкілдерінің қоғамда өзге топтың әлеуметтік-мәдени белгілерін сіңіріп, нәтижесінде өздерінің төл әлеуметтік-мәдени бейнелерінен айырылып, өзгелерге сіңісіп кетуі.

Объективті негізі қоғам өмірінің барлық жағынан жаһандасу, аймақтық, мемлекеттік ықпалдасу процесінің қарқынды дамуында жатыр. Әлеуметтік ассимиляция әсіресе, әлеуметтік, этникалық, діни және басқа азшылықтардың арасында көпшілік мәдениетінің үстемдігі жағдайында аса қарқынды байқалады. Оған халықтың аймақаралық, мемлекетаралық және үлтаралық көші-қон, көлік тасымалы жүйесінің дамуы, бүқаралық желі құралдарының жетілуі эсер етеді. Әлеуметтік ассимиляция әдетте әлеуметтік қақтығыстар тудырмай, табиғи, еркін және ерікті түрде жүргізілуі ықтимал және күштеп, жабайы, жасанды жолмен жүргізіліп, ассимиляцияға түсушілердің наразылығын тудыруы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Пайдаланылған ақаба сумен жер суару

**Пайдаланылған ақаба сумен жер суару**  — ауыл шаруашылық дақылдарын өсіру үшін жерді пайдаланылған ақаба сумен суару санитариялық және мал дәрігерлік қадағалау жасайтын, табиғатты қорғайтын және су ресурстарын басқаратын мемлекеттік органдардың талаптарына сәйкес жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Қазан (ыдыс)

thumb|Қазан
**Қазан** — тамақ пісіруге арналған шойыннан немесе басқа металдан құйылып жасалған ыдыс. Қоладан, мыстан, шойыннан құйылады. Мыс пен қоладан қалыпқа құйылып, түрлі өрнекпен, аңдар бейнесімен әшекейленген қазандар алғаш рет **сақ дәуірі** ескерткіштерінен қазып алынған. Басқа ыдыстарға қарағанда қазақ өмірі мен мәдениетінде алатын орны мүлде жоғары. Өйткені ол күнделікті тіршілік құралы. Қазақ дастарханына түсетін тағамдардың барлығы да (қымыздан басқасы) ең алдымен осы қазаннан өтеді. Халық жай ғана қазан демей «қара қазан» деп қастерлеп айтады. Бұл жерде қара сөзі қасиетті, киелі, берекелі деген ұғымды білдіреді. Бұл кезеңде құрбан шалуға арналған қола қазандар кең тараған. Кейінірек қазан шойыннан құйылатын болған. Қазанды көтеруге ыңғайлы болуы үшін ернеу тұсына сырт жағынан 2–4 құлақ жасалады. Ертеректе қазақтар көші-қон кезінде қазанды қазанқапқа салып, арбаның артқы жағына немесе түйенің ашамайына іліп алып жүрген. Қазанның сыйымдылығы әр түрлі. Он екі қарыс тай қазаннан бастап, екі литр ғана су сиятын кішкене Қазан болады. Дәстүрлі қазақ қоғамында Қазан қасиетті саналады. Әлкей Марғұлан «Құламерген» жырының желісіне ерекше назар аудара келе, Қазанға байланысты «Қазан мықты болса, ел де мықты. Қазан – шаңырақ сияқты, бүтіндіктің белгісі. Ол құрыса, ел де құриды», – деп жазады. Күнделікті тәжірибеде киелі саналатын қазанға қатысты **наным-сенім**, ырым, **жоралғылар** қазақ арасында баршылық. Қазан культі көшпелі халықтардың бірқатарында сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Ыдыс-аяқ
Әлеуметтік әділеттілік

**Әлеуметтік әділеттілік** - қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік жіктердің, топтардың, шынайы орны мен әлеуметтік жағдайлары арасындағы, сонымен қатар, олардың құқықтары мен міндеттері, сіңірген еңбегі мен оны қоғамның бағалауы, қызметі мен марапаттаулары, қылмыс пен жаза арасындағы тиісті сәйкестіктердің болуын талап ететін ұғым. Әлеуметтік әділеттілік - қоғамдағы әлеуметтік құндылықтардың бірі. Осы күнге дейін әлеуметтік әділеттілікке толық қол жеткізген қоғам болған жоқ. Дегенмен, ойшылдар ерте кезден Әлеуметтік әділеттілікті аңсап, армандап, түрлі теориялар мен тұжырымдар жасады. Кәне грек ойшылы Аристотельдің түсіндіруінше, эр адамның қоғамдағы рөлі оның ісіне, билік басындағы алатын орнына қарай бағалануы қажет. Сондықтан құлдар мен құл иеленушілерге бірдей қарауға болмайды. Әбу Насыр әл-Фараби әлеуметтік әділеттілік орнатудың тиімді жолы қоғамның саяси билігі тұтқасын ізгілікті, рухани жан дүниесі бай, парасатты адамның ұстауымен байланыстырады. Атақты француз ойшылдары Ж.Ж. Руссо, Вольтер, Монтескье де әділеттілік, әділетсіздік мәселелеріне тоқталған. Қазақ ойшылдары арасында Әлеуметтік әділеттілік мәселесі А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, С.Торайғыров және т.б. шығармаларында сөз болған. Олар әлеуметтік әділеттікке жетудің жолын адамгершіліктен, гуманизмнен таппақ болды.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Пайдалы әсердің гидравликалық коэффициенті

**Пайдалы әсердің гидравликалық коэффициенті** — сұйықтықтың меншікті энергиясының шығынын тек гидравликалық машина сорғы, турбина арқылы ғана аққанда сипаттайтын шама. Сорғының пайдалы әсердің гидравликалық коэффициенті сорғының тиімді арынының Hтиім. көрсеткіші арын Hкөрс. қатынасына тең. Гидравликалық турбинаның пайдалы әсердің гидравликалық коэффициенті турбинаның көрсеткіш арынының тиімді арынға қатынасына тең.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлеуметтік әдіс

**Әлеуметтік әдіс** - саяси шынайылықты зерттеудің анағұрлым іргелі әдістерінің бірі. Ол белгілі бір жалпы-әлеуметтік теорияға негізделуі керек: саяси шынайылықтың (қондырманың) қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымынан қатаң тәуелділігін анықтайтын қоғамдық дамудың марксистік тұжырымы; саяси дамуды көп факторлы процесс ретінде қарастыратын әртүрлі позитивтік мектептер; әртүрлі елдердегі саяси процестерді тұйықталған жүйе ретінде қарастыратын қоғамдық дамудың тарихи-мәдени түжырымдамасы. Әлеуметтік әдістің құндылығы оның саяси өзгерістердің себебін тереңнен іздеуге негізделген қайнар көзі ретінде адамдардың әлеуметтік жіктемелілігінен шығатын мүдделер алуандығы. Бұл әдіс негізгі әдістердің бірі ретінде саяси ғылымда да және саясаттанудың саласы ретінде өзіндік білім жүйесімен енді қалыптасып келе жатқан саяси әлеуметтануда да кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әлеуметтік даму

**Әлеуметтік даму** - қоғамның ұзақ уақыт бойына біртіндеп, баяу, жүйелі сандық және сапалық өзгеруінің негізгі түрілерінің бірі. Сонымен қатар қоғамның кез келген жаңа қалпына бұрынғымен салыстырғанда жоғары ұйымдастыру әрі қызметтер бөлінісі тән. Адамзат, мемлекет, тап, әлеуметтік жік немесе топ, партия, билік, заң шығару жүйесін, мәдениеттің (жалпы немесе жекелеген халықтың) және т.б. дамуын атап айтуға болады. Бірдей уақыт шамасында әр халықта даму қарқыны әркелкі әрі әртүрлі бағытты болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әлеуметтік дарвинизм

**Әлеуметтік дарвинизм** - XIX ғ. соңы мен XX ғ. басындағы қоғамдағы адамзат дамуы заңдылықтарын биологиялық эволюциямен байланыстыратын және қоғамдық әмірдің анықтаушы факторлары ретінде өмір сүру үшін күресуге анағұрлым қабілеттілерді табиғи іріктеу принципін ұсынатын идеялық ағым (Г.Спенсер, А.Смолл, Э.Ферри және т.б.). Әлеуметтік қақтығыстар "табиғи", "болмай қоймайтын" құбылыстар ретінде бағаланады. Әлеуметтік дарвинизмнің анағұрлым реакциялық нұсқалары таптық үстемдікті, милитаризмді және сыртқы саясаттағы экспансионизмді жақтайды.

## Дереккөздер


Санат:Әлеуметтік философия
Өсімдік жамылғысы

**Өсімдік жамылғысы**  - өзеннің су режімінің қалыптасуындағы орманның рөлі. Ол жауын- шашынның мөлшеріне, таралуына, оның булануға кеткен шығынына, қардың жиналуына, судың жер (топырақ) қабатына сіңуге шығындануына, жер асты суларының жиналуына және су ағысының жылдамдығына әсер етеді. Өзен алабындағы орман-тоғайдың мөлшерлік көрсеткіші ретінде алаптың ормандық коэффициенті алынады, ол алаптағы орман-тоғай алып жаткан ауданның алаптың жалпы ауданның қатынасына тең. Ол процентпен немесе бірліктік бөлшегі түрінде келіріледі. Алаптағы көл, батпақ, көпжылдық тоң және мұздықтардың көрсеткіштері қолда бар бақылау деректеріне сәйкес немесе арнайы зерттеулердің негізінде есепке алынады. Өзендердің режіміне және алаптың физикалық, географиялық жағдайына адамдардың шаруашылық әрекеттері (алаптағы жер жырту, орман отырғызу, бөгендер мен әуіттер салу, суды суғаруға пайдалану, су көздерін ластау және т.б.) елеулі әсер етеді.

## Карталардағы бейнеленуі
Өсімдік жамылғысының карталардағы бейнеленуі — өсімдік жамылғысы табиғи өсімдіктерден (ормандар, бұталар, шалғындар және т.б.) және әдейі өсірілген өсімдіктерден (бақтар, плантациялар, бақшалар және т.б.) түзіледі. Өсімдік жамылғысының картадағы бейнеленуі картографиялық мазмұндаудың жалпы заңына бағынады: картаның масштабы кішірейген сайын өсімдік жамылғысы сұлбаларын егжей-тегжейлеу де азаяды, өсімдіктер түрлерінің көрсетілуі кемиді, ал ұсақ масштабты карталардың көбінде өсімдік жамылғысы бейнелері көрсетілмейді. Картаның масштабында білдірілетін өсімдік жамылғысы аймақтары аялық бояулар, торлар және штрихтық шартты белгілер арқылы, ал карта масштабында білдірілмейтіндері масштабтан тыс шартты белгілер арқылы бейнеленеді. Топографиялық карталарда өсімдік жамылғысының кейбір түрлеріне сандық және сапалық сипаттамалар: ормандағы ағаштардың биіктігі, жуандығы, түрлері, бұталардың биіктіктері және т.б. қоса беріледі. Өсімдік жамылғысы геоботаникалық карталарда неғұрлым егжей-тегжейлі бейнеленеді.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлеуметтік жіктеу

**Әлеуметтік жіктеу** **(стратификация)** - *[лат. Stratum - қабат, facere - жасау]* - қоғамды қоғамдық дәрежесі арқылы ерекшеленетін әртүрлі әлеуметтік жіктерғе бөлшектеу нәтижесі және процесі. Әлеуметтік жіктеу қоғам мүшелерінің және қоғамдық топтардың әлеуметтік жағдайларының бірдей еместігінің, олардың әлеуметтік теңсіздігінің көрінісі. Қоғамды қабаттарға жіктеудің жолдары әртүрлі, субъективті әрі объективті болып келеді. Әдетте кәсіп, мамандық, табысы, білімі, дәрежесі, өзінің әлеуметтік жағдайын бағалауы негізге алынады. Әлеуметта- нушылар Әлеуметтік жіктеу мәселесін әртүрлі тәсіл- дер арқылы анықтайды, дегенмен ортақ белғілерін табуға болады: Әлеуметтік жіктеу - бұл иерархиялық тұрғыдағы жаңғыртылатын, жаңаратын қоғамның табиғи және әлеуметтік жіктелуі. Әлеуметтік жіктеу теориясын өндеуде П.А.Сорокиннің еңбегі зор. Ол: "қоғам ешқашанда біркелкі бола алмайды, болмайды да, ол қашан да жіктеледі", - деді. Әлеуметтік жіктеу теориясын жасауда әлеуметганушы-функционалистер Т.Парсонс пен Э.Шилз үлкен үлес қосты.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өсімдікті тамырсыз қоректендіру

**Өсімдікті тамырсыз қоректендіру** өсімдіктің қоректік элементтерді жер үстіндегі бөлікгерімен қабылдауы.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Өсімдікті тамырсыз қосымша қоректендіру

**Өсімдікті тамырсыз қосымша қоректендіру** — өсімдікті тыңайтқыш бүрку арқылы қоректендіру.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мелиорациялық машиналарды жоспарлы техникалық тексеруден өткізу

**Мелиорациялық машиналарды жоспарлы техникалық тексеруден өткізу** — мелиорациялық машиналарды ай сайын және оқтын-оқтын тексеруден өткізіп, оны майлап, механизмдеріне қажетті реттеу жұмысын жүргізу, бұрандамен байланысқан бөлшектерін қатты тартып, машинаны таза ұстау.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлеуметтік зерттеулер

**Әлеуметтік зерттеулер** - әлеуметтік, қоғамтанулық зерттеулердің бір түрі, қоғамды жекелеген ғылымдардағы арнайы және нақтылы-әлеуметтік зерттеулерде жалпытеориялық және әдістемелік негіз, "өзегі" ретінде қарастырады.
Әлеуметтік зерттеулерді бір жағынан, жалпылама, абстрактылы, қоғамды өзіне тән әмбебап белгілеріне, мәніне, бүкіл әлем заңдылықтарына сай зерттейтін әлеуметтік-философиялық зерттеулерден ажыра- тып қарау керек; екінші жағынан, қоғам¬дағы нақтылы, арнайы ғылымдардағы - саясаттану, экономикалық теория, мәдениеттану, әлеуметтік психология, құқықтану, этнология және т.б. - әлеуметтік зерттеулерден бөліп қарау керек. Бұнда қоғам әлеуметтік біртұтас түрінде зерттелмей, оның кейбір жекеле¬ген құрылымдары, бөлігі, саласы қарас- тырылады. Ә.З.-ге сай белгілер: әлеу- меттік шынайылықты зерттеуге жүйелі көзқарас; әлеуметтік дәйектерге сүйену; эмпирикалық материалдар қолдану. Әлеуметтану құрылымына сай Әлеуметтік зерттеулер теориялық және эмпирикалық; негізгі және қолданбалы; макро, микро және орта деңгейдегі болып бөлінеді. Маңызы жағынан көпшілік Әлеуметтік зерттеулер бір әлеуметтік құбылыстың немесе процестің екіншісінен тәуелділігін анықтаудан тұрады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әлеуметтік ережелер

**Әлеуметтік ережелер** - белгілі бір мәдениет құндылықтарына сай және қоғамның тұрақтылығы мен тұтастығын нығайту мақсатында қоғамдық өмірді және адамдар іс-әрекетін реттейтін ережелер жиынтығы.
Әлеуметтік ережелер әлеуметтік құндылықтар не- гізінде жасалады. Егер әлеуметтік құндылықтар әлеуметтік шынайылық құбылыстары мен процестеріне қатысын кәрсетсе, онда Әлеуметтік ережелер оны қалай жүзеге асыру жәніндегі мәселелерді қарастырады. Сондықтан олар адам мінез-құлықтарына қатысты нақтылы өмір жағдайында қолданылатын ұстанымдарды бекітеді, белгілейді. Әлеуметтік ережелер әдетте әлеуметтік ынталандыру немесе жазалау, яғни, жағымды немесе жағымсыз санкциялар қолдану арқылы жүзеге асырылады. Әлеуметтік ережелер құқықтық және моральдық болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Өткізгіш желі

**Өткізгіш желі** жер құрғатқыш және жерді құрғата суару жүйелерінің ретгелген су желілерінің алынған суды каналдар (коллектор) арқылы құрғатылатын жерден басқа жақка бұрып әкету немесе оны суармалы жерге жеткізу желісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Мелиорациялық машиналарды жөндеу

**Мелиорациялық машиналарды жөндеу** — мелиорациялық машиналардың техникалық-экономикалық, ұйымдастыру жұмыстары мен оларды қайта қалпына келтіріп жөндеу немесе жұмыс істеу мүмкіндіктерін арттыру шараларының кешені. Жөндеудің күрделі және кезекті жөндеу деп аталатын түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Әлеуметтік және саяси институттар

**Әлеуметтік және саяси институттар** - тұрақты құрылымымен, өз ішінде тығыз ықпалдасқан, көп қырлы, қызметінің икемді әрі әсерлілігімен ерекшеленетін, салыстырмалы түрде жоғары ұйымдасқан әлеуметтік және саяси жүйелік құрылымдар.

Әлеуметтік және саяси институттар - қоғамдық, топтық, жеке маңыздағы нақтылы мақсаттарға жету үшін немесе аса маңызды қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін адамдардың бірлесуі. Әлеуметтік және саяси институттарды құра отырып, қоғам маңызды салалардағы мәселелердің нақтылы әлеуметтік және саяси іс-әрекет түрлерін белгілеп, бекітеді, оларды сол қоғамның мүшелеріне, әлеуметтік топтарына, мемлекеттің барлық азаматтарына немесе бір партияның мүшелеріне, басқа саяси ұйымға түрақты әрі міндетті етеді. Әлеуметтік және саяси институттар - ол отбасы, мемлекет, оның органдары (парламент, президент, үкімет, сот), партиялар, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру жүйелері, зауыттар, банк жүйесі, базарлар, ғылыми және мәдени үйымдар мен мекемелер, бұқаралық ақпарат құралдары, дін және басқалар. Әлеуметтік және саяси институттар үшін іс-әрекеттің әр субъектісінің қызметі мен өкілетін нақтылау, олардың әрекеттерінің келісімділігіне тән, қатаң бақылау мен реттеу деңгейі өте жоғары. Әлеуметтік және саяси институттар негізінде жатқан әлеуметтік және саяси байланыстар - институционалды деп, ал, Әлеуметтік және саяси институттарды құру процесі - институионализация деп аталады.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Әлеуметтік-саяси кепілдіктер

**Әлеуметтік-саяси кепілдіктер** - *[франц. garantie - кепілдік, қамтамасыз ету]* - әлеуметтік және саяси дәрежелерді, рөлдерді, құқықтар мен бостандықтарды және адамдар мен топтардың міндеттерін жүзеге асыруға шынайы мүмкіндік беретін материалдық, әлеуметтік, саяси және заңдық құралдар, шаралар, жағдайлар.
Әлеуметтік-саяси кепілдіктерді қамтамасыз етуде мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік саясаты, кәсіподақтар мен қорлар және басқа да ұйымдар шешуші рөл атқарады. Әлеуметтік-саяси кепілдіктерді қоғамның барлық мүшелері қажетсінеді, бірақ балалар, мүгедектер, қарттар және еңбекке жарамсыз жандар ерекше зәру. Олар үшін әртүрлі жәрдемақылар, зейнетақылар, жеңілдіктер, пұрсаттар аса маңызды мәнге ие. Ерекше Әлеуметтік-саяси кепілдіктер әлеуметтік-кәсіби (мыс., өте ауыр және зиянды өндірістегі жұмысшыларға) және әлеуметтік-аумақтық (мыс., Арал аймағы тұрғындарына) негізде де берілуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Қазы айналдыру

**Қазы айналдыру** - қабырға басын омыртқадан пышақпен шығарып, төс етегін ортасынан қақ жарып бөледі де, екі сүбені екі бөлек сөгіп алады. Тілуге және айналдыруға қолайлы ету үшін қазы сүбелерін 4—5 сағат іліп қойып, тобарсытады.

## Тағы қараңыз
*Қазы
*Қарта
*Қазы-қарта, жал-жая
*Қазақтың дәстүрлі салқын тағамдары
## Дереккөздер</span>