open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сапиев Әлеухан Оралханұлы

САПИЕВ АЛЕУХАН ОРАЛХАНҰЛЫ
## Өмірбаян
Сапиев Алеухан Оралханұлы 03.04.1964 жылы Бөген ауданының  Қараспан совхозы, Комсомол ауылында (қазіргі Ордабасы ауданы Қараспан совхозы, Төреарық ауылы) дүниеге келді. 1971-1981 жылдар аралығында М.Горкий атындағы орта мектепте оқып, бітірді. 1981 жылы Шымкент автомеханикалық технкумына тапсырып, білім алды.
1984 жылы техникумды бітіріп, диплом алды және жоғары білімді заңгер.
1984-1986 ж.ж. отан алдындағы' әскери қызметтік борышын Ленинград қаласында өтеді. 1986 жылдан бастап Арыс қалалық жолаушы тасымалдау автопаркте диспечер мамандығы бойынша қызмет жасады.
1990-1993 ж.ж. Оңтүстік Қазақстан облыстық МАИ басқармасына жол полиция инспекторы қызметін атқарды.
1993-1997 ж.ж. лейтенант шенін алып, Мақтарал ауданында жол полиция аға инспекторы лауазымын алып, қызмет етті. 1997 жылы Ордабасы аудандық ІІБ-ң жол полиция бөлімшесінің тәжірибе қадағалау инспекторы лауазымын алып, қызмет атқарды. 2003-2009 ж.ж. Ордабасы аудандық ІІБжол полиция бөлімшесінің бастыгы лауазымына етіп, қызмет етті. 2009жылдың маусым айынан бастап, зейнеткерлікке шыққан. Қазіргі таңда, коммерциялық жеке кәсіпкерлікпен айналысуда.

санат:тұлғалар
Аталы сөздер

нобай|оңға|Әдіһам Шілтерхановтың "Аталы сөздер" кітабы.
" **Аталы сөздер** ", — Әдіһам Шілтерхановтың 1981—85 арасында жазған кітабы. 1993 жылы «Баспа» фирмасынан, 1995 жылы Алматы «Атамүра» баспасынан басылып шықты. Осы кітап туралы "Ордабасы" баспасының редакторы Нармахан Бегалыұлы былай дейді:
* Қазақ халқы ықылым замандардан бергі ой-толғамдарын мақал-мәтел, қанатты сөз ретінде кейінгіге мұра етіп келеді. Бабалардың сол үрдісін жалғастырушылардың бірі әрі бірегейі Әдіһам Шілтерхановтың бұл кітабы — әркімнің төрінде тұруға лайықты қазына.*
"Аталы сөздер" кітабының ішінен:
* *Тасты жарып гүл шықса,*
*күнге қарай ұмтылар.*
*Топты жарып ұл шықса,*
*шынға қарай ұмтылар. *
* *Шыдамда шек жоқ деме,*
*Момында кек жоқ деме. *
* *Су сынаптан ауыр болар деймісің,*
*Мыс алтыннан тәуір болар деймісің? *
* *Шешесін ұқпайтын, әкеден ықпайтын, ұл болмайды. Шешеге тартпайтын, әкеге жүк артпайтын, қыз болмайды. *

Санат:Аталы сөздер
Таңдамалы плаун

## Тарихы
1954жылы профессор И.В.Стрельчук таңдамалы плаунды маскүнемдікті емдеу үшін қолданып байқады.Осы зерттеулердің нәтижесінде таңдамалы плаунның 5 проценттік тұнбасы маскүнемдікті емдеу үшін қолданылатын болды.

## Өсімдік туралы
Таңдамалы плаун мәңгі көгеріп тұратын, көп жылдық, споралы өсімдік. Биіктігі 20-25 сантиметрдей келетін және тік өсетін бірнеше сабағы бар. Жапырақтары жіңішке, сопақша келген, қияқ тәрізді, ұштары өткір, қоңыр жасыл түсті. Бұл өсімдіктің споралары бұтақтарының орта шеніндегі және жоғарғы бөлегіндегі жапырақтарының түп жағына орналасқан. Шоқбарбас плауннан айырмашылығы мұның споралы масақшалары жоқ.Таңдамалы плаун қышалы ормандардың ішінде өседі.
## Қолданылуы
Дәрілік мақсат үшін өсімдіктің жер бетіндегі бөлігін пайдаланды.Құрамында селагин,ликоподин,псевдоселагин,акрифолин және Л8 деген алкалоидтер бар.Халық медицинасында бұл кісіні құстыратын дәрі ретінде пайдаланады.Таңдамалы плаун мөлшерден артық қолданылса, өте күшті у ретінде әсер ететндігі белгілі.Оның үстіне белгілі бір сырқаты бар кейбір ауруларға және жасы 60-таң асқан адамдарға таңдамалы плаунды қолдануға болмайды.
## Дәріні дайындау тәсілі
10 грамм ұнтақталған өсімдікті 200мл суға салып 15 минут жайлап қайнатады.Тұнбаны салқындатып,үстіне 200 миллилитрге жеткенше үстемелетіп су құяды және оны сүзіп алады да,тоңазтқышта сақтайды.Сақтау мерзімі-2күн.
## Сілтемелер
Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт

## Дереккөздер
Ә.Іскендіров "Қазақстанның дәрілік өсімдіктері"оқу әдістемелік кешені Алматы:Қазақстан

Санат:Таңдамалы плаун
Пресс-пюрэ

** Пресс-пюре ** - қайнатылған картоптан , сәбізден және басқа көкөністерден пюре дайындауға арналған құрал.
нобай|оңға|Пресс-пюре
## Сипаттама
Пресс-пюре майда тесіктері және ұзын тұтқасы бар алюминийден немесе тот баспайтын болаттан жасалған ыдыс. Ыдысқа тұтқа -рычаг топсамен  қосылған. Қайнатылған көкөністер ыдыстың 2/3-сіне дейін толтырылады. Пресс-пюрені жидектің , үгілген құрғақ сәбіздің суып сығып алуға да пайдалануға болады.
## Тағы қараңыз
#Картоп
#Ыдыс
## Дереккөздер
# Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1989
,

Санат:Кулинария
Санат:Ыдыстар
Теңсіздіктер

**Теңсіздіктер** — сандарды салыстыруға арналған математиканың бір саласы.

## Теңсіздік белгілері
*‘’>’’   Егер a>b болса, онда a саны артық b санынан артық
*‘’<  ‘’ Егер  a<b болса, онда a саны b санынан кіші  
*‘’≥’’   Егер a ≥ b  болса,онда a саны b санынан үлкен немесе оған тең
*‘’≤’’   Егер a ≤ b болса, онда a саны b санынан кіші немесе оған тең
*‘’≠’’   Егер a ≠ b болса, онда a саны b санына тең емес

## Теңсіздік түрлері
*Логарифмдік теңсіздіктер 
*Көрсеткіштік теңсіздіктер
*Квадраттық  теңсіздіктер
*Жоғарғы дәрежелі теңсіздіктер

## Теңсіздіктерді дәлелдеу тәсілдері
#Теңсіздікті анықтама бойынша дәлелдеу
#Теңсіздікті кері жору тәсілімен дәлелдеу
#Теңсіздікті тірек-теңсіздіктер тәсілімен дәлелдеу 
#Теңсіздіктерді жуықтап бағалау тәсілімен дәлелдеу
#Теңсіздікті  математикалық  индукция  тәсілімен  дәлелдеу

## Теңсіздіктерді  дәлелдеуде қолданылатын тірек теңсіздіктер
#Коши теңсіздігі
#Коши-Буняковский теңсіздігі
#Бернулли теңсіздігі
#Чебышев теңсіздігі
#Мюрхед теңсіздігі
#Юнг теңсіздігі
# Гельдер теңсіздігі
#Минковский теңсіздігі
#Йенсен теңсіздігі

Санат:Математика
Теңіз жануарларының қоректенуі

Мұхиттағы тіршілік иелерінің бәрі өсімдікке тәуелді. Өсімдік те күн сәулесі секілді органикалық емес заттан қорек өндіретін қасиет бар. Қоректік тізбек осыдан басталады, екінші болып балық қосылады. Майдаша бақтар өсімдіктермен, «Зоопланктон» деп аталатын қалқыма су ағзалармен қоректенеді. Теңіз тұқысы тәрізді үлкендеу балықтар шабақпен қоректенеді. Ал ондай үлкен балықтарды адамдар аулап, азық етеді.Акула көксерке сияқты ірілеу балықтарды, акуланың басқа түрлерін, скаттарды қорек етеді. Жас акулалар, негізінен, балықпен қоректеніп, басқа хайуандарды аулай қоймайды. Оларды дән-дақылмен, буылтық құрттармен қоректендіруге де болады. Кейбір кит түрлері өзінен кіші балықты, кальмарды жейді. Аққулар су өсімдіктерінің, балдыр, шалаңның алуан түрінің тамырын, сабағын азық етеді. Қолдан қоректендірген де аққуға пісе қоймаған күріш, сұлы және әртүрлі қиқым, үгінді береді. Кішкентай асшаяндар 1 мм-ден кішкентай, ұсақ жәндіктермен қоректенеді. Олар – ең терең жерлерде мекен ететін ескекаяқтылар өкілі. Сегізаяқтың басты қорегі – таңқы шаян, лобстер, моллюска және ұлу түрлері.

## Дереккөздер
ТЕҢІЗ ЖАНУАРЛАРЫ. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».     ISBN 9965-26-436-8
Қанның медицинада қолданылуы

Ехоба куәгерлері "қаннан аулақ жүру" деген қан құйдырмауды және тапсырмауды, сондай-ақ өз қанын сақтамауды білдіретінін түсінеді. Сонымен қатар олар Құдайдың заңын құрметтейтіндіктен қанның негізгі төрт құрамбөлігінен, яғни қызыл және ақ түйіршіктерден, тромбоциттер мен плазмадан, бас тартады.

Бүгінде қанның осы құрамбөліктері одан әрі ұсақ фракцияларға бөлінеді де, түрлі жолдармен қолданылады. Мәсіхші осындай фракцияларды қабылдай ала ма? Оларды қан деп қарастыра ма? Бұл мәселеде әркім жеке шешім қабылдауға тиіс. Адамның өз қаны сақталмай, бірден қолданылатын гемодиализ, гемодилюция және реинфузия сияқты емшараларға қатысты да осылай ету керек. 

Жеке шешіміміздің қандай болатыны Ехоба үшін бәрібір ме? Жоқ, олай емес, біздің ойымыз бен ниетіміз оны қатты қызықтырады . Олай болса, дұға ете отырып ізденіс жасап, қандай да бір дәрі-дәрмек не емшара туралы көбірек мәлімет алғаннан кейін, Киелі кітапқа сай тәрбиеленген ар-ұжданымызға сүйеніп әрекет етуіміз керек . Әрине, өзгелердің бізді өз ар-ұждандарына сай әрекет етуге итермелегені не біздің олардан: “Менің орнымда сен не істер едің?”— деп сұрағанымыз дұрыс болмас еді. Мұндай жағдайларда әр мәсіхші өз іс-әрекеті үшін өзі жауапты.

## Дереккөздер
Құдайдың сүйіспеншілігі, Алматыкітап
Спиртизммен айналысу сатқындыққа жатады

Спиритизммен айналысатын адам зұлым рухтармен тікелей байланыс жасайды. Спиритизмге бал ашу, сиқырлық жасау, дуалау, өлілерден көмек сұрау сияқты нәрселер жатады. Өзіміз жақсы білетіндей, спиритизм Ехоба үшін жеркенішті . Біз де ‘жамандықтан аулақ жүруге’ тиіспіз, сондықтан зұлым рухтармен байланысу ойымызға да келмейді . Мұндай сорақы әрекет көктегі Әкеміз Ехобаға қарсы жасалған барып тұрған сатқындық болар еді!

Алайда Шайтан дәл осы себеппен, яғни спиритизмге азды-көпті араласқанымыз Ехобаға сорақы сатқындық жасау болып есептелетіндіктен, бізді сондай істерге араластыруды көксейді. Мәсіхшіні жындармен байланысуға еліктіре алған әрбір жағдай — Шайтан үшін үлкен жеңіс.Мұны мынадай жайтпен салыстыруға болады: сарбаз өз әскерін тастап, жауларына сатылып кетсе, олардың әскербасының төбесі көкке жетер еді. Ол тіпті опасыз сарбазды бұрынғы әскербасының бетіне салық қылар еді. Сол сияқты, мәсіхші спиритизмге бет бұрса, өз еркімен әрі біле тұра Ехобадан бас тартып, Шайтанның қол астына барған болар еді. Шайтан соғыстан түскен “олжасына” қалайша қуанар еді десеңші! Ібілістің осылай жеңіске жеткенін қайсымыз қалар едік?  Біз сатқын емеспіз ғой.

## Дереккөздер
Құдайдың сүйіспеншілігі, Алматыкітап
Мысық тұқымдастар

Мысық тұқымдастар етқоректі жыртқыштар тобына жатады. Бұл топқа үй мысықтары, жабайы мысықтар, арыстан, жолбарыс, сілеусін, қабылан, теңбілше, ілбісін және тағы басқалар жатады. Олар жемтігіне білдірмей жақындап, бас салады. Мысық тұқымдастар сопақша келген ұзарған денесімен және өткір де қатты тырнақтарымен ерекшеленеді.

Мысықтар тұқымдасының барлығы суда тамаша жүзеді, бірақ суға түспейді. Қабыландар ағашқа жақсы өрмелейді. Мысықтардың терісінің әдемілігі адамдардың қызығушылығын тудыруда. Олардың ноқаттары немесе жолақтары болады. Терісі үшін заңсыз аулау мысықтардың сиреуіне әкелді. Олар мұз басқан таулардан ылғал тропиктік джунглилерге, қапырық шөлдерге дейінгі аралықтағы түрлі орталарда мекендей алады. Үй мысықтары бүкіл дүниежүзінде бар. Ал жабайы мысықтар тек таңдаулы жерлерде ғана өмір сүреді. Мына қызықты дерекке қараңыздар, мысықтың құлақтары бір-біріне тәуелсіз: біреуі алға қарай, ал екіншісі артқа қарай қозғала береді. Мысықтар ультрадыбыстарды да ести алады.

## Дереккөздер
ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-446-5

Санат:Жануарлар
Құбылғы

Терісі мың құбылып тұратын кесіртке. Оның терісі, әдетте, жасыл түсті болады. Ал оған қандай да бір қауіп төнген жағдайда ол терісінің түсін өзгертіп, жауынан қорғанады немесе жемтігіне байқатпай жақындайды. Аяқтары едәуір ұзын, ағаш басында өрмелеп жүруге бейімделген. Саусақтары бір-бірімен тұтаса келіп, екеуі алға, екеуі артқа қарай иілген, қысқыш тәрізді. Ширатылған ұзын құйрықтары бұтақтарды орап ұстауға ыңғайлы. Көзінің айналасындағы тұтасып, алға қарай дөңестеліп тұратын, қалың терілі қабақтарының сырты ұсақ қабыршақтармен қапталған.Құбылғылардың құйрығы маймылдың құйрығына, терісі қолтырауын терісіне,тілі құрбақаның тіліне ұқсайды және мүйізтұмсықтікіндей мүйізі болады. Ұзындығы 15-30 см-ге дейін жетеді. Құбылғылар- суыққанды жануарлар.Қыс мезгілінде өздерінің дене жылуын сақтай алмайтындықтан, суық басталысымен ұйқыға кетеді. Құбылғылардың иіс сезу және есту қабілеттері нашар дамығанымен, көру қабілеті өте жоғары. Сонымен қатар оның көздері бір-біріне тәуелсіз, әртүрлі бағытқа қарай алады. Яғни, ол бір мезгілде әрі өзіне келер қауіп-қатерден сақтанып, әрі жемтігін аңди алады. 

Құбылғылар Азия, Африка, Еуропа және Мадагаскарға жақын аралдарда кездеседі.

## Дереккөздер
ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-446-5

Санат:Құбылғылар
Маймыл тұқымдастар

**Маймыл тұқымдастар** - приматтардың құрамына кіреді. Приматтар ақылды және жаңа дағдыға тез машықтанады. Маймыл тұқымдастар екіге бөлінеді: адам тәріздес приматтар және гиббон приматтар. Адам тәріздес маймылдардан басқа гориллалар, шимпанзелер т.б. болады. Ағашта өмір сүретін оңтүстік азиялық маймылдар мен гиббондар – шағын маймыл тұқымдастарына жатады. Маймылдардың шығыңқы ұзын көздері, қарғуға бейім күшті әрі ұзын қолдары бар. Кейбіреуінің затты қысып ұстауға икемді үлкен саусақтары бар. Сондай-ақ, олардың көпшілігінде бұтақтарға ілініп тұруға қолайлы ұзын құйрықтар жетілген. Маймылдар – көп жағдайда бейбіт жануарлар. Бірақ, кейде олар да қатты ашуланады. Олар адамдар арасында да өмір сүре алады. Гориллалар бейқам әрі баяу қозғалады. Кейбір маймылдар оқшау тіршілік етеді.

## Дереккөздер
ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-446-5

Санат:Приматтар
Иттер тұқымдасы

**Иттер тұқымдасы** () — сүтқоректілердің жыртқыштар тұқымдасы. Дене тұрқы 18—22 см-ден 160 см-ге дейін. Тұқымдасқа 14 туыс тармағын құрайтын 35-тей биологиялық түр кіреді. Барлық құрлықтарда кең таралған (Антарктидадан басқа).

Олар жыртқыш аңдар болып табылады және үй иттері, қасқырлар, түлкілер, шибөрілерден тұрады. Олардың ықшам денелерін жүн басқан. Олардың олжаны ұстап алуға және шайнауға арналған мықты тістері бар. 

Иттер тұқымдасы түрлі орталарда тіршілік ете алады. Шибөрі – қасқырдан кішірек. Ол шығыс жартышарға жақын өмір сүреді.Иттер тұқымдасына жататын сүтқоректілер иіс пен дыбысқа аса сезімтал, тамаша аңшылар болып табылады. Олар, әдетте, тышқандарды, қояндарды, еліктерді, бұғыларды және басқаларды аулайды. Иттер тұқымдасының аяқтары ұзын, құйрықтары шолақ. Кейбір жабайы иттер «үйір» деп аталатын топпен өмір сүреді және аң аулайды. Олар тамақты бір-бірімен бөлісумен қатар, бірін-бірі жаудан қорғайды. Үй иттерін адам қолға үйреткен. Олар олжаларына байқатпай келіп, тап береді.

Қолға үйретілген иттерге спорттық иттер, тазылар, жұмысшы иттер, терьерлер және сәндік иттер жатады. Иттер жоғалған нәрсені табуға өте қабілетті. Олар үй-жайды да жақсы күзетеді. Адамдар ең жиі асырайтын иттер – бульмастиф, ши хуа хуа, далматин, бульдог, пудель, ағылшын той спаниелі, неміс овчаркасы, Бостон терьері, корги, қылшық жүнді колли, ағылшын бақташысы, Йоркшир терьері, мопс, чау чау. Түлкілер, шибөрілер мен қасқырлар да ит тұқымдастарына жатады.

## Дереккөздер

Санат:Иттер тұқымдасы
Жарғанаттар тұқымдасы

Жарғанат – 900-1000 түрге бөлінетін сүтқоректілер болып табылады. Жарғанаттардың сырт түрі қорқынышты көрінуі мүмкін. Олар сырғанаумен ерекшеленетін, бұлшық ет қозғалыстары көмегімен ұшатын бірден-бір сүтқоректілер болып табылады.Жарғанаттар қанатын жайғанда 5 сантиметрден 1,5 метрге дейін түрлі дене пішінде болады. Олар әлемнің барлық бөлігінде бар. Әйтсе де, тропиктік аймақтарда ерекше көп кездеседі.Жарғанаттар – үлкен көмекшілер болып табылады. Олар жәндіктердің таралуын қадағалауға, кесілген ормандардың қайта шығуына және адамдарға азық ретінде жарамды өсімдіктерді тозаңдандыруға көмектеседі.Түкті сүтқоректілер жемтіктеріне ауада, тегістері қанаттарымен шүйлігеді.Жарғанаттың денесі тышқанға ұқсайды және оны түк басқан. Олардың бет-әлпеттері түріне байланысты әрқалай болады. Олардың бет құрылысы дыбыс вибрацияларын бөлетін және қабылдайтын сенсорлық аппарат сияқты. Жарғанаттың әрбір түрі қараңғыда қоректенетін немесе ұшатын кезде арнайы дыбыс шығарады. Көптеген жарғанаттар жәндіктермен қоректенеді. Арасында кейбіреулері жемістерді, балықтарды, бақалар мен басқа да шағын жануарларды жейді.

## Дереккөздер
ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-446-5

Санат:Жануарлар
Теңіз құстары

300px|нобай|оңға|Onychoprion fuscatus
**Теңіз құстары** -  теңіз ортасында өмір сүретін құстардың кез келген түрін сипаттауға қолданылатын жалпы термин болып табылады. Теңіз құстары болып саналатын құстарға шағалалар, қарқылдақтар, альбатрос, дауылпаз, су құзғыны, қалытқы, пингвиндер мен олуша жатады. Теңіз құстары өмірлерінің көп бөлігін жемтігін іздеумен, мұхитты шарлаумен өтеді. Көпшілік түрлері азығын өзі табуға бейімденген. Алайда, мол әрі өтіп бара жатқан азық көздерін аулау үшін топ болып бірігеді. Албатростар мен дауылпаз сияқты су құстары басқа су құстарына қарағанда ұзағырақ өмір сүреді. Ата-аналық міндеттер екеуі үшін де бірдей болып табылады. Түрлі құстар азығын әртүрлі жолдармен аулайды. Көпшілігі мұхит ағыстарымен келетін криль, балық, кальмар, т.б. жейді. Көптеген құстар азығын аулау үшін суға сүңгиді. Суқұзғындары,олушалар, тропиктік құстар, кейбір қарқылдақтар және қоңыр бірқазандар ұшып барып, жылдам қимылдайтын жемтігін аулай алады. Сонымен қатар, басқа құстардың тамағы мен жұмыртқаларын ұрлайтын құс түрлері де бар.

## Дереккөздер
ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-446-5

Санат:Жануарлар
Зоопланктон

нобай|оңға|Диаптомус
**Зоопланктон** - теңіздің, су айдындарының әртүрлі тереңдігінде мекендейтін және суда қалқып тіршілік ететін, су ағынына төтеп бере алмайтын тірі организмдер тобы. Ол планктонның бір бөлігі болып саналады. Зоопланктон көптеген теңіз жануарларына азық. Кейбір зоопланктонды организмдер су айдындарының ластануының индикаторы болып есептеледі.Судағы зоопланктон мөлшері олармен қоректенетін жануарлар, су ағысы, жыл мерзімі, т.б. көптеген жағдайларға байланысты бірнеше км-ден бірнеше м-ге дейін өзгеріп отырады.

## Дереккөздер
ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-446-5

Санат:Жануарлар
Жойылып кету қаупі төнген жануарлар

thumb|
Саны белгілі бір мөлшерден төмендеп кеткен жануарларды жойылып кету қаупі төнген жануарлар қатарына жатқызамыз. Мұны туу санының өлу санынан төмендеп кеткендігінен аңғаруға болады. Адамдар аңдарды аяусыз аулап, олар мекен ететін алқаптарды тарылтуы салдарынан жануарлар табиғи мекенін тастап, басқа жерлерге кетуге мәжбүр болады. Олар адамдардың іс-әрекетінен қатты зардап шегуде. Көптеген жануарлар терісі мен өзге дене мүшелерінен құнды заттар жасалатын болғандықтан ғана өлтіріледі. Бүгінде, әсіресе, сілеусіндерге жоғалып кету каупі қатты төніп тұр. Малшылар оны малдарына шабуыл жасағаны үшін өлтіреді. Саны азайған жануарлар тізімінде сүйкімді пандалар мен гориллалар да бар. Бір кездері оннан астам түрі қаптап жүретін мүйізтұмсықтардың бүгінде бес түрі ғана қалған. Сондай-ақ, ақ аю, тасбақа, дельфин, шимпанзелер де осы тізімге кіреді. Ежелгі дәуірден бері аман келе жатқан бұл жануарларды ғылым мен техника ғасырының адамдары осылай аздырып жіберді.

Image:Warsaw ZOO - Equus Przewalskii.jpg|Пржевальский жылқысы (*Equus ferus przewalskii*)
Image:sea otter.jpg|Калан (*Enhydra lutris*)
Image:Bison Brockhaus.jpg|Америкалық бизон (*Bison bison*)
Image:California-condor.jpg|Калифорния кондоры (*Gymnogyps californianus*)
Image:Caretta caretta01.jpg|Логгерхед (*Caretta caretta*)
Sibirischer tiger de edit02.jpg
Image:Arowana.jpg|Малайзиялық склеропаг (*Scleropages formosus*)


## Дереккөздер

Санат:Жануарлар
Тұңғиық жануарлары

250px|нобай|оңға|Тұңғиық жануарлары
**Тұңғиық жануарлары** - мұхиттың түбінде сирек кездесетін алуан түрлі тіршілік иелереі. Балықтардың көптеген түрлері жоғары қысым мен төмен температурада өмір сүруге бейімделген. Әдетте, мұхиттың тереңінде аждаһа-балық, теңіз аты, жыланбалық, мұнтаз-балық, теңіз шошқасы, теңіз кірпісі, теңіз жұлдызы, түтікше құрт, устрица, кальмар, скат, сегізаяқ және басқалар тіршілік етеді. Сегізаяқтың сегіз тармақ қолы болады. Ол теңіз түбінде оңаша өмір сүргенді жақсы көреді. Сегізаяқтың 100-ден аса түрі бар.Теңіз өрмекшілері де өмірін тұңғиықта өткізеді. Оның 100-ден астам түрі белгілі. Көлемдері де әртүрлі: 1-10 мм-ден 90 см-ге жететіндері кездеседі.

## Түсініктемелер
ЖАНУАРЛАР. – Алматы: «Аруна» баспасы. – 32 бет. – Сер.: «Балаларға арналған танымдық энциклопедия».    ISBN 9965-26-446-5

Санат:Жануарлар
Іле таңы (газет)

**«Іле таңы»** — 1970 жылдың 1 қаңтарынан апта сайын шығарылатын қоғамдық-саяси аудандық газет. Басылым аудан көлеміндегі ресми ақпаратты және мәдениет, білім беру, ел тұрмысы жайындағы ақпаратты жариялайды. 
нобай|оңға|Іле таңы газетінің 8 наурыз 2013 жылғы №11 (3944) санының мұқаба беті

## Ішкі сілтемелер
* Іле ауданы

Санат:Алматы облысы газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:1970 жылдан шыға бастаған газеттер
Санат:Іле ауданы
Өрнек (Солтүстік Қазақстан облысы)

**Өрнек** — Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы ауыл, Алматы ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Явленка ауылынан оңтүстік-батысқа қарай 47 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 529 адам (271 ер адам және 258 әйел адам) болса, 2009 жылы 299 адамды (150 ер адам және 149 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) елді мекендері
Қымбат металлдар

Асыл металдар
Саф алтын тау жыныстарында ұсақ дәндер күйінде кездеседі
Тарихтағы ең ірі алтын 112 кг болған
Грек аңыздары бойынша адамзат  алдымен алтын ғасырдан, одан соң мыс ғасырынан өткен.
Скифтердің аңыздары бойынша жер өңдейтін құралдар алтыннан жасалған. 
Ал К.Маркс айтуы бойынша,   «Алтын –адамзат ашқан ең  бірінші металл»
Ерте заманда алтынға ең бай мемлекет болған Мысыр. Ніл өзенінің 1тонна құмынан 80 грамм
алтын табылатын. Тарихи деректер бойынша, 3,5 мың жыл бұрын жылына 50 тонна алтын өндірілетін еді.   1910 жылы Патшалық Ресейде жылына 63 тонна алтын өндірілді.
Еуропа елдеріңінде өз алтыны аз болған сондықтан  оны шетелден әсіресе Америкадан испан және португал конкистадорларына (жаулаушылар)  16- 18 ғасырларда жергілікті тұрғындары – ацтектер мен майяларды түгелдей жойып жіберген . Алтынды қарқынды өндіру 19 ғасырда бастады. Алтынның бай кен орындары алдымен Орал мен Сібірден,  кейінірек Калифорния, Аустралия, Оңтүстік Африка, Аляска және т.б жерлерден табылған. Егер 1800 жылы әлемде небәрі 19 тонна алтын, ал 1850 жылы 54.8 тонна,  ал 1900 жылы 316.3 тонна, 1940 жылы КСРО -ны қоспағанда 1281.9 тонна алтын өндірілді. 
Алтын өндірісінің дамуына кен орындарының ашылуы ғана емес оны өндірудің амалдарының 
көбею де фактор болады.  Бұрын алтынды құм мен ұсақ кварц жыныстарынан сумен шаймалап бөліп алатын.
1843 жылы орыс инженері П.Р. Багратион қазіргі кезде алтын металлургиясында көп тараған  әдістерінің бірі – алтынды кеннен калий цианидінің  ерітіндісі арқылы алудың гидрометаллургиялық әдісін  ұсынды.
Ежелден алтынды металл патшасы дейтін. Алтын –ашық сары , жылтырақ, созылғыш, иілгіш металл. Алтыннан созылған сымның жуандығы өрмекші торы тәрізді.
Алтыннан өте жұқа  қабыршақ алынады. Мұндай қабыршақтан күн сәулесі еркін өтеді. Алтынның балқу температурасы 1063 градус ал қайнау температурасы 2710градусменшктісалмағы 19,3 г/смкуб. 
Алтынға байланысты аңыз бар. Сиракуз әміршісі тәж жасау үшін зергерге біраз алтын береді. Зергер жұмысын аяқтаған соң тәжді өткізеді. Бірақ патшаға бұл тәж таза алтннан емес дейді. Ашуланған хан еліндегі ең сыйлы ғалымдардың бірі Архимедті шақырады. Оған тәжді бұзбай таза алтын еместігін дәлелдеуі қажет еді. Ұлы ғалым ойланып қалады, да моншаға түсіп жатып таптым таптым эврика эврика дейді. Алтынның және тәждің меншікті салмағын есептеуге кіріседі. Алтынның салмағы судың салмағынан 19,3 есе ауыр болады дп ойлайды. Алтынды суға толтырылған ваннаға салып ығысқан судың массасы  алтынның массасынан 19,3 есе жеңіл болуы тиіс дейді  де  тәждің таза алтын еместігін дәлелдеді.
Н.Нұрахметов. Асыл металдар. Химия оқу кітабы.  Алматы. Мектеп. 2010ж
Санат: Металлдар
Горчаков айдаршөбі

Горчаков айдаршөбі
Тянь-Шаньның биік тауларында және Жоңғар Алатауында тастақты беткейлерде, жартас айырықтарында, субальпі және альпі шалғындықтарында өседі. Алдынғы түрден жер асты бөлігінің құрылысымен ерекшеленеді,  түйнектің орнына мұнда жуан бұтақтанған тамырымен. Сабақтарының биіктігі 40 см, едәуір ірі, сағақты айтарлықтай ұсақ таралған жапырақшалармен, гүлдері қызғылт сары, сары, кең түзі шақшалы. Маусым  – шілдеде, қыркүйекке дейін (еріген қар үйінділерінде) гүлдейді. Құрамында әсер етуі зерттелмеген түрлі алкалоидтар бар.
Қоңыр жүзгін

**Қоңыр жүзгін** () – тарандар тұқымдасының жүзгін туысына жататын көп жылдық бұта. Биіктігі- 70см, бұтаұтарының қабығы сарғыш сұр түсті. Жапырақтары қандауыр тәрізді. Гүлі ұсақ, ұзындығы 4мм-дей,ені 10мм-дей болатын сопақша жаңғақша, қылтанағы қатты, ортасынан жоғары қарай 2-3 бұтаққа тарамдалған.Тұқымынан көбейеді. Мамырда гүлдеп,маусым айында жеміс береді. Қазақстанда Арал маңындағы Мойынқұмның құмды жерлерінде өседі. Өте сирек кездесетін эндемик. Мал жайылымы және отынға пайдалану салдарынан таралу аймағы азаюда. Қазақстанның Қызыл  кітабына енгізілген.

Санат:Таран тұқымдасы
Қоңыроба

**Қоңыроба** – Тоқсанбай жотасының солтүстік-шығысындағы тау массиві. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Кербұлақ ауданының шығысы және Қытай шекарасы бойында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 3497 м. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 23-24 км-ге созылған, енді жері 6-7 км. 

## Геологиялық құрылымы
Жер қыртысы герцин қатпарлығының тау жыныстарынан түзілген.

## Жер бедері
Қиыр оңтүстік бөлігінің беткейлерімен аңғарларында цирктер, терең шатқалды аңғарлар кездеседі. Қоңыробаның батыс беткейлерінен Көксу өзенінің салалары бастау алады.  

## Өсімдігі
Тау бөктерінде қылқанды және жалпақ жапырақты ормандар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Декупаж

Декупаж (фр. decouper - ой-) - суреттің қос- негізде- түрлі пәндік  сәнде- техникасы, суреттің немесе бедердің (әдеттегі ой-) біріктірілуінен немесе қырқып алынған бейне
 
Тақталық декор
Декупаж орта ғасырда пайда болған. Осы сияқты өнерлер тұңғыш рет  XV ғасырдың соңында  Германии атанады, қайда болсын  ой- суреттер жиһаздың сәні үшін пайдаланылатын болды. Сол кезде сәнге бедерлі- қытайлық немесе жапондық стильдегі  жез жиһаз кірген.
Венециялық шеберлер өнерлі суреттерді ойды, оларды жиһаздың бетіне жапсырды және лаканың бірнеше қабатымен ық үшін басты.
Жиһазшылар жиһаз дизайнын таяу шығысқа ұқсатып жасады. Олар- бірталай арзан, алайда, аз сұрау түсті. Соңғы кездерде бұл  өнер Италияда  Arte povera ("сорлының өнері") атала бастады. Қазірде мынадай жиһаз көп емес бірақ қазіргі сұоаныстардағы жиһаздар стилі сол жиһаздардың стиліне еліктейді.
Декупаж франциялық король Людовик XVI ауласында өте сәнді болды. Мария Антуанетта және оның сарайдағы бикелері Ватто және бер барысында ұлы франциялық революцияның жоюшысы- Фрагонара жұмысының сәні үшін пайдаланған.

 Англия декупажы ара сапа хобби Америкаға дейін өтіп кетті, сауда біріншінің және екінің арасында жаядай белгілі дүниежүзілік соғыстармен болды.
Қазір сол ескі техника тағы сәнд болды және жаядай түрлі елдерде тарап кетті- сәнде- сөмкенің, қалпақтардың, шыршалық сәндердің, жайма-шуақ сағаттардың, шкатулкалардың, ыдыстың, теңгелердің дизайнына айналды.
Құздықара

**Құздықара** - Мұғалжар тауларының солтүстік-батыс бөлігіндегі қыстау. 

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Мұғалжар ауданы, Құмсай ауылынан батысқа қарай 21 км жерде, Құласу және Шилі өзендерінің аралығында орналасқан. Батысында Құласу, шығысында Құмбұлақ, оңтүстігінде Кемербұлақ қыстаулары бар.

## Өсімдігі
Бозғылт қоңыр топырақ жамылғысында жусан, бетеге, селеу, көкпек, бұйырғын, бидайық, т.б. өсімдіктер өседі. 
 
## Дереккөздер

Санат: Ақтөбе облысы елді мекендері
Шетелдегі үрмелі аспаптар

Еуропалық елдерде XVIII ғасырдан бастап белгілі болған үрлемелі аспаптары: «гусенок», украинаның «фигурка птиц», кубаның екі дыбыс ойықты «құсысқырығы», колумбияның үш дыбыс ойықты «глиняная свистулькасы», комилердің «юсь-пэляны»  т.б. қазіргі кезде де жиі қолданылады. Үрмелі аспаптар сүйек пен мүйізден жасалатын түрлері де ертеден бері сақталған. Олар қамыс-қурай, ағаштан жасалатын үрлемелі аспаптарға қарағанда ұзақ сақталып, бүгінге дейін жеткен. Поляктарда  теріден жасалатын үрлемелі аспап козел (ешкісаз) аталады. Оның себебі, аспаптың ағаштан орнатылатын басы ешкі басты етіп жонылады немесе басы бөлек алынбаған ешкі терісінен тұтас етіп жасалады.

Санат:Аспаптар
Әжім

thumb|250px|right|15 минут суда ұстаған саусақтағы әжім
thumb|250px|right|Кәрілік әжімі
**Әжім**- организмнің сола бастауының сөзсіз болатын белгісі.
## Сипаттама
Қартаю процесінде теріде бірқатар өзгерістер болады. Қан және лимфа айналысының бұзылуы  салдарынан бұл өзгерістер бәрінен де бұрын  беттің , мойынның, қол саусақтарының терісінде пайда болады. Дененің ашық бөлігінің терісі сыртқы ортаның оған тигізетін қолайсыз әсерінің салдарынан (күн көзі, салқын жел мен құрғақ ауа) дененің жабық жүретін бөлігінің  терісіне қарағанда анағұрлым тез тозады. Алайда әжім тек қартаюдың ғана бөлігі емес. 
## Себептер

Әжімнің ерте түсуіне үнемі маңдайын тыржиту, қабақты жоғары керу, немесе түю , көзін сығырайту, еріндерін тістеу , езуін жиіру, басты тұқыртып жүру себеп болады. Әжімнің түсуіне сыртқы және ішкі ортаның қолайсыз факторларының әсері , сондай-ақ организмнің  әр түрлі ұзақ  созылмалы аурулары да әсер етеді. Әжім бет және мойын терісін күту ережелерін сақтамаудан бетті ағартатын майларды, спирт ерітінділерін жиі қолданудан , опа-дәрі майларынан және басқалардан бетті дер кезінде тазартпаудан түседі.

## Тағы қараңыз
#Тері
#Қартаю
## Дереккөздер
# Шаңырақ : Үй-тұрмыстық энциклопедиясы. Алматы : Қаз.Сов.энцикл.Бас ред., 1989

Санат:Биология
Санат:Геронтология
Арагац

**Арагац**:

* **[[Арагац (компьютер)]]** — Электрондық есептеу машинасы, 1958-60 жылдары Ереван Математикалық машиналарды Ғылыми зерттеу институтында жасалған.
* **Арагац** — тоңазытқыштар тауар таңбасы (Кеңес одағында).
* **[[Арагац (тау)|Арагац]]** () — Армениядағы тау массивы, биіктігі 4090 м.
* **[[Арагац (станциясы)]]** — Оңтүстік Кавказ темір жолының  Тбилиси — Ереван желідегі станциясы.
* **Арагац** () — Армениядағы топоним. Елді мекендердің атауы:
** Арагац — Арагацотн облысындағы ауыл, Апаран қаласының маңында.
** Арагац —Арагацотн облысындағы ауыл, Аштарак  қаласының маңында.
** Арагац — Армавир облысындағы ауыл.

Санат:Терминология
Бұғы сыбызғы

Үрлемелі аспаптардың сүйек пен мүйізден жасалатын түрлері де ертеден бері сақталған. Олар қамыс қурай, ағаштан жасалатын үрлемелі аспаптарға қарағанда ұзақ сақталып, бүгінге жетті. Соның бірі - бұғы сыбызғы. Аспаптың дыбысы марал мен бұғылардың даусына ұқсас болғандықтан, жайылып жүрген марал-дарды бір жерге жинау үшін қолданылады. Оның дауысы шыққан жерге жиналған маралдар мен бұғыларды аңшылар қолға үйретіп, асырайтын болған. Мұның өзі бұл аспаптың аңшылық, мал бағу кәсіптерімен тығыз байланыстылығын көрсетеді. Аспаптың бұғышақ аталуы «бұғы шақырғыш», «бұғышақ» деген түсініктерден туындаған. Кей кезде оның мүйізден жасалғандығына сай үрлемелісін «мүйіз сырнай», соғып ойнайтын үлгісін «мүйіз қақпа» деп атайды. Бұғы, сиыр малдарының мүйізін тазалап, сырты жылтырағанша қайнатып, кептіреді. Мүйіз сырнай жасауда өгіз, сиыр, қошқар мүйіздері қолданылады. Қой мен ешкі мүйізін үрлеп ойнау оңай, әрі дыбы-сы жеңіл шығады. Ал сиыр, өгіз мүйізінен шығатын дыбыс ащы емес, құмығыңқы болып келеді. Жиек-терін жұқалап жез металмен қаптап, сыртын оюлап-өрнектейді.

Санат:Аспаптар
Құбылмалы бахтах

**Құбылмалы форель** немесе **бахтах** – бұл балықтың Отаны – Солтүстік пен Орталық Америка. Форель албырттарға жатады. Бағалы қызғылт түсті еті үшін адамдар бұл балықты  кең таратуға тырысты. Нәтижесінде бұл балық тоған балық шаруашылығының нысаны болды, дүние жүзінде көптеген елдерде жерсіндірілді. Ол Қазақстан Шелек өзені су қоймасында тіршілік етеді. Бұл – орташа пішінді (ұзындығы 0,5 метрдей, салмағы 6 кг), арқасы сұр түсті, бүйірінде жарқыраған теңбілдері мен қызыл (аталықтары уылдырық шашу кезінде) бүйір жолақтары бар балық. Өзінің «құбылмалы» деген атын кей түрлерінің ашық боялғандығынан алған. Қоректенуі алуан түрлі – бентос, ұсақ балықтар, жәндіктер және тағы басқалар. Форельге жақын балық – албырт. Қазақстанда 2 түрше – Каспий және Арал албырттары тіршілік етеді, олар Қазақстан Қызыл кітабына енгізілген.
## Тағы қараңыз
#Балық
#Қызыл кітап

Санат:Албырттәрізділер
Желқобыз

thumb|right|200px|Желбуаз. Жәкішева З.С. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары (Алматы: Алматыкітап, 2009) атты еңбектен.
**Желқобыз** – жарғақ теріден жасалатын үрлемелі аспап. Желқобызды тұтастай ірілген қозы немесе ешкі терісінен жасайды. Желқобыз аталу себебі ел ішіндегі көнекөз қариялардың айтуынша, буаз сиыр желінінің тырсылдап, емшектерінің жан-жаққа тырсия жайылуына ұқсас болғандығына байланысты болса керек. 

## Жасалу барысы
Аспаптың жасалу әдіс-тәсілі күрделі. Ен далада мал бағатындар оны қозы, ешкі терісінен жасаса, теңіз жағасында тұратындар итбалық (тюлень) асқазанынан жасайды.
Желқобызды жасау үшін теріні бітеу сойып, малмаға салып, жұмсарта илеп, керіп-созып кептіреді. Онан соң бөксе жағын арасына сыздық сала тігіп, қос қапталын металл құрсаумен қыса шегелеп, мойын қуысына ағаш тығынмен бекітіледі. Местің сырты рауғаш немесе қынамен боялады. Алдыңғы пұшпағының біріне қамыс түтік, екіншісіне сыбызғы қондырылады. Алдыңғы бір пұшпаққа бекітілген қамыс түтікті бір буынынан алып, бунағына тақалған жерден еппен ойып тіл шығарады. Одан әрі жағалата бірнеше ойықшалар ойылады. Желқобызды үрлеп ойнау барысында сыбызғыша дыбыс шығарады. Местің мойын қуысына сырнай бекітуге де болады, мұндайда ол негізгі сыбызғының үніне сай құбылып үздіксіз сарнап тұратын болады. Желқобызға мойынға асуға болатындай қайыс бау тағады. Орындаушы желқобызды қолтыққа қысып, түтіксырнайдың ойықтарын басып әуендетеді. Аспаптың жалпы ұзындығы 65-70 см, ені 30-35 см болып келеді.
Ел арасында ол "желбуаз", "қуық кеп", "месқобыз", "желсаз" деп түрліше аталады. Аспаптың жасалу және ойналу әдіс-тәсілі күрделі болғандықтан да ел арасында сирек кездеседі. Аспап қазір "Отырар сазы" оркестрінде қолданылып жүр.
Желқобыздың қалпына келтірілген қарапайым нұсқасы 1983 жылы Халық саз аспаптары мұражайының сөресіне қойылған. Қалпына келтірген шебер – А. Хасенов.
Поляктарда осыған ұқсас теріден жасалатын үрлемелі аспап козел (ешкісаз) аталады. Оның себебі, аспаптың ағаштан орнатылатын басы ешкі басты етіп жонылады немесе басы бөлек алынбаған ешкі терісінен тұтас етіп жасалады. Сонымен қатар желқобызға ұқсас саз аспаптарының үлгілері болгар, эстон, орыс халықтарында (волынка), беларусь, украин халықтарында да (дуду) бар.

## Дереккөздер

## Әдебиеттер
* Жәкішева З.С. Қазақтың дәстүрлі музыкалық аспаптары. Алматы: Алматыкітап, 2009; 
* Мұқатайұлы Н. Қазақтың музыка аспаптары. Үрімжі: ШҒТБ., 2009; 
* ҚР ҰМ – материалдарынан; 
* ОМЭЭ – материалдарынан.

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Қазақтың саз аспаптары
Тоз сырнай

Үрлемелі ысқырықтардың сирек бір түрі -  тоз сырнай. «...Тоз сырнай қайыңның сыртқы қатқыл қабығын аршып тастап, діңіне таяу жеріндегі биязы тозына алып, үлкендігін бас бармақтай етіп пішіндеп, содан кейін екі бүктеп доға тәріздес етіп жасайды. Кесілген жағын ерінге қыстырып үрлеу арқылы дыбысы шығарылады» . Қарапайым ғана әдіс-тәсілмен жасалатын «ауыз сырнай», «қалта сырнай», «қағаз сырнай», «ағаш сыр-най», «қайың ысқырық», «ысқырық» деп ел арасында түрліше аталып жүрген этнографиялық аспаптардың түп-тегі осы тоз сырнай.

Санат:Аспаптар
Қос қамыс

**Қос қамыс** — Әл-Фарабидің еңбектерінде «қос сыбызғы» делінсе, түркітанушы ғалым В.В. Радловтың еңбегінде «түтік», «камыш», Б. Сарыбаевта «қос сырнай» деп түрліше аталады. Атауы айтып тұрғандай, аспап табиғатта өсіп тұратын қамыс затынан жасалады. Даусы ашық, ысқырықты. Екі түтікшесі қамыстан жасалып, 5-6 жерден ойықтар салынады.

Қамыс сырнайдың көлемі:
*түтігінін, ұзындығы — 183 мм,
*тілінің ұзындығы — 36,7 мм,
*тілінің ені — 5,7 мм.
*тілдің түтіктің ұшынан бастап қашык,тығы—11 мм,
*түтіктің үрлейтін жағының ішкі диаметрі —9,7 мм,
*түтіктің үрлейтін жағының сыртқы диаметрі—12 мм,
*түп жағының ішкі диаметрі —7,3 мм,
*түп жағының сыртқы диаметрі—11 мм.
## Дереккөз
Қазақтың ұлттық аспаптары

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Ұран (ұлттық аспап)

thumb|right|200px|
Ұран - өзегі алынып, қаққа бөлінген іші қуыс екі ағашты қайта біріктіріп, сырты қайыспен орап жасалады. Даусы күшті, жуан, алайда, 1-2 дыбыстан артық дыбыс бермейді. Ертеде жаугершілікте ұран шақырып, құс салып, аң қамауға қолданылған. Түрік тілдес халықтар арасында ол ұлттық мереке, діни-салт жораларда, мешіт-мазар төбесіне шығып белгі беруге қолданылады.
Тұтасымен металдан жасалатын керней туралы:
«...Керней, сырнай тарттырып,
Қарып түсті Алпамыс,

Қаракөз айым үйіне...», деп келетін эпикалық жыр-дастандарда батырлардың кернейлетіп ел ішіне келген қуанышты сәті көрсетіледі. Кернейге дыбыс ойықтар салынбайды, үрлеу арқылы дыбыс шығарылады. Кернейдің жез металынан жасалатын үлгісінің жалпы ұзыны 1 метр 50 см, ені 30-35 см болып жасалса, ағаштан жасалатын кернейдің ұзындығы 1 метр, шеңбер аумағы 20-25 см етіліп, сыртына түйе өңешін қаптап жасайды.Ол үшін өзегі алынған іші қуыс ағашты өңешке өткізіп кептіреді. Бұл  ағаштың жарылып кетпеуі үшін қолданылатын халықтық әдіс. Керней этнографиялық аспап ретінде сирек кездеседі.
## Дереккөз
Қазақтың ұлттық аспаптары
Санат:Аспаптар
Арагац (тау)

**Арагац** () — Арменияның батысындағы  тау массивы; бүкіл Кавказ Сырты қыратындағы ең биік (4090 м), қалқан пішінді тектоникалық тау. Ұзындығы: батыстан шығысқа қарай 40 км, солтүстіктен оңтүстікке қарай - 35 км. Тау еңісінде  ормандар мен шабындықтар орналасқан. .

Палеоген мен неогеннің вулкантекті  жыныстарынан құралған. Бетінде антропоген дәуірінде пайда болған вулканның дациттік конусы жатыр. Кіші-гірім мұздық кездеседі. Тау беткейінде жайылымдық шұрайлы жерлер бар. Күнгей беткейінде орта ғасырдағы  Анберд қорғанының орны сақталған.

## Галерея

Сурет:Mount Aragats.jpg|
Сурет:Kari Lake.jpg
Сурет:Aragats from Tsaghkunyatc.jpg
Сурет:Arakatz002.jpg

[1000px|[Эдо қаласының көрінісі, 1865-1866 ж.]]

## Дереккөздер


Санат:Таулар
Торсылдақ сылдыршөп

***Торсылдақ сылдыршөп*** () —  Қазақстанда кездесетін 63 түрдің ішіндегі көпке танымалы, көпжылдық қалампыр  тұқымдасына жататын өсімдік.

## Таралуы
Қазақстанның солтүстік бөлігінде кеңінен тараған, Алтайдан  Батыс Тянь-Шаньға дейін, кесілген ормандарда, шалғындықта және тау беткейлерінде жиі кездеседі.

## Биологиялық сипаттамасы
Бұл көп жылдық өсімдік өзіне тән көкшіл сұр түсті, тік сабақты биіктігі 100 см-ге дейін, үшкірленген, қарама-қарсы орналасқан жапырақты, және шашыраңқы сыпырғы пішінді гүл шоғыры . Ерекшелігі тостағаншасы торсиған жұмыртқа тәрізді. Тостағаншада өсімдік гүлін ашқанша, ауа саңылаусыз сақталып тұрады.  Сондықтан қатты бір зат тиген жағдайда, өзіне тән бір дыбыс шығарып, жарылып кетеді. Бұл түрдің халық берген атауы осыдан келіп шыққан - "Торсылдақ". Тостағаншасы бірігіп өскен 5 жапырақшадан тұрады, ұш жағы тісті, қабырғаларының жұқалығы соншалық ол арқылы ақшыл-көк талшықтары көрініп тұрады. Күлтелері ақ, тостағаншасынан едәуір ұзындау. Жапырақ тақтасы екі жіңішке бөлікке бөлінген. Негізінен әр гүл екі шеңберге орныққан 10 аталық және үш бағанда жатын. Гүлдің нәрі гүлдердің қалтарысында көгілдір тостағаншада болғандықтан, тозаңдану тек ұзын тұмсықты көбелектер көмегімен жүреді. жемісі шар тәрізді, қауашақ ұшында алты тістемен  ашылады. Ұсақ та жеңіл тұқым сабағын жел шайқағанда немесе адам не мал жүріп өткенде шашылады.

## Химиялық құрамы
Жер бетіндегі бөлігінің құрамында көбіктенетін зат (сапониндер), витамин С (дәрумен),  активті әсер ететін заттар бар.

## Қолдануы
Халықтық медицинада жиі қолданылады, бронхы ауруларын және кейбір тері ауруларын емдейді. Кейбір жерлерде жас өскіндерін салат ретінде жейді. Басқа пайдалы қасиеттеріне байланысты - омарталық және декаротивті құрғақ гүлшоқтарын жасау үшін қолданылады.

## Синонимдар
* ,
* ,
* ,
* 

## Дереккөздер


Санат:Қалампырлар
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Шіңкілдек

нобай|150px|оңға|Шіңкілдек
Шағын үлгіде жасалатын, балаларға арналған екі ішекті **шіңкілдек** аспабынын жалпы ұзыны 45-50 см. ені 8-10 см болып келеді. Шанағы құрамалы немесе тұтас ағаштан ойып та жасалады. Сыртына ұлттык ою-өрнектер салынып жасалатын нәзік, ашық үнді аспап. Шіңкілдек басқа аспаптардын дыбысымен косылғанда ашық үні ерекшеленіп тұрады. Оның үні әсіресе шертер мен кылқобызға, сазсырнай мен адырнаға қосылғанда ерекше байқалады. Аспап негізінен 4  және 7-10 жас аралығындағы балаларға арнап жасалады. Балалардың жан дүниесіне, нәзік сезіміне. қиялына, музыкалық қабілетіне үйлесімді болып келеді. Жасалу тәсілі қарапайым. домбыра жасау әдісімен ортақ.

## Дереккөз
Қазақтың ұлттық аспаптары

Санат:Қазақтың саз аспаптары
Үш ішекті домбыра

thumb|right|200px|

Домбыра тобындағы сирек қолданылатын үш ішекті нұсқасы. Ертедегі өнерпаздар арасында колданыста болған, бұл домбыра негізінен Шығыс және Орталық Қазакстан өңірлерінде дамыған. Кәдімгі екі ішекті домбыраның құрылысынан және жасалу тәсілінен айырмашылығы жок. Аспап ішек санымен және орындалатын шығармаларымен ерекшеленеді. Ұлы Абайдың кезінен, өз ән-күйлерін сүйемелдеген, үш ішекті тарихи домбырасы сақталған. Шанағы ұзынша, бұрышты, бет тақтайы қайыннан жасалған, шегелермен бекітілген, мойыны жалпақтау болып келеді.
## Дереккөз
Қазақтың ұлттық аспаптары
Санат:Аспаптар
Некенің тоқтауы және бұзылуы

thumb|right
**Некенің бұзылуы** - отбасы өміріне ғана емес, қоғам өміріне де кері ықпалын тигізетін жағымсыз әрекет. 

Көптеген мұсылман елдерінде әлі күнге дейін некені бұзуға тыйым салынған. Қазақ халқының дәстүрінде отбасын, некені сақтап қалуға арналған салттар аз болмағанын білеміз. Мысалы, құда түсу арқылы қыз алу, әмеңгерлік, т.б. салттар болашақ отбасының берік болуына ата-аналарының да мүдделі екендігін білдірген.
## Қысқаша шолу
Әр отбасының ажырасу тарихы, себебі алуан қилы. Әлеуметтанушы ғалымдар ажырасуға әкеліп соғатын үш түрлі себептерді көрсетеді. Алайда әр отбасында оның себептері әр түрлі болуы мүмкін:
* - Тұрмыс Жағдайының ауыртпалылығы (материалдық қажеттіліктер, тұрғын үй қиыншылығы. т.б.);
* - Тұлғааралық келіспеушіліктер (өзара сүйіспеншілікті жоғалту, дөрекілік, маскүнемдікке салыну);
* - Ішкі жағдайлар (жаңа отбасының пайда болуы, жаңа сезімдердің пайда болуы).
Заң тұрғысынан алғанда, некенің бұзылуы дегеніміз - жұбайлардың арасындағы мүліктік және мүліктік емес жеке қатынастардың тоқтатылуы. Бұл ерлі-зайыптылардың араындағы құқықтық қарым-қатынастардың тоқталғанын білдіреді.
Некені тоқтату мынадай жағдайларда жүргізіледі.

# Жұбайлардың біреуінің қайтыс болуына байланысты.
# Жұбайлардың біреуін сот тәртібімен хабар-ошарсыз кетті деп танығанда.

## Некені сот тәртібімен бұзу
Ерлі-зайыптылардың:

# Кәмелеттік жасқа толмаған ортақ балалары болса;
# Жұбайлардың біреуі некені бұзуға келісім бермесе;
# Ерлі зайыптылардың біреуі некені бұзуға қарсы болмаса, бірақ өз әрекеті немесе әрекетсіздігі арқылы некені бұзудан жалтарса,
неке сот тәртібімен бұзылады.
## Некенің жарамсыздығы
**Некенің жарамсыздығы дегеніміз - некеге тұрғаннан бастап пайда болған барлық құқықтық салдарды жою.** Некенің күшін жоюдың мәнісі мұндай неке бұрын-сонды болмаған деп танылады, ешкімге құқықтар мен міндеттер жүктелінбейді. Мысалы, бірлесіп тапқан мүлік тепе-тең мөлшерде бөлінбейді, алимент алу немесе талап ету құқығы жойылады:
* - некеге тұрушы ер адаммен әйелдің өзара еркі келісім нәтижесінде құрылмаса;
* - заңда көрсетілген неке жасына толмаған болса;
* - неке, араларында неке қиылуына жол берілмейтін адамдар арасында жасалса;
* - некеге тұрушы адамдардың біреуі екіншісінен отбасы мүшелеріне , жеке басына, қоғамға қауіпті ауруын жасырып келсе,  
неке сот тәртібімен жарамсыз деп танылады.

## Сыртқы сілтемелер
*http://adilet.zan.kz/kaz/docs/
*http://mtdi.kz/audarmashyga-komek/audarma-matinder/iskagaz-ylgileri/enbek-katynastar/ 
*http://kazreferat.org/shop/681/desc/

## Дереккөздер


Санат:Неке
Илхандар мемлекеті

«**Илхандар мемлекеті**»

Илхандар (елхандар немесе Хулагу әулеті мемлекеті) әулеті Таяу және Орта Шығыста 1256 жылдан 1353 жылға дейін өмір сүрді. Бұл мемлекет құрамына қазіргі Ауғанстан, Иран, Ирак, Әзірбайжан, Армения елдерінің аумағы толықтай енді. Илхандар мемлекетінің негізін қалаған – Шыңғыс Ханның Төледен туған немересі Хулагу хан.

1253 жылы Қарақорымда өткен құрылтайда Шыңғыс хан империясының сол кездегі Ұлы қағаны Мөңке Таяу Шығысқа жорық жасауды ұсынады. Жорықты басқаруды өз інісі Хулагуге тапсырады.

Хулагу сарбаздары Ауғанстан, Иран, Ирак, Сирия аумағын жаулап алып, Құдыс (қазіргі Иерусалим) шаһарына жетеді. Оларға Египетті билеген қыпшақ Құтыздың Бейбарыс сұлтан бастаған сарбаздары (мәмлүктер) қарсы тұрады. Дәл осы кезде Хулагуге Қарақорымнан «Ұлы қаған Мөңке қайтыс болыпты» деген хабар жетеді. Империяның Ұлы ханы болудан үміті бар Хулагу Құдыс түбіне жиырма мың сарбазымен Кетбұғаны қалдырып, өзі Қарақорымға қайтады. Құдыс қаласының маңындағы Галилей жазығында 1260 жылдың 3 қыркүйегінде болған шайқаста Бейбарыс бастаған мәмлүктер Кетбұғаның жиырма мыңдық әскерін тас-талқан етіп жеңеді. Кетбұға сол шайқаста қаза табады.

Ал Хулагу Тебриз қаласын астана етіп, жаңа Илхандар мемлекетінің негізін қалайды. Мемлекеттің христиан сенімін ұстанатын алғашқы хандары Рим папасымен, Франция королімен одақтасып, мұсылмандықты қабыодаған Алтын Ордамен, Египет мәмлүктерімен, Осман сұлтандығымен үнемі соғыс жүргізген.

Хулагу 1265 жылы қайтыс болып,ақсүйектер арасында билік үшін талас өршиді.Жан-жақтағы мұсылман елдерімен соғыс толастамайды. 1353 жылы соңғы елхан Туга Темір өлген соң Ильхандар мемлекеті мүлдем құлап,Иран жерінде тәуелсіз мемлекеттер құрыла бастады.

«**Дереккөздер**» 
  «*"Сен білесің бе?" энциклопедиясы./Құраст.:Қ.Ж.Райымбеков,Қ.Т.Байғабылова. - Алматы: "Аруна" баспасы.*»
.

Санат:Қазақстан тарихы
Қыз айттыру

**Қыз айттыру**— дәстүр.

Әр ата-ана өз ұлының болашақ қалыңдығын ерте ойластырады, өзінің теңін іздейді.«Анасын көріп қызын ал» деген қағиданы қатаң ұстайды. Яғни, болашақ құдасын орынды жерден, жақсы кісілерден, аталы, іргелі ауылдан қарайды. Түқымында, тегінде ауруы бар отбасының қыздарына сөз салмайды. Лайықты деген адамдарына әдейі барып, балаларының болашағы туралы әңгіме қозғайды, өздерінің құда болу ниетін білдіреді. Мұны «қыз айттыру» дейді. Бұл жолдың да түрлі ереже, тәртіптері бар. Егер балалар (ұл, қыз) жас болса, тіпті іште жатса да ерте келіп сөз байласады. Мұндай адамдар көбіне бірін-бірі жақсы білетін, өте сыйлы, дос кісілер арасында болады. Олар алдымен іште жатқан балаларын бір-біріне (әрине бірі ұл, бірі қыз болса) қосу туралы келіседі. «Атастыру» деген осы. Мұны «бел құда» дейді. Бесікте жатқан балаларды атастырса «бесік құда» дейді. Кейде қыз алған құда енді сол үйге өз қызға беретін болса, мұны «қарсы құда» дейді. Бұрын құда болған кісілер қүдалықты тағы жалғастыратын болса, оны «сүйек жаңғырту» деп атайды. Қыз бойжеткен, ұл ержеткен жағдайда екі жасты қосу «құда түсу» арқылы жасалады.

Қазақтың ертеден белгіленген заңы бойынша жеті атадан бері қыз алыспайды. Некелік ережеде әйел күйеуден 8 жас, еркек әйелден 25 жас үлкен болса, қосылуға рұқсат етілмейді. Әрине әмеңгерлік жолда бұл шектеуге қарамайтын жайлар да бола береді. «Қыз айттыру», баталасу жас отаудың беріктігін, сенім мен сыйластықтың негізін қалайды

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Санат:Отбасы
Кенгуру (сайыс)

thumb|right|200px
**Кенгуру** - математика пәніне бойынша халықаралық оқушылар зияткерлік жарыс-ойын. Кенгуру жарысының негізін қалау идеясы аустралиялық Питер Холлорандқа тиесілі. Ол есептерді күрделілігіне қарай топтастырып жауаптарынмен бірге тест ретінде беруге ұсынды.
Осындай жарыстар Аустралияда 80-ші жылдардан өтіп жүрді. Ал 1991 жылы алғаш рет Францияда өткізіліп сол жылы шыққан елі құрметіне Кенгуру жарысы атанды. Осы жылдан бастап жарысқа қатысу үшін аздаған төлем алынатын болды, осының арқасында жарыс демеушілерден тәуелсіз болып жеңімпаздарға аздаған сыйлықтар таратын болды. Кенгуру жарысы 1984 жылы алғаш жария болған. Біздін елге  кенгуру математикалық жарыстың жария болғанына он жыл өтіпті.Қазақстан осы олимпиада бойынша 3-ші орын алады екен.Білім сапасы жағынан да 3-ші орын. Жарыстың артықшылығы компьютер арқылы тез арада нәтижелерін өңдеп шығару, оңай да, қызықты есептердің болуы. Осының бәрі жарыстың кең тарауына арқау болып 2008 жылдың өзінде 42 елден 5 миллионнан астам оқушылар қатысқан.

Казақстанда бұл жарысқа қатысатын оқушылар саны 100 мыңға жуық.

Санат:Математикалық сайыстар
Санат:Орта білім
Сыпыра

**Сыпыра** - ұн салуға арналған дастархан. Оны  қазіргі кезде де күнделікті өмірде ұн салып, қамыр илегенде пайдаланады.
Қамшы қайтару

**Қамшы қайтару** — қазақ халқының ұлттық салт-дәстүрі. Аталған дәстүр — құдалық, яғни, құда түсу жолында жасалатын таза қазақи ұғымды көрсететін жолдардың бірі. Мұның жөн-жосығы былай. Ұлына қалыңдық іздеген жігіт әкесі ауылдың ақсақалы мен азаматтарына және өз туыс-туғандарына жолығып, шаруасын айтады. Бұған жанашырлар ақыл қосып, пәлен жерде осындай жақсы адам бар және оның бойжеткен қызы барын айтады. Әрине, бұл жерде болашақ құдалардың текті аталардан болуын әркім қалайды. Сөйтіп жігіт әкесі өзінің беделді адамдарын ертіп қыз әкесінің үйіне барып түседі. Қонақасын ішіп аттанған қыз әкесі өз қамшысын кереге басына іліп кетеді. Мұны көрген қыз әкесі келген кісілердің аты-жөнін, ата-тегін білгеннен кейін, оларға тиісті жауабын беруі керек. Егер қыздың басы бос болмаса (яғни, біреуге айттырылып қойылса) немесе қызын бергісі келмесе қамшы иесіне қайтарылады. Мұны «қамшы қайтару» дейді. Бұған жігіт әкесі ренжімейді.
## Дереккөздер

Санат:Салт-дәстүрлер