open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі

thumb|right|200px|Мұражайдағы ошақthumb|right|200px|Сүйек төсек thumb|left|Асадал 
**Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйі** - Абайдың өмірі мен шығармашылық жолынан толық мағлұмат беретін мәдени мекеме.

Семей қаласынан 180 км, Қарауылдан 25 км қашықтықта орналасқан. 1945 жылы ұлы ақынның туғанына 100 жыл толуы қарсаңында арнаулы мемлекеттік комиссия шешімімен Жидебайдағы Абай қыстауы Абайдың Жидебайдағы мұражай-үйіне айналды. Мұражайдың бес бөлмесі мен ұш залына орналастырған заттар ұлы ақынның жақын-туыстарынан, достары мен замандастарынан алынған. Үйдің кұрылымы, сыртқы пішіні Абай заманындағы көрініскелбетін сақтаған. Ұзын дәліздің сол жағындағы бірінші есіктен ас үйге кіреді. Ол - терезесі шығысқа қараған кең бөлме. Оң жақ босағада асадал мен күміс, мыс жалатылып сүйектен жасалған кішкене кебеже. 1885 жылы Абай осы екі бұйымды Семейдің өлкетану мұражайына өз қолымен өткізген. Көп заттардың ішінен кабырғадағы түскиіз ерекше көз тартады. Қонақ үйде Абайдың орыс достары Е.П. Михаэлис, С.С. Гросс, Н.И. Долгополов пен П.Лобанскийлердің суреттері бар.

Олардың Абай ауылында болғанын айғақтайтын кұжаттармен қатар Абайдың Семейдегі өлкетану мұражайына өткізген көптеген заттарының суреттері койылған. Мұнда күміс құты, кесе, айбалта, шақша сияқты бұйымдар бар. Абай заманынан бүгінгі күнге жеткен ең кұнды заттың бірі - 1885 ж. П.Лобанский қарындашпен салған Абай суреті. Үйдің төргі бөлмесінде ақынның өзі отырған. Онда кітап оқып, жазу жазып, жұмыс істеген. Осы бөлмеге Ділдәнің сүйек төсегі қойылған. Төсек тұсына Әбдірахман мен Мағауияның суреттері ілінген. Абайдың үш ішекті домбырасы да осында. Дөңгелек үстел үстіне қойылған шыны қорапшаның ішіндегі Абайдың күміс қалта сағаты, қолжазбаларының көшірмесі, құс қанатынан жасалған қаламсабы мен сиясауыты ақын өмір сүрген ортаны көзге елестетеді. Ауызғы бөлме ортасында, дөңгелек үстел үстінде, сыртында күмістен бедер салынған үлкен ағаш тегене мен бұғы мүйізінен жасалған қымыз ожау, бірнеше тегене мен тостағандар тұр. Бұл - Абай үйінің мүліктері. Оң жақтағы сүйек төсек - Әйгерімдікі. Абайдың нәресте кезіндегі заттары да сақталған. Оң босағада Абайдың үш ауызды және шиті мылтықтары ілулі тұр. Үш ауызды мылтықты Семейдің әскери бастығы сыйға тартқан. Дәліз бойымен ілгері жүргенде түпкірдегі бөлменін оң жағында тұрған сүйек төсек - Еркежандікі. Бөлмедегі өзге заттардың барлығы - Абайдың соңғы кездегі өмірінің куәсі. Мұражай-үй шошаласының температурасы жазы, қысы бір калыпты. Оның қабырғалары таспен қаланған. http://e-history.kz/ru/video/view/89 

## Дереккөздер


Санат:Шығыс Қазақстан облысы
Санат:Абай Құнанбайұлы жобасының мақалалары
Санат:Қазақстан мұражайлары
Абайдың қара сөздері (жинақ)

**«Абайдың қара сөздері»** -
1. Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасынан 1956 ж. жарық көрген зерттеу еңбектері Авторы - X. Сүйіншәлиев. ітапта Абайдың қарасөздері мазмұндық, тақырыптық ерекшелігіне қарай: қоғам құрылысы, ел билеу жайы, оқу, өнер-білім, тәлім-тәрбие, еңбек, шаруашылық, адамгершілік, мораль, мінез-құлық, дүние, өмір туралы арнайы бөлімдерге топтастырылып, ғылыми тұрғыдан қарастырылған. Абайдың 1-, 27-, 37-сөздері және «*Біраз сөз қазақтың түбі қайдан шыққаны туралы*» еңбегінің идеялық-көркемдік ерекшелігі атап көрсетіліп, жеке сөз болған. Қарасөздердегі Абайдың ағартушылық, бұқарашылдық көзқарастары ашылып, оларды ойшылдық, сыншылдық, имандылық мәселелеріне арнап, өсиет, толғау сипатында жазғанын айтады. Автор Абайдың қарасөздерін алғаш жеке зерттеу объектісі ретінде қарастырып, оны 19 ғасырдағы жазба әдебиетте үлкен орны бар прозалық шығарма деп бағалаған. Көлемі 9,8 б. т., 10 мың дана болып басылған. 
2. Пекиндегі «Ұлттар» баспасынан 1986 ж. жарық көрген зерттеу мақалалар жинағы. Жинақ С. Мұқанов пен Қ. Бейсенбиевтің Қазақ Совет Энциклопедиясының 1-кітабында (1972) жарияланған «*Абай тұлғасы*» деген мақаласымен ашылып, одан әрі ойшыл-ақынның ғақлия сөздері (45 сөзі) берілген. Жинаққа бұлармен қатар Қазақстанның зерттеуші-ғалымдары Т. Әлімқұловтың, X. Сүйіншәлиевтің мақалалары енгізілгенерал Бұл материалдарда ақын өлеңдерінің көркемдігі, адамгершілік рухы, жаңашылдық өрнегі, қарасөздеріндегі философиялық ой-толғамдары жан-жақты сөз болады. Көлемі 16,2 б. т., 5000 дана болып басылған.

## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Абай ескерткіші (Алматы)

**Абай Құнанбаев ескерткіші** – Алматы қаласындағы республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің қатарындағы монументтік өнер құрылысы түріне жататын ескерткіштердің бірі.

## Орналасқан жері
Алматы қаласы, Достық даңғылы, Абай алаңы. Ескерткіш Алматының өзіндік визит карточкасы болып табылады. Қалада ескерткіштердің көптігіне қарамастан, бұл ескерткіш – ең танымал және сүйіктісі.

## Орнатылған кезеңі және авторы
Ескерткіш 1960–1961 жылдары орнатылған. Сәулетші – И.И. Белоцерковский, мүсінші – Х. Наурызбаев.

## Тарихи дерек
1938 жылы ҚазКСР Үкіметі үш атақты тұлға – А. Иманов, Абай және В. Чапаевтың ексерткіштеріне конкурс жариялады. Мәскеуде Абай ескерткішінің ең үздік жобасына жарыс жарияланды, оған ең атақты және дарынды шеберлер қатысты. Ең қатал іріктеуден өткен 16 конкурстық жұмыстар арасында ең шығармашыл деп танылғаны Абайды тыныш, сабырлы және салмақты күйінде бейнелеген болатын. Сол кезде Мәдениет сарайының (кейін оның орнына В.И. Ленин атындағы Мәдениет сарайы тұрғызылды) алдында отырғызылған саябақ ағаштарының жасылы арасында тұруы үшін ескерткіш тұғыры төмен етіп ойластырылған. Бірақ бұл жоба сол күйі іске аспады.
1960 жылы елдің барлық аумақтарынан жиналған мүсіншілер арасында басымдылық қазақстандық ісмер Х. Наурызбаев – отандық пластикалық өнердің хас шеберіне берілді. Ол қазақтың ұлы ақыны, ойшылы және ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалаушы тұлғаның жалғыз дұрыс, терең ойлы бейнесін таба білді.

## Ескерткіш сипаты
Ескерткіштің биктігі 14 м-ге жетеді. Алдыға қадам басып келе жатқан Абайдың мүсіні қызыл граниттен жасалған трапеция тәріздес алып тұғырға орнатылған. Бір қолымен кітап, екіншісімен иығына жамылған шапанын ұстап тұр. Бұл дене тұрысы ұлы ақынның игі бекзаттығы мен ол сенімді алға жылжып келе жатқандай сезімін тудырады. Абайдың бет-әлпеті байсалды, ойға шомған.
Х. Наурызбаев Абайдың бұл кейпін бірден жасай қойған жоқ, мүсінші талай рет ақынның туған жерінде болып, үлкен ізденіс жұмыстарын жүргізген. Автордың айтуынша, көптеген сәтсіз талпыныстардан кейін түсінде дәл осы бейнені көрген. Бұл оны өзіндік бір аян мен бата ретінде санаған.
И.И. Белоцерковскийдің сәулет дизайнымен бірге Х. Наурызбаевтың монументі қазақстандық өнердің тарихына енді.
Ескерткіштің алдынан басталып, батысқа қарай ұзыннан-ұзақ созылып жатқан әсем көше - Абай даңғылы ақынның поэзияда салған ұлы сүрлеуі іспеттес. Абай ескерткішіне қазақ және басқа ұлт ақындары (Қ. Мырзалиев, С. Сейітов, С. Хангелдин, Ө. Жайлауов, Ш. Садыханов, Н. Жарқынбаев, Т. Жұмамұратов, Г. Некрасов, М. Оспанов т. б.) өлең-жыр арнаған.

## Дереккөздер

Санат:Алматы қаласының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Алматы ескерткіштері
Санат:Абай Құнанбайұлы
Абай кесенесі

нобай|
нобай|
**Абай кесенесі** — 1996 жылы салынған сәулет өнері ескерткіші. Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Жидебай қонысында ұлы ақынның туғанына 150 жыл толған тойы қарсаңында орнатылды. Пьедестал биіктігі 5 м, ұзындығы 200 м, ені 60 м. Биік 2 мұнараның біріншісі – Абай мұнарасы (биіктігі 38,5 метр), екіншісі - Шәкәрім мұнарасы (35 метр). Кешеннің төрт бұрышында төрт күмбез бар. Бұларға қоса диаметрі 36 метр болатын "Орталық Азиядағы жазба мәдениет тарихы" мұражай орны, келіп-кетушілерге арналған қонақжай, амфитеатр, сондай-ақ, мешіт салынды. Бұрын осы орынға жерленген Абай, Оспан, Шәкәрім, Ахат бейіттерін қозғамай, солардың бәрін ішіне ала түрғызылған кесене құрылысы көшпелілер мәдениетінің үрдісінде, қазақ халқының космогониялық танымын бейнелейді. Сонымен бірге Абай кесенесінен Самарқандағы Гүр-Әмір, Аградағы Тәж Махал кесенелерінің әсері де байқалады. Кешен композициясында бастан-аяқ тұтастық сақталған. Оның барлық ғимараттары бірін-бірі толықтырып, даланың кеңдігімен үйлесім тапқан. Құрылыс жұмыстарында, негізінен, Маңғыстаудың ұлутастары қолданылған.

Осы кешенді салуға республикалық байқау жүргізілді. Байқауға алты архитектура тобы қатысты. 1991 жылы 19 наурызда республикалық жабық конкурстың комиссиясы өзінің мәжілісінде келіп түскен жобаларды қарап, жеңімпаздарды анықтады. Олар халықаралық конкурстардың лауреаты архитектур Бек Ибраев басшылық ететін авторлық топ болып шықты.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* Абай-Шәкәрім кесенесі қалай салынды? — «Астана Ақшамы» 25.02.2020

Санат:Абай энциклопедиясы
Санат:Қазақстан кесенелері
Абак

**Абак**(, ) – 
*1) арифметикалық есептер шығаруға арналған тақта. Есептеу амалдары әрбір жолына қойылған ұсақ тастар мен дөңгелек сүйектердің орнын ауыстыру арқылы орындалады; 
*2) номографияда – есептеуге арналған ерекше құрал.

Классикалық архитектура ордерлерінде абак әдетте шаршы үлгіде болып, шеті түзу (дорилік, ионилік ордерлер) немесе иілген (коринфтік ордер) түрде кездеседі.
thumb|Абак
Есептеуіш құрал, параллель жатқан екі сырғанақ стержень мен бусинкадан тұрады. Бусинкалар ондық санды көрсетсе, стерженьдер – ондық разрядтқа сәйкес келеді. Абак ежелгі Вавилонда пайда болған, қазіргі таңдағы сандық калькулятордың негізі осы құралға негізделген. Орта ғасырларда Еуропа саудагерлері арасында және араб елінде кең қолданыста болған, бірақ уақыт өте келе араб сандары бар құрал қолданылып, абактың орнын басқан. 18 ғасырдан соң Еуропада да аз қолданыста болды, дегенмен Орталық Шығыс, Қытай және Жапонияда әлі де пайдаланылады.
## Дереккөздер


Санат:Механикалық есептеу
Абат-Байтақ қорымы

нобай|Абат-Байтақ қорымы
[thumb|300px|right|Абат-Байтақ қорымындағы [құлпытастар]]
**Абат-Байтақ** — зират, Батыс Қазақстандағы діни-жерлеу кешені. Сонымен қатар, Қазақстанның Ақтөбе облысы, Қобда ауданының Талдысай аулынан 12 шақырым жерде орналасқан тап осы зират аумағындағы кесене.

## Сипаттамасы
Зират сәулетті – жоспарлық және көркем өнер шешімімен ерекшеленетін әртүрлі мемориалдық құрылыстардан тұрады. Зираттың ортасында 9,52×9,8 м көлемді, екі бөліктен тұратын 11 – қырлы дағыра мен конустық күмбезді Абат – Байтақ кесенесі орналасқан. Кесене күйдірілген кірпіштен салынған. Ішкі қаланған қабаттарда қаттама кірпіш қолданылған. Кесенеге жақын жерде XVIII ғасырда Абат-Байтақ кесенесіне ұқсас шитті күйдірілмеген кірпіштен салынған басқа кесене орналасқан. Халық арасында оны «Қыз моласы» немесе «Әулие Қыз» деп атайды.

Кесенеден батысқа қарай қашаулы стелалы тастармен өрнектелген, XVIII–XX ғасырларға салынған 200 құлпытастар орналасқан. Құлпытастар композияциялық және сәндік шешімдердің әр түрлілігімен ерекшеленеді. Осы ретте 1848 жылы салынған құлпытас қашау шеберлігімен таң қалдырады. Кейбір көлемді – сәндік элементтер ағашты ою әдісімен жасалған. 1893 жылы әйгілі құмдауыт блоктерінен ойып салынған құлпытас сирек кездесетін түрге жатады. Абат-Байтақ ескерткішінде қазақ тілінде арабша графикалық құлпытас жазуы мен тамға ойып жазылған.

## Зерттеу мен қорғау
thumb|right|200px|Абат-Байтақ кесенесі. Оңтүстік көрінісі. 1979 жылғы фотосурет.
Абат-Байтақ кесенесі туралы алғаш рет XVIII ғасырда подпоручия және инженер Ригельман айтқан болатын. Оның деректерінде және тарихшы П.И. Рычковтың деректерінде кесене «Байтан» деп аталынған. Толық түрде ескерткіш Я.Я. Полферовтың Орынбор ғылыми архивті комиссиясының мүшелерімен және ғалым Жозеф Кастаньемен суреттелген.

Кейінгі уақытта ескерткіш біржола қиратылып, ғылыми зерттеулер үшін мәнгі жоғалған қайіпте болды. Тек 1980 жылдарының бас жағында Қазақстанның Мәдениет Министрінің экспедициясы аясында археолог Серік Әжіғалиев іс жүзінде оны қайтадан ашты.

1982 жылы зират мемлекеттік маңызы бар тарих пен мәдениет ескерткіштерінің қатарына енгізілді және мемлекет оны өз қорғауына алды.

Зерттеулерден кейін Абат-Байтақ кесенесін қайта жаңғырту жұмыстары басталды. Ол үшін «Мәдени мұра» бағдарламасы бойынша мемлекеттік бюджеттен 30 миллион теңге және кірпіштерді күйдіру пешін салу үшін жергілікті бюджеттен 3,5 миллион теңге бөлінді. Кесенені толық қалау үшін ұсталарға 32 мың кірпіш тағайындау қажет болды.

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Қазақстан ескерткіштері
Санат:Ақтөбе облысы
Абд әл-Ғафур әл-Кердери

**Абд әл-Ғафур әл-Кердери**, (*Абд әл-Гафурбин Лұқман бин Мұхаммед Әбу-л-Мафахир әл-Кердери*; 1166 жылы өмір сүрген) — қазақ даласынан шыққан ғұлама. *Әл-Кердери* оның кердері руынан шыққанын аңғартады. әл-Гафурбин  Лұқман бин Мұхаммед Әбу-л-Мафахир әл-Кердери  Бағдат, Басра, Дамаскіде білім алған. Мұсылман заңының, оның ішінде Ислам туы тігілген көптеген өлкелерге кеңінен тараған ән-Нұғман Әбу Ханифа негізін салған мектептің теор. Тұжырым қағидаларын басшылыққа алып зерттеулер мен түсіндірулер жасаумен айналысқан. *әл-Гафурбин Лұқман бин Мұхаммед Әбу-л-Мафахир әл-Кердери* «Интисар ли Абд Ханифа фи ахбарихи уә ақуалиһи» («Әбу Ханифаның хабарлары мен айтқандарындағы жеңісі»), «Муфид уә мәзид фи шарх ат-Таджрид» («Таджридке (абстактілендіруге) түсіндірме жасаудағы пайдалы толықтыру»), «Шарх «әл-Джамиғ ас-Сағир» («Кіші жинаққа түсіндірме») атты бірқатар кітаптар жазған.

## Дереккөздер

Санат:Ислам тұлғалары
Санат:Ғалымдар
Аббас әулеті

**Аббас әулеті** (араб: **بنو العباس‎**; *Бану Аббас*) — Аббаси халифатын билеген әулет (749–1258). Мұхаммед пайғамбардың  немере ағасы Аббас бин Абдуль-Мутталибтен тараған.

Мұхаммед ибн Әлидің ұлы Ибраһим жіберген өкіл Әбу Муслим бастаған шииттік қозғалыс Умәйя әулетін тақтан тайдырған соң, Аббас әулеті үкімет басына келген. Аббас әулетінің алғашқы халифасы Әбу әл-Аббас әс-Саффах (750–754) болды. 762 жылы Аббас әулетінің астанасы Шамнан (Дамаск) Бағдатқа ауыстырылды. Аббас әулетінің мемлекеті әдебиеттерде, кейде «Бағдат халифаты» деп те аталады. [thumb|[Һарун әр-Рашид кезіндегі Аббас әулетінің иелігі]] Ол «Мұсылман ренессансы» дәуірінде мәдениеті, ғылымы, әдебиеті, философиясы, математикасы,географиясы, саудасы, т.б. әлемдік дамудың алдыңғы қатарындағы мемлекет болды. Бұл халифат төңірегіндегі көптеген халық өкілдері оған өзіндік үлестерін қосып отырды. Ежелгі Шығыс, Грек, Рим өркениетінің жетістіктеріне сүйенген араб мәдениеті Еуропа елдерінің дамуына көмектесті. Аббас әулеті арасынан һарун әр-Рашид (786–809), Мамун (813–833), әл-Муғтасим (833–842) қызметтері айрықша аталды. 

Кейін VIII ғасырдың ортасында мемлекет бірлігі әлсіреді. Әр аймақта Аббас тұқымдары немесе жергілікті билеуші топтар билік жүргізе бастады. X ғасырда буилер, одан селжұқтар Аббас әулетін ығыстырыл шығарды да, олар тек діни істерге ғана араласатын болды. 1258 жылы Хұлағу хан бастаған моңғолдар Бағдатты басып алып, Аббас әулетін жойды. Тірі қалған әл-Мустансирге Мысыр сұлтаны Бейбарыс 1261 жылы әл-Қаһирада халифа атағын берген. 1517 жылы түрік сұлтаны I Сәлім халифаны Ыстамбұлға көшіріп, кейін халифа атағы түрік сұлтандарына өтті.

## Дереккөздер

Санат:Бағдат халифтері
Санат:Аббас халифаты
Абақ Керей Ережесі

**Абақ Керей Ережесі**– қазақтың дәстүрлі ғұрыптық заңы. Ресей мемлекетінің қол астына кірмеген, дәстүрлі әдет-ғұрпынан ажырамаған қазақтардың бір бөлігі ұстанған құқықтар жинағы. Моңғолия ғылым академиясының тарих ғыл.-зерт. ин-ты қорынан табылған. 1996 ж. тұңғыш ғыл. айналымға түсікен.

Бұл заң жинағын түркітанушы ғалым С.Қаржаубайұлы Монғолияның орталық мұрағатынан алып, көне ұйғыр тілінде жазылған құжатты қазақшаға аударыпты. Ереже 17 тармақ, 35 баптан тұрады және екі бастаудан нәр алған болу керек: біреуі – қазақтың ежелден қалыптасқан әдет-нышандары, екіншісі – шариғаттың кейбір қағидалары. Мұнда қазақтың әдеттері басым екені сөзсіз. Бұл құжаттың қазақ халқының құқық тарихын зерттеуге өте қажет дерек екеніне күмәндануға болмайды. Және оның тағы бір ерекшелігі, ол – орыс патшалығына қарамаған қазақтың ұстанған құқықтық жинағы екендігінде.
    
Ереже былай басталады: «Біздің 12 керей тайпасы (Абақ Керей 12 атаға бөлінеді – Қ.Қ.) қазақтың үш жүзінің Орта жүзінен тарайды. Ал Кіші және Ұлы жүз қазақтары бұл кездері орыстың қол астына қараған», болып басталатын ережедегі «Абақ Керейдің Құлыбек, Ақтай, Құтымжар (Қожамжар), Көкен, Бисенбай, Өсер зәңгі, Тұрым қатарлы 12 адамы бас қосып, мал (қой) сойып, жатар орнын сайлап (дайындап) көпшілік қауымды жинай отырып, Мұхаммед (мұсылман) дінін негізге алып, 12 Абақ Керей қазағының ұстанатын заңын 
жасауды жоспарлапты» . 
     
Сонымен үшінші тарау үйлену, некеге отыру жайлы. Мұнда Абақ Керейдің өз ішінде қыз алып, қыз беруіне ұлықсат етілген. Тек он екі атаның әрқайсысы өзара некеге отырмаса болғаны. Ереженің он үш бабы осы тармақтың ішіне кіреді.
     
Төртінші тармақта аталған сыйлы адамдардың қонаққа баруы жайында жазылған.
Аталған меймандарды ықылас-ниетіңізбен қонақ қылып күтпесеңіз, айып төлейді екенсіз. Айып мөлшері де аз емес – алды сексен екі қойдан.
    
Келесі бір тармақ дін, молда, қожалар турасында. «Дін адамдары нағыз Мұхаммедтің үмбеті, дінді уағыздау барысында оларға қарсы бөгет, тосқауыл жасаған адамдар кездессе, оны ауыр қылмыс санап, айыппен жазалау керек» делінген.

Ережеге бөгдені мұқату, жәбірлеу турасында, несие, қарыз талап ету және қорлық, зинақорлық, жесір хақында, егіндік, шабындық жайындағы тармақтар да енген. Ең қызығы, мұнда соңғы жындану хақында дейтін тармақ та бар. Адамның емес, малдың, иттің жындануы, әрине. Тебеген атыңыз байқаусызда біреуді жазым қылса я құтырған итіңіз қауып алса да айыптан құтылмайды екенсіз. Жаза жүктету ашық жүргізілді, қандай да бір қаулы-қарар, құжат жазып қалдырылмайды. Би жалғыз өзі ғана қылмыскерді тергеп, үкім шығарады. Бидің шешімімен айып жүктелген 
қылмыскерге құн төлеткен, дүре соққан, ұрлық істесе саусақтарын кесіп тастау сияқты жаза берген. Осы айыптардың ішінде ең жеңілі қамшымен дүре соғу. Ол қылмысты деп есептелген адамды көптің алдына жалаңаштап шығарып, 40, 50, 80, 100 рет дүрелеу. Жасаған қылмысына қарай дүре санын би өзі белгілейтін болған.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Абдолла

**Абдолла** (XVII ғасырдың 70-жылдарының басы – 1719) — қазақ ханы. Шыққан тегі белгісіз. 1718–1719 жылдары хандық құрып, дулат (жаныс, сиқым, шымыр) және шанышқылы, албан, сары үйсін және суан руларын басқарған. Түркістан мен Ташкент, Шыршық, Шу, Талас, Арыс өзендері аралығында, Ташкентке іргелес Ферғананың бір бөлігінде көшіп-қонып жүрді. Ордасы Ташкентте болды.

## Дереккөздер

Санат:Шыңғыс ханның ұрпақтары
Санат:1719 жылы қайтыс болғандар
Санат:Төрелер
Санат:Хандар
I Абдолла хан

**I Абдолла хан** (өз. *Abdullaxon;* 1490 жыл – 1540 жыл) — Бұхара (Мәуереннаһр) билеушісі (1540). Таққа Ұбайдолла хан (1534–1540) өлген соң отырған. Шайбани әулетінен тараған. Атасы Әбілқайыр хан Дешті Қыпшақта, әкесі Күшкүнжі хан (1510–1530/31), ағасы Әбу Сайд хан (1531–1533/34), інісі Абд әл-Латиф хан (1541–1551) Мәуереннаһр билік құрған.

Абдоллах хан 16 ғасырдың 10-жылдарында Түркістан қағанатының билеушісі болды. 1517 жылы Түркістанға жорық жасаған қырғыз Мұхаммед әскерімен ұрыста жеңіліп, қолға түсті. Мұхаммед оны босатып жіберді. Абдоллах ханнан ұрпақ қалмаған.

## Дереккөздер

Санат:Шайбани әулеті
Санат:1490 жылы туғандар
Санат:1540 жылы қайтыс болғандар
Абдулқадыр Инан

**Абдулқадыр Инан**(1899 – 1972) – тілші-ғалым, тарихшы. Башқортостандағы ұлт-азаттық күресіне қатысқан. Башқортостанда Кеңес өкіметі орнаған соң 1925 ж. Түркияға қоныс аударған. 1935 жылдан Анкара ун-тінің проф. Ресейдің мұғажыр саясаты, Абай Құнанбаев шығарм-ғы жөніндегі...

## Дереккөздер

Санат:Тілтанушылар
Санат:Түркітанушылар
Санат:1889 жылы туғандар
Санат:Шығыстанушылар
Санат:Башқұрттар
Абдулла хан

**Абдулла Хан**, (Абдаллах бек, Абдул) (т.ө.ж.б. 14 ғ.) — Алтын Ордадағы "Ұлы Дүрбелең жылдары" (1359-79) таққа отырған хандардың бірі (1360/61 — 1369/70). Ата тегі: Шыңғыс хан — Жошы хан — Тоқа Темір — Өз Темір — Абай — Мыңғасыр. Абдулла хан Мыңғасырдың 9 ұлының алтыншысы. 1359 ж. Бердібек хан өлтірілгеннен кейін 1-2 жыл ішінде Алтын Орда тағына Құлпа, Наурыз бек, Қызыр хан, Темір Қожа отырған. Мамай Темір Қожаны өлтіріп, хан тағына Абдулланы әкелді. Іс жүзінде билікті Абдулла ханның атынан Мамай жүргізді. Осы кезден бастап Алтын Орда екі бөлікке бөлінді. Еділден батысқа қарай Абдулла хан, шығысында Аралдың солтіндегі далалық аймақтарды Шайбани ұрпағы Қожа Мұрат (Мюрид, Меруд, Амурат) биледі. Абдулла хан Мәскеу боярларының өтінішімен жас Дмитрийдің (болашақ Донскойдың) ұлы князь болуына жарлық берген (1363). 1369-70 ж. Мамай Абдулла ханның орнына оның ұлы Мұхаммед сұлтанды (Мұхаммед Бұлақ) таққа отырғызды.

## Дереккөздер

Санат:Алтын Орда хандары
Вахит Абдуллаұлы Абдуллин

**Абдуллин Вахит Абдуллаұлы** (20.6.1914, Қарағанды облысы Тельман ауданы Қарамұрын станциясы — 12.4.1990, Алматы) — ғалым, экономика ғылымдарының докторы (1972), профессор (1978), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1983). Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығының иегері (1976). Ұлы Отан соғысына қатысқан. Мәскеу қаржы-экономика институтын бітірген (1954). Қазақ мал шаруашылығы ғылыми-зерттеулер институтында кіші ғылыми қызметкер (1955), аға ғылыми қызметкер (1956), бөлім меңгерушісі (1964) болды. Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты — қой шаруашылығын индустриясын негізге көшіру жағдайында өндірісті, еңбекті және технологияны ұйымдастырудың озық формаларын ғылыми тұрғыда негіздеуге арналған. Жауынгерлік Қызыл Ту, Қызыл Жұлдыз ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан экономистері
Санат:1914 жылы туғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Жауынгерлік Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:Кеңсай зиратында жерленгендер
Мүсілім Мүкімұлы Абдуллин

**Мүсілім Мүкімұлы Абдуллин** (14 наурыз 1916, Өскемен – 7 желтоқсан 1996, Алматы) — әнші, Қазақстанның халық әртісі (1947). Ришат Абдуллиннің егізі.

## Өмірбаяны
1939 — 65 жылдары Абай ат. Қазақ опера және балет театрында әнші болды. 1965 жылдан өмірінің соңына дейін “Қазақконцерт”бірлестігінің көркемдік жетекшісі болып қызмет атқарды. Абдуллин негізінен лирикалық кейіптегі опералық бейнелерді сахнаға шығарды. Мысалы: Төлеген, Қайрақбай, Балпан, Арыстан (Е.Г. Брусиловскийдің “Қыз Жібек”, “Жалбыр”, “Ер Тарғын” және “Айман-Шолпанында”), Ленский (П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегинінде”), Серік (М. Төлебаевтың “Біржан-Сарасында”), Зілқара (Брусиловский мен Төлебаевтың “Амангелдісінде”), Тұяқбай (Е. Рахмадиевтің “Қамар сұлуында”), Әзім (А. Жұбанов пен Л.А. Хамидидің “Абайында”) тағы да басқа. Ол 1936 жылы Мәскеуде (Ресей) өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне қатысты. Абдуллин әнші ретінде қазақтың халық әндерімен бірге отандық және шетелдік композиторлардың ән-романстарын ерекше нақышпен орындаған.

## Отбасы
Әйелі — Абдуллина Камаш және төрт баласы:
* Қызы — Абдуллина Ғалия (1941)
* Ұлы — Абдуллин Сағынай (1953)

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан әншілері
Санат:КСРО әншілері
Санат:XX ғасыр әншілері
Санат:КСРО опера әншілері
Санат:Қазақстан опера әншілері
Санат:XX ғасыр опера әншілері
Санат:Тенорлар
Санат:Қазақстан академиялық музакнттары
Санат:КСРО академиялық музыканттары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Абай атындағы Қазақ ұлттық опера және балет театры әртістері
Абдыра

**Абдыра** немесе **Әбдіре** —  үй бұйымдары мен ұсақ бағалы заттарды сақтайтын, көлемі үлкендеу, үстіңгі қақпағы, бүйірлерінде бірнеше суырмалары (қобдишалары) бар үй жиһазы. Құрылымында бірнеше өзіндік ерекшеліктері бар: сыйымдылығы үлкен абдыра горизонталды түрде қақ ортасынан тақтайшамен екі бөлікке бөлінеді. Оның үстіңгі үлкен бөлігі жалпақ қақпақпен жабылып, ортасында құлып (ілмелі) салатын бастырма және құлып салатын тайпақ орнатылады. Ол тетікті айдаршық немесе кекіл деп атайды. Ал астыңғы бөлігіне бірнеше қорапша тәрізді суырмалы қобдишалар салынады. Кейде, оған ойып салған (жасырын) құлып орнатылады. Мұндай суырмалы қобдишалар бет жағына (алдына) және екі жақ бүйіріне (жанына) де орнатылады.

Абдыра кебеженің үлкен түріне жатады. Абдыраның төрт аяғы - оның сұлбасының ерекшелігі. Олардың арасы қалыңдығы бір елідей сүргіленген тақтайдан қиюластырылып мүйізден, ағаштың шайырынан жасалған желіммен жымдастырып, желімделеді. Абдыраның бетімен екі бүйірін оймыштап, түрлі өрнек, бедер салып әшекейлейді.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениет
Санат:Киіз үй
Санат:жиһаз
Санат:Терминология
Абзанов Елшілігі

**Абзанов елшілігі** — 1767 жылы маусым-шілде айларында Орынбор әкімшілігінің тапсырмасымен Қылшақты өзенінің бойындағы Абылай Ордасына жіберілген башқұрт старшындары Құтлышар Абзанов, Әкімбай Құрманиев,  Уақит Түнғатаровтардың сапары. Елшіліктің мақсаты аймақтағы саяси ахуалды анықтау болды. Елшілік Абылайдың Қоқан билеушісі  Ерзенеге қарсы соғыс ашпақ болған ниеті іске аспай, еліне оралғаны, бұл соғыста Абылайдың қытайлардың әскери көмегіне арқа сүйемек болған мақсаты кейбір қазақ руларының арасынан қолдау таппағаны жөнінен хабардар болды. Абылай Ресеймен ынтымақтаспақ ойы бола тұра Орынбор әкімшілігімен кездесуден бас тартты. Елшіліктің бұл сапарының нәтижесінде башқұрт пен қазақ халықтарының, Орынбор әкімшілігі мен Абылай ханның арасындағы қарым-қатынас тұрақтала түсті.

## Дереккөздер

Санат:Тарих
Абиогенез

thumb|200px
**Абиогенез** ( – болымсыздық, жоққа шығару, *bіos* — тіршілік, *genesіs* — пайда болуы), жансыздан өрбу — тірі табиғатта ферменттердің қатысуынсыз организмнен тыс пайда болатын органикалық қосылыстар; кең мағынасында — эволюциялық даму барысында тіршіліктің яғни тірі организмнің органикалық емес заттардан пайда болуы жөніндегі теория; организмнен тыс, тірі табиғатта ағзадан тыс, ферменттердің қатысуынсыз таралған органикалық қоспалардың қалыптасуы.

19 ғасырдың ортасына дейін ғылымда тіршілік өзінен-өзі пайда болған, өлі заттардан күрделі құрылымды тіршілік иелері шыққан деген ұғым сақталды. Бірақ 18 ғасырда италиялық ғалымдар Ф. Реди, Л. Спалланцани, француз ғалымы Л.Пастер бұл ұғымның қате екенін өздерінің ғылыми еңбектерінде дәлелдеп берді. Абиогенез теорияларының ішіндегі көбірек таралғаны — А.И.Опарин теориясы. Қазіргі кезде ғалымдар жер бетінде тіршіліктің пайда болуы, ерекше ғасыр дәуірде басталған күрделі де ұзаққа созылған процесс болғанын мойындайды. Жер бетінде қалыптасқан сол дәуірдегі жағдайларды жасанды түрде тудыру арқылы 20 ғасырдың ортасында тәжірибе жүзінде белок тектес және басқа да органикалық заттардың абиогенді синтезі жүзеге асырылды. Тіршілік— табиғи дамудың белгілі бір кезеңінде пайда болған материя қозғалысының ерекше түрі. Мұндай қозғалыстағы материя даму барысында алуан түрлі кезеңнен өтеді де, барған сайын күрделене береді.

## Аристотель теориясы
Тіршіліктің пайда болуы туралы Абиогенездік (өлі заттардан өздігінен пайда болған) теорияны мен ескі және заманауи деп бөлдім. Ескі теория Аристотельдің "Жануарлар тарихы" кітабынан бастау алады. Онда ол "балықтар балшықтан,  шлаушан топырақтан т.б.  пайда болады" деген көзқарас ұстанған. Бұл теорияға тіпті Қайта өрлеу дәуірінің ғалымдары да сенген араларында "Теңіз жағасында шыршаны толқын ұрса одан қаздар пайда болады,  кір жейдемен бидайды бірге қойсаң 21 күнде тышқан пайда болады" деп,  ол тәжірбиелерді дәлелдегендері болды. Бұл Ескі абиогенез теориясына Ф. Реди 1668 жылы жоққа шығарып Биогензді ұсынды.

## Опарин теориясы
20 ғасырдағы Опарин-Холдейндің тіршілік биохимиялық жолмен эволюциялық дамудан пайда болды деген теориясы Заманауи Абиогенездің негізін қалады. Оны Юрий мен Миллер (Miller–Urey experiment)  1953 жылы алғашқы жер шары жағдайын эксперимент жасай отырып, сол кездегі  бейоргеникалық заттардан органикалық зат тіршіліктің негізін құраушы нәруыздың бірілі амин қышқылын алуы болды дегенді ұсынды. Бұл ғылымға серпіліс әкелді. Алайда тәжірбиені қайталаған ғалымдар екі нәрсеге әлі күнге күмәнданып келеді. Бірінші теория мен тәжірбиедегі алғашқы жер шары моделі қаншалықты шынайы деген мәселе. Екінші,  ақуыздар тұнбаға түспейді. Сонымен бұл теория мен тәжірбие әлі дәлелденген жоқ. Есесіне бұл кейін органикалық заттар батпақтардан, теңіз шұңымасынан, мұздықтардан т.б. жағдайларда пайда болды деген абиогенздік көзқарастардың пайда болуы мен дамуына түрткі 
болды.

## Дереккөздер

Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Ғылым
Санат:Морфология
Абонент

**Абонент** ( — жазылу) — абонементті пайдаланатын тұлға (адамдар тобы, мекеме, ұйым). Байланыс Абоненттің телефон, телеграф станциялары және радиоторап қызметін, есептеу техникасының абоненті — есептеу жүйесі қызметін пайдалануға құқығы бар. Қазақстанда жалпылай пайдаланылатын телефон желісіне 1,81 миллион Абонент, радиотораптарына 3,79 миллион Абонент қосылған (1997).  
**Абонент** (Abonent, subscriber, user):
— шалгай орналасқан абоненттік пункттен мөлімеггер өндеу жүйесіне қатынас құра алатын компьютерді пайдаланушы адам;
— есептеу жүйесінің қызметін пайдалануға құқығы бар адам (адамдар тобы, ұйымдар).

## Дереккөздер

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Аборигендер

**Аборигендер** (лат. Aborіgіnes — бастапқы, негізгі, байырғы, тұрақты) — автохтонды тұрғындар. Аборигендер көбінесе елдің, өлкенің, белгілі ауданның байырғы тұрғындары ретінде өзара ру-тайпалық, туған-туыстық және тарихи-әлеуметтік, экономикалық қарым-қатынаста болады. Қазақтар өз жерінің тұрақты-автохтонды халқы ретінде бірнеше мыңдаған жылдар бойы ата, ру, тайпа, жүздік одақтар ретінде қордалана келіп, алдымен ұлыс, кейін біртұтас ұлт болып тарихи түрде қалыптасқан.

**Аборигендер** - [лат. *aborigine* - әуел бастан, бұрыннан] - ел аумағында қазіргі тұрғындарынан бұрын өмір сүретін, түпкілікті байырғы, ежелгі, іргелі халқы (мысалы, АҚШ пен Канададағы үнді тайпалары, Австралиядағы австралиялықтар және т.б.). Кейде аборигендерді автохтондар (грек, *autos* - өзі, *chton* - жер) деп те атайды.

**Аборигендер** - белгілі бір аумақта ежелден, бірнеше ғасыр бойы өмір сүріп келе жатқан байырғы тұрғындар. Көп жағдайда аборигендер бір ұлттық-этникалық қауымдастықтың құрамына кіреді. Мысалы, Америка Австралияны отарлау барысында жергілікті халық қырғынға ұшырады, жекелеген жағдайларда халықты атамекенінен күштеп көшіріп, арнайы шет аудандарға ығыс- тырып, қоныстандырған. Мысалы, АҚШ- та бүгінгі күні Ӏ млн.-ға жетер-жетпес үндіс қалған.

**Аборигендер** (латынша— әуел бастан) — 
* қандай да болмасын бір аумақтың ежелгі, байырғы халқы; 
* биологияда автохтондар деген мағынада қолданылады.

## Дереккөздер

Санат:Халықтар
Санат:Этникалық топтар
Абруй

**Абруй** (6 ғасыр) — Бұхар әмірі. Абруй есімі парсы тарихшысы Наршахидің деректерінде Орта Азияның отырықшы алқаптарына Түрік қағанаты билеушілерінің орнығуымен байланысты айтылады. Шамамен 580 жылы түркі шаруалары мен соғдылықтар Абруйды Бұхар әмірі етіп сайлайды. Абруйдың аса қатал билігінен қашқан ақсүйектер мен саудагерлер Түркістан мен Таразға барып, түркілер билеушісі Қарашорыннан көмек сұрайды. Қарашорын өзінің ұлын қолбасшы етіп Абруйды тақтан құлатуға әскер жібереді. Абруй жеңіліп, азапталып өлтірілгеннен кейін түркілер қағаны Бұхарды билейтін болды.

## Дереккөздер

Санат:Әскери іс
Абсент

**Абсент** — таза қанды ақалтеке тұқымдас сәйгүлік. 1952 жылы Жамбыл облысының Луговой асыл тұқымды зауытында (қазіргі Тұрар Рысқұлов ауданы Көгершін ауылы)Бакира есімді биеден туған. Абсенттің арғы тұқымы араб есімді айғыр 1936 жылы 83 күнге созылған «Ашғабад—Мәскеу» (4300 км) салт жүру жарысына қатысқан.

Абсент 1960 жылы өткен 27 Рим олимпиялық ойындарында КСРО құрама командасы атынан жарысқа қатысып (шабандоз С. Филатов), бас жүлдені жеңіп алды. 1964 жылы Токио олимпиясында командалық есеп бойынша күміс медальға ие болды. 

1969 жылы Абсент өзінің күтіп-бағылған жері — Луговой жылқы зауытына қайтарылып берілді. Абсенттің бас бапкері — Кәрім Шалабасұлы Әсенов (1905–1978) 19 жасынан әскери қызметте болып, Орынбор қаласындағы Қырғыз (қазақ) Орталық атқару комитеті атындағы біріккен әскери мектебін (1926) және Ташкент атты әскер мектебін (1928), Фрунзе атындағы әскери академияны (1943) бітірген. Ол қазақ ұлттық атты әскер полкында взвод командирі, полк командирінің орынбасары қызметін атқарды. 21-Таулы Кавказ дивизиясының, 17-Таулы Кавказ полкының құрамында Ұлы Отан соғысы шайқастарына қатысқан. 1946 жылы әскер қатарынан босап, ат баптаумен айналысады. Әскери көпсайыстан КСРО чемпионы (1928) атанды. Қазақстанның еңбек сіңірген жаттықтырушысы (1960). Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Жылқы тұқымдары
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданында туғандар
Абсолют

**Абсолют** () — мәңгілік, шексіз, өзгеріссіз, тұрақты деген ұғымдар жиынтығын білдіретін түсінік. Абсолют — жалқы, мәңгі және ол барлық салыстырмалы шарттылықтарға қарама-қарсы. Философиялық айналымға Абсолют терминін 18 ғасырдың ақырында М.Мендельсон мен Ф.Якоби енгізді. Кейін Ф.Шеллинг пен Г.Гегельдің философиялық жүйелері негізінде Абсолют "жеке", "апейрон", "логос", "дао", "субстанция", "жалпы субстанция" деген түсініктерді біріктіретін категорияға айналды. Абсолют туралы дін мен философияда екі көзқарас қалыптасқан: 
# **Апофатикалық** (терістеушілік) — Абсолют туралы нақты ештеңе айтуға болмайды, ол тек қана мәндік қасиетке ие; 
# **Катафатикалық** (нақтылық) — Абсолют көптеген жетістіктерге ие (Абсолютті қарапайымдылық, Абсолютті күрделілік т.с.с.) деп дәлелдейді.
Философияның өз ішінде де Абсолют туралы түсінік біртекті емес. Кейбір философтар мәселен, И.Г.Фихте Абсолютті “Мен” деп түсінеді, ал Г.В.Гегель үшін ол дүниелік парасат (абсолют рух), А. Шопенгауэрде — ерік, А. Бергсонда — түйсік. Материалист философтар Абсолютті материя деп түсінеді. Материалдық бастауларды мәңгі өзгеріп тұратын дүниенің негізі ретінде ұғады.

Қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында Абсолют ұғымы Тәңірмен, кейін Алламен (Хақпен) байланыстырылған. Қазақ дүниетанымында (мысалы, қ. Йасауи ілімінде) Алла ғана мінсіз, пенде атаулы сол Абсолютке жақындауға ұмтылуы қажет.

## Дереккөздер

Санат:Материалдар механикасы терминдері
Абыл Тарақұлы

**Абыл (шын аты – Абылай) Тарақұлы** (1820, Оймауыт-Желтау мекені – 1892, сонда) – күйші, Маңғыстау домбырашылық мектебінің негізін салушы.

## Өмірбаяны
Бала кезінде еркелетіп Абыл атанған; жастайынан ән мен күйді серік етіп, Боғда, Қошқар сынды күйшілерді өзіне ұстаз тұтқан. Олардың күйлерін үйреніп қана қоймай, бертін келе өзі де күй шығарып, орындаушылық-күйшілік өнерімен танылған. 

Абыл Қазақстанның батыс аймағын, Түрікменстан, Қарақалпақстан, Хиуа аумағын аралап, сан рет күйшілер өнерінің сайысына түскен.

## Күйлері
Абылдың: 
* «Абыл»,
* «Ақжелең» (А. нұсқасы),
*  «Нар ату»,
* «Ақсақ құлан»,
* «Кеңес»,
* «Аранжанның шалқымасы»'' аталатын күйлері сақталған. 

## Мәнері мен шәкірттері
Стильдік жағынан оған шалқыма пошымы, нәзік қайырымдар, күрделі үндестік тән.  

Есбай (Тазбала), Алтынай, Сәулебай, Өскенбай, Арал, Құлшар, Қауен, Есір, т.б. күйшілер өздерін Абылдың шәкірті санаған әрі оның күйшілік өнерін, орындаушылық дәстүрін жалғастырып, кейінгі ұрпаққа жеткізген.

## Дереккөздер


Санат:1820 жылы туғандар
Санат:Байғанин ауданында туғандар
Санат:1892 жылы қайтыс болғандар
Санат:Байғанин ауданында қайтыс болғандар
Санат:Күйшілер
Абылайша

**Абылайша/ Абылайқос/ Абылайдың қара қосы** - жаугершілік заманда әскери жорықта, үдере көшкенде пайдаланылатын уақытша баспана түрі. Абылайша құрылымдық жағынан шаншыма қосқа өте жақын: сырықтары қара қостағыдай байланыстырылмай кішігірім шаңыраққа кигізіледі; керегесі болмайды, ал пошымы киіз үйге ұқсас, киіз жабыны түндік пен үзіктен тұрады, туырлығы болмайды, киіз есігі бар. 

Шаңырақтың тоғынында сырықты өткізетін қаламдық тесігі қиғаштау тесіледі. Жерге шаншылатын түзу уықтарында иіні жоқ, әрі ұшына қарай сыптығыр (жіңішкелеу), әрі ұшталған қаламы бар, ал жерге шаншылатын жағы жуантық келеді. Шаншыма қостан айырмашылығы уық орнында жүретін сырықтары ұзын болғандықтан еңсесі биік, шаңырақ тоғынының шеңбері үлкенірек болғандықтан көлемі де үлкен болып келеді.

Киіз үйдің байырғы дәуірдегі прототипі болып табылатын уақытша баспананың бұл түрі Абылай тұсындағы жаугершілікпен байланысты қайта жаңғырып, яғни *абылайша* аталған көрінеді. 

Жортуыл - жорық кезінде мұндай үйде сардарлар тұрған. Қазақ тарихының сынға түскен кезеңінде шешуші міндет атқарған қостың бұл түрі кейінгі кезеңде ерекше құрметке ие болған, ел қамы үшін қызмет етіп, қарекет етіп жүрген жандар тұтынуы оған қатысты өзіндік норманы қалыптастырған. Яғни мұнан кейінгі уақыттарда кез келген жолаушы иен далада қос кезіксе «Абылай тіккен қара қос, Абылайдың қосын аттамайық», - деп, міндетті түрде бұрылып ат басын тіреп, сәлем беріп, ас-суынан ауыз тиіп, өзінің алып жүрген қоржынындағы жол азығынан сыбаға қалдырып кететін болған.

XX ғ.-дың ортасынан бастап Абылайшаның да, шаншыма қостың да маңызы азая бастады. Дегенмен, мал шаруашылығының экстенсивті түрімен шұғылданатын қазақтар арасында ішінара сақталған. .

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Киіз үй
Санат:Қазақстан әдебиеті 
Санат:Терминология
Санат: Тарих
Санат: Әдебиет
Санат: Әскери іс
Абыралы көтерілісі

**Абыралы көтерілісі**(1931 жылы ақпан-наурыз) — қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Абыралы ауданы шаруаларының Кеңес өкіметінің күштеп ұжымдастыру, мемлекетке мал тапсыру саясатына қарсы бас көтеруі. 

1931 жылы қаңтар айында БК (б)П ОК мен өлкелік комитетінің, Қазақ АКСР-ыүкіметінің шешіміне сәйкес бүкіл республикасы бойынша өкіметке мал тапсыру жоспарының 70%-і сол жылдың 1-тоқсанында орындалуы талап етілді. Жоспар бойынша Абыралы ауданының шаруалары әуелі 8745 тонна, кейін түзетілген есеп бойынша 3379 тонна ет өткізуге тиісті болды. Бірақ бүкілауданы халқының қолындағы малды түгел өткізген күнде де шаруалар бұл жоспарды орындай алмайтын еді. Олардың басы артық малы осыған дейін-ақ ортаға және өкіметке тартып алынған болатын. Соған қарамастан ауданы мекемелер бұл науқанды іске асыруға қызу кірісіп кетті. Осының нәтижесінде 1931 жылы 12 ақпанда аудандағы барлық ауылдарда қарсылық әрекеттері басталды. Ауданның шығыс жағындағы 2, 3, 5, 7, 12 және 14 а-дардың Қосқан Бітебаев, Түскей Смағұлов т.б. бастаған 700-дей адамы аудан орталығы — Қайнарға шабуыл жасады. Қайнарды қорғап тұрған қарулы отряд оған тойтарыс берген соң, олар ауылдарға тарап, ұсақ топтарға бөлініп, маусым айына дейін қарсылық әрекетін тоқтатқан жоқ. 1931 жылы маусымда ОГПУ әскерлерінің күшімен олардың бәрі тұтқындалып, жауапқа тартылды.
Ауданның солтүстік-батыс жағындағы 4-6-ауылда Ысқақ Кемпірбаев бастаған 300-ден астам шаруалар (қазіргі Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы “Бақты”, “Еңбек”, “Прогресс” ауылдарының жерінде) қарсылығы тегеурінді сипатта өтіп, кеңестік әскерге бір айға дейін берілмеді. Ауданнан шыққан коммунарлар отрядын (20 адам) тұтқынға алып, үкіметке зорлық-зомбылық саясатын тоқтату жөнінде талап қойған олар елден тартып алынған мал мен астықты халыққа қайтартып бергізді. Бірақ Қарқаралыдан, Семейден келген ОГПУ-дың тұрақты әскери бөлімдеріне төтеп бере алмай жеңіліске ұшыраған көтерілісшілердің көпшілігі қаза тапты. Көтеріліс басшысы Ы. Кемпірбаев және басқалары тұтқынға алыңды. 1931 ж. күзде Абыралы көтерілісіне қатысқан  500-ден астам адам жауапқа тартылды. Тек Кемпірбаевтың жасағында болғандардан 274 адам сотталып, 85 адам атылды.

## Дереккөздер

 

Санат:Көтерілістер 
Санат:Қарағанды облысы тарихы
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тарихы
Аванс

**Аванс**( – алда, алдын ала) – 1) болашақ еңбекақы есебінен алдын ала берілетін ақша не зат, өзара несие берудің бір түрі; 2) кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың қызметкерлеріне іссапарда жүрген кезеңдегі шығындарына, шаруашылыққа қажетті зат.

Азаматтық құқық бойынша — борыштының кредиторға орындалған жұмыстар, көрсетілген қызметтер немесе мүлікті беру үшін болашақ төлемдер есебінен беретін мүліктік ұсынылымы. Аванс, тәртіпке сәйкес, ақшалай түрінде ақша нысанында беріледі, бірақ оның орнына төленетін немесе төлем есебінен берілетін материалдық құндылықтар, азық-түліктер немесе басқа да заттар жүруі мүмкін. Кепілақы сияқты, аванс та шарттың жасалуының дәлелі болады.

## Hесиелеу жағдайында
Аванс несиелеу жағдайында өнім жеткізу кезінде міндетті, әдетте келісімшарттың 10-40%-ын  құрайды және ақтық есеп айырысулар
да ссептеледі; 100% аванс сирек  қолданылады. Міндеттемелер орындалмаса аванс  қайтарылуға тиіс Ірі келісімшарттар кезінде аванстың  қайтарылуы банк кепілдсмесі арқылы қамтамасыз стіледі. Аманат ақшадан бір айырмасы аванс міндеттемелердің орындалуын  қамтамасыз ету әдіс болып табылмайды.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Абсолют қара дене

**Абсолют қара дене** — өзіне түскен сәуле ағынын оның спектрлік құрамы мен температурасына қарамай толық жұтатын дене. Абсолют қара дененің сәуле жұтқыштық коэффициенті 1-ге тең. Ал сәуле шығарғыштық қабілеті, оның температурасы мен толқын жиілігіне байланысты анықталады. Табиғатта өзіне түскен сәуле ағынын түгелдей жұтатын (спектрлік құрамына қарамай) дене кездеспейді. Өзінің оптикалық қасиеті жағынан Абсолют қара денеге тым жақындайтындар қара күйе, қара барқыт және қарайтылған платина болып есептеледі. Олар жарық ағынының көрінетін бөлігін түгелдей дерлік (99 %) сіңіріп алады. Физикада Абсолют Қара Дененің моделі ретінде сыртқы беті сәуле ағынын өткізбейтін, ал ішкі беті өзіне түскен сәуленің біраз бөлігін сіңіріп алатын кішікене тесігі бар қуыс дене алынады. Мұндай қуыс денеге енген сәуле оның ішкі жағына сан рет шағылып, сыртқа шықпай түгелдей дерлік қалып қояды. Абсолют қара дене ғылым мен техникада жарық эталоны ретінде қолданылады.

## Ашылуы
«Абсолют қара дене» ұғымын 1859 жылы неміс физигі Густав Кирхгоф (1824–1887) енгізген.

## Дереккөздер

Санат:Термодинамика
Санат:Теориялық физика
Термодинамикалық температура

**Абсолют Температура**(термодинамикалық температура) – абсолют нөлден бастап есептелетін температура (T). Абсолют температура ұғымын ағылшын физигі У. Томсон (Кельвин) 1848 жылы  енгізген. Осыған байланысты Абсолют Температура шкаласын Кельвин немесе термодинамикалық температуралық шкала деп атайды. Абсолют Температура Кельвинмен (К) өлшенеді. Абсолют Температураның Цельсий шкаласы (t°C) бойынша өлшенетін темпиратураға қатынасы t = Т — 273,15 К теңдеуімен анықталады (қ. Температуралық шкала).

**Абсолют температура** - Кельвин шкаласы бойынша абсолют ТОМ тура нөл температурадан басталып келетін температура. Абсолют температураның бір Кельвин (К), мәні Цельсий (I) ' 273,16 С қатынасымен байланысты.

## Дереккөздер
*Қазақ ұлттық энциклопедиясы


Санат:Температура
Санат:Термодинамика
Хосров Кургинович Аветисян

**Аветисян  Хосров Кургинович** (3.11.1900, қазіргі Армения, Гукасян ауданы, Илли станциясы – 24.3.1954, Алматы қаласы) – техника ғылымының докторы (1941), профессор (1940), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1946), Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1946). Мәскеу Тау-кен академиясын (1929) бітірген. 1931–39 ж. Мәскеудің Түсті металдар және алтын институтында доцент, кафедра меңгерушісі, Қазақстан ғылым академиясының Металлургия және кен байыту институтында түсті металдар лабораториясының меңгерушісі, 1939 жылдан Армения Тау-кен жұмысшылары одағының, Кәсіподақтар кеңесінің басшыларының бірі болды. Мыс балқымалары штейндері мен қалдықтарын зерттеудің негізін салған. Балқытылған және күйдірілген өнімдердің құрамын тез және оңай анықтауға мүмкіндік беретін магнитометриялық әдістер жасап, оларды мыс қорыту заттарына енгізді. Еңбек Қызыл Ту орденімен және бірнеше медальдармен марапатталған.
 
## Шығармалар
Основы металлургии, М., 1951, Берлин, 1951 (неміс тілінде); Тепловые данные по плавлению медных шихт, А.-А., 1953; Металлургия черновой меди, М., 1954.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1900 жылы туғандар
Санат:1954 жылы қайтыс болғандар
Автовокзал

thumb|Мәскеудегі ең үлкен автовокзал
**Автовокзал** (грек тілінен autos — өзі, ағылшын тілінен  vauxhall — көңіл сергітетін мекеме) — қалааралық автобус жолдарының соңғы және тораптық пункттерінде жолаушылар мен автобус қызметкерлеріне қызмет көрсетуге арналған қала ғимараттары кешені. Ол жолаушылар үйі, ішкі көлік аумағы және вокзал алаңынан тұрады. Автовокзал ғимаратында жолаушылардың күту залы, кассалар, ана мен бала бөлмесі, қол жүгін сақтайтын қоймалар, кафетерий, сантехникалық тораптар, диспетчерлік қызмет, автобус жүргізушілері және әкімшілік бөлмелері т.б. болады. Автовокзал аумағында жолаушыларды автобусқа отырғызып-түсіретін перрон, рейс аралықтарында автобустар тұратын алаң, автобус қорабын жуатын қондырғылар т.б. орналасады. Автовокзал автобустар қозғалысын басқаруға арналған автоматты сигнал беру құралдарымен, радиобайланыс және теледидар құралдарымен жабдықталады. Автовокзал кейде темір жол не өзен вокзалымен біріктіріліп те салынады. Алматы қаласының автовокзалы әзірге Қазақстандағы бірегей құрылыс болып табылады. Одан облыс орталықтарына, Бішкек және Ташкентке тәулігіне 1 мыңнан аса автобус қатынайды. 32 мың жолаушы тасылады (1998).
## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық көлік
Санат:Бекеттер
Автогравюра

**Автогравюра**( – өзім және  – линолеум) – темір немесе ағаш тақтасына суретші түсірген гравюралық композициядан алынатын графикалы парақ. Қазақстанда Автогравюрамен суретшілер Қ.Зәкіров, М.Қисамединов, Т.Ордабеков, Ә.Рахманов, т.б. айналысты.

## Дереккөздер


 

Санат:Мәдениет
Автодром

**Автодром** (авто... және  — "жүгіру орны") — жүргізуді үйрету
мен автомобильдерді сынақтан өткізу үшін, сонымен қатар автомобильдік жарыстар өткізу үшін жабдықталған аймақ. Жүргізуді үйретуге арналған автодромға кедергілері мен бөгеттері және габариттік өткелдері бар жол кешені, жаттығу орындауды кадағалау жүйесі және жүргізу негіздері мен тәртібін оқитын, нормативтерді орындайтын орындар мен жаттығу жасайтын тренажерлер кіреді. Техникалық сынақ өткізу автодромында автомобильдердің тактикалық-техникалық сипатын жан-жақты тексеру үшін әр түрлі кедергілер мен күрделі жол бедері болады. Жарысқа арналған автодром тректен, мәнерлеп жүргізу алаңдарынан, автомобильдерге қызмет көрсету бөлмелерінен, гараждардан және басқалардан тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Физика
Санат:Спорттық ғимараттар
Автолитография

**Автолитография** ( – өзім, – тас және – жазамын) – басылатын бейнені литограф шебер емес, суретшінің өзі литографиялық тасқа түсірудің бір түрі. 

Репродукциялық литографияда салынған автолитографиялық өрнекті арнаулы маман литограф. тасқа не автолитограф. қағазға қайта жаңартып өрнектейді. Қазақстан бейнелеу өнерінде Автолитография 1950 - 60 ж. пайда болып, өркендеді. Қазақстанда Автолитографиямен бірінші болып график-суретші Р.В. Великанова, одан кейін К.П. Баранов, Е.Бейсембинова, И.Исабаев, Ә.Рахманов, т.б. айналысты. Аның дамуына график-суретшілер Е.М. Сидоркин, М.Қисамединов, Қ.Қаметов, т.б. шығармашылық ықпал етті. Автолитография полиграфияда жиі қолданылады.

## Дереккөздер

 

Санат:Мәдениет
Автопортрет

**Автопортрет** ( – өзім +  – кескіндеу) — суретшінің өз портреті. 

Автопортреттің авторға ұқсауы шарт емес, ол көркем бейне ретінде қабылданады. Автопортрет жанрын елімізде Ү.Әжиев, Д.Әлиев, А.Ғалымбаева, А.Дүзелханов, т.б. суретшілер ұлттық бояумен байытты.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Өнер
Санат:Психология
Авторитарлық

**Авторитарлық** - айналасындағы адамдармен қатынасында өктемдік көрсететін адамның мінез-құлығының сипаттамасы. Авторитарлы адам басқа адамдарға психологиялық қысым көрсетеді, олардың өз пікірлерімен және сезімдерімен санаспай, белгілі бір әрекеттерді орындауда зорлық жасайды. Ол демократиялыққа жатпайтын ықпал ету құралдарын пайдаланады: бұйрық беру, нұсқау, жарлық беру, қорқыту, жазалау. Авторитарлық синонимдеріне автократтылық, директивтік, өктемшілік жатады.
## Дереккөздер


Санат:Психология