open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Әбдімәулен Сүлейменұлы Бердышев

**Әбдімәулен Сүлейменұлы Бердышев** (7.4.1958 жылы туған, Өзбекстан, Ташкент облысы Кибрай ауданы Ақ алтын кенті) – физика-математика ғылым докторы (2000), профессор (2006). Ташкент мемл. университетін (1980) бітірген. 1980–2000 жылы Өзбекстан ғылым академиясының Матемекеттік ғылыми-зертханалық ин-тында аспирант, кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкер, Түркістан облысы Сырдария университетінде кафедра меңгерушісі, ғылыми жұмыстар бойынша проректоры (2000–2002), ректоры (2002–2008) қызметтерін атқарды. Д. 85 ғыл. мақалалардың авторы. Өзбекстан Жастар Одағы сыйлық лауреаты (1986). 

## Ғылыми жұмыстары
Авторлық куәлік иесі (2015), 167-дан аса ғылыми мақалалар және 1 монография (Краевые задачи и их спектральные свойства для уравнения смешанного параболо-гиперболического и смешанно-составного типов) жарыққа шыққан.Бердышев А.С. зерттеулері барысында алған маңызды нәтижелері математика әлемінде әйгілі төмендегі ғылыми журналдарда «Доклады РАН», «Сибирский математический журнал», «Дифференциальные уравнения», «Nonlinear analysis: Theory, Methods & Applications», «Boundary value problems», «Complex Variables and Elliptic Equations», «Acta Mathematica Scienitia», «Applied Mathematical Modelling», «Results in Mathematics», «Electronic Journal of Differential Equations», «Open Computer Science», «Mathematical Methods in the Applied Sciences», «Computers & Mathematics with Applications», «Open Engineering formerly Central European Journal of Engineering». және т.б. жарияланған. 4 физика-математика ғылымдарының кандидатын және 1PhD доктор дайындаған.
## Марапаттары
*Ғылым және техника саласы бойынша Өзбекстан Республикасы Жастар Одағы сыйлығының лауреаты (1986 ж). 
*Білім беру саласындағы жетістіктері үшін Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің *«Ы. Алтынсарин» (2006 ж) төсбелгісінің иегері
*«Қазақстан Республикасының білім беру ісінің құрметті қызметкері» төсбелгілерімен марапатталған.
*«ЖОО Үздік оқытушысы - 2011» грантының иегері.

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Степной ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Степной ауылдық округі** – Жамбыл облысы Қордай ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арал, Қалғұты, Степное ауылдары кіреді. Орталығы – Степное ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Қордай ауданы ауылдық округтері
Индекстеу

**Индекстеу**, *экономикада* – өзара шарттар мен міндеттемелер бойынша төлемдердің баға индексімен ара қатынасы.

Индекстеу шарттың қолданылуы кезінде инфляциялық процестерден қорғау тәсілі болып табылады. Мұнда шарт пен келісімге қайсы бір базалық шама негізінде (еркін айырбасталымды валютаға‚ тұтыну бағасының индексіне‚ т.б. қатынасы бойынша) төлем (қарыз) сомасына түзету жасау туралы ескертпелер қосылады. Халықтың табысын инфляциядан қорғау тәсілі ретіндегі индекстеуде инфляцияның деңгейіне қарай ақшалай табысқа (жалақыға‚ құнды қағаздарға‚ салымдарға‚ басқа да қорлануларға) түзету жасалып отырады. Тұрақсыз экономикалық ахуал жағдайында мемлекет азаматтардың сатып алу қабілетін қолдау мақсатымен тауарлар мен қызметтер бағасының өсуін‚ ақша өлшемінің тауармен қамтамасыз етілуінің төмендеуін басшылыққа ала отырып, халықтың табысын қайта есептеуге міндетті. Әдетте, табыстың (салымның‚ т.б.) атаулы шамасын инфляция индексіне көбейту жолымен жүзеге асырылады. Табыс толық өтелмей‚ алынатын табыстың мөлшеріне қарай ішінара өтелуі мүмкін‚ мысалы‚ ең төмен жалақының ең алғашқы мөлшері толық‚ екінші мөлшері жартылай индекстеледі. Бұл ретте индекстеу мөлшерін саралау неғұрлым білікті (жалақысы жоғары) жұмыскерлер табысының белгілі бір бөлігі индекстелмейді‚ бірақ халықтың табысы ең төмен бөлігін‚ ең алдымен зейнеткерлерді‚ студенттерді‚ т.б. қорғауға мүмкіндік беріледі.

## Сілтемелер


Санат:Экономика
Тельман (Ақмола облысы)

**Тельман** — Ақмола облысы Атбасар ауданындағы ауыл, Тельман ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Атбасар қаласынан шығысқа қарай 18 км жерде, Есіл өзенінің оң жағалық аңғарында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1936 жылы қаланған. 1976 – 1996 жылдары етті ірі қара мал өсіретін арнайы бірлестіктің орталығы болып келген. Оның негізінде Тельманда өзімен аттас ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы елді мекендері
Үркімбай Қыдыралин

**Қыдыралин Үркімбай** (*22.11. 1932 ж.т.*) – тарих ғылым докторы (1997), профессор (1997). ҚазМУ-ды (1962, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. 1963 жылдан Атырау университетінде аға оқытушы, профессоры қызметтерін атқарды. «Қазан төңкерісіне дейінгі Маңғыстау қазақтары (тарихи-этнологиялық зерттеу)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Қыдыралиннің негізгі ғыл. еңбектері Маңғыстау халқының тарихын зерттеуге арналған.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Суханбаев ауылдық округі

**Суханбаев ауылдық округі** – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жақаш, Көкөзек, Қосы батыр ауылдары кіреді. Орталығы – Жақаш ауылы.. Осы ауылдың түлегі, Ұлы Отан соғысының батыры Сухамбаев Ағәділдің атымен аталған. Облыс әкімінің 12.06.2001 жылғы №839 қаулысымен жаңадан А.Суханбаев ауылдық округі болып құрылған.

 
## Табиғаты
Талас өзеніне басталып Тегістік, Жақаш, Қарасу ауылдарын басып өтетін 10 шақырымдық Сәмбет каналы орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг

**Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг**(1775 — 1854) — философ, неміс классикалық идеализмінің көрнекті өкілі. 

Табиғат философиясы мәселесі жөнінде еңбектер сериясын жазған. Онда Канттың идеясы мен Лейбництің тірі монадалар мен табиғаттың дұрыс күштері туралы ілімін саралай отырып, табиғатты түсінуге қайшылықтар арқылы даму идеясын енгізді. “Транцендеталдық идеализм жүйесінде” (1800) Фихтенің субъективті идеализмін өз жүйесінің объективті идеализмімен ұштастыруға тырысты. Еркіндік туралы Шеллинг ілімі “Адам еркінің мәні туралы және осыған байланысты заттар туралы философиялық зерттеулерде” (1809) жан-жақты дамытылды. Фихтемен бірге Шеллинг еркіндікті ұғылған қажеттілік деп түсініп, еркіндік құбылысын жекелеген адамның ерлігі емес, қоғамның жетістігі деп білді. Алайда ақырында өзінің осы көзқарасымен қайшы келіп, Шеллинг еркіндік мәселесін мистификациялап, жеке негіз еркіндіктің түп тамыры, ал ол негіздің көзі “ой жететін дүниеде” деп жариялады. 1815 жылы Шеллингтің дүниеге көзқарасында мистикалық элементтердің мейлінше күшеюімен белгілі. Шеллингтің ықпалы ең алдымен Гегельде және басқа да көптеген жаратылыстанушыларда анық байқалды. Сондай-ақ оның ілімі  натурфилософтар және славяншылар арқылы орыс философиясына да ықпал жасады. 

## Дереккөздер

Санат:Германия философтары
Санат:1775 жылы туғандар
Санат:1854 жылы қайтыс болғандар
Ревматизм

**Ревматизм** (грек. *rheumatіsmos* — өту) — дәнекер тіндерді, негізінен жүрек-қантамыр жүйесі мен буындарды зақымдайтын жұқпалы-аллергиялық ауру. Бұл аурудың клиникасын зерттеген француз дәрігері Ж.Б. Буйо (1796 — 1881) мен орыс терапевті Г.И. Сокольский (1807 — 1886) болды, сондықтан Ревматизмді *[[Сокольский-Буйо ауруы]]* деп те атайды. Аурудың пайда болуы, өршуі *А* тобына жататын бетагемолитик. стрептококк бактериясына және организмнің тұқым қуалайтын ауруларға бейімділігіне байланысты. Ревматизммен негізінен жасөспірімдер (7 — 15 жас аралығындағылар) ауырады. Аурудың белең алуы баспа, скарлатина, фарингит ауруларынан кейін 1 — 2 апта өткесін басталады; аяқ астынан дене қызуы көтеріліп, тізе, білезік, шынтақ, иықтың буындары қызарып, ісінеді. Табан, балтыр буындарының ісінуін — полиартрит деп атайды. 10 — 12 күннен кейін буын ісігі басылып, дене қызуы қайтады. Егер ауру асқынса, жүректі және оның барлық қабаттарын (*эндокард, миокард, сондай-ақ клапандар және перикард*) зақымдайды. Мұны ревмокардит деп атайды. Бұл кезде науқастың жүрек соғысы жиілеп, ентігеді, әлсіздік пайда болады, дене темп-расының көтерілуі мүмкін. Ревматизм бірте-бірте басқа органдар мен тіндерді, әсіресе, жүйке жүйесін (қ. *Хорея.*) зақымдайды. Ревматизм әлеум. тұрғыдан да өте қауіпті, себебі ауру асқынып, созылмалы түріне ауысса, науқас мүгедек те болып қалуы мүмкін. Бұл жасөспірімдер мен жұмысқа қабілетті адамдар арасында еңбекке жарамсыздықты көбейтеді. 
*Ауруды толық дәрігерлік тексерістен өткеннен кейін анықтайды; 
*алдын ала сақтандыру үшін баспа, тонзиллит, тіс ауруларын асқындырмай, дер кезінде емдету, организмді шынықтыру керек.

Емі: қозғалмай жату, диета сақтау. Глюкокортикоидтық гормондар (преднизолон, триамсинолон), стероидтық емес қабынуды басатын препараттар (вольтарен, индолитацин) және холин туындыларын (делагил, плаквенил) қабылдау; курорт, санаторийлерде емделу қажет. Ревматизмнің қайталануын тоқтату үшін бициллинмен емдейді, суықтан сақтану керек.

## Дереккөздер


Санат:Биология
Қыдырбеков Латиф Өмірбекұлы

**Қыдырбеков Латиф Өмірбекұлы** (20.3.1931, Ақмола облысы Қорғалжын аудан Кеңбидайық а. – 28.1.1996, Алматы қ.) – геология-минералдық ғылым кандидаты (1983). Мәскеу геол. барлау институтын (1954) бітірген. Қазақ КСР-і Геол. министрінің көмекшісі (1962–65), 1-орынбасары (1969–74), 1994 жылдан өмірінің соңына дейін «Алтынгео» АҚ-ның вице-президенті болды. Қ. Ақтоғай, Айдарлы мыс кен орындарын және Ақбақай алтын кенді ауданын барлауға және ашуға үлкен үлес қосты. Қазақстан металлургиясында жаңа шикізат базасын құрғаны үшін КСРО Мемлекеттік сыйл. берілді (1986). Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Индер (тау)

**Индер**, *Дендер*, *Індер* – Каспий маңы ойпатында, Жайық өзенінің сол жағында Индер көлінің солтүстігінде орналасқан аласа тау.

## Геологиялық орны
Атырау облысының Индер ауданы аумағында, солтүстік жазық бөлігі Батыс Қазақстан облысының Ақжайық ауданына қарайды. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 25 – 27 км-ге созылып жатыр, енді жері 10 км-дей. Абсолюттік биіктігі 52 м.

## Геологиялық құрылымы
Таудың негізі пермь кезеңінің тұзынан, гипсінен, гипсті-мергельді тақтатасынан түзілген.

## Жер бедері
Көлге қарайтын оңтүстік беткейі жарқабақты, тілімденіп келген. Солтүстік жазық бөлігінде үйінді көне тас қорымдары кездеседі. Етегінде көлге құятын көптеген минералды бұлақ көздері, ал қиыр шығысында тұщы сулы құдық (Алтықұлаш) орналасқан.

## Өсімдігі
Тау беткейлерінде, негізінен, боз, жусан, т.б. шөлдің сораң шөптері өскен. Бұл өңірде кезінде тұз қабаттарының мыңдаған жылдар бойы кебуінен пайда болған өте бағалы борат кені бар.

## Дереккөздер

Санат:Индер ауданы таулары
Санат:Ақжайық ауданы таулары
Сұрат ауылдық округі

**Сұрат ауылдық округі** — Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Аққайнар, Сұрат, Тескентоған ауылдары кіреді. Орталығы – Сұрат ауылы.

 

## Құрылу тарихы
1954 жылы Сұрат ауылдық кеңесі болып құрылған. 1997-2001 жылдар аралығында Жаңатоған ауылдық округі құрамына енгізілді. 2001 жылы қайтадан Сұрат ауылдық округі болып қайта құрылды. Округте мәдениет үйі, байланыс бөлімшесі, үш орта мектеп, үш мед.пункт бар.

## Дереккөздер

Санат:Меркі ауданы ауылдық округтері
Татар бұғазы

thumb|200px
**Татар Бұғазы** — Азия құрлығын Сахалин аралынан бөліп жатқан бұғаз. Жапон және Охота т-дерін жалғастырады. Ұзындығы 852 км, ені солтүстігінде 46 км, оңтүстігінде 343 км, енсіз жері (Невель бұғазы) 7,3 км. Оңтүстік терең, солтүстікке қарай таяздайды, саяз бөлігі Амур лиманы деп аталады, тереңд. 7,2 м. Суының орташа темп-расы жазда 10 – 12С. Толысуы оңт-нде жарты тәуліктік (2,7 м), солт-нде тәуліктік (2 м). Татар Бұғазы арқылы Охота, Жапон т-дері мен Амурдың сағасына дейін құрлық пен Сахалин аралы арасындағы теңіз жолдары өтеді. Балық ауланады. 

Қрі порттары: Лазарев, Невельск, Александровск-Сахалинский, Ильинский.

Санат:Тынық мұхит бұғаздары
Санат:Ресей бұғаздары
Абат Сатыбайұлы Қыдыршаев

**Абат Сатыбайұлы Қыдыршаев** (15 қараша 1963 жылы туған, Атырау облысы Құрманғазы ауданы Тайланбай а.) — педагогика ғылымдарының докторы (2001). А.С.Пушкин атындағы «Орал педагогикалық институтының филология факультетін бітірген. Қазір Махамбет Өтемісұлы атындағы Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінің қазақ тілі мен әдебиеті және оқыту теориясы кафедрасының меңгерушісі, БҚМУ профессоры, педагогика ғылымдарының докторы, ҚР Білім және ғылым министрлігінің ғалым мамандарға арналған ғылыми зерттеу еңбектерге орай берілетін мемлекеттік стипендия иегері (2006 жылы, желтоқсан). «Ахмет Байтұрсынұлының әдістемелік мұрасы”, “Шешендіктануды оқытудың ғылыми-әдістемелік негіздері”, “Шешендіктану”, “Шешен лектор профессиограммасы”, “Шешендік тағылымы”, “Іскерлік шешендіктану қағидалары”, “Педагог мамандардың шешендік шеберлігін жетілдіру талаптары”, “Іскерлік шешендіктану”, “Шешендік өнер”, “Педагогикалық шешендіктану”, “Тілдік қатынас мәдениеті”, “Педагогикалық практика-мамандыққа баулу сатысы” атты монография, оқулық, оқу-әдістемелік құрал, бағдарлама, электронды оқу құралдарының және қазақ тілін оқыту әдістемесі, ахметтану, шешендіктану және шешентануды оқыту технологиялары бойынша 150-ден аса ғылыми-әдістемелік мақалалардың авторы.
нобай|Қыдыршаев Абат Сатыбайұлы

* Орал педагогикалық институтын (1985, қазіргі Батыс Қазақстан мемлекеттік университеті) 
* Алматы мемлекеттік университетінің (1995, қазіргі ҚазҰПУ) аспирантурасын бітірген.
* Атырау облысы Құрманғазы ауданында мұғалім (1985–1990)
* Батыс Қазақстан мемлекеттік университетінде кафедра меңгерушісі (1995–1996) қызметтерін атқарды.
* 70-тен астам ғылым жарияланымның, оның ішінде 2 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:15 қарашада туғандар
Санат:1963 жылы туғандар
Санат:Құрманғазы ауданында туғандар
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Педагогика ғылымдарының докторлары
Тамды ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Тамды ауылдық округі** – Жамбыл облысы Талас ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тамды ауылы кіреді. Орталығы – Тамды ауылы. 

 

## Дереккөздер

Санат:Талас ауданы ауылдық округтері
Шелль мәдениеті

**Шелль мәдениеті**(көне ашель немесе аббевиль мәдениеті) — төменгі палеолит кезіндегі археологиялық мәдениет (600 — 400 мың жыл бұрын). 

Париж маңындағы Шелль (Chelles) қаласының атымен аталған. Шелль мәдениеті Африка, Еуропа, Оңтүстік батыс және Оңтүстік Азия жерлеріне; ТМД елдерінде: Грузия (Яштух), Армения (Сатани-Дар), Украина (Лука-Врублевец), Қазақстан (Ақкөл, Бөріқазған), т.б. жерлеріне тараған. Бұл мәдениет кезінде өте қарапайым тас құралдар: қол шапқылар, чопперлер, чоппингтер, үшкір кесек тастар, сондай-ақ ағаш шоқпарлар, т.б. құралдар қолданылып, тұрғындары аңшылықпен, терімшілікпен айналысқан. Шелль мәдениетінің адамдары (питекантроп, синантроп, гейдельберг адамы) алғашқы қауымдық тұрмыста өмір сүрген.

## Дереккөздер

Санат:Мәдениеттер
Тәтті ауылдық округі

**Тәтті ауылдық округі** – Жамбыл облысы Меркі ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжол, Беларық, Қарасу, Тәтті ауылдары, Тасөткел, Шемен темір жол айрықтары және Тәтті темір жол бекеті кіреді. Орталығы – Тәтті ауылы.

16651 га ауыл шаруашылық жері бар. Округ аумағында екі орта, үш бастауыш мектеп, төрт мед.пункт, бір мәдениет үйі, екі клуб, екі кітапхана, байланыс бөлемшесі жұмыс істейді.

## Дереккөздер

 
Санат:Меркі ауданы ауылдық округтері
Тасшыгүл

thumb|200px 
**Тасшыгүл** (Androsace) – () – наурызшешек тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Кетпен тауларында, Жетісу(Жоңғар), Іле, Күнгей Алатауларының тасты, қиыршық тасты беткейлерінде, субальпі белдеулерінде өсетін 11 түрі бар. Сабақтары тік не тарбиған, бос не тығыздалған жастық тәрізді шым түзеді. Жапырақтары тамыр түбіне жиналып өседі, жіңішке қына не эллипс тәрізді, жұмсақ түкті. Тостағанша жапырақшалары қоңырау не шар тәрізді, ал күлтелерінің пішіні табақша не түтікке ұқсайды.

Аталығының саны – бесеу, гүл күлтесінен қысқа. Көпшілік түріне гетеростилия (өсімдік гүліндегі аналық мойны мен аталық ұзындықтарының бірдей болмауы) тән. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – шар тәрізді қорапша, піскен кезде 5 – 8-ге бөлініп ашылады. Жиі кездесетін түрі – жіңішке Тасшыгүл (А. fіlіformes) негізінен ылғалы мол орманды белдеулерде өседі; ақшыл Тасшыгүл (А. carnea), түкті Т. (А. vіllosa), т.б. түрлерін әсемдік үшін өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Наурызгүлдер
Тембр

**Тембр** ( – кішкене қоңырау) – дыбыстың сапасы (оның “бояуы”, “характері”). Ол әр түрлі аспаптарда немесе түрлі дауыста орындалған белгілі бір биіктіктегі дыбыстарды ажыратуға мүмкіндік туғызады. Тембр дыбыс тербелістерінің формасына байланысты болады. Тембрге музалық аспаптың материалы, формасы, дыбыс шығару тәсілі және т.б. әсер етеді. Тембр арқылы дауыс ырғағын өзгерте отырып, сезім-күйді (қуаныш, реніш) білдіруге болады.

## Дереккөздер

 	

Санат:Музыка теориясы
Санат:Музыкалық терминдер
Санат:Дыбыс
Александр Николаевич Алексеенко

**Александр Николаевич Алексеенко** (1956 ж.т., Шығыс Қазақстан облысы, Өскемен қаласы) – тарих ғылымының докторы (1994). Өскемен педагогика институтын (1978) бітірген. 1978–85 ж. Өскемен мәдени-ағарту училищесінде оқытушы, 1985–95 ж. Шығыс Қазақстан техника университетінің тарих факультетінде оқытушы, аға оқытушы, доцент, 1995–97 ж. Шығыс Қазақстан гуманитарлық институтында лаборатория меңгерушісі, 1997 жылдан Шығыс Қазақстан техника университетінің демографиялық зерттеу орталығының меңгерушісі қызметін атқарады. Алексеенко 27 ғылыми еңбек пен 3 монографияның авторы.

## Шығармалар
Население Казахстана (1920–1990 жж.), А., 1993; Народы Восточного Казахстана, Усть-Каменогорск, 1994.

## Сыртқы сілтемелер
*50 лет Александру Николаевичу Алексеенко 
*Основные публикации А.Н. Алексеенко 

## 


Санат:1956 жылы туғандар
Торғын Жылқышықызы Тасыбекова

**Торғын Жылқышықызы Тасыбекова** (15 тамыз 1938 жыл, Іле ауданы, Алматы облысы — 18 маусым 2024 жыл, Алматы) — кеңестік және қазақстандық актриса, Қазақстан халық әртісі (1991), Парасат және Құрмет ордендерінің иегері және Қазақстан Республикасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері.

## Өмірбаяны
Торғын Жылқышықызы Тасыбекова 1938 жылғы 15 тамызда Алматы облысының Іле ауданындағы Ынтымақ ауылында дүниеге келген. Сарыүйсін руынан шыққан.

1961 жылы Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының актерлік шеберлік факултетін (халық артисі, профессор Асқар Тоқпановтың классын) бітірген.

1961 жылдан Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театрының актерлік құрамына қабылданады. Осы жылдан бүгінгі күнге дейін қара шаңырақта қызмет етеді. Осы театрда алғаш ойнаған рөлі — М.Әуезов пен Л.С. Соболевтің «Абай трагедиясындағы» Мағыш. Торғын әр алуан рөлдерде ойнап, өзінің көпқырлы сахналық-орындаушылық өнерімен көрермендер ілтипатына бөленді.

## Сахнадағы негізгі рөлдері
Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры сахнасында: Актриса ойнаған рөлдері қатарында Жансұлу (Қ.Байсейітов пен Қ.Шаңғытбаев, «Беу, қыздар-ай»), Айбала (Ә.Тәжібаев, «Той боларда»), Баян (Ғ.Мүсірепов, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу»), Әйгерім (Б.Римова, «Абай — Әйгерім»), Ақбала (Әуезов, «Қарагөз»), Әлиман, Бекей (Ш.Айтматов, «Ана — Жер-ана» мен «Ақ кеме»), Луфти (С.Ахмад, «Келіндер көтерілісі»), Лаура (А.С. Пушкин, «Шағын трагедиялары»), Корина (Ф.Эрве, «Түлкі бикеш»), Марселла (Лопе де Вега, «Қызғаныштан махаббат»), Бьянка (У.Шекспир, «Асауға тұсау»), т.б. бар. Торғынның актерлік өнері лирикалы-драм. бояуы молдығымен, айшықты, сыңғырлаған сөз сазымен, әдемі сахналық қимыл-қозғалысымен ерекшеленеді.

## Марапаттары
* Парасат ордені (2016)
* Құрмет ордені (2006)
* Қазақстан президентінің қолынан Қазақстан халық әртісі (1991)
* Қазақ КСР еңбек сіңірген әртісі
* ҚР тұңғыш президенті — Елбасының мәдениет саласындағы мемлекеттік степендиясының иегері
* Қазақстан Конституциясына 25 жыл медалі мерейтойлық медалі (2020)

## Жеке өмірі
Жары — Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театрының актері (1968–2001 жылдары), Қазақстанның халық әртісі Әшірәлі Кенжеұлы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан театр актрисалары
Санат:Мұхтар Әуезов атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық драма театры тұлғалары
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Санат:Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген əртістері
Санат:Қазақстан киноактрисалары
Теляковский Всеволод Владимирович

**Теляковский Всеволод Владимирович** (12.2.1894, Санкт-Петербург – 7.1.1963, сонда) – пейзажшы, театр суретшісі, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері (1956). Теляковский 1912 жылы Санкт-Петербург гимназиясын бітірген соң Париждегі Ронсон академиясының қондырғылы кескіндеме бөліміне түсіп, француз суретшілері М.Дени мен Ф.Валлотаннан дәріс алған. 1924 жылы Ленинград (Санкт-Петербург) қаласындағы архитектуралық институтында сурет пен кескіндеме пәнінен сабақ берді. 1935 жылдан Қазақстанда тұрды. Спектакльдерді безендіру жұмысын алғаш Атбасар қалалық музыкалық драма театрында бастады. 1936 – 1938 жылы Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры (1946 – 1956 жылы бас суретші) мен Қазақ КСР-і Мемлекеттік Орталығы мұражайында қызмет етті. Қазақтың ұлттық эпосына арналған көптеген паннолардың топтамасын (“Қозы Көрпеш – Баян сұлу”, 1958; “Қамбар батыр”, 1958; “Қорқыт баба”, 1959, т.б.) жасады. Теляковский сондай-ақ “Кеш” (1959), “Пион гүлі”, “Аквариум” (1960) т.б. натюрморттардың авторы. 

## Дереккөздер

 	



Санат:Тұлғалар
Тасөткел ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Тасөткел ауылдық округі** – Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Тасөткел ауылы, Аспара темір жол бекеті мен Құмөзек темір жол айрығы кіреді. Орталығы – Тасөткел ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы ауылдық округтері
Мақсатты бағдарламалау

**Мақсатты бағдарламалау** - жоспарлау мен басқарудың бағдарламалық-мақсатты әдістері — жоспардың мақсаттары бағдарламалау көмегімен ресурстармен байланыстырылатын әдістері. Бұл әдістер жүйелі тәсілдерді қолдану болып табылады және экономикалық даму мақсаттарын тұжырымдауға негізделген. Бұл орайда олар ішкі мақсаттарға таратылып, бөлшектеледі және оларды үйлестіріп, іске асыру үшін қажетті ресурстар анықталады. Мақсатты әдіс кестелер теориясы аппаратын пайдаланады. Ол екі кестеден — “мақсаттар шежіресі” мен “ресурстар шежіресінен” құралады. ЭЕМ-ның көмегімен олар бойынша жасалған есептеулер нәтижесінде өзекті бағдарламалар анықталады, сөйтіп, күш пен қаражатты осы негізгі бағдарламаларға бағыттау қажет болады. Бағдарламалардың ықтимал нұсқаларын бағалап, таңдау жұмысы арнаулы тәсілдердің (мысалы, бағдарламалық қалыптамалардың) көмегімен түрлі нысаналар (мысалы, тиянақталған ақырғы көрсеткіштерге сүйене отырып, бағдарламаны іске асыруға жұмсалатын ең аз шығын мен уақытты анықтау) бойынша жүргізіледі.

## Дереккөздер
Владимир Элизарович Березин

**Владимир Элизарович Березин** (11.10.1953 жылы туған, Алматы қаласы) - биология ғылымдарының докторы (1988), профессорі (2002). 

ҚазМУ-дың (1976, қазіргі ҚазҰУ) және Мәскеу қаласындағы Вирусология ғылыми-зертеу институтының аспирантурасын (1980) бітірген. Қазақстан Ғылым Академиясының Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтында ғылыми қызметкер (1976 жылдан), институт директоры (1995-2006), Қазақстан Республикасының Ұлттық Ғылым Академиясының биология және медицина бөлімшесінің академигі-хатшысы (2002-2003) қызметтерін атқарды. 

Березин 220 ғылыми жарияланымның, 5 патент пен 10 өнертабыстың авторы.

## Дереккөздер


Санат:11 қазанда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институты директорлары
Санат:Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институтының профессорлары
Санат:Микробиология және вирусология ғылыми-зерттеу институты қызметкерлері
Татар-башқұрт мәдениет орталықтарының қауымдастығы

**ТАТАР-БАШҚҰРТ МӘДЕНИЕТ ОРТАЛЫҚТАРЫНЫҢ ҚАУЫМДАСТЫҒЫ** “Идел” қауымдастығы – қоғамдық ұйымы 1990 ж. құрылған. Қауымдастықтың мақсаты – Қазақстандағы татарлар мен башқұрттардың ана тілінде тәрбие алуына және ұлттық салт-дәстүрі мен мәдениетін ұмытпауына жағдай жасау, сондай-ақ жастарға қолдау көрсету. Осы мақсатта жыл сайын облыс орталықтарында сабантуй, татар, башқұрт әндері мен билері фестивалі, сондай-ақ “Козге Иртыш моннары” халықар. фестивалі ұйымдастырылады. Сабантуйда татар және башқұрт халықтарының әндері мен билері орындалып, ұлттық спорт ойындары өткізіледі. Семей қаласындағы бастауыш музыкалық татар хор мектебіне (қазір Өнер мектебі) қауымдастық тарапынан қаржылай демеушілік жасалады. Қауымдастық облысы татар-башқұрт мәдениет орт-ның ортақ іс-қимыл жоспарын белгілеп отырады.

## Дереккөздер
Темірбек ауылдық округі

**Темірбек ауылдық округі** – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Сарыбарақ, Тегістік, Шахан ауылдары кіреді. Орталығы – Тегістік ауылы. Облыс әкімінің 18.01.1994 жылғы №8 қаулысымен жаңадан Темірбек ауылдық округі болып құрылған.

## Ауыл маңы
**Темірбек** деген кісінің (Байзақ датқаның ұрпағы) ұйытқы болуымен осы ауылдың маңынан ағып жатқан өзенге бөгет салып, ауылға каналдар тартып, су апарады. Халықты отырықшылыққа үйретіп, егіншілікке бастамашы болған Темірбектің құрметіне аталмыш бөгетті де осылай атаған.

Сондай-ақ **Ақтоған** және **Қарабөгет** деп аталатын бөгеттер бар. "Қарабөгет" - жергілікті халық ауыл маңынан ағып жатқан өзенге қара топырақтан бөгет тұрғызып егіс-алқаптарын сурау мақсатында пайдаланған. Бөгетті қара топырақтан салғандықтан халық оны "Қарабөгет" деп атаған.

"Ақмола" - Талас өзенінің бойында мола (ақ саз балшыққа мал сүті мен ешкінің жүнін қосып иленген).

"Тегістік" - жері отырықшылыққа лайықты, суармалы, ашық алаңқай, әрі тегістеу жер болғандықтан аталған жер.

"Көделі" - жайылым аты. Көделі жайылымның солай аталуының себебі, онда басқа жерлерде кездеспейтін көде деген шөп өседі. Қазақ халқының атам заманнан орнығып, өмір сүріп жатқан жеріне осы ата мекеніндегі өзен, көл, тау, қырат секілді жер бедеріне қарай ат қою дәстүрі кең етек алғаны тарихтан белгілі. Міне, сол кездегі тұрғындар ата дәстүрінен ауытқымай осы жердің атауын көде шөбімен байланыстырып Көделі деп атаған.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Тереңөзек ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Тереңөзек ауылдық округі** – Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Көкарық, Тереңөзек, Шолақ-Қайыңды ауылдары кіреді. Орталығы – Тереңөзек ауылы. 

## Дереккөздер

Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы ауылдық округтері
Темекі өсіру

нобай
**Темекі өсіру** – техникалық өсімдіктер шаруашылығының бір саласы. Темекі құнды техникалық дақыл. Алғаш рет Оңтүстік Америкада пайда болған. Еуропада 16 ғасырда алғаш гүл және дәрілік өсімдік ретінде өсірілген. Қазақстанның оңтүстігінде, әсіресе Алматы облысының Еңбекшіқазақ, Талғар аудандарында, сондай-ақ Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан облыстарының кей өңірлерінде өсіріледі. Осыған орай темекі өсірудің жергілікті жер жағдайларына, табиғатына бейімделген әр түрлі егіс әдістері, сұрыпталған сорттары бар. 
Темекі тұқымы температура 10 – 12С болғанда және 70 – 80% ылғалдылықта өнеді. Оны өсіру көшетті жерге отырғызғанға дейінгі және жерге отырғызғаннан кейінгі екі кезеңнен тұрады. Сабақтары мен жапырақтары тұрақты егістікке отырғызғаннан кейін температура 24 – 28С, топырағының ылғалдылығы60 – 80% болғанда жақсы өседі. Тұрақты егістікке отырғызылатын көшеттің тамыр жүйесі өте жақсы жетілген, нақты 5 – 6 жапырағы болуы қажет. Темекі өсіп-жетілу кезеңінде азот және фосфор тыңайтқыштарын көп қажет етеді, сонымен қатар суару, арамшөптерден тазарту, т.б. шаралар жүргізіледі. Көшетті көшетханаларда немесе жылыжайларда өсіреді. Топырақтың 10 см-дегі жылылығы 10 – 12С-қа жеткенде көшетті отырғыза бастайды, көшет арасы 60 см-ден кем болмау керек. Жерге отырғызғаннан 30 – 40 күннен кейін гүл шанағы пайда болып, осы аралықта өсімдік жылдам өседі. Өсімдік тамырланғаннан кейінгі өсу мерзімінде 2 – 3 рет қопсыту жұмысы жүргізіледі. Өсімдікті баптау кезеңіндегі негізгі міндеттің бірі – гүлшоғын жұлып тастау, өсіп шығатын бүйір бұтақтарын кесіп отыру. Өсу мерзімі ішінде 6 – 8 рет суғарылады.
Темекіге жақсы алғы дақыл дәнді-бұршақ және аралас егілген бір жылдық бұршақ пен астық дақылдары болып табылады. Күздік ең негізгі өңдеу – топырақты 25 – 30 см тереңдікте жырту. Өңдеу алдында топыраққа фосфор және калий тыңайтқыштарын енгізеді. Көктемде тырмалап, көшетті отырғызғанға дейін арамшөптерді құрту үшін және ылғал сақтау үшін 10 – 12 см тереңдікте 1 – 2 рет қопсытады. Арамшөптер шығуына қарай және топырақ бетінде қабық пайда болғанда егісті 8 – 10 см тереңдікте қопсытумен қатар, тырмалайды. Көшеттерді отырғызудан 1 – 2 күн бұрын телімдерді 6 – 7 см тереңдікте қопсытып, тырмалайды. Темекі егісінің 1 га-на 30 – 60 кг N, 60 – 100 кг P2O5, 50 – 100 кг K2O шашылады. Бұл тыңайтқыштардың 70 – 80%-ын күзде, қалғанын көшет отырғызу алдында үстеме қорек ретінде береді. 
Темекі жапырағының пісуі – төменгі белдеудегі жапырақтан басталады, піскен жапырақ үзіп алынады, біраз уақыттан соң орта белдеудегі жапырақтар пісіп жетіледі, оны алғаннан кейін жоғарғы белдеудегі жапырақтары алынады. Өсу мерзімінде жапырақтарды 5 – 7 рет үзеді. Жиналған жапырақтарды кептіреді және оларды ферменттеуден өткізеді. Темекі өсіруде тұқым жинауға зор мән беріледі. Тұқым телімдеріндегі өсімдіктерді айрықша күтеді және олардан екі рет қана жапырақ жинайды. Темекіден ең жоғарғы өнім (35 – 40 ц/га) Алматы облысының бұрынғы Алматы ұжымшарында жиналған. Қазақстанда негізінен Дюбек – 566, Гибрид – 23, Талғар – 25 сорттары өсіріледі. Соңғы екі сортты жоғарыда аталған ұжымшардың директоры, Социалистік Еңбек Ері П.Ф. Томоровский шығарған.

## Сілтемелер

 	

Санат:Техникалық дақылдар
Тат

**Тат** – Түрік қағандығындағы әлеуметтік топ өкілі. Көне түрік жазба ескерткіштерінде Тат деп батыс түріктерге тәуелді Жетісу аумағындағы отырықшы қоныстар мен қалалардағы соғды тілдес тұрғындар айтылған. Түрік қағандарына бағынған Таттар саудамен және ауыл шаруашылығымен шұғылданған.

## Дереккөздер
Тоғызкент ауылдық округі

**Тоғызкент ауылдық округі** — Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Әбілда, Майлыкөл, Тоғызкент ауылдары кіреді. Орталығы – Тоғызкент ауылы.

 

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы ауылдық округтері
Регенератор

**Регенератор** (лат. *regenero* — қайта өндіру), жылу техникасында — беттік жылу алмасу процесін жүзеге асыратын аппарат. Регенератордың қабырғалары ыстық жылу тасымалдағышпен жанасқанда оны суытып, өзі қызады да, суықпен жанасқанда оны қыздырып, өзі суиды. Жылу алмастырғыштары периодты түрде ауыстырылып қосылатын Регенератор қышпен қаланып толтырылған бірнеше саптамадан (*камерадан*) тұрады. Ол саптамаларға ыстық түтін газы мен қызған ауа немесе газ күйіндегі отын кезекпен беріліп отырады. Жылу тасымалдағыштары үздіксіз ауыстырылып қосылатын орнықты Регенератор ауаны 1000 — 1200оС-қа дейін, ал келтеқұбырлары айналысқа түсетін Регенератор ауаны 400оС-қа дейін қыздырады. Регенератордың екінші түрінің құрылысы ықшам әрі арзанға түседі.

## Дереккөздер


Санат:Көлік бөлшектері
Тоғызтарау ауылдық округі

**Тоғызтарау ауылдық округі** – Жамбыл облысы Жамбыл ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылға дейін Жуалы ауданы құрамында болған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жаңаөткел, Құмсуат, Тоғызтарау ауылдары кіреді. Орталығы – Тоғызтарау ауылы.

2005 жылы Билікөл ауылдық округінің жерін екіге бөлу арқылы ашылған жаңа ауылдық округ. Жері құмдақ келеді.

## Дереккөздер

Санат:Жамбыл ауданы (Жамбыл облысы) ауылдық округтері
Татан

**Татан** — Қарағанды облысындағы Қарқаралы ауданындағы ауыл, Темірші ауылдық округі орталығы (1977 жылдан).

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Қарқаралы қаласының оңтүстік-шығысына қарай 118 км-дей жерде, Қусақ өзенінің салалары – Құрөзек пен Қаражанның қосылған жерінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. 1964 жылдан “Еңбек” қой өсіретін кеңшар мен Ақтайлақ ауылдық кеңесінің орталығы болып келді. Ауылда 1997 жылдан бастап, негізінен мал өсірумен шұғылданатын “Еңбек” ЖШС жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы елді мекендері
Мақсаттық функция

**Мақсаттық функция** — математикалық бағдарламалау есептерінде мүмкін болатын жиында экстремальді мәндері ізделінетін функция. Көптеген оңтайландыру есептері мақсаттық функция немесе сапа критерийі деп аталатын кейбір функцияның ең үлкен (немесе ең кіші) мәнін табуға келтіріледі. Математикалық тұрғыдан қарағанда, егер мақсаттық функция белгілі формула түрінде берілсе және дифференциалданатын болса, онда локалды экстремум нүктелерін табу үшін туынды пайдаланылады.  жағдайында соңғы онжылдықтар ішінде оңтайландыру есептері облысы кенет өсіп кетті. Бұлардың көпшілігінде мақсаттық функция формула түрінде берілмейді, оның мәндері күрделі есептеу, эксперименттен алынған және т.б. түрінде беріледі. Мұндай есептер өте күрделі, өйткені, мақсаттық функцияны зерттеуге туынды пайдаланылмайды. Мақсаттық функция экономика, математикалық бағдарламалау, сызықтық және сызықтық емес бағдарламалау есептерінде қолданылады.

## Дереккөздер
Тасымалдау құбылыстары

**Тасымалдау Құбылыстары** – физикалық жүйеде электр заряды, масса, импульс, энергия, энтропияның, т.б. физикалық шамалардың кеңістікте тасымалдануы (бөлінуі) арқылы өтетін кинетикалық процестер. Бұл бөлінулер заттың тұтас жүйе ретінде “таза” мех. қозғалысымен де, эл.-магн. күштердің әсерінен де және заттың құрамындағы микробөлшектердің (газ және сұйықтың молекулалары, металл торының электрондары мен оң таңбалы иондары, электролиттің иондары, т.б.) жылулық қозғалысымен де байланысты болады. Жүйеге сыртқы электр өрісінің әсер етуі нәтижесінде, жүйе температурасының құрамының және жүйені құрайтын бөлшектердің (атом, молекула) орташа жылдамдығының кеңістіктік біртекті болмауы салдарынан да Тасымалдау Құбылыстары пайда болады. Физ. шамалардың тасымалдануы олардың градиентіне кері бағытта жүреді.

Тасымалдау Құбылыстары жүйені тепе-теңдік күйге жақындатады. Тасымалдау Құбылыстарына электрөткізгіштік (сыртқы электр өрісінің әсерінен электр зарядтарының тасымалдануы және айқас процестер), диффузия (концентрация градиентіне байланысты жүйенің бір бөлігінен екінші бөлігіне массаның тасымалдануы), жылуөткізгіштік(температура градиенті нәтижесінде жылу энергиясының жүйенің бір бөлігінен екіншісіне тасымалдануы), т.б. құбылыстар жатады. Айқас процестер кезінде бір шаманың градиенті басқа шаманың тасымалдануына әкеледі. Мыс., термодиффузия немесе Соре эффектісі – температура градиенті масса ағынын тудырады; керісінше концентрация градиенті есебінен жылу ағыны пайда болады (Дюфур эффектісі). Сыртқы магнит өрісі әсер етпейтін изотроптық жүйелерде термоэлектрлік эффектілер деп аталатын айқас құбылыстар байқалады: екі тізбектеп қосылған әр түрлі өткізгіштердің түрлі температурадағы түйіндерінде электр тогы жоқ кезде электр қозғаушы күштің (ЭҚК) пайда болуы (Зеебек эффектісі); Пельте эффектісі – тұрақты температурадағы әр түрлі екі өткізгіштің түйіндерінен электр тогы өткенде жылудың бөлінуі немесе жұтылуы; Томсон эффектісі – тогы бар өткізгішті бойлай температура градиенті болғанда жылудың бөлінуі немесе жұтылуы. Сыртқы магнит өрісі әсер ететін изотроптық жүйелерде гальваномагниттік және термомагниттік эффектілер болып саналатын айқас құбылыстар байқалады. Бұл құбылыстар электр тогының әсерінен туындаса оларды гальваномагниттік, ал жылу ағыны есебінен пайда болса термомагниттік деп атайды. Тасымалдау Құбылыстарын кинетик. теория зерттейді.

## Дереккөздер
Шемен

**Шемен**— қан мен лимфа сұйығының қалыптан тыс көп бөлініп, ағза тініне қайта сіңуінің нашарлауынан тері асты май қабаттарына, тіндерге, буынға, органдарға сұйықтықтың (транссудаттың) жиналуы. 

Транссудаттың құрамында белок аз, тұнық болады. Шеменнің пайда болу себебі әр түрлі. Ол көбінесе жүрек-қан тамыр аурулары кезінде, бүйрек зақымданғанда, ісік пайда болғанда, ашыққанда, уланудың кейбір түрлерінде көрініс табады. Шеменнің жергілікті және жалпы түрлері ажыратылады. Жергілікті шемен кезінде вена тамырының қысылып жаншылуынан қан айналымы бұзылады. Әр түрлі органдарда пайда болуына байланысты, мысалы, іш қуысында пайда болса — асцит, көкірек қуысында — гидроторакс, жүрек қабында — гидроперикард, буында — гидроартроз, ми қабығында — гидроцефалия, ен қабатында — гидроцеле, т.б. деп аталады. Шеменнің жалпы түрі жүрек-тамыр, бүйрек ауруларында және ашыққанда болады. Сұйықтық жиналған жер, әдетте ісініп, көлемінің ұлғайғаны байқалады. Сұйықтық жиналған жерді саусақпен басқанда шұңқырайып қалады. 

Емі: Шеменге себеп болған дертті тауып емдеу. Кейде жиналған сұйықтықты пункция жасау арқылы сорып алады. Ауру асқынған жағдайда хирургиялық операция жасалынады.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том
## Автор
*А. Нұрмақов

Санат:Аурулар
Түймекент ауылдық округі

**Түймекент ауылдық округі** — Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ақжар, Түймекент ауылдары кіреді. Орталығы – Түймекент ауылы.

Қазақстан Республикасы Үкіметі жанындағы мемлекеттік ономастикалық комиссиясының 06.02.1997 жылғы ұйғарымымен - бұрын "Трудовой пахарь" аталып келген ауылдық округке Түймекент тарихи атауы қайтарылды.

## Су көздері
**Жиенбайдың қайнары** - Жиенбай деген адам болған. 1990 жылдары ауыл маңында жаңа бір қайнардың көзін ашып, ел игілігіне жаратқан соң сол кісінің есімімен атап кеткен. Ол бұлақ әлі күнге халық игілігіне жарап тұр.

**Сасықкөл** - Талас өзені толғанда тасыған су, бір жерге жиналып, тұрып қалғандықтан иістеніп кететін көлшік. Ол 5-6 шақырым жерді алып жатыр, еш көлге немесе тоғанға құймайды.

**Сырғабай арығы** - кезінде ауылда өмір сүрген Сырғабай деген байдың атымен аталған. Өз қонысына қарай арық қаздырып, су тартып, жел мен су диірменін пайдаланған. Қазір ол диірмендер жоқ.

**Өтеген арығы** - бір кездері ауылда өмір сүрген адамның атымен аталады. Ол адам туралы дерек жоқ.

## Жер аттары
Ауыл маңында биіктігі 6 м болатын "**Жайлаутөбе** деп аталатын V ғасырға жататын көне қала орны бар. Сол кезде қалыңдығы 1 2м, биіктігі 1,5-2 м болатын дуалдармен қоршалған. Дуалдың бұрыштарында мұнаралар болған. Қазір бұл мұнаралардың орны ғана қалған.

**Байсақалдың қорғаны** - Жаңабай руынан шыққан Байсақал деген болыс болған. Халық оны қадірлеп, қорған тұрғызып сол кісінің атымен атаған.

**Үштөбе** - үш төбелі қорымның аты. Бұл жерге ауыл адамдары жерленген. Қазірде ол төбенің екеуі тапталып, біреуі қалған.

**Нұрымбет қорғаны** - Нұрымбет деген діндар адам болған. Ол халықты ескіше хат тануға үйретіп, ағартушылықпен айналысқан соң оны қадірлеп, қорған тұрғызып, сол кісінің атымен атаған.

## Дереккөздер

 
Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Түркістан ауылдық округі

**Түркістан ауылдық округі** – Жамбыл облысы Сарысу ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Арыстанды, Әшір Бүркітбаев, Үшбас ауылдары кіреді. Орталығы – Әшір Бүркітбаев ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Сарысу ауданы ауылдық округтері
Эволюциялық этика

[thumb| alt=A.| ''[Герберт Спенсер*.]]
[[Сурет:Charles Darwin 1880.jpg|thumb| alt=A.| *Чарльз Дарвин*.]]

*'Эволюциялық этика''' – ақылақтың негізі адам табиғатынан тамыр алады дейтін этикалық теориялардың бір түрі. Этикаға эволюциялық көзқарасты ағылшын ғалымы. Г.Спенсер қалыптастырған. Алайда Эволюциялық этиканың негізгі идеялары философиялық эмпризм және этикалық сентиментализмнен алынып, осы ілімді жаратылыстану ғылымы тұрғысынан негіздеуге тырысқан екінші бір ағылшын ғалымы Ч.Дарвин тарапынан ұсынылған еді. Дарвиннің негізгі идеялары бойынша: қоғам әлеуметтік инстинктер арқасында өмір сүреді, адам тілінің арқасынада қоғамдық пікір туындайды, әлеуметтік инстинкт әдетпен бекиді, т.б. Эволюциялық этика адамның моральдық мінез-құлқын қоршаған ортаға бейімделу функциясы ретінде қарастырады. Адамгершілік өлшемі бүкіл тіршілікті қамтитын даму процесі деп саналады. Оның дамуына ықпал ететін – ізгілік те, қарсы әрекет ететін – зұлымдық. Эволюциялық этика зерттеушілер этика-философия көзқарастардың теориясы мұраларынан бас тартып, моральды мақсатты немесе адаптивті мінез-құлық формасы ретінде сипаттайды.

## Дереккөздер


Санат:Этика
Санат:Эволюция
Төле би ауылдық округі

**Төле би ауылдық округі** — Жамбыл облысы Шу ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Төле би, Көкжиек ауылдары кіреді. Орталығы – Төле би ауылы. 

## Халқы
Тұрғыны 19 287 адам (2009).

## Дереккөздер

Санат:Шу ауданы ауылдық округтері
Шелфорд ережесі

**Шелфорд ережесі**— экология ғылымы негізгі қағидаларының бірі. Мұны толеранттылық заңы (лат. tolerantіa — шыдамдылық) деп те атайды. 

Бұл бойынша қандай да бір организм популяциясының тіршілік етуі немесе таралуы өзін қоршаған ортаның кешенді экологиялық факторларына тәуелді болады да, әрбір организмнің өзіне тән шыдамдылық ауқымы айқындалады. Шыдамдылық ауқымы, организмдер тіршілік ете алатын, әрбір фактордың ең төмен және ең жоғары деңгейімен шектеледі. Мұны түрдің экологиялық стандарты деп атайды. Популяцияның немесе түрдің тіршілігіне қолайлылық деңгейі әсер ететін фактордың қарқындылығына байланысты ең жоғары қолайлылық деңгейі негізінен күмбез пішінді сызық түрінде көрініс береді. Шелфорд ережесін 1913 жылы америка экологы В.Э. Шелфорд (1877 — 1968) өзінің жәндіктерге әр түрлі қарқындылығы бар физикалық әсерлер арқылы жүргізген тікелей тәжірибесінің негізінде ұсынды. Шелфорд ережесі Либихт заңымен (минимум заңы) бірге шектеуші факторлар қатарына жатады. Кез келген экологиялық фактор шектеуші фактор болуы мүмкін (мысалы, құстар үшін ұя салуға жарамды орындардың саны, т.б.). Дегенмен, маңызы бар факторларға температура, су, қоректік заттар (өсімдіктер үшін топырақ құрамындағы биогенді заттардың болуы) жатады. Шелфорд ережесі басқа да қосымша қағидаларға сүйенеді: шыдамдылық ауқымы жеке факторлар мен олардың әрқалай ұштасуына байланысты әр түрлі болады; сыртқы ортадағы кез келген жағдайларда тіршілік ете алатын (шыдамдылық ауқымы жоғары) организмдер (эврибионттар) өте кең тараған; егер бір фактордың деңгейі шыдамдылық шегінен артып кетсе, онда организмнің басқа факторларға шыдамдылық ауқымы тарылады. Организмдердің шыдамдылық ауқымын ажырату үшін көптеген терминдер қолданылады. Мысалы, температураның әлсіз ауытқуын — стенотермділік; темпетураның кең деңгейде ауытқуын — эвритермділік; қоректік заттардың аз болуына шыдамдылығын — стенофагтық; қоректік заттардың көп болуын — эврифагтық деп атайды.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы, 9 том

Санат:Экология
Ұланбел ауылдық округі

**Ұланбел ауылдық округі** – Жамбыл облысы Мойынқұм ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ұланбел ауылы кіреді. Орталығы – Ұланбел ауылы. Округ құрамында болған *[[Кіші Қамқалы]]* ауылы 2019 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Мойынқұм ауданы ауылдық округтері
Үлгілі ауылдық округі (Жамбыл облысы)

**Үлгілі ауылдық округі** – Жамбыл облысы Байзақ ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Үлгілі ауылы кіреді. Орталығы – Үлгілі ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Байзақ ауданы ауылдық округтері
Тасымал

**Тасымал** – жүк, тауар, жолаушы тасымалдау.

Негізгі түрлері: әуе Тасымалы – жолаушыны, жүкті, поштаны әуе көлігімен тасымалдау;
контейнерлік Тасымал – жүктерді құрлық, су, әуе көлігімен тиеп-түсіруге қолайлы көлік бейімдемелерінде – контейнерлерге тиеп тасымалдау; 
пакеттік (қалталап) Тасымал – жүктерді ыдысқа салып немесе ыдысқа салмай бір-біріне бекітіп, жеке орындарға қойып тасымалдау; 
аралас Тасымал – жолаушылар мен жүктерді бірнеше көлік түрлерінің көмегімен тасымалдау; 
арнаулы Тасымал – ерекше маңызды мемлеттік және қорғаныс мұқтаждарын қанағаттандыруға арналған арнаулы жүктерді тасымалдау; 
транзиттік Тасымал – шетелдік иелердің жүктерін екінші бір елдің, сондай-ақ үшінші бір елдің аумағы арқылы теңіз, өзен, автомобиль, әуе көлігі түрлерімен, сондай-ақ аралас қатынас көлігімен транзиттік тасымалдау; 
орталықтандырылған Тасымал жалпы пайдаланудағы автомобиль көлігі кәсіпорны бір жүк жөнелтушіден жүк алушылардың бәріне немесе барлық жүк жөнелтушілерден бір жүк алушыға жеткізетін тасымал; чартерлік Тасымал – чартер шартын орындау үшін жүзеге асырылатын тұрақсыз тасымалдау. 
Тау-кендік Тасымал – жер асты кен қазбалары арқылы дөңгелекті көлікпен тау-кен массасы мен әр түрлі жүктерді шахта оқпанына (шахта оқпанынан), тікелей жер үстіне, тіпті жер үстіндегі кен өндірісінің аясындағы кен байыту орындарына немесе үйіндіге дейін жеткізу.

## Дереккөздер
Мақсұдов Садреддин

**Мақсұдов Садреддин**, *Садри Мақсұди Арсал* (1880, Қазан қаласы маңындағы Ташсу ауылы — 20.2.1957, Стамбұл) — мемлекет және қоғам қайраткері, ғалым, заңгер, тарихшы. Низамеддин имамның отбасында дүниеге келген. Қазан қаласындағы “Алламие” медресесінде бастауыш білім алып, Бақшасарай қаласындағы “Зенджерли” медресесінде оқуын жалғастырды. 1897 жылы орыс мектебіне ауысып, Қазан татарларының өмірінен “Мейшет” атты роман жазды. 1902 жылы Сорбонна университетінің құқық факултетіне оқуға түседі. Осында жүргенінде Юсуф Акчуринмен танысады. Нижний Новгородта болған Бүкілресейлік мұсылмандардың үшінші съезіне (16 — 21 тамыз, 1906) қатысып, “Ресей мұсылмандар одағы ұйымының” ОК құрамына кірді. 2,3 рет - Мемлекеттік думаға депутат болып сайланды, думадағы мұсылман фракциясының белсенді мүшесі болды. Дума мәжілістерінде патша өкіметінің отаршылдық саясатын сынға алды. Арнайы сапармен Түркістан өлкесінде болды. 1916 жылы тылдағы қара жұмысқа алынған түркістандықтардың хал-жағдайы жөнінде мәліметтер жинау үшін бүкіл батыс майдан шебін аралап қайтты. 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін Түркістан өлкесін басқару үшін Уақытша үкімет құрған комитетттің құрамына кірді. 1917 жылы шілдеде Еділ-Орал ұлттық-мәдени автономиясының жоғарғы органы — Милли Идаренің төрағасы болып сайланды. 1918 жылдан өмірінің соңына дейін шетелде (Франция мен Түркияда) тұрып, еңбек етті. Париж университетіне қарасты Исламтану институтында (1923 — 24), Стамбұл және Анкара университеттерінің әдебиет, құқық факультеттерінде професcор болып (1939 — 1950) жұмыс істеді. 1930 — 38 жылы Түркия парламентінің депутаты болды. Түркі халықтарының тарихы, құқықтану, тіл мәселелері жөнінде көптеген ғылыми еңбектер жазды.

## Дереккөздер
Регистр (музыка)

**Регистр**( ) — музыкалық аспаптар немесе әнші дауысының белгілі бір биіктікте орналасқан дыбыс диапазонының бөлігі. Кейбір үрмелі және тілді музыкалық аспаптарда — бірыңғай тембрдегі түтіктер тобы. 

Регистр үшке бөлінеді: 
* жоғарғы регистр
* ортаңғы регистр
* төменгі регистр

Әр регистрдің дыбыс бояуы (*[[тембр]]і*) әртүрлі болады. Орган музыкалық аспабының дыбыс шығаратын және түрлі бұрауға түсірілген трубаларын да Регистр дейді. Бірақ мұндағы дыбыс бояуы бірдей. Муз. аспаптың қай-қайсысының да болсын негізгі үш Регистрі болады. Мысалы: Регистр фортепиано клавиатурасында былай орналасады: субконтроктава, контроктава және үлкен октава — төм., кіші және бірінші октава — ортаңғы, екінші, үшінші және одан жоғары қарай — жоғ. Регистр құрайды. Регистр әнші дауысында дауыс тембріне, диапазонына қарайды. Сондықтан әншілер дауысы сопрано, тенор, меццо-сопрано, баритон, контральто, бас деп жоғ., ортаңғы және төм. дауыстарға бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Музыкалық терминдер