open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Химиялық ластану

**Химиялық ластану** — қоршаған ортаның табиғи химиялық қасиеттерінің қарастырылып отырған уақыт кезеңі үшін қайсыбір заттектердің көпжылдық орташа ауытқуларынан асып түсетіндей болып өзгеруі немесе қоршаған ортаға әдетте онда болмайтын заттектердің түсуі немесе нормадан артық шамада түсуі.
Химиялық ластануға қоршаған ортада табиғи, табиғи – антропогенді және антропогенді немесе тіршілік ортада болып жатқан физикалық – химиялық процестер кезінде зиянды, улы заттардың пайда болуын жатқызамыз. Дамуы жоғары елдерде соңғы екі – үш онжылдықта қолданылған шараларға байланысты қоршаған ортаның химиялық ластануы екінші орынға түсіп, бірінші орынға радиактивті ластану шығып отыр. Біздің елімізді қоршаған ортаның химиялық ластану қаупі әлі де жоғары болып тұр.
Қзіргі кезде химиктерге химиялық заттардың 4 – 5 млн түрі белгілі. Олардың саны жыл сайын 10% өсіп отырады. Адам организміне әр түрлі жолдармен (тамақпен, ауамен, сумен) түсіп тұратын организмге жат химиялық ластаушы заттарды **ксенобиотиктер** (грек. ксенос – жат, биос - өмір) деп айтады.
Жердің геосферасы бойынша атмосфераның, гидросфераның және литосфераның ластануын айтады. Қоршаған ортаның компоненттері мен ластану орындары бойынша химиялық ластануды келесі түрлерге бөледі:
1) ауаның ластануы (мысалы, адамдар тұратын аймақтар, жұмыс істейтін жерлер);
2) тұрмыстық және өндірістік бөлмелердің;
3) жербетілік және жерасты суларының;
4)  топырақтың;
5) тамақтың және т.б.
Ортаның химиялық ластаушы көздерін мынадай үлкен топтарға бөлеміз:
1)  қоршаған ортаға сұйықтық, газды және қатты түрдегі өндірістік қалдықтарын шығаратын техникалық қондырғылар;
2)  ластанушы заттар шығаратын немесе оларды жинақтап, сақтайтын шаруашылықтар;
3)  ластаушы заттар келіп тұратын (трансшекаралық жылду) аймақтар;
4)  планетарлық ластануға әкелетін атмосфералық жауын – шашын, тұрмыстық, өндірістік және ауылшарушылық қалдықты сулар.
## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Гивеч ку легуме

thumb|right|Гивеч ку легуме
**Гивеч ку легуме (молдаван тағамы)**. Дайын кәдіні, баклажанды, сәбізді, петрушканы, пиязды ірі-ірі етіп текшелеп турайды да, бәрін қосып табаға салып, өсімдік майына шамалы қуырғаннан кейін үстіне бірнеше ас қасық ет сорпасын немесе су құйып, тілімдеп кесілген жаңа піскен помидор мен тәтті бұрыш салып, тұз себеді. Кақпағын жауып, дайын болғанға дейін бұқтырыл қояды. Мұнан соң көк үрмебұршақ пен жаңа піскен көк бұршақты қайнатып, бұқтырылған көкөніске қосады. Үстіне құмшекер, үгітілген сарымсақ пен дәм қабық, қалампыр, лавр жапырағын салады да, ет пен балыққа гарнир ретінде не болмаса жеке тағам ретінде дастарқанға қояды. 400 г кәді мен баклажанға (әрқайсысы 200 грамнан): 150—200 г сәбіз, 1—2 тал петрушка, 100 грамнан үрмебұршақ пен бұршақ, 200—250 г помидор, 125 г тәтті бұрыш, 4 ас қасық құмшекер, сарымсақ, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Химиялық тазалау

right|200px
**Химиялық тазалау** — мамандандырылған кәсіпорындарда киім-кешектердегі дақтарды кетіру мен жалпы кірден тазартудың күшті әрекетті органикалык ерітінділер қолданылатын әдісі. Мұндай ерітінділер қатарында хлорланған көмірсутектер (көпшілік жағдайда тетрахлорэтилен) пайдаланылады. Өте-мөте уытты болғандыктан, бұл ерітінділер химиялық тазалау кәсіпорындарының жұмыскерлері үшін қауіпті. 
right|300px
Ерітінділердің зиянын азайту үшін жабдықтар тұмшаланғанымен, аппараттарды толтыру және жөндеу кезінде жұмыскерлердің денсаулығына нұқсан келтірмей қоймайды. Пайдаланылатын ерітінділер канцерогенді заттектер болғандықтан, химиялық тазалау кәсіпорындарының жұмыскерлері үшін обыр ауруына душар болу қатері төнеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Айлазан

**Айлазан (армян тағамы)**. Баклажанды дөңгелектеп кесіп, тұздап, 10 минуттан соң суын сығып алып, жуады да, табаға немесе кастрюльге салады. Мұнан соң текшелеп кесілген шикі картоп, тілімдеп туралған тәтті бұрыш, пияз, талшығынан аршылған көк бұршақ, дөңгелектеп кесілген помидор, туралған көкөніс қосып, үстіне өсімдік майып құйып, тұз салады да, оның үстіне жаңағы тағамдарды қайтадан үстемелеп салып, тағы да өсімдік майы мен бірнеше қасық су құяды. Көкөністің үстін тәрелкемен бастырып, ыдыстың қақпаған жабады да, баяу жанған отқа қойып, дайын болғанға дейін бүқтырады. 500 ғ баклажанға: 500 г картоп, екі жарым бас пияз, 4 ас қасық өсімдік майы, 1—2 тәтті бұрыш, 200 г көк бұршақ, 5 помидор, көкөніс, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Армян асханасы
Демократура

**Демократура** - өтпелі («гибридті») саяси режимнің бір түрі. Демократура либерализациясыз демократизацияны білдіреді. Бұл дегеніміз сайлау (*олар жүргізілетін кезде*), көппартиялық және саяси бәсекелестік егер олар үстемдік ететін элитаның билігіне кауіп төндірмейтін кезде ғана жасауы мүмкін. Шын мәнінде көпшіліктің саяси қатысуы үстемдік ететін элитаның қолдауының тікелей көрінісі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Химиялық экология

**Химиялық экология** — химикаттарды қолданудың салдарын және олардың қоршаған ортаға түскендегі әсерін зерттейтін, экологиялық мониторингтің әдістерін талдап-белгілейтін ғылым. Химиялық экология химикаттардың тұрақтылығын, олардың трансформация, таралу, жинақталу және түрлену процестерін зерттейді. Зерттеулердің нәтижесінде көптеген химикаттардан бас тарту қажеттілігі, олардың қоршаған ортаға шығарындыларын азайту үшін, кәсіпорындардың технологияларын жетілдіру.

Қоршаған ортаны, табиғатты корғауға арналған шараларға барлық қоғам мүшелері бірдей қатысуы тиіс.
Өз заманында ұлы химик Д. И. Менделеев: "Химияда қалдық жоқ,
тек пайдаға аспаған шикізат бар", — деп, көрегендікпен қалдықсыз өндіріс құру қажеттілігін көрсеткен еді. Осы күні ғалымдарымыз бен өнертапқыштарымыз өндіріс қалдықтарынан басқа заттар өндіруге арналған тиімді әдіс-тәсілдерді іздестіруде.
Химиялық экология проблемалары адамзат іс-әрекетінің нәтижесінде ұзақ уақыт бойы біртіндеп жинақталып, пайда болған тіршіліктің жағымсыз көрінісі. 

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жер жұмыстарын өндіру әдісін таңдау

**Жер жұмыстарын өндіру әдісін таңдау** - ғимараттың атқаратын міндетіне, тұрғызу мерзіміне және жер массасын ойықтардан үйінділерге ең ұтымды ауыстыруды есепке алып топырақтар балансына және де топырақтар сипаттамасы мен құрылыстың мерзімдік жоспарына байланысты жүзеге асырылады. Жер жұмыстарын өңдірудің негізгі тәсілдері: механикалық, гидравликалық және жару. Жер жұмыстары өндірісінің тәсілдерін, жер қазатын машиналарды және топырақ тасымалдау үшін көлік түрлерін таңдау және дәлелдеу жұмыс өндірісінің жобасында жүзеге асырылады.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Хионофилдер

**Хионофилдер** ( – қар, рһііео – сүйемін) — қыста қар жамылғысы қалың кезде тіршілік етуге бейімделген қарсүйгіш организмдер (көртышқан, леммингтер, тоқалтіс және т.б.). Экологиялық фактор ретінде қар тундра жануарларының тіршілігінде маңызды рөл аткарады. Қар жамылғысының астында (орташа қалындығы 30 см) тоқалтіс пен леммингтерді аулайтын ақкіс, аққалақ тіршілік етеді. Кемірушілердің қар астында көбеюі (тоқалтіс, леммингтер) олардың тундра ландшафтына бейімделуіне мүмкіндік береді. Тіпті өсімдікқоректі ірі сүтқоректілердің (солтүстік бұғысы, күдірқодас) қыста тіршілік етуінде қар маңызды рөл аткарады. Олар қар астындағы өсімдіктермен қоректенеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Биоталық фактор

**Биоталық фактор**- тірі организмдердің бір біріне және табиғи ортаға  жағымды немесе жағымсыз әсер етуі. Бұл өте күрделі процестер жиынтығы. Өйткені тірі организмдер бір бірімен қоректену , бәсекелестік, паразиттік, жыртқыштық,селбесіп тіршілік етуі арқылы алуан түрлу қарым қатынаста болады. 
* 1) шығу негізі тірі организмнің ортаға аралық әсері болып табылатын фактор. Биоталық факторға, мысалы, химиялық бөлінділер (фитонцидтер тағы басқа), организмдердің жойылуы (көмір, теңіз карбонаттарының түзілуі), олардың бұрынғы ұрпақтарының қарекеті (топырақ түзілуі) және тағы басқа жатады;
* 2) БИОГЕНДЕР|биогенді фактордың синонимі. Басқаша айтқанда биоталық фактор дегеніміз — бір организмнің тіршілік әрекетінің басқа организмнің тіршілік әрекетіне, сондай-ақ өлі мекен ету ортасына әсер-ықпалының жиынтығы. Бұлар тірішілік (демографиялық, этологиялық, топтық эффект және тағы басқа) және тұраралық (селбесу, мутуализм, паразитизм, жыртқыштық және тағы басқа) болып бөлінеді. Өсімдіктер, жануарлар және микроорганизмдер арасындағы қарым- қатынас алуан түрлі. Олар тікелей, бір организмнің басқасына тікелей әсер етуіне байланысты және жанама — өсімдіктің қатысуы ортаның абиоталық факторларының режімін өзгертіп, басқа организмдерге әсер етеді.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Зейнолла Әкімжанов

**Зейнолла Әкімжанов** - 1951 жылы 1 шілдеде Солтүстік Қазақстан облысы, Жамбыл ауданы, Амангелді ауылында дүниеге келген.

* 1974 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітірген. 
* 1975 жылдан бері Солтүстік Қазақстан облыстық «Солтүстік Қазақстан» газетінің мәдениет бөлімін басқарып келеді. 
* 1993 жылы «Жерұйық», 2001 жылы «Мизамшуақ» атты жыр жинақтары жарық көрді.

Орыс ақындарының өлең-жырларын, әңгіме-повестерін қазақ тілше аударды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:1951 жылы туғандар
Көлік құралдарын таңдау

**Көлік құралдарын таңдау** - тасымалдау қашықтығына, жол тармақтарының болуына және күйіне, тасымалдау мерзіміне, құнына, жүктер түріне және оларды сақтау талаптарына, сон- дай-ақ арту-түсіру тәсілдеріне байланысты өндіріледі. Жүктерді тасымалдаудың тиімді тәсілдерін таңдау мүмкін варианттарды техника-экономикалық салыстыру арқылы өндіріледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Хлоракне

**Хлоракне** ( (грек, акте) — шыңы, ұшы) — полихлорфенолдың әсерінен пайда болатын май бездерінің созылмалы қабынуы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қырыққабат қосқан самса

**Қырыққабат қосқан самса** (украин тағамы). Әуелі самсаға арнай қамыр дайындайды. Содан кейін тұздаған немесе жас қырыққабатты турап, үстіне шамалы қуырылған ұсақ сәбіз, пияз, томат-пюре, тұз, құмшекер салып, өсімдік майын құйып, бұқтырып қояды. Қамырлы жаяды да (қалыңдығы 1,5 ем етіп), жұмыртқаның ағын жағып, бетіне шамалап фарш салады. Үстіне қамыр қабатын салып, оймамен немесе жұқа стаканмен ояды. Пісіргенге дейін ұн себілген ыдысқа немесе тақтайға салып, салқын жерде ұстайды. Самсаны қайнаған тұзды суға пісіреді.

Қамыр үшін: стаканның 1/3 бөлігіндей ұн, 1 жұмыртқа, стаканның 1/з бөлігіндей су, фарш үшін: 300 г ашытылған немесе жаңа піскен қырыққабат, 1 сәбіз, 1 бас пияз, 2 ас қасық томат-пюре, 1 ас қасық өсімдік майы, құмшекер — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Аспаздық
Довга

**Довга ([[азербайжан]] тағамы)**. Пияз қоcылған қойдың сұрпы етін ет тартқыштан өткізеді де, бұрыштап, тұздап, жақсылап араластырып, тартылған етті шағындау етіп домалақтайды. Бұршақты салқын суға 3—4 сағаттай жібітіп қойып шалалау пісіріп, қауызынан тазартады. Осымен бір мезетте күріш пісіреді. Айранды ұнға араластырып, іртіктеліп қалмас үшін ұдайы бұлғай отырып, қайната береді.Оған домалақтаған ет, бұрыш, күріш, ұсақтап туралған көкөніс (қымыздық, саумалдық, кинза, аскөк) қосып, дайын болғанша тағы да қайнатады. Дастарқанға негізінен салқын күйінде береді. 400 г қой етіне: 5 стакан айран, жарты стакан бұршақ, жарты стакан күріш, І ас қасық бидай ұны, жарты стакан пияз, тұз, қымыздық, кинза, аскөк, ұнтақ қызыл бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Арпа ұнынан жасалған үзбе қамыр

**Арпа ұнынан жасалған үзбе қамыр** (эстон тағамы). Сүтке арпа ұнын, тұз, жұмыртқа, ерітілген май қосып, қамыр илейді де, ұзыншалап кеседі. Мұнан кейін оны қайнап жатқан сорпаға немесе тұзды суға салып қайнатады. Үзбе қамырлы ет тағамымен бірге немесе жеке тағам ретіндеде (жаңа сауылған сүттен немесе айранмен қоса) беруге болады.1/4 стакан ұнға: жарты литр сүт, 1 жұмыртқа,2 ас қасық сары май, тұз —- татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Берш

**Берш** () – көксерке туысына жататын балық. Ұзындығы 25-45 см салмағы 250 г-нан 1,4 кг дейін. Көксеркеден айырмашылығы астынғы жағында жыртқыш тісі жоқ. Желбезек қақпақтары қабыршақталган. Ағынды өзендердің төменгі және орта сағасында және әсіресе Каспий, Азов және Қара теңіз су бассейндер қоймаларында кездеседі. Жетілуі 3-4 жылға созылады. Сәуір мамырда уылдырық шашады. Планктон және ұсақ балықтармен қоректенеді. Кәсіпшілік нысаны.

## Дереккөздер


Санат:Алабұғатәрізділер
Депонирлеу

**Депонирлеу** - 
# бағалы қағаз бен ақшаны мемлекеттік мекемеге сақтауға беру;

# белгілі бір мемлекетке немесе мемлекеттерге халықаралық ұйымға немесе ондағы ең басты міндет атқарушы қызметкерге ратификациялық мадақтаманы сақтауға беру.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Банк терминдері
Санат:Ғылым
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Гошнан

thumb|right
**Гошнан** (қырғыз тағамы). Ашытқан қамырдай көлемдірек етіп, 2 жұқа нан жаяды. Жұқа нанның біреуін табаға салып, үстіне бір тегіс етіп начинка салады да, үстіне екінші жұқа нанды салып, шеттерін біріктіріл бүріл, пісіреді. Дастарқанға ыстық күйінде сорпамен бірге қояды.

Начинка дайындау. Жас қойдың етін ұсақтал турап, оған пияз, тұз, бұрыш қосып араластырады. 500 г қой етіне (сұрпы ет): бір жарым стакан бидай ұйы, 15—20 г ашытқы, 5 ас қасық өсімдік майы,1 бас пияз, бұрыш, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жаркөп

**Жаркөп ([[өзбек]] гағамы)**. Қойдың сұрпы өтін шағындап турайды. Сәбіз бен пиязды турап, қыздырылған қой майына әуелі етті, сосын пиязды қуырады. Үстіне жіңішкелеп тілінген помидор немесе томат-пюре, бұрыш, тұз салып, ыстық су құяды. Қайнаған кезде ірі-ірі етіп текшелеп кесілген сәбіз бен картоп салады да, ыдыстың қақпағын жауып, отын азайтып, дайын болғанша бұқтырып қояды. 500 г қой етіне: 150 г ерітілген, қой майы, 1 кг картоп,2 бас пияз, 2—3 сәбіз, 4 помидор, немесе 2—3 ас қасық томат-пюре, көкөніс, бұрыш, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Хлорланған көмірсутектер

**Хлорланған көмірсутектер** — құрамына көміртек пен сутектен басқа хлор да кіретін органикалық және химиялық қосылыстардың жалпы атауы. Олар тұрмыста және өнеркәсіпте еріткіш (төртхлорлы көміртек, 1-трихлорэтан) және өсімдікті қорғау құралы (ДДТ, линдан және т.б.) ретінде көп қолданылады. Бұл қосылыстар қазіргі кезде қоршаған ортаның барлық жерінде (ауада, ауыз суда, тамақтық өнімдерде және т.б.) кездеседі. Адам организміне олар тері және тыныс алу жолдары арқылы түсіп, бас миында, бауырында, бүйрегінде және т.б. мүшелерінде жиналады. Көптеген хлорланған көмірсутектер тірі организмдерге, соның ішінде адамдарға аса қауіп туғызатын канцерогендер және мутагендер болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қалқа орман

**Қалқа орман** (*Защитный лес*) — адам өміріне қолайлы табиғи орта жасау мақсатымен су режімін реттеу, топырақ эрозиясынан сақтандыру, бағалы жануарларға (мысалы, балық уылдырық шашатын өзендерде балық қорғайтын орман өсіру) жағдай жасау үшін және т.б. сақталатын немесе егілетін табиғи немесе қолдан өсірілген ағаш-бұталар. Мұнымен бірге олар техникалық және құрылыс объектілерін қардан, шаңнан және т.б. сақтайды. Орта түзуші, ресурс сақтайтын және объект қорғайтын ормандар болып сараланады.
## Дереккөздер


Санат:Ормандар
Көмекші

**Көмекші** - 
# Сөздердің аздап ез лексикалық мағынасын жоғалтып, сараптамалық формаларын жасау үшін басқа сөз формаларымен (күрделі, перифрастикалық) қолданылатын сөз; 
# Негізгі, мағыналық емес, қосымша

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Өзін-өзі өтеушілік

**Өзін-өзі өтеушілік** - шаруашылықты жүргізу қағидатының бірі, мұнда кәсіпорын (фирма, компания, бірлестік, т. б.) өзінің өндіріске және тауарды (өнімді) өткізуге (жұмысты орындауға, қызметтерді көрсетуге) жұмсаған шығын оны өткізуден алынған қаражат есебінен өтейді. Егер шығын бұл қаражаттан асып түссе, кәсіпорын, оның өнімі, жұмысы, қызметі залалды (тиімсіз) болып табылады. Залалдылық ұзаққа созылғанда немесе елеулі болғанда, пайдалылықты қамтамасыз ету шаралары нәтиже бермеген жағдайда кәсіпорынның қызметі тоқтатылып оның өзі банкрот деп жарияланады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Хортобионттар

**Хортобионттар** ( — шөп, bion — тіршілік етуші) — шөптерде мекендейтін организмдер.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Земниеку брокастие

**Земниеку брокастие (латыш тағамы)**. Туралған шошқа, сиыр етін және колбасаны, сүрленген шпикті, ұсақтап кесілген пиязға қосып қуырады. Мұнан кейін картоптың жеке өзін жұқалап кесіп, қуырп алады да, барлығын бірге шұңғыл табаға салып, сүт пен шикі жұмыртқаны араластырып, үстіне құяды. Тұз салып, духовкаға қойып пісіреді. Гарнирге жас немесе тұздалған қияр береді. 450 г ет тағамдарына (150 г шошқа еті, 150 г сиыр еті, 150 г колбаса): 3 бас пияз, 2—3 жұмыртқа, жарты стакан сүт, 800 г картоп, 2 ас қасық сары май, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жинақ ақша үлестемесі

**Жинақ ақша үлестемесі** - бір жылғы жинақ ақша (салым, еркін айналыстағы қарыз, т. б.) өсімі сомасының халықтың ақшалай табысының сомасына пайыздық қатынасы. Жинақ ақша үлестемесінің экономикалық мазмұны оны есептеу кезінде пайдаланылатын халықтың ақшалай табысының сипатымен айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Свекольник

Свекольник — қызылшадан пісірілген салқын суп. Аршылып, мұқият жуылған, жіңішкелеп немесе текшелен туралған қызылшаны сірке суы қосылған суға салып пісіріп алады. Пісуінен 10 минут бұрын аздап жаңа жиналған қызылшаның туралған сабағын қосады да, тұзын салып, суытады, нан квасын
құяды, қабығын артып , ұсақтап туралған жас қияр, тұзға аунатқан көк пияз, жас петрушка
не аскөк, қатты піскен жұмыртқа салады.
Қаймақты қосып беруге болады.
**4—5 тарелка (10 стакан су) мөлшеріне:** 
*500 г жас қызылша
*2 қияр
*100 г көк пияз
*2—3 жұмыртқа
*1 /2 стакан қаймақ
*1,5 л  нан квасы керек;
*сірке суы
*көкөніс
*құмшекер мен тұзды әркім өз қалауынша қосады.
Диеталық свекольникке квас қосылмайды, оның
орнына қызылша сорпасын, сірке суының орнына
лимон қышқылын қосады; жұмыртқаның сары уызын жеуге болмайтындықтан, ұсақтап туралған ағын
ғана қосады.
**1 адамға арналған диеталық свекольникке:**
*150 г қызылша
*1/4 стакан қаймақ
*1 ас қасық құмшекер
*1 жұмыртқаның ағы
*1 жаңа жиналған қияр мен петрушка не аскөк
*300 г қызылша сорпасы керек;
*лимон қышқылы
*құмшекер мен тұз әркімнің өз  қалауына қарай.
Свекольникті бұрын жиналып алынған қызылшадан да пісіруге болады. Қыста оны
үстіне жұмыртқаның шикі сары уызын құйып,
ыстықтай ітуге болады. Аршылып, жуылған
қызылшаны тұтас күйінде пісіреді. Қызылша
кемінде 2,5—3 сағат піседі, сондықтан суы
қайнап азайған сайын әуелгі қалпынан азайтпай еселеп тұру керек. Жайлап қайнатыл
пісіріледі. Қызылша пісіп шыққаннан кейін,
оны ірі үккішпен үгеді, лимон қышқылын, құмшекер, тұз салады- да, ыстық сорпасын құйыпараластырады. **Суытқаннан кейін диеталық свекольник сияқты етіп жасап береді.
4—5 тәрелкеге:**
* 500 г қызылша
* 1,5 шай қасық тұз
* 1/2 шай қасық лимон қышқылы
* 2 ас қасық құмшекер керек.
Мөлшері осынша ыстық свекольникке: 600 г қызылша, 2—3 шикі жұмыртқаның сары уызын қосса
жетіп жатыр.
Тұздығын дайындау: шикі жұмыртқаның сары
уызын бір шөкім тұз қосып жақсылан езеді, 1 ас
қасық қайнаған суық су қосады; аз-аздап ыстық
сорпа құяды, жұмыртқаның сары уызын пісіп қалмау
үшін үнемі араластырып тұрады да, одан соң үгітілген қызылшаға араластырады. Қоспалы свекольникті
дастарқанға қояр алдында жасайды.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Ценобионт

**Ценобионт** — қауымдастықтың мүшесі ретіндегі организм (бір түрлік қауымдастық ретіндегі популяцияда немесе көп түрлік қауымдастық ретіндегі биоценозда).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Кран ілмегінің құлашы

**Кран ілмегінің құлашы** - кранның техникалық сипаттамасының көрсеткіші, кранның айналма платформасының айналу өсі мен жүк ілмегінің құрсау центрінен өтетін тік өстің аралығындағы қашықтық.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Гөбәдие

thumb|right
**Гөбәдие** (, ) — татар, сонымен қатар, башқұрт, чуваш халықтарының тағамы. Құмшекерді, тұзды тортасын айырған майға немесе маргаринге салып ерітеді, үстіне жұмыртқа салып, қамыр илейді. Қамырлы тең бөліп, екі жұқа нан жаяды да, біреуін үлкен табаға салып, кортпен майданды, үстіне бір қатар піскен күріш, мейіз салады. Бетіне піскен жұмыртқа турап, сары май құнды. Мұнан кейін екінші жұқа нанмен көмкеріп, шеттерін біріктіріл бүреді де, бірнеше жерінен тесіл, жұмыртқаның сарысын жағыл, бетіне кепкен нан ұнтағын сеуіп, пісіреді.

.Көрт дайындау - Іріген сүтті қайнатып ірімшік жасайды, оны сүзіп алып, қызарғанша қайнатады. Ірімшікті үгіл, бетіне құмшекер салады (3 л сүт, құмшекер — қажетіне қарай). 650 г ұнға: 1 ас қасық құмшекер, 2 ас қасық маргарин немесе сары май,

2 жұмыртқа, 10—15 г ашытқы, 1 стакан су, тұз — татымына қарай.

Начинка үшін: 500 г күріш, 200 г мейіз, 2 жұмыртқа, 4 ас қасық сары май қажет.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Санат:Татар асханасы
Жиынтықты индекс

**Жиынтықты индекс** - әлеуметтік-экономикалық құбылыстарды жиынтықтауға арналған индекс. Мысалы, бөлшек сауда бағасының индексі, тауарлар мен қызметтер бағасынын индексі. Зерттелетін құбылыстардың жалпы жиынтығы бөлігін құрайтын құбылыстардың жекелеген азды-көпті біртекті топтарына арналған топтық индекс және тікелей өлшемдес емес әртекті элементтерден құралатын зерттелетін құбылыстардың бүкіл жиынтығына арналған жалпы индекс болуы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Яичница

300px|richt|thumb|Яичница
**Яичница**. Оны тек жұмыртқаның таза
өзінен немесе түрлі өнімдер араластырып,
мысалы ет өнімдерін (ветчина, колбаса,
шпик, ет), көкөністер (көк жуа, помидор,
бадана, саумалдық, картоп), сүт тағамдарын
(ірімшік, кілегей, қаймақ, сүт), қайнатпа,
бал, алма т. б. қосып әзірлеуге болады.
Яичницаны сары майға немесе тортасын
айырған майға, асханалық маргаринге қуы-
рады.

## Көпіршітіп пісірген яичница
**Көпіршітіп пісірген яичница** май еріткен шағын
табаға жұмыртқаны жарып салып, оттан алады
да, үстіне аздап сүт құяды, тұз сеуіп, көпіршітеді.
Отын басыңқырап, үздіксіз араластыра отырып
қуырады. Яичница сұйықтау ботқаға айналғанда
табаны оттан алады. Содан кейін оны тәрелкеге
салады да, оның айналасына сары майға қуырылған ақ нан қояды.
3 жұмыртқа: 1 ас қасық сары май немесе маргарин, 2 ас қасық сүт керек.

## Көк бадана қосып пісірген яичннца.
**Көк бадана қосып пісірген яичннца**. Бадана қындарын талшықтарын антазартыл, турайды да
тұзды суға пісіріп кепсермен сүзіп алады. Содан соң
сары майға аздап қуырыл алып, үстіне шикі жұмыртқа құяды да тұздал, толық піскенше қайта қуырады.
5 жұмыртқаға 200 г бадана қыны, 1 ас қасық
сары май немесе маргарин керек.

## Помидор мен пияз қосқан яичница
**Помидор мен пияз қосқан яичница**. Помидордың
қабығын аршыл, тілімден кеседі де аздап қуырады.
Содан соң үстіне шикі жұмыртқа құйып, 7—8
минут араластырмай қуырады да, тұз салып, бұрыш-
тайды. Дөңгелектеп кесілген пиязды бөлек қуырыл,
яичницамен бірге береді.
3—4 помидорға (250—300 г): 4—5 жұмыртқа,
4 ас қасық сары май немесе маргарин, 4—5 жуа
керек.

## Көк пияз қосып пісірген яичница
**[[Көк пияз]] қосып пісірген яичница**. Көк пиязды жуып,
тазартады. Содан кейін сүртіл, құрғатады. Ұсақтал
кесілген соң шикі жұмыртқа құйыл араластырады
да, тұздал, әбден піскенше сары майға қуырады.

## Ірімшік және сүзбе қосқан яичница
**Ірімшік және сүзбе қосқан яичница**. Жұмыртқаны
жарып ірі тісті үккішпен үгітілген сүзбемен аралас-
тырып, сары майға қуырады. 6 жұмыртқа, 7 5 г
сүзбе, 4—5 ас қасық сары май немесе маргарин
керек.

## Алма қосқан яичница
**[[Алма]] қосқан яичница**. Алмалы тазартыл, өзегін алып
тастайды да, қалыңдығын 0,5 см-ден кеседі де, бидай
ұнына аунатып алып, сары майға қуырады. Содан
соң үстіне шикі жұмыртқа құйыл, духовкаға қойып
пісіреді.

## Драчена
**Драчена**. Шикі жұмыртқаны бидай ұнымен аралас-
тырып, сары май қосады да, тағы да аралаетыра-
ды.
Қоспаға әлсін-әлсін жылы сүт құйыл араластырып
сұйылтады. Артынан елекке құйыл сүзеді. Сүзіп
алынған массаны май жағылған табаға салып духов-
када пісіреді. Драчена піскен бойда үстіне май құяды
да бірден дастарқанға қояды.
3 жұмыртқа: 2{/2 ас қасық сүт, 1 шай қасық бидай
ұйы, 2 шай қасық ерітілген сары май керек.

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар

be-x-old:Яечня
Үстемелі

**Үстемелі** - 
# Үстеме болушы, үстеме қызметін атқарушы; 
# Сөйлемелікке әдетте енгізіледі не ерекше мақам беру үшін енгізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ценоклин

**Ценоклин** — қауымдастықтың кез келген белгілерінің кеңістіктік тұрғыда үздіксіз өзгеруі; мысалы, градиенттің  (кеңістікте қайсыбір шектеу жағдайларының артуының не азаюының мөлшер шамасының) болуына байланысты қауымдастықтағы түрлердің мекендеу тығыздығының өзгеруі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Таулы өңдеу

**Таулы өңдеу** - барлау мен пайдалы қазындылар шығару, инженерлік-геологиялық іздеулер және жер асты ғимараттарын салу мақсатымен таулы жұмыстарын жүзеге асыру нәтижесінде пайда болатын жер қабығындағы қуыс.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Қалпына келген таралу аймағы

**Қалпына келген таралу аймағы** (*Восстановленный ареал*) — 
# түрдің, басқа жүйелік топтың немесе қауымдастык типінің тарихи кезеңде бұрын таралған аймағы. Палеонтологиялық (археологиялық) олжалар мен әдебиеттердегі нұскамаларда (шежірелерде, жылнамаларда және т.б.) суреттелген, яғни, шындығында ойша картографиялық тұрғыдан қалпына келтірілген таралу аймағы; 
# таяудағы соңғы уақытқа дейін сирек, құрып бітуге айналған гүрдің бұрын, антропогендік кінәраттауға дейінгі табиғи тұрқына келген таралу аймағы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Капсад мульги

**Капсад мульги (эстон тағамы)**. Аздап тұздалған шошқа етін үлестеп бөліп, кеседі. Мұнан кейін ашытқан капустаға ұсақтап туралған пияз бен құмшекер салады да, кастрюльдің түбіне шошқа етіп, онан кейін капуста, оның үстіне арпа жармасын салып, аздап су құйып, бұрыш салып, бұқтырады. Гарнир ретінде суға піскен картоп беріледі. 500 г шошқа етіне (аздап тұздалған): 500 г ашытқан капуста, жарты стакан арпа жармасы, 2 бас пияз, 1 шай қасық құмшекер, тұз — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Кубалық социализм

**Кубалық социализм**
thumb|200px|Куба жалауы
## География
thumb|left|200px|Темекі өндірісі
Куба — Үлкен Антиль аралдарындағы көршілеріне қарағанда таулы жері аз арал. Мұнда қыраттар құрғақ жердің тек ширегін ғана алып жатыр. Оңтүстік Кубаны антиль аралдық доғасының басты таулы қыраты кесіп өтеді. Оның бұл бөлігі Сьерра-Маэстро деп аталады, Кубаның қалған көпшілік бөлігі ойпаттар. Куба өзендерінің айта қаларлықтай шаруашылық маңызы жоқ. Елдің ең ұзын өзені Кауто батыстан шығысқа қарай ағады. Ел аумағының 20%-ына жуығы қарағай мен қызыл ағаштардың ормандарымен жабылған. Ауыл шаруашылығына жарамды жердің 80%-ына жуығында, жаңбыр суының қызыл құмдаққа әсер етуінен құралған қызыл топырақты құнарлы топырақ бар. Жерінің көпшілік бөлігі 4,6 млн бас ірі қара мал үшін жайылымдар мен егіс далалары. Ыстық маусымдық мол жауын-шашындары болатын климат пем құнарлы топырақтар күріш, кофе, цитрус өсімдіктері мен темекі, т.б. дақылдардың өсуіне қолайлы жағдайлар қалыптастырады. Алайда бір ғасырдан астам уақыт бойы Кубаның негізгі дақылы — қант құрағы болып қалып отыр. **Куба қант өндіруден дүние жүзінде үшінші орынды алады.**

## Батыс жарты шарындағы жалғыз социалистік ел
thumb|300px|Фидель Кастро
**Куба** — Батыс жарты шарындағы жалғыз социалистік ел. 1898 жылы Испаниядан тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін, арал 1930 жылдарға дейін Американың күшті ықпалында қалып қойды. 1959 жылы өкімет басына Фидель Кастро келді. Ол әлі күнге дейін мемлекет басшысы болып қалып отыр. Кубаға Кеңестер Одағы жан-жақты демеу мен көмек көрсетті. Алайда АҚШ-пен қарым-қатынастары нашарлай түсті. 1962 жылы аралға АҚШ-пен тікелей жақын жерде кеңес зымырандарын орналастыру екі державаның арасында Кариб дағдарысы аталған дағдарысқа әкеп соқты. КСРО ыдырағаннан кейін Куба елеулі экономикалық қиындықтарды бастан кешіруде. Жағдайды никель кен орындарын кеңінен игеру мен туризмнің дамуы біршама түзеді.
thumb|700px|center|Куба картасы

## Дереккөздер


Санат:География
Котлован желдетуі

**Котлован желдетуі** - котлованның пайда болу процесі ірі немесе үйілген зақымданған топырақ штампы түрінде жұмысшы органмен механикалы, екпінді, нығыздалған құралдардың көмегімен қайта қалпына келтіру.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Цитоэкология

**Цитоэкология** — клеткалардың қоршаған орта жағдайларына бейімделу заңдылықтарын зерттейтін цитология саласы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Спот мәмілесі

**Спот мәмілесі** - тауар дереу жеткізілген жағдайда қолма-қол есеп айырысу жолымен сатылатын мәміле. Мұнда сатушының қолында тауар болуға тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ишлекли

thumb|right
**Ишлекли** (түрікмен тағамы). Сары май, жұмыртқа қосып, қамыр илейді, оны жұқалан жанды да, шаршылан (4X4 ем етіп) кеседі, арасына фарш салып, үш бұрыштан шеттерін біріктіріп бүреді. Қатты қыздырылған фритюрге қойып пісіреді. Дастарқанға ыстық күйінде қояды.

*Фарш дайындау* - Қой еті мен пиязды екі рет ет тартқыштан өткізеді де, тұздай, бұрыштал, үстіне аздап су құйыл, араластырады.

500 г қой етіне (сұрпы ет): 350 г бидай ұйы, 1 бас пияз, 1 ас қасық сары май, 1—2 жұмыртқа қажет.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Қанатсыз маймақ қом

thumb|right
**Қанатсыз маймақ қом** () -  чистик тәрізділер тұқымына жататын ұшпайтын құс. Ұзындығы 70 см. Солтүстік Атлант жағалауларында мекендеген. 19 ғасырдың ортасында жойылған.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Биология
Өзбек мантысы

**Өзбек мантысы** - Қой етіне (сұрпы ет) пияз қосып, ұсақтал турайды да, тұз, ұнтақ бұрыш салып, жақсылан араластырады. Құйрық майды майдалан турайды. Кестеге дайындалғандай тұзсыз қамыр илеп, жұқартып жанды да, шаршылан (10 X 10 ем етіп) кеседі. Бұдан соң кесілген нанның арасына фарш пен құйрық май салып жан-жағын біріктіріп, шеттерін бүреді. Сосын 40 минуттай буға қойып пісіреді. Дастарқанға сорпамен бірге қояды. Қаймақ пен ұсақтан туралған көкөністі бөлек береді. 200 г бидай ұнына: стаканның үштен бір бөлігіндей су, 400 г қой еті (семіз), 30 г құйрық май, 3 бас пияз, 3—4 ас қасық сары май, 150 г қаймақ, бұрыш пен көкөніс қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Чапараль

right|300px
**Чапараль** ( — емен өскіні) — қуаңшылыққа төзімді, мәңгі жасыл, қатты жапырақты бұталар қауымдастығы. Калифорнияда, Мексикада, Чилиде кездеседі. Оларды өрттен кейін тез қайта қалпына келетіндіктен пирогенді экожүйеге жатқызады. Чапаральда шоқ емен, көкбұта, акация, қылқан жапырақтылар, опунциялар және т.б. өседі.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мэмэлигуцэ

thumb|right
**Мэмэлигуцэ** (молдаван тағамы). Жүгері ұнын қайнап жатқан тұзды суға салып, араластыра отырып, 7—10 минут қайнатады. Дастарқанға қоярда сары май немесе өсімдік майып, брынза немесе қаймақ қосады.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Автоклавты қатаюдың тұтқырғыш заттары

**Автоклавты қатаюдың тұтқырғыш заттары** - қаныққан сулы будың ортасында болатын автоклавты синтезі кезінде тығыз және берік тастың пайда болуына қабілетті заттар.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Скороварка

thumb
Тамақты тез пісіруге арналған ерекше конструкциялы кәстрөл. Жай
кастрюльге қарағанда 3—4 есе тез пісіреді.
Ыдыстың герметикалығының нәтижесінде
ішіндегі қысым мен температура 120оС-ға
дейін Көтеріледі. Скороварканың қ а қпағында
екі клапан орналасқан : іштегі қысымды
0,9-1,1 атм - ға тең етіп тұрақтандыратын —
жұмысшы клапаны және қысым 1,5 атм-дан
жоғары болып жұмысшы клапаны бұзылған
жағдайда іске қосылатын сақтандырғыш
клапан . Қайнау кезінде жиналған артық 
жұмысшы клапандағы тесік арқылы шығады.
**Скороваркада** қайнатыл , бұқтырып және
бумен пісіруге болады.
Скороваркада пісірілген тамақтық жұғымдылығы мен дәмі сақталады . Ол компот әзірлеуге
өте ыңғайлы, бірнеше минут ішінде жеміс
жұмсарып , өзінің түсі мен дәмін өзгертпейді.
Әдетте скороварканың сыйымдылығын 4,5
және 6 литрлі кетіп шығарады. Оны кез келген
қыздырғыш приборларға орналастыруға болады. Скороварканың ішіне азық - түлікті 3 / 4 бөлігіне келтіріп, ал қайнау кезінде
көбігі көп шығатын және көп көтерілетін
(макарон, крупа т. б.) азықты толтырмай
ортағана салу керек.
**Скороварканы** пайдалану кезінде ішіндегі
артық суды шығарыл алмай тұрып қақпағын
ашуға болмайды. Тамақты пісіріп болғаннан
кейін скороварканы салқын суға қойып салқындатып алып, жұмысшы клапанын ашып
буын шығарады, бұдан кейін ғана қақпағын
ашу керек.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Шауырма

thumb|right|кәдімгі шаурма
**Шауырма** — Таяу Шығыстың ет тағамы (тауық, қой еті, қой еті, сирек - шошқа еті , шошқа еті. лаваш наны , сирек – лавашта , қырыққабат, жаңа піскен қияр, пияз, сарымсақ соусы және қажет болса дәмдеуіштер қосылған. Қойдың сұрпы етін жуып, майын сылып, бөлшектеп кеседі де, керамикалық немесе змальды ыдысқа салады. Сосын тұздан, бұрыштан, кептірген көкөніс, ұсақтап туралған пияз қосып, арақ (немесе коньяк) пен лимон шырынын (немесе ерітілген лимон қышқылын) бүркіп, салқын жерге қояды. 6—7 сағат өткен соң қойдың еті мен құйрық майын істік темірге (шампур) қатарлап тізбектейді де істікті тік ұстаған күйі шоңқа аударыстырьп қақтайды. Дайын болған ет пен майды тәрелкеге салын, дөңгелектеп кесілген пиязбен бірге қосып дастарқанға қояды.

## Kерек заттар

1,5 кг қой етіне (семіз): 200 г құйрық май, 500 г пияз, жарты лимон немесе 2 ас қасық татымына қарай ерітілген лимон қышқылы, коньяк немесе 1 ас қасық арақ, тұз, кептірген көкөніс (аскөк, жалбыз, кинза, базилик), ұнтақ қызыл бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Ет тағамдары
Санат:Шығыс асханасы
Санат:Армян асханасы
Шалғын

right|300px
right|200px
**Шалғын** — көпжылдық шөптесін өсімдіктердің, негізінен жеткілікті және артық ылғал жағдайындағы астық тұқымдас және өлеңтұқымдастардың басымдығымен сипатталатын белдемдік және интрабелдемдік өсімдіктер типі. Барлық шалғынға тән — оттылық пен шымның болуы. Материктік, жайылмалық, таулық шалғын болып бөлінеді.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау

bat-smg:Pėiva
Белгіленген

**Белгіленген** - белгіленгенді қамтамасыз етуші.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Табиғат пайдаланудағы фактор

**Табиғат пайдаланудағы фактор** — табиғи ресурстарды пайдалану процестеріне ықпал жасайтын кез келген (абиоталық, биоталық және антропогендік) әсер. Мұндай факторларды үш топқа белуге болады: 
* а) табиғи ресурстарға ықпал ететіндер, 
* ә) өндірістің өзіне әсер ететіндер (мысалы, ортаның ластануы) және 
* б) табиғат пайдаланушы ретінде адамға әсер ететін факторлар. Әдетте, табиғат пайдаланудағы фактор табиғат пайдаланудың бүкіл жиынтығына әр түрлі шамада ықпал етеді.
## Дереккөздер


Санат:Табиғатты қорғау
Тұтқырғыш материалдар

**Тұтқырғыш заттар** — ұнтақ тәріздес материалдар, физика-механикалық үрдіс нәтижесінде уақыт өте өздігінен қатаюға қабілетті, олар сумен қосылғанда иілімді-тұтқыр қамыр пайда болады.


Refined bitumen.JPG|Битум
Gypsum-278416.jpg|Гипс
Sand-cement-render.jpg|Цемент

## Дереккөздер

Санат:Құрылыс материалдары
Шалғындық дала

right|300px
right|200px
**Шалғындық дала** - жеткілікті ылғалда жақсы өсетін далалық өсімдіктер (шалғынға ауыспалы) түрі; топырақтың толық немесе толыққа жуық шымдануы тән. Оттылық құрамында қуаң жерлік далалық астық тұқымдастармен қатар түрлі шөптер едәуір.

Шөбінің құрамында ксерофитті далалық дақылдармен бірге әр түрлі шөптер көп кездеседі. Шалғындық дала дала зонасының солтүстік шекарасына таяу өңірде, сондай-ақ жайылым ретінде пайдаланылатын көптеген тау жүйелерінің орманды-шалғынды-далалы белдеулерінде таралған.

Шалғындықта көбінесе шөптесін өсімдіктер өседі. Шалғындықтан жиі құмырсқа илеуін көруге болады. Мұнда көптеген бұнақденелілер тіршілік етеді. Дала тышқаны, көртышқан, қоян және құстар да шалғындықтан қорегін мен баспанасын табады.
Африкада ағаштар сирек кездесетін саванна - шалғындық болып саналады. Онда көптеген жануарлар тіршілік етеді. Саваннада жыл бойы ыстық болады. Құрғақшылық кезінде шөп құрап, дала қоңыр түске енеді. Аз маусым бойындағы жаңбырдан соң шалғындық қайтадан жасыл алқапқа айналады.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Шахар-лохум

**Шахар-лохум** (армян тағамы)- Құмшекерді тортасын айырған майға салып, ерітеді. Үстіне жұмыртқаның сарысын қосып, коньяк немесе арақ бүркіп, қамыр илейді. Мұнан кейін шағындау жұқа нан жаяды да, духовкаға қойып пісіреді.

500 г бидай ұнына: 200 г тортасын айырған май, 200 г құмшекер, 1 жұмыртқаның сарысы, 50 г мөлшерінде коньяк немесе арақ қосылады.

## Дереккөздер


Санат:Армян асханасы
Ай кезбелік

**Ай кезбелік** (снохождение ) — ұйқы
бұзылудың бір түрі. Ол көбінесе балалар
мен жасөспірімдер қалжырағанда, неврозбен
ауырғанда, қатты науқастан сауығу кезеңінде байқалады. Ай кезбелік сырттай қарағанда қояншық (эпилепсия) ауруына ұқсас
болуы мүмкін. Бұл сырқаттың бір белгісі —
адам ұйқысынан оянбай-ақ төсегінен тұрып
бөлмені аралап жүреді, өзімен-өзі сөйлесіп,
кейде бағытсыз әрекеттер жасайды (есікті
ашып-жабады, сыртқа шығып кетеді). Содан
кейін ол қайтадан төсегіне жатып ұиқысын
жалғастырады. Оның бір ерекшелігі — бұл
эпизодтар адамның есіңде сақталмайды.
Ай кезбелікпен ауырған адамдар ертеден-ақ
айналасындағыларға үрей туғызған. Сондықтан халық арасында ондай адамдарды білгір,
көреген, өйткені оған ай әсер еткен (Ай
кезбе атауы осыдан барып шыққан), оның
қолынан бәрі келеді деген қате ұғымдар
орын алған.

Ай кезбелік кезінде адам жығылуы, бір нәрсеге соғылуы, жарақаттануы мүмкін, соның
нәтижесінде ол үйқысынан оянып кетеді.
Бақытсыздық жағдайға ұшыраудан сақтану
үшін ай кезбелікпен жапа шеккен адам
жатқан бөлменің есік-терезесін жауып,
электр приборларын токтан ажыратып, отты
сөндіріп тастау керек. Түнде ұйқысыраған
адамды ақырын оятып, сосын қайтадан
төсегіне жатқызып, ол үйықтағанша жанында отырған жөн. Мұндай адамдар дәрігердің
бақылауында болуы керек.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Тәжік қуырдағы

**[[Тәжік]] қуырдағы**. Семіз қой етін (сұрпы етін) кесектеп турайды да, табаға салып, қызарғанша қуырады. Қуырып болған соң басқа ыдысқа (кейде тайыз кастрюльге) аударып алып, үстіне томат-пюре құйып, қақпағын жауып, 30—40 минуттай бұқтырады. Мұнан кейін жеңілдеп қуырылған ұн, тамыр сабақтар, пияз, жіңішкелеп кесілген шикі картоп қосып, тұздап, ұнтақ бұрыш сеуіп, жақсылап араласгырады да, дайын болғанға дейін бұқтырып қояды. 500 г қой етіне: 600 г картоп, 60 г қойдың майы, 120 г тамыр сабақтар, 200 г пияз, 5 ас қасық томат-пюре, жарты ас қасық бидай ұны, тұз бен бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Соқпа жабысқақтық

**Соқпа жабысқақтық** - материалдың морт қирауға кедергісін бағалайтын шартты механикалық сипаттамасы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Қаптап өсу

[thumb|[Коррозия]]
**Қаптап өсу** (Обрастание, перифитон;  — айналасында, жан-жағыңда, *phyton* — өсімдік) — суды ортадағы имараттар мен заттектердің, денелердің (кит денесінің беті, кеме корпусының, порт имараттарының, қабырғаларының, құбырлардың және т.б.) өсімдіктекті, жануартекті және микроскоптык организмдермен қапталуы. 

Мысалы, аквариумный ішкі қабырғасында жұқа қабықтың түзілуі. Қаптап өсу кеме жылдамдығын баяулатады, су астындағы имаратгарды бүзады және т.б. Қаптап өсумен күресу үшін беттерді улы бояумен сырлайды, улы ерітінділермен немесе ыстық сумен жуады, кейде қарапайым механикалық тәсілдерді колданады. Қаптап өсуді биозақымдалуға жатқызады. Мүны инженерлік немесе қолданбалы биология зерттейді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Далап

thumb|250px
thumb|150px
**Далап** (ерінге жағатын) еріннің терісін
жұмсартып, оны күн, жел қағудан қорғайды.
Далаптың көмегімен еріннің пішіні мен көлемін өзгертуге болады. Егер ауыз үлкен болса,
далапты езуге жеткізбей еріннің орта тұсына
ғана жағады; ауызы кішкентай әйелдер —
еріннің бүкіл жоғарғы бөлегін, ал жоғарғы
еріні қалыңдау болса — төменгі ерінді тұтастай, ерін жұқа болса — жоғарғы ерінді көбірек бояу керек; ерні қалың әйелдер далапты
еріннің шетіне жеткізбей жаққаны жөн.
Әуелі ауызды айнала сызық жүргізіп, сонан
соң ерінге далап жаққан дұрыс. Далап қалың
жарылып кетсе, оны жұқарту үшін ерін арасына қағаз қойып, ерінді қатты жымқырыл
қысу керек. Еріндегі далапты түнемелге
қалдырмай, кешкісін нәрлі креммен сүрту
қажет.

Ерін далабы әртүрлі түсте шығарылады.
Оны түсі беттің терісіне, көздің, шаштыр
киімнің түсіне сәйкес келетіндей етіп таңдау
керек. Мезгіліне қарай күндіз және кешкісін
пайдаланылатын далаптардың түсі әртүрлі
болуы шарт. Күндіз қолданылатын далаптың
түсі кешқұрым пайдаланатынға қарағанда
ашық, нәзік болғаны дұрыс.

Аққуба өнді әйелдердің қоңырқай түсті далапқа үйір болмағаны жөн, себебі мұндай түс
оларды егде етіп көрсетеді, әрі бет-әлпетінің
өңін бұзады. Қоңырқай күнқақты өңді, сондай-ақ қараторы әйелдерге дал аптық ашық түстісінен гөрі қоңырқай-қызғылт түстілері жарасады, ал қоңыр-сары шашты әйелдер түсі
онша ашық емес дал алты, шашының түсі
сары әйелдер ашық түсті далапты пайдаланғаны жөн.

Құрамында бояғыш заттар жоқ, тек қана
ерінді жұмсартып, жарылудан, кеберсуден,
жел қағудан қорғауға арналған түссіз гигиеналық далап та шығарылады.
Жүкті әйелдер ерін дал абын пайдаланбағаны
дұрыс.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Семен Ефимович Десницкий

**Десницкий Семен Ефимович** (1740-1789) - Ресейдегі «*заңгерлік дүниетанымның*» қалыптасуы мен дамуына көп себебін тигізген атақты орыс заңгері, «*орыстың ішіндегі бірінші құқық профессоры*».

## Биография
Семен Ефимович Десницкий Нежинде дүниеге келген. Туу туралы нақты мәліметтер жоқ, сондықтан туған жылы шамамен көрсетілген.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым

Санат:Саясаттану
Шекаралық ағын сулар мен халықаралық көлдерді қорғау жөніндегі келісім

**Шекаралық ағын сулар мен халықаралық көлдерді қорғау жөніндегі келісім (Convention on the Protection and Use of Transboundary Watercourses and International Lakes)** — 1992 жылы Хельсинкиде (Финляндия) қабылданған. Қатысушылары — 24 мемлекет. Мақсаты — шекараралық суларды қорғау және оңтайлы пайдалану жөнінде ұлттық және халықаралық шаралар қабылдау. Негізгі ережелері — қатысушылардың шекараралық сулардың ластануын болдырмау, бақылау және азайту жөніндегі міндеттемелері, ластанудың таралуын шектеу; ластанудың алдын алудың амалы ретінде "ластаушы төлейді" ұстанымын қолдану; зерттеу және даму саласындағы ынтымақтастық; мониторинг жүйесін жүргізу.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Фарш салынған колбаса

**Фарш салынған колбаса (литва тағамы)**. Колбасаны дөңгелектеп кесіп бір-ақ жағын қуырады. Сосын жаңа піскен саңырауқұлақты (немесе кептірілген саңырауқұлақты күні бұрын қайнатыg) шағындаg турап, оған пияз қосып қуырады. Үстіне тұз, бұрыш себеді. Колбасаның әр түйіріне саңырауқұлақ фаршын бірге қосып дастарқанға қояды. 400 г колбасаға: 500 г жаңа піскек саңырауқұлақ немесе 50 г кептірілген саңырауқұлақ, 2 ас қасық ерітілген май немесе маргарин (асханалық), 3 бас пияз, тұз бен бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Жүк арту габариті

**Жүк арту габариті** - ашық жылжымалы құрам түзу көлденең жолда тұрғандағы оның жүк (буып бекітуді ескере отырып) орналастырылуға тиісті шекті көлденең (темір жол өсіне перпендикуляр)сұлбасы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Шекті рауалы деңгей

**Шекті рауалы деңгей** — шекті рауалы концентрация секілді, бірақ ортаны шу, радиоактивтіk3к, электрмагниттік сәулелену және т.б. арнайы ластағыштармен ластауға байланысты қолданылатын ұғым. Мысалы, сәулеленудің және т.б. шекті рауалы деңгейі болады. Ластанудың мұндай жағдайларындағы шекті рауалы деңгей әлі анықталған жоқ, ал оның зерттелуі тәжірибелік немесе тәжірибелік-өндірістік дайындық сатысы деңгейінде ғана тұр.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Қарашірінділену

**Қарашірінділену** (*Гумификация*;  — топырақ, *facere* — жасау) — өсімдіктер мен жануарлардың мортмас-саларының ыдыраған өнімдерінің топырақтағы микроорганизмдердің қатысында қарашіріндіге айналуының биохимиялық | процесі. Заттектердің полимерленуі және тотығуы арқылы жүзеге асырылады. Қарашірінділену дәрежесі қарашірінді заттектерінің қосындысының топырақтағы органикалық заттектердің жалпы қосындысына қатынасымен өлшенеді (%).
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Жылжымалы құрамның габариті

**Жылжымалы құрамның габариті** - рессорларында тұрғандағы бүйірлік еңкеюін қоспағанда максимал мөлшерленген шектері және тозықтары бар, бос та, тиелген жағдайда да түзу көлденең жолда орналастырылған жылжымалы құрам жайғасуға тиісті, шекті көлденең (жол өсіне перпендикуляр) сұлба.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Шекті рауалы доза

**Шекті рауалы доза** — зиянды агенттің организмге не олардың қауымдастықтарына өткенде (демалу, тамақпен бірге және т.б.) оларға әлі құртатындай ықпал жасамайтындай ең көп мөлшері. Бір жылдық шекті рауалы доза және белгілі бір уақыт аралығы ішіндегі шекті рауалы доза белгіленеді.

## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Дальтонизм

thumb|209px
**Дальтонизм** (түсті ажыратпаушылық) — көздің көру қабілетінің
бұзылуы нәтижесінде түсті ажырата алмаушылық. Түсті бірқалыпты сезетін адам негізгі
үш түсті (қызыл, жасыл және көк) қабылдай
алады (Көру мақаласын қараңыз). Дальтонизмге шалдыққан адамның қызыл және
жасыл түстерді сезінуі төмендейді немесе
мүлде жойылады, соның салдарынан айналадағы әлемнің түрлі-түсті көріністерін теріс
қабылдайды. Көк түске сезімталдықтың кемуі
өте сирек байқалады. Түсті мүлде айыра
алмаушылықты түс танымау деп атайды;
мұндайда айналадағы барлық заттар қара-ақ
реңді болып қабылданады.

Дальтонизм туа біткен және жүре біткен
болып бөлінеді. Туа біткен дальтонизм ерлерде тұқым қуалайды. Жүре біткен дальтонизм
көздің немесе орталық жүйке жүйесінің ауруға
шалдығуынан болады, сондықтан түсті ажырата алмау белгісі байқалған жағдайда дереу
көз дәрігеріне қаралған жөн. Дальтонизмде
тағы бір ескеретін жайт: түс айыру кемістік
ұзақ уақыт бойына сол ауру адамның өзіне
де, оның маңайындағыларға да байқалмауы
мүмкін. Дальтонизмге шалдыққан адамдарда
бірте-бірте түстің ашықтығына қарай ажырата білу қабілеті пайда болады. Адамдардың
түсті ажырата білуін тексеріп отырудың практикалық, әсіресе кәсіптік тұрғыдан айрықша
маңызы бар. Өйткені түсті дұрыс ажырата
білмеу бақытсыз жағдайға ұшыратуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Көру
Санат:Көз аурулары
Санат:Офтальмология
Волын крученигі

**Волын крученигі (украин тағамы)**. Етті жіңішкелеп тілімдеп кеседі де, жақсылап жаншиды. Мұнан соң тұздап, бұрыштап, бұқтырылған капустаның жапырағына орайды да, ұнға аунатып, ерітілген шошқа майына қуырады. Сосын оған аздаған мөлшерде ет сорпасы мен томат-пюре құйыл, қақпағын жабады да, дайын болғанға дейін бұқтырып қояды. Дастарқанға қоярда үстіне бұқтырылған ет сорпасының тұздығын құяды.500 г етке: 1 кг жаңа піскен капуста, 100 г шпик, бір жарым ас қасық бидай ұны, жарты бас пияз, 1—2 ас қасық томат-пюре, 1 —1,5 ас қасық ерітілген шошқа майы, жарты стакан сорпа, құмшекер, тұз, сірке су, ұнтақ қара бұрыш — татымына қарай.

## Дереккөздер


Санат:Тұрмыс
Құрылыстар жақындау габариті

**Құрылыстар  жақындау габариті**  - ішіне жылжымалы құрамнан басқа ғимараттар мен құрылғылардың және де жылжымалы құраммен тікелей әрекеттестікке арналған құрылғылар бөліктерін қоспағанда және мынадай жағдай болса: ішкі габариттік кеңістікте бұл құрылғылардың тұратын орны жанасатын жылжымалы құрамның боліктерімен үйлестірілген және олар жылжымалы құрамның басқа элементтерімен жанаса алмайтын болса, материалдар, қор бөлшектері және жабдықтар кіруге тиісті емес шекті көлденең (жол өсіне перпендикуляр) сұлба.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Сәулет және құрылыс
Бөген (өзен)

**Бөген** – Сырдария алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Қаратау баурайынан бастау алатын Үлкен Бөген (Қаттыбөген) және Балабөген өзендерінің қосылған жерінен бастап Бөген деп аталады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 164 км, алабы 4680 км2. Басты салалары: Шаян, Сасық өзендері. Алабы белесті, еңістеу келген жазық. Жайылмасы 300 — 600 м. Бөген ерте көктемде тасиды. Қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Қызылкөпір бекеті тұсында көп жылдық орташа ағыны 4,36 м3/с. Төменгі ағысында Бөген бөгені салынған, одан Арыс-Түркістан каналы тартылған. Бәйдібек, Ордабасы және Отырар аудандарының шаруашылықтары егін суаруға, мал шаруашылығына және ауыз суға пайдаланады.  Бөген - әдетте өзендерде бөгет және бөгесін салу арқылы жасалған суқойма.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы