open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Білім қоғамы

**Білім қоғамы**— КСРО кезіндегі бұқара халық арасында саяси және ғылыми білім негіздерін насихаттау мақсатында құрылған ұйым. 1947 ж. шілдеде Саяси және ғылыми білімдерді тарату жөніндегі бүкілодақтық қоғам болып құрылды, 1963 жылдан бүкілодақтық “Білім” қоғамы болып аталды. Қоғам өз мақсатына сәйкес КОКП бағдарламасын жүзеге асыру, коммунизмнің материалдық-техникалық базасын жасау, еңбекшілердің коммунистік көзқарасын қалыптастыру, оларды кеңестік патриоттық және интернационалдылық рухында тәрбиелеу, антикоммунизмге, бурж. идеологияға қарсы күрес жүргізу секілді үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Жоғары органы — 4 жылда бір рет шақырылатын съезд, съездер аралығында басқарушы органы — басқарма болды. “Білім” қоғамы 15 респ. және 20 автономиялық, 131 өлкелік, облыстық, округтік және 706 қалалық, қалалардағы 494 аудандық, 2804 селолық аудандық, 126 374 бастауыш ұйымдарды біріктірді. Оның құрамында 2319 мың мүшесі болды (1970). Қоғам мүшелері, негізінен, ғалымдардан, оқытушылар мен мұғалімдерден, партия, комсомол, кәсіподақ қызметкерлерінен, әр түрлі өнеркәсіп салаларындағы басшы қызметкерлерден тұрды. Олар үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу арқылы ел санасында коммунистік идеяның терең орнығуына ықпал етті. “Білім” қоғам қызметінің ауқымы қоғам өмірінің бар саласын қамтыды. Үгіт-насихат жүргізу тәсілі ретінде: лекциялар циклі, кинолекторийлер, экон. және ғыл.-өндірістік конференциялар, тақырыптық және сұрақ-жауап кештерін, кәсіпорын, колхоз, совхоз, шалғайдағы мал жайылымдарына ғалымдар мен мамандардың ұжымдық сапарларын, еңбек ардагерлерімен, өндіріс жаңашылдарымен кездесулер ұйымдастыру, т.б. кеңінен қолданды. Бүкілодақтық “Білім” қоғамның қарауында Политехникалық музей, Орталық лекторий және көптеген ғылыми-техникалық насихат үйлері, Орталық политехникалық кітапхана, ғыл. атеизм үйлері және 32 планетарий жұмыс істеді. Сонымен бірге қоғам ғылыми-әдістемелік кітаптар, ғыл.-саяси “Международная жизнь” (орыс, ағылшын, француз тілдерінде), ғылыми-көпшілік “Наука и жизнь”, жастарға арналған ғылыми-көпшілік және ғылыми-көркем “Знание — сила”, ғылыми-атеистік “Наука и религия”, ғылыми-әдістемелік “Слова лектора”, “Знание — народу”, “Трибуна лектора” журналдарын, “Наука и человечество” (КСРО ҒА-мен бірге) және “Будущее науки” халықаралық жылнамаларын шығарып тұрды.

Сондай-ақ, “Білім” қоғамы шет елдердің білім тарату, жұмысшы және коммунистік оқу-ағарту одақтарымен тығыз байланысып отырды. Мәселен, 1970 ж. қоғамның 145 мүшесі 25 елге барып, коммунистік жүйенің ең игі құрылым екендігі жөнінде уағыз айтып қайтты. “Білім” қоғамы біржақты идеологиялық қызмет жүргізіп, білім мен ғылым саласында бір ғана марксшілдік көзқарастың үстемдік етуіне күш салды. Әйтсе де, ел арасында ғылым-білімнің таралуына, көпшіліктің әлемдік ғылымның ірі жетістіктері жайлы хабардар болуына оң ықпалы болды. “Білім” қоғамы КСРО ыдырағаннан кейін өз жұмысын тоқтатты (1991).

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық ұйымдар
Бірлік

**Бірлік:**
## Елді мекендер
### Абай облысы
* Бірлік – Бесқарағай ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Жарма ауданындағы ауыл.

### Ақмола облысы
* Бірлік – Астрахан ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Целиноград ауданындағы ауыл.

### Ақтөбе облысы
* Бірлік – Мұғалжар ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Темір ауданындағы ауыл.

### Алматы облысы
* Бірлік – Балқаш ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Еңбекшіқазақ ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Жамбыл ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Талғар ауданындағы ауыл.

### Атырау облысы
* Бірлік – Атырау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл.
* Бірлік – Құрманғазы ауданындағы ауыл.

### Батыс Қазақстан облысы
* Бірлік – Жаңақала ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Тасқала ауданындағы ауыл.

### Жамбыл облысы
* Бірлік – Мойынқұм ауданындағы ауыл. 
* Бірлік – Шу ауданындағы ауыл.

### Жетісу облысы
* Бірлік – Қаратал ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Сарқан ауданындағы ауыл.

### Қызылорда облысы
* Бірлік – Жаңақорған ауданындағы ауыл.
* Бірлік –Қазалы ауданы, Бірлік ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Бірлік – Қазалы ауданы, Майлыбас ауылдық округі құрамындағы ауыл.
* Бірлік – Қармақшы ауданында болған ауыл, 2018 жылы таратылған.

### Маңғыстау облысы
* Бірлік – Мұнайлы ауданындағы ауыл.

### Павлодар облысы
* Бірлік – Баянауыл ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Павлодар ауданындағы.

### Солтүстік Қазақстан облысы
* Бірлік – Есіл ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Шал ақын ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Ғабит Мүсірепов ауданындағы ауыл.

### Түркістан облысы
* Бірлік – Жетісай ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Келес ауданындағы ауыл.
* Бірлік – Ордабасы ауданындағы ауыл.

### Шығыс Қазақстан облысы
* Бірлік – Күршім ауданындағы ауыл.

## Басқа мағыналар
* Бірлік – көне зират.  
* Бірлік – қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы маңызды этикалық ұғым.
* Бірлік – математикадағы бірлік.
* *Бірлік* – 2022 жылға дейінгі Адал партиясының ескі атауы.
* Бірлік – 1914 жылы Омбы қаласында құрылған қазақ жастарының ұйымы.
Бірлік Туы

нобай|Бірлік туы газетінің №8 басылымы. 1917

**"Бірлік туы (بىرلىك تۋى)"**– алғашқы қазақ басылымдарының бірі. 1917 ж. 24 маусымнан 1918 ж. сәуір айының ортасына дейін Ташкент қаласында аптасында 1 рет шығып тұрған. Негізін қалаушы әрі алғашқы редакторы — Мұстафа Шоқай. Газетті шығару ісіне Қ. Болғанбаев пен С. Қожанов тікелей атсалысты. Газет 1917 жылы Ақпан революциясынан кейін қалыптасқан қоғамдық-саяси жағдай, сондай-ақ, ел ішіндегі әлеуметтік-экономикалық ахуал туралы хабарларды жариялап, елді бірлікке шақырып, азаттық жолындағы күрестің жаршысы болды. Газет қазақтардан басқа, қырғыз, өзбек, татар, т.б. түркі халықтарының арасына кеңінен тарады. 1917 ж. тамызда өткен Түркістан өлкесі қазақ-қырғыз съезі баспасөз туралы мәселе бойынша “жаңадан шыға бастаған “Бірлік туы” барша қазақ-қырғызға ортақ болсын” деген қаулы қабылдаған. “Бірлік туы” Түркістан автономиясы мен Алашорда үкіметіне қолдау көрсетіп, бұл жөнінде “Түркістан автономиясы”, “Бостандық һәм автономия”, “Қоқан шаһарында болған жалпы мұсылман съезінің қаулылары”, “Сырдария қазақ-қырғыз съезі” деген мақалалар жариялады. “Бірлік туы” кеңестік биліктің Түркістан өлкесінде орнығуына наразылық танытып, оның таптық негізді басшылыққа алған саясатын сынайтын “Кім дос, кім қас?”, “Өзіміздің большевиксінгендерге”, “Қазақ халқының дұшпандары”, “Тұла бойы қан сасиды”, “Қоқан қырғыны”, “Мұстафа хаты”, т.б. мақалалар жариялаған. Газет кеңес өкіметі тарапынан қысымшылық көріп, жабылды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Дыбысталған мақалалар
Бүреке сұлтан

**Бүреке**, Бұрыш Оғлан, Берке (т.ж.б. — 1472) — сұлтан, Қазақстанның 15 ғ-дағы тарихында өзіндік орны бар тарихи тұлға. 

Ата тегі: Жошы — Шайбан — Баһадүр — Жошы Бұқа — Бәдіғұл — Мың Темір — Болат — Араб шаһ — Тоғлықожа — Темір Шейх — Жәдігер — Б. 1728 — 68 ж. жазған деректерінде Мұхаммед Хайдар Дулати Бүрекені Әбілхайыр ханның үлкен ұлдарының немесе немерелерінің бірі дейді. Хандар шежіресінде Әбілхайыр ханның 11 ұлының және олардан тараған ұрпақтардың арасында Бүреке есімі кездеспейді. Әбілғазының, Махмұд ибн Уәлидің және авторы беймәлім “Тауарих-и гузида-йи нусратнаме” аталатын тарихи еңбектің мәліметтері бойынша,  Бүреке — Жәдігер (Иадгар) ханның 4 ұлының үлкені.  Бүреке сұлтан Әбілхайыр хан тұсында “көшпелі өзбектер” мемлекетінің әскери қолбасшыларының бірі болған.  Бүрекенің 1453 — 54 ж. Мауераннахрға аттанып, Әбу Сайид мырзаның орнына Ұлықбектің немересі Мұхаммед Жөкі мырзаны отырғызбақ болған ниеті жүзеге аспай қалады. Ол 15 ғ-дың 50-жылдарындағы Ноғай мырзалары арасындағы күресте Мұса биді қолдап, Қожас биді өлтіреді. Әкесі Жәдігерді хан көтеріп, Мұсаны би етеді. 1469 ж. Әбілхайыр хан қайтыс болғаннан кейін, “көшпелі өзбектер” мемлекетін талқандауға араласады.  Бүреке сұлтанның өлімі жайында мәліметтер әр түрлі. “Тарих-и Рашидиде” ол Сыр бойындағы Қаратоғай деген жерде Моғол әулетінің ханы Жүністің қолынан қаза тапты десе, Әбілғазының дерегінде  Бүрекені Сырдың төменгі ағысы бойындағы қыстауында жатқан жерінде Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбани хан өлтірді деп көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:1472 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ сұлтандары
Санат:Жошы әулеті
Санат:Төрелер
Борис Александрович Быков

thumb|right|200px|Борис Александрович Быков
**Борис Александрович Быков**(15.12.1910, Ресей, Кострома облысы Галич қаласы — 14.05.1990, Алматы) — ғалым, биологиялық ғылымдарының докторы (1957), Қазақстан ғылым академиясының академигі (1961), Қазақстанның еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1968).

ҚазМУ-ді бітірген (1939). Қазақстан ҒА-ның Ботаника институтында (қазіргі Ботаника және фитоинтродукция институты) ғылыми қызметкер, директордың орынбасары (1946 — 60), директор (1960 — 65), лаборатория меңгерушісі (1965 — 75) болған. Негізгі ғылыми еңбектері геоботаника мен өсімдіктер жүйеленіміне арналған. Ол 1951 — 52 ж. Каспий маңы геоботаника экспедициясын, 1957 — 62 ж. Орталық Қазақстандағы биокешендік зерттеулерді, 1964 — 70 ж. республиканың шөлді өңіріндегі жайылымдарды тиімділікпен пайдалану және жақсарту жөніндегі экспедициялық зерттеулерді басқарды. Республиканың, оның ішінде Жамбыл, Түркістан, Солтүстік Қазақстан, Атырау облыстарының геоботаникалық карталарын құрастырды, Қазақстанның жайылымдары мен шабындықтарының жіктелімін жасады.

## Дереккөздер

Санат:15 желтоқсанда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:14 мамырда қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ботаникалық таксондар авторлары
Санат:Қазақстан ботаниктері
Санат:XX ғасыр ботаниктері
Санат:Галичте туғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО геоботаниктері
Санат:Қазақстан геоботаниктері
Санат:Қазақстан Ұлттық ғылым академиясы академиктері
Санат:Биология ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген ғылым қайраткерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Батырбек Ахметұлы Бірімжанов

**Батырбек Ахметұлы Бірімжанов** *(10 желтоқсан 1911 жылы, қазіргі [[Орынбор облысы]], [[Бузулук]] қаласы – 7 тамыз 1985 жылы, [[Алматы қаласы]])*  – химия ғылымдарының докторы *(1966 жылы)*, профессор *(1965 жылы)*, Қазақстан Ғылым Академиясының корреспондент мүшесі *(1970 жылы)*, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері *(1968 жылы)*.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасы Шақшақ руының Аю бөлімінен шыққан.

Қазақ педагогикалық институты (1932 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Педагогика Университеті), Ленинград мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1939 жылы) бітірген.

1934 жылдан Қазақ Мемлекеттік Университетінде (қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті) ассистент, аға оқытушы, доцент, кафедра меңгерушісі, декан (1954–1980 жылдары) болды.

## Ғылыми жұмыстары мен еңбектері
*«Физико-химия процессов образования солей Прибалхашья и их использования»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған.

Негізгі ғылыми еңбектері табиғи тұздар мен оларды пайдалану жолдарына, тыңайтқыштар химиясына арналған. Бірімжанов құрлықтық тұз түзілу теориясын, Қаратау және Ақтөбе фосфориттерінен концентрленген тыңайтқыш алудың технология схемасын, фосфор және бор қышқылдарын тазарту жолдарын ұсынған; күрделі тұздарды синтездеу, еркін конвекция жағдайында қатты денелердің еру жылдамдығын анықтау әдістерін тапты; мирабилитті «күн қазанында» тенардиттеу, шахта пешінде күкіртті натрий өндірудің үздіксіз тәсілдерін, ультрадыбысты пайдаланып экспресс-әдісі анализін өндіріске енгізді.

## Марапаттары
Ленин орденімен, Халықтар достығы, «Құрмет Белгісі» ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* «Химия ғылымының корифеиі»

Санат:Қазақстан химиктері
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ресей қазақтары
Бірінші Мемлекеттік Дума

**Бірінші Мемлекеттік Дума**– Ресейдегі мемлекеттік басқарудың конституциялық-монархиялық жолға түсуін әйгілеген заң шығарушы жоғары өкілетті билік органы. 1906 ж. 27 сәуірден 9 шілдеге дейінгі аралықта, 72 күн қызмет етті. 1905  ж. 11 желтоқсандағы Сайлау заңы бойынша Думаға 524 депутат қатысуы керек еді. Сайлаудың шет аймақтарда кеш өткізілуіне байланысты оның жұмысына 499 депутат қатысты. 1-Мемлекеттік Думаға қазақ өкілдерінен 4 депутат: А. Бірімжанов (Торғай облысы), А. Қалменов (Орал облысы), Ә. Бөкейханов (Семей облысы), Ш. Қосшығұлов (Ақмола облысы) сайланды. Алайда, қазақ депутаттарының ішінде Бірімжанов пен Қалменов қана дума жұмысына қатыса алды. Дума мүшелері қатарында қазақ жерінен тысқары өңірлерден сайланған С. Жантөрин  (Уфа губ.) мен Д. Тұндыт  (Астрахан губ.) сияқты қазақ азаматтары да болды. Қазақ депутаттары думадағы мұсылман фракциясы құрамында қызмет етті. 
1- Мемлекеттік думада ірі фракцияны кадеттер құрады. Кадеттерді ұлттық аймақтардың депутаттары да қолдады. Думаның құқын кеңейту, саяси кешірім жариялау жөніндегі кадеттердің ниеті Ресей патшасы тарапынан қолдау таппады. Оған жауап ретінде дума патша билігін тоқтатуды талап етті. Жер мәселесін талқылау өте тартысты жүрді. Жағдай осылай шиеленіскен соң, 9 шілдеде дума патша жарлығымен таратылды.

Санат:Ресей империясы
Санат:Парламент
Біте

**Біте** () – теңқанаттылар отрядына жататын жәндіктер. Дүние жүзінде 12 тұқымдасқа бірігетін 2500-дей түрі белгілі. Дене тұрқы 0,5 – 6 мм. Б-нің ең көп тараған түрлері алма бітесі,  мақта бітесі, сондай-ақ, жүзімнің аса қауіпті зиянкесі – филлоксера

## Құрылысы
Өсімдік бітесі - ұсақ насекомдар, ұзындығы 0,3-7,5, мм,мұртшасы 3-6 бунақты, көзі күрделі  (фасетті), тұмсығы клетка шырынын соруға бейімделген. 

## Көбеюі
Өсімдік бітесі жынысты, жыныссыз жолмен көбейеді. Әдетте ұрықтанған жұмыртқасы қыстайды, көктемде одан личинка дамиды және ол қанатсыз ұрғашы бітіге айналады. Бұл 30-100 (кейде 200-300) личинка туады, бұдан 8-16 күнде 1 айдай тіршілік ететін насеком дамиды. Жаз бойы 4-16 партеногенездік ұрпақ береді. Бұлардың арақатынасынан жаз аяғына таман қанатты, қанатсыз аталық және аналық бітілер пайда болады. Ұрықтанған аналық біте тамырға, қабыққа, бүршіктүбіне, жапыраққа жұмыртқалайды.

## Таралуы
Өсімдік бітесі негізінде жер шарының Солтүстік жартысында таралған, 2000-ға жуық түрі бар, оның ішінде КСРО-де 200- дей туысқа бөлінетін 800- ден астам түрі белгілі болды. Өсімдік бітесі өсімдік зиянкестері, жапырақ, жас өркен бетінде топтанып тіршілік етеді, тамырда , гүлде сирек кездеседі. Белгілі бір өсімдікті не бірнеше өсімдікті мекендейтін түрлері бар. Біразы екпе өсімдітердің зиянкестері, мыс., филлоксера, капуста бітесі т.б. Өсімдіктің вирус ауруын тарататындары да бар. Зақымданған жапырақ, өркен бүріліп қалады, галла пайда болады. Өсімдік бітесіне қарсы химиялық, агро-техникалық,., биологиялық әдістер қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Жартылай қатты қанаттылар
Бірінші орыс төңкерісі

**Бірінші орыс төңкерісі** – Ресей империясында экономикалық және саяси дағдарыстың салдарынан 1905-07 ж. болған революция. 1905 ж. 9 қаңтарда Санкт-Петербургтегі "Қанды жексенбі" оқиғасынан бастау алған Б. о. р. кезінде елде демокр. республика орнату, помещиктердің жерін тәркілеу, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізу, ұлттық теңдікті қамтамасыз ету туралы ұрандар көтерілді. Төңкеріс жылдарында 24 мыңнан аса жұмысшылар ереуілдері, 18 мыңға жуық шаруалар көтерілісі болды. Оған 270 әскери гарнизондардың солдаттары мен матростары қатысты. Санкт-Петербург, Мәскеу, Киев, Одесса секілді, т.б ірі қалаларда жұмысшылар кеңестері құрылды. Төңкерістің өрши түсуі Ресей патшасын 1905 ж. 17 қазанда манифест жариялауға мәжбүр етті. "Бостандық манифесі" атанған бұл құжат конституциялық монархияны заңды түрде бекітті, соның нәтижесінде біршама демокр. бостандық негіздері жүзеге асырылды. Мемлекеттік дума шақырылды. (қ. Бірінші Мемлекеттік Дума, Екінші Мемлекеттік Дума). Б. о. р. қазақ халқының ұлт азаттық қозғалысының өрлеу, жаңа сатыға көтерілу кезеңін бастап берді, ал саяси күрес болса, ең алдымен патшаға, отарлық билікке петиция (арыз-тілек) жазып тапсыру түрінде көрінді. Отарлық тәуелділіктегі Қазақ елінің мұқтажын білдірген арыз-тілектер Оралдан, Қарқаралыдан, Жетісудан, т.б. жерлерден келіп түсті. Жетісу облысының Лепсі у. қазақтары дайындаған петицияға 1000 адам, арнайы делегация арқылы Санкт-Петербургтегі үкімет орындарына тапсырылған Орал және Торғай облыстары қазақтары жазған петицияға 44 адам, ал Қоянды жәрмеңкесінде өмірге келген Қарқаралы петициясына 14,5 мың адам қол қойған еді. Қазақ зиялыларының тікелей арласуы нәтижесінде жазылған бұл петицияларда сол кездегі қазақ қоғамының өмірлік мүддесінен туындаған жалпы демокр. сипаттағы талап-тілектер баяндалады; қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының идеологиясы тұңғыш рет тұжырымдалды. Осы жылдары қазақ зиялылары патша өкіметіне оппозицияда болған кадеттер партиясының тұғырнамасын жақтап, 1905 ж. желтоқсанда Орал қаласында "Қазақ конституциялық- демократиялық партиясын" құрды. Б. о. р. тұсында Ә. Бөкейханов, Б. Қаратаев, С. Жантөрин кадеттер партиясы құрамына кірді. Сондай- ақ, осы кезеңде "Автономияшылдар одағы" және "Ресей мұсылмандар одағы" атты ұйымдар құрылған болатын. Бұл ұйымдардың да қызметіне қазақ зиялылары атсалысты.

Санат:Ресей империясы
Марат Жақыпұлы Бітімбаев

**Марат Жақыпұлы Бітімбаев** (18 тамыз 1940 жылы, Шығыс Қазақстан облысы, Зайсан қаласында туған) – техника ғылымдарының докторы *(1994 жылы)*, профессор (1995 жылы).

Қазақ политехникалық институтын (қазіргі Қазақ ұлттық техника университеті) бітірген (1962 жылы). 1962–84 жылдары Ащысай полиметалл комбинатында кен шебері, кеніш бастығы, директордың орынбасары, директор (1987–91 жылдары), 1984–87 жылдары Ертіс полиметалл комбинатының бас инженер, директоры, 1991–94 жылдары ҚР Өнеркәсіп министрінің орынбасары, 1994–97 жылдары ҚР Геологиялық және жер қойнауын қорғау министрінің орынбасары, «Қазатомөнеркәсіп» ҰАК бас менеджері болған. 1999 жылдан Тау-кен институтының директоры. 2000 жылдан - Д.А. Қонаев атындағы Кен ісі институтының ректоры. 2002 жылдан - «Шалқия Мырыш» ЖШС, «Мерейтой» ЖШС бас директорының орынбасары. 2005 жылдан бері - «Data Invest» ЖШС бас менеджері басқарма мүшесі.

«Технология выписки руды из целиков при повторной разработки обширных пластообразных рудных залежей с устойчивой кровли» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми зерттеулері кен өндіру технологиясын жетілдіруге арналған. Бітімбаев тиеме-жеткізбелік кешендер мен оларды жер асты кен жұмыстарында қолданудың технология тәсілі арақатынасын теория тұрғыдан негіздеп, Мырғалымсай кенішінде жүзеге асырды. Шығынға шығарылған баланстық қорларды қайта өңдеудің қауіпсіз әдістерінің теория негіздері мен технология құралымын жасады.

77 авторлық куәлік пен 5 патент иегері. «Құрмет Белгісі» орденімен марапатталған.  
«Құрмет белгісі» (1981), «Құрмет» (2006) ордендері, «Ерен еңбегі үшін. В.И. Лениннің туғанына 100 жып толуы құрметіне» (1970), «Еңбек ардагері» (1990), «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» (2001) медальдарымен, ХИА 15 жылдығы алтын медалімен (2006), ҚазКСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1977), 3-ші 2-ші, 1-ші дәрежелі «Шахтер даңқы» құрметті белгілерімен марапатталған. Кентау қаласының құрметті азаматы. КСРО Министрлер кеңесі (1977), Ө.А. Жолдасбеков атындағы (2005), Ш.Е. Есенов атындағы сыйлықтардың лауреаты (2006).

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* «БІТІМБАЕВ Марат Жақыпұлы» 

Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Зайсанда туғандар
Санат:Қазақстан инженерлері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Құрмет орденінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Бішкек Декларациясы

**Бішкек Декларациясы** - Орта Азия республикаларының экономикалық бірлігі мен мәңгілік достығы жөніндегі халықаралық құжат. Бішкек декларациясы бауырлас елдер президенттерінің Алматы (13.09.1993), Чол- пон-Ата (03.04.1994), Ташкент (21.10.1996) қалаларынадағы кездесу- лерінің қорытынды бәтуасы ретінде 1997 жылы 9-10 қаңтарда Бішкек қаласында өткен саммитте қабылданды. Орталық Азия аймағындағы республикалардың кеңестік дәуірден кейінгі интеграциялану процесіндегі маңызды құжаттар қатарына жататын "Мәңгілік достық туралы келісім-шартқа" Қазақстан, Қырғызстан және Өзбекстан мемлекеттері президенттері қол қойды. Бішкек декларациясына сәйкес, бүл мемлекеттер бір-бірінің тәуелсіздігі мен егемендігін қүрметтеуге және оларға төнетін қауіптің алдын алуға; тәуелсіз саясат жүргізуде бір-біріне жан-жақты қолдау жасауға; мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты дамытуға, т.б. мәселелерді келісіп шешуге уәделесті.
## Дереккөздер


Санат:Саясат
Валамир

**Валамир**, Балаәмір, Баламбер (420-469) — Батыс ғұн империясының билеушісі.

Валамирдің қолбасшылық етуімен ғұндар 370 жылы аландарды, 375 жылы Остгот корольдігін талқандады, 376 жылы Дунай өзен жағасында вестготтарға қирата соққы берді. Соның нәтижесінде Батыс ғұн империясы Жайық өзеніненен Дунайға дейінгі территорияға иелік етті.

## Дереккөздер


Санат:Батыс ғұн империясы билеушілері
Санат:V ғасырдағы Еуропа билеушілері
Санат:Отстог корольдері
Санат:Ұрыс даласында қайтыс болған монархтар
Ваганка зираты

**Ваганка**— Мәскеу қаласының Пресня ауданындағы зират. 

Аумағы 50 га. Негізі 1771 ж. қаланған. Бұрынғы Ваганьков селосы маңында орналасуына байланысты “Ваганка” зираты атанған. Орыс тілі сөздігін құрастырушы В.И. Дальдің, ғалым К.И. Тимирязевтің, ақын С.А. Есениннің қабірлері осы зиратта. Бұл жерде Ғ. Мұратбаев және Кеңес өкіметі жүргізген қуғын-сүргіннің құрбандары Ж.Аймауытов, А.Юсупов, Д.Әділов, Ә.Байділдин жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Мәскеу зираттары
Санат:Ваганка зираты
Санат:Ваганка зиратында жерленгендер
Қазбек Шәкімұлы Валиев

**Қазбек Шәкімұлы Валиев**(5.7.1952, Алматы) — альпинист, геол.-мин. ғылым кандидаты (1990), КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері (1982). Альпинизммен 1969 жылдан айналысты. Қазақстандық альпинистерден В. Хрищатыймен бірге тұңғыш рет 1982 ж. Жер бетіндегі ең биік Джомолунгма (Эверест) шыңына (8848 м) шыққан. 1979 ж. “Ресей” (6852 м, Памир), 1980 ж. “Коммунизм” (7495 м, Памир), 1985 ж. Қазақстанның ең биік шыңы — Хан Тәңіріне (6995 м) көтерілген. Абсолют биіктігі 7 мың м-ден асатын 22 шыңның басына шықты. Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген. жаттықтырушысы, Республика альпинизм федерациясының президенті. “Халықтар достығы” (1982) орденімен, “Еңбектегі ерлігі үшін” (1989) және “Қар барысы” медальдерімен марапатталған.

## Дереккөздер



Санат:1952 жылы туғандар
Санат:Қазақстан альпинистері
Санат:КСРО альпинистері
Вальс

**Вальс**(,  — айналып билеу) — екі адам жұптасып, бірқалыпты немесе үдемелі жылдамдықпен айналып билейтін бал биі; сондай-ақ, би музыкасының жанры. Атау сөздің түп төркіні немісше *walzen*. Қазақша мәні: айналу.

18 ғ-дың 70-жылдары Оңтүстік Германия мен Австрияда кең тараған шаруалар биінің лендлер деген түрінен бастау алған. 19 ғ-да бүкіл Еуропа мемлекеттеріне тарайды. Әсіресе, Венада И. Ланнердің, әкелі-балалы Штраустардың шығармашылығында ерекше дамыды (қ. Штраус). Сондай-ақ, француз вальсі, вальс-бостон сияқты түрлері өрістеді. В.Ф. Шуберт, Г.Шуман, И.Брамс, К.М.Вебер, Ф.Шопен, Ф.Лист, Э. Грич, Г. Малер, М.Глинка, П.Чайковский, С.Прокофьев, А.Хачатурян сияқты әр түрлі кезең мен түрлі ұлттық мектептерге жататын көптеген композиторлардың шығармашылығында кеңінен орын алды. Вальс музыка жанры ретінде симфония, опера, балет, оперетта сияқты музыка шығарма түрлерінде кең қолданылады. Қазақ музыкасында вальс дәстүрі М.Төлебаев (“Бақыт вальсі”), Л.Хамиди (“Қазақ вальсі”), Ш.Қалдаяқов, С.Мұхамеджанов, Н.Тілендиев, т.б. шығармашылығында үлкен орын алады.

## Дереккөздер

Санат:Би түрлері
Бюджет

**Бюджет** (*ағыл. budget – қоржын*) – орталықтандырылған ақша қорының құралу көздері мен жұмсалу бағыттарын сипаттайтын экономикалық категория, ақшалай кіріс пен шығыстың балансы.

Мемлекеттің заңмен немесе жергілікті өкілді органдардың шешімдерімен бекітілетін, мемлекеттің өз міндеттерін қамтамасыз етуіне арналған және салықтар, алымдар, басқа да міндетті төлемдер, капиталмен жүргізілетін операциялардан алынатын кірістер, салыққа жатпайтын және заң актілерінде көзделген өзге де түсімдер есебінен құрылатын орталықтандырылған ақша қоры.

Бюджеттің пайда болуы мемлекеттің дамуы мен оның қаржы ресурстарына деген сұранысының артуымен тікелей байланысты. Орталықтандырылған ақша қорының құралуы және жұмсалуы бюджеттің кірісі мен шығысының ыңғайласа жұмыс істеуі арқылы жүзеге асады. Мемлекетке қажетті ақша қаражаттарын *"кіріс"* жинақтаса, жалпы мемлекеттік қажеттіліктерге орталықтандырылған қордан бөлінетін қаржы *"шығыс"* болады.

Мемлекеттік бюджеттің *"кірісінің"* ең қомақты бөлігі салықтық түсімдерден, ал қалғаны басқа түсімдерден, капиталды айналымға қосудан түсетін табыстардан және гранттар мен өтемдерден құралады. Бюджеттің шығысы кіріс бөлігінің және бюджет тапшылығының деңгейіне, оның орындалуына қарай реттеледі. Бюджет бойынша шығыстың кірістен асып түсуі бюджет тапшылығын туындатады, ал оның көлемі жалпы ішкі өнімге не ұлттық валютаға шағып көрсетіледі. Бюджет тапшылығын қаржыландыру (жою) көздеріне мемлекеттік құнды қағаздарды сатудан түскен табыстар, ішкі және сыртқы капитал нарығынан алынған қарыздар, Ұлттық банктің кредиттері жатады.

Мемлекеттік бюджетте жалпы ішкі өнім көлемінің 2-3% шамасындағы тапшылыққа ғана жол беріледі. Көрсетілген шамадан асып кеткенде, бюджет тапшылығын ішкі және сыртқы заемдар жаба алмайды. Сондықтан мемлекет айналымға еріксіз қосымша ақша шығаруға мәжбүр болады. Бұл ақшаның құнсыздануына, инфляцияның өршуіне және халықтың тұрмыстық деңгейінің төмендеуіне әкеліп соқтырады. Мұндай жағдайдың алдын алу үшін ҚР Президентінің тікелей басшылығымен құрылған бюджеттік комиссия Үкіметтің парламентке ұсынған заң жобаларын алдын ала қарап, оларға өзгерістер мен толықтырулар енгізеді, сондай-ақ, бюджеттің кірісі мен шығысы арасындағы сәйкестіктің бұзылмауын назарда ұстап, оның орындалу барысын үнемі қадағалап отырады.

## Дереккөздер
Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Вандализм

[thumb|right|200px|Вандалдардың [Рим қаласын тонауы мен бүлдіруі]]
**Вандализм** () — мәдени-тарихи ескерткіштерді, басқа да рухани мәдениет құндылықтарды, қоғамдық орындардағы мүліктерді аяусыз, қасақана жою, қиратып бүлдіру, тып-типыл тонау әрекеті. Әдетте ол жабайылық пен зұлымдықтың шектен шыққан бір түрі есептеледі.

Вандализм сөзі 445 жылы Рим қаласын басып алып, мәдениет туындыларын қиратқан және тонаған ежелгі герман тайпасы Вандалдардың （vandalі） атынан шыққан. Әрине, Вандалдар тарихтағы ең бұзғыншы халық болды деу қиын, одан неше есе өткен тарихи мұраларды қиратып-тонау оқиғалыры тарихта көп кездеседі. Бірақ, Британия ақыны Джон Драйден Вандалдар туралы: "Готтар, Вандалдар , солтүстіктің дөрекі жабайылары барлық бағалы мұраларды қиратып бітті" - деп жазып қалтырған екен. Бұл сөз бағалы тарихи мұраларды бұзып шағушыларды айыптауға мысал ретінде қолданылған.

Тарихта ауыр деңгейдегі, тіпті жан түршігерлік зұлымдық деңгейіндегі ірі вандализм мысалдары ретінде христиандардың ежелгі пагандық сенімдегі мәдениет ошақтарын талқандауын, арабтардың шапқыншылық жасап барған өңірлердегі халықтардың дәстүрлі сенімі мен мәдениетін исламға қайшы келді деп қиратуы мен құртуын, Испандардың латын Америкасындағы талай ежелгі өркениет мұраларын тонап, қиратуын, Ағылшын-Француз отаршылдарының Азияда, Африкада және Америка құрлығындағы жергілікті мәдениеттерді қиратуы мен тонауын, орыс отаршылдығының Орталық Азияда талай ежелгі мәдени мұраларды талқандап, тонауын, Қытайлардың Шығыс Түркістанда және Тибетте талай мәдени мұраларды құртуын, "мәдени революция" желеуімен өз халқының да ежелгі мұраларын коммунистердің қиратуын, тіпті қазіргі Ресей шапқыншыларының Украинада басып алған территориядағы мәдени мұраларды қиратып, талай мұраларды ұрлап кетуін айтуға болады.Олардың бәрінде де адамзаттық мәдени құндылыққа жасалған вандализмдік қылмыс табы бар. 

Вандализм термині алғаш рет француз революциясы кезінде, 1794 жылы қаңтарда  Анри Грегуар （Henri Grégoire）Blois жеріндегі Конституциялық епископқа （constitutional bishop) есеп бергенде Вандализм сөзін тұңғыш рет қолданып, республикашылдар армиясының қылмыстарын айыптаған.
thumb|left|200px|Қабірлерді қирату
Вандализм әдетте “агрессия” (“саяси күш қолдану, әскери шабуыл жасау”) деген ұғыммен тығыз байланысты. Әлеум.-экономикалық тегі мен хал-ахуалына, діни нанымына орай белгілі бір топты қуғындап, геноцидке ұшыратуға, мекенінен көшіріп жіберуге қатысы бар мемл. және қоғамдық негіздегі құрылымдардың іс-әрекеттері, көбінесе, В-ге ұласып жатады. Оның себеп-ауаны әр қилы болады. Мәселен, Вандализм әрекеті формалды лидерлердің бұйрығымен, топтың, тобырдың қаскөйлігімен, саяси, ұлттық не діни әуейіліктен туындаған әлдеқандай мақсат-мұратты көздегендіктен, сондай-ақ, ашу-ыза ырқымен, өш алу пиғылымен жасалуы мүмкін.

Қазіргі кезде Вандализм сипатындағы қылмыстар көбейіп отырғаны байқалады. Осыған орай ҚР Қылмыстық кодексіне арнайы бап енгізіліп, қаскөйлік әрекет жасаушыларды жазалау шаралары көзделген.

## Тағы қарағыз
* Сынған терезелер теориясы
* Азаматтық тәрбие
## Дереккөздер

Санат:Қылмыстылық
Санат:Әлеуметтану
Варваризмдер

**Варваризмдер**(грек. barbarіsmos — бөтен елдік) — сөйлеу не жазу кезінде орынсыз қолданылған басқа тілден енген сөздер. Мысалы, қазақ тіліндегі 19-шы ғасырдағы кейбір жазбаларда араб, парсы сөздерінің, 20-шы ғасырдағы ауызекі тіл мен жазбаларда орыс сөздерінің орынсыз қолданылуы жиі байқалған. Ғылым, техника жаңалықтарына, т.б. байланысты бір тілден екінші тілге сөз ауысып отырады. Мұндай қажеттіліктен болатын тарихи құбылыстар Варваризмге жатпайды.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Вариация

**Вариация**( — өзгеріс)— 
# музыкада — кең таралған дамыту тәсілі, музыкалық тақырыпты өзгерту; вариациялық форманың құрамдас бөлігі; 
# балетте — техникалық жағынан күрделі, шағын, жеке адам орындайтын классикалық балет биінің түрі. Жылдам, ойнақы биленеді.

**Вариация** - функцоналдың немесе оның аргументінің ең аз ығысуы.

Вариация деп, тура мағынада жеке деректердің өзгеруі, бір нәрседегі ерекшеліктер, вариациялар; 2) (биол.) белгілі бір организмнің түріне байланысты құрылысындағы өзгерістердің пайда болуы, түрленуін айтады.

Математикада вариация түсінігі - ө*згергіштік сызығындағы кездесу жиілігін көрсететін ең жоғарғы нүкте*. Жеке варианттардың жиілігін және **вариациялар** көлемін көрсететін белгі - өзгергіштіктің қисық **вариациялық** қисық сызық делінеді. 

Лингвистикалық мағынада вариация деп а*йтылым кезінде сөздердің дыбыстық өзгеріс нәтижесінде сол тілдің дыбыс қорында жоқ басқа бір дыбысқа ұқсап айтылуы.*  Вариацияны С.Кеңесбаев, Т.Жанұзақов белгілі бір фонеманық дыбысталуында я айтылуында аз да болса оттенок я өзгешелік болу жағдайы; мысалы: эти сөзіндегі э — келте; это, э дегендердегі, э ашық деп көрсеткен. 

## Дереккөздер


Санат:Өнер
Санат:Механика
Санат:Материалдар
Санат:Материалдар механикасы терминдері
Вариациялық есептеу

**Вариациялық есептеу**–— математиканың функционалдар экстремумдарын зерттейтін саласы. В. е-дің ең қарапайым есебі мынадай: F(y)=авf(x,y,y,)dx. F(у) функционалы туындысы бар функциялар жиынында әрбір y(x) функциясы үшін анықталған. Берілген F(y) функционалы өзінің ең кіші мәнін қабылдайтын y = y(x) функциясын сол жиыннан табу керек. В. е-дің теориялық негіздері Л. Эйлер мен Ж. Лагранж еңбектерінде қаланды. Олардың зерттеулері нәтижесінде қарапайым есептің шешуі болатын y(x) функциясы: f/y—d/dx(f/y)=0 теңдеуін қанағаттандыруы қажет екендігі анықталды. Соңғы теңдеу Эйлер теңдеуі деп аталады. Кейінгі уақыттарда В. е. идеялары жан-жақты дамыды. F(y) функционалы көп айнымалылы у(х1,..., хn) функцияларының жиынында қарастырылған жағдайда Эйлер теңдеуі дербес туындылы теңдеуге айналады. Қарапайым есептерге қосымша шарттар қою арқылы шартты экстремум есептері пайда болды. Олардың қарапайым түрі — изопериметрлік есеп (мыс., периметрлері бірдей фигуралардың ауданы ең үлкенін табу есебі, т.б.). Шартты экстремум есебінің дамуы нәтижесінде 20 ғ-дың ортасында тиімді басқарудың матем. теориясы дүниеге келді. В. е. теориясының тағы бір даму бағыты — дифференциалдық теңдеулер үшін қойылатын есептерді шешудің вариациялық тәсілі. Бұл тәсіл белгілі бір функционал үшін Эйлер теңдеуі болатын дербес туындылы теңдеуді шешуге қолданылады. Мұндай теңдеудің шешімі сәйкес функционалдың минимумын тура табу нәтижесінде анықталады. Сондықтан бұл тура табу тәсілі деп аталады. Ал ол қолданылатын есептер матем. анализдің көлемді бір тарауын құрайды. Республикада өз зерттеулерінде вариациялық тәсілді шекаралық есептерге алғаш рет 1950 — 60 ж. Т. Аманов, Қ. Наурызбаев, Е.Смайылов, т.б. қолданды. Кейінгі кезде В. е. тәсілдерін пайдаланған ғыл.-зерт. жұмыстарының ауқымы кеңеюде.

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Дифференциалдық есептеу
Санат:Вариациялық есептеу
Павел Николаевич Васильев

**Павел Николаевич Васильев** (Лақап аты — *Мұқан Башметов*; 5 қаңтар 1910, Шығыс Қазақстан облысы Зайсан қаласы - 16 шілде 1937, Мәскеу) - орыс ақыны, саяси қуғын-сүргін құрбаны.  

## Өмірбаяны
* Қиыр Шығыс мемлекеттік университетінде (1926) оқиды.
* Мәскеу жұмысшы факультетінде (1927) оқыған. 
* 1930 жылдары "Голос рыбака" газетінің Каспий мен Аралдағы меншікті тілшісі болған. 

## Өлімі
1937 жылы 6 ақпанда ол тұтқындалды. 15 шілдеде КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны Сталинге қастандық жасауды жоспарлаған деген «террористік топқа» қатысты деген айыппен өлім жазасына кесті. 1937 жылғы 16 шілде күні атылды. 

## Ақтау
Ол 1956 жылы 20 маусымда КСРО Жоғарғы Сотының Әскери алқасының шешімімен «қылмыс құрамының болмауына байланысты» қайтыс болғаннан кейін ақталды. 

## Шығармалары
Алғашқы өлеңдері 1926 ж. жылдан бастап жариялана бастаған. 
* "Алтын барлауында" (1930)
* "Тайга адамдары" (1931) атты очерктер жинағы
* "Астрахан хаттары"
* "Еділ атырауында"
* Арал очерктері жарық көрген.
* Ақын "Жаз" (1932)
* "Тамыз" (1933)
* " Фома шаһзада" (1936), т.б. поэмаларын жазған. 
* "Салт аттылар"
* "Бүркітпен аң аулау"
* "Серке туралы жыр", т.б. қазақтың аңыз-әңгімелеріне құрылған шығармалары "Песни киргиз-казахов" ("Қырғыз-қазақ әндері", 1932) ұжымдық аудармалар жинағына енген. 

Мұқан Башметов деген бүркеншік атпен 
* "Бал ашу"
* "Айырылысу"
* "Мен, Мұқан Башметов бір кесе қымызды сіміргенде" 
* "Ертіс бойында"
* "Семей түбіндегі бақша"
* "Қоянды жәрмеңкесі" өлеңдерінің авторы. 

* І.Жансүгіровтің "Дала" поэмасынан "Арнауды" ("Посвящение") орыс тіліне аударған, сонымен бірге татар, башқұрт, чуваш, тәжік, т.б. тілдерден аударма жасаған.

## Дереккөздер

Санат:5 қаңтарда туғандар
Санат:1910 жылы туғандар
Санат:Зайсанда туғандар
Санат:16 шілдеде қайтыс болғандар
Санат:1937 жылы қайтыс болғандар
Санат:Мәскеуде қайтыс болғандар
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:КСРО ақындары
Санат:Ресей ақындары
Санат:Орыс ақындары
Санат:КСРО-да қуғындалғандар
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар
Санат:Абақтыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО-да ақталғандар
Санат:Қайтыс болғаннан соң ақталғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Валюта Курсы

**Валюта курсы**, валюта бағамы — бір елдің ақша бірлігінің екінші бір елдің ақша бірлігімен белгіленген құны. Валюта курсы, көбінесе, ұлттық валюталардың халықаралық ақша бірлігіне, мыс., ЭКЮ-ге, СДР-ге (қарыз берудің арнайы құқығы) қатынасы бойынша қолданылады. Қазіргі кезде валюта курсы валюталардың сатып алуға жарамдылығын ескере отырып белгіленеді және өте айнымалы болып табылады (кестені қ.). Валюта курсына ықпал ететін негізгі факторлар қатарына елдің төлем балансының жай-күйі, инфляция деңгейі, қысқа мерзімді капиталдардың елдер арасындағы ауыс-түйісі, сондай-ақ, саяси дағдарыс пен әскери қақтығыстар (соғыс) жатады. Ұлыбританиядан басқа елдердің бәрінде тікелей баға белгіленімі қолданылады, мұнда шет ел валютасының 1 (100, 1000) өлшемінің ұлттық валютаға шаққандағы құны бойынша белгіленеді. Ұлыбританияда кері баға белгіленімі — 1 фунт стерлингтің шет ел валютасына шаққандағы құны қабылданған. Мысалы, ағылшын фунт стерлингінің валюта курсы 1,2 АҚШ долларына тең болса, валюта нарығында фунт стерлинг пен доллар осы қатынаста айырбасталады. Валюта нарығында сатып алу-сату мәмілелерін жасау барысында спот-курс (мәміле жасау кезінде тағайындалған бір елдің ақша бірлігінің екінші бір елдің ақша бірлігіне қатысты бағасы), форвард-курс (белгілі бір валютаның жасалынған шарт талаптарына сай белгіленген мерзімде сатылатын не сатып алынатын бағасы) секілді курс түрлері қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Анатолий Шьяпович Васимов

**Васимов Анатолий Шьяпович**(1953 жылы туған) – ҚР ҚК Әуе Қорғаныс күштерінің қолбасшысы, авиация генерал-майоры. 1993 – 1998 ж. Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің қолбасшысы, ҚР ҚК Бас штабы бастығының 1-орынбасары болды. 1998 жылы 31 тамызда ҚР ҚК  Әуе Қорғаныс күштерінің қолбасшысы болып бастады. Кейіннен звено, эскадрилья, полк басқарды. Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің авиация бастығы және ҚР Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің 1- орынбасары болып кызмет атқарды. 1993 жылдың қазан айынан 1998 жылдың наурыз айына дейінгі аралықта Әуе шабуылынан қорғаныс әскерлерінің қолбасшысы, ал сәуір айынан ҚР ҚК Бас штабы бастығының 1-орынбасары болды. 1998-2000 жылдары Әуе қорғаныс күштерінің қолбасшысы болды. 

## Дереккөздер
Ватт

**Ватт** (қазақша қысқартылуы **Bт**, халықаралық белгіленуі **W**) – қуат бірліктерінің халықаралық жүйесіндегі (СИ) әмбебап өлшем бірлігі. 1 Вт = 107 эрг/с = 0,102 кгк·м/с = 1,36·10-3а. к. Техникада Вт-тың еселік бірліктері: киловатт (1 кВт= 103Вт) және мегаватт (1 МВт= 106Вт) кеңінен қолданылады. Өлшем бірлігі бу машинасын ойлап тапқан шотланд-ирланд өнертапқышы Джеймс Уатт құрметіне қойылған.

## Еселік және үлестік бірліктер

## Дереккөздер

Санат:Өлшем бірліктері
Ваттметр

**Ваттметр**(ватт және грек. metrй› – өлшеймін) – тұрақты және айнымалы ток тізбегіндегі актив қуатты өлшеуге арналған электрлік құрал. В. жұмысы 2 ораманың (ток және кернеу орамаларының) өзара әсерлесуіне негізделген.
## Дереккөздер

Санат:Физика
Әбдікерім Ережепұлы

**Әбдікерім Ережепұлы** (1867, қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы — 1936, ҚХР-дың Шыңжаң өлкесі, Алтай аймағы) — қоғам қайраткері, ағартушы.

Найман тайпасы Көкжарлы руынан шыққан.

Санкт-Петербург орман ш. ин-тында оқып жүргенде еліне келіп, болыстыққа сайланған. Әбдікерім Ережепұлы елді жаңаша басқаруға талпыныс жасайды. 1904 ж. Шыңғыстайда орысша-қазақша оқытатын төрт сыныптық мектеп ашқан. Онда орыс мұғалімдері, ақын С. Торайғыров ұстаздық еткен. 1913 ж. қыздарды еріксіз атастыруды және әмеңгерлікті жою туралы алты тармақты заң жобасын жасап, бекіттірген. Осы ережені іске асыруды қолға алған. 1920 ж. Семейде өткен Алашорда съезінде Әбдікерім Ережепұлы үкіметтің аймақтық к-нің мүшесі болды. 1928 ж. кеңес үкіметі органдарының құдалауына шыдамай, Қытайға өтіп кетуге мәжбүр болды. Ленинград (Санкт-Санкт-Петербург) ун-тінде оқыған ұлы Қамбар, Мәскеу сауда ин-тында оқыған ұлы Шабдан аймақтың ағарту-мәдениет жұмыстарына қатысады. Әбдікерім Ережепұлы қайтыс болғаннан кейін бір жылдан соң екі ұлы да тұтқындалып, ату жазасына кесілді. Әбдікерім Ережепұлының өлеңдері мен әндері ел аузында сақталған.1936 жылы дүниеден өтті.
## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:1867 жылы туғандар
Санат:Шығыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:Қытай қазақтары
Васильев алтын кен орны

**Васильев алтын кен орны** – Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласының оңтүстік-батысында 150 км қашықтықта орналасқан. 1946 жылдан кен қазыла бастады. 

## Құрамы
Кентас құрамы: пирит, арсенопирит, сфалерит, галенит, халькопирит, алтын, кварц, графит, карбонаттар.

Санат:Шығыс Қазақстан облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Венерология

нобай|Жезөкшелермен жыныстық қатынастың қауіпті екенін ескертетін сурет
**Венерология** (лат. venus – махаббат құдайы және грек. logos – ілім) – клиник. медицинаның венералық ауруларды зерттейтін саласы. Қазіргі уақытта 20-дан астам венералық аурулар (хламидиоз, трихомоноз, кандидоз, микоплазмоз, жыныстық ұшық, қасаға биттеу, бактериалды вагиноз, лямблиоз, т.б.) анықталды. Қазақстанда В. саласындағы ғыл.-зерт. жұмыстары 1931 ж. Қазақ АКСР-і Денсаулық сақтау халкоматының Тері-венерол. институтты ашылғаннан кейін басталды. Осы салада сондай-ақ республикадағы мед. ин-ттары мен Алматы дәрігерлер білімін жетілдіру ин-тының тері және венералық аурулар кафедраларында 900-ден астам дәрігер-венерологтар жүйелі зерттеулер жүргізуде. Кейінгі жылдары аталған ауруларға жүре пайда болатын иммундық тапшылық синдромы (ЖИТС) ауруы қосылды. Республикада венералық аурулардың эпидемиологиясы және олардан арылу шараларын ұйымдастыру мәселелері (М.Омаров, т.б.) зерттелді. Мерез ауруын анықтауда және оны басқа аурулардан ажыратуда Вассерман реакциясының, басқа да серологиялық реакциялардың мәні (М.Б.Брагина, С.Темірғалиев, Л.А.Пшеничная, Д.А.Азизов, т.б.) анықталды. Создың, оған қосарлас аурулардың клиникасы, анықтау әдістері мен емдеу тәсілдері жөніндегі зерттеулер (Омаров, Б.А.Теохаров, И.М.Омаров, В.В.Калугин, К.Ақышбаева, т.б.) аяқталды. Мерезді емдеуге арналған вибрамицин (Е.Р.Федотов), созылмалы простатитті емдеу тәсілі, оған қажетті құралдар (Калугин, т.б.), құрғақ уретроскопия жасау тәсілі мен оған қажетті құралдар (Калугин) ғыл.-тәжірибелік жаңалық ретінде танылды. Уреплазманың экспресс-диагностикасына қоректік сұйық орта (Калугин, Г.М.Тонконогова, т.б.) өңделді. Жыныс қатынасы арқылы берілетін ауруларға клиник.-лабораториялық, мед.-әлеум., электрондық-микроскоптық зерттеулер (М.Шәкіров, т.б.) жүргізілді. Мерез бен созды ерте анықтау үшін иммунодиагностик. клетка тесі (Л.М.Тимофеева, В.Л.Рыбкина) жасалды.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Жыныс қатынасынан жұғатын аурулар
Санат:Венерология
Михаил Иванович Венюков

ВЕНЮКОВ Михаил Иванович (5.7.1832, Ресей, Рязань губ. Никитинское с. — 17.7. 1901, Франция, Париж) — орыс географы, саяхатшы және этнограф, генерал-майор. Орыс геогр. қоғамының мүшесі. Бас штаб академиясын бітірген (1856). Қиыр Шығысқа (1857 — 59), Памир мен Жетісуға (1859 — 60), Кавказға (1861 — 63), Жапонияға, Қытайға (1869 — 71), Түркияға (1874), Үндістанға, Солт. Африкаға, Солт. және Оңт. Америкаға, т.б. жерлерге ғылыми саяхаттар жасады. Орыс табиғат зерттеушілерінің 1-съезін ұйымдастырушылардың бірі (1868). В. — физ. география оқулығының, этнографиядан, тарихтан жазылған еңбектердің авторы. Орыс геогр. қоғамының қазақ даласына жіберілген әскери барлау экспедициясы мен топографтар партиясын (1859 — 60) басқарды. Оның жетекшілік етуімен Іле және Шу өзендерінің алабы мен Ыстықкөл (Қырғызстан) маңын картаға түсіру жұмыстары жүргізілді. Зерттеуші еңбегінде өзі болған жерлердің физ.-геогр. жағдайларын сипаттап жазды. Сихотэ-Алиньдегі асу, Куриль аралдарындағы мүйіс В-тың есімімен аталады.

Венюков Михаил Иванович (1832-1901, Ресей) — саяхатшы-ғалым, физикалық география оқулықтарының, этнография, тарих, картография, геология және статистика бойынша жазылған көптеген құнды еңбектердің авторы. 1859-60 ж.
Венюков Жетісуда әскери-барлаушылар экспедициясын және топографтар тобын басқарды. Өзінін, бірқатар еңбектерінде ұлы жүз қазақтарының және шекара бойында көшіп-қонып жүрген далалықтардың этнографиялық сипаттамаларын жасаған. 1868 ж.
C. Петербургте	Венюковтың "Путешествия по окраинам русской Азии" атты көлемді еңбегі жарыққа шықты. Осы енбектегі "Очерки Заилийского края", "О внешней торговле через Западную Сибирь", "Колонизация русской Азии" атты тарауларда Қазақстан, оның ішінде Жетісу туралы құнды деректер келгірілді.

## Пайдаланылган адебиет
""Казак инциклопедиясы"", II том

Жетісу энциклопедия. - Алматы: «Арыс» баспасы, 2004 жыл. — 712 бет + 48 бет түрлі түсті суретті жапсырма. ISBN 9965-17-134-3

 

Санат:Тулга
Верный ерлер гимназиясы

**Верный ерлер гимназиясы**– орта білім беретін оқу орны. 1881 жылы Верный (Алматы) қаласындағы прогимназия (1876) негізінде құрылған. Бұратана халық балаларына 22 орын ғана берілді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы оқу орындары
Жоғарғы Берёзовка (Шығыс Қазақстан облысы)

**Жоғарғы Берёзовка** — Шығыс Қазақстан облысы Глубокое ауданындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Глубокое кентінен солтүстік-батысқа қарай 13 км-дей жерде.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1920 жылы полиметалл кенін өндіруге байланысты қаланған.

## Дереккөздер

Санат:Глубокое ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Ветеринария

**Ветеринария**; (лат. *veterinarius* — малды бағып—қарайтын қызметкер, жануарларды емдейтін маман) - жануарлар ауруларының алдын алу, оларды емдеу, мал дәрігерлік сараптау және тексеру арқылы санитарлық тұрғыдан таза жануарлар өнімдерін өндіру нәтижесінде, адамзатты антропозооноз (адамға жұғатын) ауруларынан сақтау, сыртқы қоршаған ортаны қорғаудағы ветеринарлық-санитарлық проблемаларды шешу мәселелері туралы ғылыми ілім.

Жануарларды емдеу туралы көне мәліметтер 4 мыңыншы жылдардан бері белгілі. Ветеринарияның дамуы медицина, биология, химия, физика және т.б. табиғаттану ғылымдарының дамуымен тікілей байланысты.

Ветеринарияның ғылым ретінде қалыптасуына К. Алкмеон, Гиппократ, К. Гален, К. Буржела, Э. Дженнер, В. И. Всеволодов, К.И. Скрябин, С.Н. Вышелесский және т. б. ғалымдар атсалысқан.

*Ветеринария* — қалыпты анатомия, гистология, физиология, биохимия, патологиялық анатомия және физиология, ветеринарлық микробиология және вирусология, эпизоотология, паразитология, ветеринарлық санитария, ветеринарлық-санитарлық сараптау, клиникалық анықтау (диагностика), емдеу (терапия), хирургия (оташылық), фармакология, жануарлар гигиенасы, ветеринарлық акушерлік және гинекология сияқты ғылыми салаларды біріктіреді.

**Ветеринарияның алдыңда тұрған кезек күттірмейтін мәселелер**: *жануарларды жұқпалы аурулардан қорғаудың жаңа әдістерін* (оның ішінде вирусты және гельминтозды — құрт ауруларды) табу, *осы аурулардан адамзатты қорғау*, елі- міздегі ветеринарлық жағрапияны зерттеу арқылы* жұқпалы аурулар таралуының алдын алу*, шаруашылық қожалықтарындағы малдарды *жұқпалы аурулардан сақтау және ауырған малды емдеу*, сөйтіп, мал* басының көбеюіне тікелей ықпал ету.*

## Дереккөздер


Санат:Ветеринария
Вето

**Вето** ( – тыйым саламын) – 
#  белгілі бір шешімге құқықтық органның немесе тұлғаның жазбаша, яки ауызша тыйым салуы; 
#  бір өкімет органының өзге билік органының қаулысына үзілді-кесілді немесе шартты-шектеулі тыйым салуы;
#  халықаралық құқықта БҰҰ Жарғы

Тыйым салу; күшін жою. Әлдебір іске өкілеттелген адамның немесе органның шешіміне ауызша немесе жазбаша тыйым салу.

Құқықты — биліктің бір органының, екінші біреуінің қаулысына сөзсіз тыйым салуы.

## Дереккөздер


Санат:Саясат
Санат:Құқық
Санат:Заң
Вечерний Алматы

**Вечерний Алматы** — Алматы қалалық әкімшілігінің газеті. 1968 жылдың 2 қаңтарынан шыға бастады.

## Тағы қараңыз
* Алматы ақшамы

Санат:Қазақстан газеттері
Взвод

**Взвод** — рота мен батареяның құрамына кіретін бөлімше. Бөлімдердің, құрамалардың, басқармалардың және мекемелердін құрамында жеке өзіндік штат бойынша жеке взводтар болуы мүмкін. Взводтык құрылым әлемнін көп мемлекетгерінің барлық әскерлерінін және арнаулы әскерлерінін түрлерінде, сонымен катар жабдықтау және қызмет көрсету болімдері мен бөлімшелерінде бар. Мотоатқыш, мотожаяу әскер, жаяу әскер, **парашютті-десантты, танк артиллериялық, минаатарлық, танкіге карсы, барлау, байланыс, басқару, коменданттық, қозғалысты реттеу, медициналык-санитариялык, шаруашылык,** камтамасыз ету, қызмет көрсету взводтары және басқа взводтар бар. Әдетте 2-4 бөлімшеден (есептоптан, экипаждан) тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Виза

**Виза** (* – қаралған*) – адамның паспортына не өзге төлқұжатына қойылатын белгі. Ол құжат иесіне  мемлекеттен кетуге не осы мемлекеттің шегіне келуге немесе оның аумағы арқылы өтуге рұқсат етілетіндігін айғақтайды. Ол белгілі бір мерзімге беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Визалар
Санат:Заң
Викинг (ғарыштық аппарат)

**Викинг**– АҚШ-тың Марсты зерттеуге арналған орбиталық-қону ғарыштық аппараты. 1975 ж. В.-1 және В.-2 ұшырылған.  Марсқа 1976 ж. жеткен. Сөйтіп, алғаш рет Марс бетінің фото теледидарлық кескіні түсіріліп, жерге жеткізілді.
## Дереккөздер


Санат:Ғарыш техникасы
Виндикация

**Виндикация**(лат. vіndіco – қорғаймын, талап етемін) – азаматтық құқықта меншік құқын қорғаудың бір тәсілі; оның көмегімен меншік иесі бөгде тұлғаның иелігіндегі өзінің мүлкін кері қайтарып алу жөнінде талап қоя алады.

Санат:Заттық құқық
Виолончель

**Виолончель**(итал. vіoloncello) – ысқышпен тартылатын скрипка тектес 4 ішекті музыкалық аспап. Бастапқы түрінде - до, соль (үлкен октава); ре, ля (кіші октава), яғни альттан 1 октаваға төменірек. 

Құлақ күйі квинта бұрауымен келтіріледі. Виолончель халық аспаптарын жетілдіру негізінде 15 ғ-дың аяғы мен 16 ғ-дың басында пайда болды. 17-18 ғ-ларда итальян шеберлері А. және Н.Амати, Дж.Гварнери, А.Страдиваривдің классикалық үлгісін жасады. Виолончельге арнап көптеген муз. шығармалар жазылған. Мысалы, Л.Бетховен, Ф.Шуберт, Ф.Шопен, И.Брамс, Э.Григ, К.Дебюсси, С.Рахманинов, Т.Базарбаев, М.Сағатов, т.б-лардың Виолончельмен фортепианоға арналған сонаталары, Ғ.Жұбанова, К.Күмісбековтің Виолончельмен фортепианоға арналған поэмалары, Қ.Қожамияровтың "Элегиясы", Н.Меңдіғалиевтің "Романсы", М.Сағатовтың "Импровизациясы" мен "Экспромты", т.б. атауға болады.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет