open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Төребек Османов

**Төребек Османов** [3.5.1893, бұрынғы Сырдария губерниясы *Перовск* (Ақмешіт) (Қызылорда) уезі, Қызылқұм кенті – 4.10.1937] – қазақтан шыққан тұңғыш банк қызметкері.

## Өмірбаяны
**Төребек Османов**  1893 жылы мамыр айында бұрынғы Сырдария губерниясы *Перовск* (Ақмешіт) (Қызылорда) уезінің Қызылқұм кентінде  орта шаруа отбасында дүниеге келген.   
### Оқу жолы
Ақмешіттегі орыс-түзем мектебін (1906), *Перовск* қалалық училищесін (1910), Ташкент мұғалімдер семинариясын (1914) бітірген.
### Жұмыс жолы
* 1914 – 1916 жылдары Ташкент уезінде мұғалімдікпен қатар банкте несие-сақтық серіктестігінің есепшісі.
* 1916 – 1918 жылдары Мемлекеттік банктің Ташкенттегі кеңсесінде ұсақ несие инспекциясының іс жүргізушісі қызметтерін атқарған.
* 1920 жылдың басынан «Түрхалұлткомқаржыда» ұсақ несие нұсқаушысы, Ақмешіттегі жұмысшылар кооперативінің төрағасы.
* 1920 – 1921 жылдары Еңбек халық комиссариаты жанындағы азық-түлік комиссары.
* 1921 – 1922 жылдары тұтынушылар кооперациясының әрі Қызылорда қалалық «Қосшы» одағының төрағасы.
* 1922 –1925 жылдары Ташкент өлкелік тұтынушылар одағының, Бүкіл қазақтық ауыл шаруашылық одағы басқармасының (әуелі «Қамқор», кейіннен «Қазауыл» одағы) төрағасы.
* 1925 –1927 жылдары КСРО Өнеркәсіптік банкі Қазақ бөлімшесінің басқарушысы.
* 1927 – 1928 жылдары КСРО Мемлекеттік банкінің Қазақ өлкелік кеңсесі басқарушысының орынбасары.
* 1928 – 1930 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық банкі басқармасының төрағасы, Бүкілодақтық ауыл шаруашылық кооперативтік ұжымшарлық банкі Қазақ республикасы кеңсесінің басқарушысы.
* 1930 – 1937 жылдары КСРО Мемлекеттік банкі Қазақ республикасы кеңсесі басқарушысының орынбасары, Мемлекеттік банктің Батыс Қазақстан облысы бөлімшесінің басқарушысы болды.
* 1926 жылдан Бүкілодақтық Халық шаруашылық кеңсесі төралқасының мүшесі болған.

Османов Қазақстанда банк, қаржы-несие ісін дамытуға, банк кадрларын даярлауға белсене атсалысты. Оның бастамасымен Алматыда банк ісі бойынша оқу комбинаты ашылды, осы комбинаттың негізінде 1931 жылы Алматы есеп-несие техникумы құрылды.

## Отбасы
Жұбайы — Османова Фатима (1906 жылы туған). Балалары: ажасы — Айткуль, орташасы — Лаура, кішісі - Зарима. Ағасы Мулдабек (1901 жылы туған), барлаушы-бақылаушы, 1943 жылы фронтта қайтыс болған, Украинаның Сумск облысында жерленген.

## Айып және ату жазасы
1937 жылы жалған жаламен айыпталып, 4 қазан айында ату жазасына кесілді.

### Отбасына қарсы қуғын-сүргін
Төребек Османовтың әйелі Фатима кеңестік қуғын-сүргін құрығына ілігіп, АЛЖИР-де 9 жыл айдауды бастан кешті. Кіші қызы Зариманы Алматы қаласында нәресте үйіне, ал Айткүл мен Лаураны Алтай аймағының Солонешенск ауданындағы детдомға жіберілді. Кейін қыздары туған-туысқандарымен бірге тұрды.

## Ақталуы
1958 жылы Төребек Османов және оның отбасы ақталды. Бірақ айып кезінде алынған дүние-мүліктері қайтарылбай, әйелі тек күйеуінің екі - айлық жалақысын алып отырды.

## Османов атында
Қызылорда қаласында тұңғыш қазақ банкирі атында көше аталған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Бет перде

**Бет перде**  — театрландырылған ойындар мен күлдіргі рөлдерде, карнавалда, сауық кештерінде өзін танытпау үшін киетін жасанды бет жамылғысы. Ол әр түрлі болып келеді (адамның бет-әлпеті, аңның бейнесі, т.б. түрінде). Бет перделер бағзы замандарда әдет-ғұрыптық салтанаттарға байланысты пайда болған. Кейінірек театрлар мен халықтық ойындарда кеңінен қолданыла бастады (қ. Театрлық маскалар);

**Бет перде**  - Күнге күюден, желқақты болудан және шаң-тозаңнан қорғау үшін бетке жауып жүретін тор перде;

**Бет перде**  - спорт ойындарында (фехтование) бетке киетін қорғаныс-қалқан;

**Бет перде**  - кейбір шығыс халықтарының әдет-ғұрыптары бойынша әйелдер бүркеніп жүретін паранжыны да бет перде дейді. Ойын-сауық пен дене күтімі үшін киетін бет перделер гипстен, қағаз қатырғыдан, матадан, жібек жіптерден жасалса, спорт ойындары үшін жеңіл металдардан істеледі.

## Дереккөздер


Санат:Киім
Санат:Қазақстан мәдениеті
Мут Федор

**Мут** Федор Александрович (1947 жылы туған, Алексеевка ауылы) – Шортанды ауданы «Петровское» АҚ басқармасының төрағасы (2002). Целиноград темір жол техникумын (1966), Целиноград инженерлік-құрылыс институтын (1976) бітірген. 1969 – 73 жылдары Шортанды ауданы типографиясының директоры, 1973 – 88 жылдары Шортанды ауданы Еңбекші депутаттар кеңесінің хатшысы, төрағасының орынбасары, 1988 – 94 жылдары Шортанды ауданы әкімшілігі басшысының 1-орынбасары қызметтерін атқарған. 1995 – 2002 жылдары мемлекеттік емес ұжымдарда жұмыс істеген.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар

Санат:1947 жылы туғандар
Шыңдау

**Шыңдау**– шалғының, кетпеннің, тағы басқа еңбек құралдарының жүзін жұқарту мақсатында орындалатын әрекет. Көбінесе қайраудан бұрын орындалады. Шыңдау кезінде төске қойылған құралдың жүзі балғамен соғылып жұқартылады (тапталады).

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Нгалалар

**Нгалалар** , нгола, бангала, бамангала – Заир (Конго өзенінің орта ағысы) мен Конгода (Нкени мен Алима өзендерінің аралығы) тұратын халық. Банги,лемуа, нгири, лои, болок, нгунди сияқты халықтармен туыстас. Жалпы саны 5 млн-дай (2000). Негізгі бөлігі Заирде тұрады. Банту тіл шоғырына жататын лингала тілінде сөйлейді. Нгалалар 19 ғасырда лингала тілінің негізінде жеке этнос ретінде қалыптаса бастады. Жазуы латын әліпбиі негізінде. Жартысына жуығы жергілікті діни сенімдерді ұстанады, қалғандары – христиандар. Нгалалардың негізгі кәсіптері – балық аулау, егіншілік (маниок, ямс, таро, арахис, асқабақ тұқымдастарын өсіру). Көптеген Нгалалар қалаларда тұрады, өнеркәсіп орындарында жұмыс істейді, саудамен айналысады.

## Әдебиет
Әдебиет: Африка, энциклопедический справочник в 2-х томах, т. 2, М., 1987.
## Сілтемелер
* Заир  
* Африка  
* Тайпа
* Христиан
## Дереккөздер


Санат:Халықтар
Шыңғыстау-тарбағатай қатпарлы жүйесі

**Шыңғыстау-Тарбағатай қатпарлы жүйесі** – алғашқы палеозойда тұрақтанған каледондық құрылым. 

## Геологиялық құрылымы
Жүйе солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған құрылымдар жиынтығынан тұрады. Ол батысында Орталық Қазақстан терең жарылымы арқылы Көкшетау-Тянь-Шань жүйесінің Майқайың және Баянауыл құрылымдарымен тоғысса, оңтүстік-батысы мен оңтүстігінде герциндік Жоңғар-Балқаш қатпарлы жүйесіне жататын Шыңғыс маңы құрылымдық-формациялық белдемімен жапсарласқан. 

## Сипаты
Жүйенің солтүстігінен Ертіс маңы ойысы көмкерсе, Тарбағатай жоталарынан тұратын оңтүстік-шығыс бөлігі Қытаймен жалғасқан. Жүйе Шыңғыс терең жарылымы арқылы екі бөлікке бөлінген. Бұл жарылымның оңтүстік-батыс бөлігінде Ақшатау және Абыралы (Майбұлақ) құрылымдық-формациялық белдемдері оқшауланса, ал солтүстік-шығыс бөлігінде Ханшыңғыс  және Арқалық құрылымдық-формациялық белдемдері жатыр. Жарылымның шығыс бетінде Батыс Тарбағатай белдемі орналасқан. 

## Дереккөздер

 
Санат:Геология
Ақ балдақ

**Ақ балдақ**, **көк балдақ ** — қылыш, семсерлердің халық ауыз әдебиетінде кездесетін атауы. Семсер-қылыштардың қолға ұсталатын балдағы, қарудың маңызды бөлігі болғандықтан, оның атауы қарудың өз атауы ретінде де қолданылады. Дұшпан қаруының жүзіне қарсы тұру үшін, семсер қылыштардың балдағы да болаттан жасалған. Соғылған болаттың түсіне қатысты оның атауына “ақ” (көк) сөзі қосылып ақ балдақ (көк балдақ) сөздері қылыштың синонимына айналған (қазақша ақ алмас).
## Дереккөздер:
Қазақ энциклопедиясы I том

Санат:Тарих
Күләш Жазықбайқызы Бертаева

**Күләш Жазықбайқызы Бертаева** (1 сәуір 1962 жылы, Алматы қаласында туған) – экономика ғылымының докторы *(2006 жылы)*. Алматы Мемлекеттік Ауыл Шаруашылық институтын *(1983 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Аграрлық университетті)* бітірген. Алматы халық шаруашылығы институтының *(1997 жылы, қазіргі Қазақ экономика университеті)* аспирантурасын, докторантурасын *(2005 жылы)* бітірген. *2005–06 жылдары* Қазақ экономика университетінде доцент, кафедра меңгерушісі, профессор, *2006 жылдан* Қазақ Ұлттық Педагогика Университетінде кафедра меңгерушісі қызметін атқарады. Бертаева 60-тан астам ғылыми мақаланың авторы.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том

Санат:1962 жылы туғандар
Ермек Серікбайұлы Баймышев

**Ермек Серікбайұлы Баймышев** (1940 жыл, Ақмола облысы, Шортанды ауданы, Дорофеевка ауылы) – медицина ғылымдарының докторы, профессор (1991).

* Қарағанды мемлекеттік медицина институтын (1964, қазіргі Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы) және аспирантурасын (1969) бітірген.
* Бурабай ст-ндағы т. ж. ауруханасында хирург (1964–1966)
* Шортанды ауданы орталық клиникалық ауруханасында бөлім меңгерушісі (1973–1977)
* Қарағанды мемлекеттік медицина институтында қызметкер (1977–1997)
* 1997 жылдан ҚазҰУ-да кафедра меңгерушісі болып еңбек етеді.
* 126 ғылыми еңбектің, оның ішінде 4 монографияның авторы.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан хирургтары
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы түлектері
Санат:Қарағанды мемлекеттік медицина академиясы тұлғалары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің профессорлары
Мусинов

**Мусинов** Руслан Владимирович (1976 жылы туған, Көкшетау қаласы) – спортшы, бокстан халықар. дәрежедегі спорт шебері (1995), Қазақстан чемпионы (1997 – 99), Шығыс Азия ойындарының (2001), Әлем кубогінің (2002) күміс жүлдегері.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Ырғыз жәрмеңкесі

**Ырғыз Жәрмеңкесі**, Ырғыз қ-нда 1870 ж. 19 қарашада ашылған. Жылына екі рет: маусым және қыркүйек айларында өткізіліп тұрды. Ы. ж-не Ресейдің Орынбор, Мәскеу, Нижегород қалаларынан, қазақ даласынан, Бұхарадан ауқатты байлар мен саудагерлер өз тауарларын әкеліп тұрды. Жәрмеңкенің өткізілуіне байланысты уезд аумағында сауда орындарының көбейтілуіне көңіл бөлінді. 1893 ж. 75 жайма дүкен жұмыс істесе, 1904 ж. оның саны 221-ге жетіп, бірнеше тұрақты сауда орындары пайда болды. Жәрмеңкеге Ресейден мақта-мата өнімдері, қант, алтын және күміс ақшалар әкелінді. Айырбас саудасында ортақ құн баламасы ретінде қой қолданылды. 1909 ж. өткізілген жәрмеңкеде жылқының 50 сомға, ірі қара малдың 35 сомға, қойдың 6 сомға, ешкінің 5 сомға, түйенің 50 сомға сатылғаны тіркелген. Сауда айналымының 60 мың сомын жүн, 62 мың сомын ұн, 256 мың сомын маталар, 23 мың сомын Бұхара кілемдері саудасы құраған. Сонымен бірге жергілікті тұрғындар балық пен аң терілерін де саудаға шығарған. 1909 ж. 12 мың пұт балық сатылған. Сол жылы сатылған күзен, сутышқан, борсық, түлкі, жалпы аң терілер құны 34 мың 600 сомға жетті.
thumb|200px|

## Пайдаланылған cілтемелер


Санат:Жәрмеңкелер
Шыңжаңдағы бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы

**Шыңжаңдағы бейбітшілік пен демократияны қорғау одағы** – 1948 ж. 1 тамызда Құлжа қаласында құрылған саяси ұйым. 

Негізгі мақсаты – Шыңжаң өлкесін гоминьдан үстемдігінен толық азат ету, демокр. бағытта жаңа үкімет құру болды. Ол үшін жергілікті жерлерде астыртын ұйымдасқан партия, қоғамдық ұйымдардың басын біріктірді. Одақтың тұңғыш төрағасы болып Ахметжан Қасыми, төралқа мүшелері болып Ысқақбек Мононұлы, Дәлелхан Сүгірбайұлы, Әбдікәрім Аббасов, тағы басқа барлығы 29 адам сайланды. Орта Құлжа қаласында орналасты. Оған 3 аймақтық (Алтай, Іле, Тарбағатай), 29 аудан к-т, 755 бастауыш ұйым бағынды. “Алға” газеті мен “Одақ” журналын шығарып тұрды. Одақ 1953 ж. қазанда өз жұмысын тоқтатты.

## Дереккөздер
Мусханов

**Мусханов** Жамул Вахитович (1958 жылы туған, Сандықтау ауданы Речное ауылы) – ауыл шаруашылығы ғылымдарының кандидаты «Сандықтау» ЖШС-нің директоры. Шешен-Ингуш университетін және Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген. Сандықтау ауданы мемлекеттік «Балкашин» асыл тұқымды зауытының аға экономисі, директоры (1983 – 99) болған. «Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл» мерекелік медалімен, ҚР ауыл шаруашылығы министрлігінің құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

]

Санат:Тұлғалар
Сейдулла Оспанов

**Сейдулла Оспанов** (17 қазан 1918, Сырдария ауданы) — қызметкер. *[[Қазақстан]] ОК*-нің мүшесі. Қызылорда темір жол техникумын бітірген (1939). 1941 – 47 жылдары Қызылорда облысы кеңес ұйымдарында кадр бөлімі меңгерушісі, комсомол комитетінің хатшысы, партия комитетінің ұйымдастыру-нұсқау бөлімінің меңгерушісі, 1947 – 53 жылдары Қармақшы 1953 – 57 жылдары Жаңақорған, Шиелі аудандарының 1-хатшысы қызметтерін атқарған. 1957 – 59 жылдары Қызылорда облысы партия к-тінің 1-хатшысы, 1959 – 62 жылдары облысы атқару комитетінің төрағасы, 1963 – 79 жылдары Түркістан облысында әр түрлі қызметтерде болды. Оспанов Қазақстан Жоғарғы кеңесіне бірнеше рет *депутат* болып сайланған. Ленин, үш мәрте «Құрмет белгісі» ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Әдебиет
Санат:Қазақстан КП Қызылорда облыстық комитетінің бірінші хатшылары
Мусина Ермек

**Мусина** Ермек Есләмбекқызы (1966 жылы туған, Зеренді ауданы Зеренді ауылы) – экономист. Свердлов халық шаруашылық институтын бітірген (1987). Зеренді ауылындағы «Агроөнеркәсіпэнерго» кәсіпорнында экономист (1987 – 89), Көкшетау облыстық статистика басқармасының өнеркәсіп статистикасы бөлімінде экономист (1989 – 92), Көкшетау облыстық статистика және талдау басқармасының макроэкономика көрсеткіштер бөлімінде жетекші экономист, қаржы статистикасы бөлімінің басшысы (1992 – 97), Ақмола қаласындағы Ақмола статистикалық басқармасының қаржы, баға және баланстық жұмыстар бөлімінің Бас маманы (1998), Астана қаласындағы Статистика Басқармасында бөлім бастығы, Көкшетау қаласындағы облыстық Статистика басқармасында бөлім бастығы, басқарма бастығының орынбасары (1999 – 2008) қызметтерін атқарған. 2008 жылдан қазіргі уақытқа дейін облыстық Статистика департаментінің бастығы.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Таза өнім

**Таза өнім** – кәсіпорын (фирма) ұжымы жаңадан жасалған құнды көрсететін құндық көрсеткіш; тұтынылмаған өндіріс құрал-жабдығының жалпы өнімі (оның бір бөлігі). Ол материалдық өндірістің барлық салалары бойынша сомасы өндірілген ұлттық табысты құрайды. Ол құны бойынша қажетті және қосымша құнды қамтиды. Қажетті өнімге негізінен жалақы сомасы (әлеуметтік мұқтаждарға аударымды қоса), қосымша өнімге пайда сомасы сай келеді. Таза өнім жалпы (тауарлық) өнім мен жұмсалған материалдық шығынның айырмасы арқылы немесе жалақы мен еңбекақының басқа да түрлерінің, пайданың және таза табыстың басқа да элементтерінің сомасы ретінде есептеледі. Есеп ағымдағы және салғастырмалы бағамен орындалады. Кәсіпорын өндірген өнімнің барлық номенклатурасы (сұрыпталымы) бойынша нормативтер негізінде есептелген Таза өнім нормативтік болып, ал оның құрамында өтемпұлдық аударымда ескерілетін болса, шартты Таза өнім деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Бухгалтерлік есеп
Жанайдар Баймырзаұлы Мусин

** Жанайдар Баймырзаұлы Мусин** (1936, Ақмола облысы,  Зеренді ауданы, Қараөткел ауылы – 1991, Көкшетау қаласы) – жазушы, КСРО Жазушылар одағының мүшесі (1976).

## Еңбек жолы
* Көкшетау педагогикалық училищесін (1955) бітірген.
* Киров атындағы ҚазМУ-ды (1960) бітірген.
* 1960 – 65 жылдары «Көкшетау правдасы», «Тың өлкесі» газеттерінде әдеби қызметкер
* 1965 – 71 жылдары Қостанай және Талдықорған облыстық газеттерінде редактордың орынбасары
* 1971 – 89 жылдары облыстық «Көкшетау правдасы» газетінің редакторы
* 1989 – 90 жылдары Қазақстан Коммунистік партиясы Көкшетау облыстық комитетінің хатшысы қызметтерін атқарған.

## Шығармашылығы
Мусин журналистік қызметін көркем шығармашылықпен табысты ұштастыра білді. Оның қаламынан
* «Үміт» (1972)
* «Тың нұры» (1974)
* «Жер шоқтығы Көкшетау» (1989) әңгімелер мен очерктер жинақтары 
* «Ақ алаң» (1977)
* «Туған үйдің түтіні» (1983) романдары дүниеге келді.

## Марапаттары
* «Құрмет белгісі» ордені
* медальдармен марапатталған.
* КСРО Журналистер одағы сыйлығының лауреаты (1978).

## Есте сақтау
Облыс орталығындағы қазақ педагогикалық колледжіне Мусин есімі берілген.

## Дереккөздер

Санат:1936 жылы туғандар
Санат:Зеренді ауданында туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Көкшетауда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:КСРО жазушылары
Санат:КСРО жазушылар одағы мүшелері
Санат:Көкшетау педагогикалық училищесі түлектері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан бас редакторлары
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Санат:КСРО журналистері одағы сыйлығының иегерлері
Нгонилер

**Нгонилер** (*ангони*, *мазиту*, *мгвангара*) — Малавидің Орталық және Оңтүстік провинцияларында тұрады. Солтүстік (чивере, мсакамбева) және оңтүстік (качиндамото, качере, гомани, масула, ликонгве, кандуку, бвумбве) болып бөлінеді. 
Жалпы саны 1,5 млн. адам. Негізгі қоныстанған елдер: Малави – 700 мың адам, Танзания – 340 мың адам, Замбия – 300 мың адам. Басқа қоныстанған елдер: Мозамбик – 60 мың адам.

## Тілі
Көпшілігі суахили, ньянджа, т.б. тілдерде сөйлейді. 

## Діні
Нгонилер дәстүрлі діни культтерді (табиғат күштері, ата-бабалар) сақтаған, кейбіреулері исламды қабылдады.

## Тарихы
Ежелгі тарихы туралы мәлімет аз кездеседі, 1820 жылы Оңтүстік Африкадан Ньяса кені маңына қоныс тепкен, 19 ғасырда бір бөлігі Виктория кені маңына келіп яо, малави, нсенга, т.б. халықтармен араласқан.

## Кәсібі
Нгонилер мал және егін шаруашылығымен айналысады. Еркектер мал бағып, әйелдер жүгері, тары, жержаңғақ, көкөніс өсірді. 20 ғасырда ауыл шаруашылығы саласы кеңейіп, астық дақылдары пайда болды. Қазіргі Нгониде қолмен атқарылатын егіншілік жүйесі жиі кездеседі. Көркемдік қолөнерден – керамика (әшекейленген ыдыстар, тостағандар), төсеніш тоқу дамыған.

## Өмір салты
Көпбалалы патриархалдық қауымдастық өз маңызын сақтап қалғанымен, әлеуметтік стратификация маңызды роль атқарады.

Қоныстары крааль деп аталады.

Киімдері Еуропалық үлгіде.

Негізгі тағамдары - жарма, тарыдан жасалған бұқтырылған тағамдар, жүгері, т.б., сирек етті пайдаланады.

Музыкалық-би фольклоры сақталған.

## Сілтемелер
* Малави  
* Крааль  
* Нсенга
* Замбия

## Дереккөздер
Жәдік әулеті

**Жәдік әулеті** – Жәдік сұлтаннан тараған әулет. Ол қазақ хандығының негізін салушылардың бірі – Жәнібек ханның тоғызыншы ұлы. В.В. Вельяминов – Зернов 1864 жылы өзінің *“Исследование о Касимовских царях и царевичах”* атты еңбегінде Жауық (Джаук) есімін Жәдік (Джадик) деп оқу керектігін, өйткені Жәдік пен басқа да деректерде келтірілетін Йадық есімінің бір адам екенін жазған. Жәдік Өсек сұлтанның туған бауыры еді. Жәдік пен оның ұрпақтары жөніндегі негізгі деректерді Қадырғали Жалайыр (17 ғасырда) келтіреді. Ол былай деп жазады: “Қасым хан өмір сүрген кезде Жәдік хан да өмір сүрді, оны Жыланды төбеде болған шайқаста Шығым мырзаның ұлдарының біреуі өлтірді. Оның бейіті Үргеніштегі Бақырған атада. Жәдік ханның әйелдері мен ұлдары көп болды, ұлдарының ішіндегі ең белгілілері – Тоғым хан, Бөкей сұлтан, Шығай хан, Мәлік сұлтан. Соңғыларының анасы Абайхан бегім болды. Тоғым ханның ұлдары **Тоғыз сары** деп аталады. Тоғым хан Мәліктің ұлы Бәшібек сұлтанмен, барлық Тоғыз Сары бірге Жаға атаның шегінде қаза тапты. Жәдік әулетінде 37 белгілі сұлтан болды”. В.В. Бартольдтың айтуынша Тоғым ханмен бірге болған бұл 37 сұлтан Моғолстан ханы Рашидпен 1537 – 38 жылдары болған шайқаста қаза тапқан. Бартольдтың деректерін белгілі ирантанушы О.Ф. Акимушкин де растайды.

Қазақтың атақты билеушілері: 
*Тәуекел хан, 
*Есім хан, 
*Тәуке хан, 
*Абылай хан, 
тағы басқалар Жәдік әулетінен шыққан. Олар Жәдіктің кейін қазақ ханы ретінде таққа отырған ұлы – Шығайдың ұрпақтары болатын. Жәдіктің Қыдырғали бек атаған 4 ұлынан басқа Йанги (Жаңа) Баһадүр-сұлтан атты ұлы да белгілі. Ол жөнінде Хафиз Таныштың “Шараф-наме-ий” еңбегінде баяндалады.

## Дереккөздер


Санат:Жәдік әулеті
Сейітқұл Оспанов

**Сейітқұл Оспанов** (1955-2003) - 30 наурызда Қызылорда облысының Қазалы қаласында дүниеге келді. 1977 жылы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факультетін бітірді. «Жалын», «Мектеп» баспаларында,* «Пионер», «Зерде», «Парасат»* журналдарында, «*Жетісу*» газетінде жұмыс істеді. 1994 — 2003 жылдары Қазақстан Республикасы Үкіметінің аппаратында аударма секторын басқарды. «Қазақойл» ұлттық мұнай-газ компаниясында қызмет етті.
*«Бәйге», «Ащы қауын, тәтті қауын», «Күн көтерілген шақ»* атты жыр жинақтары мен* «Ағаш ат», «Бақытты үй», «Самый сладкий день», «Құлдар көтерілісі»* атты проза кітаптарының авторы.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қызылорда облысы
Санат:1955 жылы туғандар
Ақкөл Нәбиұлы Отарбаев

**Ақкөл Нәбиұлы Отарбаев** (1.4.1946 жылы  туған, Қармақшы ауданы, қазіргі Ақтөбе ауылы) – баспагер-журналист, зооинженер. *ҚазМУ*-дің (*ҚазҰУ*) журналистика факултетін (1969), Алматы зоотехникалық-малдәрігерлік институтын (1986) бітірген. 1971 – 97 жылдары «Қайнар» баспасында редактор, аға редактор, жетекші редактор, шығармашылық топ басшысының орынбасары, бас редактордың орынбасары, 1997 – 2000 жылдары Қазақ ауыл шаруашылық академиясының (кейін ҚР ұлттық академиясы агрардық зерттеулер орталығы) «Бастау» ғылыми-баспа орталығы директорының орынбасары қызметтерін атқарған. 2000 жылдан осы орталықтың директоры, ҚР ауыл шаруашылық министрдігінің қазақ және орыс тілдеріндегі екі ғылыми-теориялық журналының, сондай-ақ, ауыл өміріне арналған әлеумекттік-экономикалық, қоғамдық-саяси ғылыми-практикалық «Жазира» журналының бас редакторы. Орыс тілінен қазақ тіліне 17 кітап аударған. «Сыр маржаны», «Ақ дастарқан», көпшілікке арналған ғылым «Селекция сырлары» атты кітаптардың авторы.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет

Санат:1946 жылы туғандар
Тәшетов Жолымбет Тәшетұлы

**Тәшетов Жолымбет Тәшетұлы** (1937 жылы туған, бұрынғы Ақмола ауданы Шнет ауылы) – ауыл шаруашылық қызметкері. Целиноград ауыл шаруашылық институтын бітірген. «Шалқар» кеңшарының №2-бөлімшесінде зоотехник (1955 – 62), Целиноград ауданы М. Мәметова атындағы кеңшарда бас зоотехник (1962 – 69), Шалқар кеңшарында бас зоотехник (1969 – 71), кеңшар директоры (1972 – 96) болып қызметтер атқарған. Ұзақ жылғы ерен еңбегі үшін 2 мәрте «Құрмет Белгісі», Еңбек Қызыл Ту ордендері, медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер
Владимир Кириллович Берус

**Владимир Кириллович Берус** *(1941 жылы, [[Ресей]], [[Новосибирск|Новосибирск облысы]], [[Карасук қаласында]] туған)* – ауыл шаруашылығы ғылымының докторы *(1996 жылы)*. Алматы Зоотехника-Малдәрігерлік институтын бітірген *(1964 жылы)*. *1964–66 жылдары* Алматы облысы Балтабай ауылында зоотехник, *1966–67 жылдары* зоотехника-малдәрігерлік институтында аға лаборант, *1967–75 жылдары* кіші ғылыми қызметкер, *1975–81 жылдары* ғылыми қызметкер, *1981 жылы* аға ғылыми қызметкер, жетекші ғылыми қызметкер болып істеген. Берус 75 ғылыми-зерттеулер еңбектің авторы.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2 том

Санат:1941 жылы туғандар
Тәштитов Қайсар

**Тәштитов Қайсар** (5.10. 1904, қазіргі Ақмола облысы Қорғалжын ауданы – 25.2.1938, Алматы) – Қазақстан жастар қозғалысының жетекшісі. Петропавлдағы орыс-қазақ мектебін (1920), губернаторлық партия-кеңес мектебін (1924), Мәскеудегі Свердлов атындағы коммунистік университетті (1930) бітірген. 1919 – 1930 жылы жұмысшы, курсант, оқытушы, комсомол қызметкері, Ақмола, Ақтөбе губернаторлық комсомол комитеттерінде бөлім меңгерушісі, 1-хатшы болды. 1930 – 1931 жылдары БК(б)П Қазақ өлкелік комитетінің Қызылорда округтік партия комитетінің насихат және үгіт бөлімінің меңгерушісі, Қарсақпай аудан партия комитетінің хатшысы, 1931 – 1933 жылдары Қазақ АКСР-і Халық ағарту комиссарының орынбасары, Қазалы ауданы партия к-тінің хатшысы, 1933 – 1937 жылдары Қазақстан комсомолының 1-хатшысы қызметтерін атқарды. 1937 жылы қазан айында “халық жауы” ретінде тұтқындалып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. КСРО Жоғарғы соты әскери алқасының 1957 жылғы 4 сәуірдегі шешімімен ақталды.

## Дереккөздер
Валерий Николаевич Очиров

**Валерий Очиров Николаевич** (1951 жылы  туған, Арал ауданы *Сульфат* кенті) – Кеңес Одағының Батыры (1985), подполковник. Мәскеудегі әскери-саяси академияны (1985) бітірген. Элистадағы орта мектепті бітіргеннен кейін слесарь болып жұмыс істеді. Кеңес Одағының *Қарулы күштерінде* қызмет етіп, 1970 жылы Сызрань жоғары әскери авиационадық училищесіне түседі. Училищені бітірген соң Москва және Прибалтика әскери округтерінде қызмет еткен, кейін Ауған соғысына қатысқан.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Әдебиет
Санат:Кеңес Одағының батырлары

Санат:1951 жылы туғандар
Минералдану

**Минералдану** – жер қыртысындағы түрлі ерітінділер, газ эманациялары, балқыған магма арқылы кентасты және бейкентасты минералдардың әкеліну, тұну және жаралу процесі. Күрделі минералдық кешендердің пайда болуы жер қойнауындағы физикалық - химиялық ортаның жай-күйіне байланысты. Түрлі металдар мен олардың минералдарының басты, қосалқы кендері бойынша сипатталатын металлогендық белдеулер мен аймақтар сияқты орасан зор аудандардың жалпы металлогендық ерекшеліктері Минералдану типі деп аталады. Кеңес ғалымы Ю.А. Билибин (1901 – 1952 жылдары) бұл түсінікті мынадай түрлерге бөлді: шығысазиялық, батысеуропалық және оралдық. Шығысазиялық типте (Тынықмұхиттық металлогендық белдеудің сыртқы белдемінде) басты орынды Sn, W, Au алады. Бұл типке Pb, Zn, Mo, Fe, As, Sb сияқты металдардың Минералданулары жатады. Батысеуропалық типте (Жерортатеңіздік металлогендық белдеулердің сыртқы белдемінде) жетекші орын Zn, Pb, Ag, Ba, F, Ca үлесіне тиеді. Оралдық типте (металогендық белдеудің ішкі белдемінде) Cu, Fe, Mo, Cr металдары басты орын алады. Бұл типте Ti, Au, Ag, As, Hg, Al, S, P Минералданулары жиі байқалады.

## Сілтемелер
* Магма  
* Белдеу  
* Кентас
## Дереккөздер


Санат:Химия
Шыңжаңдағы бұғытастар

**Шыңжаңдағы бұғытастар** – Орталық Азияның қола дәуірінің соңғы кезеңі мен одан ерте темір дәуіріне ауысқан өтпелі кезеңдегі (шамамен б.з.б. 13 – 7 ғ-лар) көшпелі тайпалар мәдениетін айғақтайтын ерекше тұрпаттағы жәдігерлер. Бұғытастар Еуразияның жекелеген өңірлерінде, атап айтқанда, бір-біріне түйісіп жатқан Моңғолияның батыс-солтүстік бөлігінде, Ресейдің Тыва Республикасы мен Таулы Алтай өлкесінде, Шығыс Қазақстан мен Қытайдың Алтай аймағында кездеседі. Қазақстан ғылымына Қытай жеріндегі бұғытас ескерткіштері осы күнге дейін белгісіз болып келді. Қытай ғалымдары 1980 – 90 жылдарға дейін бұғытастарды археол. тұрғыдан ғылыми түрде зерттеп, оның тарихи-мәдени мәнін түсіндіруге дәрменсіз болды. Кейбір қытай ғалымдары бұғытастардағы бұғы бейнелерін ежелгі қытай мифологиясындағы Фэнхуан (феникс немесе самұрық сияқты) құсы деп түсіндірді. Қытай жеріндегі бұғытастар Іле Қазақ автономиялы облысы Алтай аймағының Шіңгіл және Көктоғай аудандарының аумағында орналасқан. Қазірге дейін олардың отызға жуығы белгілі. Шіңгілдегі бұғытастар көркем әрі тартымды, классикалық тұрпатта болып келеді. Олардың көбінде бұғы мен бұланның бейнесінен өзге, тұлпардың, сұңқардың, өзге де қасиетті төрт түліктің, сонымен бірге дөңгелек шеңбер, қанжар мен кездік, айбалта мен садақ, т.б. қару-жарақтардың суреттері, сондай-ақ әр түрлі пішіндегі ою-өрнектер салынған. Бұл бұғытастардың дені ерте сақ-скиф дәуірінің ескерткіштеріне жатады. Ондағы бейнелер мазмұны жағынан сол өңірлерден ашылған ақ-скиф дәуірінің жерлеу ескерткіштеріне өте жақын. Демек бұл бұғытастар Алтайды мекен еткен белгілі бір сақ тайпасының діни-ғұрыптық, тотемдік дүниетанымына тікелей қатысты жәдігерлер екенінде дау жоқ. Бұғытастар орнатылған жерлер сол көне тайпалардың жер-суға, көк пен тәңірге, ата-бабаларына сиынып, табынатын діни-ғұрыптық рәсім өткізетін киелі орындары болуы мүмкін.

## Сілтемелер
Ван Бо, Ци Сяошань, Сұңғатай С., Еженханұлы Б., Тарихи-мәдени жәдігерлер // Қазақстан тарихы туралы қытай деректемелері, 2-т., А., 2005.

Санат:Алтай аймағы
Тезекбай Шоқтыбайұлы

**Тезекбай Шоқтыбайұлы** (1827 – 1912, Солтүстік Қазақстан облысы, Тайынша ауданы) – ақын. 

Арғын тайпасы Атығай руынан шыққан.

Заманында Тезекбай ақынды жеңген адам болмаған деседі. Атақты Кемпірбай, Жәмішбай, аға сұлтан Құнанбайдың ақыны Балтаны, тағы басқа белгілі ақындардың тізесін бүктірген, Шөжені айтыста сүріндірген де осы Тезекбай ақын болса керек. Арғында мен тұрғанда кім сөйлейді, ... Аяғымды басамын қырынырақ, Менің Тезекбай ақын болғаным бұдан бұрынырақ. Кімдер Тезек ақындай болмайын деп ойламайды, Әркімге Тезек ақындай болуға қиынырақ – деген Тезекбай Бірде Жүсіп деген кісі Тезекеңнің ауылының үстінен өтіп бара жатып, Тезекбай ақынның «үйге түс» дегеніне қарамай кетіп қалады. Сонда Тезекбай ақын: Жүсіпжан, кімге жолдас бұл дүние боқ, Желкеге таяп тұр ғой ажалды оқ. Үйге түс, асықпа сен, дәм татып кет, Келгенше енді айналып кім бар, кім жоқ, – дейді. Бір-екі күннен кейін Жүсіп Тезекбай ақынның сөзін есіне алып үйіне келсе, Тезекбай ақын ол дүниеге жүріп кетіпті.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ ақындары
Үйбидайық

**Үйбидайық** () – астық тұқымдасына жататын бір және көп жылдық шөптесін өсімдіктер. 

Қазақстанның оңтүстік аймақтарында тау беткейлерінде, жазық жерлерде, егістік арасында, жол жиегінде, елді мекендер маңында өсетін 5 түрі бар. Бұлардың биіктігі 20 — 80 см, сабақтары тік, кейде иіле өседі. Жапырақтары жіңішке таспа тәрізді, тықыр не бұдырлы. Гүлшоғыры қос қатар масақ. Көпгүлді масағы бүйірінен қысыңқы, масақ қылтаны қатты, ұзынша келген, жүйкелі болады. Төменгі гүлқылтаны жарғақ, оның үш жағы үлпек тәрізді. Мамыр — шілде айларында гүлдеп, жемістенеді. Көбірек маңызы бар түрлері:

* малазықтық көпгүлді үйбидайық (latin *multіflorum*);
* бағалы мал азығы және көгалдық шөп — көпжылдық үйбидайық (latin *perenne*);
* арамшөп — иран үйбидайығы (latin *persіcum*).

Үйбидайықтың кейбір түрлері қолдан өсіріледі. Үйбидайықтың дәнінде улы алкалоид-темулин шығаратын *Stromantіnіa temulenta* саңырауқұлағы дамиды. Сондықтан үйбидайықтан алынған астық пен мал азығын жеген адам мен үй жануарлары уланады. Үйбидайықтің арамшөптік түрлерінен арылу үшін егістікке себілетін тұқымды тазартып, сүдігерді ерте жырту керек. 

## Дереккөздер


Санат:Астық тұқымдасы
Айдар Хамзаұлы Мурзин

**Мурзин** Айдар Хамзаұлы (1941 жылы туған, Зеренді ауданы) – қоғам қайраткері. Еңбек жолын 1959 жылы Зеренді кеңшарында жұмысшы болып бастады. Шымкент технология институтын бітірген (1967). 1962 – 76 жылдары Нан өнімдерін шығаратын комбинаттың инженері, бас инженері, 1976 – 78 жылдары Көкшетау қ. Нан өнімдері комбинатының директоры, 1985 – 87 жылдары қалалық атқару комитетінің төрағасы, 1987 – 
90 жылдары қалалық партия комитетінің 1-хатшысы, Щучинск қалалық кеңесінің төрағасы, 1992 – 96 жылдары Көкшетау қаласының әкімі, 1996 – 97 жылдары Көкшетау облысы әкімінің орынбасары, 1997 – 2001 жылдары Бурабай ауданында шаруашылық басшысы, 2001 – 05 жылдары Көкшетау қ. әкімінің орынбасары,  2006 – 08 жылдары Рудный қаласындағы кірпіш шығаратын «Тоғай-группа» ЖШС зауытының директоры қызметтерін атқарды.

## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Көкшетау әкімдері
Ошаған

**Ошаған** *(Agrimonia)* – раушангүлділер тұқымдасына жататын көпжылдық өсімдіктер. 

Қазақстанда тау баурайларында, жазғытұрым су жайылған жерлерде, жол жиегінде, бақтарда, қарағайлы және жаңғақты ормандардың арасында өсетін 2 түрі (*азия Ошағаны* және *түкті Ошаған*) кездеседі. Олардың биіктігі 25 – 140 см. Тамыры жуан, сабағы тік өседі, оның сыртын безді түк жапқан. Жапырағының үстінгі  беті жасыл түсті, ал астыңғы  беті – сұрғылт жасыл түсті, шеттері тегіс емес. Қауырсын тәрізді тақ жапырақтарының жиегі тілімделіп келген, олар сабаққа қарама-қарсы орналасады. Тостағанша, күлте жапырақшаларының саны – бесеуден. Сары түсті, бес тілімді гүлдері ұзын шашақ гүлшоғырына топталған. Маусым – шілде айларында гүлдеп, жеміс салады. Жемісі – сыртын ширатылған қыл жапқан жаңғақша. Жемісі піскенде адамның киіміне және жануарлардың жүніне жабысады. Ошағанның құрамында илік және бояғыш (сары түсті) заттар бар. Сондай-ақ, oшаған дәрілік өсімдіктерге жатады.

## Дәрілік қасиеті
Дәрі жасау үшін өсімдіктің жер үстіндегі бөлігін (ірі сабағынан басқасып) гүлдеген кезінде жинап алады. Құрамында йод және пигменттер, аскорбин қышқылы алкалоидтер бар. Халық арасында бұл өсімдікпен жемсау ауруын, дизентерияны, қуық ауруларын, жұтқыншақ бездерінің қабынуын емдейді. Орта Азия халықтары медицинасында жас өсімдіктің сөлін алып, бронх демікпесін, геморройды емдейді.

Қытай халық медицинасында өсімдікті тер шығаратын және дененің ыстығын басатын, нерв жүйесін тыныштандыратын дәрі ретінде қолданады. Тұқымымен есекжемді емдейді, улы жәндіктер шағып алғанда да ем үшін қолданады. Жапырағы мен жемісін сал ауруларын емдеуге пайдаланады.

## Табиғатта таралуы
Ошаған республикамыздың оңтүстігінде далалы желерде, өзен жағалауларында өсетін жабайы бұталардың арасында, орман шеттерінде, ескі мал қораларының және тұрғын үйлердің маңайында кездеседі. Дәрілік шикізат ретінде жер бетіндегі бөлігі жиналады.

## Химиялық құрамы
Олардың құрамында эфир майлары, илік заттар, пигменттер, ащы заттар, К витамині және органикалық қышқылдар болады.

## Қолданылуы
Халық емшілері малдың асқазан – ішек, өт жолдары мен бауырының қабынуына қарсы қолданған.
Ошағанның тұнбасын балмен араластырып бауыры, өті ауыратын малға ішкізсе, олар тез оңалады, азыққа тәбеті артады. Аузы уылған кезде ошағанның тұнбасымен шайса, тез жазылады.

Дәрілік шөптің ұүнтақталған 70 грамы бір литр қайнап тұрған суға салынып, 15 – 20 минут тұндырылады.
Асқазан – ішек жолы қабынған, тірілей салмағы 50 – 60 кг бұзауға азықтандырардан 30 минут бұрын күніне үш рет 150 – 200 грамнан ішкізіледі. Ал қозыға ішкізу  дозасы – 30 – 50 мл.

## Дереккөздер

Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстан әдебиеті
Темірболат Мұхаметжанұлы Телжанов

**Телжанов Темірболат Мұхаметжанұлы** (1898, Омбы – 1938, Ленинград) – қоғам қайраткері. 1929 жылы Ленинград политехника институтын бітірген. 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін Омбыдағы жастар қозғалысына белсене араласты. 1919 – 1921 жылдан Омбыда Кеңес өкіметі орнағаннан кейін Смағұл Сәдуақасов, Ғаббас Тоғжановпен бірге РК(б)П Сібір бюросының қырғызауытатар бөлімінде қызмет атқарды. Өлкелік “Кедей сөзі” газетінің редакторы болды. Онда газет жұмысына белгілі қазақ ақыны Мағжан Жұмабаевты тартты, 1921 – 1924 жылы Сибревкомдағы Қазақ АКСР-інің өкілі ретінде Сібір өлкесі мен Қазақстанның шекарасын межелеуге қатысты. Ақмола губкомында қызмет атқарды, Қазақ АКСР-і ОАК-нің мүшесі ретінде Орынборда шығарылған “Еңбекші қазақ” (қазіргі “Егемен Қазақстан”) газетін ұйымдастырушылардың бірі болды. 1924 – 1929 жылы Ленинградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) политехникалық институтта оқыды және бір мезгілде осы қаладағы көркемөнер техникумында саяси экономикадан сабақ берді. 1931 – 1937 жылы Ленинградтағы шығыстану ин-тында доцент, Мәскеудегі халық шаруашылығы ин-тында директордың көмекшісі, марксизм-ленинизм университеті директорының орынбасары болды. Ленинградта тұрған жылдарында жергілікті қазақтар бірлестігінің төрағасы ретінде Қазақстаннан оқуға келген жастарға пәтер жағынан және материалдық көмек көрсетуді ұйымдастырды. 1937 жылы 4 қарашада Алашорда қозғалысына қатысқан деген айыппен Ленинградта тұтқындалып, саяси қуғын-сүргін құрбаны болды. 1958 жылы 13 маусымда Ленинград әскери округі әскери трибуналының шешімімен толық ақталды.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Минералдар алмасуы

**Минералдар алмасуы** – бейорганикалық заттардың организмге сіңуі, таралуы және физикалық - химиялық құбылыстар мен биохимиялық реакцияларға қатысуы. Минералдар алмасуы нәтижесінде организмдегі физикалық - химиялық тепе-теңдік сақталады, тығыз тіндердің (тканьдердің) құрылуы және ферменттік реакциялар реттеледі. Адамға бір тәулікте қажет химиялық элементтердің мөлшері әр түрлі болады. Бұл адамның жасына, жынысына, қызметіне, тағам құрамына байланысты. Тағамда, суда орта есеппен тәулігіне (мг) 800 – 1500 Са, 1200 – 2000 Р, 2000 – 3000 К, 4000 – 6000 Na және Cl, 500 – 600 Mg, 15 Fe қажет. Кейбір элементтер (мысысалы, K, Na) түгел сіңеді, кейбіреуі (мысысалы, Са, Fe) түгел сіңбейді. Асқазаннан, ішектен иондар қанмен лимфаға сіңеді, кейбір иондар плазманың ерекше белоктарымен қосылып, қан арқылы тарайды. Элементтердің біразы бауырға, т.б. тіндерде жиналады, (мысысалы, сүйекте Ca, Mg, Sr, F көп). Адам мен сүт қоректілерде қажетті мөлшерден артық тұздар ішек (Ca, Fe, Cu, Sr негізінде) және бүйрек арқылы (Na, K, Cl, B, І) сыртқа шығарылады. Организмнің түрлі органдарындағы және сұйықтарындағы иондар мөлшері әр түрлі болады.
## Сілтемелер
* Биохимия
* Реакция
* Лимфа
## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Минералдар
Санат:Биология
Ашот Хамзаұлы Мурзин

**Мурзин** **Ашот Хамзаұлы** (1936 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Қатонқарағай ауданы) – агроном. Қазақ ауыл шаруашылығы институтын бітірген (1959). Зеренді ауданы ауыл шаруашылығы инспекциясында агроном, тұқым өсіруші (1959 – 60), БЛКЖО-ның ХХХ-жылдығы атындағы ұжымшарда, Зеренді кеңшарының бөлімшесінде, Пухальский кеңшарының бөлімшесінде агроном (1961 – 63), Рузаев ауданы Парижская коммуна кеңшарында, Солтүстік Қазақстан облысы Айыртау ауданы Лавровский кеңшарында аға агроном (1963 – 68), директоры (1968 – 77), Рузаев ауданы атқару комитеті  ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы (1977 – 80), Есіл ауданы халық депутаттары кеңесінің төрағасы (1980 – 87) қызметтерін атқарған. Еңбек Қызыл Ту (1971), «Құрмет белгісі» (1976) ордендерімен, екі медальмен, ҚазКСР Жоғары Кеңесінің құрмет грамотасымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы
Василий Иванович Московенко

**Московенко** Василий Иванович (1915, бұрынғы Көкшетау облысы Чистополь ауданы Гаршино ауылы– 2001) – Кеңес Одағының батыры (1945). 1936 жылы кооперативтік техникумда оқып жүрген кезінде БЛКЖО ОК-нің шақыртуымен Әскери Әуе Күштері қатарына алынады. Екі жылдан кейін Сталинград әскери-ұшқыштар училищесін бітіріп, Қиыр Шығыстағы  Қызылтулы 2-жеке армияның құрамында борышын өтеді. 2-дүниежүзілік соғыс кезінде 175 рет әскери тапсырмамен ұшып шыққан. 37 әуе ұрыстарын жүргізіп, жаудың 14 самолетін атып түсірген. Ленинград қоршауын бұзуға, Ржев-Зубцов операциясына, Орел, Витебск, Орши аудандарында немістерді талқандауға және Берлинді басып алу ұрыстарына қатысқан.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Кеңес Одағының батырлары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Санат:I дәрежелі Отан соғысы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Ұлы Отан соғысы ұшқыштары
Санат:КОКП мүшелері
Неандерталь адамы

**Неандерталь адамы** (Homo neanderthalensіs) – қаңқа қалдықтары ғана сақталған ертедегі адамдардың жеке тобы. Олар ауызекі сөзде ертедегі  адамдар, ал  ғылыми әдебиеттерде палеоантроптар (грекше “palaіos” – ертедегі “anthropos” – адам) деп аталады. Адамның тарихи даму кезеңінде Неандерталь адамы ежелгі адамдар (архантроптар) мен қазіргі адамдардың (неоантроптар) арғы тегін жалғастырушылар деп есептеледі. Неандерталь адамының ең алғашқы қаңқасы 1856 жылы Батыс Германиядағы Дюссель өзенінің Неандерталь аңғарынан табылды. Сондықтан да оны ағылшын геологі Вильям Кинг 1863 жылы “Неандерталь адамы” деп атауды ұсынды. Неандерталь адамдарының қаңқа-қалдықтары кейін Еуропаның, Африканың және Азияның көптеген аймақтарынан табылған. Ғалымдар бұл қаңқа қалдықтарын зерттеудің нәтижесінде Неандерталь адамының екі бағытта дамығанын анықтады. Олардың бір тобының дене тұрқы ірі, бұлшық еттері өте жақсы дамыған, маңдайы тайқы, шүйдесі қысқа, қабағы шығыңқы, иегі айқын білінбейді және тістері ірі, әрі жалпақ болған. Миының салмағы орташа 1400 – 1500 грамм. Олар топ құрып, бір-бірімен жеке сөздерді пайдалану арқылы қарым-қатынас жасаған. Неандерталь адамының екінші тобының маңдайы тіктеу, әрі биік, қабағы онша айқын емес, жақ сүйектері жұқа, иегі жақсы дамымаған. Дене тұрқы бірінші топтағылармен салыстырғанда шағын, миының маңдай бөлігі үлкен. Олар топтанып ірі жануарларды аулаған, отты пайдалана білген. Орта жағдайларының қолайсыз мерзімдерінде аулаған жануарларының терісін үстеріне жамылып, үңгірлерге тығылған. Антрополог ғалымдардың пікірі бойынша Неандерталь адамдары бұдан 300 – 350 мың жыл бұрын Еуропада, Африкада және Азияда өмір сүрген. Қазіргі кезде олардың 400-ден астам қаңқа қалдықтары Франция, Бельгия, Қырым, Солтүстік Кавказ, Израиль, Ирак, Өзбекстан, т.б өңірлерден табылды. Олар өсімдіктердің тамырларын, жемістерін жинап, аң аулаумен шұғылданған. Тастан, сүйектерден еңбек құралдарын жасап, өлген адамдарды жерлеу рәсімін қалыптастырған. Олардың арасында бірін-бірі жеу (каннибализм) орын алды. Неандерталь адамы орташа есеппен 30 жас өмір сүрген. Неандерталь адамдарының қаңқа қалдықтары Қазақстан жерінен әзірше табылған жоқ, бірақ олардың қоныс орындары, пайдаланған еңбек құралдары Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Маңғыстау, Шығыс Қазақстан, т.б. өңірлерден анықталды. 

## Әдебиет
Әдебиет: Вишняцкий Л.Б.,Человек в лабиринте эволюций, М., 2004.
## Сілтемелер
* Антропология  
* Германия  
* Тас дәуірі
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Шымшық

**Шымшық** () – торғайтәрізділер отрядының құнақ тұқымдасына жатады.

Қазақстанда Көкшетау қыратында тараған, кейде Қарқаралы, Кент аймақтарында кездесіп қалады. Шыршалы және аралас ормандарды мекендеп, су айдындарына жақын жүреді, қайыңды, қандыағашты тоғайларда қоректенеді. Қанатының ұзындығы 70 мм, салмағы 13 г-дай. Аталығы жасыл сарғыш түсті, оның төбесінде бір шоқ қауырсын – “тақиясы” (айдары) болады; қанат, құйрық қауырсындары қара, оларға жол-жол болып сары қауырсындар араласқан, бауыры ақ. Аналығы мен балапандарының арқасы жасыл сұрғылт тартқан, бауыры ақшыл. Отырықшы құс. Ұясын ағаш басына салады. Мамыр айында 5 – 6 көгілдір не жасылдау жұмыртқа салып, аналығы 12 – 14 күн басады. Балапандарын да аналығы 13 – 15 күндей асырайды. Жылына екі рет балапан өргізеді. Өсімдік тұқымымен және жәндіктермен қоректенеді, олардың зияндыларын жеп пайда келтіреді. Шымшықтар жақсы сайрайды.

## Дереккөздер


Санат:Торғайтәрізділер
Санат:Құнақ тұқымдасы
Санат:Қауіптен тыс түрлер
Санат:1758 жылы зерттелген жануарлар
Санат:Еуразия құстары
Шынқожа

**Шынқожа** — Абай облысы Аягөз ауданындағы ауыл, Нарын ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Аягөз қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 32 км жерде, Аягөз өзенінің сол саласы Нарын өзенінің жағасында орналасқан.

   

## Тарихы
Іргесі 1912 жылы пошта бекеті ретінде қаланған. Атауы қалмақ басқыншыларына қарсы күрес батырларының бірі – Шынқожаның есімімен аталған. Шыңқожа ауылы шаруашылығын ұйымдастыру кезінде ұжымшар және ауылдық кеңестің,   1963 жылы "Нарын" қой кеңшарының орталығы болды. 90-жылдардың 2-жартысынан бастап кеңшар негізінде Шыңқожада және округтегі Ай, Қарауыл, Төленді ауылдарында шаруа қожалықтары құрылды. 
Ауыл арқылы Алматы – Семей автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы елді мекендері
Мәскеу (Ақмола облысы)

**Мәскеу** — Ақмола облысы Есіл ауданындағы ауыл, Мәскеу ауылдық округі орталығы. Негізі 1954 жылы қаланған.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Есіл қаласынан батысқа қарай 23 км-дей жерде.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, сауда орталығы, асхана, 2 кафе жұмыс істейді. Мәскеуден 23 км жерден республикалық маңызы бар Екатеринбург – Алматы автомобиль жолы өтеді. Жақын темір жол станциясы – Ковыльное (3 км). Ауыл жанынан Жаныспай өзені ағып өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Ақмола облысы) елді мекендері
Бет пішін

**Бет пішін** — антропологиялық ұғым; адамның бет құрылымының алдыңғы жағынан қарағандағы типін білдіреді. Бет пішін бет бөлігіндегі кейбір сүйектердің (бет, үстіңгі және астыңғы жақ) тік және көлденең жазықтықтар бойынша алға қарай шығыңқылық ерекшеліктерін анықтайтын өлшемдер арқылы беріледі. Бет пішіннің тік жазықтық бойынша бұрыштық өлшемі үстіңгі және астыңғы жақ сүйектерінің тістік қанаттарының алға қарай шығыңқылық дәрежесімен өлшенеді. Бұл сүйектердің алға қарай айқын шығыңқылығы — прогнантты (бет бұрышы 79,90), сәл ғана алға шығыңқылығы — мезогнатты (бет бұрышы 80,0 — 84,90), ал біртегіс жазық болуы — ортогнантты (бет бұрышы 85,00, кейде одан да көп) деп аталады. Бет пішіннің көлденең жазықтық бойынша өлшемі тек бет сүйектерінің алға қарай шығыңқылығымен және жалпақтығымен анықталады.

Бет пішіннің кескіндік келбетінің өлшемдері ежелгі, ертедегі, қазіргі адамдардың ерекшеліктерін анықтау үшін, сондай-ақ, қазіргі ірі нәсілдерді (монголоид, еуропоид, негроид) бір-бірінен ажырату мақсатында жүргізілетін антропологиялық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Прогнатты бет пішін — негроид, мезогнантты бет пішін — монголоид; ал ортогнантты бет пішін — еуропоид нәсілдерге тән. Ертедегі адамдардың бас сүйектерінің бет пішінінің өлшемдеріне қарап, олардың толық бет бейнесін қалпына келтіруге болады. Халқымызда бет пішінне қарай сопақ, жалпақ бет деп бөледі. Бет пішін бет әлпеті, бет-бейнесі,бет жүзі, бет көрінісі деп те айтыла береді.

## Дереккөздер</span>
Таза пайда

**Таза пайда** – кәсіпорында (фирмада) салықтар мен басқа да төлемдерді төлегеннен кейін қалатын пайда .

Кәсіпорынның толық билігінде болады‚ кәсіпорынның жарғысында өзге жағдай көзделмесе‚ ол бұл пайданы одан әрі пайдалану бағыттарын айқындайды. Таза пайданы пайдалану бағыттарын таңдауға мемлекеттік ықпал ету салықтар‚ салық жеңілдіктері‚ экономикалық  санкциялар арқылы жүзеге асырылады.

Заңнамалық актілерде немесе кәсіпорын жарғысында көзделген реттерде Таза пайданың бір бөлігі кәсіпорынның еңбек ұжымының мүшелеріне берілуі мүмкін. Пайданың осы бөлігінің мөлшерін меншік иесі немесе ол өкілеттік берген орган белгілейді‚ ал оны бөлу тәртібін еңбек ұжымының жалпы жиналысы айқындайды. Еңбек ұжымының мүшесіне тиесілі пайда сомасы оның қосқан үлесін құрайды. Үлес сомасына акциялар берілуі мүмкін‚ бұл акциялар бойынша дивиденд төленеді.

## Дереккөздер


Санат:Экономикалық көрсеткіштер
Санат:Қаржы
Муллагалеев

**Муллагалеев Юнус** Юнусович (1941 жылдарыт., Челябинск облысы Пласт қаласы) – Ақкөл ауданындағы Урюпинка балалар үйінің директоры (1999). Челябинск мемлекеттік ауыл шаруашылығын механикаландыру және электрлендіру институтын бітірген. 1956 жылы Челябинск облысы Уэльский астық кеңшарында жұмысшы, 1970 жылы ауданы арнайы шаруашылықтың инженер-механигі, 1973 жылы Ақкөл ауданы партия комитетінде нұсқаушы, өнеркәсіп және транспорт бөлімінің меңгерушісі болды. 1976 жылы Жоғары партия мектебінде оқыды. 1978 жылы Ақкөл ауданы атқару комитеті  төрағасының орынбасары, 1981 жылы ауданы халықтық бақылау комитетінің, 1988 жылы Ақкөл қалалық халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1989 жылы Ақкөл ауданы әкімшілігі басшысының орынбасары қызметтерін атқарған. *«Еңбектегі ерлігі үшін»*, *«Еңбек ардагері»* медальдарымен, ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған.
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Шырағдан

**Шырағдан** — шырақ (май шам) орнатылатын тұғыр. Ол бір ұялы немесе бірнеше шырақ қоятындай етіп, тармақталып металдан жасалынады. Шырағдан нұсқалары археология қазба жұмыстары кезінде көптеген ортағасырлық Қазақстан қалаларынан (Отырар, Тараз, Талғар, тағы басқа) табылған.
## Дереккөздер
Петр Иванович Морозов

**Морозов** Петр Иванович (Омбы облысы Лукерино ауылы) – Кеңес Одағының батыры. 1931 жылы Щучинск қаласында оқып, еңбек еткен. 2-дүниежүзілік соғыс жылдарында танк ротасының командирі қызметін атқарды. Морозов Нейсе және Шпрее өзендерінен өту кезіндегі шайқаста, Берлин қаласын азат ету кезінде ерлігімен, батырлығымен көзге түскен. 
## Дереккөздер</span>
«Ақмола облысы» энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Санат:Кеңес Одағының батырлары
Темірастау

**Темірастау** – Нұра алабындағы көл.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Қорғалжын ауданының солтүстіінде Қорғалжын ауылынан солтүстікке қарай 20 км, Ащыкөл көлінің оңтүстік-шығысында теңіз деңгейінен 322 м биіктікте орналасқан.

## Гидрографикасы
Аумағы 5 км2 (құрғақшылық жылдары 4,3 км2), ұзындығы 2,6 км, енді жері 2,2 км. Жағалау бойының ұзындығы 7,9 км. Су жиналатын алабы 94,2 км2. Жағалауы жазық. Түбі лайлы. Қар және жер асты суымен толығады. Құрғақшылық жылдары кеуіп қалады. Жағалауында қамыс өскен. Суы тұзды, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қорғалжын ауданы көлдері
Санат:Нұра су алабы
Шырақ

**Шырақ** – бөлмені, ашық алаңдарды және жекелеген заттарды жарықтандырып тұратын май шам. Ол ілкі замандардан бері қолданылып келеді. Оны ортағасырлық қалалардың қазба жұрттарынан көптеп табылған сан алуан түрлі шырағдандар қалдықтары да айғақтайды. Дәстүрлі қазақ қоғамында әулие адамдардың моласында, қасиетті жерлерде шырақ жағу дәстүрі әлі күнге дейін сақталған. Киелі орындарда шырақ жағушыны қазақтар шырақшы деп атайды. Қазіргі уақытта шырақ көбіне адам қайтыс болғанда жағылады. Қазақтарда қайтыс болған адам жерленген күннен бастап жетісіне дейін міндетті түрде 40 дана шырақ жағу керек деген жоралғы-ырым бар. Кей өңірлерде (Зайсан, Алтай) жерленген күні мен жетісінің алдыңғы күні жеті шырақтан жағу дәстүрі қалыптасқан. Басқа бір аймақтарда (Райымбек, тағы басқа) 40 күнге дейін шырақ жағу ғұрпы сақталған. Шырақты дүниеден өткен адамның туыстары жағады. Ескі сенім бойынша о дүниелік болған адамның рухы отқа айналады да, арулаған орыннан ұшып кейінгі шырақ жағушы жақындарына қонады, яки адам рухы мәңгі, бір түрінен екіншісіне трансформацияланады, бөлініп ұшқан жан өзгелерге дариды деген сан алуан діни, дүниетанымдық көзқарастардың араласуынан туындаған. Шырақ жағу ғұрпы зорастризм ілімінің сарқыншағы болып табылады. 

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.