open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Трапеция

**Трапеция** (от  — «үстел»;  — «дастарқан, ас, тамақ») деп тек қарама–қарсы екі қабырғасы параллель, ал қалған екі қарама-қарсы қабырғалары қиылысатын төртбұрышты айтады. 
right|frame|Трапеция
Параллель қабырғалары трапецияның *табандары* деп аталады, басқа екі қабырғасы *бүйір қабырғалары* деп аталады, ал бүйір қабырғаларының орталарын қосатын кесіндіні трапецияның *орта сызығы* деп атайды.

## Трапецияның қасиеттері
# Трапецияның орта сызығы оның табандарына параллель және сол табандардың қосындысының жартысына тең болады.
# Егер трапеция тең бүйірлі болса онда оның диагональдары және табанындағы бұрыштары тең болады.
# Егер трапеция тең бүйірлі болса, онда оған сырттай шеңбер сызуға болады.
# (3-ке кері.) Егер трапецияға сырттай шеңбер сызуға болатын болса, онда ол тең бүйірлі.

Трапеция ауданы былай есептеледі
: A=\frac{1}{2}h(a + b)

Ал орта сызығы
:m=\frac{1}{2}(a + b).

## Сілтеме


Санат:Геометриялық фигуралар
Санат:Төртбұрыштар
Раманужан сыйлығы

**SASTRA Раманужан сыйлығы** (SASTRA Ramanujan Prize) - негізі 2005 жылы қаланған, жасы 32ден аспаған жас математиктерге жыл сайын берілетін Раманужан атындағы сыйлық,
Сыйлықты беру шартында : математиктер сөз жоқ Раманужан айналысқан саладан бір жаңалықтар ашу талап етілген. Аталмыш сыйлық үндінің атақты математигі Раманужанды еске алу мақсатында ұйымдастырылған, сыйлық әр жылдың желтоқсан айының 22 –ші жұлдызында Раманужандың туған қаласы Кумбаконамдағы (Kumbakonam) Састра университінде салтанатты жағдайда тапсырылады. Сыйлық қоры $10,000.

## Тағы қараңыз

* Катрин Бриңманн - 2009 жылғы сыйлық иегері

Санат:Математика сыйлықтары
Катрин Бриңманн

**Катрин Бриңманн** (Kathrin Bringmann) - Кологне университетінің (Германия) және Миннесота университетінің профессоры. 
Соңғы жылдардағы функциянал жағындағы әсіресе, үндінің атақты математигі Раманужан айналысқан Тета функциясын зерттеудегі жетістіктері үшін 2009 жылы Раманужан сыйлығының иегері атанды.

Санат:Раманужан сыйлығы иегерлері
Санат:Математиктер
Голдбах есебі

**Голдбах жорамалы** былай дейді: Әрбір 2 ден үлкен жұп сан екі жай санның қосындысына жіктеледі.
нобай|Goldbch partitions
Гольдбах мәселесі – алтыдан үлкен (артық) немесе оған тең кез ө келген бүтін санның – үш жай санның қосындысына тең болуы немесе тең болмауы жайындағы мәселе. Бұлл мәселені  1742 жылы неміс математигі Христиан Гольдбах (1690 – 1764) жариялаған. Жай сандардың өзара көбейту арқылы кез  келген санды жазуға болады ал, жай санддарды өзара қосса, бұл жағдайда да қосылғыштар санын қалауыңызға арттыра отырып кез – келген бүтін сан жазуға болады: жұп сандар екі санын қайталап қосу арқылы ал, тақ сандарды  ылғи үш сандарын және бірнеше екі санын қайталап қосу арқылы жазуға болады. Христиан Гольдбах тақ сандардың жұбын қосындылаған. Сонда ол мына жайтты байқаған:
Әр ретте жұп санды екі тақ санның қосындысы түрінде жазуға болады. Екі таңбалы сандарға арналған әлгі жіктеудің бірқатары мыналар:

4 = 2 + 2,6 = 3 + 3,8 = 3 + 5,10 = 3 + 7 = 5 + 5,12 = 5 + 7,14 = 3 + 11 = 7 + 7,16 = 3 + 13 = 5 + 11,18 = 5 + 13 = 7 + 11,20 = 3 + 17 = 7 + 13;

Осы тұжырым дұрыс екені анық, бірақ, әлі толық дәлелі жоқ.
Гольдбах мәселесі - алтыдан үлкен (артық) немесе оған тең кез келген бүтін санның – үш жай санныңқосынды тең болуы немесе тең болмауы жайындағы мәселе. Бұл мәселені 1742 жылы неміс математигі Христиан Гольдбах (1690 – 1764) жариялаған. Жай сандарды  өзара көбейту арқылы кез келген санды жазуға болады. Ал, жай сандарды өзара қосса не болады? Әрине, мұнда да қосылғыштардың санын қалауымызға арттыра отырып кез келген бүтін сан жазуға болады: жұп сандар 2 санын қайталап қосу арқылы, ал, тақ сандарды ылғи 3 сандарын және бірнеше  2 санын қайталап қосу арқылы жазуға да болады екен. Екі таңбалы сандарға арналған әлгі жіктеудің бірқатары мыналар /Гольдбах замаында 1 саны жай сан деп есептеген/:

~4= 1 +3,6 = 1 + 5,8 = 1 +7,10 = 3 + 7,12 = 5 +7,14 = 3 + 11,~16 = 3 + 13,  18 = 5 + 13, 20 = 3+17,22 = 11 + 11,24 = 11+13,~96=89+7,98=97+1,~86 = 43 +43,88 = 87 +1,90=87+3,92=87+5,94=87+7;

1742-ші жылдан бері қарай қаншама математик осы есепті шешіуге тырысқанымен әлі де болса , кереметтей дәлелін таппай келеді.
## Тарихы

1923 жылы ағылшын математиктері Готфри Харди (1877-1947) және Джон Литлвуд (1885-1977) едәуір үлкен кез келген тақ санның үш жай санның қосындысына тең болатынына растаған. 1930 жылы орыс математигі Лев Шнирельман (1905 - 1938)  бірден үлкен кез келген бүтін сан  бірнеше жай санның қосындысына тең болатынын дәлелдеген.  1937 жылы  басқа бір орыс математигі Иван Виноградов (1891-1983) едәуір үлкен кез келген тақ сан -  үш жай санның қосындысына тең  сандар үшін дәлелдеу болды. 1945 жылы орыстың басқа бір математигі Юрий Линник (1915 - 1972) И. Виноградовтың дәлелдемесінің басқа бір нұсқасын дәлелдеген.  Осы уақытқа дейін жұп санның екі  жай санның қосындысына тең  болатыны дәлелдеген жоқ (2008 жыл). Осы мәселені шешем деушілерге сәт жол тілейміз.

## Дереккөздер
Математика  әлемі


Санат:Шешімін таппаған есептер
Санат:Жай сандар
Санат:Сандар теориясы
Израиль Моисеевич Гельфанд

**Изра́иль Моисе́евич Ге́льфанд** (Тамыздың 20 (қыркүйектің 2) 1913 жыл - қазанның 5, 2009 жыл) - бүгінгі заман атақты математигі (1989 жылға дейін КСРОда, одан кейін АҚШ-та еңбек еткен).
Ол өз заманының математикасының дамуына аса зор ықпал еткен адам. 800- ден астам мақала мен 30-дан аса кітаптың авторы 1913 жылы 2 қыркүйекте Украйнада дүниеге келген. (Okny, Odessa, Ukraine). 1935 жылы кандидаттық диссертациясын Мәскеу мемлекеттік университетінде А.Колмогоровтың жетекшілігімен қорғаған ол бес жылдан кейін докторлық диссертациясын қорғаған. ММУ-дың профессоры.

Ғұмырында көптеген сыйлықтардың иегері болған. Олардың ішінде КСРО (1953) мемлекеттік сыйлығы, Ленин сыйлығы (1956), математиктерге берілетін Волф сыйлығы (1978), Киотто сыйлығы(1989), т.б.
Оның математикадағы зерттеген салалары өте көп. Әсіресе оның дифференциялдық теңдеулер саласындағы жасаған еңбектері Қазақ математиктеріне кеңінен танымал.

## Дереккөздер

Санат:КСРО математиктері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1913 жылы туғандар
Санат:2009 жылы қайтыс болғандар
Санат:Профессорлар
Ромб

**Ромб** () - Барлық қабырғалары тең болатын параллелограммды айтады. 
280px|Ромб

Термин көне грек тіліндегі «дабыл» сөзімен сәйкес келеді. Егер бүгінде дабылдарды негізінен дөңгелек пішінде жасайтын болса, бұрын оларды квадрат не ромб түрінде жасаған. «Ромб» сөзін алғаш рет Герон мен Папп Александрийский қолданды.

## Ромбтың қасиеттері
# Параллелограммның барлық қасиеттері.
# Дигоналдары перпендикуляр.
# Диагоналдары өздері шығатын бұрыштарының биссектрисалары болып табылады.

## Ромбтың белгілері
Параллелограмм ромб болады егер:
# Оның екі айқыш қабырғалары тең.
# Диагоналдары перпендикуляр.
# Диагоналдарының біреуі бұрышының биссектрисасы болса.

Санат:Төртбұрыштар
Жүгері

**Жүгері** () — астық тұқымдасына жататын бір жылдық дақылдардың бірі.

Еуропалықтар Оңтүстік Американы ашқан кезде «маис» деп аталатын, осы күнгі жүгері дақылдарын кездестірген. Оның алғашқы өкілін Еуропаға Христофор Колумб әкелген. Бұл данасын Х.Колумб испан короліне сыйға тартады. Ал біздің жүгерінің алғаш орныққан жері Молдавия болған. Дала ауылына кең таралуына оның мол өнім, көк балаусаны аса көп беруі де себепші болды. Бір жылдық астық тұқымдас жылылықты сүйетін өсімдік. Дара жынысты, бір үйлі өсімдік. Жүгері 12-140 С-та қаулап өседі. Аталық гүлшоғыры – собық. Тамыр жүйесі – шашақ, қосалқы тамырлары болады. В,Е дәрімендері, техникалық май, линолеум, желім, жасанды жібек алынады.  Азот, фосфор тыңайтқыштары қажет.

## Әлемдегі өндіріс


thumb|right|Мәдени өсіру үшін сұрыпталатын экзотикалық жүгері түрлері
Басқа да астық тұқымдастар секілді піскен жүгері дәні өте қоректі келеді, оның құрамында: көмірсу, ақуыз, май, калий, фосфор, магний, кальций т. б. минералдық тұздар, витаминдер бар. Азықтық жүгері дәнінен ұн, әртүрлі жарма, ал жүгері жармасынан — жүгері үлпілдегі, үлпек дән және қытырлауық «таяқша» алынады. Жүгері үлпілдегі , үлпек дәні және қытырлауық «таяқша » — қосымша баптаулы қажет етпейтін дәмді тағам.
Организмге жақсы сіңеді. Оны үш мезгілгі аста: шай, суп, қуырылған нан қосылған сорпа, компот, шырын, кисель, простокваша, айранмен т.б. жеуге болады. Ол әсіресе балаларға пайдалы (ыстық сүтке қосып береді). Қант себілген жүгері үлпілдегі мен тәтті қытырлауық «таяқшаны» ет-женді және тез толатын адамдарға, сондай-ақ қант диабетімен ауыратындарға жеуге болмайды. Жүгері үлпілдегін, «таяқшаны» үлпек дәнді құрғақ жерде сақтаған жөн. Егер үлпілдек жұмсаңқырап кетсе оны духовкаға салып келтіреді. Дымқыл тартқан үлпілдек тез көгеріп, жеуге жарамайды.
thumb|right|Variegated maize ears

[thumb|right|[Лихтенштейндегі жүгері алаңы]]

## Дереккөздер

Санат:Астық тұқымдасы
Санат:Дәнді дақылдар
Санат:Азық-түлік
Қақпашы

[thumb|[Допты хоккей]]
**Қақпашы** () - футболда, хоккейде ойын қақпасын қорғайтын ойыншысы. 

Хоккейде ол аяғына тізесін жауып тұратын қалың қаптама, бетіне перде, қолына қалың қолғап киеді. Қақпашы таяқсыз ойнайды. 

Оған допты ұстаған немесе қарсыласына кедергі жасаған жағдайда ғана шабуыл жасауға болады. Айып алаңының ішінде қақпашы допты аяғымен теуіп, қолымен лақтырып немесе денесінің кез келген жерімен қағып кейін серпи алады. Допты бір, әйтпесе екі қолымен де ұстауына болады. Бірақ футболдағыдай допты жерге соғып, лақтырып барып қайтадан қағып алуына рұқсат етілмейді және 5 сек. қана ұстап түруына болады. Қақпашы лақтырған доп орталық сызықтан өткенше басқа ойыншыға немесе алаңның жақтауына тиюге тиісті. Егер қақпашы берілген мерзім ішінде допты ойынға коса алмаса төреші оның қақпасына айып добын соғуға рұқсат береді. Айып алаңының сыртында қақпашы допқа денесімен тигенімен қолымен ұстай алмайды.

## Дереккөздер


Санат:Спортшылар
Жартылай қорғаушы

**Жартылай қорғаушы** — футбол командасында қорғаныс пен шабуыл арасында әрекет жасайтын ойыншы.

## Шабуылдайтын жартылай қорғаушы

Санат:Футбол
Қорғаушы

**Қорғаушы** - спорт ойындарында (мысалы, футболда, хоккейде, гандболда, су добында т.б. басты мақсаты өз қақпасына (баскетболда өз шығыршығына) қарсы команданың шабуылшыларын жақындатпау міндеті жүктелген ойыншы.

Санат:Футбол
Санат:Спорт
Бауырсақ күні

**«Бауырсақ күні»** мерекесі дәстүрлі түрде Алматыда қыркүйектің 27-і күні «Астана» алаңында өтеді.

Шараны «Бауырсақ күні» атты коммерциялық емес қор мен «Үлкен Алма» атты әлеуметтік жобаны қолға алып отырған ерікті топ және «Жетісу» кәсіпорны ұйымдастыруда.

Алғашқысында Мереке аясында ескі дәстүрді жаңғырту мақсатында алғаш рет Отандық алма өсірушілердің алма жәрмеңкесі ұйымдастырылды.

«Жеңіл форматта өтетін осы мереке арқылы әр азаматтың бойына патриоттық сезімді ұялату, Алматы қаласына «Алмалы қала» мәртебесін беру, бауырсақты ұлттық брендке айналдыру көзделген. Мерекенің негізгі мақсаты - жұртшылыққа «жабайы» орманда өсетін әлемдік сиверс алмасының мәдени құндылығынан хабардар ету, алманың жаңа түрлерін өсіру жолдарын табу, тектік қорын сақтап қалу сияқты өзекті мәселелерді көтеру жобаның негізгі идеялары болып табылады», дейді «Бауырсақ күні» қоғамдық қорының көшбасшысы Мина Бакарасова.

Санат:Атаулы күндер
Сарысу

**Сарысу** сөйлемі мынадай мағыналарға жатуға мүмкін:

**Елді мекендер:**

* Сарысу – Қостанай облысы Жангелді ауданындағы ауыл.
* Сарысу – Түркістан облысы Сарыағаш ауданындағы ауыл.

**Басқа мағыналар:**

* Сарысу (өзен)
* Сарысу (сүт өнімі)
* Сарысу (көпіршік)
* Сарысу ауданы
* Сарысу ауылдық округі
* Сарысу көшесі (Алматы)
* Сарысу-Созақ көтерілісі
* Сарысу-Теңіз көтерілімі
* Сарысу көтерілісі
Сарысу (сүт өнімі)

нобай|Сарысу
**Сарысу** – ірімшіктің сары суына қант қосып қайнатады. Оны «қазақтың шоколады» деп те атайды. Адам организміне өте пайдалы. Түсі сарғыштау.

## Тағамдық құндылығы
100 грамм өнімде 0,846 г ақуыздар, 0,36 г майлар, 5,14 г көмірсулар, 47 мг кальций бар. Құнарлығы 27 ккал 112 кДж.

Санат:Сүт өнімдері
Ар (айрық)

**Ар** ұғымы мынадай мағына береді:

* Ар — адам жанының өздік ішкі бұйрығы
* * Ұждан — ардың сезімдік күйі
* * Намыс — арға адалдық
* Ар - өлшем бірлігі болып, ауданын өлшеуге қолданылады

Санат:Мораль
Санат:Психология
Санат:Этика
Санат:Әлеуметтану
Сүт көже

**Сүт көже** – сүтке сөк немесе күріш қосып қайнатып жасайды. Ашыған көже – құрамында су, ұн, тұз, сүт бар сусын. Жылдың төрт мезгілінде де жасап ішуге болады. Әсіресе, күн ыстықта шөлдеп үйге келгенде, салқын ашыған көже ішсең, шөлің басылып, рақаттанып қаласың.
### Дайындалуы
Умаш көже сияқты сүтке аздап қана су қосып, тұзының дәмін келтіріп қайнатады. Сорпаға салып пісіретін салма сияқты иленіп жайылған қамырды жіңішкелеп кесіп, он.ы аздап су қосылып, қайнап жатқан сүтке себелеп араластырады. Он бес- жиырма минутта дәмі тіл үйіретін сүт көже даяр болады. Сүт көжені күріштен , тарыдан , сөктен де жасай береді. Әсіресе, ақталған тары мен сүт қосылып, белгілі бір тағам түріне айналғанда оның еш тағамға ұқсамайтын хош иісі мен бал татыған дәмі ерекше.

## Дереккөздер



Санат:Сүт өнімдері
Уеб-камера

thumb|A typical webcam
**Уеб-камера** – бейне кескіндерді электрондық пішімге айналдыратын құрылғы. Компьютерге арнайы порт арқылы қосылып, оған сурет немесе бейнені жолдауға арналған электрондық құрылғы.

Интернет арқылы кескіндерді жеткізетін уеб-камералар сұраныс бойынша, үздіксіз немесе тұрақты аралықтарда кескіндерді уеб-серверге жүктеп салады. Бұған камераны компьютерге қосу немесе камераның мүмкіндіктері арқылы қол жеткізіледі. Кейбір заманауи үлгілерде камераға уеб-сервер, FTP сервері, FTP клиенті және/немесе суреттерді электрондық пошта арқылы жіберуге мүмкіндік беретін аппараттық және бағдарламалық құралдар бар.

Бейнеконференцияға арналған уеб-камералар әдетте Instant Messenger сияқты бағдарламаны іске қосатын компьютерге қосылатын қарапайым камера үлгілері болып табылады.

Қауіпсіздік мақсатында пайдаланылатын камера үлгілері қосымша құрылғылармен және функциялармен жабдықталуы мүмкін (мысалы, қозғалыс детекторлары, сыртқы сенсорларды қосу және т.б.)

## Тарихы
Бірінші веб-камера 1991 жылы іске қосылды және Кембридж университетінің Трояндық бөлмесінде кофеқайнатқышты көрсетті. Қазір ол 2001 жылы 22 тамызда өшірілгендіктен жұмыс істемейді. Бұл камера түсірген соңғы фотоны әлі де оның интернеттегі басты бетінде көруге болады.

1996 жылы EarthCam бүкіл әлемді нақты уақытта көрсету үшін веб-камералар желісін құра бастады. Алдымен камералар фотосуреттерді (өндіріс аралығы үнемі қысқарып отыратын) таратады, содан кейін олар бейнені жіберді (ажыратуы жақсарды).

Көптеген желілік технологиялар сияқты, веб-камералар мен бейне чаттар жаппай танымал болды. «Тікелей» бейне кескіндерге деген қажеттілік интернет арқылы бейне ағыны пішімінде хабар таратуға қабілетті веб-камералардың пайда болуына әкелді, бұл көрерменнің кескінді қолмен жаңартуын талап етпейді; және көп ұзамай арнайы плагиндер заманауи браузерлерде қажетсіз болды.

Сонымен қатар, веб-камераларды пайдалану бойынша саланың дамуына кедергі келтіретін жағдайлар бар.

## Уеб-Камера құрылымы
Веб-камерада тіркелген фокус объективі, оптикалық сүзгі, CCD немесе CMOS сенсоры, цифрлық кескінді өңдеу тізбегі, кескінді қысу тізбегі және желіге қосылуға арналған қосымша веб-сервер бар. Мұндай камераның диафрагмасы оператордың араласуын қажет етпей, автоматты түрде басқарылады.

## Дереккөздер

Санат:Веб-камералар
Санат:Жеке кеңістік
Әділ Бестібаев

**Әділ Бестібаев** (15 тамыз 1959; Алматы) — сазгер, «Тәуелсіздік толғауы» байқауындағы «Ең үздік балеттік шығармалар» аталымында «Жерұйық» балетімен І жүлдеге ие болған, Қазақстан Композиторлар одағының және Канада музыка орталығының мүшесі. Тоталитаризмнің солақай саясатын "Ашубасар" күйімен әшкерелеп, Желтоқсан оқиғасына қатысқандардың намысын жыртқан жан.

## Өмірбаяны
1977 жылы Ә. Жұбанов ат. орта арнаулы музыка мектебінде «музыка теориясы» мамандығымен (1977) бітірді. 1977-1982 жылдары КСРО халық әртісі, композитор Ғ.А. Жұбанова жанындағы Алматы консерваториясында композицияны оқыды, 1989 жылы Ресейдің халық әртісі, профессор Н.Н. Сидельников жанындағы Мәскеу консерваториясында сынау мерзімінен өтті.

1982-1997 - Алматы консерваториясының доценті.

2006 жылдан бастап Канадада (Ванкувер) тұрады. Канадалық музыка орталығы («Canadian Music Centre») Халықаралық композиторлар қауымдастығының мүшесі, Канада.

## Шығармашылық қабілеттерін бағалау
Композитордың «Сұрапыл Сұржекей», «Қазақ тарихы» филімдеріне арнаған музыкалары ұлттық нақышымен ерекшеленсе, 1993 жылы Аустрияда жарық көрген "Азия дауысы" (Voice of Asia) атты дискісі айрықша атап өтуді талап етеді. Аталмыш диск қазақ баласын әлемдік аренаға алып шығып, дүниежүзінің «мен» деген композиторларының ондығына енгізді. Қазір Әділдің үрмелі аспаптарға жазған шығармалары Германия, Аустрия, Франция, АҚШ, Швейцария, Испания, Голландия, Ресей, Швеция, Таиланд сынды мемлекеттердің үлкен сахналарында орындалып жүр.

Ол үрлемелі аспаптар оркестріне арналған бірқатар жұмыстар жазды, олар Аустрияда басылды (Johann Kliment KG). «Азия дауысы» (Voice of Asia), «Сoncert on the monogramm B.Es.T», «Great Moghul», «Idee Fixe» симфониясы, «Ниагара» флейта, ұрмалы және ішекті оркестріне арналған музыка, Жаяу Мұса «Ақ сиса» қиял-ғажайып шығармалар, қазақтың халық әні «Қамажай» тақырыбындағы фортепианоға арналған вариациялар және т.б.

Соңғы ірі жұмыстар - «Бәйтерек» балеті (премьерасы - желтоқсан 2010 ж., Астана), «Тәңірі құрбаны» симфониясы (Алматы, Астана, 2009 ж.).

## Сілтеме
* Абай Құнанбаев «Көзімнің қарасы» (өңдеген Ә. Бестібаев)
* Ә. Бестібаев "Азия дауысы"
* Ә. Бестібаев "Тәңірі құрбаны"
* Ә. Бестібаев "Ниагара"
* Ә. Бестібаев "Скерцо"
* Фотосурет және өмірбаяны
* 
* Алла Иванилова «Бәйтерек» балеті жайлы
* 

Санат:Қазақстан сазгерлері
Санат:КСРО сазгерлері
Санат:XX ғасыр сазгерлері
Санат:Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы түлектері
Жаңалық

**Жаңалық**:

# **Жаңалық** (бұқаралық ақпарат құралдарында) -  салыстырмалы түрде жақында пайда болған өнім. Оны жасайды, көшіреді және екі жүз жыл бойы келе жатқан дәстүр бойынша жеткізеді. Барлық тілшілер дерлік жаңалықтың түр-сипатын уақыт өте келе сезе бастайды, бірақ бұл генетикалық деңгейде болмайды. Адамдар білімқұмар немесе алаңғасар болуы мүмкін, ал «*туа біткен журналистер*» болмайды.
# **Жаңалық**- жалпы ғылыми  өлшем; ол зерттеулер нәтижесінде  алынған жаңа білімді бейнелейді,  зерттеулердің түріне қарай елеулі  түрде өзгеріп отырады. Іргелі  зерттеулерде - бұл жаңа ғылыми  тұжырымдамалар, заңдылықтар,  қолданбалы зерттеулерде, әдістемелік принциптер, жете зерттеулерде нақтылы нұсқаулар, ережелер, алгоритмдер.

## Жаңалықты енгізу
Жаңалықты енгізу - жүйенің бір түрден екінші күйге өтуін туғызатын жаңа тұрақты  элеметтерді енгізу, ортасына кіргізетін мақсатты бағыттағы  өзгерістер. Тәсілдің сипатына қарай жаңалық өзгерістер интенсивті  және экстенсивті болып бөлінеді.

## Дереккөздер


Санат:Педагогика
Санат:Терминология
Санат:Бұқаралық ақпарат құралдары
Санат:Ақпарат
Радио

нобай|АҚШ, Нью-Мексико, Альбукеркеге жақын Сандиа шыңындағы әртүрлі типтегі радиоантенналар. FM және теледидар сигналдарын тарататын антенналар тарату қашықтығын ұлғайту үшін көбіне биік мұнараларда не тау шыңдарында орналасады. Мында екі типтегі антенналар көрсетілген, сондай-ақ екі нүктелі микротолқынды байланысқа арналған тәрелке мен барабандар көрсетілген (мысалы студиядан таратқышқа).
**Радио** ( — оқимын, сәуле шығарамын ← *radius* — сәуле) -  сымсыз байланыстың бір түрі, сигнал таратушы ретінде әуе толқындары пайдаланады. Радиобайланыстың қасиеті - әуе толқындар арқылы хабарларды аса шалғайға сымсыз әдісімен жеткізу.

Хабарлағышқа орнатылған ұшқындық аралық тербелмелі контур жіберіп - таратушы антеннамен индуктивті байланыста және онымен резонанстық күйге келтіріледі.
Сигналды тіркеу тәсілдері әуе толқындар (радиотолқындар) арқылы жіберген сигналды (хабарды) қабылда алады. Радиобайланысты алғаш ойлап тапқан - А. С. Попов.

**Радиохабар**  - радиобайланыстың көмегімен әуе толқындары арқылы берілетін ақпараттық, қоғамдық - саяси, көркем және музыкалық хабарлар, жедел ақпарат, бұқаралық үгіт пен насихат жұртшылықты оқыту - ағарту құралдарының бірі. Демек, бұқаралық ақпарат құралдары бір түрі.

Радионың негізгі жанрлары: ақпараттық, қоғамдық саяси жанрлар, көркем публицистикалық жанрлар (радиоочерк, радиофельетон, радиокомпозиция), көркем жанрлар (радиоинсценировка, радиопьеса, тағы басқа). Радио сонымен бірге өз хабарларында барлық жанрда орындалған әдеби және музыкалық шығармалардың трансляциясын да, радиоға арнайы дайындалға драмалық және опералық спектакльдерді де пайдаланады.

## Радиотехника

## Регламент

## Қолданбалары

## Этимологиясы
Санат:Телекоммуникациялар
Санат:Байланыс
Санат:Радио
Сергеев

**Сергеев**, *Аютас* – Қазақстандағы қала (1969 жыл), Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданы және Сергеев қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Петропавл қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 154 км-дей жерде, Есіл өзені бойындағы Сергеев бөгенінің солтүстігінде орналасқан.

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 9470 адам (4558 ер адам және 4912 әйел адам) болса, 2009 жылы 7661 адамды (3600 ер адам және 4061 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Сергеев аумағы 18 ғасырда Абылай ханға жақын Күлеке батырдың руына тиесілі жер болған. 19 ғасырда Уәли ханның жесірі Айғанымның жері болды. 20 ғасырдың басына дейін "Аютас" қонысы деп аталды. 1896 жылы Украинадан және Ресейден қоныс аударушылар орын теуіп, Сергеев қаласының негізін қалады.

## Кәсіпорындары
Қалада темірбетон, азотты-оттекті, құрғақ сүт, нан-тоқаш өнімдері зауыттары, үш көліктік, екі жол жөндеу кәсіпорындары, ЖМК, гидроторап бар.

## Инфрақұрылымы
3 орта мектеп, кәсіптік-техникалық мектеп, тарихи-өлкетану мұражайы, 2 кітапхана, кинотеатр, мәдениет уйі, спорт кешені мен стадион, орталық аудандық және туберкулез ауруханасы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Солтүстік Қазақстан облысы қалалары
Санат:Шал ақын ауданы елді мекендері
Әл-Гавар

**Әл-Гавар** — әлемдегі ең үлкен мұнай кенорны. Әл-Гавар Сауд Арабиясында орналасқан. Әл-Гавар 1948 жылы ашылған.

Әл-Гавардың геологиялық қоры 20 млрд тонна мұнай. Жылына 250 млн. тонна мұнай береді.

Санат:Сауд Арабиясының мұнай және газ кен орындары
Кариб дағдарысы

**Кариб дағдарысы** – 1962 жылдың күзінде Кеңес Одағы мен АҚШ арасындағы саяси және әскери кризис.   

КСРО-ның Кубаға жасырын әскери ошақтарын, соның ішінде ядролық қаруды орналастыруынан туындаған төтенше саяси, дипломаттық және әскери қарсыластықты сипаттатын тарихи термин.  

Кубалықтар Кариб дағдарысын «Қазан дағдарысы»  деп атаса, американдықтар оны «Кубалық зымыран дағдарысы»  деп атайды.

## Тарихы
Кубада дағдарыстың орын алуына 1961 жылы АҚШ-тың Мәскеуді және негізгі өндіріс орталықтарын қоса алғанда, КСРО-ның батыс бөлігіне жете алатын «Юпитер»  атты орта қашықтықты зымыранын Солтүстік Атлантикалық Келісім Ұйымының мүшесі Түркияға орналастыру себеп болды. Бұған жауап ретінде КСРО АҚШ маңында орналасқан Кубаға қарапайым және атом қаруымен жабдықталған кадрлық әскери бөлімдерді орнықтырады.  

### Оқиға хронологиясы
1959 жылы қаңтарда Кубадағы төңкеріс нәтижесінде үкімет басына коммунистер келіп, құлатылған үкімет жақтаушылары АҚШ-тан көмек сұрады. АҚШ кубалық эмигранттардан қарулы жасақ ұйымдастырып, олар 1961 жылдың сәуірінде Кастро үкіметіне шабуыл ұйымдастырды. Шабуыл сәтсіз аяқталғанымен, АҚШ Кубадағы коммунистік үкіметтен құтылу пиғылынан бас тартқан жоқ. 

КСРО үкіметі Кастро режимін сақтап қалуға тырысты. Осы мақсатта КСРО басшылары Кубаға Кеңес Одағының зымырандарын орналастыру жөнінде құпия шешім қабылдады. 

1962 жылы тамызда АҚШ-тың барлау мекемесінің басшысы президентке Кубада ракеталық кешенге ұқсас күдікті құрылыс салынып жатқанын мәлімдеді. Мұқият барлау нәтижесінде Кубаға КСРО-дан 42 ракета, 40 мың әскер орналастырылғаны мәлім болды. АҚШ үкіметі КСРО Сыртқы істер мин-нен Кубаға орналастырылып жатқан қару жөнінде нақтылы жауап ала алмағаннан кейін, 

22 қазан күні Кубаны теңізден де, әуеден де қоршауға алып, оқшаулады. 

27 қазан күні кеңестік зенитшілер Куба әуе кеңістігін барлап жүрген АҚШ ұшағын атып түсірді. АҚШ әскерилері президенттен Кубаны дереу атқылауға рұқсат беруін талап етті. 

Президент Кеннеди 28 қазан күні шешім қабылдауға тиіс болды. Сол күні таңертең Кеңес үкіметі өз әскерлері мен ракеталарын кері әкететінін мәлімдеді. 

АҚШ өз тарапынан Кубаның қауіпсіздігіне кепілдік беретін және бұрын басып алған Гуантанамо әскери-теңіз базасын кері қайтаратын болды. Сөйтіп, әлем ядролық соғыс қаупінен құтылды. 

## Тағыда қараңыз
* Қырғи қабақ соғысы

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

Санат:Қырғи қабақ соғысы
Санат:АҚШ сыртқы саясаты
Санат:КСРО сыртқы саясаты
Санат:Халықаралық даулар
Үлкен Бурган

**Үлкен Бурган** — Кувейттің ең үлкен мұнай кенорны. Үлкен Бурган 1946 жылы ашылған.

Үлкен Бурганның геологиялық қоры 13 млрд тонна мұнай. Жылына 80 млн. тонна мұнай береді.

Санат:Кувейттің мұнай және газ кен орындары
Боливар мұнай кен орны

**Боливар** — Венесуэланың ең үлкен мұнай кенорны. Боливар 1917 жылы ашылған.

Боливардың геологиялық қоры 8,3 млрд тонна мұнай. 2008 жылы 120 млн. тонна мұнай берді.

Санат:Венесуэланың мұнай және газ кен орындары
Сафания-Хафджи

**Сафания-Хафджи** — әлемдегі ең үлкен теңіз мұнай кенорны. Сафания-Хафджи Сауд Арабиясында және Кувейтте орналасқан. Сафания-Хафджи 1951 жылы ашылған.

Сафания-Хафджидың геологиялық қоры 10,35 млрд тонна мұнай.

Санат:Сауд Арабиясының мұнай және газ кен орындары
Санат:Кувейттің мұнай және газ кен орындары
Дацин мұнай кен орны

**Дацин** — Қытайдың ең үлкен мұнай кенорны. Дацин 1959 жылы ашылған.

Дацинның геологиялық қоры 6,3 млрд тонна мұнай. 2008 жылына 50 млн. тонна мұнай береді.

Санат:Қытайдың мұнай және газ кен орындары
Джордж Маршалл

**Джордж Кэтлетт Маршалл** (ағылш. George Catlett Marshall, Jr., 1880, желтоқсанның 31 — 1959, қазанның 16, Вашингтон) - АҚШ саяси және әскери қайраткері, армия генералы (1944). Маршалл жоспарының бастаушысы еді. Нобель бейбітшілік сыйлығының иегері. АҚШ мемлекеттік хатшысы және АҚШ қорғаныс министрі болған.

Пеннсильвания штатының Юнионтаун қаласында дүниеге келген.

1901 жылы Виргиния әскери институтын бітірген. Филиппинда әскери қызмет еткен. Бірінші дүниежүзілік соғысында қатысқан.

1938 жылдан бері АҚШ армиясының штаб басшысы болған. Екінші дүниежүзілік соғысы кезінде АҚШ президентінің әскери кеңесшісі болған. Хиросима мен Нагасаки атом бомбалануы, Маршалл жоспары, Солтүстік Атлантикалық Альянс (НАТО) құрылуы, Кореяда соғыс және тағы басқа маңызды тарихи оқиғалар Джордж Маршаллдың тікелей қатысуымен, ұйымдастыруымен, басқарыумен және жүзеге асыруымен өткізілген еді.

Ялта, Тегеран конференцияларына АҚШ делегациясының құрамында қатысқан.

Санат:АҚШ мемлекеттік хатшылары
Хиллари Клинтон

**Хиллари Диан Клинтон** (туған тегі — **Родэм**, ; 26 қараша, 1947, Чикаго) — америкалық саясаткер, дипломат және заңгер. Америка Құрама Штаттарының Мемлекеттік хатшысы (2009–2013), Нью-Йорктен өкілдік еткен сенатор (2001–2009) және күйеуі Билл Клинтон президенттілігінің жылдарында (1993–2001) АҚШ Бірінші ханымы болған және 2020 жылдың қаңтарынан бастап Солтүстік Ирландияның Белфаст қаласындағы Куинс университетінің ректоры.

Демократиялық партияның мүшесі Хиллари Клинтон 2016 жылғы президенттік сайлауда партияның президенттікке кандидаты болды, Клинтон көпшілік дауысында жеңіске жетсе де, сайлаушылар алқасының дауысынан жеңіліп, сайлауда Дональд Трампқа жеңілді.

## Өмірбаяны
Хиллари Родэм 1947 жылдың 26 қазанында Иллинойс штатының Чикаго қаласында дүниеге келген. Хиллари Методистердің отбасында бой жетті. Бастапқыда Хилларидің отбасы Чикагода тұрса, Хиллари үш жасқа толған кезде олар Парк-Ридж қаласына көшіп келді. Хилларидің әкесі  Эллсворт Хью Родэм (1911—1993) шығу теги британдық, шағын бизнестегі (тоқыма өнеркәсібінде) табысты кәсіпкер болды.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ мемлекеттік хатшылары
Санат:Грэмми сыйлығының иегерлері
Санат:Саясаттағы АҚШ әйелдері
Санат:АҚШ сенаторлары
Санат:Йель университеті түлектері
Санат:АҚШ саясаткерлері
Серир мұнай кен орны

**Серир** — Ливияның ең үлкен мұнай кенорны. Серир 1946 жылы ашылған.

Серирдің геологиялық қоры 3,8 млрд тонна мұнай. 2007 жылы 11 млн. тонна мұнай береді.

Санат:Ливияның мұнай және газ кен орындары
Ахваз мұнай кен орны

**Ахваз** — Иранның үлкен мұнай кенорны. Ахваз 1958 жылы ашылған.

Ахваздың геологиялық қоры 4,1 млрд тонна мұнай. Мұнай шоғыры 1,5-3,1 шақырым тереңдiкте жатыр. 2008 жылы 35 млн. тонна берді.

Санат:Иранның мұнай және газ кен орындары
Марун мұнай кен орны

**Марун** — Иранның үлкен мұнай кенорны. Марун 1963 жылы ашылған.

Марунның геологиялық қоры 3,5 млрд тонна мұнай. Мұнай шоғыры 2,3-3,3 шақырым тереңдiкте жатыр. 2008 жылы 26 млн. тонна мұнай берді.

Санат:Иранның мұнай және газ кен орындары
Әр-Румайла

**Әр-Румайла** — Ирактың ең үлкен мұнай кенорны. Әр-Румайла 1953 жылы ашылған.

Әр-Румайланың геологиялық қоры 5,2 млрд тонна мұнай. 2008 жылы 65 млн. тонна мұнай берді.

Санат:Ирактың мұнай және газ кен орындары
Гечсаран мұнай кен орны

**Гечсаран** — Иранның үлкен мұнай кенорны. Гечсаран 1940 жылы ашылған.

Гечсаранның геологиялық қоры 2,6 млрд тонна мұнай. Мұнай шоғыры 0,3-3,6 шақырым тереңдiкте жатыр. 2008 жылы 24 млн. тонна мұнай берді.

Санат:Иранның мұнай және газ кен орындары
Дәшт-Абадан мұнай кен орны

**Дәшт-Абадан** — Иранның үлкен мұнай кенорны. Дәшт-Абадан 2001 жылы ашылған.

Дәшт-Абаданның геологиялық қоры 4,1 млрд тонна мұнай.

Санат:Иранның мұнай және газ кен орындары
Самотлор мұнай кен орны

**Самотлор** — Ресейдің ең үлкен мұнай кенорны. Самотлор Батыс Сібірде орналасқан. Самотлор 1965 жылы ашылған.

Самотлордің геологиялық қоры 7,1 млрд тонна мұнай. Жылына 30 млн. тонна мұнай береді.

Санат:Ресейдің мұнай және газ кен орындары
Солтүстік/Оңтүстік Парс

**Солтүстік/Оңтүстік Парс** — әлемдегі ең үлкен газ кен орны. Солтүстік/Оңтүстік Парс Катарда және Иранда орналасқан. Солтүстік/Оңтүстік Парс 1991 жылы ашылған.

Солтүстік/Оңтүстік Парстің геологиялық қоры 28 трлн м3 газ және 7 млрд тонна мұнай бар. Жылына 40 млрд. м3 газ береді. Жылына 20 млн. тонна мұнай береді.

Санат:Катардың мұнай және газ кен орындары
Санат:Иранның мұнай және газ кен орындары
Кариока мұнай кен орны

**Кариока-Сугар-Лоаф** — Бразилияның ең үлкен мұнай кенорны. Кариока-Сугар-Лоаф 2007 жылы ашылған.

Кариока-Сугар-Лоафтің геологиялық қоры 11 млрд тонна мұнай.

Санат:Бразилияның мұнай және газ кен орындары
Әл-Закум мұнай кен орны

**Әл-Закум** — Біріккен Араб Әмірліктерінің ең үлкен мұнай кенорны. Әл-Закум 1965 жылы ашылған.

Әл-Закумның геологиялық қоры 10,7 млрд тонна мұнай. Жылына 28 млн. тонна мұнай береді.

Санат:Біріккен Араб Әмірліктерінің мұнай және газ кен орындары
Агаджари мұнай кен орны

**Агаджари** — Иранның үлкен мұнай кенорны. Агаджари 1963 жылы ашылған.

Агаджаридың геологиялық қоры 2,7 млрд тонна мұнай. Мұнай шоғыры 2,3-3,1 шақырым тереңдiкте жатыр. 2008 жылы 10 млн. тонна мұнай берді.

Санат:Иранның мұнай және газ кен орындары
Интернет-аукцион

**Интернет-аукцион** – бұл интернет желісі арқылы іске асырылатын аукцион. 

Қарапайым аукционға қарағанда интернет-аукциондар ара-қашықтықта жүргізіледі, сондықтан оған қатысу үшін арнайы жерге жиналу қажеті жоқ, ал ұтыс-тігуді не интернет-сайт немесе аукционның компьютерлік программасы арқылы қоюға болады.
Кейбір аукциондарда тауардың алдын-ала қойылған бағасы болады, яғни сатушы келесетін минималды баға.
Интернет-аукционның аяқталуы, қарапайым аукциондарға қарағанда, сатушы тауарды саудаларға қойғанды алдын-ала сатушымен бекітіледі.  Ал қарапайым аукциондар ұтыс-тігудың өсуі аяқталғанша дейін жүргізіледі. Интернет-аукцион аяқталғаннан кеійн сатып алушы сатушыға ақшаны аударуы керек(ал егер тауарды өзі алып кететін болса онда ақшаны қолма-қол бере алады), ал сатушы тауарды пошта арқылы жіберуге тиіс, ол аукционды өткізген мелекет ішнде, ал кейде бікіл әлем ішнде болуы мүмкін.
Тауарды жібере алу мүмкіндік шекаралары сатушымен алдын-ала көрсетіледі.
Сонымен қатар аукцион интернет арқылы жүргзілмесе, бірақ ұтыс-тігу сатып алушының тілегі бойынша интернет арқылы қоя алатын аукциондар да интернет-аукыиондарға жатады. Бұндай жүйе «қымбат» аукциондарда жүргізіледі, себебі кейбір қатысушылар аукцион өткізілетін жерге келе алмайды. 
Әлемдегі ең үлкен интернет-аукцион E-Bay деп есептеледі, ол 1995 жылы құрылған және күніне оның айналымы бірнеше миллион келісімді құрайды.
Соңғы уақытта электрондық коммерцияда қосымша шешімдердің қосылуының тенденциясы байқалады. Аукциондық жүйелерге төлеу жүйелері және қолданушыларды авторизациялау шешімі қосылды.
Ресей интернет-аукцион жүйесінде «Скандинавиялық аукциондар» пайла бола бастады – бұл онлайн аукциондар сатып алушыларға тауарлыарды төмен бағамен ұсынады, бірақ ұтыс-тігу қою ұшын төлемді сұрайды. Ресейде Европаға қарағанда мұндай аукциондар жаңа құбылыс болып есептеледі.
Соңғы ұтыс-тігуді қойған адам саудаласты жеңеды, ал егер ол төлей алмаса онда лот оның алдындағы ұтыс-тігуды қойған адамға беріледі.

Санат:Электрондық коммерция
Санат:Аукцион ісі
Құймақ

thumb|right|Шведтердің құймағы

**Құймақ**— қышқыл жұмсақ қамырдан әзірленетін шағын, қалың, майға қуырылатын тағам; жайма құймақтың шағын күлше бітімдес түрі. **Құймақ** қамыры суға немесе сүтке езіледі, ашытқысы молдау, жайма құймаққа қарағанда қамыры қоюлау, қасықпен жеңіл алынады. Қамырды жұмыртқа мен май қоса отырып екі рет көтерілуге қояды. Құйылып тұратын осы қамырдың қуырылатын майы да жайма құймақпен салыстырғанда молдау. Дайын құймақтың қалыңдығы — 5—6 мм. Құймақты дастарқанға қаймақпен, тосаппен, балмен қояды.

Жұмыртқа, тұз, қант және майды қасықпен езіп, су немесе сүт қосып араластырады. Сосын оны біртіндеп ұнға құйып, түйіршік болмайтындай етіп аралыстырады. Қамыр сұйық болуы керек, дайын болған қамырлы қасықпен май жағылған ыстық табаға құяды. Қамыр ыдыстың түбіне түгелдей әрі тегіс жайылу үшін табанЫ шайқап тұрып, оны қызарғанша пісіреді. Ішіне ет, күріш, ірімшік, тосап, алма (Начинка мақаласын қараңыз) салады немесе құр өзін пісіруге болады. Ондай жағдайда дастарқанға май,құмшекер, бал, тосап қояды. Ештеңе салмай пісірілген блинчикті табаға қарылған жағын ішіне қаратып төртке бүктеп, дастарқанға қояр алдында блинчикті үшкір жақтарын ортасына қаратыл май жағылған ыстық табаға салып, аздап қыздырады. 

## Дереккөздер


Санат:Тағамдар
Санат:Ұн өнімдері
Джордж Герберт Уокер Буш

**Джодж Герберт Уокер Буш** (, Массачусетс штаты, Милтонда туған) — АҚШ 41-ші президенті (1989—1993 жылдары), Рональд Рейган кезінде вице-президент (1981—1989 жылдары), конгрессмен, дипломат, Орталық барлау басқармасының директоры. Республикалық партиясының мүшесі., Американың мемлекет қайраткері, кіші Джордж Буштың әкесі. 

## Өмірбаяны
Массачусетс штатында сенатор және нью-йорктік банкир Прескотт Буш пен Дороти Уолкер Буштың отбасында дүниеге келген. Солтүстік-шығыс штаттардың ықпалды саяси және іскерлер отбасында дүниеге келген. Йель университетін бітірген (1948). 1967 — 71 жылы АҚШ Конгресінің өкілдер палатасының мүшесі, 1971 — 73 жылы БҰҰ-дағы АҚШ өкілі, 1976 — 77 жылы Орталық барлау басқармасының директоры, 1981 — 89 жылдары АҚШ-тың вице-президенті, 1989 — 93 жылдары президенті болды. Мұнай бизнесінің мүддесін білдіруші өкіл ретінде өзінің саяси мансабын республикалық партиядан бастаған. Буш ішкі саясатта — нашақорлықпен күресуге, жаңа америкалық мектеп құру жобасын енгізуге, сыртқы саясатта — халықартардың қауымдастықты күшейтуге, Парсы шығанағындағы дағдарысты реттеуге ұмтылды. Буш президент болған кезеңде АҚШ алғашқылардың бірі болып, Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін танып, дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 1992 жылы алғаш рет екі мемлекет арасында сауда жөніндегі келісімге қол қойылды. 1992 жылы мамырда Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаев АҚШ-қа ресми сапарында Бушпен кездесіп, ядролық қаруды таратпау жөніндегі келісімшартқа қол қойды.W. Bush

Буштың есімімен Парсы шығанағындағы соғысы (бірінші Ирак соғысы) өткізілуі және суық соңысының аяқталауы байланысты.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:АҚШ президенттері
Санат:АҚШ вице-президенттері
Шағыртікен

**Шағыртікен**, татыр шөп () – астралылар тұқымдасына жататын екі жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда тыңайған және құмды жерлерде, ашық сайларда, тау шатқалдарының төменгі беткейлерінде арамшөп ретінде өсетін 2 түрі бар. Ең жиі кездесетіні — тікенекті шағыртікен (О. *acanthіum*). Биіктігі 30 — 120 см. Сабақтары мен жапырақтары жұмсақ, түкті немесе тықыр, жоғары жағы қанат сияқты. Жапырақтарының ұзындығы 10 — 30 (35) см, ені 5 — 15 мм, қалақша тәрізді тілімделген, шеттері қатты тікенекті келеді. Күлтелері күлгін кейде қызғылт күлгін түсті, жуан аналық мойны күлтеден жоғары көрініп тұрады. Гүлдері түтік тәрізді болады, олар себет гүлшоғырына топталған. Маусым — тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Тұқымшалары сопақша келген, ақшыл сұр немесе ақшыл қоңыр түсті, желайдары сарғыш түсті, тұқымшадан екі есе ұзын. Шағыртікен— шірнелі дәрілік өсімдік. Тұқымы майлы. Кейде әсемдік үшін де өсіреді.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Булаев

**Булаев** — Солтүстік Қазақстан облысындағы қала, Мағжан Жұмабаев ауданының (1928) және Булаев қалалық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Облыс орталығы – Петропавл қаласынан шығысқа қарай 90 км жерде, Транссібір (Оңтүстік Сібір) темір жол магистралінің бойында, “Қамыстысай” деп аталатын ұзын, кең сайда, орманды белдемде орналасқан.

## Тарихы
Іргесі 1894 жылы Транссібір темір жол магистралін салуға байланысты темір жол станциясы ретінде қаланды. 1936 жылдан аудан орталығы. Қалада май, ұн зауыттары, астық қоймасы, тұрмыс қажетін өтеу комбинаты жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Жалпы білім беретін мектептер, 2 мәдениет үйі, аурухана, туберкулезге қарсы диспансер, санитарлық-эпидемиологиялық стансасы, т.б. мекемелер бар. Булаев арқылы мемлекетаралық маңызы бар Петропавл — Омбы автомобиль жолы өтеді.      

## Халқы
1999 жылы жергілікті тұрғындар саны 9638 адам (4752 ер адам және 4886 әйел адам) болса, 2009 жылы 8433 адамды (3950 ер адам және 4483 әйел адам) құрады. 

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы елді мекендері
Санат:Солтүстік Қазақстан облысы қалалары
Омбы кадет корпусы

[нобай|[Ш.Уәлиханов оқыған Омбы кадет корпусының үймереті]]
**Омбы кадет корпусы** – Ресейдің ең ескі әскери оқу орны болып табылады. 1813 ж. 1 мамырда Омбы қаласында казак әскери училищесі ретінде негізі қаланған. 1826 ж. Сібір жүйелік казак әскерінің қайта құрылуына байланысты оқу орны Сібір жүйелік казак әскери училищесі болып өзгерді. 1829 жылдан бастап училище шығыс тілдері бойынша тілмаштар даярлайтын Омбы Азия мектебі болып өзгертілді. Ал 1846 ж. училище Сібір кадет корпусы болып қалыптасты. Оның мақсаты «өзінің түлектерін жүйелі батальондар мен Сібір корпусының казак әскерлерінде қызмет етуге офицерлер даярлау» болып табылды. Кадет корпусы жоғары дәрежедегі оқу орны саналды. Барлық тәрбиеленушілер рота мен эскадронға бөлінді, олардың әр қайсысында 120 шәкірт білім алды. «Сібір кадет корпусы жөніндегі Ережеге» сәйкес білім алудың 6 жылдық курсы ашылды, ол үш сыныпқа бөлінді (әрқайсысы екі жылдан). Оқу барысында әскери оқу орындарының типтік бағдарламалары басшылыққа алынды. Оқытылатын пәндердің қатарында Дінтану және Мұсылманшылық қағидалары да, сонымен қатар орыс, татар, француз, неміс тілдері, математика және геодезия, тактика, әскери кеме өндірісі және іс қағаздарын жүргізу, ұқыптап жазу және сызу болды. Бұдан басқа кадет тәрбиеленушілері дене шынықтырумен, жүзумен, бимен, ән айтумен, қылыштасумен және атқа мінумен айналысты. Дала лагерлерінде негізгі порфостық қызметтер, топографиялық суретке түсіру, саперлік және әскери-зертханалық жұмыстар жүргізілді, артиллериялық қарудан және мылтықтан оқ ату дағдылары жетілдірілді. Роталық кадетті бітіргеннен кейін офицер шеніндегілер Жекелеген Сібір корпусының жүйелік эскадронына қызметке кірді; эскадронда тәрбиеленушілер – казак полктерінде хорунжийлер мен урядниктер деп аталды. Қалған кадеттер әскери қызметке әр түрлі себептермен жарамайтындықтан әскери іске жатпайтын қызметтерге тағайындалды. 1853 ж. бастап корпуста 7 жылдық білім беру курсы ашылды, ол бір жыл бойы алдын ала осыған даярлады (әрбір сыныпта бір біреуден ғана). Осы уақыттан бастап корпуска қазақ ақсүйектерінің мемлекеттік қызметтегі балалары түсе бастады. 1866 ж. әскери министрдің жарлығымен Сібір кадет корпусы Әскери гимназия болып қайта құрылды. 1882 ж. Әскери гимназия қайтадан Сібір кадет корпусы деп аталды. 

## Белгілі бітірушілер
* Ш. Уәлиханов (ғалым, ағартушы)
* Н. Потанин (саяхатшы, Сібір мен Азияны зерттеуші)
* Х. Өскенбаев (Абайдың інісі)
## Сілтемелер
* Омбы уезі
* Ресей өкіметі
* Сібір

Санат:Омбы
Санат:Сібір кадет корпусы
Айқап

**"Айқап"** - қоғамдық-саяси және әдеби журнал. 

1911-1915 жылы Троицк қаласында басында айына бір рет, кейіннен айына екі рет шығып тұрған. 1-2 мың данамен 88 нөмірі жарық көрген. Алғашқы редакторы - Мұхамеджан Сералин. 

"Айқап" қазақтың қоғамдық санасының оянуына және ұлттық мәдениеттің дамуына үлкен үлес қосқан. Журналда қазақ ауылдарындағы оқу-ағарту жұмыстары, әйел теңдігі, отырықшылық өмір салтына көшу, сонымен қатар Мемлекеттік Думаға қатысу жөніндегі саяси мәселелер көтерілді. Журналды шығару жұмыстарына Ә .Ғалимов, С.Торайғыров қатысқан. Журналда А.Байтұрсынұлы, Ш.Құдайбердіұлы, Б.Майлин, Б.Өтетілеуов, С.Көбеев, Н.Құлжанов, т.б. сияқты белгілі жазушылар белсенді қызмет атқарған. Абай, Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин өлеңдерімен қатар халық ауыз әдебиетінің шығармалары, шығыс, орыс және еуропа әдебиетінің туындылары жарияланған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
* «АЙҚАП» ЖУРНАЛЫ
* Алаштың «Айқап» журналының жарық көргеніне 100 жыл толды 
* Қазақ жазушылары «Айқап» ұлттың жоғын жоқтаған журнал еді дейді
* «Айқап» журналының оқырмандарына арнау. Мұхамеджан Сералин

Санат:Қазақ тілді журналдар
Санат:Қазақстан журналдары
Беларусь мемлекеттік информатика және радиоэлектроника университеті

**Беларусь мемлекеттік информатика және радиоэлектроника университеті** – Беларусь ірі жоғарғы оқу орындарының бірі. Минскда орналасқан. Ректоры – техника ғылымдарының докторы, профессоры – Михаил Батура.

## Сыртқы сілтемелер
Ресми торбеті

Санат:Беларусь жоғарғы оқу орындары
Сенбілік

**Сенбілік** — Кеңес өкіметі еңбекшілерінің  өз еркімен ақысыз еңбек етуі, коммунистік шара. Алғашқы сенбілік 1919 жылы 12 сәуірде коммунистердің бастамасы бойынша пайда болды. Алғашқы жаппай коммунистік сенбілік Мәскеу-Қазан темір жолында 1919 жылы 10 мамырда өтті. Азамат соғысы жылдарында және қайтадан қалпына келтіру кезеңінде де жалғасын тапты. Социалистік жарыс түрінің біріне айналды. Мәскеуліктердің бұл көрсеткен бастамасын бүкіл ел еңбекшілері қайталады.

Санат:Еңбек
Санат:КСРО
Таңғажайып вельвичия

**Таңғажайып вельвичия** немесе **Ерекше вельвичия** () бұрынғы заманнан келе жатқан өсімдік, қазіргі кезде ол тек ғана Атлант мұхитының жағасында, Намибияда, Анголаның оңтүстігінде шектелген аумақтың шөлінде өседі. Вельвичия өсімдігі 1860 жылы Португалиялық ғалым Фридрих Вельвич тәрепінен Африка тропик шөлдерінен табылған. Оның жапырақтары жайылғанда диаметрі 1 метрге жетеді. Вельвичия шамамен 400-1500  жыл өмір сүреді.Ол бір қарағанда ағашқа тіпті ұқсамайды да. Өсімдік бір домалақ дің-тамырдан және үзілмей өсетін 2 жапырақтан тұрады. Жапырақтары ұзындығы 2–4 метр, 2 шалыс лентаға ұқсас, сондықтан вельвичия қоқсық үйме секілді. Былайша айтқанда, жапырақтары көктей береді, үзілмей өсіп аяғы жағында бобарап құрып жатады.

## Галерея

Image:Welwitschia mirabilis(2).jpg|The largest known *Welwitschia*, nicknamed "The Big *Welwitschia*", stands 1.4 m tall and is over 4 m in diameter
Image:Welwitschia-mirabilis-female.jpg|Female plant
Image:N-welwitschia-2.jpg|Detail photograph of male plant and cones
Image:N-welwitschia-3.jpg|Detail photograph of female plant and cones
Welwitschia mirabilis MHNT.BOT.2015.2.2.jpg|Welwitschia mirabilis - Museum specimen


## Сыртқы сілтемелер
* Таңғажайып вельчивия (Welwitschia mirabilis) – тірі қазбаны өсіріндер

Санат:Ашықтұқымдылар
Ақсуат (Шығыс Қазақстан облысы)

**Ақсуат** — Шығыс Қазақстан облысы Күршім ауданындағы ауыл, Балықшы ауылдық округі  орталығы.

## Географиялық орны
Зайсан көлінің солтүстік жағалауында, аудан орталығы – Күршім ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 40 км-дей жерде орналасқан. 

## Тарихы
Іргесін 1890 жылы қалаған. 

## Халқы

Ақсуатта Кұйған балық зауытының бөлімшесі жұмыс істейді. Тұрғындары аудан орталығымен және елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады. Орта мектеп, аурухана т. б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы елді мекендері
Калимантан мангосы

**Калимантан мангосы** (Mangifera casturi) немесе жергілікті атауы **Кастури** – Kasturi, биіктігі шамалы 10–30 м тропикалық ағаш. Ол өсетін аймақ шағын, тек ғана Оңтүстік Барнеодағы (Үндістан) Банджармасин аумағында кездеседі. Қазырғы уақытта заңсыз ағаштарды кесу арқасында ол табиғатта жоғалып кетті. Бірақ ол өзінің дәмді жемістер үшін әлі де өсіріледі.

## Сыртқы сілтемелер
* Калимантан мангосы (Mangifera casturi)
Санат:Сумахтар
Пепино

**Пепино** () – алқалар тұқымдасына жататын, отаны Перу немесе Колумбия болу ықтимал. Сол жерден ол бүкіл Латын Америкасында тіпті оның сыртында да таратылды. Қазырғы уақытта көбінде ол Боливияда, Эквадорда және Жаңа Зеландияда өсіріледі.

## Галерея

Image:Solanum muricatum (3).jpg|Flower and flower buds
Image:Handheld pepino.jpg|A ripe pepino dulce, showing the characteristic purple striping
Image:Pepino 2.jpg|Distal (left) and proximal ends
Image:Pepino 4.jpg|Cut in half
Image:PepinoLT.jpg|Cut in half


## Сыртқы сілтемелер
* Біз пепино өсіреміз

Санат:Алқалар
Кивано

**Кивано** ұзындығы 10–15 см қызғылт-сары (оранж түсті) асқабаққа ұқсас. Оның тікендері бар болған соң, орта ғасырлар кезіндегі қару-жарақ секілді. Ішкі жұмсағы жасыл, ішінде көптеген 5–10 милиметрлік ұрықтар бар. Жеміс піспеген болса, тікендерінің қасында жасыл сурет болады.

## Сыртқы сілтемелер
* Кивано - Cucumis metuliferus
Санат:Асқабақтар
Санат:Жемістер
Үндістан лотосы

**Үндістан лотосы** немесе **Жаңғақты лотос**, **шамгүл** () – лотос тұқымдасына жататын қос жарнақты, көп жылдық су өсімдігі. Негізгі таралу аймағы — Үндістан, Қытай, Жапония, Корея. Қазақстанда Жайық өзенінің, Қаракөл көлінің алабына жерсіндіру кезінде жаңа тіршілік жағдайына толық бейімделді. 

Биіктігі 2 м-дей. Қысқа тамырлы, сабағы тік өседі. Ірі, жалпақ жапырағының ені 50 см-дей, ішкі жапырақтары ұсақ болады. Қызғылт гүлдері ірі, ені 20 см-дей. Тұқымынан және вегетативті (өсімді) жолмен көбейеді. Шілде — тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі — конус тәрізді, көп тұқымды, қою сұр түсті. 

Жаңғақты лотос — өте әдемі гүлді, реликт өсімдік, сәндік үшін өсіріледі. Шығыс елдерінде оның тұқымы, тамырсабағы тамаққа пайдаланылады. Республикадағы таралу ареалының азаюына байланысты қорғауға алынып, Қазақстанның Қызыл кітабына енгізілген.

Үндістан лотосын буддистер діни рәсімдер үшін қолданады. Өсімдік толық жеуге жарайды (алдыңғы кезегінде тамақ ретінде ұрықтарымен топырақ жаңғақтары қолданады), ол бүкіл Оңтүстік-Шығыс Азияда түрлі тағамдар жасау үшін. Бұл көз шешек секілді өсіруге болатын саздын өсімдігі. Лотосты өсіру бізде қиын емес, бірақ оны қалай істеу керегін білу қажет.

## Галерея

## Сыртқы сілтемелер
* Үндістан лотосы

Санат:Лотостар
Колорадо қоңызы

**Колорадо қоңызы** () – қатты қанаттылар сабының жапырақ жегілер тұқымдасына жататын қоңыз; картоп және т.б. алқа тұқымдас өсімдіктердің зиянкесі. Колорадо қоңызы 1859 жылы Колорадо штатының (Солтстік Америка) картоп алқаптарында кездесе бастаған және осыған байланысты аталған. Солтүстік және Орталық Америкада, Түркияда, Батыс Африкада және Еуропаның (Ұлыбритания мен Скандинавия елдерінен басқа) көптеген елдеріне тараған. Бұрынғы КСРО республикаларында 1949 жылдан белгілі бола бастаған. Сол кезден бастап Орал тауы арқылы шығысқа қарай, оның ішінде Қазақстанның батыс, солтүстік, оңтүстік-шығысына, оңтүстігіннде таралған. 

Ұзындығы 9 – 11 мм, сопақтау келген, қанатының үсті қызғылт сары, он қара жолақты сызықтары (әр жағында 5-тен) бар. Жұмыртқаларының ұз. 2,4 мм, ұзынша-сопақтау. Дернәсілдерінің түсі қоңыр-қызыл, ұз. 15 мм-ге дейін жетеді. Жылына 1 – 2, кейде 3 – 4 ұрпақ салады. Қоңыздары мен ірі дернәсілдері топырақта қыстайды, кейбіреулері қайта қыстайды. Қоршаған орта температурасы 12С-тан асқанда олар тіріледі. Қоңыздардың шығу кезеңі кейде 3 – 4 айға созылады. Қоңыздары мен дернәсілдері картоп, баклажан, қызанақ, т.б-дың жапырақтарын зақымдайды. Олар қорек іздегенде ұша бастайды (күніне 500 м-ге дейін). Жұмыртқаларын жапырақ астына 18 – 20-дан 2500-ге дейін салады. Дернәсілдері 16 – 24 күнде жетіледі. Картоптың қауіпті жауы, өнім түсімділігін төмендетеді. Күресу шаралары: ішкі және сыртқы карантинді сақтау; терең деңгейдегі агротехника, картоп отырғызатын жерлерді дернәсілдер пайда бола бастағанда және жас қоңыздар шыға бастағанда химиялық препараттармен өңдеу.

Сурет:Potato beetle larvae.jpg
Сурет:Krumplibogár szobor02 - Hédervár.JPG

## Сыртқы сілтемелер
* Колорадо қоңыздары NOVODOR FC-қа қарсы

Санат:Қатты қанаттылар