open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Жоғарғы (көл)

**Жоғарғы Көл** () — Солтүстік Америкадағы Ұлы көлдер құрамындағы көл. АҚШ пен Канада шекарасында орналасқан. 

Аумағы жағынан жер шарындағы ең үлкен тұщы көл. Теңіз деңгейінен 183 м биіктікте жатыр. Ауданы 82,4 мың км2, ұзындығы 613 км, енді жері 256 км, алабы көлдің аумағын қоса алғанда 207,2 мың км2, ең терең жері 393 м. Шоңғалды Сент-Мэрис өзені арқылы Гурон көлімен жалғасады. Жағалауы солтүстікнде жартасты және биік (400 м-ге дейін), оңтүстік жағалауы көбінесе жайпақ, құмайт келеді. Қыста жағалау маңы ғана қатады, сәуірдің аяғында мұзы ериді. Кеме жүзеді. Көл балыққа бай. Жоғарғы Кеңес аумағында Айл-Роял (АҚШ), Пукаскуа (Канада) ұлттық саябақтары орналасқан. Көл Солтүстік Американың ішкі аудандарын Атлант мұхитымен жалғастыратын маңызды су жолы. Ірі порттары: Дулут, Сьюпириор, Ашленд, Маркетт (АҚШ), Тандер-Бей (Канада).

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* International Lake Superior Board of Control  
* EPA’s Great Lakes Atlas 

Санат:Ұлы көлдер
Санат:Сент-Мэрис су алабы
Санат:Онтарио көлдері
Санат:Мичиган көлдері
Санат:Миннесота көлдері
Санат:Висконсин көлдері
Санат:Шекаралық көлдер
Түйежоңышқа

**Түйежоңышқа** () – бұршақ тұқымдасына жататын екі жылдық сирек бір жылдық өсімдіктер тегi.

## Сипаттамасы
Қазақстанның барлық аймағында кездеседі, дала шалғынында, кейде сортаң жерлерде, өзен аңғарында, жол жиегінде, бақта өсетін 3 түрі бар. Ең маңыздысы әрі жиі кездесетіні ақ түйежоңышқа () және сары не дәрілік түйежоңышқа (). Бұлардың биіктігі 30 – 100 см. 

## Морфологиясы
Кіндік тамыры тарамдалған. Сабағы тік, бұтақталып өседі. Жапырағы күрделі, үш құлақты, ұзын сағақты, бөбешік жапырақшалары тісті болады. Тостағанша жапырақшаларының ұзындығы 2 мм-дей, бес тісті. 9 аталығы бір-бірімен түтікше тәрізді болып бірігіп кеткен. Біреуі, көбінесе, бос жатады. Гүлі ұсақ сары не ақ түсті, шашақ гүлшоғырына топталған. Жәндіктермен тозаңданады. 

Мамыр – шілде айларында гүлдеп, жемісі піседі. Жемісі – ұзынша келген, мұртшасы бар бұршаққап, сыртында көлденең қатпарлары, ішінде бір тұқым болады. 

## Қолданылуы
Түйежоңышқа құрғақшылыққа, суыққа төзімді келеді, топырақ талғамайды. Құрамында кумарин бар, ақуызы көп, дәрумендер мен минералды тұздарға бай мал азығы. 100 кг шөбінде 18,5 – 19,5 азық өлшемі, 3,1 – 3,2 кг сіңімді протеин бар, шөбін малдың барлық түрі жейді. Медицинада, темекі, шарап өнеркәсібінде пайдаланылады. Аудандастырылған сорттары: «Медет», «Куузику 1», «Башқұрттық», «Беде пішіндес 9654», т.б.

Дәрі мақсатында түйебұршақтың күздігүні жиналатын өсіп жетілген тұқымының бұршаққыны, бұршақ қабығы пайдаланылады. Бұршақ тұқымында 20 пайызға жуық кристалды глобулин фазеолині, протеаз, холестерин, лецитин, езілетін көмірсутегі, декстрин, лимон қышқылы және басқа да заттар кездеседі. Медицинада түйебұршақ препараттарын қантты диабетке пайдаланады. Халық медицинасында түйебұршақ дәнінің қабығын ревматизм мен бүйрек шеменінде несеп шығаратын дәрі ретінде қолданады.

## Дереккөздер

Санат:Өсімдіктер
Санат:Гүлді өсімдіктер
Санат:Қос жарнақтылар
Санат:Бұршақтар тұқымдасы

Санат:Еуразия флорасы
Әлемдік қаржы институттары

**Әлемдік қаржы институттары** – халықаралық валюталық несие және қаржы ұйымдары. Оларды халықаралық ынтымақтасты дамыту және күрделі де қарама қайшы дүниежүзілік шаруашылықтың тұтастығы мен тұрақтылығын қамтамасыз ету мақсаты біріктіреді. Ғалами мәні бар ұйымдарға БҰҰ-ның мамандандырылған институттары – Халықаралық валюта қоры, Дүниежүзілік банк тобы, сондай ақ Дүниежүзілік сауда ұйымы жатады. БҰҰ - ның кейбір мамандандырылған органдары да халықаралық қаржы мәселелерімен айналысады. Олар: ЮНКТАД (БҰҰ - ның сауда және даму конференциясы); “Көзге көрінбейтін” операциялар және қаржыландыру жөніндегі комитет; Экономикалық кеңес; Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы; Париж клубы; Лондон клубы; “жетілік”, кейін “сегіздік” (АҚШ, ГФР, Ұлыбритания, Италия, Канада, Жапония, 1993 жылы Ресей қосылып, “сегіздікке” айналды), дамыған елдердің “ондық тобы” (“жетілік” + Бельгия, Нидерланд, Швейцария, Швеция). Әлемдік қаржы институттары 2 дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды. Аймақтық Әлемдік қаржы институттарына Еуропа жаңғыру және даму банкі, Еуропа одағының институттары (соның ішінде Еуропа инвестиция банкі, Еуропа валюталық институты, арнаулы қорлар) жатады. ЖаҺандық және аймақтық қаржы институттарынан басқа мамандандырылған Әлемдік қаржы институттары да жұмыс істейді. Мысысалы, Африканың араб экономикалық даму банкі, Араб экономикасы және әлеуметтік даму қоры, Кариб даму банкі, т.б.

## Сілтемелер
* Италия
* Жапония
* Канада
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Підия

**Підия, фидия** (арабша *ғұk*) — ислам дініндегі иман негіздерінің бірі — о дүние, қиямет қайымға сенуге байланысты діни жоралғы. Підия қайтыс болған адамның балиғатқа толғаннан кейінгі өмірінде жасаған күнәсін ақтау үшін мұқтаж адамдарға ақшалай, заттай не малмен беріледі. 

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Дін
Жаңақорған халық театры

**ЖАҢАҚОРҒАН ХАЛЫҚ ТЕАТРЫ** – кәсіпқой сахналық мекеме. 1961 жылы негізі қаланған. Сол жылы Мәриям Райшеваның режисер етуімен театр алғашқы қойылымын жарыққа шығарды Драма үйірмесінің іргесін қалауға ақын М.Көкенов, әнші Е.Қоңқабаев, Ә.Мүлкайдаров, мұғалім Ә.Мәженов, кітапханашылар З.Исаева, З.Сейітпанова, т. б. үлкен еңбек сіңірді. Ұжымға 1967 жылы халық театры атағы берілді. Театрдың репертуарында Б.Соқпақбаевтың «Боз төбеде бір қыз бар», Ә.Тәжібаевтың «Жартас», М.Әуезовтің «Айман-Шолпан», «Қаракөз», «Еңлік-Кебек», Б.Майлиннің «Неке қияр», «Шұға», Ғ.Мүсіреповтың «Қозы Көрпеш Баян сұлу», Қ.Мұхаметжановтың «Құдағи келіпті», «Өзіме де сол керек» спектакльдері бар. Театр бірнеше республика, облыстық байқаулардың жүлдегері болған. 

Санат:Қазақстан театрлары
Қалипа Түлкібаева

**Қалипа Түлкібаева** (1918, қазіргі Жаңақорған ауданы, Екпінді ауылы – 3.1983, сонда) – механизатор. Еңбек жолын 1943 ж. бастаған. Жаңақорған МТС-і жанындағы екі айлық тракторшылар курсын бітірді. Әр жылдарда ХТ-3, 4Т3, МТ3, «Беларусь», НАТИ, ДТ және «К-700» тракторларын жүргізді. Түлкібаева екі мәрте «Құрмет белгісі» (1966 және 1971), 1973 ж. Ленин ордендерімен және бірнеше медальдармен марапатталған.

Санат:Тұлғалар
Санат:Ауыл шаруашылығы
Чистополь ауылдық округі

**Чистополь ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 2013 жылы құрамына қысқарған "Гаршин ауылдық округінен" 2 елді мекен қосылған.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Чистополье, Гаршино, Дубровка, Князевка, Симоновка, Ялты ауылдары кіреді. Орталығы – Чистополье ауылы. Округ құрамында болған ''Шақпақ'' ауылы 2018 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3839 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы ауылдық округтері
Раввин

**Раввин** (көне еврей тілінде *рабби* — оқытушы, мырза) — иудей діни басшысы. Ол иудей қауымына діни қағидаларды үйретіп, пәтуа, шешімдер шығарады. Діни ғұрыптық жоралғыларды атқарып, синагогада уағыз айтады. Орта ғасырларда раввин иудей қауымының діни санасына ғана емес, сондай-ақ саяси және экономикалық өміріне де басшылық жасады. Қазіргі Израилде равинат мемлекеттің ішкі-сыртқы саясатына ықпалы бар, дүние жүзіндегі еврей диаспоралары арасында белсенді миссионерлік қызмет атқарады.

*Қазақ энциклопедиясы 


Санат:Дін
Тевкелев комиссиясы

**Тевкелев комиссиясы** (1755 – 1756) – Ресей өкіметінің 1755 жылғы башқұрт көтерілісін басу кезінде қазақ даласына қашқан башқұрттарды қайтару мақсатымен жіберген елшілігі. Оны А.И. Тевкелев басқарды. Башқұрт көтерілісін басу кезінде 50 мыңға жуық башқұрт Кіші жүз аймағын паналауға мәжбүр болды. Тевкелев комиссиясы 1755 жылы қазан – желтоқсан аралығында және 1756 жылдың тамызында Кіші жүз ханы Нұралымен, т.б. ақсүйектермен келіссөз жүргізді. Оның барысын Сенат ұдайы бақылап отырды. Келіссөз нәтижесінде қазақ билеушілері көтеріліске қатысқан башқұрттарды кері қайтаруға көмек көрсететіні жөнінде ант берді. Тевкелев комиссиясы ның бұл мақсатын орындауға патша үкіметі 10 мың сомнан астам қаржы бөлді. Тевкелев комиссиясы қызметінің нәтижесінде қазақ даласынан кері қайтқан башқұрттар саны жылдан-жылға арта түсті.

## Сілтемелер


Санат:Тарих
Түлкібай батыр

**Түлкібай батыр** (туған-өлген жылы белгісіз) — қазақ батыры. Байұлы тайпасы, Алаша руынан шыққан. Қоқандықтар салған, Күмісқорғанның билеушісі Ниязбек қазақтарды қатты қысымға алған. Түлкібай батыр Шөмекей Тоғанас, Табын Бұқарбай батырлардың көмегімен 1848–1850 жылдары бекке қарсы шаққан. Жол үстінде келе жатып, аударыспақ ойнағанда Түлкібай батыр Қоқан бегін жеңіп, атын алады. Осыған кектенген Қоқан бегі Түлкібай батырды өлтіріп, ауылын шапқан.
## Дереккөздер

Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ батырлары
Чистов ауылдық округі

**Чистов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Мағжан Жұмабаев ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Чистовское, Пролетарка, Тищенко, Украинка, Урожайное ауылдары кіреді. Орталығы – Чистовское ауылы. Округ құрамында болған ''Тельманово'' ауылы 2019 жылы таратылған.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 1971 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Мағжан Жұмабаев ауданы ауылдық округтері
Андрей Павлинович Богоявленский

**Андрей Павлинович Богоявленский** *(4 шілде 1963 жылы, [[Алматы|Алматы қаласында]] туған) – [[биология]] ғылымының докторы *(2007 жылы)*.

[[Қазақ ұлттық университеті|Қазақ Мемлекеттік Университетін]] *(1986 жылы, қазіргі Қазақ Ұлттық Университеті)'' бітірген. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің Биология зерттеу орталғында жұмыс істейді. Оның негізгі ғылыми еңбектері вирусология және иммунология мәселелеріне арналған. Богоявленский 180 ғылыми жарияланымның авторы, 8 авторлық куәлігі бар.

## Дереккөздер</span>
Чкалов ауылдық округі

**Чкалов ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Чкалово, Новоберёзовка, Петровка ауылдары кіреді. Орталығы – Чкалово ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 4969 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Шағалалы ауылдық округі

* Шағалалы ауылдық округi — Ақмола облысы Зеренді ауданындағы әкімшілік бірлік. 
* Шағалалы ауылдық округi — Солтүстік Қазақстан облысы Аққайың ауданындағы әкімшілік бірлік.
Зоя Сергеевна Кедрина

**Зоя Сергеевна Кедрина** (31.8.1904, Ресей, Мәскеу қаласы – 1998, сонда) – аудармашы, филология ғылымының докторы (1974). 
*1981 жылы Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген мәдениет қызметкері, 
*1974 жылы Қарақалпақстан АКСР-інің еңбек сіңіргенғыл. қайраткері. 
*1938 жылы Мәскеу әдебиет институтын бітірген. 
*1931 жылы Қазақстанға қоныс аударып, Алматыдағы Ұлттық орталық кітапханада қызмет істеді.

## Зерттеулері
М.О.Әуезов, І.Жансүгіров, т.б. жазушылардың еңбектерін зерттеп, алғашқы аударма, ғылыми мақалаларын жарыққа шығарды. Жансүгіровтің «Дала» поэмасын, Б.Майлин, Т.Жароков, т.б. ақындардың өлеңдерін аударып, Мәскеуде шыққан «Қазақстан» атты жинақта, «Сибирские огни» журналында бастырды. Абай шығармараларын, Жансүгіров поэзиясы туралы мақалалар жазып, «Октябрь», «Әдебиет майданы» журналдарында жариялады. Кейін Мәскеуге қоныс аударып, «Новый мир», «Октябрь» журналдары мен «Литературная газета» редакцияларында, Мәскеу мемлекеттік университетінде қызмет істеді. КСРО ғылым академиясының, 1957 Әдебиет институтының аға ғылыми қызметкері болды.

Кедринаның қатысуымен «Қазақ әдебиетінің тарихы» (1958-1960), «Қазақстан мен Орта Азия халықтары әдебиеттерінің тарихы» (1960), көп томдық «Көп ұлтты кеңес әдебиетінің тарихы» (4 т., 1971) орыс тілінде басылып шықты. Кедрина 20 ғ-дың 30-жылдарынан бастап қазақ әдебиетінің сан алуан мәселелерін зерттеп, үзбей жазып отырды. «Абай жолы» эпопеясының орыс тіліндегі басылымдарын (1958, 1965) аударуға көмектесіп, оларға алғы сөз жазды. Әуезовтің 5 томдық таңдамалыларын (1973–74), «Шатқалаң» «Өскен өркен», т.б. туындыларын орыс тілінде бастырып шығаруға ат салысты. «Қазақ даласының жырлары» антологиясын (М., 1951) құрастырып, кіріспе жазды, редакторлық етті. Жамбыл Жабаевтың «Таңдамалыларына» (М., 1954) алғы сөз жазды, А.Жұбановтың «Ғасырлар пернесі» монографиясының (1958) редакторы болды. Оның қаламынан көптеген монографиялар, зерттеу еңбектер туды. Еңбек Қызыл Ту, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1904 жылы туғандар
Санат:1998 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Қазақстан мәдениет қайраткерлері
Әбибулла Назарұлы Төреходжаев

**Әбибулла Назарұлы Төреходжаев** (*[[1934 жыл]], [[Қызылорда]] қаласы*) – физика-математика ғылымдарының докторы (1989), профессор, Нью-Йорк ғылым академиясының академигі. 
## Хронология
* 1957 жылы ҚазМУ-ды (*қазіргі [[Қазақ ұлттық университеті|ҚазҰУ]]*) бітірген.
* 1962 жылы КСРО ғылым академиясы Механика проблемалары институтының аспирантурасын бітірген. 
* 1959–1979 жылдары Қазақстан ғылым академиясының Математика және механика институтында кіші, аға ғылыми қызметкер, зертхана меңгерушісі
* 1982–1984 жылдары КСРО ғылым академиясының Жер физикасы институтында докторант болды. 
* 1984 жылдан Қазақ ұлттық техникалық университетінде доцент, кафедра меңгерушісі қызметтерін атқарады.
* 100-ден астам ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:1934 жылы туғандар
Санат:Қызылордада туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Физика-математика ғылымдарының докторлары
Санат:Нью-Йорк ғылым академиясының академиктері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетінің профессорлары
Жақсылық Түменбаев

**Жақсылық Түменбаев** (5 қаңтар 1944, Арал ауданы Сазды ауылы – 1993) – жазушы.

* ҚазМУ-дың (ҚазҰУ) журналистика ф-тін бітірген (1968).
* 1968 – 1975 ж. облысы «Ленин жолы» (қазіргі «Сыр Бойы») газетінде қызметкер
* 1975 ж. Қазақ КСР Мин. Кеңесі жанындағы ақпарат агенттігінде бас редактордың орынбасары
* респ. «Денсаулық» журналының бас редакторы қызметтерін атқарған.

## Шығармашылығы
Алғашқы шығармалары 1968 жылдан респ., облысы баспасөзде, «Жалын» альманахында жариялана бастады. 
* «Қардағы іздер» (1977)
* «Қимас қазына» (1979)
* «Мен сүйген қыз» (1981)
* «Тас бөгет» (1984)
* «Махаббат қорығы» (1990)
* «Ақырғы демім біткенше» (1993) атты повестері мен әңгімелерін қазақ тіліне аударған. 
## Жетістіктері
* Жастарға арналған көркем шығармалардың респ. жабық байқауында 2-, 3-бәйгені алған. 
* Қазақ КСР Жоғ. Кеңесінің Құрмет грамотасымен марапатталған.
## Есте сақтау
* Туған жерінде мектепке, көшеге Түменбаевтың есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:1944 жылы туғандар
Санат:1993 жылы қайтыс болғандар
Санат:Арал ауданында туғандар
Санат:5 қаңтарда туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Жолдасбай Ералиев

**Жолдасбай Ералиев** (1934, Түркістан ауданы Шорнақ ауылы – 1997) – КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты. 1957 ж. Қазақ ауыл шаруашылық институтын бітіріп, Киров ауданы Победа кеңшарында аға инженер-механик болып істеді. Мақтарал кеңшарының бас инженері, XX партсъезд атындағы кеңшардың бас инженері, директоры қызметтерін атқарды. Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесінің *Құрмет грамотасымен*, Ленин, *Еңбек Қызыл Ту ордендерімен*, ***«Ерен еңбегі үшін»*** медалімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жоғарғы Силезия таскөмір алабы

**Жоғарғы Сиелзия [[таскөмір]] алабы** - Польша мен Чехия мемлекеттері аумағында орналасқан. Польша жеріндегі ауданы 4500 км2, Чехия жеріндегі ауданы 950 км2. Көмір өндіру көлемі және оның қоры бойынша дүние жүзіндегі ең ірі алаптардың бірі. Алап орасан зор қазаншұңқыр пішінді, солтүстік мен батыс бөлігінде карбон кезеңінің көмірлі шөгінділері жер бетіне шығып жатыр; ал Орталық және оңтүстік бөліктерінде  1000 м-ден астам тереңдікте, мезозой және кайнозой шөгінділерімен көмілген. Жалпы қалыңдығы 4 – 5 км болатын көмірлі бөлігі құмтас, тақтатас, әктастан тұрады; олар острава, намюр, вестфаль сатыларына жіктеледі. Алаптың солтүстік-батыс бөлігінің тектоник. құрылымы күрделі. Көмірдің 450-ден астам қабаты мен қабатшалары бар; олардың батыс бөлігіндегі 98 қабаты көмір өндіруге жарамды; шығыс бөлігінде ондай қабаттар аз. Қабаттардың қалыңдығы 1,5 – 2 м-ден 7 – 9 м-ге дейін, кей жерлерінде 24 м-ге дейін жетеді. Мұнда көмірдің барлық түрлері кездеседі. Көмірі ылғалды, күкірті аз, жоғары сапалы. Металлургиялық кокс алуға болады.

## Дереккөздер:
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:География
Санат:Кен орындар
Шұқыркөл ауылдық округі

**Шұқыркөл ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Шұқыркөл, Қараағаш, Қазақстанға 15 жыл ауылдары кіреді. Орталығы – Шұқыркөл ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 853 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы ауылдық округтері
Митяев Иван Дмитриевич

**Митяев Иван Дмитриевич** (1928 жылы 25 қарашада, Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Ленинка ауылында дүниеге келген) – биология ғылымдарының докторы. (1970), профессор (1994). ҚазМУ-ды (1952, қазіргі ҚазҰУ), Қазақстан ҒА Зоология институтының аспирантурасын (1955) бітірген. Осы институтта кіші аға, жетекші ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1952–99) қызметтерін атқарды. 1999 жылдан бас ғылыми қызметкер. «Цикадовые южной части Казахстана» деген тақырыпта докторантуралық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми еңбектері жәндіктер биологиясына арналған.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Биология
*Профессор
*Цикадовые южной части Казахстана

Санат:Ғылым
Түмен тәуіп

**ТҮМЕН ТӘУІП** Қаражігітұлы (шамамен 1820/22 – 1874/76) – әулие, халық емшісі, тәуіп. Түмен Тәуіптің шешесі үш жүзге пір болған, жеті өлікке жан берген Мүсірәлі сопы әзиздің кенже баласы Қосым қожа әулиенің қызы. Ел аузындағы аңыз әңгімелерге қарағанда, Түмен Тәуіпті 5 – 6 жасар кезінде-ақ аруақтар қамқорлыққа алып, 12 жасында біржолата қоныпты. Бала Түмен Тәуіп иығына дорбасын іліп, жаздай төбелерден, дарияның жағалауынан, сексеуілді орман-тоғайлардан, Қарақұм алқаптары мен Нұралықтан түрлі шөптерді жинап, шипалы дәрілер әзірлеген. Жүгері, арпа, сұлы дақылдары мен ас тұзының да, асқабақ, қарбыздың да шипалық қасиетін тапқан. Сол сияқты төрт түлік малдан бастап, жабайы аң-құстардың бойында да адам ағзасына қуат беретін дарулық қасиеттер бар екенін анықтап, емге қолдана білген. Түмен Тәуіп асқан қобызшы, күйші де болған. Мұңды, сиқырлы да сазды болған деседі. Түмен Тәуіптің қобызы қазіргі шырақшысы, Муса бақсының баласы Қостайдың үйінде сақтаулы. Түмен Тәуіптің басына тұрғызылған үйтам қазір мүжіліп, қирай бастаған. Зиярат етушілер түнейтін  қонақүй салынған.
## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы

Санат:Тұлғалар
Юбилейный ауылдық округі

* Юбилейный ауылдық округі — Ақмола облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік.
* Юбилейный ауылдық округі — Солтүстік Қазақстан облысы Шал ақын ауданындағы әкімшілік бірлік.
Панча шила

**Панча шила**, бес ұстаным — бейбіт қатар өмір сүрудің бес принципі. Алғаш рет 1953 жылы Қытайдың Тибет автономия ауданы мен Үндістан арасындағы сауда жүргізу туралы келісімінде орын алып, келесі жылы екі елдің үкімет басшыларының арасында жасалған коммюникеде бекітілген.

* **Панча шила ұстанымдары:** 
# әр елдің аумақтық тұтастығы мен егемендігін қадірлеу;
# өзара соғыспау; 
# бір-бірінің ішкі істеріне араласпау; 
# теңдік және өзара пайдалы қарым-қатынас; 
# бейбіт қатар өмір сүру.

Қырғи қабақ соғыс қызып тұрған кезде әлемнің әр түпкірінде жаңадан құрылған көптеген мемлекеттер **Панча шила** принциптеріне қолдау көрсетті. Ол Азия және Африка елдерінің Бандунг конференциясында кеңейтіліп, 10 принципке жеткізілді. Конференция барлық елдерді әлемдегі отаршылдық жүйені күйретуге, тұрақты бейбітшілікті орнатуға, әр халықтың бостандығын құрметтеуге, саяси-экономикалық, мәдени ынтымақтастыққа негізделген өмір сүруге шақырды. **Панча шила** принциптері халықаралық қатынастарда өз мәнін жоғалтпай, ең маңызды шарттар мен келісімдерде орын алып келеді. Олар Қазақстанның басқа елдермен жасасқан құжаттарына да негіз болуда.

## Дереккөздер:

* История дипломатии, т. 5, кн. 1, М., 1974.

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Тевтондар

**Тевтондар** (латынша teutonі немесе teutones) – герман тайпалары. Тевтондар географ Пифидің (біздің заманымыздан бұрын 4 ғасыр) жазған еңбегінде тұңғыш рет аталады. Біздің заманымыздан бұрын 2 ғасырда тевтондар Ютландия түбегінің батыс жағалауынан Галлияға басып кіріп, кимвралармен біріккен. Содан соң **тевтондар** кимвралармен, гельветтермен, амброндармен және басқа герман тайпаларымен бірге оңтүстікке бет алып, Солтүстік Италияға жорық жасады. Біздің заманымыздан бұрын 102 жылы Рим әскербасшысы Гай Марийдың әскері тевтондарды жеңіліске ұшыратып, Солтүстік Италиядан қуып шықты. Мұнан кейін тевтондар атауы аталмайтын болды. Тек кейбір жағдайда тевтондар атауы герман тайпаларының жалпылама ортақ атауы ретінде қолданылады.Бұл сөзден Тевтон орденді атау болып жатыр.

## Сілтемелер


Санат:Жойылып кеткен халықтар
Санат:Герман тайпалары
Әлемдік қаржы орталықтары

**Әлемдік қаржы орталықтары**, ірі көлемдегі халықаралық капитал шоғырланған және түрлі халықаралық қаржы операциялары кең ауқымда жүргізіледі. Әлемдік қаржы орталықтары дамуының аса маңызды үрдістері – операциялардың ауқымын кеңейту; дамушы елдерде орналасқан осындай орталықтар санының көбеюі; белгілі бір орталықта белгілі бір операция түрлерінің мамандануы және шоғырлануы. Орталық инфрақұрылымының негізін әдетте қор құндылықтарымен операциялар жасайтын аса ірі биржалармен тығыз байланысқан ұлттық және ұлтаралық банкілер құрайды. Ірі брокерлік кеңселер мен түрлі инвестициялық қорлар да айтарлықтай рөл атқарады. Қазіргі кезде қаржы инфрақұрылымы ақпараттық инфрақұрылыммен толығуда. Әлемдік қаржы орталықтарының негізгі операторлары – көп ұлттық ірі банкілер – Лондонда, Токиода, Нью Йоркте, Парижде, Цюрихте, Майндағы Франкфуртта, Люксембургте, Сингапурда, Сянганда шоғырланған.

## Сілтемелер
* Франкфурт
* Люксембург
* Сингапур

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Явлен ауылдық округі

**Явлен ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Есіл ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Явленка ауылы кіреді. Орталығы – Явленка ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 5630 адамды құрайды.

## Дереккөздер

Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) ауылдық округтері
Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштері

**Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштері** – шамамен осыдан 35 – 40 мың жыл бұрын, тас дәуірінің алғашқы кезеңінде қалыптасып дамыған тарихи және мәдени ескерткіштердің жиынтық атауы. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштерінің қалыптасу кезеңдері мен ерекшеліктері жөнінде ортақ тұжырым орнықпаған. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштеріне үңгірлер қабырғасы мен төбесіне түрлі түсті бояулармен салынған суреттер, малта тастар мен ірі аң сүйегіне, мүйізіне ойып салынған әр түрлі геометрикалық, зооморфтық бейнелер жатады. Францияның оңтүстігі, Испания, Италияның оңтүстігі осындай ескерткіштер сақталған негізгі орталықтар болып есептеледі. Олардың ішіндегі белгілілері Альтамира, Ляско, Руфиняк, Фом де Гом, т.б. үңгірлер қабырғаларындағы суреттерде бизондар, жылқылар, бұғылар, мүйізтұмсықтар, мамонттар бейнеленген. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштерінің ең белгілісі – Франциядағы “үш ағайындылар” деген үңгірден табылған, басына бұғының мүйізінен жасалған бетперде киген бақсының бейнесі. Мұндағы суреттерде адамдар аң терісін киген қалпында бейнеленген. Кейін мұндай ескерткіштер Франко-Кантабрийден басқа Оралдағы Шұлғантас, Капов үңгірлерінен де табылды және оларда, негізінен, мамонттар бейнеленген шартты белгілер көп. Жоғарғы палеолит кезеңінің ескерткіштерінің екінші тобына Дон өзенінің бойындағы Костенки тұрағынан табылған кішігірім әйел мүсіндері, Сібірдегі Буретов, Мальта ескерткіштері, т.б. жатады. Бұлар сол заманғы адамдар қоғамында күрделі діни наным-сенім, дүниеге көзқарас, эстет. талғам деңгейлерінің біршама жоғары болғандығын дәлелдейді. Сондай-ақ, бұл ескерткіштер олардың тұрмыс-салтын, әлеуметтік қарым-қатынастарын зерттеуде өте құнды тарихи дерек болып есептеледі.

## Дереккөздер


Санат:Тарих
Санат:Археология
Якорь ауылдық округі

**Якорь ауылдық округі** — Солтүстік Қазақстан облысы Қызылжар ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Якорь, Вишнёвка, Вознесенка, Ольшанка ауылдары кіреді. Орталығы – Якорь ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 2786 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Қызылжар ауданы ауылдық округтері
Логикалық заңдар

**Логикалық заңдар** — дұрыс пайымдаудың нормаларын, ережелерін, заңдылықтарын бейнелейтін ұғым. Кең мағынасында Логикалық заңдар объективті шындықты абстрактілі ой дәрежесінде бейнелеу әдістері мен формаларын, ұғымдар мен пікір байланысын және ойдың дамуы мен қалыптасуын анықтайды. 

Логикалық заңдарды зерттеудегі мақсат — танымның ақиқаттылығының объективті жағдайларын айқындау. Адам Логикалық заңдарды зерттеп ашуы мүмкін, бірақ адам ол заңдарды ойдан шығарып не өзгерте алмайды. Логикалық заңдар адамның санасы мен еркінен тыс, объективті, жалпы адамзатқа бірдей болғандықтан ғана, адамдар белгілі бір жүйеде бірыңғай ойлап, дүниені бірдей танып және бірінің ойын бірі ұғынып түсіне алады. Логикалық заңдарды ойлау процесінде мүлтіксіз дұрыс қолдану — ойлау процесінің негізгі шарттарының бірі. 

нобай|Логикалық трактаттан
Тар мағынасында Логикалық заңдар деп дәстүрлі логиканың белгілі 4 заңын айтады, олар:
*Тепе-теңдік заңы
*Қайшылық заңы
*Үшіншінің аластатылуы заңы 
*Негіздің жеткіліктілігі заңы. 
Бұл заңдар формальдық тұрғыдан дұрыс, яғни дәл, анық, нақтылы ойлаудың негізгі шарттары болып табылады. Тепе-теңдік заңы бойынша ой қорыту процесіне қатысатын әрбір ойдың өзіне сай белгілі бір орнықты мазмұны болуы, яғни ол өзіне-өзі тең болуы тиіс.

**Дәстүрлі логикада** бұл заң А дегеніміз 
*А (мұнда А — белгілі бір ой) немесе А тең А (А=А) деп айтылады. 
**Қайшылық заңы** бойынша бір уақытта және бір қатынаста алынған нәрсе туралы екі қарама-қарсы ой сол мезетте бірдей ақиқат бола алмайды. 
*Бұл заңның формуласы:  АА (А және А — қарама-қарсы ойлар,  — “және” дегенді білдіретін логикалық белгі, ал үстіндегі сызықша — бүкіл күрделі лебізді терістеу белгісі). 
**Үшіншінің аластатылуы заңы** бойынша бір уақытта және бір қатынаста айтылған екі қарама-қайшы ойдың біреуі қалай болғанда да ақиқат болады. 
*Бұл заңның  формуласы: АА (А мен А — бір-біріне қарама-қайшы ойлар,  — “немесе” дегенді білдіретін логикогикалық белгі). 
**Негіздің жеткіліктілігі заңы** әрбір ақиқат ойдың ақиқаттылығы дәлелденген ойға негізделуі тиіс екенін талап етеді. 
*Бұл заңның Формуласы: А  В (А мен В — өзара байланысты ойлар,  — байланыс бағытын білдіретін логик. белгі) — 1В болса, оның негізі А болуға тиіс. 

## Диалектикада
Диалектикалық логиканың өз заңдары бар
*Сан мен сапаның байланысы заңы
*Қарама-қарсылықтардың бірлігі мен күресі заңы 
*Терістеуді терістеу заңы
*Диалектикалық категориялар арасындағы мәнді байланыстар мен қатынастар арқылы бейнеленетін заңдар.

## Дереккөздер

Санат:Философия
Санат:Логика
Жерден тыс өркениет

**Жерден тыс өркениет** — басқа планеталар жүйесіндегі даму деңгейі жөнінен адамзат қоғамымен қарайлас не одан жоғары деп жорамалданатын ақыл-ой иелерінің қоғамы. Жерде тіршіліктің, сондай-ақ, ғаламда орасан көп планеталар жүйесінің болуы ғаламның қандай да бір басқа аймағында да тіршіліктің пайда болуы мүмкін деген пікір айтуға негіз болды. Сондықтан тірі материяның жоғары дәрежеде ұйымдасқан түріне дейін дамуы, Жерден тыс өркениеттің пайда болу мүмкіндігі жөніндегі тұжырым да дұрыс болып есептеледі. Космонавтиканың дамуы Жерге басқа дүниеден ақыл-ой иелері келіп-кетіп тұрады деген жорамалдар жасауға себеп болды. Тіпті ертедегі көне ескерткіштердің (мыс., Египеттегі пирамидалар, т.б.) жасалуын, т.б. мәселелерді сырттан келген ақыл-ой иелерінің келіп-кетуімен байланыстырған жәйттер де кездеседі. Біздің заманымызда Жерге мұндай келіп-кетушілерді “көргендер”, Жерден тыс өркениетпен байланыстырылған “ұшқыш тәрелкелер” мен “таныс емес ұшқыш нысандарды” бақылаулар көбейді. Алайда, мұндай “фактілер” іле-шала жердегі құбылыстар тұрғысынан, тіпті олардың кейбіреуі мистикалық тұрғыда түсіндірілді.
Планеталардағы физ. жағдайлар жөніндегі 20 ғ-дың ортасында орындалған зерттеулердің нәтижесінде, Күн жүйесіндегі планеталарда (Жерден басқа), жоғары дәрежеде ұйымдасқан тіршіліктің болуы мүмкін емес деген қорытынды жасалды. Егер Марста тіршілік болса, онда ол алғашқы қарапайым түрде болады деп жорамалданды. Күнмен шамалас көптеген жұлдыздардың (планеталар жүйесі бар) төңірегіндегі физикалық жағдайларды зерттеудің нәтижесі мұндай жұлдыздардың планеталар жүйесінде тіршіліктің пайда болу және даму ықтималдығын ерекше төмендетті. Қазіргі кезде “экзосфера” аймағы (тіршіліктің дамитын аймағы) жұлдыздардың аз ғана бөлігінде бар деп есептеледі. Соңғы уақытта Жерден тыс өркениетпен ақпарат алмасу үшін әр түрлі диапазондағы электрмагниттік сәулелер пайдаланыла бастады. Сонымен Жерден тыс өркениеттің болуы жөніндегі мәселе тәжірибе жүзінде дәлелденбеген өте ықтимал жорамалға жатады. Ғаламда Жерден тыс өркениеттің таралу ықтималдығы, Жерге басқа дүниеден келетіндердің ықтималдығымен бірдей деуге болады. Дегенмен космонавтиканың одан әрі дамуы және ғаламнан келетін сәулелерді жете зерттеу Жерден тыс өркениеттің болатындығын не болмайтындығын анықтауы тиіс.

## Сыртқы сілтемелер
Жерден тыс өркениет
## Дереккөздер
 

Санат:Астрономия
Яснополян ауылдық округі

**Яснополян ауылдық округі** – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Ясная Поляна, Вишнёвка, Дашко-Николаевка, Новодворовка ауылдары кіреді. Орталығы – Ясная Поляна ауылы.

## Халқы
2009 жылғы санақ қорытындысы бойынша округтегі халық саны 3023 адамды құрады.

## Дереккөздер

Санат:Тайынша ауданы ауылдық округтері
Абай мұздығы (Жетісу Алатауы)

**'

**Абай мұздығы''' — Жетісу (Жоңғар) Алатауының солтүстік беткейіндегі Үлкен Басқан өзені алабында, Өсек өзенінің басталу кезеңінде орналасқан мұздық. 1947 жылы Абай Құнанбаев есімі берілді. Алғаш рет бұл мұздық туралы қысқаша ғылыми сипаттама 1913 жылы М.Ф. Войшвило кітабында жазылған. 1947 жылдан бері Абай мұздығын зерттеумен Қазақстан ғылым академиясының География институты айналысады.

## Аумағы
Ұзындығы 7,5 км (морена басқан бөлігін қосқанда 8,5 км). Аумағы 10,2 км2, ашық жерінің аумағы 8,9 км2, орташа қалыңдығы 100 м. Кейінгі 25 жыл ішінде мұздық аумағы 3,0 км-ге (ашық жері 2,3 км2-ге) кішірейген.

## Жер бедері
Үстіңгі беті бедерлі, жарықшақты болып келеді. Фирн межесі 3720 м биіктікте. Мұздықтың үстіңгі ұшы 4511 м, төменгі шеті 3060 м биіктікте жатыр. Мұздықтан еріген су төменгі морена бөгелуінен пайда болған көлге құяды.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысы мұздықтары
Санат:Жетісу Алатауы
Спартакиада

**Спартакиада** – спорттың бірнеше түрінен өтетін жарыс түрі. Тұңғыш спартакиада 1928 жылы КСРО-да өткізілген болатын. Жарыс Ежелгі Римдегі құлдар көтерілісінің (б.з.б. 73/74 – 71 жылы) көсемі Спартак құрметіне спартакиада деп аталған. Спартакиада бағдарламасындағы жарыстар жергілікті дене тәрбиесінің бастауыш ұйымдарында басталып, кейін аудандық, қалалық, республикалық көлемде өтті. Ақтық бәсеке одақтас республикалардың ең ірі қалаларында өтіп, үлкен мерекеге айналып отырды. 2-дүниежүзілік соғысқа байланысты арасы үзіліп қалған спартакиада 1956 жылдан бастап жазғы, 1962 жылдан қысқы спорт түрлерінен қайта өте бастады. 1956 – 91 жылдардың аралығында барлығы 10 жазғы спартакиада өтті. Қазақстанда 1928 жылы Петропавл қаласында Бүкілқазақстандық 1-спартакиада өз жалауын көтерді. Оған қатысушылар футбол, жеңіл атлетика, қазақша күрес, баскетбол және нысана көздеуден сынға түсті. 2001 жылы бағдарламасына спорттың 25 түрі енген Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің 10 жылдығына арналған 1-жазғы спартакиада өтті. 2001 жылдан бастап әрбір екі жылда бір рет мектептер мен колледждер арасында спартакиада өтіп келеді.
=Пайдаланған сілтеме=
Абай мұздығы (Іле Алатауы)

**'

**Абай мұздығы''' — Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі Абай шыңында орналасқан мұздық. Оны зерттеу 1937 жылдан басталды. 1947 жылы Абай Құнанбаев есімі берілген.

## Аумағы
Аумағы 0,2 км2, ашық жерінің аумағы 0,1 км2. Ұзындығы 0,7 км. Ұшы 3440 м биіктікке барып бітеді. Фирн межесі 3640 м биіктікте, фирннің аумағы 0,1 км2.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы мұздықтары
Санат:Іле Алатауы
Абылайкит ауылдық округі

**Абылайкит ауылдық округі** — Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бестерек, Желдіөзек, Мамай батыр, Сағыр ауылдары кіреді. Орталығы – Сағыр ауылы.

***<small>Кестеде кішірек жазумен тиесілі ауыл маңындағы тұрғылықты тұрғыны халық санағына енгізілген мекен жай көрсетілген.</small>***

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Төрттік геологиясы

**Төрттік геологиясы** – геологияның төрттік (антропогендік) жүйе мен оған қатысты Жер тарихының кезеңін зерттейтін бөлімі. Төрттік жүйе Жер дамуында тарихи тұрғыдан алып қарағанда ұзаққа созылғанымен, жер бетінің келбеті, климат пен ландшафт бірнеше рет айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. 

Мысалы, жаралуы күрделі, генетикалық жағынан әр түрлі және құрамы өзгергіш түзілімдер пайда болды. Бұл кезеңді зерттеу геологиялық, географиялық, тарихи және биологиялық ғылымдардың әр түрлі салалары (геофизика, геохимия, радиология, петрография, минералогия, палеоботаника, палеозоология, грунттану, т.б.) бойынша алынған деректерге негізделеді. Геологиялық әдістер мен деректер базасында тау жыныстарының жаралу тарихы, қабатталу реті мен құрамы, оларда кездесетін органикалық қалдықтар зерттеледі. 
----Палеогеографиялық зерттеу тау жыныстары жиналған ортаның физикалық-географиялық жағдайын, жекеленген замандарда құрлық пен теңіздің бөлінуін, ойпаңдар мен таулардың орналасуын, климаттың өзгеруін түсінуге көмектеседі. Биогеография флора мен фаунаның тарихи даму мәселелерін, олардың эволюциясы мен физикалық-географиялық жағдайларға байланысты өзгеруін анықтауға мүмкіндік береді. Гляциология мен геокриология (тоңға айналған топырақтар мен грунттар туралы ғылым) жер беті және жер асты мұздарының жаралуын, жатыс пішіндерін, таралуын, тоңның эволюциясы мен дамуын зерттейді. Төрттік геологиясы зерттеулерінің экономикалық мәні зор. Себебі, өнеркәсіптік және азаматтық құрылыстар, әр түрлі жолдар, гидротехникалық құрылыстар, т.б. төрттік түзілімдерден тұратын субстратта жүргізіледі. Төрттік геологиясын зерттеу деректері, сондай-ақ пайдалы қазбаларды тиімді игеруге де көмектеседі. Қазақстанның төрттік түзілімдерін, қазба фаунасы мен флорасын, т.б. зерттеуде Х.А.Алпысбаев, Б.Ж.Әубекеров, Ә.Б.Байбатша, Ж.Қ.Таймағамбетов, Б.А.Борисов А.Г.Медоев, Т.Н.Жұрқашев, Б.С.Қожамқұлов, Г.Ц.Медоев, Е.Д.Тапалов, т.б. ғалымдар үлкен үлес қосты.

## Сілтеме


Санат:Геология
Абыралы ауылдық округі

**Абыралы ауылдық округі** — Абай облысы Жаңасемей ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамындағы жалғыз елді мекен әрі әкімшілік орталығы – Абыралы ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Жаңасемей ауданы ауылдық округтері
Азов ауылдық округі

**Азов ауылдық округі** – Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданындағы әкімшілік бірлік. 

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Азовое, Бетқұдық, Жаңа Азов ауылдары кіреді. Орталығы – Жаңа Азов ауылы.

## Дереккөздер

Санат:Ұлан ауданы ауылдық округтері
Әлемдік экономиканың жаһандануы

**Әлемдік экономиканың жаһандануы** – шаруашылық өмірдің интернационалдануының ең жаңа сатысы. Әлемдік экономиканың жаһандануының жалпы жұрт қабылдаған анықтамасы жоқ. Қазіргі әлемдік экономика ұлттық экономикалардың барған сайын біте қайнасуымен сипатталады. 19 ғасырдың аяғында басталған интернационалдану жаңа сатыға аяқ басып, бірыңғай жаҺандық әлемдік шаруашылық қалыптасты. 1980 – 90 жылдары өндіріс аялары мен салалары бойынша дағдылы мамандануға ғана емес, сонымен қатар компоненттерді, тораптарды, бөлшектерді әлемдік нарыққа шығарып, жеткізуге де маманданған мүлде жаңа халықаралық еңбек бөлінісі қалыптасты. Шаруашылық жүргізуші субъектілер технологилық үдерістердің жекелеген салаларына мамандана бастады. Мұның өзі интернационалданудың одан әрі дамуына негіз болды. Осы жылдары байланыс құралдары мен ақпараттық желілер жетілдіріліп, солардың негізінде қаржы аясы Әлемдік экономиканың жаһандануының жаңа деңгейіне өтуіне мүмкіндік алды. Мұның өзі инвестициялау мен несиелендіру саласында жаңа мүмкіндіктер туғызды, сондай-ақ сауданың бұрын болып көрмеген деңгейде дамуына алып келді. Ұлттық шекаралардың мәні күрт төмендеді. Бұрын сыртқы факторлар деп есептелетін елдің экономикалық дамуы ұлтаралық бизнес үшін ғана емес, сонымен бірге ұлттық кәсіпкерлік үшін де бейне бір ішкі факторларға айналып қалды. Бұл құбылыс интернационалдану деп аталды. Әлемдік экономиканың жаһандануы елдерді өздерінің басқару атқарымдарының бір бөлігін халықаралық ұйымдарға, ең алдымен Дүниежүжілік сауда ұйымына беруге мәжбүрлеп отыр. Бұл ұйым өз қызметін айтарлықтай кеңейтіп, тауарлар мен көрсетілетін қызметтердің халықаралық саудасының нормалары мен ережелерін бұрын болып көрмеген дәрежеде сәйкестендіруге әрекет жасауда. Қазіргі уақытта ғалымдар осы үдерістің мәні мен нысандарын талдап, оның ауқымына, тереңдігі мен салдарларына түрліше баға беруде. Алайда жаҺандық экономиканың аса маңызды белгілері қазірдің өзінде айқындалды. Атқарымдық тұрғыдан жаҺандық экономикада мына белгілерді баса көрсетуге болады: жаҺандық қаржы жүйесі (электрондық байланыс құралдарының дамуы және компьютерлік технологиялардың пайдаланылуы арқасында осындай жүйеге айналып отыр); зияткерлік қызметтің нәтижелерін алмасудың жаҺандық жүйесі (технологияларды пайдалануға берілген лицензиялармен дәстүрлі сауда жасаудан бастап, интернетке біріктірілген компьютерлік ақпараттық желіге дейін); тауарлар мен көрсетілетін қызметтер қозғалысының желісі (тасымалдау, сақтау, сақтандыру, маркетинг, жарнама, тауар ағынын ұйымдастыру, т.б.). Сонымен бірге Әлемдік экономиканың жаһандануының кейбір бағыттарын асыра бағалаудың жөні жоқ. Мысысалы, халықаралық өндіріс оның негізгі бағытына айналған жоқ. Әзірге негізінен жаҺандық сауда жүйесі ұлттық өндірістің нәтижелеріне арқа сүйеп келеді. Сонымен қатар Әлемдік экономиканың жаһандануы әркелкі даму мәселесін де шешкен жоқ, тікелей шетелдік инвестициялардың әлемдік ағынына да ықпалын тигізе алмай отыр.

## Сілтемелер
* Маркетинг
* Экономика
* Инвестиция

## Дереккөздер
Жерді алып қою

**Жерді алып қою** — жер учаскелерін меншік иесінен немесе жерді пайдаланушылардан жергілікті атқарушы органдардың сот шешімі арқылы заң жүзінде мемлекет меншігіне кері қайтаруы. Меншік иелері мен жерді пайдаланушылардан Жерді алып қою тәртібі Қазақстан Республикасының “Жер туралы” Заңының (30.І 2001.) “Жер учаскесіне меншік құқығын, жер пайдалану құқығын және өзге де құқықтарды тоқтату” туралы 9-тарауында көрсетілген. Жерді алып қою мынадай жағдайларда жүзеге асырылады: 1) мемлекеттік қажеттіліктер үшін. Оларға: қорғаныс мұқтажына, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарға, сауықтыру, рекреациялық және тарихи-мәдени мақсаттарға жер беру; учаскенің астынан пайдалы қазба кеніштерінің табылуы; жол салу, электр, байланыс желілері мен құбыр жолдарын тарту, сондай-ақ ҚР Үкіметі белгілейтін мемл. маңызы бар басқа да нысандар салу жатады. Мемлекеттік қажеттіліктерге Жерді алып қою, егерде меншік иелері жер пайдалану құқығын сатып алған болса, азаматтық заңдарға сәйкес сатып алу тәртібімен жүзеге асырылады және оны атқаратын органның бір жақты шешімі негізінде жүргізіледі; 2) төтенше жағдайлар кезінде. Оларға зілзала, індетті аурулар, т.б. апатты жағдайлар жатады. Мұндай жағдайда меншік иесінен жер оның шеккен залалын өтей отырып, қоғам мүдделері үшін уақытша алынады. Төтенше жағдайлардың қолданылуы тоқтатылған кезде жер учаскесі меншік иесіне қайтарылады, қайтарылу мүмкін болмаған жағдайда оның құны немесе жер пайдалану құқығының құны өтеледі; 3) жерді алушы алған жерді бір жыл ішінде тиісті мақсатқа пайдаланбаған болса. Жерді игеруге мүмкіндік бермейтін әр түрлі апатты жағдайлар бұл кезеңге кірмейді. Сонымен қатар учаске жерді ұтымды пайдалану ережелерінің өрескел бұзылуы нәтижесінде жарамсыз жерге айналып, оның салдары экологиялық зардаптарға әкеліп соғатын болса, әкімшілік құқық бұзушылық туралы заңдарда көрсетілген жазалау шаралары қолданылғаннан кейін жер учаскесі меншік иесінен алынады. Меншік иесі қылмыстық жауапкершілікке тартылып, оның дүние-мүлкін тәркілеу туралы сот қаулысы шыққан жағдайда да жер мүлік есебінде алынуы мүмкін. Жерді алып қою процесі аяқталған соң жер учаскесіне меншік құқығы немесе жер пайдалану құқығы азаматтық іс жүргізу заңдарында белгіленген тәртіппен жария саудада сатылады.

## Тағы қараңыз
Жер (территория)
## Сыртқы сілтемелер
*Жерді алып қою проблемалары
*Аграрлық мәселелер комитеті
## Дереккөздер
 

Санат:География
Санат:Заңдар
Спартак көтерілісі

thumb| |right|
**Спартак көтерілісі** – Ежелгі Римде б.з.б. 73/74 – 71 жылы болған құлдар көтерілісі. Көтерілісті құлдыққа сатылып, Капуядағы гладиаторлар мектебіне түскен Спартак басқарған. Ол ежелгі авторлардың айтуынша римдіктерге тұтқынға түскен дакиялық тайпа көсемінің баласы болған. Көтеріліс барысында Спартак өзін шебер ұйымдастырушы әрі талантты қолбасшы ретінде көрсетті. Оның жасағының саны аз уақыт ішінде 10 мыңнан 70 мыңға дейін жетіп, көтеріліс Кампаниядан Италияның оңтүстік аймақтарына жедел тарады. Б.з.б. 72 жыды Рим сенаты көтерілісшілерге қарсы екі консул (Г.Лентул, А.Гелий) әскерін жіберді. Бірақ бұлар Спартактан күйрей жеңілді. Спартак армиясының жеңісі Римнің іргесін шайқалтып кетті. Жер-жерде құлдар өз иелеріне қарсы көтеріліп, имениелерді өртеді, көтерілісшілерге қосылу үшін қашып жүрді. Көтерілісшілер Адрия теңізінің жағалауымен бүкіл Италия, Цизалпия Галлиясына дейін жетіп, Мутина маңындағы шайқаста Рим проконсулы Кассий әскерін күл-талқан етті. Рим сенатынан маза кетті. Олар көтерілісті басу үшін елдегі бүкіл әскерді жұмылдыруға кірісті. Құл иеленушілерден арнайы әскер жасақтала бастады. Оңтүстікке қарай бұрылған көтерілісшілерге қарсы жаңадан Красс армиясы, кейін  Испаниядағы Гней Помпей басқарған армия, Фракиядан Марк Лукулл жасағы жіберілді. Апуллия мен Лукания шекарасындағы шайқаста (71 жыл, көктемде) Спартак армиясы күйрей жеңілді, өзі қаза тапты.
=Пайдаланған сілтеме=
  

Санат:Құлдық
Санат:Ежелгі Рим
Санат:Көтерілістер
Абай ауылдық округі (Шығыс Қазақстан облысы)

**Абай ауылдық округі**  — Шығыс Қазақстан облысы, Күршім ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Бурабай, Қойтас, Теректібұлақ ауылдары кіреді. Орталығы – Бурабай ауылы. Округ құрамында болған *[[Тасқайың]]* ауылы 2017 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Күршім ауданы ауылдық округтері
Логикалық қателер

**Логикалық қателер** — ойлану барысында ойдың бұрыс жолмен кетуінен туындайды. Негізінен ой қорытындысында, пікірде, ұғымдарға анықтама беруде, дәлелдеу мен теріске шығаруда, жалпы ойлау кезінде ойдың логикалық жүйесінің, логикалық заңдардың бұзылуын білдіреді.

*Дәстүрлі логикада* ежелден Логикалық қателердің мынадай *үш түрі* анықталды: 
*Дәлелдеу негізіндегі қателер
*Тезиске қатысты қателер
*Аргумент келтірудегі қателер, яғни ой қорыту мен пікір формаларынан кететін қателер.

Логикалық қателер :
*белгілі бір пікірлерді айту үшін ойлаудың алғышарттарын бұрыс талқылаудан немесе пайдаланудан (мысалы, белгілі бір шарттарда ақиқат болатын кейбір пікір ешбір шарт қоймай-ақ ақиқат деп алынады); 
*ойлау барысында логика заңдарының бұзылуынан (мысалы, силлогизмде белгілі “терминдерді төрт еселеу”: жалпы терминдердің бар екендігі көрінген сияқты болғандықтан алғышарттар топталады, ал шынында мұндай терминдердің ар жағында түрлі ұғымдар тұрады); 
*пікірдің қорытындысын бұрыс тал-қылаудан; мұндай пікір осы талдаудың түйіні бола алмайды (мысалы, дәлелдеуде — тезистерді алмастыру), т.б. келіп шығады.

## Дереккөздер
*Б. Иманбекова

Санат:Философия
Санат:Логика
Амангелді Кәрентаев

нобай|Амангелді Кәрентаев
**Амангелді Кәрентаев** (18 қараша 1943 жылы туылған, Мойынқұм ауданы Амангелді ауылы) – қоғам қайраткері. Ұлты - қазақ.  Шыққан тегі Ұлы жүздің Дулат тайпасы Шымыр руынан.

Красногор ауыл шаруашылығы техникумы ( 1960), Жамбыл жеңіл және тамақ өнеркәсібі технология институтын (1966), Қазақ ауыл шаруалығын институтын (1971), Бүкілодақтық Ауыл шаруашылығы экономикасы ғылым-зерттеу институтының аспирантурасын (1978) бітірген. Ғылыми дәрежесі -  Экономика ғылымдарының кандидаты Москва (1978). Мамандығы - инженер-технолог, инженер-механик.  1960 жылы Луговой (*қазіргі [[Тұрар Рысқұлов]]*) ауданы «Қызылту» кеңшарының машина-трактор шеберханасында бақылаушы механик, меңгеруші, 1967 – 1969 жылы Жамбыл ауданы ауыл шаруашылығы басқармасының мемлекет ауыл техникасын қадағалау кәсіпорнының инженері, аға инженері, 1969 – 1977 жылы Жамбыл облысы ауыл шаруашылығы басқармасында механизация бөлімінің бас инженері, 1977 – 1983 жылы Қазақстан Компартиясы Жамбыл облысы комитетінде ауыл шаруашылығы бөлімінің нұсқаушысы, 1983 – 1987 жылы *«Облсельхозхимия»* бірлестігінің төрағасы, 1987 жылы *«Жамбылагроөнеркәсіпкөлік»* облысы автокөлік басқармасының бастығы, 1987 – 1991 жылы Жамбылагроөнеркәсіп комитеті төрағасының орынбасары - *«Облагропромтехника»* бірлестігінің төрағасы, 1991 – 1992 жылы Шу ауданы партия комитетінің бірінші хатшысы, Шу ауданы халық депутаттары кеңесінің төрағасы, 1992 – 1995 жылы Шу ауданы әкімі, 1995 – 1998 жылы Байзақ ауданы әкімі,1998 - 2008 жылдан Жамбыл облысы әкімшілігінің ауыл шаруашылығы басқармасының бастығы. Жамбыл облысы әкім апаратының агроөнеркәсіп кешені мониторингін дамыту - бөлімінің меңгерушісі (2008-2009), «Оңтүстік» қаржы компаниясы Жамбыл облысы филиалында бас маманы болды (2009-2019). «Д.А. Қонаев атындағы Халықаралық Қордың» Жамбыл облыстық бөлімшесінің төрағасы (2014-2019).

## Мемлекеттік наградалары
«Парасат», «Құрмет», «Знак Почета» ордендерімен марапатталған.

«Ерең еңбегі үшін», «Тыңға елу жыл», «Қазақстан Конституциясына 10 жыл», «Қазақстан Конституциясына 25 жыл»,  1-ші дәрежелі «Еңбек даңқы», «Тәуелсіздікке 25 жыл», «Тәуелсіздікке 30 жыл» медальдарымен марапатталған.

Қазақстан Республикасы Президентінің алғысы және «Алтын Барыс» омырау белгісімен марапатталған.

Қазақстан Республикасы «Ауыл шаруашылығы саласының үздігі», Қазақстан Республикасы құрметті спорт қайраткері атақтарын алған. 

Шу, Байзақ, Мойынқұм аудандарының және Жамбыл облысының құрметті азаматы.

## Ғылыми еңбектер
50-ден аса ғылыми мақалаларымен 2 монографияның 5 кітаптің авторы.

Санат:1943 жылы туғандар
Санат:Мойынқұм ауданында туғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Әлеуметтік жеке код

**Әлеуметтік жеке код** (ӘЖК) – жеке зейнетақы шоттарын енгізу мен оған бақылау жасау және азаматтарды біргейлендіру бойынша басқа да әлеуметтік рәсімдер мүмкіндігін қамтамасыз ету үшін заңға сәйкес зейнетақымен қамсыздандырылуға құқығы бар әрбір азаматқа тағайындалатын тұрақты жеке код.

## Сілтемелер
* шот  
* құқық  
* Заң
## Пайдаланған Әдебиет


Санат:Ақша
Санат:Экономика
Григорий Иванович Спасский

thumb| |right
Спасский Григорий Иванович (1783, Ресей, Егорьев қаласы – 29.4.1864, Мәскеу қаласы) – түркітанушы ғалым, Ресей ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1810). Коломенск діни семинариясында білім алған (1799). Санкт-Петербургтегі пайдалы қазбаларды зерттеумен айналысатын Бергколлегияда қызмет атқарған. 1803 жылы тау-кен инженері ретінде Сібірге жіберілді. Ол қызмет бабымен Сібірде 12 жылдай тұрып, зерттеу жұмыстарымен айналысты. Алтайлықтардың тілі мен әдет-ғұрпы жайында мақалалар жариялады. Енисей жазба ескерткіштеріндегі ойма жазуларды қағаз бетіне түсіріп, одан арнайы альбом әзірледі. Көне түркі жазба ескерткіштері таңбаларының дыбыстық мағыналарын айқындауға талпыныс жасады. Ресейде шығыстану мәселесіне байланысты алғашқы ғылыми журнал шығару ісін жолға қойды. Оның жетекшілігімен 1818 – 24 жылы “Сибирский вестник”, 1825 – 27 жылы “Азиатский вестник” журналдары жарық көрді.
Шығармалыры: Древности Сибири // Сибирский вестник. 1818. ч. 1.
Әдеб.: Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России. Л., 1972.

=Пайдаланған сілтеме=
Айғыз ауылдық округі

**Айғыз ауылдық округі** – Абай облысы Аягөз ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Айғыз, Көксала ауылдары кіреді. Орталығы – Айғыз ауылы. Округ құрамында болған ''Борлы'' ауылы 2013 жылы таратылған.

## Дереккөздер

Санат:Аягөз ауданы ауылдық округтері
Жоғарғы Үбі

**Жоғарғы Үбі** — Шығыс Қазақстан облысының Шемонаиха ауданындағы ауыл, Жоғарғы Үбі ауылдық округінің орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шемонаиха қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 45 шақырым жерде, Үбі өзенінің сол жағалауындағы бұта аралас балқарағай, самырсын өскен орманды алқапта орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1976 жылы Жданов атындағы ауданы мал бордақылау бірлестігі ретінде қаланған. Оның негізінде 1996 жылы 2 шаруа қожалығы құрылған. 

## Инфрақұрылымы
Орта және орталау мектеп, клуб, кітапхана, отбасылық-дәрігерлік амбулатория, аурухана бар. Тұрғындары көрші елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Шемонаиха ауданы елді мекендері