open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Геоэкология

**Геоэкология** – жоғарғы иерархиялық деңгейлердің (биосфераға дейін) экожүйесін зерттейтін экология ғылымының бір саласы. Геоэкологияны ландшафт экологиясы деп те атайды. Қазіргі кезде Геоэкологияның алдына қойған міндеттері: 1) ландшафтты сауықтыру, яғни табиғи ландшафтта әр түрлі аурулардың таралуы нәтижесінде болатын адамның науқастану қаупін жоюға бағытталған шараларды белгілеу; аурулардың табиғи ошақтарын зерттеу; ауру қоздырушы және таратушы түрлердің (микроорганизмдер, вирустар, т.б.) экологиясын зерттеу және оны қорғау; 2) бүлінген экожүйелерді қалпына келтіру, яғни адамның іс-әрекетінің жағымсыз зардаптарынан, ландшафттың бүлінген бөліктерін халық шаруашылығына пайдалануға қайтару, т.б. Бұл үшін бүлінген және шаруашылық айналымнан шығарып тасталған жер алқаптарын – шымтезек (торф) өндірілген шұңқырларды, террикондарды (шахталардың жанындағы бос жыныс үйінділер) және кен байлықтарын ашық әдіспен алу кезінде пайда болған үйінділерді, шұңқырларды рекультивациялауды; мал жаю нәтижесінде пайдалануға жарамай қалған жайылымдарды, эрозияға ұшыраған топырақ жамылғысын, тозған топырақтардың құнарлылығын, антропогендік факторлар әсерінен бүлінген суқоймаларын қалпына келтіруді; бүлінген (ағаштары жаппай кесілген, өртенген, т.б.) орман алқаптарына жаңадан ағаштар отырғызу.

 

Санат:Геоэкология
Гердер тамыры

**ГЕРДЕР ТАМЫРЫ** (*Cachrіs herberі*) – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. ҚазақстандаЖетісу (Жоңғар) Алатауының (Алтынемел жотасы, Шолақтау, Матай) тастақты жазықтарында, таудың қорымтасты сатылы беткейлері мен өзендердің жіңішке арнасында, қалың бұталы тоғайлардың арасында өседі. Биікт. 80 см-дей, Кіндік тамырлы, сабағы тік, ұшына қарай бұтақталып келеді. Жапырақ тақтасын кедір-бұдырлы қысқа түктер басқан, жапырақтары ұзын сағақты, үшбұрышты, ұзындығы 40 см-дей. Гүлдері күрделі шатырша гүлшоғырына жиналған, әр шатыршада 8 – 10 гүлден бар. Күлтесі ақшыл сары түсті. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі – сопақша, жылтыр, ұзындығы 12 – 18 мм. Г. т. өте сирек кездесетін түр болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» енгізілген.
## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Гербицидтер

thumb|right|200px|
**Гербицидтер**, *шөпжойғыштар*(лат. *herba*&nbsp;— шөп және *caedo*&nbsp;— өлтіремін) – арамшөптерді жою үшін қолданылатын хим. қосылыстар. 

Гербицидтер өсімдіктерге әсер етуіне қарай екі топқа бөлінеді: өсімдіктердің барлық түріне жаппай әсер ететін гербицидтер және өсімдіктердің тек бір түріне ғана әсер етіп, қалған түрлеріне зиян келтірмейтін талғамды гербицидтер. Біріншісі өндіріс орындарының айналасындағы, ормандардың ағаш кесілетін бөлігіндегі, темір және тас жолдардағы, тоғандар мен көлдердегі өсімдіктерді құрту үшін, екіншісі мәдени өсімдіктерді арамшөптерден тазарту үшін қолданылады. Гербицидтер өсімдіктерге әсері және қолдану әдісіне байланысты тікелей жойғыш және жүйелік болып бөлінеді. 

Тікелей жойғыш Гербицидтер – өсімдікті тікелей уландырады, өсімдік тез солып, қурайды.
Жүйелік гербицидтер – өсімдіктердің сабақтары мен жапырақтары арқылы бүкіл өн бойына тарап уландырады, бұл гербицидтер тамыры ұзын және көп жылдық арамшөптерге қарсы қолданылады. Тікелей жойғыш және жүйелік гербицидтердің ерітінділерін, эмульсияларын өсімдіктің сабағына бүркеді. Гербицидтер ретінде органик. және анорганикалық заттар қолданылады, кейде бірнеше гербицидтерді араластырып қолдану арамшөптердің әр түрлерін жою үшін тиімді. Қазір гербицидтік қасиеттері бар 1000-нан аса қосылыстар белгілі. Гербицидтерді ерітінділер, ерігіш ұнтақ, паста, жұққыш ұнтақ, концентратты эмульсия түрінде дайындайды. Гербицидтер – орташа улы заттар, дененің ашық жерлеріне, ауызға, көзге, мұрынға тимеу үшін қолғап, көзілдірік, т.б. пайдалану керек.

## Дереккөздер


Санат:Гербицидтер
Санат:Биоцидтер
Германит

**Германит** –* күрделі сульфидтер тобының [[минерал]]ы*. Химиялық формуласы Cu3(Fe, Ge)S4. Кубтық сингонияда кристалданады. Германит таза күйінде және пирит, сфалерит, галенитпен бірге тұтас масса түрінде кездеседі. Түсі күлгін, қоңыр, қызыл, металдай жылтыр, қаттылығы 4, меншікті салмағы 4,4 – 4,6 г/см3. Германит гидротермальдық жолмен түзілген мыс, полиметалл кен орындарында кездеседі. Одан германий өндіріледі.
## Дереккөздер



Санат:Химия
Анестезиология

**Анестезиология** (*грек. an – сыз, сіз, емес қосымшасы және aіsthёsіs – сезім, logos – [[ғылым]]*) — клиникалық медицина ғылымының ағзаларды уақытша жансыздандыру мәселелерін зерттейтін саласы.

Аумақтық жансыздандыру (анестезия) тәсілдері 19 ғасырдан белгілі. Қазіргі заманғы анестезиологияның негізін салған 19 ғасырда өмір сүрген ағылшын ғалымы Ю.Сноу болды. Ол алғаш рет медицинада эфирлі және хлороформды наркоз пайдаланған. Қазақстанда анестезиология ғылымына профессор А.Тоғайбаев көп үлес қосты. Оның басшылығымен ісікті емдеу кезінде пайдаланылатын наркоздың адам организміне әсері зерттелді. Анестезиологияның ең негізгі мақсаты – хирург. Операцияның барлық кезеңдерінде науқастың қауіпсіздігін сақтау және зақымданған ағзаның ауруын жеңілдету әрі сол кездегі олардың бұзылған қызметтерін реттеу.

Анестезиология жалпы анестезиология және аумақтық анестезиология болып екіге бөлінеді. Жалпы анестезиологияда адам есінен танады, бүкіл дене сезімінен айрылады. Мұнда сезімталдықты жоятын наркотик. дәрі-дәрмектер қолданылады. Аумақтық анестезиологияда адам есі сақтала отырып, дененің белгілі бір бөлігінде ғана дәрілер арқылы сезімталдық жойылады. Қазіргі анестезиологияның негізгі ғылыми бағыты – жансыздандыратын дәрілердің жаңа түрін шығару, олардың пайдалы, зиянды әсерлерін зерттеу, наркоз беретін құралдарды (аппараттарды) жетілдіру. Қазір Республикада «Қазақстан анестезиологтары мен реаниматологтар қауымдастығы» жұмыс істейді. Арнайы «Анестезиология және реаниматология» журналы шығады.

## Тағы қараңыз
* Анестезия
* Наркоз
* Реаниматология

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* Русский Анестезиологический Сервер — Russian Server of Anaesthesiologists
* Critical
* Divinum Opus Sedare Dolorem 
* Видео по анестезиологии и реаниматологии для специалистов

Санат:Анестезиология
Санат:Наркоздық заттар
Ғылым философиясы

**Ғылым философиясы** – философияның ғылымды адам іс-әрекетінің ерекше аясы әрі ұдайы дамудағы таным жүйесі ретінде қарастыратын бір саласы.

Ғылыми танымды гносеология және методология тұрғыдан зерттеу тарихы әріден басталғанымен, Ғылыми философия 20 ғ-да ғана дербес пән ретінде қалыптаса бастады. Ең алғаш бұл термин О.Конт, Э.Литтре, Г.Спенсер, т.б. ғалымдар еңбектерінде қолданылды. Олар ғылым тілін филос. тұрғыдан зерттеу әрекеттері тек формальды (матем.) логиканың шеңберінде жүзеге асуға тиіс, ал ғыл.-теор. ұғымдарды эмпирикалық таным, тәжірибе сынағы арқылы негіздеуге болады деп тұжырымдады. Бұл тұжырым бойынша, ғылым – адамның ең жоғары ісі, ал ғылым философиясының бір ғана міндеті – тұтастай ғылымды, оның пәндік салаларын логикалық-методол. тұрғыдан қамтамасыз ету. Бертін келе бұл тұжырымдаманың сыңаржақтылығына көзі жеткен ғалымдар ғылым философиясының зерттеу нысандарына елеулі өзгерістер енгізді. Енді ол ғылымның құрылымымен қатар тарихын зерттеуге ден қойып, бұрыннан белгілі проблемалармен қатар жаңа пәндік мәселелерді, олардың қалыптасу үрдісін қарастыра бастады.

Ғылымның теориялық сатысының белгілі бір шамада тәжірибеге тәуелсіз екендігін мойындап, жаңа ғыл. білімнің табиғатында тәжірибесынақ арқылы дәлелдеу мүмкін емес дүниетанымдық көзқарастардың, методол. принциптердің болатынына көз жеткізді. Бірақ ғылымның даму заңдылығын, оның қызметтік міндеттерін дұрыс түсіндіре алатын методол. ұстын – диалект. көзқарас қана. Сананың техникаландырылу деңгейінің артып, компьютерлік дүмпудің өркениет өресіне тікелей әсер етуі, сол арқылы ғылым функциясының кеңейіп, қоғамның өзге салаларымен, алуан текті мәдениет тұрпаттарымен байланысының күшеюі ғылым философиясының алдына күрделі мәселелер қойып отыр. Сондықтан ғылым философиясы ғылыми танымның логикалық-гносеология проблемаларымен қатар ғылымның әлеумметтік-философия және этика-этника мәселелерін зерттеуге тиіс. Ғылым философиясы мен методологиясының қазақстандық мектебі (негізін қалаушы Ж.Әбділдин мен Ә.Нысанбаев) отыз жыл бойы осы бағытта ғылыми-зерттеу жұмыстарын жүргізуде.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Философия
Санат:Философиялық бағыттар мен мектептер
Иван Васильевич Аничков

**Иван Васильевич Аничков** (*1863 – өлген жылы белгісіз*) – орыс ғалымы, археолог және этнограф. 1888 ж. Санкт-Петербург университетінің шығыс тілдері факультетін бітірген. Түркістан мен Орынбордың ғылым мекемелерінде жұмыс істеді. Мерке маңындағы, Қостанай, Қазалы уездеріндегі, Торғай облысындағы тас мүсіндер, обалар мен басқа да археология ескерткіштерді, Әулиеата уезі Бесағаш қонысындағы көне қала орнын, Таразды және Сауран мұнарасын сипаттаған мақалалар жариялады. «Ұмытылған өлке», «Қырғыз даласындағы халық шаруашылығының құлдырауы» аталатын еңбектерінде қазақ халқының ауыр халін сөз етті.

Аничков Ресей отаршыларын сынға алып, «қазақ халқы Ресейдің қол астына қарағанда оның тағдырын осыншама назардан тыс қалдыратындай ешбір жазығы жоқ еді» деп жазды. «Орыстандыру» саясатын мінеп, қазақтардың әдет-ғұрпына құрметпен қарады.«Түркістандағы халық өмірінің очерктері» аталатын еңбегінде қазақтардың тұрмыс-салты туралы мәліметтер, «Қырғыз батыры Жаңқожа Нұрмұхамедов» деген мақаласында Сырдария бойы қазақтарының көтерілісі, оның басшысы туралы нақтылы деректер берген. 1896 ж. «Қазан университетінің ғылыми жазбаларында» жарияланған «Қырғыз халық шығармашылығының ескерткіштері» деген мақаласында да тарихи және этнографиялық деректер мол.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Аничков Иван Васильевич — Революционеры — Яндекс.Словари
*Аничков Иван - Исторический словарь - история, государство, король ... 

Санат:1863 жылы туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан археологтары
Санат:Қазақстан этнографтары
Санат:Ресейде туғандар
Санат:Орыстар
Екатерина Александровна Анкинович

**Екатерина Александровна Анкинович** (*7.12.1911, қазіргі [[Чуваш]], [[Яльчики|Малые Яльчики]] ауылы – 10.7.1991, [[Алматы]] қ.*) – геология-минералдары ғылымдарының докторы (1964), профессор (1967). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген ғылыми қайраткері (1974). Ленинград (қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген (1937). 1937–1953 ж. Қазақстанның геологиялық қызметі жүйесінде геолог, геологиялық партия бастығы, геологиялық партиялар тобының техникалық жетекшісі, минералдық-петрографтың кабинет меңгерушісі қызметтерін атқарған әрі Сарыарқада, Алтайда, Қаратауда полиметалл, ванадий кендерін зерттеген. Қазақ политехникалық институтының (1953–1991, қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) доценті, кафедра меңгерушісі, профессор болды. Анкиновичтің негізгі ғылым еңбектері Кенді Алтайдың полиметалл кендерінің минералогиясын, Үлкен Қаратаудың ванадийлі горизонтының (ванадийлі бассейнінің) сипаттамаларын анықтауға арналған

Анкинович 12 жаңа минералды (олардың ішінде сегізі бұрын ғылымға белгісіз) ашқан. Олар Халықаралық минералогия ассоциациясында (АҚШ, Вашингтон қ.) бекітіліп, Қазақстан геологтары Қ.И.Сәтбаевтың, И.И.Боктың, т.б. құрметіне аталған. КСРО Мемлекеттік сыйлықтардың лауреаты (1948).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Лауреаты Сталинской премии за выдающиеся изобретения и коренные усовершенствования методов производственной работы
*Екатерина Александровна Анкинович, известный минералог из Алма-Аты 
*Анкинович Е.А.

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:1991 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Санат:Ресейде туғандар
Степан Герасимович Анкинович

**Степан Герасимович Анкинович** (14.11.1912, Витебск облысы Кашино ауылы – 16.6.1985, Алматы) – геология-минералдық ғылымдарының докторы (1964), профессор (1967). Қазақ КСР-інің еңбек сің. жоғары мектеп қызметкері (1972). Ленинград (1938, қазіргі Санкт-Петербург) тау-кен институтын бітірген. 1938–51 ж. Қазақстанның геологиялық қызметі жүйесінде, Жезқазған, Ұлытау кенді ауданында, Үлкен Қаратауда полиметалл, темір, марганец, ванадий кендерін барлайтын партиялар тобы мен экспедициялардың геологы, аға геологы, бас геологы, Қазақ геологиялық басқармасының аға инженері болып жұмыс істеді.

Сонымен қатар 1949 жылдан Қазақ кен-металлургия институтында (қазіргі Қазақ ұлттық техникалық университеті) доцент, 1970 жылдан кафедра меңгерушісі болды. Анкиновичтің негізгі ғылыми еңбектері Солтүстік Тянь-Шаньның (Үлкен Қаратау мен Жабағылы) және Сарыарқаның батыс бөлігінің геологиясын, стратиграфиясын, шөгінділік металлогениясын, түсті металдар кендерінің геологиясын зерттеуге арналған. КСРО Мемлекеттік сыйл. лауреаты (1946, 1948).

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*С.Г и Е.А. Анкиновичи - Белорусский портал в Казахстане 
*[Лауреаты Сталинской премии за выдающиеся изобретения и коренные ...]

Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қазақстан білім беру ісінің үздіктері
Ғылым тілі

**Ғылым тілі** – ғылым негізде жасалатын өзіндік қалыптасу принциптері бар, стильдік өңі ерекше әдеби тілдің ғылымға қызмет ететін бір тармағы. 
Адам, қоғам, табиғат жөнінде ақиқат ақпарат беретін, шындықты баяндайтын ғыл. мәтін (текст). Ғылым тілі көптеген ғыл.-зерттеулерде ғыл. стильмен теңестіріледі. Ғылым тілі жазумен тікелей байланысты. Өйткені ғыл. стиль жазу арқылы танылады. Ғылым тілі әдеби тілдің бір тармағы болғандықтан оның пайда болуы мен қалыптасуы сол әдеби тілдің жасалуына тікелей қатысты. Өйткені сол тілде ғыл.-зерт. жұмыстарының жүргізілуіне және ғыл. әдебиеттердің жазылуына байланысты ғылым тілі өрбиді. 
Ғылым тілі айтылатын ойдың анықтылығын, дәлдігін, дұрыстығын және кез келген ғалым түсінерліктей дәйектілігін қалыптастыруы тиіс. Мұны белгілі бір ұғым, мәселе турасындағы логикалық жағынан тұжырымдалған толық хабарлама десе де болады. Сондықтан логикалық маңызы зор. Ғылым тіліндегі сөздер негізінен өзінің бастапқы мағынасында жұмсалады. Келтірінді, ауыспалы мағынадағы сөздер мұнда болмайды. 
Ғылым тілін қалыптастыра бастаған ғылым салалары негізінен өздерінің терминдік лексикасын, термин сөздерін жүйелеп пайдаланады. **[[Лексика]]да** – атау сөздерді, морфологияда зат есім тұлғалы сөз таптарын, сондай-ақ етістік, есімдік, есімше, көсемше, т.б. сөз түрлері, синтаксис саласы бойынша – сөз тіркестерінің көптеген түрлері қолданылады. Семантикада – мағыналық, дәлдіктің болғаны шарт. Сонымен бірге ғылым тілінде интернационалдық сөздер де жиі кездеседі. Ғылым тіліне тән негізгі ерекшеліктер – ғылымның әр саласына байланысты өзінше дамиды. Мысалы, қоғамдық ғылымдар мен жаратылыстану ғылымдары салаларының немесе техника ғылымдары салаларының даму тарихынан өзара жіктелмейтін өзгешеліктерді байқауға болады. Қазақ тілінде ғыл. стильдің қалыптасуы бірдей емес. Оның кейбір нышандары Қазан төңкерісіне дейінгі шығып тұрған бірен-саран газет-журналдар мен кітапшаларда байқалғанымен, оның толық қанды қызмет ете бастауы 20 ғ-дың 20–30-жылдарынан басталады. Оның көш басында Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Шоқай, М.Дулатов, Х.Досмұхамедов, Ә.Ермеков, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Қ.Жұбанов сынды тұлғалар тұрған. Онда да ғылымның бар саласы бірдей «қазақыланбағаны» белгілі. Әсіресе, тіл мен әдебиет, өнер мен мәдениет салаларын қазақша сөйлетуде Байтұрсыновтың еңбегі ерекше зор. Аталған салалар бойынша қазақ тілінің Ғылым тілі ретінде қалыптасып, дамуы тек осы адамның еңбегіне байланысты болғаны мәлім. Ал ғылым тілі көрініс берер әдісі түрлі моногр. зерттеулер, оқулықтар, мақалалар, баяндамалар, тезистер, патенттер, т.б. сан-салалы еңбектермен танылады. 
Ғылым дамуымен бірге онда жаңа ұғымдар мен атаулар пайда болып жатады. Мұндай жаңа сөздер ғыл. қолданыста неологизмдер деп аталады. Өмірдің даму заңдылығына сәйкес әлгіндей жаңа сөздердің біразы тұрақталып, біразы қолданыстан ығысып жатады. Мысалы, бір кезде қолданыстан түспейтін социализм, коммунизм, комсомол, совхоз, колхоздар мен бесжылдықтар тарихынан осыны аңғаруға болады. Қазақ тілінде қоғамдық ғылымдардың кейбір салалары болмаса, жалпы ғылым тілі толық қалыптаспағаны байқалады.
## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Тілдер
Аннотация

**Аннотация, аңдатпа** (*лат.annotatіo – ескерту, аңдату*) – кітаптың, топтама жинақтың, қолжазбаның мазмұнын оқырманға қысқаша баяндау. Ол -  кітаптың, мақаланың мазмұнын, саяси-идеялық бағытын, құндылығын түсіндіретін қысқаша сипаттама, алайда бұл жанр туралы да әртүрлі тұжырымдар бар. Мысалы, профессор Т.Кәкішев «Аннотация белгілі бір шығарманың негізгі мән-маңызын қысқаша түйіндейді» десе, екінші біреулер  «Аннотация - шығарманың қысқаша мазмұны» деген сипаттаманы ұсынады.  Аннотация, әдетте, кітапқа жазылатын еңбектің бірінші бетінде берілетін өте шағын жазба түрінде және баспасөзде басылатын шығарманың қысқаша мазмұнымен бірге қосымша пікір, үгіт-насихат жасауға құштар авторлардың мақаласында кездеседі. Аннотацияға қойылатын талаптардың өзіндік ерекшелігіне қарай, кітаптың алғашқы бетіне берілетін аннотация мен баспасөз беттеріндегі аннотацияның өзара айырмашылығы бар. Баспасөз беттерінде жүретін аннотациялар көп жағдайда көпшілікке арналып, кейде рецензияға айналып кетіп жатады. Аннотацияда шығармаға баға беріп,автор туралы мәліметтер келтіруі, кітаптың немесе жекелеген мақаланың жазылу тарихын қамтуы, әдебиеттерге және тағы басқа деректерге сілтеме жасауы да мүмкін. Оқырман аннотацияға сүйене отырып, өзіне қажетті әдебиетті таңдай алады.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
* Издательский словарь-справочник 
* Культура письменной речи 
* Как писать аннотацию на книгу

Санат:Кітапхана ісі
Санат:Шығыс мәліметтер
Ағынықатты (өзен, Жетісу облысы)

**Ағынықатты** – Лепсі өзенінің сол саласы.

## Географиялық орны
Жетісу облысының Сарқан ауданы жерімен ағады.  

## Бастауы
Жетісу Алатауының Жаман Қоңыртас тауындағы мұздықтан басталып, Лепсі ауылы тұсында Лепсі өзеніне құяды. 

## Гидрологиясы
Ұзындығы 54 км. Су жиналатын алабы 708 км2. Жылдық орташа су ағымы 12,1 км3. Жоғарғы бойында табиғаты көрікті тар шатқалмен ағады, арнасы тар, ағыны өте қатты. Ағынықатты желтоқсанда қатып, сәуірдің бас кезінде мұзы ериді.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш су алабы
Санат:Сарқан ауданы өзендері
Жансұлтан Дайырбеков

**Дайырбеков Жансұлтан** (1930, Қарағанды облысы, Қарқаралы ауданы, Нүркен ауылы – 2004) – экономика ғылымдарының докторы (1988), профсессор (1989). Мәскеу түсті металдар және алтын институтын бітірген (1952). Қазақстанның тау-кен кәсіпорындарында қызмет еткен. 1952–59 жылдары Қазақстан Ғылым Академиясының аспиранты, кіші ғылым қызметкері, Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесі төрағасының көмекшісі, бөлім бастығының орынбасары, Қазақ КСР-і Мемл. жоспарлау комитетінде бөлім бастығы, Алматы халық шаруашалық институтының (қазіргі Қазақ экономикалық университеті) оқу және ғылыми жұмыстар жөніндегі проректоры, кафедра меңгерушісі. 1994 жылы Шығыс Қазақстан мемлекеттік университетінде қаржы-экономикалық факультеті мен қаржы және кредит кафедрасының ашылуына зор үлес қосты. 1998 жылдан Қазақ көлік және коммуникация академиясының кафедра меңгерушісі болды. 11 монография, 75 ғылыми мақаласы жарық көрген.

Санат: Тұлғалар
Ада (ADA)

**Ада** (Ada) - нақты уақыт режімінде қолдануға бейімделген жоғары деңгейлі бағдарламалау тілі; ол бағдарламалар жұмысының сенімділігі мен тиімділігін қамтамасыз ете алады.

## Дереккөздер


Санат:Бағдарламалау тілдері
Орынбай Дайырбеков

**Орынбай Дайырбеков** (1942 жылы 10 қаңтарда Түркістан облысы Төле би ауданы Көксаяқ ауылы) — ғалым. Медицина ғылымының докторы (1993), профессор (1996). Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген дәрігері (1990). Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

## Толығырақ
Дулат тайпасының Жаныс руынан.
* Орынбай Дайырбеков 1942 жылы 10 қаңтарда Түркістан облысы Төле би ауданы Көксаяқ ауылында дүниеге келген.
* 1968 жылы Алматы мемлекеттік медицина инистиутын бітірген.
* Еңбек жолын 1968 жылы Ұлы отан соғысы мүгедектерінің республикалық госпиталінде дәрігер - рениматлог қызыметінен бастаған.
* 1971 - 1988 жылдары Қазақ емдік-тәжірибелік хирургия институтының кардиохирургия бөлімінде хирург-дәрігер, аспиранты, Алматы қаласындағы қалалық №4 ауруханасында бас дәрігердің орынбасары, бас дәрігері, Алматы облысы ауруханасының бас дәрігері, облысы денсаулық сақтау бөлімінің меңгерушісі, клиник. және эксперименттік хирургия ғыл.-зерт. институты директорының орынбасары, Алматы қаласы әкімі аппаратының денсаулық сақтау басқармасының бастығы болды. 
* 1999 - 2012 жылдары Оңтүстік Қазақстан мемлекеттік медицина академиясының ректоры.
* қазіргі таңда  А.Н. Сызғанов атындағы клиникалық және эксперименталдық хирургия ғылми-зерттеу институты директоры лауазымында.
* Негізгі ғылыми еңбектері туа біткен жүрек ақауын анықтап, емдеу тәсілдерін қолдануға арналған. Ал ғылыми жұмыстары денсаулық сақтау ісін ұйымдастыруға, мед. көмек сапасын көтеруге бағытталған.

## Марапаттары
* 1990 - Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген дәрігері
* 1993 - Медицина ғылымының докторы
* 1996 - профессор
* 1998 - "Астана" медалі
* 2001 - "Қазақстан Республикасы тәуелсіздігне 10 жыл" медалі
* 2002 - ҚР тұңғыш президентінің алғыс хаты
* 2004 - Құрмет ордені
* Парасат орденінің иегері
* Төле би ауданының құрметті азаматы
* Түркістан облысының құрметті азаматы
* Қазақстан Денсаулық сақтау ісінің үздігі.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан дәрігерлері
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген дәрігерлері
Санат:Қазақстан денсаулық сақтау ісінің үздіктері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Түркістан облысының құрметті азаматтары
Әпке

**Әпке** - бірге туған, туысқан қыздардың жас жағынан үлкеніне катысты туыстық атау. Дәстүрлі ортада қыздар туыстық жағынан іні-сіңлісіне әпке, ағасына қарындас, әпкесіне сіңлі болады. Кейбір жергілікті тілдік ерекшеліктерге байланысты әпке сөзінің орнына әпеке, әпше, тәте, aпa деген атаулар да колданылады.

Сондай-ақ, әпке сөзі ауызекі тілде өзінен жасы үлкен қыздар мен әйелдердің, туыстық қатынасы ескерілмей-ақ, назарын аударту үшін құрметпен айтылатын қаратпа сөз ретінде жиі қолданылады. Туыстас қыздардың балалары бір-біріне бөле болады. Қазақтың туысқандық қарым-қатынасында қыздар ұрпағы жиен, жиеншар болып келеді. Халық дәстүрі бойынша нағашыға жиен батым келеді.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Санат:Әйелдер
Санат:Отбасы
Дадабаев Әлім Юсупұлы

**Дадабаев Әлім Юсупұлы** (8.5.1928 ж.т., Алматы қаласы) – химия ғылымдарының докторы (1975), профессор (1983). Алматы тау-кен институтын бітірген (1951). 1952–1955 ж. Қазақстан Ғылым Академиясының Металлургия институтында аспирант, 1955–96 ж. кіші, аға ғыл. қызметкер, лаборатория меңгерушісі, 1996 жылдан ҚР Ұлттық ғылым академиясының Металлургия институтында бас ғылым қызметкер болды. Дадабаев 300-ден астам ғылыми-зерттеу еңбектің, 2 монографияның авторы.
## Дереккөздер

[Санатар: Д]
Әрекет (айрық)

**Әрекет** - 
# әлеуметтік мінез-құлықтың белгілі бір немесе бірнеше түрінің көрінісі; 
# сахнадағы сияқты әлеуметтік рөлдерді ойнау немесе орындау; 
# іс-әрекеттің немесе мінез-құлықтың түрі; 
# әлеуметтік іс-әрекет процесіне қарағанда «орындалған әрекет»;
# екі өтпе арасында дайындаманы 90°-қа бұру.
# (, амал, тәсіл), театрда - актерлік өнердегі ойды жеткізу құралы. Спектакль (репетиция, т.б.) кезінде актер жасайтын әрекеттер арқылы сахналық образ сомдалады. Рольді орындаушы актердің жан толғанысы да әрекет арқылы жетелі. Әрбір әрекет оның мақсатына байланысты болады, адамның ішкі психологиялық әлеміндегі процестерді дене қимылы, жеке бұлшық ет қозғалысы арқылы аңғартады.

## Дереккөздер
Әрекетке қабілеттілік

**Әрекетке қабілеттілік** — заңды тұлғаның немесе азамат өз әрекеттерімен азаматтық құқыларды иеленуге және оны жүзеге асыруға, өзіне азаматтық міндеттер белгілеп, оларды орындауға қабілеттілігі. Азаматтық құқықта  оны заңды тұлғаның, азаматтардың немесе жас өспірімдердің (14 жастан 18 жасқа дейін) Әрекетке қабілеттілігіне бөледі. Азаматтар толық әрекеттік қабілеттілікке 18 жастан бастап ие болады. Егер 18-ге толмаған азамат некеге тұратын болса, неке  мемлекет халық-актілерін тіркейтін органда тіркелсе, онда ол азамат некеге тұрған кезден бастап әрекетке қабілеттілікке толықтай ие болады. Азаматтық заң қағидалары бойынша, егер заң  құжаттарында өзгеше көзделмесе, азаматтардың әрекетке қабілеттілігіне шек қоюға болмайды.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том

Санат:Қабілет
Әрекетсіздік

**Әрекетсіздік**— адам бойындағы кемшіліктердің бірі, этникалық ұғым. Әрекетсіздік адамның еріксіздігін, жігерсіздігін, құндылық пен қажеттілікті жете түсіне алмайтындығын, жалқаулық пен енжарлық сияқты ұнамсыз сипаттарын білдіреді. Әрекетсіздіктің бір белгісі — мойны жұмысқа жар бермейтін еріншектік. Абай “еріншектік — күллі дүниедегі өнердің дұшпаны” деген. Әрекетсіздік ұнамсыз сипат ретінде адамның жұмыс істеу қабілетін тоқырауға душар етуімен бірге, оның ақыл-ойы мен санасының дамуына теріс ықпал етеді, әр нәрсенің, құбылыстың мән-жайын пайымдап түсінуіне кедергі жасайды.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том
Әлмағамбет Бекішұлы Дайыров

**Дайыров Әлмағамбет Бекішұлы** (10.5.1920 ж.т., Қызылорда облысы Шиелі ауданы Қараөзек ауылы) – медицина ғылымдарының докторы (1970), профессор (1971). Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген дәрігері (1957). 

Алматы мемлекеттік медицина институтын (1941, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Қызылорда қаласындағы денсаулық сақтау бөлімінің бастығы (1946–52), Алматы мемлекеттік медицина институтында ассистент (1952–57), Ақтөбе мемлекеттік медицина институтының ректоры (1957–63), Қазақ КСР-і Денсаулық сақтау министрлігінің №4 басқармасына қарасты Орталық аурухананың бас дәрігері (1963–71), Қазақ ұлттық медицина университетінде кафедра меңгерушісі (1971–98) болды. «О влиянии обширных резекций тонких кишок на процессы пищеварения и общее состояние организма» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Дайыров ішек-қарын (ащы ішектің) бөліктерін алып тастау салдарынан ас қорыту жүйесінде болатын өзгерістерді зерттеді, лазер сәулесін қолдану, эхинококкозды анықтау, емдеу мәселелерімен шұғылданды. 

Қазан революциясы, екі рет Еңбек Қызыл Ту, екінші дәрежелі Отан соғысы ордендерімен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Дальян Иван Борисович

**Дальян Иван Борисович** (26.6.1924 жылы туған, Украина, Донецк облысы Кашлагаш а.) – геол.-минерал. ғылымдарының докторы (1979). Пермь мемлекеттік университетін (1953) бітірген. 

1953–1987 ж. Ақтөбе мұнай бақылау тресінде геолог, Кеңқия, Жарқамыс мұнай бақылау экспедициясының бас геологы, геол. бөлімінің бастығы, Бозой, Қызылой, Құмсай, Кеңқия, Қаратөбе, Көкжиде, Ақжар, Көбен мұнай орындарының ашылуына тікелей ат салысқан. 1999 жылдан «Жаңажол» АҚ мұнай бақылау экспедициясының вице-президенті болып қызмет атқарады. «Глубинное строение и нефтегазоносность палеозойских отложений восточной части Прикаспийской впадины, ее обрамления» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғаған. 200-ге жуық ғылыми еңбегі, 4 монографиясы жарық көрген.
## Дереккөздер


Санат:Украиндар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1924 жылы туғандар
Дана

# **Дана** – білігі мен тәжірибесі мол, рухани әлемі бай, ой-сезімі сергек тұлға.Дәстүрлі қазақ ұғымында «ақылды, парасатты, рақымды адам» деген мағына береді. Даналардың өнегелі өмірі, ғибратты сөздері мен тағылымды іс-әрекеттері – жекелеген топтың, не әлеуметтік жіктің еншілер мирасы емес, барша адамзаттың рухани игілігі. Өмірдің өткінші қызығына елікпей, адамзаттың қарапайым әрі мәңгілік мұраттарын аңсар тұтқан даналар қазақ тарихында да баршылық. Мысалы, Қорқыт ата, Қожа Ахмет Йасауи, Әбу Наср әл-Фараби, Асан Қайғы, Абай, т.б. Олар – рухани кемелдік сатысына көтеріліп, жан сарайы мен тән тұлғасын тазартқан сайын болмыстың сырын ұғып, пәни мен бақидың мәнін түсіндіру арқылы адамзат ұрпағын шапағатқа бөлеуді мақсат тұтып ғұмыр кешкен адамдар.
ISBN 5-89800-123-9
# **Дана** - бір түрге жататын заттардың ішінен жекеленген зат.
## Дереккөздер




Санат:Қазақстан әдебиеті
Санат:Транспорт
Әренжан

**Әренжан** (туған, өлген жылдары белгісіз) — күйші. 19 ғасырда Батыс Қазақстанда ғұмыр кешкен. “Шалқыма” күйі ғана сақталған. Бұл шығарманың музыкалық өлшемі басқа күйлерден өзгеше: ырғағы жеңіл, әуені қарапайым, көңілді әрі ширақ. Осы күйдің негізінде композитор Е.Г. Брусиловский “Дударай” операсында “Балықшылар хорын”, Б. Байқадамов капелла хорын, В.В. Великанов эстрадалық оркестр үшін көңілді би сазын жазды. Қазақстанның халық артисі Л. Мұхитов. Әренжанның “Шалқымасын” күйтабаққа жаздырды.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том

Санат:Тұлғалар
Нарғозы Тұрсынбайұлы Данаев

**Данаев Нарғозы Тұрсынбайұлы** (3.9.1948 жылы туған, Жамбыл облысы Талас ауданы Майтөбе ауылы) – физика-математика ғылымдарының докторы (1995), профессор (1998). 

ҚР Инженер (2001) және Халықаралық инженер (2004) академиясының академигі ҚазМУ-ды (1972, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. КСРО Ғылым Академиясының Сібір бөлімшесі есептеу орталығында стажер-зерттеуші (1972–74), сонда аспирант (1974–77), аға инженер (1977–82). ҚазМУ-дың аға оқытушысы, доценті (1982–95), ҚазМУ-дың жанындағы Математика және механика институтының директоры (1995–97, 2000 жылдан). ҚазМУ-да декан (1997–2000) болды. «Эффективные методы решения уравнений гидродинамики в сложных областях» деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Негізгі ғылыми-зерттеу жұмыстары есептеу математикасына, сондай-ақ сұйықтық, газ және плазма механикасына арналған. Қазақстан Мемлекеттік сыйлық лауреаты (1994).

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Тұлғалар
Әрлеу жұмыстары

**Әрлеу жұмыстары**, құрылыста — үйлер мен ғимараттардың сақталу мерзімін арттыру, санитарлық-гигиеналық және әсемдік сапасын жақсарту мақсатымен орындалатын жұмыстар жиынтығы. Оған сылау, сырлау, Түсқағазбен қаптау, әйнек салу, еден төсеу, әшекейлеу т.б. жұмыстар жатады. Ұзақтығы мен құнын азайту үшін әрлеу жұмыстарының көпшілігі механикаландырылған, ал кейбіреуі заттарда, ірі өлшемді құрама элементтер мен құрылғыларды дайындау кезінде орындалады.

## Дереккөздер:
Қазақстан энциклопедия 1-том

Санат:Жұмыс
Гетит

**Гетит** – *гидроксидтер тобының минералы*. Химиялық формуласы FeO(OH), неміс ақыны В.Гетенің құрметіне аталған. Ромбылық сингонияда кристалданады. Бағана пішінді, шлактай кеуекті немесе топырақша үгілген агрегаттар түзейді. Жылтырлығы -  күңгірттен алмастай жылтырлыққа дейін. Қаттылығы 4,5 – 5,5; меншікті салмағы 4,0 – 4,4 г/см3. Экзогенді минерал, темір кендерінің тотығу белдемдерінде түзіледі. Темір кентасы ретінде пайдаланылады.

**Кристалдар және агрегаттар бейнесі.** Сирек кездесетін кристалдар ине сияқты немесе бағана пішінді болады. Қоспақтары көбінесе ерітіндіден жиналған бүйрек тәрізді немесе сталактит формаларында, ал сынығы жіңішке сәуле сияқты және талшықты кұрылысты болып кездеседі; немесе тұтас тығыз, уақ кеуек тәрізді және ұнтақталған массалары да байқалады.
Сонымен қатар оолит, ірі бұршақтай, конкреция және жеод түрінде де кездеседі.

**Жылтырлығы** күңгірт немесе металл тәріздес, жібек тәрізді, кейде қатқан шайыр сияқты. Түсі қоңыр, тотықты жоса сары, қара. Сызығы тотықты қоңыр, жоса сары.

**Жаратылысы**. Лимонит қаймақшадан бастап қалың қабатқа дейін әр түрлі формаларда кездеседі. Темірдің және басқа қоспалардың тотығу нәтижесінде пайда болады. Рудалы желілердің әр түрлі күкіртті минералдарының (пирит, халькопирит және басқа темірлі заттардың) табиғи өзгеруінен лимонит кендердің жоғарғы бетінде — тотығу зонасында пайда болады. оны «темір қақпақ» дейді. Бұдан басқа жер бетіндегі табиғи өзғеру әсерінен және сидериттен де лимонит шығады. Ақырында, лимонит батпақтардың және көлдердің түбінде әр түрлі темірлі ерітінділерден, кейде ерекше темір бактерияларынан жиналып тұнады.

**Қолданылуы.** Бұлар темір қорытуда және бояу жасауда негізгі руда болып есептелінеді. Бұлардың басқа темір рудасынан айырмашылығы сол, олар теменгі температурада тез балқып, жылдам қорытылады.

**Кендері.** Лимонит РКФСР-дің Еуропа бөлімдерінің көп жерлерінде, әсіресе Мәскеу түбіндегі аудандарда — Тула облысында Липецкіде, сондай-ақ Нижневолжск өлкесіндегі Урюпинск қаласының қасында (Хоперск кені) кездеседі. Лимониттін бірнеше кендері Уралда да белгілі. Оның ішіндегі ең маңыздысы — Злотаустан 60 км жердегі Бакальск, Алапаевск кендері; Синаро-Каменск, Комарово-Зигазинск аудандарындагы, Халилово ауданындағы қоңыр темір ішінде арнаулы болаттың түрін  шығарғанда қосылатын Ni және Сr болады. Қазақстанда Аят кендері (Қостанай) тағы басқалары бар.

Лимониттің оолит түрлерінің ірі кендері — Қырымдағы Керченск. Осы кендердің негізінде үлкен Керч металлургиялық заводы салынған. Батыс Еуропадағы (Лотарингия және Люксембург) лимонитті темір рудалары өте ірі кендер болып табылады.

## Дереккөздер



Санат:Табиғат
Санат:Химия
Юрий Николаевич Антипов

**Юрий Николаевич Антипов** (1946 ж.т., Қарағанды облысы Теміртау қаласы) – физика-математика ғылымдардың докторы (1992), профессор(1994). 

Қарағанды мемлекеттік педагогиялық институтын (1969) және Қарағанды мемлекеттік университетінің аспирантурасын (1973–76) бітірген. Қарағанды мемлекеттік университетінің физика кафедрасының аға лаборанты, ассистенті (1969–73), жалпы физика кафедрасында аға оқытушы (1976–83), дайындық бөлімінің меңгерушісі (1983–84), партия комитетінің хатшысы (1984–89), Қарағанды қалалық партия комитетінің хатшысы (1989–90), Қарағанды мемлекеттік университетінің аға ғылыми қызметкері (1990–92), жалпы физика кафедрасының доценті (1992–93), жалпы физика кафедрасының меңгерушісі, профессор(1993–97), 1997 жылдан универститеттің ғылыми және сыртқы байланыстар жөніндегі проректоры қызметтерін атқарады. 60-тан астам ғылыми мақала мен бірнеше кітаптың авторы.

## Дереккөздер


Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Қарағанды облысында туғандар
Санат:Қазақстан физиктері
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Санат:Қарағанды облысы тұлғалары
Гидраргиллит

**Гидраргиллит**, *гиббсит* – оксидтер класындағы минерал, алюминий гидроксиді. Химиялық формуласы: Al(OH)3. Моноклиндік сингонияда кристалданады. Агрегаттары сәулеше тарамдалған жапырақ, шар пішінді минералдық түзілімдер (конкрециялар) болып қалыптасады, көбіне ұсақ қабыршақты немесе жабық кристалды масса түзеді. Түсі ақ, сұрғылт, жасыл қызғылт, мөлдір; қаттлығы 2,5 – 3,5, менш. салм. 2,35 г/см3. Гидраргиллит алюминийге бай жыныстардың үгілуінен түзіледі. Диаспор, бемит минералдарымен бірге боксит кендерінде(Торғай, т.б.) кездеседі. Гидраргиллиттен алюминий өндіріледі.

Формуласы - А1(ОН)3 . Минералдың аты грекше екі
сөздің түбірінен құралған: гидро — су, аргиллос — ак саз.
Химиялық құрамы: А12 О3 65,4%, Н2 О 34,6%. Басқаша айтқанда алюминийдің сулы тотығы. Қоспалары: Ғе2 О3 , Ga2О3 .

Гидраргиллиттің суы кемдеу болса, мысалы А1(ОН)2 —ол боксит, ал онан да кем болса, мысалы А1(ОН)—ол диаспор
деп аталады. Кейінгі сипаттауларда осы минералдардың орташа
қасиеттерін келтіреміз. Химиялық құрамы өзгермслі болғандықтан бокситті тау жынысы қатарына да қосады. Олай болса
көбінесе бір тектес келетін гидраргиллит минерал болып табылады.

Қаттылығы 2,5—3,5, меншікті салмағы 2,35. Түсі ақ , сұр, кейде қызғылт (кірпіш тәрізді — боксит). Жымдалдығы бір бағытында жақсы (001) білінеді.

Сингониясы моноклиндік немесе аморфтық. Кристалы призма түрінде; құрылысы қабатты. Көпшілігінде уақ дисперсия структурасы болады.

Агрегаттық бейнесі саз, яшма тәрізді, бірақ саз сияқты емес,
құрғақ, қатты тиеді. Бейнесі оолиттік, топырақ тәрізді, темірдің
азды-көпті сулы тотықтарымен қатты, кремнеземді болып
цементтелінеді, кейде уақ және ірі оолитті құрылыста
болады.

Оптикалық оңқай, Ng = 1,587, Nm =1,566, Np = 1,566, 2v — кішкене.

**Жаратылысы**. Гидраргиллит алюминий бар тау жыныстарының еріп, жайылуынан, топырақ, лимонит сияқты пайда болады.
Ондай болу үшін суында органикалық қышқылдар көп, сілтілі
жағдайда климаты ылғалды, жылы (тропикалық немесе субтропикалык) арнаулы орындар болу керек. Тек кейбір жағдайларда ғана өте төмен температуралы гидротермалық гидраргиллит аздап кездеседі.

**Қолданылуы**. Гидраргиллит алюминий қорытып алу үшін
қолданылады. Алюминий химиялық жағынан төзімді, жеңіл
металл. Ол самолет, ыдыс-аяқ , кеме жасауға т. б. пайданылады.
Кені Ленинград облысында (Тихвин), Солтүстік Уралдың
шығысында (Қызылбөрік), Орта Уралда (Черемухинск т. б.),.
Орталық Қазақстанда (Қостанай, Целиноград, Павлодар облыстары) кездеседі.
Боксит кендері көи елдерде бар.ref> Кристаллография, минералогия, петрография. Бұл кітап Абай атындағы Қазақтың мемлекеттік педагогты институтының, география факультетінде оқылған лекциялардың негізінде жазылды, 1990. ISBN 2—9—3 254—69

## Дереккөздер


Санат:Табиғат
Санат:Геология
Санат:География
Санат:Химия
Санат:Минералогия
Аңдату

**Аңдату** – әдеби шығарманың беташары секілді, негізгі оқиғаға тікелей қатынасы жоқ кіріспе бөлігі. 

Мұнда оқиға желісінің бағыт-бағдарын алдын ала аңғарту мақсатымен бұрынырақ болған кейбір жайлар баяндалады. Мысалы, «Еңлік–Кебек» дастанының бас жағындағы «Әңгіме алдында аз сөз» деген кіріспе аңдату ретімен берілген. Шәкерім ақын мұнда өткен істен кейінгілер үлгі алуы қажет екенін айтып, біраз толғана келіп, қазақ пен қалмақтар арасында соғыс болған кезде көп елдің, оның ішінде арғындардың да, бұрынғы қонысынан ауа көшкені туралы баяндалады. Қалмақтар жеңіліп шеттетілген соң, Шыңғыс тауының маңына наймандар келіп, олармен таласа тобықтылардың да Шыңғысқа көз тігіп, сол жақтан орын тепкенін әңгімелейді. Кебек тобықты ішінде жуантаяқ руынан, ал Еңлік айттырылып қойған найман (матай) елінің қызы болғандықтан осы екі шиеленіскен қарым-қатынасының түпкі себебі аз сөзбен дастанның басында аңғартылған. Аңдату – қазақ әдебиеттану ғылымына А.Байтұрсынов енгізген атау.

## Дереккөздер


Санат:Аңдату
Аппақ батыр

«**Аппақ батыр**» – ғашықтық дастаны. Жыр үлгісімен шығарылған көлемді дастан.

Халық ақыны Ж.Жантөбетов ел аузынан жазып алған. Хан қызы Күнхан мен Зүбарша деген жігіттің ыстық махаббаты, оған кедергі жасамақ болған қыз әкесі Қадырша хан мен қарауындағы адамдардың қара ниет әрекеттерін әшкерелеген Аппақ батырдың ерлік істері мен екі жасқа бостандық әперген адамгершілігі жырға арқау болған. Дастанның негізгі идеясы ақ махаббат, әйел теңдігі. Шығарма еш жерде жарияланбаған. Түпнұсқасы толық күйінде ҚР Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы қорында сақтаулы. Дастанның екінші бір нұсқасы, «'''Зүберше мен Гүлханыс қиссасы'''» деп аталады. Қолжазбада – «**Аппақ хан**». Бұл жыр, 1942 ж. Шымкент облысындағы Бегімен Мұратбекұлы деген жыршыдан жазылып алынған. Жыр оқиғасы «Аппақ батыр» дастанымен ұқсас болғанымен мұнда Аппақ Үрім патшасы болып, Күнхан қыз Гүлханыс деп өзгертілген. Екі жас азапты күндерді бастан кешіріп, қантөгіс соғыс арқылы бақыттарына жетеді. Дастанның тағы бір нұсқасы «'''Гүлханыс–Зеберше'''» деп аталғанымен қолжазбада «**Аппақ патша**» деп жазылған. Бұл жырды ел аузынан ақын, әнші Б.Бектұрғанов жазып алған. Жыр мазмұны алдыңғы нұсқалармен ұқсас. Адам аттары мен жеке көріністерде ғана айырмашылық бар. Бұл нұсқа да толық күйінде ҚР Ғылым Академиясының Орталық ғылыми кітапханасы қорында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Қайыржан Әбисатов

**Қайыржан Әбисатов** (21.2. 1937 жылы туған, Атырау облысы Индер ауданы Мәмбет ауылы) – медицина ғылымның докторы (1984), профессор(1989). Алматы мемлекеттік медицина институтын (қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) және Мәскеудегі КСРО Медицина ғылым академиясының эксперименттік және клиникалық онкология институтының аспирантурасын (1963) бітірген. Қазақ онкология және радиология ғылыми-зертеу институтының Гурьев (қазіргі Атырау) қаласындағы бөлімшесінде кіші, аға ғылымкер қызметкер, бөлім меңгерушісі (1963–1985), 1985 жылдан Алматы мемлекеттік медицина институтында кафедра меңгерушісі болды. Оның қазақ тілінде жазылған алғашқы ғылым-зертеу жұмыстары өңеш қатерлі ісігінің пайда болу себептерін анықтау,ісік алды науқастарын емдеу және өкпе, асқазан, ішек рагына қарсы қолданылатын ем тәсілдерін жетілдіру, емнің жаңа жолдарын іздестіруге арналған. Әбисатов 130-ға тарта ғылыми-зертеу жарияланымның, оның ішінде 1 монография, оқулық (екі томдық «Онкология»), 7 оқу-әдістемелік құралдары мен сөздіктің («Қазақша-орысша медициналық сөздік») авторы. Еңбек Қызыл Ту орденімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аңшыбай батыр және оның ұрпақтары

**«Аңшыбай батыр және оның ұрпақтары»** – *[[Мұрын жырау Сеңгірбаев]]тан* жазып алынған «Қырымның қырық батыры» топтамасына енетін көлемді жыр. 1942 ж. ақын М.Хакімжанова хатқа түсіріп, Д.Сеңгірбаев тексеруінен өткен. 7–8 буынды жыр, 11 буынды қара өлең өлшемімен жырланған эпикалық туындының басты ерекшелігі – тарихилығы. Жырдың генеологиялық негізде топтастырылуы соның көрінісі. 

Аңшыбай, Бабай Түкті, Парпария, Құттықия, Едіге, Нұрадин, Мұсахан, Орақ, Мамай, Қарасай, Қази – бәрі де бір ата-тектен тараған батырлар. Жырдың бастапқы бөлігі аңыздық-эпикалық желіге құрылса да, өзге салаларының тарихилығы үстем. Тоқтамыс, Сәтемір, Ағыбай, Қожан, Шаппаз, Шамақан – тарихи прототипі бар тұлғалар. Жырдың этносы сипаты да айқын: ноғайлы – сол тұстағы түркі тайпаларының этн. бірлестігіне тән суперэтноним болса, қалмақ пен қызылбас аллоэтнонимдері – қазақ халқының эпикалық жауларына тән атаулар. Жырдың тарихи-этнос арқауы ондағы толып жатқан ономастик. атаулардан да байқалады (Хиуа, Үргеніш, т.б.). Осының бәрі жырдың тараған аймағы, географиялық шегін де айқындап тұрған мәліметтер. Жыр нұсқасы ҚР ҒМ–Ғылым Академиясының Қолжазбалар қорында сақтаулы (№667 папка), 1989 ж. «Батырлар жырының» 5-томында толық жарияланған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары
Расим Низамиұлы Аппасов

**Расим Низамиұлы Аппасов** (11.5.1911 ж.т., Алматы облысы Қапал ауданы Қапал (Жамбыл облысы)) – биология ғылымдарының докторы (1969).

Алматы зоотехника-малдәрігерлік институтын бітірген (1933). 1949 ж. Қазақстан ғылым академиясының Зоология институтында ғылыми қызметкер болып жұмыс істеді.

Аппасовтың 40-қа жуық ғылыми еңбегі бар. Олар негізінен Қазақстандағы жабайы жануарлар мен малдың қанында, ішегінде кездесетін паразиттер және солар арқылы таралатын ауруларды зерттеуге арналған.

## Дереккөздер


## Сілтемелер
*Новости Казахстана. Агентство Казинформ

Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:1911 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Михаил Константинович Апполонов

**Михаил Константинович Апполонов** (1935 ж.т., Алматы қаласы) – геология-минералогия ғылымдарының докторы (1992).

ҚазМУ-ды (1958, қазіргі ҚазҰУ) бітірген. Қазақстан ғылым академиясының Геология институының аға лаборанты (1958–60), кіші, аға, жетекші ғыл. қызметкері (1960–91), лаборатория меңгерушісі (1993–96), 1996 жылдан бас ғыл. қызметкері болып жұмыс істеді. 105 ғылыми еңбектің, 3 монографияның авторы.

##### Шығармалары:
# Ашгиллские трилобиты Казахстана. А., 1974;
# Граница ордовика и силура в Казахстане. А., 1984 (соавт.), Кембрий Сибири. Новосибир, 1992.

## Дереккөздер


Санат:1935 жылы туғандар
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан геологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Гидроборацит

**Гидроборацит** – бораттар класының тізбекті тобына жататын минерал. Хим. формуласы СаМg(Н20)3[В304(0Н)3 ] 2 ., құрамында 49,5% В2О3 бар. Моноклиндік сингонияда кристалданып, ине, талшық, сферолит, жұлдызша түріндегі агрегаттар құрайды. Түсі ақ немесе түссіз, қызыл, сұр, кейде шыныдай жылтыр болады. Қаттылылығы 3,5 – 4,5; сынғыш; жымдастығы жақсы байқалады; тығыздығы 2167 кг/м3. Гидроборацит борлы тас тұзы кендері мен тұз күмбездерінде гипс, ангидрит, бораттармен бірге кездеседі, кейде тұзды көлдерде тұнады. Гидроборациттің ірі кендері Қазақстандағы Индер көлінде бар. Гидроборациттен бор қосылыстары өндіріледі.

Гидраборацит басқа бораттармен қатар бор қышқылын алуға, тағы басқа химиялық өндіріске шикізат болып табылады (ашаритті қараңыз).
## Дереккөздер


Санат:Минералдар
Нұғман Күлдербекұлы Аралбай

**Нұғман Күлдербекұлы Аралбай** (10.10.1960 ж.т., Түркістан облысы Түлкібас ауданы Пістелі ауылы) – биология ғылымдарының докторы (1998), профессор (2002).

ҚазҰУ-дың биология факультетін бітірген (1982). 1982–93 ж. ҚР Ғылым Академиясының Алтай ботаника бағында ғылыми қызметкер, директор болды. 1993–94 ж. Бас ботаника бағында бөлім меңгерушісі, жетекші ғылыми редактор, 1995–2005 ж. Ботаника және фитоинтродукция институтты директорының орынбасары, 2006–07 ж. ҚР ҒМ–Ғылым Академиясының «Биологиялық зерттеу орталығы» мемлекеттік кәсіпорны бас директорының ғыл. істері жөніндегі орынбасары, 2007 жылдан ҚР ҰҒМ-ның Ботаника және фитоинтродукция ин-тының директоры қызметін атқарған. Негізгі ғылым-зерттеулері ботаника, флористика, флорогенетика, этноботаника, география, экология және табиғат қорғау мәселеріне арналған.

Аралбай Қазақстан өсімдіктер дүниесінің алуан түрлілігіне алғаш рет сандық баға берген және флораның автохтондығы, жер аумағы мен түр байлығының функционалдық байланысы туралы ұғымды пайымдады. Ол ғылымға белгісіз өсімдіктің жаңа 2 түрін ашты, оның жетекшілігімен Қазақстан флорасы бойынша республикада тұңғыш Оңтүстік Қазақстан және Маңғыстау облыстары өсімдіктерінің мемлекеттік кадастры жасалып, жарық көрді. Республикалық «**Шөлденуге қарсы күрес жөніндегі ұлттық іс-әрекеттер жоспары**» (1999) және «Биологиялық алуан түрлілікті сақтау және тиімді пайдаланудың ұлттық стратегиясы мен іс-әрекеттер жоспарын» (1999) дайындаған авторлар ұжымының мүшесі. 100-ге жуық ғылыми еңбегі, оның ішінде 9 монографиясы жарық көрген.

## Дереккөздер


Санат:1930 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан биологтары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Гидрогеологиялық аудандастыру

**Гидрогеологиялық аудандастыру** – жер қыртысын геологиялық және гидрогеологиялық ерекшеліктерге, жер асты суларының пайда болу, таралу, алмасу жағдайларына қарай біртектес табиғи аудандарға бөлу. Гидрогеологиялық аудандастыру арнаулы және жалпы Гидрогеологиялық аудандастыру болып екіге бөлінеді. Арнаулы Гидрогеологиялық аудандастырудың түрлері көп: мелиоративтік Гидрогеологиялық аудандастыру, минералдық немесе ыстық сулар ауданы, жер асты суын табиғи немесе пайдалану қорына қарай аудандастыру, т.б. Жалпы Гидрогеологиялық аудандастыру жер асты гидросферасын тұтасынан алып, оның грунт және артезиан сулы қабаттарын біріктіріп топтастыру негізінде жүргізіледі. Мұндай Гидрогеологиялық аудандастыруда жер бетіндегі өзгерістер есепке алына отырып, Жер қабығының тектоник. құрылымы, гидрогеол. ерекшеліктері, жер асты суының қалыптасуы мен ағын бағыттары ескеріледі. Бұл бағытта Гидрогеологиялық аудандастыру гидрогеол. массив (таулы, қыратты аймақтар) және гидрогеол. алап (жазықтар, тау аралықтары) бойынша жүргізіледі. Гидрогеол. массивтерде кристалдық іргетас жер бетіне шығып жатады, оның қойнауындағы жер асты суы аса тереңде болмайды. Гидрогеол. алаптарда бұл табантасты қабат кейінгі геол. кезеңдерде пайда болған теңіз, өзен-көл шөгінділерінің астында 10 – 20 км-ге дейін тереңдікте жатады. Оның қойнауындағы жер асты сулары әр тереңдікте қалыптасады да арыны күшті болады. Қазір республикада Гидрогеологиялық аудандастырудың жаңа құрылымдық-гидрогеол. әдістемесі жасалған. Оның негізінде Қазақстан жері 10 гидрогеол. ауданға бөлінеді. Олардың төртеуі гидрогеол. массивтерді (Жетісу Алатауы – Тянь-Шань, Алтай – Тарбағатай, Орт. Қазақстан, Орал – Мұғалжар), алтауы гидрогеол. алаптарды (Каспий, Маңғыстау – Үстірт, Торғай – Арал, Шу – Сарысу, Солт. Қазақстан жазықтары, тауалды және тауаралық жазықтар) қамтиды. Гидрогеологиялық аудандастыру жер асты суының қалыптасу жағдайын, оның қорын дұрыс анықтауға, тиімді пайдалану шараларын белгілеуге мүмкіндік береді.
## Дереккөздер



Санат:Гидрогеология