open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Қоспа

**Қоспа**   – бірнеше жай немесе күрделі заттардан құралатын жүйе. Мұндай қоспа физикалық, механикалық және химиялық (құраушы заттары әрекеттессе) деп аталады. Кез келген қоспаны физикалық әдістермен (тығыздықтарының, қату және қайнау температураларының, ерігіштігінің, магниттілігінің, тағы басқа физикалық қасиеттерінің айырмашылықтары арқылы) бөліп алуға болады. Мысалы, ағаш және темір ұнтақтарының қоспасы су мен магниттің көмегі арқылы ажыратылады. Сондай-ақ қоспа біртекті және әртекті болып бөлінеді. Біртекті қоспада кемі екі құрам бөлік (қанттың судағы ерітіндісі, т.б.), ал әртекті қоспада бір, екі не одан да көп құрам бөліктері болады.

## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат: Химия
Жомықшы

**Жомықшы** – *[[қырғыздар|қырғыз]] халқының әлеуметтік мағынасы терең, көркемдік дәрежесі жоғары эпостық жырларын жатқа айтатын жыршылар.* Олардың қатарында Тоқтағұл Сатылғанов, Байымбет Абдрахманов (Тоғалақ молда), Барпы Алықұлов, Алымқұл Өскенбаев, т.б. есімдері бүкіл Орталық Азияға белгілі Жомықшылар, сондай-ақ, Сағынбай Оразбақов, Саяқбай Қаралаев сияқты қырғыздың “Манас” эпосын түгелімен жатқа айтып шығатындар да бар. Соңғыларды манасшылар деп те атайды.

## Сілтеме


Санат: Қоғам
Түркі этикасы

**Туркі Этикасы** – түркі халықтарына ортақ моральдық, адамгершілік, құқықтық құндылықтар мен салт-жоралғылар, әдеп жүйесінің түп бастауы. Туркі этикасы түркі дүниетанымындағы адам мәселесінің орталығы, негізгі мәселе болуымен айқындалып, адамның әлемдегі орны және оның жаратылыспен үйлесімде өмір сүруі, рухани-адамгершілік, діни-танымдық ұстанымдары негізінде қалыптасты. Туркі этикасы еуразиялық кеңістіктегі қазақ, өзбек, қырғыз, т.б. түркі тілдес халықтардың ұлттық этик. көзқарастары мен ұстанымдарының қалыптасуына игі ықпал етті (қ. Қазақ этикасы). Дәстүрлі қоғам өмірі құқықтық, діни-киелілік негіздегі жарғылар мен тыйымдар жүйесі бойынша қалыптасқан. Бұл қоғам бірыңғай экон. тіршілік салты мен қандастық негіздегі бірлікке сүйенді. Көшпелі мәдениет пен тұрмысты жалғастыру оны сыртқы дұшпаннан бірлесе қорғана алатын ру немесе тайпа болғанда мүмкін болады. Ұран – рудың текті, намысты, даңқты тарихын білдіретін, қуат беретін дәстүрлі символы болып табылады. Ұранның негізгі қызметі ру арасындағы бірлікті нығайту, ортақ мақсат үшін шайқаста ру мүшелерінің батылдық-жүректілігін күшейтеді. 
Жалпы қазаққа “Алаш” ұраны ортақ болса, жекелеген рулардың өзіне тән ұраны бар. Сонымен қатар әрбір рудың өзіне тән “таңбасы” мен “ені” бар. Алғашқыда дәстүрлі түркі қоғамы адамының Тәңір алдында моральдық әрекеттерге қарағанда культтік әрекеттері басым болды. Уақыт өте келе діни нормаларға негізделген моральдық ұғымдар мен этик. ұғымдар қалыптасты. Бұл ұғымдар мен түсініктер дала өркениетінің моральдық-құқықтық жүйесі, салт-дәстүрі мен әдеттерінде нақышталған. Дәстүрлі дүниетаным адамының рухы, оның мекені, өлім, өмірдің мәні жайлы толғануы түркі мифологиясынан көрініс тапқан. Мәселен, “сүйек – рухтың ұясы” ұғымымен байланысты: сүйек – “тек-жауїар” – субстанция ретінде ұрпақтар арасындағы жалғастықты, генетик. негізді, қонақтың сол шаңыраққа туыстық дәрежесін анықтады, осыған байланысты қонаққа мүше тарту әдебі қалыптасты. Табиғат жағдайының қаталдығы, сыртқы дұшпандармен дамылсыз күрестер көшпелілерге жауынгерлік рух пен қатал әрі ұдайы қозғалысқа негізделген мінез дарытқан. Шыншылдық, жомарттық, қамқорлық, ержүректік, адалдық, сүйіспеншілік пен достықты қастерлеу осы қасиеттер төңірегінде қалыптасқан рухани құндылықтар болып табылады. Көшпелі қоғамдағы адамның ең жиіркенішті әдеті – жалған сөз, өтірік айту. Түркі қоғамының адамы үшін туған жерінің әрбір тау-тасы, ойы мен қыры, сай-саласы мен бел-белесі сол кеңістікте тұнып тұрған тарихын, болған оқиғаларды, сол кеңістіктегі көңіл-күйлерін еске алу болғандықтан кеңістіктің өзі еске алу теориясы қызметін атқарған. Яғни, әлем – көшпелі адамның өз рухымен болған тұтастықты, үндестікті, ғарыштық үйлесімді қамтамасыз ететін айна. Сондықтан Туркі Этикасы табиғатпен үндестікте өмір сүрген адамның тұрмысы мен дүниетанымының ішкі үйлесімін түзуші жүйе.

## Сілтемелер:
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Эстетика
Санат:Философия
Ұлттар Лигасы

**Ұлттар Лигасы** (, , ) — 
халықтар арасында әріптестікті дамытып, олардың бейбітшілігі мен қауіпсіздігінің кепілі болуды мақсат тұтатын халықаралық ұйым. 1920 жылы Версаль бейбіт келісімі конференциясында құрылған *Ұлттар Лигасының Жарғысы* бастапқыда 44 мемлекетпен, оның ішінде соғыста Антанта жағында болған 31 мемлекетпен және соғыста бейтараптық ұстанған 13 мемлекетпен бекітілді. АҚШ Ұлттар Лигасының Жарғысын бекітпей, оның құрамына кірмей қалды.

Ұлттар Лигасының негізгі органдары Ұлттар Лигасының Ассамблея және Кеңесі болды. Ұлттар Лигасында дербес ұйымдар дәрежесінде халықаралық әділ соттың Тұрақты палатасы, Халықаралық еңбек ұйымы және тағы басқаны құрылды. Ұлттар Лигасының негізгі органдары Женевада (Швейцария) орналасты.

Мұндай ауқымдағы халықаралық ұйымның құрылуының негізгі алғышарттары Бүкіләлемдік пошта одағы (1874 жылы негізі қаланған), Қызыл Крест, Гаага конференциялары және Тұрақты арбитражды сот (Гаагалық трибунал) сияқты ұйымдар болды. Ұлттар Лигасы I дүниежүзілік соғыстың аяқ шенінде Ян Шмутц, лорд Роберт Сесил, Леон Буржуа сынды көрнекті саясаткерлер, қоғам қайраткерлерінің идеяларының іс жүзіне асуымен болды.

Егер бастапқыда Ұлттар Лигасының мүшелері I дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен елдер (АҚШ-тан өзге), сондай-ақ бейтарап елдердің көпшілігі болса, кейінірек басқа мемлекеттер де кірді: Болгария (1920), Австрия (1920), Венгрия (1922), Германия (1926), Мексика (1931), Түркия (1932). 1930-шы жылдары ортасында Германия, Италия және Жапония тарапынан қауіптің өсуіне байланысты Ұлттар Лигасының 30 мүше мемлекеті КСРО-ға ұйымға кіруге ұсыныс жасады. 1934 жылы 18 қыркүйекте КСРО Ұлттар Лигасына мүше болып, Кеңесте тұрақты орын алды (1939-1940 кеңестік-финляндиялық соғыстың басталуынан кейін Ұлыбритания мен Францияның бастамасымен Ұлттар Лигасы Кеңесі 1939 жылы 14 желтоқсанда КСРО-ны құрамынан шығару жөнінде шешім қабылдады).

Қызметінің бастапқы жылдарында Ұлттар Лигасы бірқатар халықаралық дауларды шешті. Ұлттар Лигасы босқындарға көмек көрсетіп, құлдар сатуды, опиум сатуды ауыздықтап, алғаш рет қоғамдық денсаулық сақтау жағдайына зерттеу жүргізді, мұқтаж елдерге қаржылай көмек көрсетті, еңбек және жұмыспен қамту саласында халықаралық әріптестікті дамытты.

Алайда уақыт өте келе ұйым қызметінің тиімділігі күн санап төмендей берді. 1940 жылы Ұлттар Лигасы іс жүзінде өз қызметін тоқтатты. Халықаралық еңбек ұйымы (ХЕҮ) Ұлттар Лигасынан дербес қызметін жалғастыра берді, кейіннен Біріккен Ұлттар Ұйымының жүйесінің арнайы мекемелерінің бірі болды. Ресми түрде Ұлттар Лигасы 1946 жылы сәуірде арнайы шақырылған Ассамблеяның шешіміне сәйкес өз жұмысын тоқтатты.

Ұлттар Лигасы — БҰҰ құрылуына негіз болған, егемен мемлекеттердің халықаралық ұйымының алғашқы үлгісі. Ұлттар Лигасын құру тәжірибесі басқа ұйымдарды құруда қолданылды.

## Тағы қараңыз
* БҰҰ
* Саясат
* Экономика

## Дереккөздер

Санат:Халықаралық ұйымдар
Санат:Ұлттар Лигасы
Рашид Бакиров

**Бакиров Рашид** (29.7.1938 жылы туған, Жамбыл облысы Жамбыл ауданы Жалпақтөбе ауылы) – техника ғылым докторы (1997). Ташкент политехника институтын (1961) бітірген соң еңбек жолын Қарағанды машина жасау з-тында құю цехының мастері, аға технолог-инженер болып істеді. Мәскеудегі жоғары техника училищесінің аспирантурасында оқыған (1964–1967). Қарағанды политех. ин-тында қызметтер атқарды. 1968 жылдан Тараз мемлекеттік университінде доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 1996 жылы «Теоретические и технологические основы ресурсосберегающих технологий получения литых деталей с применением холоднотвердеющих смесей на основе материалов Республики Казахстан» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Бакиров 100-ге жуық ғыл. жарияланымның, оның ішінде 2 монография, бірнеше оқулықтың авторы. 

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Қосүңгір

**Қосүңгір** (I, II) – ежелгі қоныстар орны.

* Қосүңгір-1 Түркістан облысы, Арыс қаласы маңында орналасқан. 1948 – 49 ж. Оңтүстік Қазақстан археология экспедициясының (жетекшісі А.Н. Бернштам) зерттеген. Қазіргі уақытта биіктігі 2 м, диаметрі 21x18 м сопақша келген үйінді. Бұл жерден мәдени, экономикалық байланыстарды айғақтайтын саптаяқ, тостаған, көзе секілді бұйымдардың көптеген сынықтары табылған. Ғалымдардың топшылауынша, Қосүңгірді халық Қаңлы мемлекеті тұсында мекендеген. Ал 
* Қосүңгір-2 Түркістан облысы, Отырар ауданы, Қараүңгір станциясынан солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде болған. Бүгінгі күні ол биіктігі 2 м, диаметрі 40x27 м төмпешікке айналған. Археологиялық зерттеу жұмыстарының барысында алынған мәліметтерге қарағанда, б.з. бас кезінде Қосүңгірді халық мекен еткен. Олар егін егіп, мал өсірумен шұғылданған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстандағы археология
Санат:Түркістан облысы қоныстары
Санат:Арыс географиясы
Санат:Отырар ауданы географиясы
Қоспанемел

**Қоспанемел**   – Сарыарқаның оңтүстік-шығысындағы тау. Абсолюттік биіктігі 1088 м. өз. 20 км, ені 10 – 15 км. Оңтістік-шығыс беткейі тік құлама. Құнарсыз сұр топырағында боз жусан, баялыш, көкпек, бетеге өседі. Батысындағы Ақөзек аңғары Қоспанемелді Қараирек тауынан бөледі.
## Пайдаланған әдебиетттер</span>


Санат: География
Нұрмахан Оразбек

**Нұрмахан Оразбек** (1937 жылы 1 желтоқсанда Түркістан облысы Түркістан ауданы Қандөз - 2015 жылы 9 желтоқсанда Алматы) - қазақстандық журналист, жазушы, баспагер. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері (2004). Қазақ КСРнің Еңбегі сіңген мәдениет қызметкері. Түркістан қаласының құрметті азаматы.

## Толығырақ
* Нұрмахан Оразбек 1937 жылы 1 желтоқсанда Түркістан облысы Түркістан ауданы Қандөз ауылында дүниеге келген.
* Шорнақ ауылындағы орта мектепті бітірген.
* 1955 - 1957 жылдары Алматы облысындағы «Іле» кеңшарында, Соколов-Сарыбай кен-байыту комбинатында жұмыс істеген. 
* 1958 - 1962 жылдары Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің журналистика факултетін бітірген.
* Еңбек жолын 1962 - 1973 жылдары Қарағанды облысының Жезді аудандық «Октябрь туы», Түркістан облысының Түркістан аудандық «Коммунистік еңбек» газеттерінде, «Лениншіл жаста» (қазіргі «Жас Алашта»), Қазақстан Жастар одағының Орталық Комитетінде, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетінде, Партия тарихы институтында әр түрлі қызметтер атқарды.
* 1974 жылы Қазақ ақпарат агенттігіне (ҚазТАГ) бас редактор 
* 1982 жылы директордың орынбасары болып тағайындалды. 
* 1988 - 1991 жылдары Қарағанды облыстық «Орталық Қазақстан» газетінің бас редакторы, Баспасөз мин-нің мерзімді баспасөз бас басқармасының бастығы, ағылшын тілінде шыққан республикалық. «Қазақстан» газетінің бас редакторы. 
* 1995 жылдан «Қазақстан» баспасының директоры, сонымен бір мезгілде 2000 – 02 ж. республикалық. «Ақиқат» журналының бас редакторы қызметін атқарды. 
* «Қазақстан» баспа үйі» мойынсерігінің директоры болды.
* «Қарсыбай Сыпатаев», «Құрбанбай Ырысбеков», «Капитал қамалындағы 18 күн», «Қасиеттісің, сен Отан!», «Қағажу көрген өмірден», «Бар айласы – бас пайдасы», «Мұхиттың арғы жағы, бергі жағы», «Шапық Шөкин» атты кітаптары жарық көрген. Атақты Оксфорд университетінің «Саясаттану», «Әлеуметтану» түсіндірме сөздіктерін түпнұсқадан аударған.
* 2015 жылы 9 желтоқсанда Алматыда дүниеден озды.

## Марапаттары
* Қазақ ССРнің Еңбегі сіңген мәдениет қызметкері (құрметті атағы)
* КСРОның "Еңбек ардагері", "Тың жерлерді игергені үшін", "Лениннің 100 жылдығы" және т.б медалдармен марапатталған.
* Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің құрмет грамотасының иегері.
* 2001 - Тәуелсіз Қазақстан Республикасының Құрмет ордені
* 2004 - Елбасының жарлығымен "Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері" құрметті атағы берілді.
* 2007 - Парасат ордені
* 2011 - ҚР Тәуелсіздігіне 20 жыл медалі
* Түркістан қаласының құрметті азаматы
* Қазақстан Республикасының Баспа жане полиграфия iсiнің кайраткерi (құрметті атағы)

Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Қазақстан баспагерлері мен полиграфистері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген мәдениет қайраткерлері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің Құрмет Грамотасының иегерлері
Қос саз

**Қос саз** – шертер мен домбыраны біріктіріп жасаған бес ішекті шертпелі аспап. Шертердің беті жұқа терімен қапталса, домбыраның беті әдетте жұқа тақтаймен жабылады. Домбыраға – 2 ішек, шертерге – 3 ішек тағылады. Аспаптың қалпына келтірілген нұсқасы этнограф О.Хаймолдиннің сызбасы арқылы жасалды. Қос саздың дыбыстық жүйесін қалыптап, лайықтаған белгілі музыкашы Б.Қабыланов, алғашқы нұсқаларын жасаған шебер А.Құмаров. Ел ішінде қос саздың “қос домбыра”, “қос шанақты домбыра”, “қос мойын аспап”, т.б. атаулары сақталған. Атақты композитор, дирижер әрі домбырашы Н.Тілендиевтің “қос домбырада” ойнау мәнері көпке мәлім.
## Дереккөздер</span>


Санат:Қазақтың саз аспаптары
Логашкин

**Логашкин** - Батыс Қазақстан облысы, Тасқала ауданындағы ауыл, Ульянов ауылдық округ орталығы. 
**Аудан орталығы* — Каменка аумағынан оңтүстік - шығысқа қарай 20 км жерде.
**Тұрғыны* - 1,0 мың адам (2003). 
**Іргесі* 1931 жылы “Шиповский” астық кеңшарының құрылуына байланысты қаланды. Оның негізінде 1997 жылдан Логашкинде және округке қарасты Астраханкин, Белугин, Родники, Черная Падина ауылдарында ӨК және 42 шаруа қожалығы құрылған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақстан тарихы
Сотталушы

**Сотталушы** () — ісі сот өндірісіне қабылданған айыпталушы. 

Сотталушы өзіне тағылған айыпты жоққа шығаруға міндетті емес. Себебі сотталушыға қатысты соттың айыптау үкімі заңды күшіне енгенге дейін ол кінәсіз болып табылады (кінәсіздік презумциясы). Егер сотталушының жағдайы келмесе оның өтініші бойынша кәсіби адвокат жалдау ақысын мемлекет өтейді. Сотталушы сотта өзіне тағылған айыпты жоққа шығаратын дәлелдемелер ұсынуға, мемлекеттік айыптаушыға қарсы сұрақ қоюға және соңғы сөз айтуға құқылы. Сотталушының соңғы сөзінің дәлелдемелік күші болмаса да сот қылмыстық істің мән-жайларын анықтауда және үкім шығарарда ескереді.

## Дереккөздер


Санат:Қылмыстық құқық
Квадрант

**Квадрант** [( – төрттен бір бөлік] – 
* *[[математика]]да*, **[[дөңгелек квадранты]]** – центрлік бұрышы 90-қа тең сектор немесе дөңгелектің төрттен бір бөлігі; **[[жазықтық квадранты]]** – екі өзара перпендикуляр (координат осьтері ретінде алынған) түзумен бөлінген жазықтықтың төрт аймағының (бұрышының) кез келген біреуі; 
*  артиллериялық қаруларда қолданылатын бұрыш өлшеуіш құралы; 
*  Квадрант немесе **[[Секстант]]** — астрономиялық құрал
Қабдікәрім Ыдырысов

**Қабдікәрім Ыдырысов** (28.8.1928, Павлодар облысы Ақтоғай ауданы – 15.10.1978, Алматы) – ақын. Павлодар педагогика училищесін (1948), ҚазПИ-ді (ҚазҰПУ) бітірген (1962). 1948 – 52 ж. Павлодар облысы атқару кадетінде нұсқаушы, аға нұсқаушы, 1952 – 57 ж. “Қазақстан пионері” (қазіргі “Ұлан”) газетінде бөлім меңгерушісі, 1957 – 61 ж. “Жазушы” баспасында аға редактор, 1961 – 65 ж. “Қазақ әдебиеті” газетінде жауапты хатшы, 1965 – 72 ж. Қазақстан Жазушылар одағының хатшысы, 1972 – 75 ж. Қазақ КСР-і Мемлекеттік кітап палатасының, 1975 – 78 ж. “Жалын” баспасының директоры болды. Тұңғыш өлеңдері 1947 жылдан жариялана бастады. “Өмір гүлі” (1955), “Саяхатта” (1959), “Ол кезде он үште едік” (1961), “Үйелмелі-сүйелмелі” (1962), “Жасырынбақ” (1963), “Әрқашан күн сөнбесін” (1965), “Аршында балақай” (1968) поэзиялық жинақтары жас жеткіншектерге арналған. “Әке жолы” поэмасы (1963), “Шуақты күндер” (1969), “Жарқын жағалау” (1977), тағы басқа жыр кітаптары туған жерге деген пәк сезімді толғаса, “Армысың, Сауд Арабиясы” жинағында (1974) халықтар достығын жырлады. “Ойлайық та ойнайық” пьесалар (1968), “Ел жатса да, енекем жатпайды” әңгімелер (1970) жинақтары басылып шықты. Ян Дрданың “Май күндерінде” повесін, О.Гончардың “Қоңырау” романын, Гарсиа Лорканың “Қасіретті қайыңдар”, И.Куприяновтың “Вьетнам жұлдызы” пьесаларын, А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, К.Л. Хетагуров, Н.Хикмет, М.Луконин, тағы басқа ақындардың көптеген өлеңдерін қазақ тіліне аударған.

## Сілтемелер
Қазақ энциклопедиясы, 9 т.
Қос салық салу

**Қос салық салу**   – бір салық базасына бір салықты (не мазмұны жақын салықты) екі қайтара салу. Бірінші рет дивидендтерге акционерлік қоғамның жалпы пайдасының құрамында салық салынады, екінші рет акционердің жеке табысының бір бөлігі ретінде салынады. Шетелдіктер қатысатын кәсіпорындардың пайдасына да екі рет салық салынады: бірінші жолы кәсіпорын тіркелген елде, екінші жолы шетелдік қатысушының елінде.

## Дереккөздер


Санат:Қаржы
Санат:Экономика
Қоссейіт

**Қоссейіт** — Түркістан облысы Шардара ауданындағы ауыл, Қоссейіт ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шардара қаласынан солтүстікке қарай 15 км жерде. 

## Халқы

## Тарихы
Ауыл 1965-97 жылдары күріш өсіретін кеңшар орталығы болған. Оның негізінде Қоссейітте құрылған ӨК және бірнеше шаруа қожалықтары мақта, күріш, күнбағыс егеді және мал өсірумен шұғылданады.

## Дереккөздер

Санат:Шардара ауданы елді мекендері
Макро

**Макро** (грекше makros — үлкен, ұзын) — үлкен, ірі деген мағынаны білдіретін күрделі сөздің бөлігі (мысалы, макрофагтар, макромолекула).

Макро... - бір заттың үлкендігін ұзындығын байқататын ұғым, көбінесе микроға қарсы қойылатын көлемді көрсететін, мысалға, макрофагтар, макронуклеус.

## Дереккөздер
Қазақ энциклопедиясы
Бейімбет Қабылдаұлы Қожабаев

**Бейімбет Қабылдаұлы Қожабаев**  (*4.1.1949 жылы туған, қазіргі [[Павлодар облысы]] Павлодар ауданы [[Жаңаауыл]] ауылы*) – әнші (*бас*), ҚР-ның еңбек сіңірген әртісі (*1998*). 1979 жылы Ленинградтың (*[[Санкт-Петербург]]*) мемл. консерваториясының вокалдық факультетін (*проф. С.Р. Рязанцевтің жетекшілігімен*) бітірген. Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамында соло әнші ретінде қызмет (*1979 – 83 және 1987 – 2001*) етті. Сахналық дебютін Ш.Гуноның “Фауст” операсынан Мефистофель партиясын орындаудан бастады. Бұдан кейін Польшаның Легница қаласындағы Варшава келісімшарты штабы қарамағындағы ансамбльде әнші (*1983 – 87*) болып, негізінен әскери әндерді орындады. 2001 – 03 жылдары Мысырда еңбек етіп, Каир қаласындағы Музыка академиясында педагогикалық қызметпен (*2002 жылдан Музыка академиясының проф.*) айналысты; сондай-ақ Каир және Александрия қалаларындағы опера театрында өнер көрсетті. 2003 жылдан Қазақтың мемлекеттік академиялық опера және балет театры құрамында соло әнші әрі әншілер труппасының меңгерушісі. Ол ұлттық және классик. операларға қатысып, Е.Г. Брусиловскийдің “Ер Тарғын”, А.Жұбанов пен Л.Хамидидің “Абай”, Е.Рахмадиевтің “Қамар сұлу”, “Алпамыс” пен “Абылай хан”, Ғ.Жұбанованың “Құрманғазы”, С.Мұхамеджановтың “Жұмбақ қыз” бен “Ақан сері – Ақтоқты”, Н.А. Римский-Корсаковтың “Патша қалыңдығы”, П.И. Чайковскийдің “Евгений Онегин” мен “Иоланта”, Дж. Россинидің “Севилья шаштаразысы”, Дж. Вердидің “Риголетто”, “Дон Карлос”операларында басты партияларды орындады. 1983 жылдан концерттік және 1993 жылдан Қазақ ұлттық консерваториясында оқытушылық қызметпен шұғылданады.

## Сілтемелер
* Әдебиет
* Технология
* Инженерия
* Қазақстан
## Дереккөздер


Санат:Тарихи тұлғалар

Санат:1949 жылы туғандар
Жон

**Жон** – *беткейлері көлбеу, етегі айқын шектелмеген, бір бағытта созылып жатқан [[қырат]].* Салыстырмалы биіктігі 200 м-ден аспайды. Пайда болу жағынан тектоникалық, эрозиялық, мұздық-аккумуляттік деп ажыратылады. Жон Қазақстанда (Қарабауыр, Мұзбел, Балапан Жондары, т.б.) және Батыс Сібірде жиі кездеседі. Жондардың беткейлері жиі тілімденген, төңірегіне қарағанда құрғақтау, батпақсыз келеді және көбінесе қалың орман-тоғайлармен көмкерілген.

## Сілтеме


Санат: география
Мейірбек Оразұлы Оразов

**Мейірбек Оразұлы Оразов ** (1.3.1942 ж.туған, Түркістан облысы Сарапхана ауылы ) – ғалым, филология ғылымы докторы (1983), профессор. (1987).

Ташкент мемлекеттік педогогткалық институтын бітірген (1964). 
*1964 – 67 ж. Низами атындағы Ташкент мемлекеттік педогогткалық институты өзбек тілі кафедрасының оқытушысы; 
*1967 – 82 ж. филология факультеті деканының орынбасары, деканы; 
*1993 – 99 ж. ШПИ, ХҚТУ Шымкент бөлімшесінің оқу жөніндегі проректоры, филология кешенінің директоры; 
*2001 жылдан қазақ тілі және әдебиеті кафедрасының профессоры. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы тақырыбында кандидаттық диссертация қорғады (1970). Жалпы саны 237-ге жуық ғылым. еңбектер жазған, 8 ғылым кандидатын қорғатты. Негізгі ғылыми еңбектері «Көмекші сөздер: Оқу құралы» (1997), «Етістік: Оқу құралы» (2001) деп аталады.

Түркітанушылардың Халықаралық байқауында «Күміс алқа» (1980), «Жыл ғалымы» (Англия, 2002) медальдарымен марапатталған.
## Шығармалары:
*Қазақ тіліндегі калып етістіктері. А., 1980; 
*Семантика казахского глагола (опыт семантической классифкации). АДД., А., 1983; 
*Сөз теориясы. Таш., 1985; 
*Қазақ тіліндегі дуративті қосымшалар. А., 1987; 
*Түркологияға кіріспе. А., 1985 (авторлардың бірі); 
*Қазақ тілінің семантикасы. А., 1992; 
*Түркітанымға кіріспе. А., 1993; 
*Көмекші сөздер. Таш., 1997.

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан филологтары
Санат:Профессорлар
Концессия

**Концессия** (латын. сoncessіo – рұқсат, кеңшілік жасау, көну), 1) құқықта – табиғат байлықтарын, кәсіпорындарды және мемлекетке тиесілі басқа да шаруашылық нысандарды шет мемлекетке, шет ел фирмасына, компаниясына, т.б. тұлғаларға белгілі бір мерзімге пайдалануға беру туралы шарт. Табиғат ресурстарына мемлекеттің егемендігінен мемлекеттердің өз азаматтары мен шетелдіктерге Концессия беру құқығы да, Концессияның күшін өзгерту және қолданылуын мерзімінен бұрын тоқтату құқығы да туындайды. Концессияның тоқтатылуы туралы мәселе халықаралық құқық қағидаттарына сәйкес, ең алдымен, ішкі заңнама негізінде шешіледі; 2) экономикада – бір тарап (құқық иесі) екінші тарапқа (пайдаланушыға) сыйақы үшін құқық иесіне тиесілі айрықша құқықтар кешенін, соның ішінде фирмалық атауға немесе құқық иесінің коммерциялық таңбаларға құқығын, қорғалатын коммерциялық ақпаратқа, тауар белгісіне, қызмет көрсету белгісіне, т.б. құқықты белгілі бір мерзімге немесе мерзімін көрсетпей кәсіпкерлік қызметте пайдалану құқығын беретін құқықтық қатынастар. Концессия шартында құқық иесінің айрықша құқықтар кешенін, іскерлік беделін, коммерциялық тәжірибесін қатаң түрде белгіленген көлемде пайдалану көзделеді, онда пайдалану аумағы көрсетіледі немесе көрсетілмейді және ол кәсіпкерлік қызметтің белгілі бір аясына орай қолданылады.
Пайдаланушы Концессия үшін сыйақыны тиянақталған бір жолғы немесе дүркіндік төлемдер, түсімнен аударылатын жарналар түрінде немесе шартта көзделген өзге пішінде төлейді. Құқық иесі пайдаланушыға Концессия нысанын не оның қайсыбір бөлігін басқа тұлғалардың пайдалануы үшін рұқсат беруі (қосымша Концессия құқығы) мүмкін. Кейбір жағдайда белгілі бір тұлғаларға белгілі бір мерзімге қосымша Концессия шартымен белгілі бір құқықтар кешенін пайдалану құқығын уақытша беруге пайдаланушыларды міндеттейді, бұл рыноктарды жаулап алудың бір түрі. Басқа бір жағдайда Концессия әдейі шектеледі, атап айтқанда, осыған ұқсас айрықша құқықтар кешенін пайдаланушыға бекітілген аумақта басқа тұлғаларға олардың пайдалануы үшін бермеуге не осы аумақта осыған ұқсас меншікті қызметтен тартынуға құқық иесін міндеттеу; пайдаланушыны Концессия шарты қолданылатын аумақта құқық иесімен бәсекелеспеуге міндеттеу; құқық иесінің бәсекелестерін осыған ұқсас құқықтардан бас тартқызу; шарт бойынша берілген айрықша құқықтарды жүзеге асыру кезінде пайдаланылатын коммерциялық үй-жайлардың орналасқан жерлерін, сондай-ақ, олардың сыртқы және ішкі ресімделуін құқық иесімен келісіп алуға пайдаланушыны міндеттеу жолымен алдын ала шектеледі.
Қазақстан Республикасында Концессия кезінде құқық иесі пайдаланушының тауарды сату бағасын немесе пайдаланушының жұмыстарды орындау, қызметтерді көрсету бағасын анықтауға, бұл бағаның жоғары немесе төмен шегін белгілеуге құқылы емес, ал пайдаланушы сатып алушылардың (тапсырыс берушілердің) айрықша белгіленген санатына не белгілі бір аумақтағы (сонда тұратын) айрықша сатып алушыларға тауарларды сатуға, жұмыстарды орындауға, қызметтерді көрсетуге құқылы емес.
## Дереккөздер
*"Қазақ Энциклопедиясы",  11 - том

Санат:Экономика
Исраил

**Исраил** – діни ұғым бойынша Мұса пайғамбардың қауымы, соның жолын ұстағандар. Абай өзінің «Біраз сөз қазақтың тубі қайдан шыққаны туралы» деген тарихи еңбегінде: «Біздің қазақтың ықыласы атасын ғараптан шықты дегенді, яғни бәни Исраилден шықты дегенді ұнатқандай» деген сөздермен бастайды да, бұл түсініктің тарихи шындыққа жатпайтынын, қараңғылықтан туғанын дәлелдейді. Одан әрі ақын қазақ және оған туыстас халықтардың арғы тегі және олардың қазіргі қазақ жеріне орналасу тарихы туралы түйгендерін баяндайды. Біздердің шын мәнісінде арабтардан емес, монғолдардан шыққанымызды дәлелдейді.
## Дереккөздер


Санат:Абай энциклопедиясы
Хламидиялар

**Хламидиялар** (грек. *chlamyda – мантия*) — адам, жануар және құстарда әртүрлі ауру қоздыратын бактериялар. Хламидиялар жасуша ішінде өніп-өсіп, паразиттік тіршілік етеді. Зақымданған жасушаларда олар мантия (сырттан киетін ұзын шапан) сияқты қабықша түзетіндіктен, аты осыған байланысты аталған. Хламидияның бірнеше түрі бар: 
*C. trachomatіs, C. psіttacі — адамдарда; 
*C. pecorum, C. abortus, C. felіs — жануарларда ауру қоздырады. 
Ұсақ, пішіні шар тәрізді. Хламидия адамдарда көз ауруларын (басыр, конъюнктивит, т.б.), несеп-жыныс жолдарының (уретрит, простатит, эндометрит, сальпингит, т.б.), шап бездерінің вирусты ауру (шап лимфогранулематозы) және өкпенің қабынуы (бронхит, пневмония, орнитоз, т.б.) ауруларды қоздыруға себепкер болады. Қоздыратын ауру түріне байланысты жұғу жолдары да әртүрлі болып келеді. Көбінесе тұрмыстық қатынас арқылы (тікелей жанасу немесе тұрмыстық заттар арқылы), жыныстық жолмен және тыныс алу жолдары арқылы жұғады. Хламидия қоздыратын ауруларды жалпы атпен хламидиоздар деп атайды. Хламидиозбен ауырып тұрған адамда иммунитет ұзаққа созылмайды, сондықтан қайталап ауруы мүмкін. Ауруға диагнозды: 
#зақымданған жерден жағынды алып, бактерия морфологиясын; 
# серол. реакцияның көмегімен науқастың қан сарысуындағы арнайы антиденелердің деңгейін анықтайды; 
# ұрықтанған тауық жұмыртқасына немесе жасуша дақылдарына жұқтыру арқылы науқастан алынған заттан Хламидияның таза дақылын бөліп алып зерттейді. 
Емі: антибиотиктер, иммунды-стимулдеуші препараттар, т.б. беріледі. Жеке бастың гигиенасын, құс өсіретін кәсіпорындарда қауіпсіздік техникасын сақтау. Хламидияға қарсы егу әдісі қолданылмайды.

## Сілтемелер


Санат:Бактериялар
Ілебалық

**Ілебалық** – орта ғасырдағы қала. 

## Орналасқан жері
Алматы облысы Іле ауданы Іле өзенінің орта ағысы, қазіргі Қапшағай СЭС-нің жанында болған.

## Сипаты
Белгілі зерттеушілер А.Н. Бернштам мен В.В. Бартольд – М. Қашқари мен В. Рубруктың жазба деректерін негізге ала отырып, Ілебалықты Шеңгелді бекінісінің орнындағы “Екі өгіз” қаласы десе, академик Ә. Марғұлан Мұхаммед Хайдардың дерегіне сүйеніп, Ілебалықты өз алдына жеке қала болған деп тұжырымдайды. Ілебалық қаласының орны әлі толық анықталмаған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан көне қалалары
Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Қазақстан археологиялық ескерткіштері
Санат:Алматы облысы географиясы
Ораңғай

**Ораңғай** — Түркістан облысы Сауран ауданындағы ауыл, Ораңғай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шорнақ ауылынан солтүстік-шығысқа қарай 27 км-дей жерде, Қантағы (Хантағы) өзенінің бойында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1955 жылы құрылған Жамбыл атындағы мақта ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде бірнеше шаруа қожалықтары ұйымдастырылған. 

## Инфрақұрылымы
Мәдениет үйі, орта мектеп, мешіт, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б.  мекемелер жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Сауран ауданы елді мекендері
Өлара

**Өлара** – ескі ай мен жаңа ай аралығындағы Ай көрінбейтін уақыт. Күн сәулелері Ай бетінің бір жартысын ғана жарықтандыратындықтан, Жердегі бақылаушыға Айдың жарықтанған бір бөлігі ғана көрінеді. Ай Жерді, ал екеуі бірге Күнді айнала қозғалатындықтан Айдың Жерден көрінетін бөлігі үнемі өзгеріп отырады. Жаңа ай туғанда жіңішке орақ тәрізді болып көріне бастайтын Ай, уақыт өте келе толысып толған Айға айналады. Одан әрі ол күннен-күнге кішірейіп, ақыры көрінбей кетеді. Бұл кезде Ай Күн мен Жердің арасында, ал үшеуі бір түзудің бойында орналасады. Айдың жарық бөлігі Жерге қарама-қарсы жақта болады. Осы уақыт – Өлара деп аталады. Күннің тұтылуы тек Өлара кезінде болуы мүмкін. Ай орбитасының жазықтығы мен Жер орбитасының жазықтығы арасындағы бұрыш 5°29' болғандықтан, Күн, Жер, Ай бір түзу бойына ай сайын орналаса бермейді.

## Өлара сөзінің пайда болуы
Сырт қарағанда, «*өлара*» сөзін екі түбірдің бірігуінен
пайда болған ба деп те қаласыз. Іздестіре келгенде,
оның әуелден-ақ бір сөз әрі мағынасының да тіпті өзгеше болғандығына көз жеткізу қиын емес. «*Өлараға*» сәй-
кес сөздің якут тілінде ұшырасуына қарап, сөз төркінін түркі тілдері болар деп те қаласың. Якутша «*уларый*» түлғалы сөз біздің үғымымыздағы «*өзгеру, өзгеріске түсу*» дегендермен бірдей (Як.-рус. сл., 1972, 433). Бұл сөз якуттарға моңғол тілінен ауысқан. моңғолдарда «ули-рах» тұлғасы — өзгеру, алмасу мағыналарында айтылады (Мон.-қаз. сөз., 1954, 212). моңғолдардан якут тіліне
ауысқанда, соңғы «х» дыбысы түсіріліп, якуттар өз тілі-
нің заңдылықтарына икемдеуі нәтижесінде «уларый»
тұлғасы туған. Ал қазақтар қабылдағанда бастапқы «у»
дыбысын «ө» -ге өзгертіп, моңғол тіліндегі «и» дыбысы
орнына «а»-ны қолданған, мұнда да соңғы «х» дыбысы
түсірілген. Осының нәтижесінде «*өлара*» сөзі пайда болған. Әдетте, ескі ай мен жаңа айдың түйіскен шағында
ауа райында өзгерістер болып тұратыны ертеден белгілі.
Осы өзгерісті біріне-бірі жеткізе білу ниетімен әр кез
осы «*өлара*» сөзі қолданылып отыру ежелден қалыптасқан. Сейтіп тіліміздегі «*өлара*» тұлғасының туу тарихы осылайша түсіндірілмек.
## Дереккөздер


Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Санат:Астрономия
Геннадий Александрович Вядро

**Геннадий Александрович Вядро** (1928 ж.т., Ташкент қ.) – медицина ғылымдарының докторы (1976), профессор (1978), ҚР Халық ағарту ісінің еңбек сің. қызметкері.

Алматы мемл. мед. институтын (1953, қазіргі Қазақ ұлттық медицина университеті) бітірген. Респ. «Бурабай» санаторийінде дәрігер-ординатор, бөлімше меңгерушісі, бас дәрігердің орынбасары (1953–1964ж.), Ақмола мед. институтында (қазіргі Астана мемлекеттік медицина академиясы) ассистент (1964–1968), доцент (1968–1971) болып істеді. 1971 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

1973 ж. «Профилактика и борьба с осложнениями при резекциях легких у больных туберкулезом» деген тақырыпта доктарлық диссертация қорғады. 82 ғыл. еңбектің авторы.

## Дереккөздер


Санат:1928 жылы туғандар
Санат:Ташкентте туғандар
Санат:Медицина ғылымдарының докторлары
Санат:Қазақстан медиктері
Санат:Астана медицина университетінің профессорлары
Санат:Қазақ КСР Халық ағарту ісінің еңбек сіңірген қызметкерлері
Санат:Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті түлектері
Санат:Астана мемлекеттік медицина академиясы оқытушылары
Соттық сарап ілімі

Соттық сарап ілімі, экспертология — сот сараптамаларының қалыптасу және даму заңдары мен әдіснамасы, зерттеу заңдылықтары туралы білімдер жиынтығы. Экспертология сөзі сондай-ақ сот сараптамасы жалпы теориясының баламасы болып табылады. Бұл терминді ұсынған әрі қалыптастырған (1979) А.И. Винберг пен Н.Т. Малаховская болды. Ғылым әдебиеттерде экспертологиядан гөрі көбіне “сот сараптамасының жалпы теориясы” термині қолданылады.
## Дереккөздер

Санат:Сот
Соттық құзырет

Соттық құзырет — нақты бір істі бірінші инстанция соты ретінде қарау өкілеттілігі. Азаматтық процесте соттық құзырет пәндік және аумақтық болып екіге бөлінеді. Пәндік соттық құзырет бойынша белгілі бір пәнге қатысты істер нақты бір соттардың құзыретіне жатқызылады. Жалпы тәртіп бойынша барлық істер ауданы соттардың құзыретіне берілген. Ал облысы және Жоғарғы сот құзыретіне жататын істер өз алдына топқа бөлінеді. Мысалы, ҚР Жоғарғы сотының құзыретіне ҚР Президентінің, Парламентінің, Үкіметінің актілерін, министрліктердің, агенттіктердің адам құқығы мен бостандығына қатысты актілерін шағымдау, мемлекеттік құпияға қатысты істерді қарау, т.б. жатады. Қылмыстық процесте пәндік, аумақтық және тұлғалық соттық құзырет болып бөлінеді. Пәндік соттық құзырет қылмыстың сипаты мен ауырлығына байланысты. Ауыр қылмыстар облысы және оларға теңестірілген соттардың құзыретіне кіреді. Аса ауыр қылмыстарды Жоғарғы сот қарайды. Негізінен қылмыстық істердің дені (95%) ауданы соттарда қаралады. Аумақтық соттық құзырет қылмыстың жасалған орнымен анықталады, яғни қылмыс қай соттың қызмет ету аумағында жасалса, сол соттың құзыретіне жатады. Бірнеше жерде жасалған қылмыс бойынша істі тергеу аяқталған аумақтың соты қарайды. Қс жылдам, толық әрі әділ қаралу үшін және оның тәрбиелік ықпалы анағұрлым тиімдірек болу үшін бір деңгейдегі басқа сотқа тапсырылуы мүмкін. Тұлғалық соттық құзырет қылмыс субъектісіне, оның лауазымдық жағдайы мен бағынатын органына байланысты. Мысалы, ҚР Бас прокурорының қылмыстық ісін бірінші инстанция соты ретінде Жоғарғы сот қарайды, ал әскерилердің жасаған қылмыстары бойынша істерін әскери соттар қарайды.
## Дереккөздер

Санат:Сот
Арасан тауы

**Арасан** – Жетісу облысы Кербұлақ және Ескелді аудандарының шекарасында орналасқан тау. Батыстан шығысқа қарай ендік бағытта созылып жатыр. 

## Жер бедері
Ең биік жері 3800 м-ге жуық. Ал 3500 м-ден жоғарыдағы тау жоталарында жер бедерінің альпілік пішіндері кең дамыған. Мұнда тауаралық кең жазықтар бар. Мұздықтардың көпшілігі дерлік таудың солтүстік беткейінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Төменгі палеозой қабаттары кристалдық тақтатас, кварцит, гнейс, әктас, мәрмәр жыныстарынан құралған.

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер
*  Капал-Арасан шипажайы 

Санат:Ескелді ауданы таулары
Санат:Кербұлақ ауданы таулары
Тәттіғали Қожанов

**Тәттіғали Қожанов** (*[[1893]], бұрынғы [[Орал губерниясы]] [[Жымпиты уезі]] [[Қаратөбе ауылы]] – [[1941]]*) – қайраткер, саяси қуғын-сүргін құрбаны. 

1921 жылы Саратов қаласы түбіндегі Мариинское орта ауыл шаруашылығы училещесін бітірген. 1921 – 28 жылдары Орал губерниясының Орал және Қаратөбе аудандарында уәкіл, учаскелік агроном, Жымпиты уездік атқару комитетінің төрағасы, губерниясы жер бөлімінің меңгерушісі болды. 1928 – 30 жылдары Семей округі жер басқармасының меңгерушісі, округтік комитет бюросының мүшесі, 1930 – 37 жылдары Мемлекеттік жер тресінің директоры, Қазақ АКСР-іЖер халық комиссариаты алқасының мүшесі, Алматы облысы жер бөлімінің меңгерушісі, облысы атқару к-тінің төрағасы, 1937 жылдың желтоқсанынан 1938 жылдың тамызына дейін Қазақ КСР-і егін шаруашылығы халық комиссары, 1938 – 39 жылдары Солтүстік Қазақстан облыстық жер басқармасының бастығы қызметтерін атқарды. 1939 жылы наурызда тұтқындалды. 1941 жылы сәуірде 8 жылға сотталып, Магадан облысында қайтыс болды. 1957 жылы қаңтарда ақталған.

## Дереккөздер


Санат:1893 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1941 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:КСРО-да репрессияланғандар
Санат:Қазақстан министрлері
Светлана Федоровна Бакирова

**Светлана Федоровна Бакирова** (1942 жылы туған, Ресей, Амур облысы Свободный пос.) – геология-минералдар ғылыми докторлық (1994), профeссор (1999). Ленинград (1967, қазіргі Санкт-Петербург) химия-фармацевтика институтын бітірген соң Атырау облысы дәріхана басқармасында (1967–1975), Мұнай химиясы және табиғи тұздар институтында инженер, ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі (1975–1999), ал 1999 жылдан Атырау мұнай-газ институтында оқытушы болып жұмыс істейді. 1993 жылы «Геохимия порфироновых комплексов и микроэлементов в связи с прогнозом качества нефтей (на примере Западного Казахстана)» деген тақырыпта докт. дисс. қорғады. Бакирова 80-нен астам ғыл. еңбектің, оның ішінде 2 монографияның, 4 авторлық куәлік пен 1 патенттің авторы. 
## Сыртқы сілтемелер
* http://terminal.kzn.ru/page468.htm/show/11868
* http://www.inhp.ru/ru/info/2478.html
* http://old.rsl.ru/table.jsp?f=21&t=3&v0=%D0%93%D0%B5%D0%BE%D1%85%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%8F&f=1003&t=1&v1=&f=4&t=2&v2=&f=21&t=3&v3=&f=1016&t=3&v4=&f=1016&t=3&v5=&cc=a1&i=81&s=2&ss=1003&ce=4

## Дереккөздер</span>


Санат:Тұлғалар
Сот ұйрағымы

Сот ұйрағымы — сот қаулыларының бір түрі. Соттық істің мәні бойынша шығарылатын негізгі қаулыдан (шешім немесе үкім) өзге барлық сот қаулылары ұйғарым болып аталады. Ал кассациялық инстанцияда сот ұйрағымы негізгі шешім болып табылады. Қылмыстық процесс бойынша қылмыстың жасалуына негіз болған себептерге тиісті ұйым мен лауазымды тұлғаның назарын аудару мақсатында сот ұйрағымы шығарылады.

## Дереккөздер
 

Санат:Сот
Түрлендіру

нобай|Ромбының тік төртбұрышқа түрлендірілуі
**Түрлендіру** — кез келген Х жиынындағы -дің өз-өзіне бейнеленуі. Кейде (әсіресе, матем. анализ бен геометрияда) бір жиынды екінші бір жиынға ауыстырып бейнелеуді де түрлендіру деп атайды (мысалы, Лаплас түрлендіруі, Фурье түрлендіруі, т.б.).

Геометрияда нүктелік Турлендіру жиі қарастырылады. Мұндай Турлендіруде белгілі бір жиынның (сызық, бет, кеңістік) әрбір х нүктесіне сол жиынның басқа бір f(х) нүктесі сәйкес қойылады. Яғни, нүктелік Турлендіру нүктелер жиынының өз-өзіне бейнеленуі болып табылады. Нүктелік Турлендіруге қозғалыс Турлендіру, айналу Турлендіруі, аффиндік Турлендіру жатады. Нүктелік Т-дің көптеген маңызды кластары топ құрайды (мыс., қозғалыс тобы, т.б.). Геом. зерттеулерде Турлендіру берілген фигураны қарапайым қасиеттері басымдау болатын басқа фигураға ауыстыру үшін қолданылады. Мысалы, шеңберді зерттеу жеңілірек болғандықтан, аффиндік Турлендірудің көмегімен эллипсті шеңберге Турлендіруге болады. Фигураның берілген Турлендіруде өзгермейтін қасиеттерін инвариант деп атайды. Алгебрада қарастырылатын теңбе-тең Турлендірулерге жақшаларды ашу, көбейткіштерге жіктеу, ортақ бөлімге келтіру, т.б. жатады. Жоғары математикада берілген функцияны басқа бір функциямен ауыстыратын функцияларды Турлендіру зерттеледі.

## Сілтемелер:
Қазақ Энциклопедиясы, 9 том

Санат: Математика
Санат: Геометрия
Ойтоған

**Ойтоған** — Жетісу облысы Ақсу ауданындағы ауыл, Ойтоған ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жансүгіров ауылынан солтүстік-батысқа қарай 50 км жерде, Көлденең өзенінің жағалауында, қуаң шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1963-1997 жылдары Ш.Уәлиханов атындағы қой өсіретін кеңшардың орталығы болды. Оның негізінде Ойтоғанда және округке қарасты Үлгілі, Бұлан ауылдарында ӨК және бірнеше шаруа қожалығы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы елді мекендері
Зауыт-ВТУЗ

**ЗАУЫТ-ВТУЗ** – КСРО-да ірі өнеркәсіп орындары жанында жұмыс істеген дербес техникалық жоғары оқу орындарының атауы. Зауыт-ВТУЗ өндіріс қызметкерлері арасынан жоғары білімді мамандар даярлау, өнеркәсіп орындарында инженер-техникалық қызметкерлердің білімін жетілдіру, ғылым мен техника жаңалықтарын өндіріске енгізу, т.б. міндеттерді орындады. Қазақстанда ең алғашқы Зауыт-ВТУЗ 1963 жылы Теміртау қаласында Қарағанды металлургия зауытының жанынан ашылды. Оның химиялық-металлургиялық, экономикалық және инженер-құрылысшы факультеттерінде 11 мамандық бойынша инженерлер даярланды.

## Дереккөздер


Санат:Теміртау
Таскесім

**Таскесім**, аншлиф (нем. Anschlіff, anschleіfen – жылтырату) – үлкейтіп көрсететін аспаптар көмегімен танып-білу үшін бір немесе екі жағы да жылтыратылып өңделген тас кесегі. Қаттылығы төмен тау жыныстарынан даярлаған Таскесімді канифоль, самырсын зәмзәмі, акриль шайыры, т.б. дәнекерлеп біріктіріп алады да жылтыратып өңдейді. Таскесімді ұнтақты сынама түйірлерінен дайындағанда оларды біріктірген соң пресс-пішінге салады.

## Дереккөздер
Іле ботаникалық бағы

**Іле ботаникалық бағы** – ғылыми-зерттеу мекемесі. ҚР Ғылым және білім мин-нің Ботаника және фитоинтродукция ин-ты қарамағында. 1946 ж. Оңт. Балқаш маңындағы шөл және жартылай шөл аймақтарын а. ш-на пайдалану мақсатында Үшжарма шатқалында (Бақанас а-нан 45 км жерде) ашылды. Оның ашылуына акад. Қ.И. Сәтбаевтың ұсынысымен “Іле кешенді базасының” құрылуы себеп болды. Бақ Іле өз-нің оң жақ жағалауында, Балқаш ауданының орт. Бақанас кентінен 2 км жерде орналасқан. Жер көлемі 91 га, оның ішінде табиғи өсімдік жабыны 70,4 га, ол 35 түрлі өсімдік қорынан тұрады. Бұл аймақтың климаты тым континенттік. Жаздың ыстық айларында ауа темп-расы 44С-қа, ал топырақ беті 70С-қа дейін қызады, ауаның ылғалд. 30 – 45% шамасында, қысы қысқа, қары аз, суық. Жауын-шашынның орт. жылдық мөлш. 130 мм, оның басым бөлігі күзде түседі. Топырақ жамылғысы әркелкі, негізінен ашық сұр топырақ басым. І. б. б-нда осы аймақтың табиғат, климат жағдайына төзімді табиғи және мәдени өсімдіктердің түрлерін жерсіндіру, оларды көбейту ғыл. жұмыстары жүргізіледі. Бақ құрылғаннан бері тағамдық, дәрілік, сәндік, т.б. өсімдіктердің 2 мыңнан астам түрлері сұрыпталды, олардың жаңа формалары өсіріліп, сынақтан өтті. Ағаш-бұта өсімдіктерінің 140 түрі мен формалары, жеміс-жидектердің 90 түрі мен сұрыптары, қылқан жапырақтылардың 24 түрі, сәндік, гүлді өсімдіктердің 230 түрі мен формалары іріктеліп алынып, бақта өсіп тұр. Астық, бұршақ тұқымдас, мәдени және табиғи шөптесін, малазықтық өсімдіктердің 120 түрі мен сұрыптары жан-жақты зерттеліп, бау-бақшалық өсімдіктердің жаңа 31 сорты (Слава капустасы, Бизон және Эрлиан томаттары, Возниковский қияры, Шантанэ сәбізі, Куба Король қарбызы, Бухарка қауыны, т.б.) шығарылып, аймақтағы тәлімді, суармалы, саз, сортаң топырақты жерлерге шаруашылық мақсатта енгізілді. Қазір І. б. б-ның жалпы коллекц. қоры 495 таксонды құрайды. Бақтың өндірістік тәлімбағында (питомнигінде) тұрғындардың сұраныстарын қанағаттандыру үшін алманың, алмұрттың, туяның, қарағайдың, хеномелестің, раушангүлдің, т.б. көшеттері өсіріледі.


Илийский ботсад сверху (2).jpg| 
Казахстан, Илийский ботанический сад (4).jpg| 


## Пайдаланылған cілтемелер
С. Әбиев	


Санат: Қазақстан географиясы
Санат:Ботаникалық бақтар
Абдурашит Ибрагимов

**Абдурашит Ибрагимов**, *Рашит қазы* (1857, Ресей, бұрынғы Тобыл губерниясы, Тара қаласы – 1944, Жапония, Токио қаласы) – Ресей империясындағы түркі халықтарының 20 ғасырдың басындағы азаттық күресі жетекшілерінің бірі, көрнекті қоғам қайраткері, публицист.

## Өмірбаяны
Еділ бойындағы медреседе, Бұхарадағы діни оқу орнында білім алған. 1885 – 92 жылдары Тара қаласында имам, Түмендегі (Тюмень) медресе мұғалімі, 1892 – 93 жылдары Орынбор мұсылмандары діни басқармасында қазы болып қызмет етті. 1893 жылы Түркияға кетті. Онда жүріп шетелдік басылымдар арқылы Ресей империясының отаршылдық саясатын сынға алып, әлем жұртшылығының назарын Ресей мұсылмандарына бұруда елеулі рөл атқарды. 1895 жылы өзінің әйгілі “*Шолпан жұлдызы*” атты кітабын шығарды. Кітапта мұсылман халықтарының ұлттық-саяси мәселелері көтерілді. 20 ғасырдың басында Ибрагимовтың “*Шолпан жұлдызы*” Ресейге жетіп, мұсылмандар арасында зор беделге ие болды. Кітап патша тыңшыларынан жасырын түрде қолдан қолға өтіп, мұсылман халықтарының саяси оянуына өз септігін тигізді. 1904 жылы Стамбұл қаласында Ресей өкіметінің шешіміне орай тұтқындалып, абақтыға жабылды. Көп ұзамай мұсылман жұртшылығының талап етуімен абақтыдан босатылып, Қазанда, Перьмде, Уфада, Троицкіде, Қызылжарда отаршылдық саясатқа қарсы үгіт-насихат жұмыстарын жүргізді. Қызылжар (Петропавл) қаласында болған кезінде сол өңірдегі қазақ, татар халықтарының өкілдерін жинап, мұсылмандардың талап-тілектерін тұжырымдап, Ресей Министрлер Кеңесінің төрағасы граф Витте атына өтініш жіберуді ұйымдастырды. 1904 жылы “*Автономия*” атты кітабы жарық көрді. Онда мұсылман халықтарының азаттық қозғалысындағы басты міндеті автономия алу мәселесі болу керек екендігін атап көрсетті. Санкт-Петербургте “*Мират*” журналын, ал 1905 жылдан бастап “*Үлфәт*” және “*Тилмиз*” атты газеттерді шығарып, Ресей империясы мұсылмандарының саяси-әлеуметтік мәселелерін көтерді.
“*Үлфәт*” газетіне қосымша ретінде қазақ тілінде “*Серке*” атты газет ұйымдастырды. Газетінің алғашқы саны ғана жарық көріп, Ресей өкіметінің тыйым салумен жабылып қалды. 1905 – 1907 жылдары Бүкілресейлік мұсылман съездерін өткізуге жетекшілік етті. “Ресей мұсылмандары одағы” ұйымының ОК-і мүшесі болды. 1-, 2-Мемлекеттік думадағы мұсылман фракциясының қызметіне қызу араласты. 1909 жылы Ресейден кетіп, Шығыс Азия елдеріне саяхат жасады. 1912 жылы Түркияда “*Ислам дүниесі*” атты журнал шығарды. 1-дүниежүзілік соғыс жылдары немістерге қолға түскен татар, башқұрт халықтары өкілдерінен патша өкіметіне қарсы күресетін “*Азия батальоны*” деп аталатын қарулы жасақ құрып, 1916 жылы Юсуф Акчурин секілді қайраткерлермен бірге АҚШ президенті В.Вильсонға (1856 – 1924) телеграф арқылы мәлімдеме жолдады. Онда 1-дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей мұсылмандарының тәуелсіздікке қол жеткізу мәселелері айтылған. 1921 – 33 жылдары Египетте, 1934 жылдан Жапонияда тұрды. Токиода мешіт ашып, оның имамы болды.
## Дереккөздер


Санат:1857 жылы туғандар
Санат:1944 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ислам ғұламалары
Сот шешімі

**Сот шешімі** – бірінші инстанция сотының азаматтық іс бойынша шығаратын актісі. Сот шешімі **кіріспе, сипаттама, негіздеме және шешуші** бөлімдерден тұрады. Кіріспе бөлімде соттың толық атауы, шешім шығару уақыты мен орны, даудың мазмұны, іске қатысушы тұлғалар көрсетіледі. Сипаттама бөлімінде талапкердің талабы, жауапкердің қарсылығы және басқа қатысушылардың түсініктемелері жазылады. Негіздеме бөлімінде соттың істі қалай шешу керек екендігі туралы тұжырымы айтылады. Осы бөлімде тұжырымға негіз болған мән-жайлар, дәлелдемелерді қабылдамаудың дәйектері көрсетіледі, яғни іс бойынша ұсынылған дәлелдемелерді бағалайды, сондай-ақ талаптың негізділігі жөніндегі соттың тұжырымы және сот сүйенген құқықтық нормалар көрсетіледі. Ал шешуші бөлімде талапты қанағаттандыру не одан бас тарту және сот шығындарын өтеу жөніндегі соттың қаулысы көрініс табады. Осы бөлімде шешімді шағымдау мерзімі мен тәртібі көрсетіледі. Сот шешімі заңды (яғни іс бойынша қолданылуы тиіс материалдық және процессуалдық құқық нормаларына сәйкес) және негізді (сот талқысында анықталған мән-жайларға орай) болуға тиіс.
=Пайдаланған сілтеме=


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбаев

**Бейбіт Орынбекұлы Қойшыбаев** (20 қараша 1945 жыл, Саудакент ауылы, Сарысу ауданы, Жамбыл облысы) — кеңестік және қазақстандық жазушы, публицист, ғалым, тарих ғылымдарының кандидаты (2002).

Қазақ ұлттық аграрлық университетін бітірген (1968).

1968–1969 жылдары Байқадам кәсіптік-техникалық училищесінің оқытушысы, 1969–1971 жылдары Қазақ КСР-і Министрлер Кеңесінің «Қазақ ауыл шаруашылығы техникасы» бірлестігінде инженер, аға инженер, 1971–1975 жылдары Алматы облысы комсомол комитетінің кәсіптік-тех. білім секторының меңгерушісі болды. 1975–1985 жылдары «Қазақстан пионері», «Білім және еңбек», «Социалистік Қазақстан» (қазіргі Егемен Қазақстан) газет-журналдарында жауапты қызметтер атқарды. 1985–1987 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасы аппаратында Жоғары Кеңес актілерін жариялау тобының аға редакторы болды. 1988–1989 жылдары «Қазақ әдебиеті газетінде аға тілші, бөлім меңгерушісі, 1990–1991 жылдары «Денсаулық» журналының бас редакторы, 1991–1996 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы, сонымен бірге Қазақстан әдеби қоры басқармасының төрағасы, «Тіршілік журналының бас редакторы, «Әдеби қор жаршысы» газетінің бас редакторы, 1997–2001 жылдары «Zaman — Қазақстан» газеті бас редакторының орынбасары болды. Экономика және сауда министрлігі автор құқығын қорғау агенттігі бас басқармасының бастығы, Алматы облысы көші-қон және демография басқармасында бөлім бастығы қызметтерін атқарды. 2001–2003 жылдары «Қазақ энциклопедиясы» баспасында орталық бастығының орынбасары, 2003–2007 жылдары «Заңгер» журналының жауапты редакторы, «Қазақ әдебиеті» газеті бас редакторының орынбасары болып істеді. 2007 жылдан «Жұлдыз» журналының жауапты хатшысы.

Қойшыбаев өз еңбектерінде тарихтың «ақтаңдақ» беттерін зерттеуге ден қойды. Шығармалары орыс, беларус, болгар, қытай тілдеріне аударылған. Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен, Құрмет орденімен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:20 қарашада туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Сарысу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Құрмет орденінің иегерлері