open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ералиев Әленбек Қамзаұлы

**Ералиев Әленбек Қамзаұлы** - ғалым, экономикал ғылым докторы (1993), профессор (1995). 1957 ж. Алматы қаласындағы орта мектепті, 1962 ж. ҚазМУ-ді, 1970 ж. Мәскеу инженерлік-экономика институтының аспирантурасын бітірген. 1962-64 ж. Алматы ауыр машина жасау зауытында, 1964-67 ж. Мемлекеттік жобалау институтының химия машиналары ҒЗИ-нда кіші аға ғылыми қызметкер болды. 1970 жылдан ҚазПТИ-де аға оқытушы, кафедра меңтерушісі. 700-ден аса ғылыми еңбегі жарияланған.

## Дереккөздер
Шарын таспасы

**Шарын тасшөбі** () — бұршақ тұқымдасы, таспа туысына жататын бұта. Іле Алатауында, Шарын өзенінің аңғарына таяу беткейлерде кездеседі. Биіктігі 30-35 см. Діңі қоңыр қабықты, тармақты. Бір жылдық сабақтарын тықыр түк басқан. Жапырақтарының ұзындығы 2,5-3,5 см, қысқа сабақты. Жапырақшалары 2-3 жұпты, жұмыртқа пішінді, сопақ немесе дөңгелек, қалың ақ түк басқан. Гүлшоғыры - шоғырбас гүл. Тостағаншасының ұзындығы 8-9 мм, қалың түк басқан. Күлтесінің ұзындығы 18-19 мм, күлгін түсті. Мамыр-маусымда гүлдеп, шілдеде жемістенеді. Жемісі — бұршақ, ұзындығы 25-30 мм. Өте сирек кездеседі, эндемика Қазақстанның "Қызыл кітабына" енғізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Ереуілтөбе

**Ереуілтөбе** - Райымбек ауданы Қарқара жайлауындағы тарихи орын. 19-ғ. аяғы, 20-ғ. басында атақты Қарқара жөрмеңкесі өтіп жүрген жайлаудың кіндік тұсындағы төбе. 1916 ж. 11-шілдеде осы төбеде бас қосқан Албан руының игі жақсылары патша өкіметінің ескерге адам алу туралы жарлығына қарсы шығын, көтеріліс жасауға пөтуаласады. Жетісу облыс жандарм басқармасының архив құжаттарында осы үлкен жиынға Пржевальск (Қарақол), Верный, Қапал уездерінің өкілдері және ұйғырлардың Кетпен, Ақсу-Шарын болыстарынан адамдар қатысқаны ерекше атап көрсетілген (ОМА, Жандарм басқармасының қоры, 6-іс, 78-81-6.). Осы жиында ортаға тасталған: "Берсек — бала өледі, бермесек — шал өледі. Бала өлгенше, шал өлсін" деген бір ауыз сөз Қарқара (Албан) ұлт-азаттық көтерілісінің ұранына айналған. 1926 ж. күзінде мемлекеттік қайраткерлері О.Жандосов, Ы.Көшкінов, Ә.Жүнісов, т.б. ұйымдастыруымен Қарқара (Албан) көтерілісінің 10 жылдығы аталып өтіп, бұрын Көктөбе, Айттөбе делініп келген төбені Ереуілтөбе деп атау туралы ұсыныс қабылданды. Жиналған қалың жұртшылық төбе басына тас үйіп, қазақ театрының негізін қалаушы Қ.Қуанышбаев, Е.Өмірзақов, Қ.Жандарбеков, С.Қожамқұловтың өнерін тамашалаған. Ә.Қашаубаев пен И.Байзақов өн мен жыр төгілткен. 1986 ж. Ереуілтөбеде көтерілістің 70 жылдығы аталын өтіп, көрнекті ескерткіш белгі өрнатынды, төбе қасына арнайы музей салынды.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Еркін ауылы

ЕРКІН — Талдықорған қалалық әкімшілігіне қарасты ауыл. Талдықорған қаласынан шығысқа қарай 1 км жерде, Қаратал өзені аңғарының боз, бетеге өскен қара қоңыр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан. Тұрғыны 9,7 мың адам (2002). Іргесі 19 ғасырдың аяғында қаланған. Ежелгі атауы Сыдық немесе Садық болған. Ұжымдастыру жылдары (1930) мұнда "Еркін" ұжымшары ұйымдасты. Кейін ол басқа шағын шаруашылықтармен біріктіріп "Қазақстанның 30 жылдардығы" ұжымшары аталған, 1965 жылдан "Еркін" көкөніс-сүт кеңшарының орталығы болды. Оның негізінде 1995 ж. "Береке" агрофирмасы құрылып, 1997 жылдан "Жер-су", "Ақтұма", т.б. ЖШС-тері жұмыс істей бастады. Еркінде тұрмыстық қызмет көрсету мекемелері, орта мектептер, кинотеатр, демалыс үйі, аурухана, т.б. бар. Ауыл маңында Талдықорған қаласының әуежайы орналасқан.

## Дереккөздер
Қайтпас Шәріпов

**Қайтпас Шәріпов** - ғалым, медициналық ғылым докторі (1992), профессор (1998). 

Ұлы жүздің Албан тайпасынан шыққан.

1967 жылы Алматы мемлекеттік медициналық институтын бітірген. 1967-75 жылдары А.Сызғанов атындағы ҒЗИ-нда қызмет істеді. Онкология институтына қызметке жіберілді. 1994 жылдан төтенше медициналық көмек көрсететін қызметтің бастығы. 200-ден астам ғылым еңбектің, 10 дәрігерлік ұсыныстың, 2 авторлық куәліктің авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ғалымдары
Санат:Профессорлар
Дәулет Мұхамеджанұлы Шейх-Әли

**Дәулет Мұхамеджанұлы Шейх-Әли (Тынышпаев)** (10 ақпан 1931, Алматы – 4 желтоқсан 2024, Палм-Бич-Гарденс, АҚШ) — ғалым, техникалық ғылыми докторы (1988), профессор 1954 жылы Уфа мұнай институтын бітірген. 1932—35 жылдары әкесі М. Тынышпаевпен бірге Воронеж облысында айдауда болды. Башқұртстан ғылылыми-зерттеу және жобалау институтында жауапты қызметтер атқарды. Шейх-Али басшылығымен Башқұртстанның, Қазақстанның көптеген мұнай-газ өндіретін кәсіпорындары зерттелген. 100-ден аса ғылыми еңбек жариялады. Башқұртстанның еңб. сің. қайраткері.

## Дереккөздер
Дүйсенбек Еркінбеков

**Дүйсенбек Еркінбеков** – қазақтың жазушысы, Ұлы Отан соғысы қатысушысы.

## Өмірбаяны
ҚазПИ-ді бітірген (1936). Көп жыл ағарту қызметінде болған. 1941-45 жылдары Ұлы Отан соғысына қатысып, ауыр жараланған. Әдебиеттің түрлі жанрына ат салысты. "Шаншу" (1936) атты сықақ әңтімелер жинағы, "Шымыр" (1939), "Айдай" (1945) поэмалары, тандамалы шығармалары (1946) жеке кітап болып шықты. "Шындық" (1938) пьесасы көп жыл бойы қазақ театрларында қойылып келді.

## Шығармалары

* Шаншу. Сықақ әңгімелер. А., ҚМ КӨБ, 1936; 
* Шымыр. Поэма. А., ҚМКӘБ, 1939; Оқу кітабы. 2-бөлім. ҚМ КӨБ, 1940; 
* Айдай. Поэма. А., ҚМ КӨБ, 1945; 
* Шымыр әңгімәсі. Поэма. А., ҚМКӘБ, 1958; 
* Өлеңдер. Поэмалар. Пьесалар (құрастырған Р. Байжанов). А., «Жазушы», 1965.

## Дереккөздер


Санат:1905 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:25 тамызда қайтыс болғандар
Санат:1961 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Ермаков Геннадий Николаевич

**Ермаков Геннадий Николаевич** (3.3.1952 жылы туған, Қаратал ауданы, Октябрь ауылы) — спортшы, ауыр атлетикадан халықаралық дәрежедегі спорт шебері. Қазақстанның 5 дүркін чемпионы. Жасөспірімдер арасында Әлем чемпионы (1967).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан ауыр атлеттері
Санат:1952 жылы туғандар
Ғалия Есбатырова

**Есбатырова Ғалия** (19 қараша 1919 жылы туған, Алматы облысы, Ақсу ауданы, Бақалы ауылы) — жазушы.

* 1940 жылы Мәскеу мемлекеттік консерваториясын бітірді. 
* Республикалық газет-журнал редакцияларында әдеби қызметкер
* "Қазақфильм" киностудиясында режиссер, көркем фильмдер дубляжында аудармашы болып істеген.

## Шығармашылығы
* 1940 жылы Қазақтың мемлекеттік көркем әдебиет баспасында алғашқы «Кезеңді кездесулер» повесі 
* «Зылиқа» (1947)
* «Әмеңгер» (1951) кітаптары басылады.
## Аудармалары

* «Ұшқындар»
* «Екі капитан»
* «Орыс жүрегі»
* «Жұбай»
* «Зоя туралы әңгімелер»
* «Түнгі сағат бірде»
* «Обком секретары»
* «Олар Отанды қорғайды»
* «Зоя»
* «Шұғыла кітаптан»
* «Татар әңгімелерінің жинағы»
* «Чапаев», т.б. роман-повестер аударған.
## Марапаттары
* «Еңбектегі ерлігі үшін»
* «Еңбек ардагері» медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:19 қарашада туғандар
Санат:1919 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Еңбектегі ерлігі үшін медалінің иегерлері
Әнуар Нұрғалиұлы Ипмағамбетов

right|thumb
**Әнуар Ипмағамбетов**(1912, 18 шілде Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданы-1996) - Жазушы.

Нұрғали Ипмағамбетовтің ұлы.

1956 жылы М.Горький атындағы Әдебиет институты жанындағы жоғары әдеби курсты аяқтаған. Ұлы Отан соғысына қатысқан. Майдан газеттерінің тілшісі, «Лениншіл жас» («Жас Алаш») газетінің жауапты хатшысы, Қазақ КСР Телевидение және радиохабары жөніндегі мемлекеттік комитетінің бас редакторы, Целиноград (қазіргі Астана) облыстық газетінің редакторы болып қызметтер атқарған.

1973 жылы оның «Жайықтың сол жақ бетінде» атты кітабы жарық көрді. Негізінен, аударма саласында еңбек етті.

Қызыл Жұлдыз, «Құрмет Белгісі» ордендерімен марапатталған.

## Аудармалары
* Н.В.Гоголь. Старо-свет помещиктері. Роман; 
* Н.В.Гоголь. Өлі жандар. Роман; 
* П.Мериме. Кармен. Новелла; 
* А.Н.Толстой. Севастополь әңгімелері;
* Э.Казакевич. Одердегі көктем. Роман.

## Дереккөздер


Санат:18 шілдеде туғандар
Санат:1912 жылы туғандар
Санат:Батыс Қазақстан облысында туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Санат:Қызыл Жұлдыз орденінің иегерлері
Санат:Құрмет Белгісі орденінің иегерлері
Шарын-шетен теректі паркі

thumb|200px
**Шарын-шетен теректі паркі** — табиғи ескерткіш. Ұйғыр ауданының жерінде, Шарын өзенінің ортаңғы ағысында орналасқан тоғай. Осыдан 5 млн жыл бұрын қалыптасқан оның аумағы 4885 (5014) га жерді алып жатыр. Мұнда сирек кездесетін реликт өсімдіктер, соғды (шарын) шетені, сондай-ақ жиде, тал, терек өседі. 1964 жылы 19 наурызда парк "табиғат ескерткіші" ретінде арнайы қамқорлыққа алынды, тоғай жерінде ағаш кесуге, мал жаюға тыйым салынған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғат ескерткіштері
Шелек желі

**Шелек желі** - Іле арнасы бойымен соғатын күшті жел. Жылдамдығы 20 м/сек-тен 60 м/сек-қа дейін жетеді. Тау мұздықтары үстіндегі салқын ауа массасының үнемі Іле аңғарымен шығыстан батысқа қарай ойысуына байланысты қалыптасады. Сібір антициклоны Іле өңірі үстінен өткен кезде ең күшті межесіне жетеді.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Желдер
Есболатова Алтынай

**Есболатова Алтынай** (1921 жылы туған, Ақсу ауданы, Матай стансасы) — байырғы теміржолшы, машинаи 7 кластық білім алған. Еңбек жолын Түрксіб темір жолы бойындағы Матай темір жол бекетінде бастады. Кейін машинасының көмекшісін даярлайтын 6 айлық оқуды бітіреді. Ұлы Отан соғысы кезінде Украина, Сталинград, Қиыр Шығыс майдандарында жүк, адам тасыған. Г.Жуковтын бұйрығы бойынша Сталинград майданында тұтқынға түскен фельдмарша Паулюсті Мәскеуге жеткізгені Оның айдаған "722-03" паровозы қазір Шымкент қаласында сақтаулы тұр.

## Дереккөздер
Түбек Есенғұлов

**Түбек Есенғұлов** (1874 жыл бұрынғы Жетісу облысы Верный уезі Үлкен Алматы болысы-қайтыс болған жылы белгісіз) - Алаш үкіметі үшін белсенді қызмет еткен тұлға. 

* 1898 жылы Верныйдағы ұлдар гимназиясын бітірген
* Қазандағы ветеринария институтына түсіп, 1902 жылы жақсы нәтижемен бітіріп шыққан. 
* 1899 жылы институтта оқып жүрген кезінде дала өлкесін зерттеу экспедициясына қатысқан. Сол сапарында ел өмірімен жете танысады. Жетісу облысындағы қазақтан шыққан алғашқы мал дәрігерлерінің бірі.
* 1902-1922 жылдар арасында Жаркент уездік малдәрігері қызметін атқарған. Істеген қызметі мен беделі арқасында 1916 жылы «Колледж кеңесшісі» деген атаққа ие болады. 
* 1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін қазақ елінде қанат жайған Алаш қозғалысына белсене қатынасады. Алашорда үкіметінің бағытын қолдап, Алаш үкіметіне тілектес болған. Ел ішінде беделді, қызметте алғыр Түбекті өз ортасы жоғары бағалап, сенім артады. 
* 1917 жылы 21-26 шілде аралығында Орынборда өткен жалпықазақ сиезіне Жетісу облысынан делегат болып барады.
* Есенғүлов өз ісіне жетік маман, үйымдастырушылық қабілеті мол басшы ретінде де танымал болады. 1913 жылы «Әулие Станислав» орденімен марапатталады.
* Алашорда таратылып, кеңес үкіметі орнаған соң да көп уақыт өз мамандығы бойынша жұмыс істейді. 1922-1927 жылдар арасында Алматыдағы малдәрігерлік басқармасының бастығы болады. 
* 1927-1929 жылдары Түркістан-Сібір темір жол құрылысында қызмет атқарған. Қайраткер Т.Рысқұловтың әйелі Бибі-Ғазиза осы Түбектің қызы екен. Кейінгі тағдыры белгісіз.

## Дереккөздер


Санат:1874 жылы туғандар
Санат:Алматы облысында туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақстан ветеринарлары
Санат:Алаш қозғалысы мүшелері
Есенқұл Маманұлы

**Есенқұл Маманұлы** (1888, бұрынғы Қапал уезі, Ақтасты мекені — 1932) — қазақтан шыққан алғашқы кәсіпкер-ағартушылардың бірі. Тегі Найман руының Матай тармағындағы Қаптағай (Сары) атасынан шыққан, атақты Маман байдың кіші әйелі, Жәлменде бидің қызы Жаңғақтан туған ұл. Жастайынан өжет, еркін, бастаған ісін жолортада қалдармайтъш табанды болын өсті. 1907 жылы қажылық сапармен Меккеге барып қайтқан. Ағалары Тұрысбек, Сейітбаттал бастаған ағартушылық-кәсіпкерлік істі жалғастырып, Қарағаш мекенінде жаңа тұрпаттағы мектеп ашуды қолға алды. Жетісу өңіріне белгілі өнер-білім ошағы — "Мамания "мектебінің қалыптасып, даму тарихы Есенқұл есімімен тікелей байланысты. Ол ел ішінен қаржы жинап, Түркия, Польша және Ресей қалаларында оқып жүрген қазақ студентеріне жәрдемақы төлеуді ұйымдастырған. Сондай-ақ, қаржы тапшылығынан жабылып қалу қаупі төнген "Қазақ" газетіне Есенқұлдің басшылығымен 1274 сом 10 тиын көмек берілген. Әсіресе, ол 1913 жылы халықтың өмірін шынайы бейнелеген қазақ романдарына бәйге жариялап, ақшалай жүлде белгіледі. Есенқұлдың меценаттық бастамасын М.Сералин, ауылы Байтұрсынов, Ә.Бөкейханов, М.Дулатов, т.б. ұлт зиялылары азаматтық ерлік, көпшілікке өнеге ретінде бағалады. 1928 жылы 27 тамызда Кеңес өкіметінің жергілікті белсенділері Есенқұлды және оның туыстарын кәмпескелеп, "әлеуметке қауіпті элемент" ретінде Орал округіне жер аударған.

## Дереккөздер
Сейітхан Есенқұлов

**Сейітхан Есенқұлов** (25 қыркүйек 1939 жылы туған, Жамбыл ауданы, Самсы ауылы) — актер, Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1991).

## Өмірбаяны
* 1961 жылы Ұзынағаш ауылындағы Н.Крупская атындағы орта мектепті,
* 1966 жылы Алматы мемлекет консерваториясын бітірген.
* 1964 жылдан Ғ.Мүсірепов атындағы Балалар мен жасөспірімдер театрында еңбек етеді. 
## Ойнаған рольдері
Ол У.Шекспирдің "Гамлетінде" Король Клавдий, М.Әуезовтің " Алуасында" Мардан, С.Мұқановтың "Мөлдір махаббатында" Бүркіт, "Ботагөзінде" Асқар, т.б. рөлдерді шеберлікпен сомдап, көрермендер ризашылығына бөленді.

## Дереккөздер


Санат:25 қыркүйекте туғандар
Санат:1939 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:Қазақстан театр актерлері
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген әртістері
Ескелді би кесенесі

**Ескелді би кесенесі** – Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштерінің мемлекеттік тізіміне енген сәулет өнері ескерткіші.  

## Орналасқан жері
Қаратал ауданы Ескелді би ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 0,7 км жерде орналасқан.

## Тарихи деректер, аңыздар
Ескелді би Жылгелдіұлы (1692-1780 ж.ж.) – XVIII ғасырда қазақтардың жоңғар шапқыншылығына қарсы соғысқа қатысқан қазақ батыры, биі. Ұлы жүздің жалайыр тайпасы сиыршы руынан тарайды.
Аңыздарда Ескелді батыр жекпе-жекте жоңғар батыры Шажаны шоқпармен соғып құлатып жеңгені жөнінде айтылады. Батырынан айырылған жоңғар әскері соғыссыз берілген.
Өзінің қайтыс болатынын сезген Ескелді батыр: "мәйітімді ақ киізге орап, ақ түйеге артып қоя беріңдер. Түйе қайда тоқтаса, сонда жерлеңдер" – деп өсиет айтқан екен. Ақ түйе Теке тауындағы Қаратал өзені бойындағы Қызылжар деген жерге тоқтаған. 

Ескелді бидің жерленген жеріне байланысты да бірқатар аңыздар сақталған. Кесененің шырақшысы, әулиенің жетінші ұрпағы Бақберген Сүлейменұлының айтуынша, 1937 жылы бұл ауданға Қиыр Шығыстан жер аударылған кәрістер қоныстана бастайды. Ежелден егіншілікпен айналысқан кәрістердің келуіне байланысты партия билігі өлкеде егіншілікті күшейту үшін Қаратал тоғаны мен егістікке арналған арналар сала бастайды. Бұл арналардың бірі Ескелді би моласының үстінен өтеді. Кейін жергілікті тұрғындар жыл сайын егін өнімі азайып, ел жиі ауыра бастағанын байқайды. Сосын жергілікті аудандық әкімшілікке өтініш жасап, су арнасын әулиенің моласынан алыстатады.

## Кесене сипаты
1992 жылы 8-9 қазанда Ескелді бидің туғанына 300 жыл толуы республика көлемінде аталып өтіп, Қаратал ауданында салтанатты түрде кесенесі ашылады.
Кесененің архитектуралық жобасын А. Нам дайындады, құрылыс басшылары Қ. Ақылбаев және В. Банит болды.
Ескерткіштің тұрғызылуына Ескелді бидің тікелей ұрпағы академик Е. Ерғожин белсенділік танытады.
Әулие Ескелді бидің кесенесіне саяжол алып барады. Жанында мұсылман зираты орналасқан. Кешен периметрі бойынша ортаазиялық үлгідегі сырты сыланған кірпішті дуалмен қоршалған. Кіреберіс есігі ішкі мазар мен ауланы бөліп тұр. Кесене Орта Азияның дәстүрлі порталды-күмбезді түріне жатады. Оның орталық сфералы күмбезі мен қосымша екі көлемі кіші конус тәрізді күмбезі, сондай-ақ аласа келген мұнаралары бар. Кесенесінің кіре берісіне ашылған кітап тәрізді тақтаға қазақ және араб тілдерінде дұға жазылған.
2015 жылы әулие кесенесіне қайта жаңғырту жұмыстары жүргізіледі.

## Дереккөздер

Санат:Жетісу облысының жергілікті маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Санат:Жетісу облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Шере бәйбіше

**Шере бәйбіше** (19 ғарырда орта шені, Алакөл өңірі) - халық емшісі. Найман руынан шыққан. Шере бәйбіше ақылды, салауатты, елге сыйлы болған. Табиғат құбылыстарын, адамдардың басына түсетін қуаныш пен ренішті алдын-ала дәлме-дәл болжаған. Елді жұттан сақтандырып отырған. Екіқабат әйелдерді жеңіл босандырып, баласы шетіней беретін, сырқат әйелдерді емдеген. Сайқан т. бөктерінде тұрған Шере бәйбіше кесенесі жергілікті тарихи ескерткіштер қатарына кіреді.

## Дереккөздер
Оспантай Есқожаев

**Есқожаев Оспантай** (Райымбек ауданы, — 1940, сонда) — халық ақыны, әнші. Ауыз әдебиеті үлгілерін, Сүйінбай, Майкет, Қршамбет, Жамбыл ақындарының шығармаларын жадында сақтап, насихаттаушы. 1931 жылдан ауданы, облыс, республика айтыстарға қатысқан. 1939 ж. Мәскеудегі Бүкілодақтық ауылы шаруашылығы көрмесінің ашылу салтанатында жыр айтқан. Күйкентай қызбен айтысы "Айтыс" жинағында, көптеген өлең, толғаулары мерзімді баспасөз беттерінде жарияланған.

## Дереккөздер
Есімбек қажы Тәнекеұлы

**Есімбек қажы Тәнекеұлы** (1840–1925) — би, Қапал өңірінде болыс болған. Найман руының Матай тармағынан шыққан. Атақты Тәнеке батырдың баласы. Ел ішінде әділ билік жүргізген. Ол Біржан мен Сара айтысының қолдаушысы. Есімбек қажы 1925 жылы қуғынға ұшырап, қайтыс болды. Ұрпақтары қазір Қапал ауданында тұрады.

## Дереккөздер


Санат:1840 жылы туғандар
Санат:1925 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Мұхаметжан Етекбаева

Етекбаева Мұхаметжан (16.5. 1936 жылы туған, Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылы) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1974). 1960 ж. ҚазМУ-дің журналистика бөлімін тәмамдаған. Жазушының 15-тен аса кітабы жарық көрген. Соның басым көпшілігі балалар мен жасөспірімдерге арналған. "Алатау ертегісі" атты туындысы 1971 ж. "Острый коготь" деген атпен Москваның "Детская литература", 1978 ж. Киевтің "Веселка" баспаларынан шықты, неміс тіліне аударылды. "Алтын мүйізді киік" (1961), "Қисық бұтақ" (1963), "Қызыл ала автобус"(1964), "Болатбек", (1966), "Алатау ертегісі" (1968), "Айтолқын" (1970), "Жомартжаз" (1974), "Сұлушоқы" (1979), "Балақыран" (1983), "Таутекелі биігі" (1984), т.б. кітаптары жарық көрген.

## Дереккөздер
Ешкіөлмес (тау, Ақсу ауданы)

**Ешкіөлмес**, *Күреңбел* – Жетісу (Жоңғар) Алатауының тұтас бір сілемі. 

## Географиялық орны
Жетісу облысы Ақсу ауданындағы, Көшкентал ауылының оңтүстік-батысында орналасқан. Абсолюттік биіктігі 1672 м. 

## Тарихи деректер
Күреңбел туралы Ш. Уалиханов "Бүкіл Орта Азияда бұған тендес жер жоқ" деп толғанған. Ешкіөлмес Күреңбелдің күнгейін қыстап, қөрек көрген ешкілер қыстан аман-есен шығып, төлдерімен өсіп өнеді. Бұны көрген халық қандай қақаған аяз, жұттан ешкі өлмей қыстап шығатын "Ешкіөлмес жер" деп атап кеткен. Осы жотаның баурайындағы "Тоғыз құмалақ" мекенінде 1895 жылы Біржан сал мен ақын Сара Тастанбекқызының айтысы өткен.

## Жер бедері
Батысында Ақешкі, шығысында Қопалы (Қапал) өзендері жатыр. Ендік бағытта 35 км-ге созылған жотаның солтүстік беткейлері тіктеу, оңтүстік жайпақ келген. Ол сай-жыралармен тілімденген. Баурайынан Ақешкі, Қопалы, Қызылағаш, Сарыбұлақ, т.б. өзендер бастау алады. Суы шипалы бұлақтар жиі кездеседі.

## Өсімдігі
Беткейлері мен шатқалдарында терек, тал, жеміс ағаштары аралас астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Етегінде далаға тән өсімдіктер өседі. 

## Елді мекендері
Ешкіөлмес баурайында Тамбала, ақын Сара, Көшкентал, Ақешкі, Қапал, оңтүстік етегінде Қоңыр, т.б. елді мекендер орналасқан. Шығысында Қорымбел қонысы Баянжүрек тауына дейін созылып жатыр.

## Дереккөздер

Санат:Ақсу ауданы таулары
Санат:Жетісу Алатауы
Шетөзек

**Шетөзек** - Жетісу (Жоңғар) Алатауының оңтүстігінен басталатып Көксу ауданынын жеріндегі құрғақ арна. Ұзындығы 57 км, су жинайтын алабы 394 км2. Малайсары т-ның солтүстік беткейінен басталып, Қожамқұл құдығынан шығысқа қарай 8 км жерде тартылып қалады. Аңғарлық таулық сипатта. Қар суымен молығады. Жылдық орташа су ағымы 0,015 м³/сек.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Шешен-ингуш ұлттық мәдени орталығы

[thumb|right|[Шешен]]
**Шешен-ингуш ұлттық мәдени орталығы** - 1990 жылы Талдықорған қаласында құрылған. Басты мақсаты — ұлтаралық татулық пен әлеуметтік тұрақтылық ахуалын сақтай отырып, шешен және ингуш ұлтының тілдері мен мәдениетін, салт-дәстүрін дамытып, насихаттау. Облыста 6 мыңнан аса шешен, 690-дай ингуш ұлтының өкілдері тұрады.

## Дереккөздер


Санат:Вайнахтар
Санат:Қазақстан этникалық топтары
Ұлттық Қарулы Күштер

**Ұлттық Қарулы Күштер** - ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің қарулы ұйымы. Ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз ету, өмірлік маңызды мүдделерін қарулы күш-құралдарымен жеке және ұжымдық қорғау үшін құрылған, тәуелсіз мемлекеттің маңызды институттарының бірі.

Ұлттық қарулы күштердің арналуын, құрамын, толықтыру тәртібін, құру мен дайындау принциптерін өмірде бар және ықтимал кауіп қатерлердің дәрежесі мен сипатына, ұлттық экономиканың мүмкіндіктеріне, сонымен қатар қабылданған халықаралық міндеттерге байланысты мемлекеттің үкімет органдары анықтап, тиісінше нормативтік-құқықтық актілермен бекітіледі.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Әскери іс
Арасанбай Жексенбекұлы Естенов

**Арасанбай Жексенбекұлы Естенов**, *Арасан Қоныс* (18.12.1953 жылы туған, Ақсу ауданы, Арасан ауылы) — жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1993).

## Қызмет жолы
* 1980 ж. ҚазМУ-ді бітірген.
* Еңбек жолын құрынысшы болып бастады. Қапал (қаз. Ақсу) ауданы газетінде қызмет істеген.
* 1985-2000 ж. "Жазушы" баспасында редактор, жетекші-редактор.
* 2002 ж. ақпан айынан "Білім" баспасында бас редактор.

## Шығармалары
* 1982 ж. "Шырғалаң" атты тұңғыш повесі "Таң нұры" ұжымдық жинағына енді.
* "Ауылтаңы" (1985)
* "Баянжүрек баурайында" (1987)
* "Тасжарған ерте көктейді" (1991)
* "Айжаңғырық" (1996)
* "Жансауға" (2002) атты повестер мен әңтімелер жинағы
* "Әліппемен қоштасу" (1997)
* "Мектептегі мейрамдар" (2002) сынды балаларға арналған өлең кітаптары шыққан.
* Естенов үздік шығармаларға жарияланған республика жабық байқаудың 2 дүркін (1997, 1986) жүлдегері.
* 1995 ж. "Шырмауық" повесі үшін "Жалын" баспасы ұйымдастырған шытырман оқиғалы шығармалардың жабық бәйгесінде 2-ші орынды иеленді.
## Дереккөздер


Санат:18 желтоқсанда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Ақсу ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Қазақстан жазушылар одағы мүшелері
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Санат:Жазушы баспасы редакторлары
Санат:Білім баспасы редакторлары
Ұлттық қауіпсіздік комитетінің шекараны қорғау құзіреті

Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитетінің шекараны қорғау құзіреті. Мемлекеттік шекараны корғау саласында Қазақстан Республикасының Қазақстан Республикасы Ұлттық қауіпсіздік комитеті мен оның жүйесіндеп органдар өз өкілеттігі шегінде:
:— Қазақстан Республикасының  Мемлекеттік шекарасында мемлекет қауіпсіздіпн камтамасыз етудің жалпы жүйесінде жеке адамның, қоғам мен мемлекеттің мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді;
:— халықаралық хабар арналарында саяси, әлеуметтік-экономикалық, қылмыстық жағдайға, сондай-ак, шектес мемлекеттерден Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасында оның қауіпсіздігіне қатысты болуы мүмкін дағдарысты жағдайларды талдап, болжам жасауды жүзеге асырады;
:— Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын бұзу туралы қылмыстық істер бойынша тергеу жүргізеді, шекарада өкімшілік төртіппен ұсталған адамдардың құқық бұзу мәнжайларын анықтап, тексеруге қатысады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Ұлттық техникалық құралдар

**Ұлттық техникалық құралдар** - мемлекет бақылауындагы ақпараттар жиынының жүйелері. Мысалы, келісімге сай қару-жараққа шектеу қоюды бакылау үшін пайдаланылатын жер үстінде орналасқан радарлар және фотобарлау серіктері.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Олег Эдуардович Шин

**Шин Олег Эдуардович** - (7.6. 1975 жылы туған, Қаратал ауданында, Үштөбе қаласында) — спортшы, ауыр атлетикадан халықаралық дәрежелі спорт шебері, 1993 жылы Әлем чемпионы, Қазақстан, КСРО біріншіліктерінің бірнеше дүркін чемпионы. Бүкіл қазақстандық спартакиаданың жеңімпазы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Жайнақ Абақұлы

**Жайнақ Абақұлы** (туған жылы белгісіз - 1859, Алтынемел) — би, батыр. Тегі — Албан руының Айт-Сүйіндік тармағынан шыққан. Атасы Сайымбөлек атақты Қудайназар бидің немересі. Шешесі Райымбек батырдың қызы Манат. Әйгілі Тезек төренің қол астындағы сенімді билерінің бірі болған Жайнақ 1850-55 ж. ел аузына ілігіп, көптеген дауларда өділдігімен көзге түседі. Ш.Уәлиханов 1856 ж. Алтынемел сапарындағы жазбаларында Айт-бозым биі Жайнақтың есімін де атап өтеді. Атақты саяхатшы П.П.Семенов-Тянь Шанский "Путешествие в Тянь-Шань. 1856-1857 г." деген еңбегінде Албан елінде өгкен үлкен бір аста болған жесір дауын айта келіп, Ж-қа "лучший знаток обычного права" деп баға береді.

## Дереккөздер
Ұлы Отан соғысы мүгедектеріне арналған госпиталь

**Ұлы Отан соғысы мүгедектеріне арналған госпиталь** — бұрынғы КСРО денсаулық сақтау министрлігіндегі әскер мен партизандық отрядтар құрамында болып жарақаттанған және еңбекке жарамсыз деп танылған мүгедектер үшін арнайы мамандандырылған емдеу мекемесі. КСРО ХКК жарлығымен 29.08.1945 жылы құрылды. Дара салалы (терапевт, ортопед, туберкулездік және т.б.) және түрлі салалы (аралас), ал бағыныштылығына байланысты облыстық, өлкелік және республикалық болып жіктелген.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Санат:Медицинаның клиникалық бөлімдері
Коноид

right|thumb|300px| Коноид
right|thumb|300px| Коноид
**Коноид** ( — конус тәріздес) — берілген түзумен жөне қисықпен қиылысатын, оның үстіне бір жазықтыққа параллель орналасатын (жасаушылары деп аталатын) түзулердің геометриялық орны болатын бет. Бағыттаушылары болып табылатын түзу мен қисық бір жазықтыққа тиісті болмайды. Жасаушыларға параллель жазықтықты параллелизм жазықтығы деп атайды. Егер бағытгаушы қисық бір жазықтыққа тиісті болса, онда ол параллелизм жазықтығына параллель болмауы керек.

**Коноидты** мына формуламен ұсынуға болады:
: x=v\cos u+lf(u), y=v\sin u+mf(u), z=nf(u) \,

Бұл жерде {*ℓ*,&nbsp;*m*,&nbsp;*n*} - **Коноидтың** осіна параллельді вектор, ал *&fnof;*(*u*)  кейбір функция.

Егер *ℓ*&nbsp;=&nbsp;*m*&nbsp;=&nbsp;0 және *n*&nbsp;=&nbsp;1, коноид Дұрыс болады

## Тағы караныз:
* Конус
* Коника
* Геометрия
* Эллипс
* Гипербола
* Парабола
* Конустылық
* Конустәрізділік

## Дереккөздер


Санат:Геометрия
Ысқақ Жақсылықов

**Жақсылықов Ысқақ** (31. 10.1875, Верный уезі, Сарытауқұм болысы — 1930) — Жетісу өлкесінен шыққан алғашқы қазақ зиялыларының бірі, кәсіби дәрігер. 1888-96 ж. Верный ерлер гимназиясында оқыған. 1902 ж. Томск университетінің медицина факультетін бітірген. Қапал уезінің Көксу мекенінде (1902), Жаркент уезінің Подгорненское селосында учаскелік дәрігер болған. 1917 ж. Қарқарада, аштыққа ұшырағандарға жәрдемдесу үшін арнайы пункт ашқан. Оның әйелі Зұбайда — Көкшетау уезі Қотыркөл болысының басқарушысы Иса Мұхамедовтің қызы. Жақсылықтың өмірі мен қоғамдық қызметі туралы әзірше басқа дерек жоқ.

## Дереккөздер
Әдепхан Төреханұлы Жақыбаев

**Әдепхан Төреханұлы Жақыбаев** (10.5.1940 жылы туған, Панфилов ауданы, Көктал ауылы) - жазушы, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (2000).

1963 ж. ҚазПИ-ді бітірген. Содан бері туған ауданындағы Көктал орта мектебінде ұстаздық кызмет жасады. "Балдөурен" (1980), "Белжайлау" (1992), "Орбұлақ" (1994), "Жапырақ жайған бөйтерек" (1998), "Еңкеймеген еменнің бұтақтары" (2003) атты кітаптары жарық көрген.

Алматы облысынының Құрметті азаматы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
* Алматы облысының Құрметті азаматтары 

Санат:10 мамырда туғандар
Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Панфилов ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Есенқұл Жақыпбеков

**Есенқұл Жақыпбеков** (10.02.1954 Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Бірлік ауылы - 14.11.2013) — айтыскер ақын, жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1995).

## Өмірбаяны
Шапырашты руынан шыққан.
* 1990 жылы ҚазМУ- ді бітірген. 
* Өмірінің соңында Жамбыл ауданының "Атамекен" газетінің бас редакторы болды.

## Шығармашылығы
* Суырып салма дарынымен танылған айтыскер. 1984 жылы республика телевизиялық ақындар айтысының тұңғыш лауреаты атанды. 
* Алғашқы жырлары 1984 жылы "Жалын" баспасынан шыққан "Қарлығаш" атты жинаққа енді. 
* "Ағымнан жарыламын" (1986), 
* "Біз екеуміз" (1990), 
* "Жеріңе табын" (1994), 
* "Жанқисса" (1996), 
* "Есіл дүние-ай" 
* "Біздің елдің жігіттері" (1999), 
* "Бұл жаз да өтер" (2001)
* "Тау басында кәрі қар"
* "Тазқара құстың тағдыры" атты өлең жинақтары жарық көрген.

## Ән-термелері
* "Алдай-ау"
* "Өзіңді аңсап"
* "Бақ пенен қызыр қонса да"
* "Өнер адамы"
* "Жұлдыздар бәрін болжайды", т.б. көптеген ән-термелері де ел арасында кеңінен таралған.



## Дереккөздер


Санат:10 ақпанда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:14 қарашада қайтыс болғандар
Санат:2013 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Айтыс ақындары
Жақыпберді Солтанбекұлы

**Жақыпберді Солтанбекұлы** — (1884, Райымбек ауданы, Қулық тауы, - 1932, ҚХР, Жанбұлақ қорымы) — батыр, Кеңес және Қытай өкіметі тарапынан қуғынға ұшыраған тарихи тұлға. Тегі — Албан руының Әлмерек тармағындағы Жәнібек атасынан. Әкесі Солтанбек Тазабеқұлы қазақ, қырғыз (албан, бұғы) бірдей сенім артқан беделді билердің бірі болған. Жас кезінде Жүсіпбек Шайхысламұлынан сабақ алып, хат таныған. Бала күнінен саятшылыққа өуестеніп, "құралайды 277 көзге атқан" мерген атанған. 1916 ж. Қарқара көтерілісінде тұтқынға алынған ел ағаларын босатып алу мақсатымен патша жендеттеріне қарсы көтерілген халық жасақтарының біріне Жақыпберді басшылықжасавды. М.Әуезовтің "Қилы заман" хикаятындағы жасақ басшысы Жансейіттің түпбейнесі осы Жақыпберді 1916 ж. көтерілісте патша өкіметі ұйымдастырған қанды қырғыннан бас сауғалап қытай жеріне өткен бір қауым елмен бірге Жақыпберді де 1917 ж. патша өкіметі құлаған соң ата жүртына қайта оралған. Бірақ қарулы казак-орыстардың қарақшылық іс-әрекеттері мен тонауларын жаңа өкімет тұсында да жалғастыра береді. Зорлық-зомбылық Кеңес өкіметі тұсындағы көмпеске саясатына ұласады. 1929-30 ж. Ж. бастаған қарулы топ Қулық тауының бөктеріндегі бірнеше ауылды Қытай жеріне алып өтеді. Жер-гілікті атқамінерлерден қысым көргендердің Жақыпберді айналасына топтаса бастағанынан қауіптенген Қытай өкіметі де батыр соңына әскер салып, қудалай бастайды. Жақыпбердінің Қытай өкіметінің қырына ілігуінің тағы бір себебі озбыр билеушілердің оның үстінен жазған нақақ арыз-шағымдары болатын. Екі жылға созылған қуғын-сүргіннен кейін, 1932 ж. соңында Жақыпберді бастаған 40 шақты адам тұтқындалып, олардың 24-і ату жазасына кесіледі.

## Дереккөздер
Дулат Нұрмашұлы Шоқаев

**Шоқаев Дулат Нұрмашұлы** (1943 жылы туған, Ақсу ауданында, Қапал ауылында) — ғалым, техникалық ғылыми докторы (1994), профессор (1996). 1966 жылы Ленинградтың политехникалық институтын бітірген. 1966-71 жылдары Қазақстан ҒА Таукен инститтутында аға инженер. 1971 жылдан Қазақтың техникалық универверситетінде аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. 60-тан аса ғылыми еңбегі, соның ішінде 2 монографиясы жарияланған.

## Дереккөздер
Жалған ракитник таспашөбі

**Жалған ракитник таспашөбі** — бұршақтар тұқымдасына жататын шалабұта. Іле Алатауында, сондай-ақ Шу-Іле тауларының тастақты, құрғақ беткейлерінде өседі. Биіктігі 5-25 см. Діңі мен сабағы жуан, қоңыр қабықты. 1 жылдық өркендері тықыр ақ түкті. Гүлсидамы жапырағынан ұзын. Гүлдері шоғырбас орналасқан, күлтелері қызын сары түсті. Мамыр-маусымда гүлдеп, маусым-шілдеде жеміс салады. Жемісі — бұршаққап. Сирек кездесетін эндемикалық Қазақстанның "Қызыл кітабына" енгізілген.

## Дереккөздер


Санат:Бұршақтар тұқымдасы
Кемербастау

**Кемербастау** — Түркістан облысы Түлкібас ауданындағы ауыл, Кемербастау ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Тұрар Рысқұлов ауылынан оңтүстікке қарай 13 км-дей, Түлкібас темір жол стансасынан 2 км-дей жерде орналасқан. Ауыл Өгем жотасының баурайында жатыр.

## Халқы

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, мәдениет үйі, кітапхана, аурухана, балабақша, т.б. бар.

## Дереккөздер

Санат:Түлкібас ауданы елді мекендері
Жалпақсай

**Жалпақсай** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Ұмтыл ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 5 км-дей жерде, Қаскелең өзенінің оң жағалауында, таудың әр түрлі астық тұқымдас (қияқ, қоңырбас, т.б.) шөптері өскен сұр, қоңыр топырақты қоңыржай ылғалды агроклиматгық белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
1998 жылға дейін "Политотдел" селосы аталды. Іргесі 1931 жылы құс өсіру шаруашылығының құрылуына байланысты қаланды. Оның негізінде Жалпақсайда "Аққұс" ЖШС және шаруа қожалықтары жұмыс істейді. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орта мектеп, аурухана, дәрігерлік амбулатория, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Жұматай Сағадиұлы Жақыпбаев

**Жұматай Сағадиұлы Жақыпбаев** (30.1.1945, Ескелді ауданы, Ешкіөлмес ауылы — 16.9.1990, Алматы қаласы) — ақын.

## Өмірбаяны
* 1961 жылы Ескелді ауданындағы Жетісу орта мектебін бітірген
* 1967 жылы ҚазМУ-ді бітірген. 
* Талдықорған облысы "Октябрь туы" газетінде
* Талдықорған облыстық радиосында
* "Жалын" баспасында
* "Жалын" журналында
* Қазақстан Жазушылар одағында қызмет істеген.

## Шығармашылығы
Ақын қазақ өлеңіне нәзік те сырбаз сезімге, сырлы сөздерге толы, әсем нақышпен өрнектелген қанық бояулы жырлар әкелді.

Жұматай поэзиясы - тіршіліктің ұдайғы сұлу қозғалысы іспетті серпінді, ықшам, әсерлі, нәрлі, қызу, қымбат.

Ақын Ибрагим Исаев Жұматай шайырдың поэзиясына: "Сырқат жүректі сауықтыратын жырлар" деп орынды баға берген.

* "Саратан" (1979)
* "Ләйлә (1981)
* "Шұғынық-гүл төркіні (1988) жыр жинақтарында туған жердің көркем табиғатын махаббатты, сұлулықты тебірене жырлады.
* Ақын дүние салған соң жарық көрген "Көктемгі хаттар" (1992) өлендер жинағы оқырман қауымның жылы ілтипатына ие болды.

## Ақынға құрмет
* Ескелді ауданы Сырымбет ауылындағы орта мектепке Жақыпбаев есімі берілген.

## Дереккөздер


Санат:30 қаңтарда туғандар
Санат:1945 жылы туғандар
Санат:Ескелді ауданында туғандар
Санат:16 қыркүйекте қайтыс болғандар
Санат:1990 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Алай Нүсіпбекұлы Жақыпбаев

**Жақыпбаев Алай Нүсіпбекұлы** (22.1.1927, Іле ауданы, Шіліккемер ауылы — 31.3.1976, Алматы) — ғалым, техникалық ғылымдар кандидаты (1953), Лениндік сыйлық лауреаты (1961), 1948 ж. Қазақ таукен және металлургия институтын (қаз. ҚазҮТУ) бітірген. 1949-53 ж. Қазақстан Ғылым Академиясыныңның Тау-кен ісі институтында аспирант, аға инженер, кіші, аға ғылыми қызметкер, Текелі бөлімшесінің бастығы. 1953-76 ж. осы институтта қуатты импульстер жүйесі лабораториясының меңтерушісі болды. Негізгі ғылыми еңбектері жер астында кен өндірудің жаңа технологияларын зерттеуге арналған. Жақыпбаев Текелі кенішінде кенді толығымен алуды қамтамасыз ететін тұтас бетонды гидравлик, қалау жүйесін өңдіріске енгізді. Лениногор және Зырян комбинаттарының кеніштерінде жыныстарды блоктық опыру жүйесін іске асырды.

Ш ы ғ а р м а л а р ы: Опыт применения системы разработки с бетонной и твердеющей закладкой на руднике Текели, ауылыАлматы, 1962; Разработка месторождений полезных ископаемых Казахстана, М„ 1963.

## Дереккөздер
Жаманбаласай су құбыры

**Жаманбаласай су құбыры** — Ескелді ауданындағы су құбыры. 1973 ж. іске қосылған. Ұзындығы 35 км. Су құбырының 7 суару алаңы бар. 36000 га жерді сумен қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Санат:Қазақстан су құбырлары
Жамбас тауы

**Жамбас** – Іле Алатауының шығысындағы тау, Сарытау тауының ең биік жері (3294 м). 

## Географиялық орны
Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы жерінде. Тауды Алабайтал және Бақай таулары қоршап жатыр. Ұзындығы мен ені 3 – 5 км. 

## Жер бедері
Беткейлері тіктеу, құлама жартастарының биіктігі 13 м-ге жетеді. Солтүстігінен Асы өзені ағып өтеді.

## Геологиясы, өсімдігі
Палеозойдың дислокацияға ұшыраған гранит, құмтас, тақтатастарында астық тұқымдас шөптесіндер өскен. Солтүстік беткейіндегі шатқалдарында шыршалы-қарағайлы орман кездеседі.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Темір жол

**Темір жол** — релістермен жүретін жүктерді және жолаушыларды тасымалдайтын көліктің бір түрі. Темір жолдың дәлме-дәл мәні — жер бетіндегі релістермен жабдықталған қатынас жолдары, және жөніндегі құрылыстары.

## Тарих
### Жолдың дамуы
Алғашқы темір жол Ежелгі Грекияда Коринф қаласында пайда болған. Жол 6 километр ұзын әктастан құралған ор болған. Вагондарды жылжыту үшін құлдарды жұмсаған болатын. Орта ғасырда Еуропада ағаштан жасалған темір жолды шахталарда кен тасуға пайдаланған. Жылжитын күш адам және мал болған еді. Темір жол көлігі XIX ғасырда ірі өнеркәсіп орындарының ашылуына, әсіресе, кен қазып, металл өңдеудің дамуына байланысты пайда болды.

### Локомотив
Дүние жүзінде тұңғыш бу локомотив 1825 жылы Англияда Дж. Стефенсон жасаған ұзындығы 21 км “Стоктон – Дарлингтон” желісінде жүрді. Бұдан кейін бу локомотив XIX ғасырдың 30-жылдары Австрияда, Германияда, Бельгияда және Францияда пайда болды. 1830 жылда АҚШ-та, 1837 жылда Ресейде темір жол желілері ашылады. 1850 – 1870 жылда Азияда, Африкада, Оңтүстік Америкада, Австралияда салына бастады. Темір жол құрылысы аз уақыт ішінде жедел қарқынмен дамып, XX ғасырдың басында темір жол торабының әлемдегі жалпы ұзындығы 1 млн. км-ден асып түсті. Электро күштің алғашқы пайдаланушы 1947 жылы Вернер Сименс болған. 

### Қазақстандағы темір жол
Қазақстан жеріндегі тұңғыш теміржол магистралі 1894 жылдың 25 қазанында Покров слободасы (бүгінде РФ Саратов облысындағы Энгельс қ.) - Орал тар табанды темір жол телімінің құрылысы аяқталғаннан кейін ашылды. Осы жолдың 130 шақырымы қазіргі Қазақстан жері арқылы өткен. Арада 4 жыл өткеннен кейін Урбах-Астрахан тар табанды темір жол іске қосылды. Мұның да 77 шақырымы қазақ даласын басып өтті.
1901-1906 жылдары Қазақстан жерінің 1660 шақырымдық аумағын алған, Орта Азия мен Ресейдің орталығын қосатын, Орынбор-Ташкент темір жолы салынды.
Қазақстан теміржол көлігі тарихының елеулі оқиғаларының бірі: 1986 жылғы 20 ақпанда, әлемде бірінші болып, жалпы салмағы 43,4 мың тонна және ұзындығы 6,5 шақырым болатын жылжымалы құрамға 440 вагон тіркеліп, Тың темір жолы арқылы өткізілді.
1950 жылдардың ортасында Қытай Халық Республикасына қызмет көрсететін теміржол желісінің дамуына үлкен назар аударылды. 1959 жылы Ақтоғай-Достық телімі салынды. 1956-1960 жылдары Қазақстан әрі Қытай жақтан екі елдің темір жолын қосатын магистральдың құрылысы жүргізілді. Бұл жұмыстар 1988 жылы кеңес-қытай келісімінен кейін қайта жаңғырды. 1990 жылы болған темір жолдардың түйісуі қазақстандық Достық стансасы мен қытайлық Алашанькоу стансасын қосатын шекара өткелін жасады. Осы жылдан кейін онда жүк құрамдарының қозғалысы басталып, Трансазиялық теміржол магистралінің Солтүстік дәлізі іске қосылды. Сол кезеңде Достық стансасының қайта тиеу және тасымалдау қуаты артты.

## Әлемдегі Темір жол ұзындығы
Темір жол қатынас жолдардың ұзындығы 10 000 км-ден асатын халықтардың тізімі:

## Тағы қараңыз
*Пойыз
*Темір жол көлігі
*Темір жол стансасы
*Қарағанды темір жол вокзалы

Санат:Жолдардың түрлері
Санат:Қатынас
Санат:Логистика
Конструкторлық құжат

**Конструкторлық құжат** (Конструкторский документ) — 
# Графикалық және мәтіндік құжаттар, ол бұйымды жасауға, дайындауға, қадағалауға, қабылдауға, пайдалануға және жөндеуге қажетті мәліметтерден тұрады. **Конструкторлық құжатқа** сызбалар, жинақтау бұйымдарының тізімі, сұлбалар, есептеулер, түсіндірме жазбалар, техникалық шарттар жөне т.б. жатады. **Конструкторлық құжаттың** түрлері және жинақтаулары стандартен қадағаланған, ал орындау (рәсімдеу) — ережелері **Конструкторлық құжаттардың** бірыңғай жүйесіне келтірілген;
# Бұйымдарды жасап дайындауға, бақылау және пайдалануға қажетті ақпараттары бар мәтінді жөне графикалық құжаттар.
* **Графикалық конструкторлық құжат** (Графический конструкторский документ) — конструкторлық құжаттардың бір бөлігі, ол сызбалардан, сұлбалардан, аксонометриялардан және т.б. тұрады.
* **Жобалау конструкторлық құжат**(Проектный конструкторский документ) — конструкторлық қүжаттардың жиынтығы, ол негізгі өндіріс бұйымдарын жасап шығару және олардың құрылымы жайында қажетті мәліметтер береді, сондай-ақ келесі кезендегі жұмыстык, конструкторлық құжат жасау үшін қолданылады.
* **Жұмыстық конструкторлық құжат** (Рабочий конструкторский документ) — бұл құжат бойынша бұйымдардың үлгісі жасалады немесе өндіріледі.
* **Мәтіндік конструкторлық құжат** (Текстовый конструкторский документ) — конструкторлық құжаттардың бір бөлігі, сипат-тізімдерден, есептеулерден, сипаттамалардан, кестелерден, түсіндірме жазбалардан және т.б. тұрады.

## Тағы караныз:
* Конструктор
* Құжат

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Жампейісова Қорлан Қабыкенқызы

**Жампейісова Қорлан Қабыкенқызы** (17.12.1952 жылы туған, Көксу ауданы, Балпық би кенті) — ғалым, педогогика ғылымдарының докторы (1993), профессор (1994). 1970 ауданындағы № 261 орта мектепті, 1976 ж. ҚазПИ-ді (АлМУ), 1987 ж. Ы.Алтынсарин атындағы педагогика ҒЗИ аспирантурасын бітірген. 1976-77 ж. ҚазПИ жанындағы Мектеп директорларының мамандығын жетілдіру факультетінің аға лаборанты. 1977 жылдан бастап осы оқу орнындағы педагогика кафедрасында қызмет істейді. Негізгі ғылыми еңбектері жоғары сынып оқушынарының саяси мәдениетін қалыптастыру мәселелерін зерттеуге арналған. 4 ғылыми кандидатын даярлаған, 30-дан аса ғылыми еңбектің авторы.

## Дереккөздер
Жанат Ахмади

**Жанат Ахмади** (15.10.1943 ж. т., ҚХР. Қорғас ауданы, Мазы-Ақсу өңірі) - жазушы, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (1995). 1961 жылы Құлжа қаласындағы мал дәрігерлік техникумын бітірген. 1962-1972 жылдары Қапал ауданындағы ұжымшарларда мал дәрігері болды. 1972-1986 жылдары Қызылорда облыс Жаңақорған ауданындағы "Келінтөбе" кеңшарында әр түрлі жұмыстар атқарды. 1986-1996 жылдары Орталық мемлекеттік архивте кіші, аға ғылыми қызметкер.

## Шығармалары
#Дүрбелең. Тарихи роман. А., «Жазушы», 1990
#Шырғалаң. Роман-дилогияның екінші кітабы. А., «Жазушы», 1997 
#Жүрек қартайса, ажал аңду салады. Этнографиялық көркем әңгімелер жинағы. А., «Қайнар», 2000 
#Зар-зарауха. Хикаяттар, әңгімелер жинағы. А., «Өркен» 
#Өмір өткелі. Хикаят-эссе. А., «Құс жолы», 2002 
#Есенгелді би. Роман. А., «Ана тілі», 2004.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Қазақ ақындары
Консоль (Арыс)

thumb|150px|right|Консоль
thumb|150px|right
**Консоль** (Арыс) () — арқалықтың тіректер аралығынан тыс тұрған бөлігі.
## Тағы караныз:
* Консольды (Арысты) арқалық

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Ораз Әлиұлы Жандосов

**Ораз Әлиұлы Жандосов** (26 қазан 1961 жыл, Алматы) — қазақстандық экономист, кәсіпкер, мемлекет және қоғам қайраткері.

Ұлы жүздің Шапырашты руынан. Қазақ КСР халық ағарту комиссары Ораз Қыйқымұлы Жандосовтың немересі.

## Білімі
1983 жылы М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетін, 1987 ж. осы оқу орнының аспирантурасын бітірген. 

## Еңбек жолы
* Қазақ КСР Ғылым академиясы Экономика институтының ғылыми қызметкері (1987-1991)
* ҚР Президенті жанындағы Жоғары экономикалық кеңестің кеңесшісі, бөлім меңгерушісі (1991-1993)
* ҚР Экономика министрінің бірінші орынбасары — Шетел инвестициялары жөніндегі ұлттық агенттік төрағасы (1993-1996)
* ҚР Ұлттық Банкі төрағасы (1996-1998)
* ҚР Премьер-Министрінің бірінші орынбасары — Инвестиция жөніндегі мемлекеттік комитеттің төрағасы (1998-1999)
* ҚР Премьер-Министрінің орынбасары — Қаржы министрі (1999)
* «KEGOC» ААҚ президенті (1999-2000)
* ҚР Премьер-министрінің орынбасары (2000-2001)
* ҚР Президентінің көмекшісі (2003)
* ҚР Табиғи монополияларды реттеу және бәсекелестікті қорғау жөніндегі агенттігінің төрағасы (2003-2004)

## Қоғамдық қызметі
* «ҚДТ» қозғалысының саяси кеңесінің мүшесі (2001-2002)
* «Ақ жол» партиясының тең төрағасы (2002-2005)
* «Нағыз Ақ жол» партиясының тең төрағасы (2005-2008)

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мемлекет қайраткерлері
Санат:1961 жылы туғандар
Санат:Қазақстан Республикасы Ұлттық банкінің төрағалары
Санат:Алматыда туғандар
Санат:Қазақстан қаржы министрлері
Санат:Қазақстан премьер-министрінің орынбасарлары
Жандосов ауылы

**Жандосов** — Алматы облысы Қарасай ауданындағы ауыл, Жандосов ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қаскелең қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 5 км-дей жерде, Іле Алатауының баурайында, Шамалған өзенінің жағалауындағы бұта аралас бетеге, сұлыбас, әр түрлі астық тұқымдас шөп өскен қызыл қоңыр, күңгірт-қоңыр топырақты қоңыржай-ылғалды агроклиматтық белдемде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1958 жылы "Алмалы" жеміс-жүзім ғылыми-өндірістік бірлестігінің ұйымдасуына байланысты қаланған. 1964 жылдан Жандосов есімімен аталады.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, фельдшер-акушерлік пункт, клуб, кітапхана, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекендермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Қарасай ауданы елді мекендері
Жандосов музейі

**Жандосов музейі** - Райымбек ауданы орталығы Кеген ауылы ндағы тарихи-этнография музей. 1987 ж. 6 маусымда бұрын О .Жандосов тұрып, қызмет істеген үйде ұйымдастырылды. Мемл. қайраткері тұрған бөлмесі, тұтынған заттары сақталған. Музейде жалпы 2000ға жуық экспонат бар. Тастарға жазылған әр түрлі құнды ескерткіштер, Қарқара жазығынан табынған балбал тастар, сондай-ақ, елке тарихына байланысты сан алуан маңызды құжаттар көрініске қойынған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан мұражайлары
Ғұсман Елеуұлы Жандыбаев

**Ғұсман Елеуұлы Жандыбаев** (25.3.1944 жыл, ҚХР, Шағантоғай ауданы) - ақын. Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі (1978). 

## Өмірбаяны
* Алматы ауыл шаруашылығы техникумын (1963), ҚазПИ-ді (1971) бітірген. 
* 1965-1982 жылдары Алакөл, Қапал ауданы мектептерде мүғалім болды. 
* 1982-1985 жылдары Қазақ теледидары әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясында жұмыс істеді 
* 1985-1987 жылдары Мектеп баспасында жұмыс істеді 
* 1987-1992 жылдары "Жазушы" баспасында жұмыс істеді 
* 1992-2002 жылдары "Шабыт", "Рауан", "Білім" баспаларында, "Қазақ энциклопедиясының" Бас редакциясында жұмыс істеді. 
*2002 жылдан "Жазушы" баспасында жұмыс істейді.

## Шығармашылығы
* "Асыл жандар" (1970), 
* "Жасыл жондар" (1974), 
* "Зеңтір аспан" (1978), 
* "Қыр қызғалдақтары" (1981), 
* "Көкорай" (1984), 
* "Сөз мәйегі" (1998), 
* "Ақ теңізден бір тамшы" (2001), 
* "Сөуірде туған ақ сәуле" (2003), т.б. кітаптары жарық көрген.

### Аудармалары
* А.Вознесенскийдің «Ор» поэмасы
* Б.Брехттің лирикалары
* К.Бобошконың «Аңыздан ғажап ақиқат» ғылыми-танымдық кітабы
* Борис Пастернактың, басқа да орыс, неміс, өзбек, татар, қырғыз ақындарының өлеңдерін аударды.

## Дереккөздер


Санат:25 наурызда туғандар
Санат:1944 жылы туғандар
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Қазақстан аудармашылары
Жанпейіс қорымы

**Жанпейіс қорымы**, Жанпейістің шамкөрі — Райымбек 
ауданы, Шөлкөде жайлауындағы әулеттік қорым. 1918 ж. күзінде казак-орыстардың жазалаушы отряды Албан руының атақты биі Жанпейістің 
ауылын ойрандап, 11 адамды (бір деректерде — 
24) атып өлтірген. Осы орынға би ұрпақтары 
келіп ағаштан үлкен зират орнатты.

## Дереккөздер


Санат:Жетісу
Жансерке Жайнақұлы

Жансерке Жайнақұлы (1839-1912) Райымбек ауданы, Сүмбе өзенінің бойында дуниеге келген. Би,болыс. Тегі Албан руының Айт-сүйіндік аталығынан шыққан. 1866-1891 жылдар арасында Айт болыстығына 24 жыл басқарған (ОМА, 44-қор, 1-тізбе, 5514-іс). Әкесі Жайнақ бидің ерлікжолын, елдікдәстүрін жалғастырушы. Алматы облысы ,Райымбек ауданы ,Сүмбе өңіріне бір ауыл ұйғырларды көшіріп әкеліп, Жайылманың жазығы деген жерге егін салдырған, осылайша халықты отырықшылыққа баулыған. Ел басқарудағы кызметі үшін Жансеркеге подпоручик шені берілген. 3-дәрежелі әулие Станислав орденімен, ленталы Анна кіші алтын медалімен, 2,3,-дәрежелі шапанмен марапатталган (ОМА, 44-қор, 1-тізбе, 5514-іс, 3-қор; 1-тізбе, 86,196,616-істер). Өзі болыс болған өңірден алғашқылардың қатарында қажылыққа барған.

## Дереккөздер
Консольды (Арысты) арқалық

Балка этого моста с точки зрения статики — консольная балка.|thumb
thumb|left|200px|Символ консольной балки
**Консольды (Арысты) арқалық** (Балка консольная) — бір шеті қағып (қатаң) бекітілген, ал екінші шеті бекітілмеген арқалық.

## Тағы караныз:
* Консоль (Арыс)

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Санат:Статика