open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байырғы сөз

**Байырғы сөз** (төл сөз) — белгілі бір тілдің өзіне тән, лексикалық құрамының неғұрлым ескі қабатына жататын етене төл сөздер.
Қазақтың байырғы сөз — қазақ халқының өмір тіршілігі мен шаруашылығына, тұрмысы мен мәдениетіне, дүниетанымы мен түсінігіне байланысты жалпы халықтық сипатта қалыптасқан, онын өзіне тән сөздері. Онынң негізінде түркі тілдеріне ортақ сөздер жатыр (ата, ана, күн, түн, бір, екі, түйе, қой, жылқы тағы басқа). Байырғы сөздер сөздік құрамның сан жағынан ең мол, құрылымдық-стилистикалық және грамматикалық сипаты жағынан алуан түрлі қабатына жатады. Байырғы сөз, бір жағынан, бұрынғы ескі, көнелік, екінші жағынан, тілдің өзіне тән, меншікті, етене қасиеттерімен сипатталады. Осындай қазақтың байырғы сөздері негізінен, қазақ тайпаларының қыпшақ қауымынан бөлініп шығып, 15—16 ғасыр мен 19 ғасыр арасында өз алдына халық болып біріккен кезінде пайда болған. Байырғы лексиканың кұрамындағы жалпы түркілік сөздер мен негізгі сөздік қордан тыс мол қабаты тіліміздегі тарихи тума сөздермен байланысты (малшы, түндік, жаппа, тұтқыш, тағы басқа). Байырғы сөзге кейін пайда болған неологизмдер, терминдер, жергілікті сипаты бар диалектизмдер мен кәсіби сөздер жатпайды. Бірақ диалектизмдер мен кәсіби сөздерде белгілі бір аймақ үшін байырғылық сипат болуы мүмкін. Кірме сөздердің де ерте замандарда кіріп әбден халықтық сипат алып, байырғыланып кеткен кейбіреулері байырғы сөз қатарында саналады. Мысалы, араб-парсыдан ауыскан құдай, ақыл, қорек, әрекет, дастарқан, шаруа; орыс тілінен ауыскан кереует, самауыр,рет, бәтеңке.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Эпиплатформалық орогенез

**Эпиплатформалық орогенез**— бұрын ұзақ геологиялық уақыт бойы платформалық режім жағдайларында болған, жер қыртысының бір бөлікшесінде көрініс берген тау түзуші тектоникалық қозғалыстар. Геологиялық тарихтың жаңа кезеңінде Эпиплатформалық орогенез эоценолигоценнің соңғы кезеңінен бастап немесе кейінірек тектоникалық әрекеттіліктің соңғы түрі ретінде байқалды. Нәтижесінде, жер бетінің бұрын тегістелген беттері таулы атыраптар сипатын алды (мысалы, Тянь-Шаньның, Оңтүстік Сібірдің кейбір телімдері).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қазақ совет әдебиеті

**«Қазақ совет әдебиеті»**, оқулық. Орта мектептің 10-сыныбына арналған. Авторлары - С. Қирабаев, Р. Бердібаев, Н. Ғабдуллин. 1987 ж. «Мектеп» баспасынан шыққан. 

*«[[Мұхтар Әуезов]]»* деп аталатын тарауда жазушының өмірі мен шығармашылық қызметіне шолу жасалып, апғашқы кездегі әңгімелері, повестері, пьесалары, олардың негізгі кейіпкерлері туралы қысқаша мәліметтер берілген. Ал *«[[Абай жолы]]»* эпопеясының жазылу тарихына, жанрлық сипатына қысқаша тоқталған. Тұтас бір халықтың рухани келбетін танытатын Абай бейнесінің реапистік тұрғыда сомдалуын жан-жақты талдаған. Мұнан басқа Құнанбай, Дәркембай, Базаралы, өнер адамдары, әйеддер т. б. образдары да қарастырылған. Авторлар Әуезовтің суреткерлік шеберлігін бағалай келіп, ұлы қаламгердің әдебиеттегі дәстүрі халықтың сан ғасырлық тарихы мен мәдениетін зор құрмет тұтудың, отаншылдық, азаматтық биік мұраттың, ана тілін ардақтау мен талғамдылықтың, өзге халықтардың рухани жетістігінен үйрене білудің, әдебиет тағдырын шыншыл тұрғыдан түсінудің озық үлгісі екенін атап көрсеткен. Оқулықтың көлемі 22,8 баспа табақ, таралымы 100 мың дана.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Эпископ

**Эпископ**( — көремін) — сызбаның мөлдір емес түпнұсқасынан масштабты бір қалыпты өзгертіп экранда бейнесін алуға мүмкіндік беретін проекциялық аспап. Маркшейдерлік практикада картографиялық вертикаль проектор қолданылады, ол план масштабын 0,22-ден 5,б-ға дейін өзгертуге мүмкіндік береді. Пайдаланылатын түпнұсқаның форматы — 29x29 см, бейнелеудің максимал мөлшері 90x90 см.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эрозия жырмасының тереңдігі

**Эрозия жырмасының тереңдігі** — белгілі бір атыраптағы өзен мен жырасай торының тұсжарма бойынша жер қабығындағы тереңдігінің шамасы.
## Дереккөздер


Санат:Эрозия
Эрозияның жергілікті базисі, эрозияның уақытша базисі

**Эрозияның жергілікті базисі, эрозияның уақытша базисі** - жергілікті мәндегі (оқшау және уақытша) және кез келген биіктіктегі эрозия базисі. Ол ағынсыз суқойма деңгейіне, шоң- ғалдарға, өзенді бөгеген тау опырылымдарына туралануы мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Этнографиялық карталар

**Этнографиялық карталар** - халықтың ежелгі және қазіргі кездегі қоныстануын (этностық карталар) немесе олардың материалдық және рухани мәдениетінің ерекшеліктерін бейнелейтін карталар. Тілдік қағидалар бойынша жіктемесі бар халықтардың этностық карталары; лингвистикалық карталар мен атластар көп таралған.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ярданг

thumb|upright|Ярданг (Техас)
thumb|upright|Чаддағы метеорит кратеріндегі Аороунга ярдангтары
**Ярданг, яранг** (ұйғырша — жар, құлама қырқа) — аридтік сазды шөлдердің бедер пішіндері — басым желдердің бағытына сәйкес бір-біріне параллель созылған және онша енді емес қолаттармен және науалармен бөлінген, өткір қырқалы және құлама беткейлі симметриясыз ұзын, жіңішке жалдар. Ұзындығы ондаған м-ден бірнеше км-ге дейін, ені бірнеше метр, биіктігі, әдетте, 5 м-ге дейін болады. Көбінесе ұсақ сынықты тығыздалған көлдік және аллювийлік түзілімдерден құралады. Қырқалар мен қолаттардың ұштасуы бедердің ярданг типін құрайды. Ярданг, негізінде, Орталық Азия шөлдеріне тән.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Ярмуттық мұздықаралық

**Ярмуттық мұздықаралық**  (АҚШ-тың Айова штатындағы Ярмут, Varmouth деген жердің атынан алынған) — Солтүстік Америкада анықталған және канзас пен иллинойс мұздықтық дәуірлерін бөлетін мұздықтық дәуір. Альпілік стратиграфиялық сұлбаның миндель-рисс мұздықаралығымен салыстырылады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эскерлер

200px|right
**Эскерлер** (,  — айдар, қырқа) — өлі мұздың деградацияланған орындарында қалыптасқан сулық-мұздықтық генезисті бедердің аккумуляциялық түрлерінің — оздардың, камдардың және атыраулық-мұздықтық террасалардың және т.б. жинақтама атауы. Эскерлерге екі қабатты құрылыс тән: астында — көлдік-мұздықтық және флювиогляциялық шөгінділер (таспа құмдар және саздар, қиыршық тастар, малтатастар және т.б.), үстінде — ірілеу материалмен ерекшеленетін мұздық-өзендік (қойтастық- малтатастар) түзілімдер. Шетелдік әдебиеттерде "Эскерлер" ұғымы "оздар" терминінің синонимі ретінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эрратиктік қойтастар

**Эрратиктік қойтастар** ( — кезеген) — ежелгі мұздықтармен едәуір қашықтыққа (мысалы, Еуропада Скандинавиядан) тасымалданған кейбір тау жыныстарының қойтастары; қазіргі табылған жерінде болмайтын тау жыныстарынан тұрады. Олар мұздық арқылы тасымалданып, мұздық ерігеннен кейін сол жерде шөгіп қалады. Эрратиктік қойтастарды таралуы бойынша олардың түпкі тау жыныстарынан ежелгі мұздықтың қозғалу бағытына сәйкес тасымалдау жолын анықтауға болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Предикативті

**Предикативті** орыс. предикативный — баяндауыштык ұғымын беретін, предикат, предикация  терминдеріне катысты сын есім сөз. Баяндауыш ретінде барлыксөзтабы, оларға катысты көптеген формалар жұмсала береді. Осыған байла¬нысты тіл білімінде Предикативті зат есім, Предикативті сын есім, Предикативті үстеу, Предикативті есімдік, Предикативті есімше т.б. немесе Предикативті жатыc септігі, Предикативті шығыс септігі т. б. ұғымдар калыптаскан.
## Предикативтілік
Предикативтілік орыс. предикативность — айтылатын пікір мазмүнынынсөйлемнін негізі ретінде шындыкка катысын білдіруі. Предикативтілік  ұғымы Предикативтілік  категория, Предикативтілік  катынас ұғымдары аркылы кенінен ашылады. Предикативтілік  сөйлемнін грамматикалык мағынасын білдіретін басты белгісі ретінде әр сөйлемге катысты болып келеді. Ол синтаксистін негізгі бірлігі (единицасы)—сөйлемнін касиетін, мәнін білдіреді- Предикативтілік  кайсозтабынан жасалсада, шактыкмагынаны білдіруге тиіс. Предикативтілік  категориясын білдіретін модальды ккатегориясы мен кимыл, іс-әрекеттін сөйлеу мезгіліне катынасын білдіретін шак категориясының косындысы деуге болады.

*Мысалы, Ол — дәрігер. — Ол дәрігер еді. — Ол дәрігер болады.
Сөздің баяндауыш кызметінде жумсалуы сейлемдегі субъектілік, префикаттык катынастан көрінеді. Предикативтілік катынас эр түрлі жағдайда іске асырылады. Баяндауыштын морфологиялық- синтаксистік тұлғасы — жіктік жалғаулары. Жіктік жалғаулары баяндауыштык түлға болумен бірге, әрі бастауыш пен баяндауышты байланыстырып түратын синтаксистік тұлға, олардын сөздерге жалғану мүмкіндігі мол. Сонымен бірге есім сөздер түбір калпында, баяндауыштык жалғаулар жалғанбай-ак, баяндауыш бола алады.

*Мысалы: Ол әдепті. Қайрат — дәрігер. Кейде сөз атау, түбір калпында жалғызтүрып та баяндауыш болуы мүмкін. Мысалы: Шык,! Макул!

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Америкалық тіл қоғамы

**Америкалық тіл қоғамы** — тірі тілдерді синхрондық түрде зерттеуді мақсат ететін АҚШ-тағы тіл қоғамы. АҚШ-тың жетекші ғалымдарынын ұсынысы бойынша 1924 жылы құрылған (ұйымдастыру комитетінде Л. Блумфилд, Э. Стёртевант, Дж. М. Боллинг болған), 7 мың мүшесі бар (1986 жылы). Қоғамды жыл сайын сайланатын президент басқарады. Ұйымдастыру орталығы — секретариаттан тұрады (Вашингтон), 2 комитеті (атқарушы және баспа) бар. Қоғамның органы "Language" ("Тіл") журналы жылына 4 рет шығады. Бұдан басқа бюллетень және анықтағыштар шығып тұрады.
Блумфилдтің "Тіл ғылымының постулаттары" (1926), "Тіл" (1933) еңбектерінде баяндалған америкалық тіл қоғамы бағдарламасын 3. Харрис, Б. Блок, Дж. Л. Трейджерт.б. жетілдіріп іске асырған. 1950 жылдың соңына дейінгі зерттеу жұмыстары Блумфилдтін концепциясына негізделген ("Дескриптивті лингвистика"), 1950 жылдың сонынан бастап Н. Хомский концепциясы кең тарап ("Генеративті лингвистика"), Еуропа тіл біліміне қызығушылық артты, 1970 жылдың орта шенінен бері прагматикаға бет бұрды.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Бала тілі

**Бала тілі** (  ) — бір мен бес жас арасындағы бөбектердің тілі, сөйлеу әрекеті. Бала тілі баланың тілі шыға бастаған кезінде анатілінде сөйлеуге әрекет жасауынан пайда болады. Бала тілінің ерекшелігі сөзді,грамматикалық тұлғалар мен синтаксистік құрылымдарды анық, нақты айтпай, жинақтап, солардың элементтерін оңай, жеңіл түрде ықшамдап (ма-ма, ап-ап, бай-бай) айтудан байқалады. Бөбектердің сөйлемдері әуелі соларға балама сипаттағы жеке сөздерді былдырлап айтуымен шектеледі. Бір жастан аса бала өзіне таныс кейбір заттарды нақты атауға үйренеді.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Предикация

**Предикация** (лат.praedicatio айтылған пікір) — шындық өмірдегі жағдайда, оқиғаны дербес сөздермен білдіру мақсатында ойын тәуелсіз заттарға қатынасын білдіруі. Теориялық тіл білімінде П. туралы екі көзқарас қалыптасқан: 
#П. тұтас сөйлемнің қызметін атқарушы ретінде қарастырылады, оның көрсеткіштері болып табылатын "жіктік морфемалары" етістікке емес, сөйлемге қатысты, соған тән белгілер болып табылады (П. Ельмслев, Э. Бенвенист т. б.). 
# П. "етістік кешенінің" қызметін атқарушы ретінде қарастырылып, "баяндауышпен ұқсастырылады (И. И. Мещанинов).

Осы екі көзқарасқа байланысты П.-ның екі типологиясы жасалған. Оның бірінші түрі мынадай болып келеді:

# біріншілік есімдік синтагма, екі есімнің бірге келуі, мыс.: “жеңімпаз - жауынгер”;
# есімдікті сөйлем, мыс.: “кешегі жеңімпаз жауынгер - осы”;
# мезгілдік орны бар есімдік сөйлем, мыс.: “бұл кешегі жауынгер - жеңімпаз”;
# етістікті сөйлем, етістік - сөйлемнің екінші мүшесі, мыс.: “жауынгер жеңімпаз атанды”.

Екінші типологияда П. етістіктің дамуымен байланысты болады:

# көп құрамды құрылым;
# аморфты (тұлғасыз) қатар;
# морфологиялық тұлғасы бар сөйлем мүшелері.

## Дереккөздер

Санат:Лингвистика
Предлог

**Предлог** — сөздің алдында тұратын көмекші сөздер. Жанама септіктегі сөздермен тіркесіп, сөйлемде, сөз тіркестерінде есімдер мен басқа сөздердің өзара қатыстылық, бағыныштылық сипатын білдіреді. Предлог көптеген тілдерде (үндіеуропа, семит т.б.) қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Предлогті септік

**Предлогті септік** орыс. Предложный падеж — тек предлогтермен колданылатын септік тұлғасы. Предлогті септік-тінкөлемдік, мекендік, мезгілдік мағынасы казак тілінде жатые септік (к.) аркылы беріледі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Проклитика

**Проклитика** (грек,proklinoілгері енкею) — ритмикалық жағынан бір бүтін сөз тіркесінің кұрамындағы екпін түспегең сөздің екпін түскен сөз алдында түруы.

Мысалы: көл-көсір, көң-қоқыс, қыл-қыбыр, там-шум сиякты кос сөздерде, ас беру, қол узу, қол жсію сиякты сөз тіркестерінде кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Прономиналдану

**Прономиналдану** есімдікке айналу орыс. прономинализация (лат.pronominatio)— баска сөз табына жататын сөздердің есімдікке айналуы.

Мысалы: Прономиналдануған зат есімдер: дәнеңе, бірдеңе, ісім, элдекім; Прономиналдануған сын есімдер: барлық, куллі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Балқан тілдік одағы

**Балқан тілдік одағы** (  ) — құрылымдық-типологиялық жалпы белгілері генетикалық жақындық негізінде емес, бір тұтас географиялық кеністікте ұзак уакыт бір-біріне әсер ету арқылы қалыптасқан тілдік одақтың ерекше түрі — Оңтүстік-Шығыс Еуропа тілдерінің жиынтығын білдіретін термин.
Балқан тілдік одағының құрамына үнді еуропа семьясындағы славян, роман, албания, грек топтарына жататын болгар, македон, серб-хорбат (жартылай), шығыс роман, албан, жаңа грек тілдері кіреді. Бір-біріне қарқынды ықпал ету нәтижесінде бұл одаққа кіретін тілдердің барлық денгейінде типологиялық ұқсастық қалыптасқан, ол балканизм деп аталады. Балқан тілдік одағы тілдері құрылымындағы айырым және ұқсас белгілердін негізінде жіктелген.
Балқан тілдік одағы тілдерінің фонетика, морфология, синтаксис, лексика салаларында бірқатар ортақ белгілері бар. Мысалы: сөйлеудін тақтырғактылығындағы ұқсастықты, лебізді екпіннін болуы, дауыстылардың сапалық ерекшелігінін болмауы, дауыстылар тонының бір келкілігі; дауыссыздардың ұяндауы; ілік, барыс септіктердің белгілік/белгісіздік категорияларының сәйкестігі; салыстырмалы шырайдың аналитикалық жолмен жасалуы; грек, латын, славян, түрік тілдерінен ауысып кірген сөздердің мол кездесуі тағы басқа.
Балқан тілдеріндегі сәйкестіктерді алғаш байкаған 19 ғасыр В. Копитар. Кейін Ф. Миклошич балқан тілдерінің ең басты ерекшелігі грамматикасындағы ұқсастыктан және лексикадағы айырмашылықтан көрінетінің атап айтты. Балқан тілдерінің құрылымындағы ұқсастықты алғаш жүйелі зерттеп түсіндірген 1926 жылы К. Сандфельд. Ол балқан тілдерінің ерекше ортақ белгілерінің 20 түрін көрсетті. А. М. Селишев балканизмдерді:
* 1) семантикалық; 
* 2) синтаксистік және морфологиялық; 
* 3) фонетикалык сәйкестіктеріне қарап жіктеді. Тілдік одактар теориясының негізін салушы Н. С. Трубецкой 1923 жылы балқан тілдік одағы ұғымын алғаш рет ұсынған. Балқан тілдік одағы мәселелерімен Р. О. Якобсон, П. Скок, Б. Гавранек, В. Скаличка, В. Георгиев, Селишев, А. В. Десницкая тағы басқа шұғылданды.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Ойтүйін

**Ойтүйін** (кейде **Пропозиция**, ) — Философияда декларативті сөйлемнің мағынасы болып, мұндағы "мағына" бірдей мағынадағы барлық сөйлемдер бөлісетін бейтілді (non-linguistic) шындық. Эквивалентті түрде, ойтүйін әдетте ақиқат пен сандырақтың бейтілді тасушысы болып, ол оны бейнелеген кез келген сөйлемді рас, не жалған етеді.

Математикада ойтүйін термині рас, не жалған тұжырымға қатысты болса, ал аксиома термині дискурс шеңберінде рас тұжырымды білдіреді.

Демек, ойтүйін сөйлемнен және одан туындайтын құрылымдардың модальды және коммуникативтік парадигмаларынын бәріне ортақ семантикалық инварианты (абстракцияланған түрі). 

"Ойтүйін" сөзінің негізі болған "пропозиция" сөзі әуелде логика ғылымында пікір, пайымдау дегенді білдірсе, ал лингвистикада сөйлем дегенді білдірген. ХІХ ғ. аяғы мен ХХ ғ. басында ойтүйін жаңа мағынаға ие болды: оның көлемі сөйлемнің бір бөлігімен шектеліп, сөйлемнін номинативті, не семантикалық аспектісі ретінде түсіндірілді.
## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Санат:Эпистемология
Санат:Логика
Просодия, просодика

**Просодия, просодика** (грек,prosodiaекпін, кайырма) бірнеше мағына білдіреді: 
# сөйлеудін барлык бөлшектерінде (буын, сөзтіркесі, синтагма, фраза, мәтін) көрінетін, мағынаны ажыратуда мәні бар фонетикалык күралдар жүйесі. Оның негізгі элементтері: сөйлеу әуезі, екпін, тембр (әуен), ритм, сөз тоны. Бүл жағынан Просодия интонацияға синоним ретінде карастырылады. Просодия терминін колдану мәтінге деген кызығушылыкартуына байланысты 20 ғ. 70 жж. кеңейе бастады; 
# сөйлеудің фонетикалык супрасегменттік сипатының жалпы атауы. Мунын мәні кабылдау (восприятие) (тон жоғарылығы, дауыстау, оның ұзактығы) және физикалық (негізгі тонның жиілігі, каркындылык) деңгейімен байланысты. Бұл мағынада Просодия функционалдык категорияларды білдіру үшін колданылатын интонацияға карама-карсы койылады; 
# сөйлеу сегменттерін ажырату не біріктіру (тонды жоғарылату не төмендету, екпін кою, кідіріс жасау, каркынды өзгерту) сиякты сөйлеуге кажетті супрасегменттік күралдардын атауы. Бұл мағынада Просодия өлең сөзді талдауда колданылады; 
# буынды сипаттайтын фонетикалық күралдар жүйесі дегенді білдіреді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Психофонетика

**Психофонётика** — дыбыстардың жасалуындағы ішкі психологиялық процестер мен фонетикадағы психологиялық элементтердің көрінісін зерттейтін фонетика.

## Дереккөздер


Санат:Фонетика
Протеза

**Протёза** ( - қосылу) — сөйлеу тілінде кейбір сөздердің алдынан дыбыс (көбінесе қысан *ы, і*) қосылып айтылуы.

Мысалы: ылақ (лақ), ірет (рет), ылайық, (лайық), ыстақан (стақан).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дискретті қимылдың есептеу машинасы

**Дискретті қимылдың есептеу машинасы** () — есептеу процесіне қатыстырылатын мәліметтер цифр (код) түрінде берілген есептеу машинасы (мысалы, цифрлы есептеу машинасы).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реконструкция

**Реконструкция** ( - жаңғырту мәніндегі косымша, constructio қуру) — тілдік деректері белгісіз кубылыстар мен формаларды жеке тілдердін, тілдер тобы мен семьяларынын сондай тіл бірліктерімен тарихи-салыстыру жолымен кайта жаңғыртып анықтайтын салыстырмалы-тарихи тіл біліміндегі тәсілдердін жиынтығы.

Реконструкция тілдік құбылыстар мен формаларды қайта жаңғырту аркылы тіл дамуынын бұрынғы кезендеріне тән әр түрлі деңгейдегі жүйелік қатынастарын қалыптастырады. Туыс тілдердін моделін жасаудағы ең басты ұғым ататіл (тектіл) болып табылады. Мәселен, үндіеуропа туыстығын А. Шлейхер бұтакты ағаш ("родословное древо" моделі) түрінде бейнелеп берген.
## Лингвистикалык Реконструкция
*Cырткы (не салыстырмалы) Реконструкция, ішкі Реконструкция және филологиялык әдістер аркылы жүзеге асады. Сырткы тіл дамуындағы жүйелі катынаска сүйене отырып, туыс тілдердін материалы» салыстыру аркылы салыстыратын тілдердің гарихи даму зандылыктарын ашады, соның нәтижесінде бастапкы тілдік архетипті (к. көне түлғаны) кайта жанғыртады.
*Iшкі Реконструкция тарихи деректері белгілі тілдердін синхрондык жүйесін зерттеуді максат етіп, тілдегі "калдык" түлғаларға, шағын парадигмалар мен ерекше кұбылыстарға сүйенеді. Сырткы Реконструкциядай емес, ішкі Реконструкция бір тілдін өз ішіндегі тіл бірліктерін салыстыруды көздейді, бір тілдін эр түрлі шағын жүйелеріндегі варианттарын аныктап, оларды көне кубылыстармен байланыстырады. ішкі Реконструкциянын эр түрлі тәсілдері жоғалып кеткен тіл белгілерін кайта калпына келтіруге мүмкіндік береді. ішкі Реконструкция тіл тарихын калпына келтірудін негізгі тәсілі.
## Реконструкциядағы филологиялык
Әдіс шыккан тегі біртілдерді жүйелі зерттеу аркылы көне тілдік түлгаларды аныктауга мүмкіндік береді. Бұл әдіс тек көне жазба дәстүрі дамыған тілдерді (санскрит, латын, көне грек т.б.) зерттеу үшін тиімді.
Реконструкциянын негізгі мәні — тіл жүйесіндегі тарихи өзгерістерді ашып көрсете отырып, олардын бастапкы бір негізге катысын айкындау. Сол себепті ататілді Реконструкциялау негізгі максат емес, өйткені Реконструкция үшін тілдін эволюциялык дамуынын теориясын жасау, тіл денгейлерін (диахрондык фонология,морфология, синтаксис) тарихи сипаттау сиякты жалпылингвистикалык мәселелерді шешу манызды.
Кез келген Реконструкция нәтижесінін дұрыстығы салыстырылатын материал аркылы алынған мәліметтердін сандык көлеміне байланысты, оны генетикалык немесе типологиялык белгілер тұрғысынан тексеріп аныктауға болады. Дұрыс шешімін тапкан Реконструкция— тіл тарихын зерттеудін аса манызды кұралы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дискреттік әрекетті электронды машина

**Дискреттік әрекетті электронды машина** () —  цифрлық есептеу машинасы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Релеванттық

**Релеванттык** (ағыл.relevantманызды) орыс. релевантность, релевантный — тіл бірліктерін (единицаларын) даралап жіктеу функциясына ие болу касиеті, атап айтканда, тіл бірліктерін даралау функциясын этникалық (к.) денгейдегі тұтас бірлікке емес, тек онын бір бөлігіне катысты тұрғыда карастыру.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Рёма

***Рёма*** ( - сөз, сөйлеу) — сөйлемнін өзекті (актуалды) мүціеленген сынары, сөйлемде айтылатын ойдын түйіні. Рёма темада (к.) берілген хабардын негізгі мазмұнын камтып, ол жайындағы пікірді жеткізуші коммуникативтік орталық болып табылады. Сөйлемдегі ойдын өрістеуі Рёма арқылы жүзеге асады. Рёма көбінесе сөйлемнін сонына орналасып, баяндауыштық топ құрайды, оған дауыс екпіні түседі. Айрықша екпін түскенде сөйлемнін кез келген мүшесі Рёма бола алады. Мысалы: Көшіп келе жатқандар — Абай аулымен көрші ауылдар (Мұхтар Омарханұлы Әуезов).

## Дереккөздер


Санат:Қазақ тілі
Санат:Лингвистика
Ренк мәнді жұрнақтар

**Реңк мәнді жұрнақтар** орыс. суффиксы субъективной оценки — бұлар негізінде зат есімдерге тән, сезімдік, мәнерлік- бейнелік реңктері бар зат есім тұлғаларын жасайтын жұрнақтар. Олар сөздің лексикалық мағынасын сақтай отырып, сөйлеушінің ішкі сезімінен туатын еркелету, кішірейту, құрметтеу, келемеждеу, жек көру және мәнерлеп-бейнелеп айту реңктерін білдіреді.
* Мысалы: -шақ/-шек (құлыншақ, інішек), -қай(балақай), -тай (әкетай, қалқатай), -еке, -қа/-ке (Мырзеке, Мща, Сәке, әпке), -жан (Еркежан, ағажан), -еш (сәулеш, бикеш), -сымақ (жігітсымақ, ақынсымақ), -шыкеш (кушыкеіи), -шық/-шік (үйшік, текешік).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Балтықтану

**Балтықтану** — балтық тілдерін, балтық тілді халықтардың материалдық, рухани мәдениетін зерттеу. Олардың зерттелуі 17 ғасырдан басталады, сол кезде практикалық мақсатта алғашқы сөздіктер, грамматикалар пайда болған. 19 ғасыр ортасынан бастап Р. К. Раек, Ф. Бопп, А. Ф. Потт балтық тілдерін салыстырмалы-тарихи тіл білімі, үнді-еуропа тіл білімі құрамында зерттеген кез балтық танудың жаңа кезені болып табылады. Балтық тілдерін салыстырмалы-тарихи тіл білімі арнасында қарау негізгі бағытқа айналған.
19—20 ғасырлар балтық тілдерінің күрделі ғылыми грамматикалары, этимологиясы, тарихы мен диалектологиясы, топонимика мен ономастикасы, балтық славян тілдерінің байланысы тағы басқа терендетіліп зерттелді.
Балтықтану құрамында прус тілінің зерттелуіне байланысты 17 ғасыр аяғында прутенистика, латыш тіліне байланысты 17 ғасыр 1 жартысында леттонистика салаларыкалыптасты. Балтықтанудың зерттелуі Р. Траутман, X. Гіедерсен, М. Фасмер, Е. Курилович, Э. Герман, В. Мажюлис, Вяч. Вс. Иванов тағы басқа ғалымдардың есімдерімен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Диспансерлеу

**Диспансерлеу** () — аурудың алдын алу және оны анықтау мақсатында әскери қызметшілердін денсаулығына жүйелі түрде дәрігерлік бақылау жасау. Қарулы Күштер құрамындағы офицерлерді, прапорщиктерді, мичмандарды, мерзімнен тыс қызмет өткеруші әскери қызметшілерді, жұмысшылар мен әскери қызметшілерді, олардың отбасы мүшелерін медициналық қамтамасыз етудің маңызды іс-шараларының бірі. Диспансерлеудің нәтижесі медициналық кітапшаға жазылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Реплика

**Реплика** (лат.replico-аудармасында қарсымын) — 
# диалог (к.) үстінде қарсылық білдіру мәнінде айтылатын қысқаша жауап;
# жиналыстарда, жиындарда отырғандардың қағытпа-ескертпелері;
# спектакльдерде бір кейіпкер айтатын соңғы сөз, фраза, одан кейін баска көрініс басталады. Сөйлеу тәжірибесінде Репликаға балама ретінде қақпай сөз, қағытпа сөз, түртпе сөз т.б. атаулар қолданылып жүр.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Рекурсия

**Рекурсия** (лат.recursioкейін кайту) — дыбыс артикуляциясынын үшінші сонғы фазасы, яғни сөйлеу мүшелерінін дыбыс жасау позициясынан айрылып, бастапқы бейтарап калпына кайта оралуы.. Жалпы мағынасында рекурсия — элементтерін өзіне ұқсас түрде қайталайтын процестер.
[thumb|left|Рекурсияның визуалдық түрі ([Дросте эффекті)]]
thumb|Экранның рекурсивті көрсетілімі
thumb|left|Уикипедия беттері визуалды рекурсивті
[right|thumb|250px|[Серпинский үшбұрышы]]
## Дереккөздер


Санат:Алгоритмдер
Санат:Кері байланыс
Санат:Рекурсия
Диспозиция

**Диспозиция** -
*1) мүмкіндігінше рейд немесе гаваньдарда бөгемеу және кемелердін козғалысына басқа да кедергі келтірмеу, сонымен бірге теңізге шығу және әскери жабдықтау жағдайларын есепке ала отырып, кемелердің тұрақтағы, рейдтегі немесе гаваньдағы орналасуын аныктайгын жоспар. 
*2) 18-19 ғасырларда құрлық әскерлерінде командирлердің бағынышты бөлілщеріне жауынгерлік міндеттер қойған жазбаша бұйрығы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Бастауышсыз сөйлем

**Бастауышсыз сөйлем** - тек бір бас мүшеден (баяндауыштан)тұратын бір құрамды сөйлем. Бастауышсыз сөйлемдерге: 
* а) жақсыз, 
* ә) белгісіз жақты, 
* б) жалпылама жақты сөйлемдер жатады. Қараңыз: Субъектісіз сөйлем.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дифосген

**Дифосген** — тұншықтыратын әсері бар улағыш зат. Балку температурасы — 57° С, қайнауы — 128° С, күшті түншык,тырғыш және белгілі тітіркендіргіш қасиеті бар түссіз сұйықтық. Дифосгенге өрекеттің жасырын кезеңі (6-8 сағатқа дейін) тән. Дифосгеннен қорғану үшін газтұмылдырық қолданылады. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде пайдаланылған.

100px|Дифосген100px|Дифосген
## Дереккөздер


Санат:Хлорангидридтер
Санат:Химиялық қарулар
Дода соғысы

**Дода соғысы** — жау ортасына шауып кіріп, найзаласу, қылыштасу, қаруы түсіп калғандардың жұлқыласып, шығып кетуге тырысуы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Басынқы сөйлем

**Басынқы сөйлем** — құрамындағы бағынынқы сөйлемді өзіне бағындырып тұратын сабақтас құрмалас сөйлемнің тиянақты компоненті. Басынқы сөйлем бағынынқы сөйлемді жетекке алып, өзіне бағындырып, сабақтас құрмалас сөйлемді тиянақтап тұрады. Негізінде басынқы сөйлем бағынынқы сөйлемнен кейін келеді, бірақ бұл тәртіп поэзиялық туындыларда сақтала бермейді. Сабақтас құрмалас сөйлемдегі негізгі ой басынқы сөйлемде айтылады да, бағынынқы компонент соны толықтырып, айкындап тұрады. Мысалы: Жығылган ағаштар жолымызды бөгеп, оларды айналып өтіп әлек болдық (Ә. Нүршайыков).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дозиметриялық бақылау

**Дозиметриялық бақылау** () — жеке құрамның радиоактивті сәулеленуін бақылау және әскери техниканың, азыктүліктің, судың радиоактивті зақымдалу дәрежесін анықтау үшін ұйымдастырылатын шаралар жүйесі. Оны дозиметриялық аспаптарды колданып, радиациялық және химиялық барлау бөлімшелері, радиометриялық лаборатория, химия нұскаушылары және арнайы дайындалған сарбаздар жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дозиметриялық және химиялық бақылау

**Дозиметриялық және химиялық бақылау** () — халықты радиациядан және химиялық қарулардан қорғаудың құрамдас бөлігі. Дозиметриялық және химиялық бақылау жасақтардың адам құрамының, жұмысшылардың, қызметшілердің жұмыс қабілетін бағалау, медициналық көмек көрсету, адамдарды санитариялық тазартудан өткізу, ауыл шаруашылығы малдарын малдәрігерлік тазартудан өткізу, азық-түлікті, суды, мал азығы мен ғимараттарды залалсыздандыру көлемін анықтау үшін мәліметтер алу мақсатында ұйымдастырылып, жүзеге асырылады. Дозиметриялық және химиялық бақылауды жүргізу үшін арнаулы радиациялық және химиялық барлау аспаптары пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Референт

**Референт** (,  - қаратылым, сілтеме, қатыстылық) — сейлеушінің түсінік-қабілетіне байланысты санада қабылданған объект; сөздің "ішкі мағынасы", яғни ұғымдық мазмұн ретінде шындық болмыстың санада бейнеленген элементі.

Референцияның объектісі. Референт көркем шығармаларда шындық болмыспен бірге ой жорамалынан тууы мүмкін. Мысалы: М. Әуезовтің "Абай жолы" романындағы Абай — әрі тарихи адам, әрі кейіпкер. Соңғысында ол — ойдан шығарылған кейіпкерлер (Дәркенбай т. б.) сияқты суреттеледі.

## Дереккөздер


Санат:Кейіпкерлер
Драгундар

**Драгундар** -
*1) Алғаш 16 ғасырда Францияда шыққан. 17-20 ғасырлардағы Еуропа елдері мен орыс армиясындағы атты әскерлердін бір түрі. Олар жаяу да соғысуға бейімделген. 
*2) Кейбір шетел армияларындағы жекелей танк бөлімдері драгундар делінеді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дредноут

**Дредноут** - Англияда 1906 жылы жасалған аса қуатты, алысқа ататын артиллериясы бар соғыс кемесі. Бүгінде ондай кеме линкор деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери-теңіз флоты
Санат:Кемелер
Дрейф

**Дрейф** () — 
*1) Кеменің су бетіндегі бөлігінін өз бағыты желісінен жел әсерінен шығуы. Кеменің басты бағыты мен сол кездегі орын ауыстыруының арасындағы бұрышпен сипатталады. Дрейф жолды есептеу кезінде ескеріледі. 
*2) Жел, толқын, ағынның әсерінен суда және ауада еркін жүзетін объектілердің ыгуы (зәкірдегі немесе машиналары тоқтаған кеме (зәкірі ұстамайды), жүзетін мина, теңіз мұзы, аэростат, әуе шары және т.б.).

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дрейфтегі теңіз минасы

**Дрейфтегі  теңіз минасы** () — зөкірден дауылдын немесе кілт тартатын тралдың әсерінен үзіліп қалған, сөйтіп су бетіне қалқып шығып, жел мен ағыстың күшімен ығып жүрген зәкірлік мина.

## Дереккөздер


Санат:Миналар
Дуплексті байланыс

**Дуплексті байланыс** — екі жақты телефонды, телеграфты немесе радиобайланыс, бұл кезде сөйлесуші екі жақ корреспонденттері бір уақытта қабылдауды және таратуды жүргізеді.

## Дереккөздер


Санат:Телекоммуникациялар
Доплер әсері

**Доплер әсері** - қабылданған дыбыстық, электрмагниттік және басқа тербелістердің (толқындардың) **қабылдағыш пен өткізгіштің** (тербеліс көзінің) өзара жакындауы мен қашыктауы кезіндегі сәулеленумен салыстырғандағы жиілігінің өзгеру құбылысы. Қабылдағыш қабылданған тербеліс жиілігі тербеліс көзі мен қабылдағыш арасындағы өзгеріс жылдамдығына сәйкес өзгереді. Радионавигациялық станцияларда доплер әсері ұшақтың (ракетаның) және нысананың салыстырмалы жылдамдығына байланысты. Доплер әсері бойынша нысананың (ұшақтың, ракетаның, кеменің, т.б.) бағытын байқауға болады. Гидроакустикалық доплер әсері гидролокациялық станцияның жұмыс жиілігіне, кемелердің жүзу жылдамдығына, нысана-кемеге, сондай-ақ өзара бағытқа байланысты. Бақылаушы дыбыс көзі жақыңдағанда, дыбыс сарыны жоғарылайды, ал олар бір-бірінен алыстағанда, дыбыс сарыны төмендейді. Авиацияда доплер әсері ұшақтың жолдағы жылдамдығын және оның ұшуын өлшеу үшін, соңдай-ақ ұшақтың ұшып өткен қашықтығы мен орнының өлшемдерін анықтау үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дүрбелең

**Дүрбелең** () — жағдай мен өз іс-әрекеттерін дұрыс бақылау қабілеттіліктерінің төмендеуінен пайда болатын қатты қобалжу жағдайы, шынайы немесе жорамалды іс-әрекеттер мен кауіп-катерлердің ықпалымен жеке адамдардың немесе адамдар тобының бой бермейтін қорқыныш күйі. Ұрыстық жағдайларда дүрбелеңнің пайда болуының негізгі себептері: **қарсыластың жаңа ұрыстық [[құрал]]дар мен ұрыстық қимылдардың жаңа тәсілдерін кенеттен колдануы; әскерлердің жорықтан және қарсыластың ұзақ атысынан шаршауы; үлкен шығындар: кез келген [[кездейсоқ]] жағдайлар ерекше кабылданатын нашар ұйымдастырылған түнгі ұрыстар; сарбаздардың өзінің каруының қуаттылығына және өздеріне қойылған тапсырманы орындауда командирінін қабілеттілігіне сенімінің жоқтығы** және т.б. Жалпы алғанда дүрбелең ұрыс және соғыс үшін зиян салдарлы болуы мүмкін. Дүрбелеңді болдырмаудың негізгі шаралары: **жауынгерлерді катаң әскери тәртіпке тәрбиелеу; командирлердің бағыныштыларымен үздіксіз карым-катынаста болып, байсалдылықтын және ерліктің үлгісін көрсетуге дайын болуы; үздіксіз моральдық-психологиялық жұмыстар жүргізу; әр түрлі сыбыстармен күресу; қарсыластың қимылдарына жоғары қырағылық көрсету**. Дүрбелең болған жағдайда сырткы түрткі болатын жағдайлар (**шешуші бүйрық, сабырлылық және ойдың саралығын сақтаған командирдін батыл іс-әрекеті**) жауынгерлердін үрейді жеңуіне септігін тигізіп, оларды ақыл мен тәртіп талаптарына кайта бағыну мүмкіндігін туғызады. Ұрыста дүрбелең болдырмау үшін жауынгерлердің сенімділігі, олардын ұрыстық шынығулары және тәртіптілігі мен бірлігі шешуші рөл атқарады. Дүрбелең командирдің батыл іс-әрекеттері арқасында жойылады.

## Дереккөздер


Санат:Психология
Санат:Қорқыныш
Ерқас Қырымқұлов

**Ерқас Қырымқұлов** (1900, Маңғыстау ауданы, Сығынды ауылы– 1957) – атақты атбегі, жүйрік тазы, қыран құс баптаған саяткер. Ұлы Отан соғысының ардагері. 

«Ерқаскөк» атты сәйгүлігі бәйгенің алдын бермей, талай республикалық жарыстарда Маңғыстаудың атын шығарған. «Ерқаскөк», «Таңсықсұр», «Жаңбырбайқұла», «Қибасторы», тағы басқа жүйрік сәйгүліктерді баптаған. Қырымқұлов және оның замандастары матай Бек пен Сейілхан, шомақ Бекбосын, жаңай Иса, жеменей Тұржан, тағы басқа сейістер Маңғыстаудың атбегілік өнерін дамытуға үлкен үлес қосса, олардың өнегесін ізбасарлары Ш.Жүсіпов, М.Сүйіндіков, С.Оразбаев, тағы басқалар жалғастырды.

## Дереккөздер

Санат:1900 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Атбегілер
Санат:Саяткерлер
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Рифма

**Рифма** (грек, rhythmos - өлшемділік, үйлесімділік) — үйлесім, еленнін сонғы сөздеріндегі буын мен дыбыстардын үйкасып келуі, үйлесімділігі.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Дыбыспен барлау

**Дыбыспен барлау** — қарсыластың көзге көрінбей атып жатқан батареялары (зеңбіректер, минаатарлар, реактивті артиллерияның ұшыру қондырғылары) туралы мәліметтерді, олардың атуларының дыбыстарын дыбыс өлшеуіш құралдардың көмегімен табу; артиллериялық аспапты барлаудың кұрылымдық бөлігі. Дыбыспен барлаудың міндеті өз артиллериясының атысына қызмeт көрсету, снарядтардың (миналардың) жарылысының ауытқуын, дыбыстық реперлердін координатасын анықтау, жою атысын бақылау. Дыбыстық барлау жағдайдың көрінімділігіне тәуелсіз, сондықтан жылдың кез келген уакытында жүргізе беріледі және оны қарсыластың барлауы іздеп табуы өте қиын.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дыбыстық су асты байланыс

**Дыбыстық су асты байланыс** — сүңгуір қайықтар арасында, сондай-ақ сүңгуір кайықтар мен су үсті кемелері арасында жиіліктің дыбысты диапазонында жүзеге асатын телеграфтық немесе телефондық гидроакустикалық су асты байланысы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Сағын Ерқасұлы Қырымқұлов

**Сағын Ерқасұлы Қырымқұлов** (1940 жылы 3 наурызда Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Қараманды ауылында туған) — мұнайшы - геолог. Қазақстанның еңбек сіңірген мұнайшысы. ҚР жер қойнауының Құрметті барлаушысы. Парасат және Құрмет ордендерінің иегері.

## Толығырақ
* Сағын Ерқасұлы Қырымқұлов 1940 жылы 3 наурызда Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы Қараманды ауылында дүниеге келген.
* 1962 - 1966 жылдары Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университетін (бұрынғы КазПТИ им.В.И.Ленина) бітірген. мамандығы мұнайшы - геолог. 
* 1967 – 1973 жылдары *«Маңғыстаумұнайгазбарлау»* тресінің Қарақия мұнай, газ барлау   экспедициясында  коллектор, аға геолог, телім бұрғылау бастығының орынбасары, геология бөлімнің аға геологы
* 1973 – 1986 жылдары *«Маңғыстаумұнай»* өндірістік бірлестігінің геология бөлімінің аға геологы, бұрғылау басқармасының геология бөлімінің бастығы
* 1986 – 1994 жылдары *«Маңғыстаумұнай»* өндірістік бірлестігінде бас директордың орынбасары, геология бөлім бастығы, барлау-бұрғылау басқармасының бастығы, *«Маңғыстаумұнайгаз»* АҚ-ның бас геологы болды
*1997 жылдан *«Маңғыстаумұнайгаз»* АҚ-ның президенті.

## Марапаттары
* 1970 - КСРОның «Еңбектегі ерлігі үшін» және «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» медалдарымен марапатталған.
* КСРОның бірнеше медалдарымен және құрмет грамоталарымен марапатталған.
* 1998 - ҚР тұңғыш медалі "Астана" медалі
* 2000 - Құрмет ордені
* 2001 - "Қазақстан Республикасының тәуелсіздігіне 10 жыл" медалі
* ҚР жер қойнауының Құрметті барлаушысы
* Ақтау қаласының, Маңғыстау облысы Қарақия және Түпқараған аудандарының Құрметті азаматы
* Қазақстанның еңбек сіңірген мұнайшысы
* 2017 жылы 5 желтоқсанындағы ҚР Президентінің жарлығымен жоғарғы мемлекеттік марапат Парасат орденімен марапатталды.

## Отбасы
* Ерқас Қырымқұлов - әкесі, саткер.
* Үйленген.
* Ұлдары -Қабиден(1966ж.т.), Сәрсен(1972 ж. т.).

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан мұнайшылары
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:КСРО мұнайшылары
Санат:Қазақстан мұнайына 100 жыл медалінің иегерлері
Санат:Қаныш Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті түлектері
Санат:3 наурызда туғандар
Егерь

**Егерь** — 
*1) Кейбір елдер армияларындағы, оның ішінде орыс армиясындағы арнаулы, ерекше атқыштар бөлімінің солдаты. 
*2) Аңшылық шаруашылықтың маманы, қорықтардың сақшысы.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дүркін

thumb|300px|Дүркін
**Дүркін**  — 
*1) Атыс жургізу реті. Бірыңғай команда (белгі) бойынша бір уақытта немесе қысқа уақыт аралығында бірнеше қарулардан, минаатарлардан, ракеталық және реактивтік ұшыру қондырғыларынан, торпедалық аппараттардан, басқа да атыс қаруларынан жұргізіледі. Дүркін атыс ұрыста нысаналарды жою, сондай-ақ мерекелі отшашу және әскери құрмет корсету кезінде қолданылады; 
*2) Бір мерзімді атыс кезіндегі кеме, бөлім, құрамалардың барлық оқ-дәрі құралдарын немесе ату мүмкіндігін өлшейтін шартты бірлік.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қоянбай Қырымқұлұлы

**Қоянбай Қырымқұлұлы** (*[[1930]], [[Ералиев ауданы]], [[Қолтық ауылы]] – [[1979]]*) – көріпкел. Атасы Асардың қасиеті дарыған көріпкел, болашақты дәл болжай білген адам. Ойын өлең арқылы жеткізіп отырған. Халық арасында оның шығарған өлеңдері кең тараған. Өкінішке орай, осы уақытқа шейін Қырымқұлұлының өлеңдері жинақталып басылмаған. Қырымқұлұлы Маңғыстау ауданында жерленген.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Екпінді топтастық

**Екпінді топтастық** — шабуыл операциясында басты және басқадай соққылар бағытында қарсыласты талқандауға арналған бірлестіктердің күштері мен құралдары. Екпінді топтастықтар құру арқылы күштер мен құралдар шешуші бағыттарға шоғырландырылады. Ұлы Отан соғысында майданға әдетте 13 екпінді топтастық, оның біреуі басты болып, армияда бір екпінді топтастық құрылды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Қыштым

**Қыштым** –  Солтүстік Үстірт аңғарындағы тұщы бұлақ. Үстірттің   жоғарғы бөлігінде орналасқан. Бұлақ тұсының биіктеу жерінде мола бар. Өңдеп тастан қаланған мола ені кезінде бірінің биіктігі 3 сажын, төрт бұрышты, екіншісі қиық пирамида кескінді, куб пішіндес болған. Топограф П.В. Алексеев о баста екеуінің де күмбезі болған, бірақ құлап қалған, бұлар түбекке түрікмендер келместен бұрынғы заманның ескерткіші деген қорытынды жасап, суретін салып қалдырған. Қыштым молаларының қазір орындары ғана жатыр. Қабырға тастары 20 ғасырдың ортасында бұзылып алынып, Уәлідегі мал қырықтығы пунктін салуға пайдаланған.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан бұлақтары
Есеп беру картасы

**Есеп беру картасы** — белгіленген уақыт кезеңіндегі әз әскерлерінің (күшінін) және қарсыластың ұрыс қимылының барысы графикалық түрде хронологиялық жүйелілікпен көрсетілген ұрыстық ақпараттык есеп беру құжаты. Көптеген мемлекеттердің қарулы күштерінің бөлім, бірлестік, құрама штабтарында жүргізіледі. Есеп беру картасы әскерлердің (күштердің) жауынгерлік тәжірибесін зерттеуге және талдап қорытуға, ұрыстық қимылдар туралы анықтама және есеп беруді құруға арналады және тарихи материалдарды жасауда қолданылады. Есеп беру картасына төмендегілер түсіріледі: операция (ұрыс) барысындағы өз әскерлерінің (күшінің) және қарсыластың жағдайлары туралы талдап корытылған мәліметтер; ез бірлестігінің (құрамасының, бөлімінің) және қоса берілген, сүйемелдеуші әскерлердің (күштің) және көршілердің жауынгерлік міндеттері; қойылған жауынгерлік міндеттерді орындаудағы өз әскерлерінің (күштерінің) және көршілердің іс-қимылын және жеткен жетістіктері; қарсыластың іс-қимылдары. Ұрыстык, қимыл жүргізу кезінде жаппай жою каруы қолданылғанда есеп беру картасы, сондай-ақ екі жақтың ядролық соққы беруі, олардың әскерлері және басқалары залалдаған, киратқан аймақтары да көрсетіледі.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Романтану

**Романтану** орыс. романистика — 
# Роман тілді халыктардын материалдык, рухани мәдениетін зерттейтін пәндер жиынтығы; 
# Роман тілдері мен диалектілерінін тарихи дамуын, казіргі жағдайын зерттейтінтіл білімінін саласы. Роман тілдерінінтегін, күрылысын сипаттап жазу орта ғасырдын соңғы кезенінде (14 г.) басталған, 15 г. соны мен 16 ғ. басында роман елдерінде ұлттык тілдер калыптаса бастауына байланысты нормативті грамматикалар мен сөздіктер жасала бастаған. 16—17 ғғ. трактаттарда испан, португал, француз, итальян тілдерінін шыккан тегі латындык екені аныкталды. 17 г. Францияда философиялык рационалды грамматика жасау дәстүрі (А. Арно, К. Лансло) пайда болды. 18 г. роман әдеби тілдерін нормаландыру жүмысы басталды. 19 ғ. басына дейін роман тілдерін зерттеу негізінен практикалык максатгарға арналған. Романтану жеке ғылым болып бөлінуі провансал, француз, испан, португал, итальян тілдерінін салыстырмалы грамматикасын зерттеуден (Ф. Ж. М. Ренуар) басталады. 19 г. орта шенінде Ф. К. Диц роман тілдерін зерттеуде салыстырмалы-тарихи әдісті колданып, Романтанудын ғылыми негізін салды. 19 ғ. 2-жартысында роман тілдерінін диалектілері мен говорларын зерттеуге (негізін салған Г. И. Асколи) көніл бөлінді. 20 ғ. роман тілдерінін тарихи жазба ескерткіштері, халыктык латынға роман тілдерінін катысы, роман тілдерінін ішкі, сырткы факторларынын өзара байланысы, социолингвистика т.б. күрделі проблемалар зерттелді.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Сайын Латипов

**Сайын Латипов** (*[[1941]] жылы туған, [[Маңғыстау ауданы]], [[Ақшымырау ауылы]]) – инженер-механик. 
*Мұнай өнеркәсібінің үздігі ([[1984]])
*Алматы  ауылшаруашылық институтын (*қазіргі ҚазҰАУ*) бітірген ([[1967]])
*[[1971]] – [[1980]] жылдары *«Маңғыстау мұнай құбырлары»* басқармасында апатты жөндеу пунктінің бастығы, аға инженер
*[[1980]] – [[2004]] жылдары ЛПДС Өтес мекемесінің бастығы, аға мастері қызметтерін атқарған
*КСРО  *«Өз ісінің шебері»'' атағымен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Роман тілдері

thumb
**Роман тілдері** — халықтық латын тілінен тараған тілдер. Роман тілдеріне француз, испан, каталан, окситан, итальян, португал, румын тілдері кіреді. "Роман" атауы латын сөзі Romanus-тан шығады. Мағынасы: "Римдік".

## Дереккөздер
Александр Михайлович Лахно

**Александр Михайлович Лахно** (*[[1936]] жылы туған, [[Украина]], [[Қырым облысы]],[[Ленин ауданы]]) – теміржолшы. 
*[[1952]] – [[1954]] жылдары орманды қорғау станциясында жүргізуші
*[[1955]] – [[1958]] жылдары әскер қатарында өз борышын атқарған
*[[1960]] – [[2000]] жылдары *«Каспийқұрылыс»* басқармасына қарасты Ақтау – Бейнеу – Мақат  темір жол құрылысында машинист болды. 
*Еңбек Қызыл Ту орденімен, *«Еңбектегі ерлігі үшін»'' медалімен марапатталған.

## Дереккөздер
Николай Петрович Леведов

**Николай Петрович Леведов** (''1926 жылы туған, Ресей, Нижний Новгород облысы,Скулябихе селосы) – слесарь. 
*Ұлы Отан соғысына қатысқан. 
*1964 – 1981 жылдары Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатының химия-металлургия зауытында жөндеуші-слесарь, бригадир болды. 
*Ленин, Еңбек Қызыл Ту ордендерімен және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Руналық жазу

thumb
thumb|left
**Руналық жазу** (көне сканд. rún - көне, құпия, орыс. руническое письмо) — II-III ғғ. бастап кейінгі орта ғасырларға шейін германдықтар қолданған әліпби. Латын жазуының таралуына байланысты қолданыстан шыққан. Руналық жазудың таңбалары сына тәрізді сүйірленіп, негізінен, металл, тас, ағашқа жазылған. Бұл әліпбидің құрамы, таңбалануы уақыт өткен сайын өзгеріп отырған. Ғылымда 150-дей жалпы германдық бұрынғы (үлкен) руналық жазу (негізінен Исландия, Скандинавия аралдарымен Еуропаның басқа аудандарында) және 3500-ден аса кейінгі (кіші) руналық жазу белгілі. Руналық жазудың ерекше түрі VII-XX ғғ. Англияда болған. Бұрынғы Руналық жазу мен кейінгі Руналық жазу қызметі жағынан да, тілі жағынан да бір-бірінен ерекше. Бұрынғы Руналық жазу қару-жараққа, тасқа жазылған. Олардың тілі негізінен біркелкі және өте ескі, көне герман тілдерінің ешбіріне сәйкес келмейді. Сонымен бірге ол сиқырлау мақсатында да қолданылған сияқты. Ал кейінгі руналық жазуда көне Скандинавия тілдерінің ескерткіштері (тастағы мемориалдық жазулар) жазылған. "Руналық жазу" термині басқа көне жазуларға қатысты да айтылады, мысалы, дат ғалымы В. Томсен оны көне түркі жазулары үшін қолданған.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Русизмдер

**Русизмдер** орыс. русизмы — орыс тілінен енген және соның үлгісімен туган, өзге тілдік элемент ретінде танылатын сөздер, сөз тіркестері: самауыр, бәтіңке, бөтелке, пенжек, дөңгелек стол, экономикалык ынтымақтастық уйымы, Біріккен Үлттар Үйымы.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Латыпқазған

**Латыпқазған** – Қаратүлей сорының  оңтүстігінде жатқан қоныс. Маңғыстау ауданында орналасқан. 

Қоныс теңіз деңгейінен 120 – 150 м жоғары жатыр. Солтүстігінің Есенқазақ қонысына қараған ойпаңды жерінде Нұрсеп төбесі (123 м) орналасқан.  оңтүстігіндегі Балтакеткен тұщы құдығы маңында (тереңдігі 12 м, шығымы 600 л/сек). ұзындығы 15 км, енді жері 6 км-ге жететін сексеуіл тоғайы бар.

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы қоныстары
Санат:Маңғыстау ауданы географиясы
Михаил Ильич Левин

**Михаил Ильич Левин** (*[[1928]] жылы туған, бұрынғы [[Ленинград]], қазіргі [[Санкт-Петербург]] қаласы*) – архитектор, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген архитекторы. Ленинградтың (*қазіргі [[Санкт-Петербург]]*) инженер-құрылыс институтының архитектура  факультетін  (1950) бітірген. Архитектура мамандығын Ленинград  қаласында   бастаған. Оның шығармалары белсенді де жігерлі еңбегі Ақтау қаласмымен байланысты. Мұнда ол 1963 – 1987 жылдары *«ВНИПИЭТ»* тас жобалау ұйымының жобалау бюросына жетекшілік жасады. Осы жылдары оның қатысуымен қаланың архитектуралық бейнесін айқындайтын көптеген ірі нысандар салынды: Абай  атындағы   Мәдениет сарайы, *«Юбилейный»* кинозалы, *«Нефтяник» («Мұнайшы»)* қонақ үйі,  Т.Г. Шевченко ескерткішінің теңізге түсер көрінісі,  тағы басқа. Левин Ақтау қаласының құрылысы авторларының бірі. КСРО  мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1977).

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан сәулетшілері
Санат:КСРО мемлекеттік сыйлығының иегерлері
Санат:1928 жылы туғандар
Ру тілі

**Ру тілі** орыс. родовой язык — көне дәуірлердегі рулар тілі, рулық диалект деген ұғыммен парапар.

## Дереккөздер


Санат:Алфавит бойынша тілдер мен диалекттер
Санат:Лингвистика
Санат:Тілдер
Ледебур бадамы

**Ледебур бадамы** (*Prunus tenella, Amygdalus ledebourіana*) – бадам туысына жататын бұта. 
*Биіктігі   2 м-дей.
*Гүлі ашық қызыл түсті, жапырақ жарған кезде гүлдейді.
*Тұқымынан және вегетативті жолмен көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, шілде – тамызда жеміс салады.
*Жемісі тәтті не қышқылтым, дәнінде 72% май болады. Дәні тағам өнеркәсібінде, майы дәрі жасау үшін пайдаланылады.
*Ледебур бадамы – жылу сүйгіш, қуаңшылық пен аязға да төзімді өсімдік.
*Оны Маңғыстау тәжірибелік ботаника бағында қолдан өсіріледі.

## Дереккөздер


Санат:Раушангүлділер
Санат:Қазақстанның Қызыл кітабына енген өсімдіктер
Сабақтаса байланысу

**Сабақтаса байланысу** орыс. подчинительная связь — компоненттері өзара тен болмай, бір-біріне бағына, бірін-бірі бағындыра байланысу.Сабақтаса байланысу казак тілінде сабактас күрмалас сөйлемдерге, сезтіркестеріне тән: 
# Сабактас күрмалас сөйлем компоненттерінін алдынғылары тиянаксыз түлғада айтылып, тек сонғылары тиянакты түлғада келеді.
*Мысалы: Кос келініиек алтыбақанга отырысымен, бірмуңды ән бастады (К. Жүмаділов).
# Өзара тіркескен толык мағыналы екі (кейде одан да көп) сөздін бірі екіншісін бағындырып тұрады. Бірі — сөз тіркесінін үйыткы бөлегі, басынкы сынары, екіншісі — оған тәуелді бағынынкы сынары деп аталады.
*Мысалы: кітап оку, базардан қайту.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Иван Иванович Липай

**Иван Иванович Липай** (''1940 жылы туған, Минск облысы,Зенковичи селосы) – еңбек ардагері, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген химигі. 1968 жылы Маңғыстауға келіп, азот зауытының күрделі минералды тыңайтқыштар цехына жұмысқа орналасты. Осы цехтың құрылысына және іске қосылуына қатысып, Қазақстанда тұңғыш минералды өнім шығарғандардың қатарында.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Салаласа байланысқан сөз тіркестері

**Салаласа байланысқан сөз тіркестері**  — сыңарлары бір-біріне бағынбай, тең дәрежеде байланысатын сөз тіркесі. 

Салаласа байланысқан сөз тіркестерінде басыңқы ұйыткы сыңар, бағыныңқы тәуелді сыңар болмайды. Мұнда тіркестің құрамындағы сөздердің орнын ауыстыруға болады, олардың орнын алмастырғаннан тіркестің мазмұны, грамматикалық сипаты өзгеріп кетпейді. Мысалы: ана мен бала, сабырлы да салмақты.

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика