open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Вакуоль

thumb|right|330px|Жасуша құрылысы, вакуоль — 10 нөмірде
**Вакуоль** (*Vacuola cellularis*, лат. **vacuus** -  бос қуыс) — жасуша ішінде болатын көпіршік, көбіне ішінде сұйықтық болады.
 

Жас жасушада вакуоль көпіршік күйінде болады. Өсімдік өскен сайын вакуоль ұлғаяды және жетілген жасушаның 70-95% құрайды.

Вакуоль өсімдіктер мен жануарлар жасушаларында болады. Өсімдіктер вакуолі жануарлардікіне қарағанда ірірек және жақсы жетілген. **Вакуоль** дегеніміз - жасушалардың дамуы және ескіруі барысында цитоплазмада анық көріне бастайтын сұйықтық.
Вакуольдерде ерітінді күйінде минералды тұздар, қант заттары, сондай-ақ жасушаның өмір сүруіне қажетті әр түрлі органикалық қышқылдар, таниндер, пигменттер және басқа да заттар шоғырланады. Вакуольдердің пигменттері, гүлдердің желектеріне және өсімдік-
тердің басқа да бөліктеріне (қызылшаның тамырларына, баклажанның жемістеріне, күзгі жапырақтарға) қызыл, көгілдір, жасыл бояу бөліп шығарады. Вакуольдер жас жасушаларда өте ұсақ болады да, ал қартайған сайын вакуольдер бір-бірімен қосылып, ірі вакуольдерге айналады. Вакуольдердегі жасуша шырыны зат алмасудың өнімдері болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Эукариот жасушалары
Санат:Органеллалар
Тұрамбекова Махаббат

**Тұрамбекова Махаббат** (1976 жылы туған) -  спортшы, регбиден халықаралық дәрежедегі спорт шебеpi. Қазақстан құрама командасының құрамында (2001) Азия чемпионатына қатысып, 1-ші орынды жеңіп алды. 

## Дереккөздер
Непотизм

**Непотизм** (, ) — Рим папаларының өз билігін бекіту үшін өз туысқандарына жерлерді, жоғары атақтарды, табысты лауазымдарды бөліп беруі. Непотизм XV–XVI ғасырларда кеңінен таралды. Өз туысқандары мен өз адамдарына қызметтік бүркеушілік; қазіргі өмірдегі тамыр-таныстық.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Варрант

**Варрант** (ағыл. және франц. warrant — өкілеттік, сенімхат) — тауардың сақтауға қабылданғаны туралы тауар қоймалары беретін куәлік (сатушының кепілдігі); иесіне құжатта көрсетілген тауарды кепілзатқа салып қарыз алуына құқық беретін құжат; қарызгердің облигацияларын немесе акцияларын тіркелген бағамен сатып алуына құқық беретін бағалы қағаздар нысанындағы облигациялық қарыз шарты. Бүл құжат бойынша тауарды кепілдікке беруге немесе сатуға болады. Варрант екі бөліктен тұрады. Олар қойманың өзінің куәлігі және кепілдік куәлігі. Біріншісі тауарды сатқан кезде,оған меншік құқығын беру үшін қажет. Екіншісі кепілдіктегі тауар үшін несие алуға қажет (ол несиелеушіге варрантты ауыстырып табыс ету жөніндегі жазба индоссаменті бойынша беру арқылы). Онда қарыз ақшаның шарттары туралы белгі соғылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Лорд

**Лорд**

1. Ұлыбританияда мұрагерлікпен берілетін дворяндық титул;

2. Ұлыбританияда кейбір жоғарғы лауазымды тұлғалардың атауы.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Іске қосу

**Іске қосу** — жаңадан салынған құрылыс объектілерін немесе күрделі жөндеуден өткізілген немесе айналымнан тыс активтерге жатқызылған басқа да активтерді шаруашылықта пайдалану, қолдану үдерісінің басталуы. Пайдалануға беру және есепке қабылдау сәті мемлекеттік, жұмыс, түгендеу комиссияларының актілерімен ресімделеді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Палаталдану I

**Палаталдану I** ( - таңдай)- тіл ортасының артқы таңдайға тиюі нәтижесінде палаталданған дауыссыздың негізгі артикуляциясын жасайды. Палаталдану  жіңішке дауыссыздардың жасалуында болады (орыс т.  [л'], [т'] ).

## Дереккөздер


Санат:Лингвистика
Инкассатор

**Инкассатор**-ұйымдардан, кәсіпорындардан және т.б. банкке өткізу үшін ақшаны
қабылдауды жүзеге асыратын лауазымды тұлға; инкассо операциясын жүзеге асыратын адам.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сауда-өнеркәсіп палатасы

**Сауда-өнеркәсіп палатасы** коммерсанттар мен өнеркәсіпшілер өндірушілер бірлестігі. 

Ол мүдделерді келісіп алу және бірыңғай шаруашылық саясатын жүргізу, сондай-ақ, мүдделерді мемлекеттік үкімет органдары алдында қорғау және өкілдік ету мақсатын көздейді.

## Дереккөздер


Санат:Қоғамдық ұйымдар
Көне суармалы жер

**Көне суармалы жер** (Земли древнего орошения) — бұрын суармалау барысында топырақ бетінде қалыңдығы 35 сантиметр және одан артық агросуландыру текті қабат жиналған жер ауданы.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Мәжбүрлі қоныс аударушылар

Қазақстан Республикасының азаматтары болып табылмайтын, өздеріне жасалған зорлық-зомбылық немесе өзге де нысандардағы қуғындалуы не нәсілі немесе ұлттық діни нанымы, тілі, саяси сенімі, белгілі бір әлеуметтік топқа тиесілік белгісі бойынша тек өзіне ғана қатысты емес, сонымен бірге өзінің отбасы мүшелеріне де қарсы қуғынға ұшыраудың нақты қаупі тууы себепті, сондай-ақ егер зорлық-зомбылық жасалудың немесе қуғындалудың арасында байланыс болса не қарулы және ұлтаралық жанжалдарда қуғынға ұшыраудың нақты қаупіне байланысты өзінің тұрақты тұрғылықты жерін тастап кетуге мәжбүр болған, басқа (шет) мемлекет аумағында тұрып жатқан адамдар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Жазатайым жағдайлардан сақтандыру

**Жазатайым жағдайлардан сақтандыру** - сақтандырылушының жазатайым уақиғалар салдарынан денсаулығы мен өмірінен айырылғанда сақтандыру төлемін төлеу талаптары көзделетін жеке басты сақтандыру түрлерінің жиынтығы. Әрекет етуге қабілетті жеке тұлғалар, сондай-ақ жеке тұлғаның пайдасына сақтандыру шартын жасасу кезінде заңи тұлғалар сақтанушылар ретінде әрекетеді. Сақтандыру объектісі — сақтандырылушы тұлғанын мүліктік мүдделері, мұндай мүдделер оның жазатайым уақиға салдарнан денсаулығынан айырылуына немесе қайтыс болуына байланысты табысы төмендеуінен және қосымша шығын жұмсауынан туындайды. Сақтандыру іс жүзінде барлық азаматтарға арналған жалпы ережелер және халықтың жекелеген топтарынын (әскери қызметшілердін, балалардың, жолаушылардың, т.б.) ерекшеліктері ескерілетін арнаулы ережелер негізінде жүргізіледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Вексель беруші

**Вексель беруші** - вексель берген (қолын қойған) заңды немесе жеке тұлға.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Жер аудару

Қылмыстық жазаға тартудың бір түрі; бас бостандығынан айырылған адамды белгілі бір жерлерде өмір сүруге тыйым сала отырып, тұрғылықты жерінен аластау түрінен тұрады.** Жер аудару** 5 жылдан аспауы қажет.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Вексель ұстаушы

**Вексель ұстаушы** - вексельде көрсетілген ақша сомасын алуға құқығы бар вексель иесі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Магнат

**Магнат** жоғарғы топтың өкілі, шонжар, ақсүйек адам.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Инкогнито

**Инкогнито**-

1. Өз атын айтпайтын, жасырын,
құпиялық.

2. Белгісіз болуды калағандықтан
өзге біреудің атымен жасырынған
адам.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Вальвулит

**Вальвулит** (*Valvulitis* - жүрек қақпақшаларының қабынуы)-  Жүрек қақпағының қабынуы. Көбіне ревматизм себепті (В.Т. Талалаев). 
## Дереккөздер


Санат:Жүрек аурулары
Бақыт Беделханұлы Әлдибеков

**Бақыт Беделханұлы Әлдибеков ** (1975 жылы туған, Ұйғыр ауданы, Сүмбе ауылы) — ақын, Қазақстан жазушылар одағының мүшесі (2001).

## Өмірбаяны
* 1996 жылы Алматы мемлекеттік университетін бітірген.
* 1998 жылы осы оқу орнының аспирантурасын бітірді.
* 2000 жылы Т.Жүргенов атындағы театр және кино институтын бітірген.
* 2000 жылдан Астана қаласындағы "Елорда" баспасының редакторы.

## Шығармалары
* "Толқыннан толқын туады" (1996)
* "Қос ішек" ұжымдық жинақтарына топтама өлеңдеі енген
* "Кең дүние" (1998)
* "Көкемарал" (2001) жинақтары жарық көрді.

## Дереккөздер

Санат:1975 жылы туғандар
Санат:Ұйғыр ауданында туғандар
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Қазақ ұлттық өнер академиясы түлектері
Тұрғын үйге қол сұқпаушылық

**Тұрғын үйге қол сұқпаушылық** (ағыл. *security of residence*; нем. *Unverletzlichkeit der Wolinung, Hausreclit*) - Тұрғын үйге қол сұғылмайды.

Тұрғын үйге онда тұратын адамдардын еркіне қарсы кіруге,оны қарауға және оған тінту жүргізуге заңда белгіленген
жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана жол беріледі.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Галлюцинация

Жоқ нысандардың (көріну, естілу, иісі сезілу, сезіну, дәмін білмеу) науқас үшін шын мәнінде бар, нақты болып көріну арқылы еріктен тыс пайда болатын жалған (алдамшы) түйсік; елестеушілік көптеген психикалық ауруларда, жарақат алғанда, уланғанда, ауыр көңіл толқуларына тап болғанда байқалады.

**Галлюцинация ** —*қиялдану, шатасу* деген мағынада. Галлюцинация жүйке жүйесінің ауруға шалдығуына байланысты жалған, теріс, бұрмаланған бейнелердің туындауы. Галлюцинация елестеушілік (миға зақым келгендіктен көзге әр нәрсенің елестеуі, құлақтың жаңылыс естуі, мұрынның иісті айыра алмауы). Галлюцинация перцептивтік іс-әрекеттің патологиялық бұзылуы; берілген сәтте тиісті сезім органдарына әсер етпейтін объектілерді қабылдайды. Галлюцинация тысқары объектілердің ырықсыз, субъектіге тәуелсіз проекциялануынан және олардың кеңістік пен уақытта оқшаулануынан туындайды, осының салдарынан санада осы кенеттен пайда болған бейнелердің нақты болмыста объективті қабылданатын заттар деп білінуіне әкеліп соғады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Санат:Жантану
Санат:Медицина
Вексель құқығы

**Вексель құқығы** - вексельдердің шығарылымы мен айналысын, сондай-ақ вексель бойынша міндетті тұлғалардың (вексель берушілердің, вексель ұстаушылардың, авальшылардың, акцептанттардың, индоссанттардың) арасындағы қатынастарды реттейтін заңи және құқықтық нормалардың жиынтығы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Сауда делдалдығы

**Сауда делдалдығы**  тауарды сатушы мен сатып алушы арасында мәміле жасасуға жәрдемдесу немесе сатушы мен сатып алушының мүдделері үшін үшінші бір адамның тапсыруы бойынша мәміле жасасу.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Әлеуметтік қызмет көрсету

**Әлеуметтік қызмет көрсету** - бір өзі еңсере алмайтын қиын тұрмыстық жағдайдағы (мүгедектік, жасының ұлғаюына, сырқаттығына байланысты өзін-өзі күтуге қабілетсіздік, жетімдік, қараусыз қалушылық, аз қамсыздандырылушылық, жұмыссыздық, белгілі бір түрғылықты мекенінің жоқ болуы, отбасында қатігездікпен қарауы, жалғызіліктілік, т. б.) азаматтарды әлеуметтік қорғау, әлеуметтік-тұрмыстық, әлеуметтік-медициналық, психологиялық-педагогикалық, әлеуметтік-құқықтық қызметтер мен материалдық көмек көрсету, әлеуметтік жерсіндіру және сауықтыру жөніндегі әлеуметтік қызмет орындарының қызметі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Вексель заңнамасы

**Вексель заңнамасы** - вексельдік қатынастарды реттейтін заңи нормалардың жиынтығы. Вексель беруші мен вексель ұстаушы арасында дау туа қалған жағдайда (вексель бойынша төлемдердің төленбеуі, акцептіден бас тарту, т. б.) вексель ұстаушы вексель құқығында көзделген өз құқықтарының жүзеге асырылуын талап ете алады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Вексель айналысы

**Вексель айналысы** - ақша орнына жүретін вексельдің жеткізушілер мен төлемшілер арасындағы айналыс аясындағы қозғалысы.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Тағам

thumb|200px|right|Тағам
**Ас, тағам** - тікелей қабылдауға жарамды (табиғи немесе өндірістік және аспазшылық өңдеуден өткізілген), азық-түлік өнімдері жиынтығы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Вексель брокерлері

**Вексель брокерлері** - қор нарықтарындағы вексельдерді есептеу және қайта есептеу жөніндегі мәмілелерде арада жүретін вексель делдалдары. Вексель сомасының белгілі бір өсімі түрінде комиссиялық сыйақы алады. Банкілерден бағалы қағаздар кепілдігімен несие алғаннан кейін олар мемлекеттік қарыздарды тарату жөніндегі агентке айналады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Ұйым

**Ұйым** - белгілі бір ниеттер мен мақсаттарды орындау үшін кұрылған және ережелердің ресми құрылымымен, биліктік қатынастармен, еңбек бөлінісімен, шектеулі қабылдаумен сипатталатын ұжым түрі. 

Термин қазіргі қоғамның әлеуметтік өмірінің барлық аспектілеріне енетін ірі көлемді немесе «күрделі» ұйымдарға қатысты қолданылады. Өзара байланысты ерекше мақсаттарға жетуге және жоғары формалданған құрылымдардың қалыптастырылуына бағытталған әлеуметтік топ. Бұл - іскерлік кәсіпорындар, мектептер, ауруханалар, шіркеулер, түрмелер, армия, саяси партиялар, кәсіподақтар, т.б.

## Дереккөздер


Санат:Ұйымдар
Қылмысты ұйымдастырушы

**Қылмысты ұйымдастырушы** — қылмыс жасауды ұйымдастырған немесе оның орындалуына басшылық еткен адам, сол сиякты ұйымдаскан қылмыстық топ немесе қылмыстық қауымдастық, (қылмыстық ұйым) құрған не оларға басшылық еткен адам.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Түтіндеткіш құты

**Түтіндеткіш құты** () — түтін шығаруға арналған қарапайым құрал. Жоғаргы жағында саңылау бар, металл цилиндрлі қорапшадан тұрады. Орталық саңылауға тұтандырғыш (запал) қойылады, ал басқа саңылаулардан түтін шығады. Нәтижесінде түтін қоспасы (1-2 кг) пайда болады. Түтіндеткіш құты жарылғанда 5-7 минут ақ сары түсті бейтарап түтін шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түтіндетіп бүркемелеу

**Түтіндетіп бүркемелеу** () — әскерлердің соғыс қимылдарын және әр түрлі объектілерді түтін жіберу арқылы қарсылас көзінен, олардың суретке түсіріп алуынан тасалау. Түтін жылылықты пеленттеу мен радиолокаторларға кедергі келтірмейді.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Түтінді авиациялық бомба

**Түтінді авиациялық бомба** () — бүркеніш және көз шағылыстырғыш бейтарап (зиянсыз) түтінді қалқа жасайтын бомба түрі. Ақ фосформен жабдықталады, ол бомба жарылғанда 10­15 м радиуста шашылып, көп мөлшерде ақ түтін шығарып жанады.

## Дереккөздер


Санат:Авиациялық бомбалар
Түтінді бүркеніш

**Түтінді бүркеніш** () — әскердің ұрыс әрекеттері мен әр түрлі объектілерді көзбен бақылау жасауға, бақылауға және инфрақызыл сәулемен суретке түсіруге кедергі келтіретіндей етіп түтін қалқасын қою жолымен бүркемелеу. Түтінді бүркеніш жылулық пеленітегіш пен радиолокаторлар жұмысына кедергі жасамайды.

## Дереккөздер


Санат:Әскери іс
Дәлелдемелер

**Дәлелдемелер** (;)
Қазақстан Республикасы Қылмыстық, іс жүргізу кодексінде анықталған
тәртіп негізінде, анықтаушы, тергеуші, прокурор, сот Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу
кодексінде көзделген әрекеттердін
болғандығын немесе болмағандығын,
айыпталушының бұл әрекетті жасағандығын немесе жасамағандығын
және айыпталушының кінәлілігін не
кінәлі емес екендігін, сондай-ақ істі
дұрыс шешу үшін манызы бар өзге де
мән-жайларды анықтайтын заңды
түрде алынған іс жүзіндегі дерек мәліметтер.

Қылмыстық істі дұрыс шешу үшін
маңызы бар іс жүзіндегі деректер
сезіктінін, айыпталушының, жәбірленушінің, куәнін көрсетулерімен;
сарапшынын корытындысымен; заттай
айғақтармен; іс жүргізу әрекеттерінің
хаттамаларымен және өзге де құжаттармен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Гангстеризм

Күш қолдану, өлтіру, қорқытып үркіту, бопсалау, мемлекеттік шенеуніктерді сатып алу және т.б. түрінде көрінетін ұйымдасқан қылмыс, әдетте мафия жүзеге асырады. Гангстеризм саяси мақсаттарда да аз қолданылмайды.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Қор құрамы

**Қор құрамы** - құжаттар типі, мазмұны, мемлекетке тиістілігі, тілі, басылым жылы, түрі және баспасөз шығармаларының коллекциялық құндылығы және басқа материалдары бойынша қор мінездемесі. Қор құрамы толықтырып отыру ыңғайына байланысты және басқа факторлармен қатар қор құрылымын анықтайды.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Венчурлік компания

**Венчурлік компания** -ғылыми зерттеулермен, инженерлік талдамалармен және оларды несиелендірумен айналысатын ұсақ немесе орта инвестициялық компания. Жаңа идеяларды бағалап, қаржыландыра отырып, ол ірі компаниялардың ғылыми-техникалық үдерістің ең жаңа бағыттарын әзірлеуіне көмектеседі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Инновациялық қызмет

**Инновациялық қызмет** — ғылыми білім мен жаңа технологияны қолдануға бағытталған, оны өндіру тәсілдерін, жаңа затты өндіру мақсатымен немесе өндірілетін өнімнің сапасын жақсартып және шығынын азайтатын шағын кәсіпкерлік субъектілерінін қызметі.

**Инновациялық қызмет** — өндірістің әртүрлі салалары мен қоғамды басқару салаларына жаңа идеяларды, ғылыми білімді, технологиялар мен өнім түрлерін енгізуге бағытталған қызмет, оның нәтижесі экономикалық
өсу мен бәсекеге қабілеттілік үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Менеджмент
Маккартизм

**Маккартизм** XX ғ. 50 ж. АҚШ-та «Қырғи қабақ» соғыстың күшеюі үшін көтерілген реакцияшыл саяси ағым.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Түбіртек

**Түбіртек** (Rosularia) — раушан гүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда 5 түpi бар. Бұлар бүйіктігі 3-35 см, тамыры туйнек тәрізді, жертаған жапырақтары жалпақ етженді шоғырлана орналасқан, гүлі ақ қызғылт не сарғылт-жасыл, гүл шоғыры сыпыртқы тәрізді. Көп гүлді маусым-тамызда гүлдейді. Шу-Іле тауының Тянь-Шань (Жоңғар), Іле, Күнгей, Кетпен, Теріскей Алатауларының, Қырғыз Алатауының тасты беткейлерінде, қия тастар арасында өседi. Эндемик түpi— Түркiстан түбіртегі. Оның кейбір түpi әсемдік үшін парктерде өсіріледі.

## Дереккөздер

Санат:Жасаңшөптер‎

Санат:Жетісу
Азаматтардың сайлау құқықтарының кепілдіктері

Мемлекет, республика азаматтарының сайлау құқықтарын жүзеге асыруды қамтамасыз ететін құқықтық, ұйымдық,, ақпараттық және басқа құралдар.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әлеуметтік реттеу

**Әлеуметтік реттеу** - әлеуметтік салада ресурстарды бөлу. Оны әлеуметтік стратегия мен әлеуметтік саясатты әзірлеп, жүргізетін мемлекет, бейүкіметтік ұйымдар, жекеше шаруашылық құрылымдар жүзеге асырады.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру

**Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру** - мүліктік сақтандырудың ішкі саласы. Мұнда кәсіпкердің сақтанушы ретінде іс-қимыл жасайтын келісімшарт жасасушы агенттерінің өз міндеттемелерін бұзуы себепті кәсіпкерлік қызметтен болған залалдар тәуекелін немесе кәсіпкерге байланысты емес жағдайлармен осы қызмет шарттарының өзгеруінен болған залалды өтеу көзделеді, соның ішінде күтілген кірісті толық алмай қалу қатері сақтандырылады. Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру шарты бойынша тек сол сақтанушының кәсіпкерлік тәуекелі және тек соның пайдасына ғана сақтандырылуы мүмкін.
Кәсіпкерлік тәуекелді сақтандыру түрлері: өндірістегі үзілістен сақтандыру; инвестицияны сақтандыру; депозитті сақтандыру; қаржы кепілдіктерін сақтандыру  төлем  төлеңбеу қатерін сақтандыру, экспорттық несиені сақтандыру т. б.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Оқырмандар құрамы

**Оқырмандар құрамы** - әлеуметтік демографиялық белгілері жасы, жынысы, кәсібі, білімі, тағы басқа бойынша кітапхана оқырмандары құрамының мінездемесі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Инсинуация

**Инсинуация** (латын. *insinuatio*) — әлдекімді масқаралау мақсатымен ойдан шығарылған жала жабу; қасақана жалғандық, жала жабу. Инсинуацияның мақсаты-тыңдаушыларда немесе оқырмандарда инисинуация объектісіне, демек, оның дәлелдеріне немесе мінез-құлқына деген сенімді бұзу.

## Дереккөздер

Санат:Құқық
Санат:Заң
Сауда аталымдары/ Сауда терминдері

**Сауда аталымдары/ Сауда терминдері** сату шарттарының стандарттық түсіндірмелері. Олар халықаралық саудада пысықталған және сыртқы сауда шарттарын жасасу кезінде қолданылады. 
Мына аталымдар неғұрлым кең таралған: 
*Ф A С — жөнелтетін бекетке жеткізу және көліктің қасына орналастыру шығыны тауарлардың құнына кіретін шарт; 
*Ф 0 Б — жүкті жөнелтетін бекеттегі көлікке жеткізу сәтіне дейінгі барлық көлік шығыны мен басқа да шығын құнға кіретін шарт; 
*С И Ф — тауарды алушының кеден бекетіне дейін тасымалдауға және сақтандыруға байланысты жұмсаған шығыны тауардың құнына кіретін шарт; 
*К А Ф — СИФ сияқты, бірақ сақтандырусыз, оны сатып алушы ресімдейді; 
*Ф Р A Н К О — сатушы жүкті өз қаражаты есебінен келісімшартта көрсетілген бекетке жеткізетін, ал мұнда сатып алушы оны қабылдап, кейінгі шығындардың бәрін өзі көтеретін шарт.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Хэлфорд Джон Маккиндер

**Хэлфорд Джон Маккиндер** (15 ақпан 1861 - 6 наурыз 1947 ) - британдық географ және тарихшы, халықаралық катынастардың теоретигі, жалпы палатаның депутаты.

«Хартленд»  қағидасының негізін қалаушы.
1887-жылдан Оксфорд университетінде дәріс берді, кейін Лондон мектебінің директоры болды. 1904 жылдан геосаясатқа  араласты. 

## Өмірбаяны
1887 жылдан бастап Лондон экономика және саясаттану мектебінің директоры болып тағайындалғанға дейін Оксфорд университетінде географиядан сабақ берді. 1910-1922 жылдары Қауымдар палатасының мүшесі, ал аралықта (1919-1920) Оңтүстік Ресейдегі ағылшын елшісі болды. 

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Термобатарея

**Термобатарея** - термоэлементтер батареясы.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Оффшорлық компания

**Оффшорлық компания** — заң бойынша белгілі бір коммерциялық құрылымды елеулі салық жеңілдіктері, сондай-ақ бухгалтерлік есеп пен қисапты жүргізуді барынша азайту көзделген елде кұрылған компания. мұндай компанияларға өз қаражатын өз мүдделері үшін де, компаниялардың меншіктері үшін де билеуге іс жүзінде шектеусіз еркіндік берілген салынатын салықтан босатылады, әдетте болмашы ғана пайдаға коры бар жауапкершілігі шектеулі қоғам ретінде құрылған және оның кеңсесі, байланыс құралдары, қызметкерлер міндетті емес. Олар кез келген елде кез келген қаржы сауда операцияларын жүзеге асыра алады. Оффшорлық компания құруға заңда мүмкіндік беретін негізгі мемлекеттер - Либерия, Ирландия, Щвейцария, Антиль және Виргин аралдары, Панама, Лихштейн, Делавэр (АҚШ), Гонконг, т. б.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Манипуляция

**Манипуляция**

1. Жалғандық, қулық жолымен фактілерді ауыстыру;

2. Көпшілікке ақпараттық қызметтер арқылы психологиялық әсер етудің жүйелік тәсілі.

**Саяси манипуляция** - азаматтарды көбінесе өз мүдделеріне қарсы әрекет етуге (немесе тіпті ешқандай әрекет етпеуге) мәжбүр ететін олардың саяси санасы мен мінез-құлқын әлеуметтік баскарудың жасырын тәсілдері мен амалдары.

.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Инстанция

**Инстанция** - бір-біріне бағынышты мемлекеттік органдар, мекемелер жүйесіндегі саты және буын.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Азаматтық хал актілерінің жазбасы

**Азаматтық хал актілерінің жазбасы** () - туылу, жаңадан туылушыға атын,
әкесінің атын және фамилиясын беру,
некеге тұру, оны бұзу, әке екенін
бекіту, атын, әкесінің атын және фамилиясын өзгерту, өлгені туралы ресми рәсімделген жазбаша мәліметтер.
Жазбалар, заңдық салдарларды
(құқықтар мен міндеттер) туындатып,
онда көрсетілген жағдайлардын дәлелі
болып табылады және тиісті кұжаттардың негізінде жүзеге асырылады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Ван-Гизон әдісі

**Ван-Гизон әдісі** (*Van Gieson*, 1865-1913, американский невропотолог)-  Гистологиялық препараттарды әуелі гематоксилинмен, одан кейін пикрин қышқылы мен қышқылды фуксинмен бояу әдісі: клетка ядросы қара қоңыр түске, дәнекер ткані ашық қызыл түске, бұлшық ет ткані сары түске боялады. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Адамның жеке басына тиіспеушілік

**Адамның жеке басына тиіспеушілік** (ағыл. *personal immunity*; нем. *Siclierlieit* (*Unantastbarkeit*) *der Person*, *personliche Integritiit; freies Geleit*) - Азаматтардың конституциялық
құқығы.

Қазақстан Республикасы Қылмыстык іс-жүргізу кодексінде белгіленген негіздер мен тәртіп бойынша болмаса, ешкімді де қылмыс жасады деген сезік бойынша ұстауға, қамауға, алуға немесе өзгеше түрде бас бостандығынан айыруға болмайды.

Тек соттын немесе прокурордың санкциясымен ғана қамауға алуға және күзетпен ұстауға жол беріледі, қамауға алынған адамға сотқа шағымдану құқығы беріледі. Адам прокурордың санкциясынсыз **72** сағаттан аспайтын мерзімге ғана ұсталуы мүмкін.

Әрбір ұсталған адамға ұстаудын негізі, сондай-ақ ол жасады деп сезік келтірілген немесе айыпталған қылмыстын зандық сипаттамасы дереу хабарланады.
## Дереккөздер


Санат:Азаматтық құқық
Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезіндегі құқықтар мен бостандықтар кепілдігі

Ұлттық. заңнамалар мен халықаралық келісімшарттарға сәйкес, Қазақстан Республикасы аумағындағы әрбір адам мен азаматтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету.

Қазақстан Республикасының шектерінен тыс жердегі Қазақстан азаматтарына, мемлекет қорғауға және жанашырлық танытуға кепілдік береді.

Ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету кезінде, адам мен азаматтың құқы мен бостандықтары тек заңмен ғана шектелуі мүмкін, соның өзінде бұл шектеулер конституциялық құрылысты, қоғамдық тәртіпті, адамның құқы мен бостандықтары, денсаулық пен тұрғындардың құлықтық. тазалығын және т.б. қорғау мақсаттарына қажетті мөлшерде ғана болады.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әділ Дүйсенбек

**Әділ Дүйсенбек** - қазақстандық жазушы жəне редактор.

## Өмірбаяны
Арғын тайпасының Тарақты руынан шыққан.

1942 жылы 24 мамырда Жамбыл (қазіргі Тараз) қаласының жанындағы «Жас өркен» ауылында туған.

1961 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне түсті.

1964—1967 жылдары әскер қатарында болып, әуе десантында қызмет етті. Әскери міндетін өтеп келген соң, университеттегі оқуын одан әрі жалғастырып, 1969 жылы бітіріп шықты.

Университеттің соңғы курсында жүріп республикалық «Социалистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газетіне кіші әдеби қызметкер болып орналасты. Содан бері үзіліссіз осы басылымда еңбек етті. Бөлім меңгерушісі, редакция алқасының мүшесі болған. Қазір Қазақстан Республикасы Президентінің Баспасөз қызметінде редактор болып қызмет етеді.

## Шығармашылығы
Әңгімелері мен повестері бірнеше ұжымдық жинаққа енген. Баспадан 
*«Ақ күмбез» («Жалын» 1977), 
*«Көкжиек» («Жалын», 1979), 
*« Жүрек жылуы » (« Қазақстан », 1984), 
*«Тергеу әлі біткен жоқ» («Жеті жарғы», 1997), 
*«Көкжиек» («Фолиант», 2002), 
*«Қара шаңырақ» («Фолиант», 2004), 
*«Шерағамның шеруі» («Қазығұрт», 2007) деген кітаптары басылып шықты. 2002 және 2004 жылдары «Менің Шерагам» атты эссе-әңгімелер мен новеллалар жинағы («Өлке») шықты.

## Жетістіктері
С.Ходжанов атындағы сыйлықтың лауреаты (1995). Елге сіңірген еңбегі үшін жазушы ҚР Жоғарғы Кеңесінің Грамотасымен (1987), «Еңбек ардагері (1988), «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 10 жыл» (2002), «Ерен еңбегі үшін» (2002) медальдарымен марапатталған.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан жазушылары
Үлестік жауапкершілік. Үлестік міндеттеме

## Үлестік жауапкершілік
**Үлестік жауапкершілік** (;)
Міндеттемеде борышқорлар көп
болған кезде, яғни бірнеше борышқорлар қатысқан кездегі азаматтық
жауапкершіліктің бір түрі. Жалпы
тәртіпке сәйкес, мұндай міндеттеме
үлестік деп есептеліп, зан немесе
шартта басқаша ешнәрсе жазылмағандықтан, борышқорлардың әрқайсысы
оны тен үлеспен орындауға міндетті.

## Үлестік міндеттеме
**Үлестік міндеттеме**()
Бірнеше кредитор немесе бірнеше
борышқордын катысуындағы міндетгеме; бұл жағдайда кредиторлардын
әрқайсысы міндетгеменің орындапуын
талап етуге қақылы, ал борышқорлардың әрқайсысы оны басқалармен теңдей үлеспен орындауға міндетті.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Оффшорлық аймақ

**Оффшорлық аймақтар** - қаржы операцияларын жүргізу үшін қолайлы аумақтар. 60-шы жылдары құрылған алғашқы о.а. дүниежүзілік экономикалық қоғам- дастықта маңызды орын алды. Оффшорлық аимақтардың саны ұдайы көбейе түсуде. Оффшорлық аимақтар қызметінің негізгі өңірлері - Кариб айдыны (Виргини аралдары, Панама, Багам аралдары, Кайман аралдары, Белиз, Барбадос, Антигуа, Бермуд) және Батыс Еуропа (Кипр, Люксембург, Мальта, Ирландия, Гибралтар, Нормандия аралдарының құрамындағы Джерси, Гернси аралдары).

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Ксенобиотиктер

**Ксенобиотиктер** (Ксенобиотики) (грекше xenos — бөтен, жат, bios — тіршілік, өмір) — тірі организмдерге жат химиялық заттектер. Ксенобиотиктер биоталық айналымға кірмейді, әдетте, адамның шаруашылық іс-әрекетінен тікелей немесе жанама пайда болады. Оларға пестицидтер, минерал тыңайтқыштар, жуғыш заттектер (детергенттер), радионуклидтер, синтетикалық бояғыш заттектер және т.б. жатады. Қоршаған табиғи ортаға түскен соң олар аллергиялық реакция туғызуы, организмдерді өлімге душар етуі, тұқым қуалайтын белгілерді өзгертуі, иммунитеті төмендетуі, зат алмасуды бұзуы, табиғи экожүйедегі процестердің барысын биосфера деңгейіне дейін тұтастай өзгертуі мүмкін. Сыртқы ортадағы және тірі организмдердегі ксенобиотиктердің айналымын детоксикация және деградация арқылы зерттеу табиғатты қорғау жөніндегі санитариялық-гигиеналык шараларды ұйымдастыруда өте маңызды.

Ксенобиотиктерге ауыл шаруашлығында қолданылатын химикаттар, тұрмысқтық химия, құрылыс материалдары, тамақ өнеркәсібі, мелиорациялық жұмыстар, синтетикалық заттарды жатқызуға болады.
## Дереккөздер


Санат:Экология
Санат:Табиғатты қорғау
Маргинал

**Маргинал** өз мемлекетінің мәдениетінен үзіліп (класс, топ) және өзгенің құнды өмірінің бейнесіне қосылмаумен ерекшеленетін адам; жол бойында жазылған қандай да бір тілдердің мәдениеттердің, әлеуметтік топтардың аралығында, шекарасында қалып, бұрынғы әлеуметтік байланыстарын үзген, жоғалтқан және жаңа өмір жағдайына бейімделген адам; өмір аралығында қалған жан. Көбінесе маргинал - бұл мигранттар, этникалық азшылықтың өкілдері, қалаға қоныс аударған ауыл тұрғындары, баспанасыздар, кезбелер. 

## Дереккөздер

Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Нұсқаулық

**Нұсқаулық** -

1. Әлденені орындау, жүзеге асыру тәсілі мен тәртібін бекітетін тәртіптер жинағы.

2. Жалпы алғанда нұсқау.

3. Жоғарғы басшылықтың бұйрықтары немесе басқа мемлекеттік органның заңнамалық, актінің қолдану
тәртібін анықтау және түсіндіру мақсатында шығарылатын заңдық күші
бар кұқықтык акт.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сақтандыру төлемақысы

**Сақтандыру төлемақысы**  - 1) сактандырушы сактанушыға, сақтандырылушыға (пайда алушыға) немесе басқа тұлғаға сақтандыру жағдайы басталуына байланысты төлейтін ақшалай қаражат сомасы; 2) сақтандыру жағдайынын басталуына байланысты сақтандырушының сақтанушыға немесе өзге тұлғаға ақшалай қаражатты қолма-қол ақшасыз аударуы немесе олар5а қолма-қол ақшалай төлеуі. Мүліктің опат болуына немесе зақымдануына байланысты туындаған зиянның орнын толтыру кезінде сақтандыру төлемақысы сақтандыру етемі түрінде төленеді, ал сақтанушының, сақтандырылушының немесе өзге жеке тұлғаньщ өмірінде қайсыбір уақиғалар болған кезде сақтандырумен қамсыздандыру түрінде етеледі. Сақтандыру төлемақысының шекті шамасы мүлікті және жеке басты сақтандыру бойынша сақтандыру сомасымен, ал жауапкершілікті сақтандыру бойынша белгіленген лимит бойынша айқындалады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Меншікке қол сұқпаушылық

**Меншікке қол сұқпаушылық** (ағыл. *property safety*; нем. *Eigentumunverietzlichkeitf Unantastbarkeit des Eigentus*) - Меншікке заңмен кепілдік беріледі.

Ешкімді соттың шешімі болмайынша өз мүлкінен айыруға болмайды.
Іс жүргізу әрекеттерінін барысында адамдардың банктегі салымдарына және басқа да мүліктеріне тыйым салу, сондай-ақ оны алу Қылмыстық іс жүргізу кодексінде көзделген жағдай жүргізу кодексінде көзделген жағдайлар мен тәртіп бойынша жүргізілуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Азаматтық құқық
Санат:Заң
Сауда теңгерімі

**Сауда теңгерімі** белгілі бір уақыт кезеңіндегі тауарлар экспорты мен импорты бойынша түсімдер мен төлемдердің арасалмағы. Кеден статистикасы негізінде әзірленеді, шекарадан өткен тауарларды да, уақыты жөнінен тауарлар қозғалысымен сай келмеуі мүмкін экспорт пен импорт төлемдері мен түсімдерін де көрсетеді. Несие есебінен жүзеге асырылатын сыртқы сауда мәмілесінің төленбеген бөлігі есеп айырысу теңгеріміне кіреді, ал төлемдері төленген немесе дереу төленуге тиіс пайда төлем теңгеріміне кіреді. Сауда теңгерімі *активтік теңгерім* немесе *пассивтік теңгерім* болуы мүмкін, активтік теңгерімде елден (*аймақтан*)әкетілген тауар елге әкелінген тауардан асып түседі, пассивтік теңгерімде тауар әкелімі тауар әкетілімінен асып түседі.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Салықтарды төлету

**Салықтарды төлету** - салықтарды төлеудің және төлетудің салық заңдарымен белгіленген тәртібі. Қазақстан Республикасының Салық кодексіне сәйкес салық төлеу салық төлеушіге міндет ретінде жүктеледі. Салық төлеуші салық базасын, салық мөлшерлемесін және салық жеңілдіктерін басшылыққа ала отырып, салық кезеңінде төленуге тиіс салық сомасын дербес есептейді және салық төлейді. Кей жағдайда салық сомасын есептеу міндеті салық агенттері мен салық органдарына жүктелуі мүмкін.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Пневмоманометр

**Пневмоманометр** - демалу және демшығару кезінде, тыныс-алу жолдарындағы ауа қысымының өзгеруін өлшеуге арналған аспап.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Салықты өндіріп алу

**Салықты өндіріп алу** — салықты (алымды) заңдарда белгіленген мерзімде толық төлемеген немесе кем төлеген жағдайда салық төлеушінің немесе салық агентінің банкідегі шоттарында тұрған ақшалай қаражатына, сондай-ақ салық төлеушінің өзге де мүлкіне шара қолдану жолымен салық төлеушіден (алым төлеушіден) мәжбүрлеп өндіріп алу. Ұйымдардан салық даусыз өндіріп алынады, ал жеке тұлғаларға сот тәртібімен төлеттіреді.
## Дереккөздер

Санат:Экономика
Оффшорлық орталықтар

**Оффшорлық орталықтар** - шетел капиталдарын тарту саясатын жүргізуші және оларға шетел резиденттерімен және кез келген шетел валютасы түріндегі қаржы-несие операцияларын жүргізу кезінде түрлі жеңілдіктер беруші ұлттан тысқары орталықтар, шағын (әдетте аралдардағы) мемлекеттер. Берілетін жеңілдіктер және оффшорлық компанияларды тіркеу мен оларды басқарудың оңайлатылған тәртіптемесі, мұндай тәртіптеменің олардың иелері есімінің құпия сақталатындығын және ұсықушыға арналған акциялар шығару мүмкіндігін қамтамасыз етуі, капиталдың әкетіліміне шектеулердің жоқтығы иелерінің төлемдерді еркін төлеуіне әрі кез келген валкюта түрінде кез келген шетел банкілерінде депозиттік шоттар ашуына мүмкіндік береді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Роберт Михельс

**Роберт Михельс** (, 9 қаңтар 1876, Кёльн — 3 мамыр 1936, Рим) - неміс саясаткері, партологияның негізін салушыларының бірі.

## Дереккөздер



Санат:Әлеуметтанушылар
Санат:1876 жылы туғандар
Санат:1936 жылы қайтыс болғандар
Санат:Германия тұлғалары
Сауда ғұрыпы

**Сауда ғұрыпы** сауда саласында нақты іс жүзінде қатынастардың тұрақты немесе бір жолғы қайталануы негізінде қалыптасқан қағида. Б е й қ ұ қ ы қ т ы қ   ғ ұ р ы п (*жай ғұрып*) шарт бойынша тараптардың бейнебір еркін білдіру нышаны ретінде саналатын негізде ғана қолданылады. Сауда ғұрыпы танылуы және құқықтық нормалармен тең қолданылуы (*құқықтық ғұрып*) үшін бекітілуге тиіс. Халықаралық сауда және сауда мақсатымен теңізде жүзу саласында сауда ғұрыптарының елеулі мәні бар. Әсіресе сыртқы экономикалық ынтымақтастықтың заңнамада реттелмеген нысандарын реттеу кезінде олардың рөлі зор.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Құрастырушы

**Құрастырушы** - бір немесе бірнеше авторлардың шығармаларынан әртүрлі көздерден ( баспа, қолжазба, басқа да) материалдарды жинақтап, басылымды құрастырып жариялауға әзірленген адам немесе ұйым.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Пневмонит

**Пневмонит** - өкпедегі кейбір ісіңкілік қабыну үрдістерінің жалпы атауы.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Әлмерек

**Әлмерек** — Алматы облысы Талғар ауданы Гүлдала ауылдық округінің құрамында болған ауыл. 2014 жылы Алматы қаласының құрамына енгізілген. Қазіргі уақытта Түрксіб ауданындағы шағын аудан.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Талғар қаласынан солтүстікке қарай 27 км, округ орталығы — Гүлдала ауылынан 7 км жерде, Іле ойпатының астық тұқымдас шөптесін өскен бозғылт қоңыр топырақты құрғақ даласында орналасқан. 

## Халқы
Тұрғыны 1,6 мың адам (2002).

## Тарихы
1998 жылға дейін Гагарин станциясы деп аталған. 1977-1997 жылдары 24-партсьезд атындағы ұжымшардың бөлімшесі болған. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда орталау мектеп, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар. Тұрғындары басқа елді мекеңдермен автомобиль жолы арқылы қатынасады.

## Дереккөздер

Санат:Талғар ауданының таратылған елді мекендері
Лицензиясыз қызметке тыйым салу

**Лицензиясыз қызметке тыйым салу** () - уәкілетті мемлекеттік органның тиісті лицензиясы болмайынша:

# Өз атынан сақтандыру, қайта сақтандыру жөніндегі қызметті жүзеге асыруға, негізгі немесе қосымша қызмет түрі ретінде сақтандыру брокерінің, актуарийдің қызметін көрсетуге.
# Өзінің атауында, құжаттарда, хабарландырулар мен жарнамада "сақтандыру ұйымы", "қайта сақтандыру ұйымы", "сақтандыру брокері" деген сөздерді немесе оның өз атынан сақтандыру немесе қайта сақтандыру операцияларын жүзеге асыруды білдіретін не сақтандыру брокері, актуарий ретінде көрінетін туынды сездерді (сез тіркестерін) пайдалануға құқығы жок.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Библиографиялық сипаттама құрастыру

**Библиографиялық сипаттама құрастыру** – құжат туралы библиографиялық мәліметтерді белгіленген ереже бойынша тауып ретке келтіру. Библиографиялық сипаттаманы құру барысында: басылымды талдау; библиографиялық мәліметтерді табу; сипаттау элементтерінің қажетті жиынын анықтау.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Тікқия

**Тікқия** – Іле Алатауының батыс бөлігіндегі асу. Таса-Кемін және Қастек жоталары аралығында.

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 3230 м. Ілe Алатауының солтүстік беткейіндегі Қарғалы елді мекенінен шыққан соқпақ жол Ұзынқарғалы өзенін бойлай солтүстік беткейдегі Кемін өзенінің бастауына өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Алматы облысы асулары
Санат:Іле Алатауы
Қазақстан Республикасының судьяларына ешкімнің тиіспеуі

**Қазақстан Республикасының судьяларына ешкімнің тиіспеуі** (ағыл. *immunity of (the) judge of the Republic of Kazakhstan*; нем. *Ricliterimmunitatf*) - Судьяны, қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасалған жағдайларды қоспағанда, тұтқынға алуға, күштеп әкетуге, оған сот тәртібімен белгіленген әкімшілік жазалау шараларын қолдануға, Жоғарғы Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің келісімінсіз, Қазақстан Республикасы Сенатының келісімінсіз қылмыстық жауапқа тартуға болмайды.

Судьяға қатысты қылмыстық істі Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры ғана козғай алады.

## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Салымшы

**Салымшы** - банкілерге немесе басқа да несие мекемелеріне салынған ақша салымының иесі, ягни есіміне салым қабылданған және тиісті құжат берілген тұлға. Елдің резиденттері де, бейрезиденттері де салымшы бола алады. Жекеше тұлғалардың несие ұйымдарындағы салымшы ерікті сипатта болады. Есіміне салым қабылданған тұлға атaулы салымшы, банкінің ұсынушыға арналған жинақ кітапшасын және оған тіркелген бақылау парағын ұсынушы әрбір тұлға ұсынушыға арналған салым бойынша салымшы болып есептеледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Пневмокониоз

thumb|250px
**Пневмокониоз** — ұзақ уақыт өндірістік шаң жұтудан пайда болатын, нәтижесінде өкпеде әртүрлі склероздық құбылыстар, әрқилы өзгерістер және асқынулар туындайтын кәсіби ауру.

## Дереккөздер


Санат:Аурулар
Зияткерлік инвестициялар

**Зияткерлік инвестициялар** - курстарда мамандарды дайындауға, тәжірибені, лицензия мен ноухауды беруге, бірлескен ғылыми жасалымға қаржы салу.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Әнуарбек Дүйсенбиев

**Әнуарбек Дүйсенбиев** - 1931 жылы 25 қазанда Алматы облысы, Жамбыл ауданы, Қарақыстақ ауылында туған. Қазақ мемлекеттік университетін және БЛКЖО Орталық комсомол мектебін бітірген.
Ұзақ жылдар «Балдырған» журналының жауапты хатшысы, «Жалын» баспасында бөлім меңгерушісі, «Жазушы» баспасында аға редакторлық қызмет атқарған.
## Шығармашылығы
М.Ю.Лермонтов, Дж.Родари, С.Маршак, С.Михалков, А.Барто, М.Жалил, Я.Колас, Тоқтағүл секілді ақындардың өлеңдерін қазақшаға аударған.

*Парадта. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1956; 
*Сыйлық. Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1956; 
*Не деу керек? Өлеңдер. А., ҚМ КӨБ, 1957; 
*Қызғалдақ. Өлеңдер. А., ҚМӘКБ, 1958; 
*Ана жүрегі. Өлеңдер. А., ҚМӘКБ, 1959; 
*Қайырлы таң, балалар. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1960 
*Гүлзар. Өлеңдер. А., ҚМКӘБ, 1962, 
*Аққулы айдын. Таңдамалы. Өлеңдер мен поэмалар. А., «Жазушы», 1976; 
*На веселой улице. Стихи и рассказы. М., «Детская литература», 1972; 
*Кто раньше встает? Стихи и сказки. А., «Жазушы», 1973; 
*Если бы я был сильным. Стихи и сказки. А., «Жалын», 1979; 
*Ладошка. Стихи, поэма, сказка. М., «Детская литература», 1982.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан жазушылары
Санат:Жамбыл ауданында (Алматы облысы) туғандар
Санат:1931 жылы туғандар
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті түлектері
Өндіріс түрлері

**Өндіріс түрлері** - өндірістің сыныптық санаты, ол технологиялық үдерістердің, өнімді алу тәсілдерінің сипатына қарай анықталады. Айталық, өнеркәсіптің өңдеуші салаларында технологиялық үдерістердің бір-бірінен айтарлықтай өзгешелігі бар екі түрін бөліп алуға болады. Бірінші түріне бастапқы шикізат дайын өнімге айналмастан бүрын бірқатар тізбекті қайта өндеуден (сатылардан, кезендерден) өтеді, олардың эрқайсысының өнімдері кейінгі енім үшін дүмбілзат болады. Олар металлургия, тоқыма, химия, әйнек, кірпіш, т. б. өндірістері. Оларда шығын калькуляциялық баптарға орай, әдетте, сатылар, қайта өндеулер бойынша, өндіріс тұрпаттары (түрлері) бойынша есептеледі. Өзіндік құн тек ақырғы өнім бойынша ғана емес, сонымен бірге меншікті өндірісте пайдаланылатын (одан өрі өндеуге жіберілетін) немесе ішінара сыртқа сатылатын дүмбілзаттар бойынша есептеледі. Екінші өндіріс түрлеріне әуелі жекелеген бөлшектер (тетіктер, тораптар, т. б.) дайындалатын, сонан соң механикалық құрастыру жолымен аяқталған бұйым алынатын өндірістер жатады. Машина жасау, аяқкиім, жиһаз, т. б. өндірістер осындай өндірістер болып табылады.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Сауда патенті

**Сауда патенті** белгілі бір нақты өнеркәсіп өнімімен, жекелеген бұйымдармен немесе тауарлармен сауда жасауға құқық беретін және осы бұйымдармен, тауарлармен немесе өніммен сауда жасау жөніндегі ерекше құқықты куәландыратын құжат.

## Дереккөздер


Санат:Патенттік құқық
Еңбек сапасын бағалау

**Еңбек сапасын бағалау** - еңбек ұжымдары мен жекелеген орындаушылар жұмысынын 1,0 желерін салыстыру, материалдық және ағлақтык ынталан мақсатымен олардың қызметінің сапалық нәтижелерін анықтау тәсілі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Соттың тыйым салуы

**Соттың тыйым салуы** () - белгілі бір әрекеттерді жасаудан
өзін тыюға міндеттейтін тыйым туралы сот бұйрығы. Оның бірнеше
түрлері бар: міндетті сот тыйымы
(жауапкердің әлдекімнің құқығын
бұзғанға дейінгі жағдайға оралу туралы бұйрығы), шектейтін тыйым,
уақытша сот тыйымы немесе соттын
аралық тыйым салу бұйрығы (бұйрық
істі қарағанға дейін шығарылады).
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Көпмөлшерлі талдау

**Көпмөлшерлі талдау** - бірнеше айнымалылар (мысалы, тұрғын үй жағдайларын зерттеуде - жас, табыс, отбасы көлемі) бойынша жинақталған мәліметтерді талдау. Олардың әрқайсысының әсері, сондай-ақ, олардың жоғарырақ тұрған престижі, табыс мөлшері және билігі бар деңгейлерге өтуі (әлеуметтік жоғарылау), немесе төменде тұрған иерархиялық позицияға жылжуы (әлеуметтік төмендеу, деградация). Топтық және жеке әлеуметтік мобильділік түрлерін бөледі.

## Дереккөздер



Санат:Ғылым
Санат:Саясат әлеуметтануы
Теңгерімнен тыс шоттар

**Теңгерімнен тыс шоттар** — активтері мен пассивтерінде көрсетілмеген, яғни субъектіге меншіктік құқық ретінде тиесілі емес құндылықтарды есепке алу үшін пайдаланылатын субъектілердің жұмыс жоспарынын шоттары, мұндай құндылықтарға жалға алынған құралдар (ағымдағы жалгерлік), жауапкершілікпен сақтауға немесе өндеуге берілген жабдық, мердігерге құрастыруға берілген жабдық, "Сенімгердің" қаржы-қаражаты, т. б. жатады. Операциялар қос жазба әдісімен жазылатын теңгерімдік шоттардан өзгеше түрде теңгерімнен тыс шоттарда жалғыз жазбамен көрсетіледі.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Кітапханалардың жарысы

**Кітапханалардың жарысы** - кітапханалардағы шығармашылық инициатива мен белсенділікке негізделген еңбек сайысы. Жарыс принциптерінің жариялылық нәтижелерді есептеп, салыстыру мүмкін болған жағдайда озат тәжірибелерді қайталап отыру, озаттарда материялдық және моральдық тұрғыдан көтермелеу негізінде жүргізіледі.

## Дереккөздер


Санат:Ғылымтану
Санат:Терминология
Сауда тізілімі

**Сауда тізілімі** шетелдерде заңды тұлға тіркелетін мемлекеттік тізілім. Ел аумағында шетелдік фирмалар қатысатын заңды тұлғаны тіркеу кезінде шетелдік фирма өз елінің сауда тізілімінде жария етілген көшірмені табыс етуге тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Экономика
Санат:Қаржы
Варикоцеле

**Варикоцеле** (*Varicocele* + варикоз- шауһат бауы)- варикоцеле, шәуһат бауы венасының кеңеюі. Шәуһат бауы венасының кеңеюі. 
## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Патология
Дариға Тілендиева

**Дариға Тілендиева** (1946 жыл, Көксу ауданы, Алматы облысы, бұрынғы Ақтекше ауданы – 11 наурыз 2025 жыл) — кеңестік және қазақстандық , Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі (1998).

## Өмірбаяны
"Қазақфильм" киностудиясының 2 жылдық курсын, Абай атындағы ҚазПИ-ді бітірген (1980). Алғаш рет "Қазақфильм" киностудиясында түсірілген "Құлагер", содан кейін "Ақ машина", "Алты жасар Алпамыс", "Қоштасқым келмейді", "Жамбылдың жастық шағы", тағы басқа көркем фильмдерінде әр түрлі рөлдерді орындады. 1993 жылдан "Отырар сазы" оркестрінде қызмет істеді.

Қазақ және орыс тілдерін білетін.

Н. Тілендиев атындағы Халықаралық қоғамдық қордың президенті.

## Марапаттары
ҚР Еңбек сіңірген әртісі (1998).

Хоббиі - музыка шығару.

## Отбасы
Жұбайы - Нұрғиса Тілендиев, Халық қаһарманы. Қызы - Тілендиева Динара (1985 жылы туған).

## Дереккөздер

Санат:1946 жылы туғандар
Санат:Көксу ауданында туғандар
Санат:2025 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткерлері
Тақуалық ордендер

**Тақуалық ордендер** - католик шіркеуінің ықпалын нығайту үшін, "өзгеше ойлайтындарды" қудалау үшін кұрылған католиктік монархтардың ұйымы.

## Дереккөздер


Санат:Католицизм
Санат:Католиктік ордендер
Санат:Діни ұйымдар
Банктердің кепілдік міндеттемесі

Белгілі бір комиссиялық сыйақы үшін банктердің клиенттерге беретін кепілдік нысандарының біреуі. Кепілдік міндеттемесі, сатып алушыға коммерциялық кредит берген несие берушіні, банктің сақтандыратынын білдіреді: төлемді кешіктіру жағдайлары орын алғанда, банк ол төлемді өзі төлеуге міндетті.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Бюджеттен тыс қорлаp

**Бюджеттен тыс қорлаp** — мемлекеттік билік пен жергілікті өзін-өзі қаржыландыру органдарынын қаржы ресурстарының оқшауландырылған бөлігі; қолданыстағы зандарға сәйкес нысаналы мақсатқа пайдаланылатын арнаулы көздердің есебінен құралады. Кейбір қоғамдық қажеттіліктерді қаржыландыру үшін тартылады және ұйымдық дербестік негізінде кешенді түрде жұмсалатын қаржы ресурстарын қайта бөлу мен пайдалану нысаны болып табылады. Бұл ең алдымен әлеуметтік сақтандыру қоры, зейнетақы қоры, жұмыспен қамту қоры, басқа да мақсатты қорлар (инновациялық, табиғат қорғау қорлары). Оларды республикалық және жергілікті билік орындары басқарады, бірақ бюджеттерден бөлектелген және белгілі бір дербестікке ие. Олардың басты мақсаты — арнаулы мақсатты аударымдар мен басқа да көздер есебінен мақсатты шараларды қаржыландыру.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Типаж

**Типаж**- әр түрлі бұйымдарды топтау, халык шаруашылыгына керек, 5-10 жылға бұрын кұрастырылған минималды экономикалық есептеп әр тұрлерін мөлшерін дәлелдеген.
## Дереккөздер


Санат:Физика
Сәбит Дүйсенбиев

**Сәбит Дүйсенбиев** - 1959 жылы Түркістан облысы, Түлкібас ауданының Шақпақ баба ауылында туған.

## Өмірбаяны
1981 жылы Қазақ мемлекеттік университетінің журналистика факультетін бітіргеннен кейін, еңбек жолын «Жалын» баспасында редакторлықтан бастады. Бүдан кейінгі уақытта ол «Ұлан», «Түркістан», «Жас Алаш» газеттерінде, «Денсаулық» журналында қызмет етті. 
## Шығармалары
Жазушының «Жалын» баспасынан 1984 жылы «Тәтті алма», 1987 жылы «Қақпашы» және 1991 жылы орыс тілінде «Сладкое яблоко» атты балалар мен жасөспірімдерге арналған әңгіме-повестері, жинақтары жарық көрген. 2007 жылы Астана Жастар театры «Махаббат миниатюралары» атты әңгімелері бойынша сахналық қойылым жасаған. 
## Жетістіктері
Жас жазушылардың Мәскеуде өткен Бүкілодақтық IX кеңесіне қатысқан.

## Дереккөздер

Санат:1959 жылы туғандар
Санат:Түлкібас ауданында туғандар
Санат:Қазақстан жазушылары
Айналымнан тыс активтер

**Айналымнан тыс активтер** — кәсіпорындардың, ұйымдардың шаруашылық қаражат айналымынан алып тасталған меншікті қаражаты. Оларға ұзақ мерзімдік пайдалану үшін алынған, жасалған немесе сатып алынған материалдық, бейматериалдық және қаржылық сипаттағы активтер жатады, оларды сатуға арналған тауар ретінде пайдалану көзделмейді.
## Дереккөздер


Санат:Экономика
Халықаралық саудадағы кепілдік мерзімі

Сатып алушы келген тауарларды іске асыру, пайдалану және сақтау тәртіптерін мүлтіксіз орындаған кезде, тауардың шарт талаптарына сай қойылуына, сатушы берген кепілдік мерзімі әрекет ететін кезең.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң
Сауда орталығы

нобай|Сауда орталығы
**Сауда орталығы** — өзара байланысты, жоспарланған, салынған және біртұтас бүтін ретінде иелікте болатын кешен. Сауда орталығында сауда, қоғамдық тамақтану, тұрмыстық және басқа қызмет көрсету түрлерінің кәсіпорындары қамтылады.

## Дереккөздер

Санат:Сауда орталықтары
Кепілдік берілген кредит

Банк, фирма немесе үкіметтік органдар кепілгер болған кезде, белгілі бір кәсіпкерлердің екінші бір кәсіпкерлерге кредит беруі. Кепілдік банктің кепілдік хатымен рәсімделеді.
## Дереккөздер


Санат:Құқық
Санат:Заң