Рио-де-Жанейро

**Рио-де-Жанейро** ( — *қаңтардағы өзен*) — Бразилиядағы қала. Рио-де-Жанейро штатының әкімшілік орталығы, 1764 - 1960 жылдары аралығында Бразилияның астанасы. Халқы — 4,781 миллион адам, тұрғындары санынан Бразилиядағы Сан-Паулудан кейін екінші қала (Америкадағы 6-шы, әлемдегі 26-шы). Қаланың лақап атауы — «*Ғажайып қала*» ().

Рио-де-Жанейро ЖІӨ бойынша Бразилиядағы екінші қала (2008 жылы бойынша әлемдегі 30-шы), шамамен $201 миллиард АҚШ долларға бағаланған.

Қалада көптеген университеттер мен институттар орналасқан. Бразилиядағы ірі ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі, 2005 жылдың мәліметі бойынша, ұлттық ғылыми өндірісінің 17% құрайды.

Рио-де-Жанейро — оңтүстік жарты шардағы туристер саны бойынша бірінші орында және өзінің табиғатымен, карнавал тойлануымен, самбасымен, Босса-новамен және жағажайларымен (Барра-да-Тижука, Копакабана, Ипанема және Леблон) танымал. Сондай-ақ, жағажайлардан басқа қаланың ең танымал назар аударарлық орындарының бірі, Корковадо тауында орналасқан Құтқарушы Мәсіх мүсіні ('Cristo Redentor') әлемнің жаңа жеті кереметінің тізіміне енгізілді. Рио Оңтүстік Америкадағы алғаш рет өтетін 2016 жылдың жазғы Олимпиада ойындарын өткізеді. Сонымен қатар, қаланың басты спорттық аренасы - Маракана стадионында 2014 жылдың футбодан әлем чемпионатының финалды матчі өткізіледі. Маракана стадионы әлемдегі ең үлкен стадиондарының бірі болып табылады.

## Тарихы
Гуанабара шығанағын  1502 жылдың 1 қаңтарында португалдық теңіз саяхатшысы Гаспар де Лемуш ашты. Бірақ, португалдықтар Гуанабара шығанағын өзен сағасы деп ойлағандықтан, қаланың атауы португал тілінен аударғанда *қаңтарлық өзен* деген мағынаны береді.

## Географиясы
thumb|left|340px|Рио-де-Жанейро және қала маңайы, ғарыштық сурет (9 мамыр 2011 жылы)
Рио-де-Жанейро Бразилияның Атлантикалық жағалауының алабында, Оңтүстік Тропик маңайында орналасқан, 22°54" О. Е. 43°14" Б. Б. Негізінде қала оңтүстікке қарай бағытталған. Қала Гуанабара айлағында қаланған. Рио-де-Жанейроның басты назар аударарлық орны — *Pão de Açúcar* тауы.

Рио орталығы Гуанабара айлағының батыс жағалауындағы жазықтықта орналасқан. Қаланың басым бөлігі Солтүстік аймақ деп аталатын, солтүстік-батыс жазықтарда, белестерде және шағын жартасты тауларда орналасқан. Ал, Рио-де-Жанейроның оңтүстік аймағы, теңізді қоршайтын жағажайлар, қаланың орталық және солтүстік бөліктерін жағалық таулармен бөледі. Бұл таулар мен белестер Бразилияның оңтүстік-шығысындағы Бразилия таулы үстіртінің оңтүстік баурайларын құрайтын Серра-ду-Мар ежелгі таулы жүйесінің тарамдары.

Қаланың жалпы аумағы 1260 км². Тұрғындардың саны 6,000,000 астам, ал шоғырлануы 11-13,5 млн адам. Рио-де-Жанейро Бразилияның астанасы ретінде 1960 жылға дейін болған, ал қазір елдің бас қаласы - Бразилиа. Рионың ресми өлеңі "Cidade Maravilhosa", композиторы Андре Фильо.

## Демографиясы
thumb|right|Родриго де Фрейтас (''Rodrigo de Freitas'') шағын мүйісі
[right|thumb|[Құтқарушы Христостың мүсіні, әлемнің жаңа жеті кереметтерінің тізіміне енгізілді.]]
thumb|right|Жағажайда футбол ойнап жатқан балалар.
2010 жылдың IBGE санағы бойынша, Рио-де-Жанейро қаласында тұратын тұрғындарының саны 5,940,224 адам. Санақ келесі статистиканы көрсетті: 3,234,812 ақ адамдар (51.2%), 2,307,104 қоңыр (көп ұлтты) адамдар (36.5%), 724,197 қара терілі адамдар (11.5%), 46,484 шығыс азия ұлттары (0.7%), 6,320 американдық ұлттар (0.1%).

2010 жылы Рио-де-Жанейро қаласы халық тығыздығы жөнінен Бразилиядағы Сан-Паулудан кейін 2-орында. 
2010 жылы қалада 1,200,697 кері жынысты жұптар және 5,612 бір жынысты жұптар болған. Рио-де-Жанейро тұрғындарының жынысы бойынша статистикасы: 53.2% әйелдер және 46.8% еркектер.

Рио-де-Жанейро халқының қалыптасуына түрлі этникалық топтар да әсер етті. Еуропалық отаршылдықтың алдында, шамамен, 20 тілде сөйлейтін 7 әр түрлі жергілікті халықтар болған. Отаршылдықтан кейін олардың жартысы португалдықтарға, ал екінші жартысы француздарға қосылды. Француздарға қосылғандардың барлығы португалдықтармен жойылды.

;Рио-де-Жанейро қаласының демографиялық өзгерісі

Colors=
 id:lightgrey value:gray(0.9)
 id:darkgrey value:gray(0.7)
 id:sfondo value:rgb(1,1,1)
 id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize=width:530 height:230
PlotArea=left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat=x.y
Period=from:0 till:7000000
TimeAxis=orientation:vertical
AlignBars=justify
ScaleMajor=gridcolor:darkgrey increment:1500000 start:0
ScaleMinor=gridcolor:lightgrey increment:50000 start:0
BackgroundColors=canvas:sfondo

BarData=
 bar:1872 text:1872
 bar:1890 text:1890
 bar:1900 text:1900
 bar:1920 text:1920
 bar:1940 text:1940
 bar:1950 text:1950
 bar:1960 text:1960
 bar:1970 text:1970
 bar:1980 text:1980
 bar:1991 text:1991
 bar:2000 text:2000
 bar:2007 text:2007

PlotData=
 color:barra width:20 align:left

 bar:1872 from:0 till: 274972
 bar:1890 from:0 till: 522651
 bar:1900 from:0 till: 811443
 bar:1920 from:0 till: 1157873
 bar:1940 from:0 till: 1764141
 bar:1950 from:0 till: 2377451
 bar:1960 from:0 till: 3281908
 bar:1970 from:0 till: 4251918
 bar:1980 from:0 till: 5090700
 bar:1991 from:0 till: 5336179
 bar:2000 from:0 till: 5851914
 bar:2007 from:0 till: 6093472

PlotData=

 bar:1872 at: 274972 fontsize:S text: 274.972 shift:(-8,5)
 bar:1890 at: 522651 fontsize:S text: 522.651 shift:(-10,5)
 bar:1900 at: 811443 fontsize:S text: 811.443 shift:(-10,5)
 bar:1920 at: 1157873 fontsize:S text: 1.157.873 shift:(-10,5)
 bar:1940 at: 1764141 fontsize:S text: 1.764.141 shift:(-10,5)
 bar:1950 at: 2377451 fontsize:S text: 2.377.451 shift:(-10,5)
 bar:1960 at: 2377451 fontsize:S text: 2.377.451 shift:(-10,5)
 bar:1970 at: 4251918 fontsize:S text: 4.251.918 shift:(-10,5)
 bar:1980 at: 5090700 fontsize:S text: 5.090.700 shift:(-10,5)
 bar:1991 at: 5336179 fontsize:S text: 5.336.179 shift:(-10,5)
 bar:2000 at: 5851914 fontsize:S text: 5.851.914 shift:(-10,5)
 bar:2007 at: 6093472 fontsize:S text: 6.093.472 shift:(-10,5)

TextData=
 fontsize:S pos:(20,20)
 text:


Дерекнама: Planet Barsa Ltda. *

== Діні ==


== Климаты ==

Жыл сайынғы орташа минималды температурасы 21&nbsp;°C, жыл сайынғы орташа максималды температурасы 27&nbsp;°C және жыл сайынғы орташа температурасы 23&nbsp;°C. Жыл сайынғы орташа жауын-шашын мөлшері 1,175 мм-ді құрайды. INMET мәліметі бойынша [[1928 жыл]]ы [[маусым]] айында [[Бразилия]]лық [[саванна]]дағы Афонсос жерінде минималды температура - 4.8&nbsp;°C тіркелген, ал абсолюттық макисмум 44&nbsp;°C [[ақпан]] айында болған. 21-ші ғасырда тіркелген ең төмен температура [[2011 жыл]]дың шілде айында тіркелген (8.1&nbsp;°C). 10&nbsp;°C-тан асып түсетін температура қалада өте сирек байқалады.

Теңіздің жыл сайынғы орташа температурасы 23–24&nbsp;°C-тан 22&nbsp;°C-қа дейін маусым-[[қазан]] айлары аралығында, және 26&nbsp;°C ақпан мен наурыз айларында. Жылдың ең ылғалды және ыстық айлары — желтоқсан мен тамыз.



== Әкімшілік бөлінуі==

Рио-де-Жанейро [[муниципалитет]]і 34 [[әкімшілік-аумақтық бөлініс|әкімшілік ауданға]] топтасқан 160 ауданнан тұрады. Сонымен қатар [[қала]]да 19 шағын аудан бар. Қала негізінен 4 ауданға бөлінеді: тарихи [[Орталық аймақ (Рио-де-Жанейро)|Орталық аймақ]] (Centro), туристік, бай отбасылар тұратын [[Оңтүстік аймақ (Рио-де-Жанейро)|Оңтүстік аймақ]] (Zona Sul), орта дәулетті отбасылар тұратын [[Солтүстік аймақ (Рио-де-Жанейро)|Солтүстік аймақ]] (Zona Norte), шеткері аймақ - [[Батыс аймақ (Рио-де-Жанейро)|Батыс аймақ]] (Zona Oeste). Сонымен қатар Санта-Крус пен Кампо Гранде, әрі американдық стильде салынған бай Барра-да-Тижука ауданы.

[[Сурет:Zoneamento da Cidade do Rio de Janeiro.svg|thumb|480px|center|Рио-де-Жанейро қаласының әкімшілік бөлінуі. 
]]

== Негізгі назар аударарлық орындары ==
[[Сурет:Brasil.RioDeJaneiro.LeblonUndIpanema.jpg|thumb|left|275px|[[Ипанема]] жағажайы]]
[[Сурет:Corcovado statue01 2005-03-14.jpg|thumb|right|270px|[[Құтқарушы Христостың мүсіні]]]]
Жергілікті тұрғындар қаланы Ескі қала, Жаңа қала және қала түбіндегі елді мекендер деп бөледі. Ескі қалада [[кеден]], [[док]]тар, [[арсенал]], [[биржа]], Ұлттық көркемөнер академиясы, қалалық [[ратуша]] және мәдени ғимараттар, барлық театрлар және түгелге жуық мұражайлар орналасқан. Жаңа қала теңге сарайымен, түрмемен, басты вокзалымен және мүгедектер үйімен танымал. [[Ипанема]] және [[Копакабана]] жағажайлары, [[Фламенго]] саябағы, [[Корковаду (тау)|Корковаду]] тауындағы [[Құтқарушы Христостың мүсіні|Құтқарушы Христостың алып мүсіні]] , *Pão de Açucar* тауы, [[Маракана]] стадионы () — әлемдегі ең ірі футбол стадиондарының бірі (200 мың адам).

Қаланың ең танымал және  келушілер саны бойынша, сәулет ескерткішетеріне колониалдық шiркеулер, Сан-Бенто монастыры, Сан-Антонио және капуциндер ордені монастырлері және [[Кинта-да-Боа-Виста]] бұрынғы императорлық резиденциясы.

Аңыз бойынша, Әулие Құдай ана келген Лампедоса Құдай анасының шіркеуі [[Жерорта теңізі]]нде орналасқан [[Лампедос]] аралының атымен аталған. Оны [[1929 жыл]]ы [[18 ғ.|XVIII ғасырдың]] ескірген ғимараттың орнына мексикалық сәулет мектебі ықпалымен неоклассикалық стилінде салынған. Әулие Лусия шіркеуінің негізгі назар аударарлық орны, [[1732 жыл]]ы салынған — табиғи бұрқақ.

Қаласының көшелері мен жағалауларында қалың өскен тропикалық өсімдіктердің көптігіне қарамастан, Рио-де-Жанейрода [[ботаникалық бақ]] және көптеген саябақтар бар. Ең үздік  ботаникалық бақтардың қатарына, шамамен, [[1808 жыл]]ы құрылған, 7000 өсімдіктердің түрі жиналған бақ та кіреді. [[Корковаду (тау)|Корковаду]] орналасқан [[Тижука ұлттық паркі]], әлемдегі ең ірі қалалық орман болып табылады. Онда маймылдар мен экзотикалық құстарды кездестіруге болады.




== Экономика ==
Рио-де-Жанейро — Бразилияның екінші ірі қаржы орталығы. Қала сенімді және жоғары әртараптандырылған экономикаға ие.

2008 жылы қаланың ЖІӨ 201 млрд АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш бойынша, Рио-де-Жанейро Латын Америка қалаларының арасындағы төртінші ең бай қала ретінде атанды ([[Мехико]]дан, [[Сан-Паулу]]дан және [[Буэнос-Айрес]]тен кейін), ал әлем қаларының ЖІӨ бойынша, [[Рим]], [[Барселона]] және [[Бейжің]] сияқты ірі қалаларды озып, 30-шы орынға орналасты.

Қалада Petrobras, Elektrobras және тағы басқа ірі мемлекеттік компаниялардың бас кеңселері орналасқан. Сонымен қатар, қалада [[Royal Dutch Shell]], [[EBX]], [[Esso]] сияқты мұнай компаниялардың бөлімшелері орналасқан. [[Кока-Кола]], [[IBM]] және [[El Paso]] ірі халықаралық компанияларының кеңселері де Рио-де-Жанейрода жұмыс істейді.

Қаланың өнеркәсіп кәсіпорындары тамақ өнімдерін, химиялық және мұнай өнімдерін, дәрі-дәрімектерді, жиһазды, металдан және тоқымадан жасалған бұйымдарды өндіреді. Бірақ экономиканың басымдық бөлігі — қызметтер көрсету аясы (банк ісін және Бразилиядағы белсенділік бойынша екінші қор нарығын қосқанда). Сонымен қатар, қала мен ел үшін туризм және ойын-сауық қызметі үлкен рөл атқарады.

== Спорт ==
[[Сурет:Stitched 003.jpg|thumb|*Энженьян* стадионы]]
[[2009 жыл]]дың [[2 қазан]]ында [[халықаралық олимпиада комитеті]] Рио-де-Жанейроны [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2016|2016 жылдың жазғы Олимпиада ойындарының]] астанасы ретінде таңдады. Рио [[Олимпиялық ойындар|Олимпиада ойындарын]] өткізу туралы бірінші мәлімдемесін [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 1936|1936 жыл]]ы жасаған, бірақ [[Берлин]]ге ұтылып қалды. Сонымен қатар [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2004|2004]] және [[Жазғы Олимпиадалық Ойындар 2012|2012 жыл]]дың ойындарын өткізуге ықыласын білдірген, бірақ бұл ретте де жолы болмады. Ойындар [[Афина]] және [[Лондон]] қалаларында тиісінше өткізілген. Рио [[Бразилия]] мен [[Оңтүстік Америка]]дағы Олимпиада ойындарын өткізетін алғашқы қала.

[[2007 жыл]]дың [[30 қазан]] күні Бразилия [[Футболдан әлем чемпионаты|ФИФА әлем чемпионатының]] ресми ұйымдастырушы болып таңдалды. Рио-де-Жанейро - 2014 жылғы әлем чемпионатының қала-ұйымдастырушыларының бірі болып саналады және чемпионаттың финалы [[Маракана]] стадионында өткізілетіні әбден ықтимал. Сонымен қатар Рио-де-Жанейро 2011 жылдың 15-24 шілде күндері аралығында *Дүниежүзілік Әскери Ойындарын* өткізген. [[2011 жыл]]дың *Дүниежүзілік Әскери Ойындары'' Бразилияда өткізілген ең ірі әскери-спорттық жарыстарының бірі болған. Оған шамамен 108 елден келген 4,900 атлет, спорттың 20 түрінен бақ сынасқан.

## Бауырлас қалалары

Әріптес қалалары

*  Париж (достастық пен ынтымақтастық туралы шарт)

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Ресми сайты
* [Рио-де-Жанейро / Wikivoyage](http://en.wikivoyage.org/wiki/Rio_de_Janeiro_(city))


Санат:Бразилия қалалары