open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Солтүстік халықтары (аз халықтар)

thumb
**Солтүстік халықтары (аз халықтар)** — Америка мен Еуразияның табиғаты қатаң солтүстік аймақтарында мекендейтін ұлыстар мен тайпалар (эскимостар, чукчалар, иенцылар, ненецтер, сахтар, коряктар және т.б.).
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Махмут Бекжанов

**Бекжанов Махмут** (1940 жылы туған Түпқараған ауданы Қызылөзен ауылы) – мал дәрігері. Гурьев (қазіргі Атырау) ауыл шаруашылығы техникумының зоовет. бөлімін (1961), Саратов зоотехникалық малдәрігерлік институтын (1971), Алматы жоғары партия мектебін бітірген (1984). 1963 – 70 ж. Маңғыстау ауданы өндірістік басқармада мал дәрігері, 1970 – 94 ж. Маңғыстау облысы ұжымшарларында директор, бас зоотехник, бөлім меңгерушісі, партия ұйымының хатшысы қызметтерін атқарған. КСРО ХШЖК-нің күміс, қола медальдарымен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Электрхимиялық белсенділік

**Электрхимиялық белсенділік** — тау жыныстарының зарядтала отырып, өзін кіріктіруші ортада электр өрісін тудыру қасиеті.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Бисалы Бекқалиев

**Бисалы Бекқалиев** (1923 жыл, Адай уезі Тиген ауылы – 2002 жыл) – соғыс ардагері, шопан. 

* Ұлы Отан соғысында ерлікпен ел қорғаған.
* 1945 – 83 ж. Маңғыстау ауданы ұжымшарында шопан болып істеген.
* Ленин ордені
* Октябрь революциясы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1923 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:2002 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ұлы Отан соғысының қатысушылары
Санат:Ленин орденінің иегерлері
Санат:Қазан төңкерісі орденінің иегерлері
Логопериодтық антенналар

**Логопериодтық антенналар** (*Логопериодические антенны*) — сәуле шығарушы элементтердің ұзындықтары мен арақашықтықтары логарифмдік периодтылыққа негізделген, құрылымы жағынан "толқындық канал" антеннасына ұқсас антенна. Жиілік жолағының кеңдігімен ерекшеленеді. Теледидарда және декаметрлік толқындардағы радиобайланыста қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Еділбай Бекқалиев

**Еділбай Бекқалиев** (1941 жыл, қазіргі Маңғыстау ауданы Тиген ауылы – 1996 жыл) – ауыл шаруашылық қызметкері. 

* Қызылорда облысы ауыл шаруашылығы техникумын бітірген.
* 1959 – 96 ж. Маңғыстау ауданы кеңшарларында шопан, зоотехник, ферма меңгерушісі. 
* 3-дәрежелі Еңбек даңқы орденімен
* «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1941 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:1996 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан зоотехниктері
Санат:Еңбек Даңқы орденінің иегерлері
Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Литогендік ландшафт

**Литогендік ландшафт** - мәні мен қасиеті беткі тау жыныстарының ерекшеліктерімен және олардың жер бедеріне, су режіміне және топыраққа әсер етуімен байланысты ландшафт. Литогендік ландшафтының таралуы мен кескіні ландшафт түзуші шөгінділердің петрографиялық біртекті болуына байланысты.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Хабар

**Хабар** - (көпше мағлұмат ахбар, «жаңалық», «әңгіме») - Мұхаммедтің істеген істері мен айтқан сөздері жайлы аңыздар. 

Бұл хадис, асар, т.б. ұғымдарының баламасы. Құран мен хадисте де бұл сөз әдеттегі - «ахбар», «хабар» деген мағынасында пайдаланылады. әл-Бухаридың (V ғ.) жазуында кейбір хадистер ахбар ретінде берілген. Шииттердің хадис жинағы да ахбар деп аталады. Xабар атауы нақты тарихи оқиға мен дерек, өмірбаяндық мәлімет, ғақлиялық немесе көңіл көтерерлік әңгіме-гәп мағынасында да жиі қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Ақпарат
Қарамола (ортағасырлық мекен)

**Қарамола** - ортағасырлық мекен. Көксарай елді мекенінен оңтүстікке карай 1 км жерде. Ескерткіш дөңгелек төбе пішіндес. Ауданы 60x50 метр, биіктігі 2,50 м. Ескерткіштің толық өлшемін алуға мүмкіндік болмады, өйткені ескерткіш үсті толығымен кейінгі уақытта мазарға айналып кеткен. Ескерткіш үстінен алынған керамика үлгілері Отырар музейінде зерттелуде.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Қамысты-келеңді

**Қамысты-келеңді** – атауы қосарлана айтылтын Оңтүстік Үстірттің Қарамая, Көгесемге таяу сулы сайы. Ну қамыс өсетін табанының біраз жері қорысты-батпақты болып келетініне орай солай аталған. 

## Тарихы
1825 жылы қолбасшы Қосым Тегенов Ф.Берг экспедиция-ндағы квартирмейстр-ғалым, әскери барлау бөлімінің өкілдері В.Вальховский мен А.О. Дюгамельге Қамысты-келеңді маңында алабарыстың (қабыланның) болатынын баяндаған.

Қамысты-келеңдіде 1873 жылы болған полковник Ломакин одан мешін (маймыл) көргенін жазады. Кейіннен оның қабан болғанын айтады

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы географиясы
Омар Бекқалиев

**Омар Бекқалиев** (1958 жылы туған, Маңғыстау ауданы Сам өңірі) – малшы.

* 1975 – 94 ж. Бейнеу ауданы «Маңғыстау» кеңшарында түйешінің көмекшісі, бас түйеші
* 1994 жылдан «Бірлік» шаруашылығының басшысы. 
* Жастар одағы сыйлығының иегері (1983)
* Еңбек даңқы (1984) орденімен
* КСРО ХШЖК-нің күміс медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1958 жылы туғандар
Санат:Маңғыстау ауданында туғандар
Санат:Қазақстан Жастар одағы сыйлығының иегерлері
Санат:Еңбек Даңқы орденінің иегерлері
Санат:Халық Шаруашылығы Жетістіктері Көрмесі күміс медалінің иегерлері
Соңғы морена, шеткі морена, шептік морена

[thumb|[Mорена]]
**Соңғы морена, шеткі морена, шептік морена** – мұздықтың шетінде, оның ұзак уақыт қозғалмай тұрған кезінде немесе мұздың аз уақыт қозғалысы кезінде қалыптасқан белес тәрізді не төбелі қырқалар. Соңғы морена - жағалық, беткі, тұпмаңы және түптік мореналардың сынық материалдарының өркелкі аккумуляциясының нәтижесінде түзілген шөгінді моренаның типі. Соңғы морена едәуір қалың, биіктігі оңдаған м-ге дейін жетеді, кейде тау жыныстары сынықтарының астында мұзды ядросы болады. Түзілу ерекшеліктеріне сәйкес сығылу мен уатылудың нышаны (сырғуы, жоғары ығысуы) байқалады, ірі қойтастар кездеседі. Соңғы моренаның қыркалары жиі доғалданып келеді. Қырқалар арасындағы ойпаңдарда көлдер орналасады. Мұздықтан алыстау сырт жағында Соңғы моренаға флювиогляциалды түзілімдер жанасады. Соңғы морена бұрынғы материктік мұз жамылғысының шеттерін бойлай кездеседі (мысалы, Финляндиядағы 500 км-ден астам жерге созылып жатқан Салпаусселькянің үш параллельді қырқасы).
#### 


Санат:География және геодезия
Бұраманы кесу

**Бұраманы кесу**(САЛУ)(Нарезание винта) — дайындама мен аспап қозғалысы ескеріліп, бұрама сызығы бойынша әр түрлі пішінді бұрамаларды кесу.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Элементтердің дифференциациясы

**Элементтердің дифференциациясы** — табиғи процестерде элементтердің миграциясы мен концентрациясының өзгеруіне байланысты жіктелуі. Процестің типіне сәйкес бөлінетіндер: Күн жүйесінің химиялық құрамы әр түрлі планеталар жаралуына әкелетін алғашқы шаң-тозаң бұлтындағы Элементтердің дифференциациясы планетаның алғашқы затының балқу және газсыздану процесінде Жер қабықтарының (мантия, жер қыртысы, гидросфера мен атмосфера) жаралу кезіндегі Элементтердің дифференциациясы магма дифференциациясы процесіндегі (генетикалық байланыстағы тау жыныстары мен кенорындар сериясы қалыптасқан) Элементтердің дифференциациясы мору процесіндегі Элементтердің дифференциациясы шөгінді жаралу процесіндегі Элементтердің дифференциациясы диагенездегі Элементтердің дифференциациясы метаморфизмдегі Элементтердің дифференциациясы және т.б.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Атмосфераның ластануы

**Атмосфераның ластануы** — әр түрлі газдардың, қатты және сұйық заттардың немесе табиғи булар мен қалдықтардың ұсақ түйіршіктерінің ауаға қосылуы. Бұлардың ішінде газ тектес заттар атмосфераға шығарылатын ластағыштардың шамамен 90%-ін құрайды. Көп тараған атмосфера ластағыштарына күкіртті газ (SO2), азот оксидтері(NO2) , кеміртек оксидтері (иіс газы СО), хлор, формальдегид (НСНО), фенол-бенз(а)пирен, шаң-тозаң жатады.
## Дереккөздер



Санат:Озон
Санат:Ауаның ластануы
Сигнал сапасының өлшeмi

**Сигнал сапасының өлшeмi** — сигнал дәлдігі, яғни сапалылығы мынадай өлшемдермен анықталады: сигналдың априорлық (алғашқы берілу) ықтималдығы, орташа тәуекелділік (өлшемі), дұрыс қабылдануының толық ықтималдығы, дұрыс қабылданудың апостериорлық(кейінгі) ықтималдығы, минимакстық өлшем, ақпараттық өлшем және ең көп ұқсастық өлшем.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Локальді желі

нобай|
**Локальді желі** (Локальная сеть; LAN - local area network, жергілікті желі деп те жазылады). Шағын аумақты қамтитын (мекеме, кәсіпорын) және нысандар арасында сәйкесінше қысқа (500 метрден артық емес) байланыс желілерін пайдаланатын мәліметтерді тарату желісі.

Локальді желі пайдаланушылардың жұмыс орындарын және периферийлі құрылғыларды бір желінің басқарылуымен жұмыс істейтін бір ортаға біріктіруге мүмкіндік береді. Қысқа арақашықтықтар мәліметтерді жоғары жылдамдықта (100 Мбит/с) таратып жеткізуді және нақты уақыт режіміндегі қызметтердің кең жиынын ұсынуын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

## Дереккөздер


Санат:Компьютер желілері
Магнит нұсқарының еңкеюі

**Магнит нұсқарының еңкеюі** — магниттік нұсқардың осі мен горизонтальды жазықтық арасындағы вертикаль бұрыш. Магнит нұсқарының еңкеюі жер тереңдігіндегі магниттік полюстердің орналасуына байланысты. Солтүстік жарты шарда нұсқардың солтүстік шеті, ал оңгүстік жарты шарда оңтүстік шеті төмен қарай еңкейеді. Магниттік полюстерге жақындаған сайын магнит нұсқарларының еңкеюі ұлғайып, полюстерде 90°-қа жетеді. Магниттік нұсқардың еңкеюіпің компастың жұмысына әсері нұсқар үстіндегі арнайы жүкті қозғалту арқылы жойылады. Магнит нұсқарының еңкеюініц таралу сипаты арнайы изоклиналық карталарда бейнеленеді. Изоклина — магнит нұсқары еңкеюінің бірдей мәндерінің сызығы. Магнит нұсқарының 0° еңкеюіне сойкес келетін изоклина магниттік экватор деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Әмірхан Айтбайұлы Қанаев

**Әмірхан Айтбайұлы Қанаев**(1954 жылы туған, Атырау облысы Құлсары қаласы) – дәрігер. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (2005). Алматы мемлекеттік медициналық институттын (қазіргі Қазақ ұлттық медициналық университетті) бітірген (1976). 1976 – 77 жылы Маңғыстау облысы ауруханасында сан. авиация, 1977 – 81 жылы Сарқамыс учаскелік ауруханасының хирургі, 1981 – 90 жылы Бейнеу ауданы орталық ауруханасында хирург, 1990 жылдан бері хирургия бөлімінің меңгерушісі болып қызмет атқарады. «Шапағат» (2005) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1954 жылы туғандар
Сигнал спектрі

**Сигнал спектрі**( — көрінерлік) — гармоникалық тербелістер жиілігінің жиынтығы. Кез келген күрделі сигнал
гармоникалық тербелістегі сигналдар жиіліктерінен тұрады. Осы сигналды
құрайтын гармоникалық сигналдардың ең төменгі және ең жоғарғы
жиілік арасын спектр диапазоны дейді. Іс жүзінде спектр кеңдігіне
энергиясы 90—99% болатын жиілік кеңістігі жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қарақтау

**Қарақтау** – Аққұм елді мекенінің оңтүстік-батысында 38 шақырым қашықтықта шығыстан-батысқа карай көлбей жайылған тау жоталары.

## Жер бедері
Қарақтаудың Мұрынқарақ (Қарамола), Бала Қарақ, Жалаулы, Күлшоқы, Бесшоқы деп аталатын таулары мен жоталары бар. Қарақтаудың ең биік нүктесі Мұрынқарақ (Қарамола) тауы, оның теңіз деңгейінен биіктігі 388 м. Таудың ең биік нүктесінде ескі мола болғандықтан ресми құжаттарда ол Қарамола тауы деп аталғанымен, ескі ақын шығармаларында (Ергөбек, Мәделіқожа, Майлықожа) Мұрынқарақ деп аталады.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы таулары
Элементтердің жасы

**Элементтердің жасы** - олардың пайда болуымен байланысты ұғым. Қазіргі кезде элементтердің пайда болуын түсіндіретін басты-басты екі теория бар. Біріншісі бойынша, нейтрондық ядро жарылып ("үлкен жарылыс" теориясы), ғаламның барлық элементтері өте аз уақыт аралыгында ~ 100 с ішінде жаралған. Екінші теория бойынша, жұлдыздардағы элементтер сутектен термоядролық реакциялар арқылы үздіксіз жаралып отырады ("ұдайы синтез" теориясы).  Элементтердің жасы U238 /U235 арақатынасы бойынша, сондай- ақ Xe129 арқылы есептеп шығарылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Лүпіл

**Лүпіл**(*биение*) — жиіліктері бір- біріне жақын екі толқынның қосылуынан туындайтын, амплитудасы периодты түрде қайталанатын тербеліс.
*Лүпіл жиілігі* — өзара қосылатын екі тербеліс жиіліктерінің айырымына тең. Жиіліктерді, сыйымдылықтарды, индуктивтіліктерді өлшеу үшін, музыка аспаптарын бабына келтіру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жұбаныш Бексейітов

**Бексейітов Жұбаныш** (1932 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қоңырорпа) – еңбек ардагері, шопан (1973). 1956 – 61 ж. ұжымшарда түйеші, 1961 – 95 ж. «Маңғыстау», «Сам» кеңшарларында шопан. Еңбек Қызыл Ту (1976) орденімен, Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің Құрмет грамотасымен (1984) марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Элементтердің жылыстауы

**Элементтердің жылыстауы** - химиялық элементтердің жер қыртысында және жер бетінде әр түрлі геохимиялық процестер кезінде ауысуы мен қайта бөлінуі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Қанапия Доспамбетқызы

**Қанапия Доспамбетқызы** (1840 жылы ш., Маңғыстау өңірі – ө. жылы б., сонда) – ақын. Ел ішінде оның «Сүгірәлі ауылы шабылғанда» деген тарихи тақырыпқа шығарылған толғау-дастаны сақталған. Қанапияның әкесі Доспамбет батыр 1853 жылы Хиуа ханы шапқыншыларының қолынан елі мен жерін қорғау жолында мерт болған. Батырдың 13 жасар қызы Қанапия. осы қанды оқиғаны жырмен баяндап, әкесінің рухына арнап жоқтау шығарған. Бұдан басқа Қанапия ақын туралы толық деректер жоқ.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1840 жылы туғандар
Дәмелі Қоңырбаева

**Дәмелі Қоңырбаева** (3.3. 1940 жылы туған, Түркістан облысы, Шілік ауылы) — қоғам қайраткері. 1958 жылы Шілік орта мектебін бітірген. 1960-96 жылы көмекші, аға шопан болған. 1966 жылы әр 100 саулықтан 157-ден қозы алған. КСРО Жоғарғы Кеңесінің депутаты (1966). Еңбек Қызыл Ту орденімен (1966), бірнеше медальмен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:1940 жылы туғандар
Санат:Түркістан облысында туғандар
Жұмахан Бекмұратов

**Бекмұратов Жұмахан** (1922, Маңғыстау ауданы Тұщықұдық ауылы – 1982) – соғыс ардагері, ауыл шаруашылық маманы. Орал ауыл шаруашылығы мектебін бітірген (1956). Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1944– 53 ж. Ақорпа, Жаңа құрылыс ұжымшарында бас есепші, басқарма төрағасы болды. 1956 – 82 ж. Маңғыстау ауданы ұжымшарында басқарма бастығы, аға экономист, бас есепші қызметтерін атқарды. 3-дәрежелі Даңқ, 2-дәрежелі Отан соғысы ордендерімен, бірнеше медальдармен марапатталған.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Қазақстанның географиялық орны мен шекаралары

## Қазақстанның географиялық орны
Қазақстан аумағы 2724,9 мың км²-ге тең. Жерінің көлемі жағынан Қазақстан дүние жүзіндегі ең ірі мемлекеттердің қатарына жатады. Ресей, Канада, Қытай, АҚШ, Бразилия, Аустралия, Үндістан және Аргентинадан кейін 9-орын алады. Біздің еліміз Франциядан 5 есе, Италиядан 9 есе, Англиядан 11 есе үлкен.
Қазақстан Еуразия материгінің орталығында орналасқан, екі дүние бөлігін қамтиды. Кіші батыс аймағы Еуропада, ал көлемді шығыс аймағы Азияда жатыр. 
Физикалық-географиялық жағдайы тұрғысынан, Қазақстан Тынық мұхиты пен Атлант мұхитынан, сондай-ақ Үнді мұхиты мен Солтүстік Мұзды мұхитынан бірдей дерлік қашықтықта орналасқан. Оның мұхиттардан шалғай жатуы әрі аумағының үлкендігі климатының өзіндік ерекшелігін қалыптастырады. Қазақстан батысында - Еділдің төменгі ағысынан, шығысында - Алтай тауларының етегіне дейін 3000 км-ге, солтүстіктегі - Батыс Сібір жазығынан, оңтүстіктегі Қызылқұм шөлі мен Тянь-Шань тау жүйесіне дейін 1650 км-ге созылып жатыр.
Қазақстан қоңыржай белдеудің орта және оңтүстік ендіктерінде орналасқан. Дәл сол ендіктердегі Шығыс Еуропа қоңыржай континенттік климатымен, ал Батыс Еуропа субтропиктік климатымен ерекшеленсе, Қазақстан шұғыл континенттік климатымен көзге түседі. Қазақстан жерінде қатаң Сібір мен капырық Орта Азия тоғысып жатқандай. Географиялық орнына қарай республика жерінде орманды дала, дала, шөлейт және шөл зоналары қалыптасқан. Республиканың батыс шеті (46°30' ш.б.) Эльтон және Басқұншақ көлдері маңына, ал шығыс нүктесі (87°20' ш.б.) Бұқтырма өзенінің бастауына сай келеді. Ендік бойымен батыстан шығысқа қарай, материк ішіне енген сайын, климаттың континенттігі арта түседі. 
Қазақстан Каспий теңізі арқылы Әзірбайжан, Иран елдеріне, Еділ өзені және Еділ - Дон каналы арқылы Азов және Қара теңіздерге шыға алады. Еліміздің көп бөлігі жазық, үстіртті болып келеді. Ол алуан түрлі шаруашылық жұмыстарын дамытуға мүмкіндік береді.

## Шекарасы

Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы 13394 км, теңізбен (Каспий) 2000 км-ден астам. Қазақстан батыста, солтүстік-батыста және солтүстікте 7591 км Ресеймен шектеседі. Республиканың Алтайдан Тянь-Шаньға (Хантәңірі массивіне) дейінгі 1782 км-ге созылып жатқан шығыс шекарасы Қытай Халық Республикасымен арадағы мемлекеттік шекараға сай келеді. Ал оңтүстігінде тәуелсіз дос мемлекеттер: Түрікменстанмен - 426 км, Өзбекстанмен - 2354 км және Қырғызстанмен - 1241 км шектеседі. Республиканың шекарасы батысында - Каспий маңы ойпаты мен Жалпы Сырт қыратының біраз жерін, солтүстігінде Батыс Сібір жазығының оңтүстігін; оңтүстігінде Тұран ойпатын, ал шығысы мен оңтүстік-шығысында Алтайдың батыс бөлігінің, Сауыр, Тарбағатай жоталарының, Жетісу (Жоңғар) Алатауының негізгі бөлігін және Тянь-Шаньның солтүстік жоталарын басып өтеді.
## Дереккөздер


Санат:География
Сигнал тарату желісі

**Сигнал тарату желісі** — электр байланысында және радиотехникада электромагниттік энергияны өзгертпестен және аз шығынмен алыс қашықтыққа жеткізуге арналған тізбек (желі). Тарату желісіндегі физикалық процестерді зерделеу кезінде оны параметрлері бірқалыпты болатын ұзын желі ретінде қарастырады. Тарату желісі ашық
және жабық желілерге бөлінеді. Екі және көпсымды желілер диэлектрлік толқынжолдар, диэлектриктермен оралған сымдар, таспа тәрізді жолдар ашық тарату желісіне, ал коаксиалдық кабельдер, талшықтық-оптикалық кабельдер, экрандалған екі сымды желілер және құбыр тәрізді толқынжолдар жабық тарату желісіне жатады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Элизиондық су

**Элизиондық су** ( — сығу, итеріп шығару) — артезиан алабының қалыптасу барысында сазды шөгінділердің тығыздалуы нәтижесінде құмдақ шөгінділерге сығынып келетін жер асты суы.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Люксембург-Горький құбылысы

**Люксембург-Горький құбылысы**(*Люксембург-Горьковский эффект*) — алыста орналасқан қабылдаушы станция негізі таратушы станцияның радиотолқынын қабылдағанда, осы екі станция арасында орналасқан өзге станцияның басқа жиілікте таратқан хабарын қоса есту кұбылысы. 1933 жылы Горький (Нижний Новгород) қаласында орналасқан радиотаратқыш сигналы Голландияның Эйндхобен қаласында қабылдағанда, екі қаланың арасында орналасқан Люксембург қаласынан тараған сигнал қоса қабылданған. Бұл құбылыс кейіннен айқас модуляция деп аталған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қанатбай Боқайұлы

**Қанатбай Боқайұлы** (1900, Адай уезі, Сарытас жері – 1989) – сынықшы, көріпкел, емші. 1930 жылдан Қарабұғазды тұз өнеркәсібінде істеді. 1943 – 45 жылы Калинин, Орталық  майдандарында соғысқан, 1945 – 55 жылы Красноводск мұнай өңдеу зауытында жүкші болды. Ғұмырының соңына дейін сынықшылықпен, емшілікпен айналысқан. Бірнеше орден, медальдардың иегері.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1900 жылы туғандар
Мінайдар Қарамолдаев

**Мінайдар Қарамолдаев** (1910, Созақ ауданы, Бақырлы ауылы — 1985, Талапты ауылы) — еңбек ардагері, Социалистік Еңбек Ері (1949). 1941—45 ж. Екінші дүниежүзүзілік соғысқа қатысқан. Мінайдар Қарамолдаев бірнеше медальдармен марапатталған. Көкмардан ауылында Қарамолдаев атында көше бар.
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Социалистік еңбек ерлері
Санат:1985 жылы туғандар
Санат:1985 жылы қайтыс болғандар
Әбдіресейіт Бекхожин

**Бекхожин Әбдіресейіт** (1946 жылы туған, Маңғыстау ауданы Қаратөбе ауылы) – түйеші.

## Өмірбаяны
Таушықтағы ғ82 а. ш-н механикаландыру кәсіптік-техника училищесін бітірген (1964). 

1964 – 74 ж. шофер-тракторист, 1979 жылдан Түпқараған ауданы «Жаңажол» кеңшарында түйеші болды. 

Облыста түйе шаруашылығының дамуына үлкен үлес қосқан. 

11-сайлауда Қазақ КСР Жоғары Кеңесінің депутаты (1985). 

## Марапаттары
«Еңбектегі ерлігі үшін» (1983) медалімен, КСРО ХШЖК-нің қола медалімен марапатталған.

Санат:Қазақстан түйешілері
Санат:Қазақ ауылшаруашылық қызметкерлері
Бекі (ауыл)

**Бекі** — Маңғыстау облысы Маңғыстау ауданы, Оңды ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Аудан орталығы Шетпе ауылынан оңтүстікке қарай 34 км, округ орталығы Оңды ауылынан 51 км жерде. Шетпе – Жетібай автомобиль жолы бойында орналасқан.

## Тарихы
Ауыл 1970–1980 жылдар аралығында ферма орталығы болды. 

## Инфрақұрылымы
Ауылда бастауыш мектеп, кітапхана, фельдшерлік пункт, телехабар тарату станциясы қызмет жасайды. Сонымен қатар дүкен және жолаушыларға қызмет көрсететін қоғамдық тамақтану орны бар. Елді мекеннің аумағында мемлекеттік қамқорлығына алынған Бекі, Қараман ата, Есен ата сияқты тарихи-мәдени ескерткіштер бар. Тұрғындардың көпшілігі жеке қожалықтағы мал шаруашылығымен айналысады.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Маңғыстау ауданы елді мекендері
Сигнал тарату параметрлері

**Сигнал тарату параметрлері** - Бағыттаушы жүйемен таратылатын сигналдың сапасы байланыс жолының параметрлерімен сипатталады. Яғни, сигналдың амплитудасы, фазасы, жиілік спектрі сол параметрлерге байланысты өзгереді. Байланыс жолдарының параметрлері екі топқа бөлінеді: бірінші ретті және екінші ретті параметрлер.

*Бірінші ретті параметрлер:* байланыс тізбегінің кедергісі (R), байланыс
тізбегінің индуктивтігі (L), байланыс тізбегінің электр сыйымдылығы (С),
байланыс тізбегіндегі изоляция өткізгіштігі (G).

*Екінші ретті параметрлер:* өшу коэффициенті (а), фазалық коэффициент (b), толқындық кедергі (Z), сигнал тарату жылдамдығы (v).

## Дереккөздер


Санат:Сигналдарды өңдеу
Маңғыстау энергетикалық колледжі

**Маңғыстау энергетикалық колледжі** – арнаулы орта оқу орны.

## Тарихы
*1972 жылы Каспий жағалауындағы тау-кен комбинат базасында, ғ194 ҚКТУ болып ашылған. 
*1984 жылы ғ4 ОКТУ болып өзгерген. 
*1997 жылдан бері осы атымен аталады. Алғашқы директоры – А.Г. Черемисов. Қазіргі директоры – Б.Т. Ибраев. Колледж облыстағы энергетика салалары үшін мамандар даярлайтын бірден-бір оқу орны. Қазақстанда әлеуметтік әріптестік жүйесінің өркениетті дамуы «*Әлеуметтік-экономикалық және еңбек қатынастарындағы әлеуметтік әріптестік туралы*» ҚР Президентінің Қаулысынан бастау алды. Осы қаулының негізінде еңбек қатынастарының көп салалы ұжымдық шартының негізі қаланды. 
*2002 жылғы «*Қазақстандағы әлеуметтік әріптестік туралы*» Заңның қабылдануына байланысты әлеуметтік әріптестік мемлекет, жұмысшы және жұмыс берушілер арасындағы еңбек қатынастарын реттейтін жаңа статус болды. Бұл заң бойынша әлеуметтік әріптестік шарттық жүйеге негізделген. Бүгінгі таңда Маңғыстау энергетикалық колледжі мен 18 мекеме тәжірибе өткізуге мүмкіндік жасап, бітірушілерді жұмыс орнына мүмкіндіктеріне қарай қабылдауға келісімшарт жасаған. 
*14 сәуір 2005 жылы колледж базасында ҚР мұнай-газ өндірісі үшін мамандар дайындау жөнінде колледж бен Маңғыстау облысының әкімшілігі, Н.Назарбаев атындағы қоғамдық білім қоры және норвегиялық кәсіптік білім қоры арасында төрт жақты байланыс меморандумына қол қойылды. Меморандумның бірінші этапы бойынша тренингтік орталық төрт мамандық бойынша мамандар дайындау көзделген. Екінші кезеңі бойынша колледждегі тренинг орталықтарының оқу базасын салу және теңіз мамандары оқу базасын салу жоспарланған.

## Мамандықтар
*Жарық беру және жарықтандыру желілері бойынша электр құрастырушысы
*Электромонтер
*Электржабдықтары  мен күш желілерінің электрқұрастырушысы
*Кабель желілерін монтаждау және жөндеу электр монтері
*Қазан қондырғысының машинисі
*Бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматика слесарі
*Электр жабдықтарын жөндеу және  қызмет көрсету жөніндегі электр монтері
*Сығымдағыш қондырғының машинисі
*Лифт электромеханигі
*Байланыс–кабелші құрастырушысы
*Лифтер
*Сорап қондырғысы машинисі
*Слесарь-жөндеуші
*Слесарь-сантехник
*Химиялық суды тазалау аппаратшысы
*Бақылау-өлшеу аспаптары мен автоматика баптаушысы
*Қазандық-трубиналық цехтарды жөндеу слесарі
*Химия лаборанты
*Тарату құрылғылары бойынша электр құрастырушысы
*Химиялық өндіріс аппаратшысы
*Спектерлік талдау лаборанты
*Қазандық жабдықтарын аралаушы машинисі
*Трубина жабдықтарын аралаушы машинисі
*Технологиялық құбырларды құрастырушысы
*Жылу желілері жабдықтарын жөндеу слесарі
*Қазандық пен шаң дайындау цехтарының жабдықтарын жөндеу слесарі
*Электр жабдықтарын жөндеу және  қызмет көрсету жөніндегі слесарі
*Қазандық машинисі
*Аппаратшысы (салалар бойынша)

## Дереккөздер


Санат:Маңғыстау облысы колледждері
Аманқос Қанболатов

**Аманқос Қанболатов** (1942 жылы туған, Маңғыстау ауданы Сарытас ауылы) – педагог. Гурьев педагогикалық (қазіргі Атырау университетті) институттын бітірген (1971). Маңғыстау ауданы комсомол комитетінде, ауданы атқару комитетінде нұсқаушы, ауданы оқу бөлімінде меңгеруші, орта мектептің директоры, Маңғышлақ облысы атқару комитетінде, облысы партия комитетінде нұсқаушы, облысы әкімі аппаратында бас маман болып істеген. Қазір облыс әкімі аппараты жалпы бөлімінің бас маманы. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен, ҚР Президентінің Құрмет грамотасымен (2004) марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:1942 жылы туғандар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Люминофор

**Люминофор**(лат. lumen — жарық, phoros — тасымалдаушы) — сыртқы факторлар себебінен өздігінен сөуле шығаратын люминесценттік заттар. Теледидар экранында электрондық сәуле көмегімен бейне алу үшін қолданылады. Мысалы, кара, ақ түсті кинескопта люминофор ретінде мырыш жөне кальций тұздарының белгілі бір қатынастағы қосындылары алынады, ал күміспен активтелген цинк жөне кадмий сульфаты немесе мырышпен (марганец) активтелген цинк фосфаты қызыл сәуле, күміспен байытылған цинк сульфаты жасыл сәуле, сондай- ақ мырышпен байытылған цинк силикаты көк сәуле шығарады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қосай Қаниев

**Қосай Қаниев** (1942 жылы туған, Форт-Шевченко қаласы) — дәрігер. «Денсаулық сақтау ісінің үздігі» (1981). Ресей, Астрахан мемлекеттік медициналық институттын бітірген (1966). 1966–2003 жылы орталық аурухананың балалар дәрігері, бас дәрігері, жұқпалы аурулар бөлімшесінің дәрігері, 2003 жылдан жедел жәрдем бөлімшесінің меңгерушісі. ҚР Президентінің алғыс хатымен марапатталған (1997).

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:1942 жылы туғандар
Сигналдарды дискреттеу

**Сигналдарды дискреттеу** - Қазіргі байланыс техникасының даму кезеңінде сигналды импульс түрінде беру қолайлырақ болатындықтан, ақпараттық үзіліссіз сигналдарды үзілісті сигналдарға ауыстырады. Үзіліссіз сигналды уақыт бойынша үзілісті сигналдар тізбегіне айналдыруды *"дискреттеу"* деп атайды.

Үзіліссіз сигналды дискреттегенде оның әрбір мезгілдегі мәнін немесе сигнал деңгейінің әрбір сатылық деңгейлік мәнін алады. Соларға қарай оны уақыт бойынша үзілістеу (дискреттеу) немесе деңгейлік дәрежесіне карай *үзілістеу* дейді. Сигналдарды дискреттеудің бірқалыпты өзгеруіне байланысты оларды *кванттау* деп те атайды. Сөйтіп үзіліссіз сигналды үзілісті сигналдарға
айналдырғанда, олар уақыт бойынша үзілістеу деңгейіне қарай *үзілістеу*
және әрі уақыт бойынша, әрі деңгейіне карай *үзілістеу* болып бөлінеді.

Үзіліссіз сигналды уақыт бойынша үзілістегенде үзіліссіз сигналдың мәнін әрбір белгілі уақыт қадамында есептейді. Әрине ол уақыт қадамын белгілегенде қайтадан қалпына келтірілген сигнал дәлдігіне
әсерін ескереді. Сигналды деңгейіне қарай үзілістегенде үзіліссіз сигналдың мәндерін белгілі бір деңгейлік сатыға өскенде немесе кемігенде алады.
Сигналды әрі уақыт бойынша, әрі деңгей бойынша үзілістенгенде, алдымен уақыт бойынша бір-бірінен белгілі қадам арасында орналасқан нүктелерді белгілеп, одан кейін осы уақыттагы сигнал мәнінің белгіленген сигналдың сатылық қадамына жақын тұрған (жоғарғы немесе төменгі) деңгейін алады.
Үзілістеу әдістерінің артықшылығы немесе кемшілігі бар.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қарасеңгір (қоныс)

**Қарасеңгір** - Талапты ауылдық округі аумағындағы құмды қоныс. Сырдарияның оң жағалық аңғарында 0,5—1,5 км, Талапты ауылынан солтүстік-батысқа қарай 9 км жерде орналасқан. Ұзындығы 8 км, енді жері 3 км. Жер бедері тегіс. Шығысында бірнеше қыстау орналасқан. Оңтүстік-батысында Бөгембайкөл қонысы жатыр. Негізінен жыңғыл, жусан, бұйырған, баялыш өскен.
## Дереккөздер


Санат:Тарих
Нұр Өтебаев

**Өтебаев Нұр** (1920 ж. т., Адай уезі) – кеңес қызметкері, соғыс және еңбек ардагері. Ашғабадтағы (Түрікменстан) педогогиалық училищені, [Мәскеудегі Бүкілодақтық тамақ өнеркәсібі институтын бітірген (1957). 1957 – 60 ж. «Құмтұзтресінің» директоры, 1960 – 64 ж. Красноводск ауданы партия комитетінің 1-хатшысы, 1968 – 83 ж. Жаңаөзен қаласындағы бұрғылау тресі басқармасының орынбасары, «Маңғышлақмұнай» бірлестігіне қарасты оқу курсы комбинатының директоры болды. 1-, 2-дәрежелі Отан соғысы, Қызыл жұлдыз ордендерімен және  медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Элювийлік шашылымдар

**Элювийлік шашылымдар** - түпнұсқа тау жыныстарының немесе кен-орындардың мору процестері нәтижесінде пайда болады. Басқа шашылымдардан айырмашылығы Элювийлік шашылымдар түпнұсқа таужыныстар шыққан жерлерде орналасып солардың пішінін қайталайды.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Маңғыстау энциклопедиясы

**«Маңғыстау» энциклопедиясы** -  «Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия және«Қазақ энциклопедиясы» бас редакциясының аясында Маңғыстау өңіріне арналған энциклопедиялық басылым.

Аталған энциклопедияда Маңғыстау облысының табиғаты мен қазба байлығы, осы өңірдің көне заманнан бүгінге дейінгі тарихы мен мәдениеті, шаруашылығы мен өндірісі, экономикалық байланыстары, ел есіндегі елеулі адамдары, ежелгі ескерткіш-мұралары мен өрісті өнері туралы мәліметтер қамтылған.

Энциклопедия 1997 жылы Алматы қаласы «Атамұра» баспасынан 30 000 данамен жарық көрді. Көлемі 36,17 бас таралған. Бас редакторы – Ә.Кекілбаев, редактордың орынбасары Д.Әріпов. Энциклопедияның бас кеңесшісі және жауапты редакторы Қ.Сыдиықұлы болды.

Басылым Маңғыстау облысының 35 жыл толуына орай жаңа деректермен толықтырылып 2008 жылы қайта басылып шықты.

## Дереккөздер


Санат:Қазақша энциклопедиялар
Санат:Маңғыстау облысы тарихы
Лудалар

**Лудалар** - мұздық өңдеген іздері сакталған, әдетте, өсімдік өспейтін шхер типті тастақты қайраңдар немесе су бетінен аздап қана көрініп тұратын аралдар. Ресейдің солтүстік және солтүстік-батыс аудандарындағы теңіздердің, ірі көлдер мен өзендердің жағаларында кездеседі.

## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Соңғы мореналық бедер

**Соңғы мореналық бедер** – морена мен тау және жамылғы мұздықтардың тұрақтанған күйінде шеттерінің тербелуі кезінде шөгуінен пайда болған белестер мен төбелі кырқалардың бедері.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эманация

**Эманация** — алғашқыда радон газының атауы ретінде қолданылған бұл термин қазір радиоактивті тізбектердің газ күйінде бөлінетін барша табиғи өнімдеріне (радон, торон, актинон) қатысты колданылады.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Сигналды модуляциялау

**Сигналды модуляциялау** ( — өзгеру) — сигналды бір жиілік ауқымынан екінші жиілік ауқымына ауыстыру. Бірінші ретті (алғашқы) сигналдың байланыс жолымен таратылу мүмкіндігі аз болғандықтан, оған қоса байланыс жолымен тек бір ғана сигнал емес бірнеше сигналдарды бірден тарату үшін алғашқы (бірінші ретті) сигналдардың жиіліктік ауқымын өзгерту қажет. Ол үшін тасымалдаушы сигнал алынып, оның бір параметрін алғашқы сигналдың өзгеру заңдылыгымен өзгертеді.
Тасымалдаушы сигнал гармоникалық немесе импульстік сигналдар болады.

Олардың өзгеретін параметріне байланысты модуляция гармоникалық, импульстік, амплитудалық, жиіліктік, фазалық, импульстің кеңдігі, жиілігі, биіктігі, фазасы арқылы модуляциялау деп бөлінеді.

Модуляциялаудагы алғашқы (бірінші) сигналды *модуляциялаушы сигнал* деп, ал модуляциялаудан өткен тасымалдаушы сигналды *модуляцияланған сигнал* деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Стамуха, қайырланған мұз

**Стамуха, қайырланған мұз** – Солтустік мұзды мұхиттың тайыз шеткі бөлігіндегі қайраңға шөгіп қалған үлкен мұз алқаптарындағы мұз тауларының қалдықтары. Биіктігі 10 м және одан да асады. Материктің жағасынан, алыстан қарағанда арал сияқты болып көрінеді.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Қаңға баба

**Қаңға баба** – ежелгі елді мекен. Форт-Шевченко қаласының шығыс жағынан 50 км жерде орналасқан. Бұл алғашында Жібек жолының қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатымен қамал бекініс түрінде салынған. Бұдан керуен сарай, мешіт орны, сақшылар тұрағы мен биік төбе басындағы қорғаныс қабырғасының жұрнақтары сақталған. Қаңға баба ежелгі қорым аты. Қорым орналасқан сай бойындағы көп мазарлар құлпытасының және өсіп тұрған тұт ағашының суретін кезінде Т.Г. Шевченко қағаз бетіне салып алған; құлпытас қазір Форт-Шевченко қаласындағы мұражай қорында сақтаулы. Сайдың төменгі жағында егіншілік пен бақшалық орындарының, суландыру жүйелерінің ізі сақталған. Қаңға өз уақытында Шевченко атындағы ұжымшардың, «Қызылөзен» кеңшарының ферма орталығы болған.

## Дереккөздер


Санат:География
Эманометр

**Эманометр** — эманациялардың (радон мен торонның) ауа құрамындағы концентрациясын анықтауға арналған аспап.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Стекометр

**Стекометр** - тіркейтін құрылғысы коордиметрмен жабдыкталған жоғары дәлдікті стереокомпаратор; өлшенген координаталар мен параллакстарды үлкен баспаға және перфораторға тіркеуді қамтамасыз етеді. Аспап пішімі 23x23 см-ге дейінгі суреттерді өлшеуге мүмкіндік береді, үлкейтуі 4-тен 18-ге дейін ауысымды окулярлық бүршікпен жабдықталған; өлшеу кезінде әр түрлі жарықталатын марқаларды пайдалануға болады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Нұрсен

**Нұрсен**, *Нөрсе* – Маңғыстау үстіртінің солтүстігінде орналасқан төбе. Абсолюттік биіктігі 123 м, салыстырмалы биіктігі 23 м.

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданындағы Қаратүлей сорының оңтүстік-шығысын ала орналасқан. Оңтүстігінде Латынқазған қонысы жатыр. 

## Өсімдігі
Жусан, бұйырғын, баялыш өскен Нұрсен өңірі жыл бойғы мал жайлымына пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы таулары
Эмандау

**Эмандау (эмандану қабілеті)** — радий изотопын кіріктіретін қатты заттардан эманациялардың (радонның, торонның, актинонның) бөлінуі.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Эмс жікқабаты, эмс

**Эмс жікқабаты, эмс** – девон жүйесінің төменгі бөліміне қатысты жоғарғы жікқабаты.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Стереоавтограф

**Стереоавтограф** - аналогтік стереофотограмметриялық аспап; жердегі стереофотограмметриялық түсірістің суреттері бойынша карталарды, пландарды және профильдерді жасау үшін қолданы. Аспапта тура фотограмметриялық қиылыстыру нүктелердің пландық орнын және биіктік белгілерін анықтау орындалады.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сигналды сығу

**Сигналды сығу** — сигналдың динамикалық ауқымын азайту. Ол үшін хабарды сигналға айналдырғаннан кейін оның жоғарғы деңгейін белгілі бір заңдылықпен азайтып, ал төменгі деңгейін сол заңдылықпен керісінше жоғары көтереді. Сонда сигналдың динамикалық ауқымы азайып, оны арнамен беру жағдайы жақсарады. Сығылған сигналдың басқа көрші арналарға әсері азайып, бөгеуілге орнықтылығы өседі. Себебі төменгі деңгейдегі сигналдың көтерілуіне қарай оның бөгеуілден қашықтығы
артады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Берг Федор Федорович

**Берг Федор Федорович** (15 мамыр 1794, Эстония, Сангасте – 6 қаңтар 1874, Санкт-Петербург) – табиғат зерттеушісі, генерал-фельдмаршал. Дерпт университетінде оқыған. 1822 – 26 ж. Орынбор губерниясында, Орал казак әскери желісінде әр түрлі жауапты әскери қызметтерде болды. 1825 – 26 ж. Үстіртке жіберілген экспедицияның басшысы. Экспедиция бағыты ғылыми болғанымен әскери барлау, отарлау, болашақта Үстірттен өтіп Хиуа хандығын жаулап алуға дайындық мақсатын ұстанды. 1825 ж. желтоқсанның 15-інде Сарайшық бекінісінен шығып, Каспий теңізінің шығысын жағалап Үстіртке, одан әрі Жем өзенін бойлай, Құрсай, Желтау таулары арқылы Арал теңізіне шықты. 1826 ж. наурызда Сарайшыққа қайтып оралды. Берг басқарған экспедиция өзінің жүрген жолында қазақ ауылдарын тонап, малдарын тартып алып, адамдарын тұтқындады. Қазақтардың қарсылығына ұшырады. Экспедиция аталған өңірдің салыстырмалы тұңғыш картасын түсірді, геология, гидрологиясын зерттеп, табиғатына сипаттама берді. Бірнеше геологиялық түсіндірме жасап, Арал теңізінің деңгейін анықтады.

## Дереккөздер


Санат:Ресей саяхатшылары
Санат:1793 жылы туғандар
Санат:1874 жылы қайтыс болғандар
Санат:Ресей географтары
Санат:Ресей генералдары
Жону

right|170px
**Жону** — айналмалы, спиральды және бұрама пішінді дайындамалардың сыртқы беттерін кескіш құралмен жонып өңдеу процесі.
# жону білдегінде айналма денелі дайындамалардың сыртқы беттерін өңдеу; 
# айналмалы денелердің сыртқы, ішкі және түпкі беттерін өңдеу, сонымен қатар кескіштердің көмегімен шиыршықты және бұрандалы беттерді өңдеу процесcі.
***Жұқалап жону** — жоғары кесу жылдамдығымен, шағын беріспен және өте жұқа тереңдікпен жону.
***Таза жону** — қаралтым жонудан кейін, бірақ таза өңдеудің алдында орындалатын жону.
***Қаралтьш жону** — өңдеуге кететін әдіптің едөуір бөлігін алдын ала жону. 

## Жону күші
Жону күші - кесуші құралдың алдыңғы және артқы беттерінде әсер ететін нормаль күштер мен үйкеліс күштерінің геометриялық қосындысы.

## Тағы қараныз:
* Жоңқа
* Фреза
* Цилиндірлі жонғыш

## Дереккөздер


Санат:Метал өңдеу
Стереоәсер

**Стереоәсер** - стереожұпты құрайтын екі жазық бейнені қарау кезіндегі нысанды кеңістіктік ұғыну. Стереоәсер тура, кері және нөлдік болып ажыратылады. Стереоулгіні құру үшін қолданылатын тура Стереоәсер нүктелердің кеңістіктегі шын орындарына сәйкес болады, бұл жағдай егер сол және оң бейнені сол және оң көзбен қараған кездегіге сәйкес. Стереоәсер алу үшін мынадай шарттар орындалуы қажет: 1) стереожұптың аэросуреттері бір-бірімен дұрыс орналастырылуы тиіс; 2) әр көзбен стереожұптың тек қана бір суреті бақылануы тиіс.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Сигналдың априорлық ықтималдығы

**Сигналдың априорлық ықтималдығы** деп берілетін хабардағы ақпараттық элементтің кездесу ықтималдығын айтады. Мысалы, хабар екілік ақпарат жүйесімен берілсе, ондағы "1" немесе "0"-дің кездесуі, яғни априорлық ықтималдығы бірдей 0,5-ке тең болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Молдақасым Өтебаев

**Өтебаев Молдақасым** (1952 ж. т., Маңғыстау ауданы Таушық ауылы) – ғалым, физика-математика ғылым кандидаты. (2006). Қазіргі ҚазҰУ-ды бітірген (1975). 1975 – 78 ж. Каспий аймақтық кен-металлургия комбинатында инженер-программист, 1978 жылдан АқтМУ-да оқытушы, кафедра меңгерушісі аға оқытушылық қызметтерін атқарып келеді. Өтебаевтың негізгі ғылыми жұмыстарының бағыты штамптың серпімді-тұтқырпластикалық қабатты жарты кеңістікке динамикалық әсері туралы жазық және кеңістікті осьтік симметриялы станционар емес есептерді сандық шешу мәселелеріне арналған. Көптеген ғылыми мақалалар мен оқу-әдістемелік құралдардың авторы. ҚР Ғылым және білім министрлігінің Құрмет грамотасымен марапатталған.

     
## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Стереографиялық полюстік тор

**Стереографиялық полюстік тор** — горизонталь жазықтықтағы сфераның градустық торабының стереографиялық проекциясы.
## Дереккөздер


Санат:География және геодезия
Эналлогендік хадалиттер

**Эналлогендік хадалиттер** - лавадағы магмадан өзгермеген бөтен кірінділер.
## Дереккөздер


Санат:Геология
Бұрама сызықтың көтерілу бұрышы

**Бұрама сызықтың көтерілу бұрышы**(Угол подъема винтовой линии) — орташа диаметрлі шеңберде жатқан пішін нүктесіндегі бұрама сызыққа жаңама және оське перпендикуляр жазықтықта пайда болған бұрыш.
## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Сабытай Нұрұлы

**Сабытай Нұрұлы** (1920–2004) – ауыл шаруашылығы саласының қызметкері. 1938–1939 жылдары Маңғыстау аудандық комсомол комитетінің ұйымдастыру бөлімінде меңгеруші, 1941–1943 жылдары аудандық прокуратурада ақтаушы, 1943–1985 жылдары Жармыш ауылдық кеңес, ұжымшар басқармасының төрағасы, партия ұйымының хатшысы, ферма меңгерушісі, Жетібай автокөлік мекемесінде қызметкер болды. «В.И. Лениннің туғанына 100 жыл» (1970) медалімен марапатталған.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар

Санат:Лениннің туғанына 100 жыл медалінің иегерлері
Дипломат

right|thumb|500px|Дипломат
**Дипломат** () — 
# мемлекеттің сыртқы істер министрлігінде немесе осы мекеменің шет елдердегі өкілдіктерінде қызмет атқаратын, арнайы кәсіби білімі, даярлығы және дипломатиялық дәрежесі бар мемлекеттік қызмет адамы. Қазақстан Республикасында осы сала бойынша арнайы мамандар бірнеше жоғары оқу орындарында даярланады.
# адамдармен қарым-қатынастарға шеберлікпен түсетін адам.

## Дипломатиялық иммунитет

Дипломатиялық иммунитет — шетел дипломатиялық өкілдіктеріне және олардың қызметкерлеріне берілген, жеңілдіктің, артықшылықтардың және дүние-мүліктің жиынтығы.

## Дипломатиялық корпус

Дипломатиялық корпус — 
# берілген мемлекетте аккредиттелген шетел дипломатиялық өкілдіктері басшыларының жиынтығы; 
# дипломатиялық өкілдіктердің барлық дипломатиялық қызметкерлері және олардың отбасыларының мүшелері.

## Дипломатиялық курьер

Дипломатиялық курьер — өз елінін шетел істері ведомствосынан осы мемлекеттің шетелдегі дипломатиялық өкілдеріне және керісінше дипломатиялық поштаны жеткізу қызметін орындайтын лауазымды тұлға.

## Дипломатия

Дипломатия — мемлекеттің сыртқы саясатын жүзеге асырудың бір тәсілі. Дипломатия сыртқы саясаттың және шетелдегі өз мемлекеті мен жекелеген азаматтарының мүдделерін қорғауға ықпал ететін мемлекет басшылары, үкіметтер, сыртқы қатынастар органдары және тікелей депутаттардың ресми іс-әрекеті түрінде жүзеге асады.

## Тағы қараныз

* Дипломатия
* Дипломатия жаршысы
* Дипломатиялық актілер
* Дипломатиялық дәреже
* Дипломатиялық ерекше пұрсатты жағдай
* Дипломатиялық тіл
* Дипломатиялық қатынастар

## Дереккөздер


Санат:Дипломатия
Санат:Мамандықтар
Санат:Әлеуметтану
Санат:Саясаттану
Симметриялаушы құрылғы

**Симметриялаушы құрылғы** (balun) — радиотехникада электромагниттік энергияның симметриялы емес желіден симметриялық желіге немесе антеннаға (мысалы, жарты толқындық дірілдеткішке) берілуін үйлестіретін құрылғы. Аталған аралықтарда электромагниттік энергияның оңтайлы түрде берілуі ширек-толқындық желі кесіндісі ("стакан" типті делінеді) немесе сыртқы өткізгіштерде —ширектолқынды саңылау арқылы жүзеге асырылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бердалы Отарұлы

**Бердалы Отарұлы** (1780 жылы туған – өлген жылы белгісіз) — халық батыры.

18 ғасырдың 20-жылдары жаңа қоныс іздеп, үдере көшкен Адай елінің Маңғыстау жеріне қоныстанып, біржола иеленуі үшін жанын пида еткен халық батырларының бірі Бердалы босқын елді Маңғыстаудың кең даласына орналастыру, көрші елдермен тату көршілік қатынасын орнату мәселелерін талдап шешуге көп күш жұмсады. Ол Жем бойынан Адай елінің өкілі ретінде үш бірдей батыры мен билерін қосып алып, елшілік жолға шығады. Ол кездері Маңғыстау жерінде түрікмен билеушілері дәуірлеп тұрды. Олардың Маната үстінде, Отпан шоқысында, Шерқалада арнайы сақшылар ұстады. Осы сақшылар Бердалы батырдың бітім тұлғасынан, сөз саптауынан қатты сескеніп, оны опат қылады. Бұл қиянатқа жәуміт Бектұрды ишан қатты наразылық білдірген деседі. Ақыры сол адамның ақылымен «Үшкөз» тасқабаққа Бердалыны Алланың атымен аманатқа қойған көрінеді. Бір жылдан кейін әкесі Отар тумаласы Кейкі, Атағозы батыр бастаған топ, батырды Тамдының темірқазық жағындағы тау тұмсығы Қызыладыр биігіне екінші рет (1825) жерлеген.

## Шежіре
Адай Батыр – Келімберді – Мұңал батыр – Жаулы – Ескелді – Игілік – Құдайназар – Отар – Бердалы

## Дереккөздер

Санат:1780 жылы туғандар
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Қоңыртөбе шыны өндірісі

**Қоңыртөбе шыны өндірісі** — ортағасырлық шеберхана. 

1991 жылы Шәуілдір — Түркістан трассасының Қоңыртөбе, Алтынтөбе, Қүйрықтөбе, Арыстан баб кесенесі қасынан өтетін жолдың жаңа бөлігі салынды. Соның нәтижесінде Қоңыртөбе шыны өндірісінің орны анықталып, Отырар мемлекеттік археологиялық қорық- музейінің қызметкерлері (М.Қожа, С.Ахмет) зерттеген болатын. Жол табанын көтеру барысында ескі Шәуілдір—Түркістан трассасына жаңа жол бөлігі қиылысар жерде құрылысшылар техникамен сырып өтеді де, мұнда археологиялық нысан орналасқандығын анықтап, музей қызметкерлеріне хабар береді. Кейін аумағы 30 м жерде адам сүйектері мен ыдыс-аяқ қалдықтары шашылып жатқан жолдың екі шетінде қазба жұмыстары жүргізілді. Жолдың батыс бөлігінде, мүрделерден жарты метрлік тереңдікте пеш қалдықтары табылды. Ол жерді қазып, ванна сияқты етіп жасаған, бұрыштары мен табанына қарай иілген. Ауданы 100x75 см, биіктігі 40 см. Қабырғалары 2—3 см күйген, түсі қызыл-қоңыр.Ішінен ақ түсті күл алынды. Арнайы ауа кіретін, түтін шығатын тесіктері жоқ. Жоспарда дөңгелене келген алты пеш қалдықтары қазбаның шығыс бөлігінен табылды. Олардың диаметрі 80—100 см аралығында. Пештер айналасындағы еден бетінде күл іздері жақсы байқалады, қыш және шыны ыдыстар бөліктері көп табылды. Осыған қарап зерттеушілер мұнда өндіріс орны деп жорамалдауға негіз бар. Жеті пештің алтауы орналасқан қазбаның шығыс бөлігінен, пештер айналасынан шыны бұйымдар сынықтары көптеп ұшырасқан. Шыны бөліктері ыдыс-аяқтың түрлі көлемдегі үлгілеріне сай келеді. Әр қилы көлемді он бір ыдыстың түбі бар. Шынылар қалыпқа салып құю және үрлеу тәсілдерімен жасалған. Кейбір шыны сынықтары төл қасиетін жоғалтқан. Бір ыдыстың түбі сөуле өтпейтін болып, түсі қоңыр пластик сияқты болып өзгерген. Осындай сапасыз, яғни жарамсыз үлгілер жиі кездеседі. Қоңыртөбеден 2 км кашықтықта пештермен қатар қабатта шыны қалдықтарының табылуы — бұл орында шыны өндірілген деген жорамал айтуға негіз береді.

## Дереккөздер


Санат:Түркістан облысы сәулеті
Қапам ата

**Қапам ата** – Бозащы түбегіндегі Сарытас шығанағының оңтүстік-батысындағы аңғар. Оның батысындағы жол Қапам атаның құламасы деп аталады. Аңғар ішінде оңтүстікке қарай сұғына біткен ұшында жер асты мешіті бар. Аңызда Қапам ата мешітте намаз оқып тұрғанда, жау қолынан өлді делінеді және бүкіл әруағы, құдіреті өкшесінде делінген. Өкшесі жерге тиіп тұрғанда, оған қылыш өтпейді, оқ тимейді, шоқпар маңайламайды. Өкшесі жерден көтерілсе, қалыпты пенде болады. Бұл құпияны әйелі қаскөйлерге ашып қояды да, олар әулиенің маңдайы сәждеге тиетін сәтін аңдып тұрып, басын шабады. Қапам басын етегіне орап алып жүгіріп, шың ернегіне таяп барып жығылады. Сол жерге жерленеді. Басы тұйық аңғар Қапам ата аталады. Оны 1907 жылы геолог М.В. Баярунас суретке түсіріп, «Маңғыстаудың су, аңғар сайлары» атты еңбегінде жариялады.

## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Аңыздар
Қазақстандағы уақыт

нобай|300x300 нүкте|Қазақстандағы уақыт
нобай|300x300 нүкте|Географиялық уақыттық белдеулер

**Қазақстандағы уақыт** республика үкіметінің қаулысымен реттеледі, оған сәйкес UTC+5 уақыт белдеуі қолданылады. Қазақстанның шеткі шығыс және Батыс нүктелері арасындағы географиялық бойлық айырмасы 40°45' құрайды, бұл жергілікті күн уақытының айырмашылығына 2 сағат 43 минут сәйкес келеді. Іс жүзінде республика аумағы төрт географиялық уақыт белдеуінде орналасқан: UTC +3, UTC +4, UTC +5, UTC +6. 

2005 жылдан бастап жазғы уақытқа көшу қолданылмайды.

№775 «Қазақстан Республикасы аумағында уақытты есептеп шығару туралы» қаулысына өзгерістер енгізілген. Батыс Қазақстан, Атырау, Ақтөбе, Маңғыстау, Қызылорда облыстары UTC +5 белдеуде, ал қалған облыстар UTC +6 белдеуге жатқызылған. Бұлардың барлығы «облыстарда жұмыстарды жеңілдету, еліміздің бірыңғай энергожүйесінің жұмысының тиянақтылығын қамтамасыз ету, телеқатынас жүйелерінің ішкі және сыртқы көлік жүк тасымалының үйлесімділігі үшін» жасалған. Қаулы облыстар әкімшілігі мен экономика және Әділет министрлігімен келісілген.

## Біртұтас уақыт
2021 жылы Қазақстанның Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігі Қазақстанның UTC+5 Бірыңғай уақытына көшуі туралы пікірлер мен ұсыныстар жинауды ұйымдастырды. В. Фесенков атындағы Астрофизика Институтының мамандарынан келген ұсынысты генетика және физиология институты, сондай-ақ география және су қауіпсіздігі институты қолдады, ол өзгерістердің халықтың денсаулығына, экономикасы мен саясатына ықтимал әсерін алдын ала зерттеу қажеттілігін атап өтті. 2023 жылы ұсынысты Экология және табиғи ресурстар министрлігі, Сауда және интеграция министрлігімен бірлесіп зерттеді. 2023 жылғы ақпанда депутаттардың, орталық мемлекеттік органдардың, жұртшылық пен ғылыми ұйымдардың өкілдерінің қатысуымен жұмыс тобы құрылды. 

Жұмыс тобының қорытынды отырысында ғалымдар мен сарапшылар UTC+5 Бірыңғай уақытын енгізу туралы ұсынысты қолдады. Сағаттарды 2024 жылғы 29 ақпаннан 1 наурызға қараған түні аудару ұсынылды.

1 наурыз 2024 жылы ел бойынша UTC +5 біртұтас уақыт белдеуі орнатылды.

Алайда қоғамда бұл өзгеріс қолдау таппай, бірыңғай белдеуді жоюға петиция ұсынылды.

Уақыт белдеуін өзгертуді ұсынған бірде Сауда министрлігі деп, бірде жалғыз мәжіліс депутаты ғана болған деп айтылады.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан географиясы
Санат:Уақыт белдеулері
Соңғы мореналық көлдер

**Соңғы мореналық көлдер** - шептік морена қырқаларының арасындағы ойпаңдарда немесе соңғы морена белестерінің мұз басуға дейінгі аңғарларды бөгеуі салдарынан пайда болған көлдер.
## Дереккөздер


Санат:Көлдер