Телжан Шонанов

**Телжан Шонанұлы** (1894 жылы, 17 желтоқсан қазіргі Ақтөбе облысы, Ырғыз ауданы, Аманкөл ауылдық округі — 1938 жыл , 27 ақпан) — Алаш Орданың оқу комиссиясының мүшесі, тілтанушы-түркітанушы, доцент, қоғам қайраткері, ағартушы, ғалым-педагог, әдіскер, әдебиетші, тарихшы, аудармашы, қоғам қайраткері.

## Өмірбаяны
Шөмекей руының ішіндегі Қарабас аталығынан шыққан.
* 1908–1912 жылдары Ырғыздағы орыс-қазақ училищесінде оқыған.
* 1912–1916 жылдары Орынбордағы қырғыз (қазақ) мұғалімдер институтында оқыған. 
* 1916 жылы Ырғыз уезінде мұғалім болып істеді. 
* 1921 жылы Ырғызда тұтқынға алынып, Орынбордағы ОГПУ бөлімінде тергелді. 
* 1922 жылы түрмеден босатылады. 
* 1922–1926 жылдары Орынборда Халық ағарту комиссариаты (ХАК) жанындағы Академиялық орталықта қызмет атқарды. 
* 1926–1929 жылдары Қызылордада Қазақ Халық ағарту институтында оқытушы болып жұмыс істеді. 
* 1929 жылы Алматыға көшіп келіп, Қазақ АКСР-і ХАК-да қызмет атқарды.
* 1934 жылға дейін ҚазПИ-де оқытушылықпен айналысады.
* 1935 жылы Абай атындағы педагогикалық институтын бітірген.
* 1935 жылдан бастап Қазақ мемлекеттік университетінде (қазіргі ҚазҰУ) қазақ тілінің доценті болып еңбек етті. 
* Алматы қаласында 1937] ж. шілденің 20-ы тұтқындалып, 1938 ж. ақпанның 27-і Қазақ КСР Жоғарғы сотының Әскери колегиясымен ату жазасына кесілген.
* 1992 ж. қыркүйектің 18-і Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы қылмыс құрамы жоқтығынан ақталған.

## Қоғамдық қызметі
* Орынборда оқыған кезінде қазақ жастарының мәдени ағарту бағытында құрылған “Игілік” ұйымын ұйымдастыруға белсене араласып, “Қазақ” газетіне халық ағарту мәселелері бойынша мақалалар жариялады. 
* Шонановтың әлеумет істеріне белсене араласуы 1916 жылғы қазақ халқының Ұлт-азаттық көтерілісі кезінен басталады. Ол қарулы көтеріліске қарсы болған Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов бастаған демократиялық зиялы азаматтарға қолдау білдірді. 
* 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін ұлттық автономия жолында күрес жүргізген Алаш қайраткерлерінің қатарында болды. 
* 1917 жылы 5 – 13 желтоқсанда Орынборда өткен екінші жалпықазақ съезінде Алашорда үкіметі жанынан құрылған оқу комиссиясының құрамына (Байтұрсынов, Дулатов, М.Жұмабаев, Е.Омаровпен бірге) енгізілді.
* 1923 жылы 15 сәуірде *“Қазақ өлкесін зерттеу қоғамына”* мүше болып, латын әліпбиін енгізуді жақтаған зиялылар тобында болды. * 1924 жылы 12 – 18 маусымда өткізілген қазақ білімпаздарының тұңғыш съезіне* 1924 жылы Қазақ АКСР-і ғылым саласы қызметкерлерінің съезіне делегат болып қатысты.
* Қызылордада жүріп 1926–1928 жылдары *“Қазақ өлкесін зерттеу қоғамының”* тарих-этнография секциясының төрағасы болды.
* 1926 жылы тамызда Бакуде өткізілген Бүкілодақтық түркологтар съезіне Байтұрсынов, Н.Төреқұлов, Е.Омаров, Б.Сүлеев, Ә.Байсейітовпен бірге **Шонанов** та қатысты. Съезден кейін латын әліпбиін насихаттайтын республикалық комитет құрамына енді. Сол кезеңде ол О.Жандосовпен бірге барлық латын комитеттері мен латыншыларға арнап ашық хат жариялады.

## Ғылыми еңбектері
* Қазақ бастауыш мектебінің теоретикалық және практикалық негізін қалаушылардың бірі болды. Оның қаламынан емлеге, тіл дамытуға, қазақ тілін оқыту әдістемесіне қатысты көптеген еңбектер мен хрестоматиялар жарық көрді. Шонановтың әдістемеге қатысты еңбектеріне:
** *“Жаңалыққа жетекші”
** “Диаграмдар, графиктер қандай болады”* деген кітаптары
** *“Орыстарға қазақ тілін үйрету әдісі жайында”
** “Ересектерді сауаттандыру әдісі”
** “Дауыстап оқытудың әдісі”* сияқты көптеген мақалалары жатады. 
* Шонановтың қазақ әдебиеті саласындағы еңбектеріне 
** *“Сәкеннің тілі”
** “Халық ауыз әдебиеті”
** “Евгений Онегиннің аудармасы”*, т.б. сын-мақалалары жатады. 
* Аударма ісі бойынша
** А.Богдановтың “Курс политэкономий” атты кітабын қазақшаға аударып, орысша-қазақша термин сөздігін қоса берген. 
** Каминскийдің кітаптарын қазақшаға аударды.
** Н.Крупскаяның кітаптарын қазақшаға аударды. 
* 1926 жылы Байтұрсыновпен бірлесіп, мектеп оқушыларына арналған *“Оқу құралын”* (хрестоматия) құрастырды.
* 1926 жылы *“Қазақ жер мәселелерінің тарихы”* атты еңбегі жарық көрді. Онда қазақтарды қоныстандыру, отырықшыландыру, жер бөлу мәселелері айтылды. 
* 1927 жылы М.Жолдыбаевпен бірге *“Жаңа арна”* оқулығын шығарды. 
* 1934 жылға дейін ҚазПИ-де оқытушылықпен айналыса жүріп, мектепке арналған оқулықтар мен оқу бағдарламаларын жазды. 
* 1929 жылы ол “Қазақстан жағрафиясы” атты кітап жазып, өлкетану жұмысына да белсене араласты. * Д.Снегинмен бірге *“Уйгурская поэзия”* жинағын (1934) ұйғыр тілінен орыс тіліне тәржімалады. 
Ол жалпы 1923–1937 жылдар аралығында 32 оқулық, кітап, 72 мақала жазған.

## Шығармашылығы
* Самоучитель казахского языка для русских (Словарь и грамматика) 1-бас. Орынбор, 1925.
* Қазақ жер мәселесінің тарихы 1926.
* Жаңалық 1928.
* Сауаттан 1929.
* Тіл дамыту 1930.
* Колхоз ауылы 1930.
* Қазақ тілінің оқу құралы 1933.
* Қазақ тілі. Грамматика мен емле - бастауыш мектептің 3-4 кластары үшін. Қызылорда, 1934.
* Шығыстан соққан жел 1934.
* Учебник казахского языка для взрослых. Қызылорда, 1935.
* Жер тағдыры – ел тағдыры, А., 1995.

## Дереккөздер

Санат:1894 жылы туғандар
Санат:Ырғыз ауданында туғандар
Санат:1938 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алаш Орда қайраткерлері
Санат:Қазақстан түркітанушылары
Санат:Қазақстан педагогтары
Санат:Қазақ тілін зерттеушілер
Санат:КСРО-да бұйрықпен атылғандар