open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Project Tuva

**Project Tuva** 2009 жылы Билл Гейтс пен Microsoft Research бірлескен зерттеу жобасы болды, ол интерактивті бейне ойнатқыш платформасының ықтимал құндылығын көрсетті.

## Шолу
Платформада 1964 жылы Корнелл университетінде Ричард Фейнман берген және BBC жазған *«Физикалық құқықтың сипаты* » атты Messenger лекциялары сериясы өтті. Бейне кіріспе сөзіне қарағанда, Гейтс лекцияларды жас кезінде көрген. Ол физика концепциялары мен Фейнманның лекция стилін ұнатты, кейінірек бейнені көпшілікке қолжетімді ету құқығына ие болды. Бұл басқаларды білім беру мазмұнын тегін қолжетімді етуге ынталандырады деп үміттенеді.

Project Tuva 2009 жылдың 13 және 14 шілдесінде Microsoft зерттеу факультетінің саммитінде ресми түрде шығарылды. Өзінің басында Project Tuva Вашингтон университетінің Стивен Д. Эллис пен Вашингтон университетіндегі студенттік физика қоғамының сарапшы түсініктемелері бар лекциялардың бейнежазбасын қосты. Silverlight қолданбасы сонымен қатар транскрипттер (бейнемен синхрондалған) бойынша мәтінді іздеуді, уақыт белгісі бар жазбаларды жазуды қолдауды және бейнені сыртқы сілтемелермен, формулалармен, интерактивті демонстрациялармен және ендірілген WorldWide Telescope астрономиялық астрономиялықпен толықтыратын "Қосымшаларды" қамтиды. нысандар мен экскурсиялар. Шығарылғаннан кейін Қосымшалар мен түсініктемелер жеті дәрістің біріншісіне ғана қолжетімді болды: *Тартылыс заңы - Физикалық заңның мысалы.* 2011 жылдың сәуірінде Тува MIT Джейн және Отто Морнингстар физика профессоры Роберт Джаффе басқарған жаңа мазмұнмен және қосымшалармен жаңартылды. Содан кейін, 2016 жылдың шілдесінде Project Tuva Silverlight қолданбасы жұмыстан шығарылды.

Жоба өз атауын Фейнманның соңғы мақсатынан алады; атап айтқанда, ол бір күні Сібір жеріндегі Туваға сапар шегеді. Өкінішке орай, оның көзі тірісінде бірде-бір рет Туваға баруға рұқсат етілмеді, ол қайтыс болғанның келесі күні Кеңес үкіметінің рұқсатымен. Содан кейін бұл атау оның арманы орындалды деген идеяны тудырады&nbsp;– Әрине, Туваға саяхаттау емес, енді әлем физиканы ол сияқты бағалай алуы үшін.

## Мазмұн «Тува» жобасы аясында шығарылған

## Дереккөздер

## Сыртқы сілтемелер

* Фейнманның хабаршы дәрістері
* Менде ешқашан болмаған ең жақсы мұғалім

Санат:Билл Гейтс
Шұбарши (айрық)

* Шұбарши — Ақтөбе облысы Ойыл ауданындағы ауыл.
* Шұбарши — Ақтөбе облысы Темір ауданындағы кент.
Қаңлыкөл

**Қаңлыкөл** (; ) — Өзбекстан құрамындағы Қарақалпақстан кенті. Қанлыкөл ауданының орталығы. Кенте Алтынкөл теміржол станциясы (Найманкөл-Бейнеу желісінде) орналасқан.

1982 жылдан бері кент мәртебесін иеленуде. 1990 жылдардың басына дейін Ленинабад деп аталды. 1989 жылы кент тұрғыны 7303 жетті.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Қазақстанның Рамсар алқаптары

Қазақстанда Рамсар конвенциясы 2007 жылдың 2 мамырында күшіне енді. Қазіргі уақытта Қазақстанда жалпы ауданы 3 281 398 га болатын халықаралық маңызы бар сулы-батпақты алқаптар деп жарияланған 10 нысана бар.

## Тарихы
1976 жылы КСРО Рамсар тізіміне Қазақ КСР аумағында орналасқан екі сулы-батпақты алқаптарды енгізді: «Теңіз-Қорғалжын көлдер жүйесі» және «Ырғыз бен Торғай өзендерінің төменгі ағысындағы көлдер». Бірінші нысан 2007 жылы Қазақстан тәуелсіз мемлекет ретінде Конвенцияны бекіткеннен кейін тізімге қайта қосылды. Екінші нысан 2011 жылдың қыркүйегінде бекітілді.

## Сулы-батпақты алқаптар тізімі
}
 |-
 | 2
 | Ырғыз бен Торғай өзендерінің төменгі ағысындағы көлдер
 | 11.10.1976
 | Ақтөбе облысы
 | 348 000 
 | Ырғыз-Торғай резерваты, Торғай қорығы
 | 
 |-
 | 3
 | Жайық өзенінің атырауы және Каспий теңізінің іргелес жағалауы
 | 10.03.2009
 | Атырау облысы
 | 111 500 
 | Ақжайық резерваты
 | 
 |-
 | 4
 | Қойбағар-Тімтуір көлдер жүйесі
 | 07.05.2009
 | Қостанай облысы
 | 58 000
 | -
 | 
 |-
 | 5
 | Қулыкөл-Талдыкөл көлдер жүйесі
 | 07.05.2009
 | Қостанай облысы
 | 8 300
 | -
 | 
 |-
 | 6
 | Жарсор-Орқаш көлдер жүйесі
 | 12.07.2009
 | Қостанай облысы
 | 41 250
 | Жарсор-Орқаш қорығы
 | 
 |-
 | 7
 | Наурызым көлдер жүйесі
 | 12.07.2009
 | Қостанай облысы
 | 139 714
 | Наурызым қорығы
 | 
 |-
 | 8
 | Алакөл-Сасықкөл көлдері жүйесі
 | 25.11.2009
 | Жетісу облысы, Абай облысы
 | 914 663
 | Алакөл қорығы
 | 
 |-
 | 9
 | Іле өзенінің атырауы және Балқаш көлінің оңтүстік бөлігі
 | 01.01.2012
 | Алматы облысы
 | 976 630
 | «Іле-Балқаш» резерваты, Балқаш, Қараой және Қоқан қорықтары
 | 
 |-
 | 10
 | Солтүстік Арал теңізі мен Сырдария атырауы
 | 02.02.2012
 | Қызылорда облысы
 | 330 000
 | Барсакелмес қорығы
 | 
 |}

## Географиялық орны

## Дереккөздер

Санат:Қазақстанның Рамсар алқаптары
Қаражал қалалық әкімдігі

**Қаражал қалалық әкімдігі** – Ұлытау облысындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Әкімдікке 1 кент әкімшілігі қарайды:

## Халқы
2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 17364 адамды (8639 ер адам және 8725 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау облысы қалалық әкімдіктері
Сәтбаев (Ұлытау облысы)

**Сәтбаев** — Ұлытау облысы Сәтбаев қаласына қарасты ауыл.

## Географиясы
Сәтбаев қаласынан солтүстікке қарай 31 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы ауылда халық саны 407 адам болса, 2009 жылғы санақ бойынша ауылда 248 адам тұрды.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 155 адамды (67 ер адам және 88 әйел адам) құрады.

## Дереккөздер

Санат:Сәтбаев қалалық әкімдігі елді мекендері
Санат:Қазақстанның бұрынғы кенттері
Клемантан

**Клемантан ** (*құрылық даяктары*) — Индонезия мен Малайзиядағы халықтар тобы (Калимантан аралының батысы мен солтүстік-батысындағы ішкі аумақтар).
Жалпы саны 630 мың адам. Негізгі елі: Индонезия – 480 мың, Малайзия – 150 мың адам.

## Тілі
Тілі - малай тілі. Сонымен қатар аустронезиялық отбасының батыс аустронезия тобының әртүрлі тілдерінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: сүнниттік мұсылмандар.

## Кәсібі
Халықтың негізгі кәсібі – егін шаруашылығы. Олар осы өңір үшін дәстүрлі өсімдік күріш өсірумен айналысады. Клементан шаруашылығында мал шаруашылығы дамымаған. Сондай-ақ жабайы аңдарды, өзен-көлдерде балық аулайды, ормандардан нәрлі жемістер мен тамырларды жинайды. Ең дамыған қолөнер – сауда. Клементан өз жинау нәтижелерін сатады - қарлығаш ұялары, ротан және т.б.

## Өмір салты
нобай|оңға|200px|Клемантан жаксөспірімдері
### Дәстүрлі баспаналары
Ауылдық жерлерде клементандар негізінен үлкен елді мекендерде тұрады. Ауылдарда ұзын үйлер деп аталатын үлкен ұзындықтағы тұрғын үйлер салынған. Тұрғын үйлер төртбұрышты пішінге ие. Қабырғалар пальма жапырақтарынан және басқа материалдардан салынған. Төбесі де пальма жапырақтарымен жабылған. Үйлер қадаларға салынып, жерден бірнеше метр биіктікке көтеріледі.

### Дәстүрлі киімдері
Клемантан ерлері таңғыштар мен жамылғыларды киеді. Әйелдердің ұлттық киімі -шағын белдемше, корсет, белбеу. Клемантан өте көп мөлшерде зергерлік бұйымдарды тағып, денені татуировкамен жабады.
XIX ғасырда көптеген клементандар Индонезия мен Малайзияның әлеуметтік-экономикалық дамыған халықтарына тән костюм элементтерін, атап айтқанда, саронгтар мен ұзын етекті жейделерді қабылдай бастады.

### Дәстүрлі тағамдары
Халықтың тамақтану рационына ең алдымен өсімдік тамырларынан жасалған тағамдар кіреді. Ет клемантан үстелінде өте сирек кездеседі.
Негізгі тағамдар - күріш, тәтті картоп, тапиока, банан. Күріш шикізатынан алкогольдік сусын – туак жасау қолданылады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Индонезия этникалық топтары
Санат:Малайзия халықтары
Ротан

нобай|оңға|200px|Ротаннан орындықтар тоқу
**Ротан** (ағылшын тілінде «rattan» және малай тілінде «rotan») — оңтүстік-батыс Азияның тропикалық ормандарында (Малайзия мен Индонезия) өсетін ротан 
пальмасын өңдеу арқылы алынған табиғи материал. Ротан деп пальма ағаштарының кептірілген және өңделген өркендері мен сабақтарын атайды. Бұл  беріктігі мен пластикасы жоғары материал.
Табиғи  ротанды соншалықты жұқа және икемді етіп жасауға болады, индонезиялық аборигендер бұрыннан күнделікті киімдерін ротаннан тіккен. Сондай-ақ, Оңтүстік-Шығыс Азия тұрғындары құрылыста ротанды жиі пайдаланады және олар үйлердің төбесін табиғи ротанның лианасымен жабады.

## Дереккөздер

Санат:Ағаш
Санат:Пальмалар
Шикиматкиназа

**Шикиматкиназа** (EC 2.7.1.71) шикиматтың АТФ-тәуелді фосфорлануын катализдеп, шикимат 3-фосфат түзетін фермент. Бұл реакция өсімдіктер мен бактериялар хош иісті амин қышқылдары мен қайталама метаболиттердің ортақ прекурсорын синтездеу үшін қолданылатын шикимат жолының бесінші сатысы болып табылады. Бұл фермент класының жүйелі атауы **АТФ:шикимат 3-фосфотрансфераза**. Жалпы қолданылатын басқа атауларға **шикимат киназа (фосфорланатын)** және **шикимат киназа II жатады**.

## Тарих
Шикимат жолы фосфоэнолпируват пен эритроза 4-фосфатты фенилаланин, тирозин және триптофанның хош иісті аминқышқылдарының ортақ прекурсоры хоризматқа айналдыратын жеті ферментативті реакциядан тұрады. Хош иісті аминқышқылдары ақуыздардың синтезінде қолданылады және өсімдіктерде, саңырауқұлақтарда және бактерияларда фенилпропаноидтар мен алкалоидтар сияқты басқа да мамандандырылған метаболиттер қатарын тудырады. Хоризмат және жолдың бірнеше басқа аралық өнімдері фолаттар, хинаттар және хинондар сияқты бірқатар басқа метаболиттер үшін прекурсорлар ретінде қызмет етеді. Жолда шикиматкиназадан бұрын болатын төрт фермент: DAHP синтаза, 3-дегидрокинат синтаза, 3-дегидрокинат дегидратаза және шикиматдегидрогеназа, ал одан кейінгі екеуі - EPSP синтаза және хоризмат синтаза . Саңырауқұлақтар мен протисталарда бұл шикимат жолының бес орталық сатысы бірге орналасқан AROM кешенінің бөлігі болып табылады. Бұл жол адамдарда және басқа жануарларда табылмайды, олар хош иісті аминқышқылдарын тағамнан алуы керек.

## Белсенділік
Шикиматкиназа катализдейтін реакция төменде көрсетілген:

link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Shikimate_kinase_reaction.png/600px-Shikimate_kinase_reaction.png|alt=reaction catalyzed by shikimate kinase|ортаға|600x600 нүкте| реакция шикиматкиназамен катализденеді

Бұл реакция фосфат тобын АТФ-дан шикиматтың 3-гидроксил тобына ауыстыруды қамтиды. Осылайша, шикиматкиназаның екі субстраты бар, шикимат және АТФ және екі өнім, шикимат 3-фосфат және АДФ.

## Дереккөздер
Мевалонаткиназа

**Мевалонаткиназа** - адамдарда *MVK* генімен кодталатын фермент (әсіресе киназа). Мевалонаткиназалар бактериялардан бастап сүтқоректілерге дейінгі көптеген организмдерде кездеседі. Бұл фермент келесі реакцияны катализдейді:[link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/Mevalonate_kinase_reaction.svg/536px-Mevalonate_kinase_reaction.svg.png|alt=|ешқандай|нобай|536x536 нүкте| [Аденозинүшфосфор қышқылы|ATP + *(R)* - мевалонат \rightleftharpoons ADP + *(R)* -5- фосфомевалонаты]]

## Функция
Мевалонат изопреноидтар мен стеролдар синтезіндегі негізгі аралық өнім, ал мевалонаткиназа негізгі ерте фермент болып табылады. Мевалонат жолындағы екінші фермент ретінде ол мевалонат-5-фосфатты өндіру үшін мевалон қышқылының фосфорлануын катализдейді. мевалонаткиназа белсенділігінің 5-10%-ға төмендеуі мевалонаткиназа тапшылығымен байланысты, нәтижесінде аралық мевалон қышқылы жинақталуы мүмкін.

## Клиникалық маңызы
Ақаулар гипериммуноглобулинемия D қайталанатын безгегімен байланысты болуы мүмкін.

Осы геннің мутациясынан туындаған мевалонаткиназа тапшылығы мевалондық ацидурияға әкеледі, психомоторлық тежелумен сипатталатын ауру, гепатоспленомегалия, анемия және қайталанатын фебрильді криздер. Бұл гендегі ақаулар сонымен қатар D гипериммуноглобулинемиясын және лимфаденопатиямен, артралгиямен, асқазан-ішек жолдарының бұзылуымен және тері бөртпелерімен байланысты қызбаның қайталанатын эпизодтарымен сипатталатын бұзылыс мерзімді безгегі синдромын тудырады. Аурудың белгілері әдетте нәресте кезінде басталады және қосымша стресс немесе бактериялық инфекция арқылы туындауы мүмкін. Мевалонаткиназа тапшылығы бар балалар ұзақ уақыт бойы диагноз қойылмаған күйде қалуы мүмкін, өйткені қазіргі уақытта балаларда ауруды дәл анықтау үшін жеткілікті ғылыми деректер жоқ.

## Сондай-ақ қараңыз

* Мевалондық ацидурия
* Мевалон қышқылы

## Дереккөздер

 

## Сыртқы сілтемелер

* mevalonate+kinase at the US National Library of Medicine Medical Subject Headings (MeSH)
* PDBe-KB provides an overview of all the structure information available in the PDB for Human Mevalonate kinase
Санат:Адам ақуыздары
Ақши айыл аймағы (Талас облысы)

**Ақши айыл аймағы** () ― Қырғызстанның Талас облысы Айтматов ауданындағы әкімшілік бірлік.

## Әкімшілік құрамы
Құрамына Жуантөбе, Жиде айылдары кіреді. Орталығы ― Жуантөбе айылы.

## Халқы
2009 жылы айыл аймағында 3360 адам тұрған.

## Дереккөздер

Санат:Айтматов ауданы айыл аймақтары
Жуантөбе (Қырғызстан)

**Жуантөбе** () — Қырғызстанның Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл, Ақши айыл аймағы орталығы.

## Халқы
2009 жылы айылда 1860 адам тұрған.

## Дереккөздер

Санат:Айтматов ауданы елді мекендері
Жиде (айрық)

* Жиде
* Жиде — Жалалабат облысы Созақ ауданындағы айыл.
* Жиде — Ош облысы Қарақұлжа ауданындағы айыл.
* Жиде — Ош облысы Қарасу ауданындағы айыл.
* Жиде — Ош облысы Науқат ауданындағы айыл.
* Жиде — Ош облысы Өзген ауданындағы айыл.
* Жиде — Талас облысы Айтматов ауданындағы айыл.
* Жиде — Талас облысы Манас ауданындағы айыл.
Конкандар

**Конкандар** (өз атауы; *конкни*, Махараштрада - *кокни*, Карнатакада - *конгни*) — Үндістанның солтүстік-батысындағы халық.
Жалпы саны 2,5 миллион адам. (2001), оның ішінде шамамен 34%-Гоада, 40%-Карнатакада, 17%-Махараштрада, 3,6%-Кералада тұрады. Сонымен қатар 150 мыңға жуық адам Пәкістанда (Карачи), Парсы шығанағы елдерінде, оңтүстікте және Шығыс Африкада, Ұлыбританияда, АҚШ-та, Канадада, Австралияда (Мельбурн) т.б. елдерде тұрады.

## Тілі
Олар үнді-еуропалық отбасының үнді-арий тобының конкан тілінде сөйлейді.

## Діні
Дәни ұстанымдары: христиандар (Гоа, Мангалор), негізінен католиктер, протестанттар да бар. Индуистер (Гоа, Махараштра, Карнатака, Керала), сүнниттік мұсылмандар, (Махараштра, Карнатака).

## Кәсібі
Конкандар дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығымен айналысады, олардың арасында бұл шаруашылық саласы өте жақсы дамыған. Ауыл шаруашылығының негізін күріш, жүгері, тары, бидай, бау-бақша және бақша дақылдарын өсіру құрайды. Сонымен қатар мал шаруашылығы да дамыған. Конкандар малды сүті үшін ұстайды. Халық арасында ең көп тараған қолөнер түрлері ағашпен, таспен, піл сүйегімен жұмыс жасау, тоқу, металл өңдеу. Конкандардың кейбірі үйреншікті тіршілігін тастап, қалаға қоныс аударып, өнеркәсіп саласында жұмысқа орналасқан.

## Өмір салты
### Елді мекендері мен дәстүрлі баспаналары
Ауылдары ретпен орналасқан. Конкандарға жалпы алғанда, материалдық мәдениеттің жоғары деңгейі тән. Үйлері кірпіштен немесе балшық пен тастан салынған. Тіпті онша бай емес конкандар да берік үйлерде тұрады. Төбесі жабынқышпен жабылған.

18-19 ғасырдың басында қалыптасқан гоан сәулет стилі ерекше: биік іргетастағы, көшеге жабық веранда мен кіреберіспен (балкоин) орындықтармен және ою-өрнекпен безендірілген бағандары бар үйлер. Үйдің орталық бөлігін салтанатты қонақ қабылдауға арналған бөлме (сала) алып жатыр.

### Дәстүрлі киімдері
Конкандық ер адамдар көйлек, күрте, шалбар немесе оларды ауыстыратын дхоти киеді (төменгі денеге оралған мата жолағы). Басына сәлде киеді. Әйелдер сари киеді (дхотиге ұқсас үнді киімдері).

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдарға балық, шошқа еті, карри соусы қосылған тауық тағамдары (кокос шырынын пайдаланады) және күріш кіреді.

## Дереккөздер

 
Санат:Үндістан этникалық топтары
Керегетас (тау, Ақмола облысы)

**Керегетас** – Ерейментау тауларының солтүстік-шығыс тізбегі, ауданның шығыс бөлігінде орналасқан тау.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Ерейментау ауданы жерінде. 

## Жер бедері
Абсолюттік биіктігі 461 м. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 7 км-ге созылған, енді жері 2 км-ге жетеді. Пішіні дөңгелек келген аласа тау. Эрозиялық-тектоникалық әсерден беткейлері тілімденген. Солтүстік-батыс беткейінің түпкі жынысы жер бетіне шығып жатыр және тіктеу келген; оңтүстік-шығысы – көлбеу. Тау бастары бірнеше оқшау шыңдардан тұрады. Солтүстік-батыс етегінде көлдер мен сор жерлер бар.

## Геологиялық құрылымы
Девон тау жыныстарынан түзілген жер қыртысын қиыршықтасты-кесектасты коллювий және коллювийлі-делювийлі шөгінділер жапқан. 

## Өсімдігі
Нашар дамыған сортаңдау қызғылт қоңыр топырағында қараған, тобылғы аралас бетегелі-бозды өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

Санат:Ерейментау ауданы таулары
Юнус Паша

**Юнус паша** (осман түрікше: يونس پاشا) (1517 жылы 13 қыркүйекте қайтыс болған) — Османлы мемлекет қайраткері. Ол 1517 жылы 30 қаңтардан 13 қыркүйекте қайтыс болғанға дейін сегіз ай бойы Осман империясының бас уәзірі болды.

## Өмірбаяны
Юнус тек албан, грек немесе болгар болған. Ол жас кезінде девширме жүйесіне (отбасынан алынып, Османлы шенеунігі/солдаты болу үшін ислам дінін қабылдады) қабылданды, Юнус яншашы болу үшін өсірілді, ақырында жаңашы корпусының аға (жоғарғы қолбасшысы) болды. 1511 жылы ол диванда (Османлы үкіметі) және Анадолы Эйялетінің бейлербейінде (жоғарғы провинция әкімшісі) уәзір болды.

Юнус паша Осман-Мамлюк соғысында (1516-17) үлкен рөл атқарды. 1516 жылы Мардж-Дабик шайқасында Османлылар жеңіске жеткеннен кейін Юнус паша қолбасшылығында Османлы әскерлерімен өз күштерін жұмылдырып, (қазіргі Сирия) Алеппо қаласына кірді, ол жерден Хама, Хомс және Дамаск қалаларын басып алды. жылдам сабақтастық. 1517 жылғы Ридания шайқасынан кейін ол өзінің жаңашыл әскерлерімен Египеттің Каир қаласына кіріп, үш күндік қоршаудан кейін Осман империясы үшін қаланы басып алды.

1517 жылы 22 қаңтарда Ридания шайқасында қол жеткізген табыстары мен бұрынғы бас уәзірі Хадым Синан пашаның шайқаста қайтыс болуына байланысты Юнус паша сегіз күннен кейін, 30 қаңтарда бас уәзір болып тағайындалды. Кейінірек ол бір мезгілде Мысырдың губернаторы болып тағайындалды. Осы қос лауазымға қол жеткізгеннен кейін Юнус паша пара алу және бопсалау синдикатын құрды делінеді. Бұзақылық туралы хабар сұлтан І Селимге жеткеннен кейін Юнус пашаның билігі жойылып, Хайыр бейге берілді, Юнус пашаны жалғыз бас уәзірлік етіп қалдырды.

Сұлтан Селим Юнус пашаны Осман империясы үшін Мысырды жаулап алған Юнус Паша болғанына қарамастан, губернаторлықтан айырылып қалғаны үшін оның губернаторлығының мұрагері Хайыр бейдің черкес ұлтына тіл тигізгені үшін өлім жазасына кесілді деген болжам бар. Қандай себеп болмасын, Юнус паша 1517 жылы 13 қыркүйекте басы кесіліп өлтірілді.

## Жеке өмір
Ол 1505 жылы Сұлтан II Баезидтің қызы Селчук сұлтанның қызы Аслыхан Ханым-Сұлтанға үйленді.

## Сондай-ақ қараңыз
* Османлы бас уәзірлерінің тізімі
* Мысырдағы Османлы билеушілерінің тізімі

## Дереккөздер

Санат:1517 жылы туғандар
Санат:Османлы империясының садрағзамдары
Санат:Өлтірілген саясаткерлер
ChronoZoom

**ChronoZoom** - бұл Үлкен жарылыстан бүгінгі күнге дейінгі уақытты барынша кең ауқымда бейнелейтін тегін ашық бастапқы жоба. Уолтер Альварес пен Роланд Саеков ойлап тапқан және Берклидегі Калифорния университетінің Жер және планеталық ғылым бөлімі Microsoft Research және Мәскеу мемлекеттік университетімен бірлесіп әзірлеген Альварес 2010 жылы Беркли университетінің факультеттік зерттеу дәрісінде бірінші ChronoZoom прототипін ашты. Бұл демонстрация бұдан былай жұртшылыққа желіде қолжетімді болмаса да, HTML5 -те қайта жазылған екінші нұсқасы қазір қолжетімді және бастапқы көзі ашық. ChronoZoom Үлкен тарихты зерттеуден шабыттанды және ол Google Earth географиямен айналысатындай уақыт пен тарихтың құжаттамасы мен визуализациясына жақындайды. ChronoZoom пайдаланушыларға ғарыштық, геологиялық, биологиялық және әлеуметтік кезеңдердегі нақты уақыт ауқымын көруге мүмкіндік береді.

## Мақсат
нобай|Screen recording demo video (2012)
ChronoZoom бағдарламасының негізгі мақсаты - тарихты әртүрлі зерттеулер арасындағы уақыт қатынастарын анық және айқын ету. Бұл процесте ол сәйкес электрондық ресурстарды зерттеуге негіз береді. Осылайша, ол арнайы уақыт кестелері мен электронды ресурстардың барлық түрлерін біріктіретін «шебер хронология» қызметін атқарады және гуманитарлық және ғылым арасындағы алшақтықты жоюға және өткеннің барлық білімін біріктіруге ұмтылады. ChronoZoom зерттеушілерге салыстыру үшін әртүрлі уақыт қатарларының деректерін бір-бірінің қасында сызуға мүмкіндік беру арқылы білім беру құралы және зерттеу құралы ретінде жоспарланған.

## Нұсқалар
Тұжырымдаманың 1.0 дәлелі 2010 жылдың 29 сәуірінде Альварес өткізген факультеттің 97-ші жыл сайынғы ғылыми лекциялар сериясында шығарылды.

2.0 бета нұсқасы 2012 жылдың 14 наурызында толығымен HTML5 форматында қайта жазылған және Outercurve Foundation арқылы ашық бастапқы ретінде қол жетімді болды.

Жұмыс Microsoft Research (Редмонд) қолдауымен 2014 жылға дейін жалғасты. Жұмыс Axiell (Швеция), Фонтис университеті ( Эйндховен ) және Амстердам университетінің қолдауымен 2015 жылдан бастап жалғасуда. Жоба коды GitHub сайтында еркін қол жетімді.

## Марапаттары

* 2013 SXSW интерактивті марапаттарының жеңімпазы (білім беру ресурсы)
* 2012 Сандық білім берудегі жетістіктер сыйлығының иегері (университет жобасы)

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер

* ChronoZoom HTML5
* ChronoZoom жобасы туралы ақпарат 
* Outercurve қорындағы ChronoZoom
* Microsoft Research Summit 2010: Деректер әлемін визуализациялау
* https://dl.acm.org/doi/pdf/10.1145/2512209.2512217 ChronoZoom: білім, барлау және ақпараттық технологияларды зерттеу үшін уақыт бойынша саяхат
Корку

**Корку** — орталық Үндістандағы (Мадхья-Прадеш және Махараштра штаттары) мунда тобының халқы. Жалпы саны 500 мың адам.

## Тілі
Олар корку немесе курку тілінде сөйлейді. Қостілділік кең таралған, ерлердің барлығы дерлік хинди немесе маратхи тілдерінің кейбір аймақтық нұсқасында сөйлейді. 
5% - дан аспайтын корку өз тілінде жаза алады, сауатты адамдар әдетте хинди немесе маратхи тілінде жазуды үйренеді.

## Діні
Діни ұстанымдарына индуизм элементтері, сонымен қатар ежелгі анимистік нанымдар мен рәсімдер кіреді.

## Кәсібі
Халықтың негізгі кәсібі – егін шаруашылығы. Ауыл шаруашылығы техникасы пайдаланылмайды, барлық жұмыс қарабайыр құралдармен қолмен орындалады. Шаруашылықта ормандағы терушіліктің маңызы зор. Ол жер тек тамақты ғана емес, сонымен қатар қолөнер бұйымдарына материал береді. Мысалы, тенду жапырақтары кейіннен төсеніштерді тоқу үшін қабығы жиналады. Дегенмен, қазір көптеген адамдар әдеттегі өмір салтын тастап, қалаларға көшуде.

## Өмір салты
нобай|оңға|200px|Корку биі
Корку қоғамында жерді иелену немесе иемденбеу принципі бойынша топтарға бөліну бар. Жер иелері радж деп (азшылықты құрайды), халықтың көпшілігі өздерінің жер телімдері жоқ потхари аталады.
Күрделі және жан-жақты әлеуметтік бөліну де сақталған, кастаға жақын иерархия бар. Корку руларында рудың қамқоршысы саналатын тотемдер бар. Некеде көп әйел алуға рұқсат етіледі, бірақ ол шынымен кең таралмаған. Күйеуі қайтыс болғаннан кейін, жесірлер қайтадан үйленеді, корку әдет-ғұрпы бұл әрекетке қайшы келмейді.

### Дәстүрлі баспаналары
Ауылдары әдетте шағын болып келеді. Дәстүрлі үйлерінің қабырғалары бамбуктан немесе ағаштан және саздан салынған. Төбесі пальма жапырақтарымен жабылған.
Әрбір үйде үйдің алдыңғы жағында көтерілген құрылымы бар. Бұл көтерілген баспалдақ сатылар мал азығы сияқты ауылшаруашылық өнімдерін сақтайтын орын ретінде пайдаланылады. Қорку – негізінен ауыл тұрғындары, 97% ауылдық жерлерде тұрады.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

 
Санат:Үндістан этникалық топтары
Кота (халық)

**Кота (халық)** — Тамилнад штатында орналасқан Нилгири тауларында тұратын Үндістан халықтарының бірі. 1990 жылдардың аяғында халық саны 1000-ға жуық адам болған.

## Тілі
Олар дравидтер отбасының кота тілінде сөйлейді, бұл тіл каннада, малаяла, тамил тілдерімен байланысты. Кота халқы басқа халықтармен қарым-қатынас жасау үшін дәстүрлі үнді тілдерін пайдаланады.

## Діні
Коталар дәстүрлі нанымдарды ұстанады.

## Кәсібі
Халықтың негізгі кәсібі – ауыл шаруашылығы. Негізінен бау-бақша дақылдары өсіріледі. Көкөніс бақтарынан басқа, мысықтар плантацияларда жалдамалы жұмысшы ретінде жұмыс істейді. Кота шаруашылығының құрылымындағы өзгерістер 20 ғасырда болды. Бұған дейін олар сан ғасырлар бойы шебер қолөнершілер ретінде танымал болып, егіншілікке мүлде мән бермеген. Олардың негізгі қолөнері ағаш өңдеу, зергерлік бұйымдар жасау, тері өңдеу және музыкалық аспаптар жасау болды. Бұл тауарлар көрші халықтар арасында сұранысқа ие болды, олар оларды коталармен көкөністерге, жемістерге, астық пен сүт өнімдеріне айырбастады. 20 ғасыр коталардың өміріне өзгерістер әкелді.Жаппай өнеркәсіп өндірісінің дамуына байланысты олардың тауарларына сұраныс төмендеп, халық өкілдері егіншілікпен өздері айналысуға мәжбүр болды.

Кота өнермен кәсіби түрде айналысады. Көршілер арасында олар ән мен бидің орындаушылары ретінде танымал. Бұл кәсіптер халықтың тұрақты табыс көзі болып, көршілерімен жақсы қарым-қатынас орнатуға мүмкіндік береді.

## Өмір салты
Әр ауылда үш экзогамиялық рулар болды. Ру мүшелеріне бір ауылдың ішінде үйленуге тыйым салынды. Коталар арасында иерархия ерте заманнан басталады. Демек, оларда әлі де дербес ұрпақтарға бөліну бар. Әрбір руда патрилинейлік принципі сақталған – мұрагерлік тек қана әкелік жолмен, әкеден балаға өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Кубу

**Кубу** (өз атауы; *оранг-дарат*) — Индонезиядағы Суматра аралындағы тайпалар тобы. Саны - 5000 адам.

## Тілі
Малай тілінің диалектісінде сөйлейді.

## Діні
Діні бойынша Кубулар мұсылмандар (сүнниттік мұсылмандар) болып саналады, бірақ ежелгі анимистік нанымдарды сақтайды.

## Кәсібі
нобай|оңға|200px|Тебо орманындағы кубу халқының құрал-саймандары мен ыдыстарына арналған орын (1921)     
Кубу жергілікті тұрғындарының дәстүрлі кәсібі - қолтырауындарды аулау. Ол үшін кубу ерлер әртүрлі құралдарды пайдаланады - үшкір таяқтар, торлар мен тұзақтардан бастап қақпан мен мылтыққа дейін. Сонымен қатар, көршілерден алынған металл ілмектер қолданылады. 

Бауырымен жорғалаушылар Кубу еркектерінің негізгі олжасы болып табылады, бірақ жергілікті тұрғындар сонымен қатар құстарды, кеміргіштерді және тапирлерді де аулайды. Кейде кубу тіпті пілдерге тұзақ дайындап, оларды бүкіл тайпаның алдында күтіп алады, мұндай жағдайлар өте сирек кездеседі.

Бірақ Суматрада жабайы қабан, маймыл және жылан аулауға тыйым салынған. Бірақ кубу еркектері де, әйелдері де орманда терушілікпен айналысады.

## Өмір салты
Тұрмыстың қиындығынан және тиісті дәрі-дәрмектің жоқтығынан жергілікті халық орта есеппен 30 жылға дейін ғана өмір сүреді. Қарапайым кубу қыздары 10-12 жасында тұрмысқа шығады, ал 20 жасында олар қартаю белгілері бар мүлдем ересек әйелдерге ұқсайды. 30 жасында Кубаның аборигендеріне барлық 50 жастағы сияқты көрінеді. Бұл құбылыс әлі сыры ашылмаған күйінде қалуда.

XIX ғасырдың аяғында кубудың жекеленген топтары отырықшы өмір салтына көше бастады. Қоғамдық өмірдің нормалары өзгерді: ақсақалдар басқа руластары арасында ерекшелене бастады. Бірте-бірте жақын орналасқан ірі ұлттармен ассимиляция процесі жүруде.
нобай|оңға|200px|Кубу тұрағы
### Дәстүрлі баспаналары
Кубулардың үйлері жоқ, бұтақтар мен жапырақтардан жасалған күркелерде немесе түнге қарай еңіс сарайлардың астында тұрады. Кейде күркені ағаштың бұтақтарына немесе қада платформасына қояды. Кубулар көшпелі өмір салтын ұстанады және бір жерде екі-үш күннен артық тұрмайды. Бұл тамақ іздеуде қозғалу қажеттілігіне байланысты. Олардың бірнеше найзадан, үрлейтін мылтықтан, темір пышақтан және тоқылған иық қоржындарынан тұратын аз ғана заттарын өздерімен оңай алып жүреді. 

### Дәстүрлі киімдері
Еркектер жамбасын ораған таңғыштарды киеді, ал әйелдер талшықтардан жасалған белдемше киеді, кейде матадан жасалған белдемше кигендер де кездеседі. Ерлер арқасына рюкзак ​​сияқты таңғыш алып жүреді, онымен көшпелі сапарларында балаларын алып жүреді.
Тайпаның балалары мүлде жалаңаш жүреді. Кукулар әшекейлерді қолданбайды, татуировкалар да жасалмайды.

### Дәстүрлі тағамдары
Джунгли өнімдері мен ұсақ аңдар азық-түліктің көп бөлігін құрайды. Негізінен кеміргіштермен, крокодильдермен, құстармен қоректенеді. Ит пен тауықтан басқа үй жануарлары жоқ.

## Дереккөздер

Санат:Индонезия этникалық топтары
Куи

**Куи** — Таиландта (400 мыңнан астам адам; 1970, бағалау), Мун өзенінің оңтүстігінде және Камбоджа шекарасына дейін, сондай-ақ Камбоджаның көршілес аудандарында (40 мыңнан астам адам) тұратын халық. Жалпы саны 680 000 адам.

## Таралу аймағы
Куилер Оңтүстік-Шығыс Азияның континенттік аймағында, шамамен Дангрек таулары мен Мун өзенінің аралығында, Таиланд, Камбоджа және Лаос шекараларын кесіп өтеді. Көпшілігі, 80 пайыздан астамы Таиландта Сурин, Бурирам, Сисакет және Убонратчатхани провинцияларында тұрады. Убонратчатханиден олардың таралу аймағы Лаоспен шекараға дейін жалғасады, онда тағы 43 000 адам Меконгтың екі жағалауындағы Саваннакхет, Салаван және Чампасак провинцияларында тұрады. Камбоджамен шекарада шамамен 38 000 куилер негізінен Преах Вихеар, Стинг Тренг және солтүстік Кампонг-Томда тұрады.

Камбоджа мен Лаоста Куилер «тау тайпасы» болып саналады және, әсіресе Лаоста, олардың көпшілігі оқшауланған ауылдарда оқшауланған жерлерде тұрады және негізгі қоғамға біріктірілмеген. Куилердің едәуір бөлігі кхмерлер арасында өмір сүретін Камбоджада олар кхмер лое тобы болып саналады, ал Лаоста олар Лао Тхунг («Орталық Лаос») ретінде жіктеледі. Таиландта күйлердің көпшілігі әлеуметтік тұрғыдан интеграцияланған және көбінесе солтүстік кхмерге жақын аралас ауылдарда тұрады.
## Тілі
Олар мон-кхмер тілдеріне жататын куй тілінде сөйлейді.

## Діні
Діні - ежелгі анимистік нанымдардың маңызды қалдықтары бар буддизм.

## Кәсібі
Куилер егіншілікпен (тау күріш, мақта және т.б.), орман шаруашылығымен, аңшылықпен айналысады, пілдерді қолға үйретушілер мен бағушылар ретінде белгілі. Дәстүрлі қолөнер – ұсталық (соның ішінде қару-жарақ), керамикалық бұйымдар. Орта ғасырларда олар қару-жарақ жасауға маманданған каста болды.

## Өмір салты
Куилер өздерінің материалдық мәдениетіне жақын сиам, лаос, кхмерлермен ассимиляциялануда. Халық ауыз әдебиеті, аңшылық билер сақталған.

## Дереккөздер

Санат:Тайланд халықтары
Санат:Камбоджа халықтары
Гипоглицин

**Гипоглицин** (сондай-ақ Гипоглицин А) – табиғи түрде кездесетін аминқышқылдарының туындысы, Аки ағашының (*[[Аки|Blighia sapida]]*) піспеген жемісінде және қорапты ақсақал ағашының (*Acer negundo*) тұқымында кездеседі. Ол ішке қабылданса улы және ямайкалық құсу ауруының қоздырғышы болып табылады. 2017 жылы Lancet есебінде гипогликемияға және жедел токсикалық энцефалопатиядан өлімге әкелетін піспеген личилерді (құрамында гипоглицин А немесе метиленциклопропилглицин (MCPG)) тұтыну арасындағы байланыс анықталды.

## Табиғатта болу
Піспеген Аки жемісінің барлығы улы және көп мөлшерде гипоглицинді қамтиды. Жеміс ағашта болған кезде жемістер толығымен ашылып, үлкен қара тұқымдарды шығаруға рұқсат етілгенде ғана жеуге қауіпсіз. Уақыт өте келе токсиннің деңгейі төмендейді, бірақ жетілген жемісте шамамен 1000 ppm-ден 0,1 ppm-ге дейін.

Аки туыстары, соның ішінде личи, лонган және рамбутан, олардың жемістерінде гипоглицин А гомологы α-(метиленциклопропил)глицин жеткілікті мөлшерде болуы мүмкін, олар көп мөлшерде тұтынылған кезде, тамақтанбаған балаларда гипогликемиялық энцефалопатияны тудыруы мүмкін.

## Уыттылық
Гипоглицин А протоксин болып табылады, яғни молекула өздігінен улы емес, бірақ жұтқан кезде улы өнімдерге ыдырайды. Әдетте лейцинді, изолейцинді немесе валинді ацил-КоА туындыларына түрлендіретін тармақталған тізбекті альфа-кетоқышқылды дегидрогеназа кешені гипоглицин А-ны жоғары уытты MCPA-CoA -ға айналдырады. Май қышқылдарының бета тотығуына қажетті FAD кофакторы MCPA-CoA альфа көміртегімен байланысып, ферментті тоқтататын қайтымсыз кешен жасайды. Сонымен қатар, MCPA-CoA глюконеогенезге қажетті кейбір ферменттерді блоктайды.

Глюконеогенездің төмендеуі және май қышқылының тотығуының төмендеуі ямайкалық құсу ауруының көптеген белгілерінің себебі болып табылады. Май қышқылдарының метаболизмін тежеу жасушаларды энергия үшін гликогенді пайдалана бастайды. Гликоген таусылғаннан кейін дене одан да көп өндіре алмайды, бұл ауыр гипогликемияға әкеледі. Бұл биохимиялық әсерлер несеп пен ацидозда орташа тізбекті май қышқылдарының артық болуымен анықталады . Негізгі емдеу биохимиялық өзгерістерді айналып өтуге немесе оларға қарсы тұруға бағытталған және бүйрек жеткіліксіздігі жағдайында веналық сұйықтықтар мен глюкозаны және гемодиализді қамтиды.

## Синтез
1958 жылы Джон Карбон, Уильям Мартин және Лео Светт циклопропан сақинасын құру үшін 2-бромопропен мен этил диазоацетаттан бастап, рацемиялық түрде А гипоглицинді синтездеді.
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/Hypoglycin_A_synthesis%27.png/550px-Hypoglycin_A_synthesis%27.png|ортаға|нобай|550x550 нүкте| Джон Карбонның гипоглицин А синтезі
1992 жылы Джек Болдуин, Роберт Адлингтон, Дэвид Беббингтон және Эндрю Рассел асимметриялық метилен циклопропан синтезіне мүмкіндік беру үшін Sharpless эпоксидациясы арқылы гипоглицин А жеке диастереоизомерлерінің бірінші асимметриялық толық синтезін орындады. 1H ЯМР және айналмалы дихроизм зерттеулері табиғи гипогицин А негізгі диастереоизомерін (2*S*, 4*R*) және кіші диастереоизомері (2*S*, 4*S*) ретінде анықтайды.

## Дереккөздер

Санат:Аминқышқылдар
Санат:Улы заттар
Санат:Циклопропандар
PubChem

**PubChem** — химиялық қосылыстар мен қоспалардың жалпыға қолжетімді дерекқоры . АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институтының (NIH) бөлімшесі болып табылатын АҚШ Ұлттық медицина кітапханасының бөлімшесі, АҚШ Ұлттық биотехнологиялық ақпарат орталығы (NCBI) жүргізеді. 80-нен астам әртүрлі дерекқорлар PubChem дерекқорының өсуіне ықпал етеді.

PubChem дерекқоры 2004 жылдан бері жұмыс істейді.

## Дерекқор
PubChem үш негізгі динамикалық дерекқордан тұрады. 2015 жылғы 2 қазандағы жағдай бойынша:

* Қосылымдар (PubChem Compounds) – 60 миллионнан астам жазба (2011 жылы 31 миллион). Әртүрлі химиялық қосылыстардың сипаттамасын қамтиды.
* Субстанциялар (PubChem Substance) – 157 миллионнан астам жазба (2011 жылы 75 миллион). Түрлі көздерден алынған үлгі қоспаларының сипаттамасын және PubChem BioAssay сайтынан қолжетімді биологиялық скрининг нәтижелеріне сілтемелерді қамтиды. Үлгінің химиялық құрамы белгілі болса, сипаттамада PubChem қосылыстарына сілтемелер бар.
* Биологиялық талдаулар (PubChem BioAssay) – миллионнан астам өнімділігі жоғары виртуалды скрининг бағдарламасының биологиялық белсенділігінің нәтижелері.

## Дереккөздер

Санат:Химиялық атаулар
Санат:Интернеттегі мәліметтер базасы
Санат:Ғылыми мәліметтер базасы
Санат:Химия бойынша мәліметтер базасы
Курумба

**Курумба** (өз атауы *куруба*)  — Үндістанның оңтүстігіндегі Тамилнад штатында тұратын халық. Жалпы саны 10 000 адам.

## Тілі
Олар дравидтер отбасының оңтүстік тобының курумба тілінде сөйлейді.

## Діні
Сенушілердің діни көзқарасы: индуизм.

## Кәсібі
Ежелгі дәуірде Курубалар аңшылар мен бал жинаушылар болған, олар қауіпті джунглиде бірнеше күн бойы олжа іздеген. Қазір аң аулауға тыйым салынғанымен, бал жинау әлі де жүргізілуде. Сондай-ақ, олар жабайы жемістерді жинаумен айналысады немесе оларды плантацияларда өздері өсіреді, содан кейін оларды базарға сатады.

Курумбалар әртүрлі орман шөптері мен жемістерінің шырындарымен салынған суреттерімен де танымал. Суретшілер көбінесе пейзаждарды немесе салттық суреттерді салады.

## Өмір салты
Дәстүрлі екі экзогамикалық топқа — балогар мен нагарға бөлінеді. Индуизмге тән жесірлердің ажырасуына және некеге тұруына тыйым жоқ.

Дәстүрлі курумба үйлері жартылай шеңберлі, ауылшаруашылық ангарлары тәрізді, шөппен жабылған бамбуктан жасалған тұрғын үйлер.

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Кусунда

**Кусунда** (өз атаулары: *михак* - «халық», *гилонг-дей-михак* - «орман халқы»; непалша - *банко раджа*, сөзбе-сөз - орман патшалары), — Орталық Непалдағы халық (Гандаки аймағы, Танаху ауданы).
2001 жылғы халық санағы бойынша 164 кусунда болды, олардың 160-ы өзін индуистар деп, ал 4-уі буддист деп жариялады.

## Тілі
Тілі - Қытай-тибет отбасының орталық тобының кусунда тілі. Қазір олар непал тілінде сөйлейді.

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: индуистер.

## Кәсібі
Дәстүрлі кәсібі – кезбе аңшылық (садақпен, жебемен) және терушілік. 20 ғасырдың басында олар негізінен егіншілік (жүгері, құрғақ күріш, жасымық, көкөністер) пен мал шаруашылығына (ешкі, буйвол) көшті. 2-3 адамнан топ болып аң аулайды. Жабайы өсімдіктердің жеуге жарамды тамырсабақтарын қазу үшін ерлер кетмен (шинка), әйелдер - иілген жүзі бар пышақ пайдаланды. 20 ғасырдың 2-жартысынан бастап өсімдіктердің уларын пайдаланып балық аулау кең тарады. Ағаштардан бал араларын ыстау арқылы алады.

## Өмір салты
Кусундалар патрилинейлік руларға (20 ғасырдың басында – 60-қа жуық) бөлінеді. Неке патрилокалды (сирек матрилокалды). Көп әйел алу өте сирек кездеседі. Басқа ұлттардың әйелдеріне үйленуге рұқсат етілген, бұл 20 ғасырдың ортасына қарай кусундардың ішінара ассимиляциясына әкелді.

### Дәстүрлі баспаналары
Кусундалар бұтақтар мен жапырақтмен жабылған шатырларының астында өмір сүрді. Ошақ шатырдың сыртында болды. Қазіргі заманғы тұрғын үй непалдық типте.

### Дәстүрлі киімдері
Ерлерге арналған киім – тізеге дейінгі жабынды маталар, әйелдердікі – тігілмеген белдемше, күртеше, жабынды.

### Дәстүрлі тағамдары
Дәстүрлі тағамдары негізінен өсімдіктен жасалған. Ыстық күлде ұсталып, жуып, қайнатып пайдаланатын улы ямс тамыры тұтынылады. 20 ғасырға дейін олар үй жануарларының етін, сүт пен сары майды пайдаланбаған.
Кусундалар құстарды тамақ ретінде жақсы көреді. Жақсы қырғауыл - тайпаның кез келген мүшесі үшін тамаша тағам. Ірі кесірткелер – варан құнды тағам болып саналады.

## Дереккөздер

Санат:Непал этникалық топтары
Қараөзек (Қараөзек ауданы)

**Қараөзек** (; ) — Өзбекстан, Қарақалпақстандағы кент. Қараөзек ауданының орталығы. Әмудария атырауында орналасқан. Кент Шымбай теміржол станциясынан 29 км жерде (Найманкөл-Шымбай желісінде) орналасқан.

1984 жылдан бері кент мәртебесін иеленеді.

## Тұрғындары

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан кенттері
Сырдария-Түркістан өңірлік паркі

**Сырдария-Түркістан мемлекеттік өңірлік табиғи паркі** — Қазақстан Республикасының Түркістан облысында орналасқан заңды тұлға мәртебесі бар жергілікті маңызы бар ерекше қорғалатын табиғи аумақ. 

Табиғи саябақ Қазақстандағы Тоғай кермаралының популяциясы қалпына келтіріліп жатқан жалғыз саябақ. Сондай-ақ, жартастағы суреттер, сақ дәуіріндегі қорғандар, Отырар қалашығына қатысты археологиялық ескерткіштер бар.

## Тоғай кермаралының тәлімбағы
Саябақтың аумағында тоғай кермаралының тәлімбағы бар. 2000 жылы WWF қаражаты есебінен Сырдарияның алқабында қаумал салынып, оған 2001 жылдың мамырында алғашқы 3 бұғы әкелінді. Кейінірек тәлімбаққа тағы Қарашеңгел аңшылық шаруашылығындағы бұғылар әкелінді. 2005 жылы Сырдариядағы су тасқынына байланысты бұғылар Шымкент хайуанаттар бағына көшіріліп, жануарлардың бір бөлігі қырылып қалады. Бір жылдан астам уақыттан кейін бұғылар қаумалға қайтарылады. Тәлімбақта қайталанатын су тасқынынан қорғану үшін үйме салынды. 2009 жылы жабайы табиғатқа 10 жануар алғаш рет шығарылды. Одан кейінгі жылдары тәлімбақтан жануарларды шығару жалғасты. 2019 жылдың аяғында «Сырдария-Түркістан» саябағы аумағында 158 бас марал мекендеген: қаумалда 83 және іргелес аумақта 75 бас. 2020 жылы олардың саны 174 дараға дейін өсті: қаумалда 93 және жабайы табиғатта 81 дара.

Тәлімбақтағы маралдарды Сыр бойындағы тоғайлы ормандарға және Қазақстанның басқа аймақтарына қоныстандыру жоспарлануда. 2018 жылы тәлімбақтан 5 бас марал Іле-Балқаш қорығына көшірілді.

## Филиалдары
* Сырдария филиалы — 59 901 га
* Түркістан филиалы — 23 822 га
* Боралдай филиалы — 36 255 га

## Дереккөздер

Санат:Түркістан облысы
Қараөзек ауданы

**Қараөзек ауданы** (; ) — Өзбекстан, Қарақалпақстан құрамындағы әкімшілік бірлік. Әкімшілік орталығы Қараөзек кенті.

2011 жылғы 1 қаңтардағы жағдай бойынша аудан құрамына кіреді:
*қалалық елді мекен
#Қараөзек
*азаматтардың ауылдық жиындары
#Алғабас
#Бердақ атындағы
#Есімөзек
#Досназар
#Сабыр Камалов
#Қараөзек
#Қойбақ
#Мәдениет

Қараөзек ауданы 1930 жылы құрылды. 1959 жылы 4 наурызда Қараөзек ауданы таратылып (аумақ Тақтакөпір ауданына қосылды), 1975 жылы қалпына келтірілді. 1-хатшысы Сұлтамұрат Қанязов.

## Дереккөздер

Санат:Қарақалпақстан аудандары
Зайырлы мемлекет

[нобай|500x500 нүкте| Зайырлы мемлекеттер<br /> [Мемлекеттік дін|Мемлекеттік діні бар мемлекеттер Күрделі күйдегі мемлекет немесе деректер жоқ]]
**Зайырлы мемлекет** — дін мәселелерінде ресми түрде бейтарап болып табылатын немесе бейтараптық танытатын, дінді де, дінсіздікті де қолдамайтын мемлекет.

Зайырлы мемлекеттердің мемлекеттік діні ресми түрде жоқ болғанымен, зайырлы мемлекеттердің кейбіреулерінде діни символ көрсетілген рәмізі және бір немесе басқа дінге пайда әкелетін заңдары бар.

## Құрлықтар бойынша зайырлы мемлекеттердің тізімі

Бұл конституцияларында немесе басқа да ресми мемлекеттік құжаттарында зайырлы деп айқын сипатталған елдердің тізімі.

### Африка

## Дереккөздер

Санат:Мемлекет түрлері
Санат:Дін және саясат
Санат:Дін және құқық
Санат:Конституциялық құқық
Санат:Секуляризм
Олий Мәжіліс

оңға|нобай|Олий Мәжілісінің Сенатының құрамы:<br /> Партиясыз (100)
[оңға|нобай|Заң шығару палатасының құрамы:'''Үкімет коалициясы:'''<br /> [Өзбекстан Либерал-демократиялық партиясы Өзбекстан «Ұлттық жаңғыру» демократиялық партиясы**Басқа партиялар:** Әділет социал-демократиялық партиясы Өзбекстан Халық Демократиялық партиясы Өзбекстанның экологиялық партиясы]]
**Олий Мәжіліс** () — Өзбекстанның парламенті. 1995 жылы ол Өзбекстан Жоғарғы Кеңесінің ізбасары болды және 2005 жылғы реформаға дейін бірпалаталы болған.

Қазір Олий Мәжіліс екі палата: жоғарғы Сенат палатасы және төмеңгі Заң Шығару палатасы деп бөлінеді. Заң шығару палатасында 150 депутат бар. Сенат құрамында 100 депутат; соның ішінде 86-сы Қарақалпақстан және Ташкенттен сайланады және қалған 16-сы Өзбекстан президентімен тағайындалады. Екі палатаның екеуі де 5-жылдық мерзімдерге сайланады

## Тарихы
**[[Өзбек Кеңестік Социалистік Республикасы|Өзбек КСР]] Жоғарғы Кеңесі** () — 1938 жылдың шілдесінде негізі қаланған Өзбекстанның Кеңес үкіметі заманындағы басты парламенті.

1991 жылы 31 тамызда Жоғарғы Кеңестің кезектен тыс 6-сессиясында Өзбекстанның тәуелсіздігі мен егемендігі жарияланды. 1992 жылы Кеңес атауын өзгертті. Соңғы шақырылымнан кейін Жоғарғы Кеңес 1995 жылы ақпанда таратылып, Өзбекстан Республикасының Олий Мәжілісі болып қайта құрылды.

2005 жылы қаңтар айында болған реформаға байланысты Олий Мәжілісінің екінші палатасы құрылды.

## Дереккөздер

Санат:Өзбекстан саясаты
Санат:Өзбекстан үкіметі
Санат:Елдер бойынша парламенттер
Қауын (фильм)

**Қауын** — 1982 жылы "Қазақфильм" студиясында түсірілген Виктор Пусурмановтың комедиялық фильмі. Ғабит Мүсіреповтың осы аттас әңгімесінің желісімен түсірілді.

## Мазмұны
Әйелдердің киімін тігу жөніндегі технолог Болат іссапармен Алматыдан Мәскеуге пойызбен жолға шығады. Пойыз жүре бастаған сәтте бір қыздың жанұшырып пойызға жүгіріп жете алмай жатқанын байқайды да, пойыздың тежегішін тартып тоқтатады. Осынысы үшін 10 сом айыппұл төлейді.

Пойыздан қалып қоя жаздаған қыздың есімі Зайра, мұның купелесі болып шығады. Купедегі тағы бір жолаушы Викентий Егорович үшеуі ә дегеннен достасып, әңгімелері жараса кетеді. Бір станцияға тоқтағанда (“Ақтұмар” вокзалына) Зайра базардан үлкен қауын көргенін айтып, аузының су құрып мақтайды, оны ести сала Болат сол Чарджоудың қауынын Зайраға әкеп бермек болады. Ол әрекеті сәтсіз аяқталады, қауынды алуын алғанымен, пойызға үлгере алмай қалып қояды.

Дереу вокзал басшыларына жолығып, көмек сұрайды. Олар мұны жүрдек пойызға билетсіз отырғызады, бірақ заңсыз мінген Болатты вагон басшылары түсіріп тастайды. Сонда да алып қауынын көтеріп өзінің пойызын қуып жетеді, бірақ Зайра бұған “сіздің заттарыңызды бұдан алдыңғы станцияға (Ново-Сергеевка) тастап кетіп ем” деп кешірім сұрайды.

Қантасында ақшасы қалмаған Болатқа жаңа танысы шофер Вася көмек көрсетеді. Алайда Васяның машинасымен артта қалған заттарын алып, қайта жетем дегенше Зайра Краснодардың пойызына мініп кетеді, де онымен жолыға алмайды. Болат амалсыз үлкен қауынын көтеріп пойызға міне бергенде, тағы бір әйелдің пойызға үлгере алмай келе жатқанын байқайды да, тағы да пойыздың тежегішін тартып тоқтатады. Бірақ осы сәтте қауын қолынан сусып түсіп, жерге түсіп жарылып қалады.

## Рольдерде

* Тұңғышбай Жаманқұлов — *Болат*
* Жанна Қуанышева — *Зайра*
* Герман Качин — *Вася, шофёр*
* Мәкіл Құланбаев — *ақсакал*
* Леонтий Полохов — *Викентий Егорович*
* Кененбай Қожабеков — *«Ақтұмар» станциясының бастығы*
* Павел Винник — *«Ново-Сергеевка» станциясының бастығы*
* Игорь Ефимов — *Степан Васильевич, теміржолшы*
* Алексей Золотницкий — *Евгений Харитонович, жүрдек пойыздың бастығы*
* Римма Маркова — *кассир* 
* Бикен Римова — *жолаушы*
* Төлеубек Аралбай — *жолаушы*
* Құдайберген Сұлтанбаев — *жолаушы*
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* «Қазақфильмнің» сіз көруге тиіс 5 туындысы

Санат:Қазақфильм фильмдері
Санат:1982 жылғы фильмдер
Кхамти

**Кхамти** — Үндістанның солтүстік-шығысындағы халық (Аруначал-Прадеш одақтық территориясының шығысында). Жалпы саны 12 мың адам. Негізгі қоныстанған елі Үндістан 10 мың адам және Мьянма 2 мың адам.

## Тілі
Тілі - кхамти тілі. Диалектілер: ассам, солтүстік Мьянма, синкалинг кхамти. Жазуы – шан жазуының бір түрі (мьянма әліпбиіне негізделген).

## Діні
Дінге сенушілердің діни байланысы: буддистер.

## Тарихы
Тенгапани бассейні аймағын мекендеген кхамтилер XVIII ғасырда Бор-Кхамти аймағынан көшіп келгендердің ұрпақтары. Халықтардың толқынымен бірге тай кхамти Мьянмада және Үндістанның солтүстік-шығысында біздің дәуіріміздің тоғысында пайда болды. Олар XVIII ғасырдың аяғында қазіргі мекендеу аймағына қоныс аударды.

## Кәсібі
Негізгі кәсібі – суармалы егіншілік (күріш, кендір, қыша, картоп, көкөніс). Буйволдар мен үй құстары өсіріледі. Көмекші кәсіп – балық аулау, кейде – аңшылық. Ерекше сауда - жабайы пілдерді аулау және сату. Қолөнерден – тоқымашылық және ұсталық. Бұрын олар ағаш пен піл сүйегінен ойып, күміспен жұмыс жасаумен танымал болған. Көрші халықтармен және ассамдықтармен зат алмасу дамыған. Кейбір кхамтилар құрылысшы болып жұмыс істейді.

Дәстүрлі қолөнер түрлеріне тоқу, тоқымашылық, ағаш және ұсталық, ағаш және піл сүйегінен ою, күміс шеберлігі жатады. Кхматилер өздерінің шеберлігімен, әсіресе қару жасауымен танымал. Олардың қару-жарақтары піл сүйегінен жасалған, жоғары сапалы. Кхмати найзаларды, садақ пен жебелерді, қылыштар мен қалқандарды жасаумен танымал.

## Өмір салты
Ауылды ақсақалдар кеңесі басқарады, ол басшыны таңдайды. Патрилинейлік туыстық сақталған.. Отбасы біртекті, бөлінбеген отбасылар бар. Барлық ұлдар әкесіне тең негізде мұра болады.

### Дәстүрлі баспаналары
Кхамтилер негізінен өзендерге жақын орналасқан 7 ауылда қоныстанған. Тұрғын үйлері тіректерде орналасқан, қабырғалары бамбуктан жасалып, шатырлары шөппен немесе құрғақ жапырақтармен жабылған. Үйге баспалдақпен террассалар арқылы кіреді.

### Дәстүрлі киімдері
Дәстүрлі киімдері Мьянма үлгісінде: ерлер үшін - ұзын жеңі бар мақта көйлек, әйелдер үшін - мақтадан немесе жібектен (әдетте ақ) тоқылған көкірекше және түрлі-түсті белдемше. Әйелдер күміс зергерлік бұйымдар мен түрлі-түсті моншақтар тағады.

### Дәстүрлі тағамдары
Негізгі тағам - күріш, сондай-ақ балық және көкөністер.

## Сілтеме
* 

## Дереккөздер

Санат:Үндістан этникалық топтары
Санат:Мьянма халықтары