open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Орал округі

**Орал округі** — 1928-1930 жылдары болған Қазақ АКСР-інің әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Орал округі Орал губерниясының бір бөлігінен 1928 жылы 17 қаңтарда құрылды. Орал қаласы округ орталығы болып белгіленді. Округке 15 аудан кірді: 

* Азғыр ауданы. Орталығы — Азғыр ауылы.
* Жымпиты ауданы. Орталығы — Жымпиты ауылы.
* Жаңақала ауданы. Орталығы — Новая Казанка ауылы.
* Жәнібек ауданы. Орталығы — Жәнібек қаласы (кейіннен ауыл).
* Заурал ауданы. Орталығы — Богдановка ауылы.
* Зелёнов ауданы. Орталығы — Зелёное ауылы.
* Қаратөбе ауданы. Орталығы — Қаратөбе ауылы.
* Ілбішін ауданы. Орталығы — Ілбішін ауылы.
* Сламихин ауданы. Орталығы — Сламихин ауылы.
* Тайпақ ауданы. Орталығы — Базаршолан ауылы.
* Тал ауданы. Орталығы — Таловка ауылы.
* Тёплов ауданы. Орталығы — Тёплое ауылы
* Орда ауданы. Орталығы — Орда қаласы (кейіннен ауыл).
* Шалқар ауданы. Орталығы — Шолақаңқаты ауылы.
* Шежін ауданы. Орталығы — Шежін-2 ауылы.

1928 жылы 18 мамырда Зеленов ауданының орталығы Каменный ауылына көшірілді, ал ауданның өзі көп ұзамай Каменка болып өзгертілді.

1928 жылы 29 маусымда Шалқар ауданының орталығы Шалқар ауылы болып өзгертілген Барқын ауылына сол күні көшірілді.

1928 жылы 28 шілдеде кейбір аудандардың орталықтары ауыстырылды. Заурал ауданының орталығы Покатиловка ауылы, Жаңақала - Жаңақала ауылы, Тайпақ - Базартөбе мекені болды.

1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР-нің барлық басқа округтары сияқты округ таратылып, оның аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді.

## Әдебиет
* 

Санат:Қазақ АКСР округтары
Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Қызылорда округі

**Қызылорда округі** — 1928-1930 жылдары болған Қазақ АКСР-інің әкімшілік-аумақтық бірлігі.

Қызылорда округі 1928 жылы 17 қаңтарда Сырдария губерниясының бір бөлігінен құрылды. Округ орталығы Қызылорда қаласы болды. Округ 8 ауданға бөлінді:

* Арал ауданы. Орталығы — Арал қаласы.
* Аламесек ауданы. Орталығы — Аламесек ауылы.
* Қазалы ауданы. Орталығы — Қазалы қаласы.
* Қармақшы ауданы. Орталығы — Қармақшы ауылы.
* Қараөзек ауданы. Орталығы — Тереңөзек ауылы.
* Қарсақпай ауданы. Орталығы — Қарсақпай ауылы.
* Қызылорда ауданы. Орталығы — Қызылорда қаласы.
* Шиелі ауданы. Орталығы — Шиелі ауылы.

1928 жылы 23 маусымда Қараөзек ауданы Тереңөзек ауданы болып өзгертілді.

1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР-інің барлық басқа округтары сияқты округ таратылып, оның аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді.

## Әдебиет
* 

Санат:Қазақ АКСР округтары
Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Қостанай округі

**Қостанай округі** — 1925-1930 жылдары болған Қазақ АСКР-інің әкімшілік-аумақтық бірлігі.

## Тарихы
Қостанай округі 1925 жылы 14 қыркүйекте Қазақ АКСР-не тікелей бағынышты Қостанай уезінің болыстарынан құрылды. Округ болыстарға бөлінді.

1928 жылы 17 қаңтарда Қазақ АКСР-інде округтік бөліністің енгізілуіне байланысты Қостанай округінің шекаралары өзгертілді: Ақмола губерниясының бұрынғы Ақмола уезінің бір бөлігі округке берілді. Округ 15 ауданға бөлінді:

* Аманқарағай ауданы. Орталығы — Семиозёрный ауылы.
* Батпаққара ауданы. Орталығы — Батпаққара мекені.
* Боровской ауданы. Орталығы — Боровской ауылы.
* Викторов ауданы. Орталығы — Ново-Ильинский ауылы.
* Денисов ауданы. Орталығы — Денисовский ауылы.
* Жітіқара ауданы. Орталығы — Жайылма мекені.
* Затобыл ауданы. Орталығы — Қостанай қаласы.
* Қайыңдықұмақ ауданы. Орталығы — Адамовский ауылы.
* Қарабалық ауданы. Орталығы — Тастыөзек мекені.
* Меңдіқара ауданы. Орталығы — Уразовский ауылы.
* Науырзым ауданы. Орталығы — Қайғықарасу мекені.
* Торғай ауданы. Орталығы — Торғай қаласы (кейіннен ауыл).
* Обаған ауданы. Орталығы — Қараоба мекені.
* Урицкий ауданы. Орталығы — Урицкий ауылы.
* Фёдоров ауданы. Орталығы — Фёдоровский ауылы.

1930 жылы 17 желтоқсанда Қазақ АКСР-інің барлық басқа округтары сияқты округ таратылып, оның аудандары ірілендіріліп, республикалық билікке тікелей бағынуға берілді.

## Тұрғындары
Халық тығыздығы 1928 жылы 1 км²-ге 1,9 адамды құрады. Ең көп қоныстанған - Федоров және Боров аудандары (1 км²-ге 12,3 және 13,3 адам)

1926 жылғы санақ бойынша халықтың ұлттық құрамында келесі халықтар басым болды:
* украиндар — 41,3 %
* қазақтар — 31,7 %
* орыстар — 21,2 %
* немістер — 2,8 %
* татарлар — 1,2 %

1926 жылғы санақ бойынша сауатты халық 27,7% -ды құрады:

## Әдебиет
* 

## Дереккөздер

Санат:Қазақ АКСР округтары
Санат:Қазақстан тарихи облыстары
Санат:Қостанай облысы тарихы
Қойтүн (қала, Қытай)

**Қойтүн** (, , ) — ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданындағы Іле-Қазақ автономиялы облысының қалалық ауданы. Бұл атау моңғол сөзі, «үлкен аяз» дегенді білдіреді.

## Тарихы
1884 жылы Шыңжаңның әскери билігі бұл жерлерде пошта бекетін құрды. 1913 жылы Синхай төңкерісінен кейін бұл жерлер Қойтүн ауылы ретінде Ұсу уезінің құрамына кірді (уездегі тоғыз ауылдың бірі). 1950 жылы тамызда ҚХР құрылғаннан кейін әкімшілік бөліністі қайта құру жүргізіліп, Койтүн Ұсу 2-уезд ауданының 1-болысы болды. 1957 жылдың наурыз айынан бастап Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимаратының бір бөлігі Қойтүнде орналасты.

1958 жылы Қойтүн Ұсу уезінен бөлініп, жаңадан құрылған Қарамай қалалық ауданына ауыстырылды. 1975 жылы 25 наурызда Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимараты таратылып, оның бөліктері алып жатқан жерлер жергілікті билік басқаруына берілді.

1975 жылы 29 тамызда ҚХР Мемлекеттік кеңесінің жарлығымен Шәуешек ауданының Қарамай қалалық уезінен шығарылып, Іле Қазақ автономиялық облысының үкіметіне тікелей бағынатын Қойтүн қалалық ауданы құрылды.

1975 жылы 10 қыркүйекте Іле-Қазақ автономиялық облысының астанасы Құлжадан Қойтүнге көшірілді.

1979 жылы қазанда Іле-Қазақ автономиялық облысының астанасы Қойтүннен Құлжаға қайтарылды.

1981 жылы желтоқсанда Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимараты қайта құрылды.

## Географиясы
Қойтүн солтүстігі мен оңтүстігінде Қарамай қалалық ауданы, шығысы мен батысында Тарбағатай аймағымен шектеседі.

## Әкімшілік бөлінісі
Қойтүн қалалық ауданы 5 көше комитетіне және 1 болысқа бөлінеді.

Санат:Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының қалалық аудандар
Қарамай (ҚХР)

**Қарамай** (, *Қарамай*; ) — ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданындағы қалалық аудан. Үрімжіден солтүстік-батысқа қарай 320 км жерде орналасқан. Карамай атауы ұйғыр тілінен шыққан және мазут (қара май) дегенді білдіреді.

## Тарихы
1955 жылы 29 қазанда бұл бөліктерден мұнай табылды - ҚХР құрылғаннан бергі алғашқы ірі кен орны. 1957 жылы 24 қаңтарда Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданының Халық өкілдері ассамблеясының 14 сессиясы жаңа елді мекенді құру туралы шешім қабылдады, ал 1958 жылы 29 мамырда ҚХР Мемлекеттік Кеңесінің жарлығымен Қарамай қалалық ауданы құрылды.

1975 жылы Карамайдан шығарылып, Іле-Қазақ автономиялық округі үкіметіне тікелей бағынуға берілген Қойтүн қалалық ауданы құрылды. Нәтижесінде, Қарамай аумағы екі бөлікке бөлінді.

1982 жылы 16 ақпанда автономиялық облыстың халық үкіметі Қарамайды 4 ауданға бөліп, қалалық ауданға айналдыру туралы шешім қабылдады. 1984 жылы 17 тамызда Карамай Тарбағатай мен Іле-Қазақ автономиялық областарынан шығарылып, автономиялы аймақ үкіметіне тікелей бағынуға берілді; сол уақытта аудандарға бөлу жойылып, Қарамай қайтадан қалалық ауданға айналды. 1990 жылы 8 тамызда Қарамай қайтадан қалалық аудан мәртебесіне көтерілді.

## Тұрғындары
Халқы - 460 000 адам (2015). Хан (қытайлар) халықтың 75% құрайды, қалғаны ұйғырлар, қазақтар, моңғолдар, хуэйлер.

## Әкімшілік-аумақтық бөлініс
Қарамай қалалық ауданы 4 ауданға бөлінген, оның біреуі эксклав жасайды:

## Экономикасы
1955 жылы қала маңында Қытайдағы ең ірі мұнай кен орындарының бірі ашылды. Сол кезден бастап қала мұнай өндіру және қайта өңдеу орталығы ретінде дамып келеді.

## Климаты
Жазда қала климаты құрғақ және ыстық. Жылдық температура диапазоны -25 °C-тан 40 °C-қа дейін жетеді.

## 1994 жылғы апат
1994 жылы 8 желтоқсанда кинотеатрдағы өрттің салдарынан 323 адам қайтыс болды, оның 288-і мектеп оқушылары. Бұл қазіргі Қытай тарихындағы ең үлкен апаттардың біріне айналды. 2009 жылы осы оқиғалар туралы «Қарамай» деректі филімі түсірілді.

## Туыстас қалалар
*  Октябрьский, Ресей
*  Ақтау, Қазақстан
*  Искитим, Ресей
*  Ақтөбе, Қазақстан

## Сілтеме
* Қарамай — 行政 区划 сайтындағы аумақ, халық және әкімшілік-аумақтық бөліністің өзгеру тарихы туралы ақпарат 

Санат:Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының қалалық аудандар
Қорғас (Қытай)

**Қорғас** (, ) — ҚХР-дың Шыңжаң-Ұйғыр автономиялы ауданы Іле-Қазақ автономиялық облысындағы қалалық аудан.

## Тарихы
1983 жылы қарашада Қорғаш уезінде КСРО-мен шекарада (КСРО ыдырағаннан кейін, Қазақстанмен шекарада) Қорғас шекара бекеті ашылды.

2009 жылы Цзинхэ - Құлжа - Қорғас теміржолы салынды. 2011 жылдың желтоқсанында оның Қорғасты Жетігендегі терминалмен байланыстыратын Қазақстан жағындағы жалғасы аяқталды, ал 2012 жылдың желтоқсанынан бастап Қытай мен Қазақстан аралықтарында жүк пойыздары жүре бастады.

Сонымен қатар, Қорғас шекара өткелі аймағында Шыңжаң өндірістік-құрылыс ғимаратының бөліктері тұрғын үй инфрақұрылымы бой көтерді. Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік Кеңесінің 2014 жылғы 26 маусымдағы жарлығына сәйкес Қорғаш уезінің батыс бөлігі Қорғас жеке қалалық уезіне бөлінді.

## Әкімшілік бөлініс
Қорғас қалалық уезі 4 көше комитетіне бөлінген.

## Экономикасы
2009 жылғы желтоқсанда Орталық Азиядан Қытайға жобалық қуаттылығы жылына 60 миллиард текше метр газ шығаратын 1833 шақырымдық трансшекаралық газ құбыры пайдалануға берілді. Қорғаста Орталық Азиядан (Түркіменстан мен Өзбекстанның шекарасынан шыққан және Өзбекстан мен Қазақстан территориялары арқылы өтетін) газ құбыры Қытайдың Батыс-Шығыс газ құбырына PipeChina Батыс құбыр желісі компаниясына қосылады. 2020 жылдың соңында Қытайға Орталық Азиядан келетін газ құбыры арқылы 39 миллиард текше метрден астам табиғи газ жеткізілді. Батыс-Шығыс газ құбыры 27 провинцияның, орталық бағынышты қалалардың және автономиялық облыстардың, сондай-ақ Гонконгтың арнайы әкімшілік ауданының 500 миллионнан астам тұрғындарын газбен қамтамасыз етеді. Орталық Азиядан құбыр арқылы табиғи газ импорты 2020 жылы Қытайдағы газ тұтынудың жалпы көлемінің 15% -дан астамын құрады.

## Сілтеме
* Қорғас қалалық уезі — 行政 区划 сайтындағы аумақ, халық және әкімшілік-аумақтық бөліністің өзгеру тарихы туралы ақпарат. 

Санат:Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданының қалалық аудандар
Шудың нұры

**Шудың нұры** (, ) — Ресей, Алтай Республикасының Қосағаш ауданында шығарылатын алтай, қазақ және орыс тілдеріндегі аудандық қоғамдық-саяси газет. Газет ауданда және республикада болып жатқан оқиғаларды баяндайды. Газеттің құрылтайшылары - Қосағаш ауданының әкімшілігі мен аудандық депутаттар кеңесі.

Газет аптасына бір рет, 8 беттен шығады (оған қосымша жергілікті атқарушы органдар қаулыларының мәтіндері болады).

1979 жылдың 1 қаңтарынан бастап шығады. Газет шығарылатын Таулы Алтай баспаханасында қазақ жазуы болмағандықтан, алғашқыда газеттің қазақ тіліндегі нұсқасы Моңғолияның Баян-Өлгей аймағында басылып шығарылатын. Бұл республикадағы ең танымал аудандық газет, сонымен қатар, Ресейдегі үш тілде шығатын санаулы газет.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ тілді газеттер
Санат:Орыс тілді газеттер
Санат:Алтай тілді газеттер
Санат:Алтай Республикасы газеттері
Санат:1979 жылы КСРО пайда болды
Қазақ ауылдық қонысы

**Қазақ ауылдық қонысы** — Ресей Федерациясы Алтай Республикасының Қосағаш муниципалды ауданындағы муниципалды құрылым.

Әкімшілік орталығы — Жаңа ауыл.

## Тарихы
Ауылдық қоныстың мәртебесі мен шекарасы «Муниципалитеттерді құру, тиісті мәртебе беру және олардың шекараларын белгілеу туралы» Алтай Республикасының 2005 жылғы 13 қаңтардағы № 10-РЗ Заңымен белгіленген.

## Халқы саны

## Ауылдық қонысы құрамы

## Дереккөздер

Санат:Қосағаш ауданының муниципалды құрылымдары
Санат:Алтай Республикасының ауылдық қоныстары
Жаңаауыл (ауыл, Алтай Республикасы)

**Жаңаауыл** — Ресейдің Алтай Республикасы Қосағаш ауданындағы ауыл. Қазақ ауылдық қонысының орталығы. Шу жолында, Қосағаш ауылынан 27 км жерде орналасқан.

## Тарихы
1986 жылы Ақтал ауылының тумалары, қазақтар құрған. 1999 жылы қазақ мәдениетінің мұражайы, сондай-ақ Ұлы Отан соғысында қаза тапқандар мен саяси қуғын-сүргін құрбандарына арналған ескерткіштер ашылды. Мұражай ұжымшар төрағасы А.Ж. Жатқамбаевтың бастамасымен құрылды. 2003 жылы Алтай Республикасының Ұлттық мұражайының филиалы болды.

## Инфрақұрылым
Ауылда жалпы білім беретін мектеп, балабақша, фельдшер-акушерлік орынжай, пошта бөлімшесі, 4 дүкен бар.

## Дереккөздер

Санат:Қосағаш ауданының елді мекендері
Фейк ньюс

нобай|300px|Фейк ньюсті ажырату жолдары: <br>дереккөзді қарастырыңыз; толығымен оқыңыз; авторды тексеріңіз; сілтемелерді қараңыз; жариялану күнін тексеріңіз; қалжың мәтін емес пе? өз көзқарасыңызды таразылаңыз; сарапшылардан сұраңыз
**Фейк ньюс** немесе **жалған жаңалықтар** — дезинформацияның шынайы жаңалық ретінде жариялануы. Олар қаржылық табысты немесе саяси ұпайды жинау мақсатымен оқырманды алдайтындай кейіпте құрастырылады.

Кейде мұндай жаңалықтар түріне тақырыбында бір нәрсе (көбінесе сенсациялық тұрғыдан) жазылып, негізгі мәтінінде оны растамайтын басқа нәрсе жазылған ақпаратты жатқызады.

Сатиралық жаңалықтар бұған ұқсас болғанымен, мақсаты басқа болып келеді: оқырманды алдарқату немесе белгілі бір мәселеге назар аударту.

## Мысалдары
нобай|солға
1835 жылдың 25 тамызында Нью-Йорктегі The Sun газеті Айда жаңа өмірдің табылғаны туралы хабарлады. Кейіннен шыққан қосымша мақалаларда жазылғандай, айлық ағзалар басқа өркениетті қалыптастырған да болып шықты. Газет бұл жаңа құбылысты сол заманның атақты астрономы Уильям Гершель ашып зерттеген, деп жазды. Бұл тақырыпта жарияланған алты мақала газеттің таралымының күрт өсуіне әсер етті. Бірнеше аптадан кейін газет осы жаңалықтың жалған болғанын мойындап жазса да, басылымға тиген кері әсері азғантай ғана болды.

1917 жылдың көктемінде бірнеше ағылшын тілді газет немістер соғыс құрбандарынан глицерин алып шығару үшін арнайы фабрикаларды ашты, деген хабарды таратты. Хабардың жалған болғаны соғыстан кейін ғана белгілі болды. Ал Екінші дүниежүзілік соғыста нацистердің бас насихатшысы Геббельс осы оқиғаны мысал ретінде келтіріп жүріп, сол кездері шын мәнінде жүргізілген холокостты жасыру үшін пайдаланған.

Интернеттің, әлеуметтік желілердің пайда болуымен жалған жаңалықтардың таралуы жаңа деңгейге көтерілді. Мысалы, электронды поштаға келетін кейбір сенсациялық тұрғыдағы сілтемелер тек қана компьютерлік вирус тарату үшін жазылады.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 2020 жылы көп тараған 10 фейк пен қастандық теориясы
* Өтірік видео мен блогтар. 2019 жылы ең көп тараған 10 жалған хабар

Санат:Ақпараттық қауіпсіздік
Санат:Фальсификация
Ақтал (ауыл, Алтай Республикасы)

**Ақтал** — Алтай Республикасының Қосағаш ауданындағы ауыл. Қазақ ауылдық қоныстың құрамына кіреді. Тұрғындары 3 адам (2016), олардың 100% -ы қазақтар.

## Тарихы
1914 жылы құрылған. 1928 жылы Ақтал мекені 46 шаруа қожалығынан тұрды, негізгі халқы - қазақтар болды. Сібір өлкесінің Ойрот облысындағы Қосағаш ауданының Қазақ ауылдық қонысының орталығы.

## Географиясы
Республиканың оңтүстік бөлігінде, Жүзтыт өзенінің жанында орналасқан.

;Климаты
Ақтал бүкіл аймақ сияқты Қиыр Солтүстік аймақтарына теңестірілген.

## Халқы саны

;Ұлттық құрамы
2002 жылғы халық санағының қорытындысы бойынша халықтың ұлттық құрылымында қазақтар 7 тұрғынның жалпы халқының 100% құрады.

## Инфрақұрылым
Мал өсіру шаруашылығы.

## Шекаралық аймақ
РФ ФҚҚ 2006 жылғы 16 маусымдағы № 282 «Алтай Республикасы аумағындағы шекара аймағының межелері туралы» бұйрығына сәйкес, Қазақ ауылдық қоныстың аймағында шекара бекеті белгіленді.

## Дереккөздер

Санат:Қосағаш ауданының елді мекендері
Өкпесүт

**Өкпесүт** — ғұрыптық мәні бар тағам. Оны бір-біріне өкпелеп жүрген ағайынды татуластыру немесе отбасындағы түсініспеушілікті тарқату үшін жасы үлкен әйел адам әзірлейтін болған. Ақсақалы бар үлкен отбасы береке-бірлікті нығайту үшін ренжіскен адамдарды қонаққа шақырып, осы тағамды ұсынған. Тағамның құрамына өкпе (өңешімен бірге), сүт, тұз, үгітілген қара бұрыш кіреді. Сүтке дәмдеуіш пен тұз қосып, сүтті өңеш арқылы өкпеге толтыра құяды. Содан соң, өңешті байлап, баяу отта бір сағат пісіреді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ асханасы
Indigo Renderer

**Indigo Renderer** — физикалық тұрғыдан дұрыс көрсету жүйесі (жарық / энергия / каустика және басқаларының барлық есептеулері өзара тәуелді екенін білдіреді, бұл оны басқа рендерлерден ерекшелендіреді, мұнда барлығы бөлек өңделеді және пайдаланушының өзі анықтайды).
## Сипаттамасы
Indigo MLT (Metropolis Light Transport) қолднады.

Барлық жарық көздері  физикалық модельденген (спектрлік деректер сияқты), және Indigo-да есептеулер мен әлем көрінісін едәуір жеңілдететін мүмкіндіктер бар: виртуалды камера моделі.
## Технология
Indigo технологиясын Maxwell Render  (NextLimit's), Fryrender, YafRay, LuxRender-мен салыстыруға болады.GPU OpenCL (raytraycing) бейнелеуді,мульти-GPU  режимін (bucket-рендеринг), біріншілік фильтрацияны, қайталама көп режимді сфильтрациямен суперсамплингті қолдайды.

Санат:Ғылымтану
Маше

**Маше**, *Мәші* – Атырау облысы, Жылыой ауданында орналасқан көл. Шоқпартоғай ауылының солтүстік батысында 12 шақырым жерде.

## Гидрографикасы
Жем өзенінің жайылмасында орналасқан. Аумағы 11,6 км2, ұзындығы 6,5 км, ені 2,8 км. 
Теңіз деңгейінен 20 м. төменде жатыр. Су жиналатын алабы батпақты сор. Көктемгі қар, жауын-шашын суларымен толысады. Жазда толықтай тартылып қалады. Солтүстігінде Бартылдақты, оңтүстік шығысында Қоскөл көлдері, маңында Оспансор, Құдықсай қыстаулары бар.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы көлдері
Қамыскөл (көл, Атырау облысы)

**Қамыскөл көлі** – Атырау облысының оңтүстік-шығыс бөлігінде Жылыой ауданы аймағында орналасқан. Қамыскөл — Жылыой, Қызылқоға аудандарындағы  көлдің, сайдың, өзеннің аттары. Қамыс (зат есім)+көл (зат есім, георафиялық термин) сөздерінің бірігуінен жасалған біріккен тұлғалы топоним. Жағасында қамыс өскен көл.

## Гидрографикасы
Қамыскөл көлі Жем өзенінен Бақашы және Құрсай каналдары арқылы қалыптасады. Көл оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа қарай созылып жатыр. Көлдің ұзындығы 3,2 км, ең үлкен ені 1,3 км.
Көл Құлсары қаласының батыс бөлігінде, көлдің оңтүстік бөлігінде Құлсары қаласының бір бөлігі орналасқан.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы көлдері
Санат:Жем су алабы
Бейбіт

**Бейбіт** — Атырау облысы Жылыой ауданындағы көл.

## Гидрографикасы
Жем өзенінің сағасында орналасқан. Ұзындығы 6,2 шақырым, ені 1,7 шақырым.

## Дереккөздер

Санат:Жылыой ауданы көлдері
Матвеев (көл)

**Матвеев** – Ертіс алабындағы тұйық көл. 

## Географиялық орны
Қызылтұз көлдерінің солтүстік-батысында орналасқан. Павлодар облысы Железин ауданындағы Жаңа Жұлдыз ауылының батысында 4 км-дей жерде, теңіз деңгейінен 102 м биіктікте жатыр.

## Гидрографиясы
Аумағы 7,1 км², ұзындығы 5,6  км, енді жері 1,5  км, жағалау бойының ұзындығы 15,8  км. Жауын-шашын,жер асты суларымен толысады. Жағалауы негізінен жайпақ, пішіні доға тəрізді, батыс жəне шығыс бөліктерінде қалың қамыс өскен. Қараша–сəуір аралығында суы қатады. Суы тұщы. Жазда мал суаруға жарамды. Алабы шабындық, шүйгін жайылым ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Железин ауданы көлдері
Санат:Ертіс су алабы
Әмина Сүлейменқызы Мәметова

**Әмина Сүлейменқызы Мәметова**  07.12.1901 жылы Батыс Қазақстан облысының Тайпақ ауданында дүниеге келген. Әмина Мәметова - қазақтың қаһарман қызы, Шығыстан шыққан тұңғыш Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған қыз – Мәншүк Мәметованың анасы, қазақ қыздарының арасынан шыққан әдебиеттану пен әдеби сын саласындағы тұңғыш ұстаз-ғалымдардың бірі. Әкесі – Сүлеймен Нұралы ханға төрт атадан, (Нұралы – Орман – Күсіпғали – Жүсіп – Сүлеймен) Әбілқайыр ханға жеті атадан қосылады . 

## Өмірбаяны

Жары Ахмет Мәметов алғашқы дәрігерлердің бірі, танымал қоғам қайраткері болған. Өзінде бала болмағандықтан, ағасы Жеңіскәлінің қызы Мәншүкті өз тәрбиесіне алған. 

Әмина Сүлейменқызы алғашқы білімді Хұсни-Жамал Нұралыхановадан алған. 
*1917 жылы Орал қаласындағы қыздар училищесін бітірген. 
* 1928 жылы Саратов университетінің лингвистика бөлімін бітіреді. 
* 1928-1930 жылдары Семей кеңес партия мектебінде оқытушы
* 1930-1931 жылдары Алматыда мектеп әдіскері болып қызмет атқарды.
* 1932 жылы Батыс Қазақстан облысының құрылуына байланысты Ахмет пен Әминаны Орал қаласына жұмыс бабымен шақырады. Олар жоғары білімді мамандар есебінде жаңадан ашылып жатқан білім беру және денсаулық сақтау саласында басқарушы қызметіне тағайындалады. 
*1934 жылы Ахмет, Әмина Мәметовтар Алматы қаласына жұмысқа шақырылады. 
* 1945 ж кандидаттық диссертациясын қорғаған. 
* 1947-48, 1952 ж Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында әдебиет кафедрасына жетекшілік еткен. 

## Әдеби қызметі
Баспасөз бетінде 20-жылдардан көріне бастаған Әмина Сүлейменова әдеби айтыстардың ортасында ойлы да өткір сын мақалаларын жиі жариялайды.  Әйелдер тақырыбына аса көңіл аударған.  «Екпінді жас» журналында редакторлық жұмыс атқарған. Мәншүк Мәметоваға арнаған мақалалары, естеліктері оның шығармашылығында ерекше орын алады. Әмина Мәметова - қазақтың би-шешендері туралы зерттеу жұмысын жасаған тұңғыш ғалым. Қазақ әдебиетінің тарихы бойынша жүзден астам ғылыми мақала, оқулықтар, бағдарламаларды жарыққа шығарды.

## Марапаттары
«Республиканың еңбек сіңірген мұғалімі» атағына ие болды. «Октябрь революциясы» орденімен, ондаған медальмен марапатталған.

## Дереккөздер
Берлин Кенжетайұлы Иришев

**Берлин Кенжетайұлы Иришев** (9 мамыр 1945, Жітіқара, Қостанай облысы, Қазақ КСР) — экономист әрі дипломат, экономика ғылымдарының докторы.

## Өмірбаяны
Алматы халық шаруашылығы институтын және Мәскеу қаржы институтының күндізгі аспирантурасын, РФ Президентіне тиесілі Мемлекеттік қызмет академиясының, Дипломатиялық және стратегиялық зерттеулер орталығының докторантурасы (Париж) бітірген.

1973 жылдан бастап Алматы халық шаруашылығы институтында сабақ береді. 1990-1992 жж. Қазақстанның Сыртқы экономикалық байланыстар банкінің (Қазсыртэкономбанкі) басқарма төрағасы. 1992-1994 жж. «Alem Bank Kazakhstan» басқарма төрағасы. 1994-1995 жж. Қазақстанның Мемлекеттік экспорттық-импорттық банкінің (Эксимбанкі) басқарма төрағасы. 1995-1996 жылдары Қазақстан Республикасы Президентінің экономика кеңесшісі. 1997 ж. - «Экономиканы қайта құрылымдау мен шетелдік капиталды пайдаланудың инвестициялық стратегиясы» докторлық диссертациясы (Мәскеу, 1997 ж.). 1996-2002 жылдары Франциядағы Қазақстан Елшілігінің Министр-кеңесшісі Төтенше және Өкілетті Елші дәрежесінде. 1996 жылдан бастап Францияда тұрады. 2005 жылдан - «Parlink Consulting» компаниясының басқарушы серіктесі (Париж).

## Кітаптары
* Иришев Б.К. Капиталистік экономиканы реттеудің ақша-несиелік әдістері. Алматы, 1985.
* Иришев Б. К., Гнатов В. А., Коржов А. И. және басқалар. Инвестициялық үдерісті жеделдетудің қаржылық-несиелік механизмі. Алма-Ата, 1988.
* Иришев Б. К. Капиталистік елдердің ақшалай-несиелік жүйесіндегі жаңа құбылыстар. 1989.
* Иришев Б. К. Ақшалай-несие саясаты: түсінігі және механизмі. Алма-Ата, 1990.
* Иришев Б. Экономикалық қайта құру және шетелдік капиталды пайдалану. Мәскеу, 1997.
* Иришев Б. Франция: ХХІ ғасырға қадам басу. Алматы, 2002. (*«Ұлы Жібек жолы бойында» атты 2-Халықаралық жәрмеңкедегі «Білім және ғылыми әдебиет» номинациясы бойынша жеңімпаз кітап*).
* Иришев Б. Еуропаға апарар жол. Еуродақ: интеграциялық модел тәжірибесі (эволюция, құндылықтар, мәселелер). Алматы, 2009 (*Ресей ғылым академиясының академигі, Ресей ғылым академиясының Еуропа институтының директоры Н. Шмелевтің «Вопросы Экономики» журналындағы рецензия - 2010 ж. қазан*).
* Иришев Б. Еуро дағдарысы және жаһандық тәуекелдер. Мәскеу: Бүкіл әлем, 2014.

## Отбасы және жеке өмірі
Бірінші әйелі — Алма. Ұлдары — Азамат (1967 ж. туғ.) пен Алмаз (1976 ж. туғ.)

Иришев, Алмаз Берлинұлы (1976 жылы 17 шілдеде Алматыда туған, ажырасқан, балалары Данияр мен Әмір). - Sky Bridge Group консалтингтік компаниясының президенті.

Иришев, Азамат Берлинұлы (1967 жылы 7 шілде туған) - «Sky Bridge Capital» басқарма төрағасы (Әйелі - Мадина Жаңабекқызы Биешова. Балалары - Диас, Ілияс, Ажар, Диана).

Екінші әйелі — Элеонора. Балалары —  Алан (1995 ж. туғ.) мен Алина (2000  ж. туғ.), Париждегі жеке католиктік мектепте оқиды.

Ол гольф, тау шаңғысы және велосипед тебуді ұнатады. Мушкетерлер ассоциациясының мүшесі және Франциядағы қазақстандықтар қауымдастығының президенті.

## Дереккөздер

Санат:Жаңа экономикалық университеті түлектері
Санат:Қазақстан дипломаттары
Санат:Қазақстан экономистері
Санат:Қазақстан кәсіпкерлері
Қурай жотасы

**Қурай жотасы** — Шығыс Алтай, Алтай Республикасы, Қосағаш ауданындағы, Башқауыс және Шу өзендерінің суайрығы. Жотаның ұзындығы шамамен 140 км, максималды биіктігі 3446 м, Жоғарғы Орталықтың шыңы. Жота оңтүстікте Шу және Қурай даласымен шектеседі. Шығыста Чихачев жотасымен жалғасады, батысында Айқұлақ жотасынан Шібіт өзені аңғары бөлінеді. Ол метаморфты жыныстардан тұрады. Оңтүстік баурайында палеоген мен неогеннің континенттік борпылдақ шөгінділері пайда болады. Алпілік белдеудің астындағы солтүстік беткей субалпілік шалғынды және қарағайлы ормандармен, оңтүстік беткей — дала өсімдіктерімен жабылған.

## Этимологиясы
Құрғақ, құрғақ жер () — сөзінен сенімді түрде шығарылады.

## Негізгі шыңдар
* Орталықтың жоғарғы жағы — 3446 м.
* Тыттужарық — 3367 м.
* Жантерек — 3402 м.
* Төбешік — 3201 м.

## Галереясы

Сурет:Курайский хребет6.jpg
Сурет:Курайский хребет7.jpg
Сурет:Курайский хребет.jpg
Сурет:Курайский хребет9.jpg
Сурет:Курайский хребет3.jpg
Сурет:Курайский хребет5.jpg
Сурет:Курайский хребет2.jpg
Сурет:Курайский хребет4.jpg
Сурет:Река Чуя с Курайского хребта.jpg
Сурет:Водопад на Курайском хребте.jpg
Сурет:Курайский хребет10.jpg
Сурет:Курайский хребет8.jpg


## Әдебиет
*

Санат:Алтай Республикасының тау жоталары
Санат:Алтай Республикасы
Санат:Алтай таулары
Нарынкөл (өзен)

**Нарынкөл** — Ресей өзені, Алтай Республикасының Қосағаш ауданында ағады.

## Этимологиясы
Нарын-Коол, Нарым-кол, Норонгол  — жіңішке, қысаң дегеннен шыққан. *Нарын* — ескі моңғол үлгісі; екінші түбірі  — өзен, өзен аңғары, өзен арнасы  дегеннен шыққан. Нәтижесінде, жіңішке өзен, өзен тармағы, құрғақ өзен аңғары.

## Сипаттамасы
Өзеннің қайнар көздері Чихачев жотасының шығыс беткейлерінде, Қараойық тауына жақын жерде орналасқан. Өзен арнасы бірнеше көлден ағып өтеді, оның ең ірісі - Кіндіктікөл. Богута өзенімен қосылып, Жүзтыт өзенін құрайды.

## Әдебиет
*

Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Санат:Жүзтыт су алабы
Ли Рамун

**Ли Раамун** (29 қаңтар 1965) — каймандық футболшы, футбол жаттықтырушысы. Ұлттық құрама сапында 12 гол соқққан, бұл рекордтық көрсеткіш.

2012 жылдан бері "Джорджтаун" клубын жаттықтырады.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://archive.is/20130219022214/http://www.caymanfootball.ky/news/releases/2005leehonoured.htm

Санат:Кайман аралдары футболшылары
Санат:Кайман аралдары Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Джорджтаун ФК ойыншылары
Санат:Кайман аралдары футбол жаттықтырушылары
Санат:Джорджтаун ФК жаттықтырушылары
Жүзтыт

**Жүзтыт** (; Богута) — Алтай Республикасының Қосағаш ауданындағы өзен, Шу өзенінің жоғарғы ағысы.

## Этимологиясы
Өзеннің атауы алтайдың  — жүз, *тыт* — сағызқарағай және жүз сағызқарағай, көп сағызқарағай, сағызқарағай орманы дегенді білдіреді. Өзен аңғарында ежелгі сағызқарағай орманының қалдықтарын табуда. Орта ғасырда қуатты металлургиялық аймақ Жүзтыт аңғарында орналасқан және металл балқыту үшін ормандар кесілген деп есептеледі.

## Физикалық-географиялық сипаттамалары
Ол Чихачев жотасының батыс беткейіндегі көл жағалауынан Оң Богута деп аталатын 2931,1 м биіктіктегі атауы жоқ көлден бастау алады. Әрі қарай, 15 шақырымнан кейін Сол жақ Богута өзенімен қосылып, Богута көліне құяды және атауы *Богута* деп өзгереді, содан кейін Адай көлі арқылы ағып, оң жағында Өрістінің кіші тармағын қосып, Көккөлге құяды. Богута көлінің арғы оң жағынан Шағанкөл және Нарынкөл салалары құйып, өзен атауын Жүзтыт деп өзгертіп, батысқа қарай бұрылып, Шу даласына құяды. Онда Жүзтыт көптеген салалармен қосылып, өзінің соңғы атауы - Шуды иеленеді.

Жүзтыт өзенінің су алабы оңтүстікте Орталық өзенінің (Шу тармағы) су алабымен және Шу жолымен шектелген. Сәйлүгім жотасы және Ресейдің Моңғолиямен шекарасы да осы жерден өтеді, ал оңтүстік-шығыс және солтүстік-шығысында Чихачев жотасы орналасқан.

Өзен аңғарында ауылдар: Тожонты, Жаңаауыл, Көкөр, Төбелер, Ақтал, өзен сағасынан алыс емес жерде аудан орталығы — Қосағаш орналасқан. Бірнеше бұлақ- Қалан мен Арқалыдалық бар.

## Көрікті жерлері
Жүзтыт өзенінің аңғарында көптеген археологиялық орындар бар. Жүздеген тас қорғандар, дуалдар, стелалар, балбалдар орналасқан. Археологиялық орындардың көп бөлігі өзеннің орта ағысында шоғырланған. Олардың ішіндегі ең ежелгісіне - 7 палеолит дәуірі жерлері жатады. Саны 150-ге жуық құрылмасы әр түрлі керексурлар қола дәуіріне кіреді. Олардың ең ірілері Калан бұлағында орналасқан.

1978 жылы Жүзтыт өзенінің орта ағысында, жазда құрғап қалатын көл жарында ашылған ғұн дәуіріндегі қыш-құмыра пеші кешені ерекше болып табылады. Қыш-құмыра пештерінің жанынан темір балқыту пештерінің қалдықтары табылды. Өзеннің қарсы жағасында, *Шыңғысханның пеші* деген атауы бар шағын таудың етегінде, тағы бірнеше ежелгі темір балқытатын көріктер белгілі.

Аңшылық көріністерін, сонымен қатар жануарлар - тау ешкілері, иттер, бұғыларды бейнелейтін көптеген петроглифтер кездеседі.

## Галереясы

Чуйская степь5.jpg|Шыңғысхан кермесі
Боро Бургазы.jpg|Барбұрғазы өзені, оң саласы
Юстыт 3.jpg|Нарынкөл мен Богута өзендерінің түйісетін жері, Жүзтыт өзенінің бастауы
Шаман дерево.jpg|Өзен аңғарындағы Шаман-ағаш
Чуйская степь3.jpg|Жүзтыт өзені аңғарындағы қорғандар
Юстыт.jpg|Ирелеңдер
Киндыктыкуль.jpg|Кіндіктікөл


## Әдебиет
*

## Дереккөздер

Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Санат:Шу (Қатын тармағы) өзені тармақтары
Акционизм (өнер)

**Акционизм** ( - іс-әрекет өнері) — 1960 жылдардағы авангардтық өнерде пайда болған хэппенинг, перформанс, эвент, демонстрация өнері секілді өнер жиынтығы. Акционизм идеологиясына сәйкес суретші түрлі оқиғалар мен үдерістердің ұйымдастырушысы болуы керек. Акционизм өнер мен болмыс арасындағы шекараны жоюға тырысады.

[нобай|Мим [Пабло Сибес және суретші Мануэль Бастанте]]
[нобай|[Марина Абрамович Заманауи өнер мұражайында «Суретшімен бірге» қойылымы кезінде]]

## Тарихы
Акционизм 1960 жылдары Батыс Еуропаның көркемдік ортасында қалыптасты. Өзін-өзі танудың жаңа тәсілдерін іздеу барысында суретшілер статикалық көрмені өздері қатыса алатын іс-әрекетке айналдыруға, сонымен бірге көрерменді динамикалық үдеріске - әрекетке тартуға тырысты. 

Шығармашылық көркемдік үдерісті бірінші орынға қоятын акционизм өз бастауын қисынсыздығы мен өнердегі ережелерден бас тартуымен ерекшелентін дадаизмнен алады. Бірінші дүниежүзілік соғыстың сұмдықтары мен әділетсіздіктеріне жауап ретінде пайда болған қозғалыстың алғашқы қатысушылары Цюрихтегі неміс ақыны және драматургі Хуго Балль ұйымдастырған кештерге қатысу арқылы өнер туралы әңгімелер қозғады және шағын сахнада қойылымдар қойып, үдерісте болу идеологиясын дамытты. Дадаизмнің негізін қалаушысы суретші Тристан Тцара болып саналады.  

Мағынасы бойынша осыған ұқсас, дадаизмнен бұрын фумизм дамыған болатын. Фумистер - 1878 жылы қазан айында жабық қоғамға біріккен Париж суретшілерінің, ақындарының және драматургтерінің қоғамдастығы. Қоғам мүшелері бір-біріне өзінің жаңа эскиздері, монологтары немесе көріністерің көрсетіп, оларды талқылау мақсатында үнемі жиналып отырды. Соңғы фумистердің бірі - композитор Эрик Сати болып табылады.

1920 жылдардың аяғында неміс дадаизмі біртіндеп экспрессионизмге келе бастады. Абстрактілі экспрессионизм стилінде жұмыс жасаған американдық суретші Джексон Поллок 40-шы жылдардың аяғында ерекше «тамшылау» техникасымен жұмыс істей бастады. Ол кенепті еденге жайып, оның айналасында жүріп, қылшақ пен түрлі заттарды пайдалану арқылы бояуды кенептің бетінде шашыратты. Осылайша, сурет салу мен шығармашылықпен айналысу процессі біртіндеп көрермендері бар көрсетілімге, үдеріске айнала бастады.

## Танымал өкілдері
* Ив Кляйн; 
* Герман Нитч; 
* Джексон Поллок; 
* Мануэль Бастанте; 
* Петр Павленский; 
* Олег Кулик.

## Дереккөздер

Санат:Заманауи өнер
Санат:Акционизм (өнер)
Санат:Өнер жанрлары
Джорджтаун (футбол клубы)

**Джорджтаун (футбол клубы)** — Кайман аралдарының Джорджтаун қаласындағы футбол клубы.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* Кайман аралдары чемпионы: 3

:: 1996–97, 1998–99, 2001–02

* Кайман аралдары кубогы: 4

:: 1997–98, 2001–02, 2009–10, 2010–11

* Cayman Islands Digicel Cup: 2

:: 2009–10, 2010–11

## Сілтемелер
*

## Дереккөздер

Санат:Кайман аралдары футбол клубтары
Санат:1996 жылы құрылған футбол клубтары
Богута (көл, Богута өзенінің бастау)

**Богута** — Ресейдегі көл, Алтай Республикасының Қосағаш ауданында, Моңғолия шекарасынан 2 км жерде орналасқан. Суайдынының ауданы — 2,5 км², су жинайтын алаптың ауданы — 125 км² құрайды. Сол жақ Богута және Оң жақ Богута өзендері көлге құяды, ал Богута өзені көлден шығады.

## Этимологиясы
Богуты, Могута, Мыюта, Мыйту  — жылан сөзінен шыққан;  — жыланды, жыланы бар деген сөзімен салыстыруға болады.

## Сипаттамасы
Көл биік таулы, батпақты жерде, теңіз деңгейінен 2468 метр биіктікте орналасқан. Аумақ көлік жолдарының мүлдем жоқтығымен сипатталады және рұқсат алу қажет болатын шекаралас аймақ болып табылады.

## Су тізімі туралы мәліметтер
Ресейдің мемлекеттік су тізілімінің деректері бойынша ол Жоғарғы Об су алабы аймағына, өзеннің су шаруашылығы бөлімі - Қатынға, өзеннің суббассейні - Бия мен Қатынға жатады. Өзеннің өзендік алабы - (Жоғарғы) Обтан Ертіспен тоғысқанға дейін. Су нысанының коды - 13010100311115100000366.

## Әдебиет
*

Санат:Қосағаш ауданы көлдері
Санат:Жүзтыт су алабы
Көккөл (көл, Алтай Республикасы)

**Көккөл** — Алтай Республикасының Қосағаш ауданында орналасқан Ресейдегі көл.

## Сипаттамасы
Көлге үстіңгі қабаттағы көлдер (Адай, Богута) арқылы ағытын Богута өзені құяды. Көл теңіз деңгейінен шамамен 2400 метр биіктікте, батпақты, ормансыз жерде орналасқан.

## Әдебиет
*

Санат:Қосағаш ауданы көлдері
Санат:Жүзтыт су алабы
Адай (көл)

**Адай** (*Орталық Богута*) — Алтай Республикасының оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Қосағаш ауданы Көкөр ауылдық қонысының аумағындағы биік таулы көл.

## Сипаттамасы
Жолайын аңғарындағы Богута өзенінде (Жүзтыт өзенінің сол жақ бастауы) Богута (Богута өзенінің бастауы) мен Көккөл көлдерінің арасында теңіз деңгейінен 2 454,9 метр биіктікте орналасқан. Ормансыз, аласа шөптерге толы жер.

## Этимологиясы
 — туыстардың ішіндегі ең үлкені дегеннен шыққан; мүмкін жеке есім.

## Әдебиет
*

Санат:Қосағаш ауданы көлдері
Санат:Жүзтыт су алабы
Кіндіктікөл

**Кіндіктікөл** () — Ресей, Алтай Республикасындағы биік таулы көл. Монғолиямен шекараға жақын, республиканың оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан. Көлдің ауданы — 2,8 км², ұзындығы — 2,45 км, ені — 1,75 км құрайды. Су жинау алабы — 49,5 км² құрайды. Теңіз деңгейінен — 2463,6 метр биіктікте жатыр. Көл арқылы Нарынкөл өзені ағып өтеді. Көлде қарауыз тіршілік етеді.

## Сипаттамасы
Әдеттегі ірі моренді-тоған көлі. Онда бірнеше ірі шығанақтар мен бір арал бар. Тереңдігі 3-5 метрді құрайды. Көлдегі ең үлкен тереңдікке жетеді (7,5 метрге дейін) дамыған моренаға жақын. Суы мөлдір, түбі тұнбалы, шығуы минералды, оны көлдің барлық акваториясынан байқауға болады.

## Су тізімі туралы мәліметтер
Ресейдің мемлекеттік су тізілімінің деректері бойынша ол Жоғарғы Об су алабы аймағына, өзеннің су шаруашылығы бөлімі - Қатынға, өзеннің суббассейні - Бия мен Қатынға жатады. Өзеннің өзендік алабы - (Жоғарғы) Обтан Ертіспен тоғысқанға дейін. Су нысанының коды — 13010100311115100000359.

## Әдебиет
*

Санат:Қосағаш ауданы көлдері
Санат:Жүзтыт су алабы
Фермионды конденсат

**Фермионды конденсат** — заттың алтыншы агрегаттық күйі (қатты дене, сұйықтық, газ, плазма және Бозе конденсатынан кейін).

Фермионды конденсат фермиондардан құралады. Ол Бозе конденсаты сияқты аса төмен температураларда түзіледі және асқын аққыш зат болып саналады.

Бұл алғаш рет 2003 жылы Дебора Джин бастаған топтың тәжірибесі нәтижесінде құрастырылған болатын. Ол үшін ғалымдар калийдің 500 мың атомын 5×10−8 K температурасына дейін суытып, магнит өрісіне орналастырды.

Фермионды конденсаттың болу мүмкіндігінің теориялық негізі 1957 жылы ұсынылды. Асқын аққыш қасиетіне ие болу үшін, бөлшектердің барлық кванттық сандары бірдей болу керек. Ал Паули ережесіне сәйкес фермиондардың кванттық сандары бірдей бола алмайды. Бірақ аса төмен температурада фермиондар Купер жұптарынтүзе алады, бұлар Паули ережесіне бағынбайды.

## Сілтемелер
* Могли дать за фермионный конденсат 

Санат:Агрегаттық күйлер
Санат:Кванттық өріс теориясы
Санат:Төменгі температура физикасы
Сәйлүгім жотасы

**Сәйлүгім жотасы** — Алтай Республикасы мен Моңғолияның шекарасында, Алтай тауларында орналасқан тау жотасы. Ұзындығы шамамен 130 км, биіктігі 3500 м-ге дейін, ең биік нүктелері — Сары-Нохойыт (3502 м) және Саржемата (3499 м).

Жотасы құмтастардан, балшықты тақтатастардан, лавалардан және туфтардан тұрады. Биік тауларда қыналарлы және тасты тундралар басым, оңтүстік беткейлерде 2600 м-ден төмен - таулардың құба топырағында дала өсімдіктері бар аймақтар. Жотадан көптеген асулар(Ұлан-даба, Хак, Жүзтыт, Қарахая, Богусук, Хуник-даба, Сұр-даба, Байза, Аран-бажы, Саржемата, Дүрбет-даба және т.б.) бар. Сәйлүгімнің солтүстік-шығыс бөлігінде, Шұлышман өзенінің қайнар көзіне жақын жерде, мәңгі қармен көмкерілген Меңку-тайга шыңдары бар.

Климаты өте қатал, күрт континенталды. Аязсыз кезеңнің ұзақтығы 35-60 күн, қаңтар айының орташа температурасы -32&nbsp;°C, ал ең төменгі температура -62&nbsp;°C дейін төмендейді. Температура амплитудасы жылына 120&nbsp;°C-қа жетеді, ал жазғы күні 30&nbsp;°C-тан жоғары болуы мүмкін. Қар жамылғысының биіктігі 3-9 см, тек биік таулы жерлерде 80-100 см жетеді.

Сәйлүгім Арғыт пен Шу өзендері мен Кобдо су алабының өзендері арасында суайрық ретінде қызмет етеді.

Алтай республикасының үкіметі «Сәйлүгім» федералдық маңызы бар мемлекеттік табиғи қорықты ұйымдастыру туралы шешім қабылдады. Оның аумағы Қосағаш ауданындағы Сәйлүгім жотасында орналасқан бірнеше зоналарды қамтиды. Мұнда популяциясы саны 300-ге жуық дарадай арқарлар, ал тауешкілер — 3 мың дара, сондай-ақ қар барысы - ілбіс тұрады.

## Тағы қараңыз
* Арқанша (3511 м) — жота шыңдарының бірі.

## Дереккөздер

Санат:Алтай Республикасының тау жоталары
Санат:Алтай Республикасы
Санат:Алтай таулары
Арқанша (тау)

**Арқанша** — Ресей, Алтай Республикасының оңтүстігіндегі тау. Моңғолиямен шекарадан 3 км жерде Үкек үстіртінің оңтүстік-шығысында орналасқан.

## Сипаттамасы
Тау Сәйлүгім жотасында орналасқан, таудың оңтүстік беткейлерінен Қалғұты су алабынан аттас екі өзен бастау алады:
* Арқанша (Қарашад тармағы), батыс баурайы бойымен тауды айналып өтеді;
* Арқанша (Қалғұтының сол жақ тармағы), тауды шығыс жағынан айналып өтеді;

## Әдебиет
*

Санат:Биіктігі үш мың метрлік таулы шыңдар
Санат:Алтай Республикасы тау шыңдары
Арқанша (Қарашад тармағы)

**Арқанша** — Алтай Республикасының Қосағаш ауданында ағатын Ресей өзені. Қарашадтың оң саласы. Арқанша деп аталатын және Үкек үстіртінде ағып жатқан 4 өзеннің бірі.

## Сипаттамасы
Өзеннің ұзындығы 21 км, өзеннің бастаулары Арқанша тауының оңтүстік-батысында Сәйлүгім жотасының мұздығында орналасқан. Солтүстік-батысқа қарай ағады, төменгі ағысында арна екі тармаққа бөлінеді: оң саласы Қалғұты өзеніне құяды, сол саласы басқа Арқанша өзенімен қосылып, содан кейін Гусиное көлі арқылы Қарашад өзеніне ағады.

## Әдебиет
* 

Санат:Ақалаха су алабы
Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Санат:Жоғарғы Об су алабы аймағы
Арқанша (Қалғұтының жоғарғы тармағы)

**Арқанша** — Алтай Республикасының Қосағаш ауданында ағатын Ресей өзені. Қарашадтың оң саласы. Арқанша деген атауды иеленген 4 өзеннің ең шығысында орналасқан..

## Сипаттамасы
Өзеннің ұзындығы 11 км, өзеннің бастаулары Арқанша тауының оңтүстік-шығыс беткейлерінде орналасқан. Өзен тауды шығыстан айналып солтүстікке ағады және сол жағалау бойымен, сағасынан 35 км қашықтықтағы Қалғұтыға құяды.

## Әдебиет
* 

Санат:Ақалаха су алабы
Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Санат:Жоғарғы Об су алабы аймағы
Арқанша (Арқанша тармағы)

**Арқанша** — Алтай Республикасының Қосағаш ауданында ағатын Ресей өзені. Арқанша өзенінің сол саласы (Қарашад су алабы). Арқанша деп аталатын және Үкек үстіртімен ағатын 4 өзеннің ең батысында орналасқан.

## Сипаттамасы
Өзеннің ұзындығы 13 км, өзеннің қайнар көздері Бесбоғда массивінің мұздығында орналасқан. Солтүстікке қарай ағып, Гусиное көліне құямас бұрын басқа Арқанша өзеніне құяды.

## Әдебиет
* 

Санат:Ақалаха су алабы
Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Санат:Жоғарғы Об су алабы аймағы
Депортиво Национал

**Депортиво Национал** — Арубаның Ораньстад қаласындағы футбол клубы. Өз алаңындағы ойындарын "Тринидад стэдиумда" өткізеді.

## Жетістіктері

### Ұлттық

* Аруба чемпионы: 2000, 2001, 2003, 2007, 2017

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* http://www.weltfussballarchiv.com/club-profile/aruba/sv-deportivo-nacional/14469/ 

Санат:Аруба футбол клубтары
Ақалаха

**Ақалаха** — Алтай Республикасының Қосағаш ауданындағы Ресей өзені,. Ұзындығы — 126 км. Жазатор өзенімен түйіскен жерде Арғыт өзенін құрайды. Бұл Үкек үстіртіндегі барлық өзендер үшін су жиналатын аймақ. Оңтүстік Алтай жотасының солтүстік беткейінде Қанас асуынан батысқа қарай Қанас мұздығынан бастау алады. Қайнаркөздің биіктігі теңіз деңгейінен — 2370 м. Сағасының биіктігі теңіз деңгейінен — 1531,4 м. Үкек үстіртіндегі өзен аңғарында Пазырық мәдениетінің 1-Ақалаха қорғаны бар.

## Су алабы
* Акалаха
: → Байжігіт
: ← Қараалаха
:: Алаха көлі
:: ← Ақбұлақ
: ← Талдыбұлақ
: ← Жандыкөл
: → Қарабұлақ
: → Ақкөл
: ← Қалжын
:: Қалжынкөл көлі
::: Қалжынкөлбас көлі
: → Қалғұты
:: ← Мұздыбұлақ
::: Мұздыбұлақ көлі
:: ← Қарашад
::: → Гусиное көлінен ағынды
:::: Гусиное көлі
::::: Арқанша
:::::: → Арқанша
:: ← Арқанша
:: → Арқанша
:: ← Арқанша
: ← Қарабұлақ
:: Үкек көлі
::: Қарабұлақ
: → Бетсуқанас
:: ← Қанас көлінен ағынды
::: озеро Қанас
: ← Үкек
:: → Белое көлінен ағынды
::: Белое көлі

## Дереккөздер

Санат:Арғыт тармақтары
Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Энди Фигероа

**Энди Фигероа** (; 10 сәуір 1983 жыл) — арубалық футболшы, Аруба Ұлттық футбол құрамасының экс-қорғаушысы. 

Бүкіл карьерасында тек "Депортиво Национал" клубында ойнаған.
## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:Аруба футболшылары
Санат:Аруба Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Депортиво Национал ФК ойыншылары
Алаха

**Алаха** — Ресей, Алтай Республикасындағы биік таулы көл. Қазақстанмен шекарадан шығысқа қарай 3 км жерде орналасқан. Ауданы — 2,2 км². Су жинау алабы — 52,3 км² құрайды. Теңіз деңгейінен биіктігі — 2054 м. Ол солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылған пішінге ие. Біріктірілген екі көлден тұрады. Ірі саласы солтүстіктен ағады. Екіншісі солтүстік-батыстан ағады. Көлден бір өзен шығады — Қараалаха (Ақалаха өзенінің сол жақ тармағы). Көлден бір шақырым жерде Шыңғыстай ауылы орналасқан. Алпілік шалғындары жағалау бойында орналасқан. Сирек қылқан жапырақты ормандар өседі. Мемлекеттік су тізіліміндегі коды — 13010100311115100000267.

## Дереккөздер

Санат:Ақалаха су алабы
Санат:Қосағаш ауданы көлдері
Шыңғыстай (өзен)

**Шыңғыстай** – Алтай Республикасының (Ресей) Қосағаш ауданында және Шығыс Қазақстан облысының Катонқарағай ауданындағы (Қазақстан) Алтай өзені. Бұқтырманың оң саласы (Ертіс су алабы).

## Сипаттамасы
Өзеннің ұзындығы 34 км. Ресей жерінде Алаха көлінің оңтүстігіндегі Молибдек тауында бастау алады. Жоғарғы жартысында өзен таулар арасында оңтүстік-шығысқа, төменгі жағында - оңтүстік-батысқа қарай ағады. Өзен сағасы Қазақстанда орналасқан, онда өзен тармақтарға бөлініп, Бұқтырмаға құятын сағасынан 309 км қашықтықта (Аршаты кентінен шығысқа қарай 32 км) оң жағалау бойына құяды.

Негізгі салалары: Алғыжақбұлақ (оң жақ, ұзындығы 18 км, ШҚО), Қаратөсбұлақ және Мұқыртайбұлақ (сол жақ, РФ).

Су алабында көптеген таулы көлдер, соның ішінде орта ағысында Қызылтас және Алғыжақбұлақта ірі Шаңғы (Бұқтырма) көлі бар. Кейбір карталарда Алаха көлінен Шыңғыстайға құятын арна көрсетілген (көлден ағатын ағынның көп бөлігі Қатын су алабына енеді). Алаптың ең биік нүктесі — Укек үстіртіндегі Текекүнген тауы (3096 м).

Саға бөлігінде бұрынғы Шыңғыстай елді мекен (қазіргі шекара бекеті), оның жанында өзен арқылы өтетін көпір бар. Бұрын өзеннің жоғарғы ағысында молибден кеніштері жанында Шыңғыстай ауылы болған.

Су алабының ресейлік бөлігі «Үкек үстірті тыныштық аймағының» табиғи паркінің шекарасында орналасқан, ол Ресей Алтайының басқа аумақтарымен бірге «Алтайдың Алтын тауларының» нысаны ретінде ЮНЕСКО Дүниежүзілік мәдени және Табиғи мұра нысандары тізіміне кіреді.

## Дереккөздер

Санат:Бұқтырма тармақтары
Санат:Катонқарағай ауданы өзендері
Санат:Қосағаш ауданы өзендері
Хавьер (футбол клубы)

**Чавьер** (*Xavier F.C.*) — Микронезия Федеративті штаттарындағы футбол клубы. 2013 жылы құрылған. Қазіргі күнде бірінші ұлттық дивизионда ойнайды.
## Дереккөздер

Санат:Микронезия футбол клубтары
Санат:2013 жылы құрылған футбол клубтары
Джулиан Уэйд

**Джулиан Уэйд** (; 12 шілде 1990, , Доминика) — монтсерраттық және доминикалық футболшы, Доминика Ұлттық футбол құрамасы мен "Байе-Маулт" клубының шабуылшысы.

2014 жылға дейін Монсеррат құрамасында ойнаған.

## Жетістіктері

### Клубтық

; Бат Истейт

* Доминика чемпионы (1): 2012–13

## Дереккөздер

## Сілтемелер

* https://www.national-football-teams.com/player/40198.html

Санат:Доминика футболшылары
Санат:Доминика Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Санат:Айдиал ФК ойыншылары
Санат:Бат Истейт ФК ойыншылары
Санат:Каледония ФК ойыншылары
Санат:Слингерз ФК ойыншылары
Санат:Байе-Маулт ФК ойыншылары
Санат:Монтсеррат футболшылары
Санат:Монтсеррат Ұлттық футбол құрамасының ойыншылары
Боралдай (түменбасы)

**Боралдай** (1176 — 1262) — қият руынан шыққан моңғол империясының қолбасшысы, Батудың түменбасыларының бірі. Сүбедей баһадүрдің досы әрі жақтастарының бірі. 1236-1242 жылдардағы мыңқолдардың батысқа жорығын басқарушылардың бірі, кейіннен Алтын Орданың батыс бөлігіне иелік еткен.

## Өмірбаяны
Боралдай 1236 жылы Еділ Бұлғариясына, 1237/1238 жылы Солтүстік-Шығыс Руське қарсы жорыққа қатысқан. Рязан, Владимирді алып, Коломнодағы шайқастан кейін моңғол әскерлері екіге бөлінеді. Боралдай екінші дәрежелі күшпен солтүстікті бетке алып, Ростов, Ярославль, Углич, Галич-Мерский және Вологда қалаларын ойрандады. Тұтқиылдан жасалған шабуылдың нәтижесінде Боралдай әскерлері Сити өзені бойында орыс әскерлерін талқандап, ұлы кнәзді өлтірді. 1240 жылы Боралдай Киівті алуға қатысты. Боралдайдың кейінгі батыс жорықтарына қатысқаны жайлы деректер жоқ. 1241 жылы Батуға Польшаны және Галицк-Волынь кнәздіктерін жаулап алуға көмектесті. 1251 жылы Моңғол империясындағы тақ таласы кезінде Бату 100 мыңдық әскерді Боралдайға беріп Мөңкеге Шағатай хан ұрпақтарына қарсы көмек ретінде Отырарға аттандырады.

## Дереккөздер

Санат:1176 жылы туғандар
Санат:1262 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алтын орда тұлғалары
Санат:Қолбасшылар
Байе-Маулт

**Байе-Маулт футбол клубы** — Гваделупа чемпионаттарында ойнайтын футбол клубы. 1988 жылы Гваделупа кубогының иегері.

## Сілтемелер

* http://usbm-footeo.footeo.com/index.php?module=footeo_kernel 

Санат:Гваделупа футбол клубтары
Айдиал (футбол клубы)

**Айдиал футбол клубы** — Монтсеррат чемпионаттарында ойнайтын футбол клубы. Базасы Брадес қаласында. 
 
## Жетістіктері
**Montserrat Championship**

* Жеңімпаз: 2004
* 2 орын: 2000, 2001, 2002–03

## Сілтемелер

* http://www.rsssf.com/tablesm/montserrat04.html

Санат:Монтсеррат футбол клубтары
Санат:1975 жылы құрылған футбол клубтары
Бат Истейт

**Бат-Истейт** — Доминиканың Розо қаласындағы футбол клубы, 1982 жылы құрылған.

## Сілтемелер

* http://www.rsssf.com/tablesd/domi2010.html#prem

Санат:Доминика футбол клубтары
Шу Алпісі

**Шу Алпісі** — Орталық Алтайдағы тау жүйесі. Солтүстік Шу және Оңтүстік Шу жоталарының екі үлкен бөлігінен тұрады. Жоталарды көлденең тау тізбегі байланыстырады. Тау жүйесінің биіктігі 4173 м-ге дейін (Маашейбаш) жетеді. Орташа биіктігі 3-тен 4 мың метрге дейін жетеді. Тау баурайында 10-ға жуық ірі мұздық бар.

Туристер арасында қысқартулар кең таралған: СШЖ - Солтүстік Шу жотасы және ОШЖ - Оңтүстік Шу жотасы. СШЖ-ге туристер көп барады, бұл саяхат орнына дейін және әр түрлі санаттағы қиындықтардың көптігіне байланысты.

## Әдебиет
* 

Санат:Алтай Республикасының тау жоталары
Лори (футбол клубы)

**«Лори»** () — Арменияның Ванадзор қаласындағы футбол клубы. 1936 жылы құрылды, 2006 жылы тарап кеткенімен, 2017 жылы қайта құрылды. 

## Жетістіктері

### Ұлттық

; 1 лига чемпионы (2)
: 1993, 2017/18
; 1 лигада 2-орын (2)
: 1996/97, 1998
; 1 лигада 3-орын (3)
: 1995/96, 1999, 2000

## Сілтемелер

* http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=8880 

Санат:Армения футбол клубтары