open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Ақтөбекүйік-3

**Ақтөбекүйік-3** - ежелгі қоныс. Қоғам аулынан солтүстікке қарай 13 км жерде. 1970 жылы Отырар археологиялық экспедициясы (жетекші К.Ақышев) зерттеген. Қалашық цитадель, шахристан және рабад болып бөлінеді. Цитадель дөңгелек келген, диаметрі 50 м, биіктігі 5 м төбе. Ол шахристанның батыс бөлігінде орналасқан. Цитадель қабырғалары тік, жоғары бөлігінің диаметрі 35 метр Шахристан сопақша келген төбе, биіктігі 3—3,5 метр Қалашыққа кірер түс оңтүстік жақтан болған сияқты. Шахристаннан шығысқа карай дөңгелек келген, диаметрі 120 м, биіктігі 1,5 м рабад орналасқан. Барлық жағынан бұл қоныс ормен қоршалды. Ордың ені 10—15 м бөліктері сақталған. Жинастырылған заттар (хум, құмыра, саптаяқ, т.б.) Пұшықмардан, Ақайтөбе мен Қостөбе (оңтүстік) материалдарына ұқсас. Оларға қарағанда қонысты халық 1—8 ғасырлар аралығында мекендеп, егін егумен жөне мал өсірумен айналысқан.
## Дереккөздер
Семантикалық шектеу

**Семантикалық шектеу** (семантическое ограничение; semantic constraint) — басы артық қатынастарды азайту мақсатымен жазба құжаттық мәліметтер базасы қатынастарының семантикасына қойылатын шектеу; семантикалық түсініксіздік пен семантика шығынын жою.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Келіншек шөп

Тікенді келіншек шөп|right|thumb
**Keліншек шөп** (Chaetolimon setiferum) — корғасын шөп тұқымдасына жататын көпжылдық шөптесін өсімдік түрі. Биіктігі 20—40 сантиметр, тамыры жуан, жапырақтары тамырын айнала қоршап, жертағандап орналасады. Олардың ішкі орамы (жазғысы) етженді, жалпақ, кейде дөңгелек тобе тәрізді, ал көктемдегі жапырағының сыртқы орамы — жұмсақ, жұқа, тез қурап қалады. Гүлсидамының саны 2—12 тік, сынғыш келеді. Гүлшоғыры бір не екі гүлді масақ. Гүлінің күлтесі — ірі, желегі негізінен бос орналасады. Түбінде ғана біріккен, ақшыл қызыл түсті. Тостағаншасының ұзындығы 12—14 милиметр, түтік тәрізді. Сәуір—маусымда жемістенеді. Оңтүстік Түркістанда, Қызылқұмда сазды, тастақты, жусанды-эфемерлі шөлдерде, аласа таулардың бөктерлерінде кездеседі.

## Дереккөздер
Байланыстыратын зат

thumb|Байланыстыратын зат
**Байланыстыратын зат** () — құйма қалыптаса бастағанда металл қорап беттерінде құйма беттерін бекіндіре бастайтын байланыстырушы зат пайда болады. 

Егер байланыстырушы зат металл тотықтары мен басқа элементтердің қорытпасы болса, оны химиялық байланыстыратын зат деп атайды. Ал, байланыстыратын зат қызметін сол құйма материалы атқарса, оны механикалық зат дейді.

## Дереккөздер


Санат:Механика
Қысқа толқын антенналар

**Қысқа толқын антенналар** (*Антенны коротких волн*) — байланыс үшін немесе радиохабарды  жергілікті жердегі тыңдаушыларға арналған тарату үшін пайдаланылады. Корреспонденттердің мекенжайы белгілі болғандықтан бағытталған антенналар қолданылады. Байланыс ионосфера жағдайына тәуелді болатын кеңістіктік сөуле арқылы орнатылады. Сондықтан байланыс жиілігін тәулік бойы жөне жыл мерзімі бойынша ауыстырып отырады. Ол үшін диапазондық антенналарды немесе бір бағытта бірнеше антеннаны пайдалануға тура келеді. Мұндай антенналардың Надененко дірілдеткіші, горизонталь симметриялық дірілдеткіш, көп дірілдеткішті синфазалық антенна, ромбалық антенна және басқа да түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Алаш серіктестігі

**«Алаш» серіктестігі** - Петропавлда 1918-1919 жылы «Жас Азамат» газетін шығаруға қаржы бөліп отырған серіктестік. Сірә, басында ол Омбыда кұрылса керек. Серіктестік жарнасы 50 сом болып белгіленген. «Жас Азаматтың» жылдық бағасы - 20 сом, жарты жылдығы - 11 сом, үш айлығы 6 сом болғанын басылым бетінен оқимыз. Дерек ретінде көрсетейік, 1919 жылы С.Садуақасұлы бастаған топ журнал шығаруды қалайды. Сонда қаржы сұраған Батыс Сібір мекемесіне «Журналдың 1 жылғы шығыны - 200 мың сом, журнал құны - 100 сом, 1500 кісі жазылса, бөлген ақшаларыңыз ақталады және қайтарылады» дейді.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Антенна диапазоны

**Антенна диапазоны** (Диапазон антенны) — тарату-қабылдау процесінде антеннаның өз параметрлерін өзгеріссіз сақтай алатын жиіліктер диапазоны, яғни:

df  = fmax - fmin;

fmin - өз параметрлерін сақтай отырып қабылдай алатын ең төменгі жиілік fmax/fmin — қатынасы қамту коэффициенті деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бисинхронды тарату

**Бисинхронды тарату** (Бисинхронная передача; bisynchronous
transmission) — тура және кері байланыста берілетін мәліметтердің келісілген синхронизациясын қамтамасыз
ететін цифрлық ақпаратты тарату
төсілі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Подоцит

**Подоцит**  (podocytus,  - аяқ, kytos - жасуша) — бүйрек денешігі қапшығының ішкі қабатын құрайтын, аяқша тәрізді өсінділері арқылы бір-бірімен байланысып жататын бірқабатта орналасқан жалпақ эпителий жасушасы. Подоцит бүйрек денешігіндегі алғашқы зәрді бөлуге қатысады.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Қазақ білімпаздарының тұңғыш съезі

**Қазақ Білімпаздарының тұңғыш сиезі** - Қазақстан Халық ағарту комиссариатының ұйымдастыруымен 1924 жылы 12-17 маусым аралығында Орынборда өтен ғылыми жиын.

Сиез мына мәселелерді қарастыруды жоспарлаған: "1. Қазақ емлесін бірөңкейлеу. 2. Қаріп жағдайын қарастыру. 3. Халық әдебиетінің халін һәм оқылатын пәндерді жоспарлау. 4. Оқу һәм білім кітаптарын көбейту шарасын қарастыру. 5. Қазақ пән сөздері бір болу мәселесі". Сиез Орынборда ағарту қызметкерлері ұйымының үйінде өтеді. Оны Халық ағарту комиссары Нұғыман Зәлиұлы ашып, комиссардың орынбасары Молдағали Жолдыбайұлы уәкілдерді топка келген кісілермен таныстырады. Олар: Мәскеу деп Күншығыс баспасөз тарататын кіндік ұйымнан - Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан мен Нәзір Төреқұлов, Бұхарадағы қазақтар атынан - Мырза Наурызбаев, Түркістаннан - Халел Досмұхаметов мен Ишанғали Арабаев, Қазақстанның аймақтық партия комитетінен - Аспандияр Кенжеев, Жалпыресейлік кәсіпшілер кеңестер ұйымының қазақ аймағы бөлімінен — Мұхтар Саматов, Орынбордағы қазақ институтынан (КИНО) - Мұхтар Мырзаев, Қазақстан халық ағарту комиссариатынан - Ахмет Байтұрсынұлы, Елдес Омаров, Нұртаза Ералин, Нұғман Зәлиев, Молдағали Жолдыбаев, Қостанай губернелік оқу бөлімінен - Ерғали Алдоңғаров, Семей губернелік оқу бөлімінен - Мәннан Тұрғанбаев, Орал губернелік оқу бөлімінен - Нығмет Шағиев, Бөкей губернелік оқу бөлімінен - Рүстем Ағыбаев, Қазақ аймағын зерттеп, ғылым жиятын қауымнан - Міржақып Дулатов, Орынбордағы газет-журнал басқармаларынан - Рақым Сүгіров. Аталған жиын қазақ тілі мен әдебиетінің ғылыми жүйесі, әсіресе әліпби, орфография, терминология, оқыту әдістемесі, ономастика т.б. салалар бойынша маңызды қаулылар қабылдайды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Семафор

**Семафор** (semaphore) — процестерді синхрондаудың программалық құралы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Жаппай қырып-жоятын қарудан қорғану

**Жаппай қырып-жоятын қарудан қорғану**— әскерлерді , тылдағы нысандарды ядролық, химиялық, биологиялық қарулардан қорғау, әскерлердің соғысқа қабілеттілігін сақтау мақсатында жүргізілетін шаралар жиынтығы. Оған төнген қауіп туралы дер кезінде хабарлау, халықтың кейбір бөлігін қауіпсіз жерге көшіру, қорғанатын баспана ұйымдастыру, қорғанудың дербес құралдарымен, сумен, азық-түлікпен қамтамасыз ету, халықтың азаматтық қорғаныс ісі жөніндегі білімін арттыру және адамдардың үрейленбеуі үшін арнаулы тәртіп сақтайтын қызмет орнын құру т.б. шаралар жатады. Сондай-ақ, оған белгілі бір ауданда жарылған ядролық бомба желдің соғу бағытына қарай көптеген аймаққа радиоактивтік зақым келтіретінін есепке ала отырып, әуеден төнген қауіп-қатермен бірге, жаудың ядр. соққысы қай ауданда болғанын, барлаушылардан түскен мәліметтер бойынша желдің бағытын, атом қаруының радиоактивтік зақым келтіретін аймағының көлемін радио арқылы халыққа хабарлау жүйесі де енеді.
## Дереккөздер
Ақшеңгел каналы

**Ақшеңгел каналы** - ортағасырлық жасанды су арнасының орны. Аққұм аулынан оңтүстікке қарай 22 км, Ақшеңгел қыстауынан солтүстік-шығысқа қарай 2 км жерде. 2003 жылы Оңтүстік Қазақстан кешенді археологиялық экспедициясы (жетекші К.Байпақов) зерттеген. Канал Байырқұм не Ешкікөл жақтан тартылып келген секілді. Бағыты солтүстік-батысқа карай созылып жатыр. Ақшеңгел каналы 3 негізгі бөлікке жөне бірнеше майда тармақтарға бөлінген. Әрбір бөліктер қысқа тармақтар арқылы бір-бірімен байланыстырылған. Канал ені қос жолымен есептегенде 34, 23,28 метр Жал биіктігі 1,30 м, 1 м, 70 см аралығында, ені 3—4 метр. Осы маңайда ескі егістік алқаптар көптеп кездеседі. Каналдың Ақшоқат қыстауынан келер тұсы бұзылып, кейінгі жылдары егіншілікке пайдаланылған.
## Дереккөздер


Санат:Каналдар
Итеш Кішкейұлы

**Итеш Кішкейұлы** (1825-1905) - қазіргі Семей облысы, Аякөз ауданында туып-өскен от ауызды, орақ тілді шешен. Итеш Керей руының Көсе тармағынан шыққан. Итеш бұрынғы Ақшәулі болысына қарасты тоғыз старшын ауылды басқарған би екен.

Сөз сайыс билік-тартыста Итеш ешбір биге дес бермейтін бопты. Ол әсіресе, Үржар ауылының төресі Тайлақпен жиі кездесіп, екеуі ұзақ айтысып қатысады. Екеуінің шешендік сөз сайысын жұрт әдейі іздеп барып тыңдайды.
:- Ол айтыс, шешендік әңгімелер бүгінде есте қалмады ғой, - дейді Итеш жөнінде сөйлеп отырған Нұрахмет ақсақал. Сексен екінші жылы Аякөз ауданының орталығында кездесіп әңгімелескенімізде Арықмолдаұлы Нұрахмет қария жетпіс бес жаста болатын. Аксақал сәл ойланып отырды да, әңгімесін әрмен жалғады:
:-	Итеш шешен мен Тайлақ төренің екеуінің де билігі қолдан кетіп, кедейленіп, қартайған шақтары. Тайлақ төреде аяқ артар жалғыз ат. Итеште сары байтал ғана қалған. Үржар маңында өтпекші болыс-билердің сиязына екеуі алдын ала бармақшы боп, келісіп қойған екен. Келісілген уақыт таяғанда байталының арқасы жауыр болып, Итештің сиязға барудан айнып отырған кезінде, оны ерте кетпек болған Тайлақ төре келеді. Ол үйге түссе, Итеш байталын әкелуге кеткен екен. Тайлақ төренің үйде отырғанын сырттағы атынан танып, байталын белдеуге байлап жатқан Итеш:
::- Сары байталдың арқасы жауыр болды,
::Сиязға бармасыма тәуір болды,
- дегенде, Тайлақ төре үйде отырып:
::Жас күніңде сүйегің жеңіл еді,
::Қартайғанда қырсық басып ауыр болды, -
деп іліп әкетеді. 
Үйге кіріп келген Итеш:
::Жасымда көрмеп едім байтал мініп,
::Жөніңмен жауабынды қайтар біліп.
::Бұл күнде сен де кедей, мен де кедей,
::Адамға дос бола ма жиған мүлік.
::Сиязға тез бара ғой, Тайлақ төре,
::Шығыпсың жалғыз атты сайлап төре.
::"Жетпейді жоққа жүйрік" дегендейін,
::Жоқшылық қолымды тұр байлап, төре, -
деп өлеңдетеді.

Тайлақ төре сөзден де тосылып құрдасының сиязға бармаймын деген ниетіне қосылған екен.

## Дереккөздер


Санат:1825 жылы туғандар
Санат:1905 жылы қайтыс болғандар
Санат:Аягөз ауданында туғандар
Санат:Қазақ би-шешендері
Ақ аю туралы

**«Ақ аю туралы»**, жазушы Әуезовтың мақаласы. 

*«Социалды Қазақстан»* газетінің 1935 жылғы 11 маусымдағы 133-санында жарияланған. Кейін Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 17-томына енген (*1985, 28-31-беттер*). 

Мақала С. Мұқановтың осы аттас поэмасына жазылған сын. Қазақстан Жазушылар одағы мен *«Социалды Қазақстан»* газеті редакциясы *«Челюскин»* жорығы тақырыбына жазылған шығармаларға әдеби конкурс жариялаған. Оған тускен 26 поэманың ішінен С. Мұқанұлының *«Ақ аю»* поэмасына екінші бәйге берілген. 1-бәйге ешкімге берілмеген, 3-бәйге Ғ. Орманұлының *«Алынған қамал»* мен А. Тоқмағамбетұлының *«Уборщица»* поэмаларына беріліпті. *«Ақ аю»* поэмасын бәйгеге ұсынушылардың бірі Әуезов болған екен. Мақалада автор алдымен әдебиет сынының жаңа туған шығармаға* «алғашқы бусанып тұрған жалынды ыстық шағы»*  өтпей, дер кезінде үн қатып, жетістік, кемістігін де айқын көрсетіп, ұшқырлық танытарлық ерекшелігін, міндет-парызын ескерте кетеді. Поэманың осы тақырыпқа жазылған көп туындыларының ішінде жалпы құрылысы мен қолданған әдісі жағынан өркені асып тұрғанына сүйсініс білдіріп, *«бір-екі ерекше жайды ескертіп»* өтеді. Ол жорық оқиғаларын тізіп, *«протокол түрінде төкпектеп шаппай»*, көп материалдың *«астында бөксебасты боп»* қалмай, поэзия заңымен топтап, шоғырлап, әрі жинағы, әрі соқталы күйде көрсету арқылы *«үлкен бір суретті - пәлсәпәлі мағыналар»* тудыра білген. Поэманың тілі мен стилі оның аса бағалы идеялы ішкі мазмұнына сайма-сай шыққан.* «Өлеңнің сыртқы кескіні үнді, мүсінді, сергек, саңпақты келген»* деп, жетістік жәйттерін айқындап, жоғары бағалайды. Шығарманың *«бірден-бір елеулі кемшілігі»* ретінде аяқ жағының жете тиянақталмай, босаңсып кетуі салдарынан,* «көркем суретті жерінің әсерін бәсеңдетіп»* алғандығы деп санайды.

## Дереккөздер
Алашорданың Батыс бөлімі

**Алашорданың Батыс бөлімі, Күнбатыс Алашорда, Батыс Алашорда** - XX ғасыр басында Батыс Қазақстан аймағында орнаған ұлттық-мемлекеттік «Алаш автономиясының бір қанаты (немесе құрамдас бөлігі)». 1918 жылы қыркүйекте Уфа Директориясын кұру мәжілісіне Алашорда үкіметі тарапынан 12 делегат қатысты. Олар 11 қыркүйекте автономиялық үкімет төрағасы Әлихан Бөкейхановтың және Халел, Жаһанша Досмұхамедовтер (Орал), Бақтыгерей Құлманов, Уәлитхан Танашев (Бөкей ордасы), Сағындық Досжанов (Орынбор), Есенғали Тұрмұхамедов, Бижан Жанқадамов (Ақтөбе), сондай-ақ Ахмет Бірімжанов (Торғай), Әлімхан Ермеков, Мұхаметжан Тынышбаев (Жетісу) сияқты үкімет мүшелерінің катысуымен төтенше мәжіліс өткізді.

Мәжілісте Алаш автономиясының жергілікті басқару жүйесі туралы мәселені талқылап, бұрынғы «Ойыл уәлаяты» Уақытша үкіметін тарату, оның орнына Алашорданың Батыс бөлімін құру туралы шешім шығарды. Ол ресми түрде «Алаш автономиясының батыс бөлігін басқару жөніндегі бөлімше» деп аталды. Оның төрағалығына Ж.Досмұхамедұлы сайланды. Алашорданың Батыс бөлімінің әкімшілік құзіретіне бұрынғы «Ойыл уәлаятының» жеріне коса Бөкей ордасының, Ақтөбе, Ырғыз уездерінің (Закаспий облысы) аумағы кірді. Яғии Уфа мәжілісінің шешімінен кейін бұрын «облыстық қазақ комитеті», «Ойыл уәлаяты» аталған Күнбатыс Алашорданың жер аумағы 2 есе өсіп, тұрғын халқының жалпы саны 1,5 млн. адамға жетті.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Қысымдар

**Қысымдар** (Компрессии сжатия; компрессия — compression).
# Таратылатын немесе сақталынатын ақпараттың көлемін, оның артықшылығын қысымдау арқасында кішірейту.
# Әлсіз сигналдарды қабылдау кездегі сигналшуыл қатынасын жақсарту мақсатында сигналдың динамикалық диапазонының арнайы сызықты емес өзгеруі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Магниттік материалдар

**Магниттік материалдар** — магниттік қасиетіне сәйкес техникада қолданылуы әр түрлі болатын заттар (негізінен ферро- және ферримагнетиктер). Магниттік материалдардың негізгі көрсеткіштері: * В * магниттік қанығу индукциясы (немесе қанығу магниттелуі  js ), H_c  коэрцитивтік күші, * m * магнит өтімділігі, *В_r* қалдық магниттік индукциясы, * р * үлестік электр кедергісі. Коэрцитивтік күшінің шамасына байланысты Магниттік материалдарды шартты түрде жүмсақ магниттік және қатты магниттік материалдар деп бөледі. Магниттік материалдар Негізіндегі құрылғылар тұрақты магнит өрістерін тудыру үшін (тұрақты магниттер), магниттік энергия ағындарын шоғырландыруда (магнитожолдар), магниттік жазба үшін (магниттік таспалар, дискеттер, дискілер), электрондық және иондық шоқтарды қалыптастыруда (магнипік линзалар) берілген фазалық ығысуды, поляризация жазықтығын бұруды, АЖЖ және оптикалық ауқымдағы электромагниттік толқындарды іріктеуді (феррит фаза айналдырғыштар, циркуляторлар, сұзгілер) қамтамасыз етеді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антенналық айырып қосқыш

**Антенналық айырып қосқыш** (Антенный переключатель) — ортақ антенналы қабылдау таратқыш станцияларында пайдаланылатын құрылғы. Радиолокациялық станцияда — радиотаратқыш іске қосылған кезде қабылдағыш кірісін тұйықтайтын газ толтырылған разрядтағыш.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Символдық

**Символдық (байттық) ауыстырып қосқыш** (символьный (байтовый) переключатель; symbol switch) — программада жад байты орнына ие болатын және 256-ға дейінгі әр түрлі қалып-күйі бар логикалық ауыстырып қосқыш.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақшоқат

**Ақшоқат** — Түркістан облысы Отырар ауданы, Темір ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орны
Округ орталығы – Темір ауылынан солтүстік-батысқа карай 9 км жерде, Түркістан—Арыс темір жолы бойында, қуаң далада орналасқан.

## Тарихы
Ӏргесі 20 ғасырдың басында Орынбор-Ташкент темір жолын салуға байланысты қаланған.

## Халқы

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы елді мекендері
Символдық атау

**Символдық атау** (символическое имя; symbolic name) — алғашқы программада адрес аналогы немесе айнымалы ретінде пайдаланылатын әріп немесе әріптен басталатын символдар тізбегі.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Бақыланатын атмосфера

**Бақыланатын атмосфера** (Атмосфера контролируемая) — қүрамы реттелетін атмосфера.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Антенналық тор

нобай
**Антенналық тор** — бір фазаға келтірілген және белгілі бір тәртіппен қатарласа орналасқан бір текті элементтерден (дірілдеткіштерден, рупорлардан) тұратын күрделі антенна. Элементтерінің дұрыс орналасуы және олардан таралатын тербелістің бір фазаға келтірілуі – антенналық тордың бағытталғандық диаграммасының үшкір болуын қамтамасыз етеді. Мұның бағытталғандық диаграммасы өзгермейтін (синфазалық қума толқындық) және оны электрондық басқару жолымен өзгертуге болатын (синтезделген антенналық тор) түрлері бар.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Биүштік тарату

**Биүштік тарату** (Битроичная
передача — bitematy transmission). Екі
битті біріктіретін және олардың келесі таратуда үштік коды (-1,0,1) пайдаланылатын ақпаратты тарату әдісі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Символдық айнымалы

**Символдық айнымалы** (символическая переменная; sumbolic variable) — мәні ассемблер тілінде құрастырылған программада анықталатын айнымалы.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Қазақ жастарының съезі

**Қазақ жастарының сиезі** - 1917 жылдың қазан айында Омбы қаласында өткізілген сиез. Сиезде Ақмола облысы жастарын «Бірлік» ұйымына біріктіру мәселесі қаралды. Аталған қоғамның кеңесі ай сайын Омбы қаласында өтетін болды. Кеңес құрамына Омбының оку орындарынан, қаладан тыс ұйымдардан мүшелер енетін болды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Антеннаның әрекеттік ұзындығы

**Антеннаның әрекеттік ұзындығы** (Действующая длина антенны) — сымды антеннаның радиотолқынды тарату және қабылдау үшін пайдалану тиімділігін көрсететін параметр. Қабылдағыш антеннада оның шығысындағы электр қозғаушы күшінің антеннаға түсетін электр өрісінің кернеулігіне қатынасымен, ал таратқыш антеннада — бос кеңістікке максимум сәуле шығаратын бағытта барлық ұзындық бойынша, бойында реалды антеннамен салыстырғандағы амплитудасы токтың теңдігіндей, кернеулік өрісіндей өріс туғызатын ұзындықпен сипатталады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Жүсіп Ақшораев

**Жүсіп Ақшораев** (4 қараша 1960, Қызылтаң, Түркістан облысы, Қазақстан) — қазақстандық театр актері. 1977 жылы Мұхтар Әуезов атындағы орта мектепті, 1981 жылы Жетісай мәдени-ағарту техникумын бітірген. 1981—1983 жылдары «Жетісай қазақ сазды драма театрында», 1985—1993 жылдары Шәуілдір ауылында балалар мен жасөспірімдер клубында әр түрлі кызметтер атқарған. 1994 жылдан Уәлибек Әбдірайымовпен бірлесіп ашқан «Шаншар» әзіл- сықақ театрында актер.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан театр актерлері
Бақылауға жарамдылық

**Бақылауға жарамдылық** (орыс. "Контролепригодность") — бұйымның бақылауға бейімділігін сипаттайтын қасиеті.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Символды жіктеу

**Символды жіктеу** (разложение символа; decomposition of a symbol) — бит-мультиплексті арна бойынша жеткізу кезінде символды екілік разрядтарға жіктеу; қабылдау кезінде символды құрастыру орындалады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Демодуляция

**Демодуляция** (*Demodulation*). Модуляцияланған сигнал құрамынан ақпараттық сигнал ды ажыратып, бөліп шығару процесі. Оны
боліп шығаратын құрылғыны демодулятор деп атайды. Демодуляция екі сатыдан
тұрады: 
# ақпараттық сигналды модуляцияланған сигнал құрамынан іздеп тауып айқындау; 
# оны бөліп шығару. 
Модуляцияланған сигнал құрамынан ақпараттық сигналды табу үшін модуляцияланған сигналды қисық сызықты
байланыс элементінің кірісіне берсе,
оның шығысында көптеген сигналдар
(тасушы және ақпараттық) комбинациясы, соның ішінде төмен жиілікті
сигналы (ақпараттық сигнал) болады.
Осы сигналдар құрамынан төмен жиілікті электр сүзгісі көмегімен ақпараттық сигналды бөліп шығаруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Символды жеткізу аралығы

**Символды жеткізу аралығы** (интервал передачи символа; character in-terval) — баста-тоқта режіміндегі символды жеткізудің ұзақтығы. Ол бірлік аралықтарды құраушылардың (ақпараттық, басқаратын және  бақылайтын биттерді жеткізу ұзақтығы) қосындысымен анықталады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Антеннаның кіріс кедергісі

**Антеннаның кіріс кедергісі** (Rкір) (Входное сопротивление антенны) — антеннаның кірісіндегі, яғни оның қосылу нүктесіндегі кедергі. Ол l / λ қатынасына тәуелді. l — антенна ұзындығы, λ — толқын ұзындығы. Фидерде қума толқын режімі орнығып және оған барынша толық қуат берілу үшін антеннаның кіріс кедергісі фидердің толқындық кедергісіне тең болуы тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Қазақ жастарының ұйымдары

**Қазақ жастарының ұйымдары** - 1917 жылы ақпан төңкерісінен кейін Қазақстанның қалалары мен елді мекендерінде құрылған қазақ жастарының ұйымдары. Қазақ жастары, интеллигенциясы, ауыл мұғалімдері өкілдерінің бұл ұйымдары негізінен 1917 жылы көктем және жаз айларында кұрылды. Олар «Демократиялық оқушы жастар Кеңесі» (Омбы), «Жас қазақ» (Ақмола), «Жас жүрек» (Спасск), «Қазақ жастарының революциялық одағы» (Мерке), «Жанар» (Семей), «Талап» (Петропавл), «Бірлік» (Омбы) т.б. ұйымдар болды. Бұл ұйымдардың көпшілігі алдына халық арасына газет-журналдар тарату, халықтың сауатын ашуға көмектесу, әйел теңдігі үшін үгіт жүргізу міндеттерін қойды. Большевиктердің басшылығымен жұмыс істеген кейбір ұйымдар («Қазақ жастарының революңиялық одағы», «Жас қазақ», «Демократиялық оқушы жастар кеңесі») ағартушылық мақсаттарымен қатар, үстем таптарға, Уақытша үкіметке қарсы күрес жүргізу сияқты мәселелерді көтерді. Ал, «Жанар», «Талап», «Бірлік» ұйымдары, негізінен, ұлттық бағдарламаларды ұстанып, Алашорда өкіметімен тығыз байланыста жұмыс атқарды.
## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Символдардың стандартты кестесі

**Символдардың стандартты кестесі** (стандартная таблица символов; american standard code for information interchange) — ақпарат алмасудағы америкалық стандартты кодтар негізінде даярланған символдардың стандарттық түрдегі кодтық кестесі. Мәліметтерді таңбалай отырып, оларды желілер арқылы жеткізу үшін пайдаланылатын жеті биттен (қосымша жұптық бит) тұратын таңбалық кодтар тізбегі.

## ASCII кестесі

## Тағы қараңыз
*ASCII кеңейтуі
*Латын таңбалары (Юникод)
*Кирил таңбалары (Юникод)

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақ жол (газет)

нобай|"Ақ жол" газетіне жазылу
**"Ақ Жол" газеті** – Қазақстанның қоғамдық-саяси ойының және мәдени-ағарту ісінің дамуына ықпал еткен газет.

Бастапқыда "Жаңа өріс" деген атаумен шыққан (Ташкент, 1920 ж, 18 сәуір - 27 шілде аралығы), 1920 — 25 жылдары Ташкентте Түркістан Компартиясы ОК мен ТүркАКСР-ы ОАК-нің органы, 1925 — 26 жылдары Шымкентте БК(б)П Сырдария губкомының органы ретінде шығарылды. Алғашқы редакторлары — С.Қожанұлы, Қ.Құлетұлы**.** Кейін газетті шығарушы, редакторлардың ішінде Н.Төреқұлов, С.Оспанов, И.Тоқтыбаев т.б. болды. Оның жұмысына М.Дулатов, Ж.Аймауытов, Х.Досмұхамедов, І.Жансүгіров, А.Байтұрсынов, Б.Сүлеев, Т.Шонанов т.б. қазақ зиялыларының үлкен шоғыры араласқан.

Басылым беттерінде Алаш қозғалысының қайраткерлері қазақ халқының мүддесіне қатысты тақырыптарды қозғап, құнды мақалалар жариялады. Газеттің саяси-идеялық бағыты құрылтайшыларына ұнамады. Оның жұмысына көп кедергілер жасалды. Коммунистер “қызыл” деген сөзі бар атауды алмай, газеттің “Ақ жол” атануының өзінен күдікті мән іздеді. Осыған орай С.Қожанов “Ақ жол” біздің ақ батамыз, ақ жүрегіміз, ақ көңіліміз екенін қазақ-қырғыз жұрты ақылымен біліп, жүрегімен сезеді” деп жазды (1921, №115, 7 желтоқсан). 1925 жылы 29 мамырда И.В.Сталин РК(б)П Қазақ өлкелік комитетіне жолдаған “Қазақ баспасөзі туралы” хатында “ Ақ жол” мен “ақгвардияшыл эмигрант” М.Шоқай арасында идеялық бірліктің байқалатындығын жазып, партияда жоқ интеллигенттерді коммунистік басылымға жолатпауды талап етті. Сталиннің хаты ескі интеллигенцияны қуғындауға жол ашып, 20-жылдардың алғашқы жартысында Қазақстанда жарық көрген ұлттық басылымдарға үлкен соққы болып тиді және жариялық пен демократиялық атаулыны әміршіл-әкімшіл жүйемен ауыстыруға негіз берді. “ Ақ жол” газеті халық алдындағы борышын адал орындаған, ұлттың рухын көтеретін басылымдардың бірі болды.

## Дереккөздер


Санат:Алаш қозғалысы
Санат:Қазақстан газеттері
Санат:Өзбекстан газеттері
Лазерлі диод

нобай|
**Лазерлі диод** (*Лазерный диод; LD*). Жарықтың когерентті шала өткізгіш козі, бірақ оның сөулелену спектрінің  сәуле диодымен салыстырғанда әлдеқайда аз. Лазерлік диодтар әрекеті жоғары (*10 ГГц-ке дейін*), бірақ сәуле диодына қарағанда жұмыс істеу мерзімі әлдеқайда томен жөне басқаруға өте кұрделі. Лазерлік таратқышта сөулелену қуатының типтік мәні *0,2—1* мВт, ал бұл сәуледиоды сөйлеленуге қарағанда бір ретке төмен.

## Дереккөздер


Санат:Жарық көздері
Санат:Электроника
Айдабол Жанғазыұлы

**Айдабол Жанғазыұлы** (туған, өлген жылдары белгісіз) - арғыннан таралатын сүйіндік руының бір атасы. Айдаболдан Аққозы, Жанкозы, Малқозы, Қарақозы, Бозқозы, Тайкелтір, Қожагелді, Косшетер аталары шығады. Бұлардың бірі шетінен шешен би, батыр, он саусағынан өнері тамған шебер, ұста болған. Айдабол Ақбеттау, Далба болыстарында ұзақ жыл би боп, ел басқарған. Ол елді кейде Айдабол-Қаржас деп те атайды.

## Дереккөздер



Санат:Қазақ би-шешендері
Антеннаның сәуле шығару қуаты және сәуле шығару кедергісі

**Антеннаның сәуле шығару қуаты және сәуле шығару кедергісі** (Мощность излучения и сопротивления излучения антенны) — сәуле шығару қуаты (Р) — уақыт бірлігі ішінде антенна тарататын электромагниттік энергия шамасына тең. Сәуле шығару кедергісі — сәуле шығару қуаты мен антеннадағы әрекет етуші ток (l) квадраты арасындағы пропорционалдық коэффициент. Антеннаға берілетін қуат (*Р<sub>A</sub>*) сәуле шығару қуаты мен шығын қуатының қосындысына тең

PA= Pp + Pш

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бүкең Жиреншеұлы

**Бүкең Жиреншеұлы**-(т.-ө. ж. б.), Әуезовтің корреспонденті. «Абай жолы» эпопеясына дерек берген адам. Оның айтқандарын Әуезов романда кеңінен пайдаланды. Мысалға, Абайдың Абылғазы мен Тұрғанбай, Бәшей мен Ербол, Бөжейдің Жабай мен Жиреншелердің салбурында болуы суреттелетін әңгімелерді осы Бүкеңнен естіген. Оның әңгімелеуінен аңшылық құрғандардың психологиялық сәттері мен мінез-қылықтары, пішін, кескіндері дәл көрінеді. Жабайды: «Насыбай иіскеп отыратын кер, асқақ кісі". "Әділ кіші шешесінің баласы. Қарашегір түлкіні басып жатқанда, Әділ бетін қайырмай тұрады". «Түлкіні байлап ал, көн етіктің ұжанындай болған ұртыңды ұрайын» деп ауылға қайырды» дегені Жиреншенің осында Абайларды қылжақ еткен мінезі, Балбалаға барған Базаралыны Бесбесбайлардың ұстап алып сабап, шешіндіріп, өгізге мінгіздіріп жібергені, Құнанбайдың ат қосатыны және оған сын айтқыштығы туралы әңгімелерді Бүкең айтуында жазып алған (№29- папка, 148-бет).
## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Абайтану
Демультиплексор

thumb|200px
**Демультиплексор** (*Demultiplexer*)
— мультиплексор орындайтын
операцияға қарама-қарсы жұмыс істейтін құрылғы, яғни берілген жұмыс
алгоритміне байланысты топтық
ағынды бірнеше арналарға бөледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Симметриялы тізім

**Симметриялы тізім** (симметрический список; symmetrical list) — құрауыштарында тізімнің алдыңғы құрауыштарының көрсеткіші бар тізбелі тізім. Және  осы символды дағдылы пернетақтадан енгізгендей компьютерге енгізуге мүмкіндік береді. Символдарды оптикалық танып білудің дәлдігі мәтін кескіндерінің сапасына байланысты болады. Мысалы, егер символдарды оптикалық танып білу типографиялық тәсілмен басылған мәтінге қолданылса, онда оны танып білу дәлдігі 100%-ға жуық болады, ал қолжазбалық таңбаларды танып білу дәлдігі айтарлықтай аз болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Ақшығанақ (көл)

**Ақшығанақ** – шағын тұщы көл. Көксарай ауылдық округі аумағында. Сырдария өзенінің сол жағалық аңғарында.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Отырар ауданы Жанкел аулының оңтүстік-шығысына қарай 9 км жерде.

## Гидрографикасы
Көктем кезінде Сырдария өзенінің суы көтерілгенде ұзындығы 3 км-ге, ені 800 м-ге жетеді. Жаз айларында су деңгейі төмендеп, ұзындығы 1 км, ені 300-400 метрге дейін кішірейеді. Ең терең жері 10 м-ге жуық. Ақшығанақ суы шаруашылыққа пайдаланылады. Жағалауы мал жайылымы.

## Дереккөздер

Санат:Отырар ауданы көлдері
Санат:Сырдария су алабы
Баламалау

**Баламалау** (Тарирование) — индикатордың бөлгіш бағасын коррекция бірлікпен байланыстыратын өлшеу жабдығының реттеу процеcсі.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Симметриялы көп процессорлы жүйе

**Симметриялы көп процессорлы жүйе** (симметричная многопроцессорная система; symmetric multiprocessing system, smp) — бір-бірімен ортақ шина арқылы байланысқан біртектес процессорлық модульдерден тұратын және жалпы қоры (ортақ жад) бар жүйе. Симметриялы көп процессорлы жүйенің барлық бөлшектері ортақ жүйелік шинамен байланысқан. Жүйелік шинаның өткізу қабілеті кешеннің өнімділігі шегін, яғни масштабталу шегін, тағайындайды. Бұл жүйеге төн қасиеттер: қолданылатын процессорлар түйінінің біртектестігі, ортақ жад пен когеренттікті қолдау тетігінің болуы. Процессорлар саны 4, 12, 36 және  64-ке дейін жетеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Деректер терминалы

нобай|
**Деректер терминалы** (*date terminal*) — хост-компьютерге немесе процессордың интерфейсіне не жалғанатын, не тікелей қол жеткізетін енгізу-шығару құрылғысы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Символдарды оптикалық танып білу

**Символдарды оптикалық танып білу** (оптическое распознавание символов; optical character recognition) — символдардың мағынасын анықтау және  мәліметтерді компьютерге түсінікті цифрлық формада ұсыну үшін олардың кескінін зерттеу процесі. Символдарды оптикалық танып білу  программасы сканермен шығарып оқығаннан кейін басылғанды немесе қолжазбалық мәтіндік символды танып білуге болатын және  256-ға дейінгі әр түрлі қалып-күйі бар логикалық ауыстырып қосқыш.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Блокинг-генератор

**Блокинг-генератор** (Bloking -задерживание). 

1. Уақыттың салыстырмалы үлкен аралықтарында периодты түрде қайталанатын, ұзақтығы өте аз (мкс), амплитудасы өте үлкен электр импульстерін беретін, күшті трансформаторлық кері байланысы бар релаксациялық генератор. Автотербелмелі және күтпелі режімдерде жұмыс істей алады. Импульстық техникада, теледидарлық және радиолокациялық құрылғылардың жаймалау генераторларында, жиілік бөлгіштерде қолданылады.
2. Күшті оң-кері байланыс арқылы қоздырылатын электр тербелісінің генераторы. Автотербеліс және күтуші режімдерде жұмыс істейді. Теледидардың жаймалау жүйелерінде жаймалау синхроимпульстері арқылы басқарылатын блокингенераторлар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антеннаның электрлік және салыстырмалы ұзындықтары

**Антеннаның электрлік және салыстырмалы ұзындықтары** (Электрические и относительные длины антенны) — антеннаны жобалауда қолданылатын ұғымдар. Антеннаның электрлік ұзындығы деп дірілдеткіш иіні ұзындығының (L) толқындық санға (к) көбейтіндісін айтады. kL = 2πL/λ, λ — есептелінетін толқын ұзындығы. Салыстырмалы ұзындық деп L/ λ қатынасын айтады. Кез келген антенна қабылдаушы және таратушы антенна ретінде пайдаланылады. Радиорелелік байланыста бір антенна сүзгілер көмегімен бірнеше радиотаратқышқа қосыла алады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Символдарды жолға пропорционал үлестіру

**Символдарды жолға пропорционал үлестіру** (пропорциональное распределение символов в строке; proportional spacing) — еніне байланысты символдарға әр түрлі кеңістік бөліп беретін баспа түрі. Стандартты әдісте барлық символдар жолда бірдей кеңістікте орналасады. Пропорционал үлестірілген жол жеңіл оқылады, бірақ онда кестелеу қиынға соғады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Кері жүру жүрістерін өшіру импульстері

**Кері жүру жүрістерін өшіру импульстері**  — жолдық (кадрлық) жаймалаудың бір жолын (кадрын) сызып шығып, келесі жолдың (кадрдың) басына кері қайтқанда сәуле ізі экранда ақ жолақ із қалдырмау үшін электрондық сәуленің шығарылуын тоқтатын импульстер.

Мұндай импульстерді телеорталықтардың студиялық аппараттары құрамындағы синхрогенератор жасап шыгарады жөне толық теледидарлық сигнал құрамына кіреді.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антидинатрондық тop

**Антидинатрондық тop** (Антидинатронная сетка) — төрт электродты, "тетрод" деп аталатын электрондық шамда катодтан ұшып шыққан бірінші ретті электрондардың анодты соққылауынан пайда болатын екінші ретті электрондардың әсерінен туындайтын динатрондық құбылысты болдырмау үшін қойылатын үшінші тор. Осының нәтижесінде бес электродты, "пентод" деп аталатын электрондық шам пайда болды.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Символ блогы

**Символ блогы** (блок символа;Character block) — берілген символды бейнелеу үшін пайдаланылуы мүмкін нүктелер жинағы. Дисплей экранында символ жарық нүктелер жинағымен жаңғыртылады. Сканерлейтін сәуле экран бойынша өтеді де, осы нүктелердің орнында сәуле өте жарық болады. Осы типті символ блогы 15*9 нүктелерден тұрады. Бірақ матрицалық принтерлерде нүктелердің саны одан аз болып келеді, кейде тек қана 7*5 нүкте болады.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Деректерді өңдеудің соңғы жабдығы

alt=DEC VT100, кеңінен эмуляцияланған компьютерлік терминал|нобай|DEC VT100, кеңінен эмуляцияланған компьютерлік терминал
**Деректерді өңдеудің соңғы жабдығы** () — деректер тарату
арнасы бойымен қандай да бір қосылыстың ақырғы құрылғысынан тұратын жабдық. Деректер терминалы
мен хост-компьютер арасындағы
қосылыста терминал, хост-компьютер және олармен байланысқан
модельдер немесе деректер өндеудің
соңғы жабдығын құрайды.
нобай

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Изоденстер

**Изоденстер***(изо... және [[латын тілі|латынша]]: densus - тығыз)* - географиялық картадағы ауа және тау жыныстары тығыздығының бірдей сызықтары.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Етқабық

**Етқабық** (перимизий); (perimysium; грек, реп - сыртқы, шеткі және mys — ет) - ет талшықтары будаларының аралыгында орналасып, оларды бір-бірімен өзара байланыстырып түратын талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасының қалың қабаты. Етқабық — қомақты мүше — бұлшық еттің негізін (стромасын) түзеді. Строма арқылы бұлшықет талшықтарына қоректендіргіш қан және лимфа тамырлары, олардың қызметін реттейтін афферентті және эфферентті жүйке талшықтары өтеді.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Ақшығанақ төрткүлі

**Ақшығанақ төрткүлі** -ерте ортағасырлық қалашық орны. Шәуілдір—Шардара тас жолының оң жағында 1,5 км қашықтықта, Ақшығанақ көлінен оңтүстігіне карай 2,5 км жерде. 2004 жылы Отырар мемлекеттік археологиялық корық-музейінің археологиялық экспедициясы (жетекші С.Ахмет), 2005 жылы Оңтүстік Қазақстан археологиялық кешенді экспедициясының "Көксарай барлау тобы " (жетекші Х.Айтқұл) зерттеген. Қазіргі орны төрт бұрышты төбе. Бекіністі дуалмен қоршағандығы аңғарылады. Ортасында сопақша келген төбе бар. Солтүстік-шығыс жағының ұзындығы 70 м, оңтүстік жағының ұзындығы 130 м, солтүстігінің ұзындығы 66 м, оңтүстік-батыс қабырға ұзындығы 68 метр Ортадағы төбенің ауданы 40x47 м, биіктігі 1,5-2 метр Төбенің оңтүстік-батыс жағы ойыңқы сай болып келген (үстіңгі беті). Төбенің іргесіндегі су жинайтын бөгеннің теренд. 2 м, ауданы 10 метр. Айналдыра қазылған ор ізі байқалады. Дуалдың қазіргі биіктігі 0,6—0,7 м аралығында. Қалашық есігі оңтүстік қабырғаның ортасында орналасқан, ені 12 метр. Екінші есік оңтүстік қабырға тұсынан байқалады, ені 10 метр. Археологиялық зерттеулер барысында ескерткіштен қыш ыдыс сынықтары жинастырылды. Осыған қарағанда қалашықты халық 8— 11 ғасырларда мекендеген. Халқы егін егіп күнелткендігін қалашықтың солтүстігінен, шығысы мен батысынан табылған көне каналдардың орындары да айғақтайды.
## Дереккөздер


Санат:Қазақстан көне қалалары
Блоктық кода

**Блоктық код** (Блочный код; block code). 
1. Қателерді түзету ментабу кодасы. Ол *к* ақпараттық символдарынан бірінші реттік (*n-к*) тексеруші символдарды қосу арқылы алынған *л*-символды код, (*п*, *к*, *!*) түріндегі блоктық код *t* қате түзей алады.
2. Кіріс тізбектегі блоктарды ажыратуға арпалған *к* символдарынан және белгілі бір тәсілмен оларды *n* кодтық символдарынан тұратын блокқа айналдыратын кодтау тәсілі. Блоктық кодтау байланыс арналарындағы бірлік және топтық қателіктерді табу мен түзетуге арналған.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Антисегнетоэлектриктер

**Антисегнетоэлектриктер** — құрылымның ұяшықтары ішінде теңгерілмеген тосын поляризациясы бар моно немесе поликристалл диэлектриктер. Антисегнетоэлектриктердің диэлектрлік өтімділігінің әжептәуір аномальды температуралық тәуелділігі және жеткілікті үлкен өрістерде электр поляризациясының электр өрісі кернеулігіне бір мәнді емес тәуелділігімен коса жүретіи фазалық ауысуы бар. Антисегнетоэлектриктер типтік құрылымдары PвZvO3, NaNвO3 , NaNвO3, NH4H2PO4 және басқалары. Антисегнетоэлектриктер пьезоэлектрлік және электрооптикалық құрылғыларда, үлкен үлестік сыйымдылықты конденсаторларда қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Фазалық өтулер
Санат:Электроника
Кері толқын шамы

*Кері толқын шамы*  — жұмыс істеу принципі бір-біріне қарама-қарсы бағытта қозғалатын электромагниттік толқын мен электрондар ағынының өзара әрекеттеріне негіздеген электровакуумдық құрал. Асқан жиілікті тербелістерді қоздыру үшін қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Сигнатура

250px|right
**Сигнатура** (signature) — алгебралық жүйе үшін — қатынастар мен пікірлердің, сондай-ақ негізгі жиын жүйесінде анықталған операциялардың жиынтығы.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*Қолтаңба дегеніміз не? 100 атақты адамның қолы

Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Деректерді синхронды тарату

**Деректерді синхронды тарату** () — деректер жіберу әдісі. Мұнда дискретті сигнал элементтері белгіленген уақыт
мезеттерінде бекітілген және үзіліссіз
жылдамдықпен жіберіледі.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Ақ қайың (пьеса)

**«Ақ қайың»** — Мұхтар Әуезовтың пьесасы, Әбділда Тәжібаевпен бірігіп жазған.

Әуезовтің мұрағатында сақталған, латын әрпімен машинкаға басылған нұсқасының беташар 1-парағында: *«Бәйге алған пьеса», «Реперткомнан ұлықсат берілген, №166/39, 25 қыркүйек, 1939 жыл»* деген жазулар бар. Әуезовтің 20 томдық шығармалар жинағының 10-кітабында жарияланған (*1982, 255-306-беттер*). 30-жылдары Әуезов фольклорлық сюжет, тарихи тақырыпты игерумен қатар, жаңа заман тақырыбын драматургияда бейнелеуге күш салды. Сөйтіп кеңес өмірінің шындығы туралы осы пьесаны жазды. Бірақ бұл кездегі шығармаларда авторлық идеялар мен ойлардың жеткілікті ашылмауы себепті төрт аяғын тең басқан туынды шықпады. *«Ақ қайың»* пьесасында Қазан төңкерісі жеңгеннен кейін, Қазақстанда азаттық, еркіндік үшін жүргізілген күрес кезеңін көрсетпек болған. Алайда авторлар таңдап алған тақырыбын толық шеше алмаған.* «Бұрынғы шығармаларындағы тарихи шындықты көркемдік шындықпен ұластыратын тәсілден тайып, тақырып еркіндігінен айрылған жазушы бос насихат, жалған тартысқа құрылған өзін кеңестік жазушы ретінде танытуға ұмтылған»*, «бұрынғы дүниелерімен салыстыруға келмейтін, идеологиялық қысымнан құтылу үшін жазылған орта қол шығармалар еді» (Б. Құндақбаев. Мухтар Әуезов және театр, А., 1997, 243-бет*). Осындай шығармалардың қатарына* «Ақ қайың»'' пьесасы да жатады.

## Дереккөздер

Санат:Мұхтар Әуезов шығармалары
Санат:Қазақ пьесалары
Сигналды цифрлау

**Сигналды цифрлау** (оцифровка сигнала; waveform digitization) — сигналдың өзгеретін амплитудасын сандар жинағымен ұсыну. Қандай да бір процесті басқару үшін және  өлшеулер жүргізу үшін белгілі бір уақыт аралығынан кейін электр сигналының сандық мәнін жиі анықтау өте маңызды. Бұл аралықтар сигнал туралы жақсы түсінік беретіндей етіп таңдалуы керек, яғни өлшенетін сигнал құраушыларының ең жоғарғы жиілігіне қарағанда, ең болмағанда екі есе жоғары жиілікпен жүргізілуі тиіс. Сигналды цифрлау негізінен нақты уақыттағы өлшеулер үшін жүзеге асырылады және  есептеулердің өте үлкен жылдамдығын талап етеді.
## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Боридлантанды катод

**Боридлантанды катод**
(Боридлантановый катод) — гексаборидлантан (IаВ6) негізінде жасалған
термоэлектрондық катод. Конструкциясына байланысты Боридлантанды катодэлектронды
қыздырылатын және тікелей қыздырылатын болып бөлінеді. Боридлантанды катодтың
жұмыс температурасы 1500—1600° С,
электрондардың шығу жұмысы
=2,7 эВ, эмиссия тоғының тығыздығы
50 А/см2. Боридлантанды катод. электрондық коммутаторларда, сәулемен пісіру қондырғыларының электрондық зеңбіректерінде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Апериодтық тізбек

**Апериодтық тізбек** (Апериодическая цепь) — энергияның кеп шығындалуына байланысты ішінде өзіндік тербеліс пайда болмайтын тізбек. Мысалы, тек резистор мен конденсатордан немесе резистор мен индуктивтік катушкадан тұратын тізбек. Мұндай тізбектерде резонанстық құбылыс пайда болмайды. Кен жолақты күшейткіштерде қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Бүркітші

нобай|бүркітші
**Бүркітші** - бүркітті баптап, аң аулауға үйрететін адам.

Бүркіт ұстаудың екі жолы бар: бірі — балапанынан ұядан алып, қолдан баулу. Ондай бүркітті "қолбала" дейді. Екіншісі — бүркітті тағы күйінде ұстап үйрету. Бұлар — тірнек, тастүлек, мұзбалақ сықылды түз құстары.
Балапанды баулу тәсілі мынадай: бүркітші балапанды жемдей жүріп, шақырып үйретеді. Тұғырға отыруға жарасымен томаға кигізіп, балақ бау тағып, қолға қондыра бастайды. Ұшуға жараған соң, етке қант бүркіп, оны қоян, түлкі, қарсақ сияқты аңдардың терісіне орап, шыжыммен сүйретіп жүріп жегізеді, мұны "шырға тарту" дейді. Жас бөлтірік, көжек, түлкінің күшігі сияқты әлсіз аңдарды тірідей шоқытып ауыздандырады. Мұны құсты "аңға баулу" деп атайды. Ал түз құсын былай үйретеді: алдымен оны томағалайды да, ырғаққа (бос керген арқанға) отырғызады. Үйқыдан қалжырап, шаршап шыққан тағы бүркіт бірнеше күннен кейін ырыққа көніп, жем тартады, үйір бола бастайды, шақыруға келетін болады. Бүркітшілер түз құсын 50-60 күннен кейін ұшырып, ұсақ аң алдырады. Аңға салынатын бүркіт біршама қоңды, жемге шабытты, сергек күйде болу керек. Сондықтан әр бүркіттің тегіне, қыраңдығына, мінезіне, жасына қарай әр жағдайда берілетін жемдері болады. Мысалы, "қан соқта", "жылы-жұмсақ", "қызыл", "тоят" деп аталатын жемдер семірту үшін, сондай-ақ түлекке отырғызғанда, құстың еті төмендеп кеткен кезде беріледі. "Тартпа", "толарсақ" дейтін жемдер бүркітті ширықтыру үшін берілсе, "сарбөртпе" (турап алып, 1-2 рет суға шайған ет) құстың етін бір қалыпты ұстау үшін, "ақ жем" (тұралған, суға сығымдап қан-сөлін алған ет) құстың етін төмендету және ашқарақтануы үшін беріледі. Бүркітшінің түлекті осыңдай түрлі жеммен баптауын "қайыру" дейді. Қайыру кездерінде бүркітке мұсатыр жұтқызып, ішін шаю, аршаның бүрін буып жұтқызып, қоялату, мұз жұтқызып, бойын салқындату сияқты, т.б. әдістері де болады.
Наурыз-сәуір айларынан бастап бүркітші құсты тойғыза жемдеп түлекке отырғызады. Бүркітші бүркіт алатын аңдардың жатағын, өрісін, ізін білетін байқампаз да болады. Аңға шығарғанда бүркітшінің жанында аяқ бау, балақ бау, тұғыр, балдақ, томаға, сапты аяқ, биялай, жеңсе бұрау (түлкі бұрайтын айыр бас шыбық), жем қалта, шыжым, пышақ, ине, тарамыс, бөлеу (бүркіт бесігі) сияқты дәнекер жабдықтары болады. Бүркітші саятшылыққа көп кісі жиналып шықса, оны "салбауырынға шығу" дейді.

## Дереккөздер

Санат:Саятшылық
Жабынды жасушалар

**Жабынды жасушалар** (перициты); (pericytus, грек, peri — қасында, маңында және kytos — жасуша) — қылтамырлар (капиллярлар) қабырғасында негіздік жарғақта орналасқан талшықты борпылдақ дәнекер ұлпасының жасушалары. Жабынды жасушалар мезенхимадан дамиды. Олар капиллярлар қабырғасының сыртқы қабатын құрайтын өсінділі жиырылғыш жасушалар. Жабынды жасушалар жиырылып және босаңсып, капиллярлар арнасын кеңейтіп немесе тарылтып отырады. Жабынды жасушалар камбиальды, яғни түзу қызметін де атқаруы мүмкін. Бұлардан микроайналым қан тамырларының (артериолалар мен венулалар) қабырғаларындағы ет жасушалары (миоциттер) дамиды.
## Дереккөздер


Санат:Биоморфология
Санат:Биология
Санат:Морфология
Сигналдарды цифрлық өңдеу

**Сигналдарды цифрлық өңдеу** (цифровая обработка сигналов; digital signal processing) — сигналдарды түрлендірудің цифрлық тәсілдеріне төн сигналдарды өңдеу әдістерінің тобы. Цифрлық әдістердің аналогтық әдістермен салыстырғандағы артықшылығы — жадпен жұмыс істеуді жеңілдетеді, сондай-ақ пайдаланылатын арифметикалық операциялар жинағын ұлғайтады. Алайда олардың негізгі қадір-қасиеті есептеу дәлдігін шексіз арттыру мүмкіндігінен тұрады. Цифрлық әдістердің басты кемшілігі — кейбір ерекше программалар үшін, аналогты әдістерге қарағанда, айтарлықтай баяу болып келеді.

## Дереккөздер


Санат:Ақпараттану
Санат:Компьютерлік техника
Изодинамдар

**Изодинамдар** *(изо... және [[грек тілі|грекше]]: dynamis - күш)* — географиялық картадағы Жердің магнит өрісінің кернеуі бірдей нүктелерін қосатын сызықтар.
## Дереккөздер


Санат:География
Санат:Геодезия
Деректерді тарату қашықтығы

**Деректерді тарату қашықтығы** —
терминалдық және желілік немесе
екі желілік құрылғылардың арақашықтығы. Арнаның сапасына және
сыртқы бөгеуілдердің деңгейіне сәйкес стандарттармен анықталатын қашықтықтан артық не кем болуы мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Электроника
Егіншілік мәдениеті

200px|thumb|rightЕгіншілік мәдениеті - Отырар аймағындағы ежелден қалыптасқан егіншілік-шаруа-шылық саласы. Ақышев басқарған археологиялық экспедициялар жүргізген зерттеулер жерді қолдан суару әдісі Сырдарияның жағасында ерте темір дәуірінде-ақ қолданғанын аңғартады. К.Байпақов, В.Грошев сияқты ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда, суармалы егіншілік Отырар алқабында ерте кезден-ақ (1—6 ғ-лар) дамыған. Ғалымдардың айтуынша, Отырар қаласына таяу жердегі Арыс өзенінің Сырдарияға құяр түсында егіншіліктің тарихын бейнелейтін су жүйелері бар. Бұлар кейіннен магистральды каналдар жүргізуге негіз болған.

7—9 ғ-ларда қала мәдениетінің өрістеуіне байланысты және Қазақстанның оңтүстігінде қалыптаса бастаған алғашкы феодалдық мемлекеттердің мүддесіне сай, егінді ызаға егу өдісі бірте-бірте тоғандап байлап, керегінде ағызып ала беруге болатын тасқын суды пайдалану өдісіне ауыса бастайды. Арыс өзені тарамдарының негізінде алғашқы магистральды каналдар қазыла бастаған. Мұнын өзі Отырар алқабындағы елдің кәсібінде егіншілік рөлінің артуьша ықпал еткен ( Ежелгі суармалы жер; Ежелгі суару орындары; Екінші реттегі жер суландыру каналы). Бұрынғы кішігірім арықтар бір-бірімен жалғасып, енді су тікелей Арыс ө-нен ұзындығы 30—40 км магистральды каналдар арқылы алынып, оның өң бойына шығырлар орнатылатын болған. Оның өгіз немесе түйе шығыр және су шығыры деген екі түрі болған. Алдыңғы түрі ағысы жай өзендер мен каналдарда, көлдерде пайдаланылған.

Су шығыры тікелей ағын судың өзіне орнатылған. Түйе шығыр диам. 1,5 м келетін жетекші тісті дөңгелектен — үстіңгі тоғыннан, диам. 1 м келетін жетекші тісті дөңгелектен — астыңғы тоғыннан жоне диаметірі 5 м келетін су көтеру немесе су төгу дөңгелектерінен — тоғыннан тұрады. Тоғын жоне астыңғы тоғын ұзындығы 4,5—5 м келетін бөрененің екі басына бекітіліп қойылады. Бұл айналыс қызметін атқарды. Тоғынға кемінде 10—12 шығыр орнатылған. Мұндай шығырлар Балтакөл, Ақтөбе, Шөуілдір ауылдарының территорияларынан, ескі кал тоғындарының жиегі мен канал-арықтардың бойынан табылған. Олар қазір Отырар мемлекеттік археологиялық қорық-музейінің қорында сақгаулы. Қазіргі Шәуілдір ауылының оңтүстік-шығыс жағындағы ұзындығы 40 км, сек. 5—V су жіберетін Темірарық осы кезенде қазылса керек. Қазақ хандығының қалыптасу тарихында аса маңызды рөл атқарған Отырардағы суландыру жүйелері 18 ғ-дың басында жойьша бастаған. мұның себебі, біріншіден, Жоңғар шапқыншылығы мен Орта Азия билеп-төстеушілерінің Сыр бойы үшін толастамаған шабуылдарының зардабы, екіншіден, өзара феодаддық қырғи-кабақ соғыс өсері. Сайып келгенде, Отырар алқабындағы Егіншілік мәдениеті көнеден келе жатқан Саңғыл-арық, Темірарық, т.б. магистральды каналдарға негізделген. Мұндагы қала мәдениеті дала өркениетімен ұштасқан.
## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Дескремблер

**Дескремблер** ().
# Кез келген тізбектелу дешифраторы; шифрланған сигналды бастапқы түрінен ажырататын құрылғы. Ол көбіне телесигнал таратуда қолданылады. 
# Кері дескрембрлеу операциясы нәтижесінде бастапқы сигналды қайта қалпына келтіру құрылғысы.

## Дереккөздер


Санат:Электроника