open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Сенек қорымы

thumb|250px|Сенек қорымы
thumb|250px|
**Сенек қорымы** — дәстүрлі сәулет өнері ескерткіштері, 19 — 20 ғасырларда салынған. 

Сенек қорымы Маңғыстау облысы Қарақия ауданы Сенек ауылынан шығысқа қарай Хорезмге баратын ескі керуен жолының бойына орналасқан. 

## Қорым құрылысы
Екі қорымнан тұрады. Біріншісіне (ауданы 1,5 га) 3 күмбезді гөрхана, 31 сағанатам және бір-бірден құлпытас пен көктас, екіншісіне (ауданы 1 га) 2 күмбезді гөрхана 20-ға жуық сағанатам мен құлпытас кіреді. Бұл ескерткіштер ішінен 1900 жылы белгілі шеберлер Дүтбай Жандәулетұлы мен Нұрнияз Ізбасарұлы тұрғызған Нұрберген Қалышұлының гөрханасы ерекше көзге түседі. Гөрхананың құрылымы шаршы пішінді (5,0*5,5 м) тұғыр мен цилиндр мойындыққа орнатылған шатырлы күмбездің өзара үйлесуіне негізделген. Оңтүстік-батыс жағындағы басты кіреберіс қасбетінің жақтауы шығыңқы келген, есіктің жоғ. жағы дөңгелек тұмаршамен өрнектелген, ал кіреберіс ойығы жазық пештақпен көмкерілген. Алдыңғы бетінің және ішкі қабырғаларының оюлары көгеріс өрнек (гүлдер, желектер, гүл түйнектері), зооморфтық (түйетабан, қос мүйіз, сыңар мүйіз), геом. (дөңгелектер, үшбұрыштар, шаршы торлар) және космогон. (ирек өрнек) нақыштарға құрылған. Екінші қорымдағы 1785 жылы тұрғызылған Бекқұл Жантөриннің гөрханасы — жатаған шағын құрылыс әрі Сенек қорымының архитектура негізі болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Қарақия ауданы
Санат:Маңғыстау облысы сәулеті
Санат:Қазақстан кесенелері
Санат:Маңғыстау облысының республикалық маңызы бар тарих және мәдениет ескерткіштері
Сенойлар

**Сенойлар** — тайпалар тобы (семаи, тимиар, джаххут, чевонг, махмери, т.б.). Олар Малакка аралының Орталық үстіртінің орманды алқаптарын мекендейді. Сенойлар 30 мыңдай адам. Тілдері монкхмер тілдері тобына жатады. Бірақ малайя тілінің әсері басым. Ислам дінімен қатар дәстүрлі наным-сенімдерін де ұмытпаған. Антропологиялық типтері, тілі мен мәдениетіндегі ерекшеліктер олардың Оңтүстік Шығыс Азиядағы моңғол нәсіліне дейінгі байырғы тұрғындар тобына жататынын байқатады. Қазіргі сенойлар малайялықтармен ассимиляцияға ұшыраған. Олар егіншілікпен және аң, балық аулаумен айналысады. Сенойларда аналық рулық қатынастар ерекше дамыған.

## Дереккөздер


Санат: География
Санат:Халықтар
Сен-Симон

**Сен-Симон**(Saіnt-Sіmon) **Клод Анри де Рувруа** (17.10. 1760, Париж — 19.5.1825, сонда) — француз ойшылы, социолог, социалист-утапист. Ол қоғам дамуында “индустрия” (адамдардың экономикалық іс-әрекеті) және оған сәйкес меншіктің формасы мен таптар шешуші рөл атқарады деп білді. Қоғамдық прогрестің негізі — ғылыми білімнен, техникалық
жетістіктерден, индустриядан және осы салаларда прогресті
жүзеге асыратын адамдардан көрініс тапқан ақыл-ойда. Сен-Симон ілімі бойынша, әрбір қоғамдық құрылыс өзінің идеялары мен үстемдік еткен меншіктің формасын мейлінше дамытады, ақырында, оның жасампаз дәуірі бітіп, дағдарыс, тоқырау, күйреу кезеңі басталып, бұл процесс бұрынғыдан жоғары сатыдағы жаңа қоғамдық құрылысты орнатумен тынады дейді. Сөйтіп Сен-Симон өзінің социалдық жүйесінде қоғамдық құбылыстарды белгілі бір заңдылықпен дамитын біртұтас организмнің кейбір қырлары деп түсіндірді. Дүние жүзі тарихын Сен-Симонның бейнелеуіндегі көрінісі, адамзаттың төменгі сатыдан жоғарыға өрлеу формасындағы дамуы — діни, метафизалық және ғылыми парасаттылық кезеңдермен сипатталады. Осы тарихи-филос. тұжырымдама Сен-Симонның ізгі қоғам құру жөніндегі утопиялық жобасының арқауы болды. Мұндай ізгі қоғам құру үшін өнеркәсіп пен а. ш-н өркендетіп, тоғышарлықты (паразитизм) жою керек дейді. Сен-Симон көзқарастары Франция, Германия, Италия, т.б. елдердің қоғамдық ойына айтарлықтай ықпал етті.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Санат:Философия

Санат:Терминология
Санат:17 қазанда туғандар
Сент-Винсент және Гренадиндер

**Сент-Винсент және Гренадиндер** () — Кариб теңізіндегі Кіші Антиль аралдар тобына жататын Сент-Винсент аралы мен Гренадина аралдар тобының солтүстік бөлігінде орналасқан мемлекет. Жер аумағы 389 км². Халқы — 115 мың адам (2000). Астанасы — Кингстаун қаласы. 

Халқының 33%-ы қара нәсілдер, 19%-ы мулаттар, қалғандары еуропалықтар мен үндістер. Ресми тілі — ағылшын тілі. Ұлттар достастығы құрамына кіргендіктен, ағылшын королевасы мемлекет басшысы болып саналады. Елді королева тағайындаған ген.-губернатор басқарады. Жоғары заң шығарушы органы — бір палаталы парламент (жиналыс палатасы). Атқару билігі премьер-министр басқаратын үкімет қолында. Халқының көпшілігі христиан дінінің протестант тармағын ұстанады. Әкімшілік жағынан 6 ауданға бөлінеді. Ақшасы — шығыс кариб доллары. Ұлттық мейрамы — Тәуелсіздік күні — 27 қазан (1979) Сент-Винсент және Гренадина Кариб қауымдастығының (1974), БҰҰ-ның (1980), Америка Бірлігі ұйымының (1981) мүшесі.

Сент-Винсент аралы жанартаулы болып келеді (ең биік жері 1234 м, сөнбеген Суфриер жанартауы). Климаты тропиктік пассатты, ылғалды. Жыл бойғы орташа температура 18 — 32ӘС. Жылдық жауын-шашын мөлшері 1500 — 3700 мм. Бұталы өсімдіктер мен шағын ормандар басым. Жағалауларын қолтырауындар мен ламантиндер мекендейді. 

Сент-Винсент және Гренадина жерін 1498 ж. Христофор Колумб ашты. 17 ғасырға дейін Испанияның иелігінде болып, 17 — 18 ғасырларда Франция мен Ұлыбританияға берілді. 17 — 18 ғасырларда елге Африкадан зәңгілер әкелінді. 1838 ж. құлдық ресми түрде жойылды. 1885 — 1956 ж. аралығында “жел өтіндегі аралдар” деп аталған ағылшын отарларының, 1958 — 62 ж. Вест-Үндістан федерациясының құрамында болды. 1979 ж. 27 қазанда Достастық деңгейінде тәуелсіздік алды. 

Экономикасының негізгі саласы — ауыл шаруашылығы мен туризм. Егетін дақылдары — банан, кокосты пальма, жеміс-жидек, темекі, кофе, какао, имбирь. Елдің ішкі қажеті үшін таро, батат, ямс егіледі. Мал шаруашылығында қой, шошқа, ірі қара өсіріледі. Крахмал мен арроруд өндіруші елдердің қатарына жатады. Экспортқа крахмал, аррорут, теннис қалақшасын, банан, темекі, кокос пальмасын, имбирь, копра, мақта, жеміс-жидек шығарады. Ұлттық табыстың жан басына шаққандағы мөлшері шамамен 4320 АҚШ долларына тең. Негізгі сауда серіктестері: АҚШ, Ұлыбритания, Тринидад және Тобаго, Сент-Люсия.

## Дереккөздер

*
Изостазия

**Изостазия**,* изостазиялық тепе-теңдік* ( – тепе-тең салмақтылық) – литосфера массасының астеносфера бетіңде қалқи отырып, дәйім гидростатикалық тепе-теңдікті сақтау жағдайы. "Изостазиялық тепе-теңдік заңдылығына" сәйкес, литосфераның әртүрлі аймақтары өздерінің масса мөлшеріне (қалыңдығына, яки салмағына) орай жоғары-төмен қозғалып тұруға мәжбүр. Қатты заттардан тұратын біршама жеңіл литосфераның ішінара балқымалы, бірақ литосфера заттарына қарағанда тығыздау заттардан тұратын астеносферамен өзара байланыс сипаты кезбемұздардың (айсбергтердің) су бетінде қалқып жүру заңдылығына саяды (қатты зат бола тұрса да, мұздың тығыздығы шамамен 0,9 г/см3, ал судың тығыздығы 1 г/см3); кезбемұз неғұрлым көлемді (салмақты) болса, ол солғұрлым су түбіне қарай сұғына түспек, яғни оның бүкіл болмысы төмен қарай қозғалмақ, ал осы мұз кесегі өз массасын бірте-бірте азайтқан жағдайда (мәселен, еру нәтижесінде) оның суға бату деңгейі де бірте-бірте жоғары қарай көтерілуге мәжбүр. Міне, осылайша изостазия процесі жер литосферасының астеносфера бетінде дәйім "қалқып түруын" қамтамасыз етеді деуге болады.

## Дереккөздер


 
 

Санат:Геология
Санат:Мұнай және газ
Мариям Тохтаханқызы Семятова

**Мариям Тохтаханқызы Семятова** (9 мамыр, 1916, қазіргі Алматы облысы Шелек ауданы Қаратұрық а. — 9 қараша 1967, Алматы) — актриса, Қазақ КСР-інің халық артисті (1954). 

## Өмірбаяны
* Сахналық жолын көркемөнерпаздар үйірмесінен бастады. 

* 1935 ж. Алматыдағы педагогикалық училищеге түседі

* 1937 ж. Ұйғыр музыка драма театры (қазіргі Ұйғыр музыкалы комедия театры) студиясында оқыды. 

* 1935 — 67 ж. осы театрдың құрамында актриса болып, әр алуан рөлдерде ойнады. 

Кәсіби театр сахнасында тұңғыш ойнаған рөлі — У.А. Гаджибековтің *“Аршин мал алан”* музыкалық драмасындағы күтуші әйел Телли. Бұдан басқа ұйғырдың ұлттық және шетел драматургиясы бойынша қойылған спектакльдерде ойнаған рөлдері бір-біріне мүлдем ұқсамайтын, қызғылықты шешім тапқан сахналық бейнелер. 2-дүниежүзілік соғыс жылдары ерлер рөлінде де ойнады. Қазақ жазушыларының шығармалары негізінде қойылған спектакльдерде Баян (Ғ.Мүсірепов, “Қозы Көрпеш — Баян сұлу”) және Майра (Ә.Тәжібаевтың осы аттас драмасында) рөлдерін орындады.

## Дереккөздер


Санат:9 мамырда туғандар
Санат:1916 жылы туғандар
Санат:Еңбекшіқазақ ауданында туғандар
Санат:9 қарашада қайтыс болғандар
Санат:1967 жылы қайтыс болғандар
Санат:Алматыда қайтыс болғандар
Санат:КСРО актрисалары
Санат:Қазақстан актрисалары
Санат:XX ғасыр актрисалары
Санат:Қазақстан халық әртістері
Санат:Қазақстан Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Санат:Қазақстан ұйғырлары
Валюталардың айырбастылығымдығы

**Валюталардың айырбастылығымдығы** – елдің ақша өлшемінің басқа елдердің валютасына айырбасталу мүмкіндігі. Алтын стандарты қолданыста болған кезеңде ресми балама бойынша алтынға айырбасталатын валюта айырбасталымды валюта болды. Кейіннен барлық валюталардың құрамындағы алтынның және олардың алтын баламының күші ресми түрде жойылғаннан кейін бір елдің ақша өлшемінің екінші елдің валютасына қолданыстағы бағамы бойынша еркін айырбастауға жарамдылығы Валюталардың айырбастылығымдығы ретінде түсініле бастады. Валюталардың толық (еркін) айырбасталымдылығы – халықаралық мәміленің барлық түрлері бойынша елдің ақша өлшемінің кез келген валютаға шектеусіз айырбасталуы‚ ішінара (шектеулі) айырбасталымдылығы – валютаның айырбасталуы шетелдік валюталар мен мәмілелердің белгілі бір жиынымен шектелуі. Банкілердің түрлі валюталық айырбас операцияларын жасауына қарамастан мемлекет еркін айырбастауға тыйым салса‚ ондай валюта айырбасталмайтын валюта деп саналады. Валюталардың айырбастылығымдығы дәрежесі мемлекеттің экономикалық әлеуетіне‚ оның сыртқы экономикалық қызметіне‚ ішкі ақша айналысының орнықтылығына‚ ұлттық нарықтар мен басқа да факторлардың дамуына байланысты. Ол елдің ұлттық (орталық) банкісінен өз валютасының бағамын белгілі бір деңгейде ұстап тұру шараларын қолдануды талап етеді. Қазіргі кезде Халықаралық валюта қорына мүше 150-ден астам елдің тек онының ғана валютасы толық айырбасталымды‚ олардың шамамен елуінің валютасының айырбасталымдылығы шектеулі. 

## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Санат:Ақша
Сентиментализм

**Сентиментализм**  — 18 ғасырдың 2-жартысы мен 19 ғасырдың бас кезіндегі әдеби ағым. 

Сентиментализм Еуропа әдебиетінде дамыды. Ағылшын әдебиетінде оны Л.Стерн орнықтырды. Оның “Франция мен Италияға сентименталдық сапар” атты романы Еуропа елдерінде кең тарады. Сентиментализм жеке адамның жан дүниесін, көңіл-күйін суреттеуге ерекше мән берді. Бұл бағыттағы шығармаларда күнделікті тұрмысты, тіршіліктің жеке көріністерін сипаттау мол орын алды. Әдебиетте психологиялық роман, повесть, естелік, сапарнама (жолжазбалар) секілді жанрлық түрлер көп қолданыс тапты. Шығарманың композициялық өрнегі мен сюжетінде жазушы оқиғаның адамға қаншалықты әсер етіп, қандай сезім туындататынын айрықша ескеріп отырды. Яғни, қаламгер өзара байланысы жоқ түрлі оқиғаларды, бір-біріне жанастырып, қиюластырып еркін баяндайды. Шығармадағы оқиғаға табиғат суреттерін, жазушының түрлі сезім-әсерлерін, т.б. жанама жайттарды қоса отырып суреттейді. 

Орыс әдебиетінде сентиментализмнің көрнекті өкілі Н.М. Карамзин болды. Карамзиннің “Бейшара Лиза” атты повесінен сентиментализмнің негізгі сипатын да, сондай-ақ осал тұстарын да айқын аңғаруға болады.

## Дереккөздер


Санат:Сентиментализм
Санат:XVIII ғасыр тарихы
Санат:Классицизм
Изотерма

thumb|right|p, V координатындағы изотермиялық процесстер графигі
**Изотерма** (грекше *[[изо...]]*  және *therme* – жылу) – изотермалық процесті кескіндейтін термодинамикалық күй диаграммасындағы сызық.
Идеал газ изотермасының теңдеуі:
:pV = const, мұндағы p – газ қысымы, V – газ көлемі.

p, V координаттарында изотерманың графигі – гипербола. Реал газ үшін изотерманың теңдеуі күрделі болып келеді. Ол теңдеу қысым аз немесе температура жоғары болғанда ғана идеал газ изотермасының теңдеуіне ауысады.

## Тағы қараңыз
*Изотермалық процесс

## Сілтемелер


Санат:Физика
Бұланбай бауы

**Бұланбай бауы** — Қызылорда облысы Шиелі ауданындағы ауыл, Қарғалы ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Шиелі кентінен оңтүстікке қарай 45 км жерде Қызылқұм құмының қиыр солтүстігінде орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1309 адам (663 ер адам және 646 әйел адам) болса, 2009 жылы 1342 адамды (677 ер адам және 665 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл 1997 жылға дейін "Қарғалы" деп аталған. 1973-1996 жылдары қаракөл қойын өсіретін «Қарғалы» кеңшарының орталығы болған. Кеңшар негізінде Бұланбай бауында төрт шаруа қожалығы жұмыс істеді.

## Дереккөздер

Санат:Шиелі ауданы елді мекендері
Ваучер

**Ваучер** (ағылш. voucher – қолхат‚ растама құжат) – жазбаша кепілхат (куәлік‚ кепілдік‚ ұсынысхат); тауарларға немесе көрсетілетін қызметтерге ақы төленгенін куәландыратын растама құжат. Ол туристік топтың жетекшісіне берілетін қабылдаушы тараптың келісілген қызмет көрсетулер тізбесін алу құқығын куәландыратын құжат та болуы мүмкін. Жекешелендіру чегі де – мемлекеттік меншіктің бір бөлігін халықтың жекешелендіруіне арналған белгілі бір атаулы құны бар бағалы қағаз да ваучер деп аталады.

## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Сенім білдірген адам

**Сенім білдірген адам** — өзге бір адамның (сенім білдірушінің) мүддесі үшін заңды іс-әрекет жасайтын кісі. Ол сенім білдірушімен шарт жасасуы керек, шарттың мазмұны әрқилы болуы мүмкін (тауар сату-алу, сотта қаралатын іске қатысу, т.б.). Сенім білдірген адам барлық жағдайда сенім білдірушінің атынан және есебінен іс-әрекет атқарады. Сенім білдіруші тапсырма мәнін сенімхатта көрсетеді. Мүлікке билік етуге берілетін сенімхат нотариалдық куәландырылған болуы керек. Сенім білдірген адам міндеттеріне мыналар жатады: тапсырманы тек өзінің орындауы, сенім білдірушіге тапсырманың орындалу барысы туралы мәліметтерді хабарлау, жасалған мәміле арқылы қолына түскен затты, ақшаны, деректі сенім білдірушіге беріп отыру, тапсырма орындалған сәтте мерзімі аяқталмаған болса да сенімхатты қайтару.

Санат: Заң
Санат: Іс қағаздар
Сеңгір таулары

**Сеңгір таулары** () — Солтүстік Американың батысындағы (Канада және АҚШ жерінде) тау жүйесі. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай 3200 км-ге созылған, ені 700 км-дей. Солтүстік Америкадағы Кордильераның шығыс бөлігін құрайды. 

## Жер бедері
Көптеген шыңдарының биіктігі 3500 м-ден (Колумбия тауы, 3747 м; Робсон, 3954 м) асады. Ең биік жері — Элберт тауы (4399 м). Тынық және Атлант мұхиттары алабының суайырығын құрайды. Сеңгір таулардан Миссури, Колорадо, Рио-Гранде, Снейк, Арканзас, т.б. өзендері басталады.

## Геологиялық құрылымы, пайдалы қазбалары
Сеңгір таулар Ларамий қатпарлығы кезеңінде (бордың аяғы — палеоген) қалыптасып, кейіннен жаңа көтерілімге ұшыраған. Молибден, мыс, алтын, күміс, полиметалл, мұнай, тас көмір кендері шоғырланған. Гейзерлер мен термалды бұлақтар бар. 

## Өсімдігі
Солтүстік беткейлерінде тайгалық орман, оңтүстігінде қарағайлы орман басым. Ормандардың жоғарғы шекарасының биіктігі 1500 м-ден (солтүстік) 3600 м-ге (оңтүстік) дейін, одан жоғары — альпі шалғыны мен мәңгі қар, мұз тараған. Аңғарлары — дала мен шөлейт. Ірі ұлттық саябақтары: Джаспер, Банф, Йохо (Канадада), Йеллоустон, Роки-Маунтин (АҚШ-та).

## Сыртқы сілтемелер
* Скалистые горы // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907. 

Санат:АҚШ таулары
Санат:Канада таулары
Сең жүру

150px|thumb|right
**Сең жүру**  — өзен мен көл бетіндегі мұз кесектерінің (негізінен қоңыржай және биіктік белдеулерде) ағыстың, желдің, судың температурасының әсерінен қозғалуы. Сең өзендерде ағыс бағытында, ал көлдерде желдің бағытында жүреді. Сең жүру көктемгі және күзгі болып бөлінеді.

Көктемгі сең жүру мұз жамылғысы бұзылғанда, күзгі cең жүруде су қабатындағы шарбы мұз, анжыр (қабыршақ мұз), көксоқтаның бірігіп қатуынан қалыптасқан мұз кесектері қозғалады. Сең жүру кезеңінде өзен арнасының мұз өтуі қиын жерлерінде, иіндерінде, қайраңдарда мұз сеңдері жиылып, су деңгейі күрт көтеріліп, айтарлықтай аумақты су басуы мүмкін. Мұз жиілігі өзендерде ондық балл жүйесімен, көлдерде үш баллдық жүйемен өлшенеді.

## Дереккөздер


Санат:Ғылым
Санат:Су шаруашылығы
Сеңсең

**Сеңсең** — Марқайған қозының жүні қырқылмаған терісі осылай аталады. «Сеңсең жағалы қара ішіктің етегі далиып жатыр» (I. Жансүгіров).
Сөз төркіні түркі, моңғол тілдерінен деуге біршама
деректер бар. Алтай тілінің солтүстік диалектісінін бірінде саак — жүн, якуттарда сохсоқ — жүндес, моңғолша сахлаг — жүндес.
Келтірілген деректердің ішінен, әсіресе, «саак» тұлғасы «сеңсең» сөзінің алғашқы түбірі, ал мағынасы «жүн» дегенді ұғындыратынын көріп отырмыз. Осы сөздің қосарланып айтылуы жүннің молдығын, көптігін білдіріп тұр. Демек, әдеби тіліміздегі «жүн-жүн», «түк-түк» қос сөзінің беретін мағынасымен тең. «Саак-саак» сөзінің әдеби тілімізде қалайша «сеңсең» тұлғасына дейін өзгергендігін қырғыз тілі арқылы-ақ дәлелдеуге болады. Оларда біздегі «сеңсең» сөзі «саксак» немесе «саңсаң» болып та айтыла береді.

## Дереккөздер


Санат:Қой шаруашылығы
Сепаратор

**Сепаратор** (латынша separator — бөлгіш) — газдан сұйық немесе қатты бөлшектерді, сұйықтықтан қатты бөлшектерді бөлу және сұйық немесе қатты бөлшектер қоспасын құрамдас бөліктерге ажыратуға арналған аппарат. Сепаратордың бірнеше түрі белгілі: центрден тебу сепараторлары (центрифугалар) неғұрлым ауыр сұйықтықтар мен сұйықтықтағы қатты бөлшектер қоспасын центрден тебу күшінің шеткі аймақтарға әсер етуі нәтижесінде сығып, бөледі (мысалы, сүт сепараторы). Магниттік сепараторлар электрмагнит әсерімен магнитті бөлшектерді (мысалы, темір, кобальт, т.б. кентастарын) магнитті емес (мысалы, бос топырақтан) бөлшектерден немесе әр түрлі бөлшектер тасқынын неғұрлым магниттілігі төмен бөлшектерден бөледі. Тұнбалық сепараторлар бір-бірімен араласпайтын екі сұйықтықты резервуарда тұндыру жолымен бөлуде қолданылады. Олардан шығатын түтіктің жоғарғысы — жеңіл, төменгісі ауыр сұйықтықтарға арналады. Әр түрлі физикалық қағидалар негізінде жұмыс істейтін сепаратордың басқа да типтері бар (мысалы, элекрстатикалық, тәждік, т.б.).

## Дереккөздер

Санат:Құрылғылар
Сепкілгүл

**Сепкілгүл** () – лалагүлдер тұқымдасына жататын көп жылдық жуашықты өсімдіктер тегі.

Дүние жүзінде солтүстік қоңыржай аймақтарда өсетін 100-ге жуық түрі, ал Қазақстанда далалық аймақтарда, шалғынды жерлерде, альпі және субальпі белдеулеріндегі тау баурайларында өсетін 5 түрі (шоғыр сепкілгүл, шатыраш сепкілгүл, ақшыл сепкілгүл, кіші сепкілгүл, орыс сепкілгүлі) бар.

Олардың биіктігі **15 — 50** см, жуашығы ұсақ, домалақ болады. Бұтақсыз сабағына жапырақтары кезектесіп немесе қарама-қарсы орналасады. Ірі гүлі дара не сабағының ұшында бірнешеу болады, түсі ақ, сары, қызғылт, қоңыр.

Гүлінің сыртын шырынды алты жапырақтан құралған гүл серіктері қоршап жатады. Сәуірден маусымға дейін гүлдеп, жеміс салады.

**Жемісі** — алты қырлы, кейде қанатты қауашақ. Сепкілгүлдің гүлдері әдемі, сондықтан әсемдік үшін өсіріледі. Сепкілгүлдің бір түрі — ақшыл сепкілгүл Қазақстанның “Қызыл кітабына” енгізілген.

## Тағы қараңыз
* Қызғалдақ

## Дереккөздер


Санат:Лалагүлдер
Сепсис

**Сепсис** (латынша sepsіs — шіру, іріңдеу) — ірің микробтарымен залалданған қаннан дамитын ауру. Сепсистің негізгі қоздырғыштарына стафилакокк, стрептококк, менингококк, т.б. іріңдеткіш микроорганизмдер жатады. Сепсистің дамуында жергілікті іріңді ошақтың сипаты; сол жердегі бактериялардың саны және адамның иммундық жүйесінің әлсіреуі үлкен рөл атқарады. Көбінесе организмнің қабынуы мен іріңді жаралардың асқынуынан, ауыр операциядан, қан кетуден, қоректің жетіспеуінен, аурудан кейін организм әлсірегенде адам Сепсиске ұшырайды. Сепсисте фагоцитоз процесі бұзылып, лейкоциттер сіңіріп алған микробтар жойылмастан жасуша ішінде көбейе бастайды. Лимфоциттер мен моноциттердің белсенділігі төмендеп, иммундық антиденелердің түзілуі бұзылады. Сепсистің орналасқан орнына қарай: терапевтік (өкпенің іріңді қабынуы); бадамша бездік (іріңді баспа); хирургиялық (шиқан шыққанда); гинекологиялық (ауруханадан тыс жасатқан аборттан кейін); урогендік (несеп жолдарындағы іріңді қабынулар); отогендік (іріңді отиттің асқынуы); кіндіктік (нәрестенің кіндігінің айналасындағы қабыну) түрлері бар. Егер инфекцияның қай жерден түскенін анықтай алмаса, оны криптогендік (жасырын) Сепсис деп атайды. Сепсис кезінде науқастың дене қызуы 39 — 40ӘСепсисқа дейін көтеріледі, басы қатты ауырады, асқа тәбеті шаппайды, дел-салданады, кейде есінен танып сандырақтайды, ісінеді, жүрек соғуы жиілеп, тыныс алуы қиындайды. Сепсистің кенеттен дамитын, жедел, жеделдеу және созылмалы (хрониосепсис) түрі болады. Жедел түрі 1 — 2, жеделдеуі 5 — 7 күнде өтеді. Клиник.-морфол. белгілеріне қарай: септицемия, септикопиемия, сепсистік эндокардит болып бөлінеді. Септицемия — Сепсистің метастазсыз түрі. Бұл кезде көкбауыр үлкейіп, лимфа түйіндері ұлғаяды. Ішкі органдарда дистроф. өзгерістер, қабынулар байқалады. Септикопиемия кезінде Сепсистік ошақтар өкпеде, бүйректерде, ми тінінде, жүректе басталады. Іріңді қабыну Сепсис ошағынан айналадағы тіндерге өтіп, іріңді плеврит, перикардит, перитонит дамиды. Сепсистік эндокардит жүрек қақпақшаларынан басталады. Соның нәтижесінде некроз ошақтары пайда болады. Өзгерген қақпақшалар ыдырап, олардың бетінде тромбтар түзіледі. Тромбоз организмде инфаркт ошақтарының қалыптасуына жағдай туғызады. Кейбір жағдайда ішектің, аяқтың және терінің гангренасы дамуы мүмкін. Сепсис — өте қауіпті ауру, сондықтан, көп жағдайда бұл аурумен ауырған адамдар жазылып кетпейді. Емі: Сепсистік ошақтар сақталып қалған жағдайда оларды хирург. жолмен тазартып, антибиотиктермен және антисептиктер қолданып, іріңді тазартып жуып-шаю; антибиотиктер қолданып, организмнің инфекцияға төзімділігін арттыру; құнарлы тағам, витамин беру, қан құю арқылы организмді әлдендіру. Сепсис жануарлар мен мал арасында да жиі кездеседі.

Санат:Аурулар
Санат:Жұқпалы аурулар
Венчур

**Венчур** (ағылш. venture – тәуекелшіл кәсіпорын) – тәуекелшіл коммерциялық кәсіпорын; өнімнің жаңа түрлерін жасауға‚ өндірісті игеруге‚ енгізуге‚ жаңа технологияларды қолдануға маманданған шағын коммерциялық ғылыми-техникалық ұйым. Оған тән сипат жаңа енгізілімдерді пайдалану. Ол идеяларды талдап әзірлеуден бастап‚ материалдық тұрғыда іске асыруға дейінгі іспен айналысатын дербес ғылыми-құрастырымдық зертхана болуы да мүмкін. Венчурлік ұйымдардың үш түрі болуы мүмкін‚ олар: корпорациялар‚ серіктес және жеке дара компаниялар. Оларды құру үшін ең алдымен жаңа енгізілім идеяларының (технологияның жаңа жобасының‚ т.б.) болуы‚ жаңа нысанды ұйымдастырып‚ басқара алатын кәсіпкердің болуы‚ капиталдың болуы қажет.

## Дереккөздер
 

Санат:Экономика
Изотермалық процесс

thumb|right|Изотермалық процесстер
**Изотермалық процесс**, *изотермиялық процесс* – физикалық жүйеде тұрақты температурада жүретін процесс; термодинамикалық күй диаграммасында изотермамен кескінделеді.

Изотермалық процессті жүзеге асыру үшін жүйе, әдетте, термостатқа орналастырылады. Бұл жағдайда термостаттың жылу өткізгіштігі өте үлкен болып келеді де, жүйе температурасының іс жүзінде термостат темп-расынан айырмашылығы болмайды. Изотермалық процесстің мысалына тұрақты температурадағы сұйықтықтың қайнауы не қатты дененің балқуы жатады. Изотермалық процесс кезіндегі идеал газда қысым мен көлемнің көбейтіндісі тұрақты болады. Изотермалық процесс кезінде жүйеге белгілі бір жылу мөлшері беріледі (не одан белгілі бір жылу мөлшері алынады) және оның есебінен сыртқы жұмыс жасалады. Идеал газ үшін ол жұмыстың шамасы мынаған тең:
: A = n k T \cdot \ln\left(\frac{V_\mathrm{2}}{V_\mathrm{1}}\right), мұндағы n –газдағы бөлшектер саны, T – абсолют температура, k – Больцман тұрақтысы, V_\mathrm{1} және V_\mathrm{2} – газдың бастапқы және соңғы көлемдері.

Егер фазалық ауысу болмаса, онда изотермалық процесс кезінде қатты дененің және көптеген сұйықтықтардың көлемі өте аз өзгереді.

Изотермалық процесс орын алған кезде: P1·V1=P2·V2 қатынасы орындалады. 

Және Изотермалық процесс Термодинамикада Ішкі энергияны сиппатау үшін қолданылады. 

## Термодинамиканың бірінші заңы изотермдік процесс үшін
Изотермдік процесте газдың ішкі энергиясы өзгермейді демек dU = 0, немесе △U=U2 -U1= 0, себебі T= const.Онда термодинамиканың бірінші заңы бұл процесс үшін былай жазылады: Q= A. Демек газға берілген (немесе алынған) жылу мөлшері толығымен жұмыс істеуге жұмсалады.

## Дереккөздер

Санат:Термодинамикалық процестер
Виргин аралдары

**Виргин аралдары** – АҚШ пен Ұлыбританияның иелігіндегі Кариб теңізі алабындағы аралдар.

**АҚШ-қа бағынатын Виргин аралдарының** аумағы 352 км², халқы 109000. Әкімшілік орталығы – Шарлотта-Амалия. Дінге сенушілері протестанттар (баптистер) мен католиктер. Ақша бірлігі – АҚШ доллары.

**[[Британдық Вирджин аралдары]]ның** аумағы 153 км², халқы 21000, әкімшілік орталығы – Род-Таун. Ресми тілі – ағылшын тілі. Ақша бірлігі – АҚШ доллары. Британдық Виргин аралдарының әкімшілік орталығы Род-Таун ең үлкен арал – Тортолада орналасқан. Аралдардың көпшілігі – жанартаутекті, үлкендігі жағынан екінші орын алатын Анегада аралы маржанды – әктасты атолл болып табылады. Аралдардың халқы ром шығарумен, мал шарушылығымен, балық аулаумен айналысады. Табыстың 75%-ын туризм береді. АҚШ-қа қарасты Виргин аралдарының экономикасы да негізінен туризмге тәуелді, аралдарда жылына бір миллионнан астам турис демалады. 1917 жылы Даниядан сатып алынған америкалық Виргин аралдары көптеген шағын таулы, жанартаулық аралдардан құралады. Санта-Крус аралында іс жүзінде Виргин аралдарының бүкіл экспортын құрайтын алып мұнай өңдеу зауыты салынған.

## Дереккөздер

Санат:Кіші Антиль аралдары
Қазақ мұңы (газет)

**«Қазақ мұңы»** – газет. Торғай облыстық депутаттар кеңесінің органы. 1918 жылы 16 сәуірде Орынборда шығарылды. Редакторы Нәзір Төреқұлов.

Газеттің алғашқы саны 1918 жылы 21 наурызда Орынборда жарық көрді. Осы тұста “Қазақ” газеті алашордашыл басылым деген айыппен жабылып, баспаханасы тәркіленді. Оның орнына “Қазақ мәселесі” мен “Известия” шығарылсын деген қаулы қабылданған. Газеттің бірінші нөмірінде Ә.Жангелдиннің кеңестердің облыстық съезін ашардағы сөзі толық берілді. “Қазақ мәселесі” большевиктер саясатын насихаттап, Алаш партиясына қарсы бағыт ұстанды. Облыстың еңбекші бұқарасына өкіметтің алғашқы декреттерінің мән-мазмұнын түсіндірді. Көп ұзамай, азамат соғысының басталуына байланысты, Дутов ақгвардияшыларының билігі жүре бастаған кезде, газет шығуын тоқтатқан.

## Дереккөздер


Санат:Торғай облысы газеттері
Санат:1918 жылдан шыға бастаған газеттер
Изотоптық генератор

thumb|right|Кассини зондының радиоизотоптық генераторы
**Изотоптық генератор** – радиоактивті изотоп энергиясын электр энергиясына түрлендіретін термоэлектрлік генератор.

Термоэлектрлік генераторлар нуклеидтердің радиоактивтік ыдырауы нәтижесінде бөлінетін жылуды электр энергиясына түрлендіреді. Термоэлектрлік түрлендіргіш шала өткізгіш элементтерден жасалады. Оның бір беті жылу әсерінен қызса, екінші жағы радиациялық сәуле шашу негізінде суынады. Осы пайда болған температуралар айырмасынан Зеебек-Пельтье-Томсон эффектісі негізінде электр тогы туады. Изотоптық генератор қуаты бірнеше КВт-қа дейін жетеді. Оның жұмыс мерзімі пайдаланылатын изотоптың жартылай ыдырау периодына және термоэлектрлік түрлендіргіштің сипаттамаларына тәуелді. 

Изотоптық генератор ғарыштық ұшу аппараттарының қуат жүйесінде электр энергиясының көзі ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Химия
Санат:Физика
Изотоптық инварианттылық

**Изотоптық инварианттылық** (латынша *іnvarіans*, *іnvarіantіs* – өзгермейтін) – симметрияның элементар бөлшектердің күшті өзара әсеріне тән ерекше түрі.

Табиғаттағы күшті өзара әсерлесетін элементар бөлшектерді (адрондарды) “ұқсас” бөлшектер топтарына жіктеуге болады. Олардың әрбір тобының құрамына массасы бір-бірімен шамалас және электр зарядынан басқа, ішкі сипаттамалары (спині, ішкі жұптылығы, бариондық заряды, ғажаптылығы не оғаштығы, “таңырқарлығы”, “сұлулығы”) бірдей болатын бөлшектер енеді. Мұндай топтар изотоптық мультиплеттер деп аталады. Күшті өзара әсер, бір изотоптық мультиплетке енетін барлық бөлшектер үшін бірдей болады, яғни ол электр зарядына тәуелді болмайды. Күшті өзара әсер симметриясының осы қасиетін изотоптық инварианттылық деп атайды. Бір изотоптық мультиплетке бірігетін бөлшектердің қарапайым мысалына протон (p) мен нейтрон (n) жатады. Бұл жағдайда протон мен нейтрон бір бөлшектің (нуклонның) екі әр түрлі зарядты күйі ретінде қарастырылады. Протон мен нейтрон изотоптық дублетті құрастырса, бейтарап, оң және теріс зарядты пи-мезондар изотоптық триплетті құрастырады, т.б. Изотоптық мультиплеттегі бөлшектер саны мынаған тең: 2І+1, мұндағы І – изотоптық спин. Бөлшектер бір-бірінен изотоптық спинінің проекциясы (І3) мәнімен өзгешеленеді. 

Изотоптық мультиплетке енетін бөлшектердің электр заряды (Q) Гелл-Ман-Нишиджима формуласы арқылы Q=І3+Y өрнектеледі, мұндағы Y=B+S+C–b – адронның гиперзаряды, ал B – бариондық заряд, S – ғажаптылық (оғаштық), C – “таңырқарлық”, b – “сұлулық”. Изотоптық инварианттылық құрама адрондар үшін, оның ішінде, атом ядросы үшін де орындалады. Изотоптық инварианттылық, одан да гөрі кеңірек, күшті өзара әсердің жуық симметриясы – унитарлық симметрияның [SU(3)] бөлігі болып есептеледі.

## Сілтемелер


Санат:Симметрия (физика)
Изотоптық спин

**Изотоптық спин** (І), *изоспин* — элементар бөлшек – адрондардың ішкі сипаттамаларының (Кванттық сандарының) бірі. Ол адрондардың зарядтық күйлерінің санын (немесе изотоптық мультиплеттегі n бөлшектер санын) анықтайды: n=2І+1.

## Сілтемелер


Санат:Кванттық физика
Любовь Сергеевна Кочкина

**Любовь Сергеевна Кочкина** (15.9.1924 жылы туған, Ресей, Киров облысы Зуевка ауданы Уховская деревнясы) – медицина ғылымының докторы (1968), профессор (1970). 
*1947 - Пермь мемлекеттік медициналық институтын бітірген. 
*1952-1969 - Қарағанды мемлекеттік медициналық институтында (қазіргі Қарағанды мемлекеттік медициналық академиясы) доцент. 
*1969 жылдан кафедра меңгерушісі қызметін атқарады.

Ғылыми жұмыстарының негізгі бағыты автономды жүйке жүйесінің жасаралық морфологиясына арналған. Кочкина 50-ге жуық ғылыми жарияланымның авторы.

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Изохора

thumb|right|Изохора сызығы
**Изохора** (грекше *[[изо...]]* және *chоra* – орналасқан орны) – термодинамикалық күй диаграммасында изохоралық процесті кескіндейтін сызық. Идеал газ үшін қарапайым изохора теңдеуі мынадай:
: \frac{p}{T} = const, мұндағы p – қысым, T – температура.

## Сілтемелер


Санат:Физика
Ракурс

**Ракурс**, *раккурс* ( — қысқарту) — бейнелейтін денені, затты немесе архитектуралық пошымды перспективалық тұрғыдан қысқарту. Заттың төбесінен, астынан немесе жанынан қарағанда қысқарып көрінуін де ракурс деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Бейнелеу өнері
Ауданбек Көбесов

**Ауданбек Көбесов** (1932, Жамбыл облысы Талас ауданы Ойық ауылы – 8.5.2008, Алматы қаласы) – педагогикалық ғылымының докторы (1990). 
* Ысты руынан шыққан.
*1952 - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. Жамбыл облысы Талас ауданындағы мектептерде сабақ берді, мектеп директоры болды. 
*1959 -  жылы ҚазПИ-де оқытушы, доцент, 
*1987-1997 - ҚазМУ-да (қазіргі ҚазҰУ) кафедра меңгерушісі, профессор қызметтерін атқарды.

*«Әл-Фарабидың педагогикалық мұрасы»* деген тақырыпта докторлық диссертация қорғады. Көбесов 300-ден астам ғылыми, ғылыми-көпшілік жарияланымның, оның ішінде Әл-Фарабидің ғылыми-педагогикалық мұрасына арналған көптеген мақала топтамасының авторы.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан педагогтары
Ракуша

**Ракуша** — Атырау қалалық әкімдігіне қарасты Еркінқала ауылдық округі құрамындағы ауыл.

## Географиялық орналасуы
Атырау қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 4 км жерде, Жайықтың оң тармағының жағалауында орналасқан. 

## Халқы
1989 жылы елді мекенде 591 адам тұрған. 1999 жылы тұрғындар саны 1166 адам (586 ер адам және 580 әйел адам) болса, 2009 жылы 1805 адамды (875 ер адам және 930 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 5610 адамды (2827 ер адам және 2783 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Ауыл Қазақ КСР Геология министрлігіне қарасты көкөніс өсіретін кеңшардың бөлімшесі болып келді. 

## Әлеуметтік және мәдени нысандары
* **М. Өтемісов атындағы орта мектеп** — Ракуша мектебі 1956-1959 жылдары  4 жылдық мектеп болып ашылды. 1959 жылы 7 жылдық білім беретін мектеп болып кеңейтілді. 1965-1987 жыл аралығында № 10 сегізжылдық білім беретін мектепке айналды. 1987 жылы Ракуша орта мектебі болып кеңейтілді. 1992 жылы 1 қыркүйектен  бастап Балықшы аудандық атқару комитетінің №161 шешімі бойынша Ракуша орта мектебі Махамбет Өтемісов атындағы орта мектебі болып өзгертілді.

## Діни мекемелері
* **«Ықылас» мешіті** — 1000 адамдық мешіт 2023 жылы сәуір айында ашылды. Құлшылық үйі екі қабатты, заманауи стильде салынған. Мешітте үлкен зал, кіші зал, ерлер және әйелдерге арналған намаз оқу залы, Құран оқу және неке қию бөлмелері бар. Сондай-ақ мешіт жанына асхана салынған.

## Кәсіпкерлік
Ракушада бөлімше негізінде құрылған ЖШС жұмыс істейді.

## Ауыл суреттері

## Елді мекендегі көшелер
* Ағидолла Нұғыманов көшесі
* Әжіғали Жақсыбаев көшесі
* Қазақстан көшесі
* Мұхит Сақпаров көшесі
* Сопыш Хасанов көшесі
* Тауман Боқашев көшесі
* Ынтымақ көшесі

## Дереккөздер

Санат:Атырау қалалық әкімдігі елді мекендері
Райымбек матен

**Райымбек матен** (1.1. 1912 ж. т., Ақмола облысы Атбасар ауданы) — шахта құрылысы саласында қазақтан шыққан алғашқы инженер, тех. ғыл. канд. (1971). “*Шахтерская слава*” (“*Кенші даңқы*”) белгісінің барлық 3 дәрежесінің иегері. 1940 — 41 ж. 31-телімнің бастығы, кейіннен шахтаның бас инженерінің көмекшісі, 1945 — 47 ж. “*Ленгеркөмір*” тресіндегі 2-шахтаның бастығы, трест басқармасының орынбасары. 1947 — 70 ж. Қарағанды қ-ның көмір өнеркәсібі саласында басшы қызметтерде, 1970 — 89 ж. көмір өнеркәсібі ғыл.-зерттеу ин-ты директорының орынбасары, лаб. меңгерушісі болды. Р-тің басшылығы кезінде комб. көмір өндіруден 3 мәрте дүниежүз. рекорд жасады. Р. — Қарағанды қ-ның Құрметті азаматы. Қазақстанның Құрмет кітабына енгізілген. Қызыл жұлдыз, екі мәрте “*Даңқ*”, екі мәрте *Еңбек Қызыл Ту ордендерімен* және медальдармен марапатталған.

## Дереккөздер


*Схема проведения и способ поддержания вентиляционных штреков при разработке двух сближенных пластов, М., 1969;
*Закладка выработанного пространства в шахтах Карагандинского бассейна, М., 1973.

Санат:Терминология
Изотоптық хронология

**Изотоптық хронология** – тау жыныстарының, минералдардың, ежелгі өркениет ескерткіштерінің, т.б. абсолют жасын олардағы радионуклидтердің ыдырау өнімдерінің жиналуы бойынша анықтау.

Изотоптық хронология жөніндегі идеяны француз физигі П.Кюри (1859 – 1906) мен ағылшын физигі Э.Резерфорд (1871 – 1937) ұсынған. Изотоптық хронологияда әрбір радионуклидтің радиоактивті ыдырау процесі тұрақты жылдамдықпен жүретіндігі, сөйтіп, ақырында орнықты нуклидтердің жиналатындығы ескеріледі. Орнықты нуклидтердің мөлшері (D) зерттелетін нысанның (объектінің) жасымен (t) мынадай қатыс арқылы байланысады: DP(et1), мұндағы Р – радионуклид атомдарының саны,  – ыдырау тұрақтысы. Бұдан нысанның жасын табуға болады: t1/ln(1D/P).
Изотоптық хронологияда радиогенді қорғасынның, аргонның, стронцийдің және көміртектің жиналуын ескеретін әдістер кеңінен таралған. Жасы 60 мыңжылдан төмен нысандар үшін радиогенді көміртек пайдаланылады. Ғарыштық сәулелердің әсерінен Жер атмосферасында мынадай ядролық реакция жүреді: 14N(n, p)14C. Мұның нәтижесінде ауада, өсімдіктер мен жануарлардың денесінде белгілі бір мөлшердегі тұрақты (көміртек атомының 1 моліндегі есеппен) 14С радионуклидінің (T1/25700 жыл) концентрациясы түзіледі. Өлі организмдерде атмосферамен алмасу процесі тоқталады әрі олардағы 14С радионуклидінің мөлшері біртіндеп азаяды. Сөйтіп 14С радионуклидінің концентрациясы бойынша органик. қалдықтардың жасы анықталады.

## Тағы қараңыз
*Геохронология

## Сілтемелер


Санат:Геология
Изотоптық эффект

**Изотоптық эффект** – кризистік температураның (Tk) асқын өткізгіш металдың изотоптық құрамына тәуелділігі; заттың орташа атомдық массасы (M) азайған сайын Tk жоғарылайды. Кейбір металдар үшін мынадай қатыс: Tk Mconst орындалады. Изотоптық эффект құбылысы алғаш рет 1950 ж. табылды. Зерттеулер Tk-мен қоса қабат кризистік магнит өрісі де (Hk,o) өзгеретіндігін (T0 K болғанда) көрсетті. Бірақ берілген асқын өткізгіш металдардың изотоптары үшін Hk,o/Tk қатысы тұрақты. Изотоптық эффект асқын өткізгіштік құбылысының тор түзетін бөлшектер массасымен байланысты екендігін дәлелдейді әрі оның электрондардың фонондармен өзара әсерлесуінен пайда болатындығын көрсетеді.

## Сілтемелер


Санат:Физика
Жаманшоқы

**Жаманшоқы**, *Бүркітті* – Көкшетау антиклинорийінің солтүстік-батыс шегінде орналасқан шоқылы тау. 

## Геогрофиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Есіл және Айыртау аудандары жерінде орналасқан. Абсолюттік биіктігі 372 метр.

## Геологиялық құрылымы
Кейінгі девон кезеңінде (360–390 млн. жыл бұрын) пайда болған. Дальний атты интрузивті кешеніндегі ашық жатқан шағын плутоний. Көбіне орташа және ірі түйірлі сұр, қызғылт сұр биотитті және мүйіз тәрізді биотитті граниттерінен түзілген. Олар табиғат және шаруашылық-тұрмыстық факторлармен бірге осы жерде қалыптасқан жайсыз экология ахуалды айқындайды. Шоқы етегінде орналасқан Горный ауылының суы мен ауасы гамма-сәулелі және радонды, адам денсаулығына қауіпті деп саналады. Сондықтан шоқының аты «Жаман» деп аталған.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы таулары
Санат:Есіл ауданы (Солтүстік Қазақстан облысы) таулары
Райымбекова Зифа Матенқызы

**Райымбекова Зифа Матенқызы** (7.7.1940 ж. т., Қарағанды қ.) — инженер-құрылысшы, тех. ғыл. докт. (1997), проф. (2001). Қарағанды политех. ин-тын (қазіргі Қарағанды Мемл. тех. ун-ті) бітірген (1963). 1963 — 73 ж. осы ин-тта ғыл.-пед. қызметтер атқарды. 1973 жылдан І.И. Сәтбаев атынд. ҚазҰТУ-да еңбек етіп келеді. Р. “*деформацияланатын қатты дене механикасы*” мамандығы бойынша Қазақстанда әйелдер арасынан шыққан тұңғыш тех. ғыл. докторы. Негізгі ғыл. жұмыстары серпімділік шегінен тыс сызықсыз инж. есептерді шешу әдістеріне арналған. Нәтижелері құрылыстарда, өнеркәсіп орындарында іс жүзінде қолданыс тапты. Материалдар кедергісі тақырыбы бойынша жоғары оқу орындарына арналған қазақ тіліндегі оқулықтар мен оқу құралдарының авторы. Халықар. ақпараттандыру академиясының вице-президенті, академигі (1998).

## Дереккөздер

* Изгиб балок за пределом упругости, А.-А., 1980;
* Нелинейные стержневые системы за пределом упругости, А.-А, 1982;
* Материалдар кедергісі терминдерінің орысша-қазақша түсіндірме сөздігі, А., 1993.

Санат:Терминология
Гүлжауһар Кәкенқызы Көкебаева

**Гүлжауһар Кәкенқызы Көкебаева** (14.12.1954 жылы туған,  – тарих ғылымдарының докторы, профессор.

*1975 - С.М. Киров атындағы ҚазМУ (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) бітірген.
*1975-1980 - Орал педагогикалық институтында (қазіргі Батыс Қазақстан гуманитарлық университеті), Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институтында (1980–82, 1985–88, қазіргі Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті), 1988-2001 - ҚазПИ-де (қазіргі ҚазҰПУ) сабақ берген.
*2001 жылдан әлөФараби атындағы ҚазҰУ-да педагогикалық-ғылыми жұмыспен айналысты. КСРО Ғылым Академиясының Жалпы тариx институтының (Москва қаласындағы) аспирантурасын бітіріп, сонда кандидаттық диссертация қорғаған. Кандидаттық және докторлық диссертациялары Германия тариxына арналған. Германияда ғылыми тәжірибеден өткен. Соғыс тұтқындары туралы Қазақстанда шыққан алғашқы ғылыми монографияның авторы.

Ол Германия тариxымен,екінші дүниежүзілік соғыс тариxымен айналысады. Бірнеше шетелдік гранттардың иегері. Ол қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне қатысты шет ел архивтері мен кітапханаларында (Германия, Венгрия, Польша, т.б.) сақталған деректерді жинастырған. Екінші дүниежүзілік соғыс мәселесі бойынша сарапшы.300-ге жуық  ғылыми еңбектің авторы.

Санат:14 желтоқсанда туғандар
Санат:1953 жылы туғандар
Санат:Шыңжаңда туғандар
Санат:Қазақстан тарихшылары
Санат:Тарих ғылымдарының докторлары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті түлектері
Санат:Батыс Қазақстан гуманитарлық университеті оқытушылары
Санат:Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық институты оқытушылары
Санат:Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті оқытушылары
Санат:Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті оқытушылары
Победа (Қостанай облысы)

**Победа** — Қостанай облысының Қарабалық ауданындағы ауыл, Победа ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Қарабалық кентінен солтүстік-батысқа қарай 56 км-дей жерде.

## Халқы
1999 жылы ауылдың тұрғындары 1406 адам (688 ер адам және 718 әйел адам) болса, 2009 жылы 906 адамды (447 ер адам және 459 әйел адам) құрады.

## Тарихы
Іргесі 1955 жылы ұжымшар мен мемлекеттік жер қорының негізінде өзімен аттас кеңшар ұйымдастыруға байланысты қаланған. 1996 жылы кеңшар негізінде астық өндірумен айналысатын бірнеше шаруа қожалықтары құрылды. Победа арқылы Мағынай — Троицк (Ресей) автомобиль жолы өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарабалық ауданы елді мекендері
Әулие аңғары

**Әулие аңғары**-9–12 ғасылардан сақталған көне қала орның Жамбыл облысы Тұрар Рысқұлов ауданында орналасқан. 1938 жылы Жетісу археологикалық экспедициясы (жетекшісі А.Н.Бернштам) зерттеген. Қала жұрты екі алаңды алып жатыр. Биіктігі 8–9 метр Батыс алаңның ұзындығы 105 м. Шығыс алаң батыстан шығысқа қарай 100 метр, солтүстен оңтүстіке қарай 120 метр аумақты алып жатыр. Батыс алаңның айнала шетінде топырақ дуалдың сілемі сақталған. Ортада шағын дөңгелек төбе бар, аумағы 20 метр2-ге жуық. Шығыс алаң түгелімен тастан үйілген. Шет жағында ірі тастардан қаланған дуалдар кездеседі. Алаңның ортасында су шайып кеткен шағын төбелер бар.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан тарихы
Санат:Тұрар Рысқұлов ауданы географиясы
Рақымшылдық

**Рақымшылдық** — адамдардың бір-біріне жанашырлық қарым-қатынасы, өзара материалдық және рухани көмегі. Адамның басқа біреуге мейіріммен қарап, олардың қамын ойлауы, жанашырлық пен қамқорлық жасай білуі Р-тың белгісі. Үлкеннің кішіге қамқорлығы, кішінің үлкен алдындағы ізеттілігі, баланың ата-анаға деген мейірім-шапағаты, әсіресе мүгедек, әлжуаз, жарлы-жақыбай кісілерге көмектесу Р-тың көріністері. Р-қа қарама-қарсы жаман қасиет — *рақымсыздық*. Адамның өзгеге және өз ортасына жаны ашымайтын мейірімсіздік пен қайырымсыздығы, өз күйін ғана ойлап, сол діттегеніне жету үшін қатаң қысымнан, дөрекі күш көрсетуден тайынбайтын әрекеті, мінезі рақымсыздық саналады. Ол адам өзін өзгеден биік ұстағанда, мінез-құлықтың қитұрқылық алдауына ұрынғанда орын алады. Рақымсыздықтың тағы бір көрінісі — өзгеге жаны ашымау. Рақымсыз адам ата-анасымен, ұстазымен, басқалармен дөрекі сөйлесіп, бейпілауыз келеді. Ол көп жағдайда өз қылығының әдепсіз екенін біле тұра, айылын жимайды, ар-ұят, әдеп дегенді білмейді. Берекесі жоқ елде, беделі жоқ тұлғада рақымсыздық дөрекілікке тамырлас түрлі мән алып, жойқын күшке айналуы ықтимал.
=Дереккөздер=



## Толықтыру

Санат:Терминология
Мәдениет Қаратайұлы Көкенов

**Мәдениет Қаратайұлы Көкенов** (5.3.1940, Алматы қаласы – 12.6.1997, сонда) – биология ғылымының докторы (1990), профессор (1993), Қазақстан ғылым академиясының корреспондент мүшесі (1995). 
*1962 - ҚазПИ-ді (қазіргі ҚазҰПУ) бітірген. 
*1976-1977 - Қазақстан ғылым академиясының Ботаника және фитоинтродукция институтында аға лаборант, кіші, аға ғылыми қызметкер, лаборатория меңгерушісі және 
*1990-1994 - осы институт директорының ғылыми жұмыстар жөніндегі орынбасары қызметтерін атқарған.

Негізгі ғылыми еңбектері ботаникалық қортану, өсімдік дүниесін қорғау және оның байлығын тиімді пайдалану мәселелеріне арналған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан биологтары
Ораз Қалиоллаұлы Рақышев

**Рақышев Ораз Қалиоллаұлы** (17.3.1938 жылы туған, Шығыс Қазақстан облысы, Катонқарағай ауданы, Черновая ауылы) — әскери қайраткер, ген.-майор (1997). Ярославль және Вольск әскери уч-щелерін (1964, 1965) бітірген. 1975 — 98 жылдары полк, бригада және корпус командирінің тылдағы орынбасары — тыл бойынша бастығы, 1998 — 99 жылдары ІР ІК жалпы қолданыстағы күштер (ЖІК) қолбасшысының тылдағы орынбасары — ЖІК басқармасында тыл бойынша бастық, 1999 — 2000 жылдары ІР Іорғаныс министрінің тылдағы орынбасары — ІР Іорғаныс мин-нде тыл департаментінің бастығы қызметтерін атқарды. 2000 жылдан ІР Іорғаныс министрінің орынбасары. “*Құрмет белгісі*” орденімен, көптеген медальдармен марапатталған.

=Дереккөздер=



Санат:Шығыс Қазақстан облысы тұлғалары
Тиофен

thumb|200px|Тиофен
**Тиофен** – гетероциклді қосылыс. Балқу t – 38,3°С, қайнау t 84,1°С, тығыздығы 1,06 г/см3 (20°С-та), суда нашар, органикалық еріткіштерде жақсы ериді. Химиялық қасиеті жағынан ароматты көмірсутектерге ұқсас. Тиофенді алғаш 1882 ж. неміс химигі В.Мейер (1848 – 1897) тас көмір қарамайынан бөліп алып, физикалық-химиялық қасиеттерінінің бензолға өте ұқсас екендігін анықтаған. Техникалық бензолдың құрамында 0,5%-ға дейін Тиофен болады. Тиофен бензол иісті, түссіз сұйықтық; нитрлеу, сульфирлеу және галогендермен орын басу реакцияларына түседі. Тотықтырғыштардың әсеріне тұрақты. Өнеркәсіпте Тиофенді бутанды күкіртпен 600°С температурада әрекеттестіру арқылы алады. Тиофен туындылары: нитротиофен коррозия ингибиторлары (тежегіштер) ретінде, сульфотиофен медицинада, полимерлері винил полимерлерінің пластификаторлары ретінде қолданылады. Химиялық формуласы - C4H4S.

## Дереккөздер

Санат:Гетероциклды қосылыстар
Санат:Күкірторганикалық қосылыстар
Санат:Тиофендер
Изохоралық процесс

thumb|right|2-3, 4-1 изохоралық процесстер
**Изохоралық процесс** – физикалық жүйеде тұрақты көлемде жүретін процесс. Ол термодинамикалық күй диаграммасында изохорамен кескінделеді.

Изохоралық процессті көлемі өзгермейтін герметикалық (тұмшаланған) ыдыстағы газдар мен сұйықтықтарда жүзеге асыруға болады. Дене көлемінің өзгеруіне ішкі энергиясының өзгеруі жылудың жұтылуы не шығуы есебінен атқарылады. Температураның өзгеруіне байланысты газдың (сұйықтықтың) қысымы да өзгереді. Изохоралық процесс кезінде идеал газдың қысымы температураға пропорционал (Шарль заңы) болады. Нақты (идеал емес) газда Шарль заңы орындалмайды. Өйткені газға берілген жылудың белгілі бір бөлігі бөлшектердің өзара әсерлесу энергиясын арттыруға жұмсалады. Ал қатты денедегі изохоралық процессті атқару техникалық жағынан едәуір күрделі болып келеді. Сығылғыштығы өте аз қатты денедегі кез келген изотермалық процесті, бірнеше ондаған килобар қысымға дейін, изохоралық процесс деп есептеуге болады.

## Сілтемелер


Санат:Термодинамикалық процестер
Повеллит

**Повеллит** — (американ геологы Дж. Поуэлдің есімімен аталған) — молибдаттар класына жататын минерал, кальций молибдаты — Са[МоО4]. Химиялық құрамы: СаО — 28,48%, МоО3 — 71,52%, кейбір Повеллитте 10,3%-ға дейін WO3 қоспасы болады. Кристалдары тетрагондық сингонияда қалыптасады да, пластинка, дипирамида, жұлдызша тәрізді, минералдық агрегаттары жасырын кристалды, ұсақ түрлі масса түрінде түзіледі. Түсі ақ, қанық жасыл, қоңыр, сарғыш-жасыл, көк-жасыл, қызғылт-жасыл. Алмастай жылтыр, қабыршақ агрегаты құбылмалы, топырақта күңгірт, жіктілігі жетілмеген немесе болмайды. Қаттылығы Моос шкаласы бойынша 3,5; тығыздығы 4,25 — 4,52 г/см3. Ультракүлгін сәуле түскенде сары түсті жарқыл шығарады. Табиғатта молибден кентастарының тотығу аймағында түзіледі. Повеллит молибден алуда қолданылады. 
## Дереккөздер</span>
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, VII том

Санат:Қазақстан табиғаты
Көкетай ханның асы

**Көкетай ханның асы**, *«Көкетай хан»* – эпостық жыр. 

Қазақстанның халық ақыны Кенен Әзірбаев 7000 жолдық бұл көлемді жырды жадына сақтап, ел арасында жырлаған. Оның айтуымен 1940–1941 жылдары жыр қағаз бетіне түсіріліп, 1958 жылы Әдебиет және өнер институтының қолжазба қорына өткізілген, қазір сонда сақтаулы. Қырғыз халқының атақты *«[[Манас]]»* эпостық жырының *«Көкетай асы»* тарауымен үндес, *«Көкетай ханның асы»* жыры – мазмұны, сюжеттік құрылысы, оқиға желісі мен көркемдік ерекшеліктері жағынан батырлық жырлар шоғырындағы елеулі туындының бірі. Жырда ағайынды Көкетай хан мен Төкетай салдың төңірегінде бүкілхалықтық мәселелер көтеріліп, үйлену тойының көрінісі, ағайын арасының араздығы, Көкетайдың асы, Төкетайдың өлімі, батырлардың қалмақтарға қарсы жорығы және т.б. оқиғалар бірінен соң бірі өрбиді. Ер Қосай, Ер Көкше, Ер Төстік сияқты қазақ батырларының ерліктері де кеңінен жыр арқауы болады. Жыр нұсқасы толық 7–8 буынды жыр үлгісіне құрылған. Бұрын еш жерде жарияланбаған.

## Дереккөздер


Санат:Қазақ жырлары