open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Байсарысай

**Байсарысай ** – Жем алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданындағы өзен.  Ұзындығы 50 км, су жиналатын алабы 611 км².

## Бастауы
Байсары тауының оңтүстігінен басталып, Кемерші аулынан жоғары Жем өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Өзен арнасы жоғарғы  жағында тар, құяр жерінде кеңейеді. Су деңгейі көктемде қар суымен көтеріліп, тасиды. Суы егін, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Байғанин ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы өзендері
Байсат

**Байсат**, адокса () – байсаттар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда шыршалы және аралас ормандар арасында, қандыағаш, көктерек, талдар өскен тау етектерінде кездесетін 1 түрі – мускус Б-ы (А. moschatella) бар. Биікт. 5 – 12 (20) см. Тамыр сабағы қысқа, ақшыл түсті. Тамыр түбіндегі жапырақтары екі, сабақ бойындағылары үш салалы. Жаздың алғашқы жартысында қурап қалады (эфемероидтар). Гүлдері көзге көрінбейді, өте ұсақ, ашық жасыл түсті. Олар шоғырбас гүлшоғырына топталған. Ерте көктемде әлсіз мускус иісін шығарып гүлдейді. Жемісі – қорапша.

## Дереккөздер

Санат:Байсаттар
Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Монотипті өсімдіктер
Байзақ датқа каналдары

**Байзақ датқа каналдары ** – 18 ғ-дың ортасында Байзақ Мәмбетұлының қаздырған каналдары. Б. д. к. әлі күнге дейін халық игілігіне қолданыста. Каналдардың жалпы саны 20-дан астам, ұзындығы 120 км. Олардың көбісі батырдың ұлдары мен туыстарының атымен (Базарбай, Төрекелді, Әйтімбет, т.б.), сондай-ақ өз атымен аталып келген. Байзақ датқа әр каналдың басынан су диірмен, мешіт салдырған. Каналдар басына салынған су диірмендер мен мешіттер кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында да жұмыс істеп тұрған. Кейін большевиктер тарапынан мешіттер қиратылып кеткен. Мешіттердің әлі күнге дейін үйінділері, қалдық іздері жатыр.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Жамбыл облысы географиясы
Санат:Каналдар
Байсаттар тұқымдасы

**Байсаттар тұқымдасы** () – көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанның шығысы мен оңтүстік-шығысында, Қаратауда, Іле, Күнгей Алатауларында кездеседі. Байсаттар тұқымдасының Байсат туысы (Adoxa), оның 1 ғана түрі — мускус Байсаттар тұқымдасыты (A. moschatellіna) бар. Биіктігі 5 — 15 см, төсемелі тамыр сабағы қысқа болады. Тілімденген жапырағы үш-үштен қарама-қарсы орналасады. Гүлі ұсақ, сарғыш жасыл түсті, қалың гүлшоғырына топтасқан.  Вегетативті өсімді жолмен көбейеді. Мамыр — маусым айларында гүлдейді. Жаздың алғашқы жартысында пісіп жетіледі. Жемісі — сүйекті.

## Дереккөздер


Санат:Байсаттар
Байтабын соры

**Байтабын соры** , Қостанай облысы Жангелді ауданы жерінде орналасқан. Аумағы 8 км². Сор осы жерде қайтыс болған, Кенесары ханның батыры Байтабынның құрметіне аталған.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Сорлар
Санат:Қостанай облысы географиясы
Байтайлақ

**Байтайлақ ** – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданының оңтүстік-батыс шетінде, Қарағайлы кентінің солтүстік-шығыс жағында 30 км жерде орналасқан тау. 

## Жер бедері, геологиялық құрылымы
Ең биік жері 1002 м. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 8 км жерге созылып жатыр, ені 5 км. Девон гранитоидтарынан түзілген. 

## Өсімдігі
Қызғылт қоңыр топырағында тобылғы, бетеге, қара сұлы, әр түрлі дала өсімдіктері өседі, қараған қопалары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы таулары
Байсерке

**Байсерке** — Алматы облысы Іле ауданындағы ауыл, темір жол стансасы, Байсерке ауылдық округі орталығы. 

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Өтеген батыр кентінің солтүстігінде 3 км-дей жерде, Үлкен және Кіші Алматы өзендері тармақтары аралығында, Іле жазығының шөлейтті қуаң агроклиматтық белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі Түрксіб темір жолның салуына байланысты қаланған. Халық композиторы Байсерке Құлышұлының (1841-1906) құрметіне аталған. Байсеркеде жүгері сұрыптау фабрикасы, өңдеу кәсіпорындары, шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Инфрақұрылымы
Оқу-тәрбие, денсаулық сақтау мекемелері бар. Ауылда 3 мектеп, 2 мешіт бар. Керемет ауыл, ауылдың қасында "Бастау" және "Мереке" аквапарктері бар.

## Дереккөздер

Санат:Іле ауданы елді мекендері
Санат:Қазақстан темір жол бекеттері
Байсерке суғару жүйесі

**Байсерке суғару жүйесі**, Алматы облысы, Талғар ауданындағы егістікке жарамды алқапты игеру мақсатында іске қосылған. Бастауын Талғар өз-ндегі бөгеттен алады. Темір-бетон 
жапқыштармен қапталған бас каналдың ұзындығы 4,5 км. Б. с. ж. ауданның 1,20 мың га егістігін суғарады және суландырады.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан суару жүйелері
Байшонас мұнай кен орны

**Байшонас мұнай кені** — Ембі мұнайлы ауданындағы ескі мұнай көздерінің бірі. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Атырау қаласынан солтүстік-шығысқа қарай 85 км жерде орналасқан. 

## Тарихы
Алғашқы мұнай 1931 жылы алынған. Құрылымды дайындау 1925-1941 жылдары құрылымдық карта жасау бұрғылауы және сейсмобарлау барысында атқарылды. Барлау бұрғылауы 1930 жылы басталған. 1933 жылы Шығыс Байшонас, 1939 жылы Солтүстік Байшонас бөлікшелері ашылып пайдалануға берілді.

## Геологиялық құрылымы
Мұнай қорын молайтуды көздеп, гравийметриялық сейсмикалдық зерттеулер кеңінен жүргізілген. Геологиялық құрылымында юра және бор кезеңдерінің шөгінділері басым, мұнай қоры да осы шөгінді қабаттардан шығады. Кенорын қос қанатты тұз күмбезді құрылымнан орын алган. Мұнайлы таужы- ныстар бор және юра жүйелері қимасында. Осыларда бөлінген жеті горизонттың үшеуі сеноман, қалғандары жоғарғы альб, апт, неоком жікқабаттарында жене юра шөгінділерінде. Сеноман жікқабатына тиесілі өнімді горизонт 18 м, төменгі бор горизонттары 27-394 м, юра горизонттары 450-524 м тереңдіктерде жатыр. Жатындардың биіктігі осы ретпен 69,7 м, 12-102 м, 20-50 м, орналасу белгілері (тереңдіктері) -109,7 м (сеноман горизонты) -100 -430,5 м (апт-неоком), -230 -825 м (юра) болып анықталған. Жатындар қойнауқаттық, олар тектоникалық, литологиялық және стратиграфиялық тұрғыдан қалқаланған болып келеді. Горизонттар терригендік тау жыныстардан құралған, жинауыштары кеуекті. Мұнайға қаныққан қалыңдық сеноман горизонтында 3,63 м, апт-неоком горизонттарында 1,7-11,0 м, юра жүйесінде 3,7-6,9 м. Жинауыштардың ашық кеуектілігі 27,7-32,8%, өтімділігі 0,851-2,13 мкм2, мұнайға қанығу коэффициенті 0,68-0,78. Мүнайдың алғашқы шығымдары 0,2-54,1 м3/тәу. Бастапқы газдық фактор 10-350 м3/м3. Бастапқы қойнауқаттық қысым 0,77-7,95 Мпа, температура 18-42°С. Жылына 12 мың т мұнай өндіріледі. Негізгі мұнайлы қабаттың қалыңдығы 5-10 м, бұл қабаттардың жалпы аумағы 5-96 га. Мұнайлы шөгінділер саздақ құмды жер қыртысынан орын алған, бұлар негізінен 25-570 м тереңдік аралығында шөккен.

## Құрамы
Мұнайының техно-экономикалық сипаттамасы: әрбір см3 шөгіндіде 0,8963 – 0,9078 г мұнай, 0,13 – 0,30% парафин бар. 

## Дереккөздер

Санат:Атырау облысы кен орындары
Санат:Қазақстан мұнай кен орындары
Байылдыр

**Байылдыр** — Түркістан облысы Кентау қалалық әкімдігіне қарасты ауыл, Байылдыр ауылдық әкімдігі орталығы.

## Географиялық орны
Кентау қаласынан солтүстік-батысқа қарай 6 км жерде, Байылдыр өзенінің жағалауында, жусан, күйреуік шөп өскен шөлейт белдемде орналасқан.

## Халқы

Байылдырда өндірістік кооператив жұмыс істейді, орта мектеп, клуб, бала бақшасы, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Кентау қалалық әкімдігі елді мекендері
Байынқол

**Байынқол** – Іле алабындағы өзен, Текес өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Алматы облысының Райымбек ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 88 км, су жиналатын алабы 1180 км2 .

## Бастауы
Шығыс Тянь-Шаньдағы Сарыжаз жотасынан бастау алады.

## Гидрологиясы
Таудың қар-мұз суымен толығады. Аңғары мен арнасы тар, терең шатқалды. Жылдық орташа ағыны 36,1 м3 /с. Суы егістікке және мал суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Райымбек ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Байыр

**Байыр ** – Сарысу алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Жаңаарқа ауданындағы өзен.  Ұзындығы 66 км.

## Бастауы
Бастауын Шашты (622 м) тауынан алып, Бозкөл көлінің солтүстігіне жетпей жерге сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын, жер асты суларымен толығады, көктемде тасиды. Байыр  өзеніне кішігірім 5 сала құяды. Жағасы жайпақ, арнасы құмды. Қарашаның басында суы қатып, наурыздың аяғында ериді. Жағалауындағы жайылмасы шабындыққа, суы мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Жаңаарқа ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Бақай

**Бақай ** – Батыс Қазақстан облысы Бөкей ордасы ауданы Бөрілі а-ның оңтүстік-батысында 9 км жердегі жайлау. Солтүстік-батысында Аралсор тұзды көлі жатыр. Құмды қоңыр сортаң топырағында жұлдызшөптер, еркек шөп, жусан өседі. Солтүстіктен Сайқын – Жаңақазан автомобиль жолы өтеді.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Жайлаулар
Бақ айқабағы

**Бақ айқабағы** () – сандуғаш тұқымдасына жататын кішкентай құс. Қазақстанның оңтүстік-шығысында кездеседі. Салмағы 10 – 15 г-дай, жоны сарғыш қоңыр түсті келеді. Ылғалды жерлердегі қалың өскен бұталарға, қалақай арасына тостаған тәрізді ұя жасап, құбылмалы реңді 4 – 6 жұмыртқа салады да, оны 13 – 14 күн қоразы мен мекиені кезектесіп басады. Ұсақ жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенеді. Бақ айқабағы – жыл құсы, мамыр айында ұшып келеді, қыркүйекте оңтүстікке ұшып кетеді. Аталықтар ұялау орнына келісімен дереу сайрай бастайды және жұп түзеді. Сөйтіп, аналықтар кешіктірмей, бұтада орналасқан ұяға тебіл түсті 3-6 жұмыртқадан 13 күнде балапандар шығады.

## Дереккөздер


Санат:Айқабақтар
Бақай тауы

**Бақай тауы** – Іле Алатауының қиыр шығыс бөлігіндегі тау. Абсолюттік биіктігі 3010 м. Ендік бағытымен 30 км-ге созылған, ені 15—17 км.

## Жер бедері
Солтүстік және шығыс беткейлері тік жарқабақты, оңтүстігі көлбеу келген. Шығысы мен оңтүстігінен Асы өзені ағып өтеді, оңтүстігінде Жамбас тауы орналасқан.

## Геологиялық құрылымы
Протерозой мен палеозойдың гранодиорит, кварцитті тақтатастарынан түзілген.

## Өсімдігі
Таудың етегі — қара және қызылқоңыр топырақты, беткейлері — шыршалы-қарағайлы орманды, шатқалдары әр түрлі жеміс ағаштарына бай.

## Дереккөздер

Санат:Еңбекшіқазақ ауданы таулары
Санат:Іле Алатауы
Бақанас (асу)

**Бақанас** – Сарымсақты жотасының солтүстік-шығысындағы асу. 

## Географиялық орны
Шығыс Қазақстан облысы Катонқарағай ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Абсолютiк биіктігі 2385 м. Асудағы автомобиль жолынан маусым – қазан айларында көлік жүре алады. Солтүстігі жонды, белесті келген.

## Дереккөздер

Санат:Шығыс Қазақстан облысы асулары
Санат:Алтай таулары
Бақанас суғару жүйесі

**Бақанас суғару жүйесі** , Алматы облысы Балқаш ауданындағы күріш ш-на жарамды алқапты игеру мақсатында іске қосылған. Бастауын Бақанас өзеніндегі бөгеттен алады. Темір-бетон және т.б. жапқыштармен қапталған бас каналдың ұзындығы 37,8 км. Б. с. ж-не ауданның 15,6 мың га егістігі суғарылады және суландырылады.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан суару жүйелері
Бақаоты

thumb| alt=A.| ''Бақаоты''.
**Бақаоты**, **Сукөрік** () — сукөріктер тұқымдасына жататын көп жылдық су өсімдіктер тегі. Дүние жүзінде 6 түрі, ал Қазақстанда 1 түрі: Кәдімгі бақаоты () түрі бар. 

## Биологиялық сипаттамасы
Бақаоты — су бетінде қалқып жүретін ұсақ та әсем шөптесін өсімдіктер. Олар көлде, тынық және баяу ағатын, көбінесе, қалың қамыс, қоға арасында, суда өседі. Аквариумда өсіруге болады. Сабағы көптеген бунақтардан тұрады. Бүтін жиекті, жұмыртқа пішіндес жапырағы сабағына шоғырланып орналасады. Гүлі ақ, үш желекті келеді. Бақаоты көбінесе, өсімді (вегетативті) жолмен, әсіресе, жазда пайда болған жас өскіндерінен көбейеді. Күзде өркендерінің ұшында бүршік пайда болады да, ол үзіліп түсіп, су түбінде қыстайды. Көктемде сол бүршіктер су бетіне қалқып шығып, олардан жаңа өсімдік дамиды. Жемісі — жидек. Бақаотының сабақтарымен, жапырақтарымен су құстары және балықтар қоректенеді.

Келте сабақшасына ұзын сабақты жапырақтары шоғырлана орналасқан, жапырағы дөңгелекше келген, жүрек пішіндес, су бетінде қалқып тұратын кішкене, әсем өсімдік.

Гүлі дара жынысты (қос үйлі), гүл сағағының ұзындығы 5-6 см. Көбінесе көлбеу орналасқан  өркендерімен  вегетативті түрде  көбейеді. Күзде өркендерінің ұшында бүршік пайда болады да, үзіліп түсіп су түбінде қыстап шығады. Көктемде сол бүршіктер су бетіне қалқып шығып, олардан жаңа өсімдік дамиды .

## Дереккөздер


Санат:Сукөріктер
Бақажапырақ

**Бақажапырақ** , тартар, жолжелкен () – бақажапырақ тұқымдасына жататын бір немесе көп жылдық шөптесін, кейде шала бұта түрінде өсетін өсімдіктер туысы.

## Биологиялық сипаттамасы
Жер шарының барлық жерінде өседі, 260-қа жуық түрі белгілі. Қазақстанның барлық облыстарында таралған 16 түрі бар. Оның ішінде үлкен бақажапырақ (P. major), орташа бақажапырақ (P. medіa), қандауыр бақажапырақ (P. lanceolata) түрлері көбірек тараған. Олар өзен-көл жағалауларында, тарда, шөлді-далалы, арамшөп өскен бос жерлерде, жол бойында, құрылыс маңында өседі. Сабағының биіктігі 20 – 70 см-дей. Жапырақтары сопақша, жалпақ қандауыр пішінді, бүтін жиекті, олар тамыр түбіне шоғырланып өседі. Сабақ бойына қарама-қарсы, кейде кезектесіп орналасады. Ұсақ гүлдері ақшыл қоңыр, сиректеу ашық көгілдір түсті, масақ тәрізді гүлшоғырына топталған. Мамыр – қыркүйек айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – қос ұялы қорапша. Піскен кезде жарылып ашылады. Тұқымы мен жапырақ құрамында гликозид, каротин, фитонцид болады, сондықтан оны медицинада пайдаланады.

## Жинау мерзімі
Гүлдеп тұрғанда дәрігер бақажапырақтың жапырағын жинайды. Қағазға немесе шүберекке жайып кептіреді. Ауық-ауық аудандастырып тұру керек, жапырақ сағағының морт сына бастауы кепкені. Кепкен жапырақты сақтау мерзімі- 2жыл. Мерзімі өткенді қабылдауға болмайды, емдеудің орнына улаы ғажап емес. Күзде тұқымдарын жинайды.

## Медицинада қолданылуы
Бақажапырақты білмейтін адам жоқ деуге болады, себебі дәрілік мақсатта ата-бабаларымыз жиі қолданған. Оның ең бастысы: теріне шыққан жараның барлық түріне тартқан. Асқазан ауырғанда жапырағын езіп шырынын ішкен. Осы күнгі халық медицинасында бақажапырақты әртүрлі ауруларға пайдаланады. Бақажапырақтың жапырағында аукубин глюкозиді, ащы зат, илік заттар, калий тұзы, лимон қышқылы, 11% шырышты зат, каротин майы, нәруызды заттар мен майлар болады.

## Дереккөздер


Санат:Бақажапырақтар
Бактериялық тыңайтқыштар

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Бактериялық тыңайтқыштар** – құрамында өсімдікке пайдалы топырақ микроорганизмдері бар тыңайтқыш заттар. Бактериялық тыңайтқыштарды топыраққа енгізгенде ондағы биохимикалық процестер күшейіп, өсімдіктің тамырлары арқылы қоректенуі жақсарады. Қазақстан|да Бактериялық тыңайтқыштардан нитрагин, азотбактерин, фосфорбактерин, т.б. қолданылады. Нитрагин – бұршақ тұқымдас өсімдіктерге қолданылатын тыңайтқыш. Оның құрамындағы бактериялар өсімдік тамырларына шоғырланып, көбейіп, ауадан азот жинайды. Оны сіңірген өсімдік, өсуін жақсартады. Азотбактерин – құрамында азот бактериясы бар тыңайтқыш. Ол, әсіресе, көкөніс пен картопқа өте пайдалы. Фосфорбактерин – құрамында көп мөлшерде микроорганизм спорасы бар (1 г-нда 6 – 8 млрд.) тыңайтқыш. Бұл бактериялар фосфордың органикалық қосылыстарын ыдыратып, ондағы фосфорды өсімдік сіңіре алатындай дәрежеге келтіреді.

## Дереккөздер


Санат:Тыңайтқыштар
Санат:Микробиология
Бақауыз

**Бақауыз ** () – сабынкөктер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін 
өсімдіктер туысы. Қазақстанда 1 түрі – дауыр Б-ы (С. dahurіca) бар. 
Биікт. 10 – 15 см. Өсімдіктің сыртын қалың ақ түк басқан. Сабақтары бірнешеу, сирек дара болады. Сабақ түбіндегі жапырақтары қандауыр, сабақ бойындағылары ұзын, қарама-қарсы орналасады. Гүлі жапырақ қолтығынан 
шығады, күлтесі ірі, ашық сары түсті. Аталығы төртеу. Тұқымынан көбейеді. Мамыр – маусым айларында гүлдеп, маусым – шілдеде жемістенеді. Жемісі – жұмыртқа пішінді қорапша. Әсемдік үшін 
өсіріледі. Дауыр Б-ы Алтайда ғана кездесетін өсімдік болғандықтан қорғауға алынып, Қазақстанның «Қызыл кітабына» 
енгізілген.

## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Сұңғыла тұқымдасы
Санат:Қазақстан табиғаты
Бақбақ

**Бақбақ** () – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық, кейде бір не екі жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 59 түрі бар, оның 23-і сирек кездесетін эндемик өсімдіктер болып саналады. Ең көп тарағандары: дәрілік бақбағы (T. offіcіnale), көксағыз бақбағы (T. kok-saghyz). Олар шалғынды, көгалды жерлерде, жол жиегінде, тау бөктерлерінде өседі. Биіктігі 4 — 30 см-дей, сабағы қуыс, жапырақсыз, тықыр, сүтті шырынды болады. Жапырақтары қауырсын пішіндес, жиегі тегіс, тамыр мойнына айнала шоғырланады. Гүлдері қос жынысты, сары түсті, тостағанша дөңгеленіп сабақ ұшында орналасады. Сәуір — мамыр айларында гүлдейді, мамыр — маусымда жеміс береді. Жемісі — дәнек, ол желмен тарайды. Бақбақтың тамыры мен сабағы дәрілік мақсатқа қолданылады, сондай-ақ, мал азығына, тағамға пайдаланылады.

## Емдік қасиеті
Кәдімгі бақбақ – көктемнің тұңғышы, халық оны атам заманнан қадіртұтып, сүйіспенші- лікпен «жер күні»,«денсаулық эликсирі» деп атаған. Бақбақтың емдік қасиетін Ежелгі Гре-
цияда ерте білген және оны араб медицинасы кеңінен қолданған.Көптеген елдерде ( Швейцарияда, Чехияда, Словакияда ) бақбақ  тағамдық өсімдік ретінде өте бағалы, ал Францияда
егіп өсіреді. Оның әлі өркендеп жетпеген, француздар « писанли » ( pissentli ) деп атайтын, жас жапырақтары ерте көктемде витаминді салат үшін пайдаланады. Тұқымдастың латын- ша « taraxic » ― көз ауруы атынан алынған, өйткені орта ғасырда дәрігерлер сол ауруды осы өсімдікпен емдеп жазған көрінеді. « tarassein » ― тыныштандыру деген сөздің басқа да туындылары болуы мүмкін.         
Бақбақтың жапырақтарында каротиноидтық заттар. С және В2 витаминдері бар, ал тез сіңетін кальций, фосфор, темір, магний, марганец тұздарының көптеген жапырықты көкөніс-
тердегінен көбіне асып түседі. Жапырақтарынан және гүл сабақшаларынан қант ― инозит табылған. Тамырлары мен жапырақтарындағы сүтсымақта шырыш және ащы зат ― глико- зид тараксацин бар. Тамырларында крахмалдың орнына, әсіресе күзде, 25% дейін инулин жиналады.
Жапырақтарындағы ашқылтым дәмінен құтылу үшін жапырақтарды әбден ағарғанға дейін сабанмен бүркейді, немесе жапырақтың кесінділерін 30 мин тұзды суда ұстайды, аш- қылтым дәмі қайтқанда және қуырғанда кетеді. Тағамға, әсіресе көктем кезінде, маринадталған гүл сабақшаларын да пайдаланады, ал қуырған тамырларын кофе орнына ішеді.
Емдік мақсатқа жапырақтары мен тамырларының сөлін тәбет ашатын,асқортуды жақсартатын және қан тазартатын дәрі ретінде пайдаланады. Бақбақтан істелген тағам бауырды
жақсартады және зат алмасуды дұрыстайды деген ұйғарым бар. Әр түрлі халықтың медицинасында тамыр мен құрғақ шөптің қайнатпасын асқазанның әр түрлі ауруларына, өт айдайтын,іш босататын, қақырық түсіретін дәрі ретінде, сондай-ақ май толық сіңбегенде қолданады.Атеросклерозды, анемияны емдеуге де болады.Тамырдан істелген ұнтақтар әр түрлі тері ауруларына және пигмент дақтарын кетіруге пайдаланады.

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Бақсай бөгені

**Бақсай бөгені**, Атырау облысы Махамбет ауданында. 

Жайық алабындағы Бақсай өз. бойында 1929 ж. салынған. Бөгенге су көктемдегі қар суынан жиналады. Б. б. 20 мың га жайылым мен шабындық жерді суландырады. Мал азығының мол қорын жасауда оның маңызы зор. 

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан бөгендері
Санат:Атырау облысы бөгендері
Санат:Махамбет ауданы географиясы
Санат:1929 жылы пайда болғандар
Бақтай

**Бақтай ** – Балқаш көлінің солтүстігінде, Тоқырау өзенінің аңғарындағы қоныс. 

Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында. Балқаш қаласының солтүстік-шығысында 30 км жерде орналасқан. Оңтүстіктен Балқаш – Саяқ темір жолы өтеді. Қоныстың солтүстік бөлігінде Беккөл, Жалғызтас таулары мен Шұңқыр қонысы бар. Батысы тегіс, тақыр келген. Сонымен қатар Қоңырат, Шығыс Қоңырат мыс кен орындары бар.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы қоныстары
Санат:Ақтоғай ауданы (Қарағанды облысы) географиясы
Бақсай (өзен, Атырау облысы)

**Бақсай ** – Жайық өзенінің оң тармағы. Зерттеушілер О.Т.Молчанова, Ғ.Қоңқашбаев, М.Жолжанов, М.Қожанұлы бұл атауды қалмақша «бақ» - кіші және  «сай» - өзен сөздерінен құралған деп есептейді. Бірак Е. Қойшыбаев «бақ» (ағаш) және сай, яғни бақша ағашты сай деген сөзден шығуы мүмкін деген пікір де айтады. Сонау 1834 жылы Ф.Гебель экспедициясы сызған картада Бақсай өзені мен Сарайшық арасында жүзім бағының қалдығы көрсетілген. Атау екі зат есімнің бірігуінен жасалған. 

## Географиялық орны
Атырау облысы Махамбет ауданы арқылы ағады. Ұзындығы 106 км, су жиналатын алабы 1204 км2.

## Бастауы
Жалғансай ауылы тұсында Жайықтан бөлініп шығып, Каспий теңізіне жетпей құмға сіңіп кетеді.

## Гидрологиясы
Батыс жағасы тік жарлы, шығысы жайпақ. Сәуір – мамыр айларында арнасы суға толығады. Осы мезгілдегі су ағымы 60 м3/с-қа дейін жетеді, орташа жылдық су ағымы 0,8 – 1,5 м3/с. Суы қараша айының соңында қатып, сәуірдің басында ериді. Жайылымдарды суландыруға, егін суғаруға пайдаланылады. Өзен бойында Бақсай суландыру жүйесі салынған.

## Дереккөздер

Санат:Жайық су алабы өңірі өзендері
Санат:Махамбет ауданы өзендері
Бақша өсіру

[thumb| alt=A.| ''[Бақша*.]]
[[Сурет:Planche Lactuca sativa.jpg|thumb| alt=A.| *Бақша*.]]

*'Бақша өсіру''' – егіншілік саласы. Бақша өсіру Қазақстанның құмды және құмдақ топырақты жерлерінде жақсы дамыған. Бақша дақылдарынан мол өнім алу үшін тыңайтқыш шашу, ықтырма жасау, көп жылдық ауыспалы шөп егістері мен орман алқаптарын пайдалану керек. Құмды жер көбіне үш жылда бір рет терең сүдігер жыртылады. Жерді өңдейтін ең қолайлы кезең – күз. Жерді күзде өңдеген кезде қыста қар астында қалатын топырақтың неғұрлым ірі кесекті болуын қадағалау қажет. Күзде жақсы өңделген жер қыртысын көктемде тереңдігі 15 – 20 см-дей етіп қайта жыртады. Жерді тыңайту үшін ең көп тараған органикалық тыңайтқыштар көң, шымтезек, құс саңғырығын шашады. Минералды тыңайтқыштарды (азот, фосфор, калийді) қолданғанда, бақша дақылдарының өнімділігі ғана артып қоймайды, сонымен қатар сапасы жақсарады, қызанақ, қияр, пияз, капустаның пісіп-жетілу мерзімі қысқарады. Бақша өсіруде тұқымды дұрыс себе білу қажет. Егер тұқым терең себілсе, оның көктеп шығу мерзімі ұзарады немесе мүлдем өспей қалады. Ал өте тайыз себілген тұқымға ылғал жетіспейді, себебі, топырақ беті әдетте тез кебеді. Мысалы, шалқан, сәбіздің тұқымы 1 – 2 см, қызылша, қиярдікі – 2 – 3 см, ал бұршақ, бадана, т.б. бақша дақылдары 3 – 4 см тереңдеу себіледі. Бақша дақылдарын суғару мөлшері топырақ құрылымы мен оның ылғалдылығына байланысты өзгеріп отырады. Жүйектерді бұзып, өсімдікті шайып кетпес үшін суды себелеп немесе баяу жібереді. Су өсімдіктің тамырына жетуі, яғни 15 – 20 см тереңдікке сіңуі тиіс.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Бақыртау

**Бақыртау ** – Мұғалжар тауындағы Шошқакөл бұйратының батысындағы тау.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысы Байғанин ауданы жерінде. Ұзындығы 30 – 35 км, енді жері 10 км, абсолюттік биіктігі 318 м. 

## Жер бедері
Мүжілген қыраттың беті тегіс келген, суайрығы анық байқалады, беткейлері тік сай-жыралармен тілімденген. 

## Геологиялық құрылымы
Палеогеннің құмды-саздақты шөгінділерінен түзілген. 

## Өсімдігі
Сортаң және сұр топырағында тасбұйырғын, жусан, күйреуік, баялыш, көкпек, т.б. өсімдіктер өседі.

## Дереккөздер

 
Санат:Байғанин ауданы таулары
Бақыршық алтын кен орны

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.
**Бақыршық алтын кен орны** – Абай облысы Жарма ауданында, Семей қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай 112 км-дей жерде орналасқан. Кен орны 1953 жылы ашылған. Барланған қорының көлемі жағынан ірі кен орындарына жатады. 1956-1996 жылдары 20 т-дан астам алтын өндірілді. 

## Геологиялық құрылымы
Бақыршық алтын кені бойлық бағыттағы Батыс Қалба терең жарылымы мен ендік бағыттағы Қызыл жаншылу белдемінің түйіскен тұсында орналасқан. Мұндағы төменгі тас көмірдің құмтастарын, көмірлі-сазды тақтатастарын интрузивті штоктар, дайкалар, кварц желілері қиып өткен. Солтүстікке қарай 35 – 40° еңіс жатқан кварцталған қабаттардағы пирит, халькопирит, арсенопирит, антимонит, галенит, сфалерит, т.б. сульфидті минералдарда алтын мен күмістен басқа қорғасын, вольфрам, висмут, сүрме, молибден кездеседі.

## Жатыс сипаты
Ұзындығы 120-250 м-ге, қалыңдығы 15-20 м-ге жететін кентас қабаттарында алтынның орташа мөлшері 9,4 г/т. Олар кентас құрамында ірі түйірлі (0,2 мм), шатасқан талшықты (0,2 – 0,5 мкм) және кристалды түйіршікті (0,005 – 0,02 мм) морфологиялық түрлерінде кездеседі. Кеніштер мен карьерлерде өндірілген кен 1992 жылға дейін Бақыршық кен байыту комбинатында өңделді, бірсыпыра өнім Шығыс Қазақстанның металлургия зауыттарына флюс ретінде жіберілді. 1992 жылдан бері Бақыршық алтын кен орнын «Бақыршық Гоулд» кен өндіру кәсіпорны игеруде.

## Дереккөздер

Санат:Абай облысы кен орындары
Санат:Қазақстан алтын кен орындары
Бақытгүл

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Бақытгүл** , хризантема () – астралылар тұқымдасына жататын бір және көп жылдық өсімдіктер туысы. 

Олар негізінде Еуропа, Азия, Африкада таралған, 200-дей түрі белгілі. Қазақстанда бау-бақшаларда, саябақтарда, гүл шаруашылықтарында шеңберше тәрізді Бақытгүл (C. coronarіum) түрі қолдан өсіріледі. Бақытгүл биіктігі 0,5 – 1,5 м-дей, көп сабақты бұта. Жапырақтары күңгірт жасыл, шеті тегіс не тілімденіп келеді, сабақта кезектесе орналасады. Ақ, қызыл, күлгін түсті гүлдері ірі гүл себетіне топтасып, күрделі гүлшоғырын құрайды. Қазан – қараша айларында жаппай гүлдейді. Бақытгүлді көктем айларында арнаулы жылыжайда, көшетханада қалемшелеу әдісімен көбейтеді. Кесіліп, суға салынған Бақытгүл 20 – 25 күнге дейін сақталады.

## Өсімдік туралы
**Бақытгүлі** – көгалдандыруда алғашқы орындарға ие болып келе жатқан көпжылдық, шөптесін бақша гүлі. Гүлінің түсі ақтан қараға дейінгі аралықта алуан түрлі. Биіктігі мен гүлдеу уақыты сұрыптарына байланысты әртүрлі боп келеді. Ол жаздың күзге ауысқан мезгілінен қар жауғанға дейін молынан гүлдейтін бірден-бір өсімдік. Сондықтан да оны мектеп, балабақша аулаларына еккен тиімді. Үш айлық демалыстан соң білім нәрін игеруге құлшына кіріскен оқушылардың көңіліне мектеп ауласында құлпырып тұрған бақытгүлі ерекше қуаныш сыйлары сөзсіз. Бақытгүлін әсіресе, жапондар қатты қадірлейді. Жапон елінде бақытгүліне қатысты жыл сайын тойланатын дәстүрлі “Бақытгүлі” мерекесі бар.

## Күтімі
Бақытгүлі қар түскенге дейін гүлдейтіндіктен, қураған сабағын тек көктемде ғана кесу керек. Егер күзде кесер болсаңыз, қысқы суықта тамыры зақымданып, өліп қалуы мүмкін. Бақытгүлінің түбі үлкейіп кетсе де гүлдемей қалуы мүмкін. Сондықтан уақыт оздырмай, жыл аралатып түбін бөліп отырған жөн. Қышқыл топырақты ұнатпайды. Сол себепті қарағай, шырша секілді қылқанжапырақты ағаштардың түбіне егуге болмайды.

## Көбейтілуі
Тұқымы, қалемшелеу және түбін бөлу арқылы көбейтеді. Ең оңай жолы, ерте көктемде түбін бөлу. Сұрыпты түрлерін тұқымы арқылы көбейтуге болмайды.

## Бақытгүлі туралы тақпақ

Жаз өтіп, күз келгенде,

Бақ сарғыш түрге енгенде.

Гүлдейді Бақытгүлі

Мектепке біз келгенде.

## Сілтемелер
* Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

## Дереккөздер
"Гүлстан" республикалық ғылыми-танмыдық, көпшілік журнал, 2010 жыл ISSN 2078-6727

## Дереккөздер


Санат:Күрделігүлділер
Санат:Дәрілік өсімдіктер
Бақты

**Елді мекендер:**

* Бақты – Абай облысы Мақаншы ауданындағы ауыл.
* Бақты – Қарағанды облысы Қарқаралы ауданындағы ауыл.

**Таулар:**

* Бақты – Сарыарқадағы тау  
* Бақты – Тарбағатайдың оңтүстік бөктеріндегі тау.
Балабөген

**Балабөген ** – Сырдария алабындағы Бөген өзенінің саласы.

## Географиялық орны
Түркістан облысы Бәйдібек ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Қаратаудың оңтүстік беткейінен басталып, Бәйдібек ауданы Ақбастау ауылының батысындағы Үлкен Бөген (Қаттыбөген) өзенімен  қосылып, Бөген өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 70 км, су жиналатын алабы 366 км2. Арнасы тар, ағысы қатты. Көктемде өзен деңгейі қар суымен 30 – 35 күндей көтеріледі. Суы егіс, бау-бақша суғаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Бәйдібек ауданы өзендері
Санат:Сырдария су алабы
Бала Жезді

**Бала Жезді ** – Жезді өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады.Ұзындығы 66 км, су жиналатын алабы 655 км2.

## Бастауы
Ұлытаудың оңтүстік сілемдерінен басталады да, Үлкен Жездімен қосылып, Жезді өзенін құрайды.

## Гидрографикасы
Аңғары (ені 30 – 40 м-дей) жазық жермен өтеді. Қар, жер асты суларымен толығады. Көктемде тасиды. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Жазда тартылып, жеке қара суларға бөлініп қалады. Жайылымдарды суландыруда маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Сарысу су алабы
Бақша дақылдары

thumb| alt=A.

thumb| alt=A.
thumb| alt=A.
thumb| alt=A.

**Бақша дақылдары** – асқабақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдіктер тобы. Оған қарбыз, қауын, асқабақ жатады. Тропиктік және субтропиктік аймақтардан шыққан. Қазақстанның барлық аймақтарында өсіріледі. Бақша дақылдары – бағалы тағамдық және диеталық өнім, дәрілік, сәндік мақсатта, мал азығы, майлы шикізат ретінде пайдаланылады. Бақша жемістерінің құрамында қант, көмірсу, витаминдер, минералды заттар, органик. қышқылдар көп. Сондай-ақ олар емдік қасиеті жағынан, жұғымдылығы, сіңімділігі және диеталық қоректілігі жағынан пайдалы. Бақша дақылдарының жемістері тағамға көктей немесе өңделген түрінде қолданылады. Қарбызды тұздауға болады, ал қарбыз балы кондитерлік өндірісте пайдаланылады, қауыннан қауынқақ, қауынқұрт, қауынбал (бекмес) жасайды. 

Бақша дақылдарының тұқымдары бір-біріне анатомикалық құрылысы, химикалық құрамы, физиология-биохимилық процестері, пісіп-жетілуі, өсіп-өнуі ұқсас келеді. Олардың қос жарнақты тұқымдарының өнгіштігі өте жоғары (98 – 100%), ұзақ (8 – 10 жыл) сақтауға болады. Бақша дақылдарының жер асты жүйесі кіндік тамырлы, негізгі тамырдан және жанама тамыршалардан тұрады. Сабақтары өсу процесінде жоғары өрмелейді, жайыла өседі немесе тік бұталы болып келеді.

Аталық, аналық гүлдерінің дара, қос және аралас 3 түрі кездеседі. Алдымен аталық, содан кейін аналық гүлдері гүлдейді. Жемістері көптұқымды, жидек тәрізді, салм. 80 кг-ға дейін (асқабақ) жетеді. Бақша дақылдары тұқымының өсіп-өнуі үшін қарбызға 15 – 17°С, қауынға 14 – 16°С және асқабаққа 10 – 13°С температура қажет. Сондықтан Бақша дақылдарын себуді асқабақтан бастайды. Себу алдында егістікті суғарады. Қауын мен қарбыздың тұқымы 3 – 6 см, ал асқабақтың тұқымы 6 – 8 см тереңдікке егіледі. Себу жұмыстарын ерте пісетін сорттардан бастайды. Піскен өнім уақытында жиналса, түптегі келесі жемістер тезірек пісіп-жетіледі. Бақша дақылдарының жиі кездесетін ауруларына солу немесе фузариоз, кәдімгі ақ ұнтақ, жалған ақ ұнтақ, антракноз, ал зиянкестеріне зиянды көбелек, бұзаубас, т.б. жатады. Олармен күресу үшін агротехникалық, биологиялық және химиялық шаралар қолданылады.

## Дереккөздер


Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өсімдіктер
Балай

**Балай**, *Болай* – Балқаш көлінің солтүстік бөлігіндегі түбек. 

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Ақтоғай ауданы Қаратал өзені атырауына қарама-қарсы жағалауында. 

## Жер бедері
Ұзындығы 10 км, ені 10 – 12 км, ең биік жері 381 м. Солтүстік-батыс жағасына таяу Балықтыкөл шығанағы орналасқан. Силур жүйесінің жыныстарынан түзілген.

## Өсімдігі
Сортаң топырағында жусан, күйреуік, оңтүстік-шығысында қамыс, құрақ өскен.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш көлі түбектері
Санат:Қарағанды облысы географиясы
Балапан (жон)

**Балапан** – Ертістің оң жағалауындағы жон.

## Географиялық орны
Абай облысы Бесқарағай ауданы жерінде орналасқан. 

## Жер бедері
Батыстан шығысқа қарай 90 км-ге созылып жатыр, енді жері 30 км-дей. Ең биік нүктесі 351 м. Солтүстігінде Құлынды жазығына ұласады. 

## Өсімдігі
Қоңыр топырақты, беткейінде қарағайлы орман, селеу, бетеге т.б. өседі. Балапанда 1949-1991 жылдары жасалған ядролық қару сынағының іздері - ұңғымалар мен штольнялар сақталып қалған.

## Дереккөздер

Санат:Бесқарай ауданы таулары
Бала Талдық

**Балаталдық** – Шалқар алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Хромтау ауданы арқылы өтеді. Ұзындығы 97 км, су жиналатын алабы 1140 км2.

## Бастауы
Өзен Мұғалжар тауының шығыс беткейінен бастау алып, Талдық өзеніне сол жағынан құяды.

## Гидрологиясы
Балаталдық жауын-шашын суымен толығады. Жаз айларында суы тартылып, жеке көлшіктерге бөлінеді. Жылдық орташа су ағыны 0,23 м3/с. Суы мал жайылымына, т.б. шаруашылық қажетіне пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Хромтау ауданы өзендері
Санат:Ырғыз су алабы
Балаталдық мәрмәр кен орны

**Балаталдық мәрмәр кен орны** - Ақтөбе облысы Әйтеке би ауданы Жем темір жол стансасынан солтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде. 

## Жатыс сипаты
Жыныстарының түсі ақ, қоңыр қызғылт, қара сұрдан шымқай қараға дейін, құрылымы – ұсақ түйіртпекті. Физикалық-механикалық қасиеті бойынша қаптырма тас ретінде пайдаланылады. Аумағы 1,8 км2, пайдалы қабат қалыңдығы 20 м-ге дейін. Шамадағы қоры 2,5 млн. м2. 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысы кен орындары
Бала Терісаққан

**Бала Терісаққан** – Есіл алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданындағы өзен. Ұзындығы 64 км, су жиналатын алабы 1,3 мың км2.

## Бастауы
Бастауын Жезді өңіріндегі Қоскөл маңынан алып, Жалғызтал аулының тұсында Терісаққан өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
13 саласы бар. Қар суымен толығады. Суы ауыз суға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Балатопар (өзен)

**Балатопар ** – Іленің саласы – Топар өзенінің оң тармағы.

## Географиялық орны
Алматы облысы Балқаш ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Топар өзенінен Балатопар аулының шығысында 10 км жерде бөлініп, Іле атырауындағы көлге құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 59 км. Жағасы жазық, арнасы құмды. Жағалауында қамыс, шалғын шөп өседі. Желтоқсан айында суы қатып, сәуірдің басында мұзы ериді. Өзенде сазан, көкбас, көксерке, т.б. балықтар бар.

## Дереккөздер

Санат:Балқаш ауданы өзендері
Санат:Іле су алабы
Бала Көкпекті

**Бала Көкпекті** – Көкпекті өзенінің оң саласы.

## Географиялық орны
Ақмола облысы Атбасар ауданы жерімен ағады.

## Бастауы
Бастауын Әукелбек өзенінен оңтүстік-шығысқа қарай 8 км жерден алады. Атбасар ауданының оңтүстік бөлігімен ағады.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 25 км. Бала Көкпекті  өзеніне ұзындығы 5 км 2 сала құяды. Қар суымен толығады. Жазда құрғап қалады. Жайылымдарды суландыру үшін пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Атбасар ауданы өзендері
Санат:Есіл су алабы
Бала Құндызды

**Бала Құндызды** – Үлкен Құндызды өзенінің саласы.

## Географиялық орны
Ұлытау облысы Ұлытау ауданы жерімен ағады. Ұзындығы 80 км, су жиналатын алабы 1480  км2.

## Бастауы
Құндызды тауының солтүстік-шығысынан басталып, Нұра кентінің шығысында Үлкен Құндызды өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Аңғары жазық жермен өтеді. Қар, жер асты суларымен толығады. Көктемде тасиды. Қараша айының аяғында суы қатып, сәуірдің ортасында ериді. Жазда тартылып, жеке қара суларға бөлініп қалады. Шабындықты суландыруда маңызы зор.

## Дереккөздер

Санат:Ұлытау ауданы өзендері
Санат:Нұра су алабы
Балауса

**Балауса** — 1) Ылғалды жерде өсетін шүйгін шөптер; 2) шырынды мал азығы. 
Балауса құрамында ылғалы көп (70%-тен жоғары) бақша өнімдерінен, табиғи және екпелі жайылымдардың шырынды шөптерінен дайындалады. Балаусаның құрамында протеин, май, клетчатка, азотты және минералды заттар, витаминдер көп болады. Балаусаның қоректік заттары жақсы қорытылады, мал өнімдерінің сапасы артады.

## Дереккөздер


Санат:Білім
Бала Түндік

**Бала Түндік** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қарағанды облысы Қарқаралы ауданы жерімен ағып өтеді.

## Бастауы
Саумалкөл көлінің шығысындағы қыраттан бастау алып, Ақтасты ауылынан солтүстікке қарай 20 км жерде Түндік өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Ұзындығы 122 км. Су жиналатын алабы 1837 км2. Көктемде қар суымен толығып, тасиды. Өзен аңғары жайылымға, мал суаруға пайдаланылады.

## Дереккөздер

Санат:Қарқаралы ауданы өзендері
Санат:Ертіс су алабы
Балауыз

**Балауыз** — араның балауыз безінен бөлінетін зат. Ара одан өздеріне кәрез салады. Балауыз ежелден шырақ жасау және бальзамдау үшін қолданылған. Қалыпты температурада Балауыз ақ, ақшыл сары, қара қоңыр, не қара түсті зат. Құрамы күрделі, онда 70 — 74% спирттер мен май қышқылдарының күрделі эфирлері, 15% май қышқылы, 12 — 15% көмірсутек бар. Балауыз — су тепкіш зат, спиртте және глицеринде ерімейді. 35°С-тан жоғары температурада жұмсара бастайды да, 60 — 65°С-та балқып сұйылады. Алыну әдісіне, өңделуіне қарай Балауыз бірнеше түрге бөлінеді. Омарта Балауызы қайнатып немесе омартада арнаулы преспен сығып алынады. Ол өнеркәсіпте, медицинада қолданылады. Престелген Балауыз арнаулы машинамен кәрезді престеу арқылы алынады. Сығынды Балауызды кәрез қалдықтарынан алады. Бұл аяқкиім майын, бояу жасауға, т.б. пайдаланылады. Омарта Балауызы мен престелген Балауыз түсіне, қоспасына қарай 3 сұрыпқа бөлінеді: қоспасыз ақ не ақшыл сары түсті (1-сұрып), сары не ашық қоңыр (2-сұрып) және қара қоңыр, қара түсті (3-сұрып). Бір маусымда әр ара ұясынан 2—3 кг-ға дейін Балауыз алынады.

## Дереккөздер


Санат:Бал
Балауызша

**Балауызша ** () – айлауыктар тұқымдасына жататын бір, екі немесе көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. 

Қазақстанда Алтай тауының бұталы беткейлерінде, жол бойларында, егістіктерде өсетін 1 түрі – кішіБ. (С. mіnor) бар. Биікт. 25 – 65 см. Сабағы тік, жоғары жағы бұтақты, тықыр. Жапырақтары ұзынша-қалақша пішінді. Гүлдері ірі, күлтесі сары түсті. Шілде айында гүлдеп, тамызда жемістенеді. Жемісі – жаңғақша.*

## Дереккөздер

Санат:Айлауықтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Балашықтайтын өсімдіктер

**Балашықтайтын өсімдіктер ** (Plantae vіvіparae) – көбею мүшелері орналасқан жерінде көкшіл өскіндері болатын өсімдіктер. Б. ө-дің өсіп тұрған жемісінің ішіндегі ұрығы өскін береді. Кейбіреулерінде гүлдің орнына немесе гүлшоғырының арасында бүршіктер пайда болады. Осы бүршіктер аналық өсімдіктен бөлінбей тұрып өседі де, кейін жерге түсіп өнеді (баданалы қоңырбас, түйнек таран). Кейбір өсімдік жапырақтарының шетінде өскін бүршіктер пайда болады. Бұл тропик өсімдіктерінде жиі кездеседі. Өсімдіктің балашықтау жолымен көбею себебі гүл мен тұқымның өнуі үшін экол. қолайсыз жағдайдың тууына байланысты.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Қазақстан табиғаты
Санат:Өсімдіктер
Балбырауын темір кен орны

**Балбырауын темір кен орны** — Қарағанды облысының Ұлытау ауданында, Қарсақпай кентінен оңтүстікке қарай 5 км жерде орналасқан. Барлау жұмыстары 1931-1949 жылдары жүргізілді. Оны Қаныш Сәтбаев басқарған. 

## Геологиялық құрылымы
Геология құрылымы өте күрделі, Қарсақпай синклинорийінің орта бөлігінде жатыр. Кенді горизонт төменгі протерозойдың қатпарланған базальт порфироидтарынан, серицитті тақтатастардан, кварциттерден, темірлі кварциттерден тұратын балбырауын қабатының құрамына енеді. Жер бетінде бұл қабат жоталар қатарын түзейді. 

## Жатыс сипаты
Горизонтта 30-ға жуық кен денелері бар, олардың өлшемдері әр түрлі: бірнеше м-ден 5 км-ге дейін жетеді. Ұсақ түйіршікті кварц және гематит агрегаттарынан тұратын темір-кварцит кентасындағы Ғе мөлшері 40%-ке жетеді. Барланған қоры 125,5 млн. т, оның 80%-ін ашық әдіспен өндіруге болады. Кеннің байытылуы қиын болғандықтан Балбырауын темір кен орны толық игерілмей келеді.

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Балғын бұтасы

thumb| alt=A.

**Балғын** (Myrіcarіa) — жыңғылдар тұқымдасына жататын бұта. Қазақстанда түлкіқұйрық Балғын (M. alopecuroіdes) және қауызды Балғын (M. squamosa) деген түрлері бар. Олар Тарбағатайдың, Жетісу (Жоңғар), Күнгей, Іле Алатауларының субальпілік, альпілік белдеулерінде, тау өзендері мен жылғалардың жағасында өседі. Биіктігі 1—2 м-дей. Сабағы сұрғылт қоңыр, ал жас бұтағы сарғылт жасыл түсті болады. Жапырақтары ұсақ, ұзындығы 1—12 мм, үшкір, жиегі тегіс келеді. Гүлі ақ, қызғылт, қос жынысты, сыпыртқы тәрізді топтанған. Мамыр — тамыз айларында гүлдейді. Жемісі — көп тұқымды қорапша, жапырағы С витаминіне бай. Балғыннан қарабояу, илік заттар алынады және көгалдандыруға пайдаланылады. Балғынды мал жемейді.

## Дереккөздер


Санат:Жыңғылдар
Балды өсімдіктер

**Балды өсімдіктер ** – гүлінен бал арасы шірне, тозаң жинайтын жабықтұқымды өсімдіктер тобы. Өсімдік гүліндегі шырын шығаратын алуан түрлі бездер өсімдіктердің гүлінде, кейде тостағанша және күлте жапырақшаларында орналасады. Ал ондай бездер өсімдіктің сабағында, жапырақ сағақтарында, бөбешік жапырақтарында және гүлжапырақтарында сирек кездеседі. Бір гүлден бөлінетін бал мөлшері өсімдік түріне қарай әр түрлі болады. Мыс., тропикте өсетін Coryanthes туысына жататын орхидея 30 г, жөке ағашы 0,15 – 7,45 мг, таңқурай 14 мг, түйежоңышқа 0,16 мг бал түзеді. Кейбір өсімдіктер (терек, шие, т.б.) шайыр тәрізді зат бөледі, одан аралар бал ара желімін (прополис) түзеді. Гүлінің шірнесі мол әрі оны бал арасы оңай алатын 200-ден астам түрінің омарта ш-нда маңызы зор.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Омарта шаруашылығы
Санат:Өсімдіктер
Балдыркөк

**Балдыркөк ** , сельдерей () – шатыршагүлділер тұқымдасына жататын бір, екі және көп жылдық өсімдіктер туысы. 

Оның 20-ға жуық түрлері Еуропа, Азия, Африка, Америка, Австралияда таралған. Теңіздер мен өзендердің жағалауларындағы ылғалды топырақта өседі. Иісті Б. (A. graveolens) – қолдан егілетін, суыққа төзімді, екі жылдық, көкөністі, хош иісті өсімдік. Тіршілігінің бірінші жылында тамыры немесе тамыр жемісі және жертаған жапырағы түзіледі. Екінші жылында – сабақтары және ұсақ ақ гүлдер шоғыры (күрделі шатыршагүлі) түзіледі. 3 түр тармағы белгілі: жапырақты Балдыркөк , сағақты Балдыркөк  және тамыр жемісті Балдыркөк көшет түрінде егіледі. Қарашірігі мол ылғалды саз топырақта жақсы өседі. Орташа өнімдігі 200 – 250 ц/га. Балдыркөк жапырақтары аскорбин қышқылына және каротинге бай. Тамыр жемісінде 4,3% қант, сондай-ақ калий, кальций және фосфор тұздары, ал басқа бөліктерінде витаминдер, тиамин, рибофлавин, никотин қышқылы және эфир майы бар. Жапырақты Балдыркөк , тамыр жемісті Балдыркөктің жапырақтары, сағақтары және тамыр жемістері тамақ және сүрлеу (консервілеу) өнеркәсіптерінде, эфир майы – дәрі-дәрмек өнеркәсіптерінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Шатыршагүлділер
Балық оты тұқымдасы

**Балық оты тұқымдасы** () – шаяноттар тұқымдасына жататын су бетінде қалқып немесе су ішінде өсетін көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда 2 туысы (балдыршөп, тамыршөп), 3 түрі (кіші, үшқұлақты, бүкір балдыршөптер) Тобыл, Есіл өзені бойында, ағынсыз не ағыны аз, тұщы суларда өседі. Жапыраққа айналған сабағының ұзындығы 3—10 мм, ені 2—3 мм-дей, сопақша немесе домалақ пішінді болады. Жапырақтары жойылып кеткен не жұқа қабыршақ түрінде сақталған, сондықтан Балдыршөп тұқымдасының денесі жапырақтың да, сабақтың да, кейде тамырдың да қызметін атқарады. Бір не бірнеше тамыршасы болады. Балдыршөптер сирек гүлдейді. Өте ұсақ гүлдері дара жынысты. Аталық және аналық гүлдері бір жерде топтасып гүлшоғырын құрайды. Олар өсімді (вегетативті) жолмен көбейеді. Өсімдік денесінің төмен жағындағы қалташықтарының ішінде кішкене тақташалар түзіліп, кейін олар бөлініп, жеке өсімдікке айналады. Балдыршөп тұқымдасының құрамында 24-тей протеин, 17 — 20-тей клетчатка болғандықтан, оларды балықтар мен су құстары қорек етеді. Халық медицинасында дененің қызуын басатын дәрі ретінде пайдаланылады. 

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Шаяноттар
Балжапырақ

thumb| alt=A.| ''Балжапырақ''.

**Балжапырақ**, қоянжоңышқа (Zygophyllum brachypterum) — түйетабан туысына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Алакөл, Зайсан, Балқаш көлдерінің маңындағы ши, шеңгел арасында, сортаң топырақты жерлерде өседі. Биіктігі 20—50 см, жуан тамыры сүректеніп кеткен. Сәл имектеу сабағына етті, сопақша, дара қатарлы жапырақтары жұптасып орналасады. Гүлдері қысқа сағақты, екі-екіден жапырақ қолтығында болады, иісі жағымсыз. Мамыр — маусым айларында гүлдеп, шілдеде жемісі піседі. Жемісі — сопақша, құты, қауашақ тәрізді, тұқымы ұсақ келеді. Балжапырақ — бал-шырынды, дәрілік өсімдік. Халық арасында жас жапырақтарын бітеу жараның аузын ашу үшін жараға таңады. Жемісінен жүн мен тері бояйтын сары бояу алынады.

## Дереккөздер


Санат:Түйетабандар
Балжұран

**Балжұран**, брайя () – орамжапырақ тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда Алтайдың альпі шалғындарында өсетін 1 түрі – бұршаққын Б. (В. sіlіquosa) бар. Биікт. 7 – 15 см. Сабағы жапырақсыз, түкті. Тамыр жапырақтары ұзынша, шеті тегіс немесе тісті тілімді, сыртын түк жапқан. Тостағанша жапырақшаларының ұзындығы 2,5 мм-дей, күлтесі ақ немесе көкшіл қызғылт түсті. Гүлдері қысқа шашақ гүлшоғырына топталған. Шілде – тамыз айларында гүлдеп, жемістенеді. Жемісі – ұзынша бұршаққын, сырты түкті. Тұқымдары қызғылт қоңыр түсті.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Орамжапырақтар
Санат:Қазақстан табиғаты
Балжүгері

[thumb| alt=A.| ''[Балжүгері*.]]

*'Балжүгері''', шайжүгері, балқұмай (Sorghum cernuum) — астық тұқымдасы құмай туысына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Ол Оңтүстік Қазақстанның суармалы жерлерінде қолдан өсіріледі. Биіктігі 2—3 м, шашақ тамырлы, сабағы жуандау, өзегі кеуек болады. Жапырағы майда, таспа тәрізді, жиегі аздап бүрілген, тілшесі кірпік тәрізді, ал, гүлшоғыры төмен қарай иілген, масақшаларының қауызы қалың, түкті келеді. Дәні домалақ, құрамында 70-тен аса крахмал бар. Маусым — шілде айларында гүлдеп, шілде — тамызда жеміс береді. Тамыры жақсы жетілген, құрғақшылыққа төзімді, сондықтан оны жемшөп, сүрлем, дән алу үшін егеді. Балжүгері — мал азықтық және тағамдық өсімдік; сондай-ақ, ол спирт өндірісінде қолданылады. 

## Пайдаланылған әдебиет


Санат:Астық тұқымдасы
Балдыршөп

**Балдыршөп ** (Балықоты, Lemna) – балдыршөптер тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер туысы. Жер шарының барлық жерінде кездесетін 10-нан астам түрі белгілі. Қазақстанда 3 түрі бар. Түрі өзгерген сабақтарының пішіні домалақ, ұзынша, кейде тамырсыз, жапырақсыз болады. Гүлдері дара жынысты, гүлсерігі болмайды. Сирек гүлдейді. Жемісі 1 – 6 тұқымды. Қысқа қарай өсімдіктің құрамында крахмал мол жиналады да, соның салмағынан су түбіне батады. Ерте көктемде ферменттер крахмалды ерітіп, өсімдік су бетіне қалқып шығады. Б-тің құрамында белок көп, сондықтан су құстары мен шошқалардың құнарлы азығы болып саналады.
## Дереккөздер
*Қазақ энциклопедиясы

Санат:Шаяноттар
Санат:Қазақстан табиғаты
Балқарағай

thumb|
thumb|
thumb|
 
**Балқарағай** () — қарағай тұқымдасына жататын қылқан жапырақты биік ағаш. Қазақстанда Алтайда, Тарбағатай және Сауыр тауларында өсетін бір ғана түрі — Сібір Балқарағайы (*Lárix sіbіrіca*) бар. Оның биіктігі 30 м-дей, діңінің диаметрі 175 см-ге жетеді. Ине тәрізді жіңішке, жұмсақ қылқан жапырақтарының ұзындығы 3–4 см, ені 1–1,5 мм, қыста түсіп қалады. Сібір Балқарағайы — қос жынысты, бір үйлі өсімдік. Аталық бүрі сопақша шар тәрізді, ақшыл, сары түсті. Ол жапырақсыз қысқа өркенде өніп, жетіледі. Аналық бүрі ұзынша қызыл, қызғылт, жасыл түсті, негізгі діңінде пайда болады. Жел арқылы тозаңданады. Мамыр-маусым айларында гүлдейді. Тамыз-қыркүйекте жемісі бүрімен қатар піседі. Дәні сарғыштау, күңгірт жолақты болады. 15–20 жылдан кейін жеміс бере бастайды, 300–500 жыл жасайды. Сібір Балқарағайы тез өсетін, жарық сүйгіш, суыққа, ыстыққа, күшті желге төзімді болғандықтан Солтүстік және Шығыс Қазақстан өңірлерінде екпе орман ағашы ретінде өсіріледі. Оның сүрегінен қағаз және спирт, қабығынан илік зат, бояу, ал қылқанынан бағалы эфир майы алынады.

## Сипаттамасы
Біржылдық қылқандары жұмсақ, нәзік болады. Кәдімгі шырша, қарағай секілді биік болып өседі. Табиғатта 80 метрлік алып балқарағайларды да кездестіруге болады. Тамыры тереңге бойлап жайылады. Сондықтан да оны сел, көшкін жүретін маңдарға еккен абзал.  Қылқандарын түріне қарай әр мезгілде түсіреді. Сібірлік балқарағай қылқанын қазан айының екінші жартысында түсірсе, американдық балқарағай қараша айында түсіреді. Балқарағай ерте көктемде, қылқаны шыққан уақытта гүлдейді. Гүлі деп қызыл, сары түсті әдемі бүрлерін айтады. 

Балқарағай екі үйлі өсімдік болып саналады. Аталығының бүрі - дөңгелек қоңыр түсті болса, аналығы - қызыл, күлгін, сары түсті. Ол тез өсетін  және ұзақ өмір сүретін ағаштар қатарына жатады. Туысында 20-ға жуық түрі бар. Оның ішінде еуропалық  балқарағай  суыққа шыдамсыз болып келеді. Ал, елімізде көбінесе сібірлік балқарағайлар  өсіріледі. Олар көктемгі үсікке, қысқы суыққа өте төзімді. Балқарағайдың барлық түрлерінің (еуропалық, жапондық және т.б) бұтақтары төменге салбырап өседі. Арнайы жалғанбалы түрлері де бар. Бірақ, жалғанбалы түрлері суыққа шыдамсыз.

## Қолданылуы
Ағашы шірімейтін мықты  болғандықтан құрылыста, химиялық өндірістерде кеңінен қолданылады. Кәрі балқарағайдың діңінен шайырды көруге болады. Оны кір жуғанда сабын ретінде қолданған. Ежелгі рим мен араб медицинасында таптырмас дәрі ретінде пайдаланған. Шайыр-сағызы ауыз қуысын, тісті тазартып, қызыл иекті  нығайтады. Ағаштың қабығы да бағалы шикізат. Одан тері илегіш, эфир майын және тоқыма бояуларын алған.

## Күтімі
Балқарағай — жарықты сүйетін ағаш. Отырғызылатын жері  көлемді, әрі кең болуы қажет. Жаз кезінде мол суғаруды қажет етеді.

## Көбейтілуі
Тұқымын себу және қалемшелеу арқылы көбейтеді.

## Дереккөздер


## Сыртқы сілтемелер
*  Гүлстан, өсімдіктер туралы сайт 

Санат:Қарағайлар тұқымдастары