open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Олимпиада ойындарындағы 20 шақырым жүру

нобай|Владимир Голубничий 1964 жылғы Олимпиадада.
**20 километр жүру** ерлер арасында 1956 жылғы **[[Олимпиада ойындары]]нан** бастап өткізіледі. 2000 жылдан бастап әйелдер арасындағы жарыс та бағдарламаға қосылды.

Бұған дейін спорттық жүру сайысы басқа дистанцияларға да болып ұйымдастырылған-ды.

Бұл дисциплинадан олимпиялық рекордты 2012 жылы қытайлық спортшылар жаңартқан болатын: ерлер арасында — Чэнь Дин, ал әйелдер арасында — Цеян Шэньцзе.

## Медальдар санағы
### Ерлер

### Әйелдер

## Бірнеше дүркін чемпиондар

## Бұрынғы дистанциялар
Алғаш рет спорттық жүру жарыстары 1908 жылғы Олимпиадада өткізілді. Ол кезде екі дистанция болды: 3500 метр және 10 миля. Бұл дистанциялар бойынша сайыс кейінгі Олимпиадаларда ойнатылмады.

1912–1924 және 1948–1952 жылдары ерлер арасындағы 10 км жүру сайысы өткізілетін-ді. Бұған қоса 1920 жылы ерлер арасындағы 3 км жүру сайысы да болған.

Әйелдер арасындағы 10 км жүру сайысы 1992 және 1996 жылғы Олимпиадаларда өткізілді. Кейіннен ол дәстүрлі дистанцияға ауысты.

## Сілтемелер
*Mallon, Bill (2012). TRACK & FIELD ATHLETICS - OLYMPIC RECORD PROGRESSIONS.

Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Ортқали Қасымжанов

**Ортқали Қасымжанов** (1940 жылы, Арқат ауылы, Абай ауданы, Семей облысы, Қазақ КСР — белгісіз) — Абай ауданы, З. Белібаев атындағы кеңшарының аға шопаны. Еңбек Даңқы орденінің толық иегері.

## Өмірбаяны
1940 жылы Қазақ КСР Семей облысындағы Шыңғыстау ауданының (қазіргі Абай облысы, Абай ауданы) Арқат ауылында туған.

Жастайынан мал шаруашылығында еңбек етіп, 1960 жылдардың басында Кеңес Әскері қатарында әскери борышын өтеп, туған ауылы Арқатқа оралып, жергілікті «Арқат» кеңшарының (1983 жылдан бастап — Зәкәрия Белібаев атындағы кеңшар) 1-бөлімшесінде қой бағып, шопан болып еңбек етті. Ол басқарған шопан бригадасы бірнеше жыл бойына төлді көбейтіп, жүн қырқуының тұрақты жоғары көрсеткіштеріне қол жеткізді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1975 жылғы 14 ақпандағы Жарлықтарымен Бүкілодақтық социалистік жарыста қол жеткізген табыстары және 1974 жылы мал шаруашылығы өнімдерін өндіру мен мемлекетке сатуды арттыру жөніндегі халық шаруашылық жоспарлары менен міндеттемелерін орындаудағы еңбек ерлігі үшін Қасымжанов Ортқали III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен, 1976 жылы жоспарлы тапсырмаларды мерзімінен бұрын орындағаны үшін 1976 жылғы 24 желтоқсандағы Жарлығымен — II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды.

Қой шаруашылығындағы тұрақты жоғары көрсеткіштер үшін КСРО Халық шаруашылығы жетістіктері көрмесінің (ХШЖК) бас комитеті озат шопанға қола медалмен және бағалы сыйлықпен, 1984 жылы «Москвич-412» жеңіл автокөлігімен марапаттады.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1986 жылғы 7 шілдедегі Жарлығымен он бірінші бесжылдықтың (1981–1985) тапсырмаларын және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеу жөніндегі социалистік міндеттемелерді орындауда қол жеткізген табыстары үшін Қасымжанов Ортқали I дәрежелі «Еңбек Даңқы» орденімен марапатталды. Еңбек Даңқы орденінің толық иегері атанды.

Абай аудандық халық депутаттары Кеңесінің депутаты болып сайланды.

Туған ауылы Арқатта өмір сүрді.

## Марапаттары
* III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (14.02.1975)
* II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (24.12.1976)
* I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (07.07.1986)
* ХШЖК қола медалі (20.04.1983)

## Дереккөздер
Зәмзә Қадылшанұлы Қырықбаев

**Зәмзә Қадылшанұлы Қырықбаев** (16 мамыр 1942, Ақбұлақ ауылы, Марқакөл ауданы, Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР — 31 мамыр 2024) — Өскемен қаласының №1 автобус паркінің автобус жүргізушісі, қоғам қайраткері. Еңбек Даңқы орденінің толық иегері.

## Өмірбаяны
1942 жылы 16 мамырда Қазақ КСР Шығыс Қазақстан облысы Марқакөл ауданы Горное ауылында дүниеге келген.

Ол ата-анасынан ерте айырылып, ағасы мен апайының талабымен Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласына қоныс аударады. Сол жерде Жамбыл мектеп-интернатын, 1960 жылы №1 автобус паркі қарамағындағы жүргізушілер курсын бітіріп, одан кейін 47 жыл жүргізуші болып Қазақстандағы ең атақты автокөлік кәсіпорнының еңбек даңқын лайықты көтеріп, арттырды. Бір жарым жыл бойы 7-бағыттағы жиырма орындық «КАВЗ» автобусында жүрді, содан соң № 8, 10, 24, 25 бағыттарда жұмыс істеді. Бірақ оның ең сүйікті бағыты қалалық өзен бекеті мен «Защита» теміржол станциясы арасында жүретін № 19 бағыты болды. 1964-1967 жылдары Кеңес Әскері қатарында әскери борышын өтеді. Қарулы Күштер қатарынан босатылғаннан кейін бұрынғы жұмыс орнына оралды.

Ол үнемі озат жұмысшылардың қатарында болып, жылжымалы құрамның жөндеусіз жүрісін ұлғайту жолындағы жарыстың бастамашысы болып, бағыттардың апатсыз жұмыс істеуіне өз үлесін қосты. Ұзақ жылдар бригадирдің орынбасары қызметін атқарып, кейін 19-бағыттық бригаданың басшысы болды. 20 жылдай ұжымды басқарып, өзінің алғашқы бригадирінің абыройы мен даңқын одан әрі нығайтты. Көп жылдар бойы рөлде үздіксіз жұмыс істеген ол қаланың автобус бағыттарында 5 миллионнан астам адамды тасымалдады. Осы жылдар ішінде жүріп өткен жолдың ұзындығы жер шарын төрт рет қоршап алатын шексіз таспаның ұзындығына тең болар еді. 100-ден астам жүргізушіні кәсіби жұмысқа дайындады.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1975 жылғы 22 сәуірдегі және 1981 жылғы 2 сәуірдегі жарлықтарымен III және II дәрежелі «Еңбек Даңқы» ордендерімен марапатталды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1986 жылғы 14 ақпандағы Жарлығымен Зәмза Қадылшанұлы Қырықбаев I дәрежелі «Еңбек Даңқы» орденімен марапатталды. Еңбек Даңқы орденінің толық иегері атанды.

2007 жылдан бастап — лайықты демалысқа шықты. Қоғамдық қызметпен айналысады: облыстық, қалалық соғыс және еңбек ардагерлері кеңесінің мүшесі, облыс ақсақалдар кеңесінің мүшесі.

Өскемен қаласында тұрды.

## Марапаттары
* III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (22.04.1975)
* II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (02.04.1981)
* I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (14.02.1986)
* Өскемен қаласының Құрметті азаматы (27.12.2001)
* Автомобиль көлігінің құрметті қызметкері

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан қоғам қайраткерлері
Санат:Өскеменнің құрметті азаматтары
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаттары
Осетин тілі

**Осетин тілі** (Ossetin language) — үндіеуропалық тілдер отбасының иран тармағының солтүстік шығыс иран тобына кіреді, тілдердің қопарылма (флективті) түріне жатады (агглютинация элементтері бар). Осетин тілі – Солтүстік Осетия-Алания Республикасының мемлекеттік тілі (орыс тілімен қатар) (Конституция 1994) және Оңтүстік Осетия Республикасының мемлекеттік тілі (грузин тілімен қатар) (Конституция 1992109 ).

## Референтті халық
Референтті халық: осетиндер; өз атауы – ирон, дигорон.

## Географиялық таралуы
Осетиндер Солтүстік Осетия мен Оңтүстік Осетияның негізгі халқын құрайды. Сонымен қатар, осетиндердің едәуір бөлігі Қабарда-Балқарияда, Ставрополь және Краснодар өлкесінде, сондай-ақ Ресей Федерациясы мен ТМД-ның әртүрлі қалаларында тұрады. Ресей Федерациясынан тыс Түркияда, Грузияда және кейбір Батыс Еуропа елдерінде осетин диаспоралары бар.

## Диалектісі
Оның бірнеше аумақтық үстеулері бар, олар 2 диалектіні құрайды - дигор (Батыс Солтүстік Осетия және Қабарда-Балкария) және ирон (Солтүстік Осетия мен Оңтүстік Осетияның қалған бөлігі). Түркиядағы мұсылман осетиндер сөйлейтін осетин тілінің варианты түрік тілінің әсерінен пайда болған бірқатар ерекшеліктерге ие.

## Жазуы
Реформаланған кириллицаға негізделген осетин тілінің жазуы 1923 жылға дейін пайдаланылды, содан кейін латын тіліне аударылып, қайтадан орыс (кириллица) графикасының базасына қайтарылды (1938). 1938 жылы Оңтүстік Осетияда осетин тілі үшін қысқа уақыт ішінде грузин графикасы енгізілді. 1954 жылы орыс (кириллица) графикасына негізделген бірыңғай осетин жазуы қалпына келтірілді.

*Қазіргі осетин әліпбиі*:

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|[Джон Вудрафф|Америкалық жеңімпаздың нацисттік салютті бермеген кезі]]
[нобай|160px|[Джесси Оуэнстың чемпиондық секіруі]]
XI Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1936 жылдың 2–9 тамыз аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 23 сайыс және әйелдер арасындағы 6 сайыс түрі енген болатын. Оларға 43 елден келген 776 спортшы қатысқан.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

## Қатысқан елдер

Санат:1936 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Қайролла Бақтыбаев

**Қайролла Бақтыбаев** (25 қаңтар 1925, Покровка ауылы, Семей губерниясы, Қазақ АКСР, РКФСР, КСРО — 27 шілде 2020, Өскемен) — КСРО Түсті металлургия министрлігі Шығыс Қазақстан облысы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының балқытушысы. Ұлы Отан соғысының қатысушысы әрі Социалистік еңбек ері.

## Өмірбаяны
Қайролла Бақтыбаев 1925 жылы 20 қаңтарда Қырғыз АСКР Семей губерниясының Покровка ауылында (қазіргі Қазақстан, Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданы, Маңырақ ауылы) дүниеге келген. 1941 жылдың шілде айында туған ауылында шопан болып жұмысын бастады. 1942 жылы қыркүйекте әскер қатарына шақырылып, Ташкент қаласындағы (Өзбек КСР) кіші қолбасшылар даярлайтын жаяу әскер училищесіне жіберілді. 1943 жылы кіші сержант Қайролла Бақтыбаев 1-Украина майданы 60-армиясындағы 100-атқыштар дивизиясы 454-атқыштар полкінің 6-атқыштар ротасында бөлімше қолбасшысы болды. Украинаның Киев, Житомир, Каменец-Подольский сияқты қалаларын азат ету ұрыстарына қатысқан. Қызыл Жұлдыз орденімен марапатталды. 1944 жылы 3-Украина майданының БМ-13 гвардиялық миномет есептабының қолбасшысы болып, Румыния, Мажарстан, Аустрияны азат етуге қатысты. 1947 жылы әскерден қайтты.

1947 жылы Қайролла Бақтыбаев «Ильичтің өсиеті» ұжымшарында шопан болып жұмысқа орналасты. 1951 жылы Қазақ КСР Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласындағы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинатында (қазіргі Қазмырыш) құюшы, содан соң балқытушы қызметін атқарды. Ол көп ұзамай зауыттың үздік балқытушылардың біріне айналып, жоспарды орындау бойынша өз міндеттемелерін бірнеше рет асыра орындады. Ол сегізінші бесжылдықта ерекше жоғары көрсеткіштерге қол жеткізіп, жоспардан тыс 667 мың сомдық өнім шығарды. 1971 жылы 30 наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен түсті металлургияны дамытудағы ерекше жетістіктері үшін Қайролла Бақтыбаевқа Ленин ордені мен «Орақ пен балға» алтын медалін табыстау арқылы Социалистік еңбек ері атағы берілді.

1962 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясының қатарына қабылданды. Өскемен қалалық халық депутаттары Кеңесінің депутаты болып сайланды, сонымен қатар КОКП облыстық комитетінің және металлургия өнеркәсібі қызметкерлері кәсіподағының Орталық комитетінің мүшесі болды. 1975 жылы зейнеткерлікке шықты.

2015 жылдың 1 шілдесінде Шығыс Қазақстан облыстық мәслихатының шешімімен Қайролла Бақтыбаевқа «Шығыс Қазақстан облысының Құрметті азаматы» атағы берілді.

## Марапаттары
* Қызыл жұлдыз ордені, 1944 жыл 12 тамыз
* Еңбек Қызыл Туы ордені, 1961 жыл 9 маусым
* Ленин ордені, 1971 жыл 30 наурыз
* Орақ пен балға медалі, 1971 жыл 30 наурыз
* II дәрежелі Отан соғысы ордені, 1985 жыл 11 наурыз
* «Құрмет» ордені
* «Құрметті металлург» белгісі

## Әдебиет
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Бақтыбаев Хайролла: б. 244.
* Герои Социалистического труда — казахстанцы [Текст]. — Алма-Ата : 1985.

## Дереккөздер

Санат:Тарбағатай ауданында туғандар
Санат:Қазақстан КП Шығыс Қазақстан облыстық комитетінің мүшелері
Бапан Мұхамеджанов

**Бапан Мұхамеджанов** (1925 жылы, Бірлік ауылы, Өскемен уезі, Семей губерниясы, Қазақ АКСР, РКФСР, КСРО) — КСРО Түсті металлургия министрлігі Қазақ КСР Шығыс Қазақстан облысы В. И. Ленин атындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының катодшысы. Ұлы Отан соғысы және Кеңес-Жапон соғысының қатысушысы, Социалистік еңбек ері.

## Өмірбаяны
1925 жылы Қазақ АКСР Семей губерниясы Өскемен уезі Бірлік ауылында (қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы) туған.

1938-1943 жылдары Қазақ КСР Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданына қарасты «Бірлік» ұжымшарында шопан көмекшісі болды.

1943 жылдың ақпанынан бастап – Қызыл Әскер қатарына жазылды. Жапониямен соғысқа қатысушы. 1945 жылы – 2-Қиыр Шығыс майданы 15-армиясындағы 34-атқыштар дивизиясының 75-жеке танкке қарсы жойғыш дивизиясының нысанашысы, кіші сержант. «Ерлігі үшін» медалімен марапатталған.

Қарулы Күштерден қайтқаннан кейін 1950-1975 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласындағы Өскемен қорғасын-мырыш комбинатының (қазіргі Қазмырыш) №1 гидрометаллургиялық цехының электролит бөлімшесінде катодшы болып жұмыс істеді.

Оның алғашқы тәлімгері тәжірибелі катодшы, болашақ Социалистік Еңбек Ері В. Д. Дегтярев жас жұмысшыға шеберліктің қыр-сырын үйретіп, оның бойына сол кәсіби шеберлікті сіңіріп, оны көп ұзамай комбинаттың көрнекті адамдарының біріне айналдырды. Кейін өзі де көптеген металлургтерге тәжірибесімен бөлісті. Оның әдіс-тәсілдерін меңгерген ондаған шәкірттер өз ісінің нағыз шебері атанды. Ол өндірісте белсенді жаңашыл болды. Олар сегіз рационализаторлық ұсыныс енгізіп, іске асырды. Ол 1960 жылы қорғасын-мырыш комбинатында алғашқылардың бірі болып коммунистік еңбектің екпіндісі атанды. Есімі комбинаттың Құрмет кітабына жазылды. 1967 жылы КОКП қатарына қабылданды.

1973 жылы 29 желтоқсанда КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының Жарлығымен көрсеткен еңбек ерлігі және 1973 жылға қабылданған социалистік міндеттемелерді орындаудағы ерекше табысы үшін Бапан Мұхамеджановқа Ленин ордені және «Орақ пен балға» алтын медалін табыстау арқылы Социалистік Еңбек Ері атағы берілді.

1975 жылы қарашада зейнеткерлікке шықты.

## Марапаттары
* «Ерлігі үшін» медалі, 1945 жыл 12 қыркүйек
* «Жапонияны жеңгені үшін» медалі
* «Владимир Ильич Лениннің туғанына 100 жыл» мерекелік медалі, 1970 жыл
* Ленин ордені, 1973 жыл 29 желтоқсан
* «Орақ пен балға» медалі, 1973 жыл 29 желтоқсан
* Қазан төңкерісі ордені, 1971 жыл 30 наурыз
* «Құрметті металлург» атағы

## Әдебиет
* Шығыс Қазақстан облысы: энциклопедия. — Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Мұхамеджанов Бапан: стр. 553.
* Герои Социалистического труда — казахстанцы. — Алма-Ата, 1985.

## Дереккөздер

Санат:Өскемен уезінде туғандар
Санат:Кеңес-Жапон соғысына қатысушылар (КСРО)
Санат:КСРО металлургтері
Санат:КСРО журналистері
Санат:КОКП мүшелері
Әлия Нұрмұхаметқызы Макеева

**Макеева Әлия Нұрмұхаметқызы** (, Абай облысы, Аягөз қаласы) — Қоғам қайраткері, кәсіпкер: «Bal-Balam» балабақшалар желісінің құрылтайшысы. «Luxury Home» перде салонының негізін қалаушы

«Nolte» неміс ас үй жихазының Қазақстандағы ресми өкілі.

## Өмірбаяны
1984 жылы 11 сәуірде Абай облысы Аягөз қаласында көпбалалы отбасында алты баланың ішінде тұңғышы болып дүниеге келген.

2000-2004 жылдары Алматы Технология және Бизнес Университетінде оқыды.

2004-2009 жылдары RFK перде және дизайн компаниясында жетекші дизайнер қызметін атқарды.

2010 жылы алғаш жеке кәсібін  ашты.

2015 жылы «Luxury Home» ЖШС және тігін цехын ашты.

2019 жылы Астана қаласында «Luxury Home» компаниясының филиалын ашты.

2022 жылы премиалды неміс ас-үй жихазының эксклюзивті серіктестігін алып, «Nolte Kuechen» брендінің Орталық Азиядағы  бірінші флагмандық шоу-румының негізін қалады.

2022 жылы Алматы қаласының Алатау ауданында 320 балаға «Bal-Balam» балабақшасын ашты.

2022 жылы күзде 25 кәсіпкердің арасындағы сайысқа түсіп, Қазақстанның 1-ші «Missis Globe» номинациясының иегері атанды.

2024 жылы «Bal-Balam VIP» және «Bal-Balam Premium»  360 балаға балабақшалар филиалын ашты.

2025 ж. Алтын Ханым сайысының финалисті атанды.

## Марапаттары

* «Алтын Адам 2025»
* -Бауыржан Момышұлы атындағы «Батыр Шапағаты» медалі
* «Абай Ұлттық Опера және Балет театрының»  арнайы төсбелгісі
## Дереккөздер

## Сілтемелер
* https://luxury-home.kz/
Санат:Қоғам қайраткерлері
Санат:Аягөз ауданында туғандар
Футболдан Франция чемпионаты 2024/25

**[[Футболдан Франция чемпионаты]] 2024/25**  (); —турнирдің 87-ші маусымы.

## Турнир кестесі

## Статистика
## Сілтемелер
* Ресми сайт

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Франция чемпионаты
Санат:2025 жылғы футбол
Санат:2024 жылғы футбол
Нормандия — Неман

нобай|300px|«Нормандия — Неман» авиаполкының ұшқыштары
нобай|300px|Калининградтағы мемориал
thumb|150px|Полк белгісі
**Нормандия — Неман** () — 1943—1945 жылдары Кеңестердің 1-ші әуе армиясы құрамында фашистік күштерге қарсы шайқасқан Францияның авиациялық полкы.

Бұл әскери құрылым басында франциялық провинцияның құрметіне орай «Нормандия» деп аталып, 1942 жылдың күзінде эскадрилья ретінде құрылған еді. Кейін оның атына Неман сөзі қосылып (КСРО-ның батысындағы өзен атауы), құрылымның дәрежесі және құрамы артты.

Францияның ұшқыштары Иваново қаласына 1942 жылдың 28 қарашасында ұшып келді. Алғашқы әскери ұшақтары Як-1 болды. Бастапқы құрамында 14 ұшқыш пен 58 механик болған.

Полк 1943 жылы Курск шайқасына, 1944 жылы Беларусь операциясына, 1945 жылы Шығыс Пруссия жерінде (қазіргі Калининград өңірінде) орын алған шайқастарға қатысты.

Жалпы есеппен полкта әр жылдары 96 пилот болды, оның ішінде 42-і шайқастарда қайтыс болған. Полк күштері 1943 жылдың наурызынан 1945 жылдың мамырына шейін немістердің 273 ұшағын жойып түсірді.

Соғыстан кейін аиваполк Францияға оралып, сол елдің әскери әуе күштерінде қызметін атқаруды жалғастырды.

## Тарихи ықпалы
1960 жылы Франция мен КСРО бірлесіп «Нормандия — Неман» атты көркем фильмді түсірді.

Әртүрлі қалаларда бұл әскери құрылымның атымен аталған көшелер бар, оның ішінде Астанада және Смоленскіде.

Ле-Бурже коммунасында, Мәскеуде және басқа да елді мекендерде эскадрильянің/полктың құрметіне қойылған ескерткіштер бар.

## Дереккөздер

## Тағы қараңыз
* Моңғол араты эскадрильясы

Санат:1942 жылы құрылған әскери құрылымдар
Санат:Құрмет легионы орденінің иегерлері
Санат:Қызыл Ту орденінің иегерлері
Футболдан Италия чемпионаты 2024/25

**[[Футболдан Италия чемпионаты]] 2024/25** () — турнирдің 123-ші маусымы.

## Турнир кестесі

## Статистика

### Мергендер

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Италия чемпионаты
Санат:2024 жылғы футбол
Санат:2025 жылғы футбол
Футболдан Германия чемпионаты 2024/25

**[[Футболдан Германия чемпионаты]] 2024/25** — Германия Бундеслигасының 62-ші маусымы.

## Турнир кестесі

### Өтпелі турнир.

|}

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Германия чемпионаты
Санат:2024 жылғы футбол
Санат:2025 жылғы футбол
Футболдан Англия кубогының финалы 2025

**Футболдан Англия кубогының финалы 2025** () — турнирдің 144-ші финалдық ойыны.

"Кристал Пэлас" клубы тұңғыш рет турнир жеңімпазы атанды.
## Матч
### Детальдар




## Дереккөздер

## Сілтемелер

Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Футболдан Англия кубогы
Санат:Манчестер Сити ФК ойындары
Санат:Кристалл Пэлас ФК ойындары
Футболдан Германия кубогының финалы 2025

**Футболдан Германия кубогының финалы 2025** — Германия кубогының 2025 жылғы финалдық матчы. Матч жеңімпазы Германия суперкубогына жолдама алады.
## Матч
### Детальдар

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Футболдан Германия кубогы
Санат:Штутгарт ФК ойындары
Футболдан Франция кубогының финалы 2025

**Футболдан Франция кубогының финалы 2025** ()&nbsp;— турнирдің 108-ші финалы. Матч жеңмпазы Франция суперкубогына жолдама алады.
## Матч
### Детальдар




## Дереккөздер

## Сілтемелер
Санат:2025 жылғы футбол
Санат:Футболдан Франция кубогы
Санат:Пари Сен-Жермен ФК ойындары
Санат:Реймс ФК ойындары
Футболдан Украина кубогының финалы 2025

**[[Футболдан Украина кубогы]]ның финалы 2025** — турнирдің 33-ші маусымының финалдық ойыны. 2025 жылы 14 мамырда Житомир қаласындағы Орталық стадионда өтіп, "Шахтер" және "Динамо" (Киев) клубтары кездесті.
## Шолу
44-минутта Ярмоленко есеп ашып, "Динамоны" алға шығарды. Бірақ 64-минутта "Шахтер" футболшысы Кауан Элиас есепті теңестірді. Осы есеп ойын соңына дейін өзгермеді. Пенальтилер сериясында "Шахтер" 6:5 есебімен басым түсті.

"Шахтер" он бесінші рет турнир жеңімпазы атанды.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Пенальтилер сериясында "Шахтер" 6:5 есебімен басым түсті. 

Санат:Футболдан Украина кубогы
Санат:Шахтер Донецк ФК ойындары
Санат:Динамо Киев ФК ойындары
Санат:2025 жылғы футбол
Футболдан Ресей кубогының финалы 2025

**[[Футболдан Ресей кубогы]]ның финалы 2025** — турнирдің 33-ші маусымының финалдық ойыны. 2025 жылы 1 маусымда Мәскеуде "Лужники" стадионында өтті.

Финалда ЦСКА және "Ростов" клубтары кездесті. Негізгі және қосымша уақыттарда есеп ашылмады. Пенальтилер сериясында ЦСКА 4:3 есебімен жеңіске жетті. ЦСКА тоғызыншы рет турнирде топ жарды.
## Дереккөздер

## Сілтемелер
*Ростов - ЦСКА. 1 маусым 2025 жыл

Санат:2025 жылғы футбол
Санат:ЦСКА Мәскеу ФК ойындары
Санат:Ростов ФК ойындары
Санат:Футболдан Ресей кубогы
Футболдан Ресей чемпионаты 2024/25

**Футболдан Ресей чемпионаты 2024/25** — турнирдің 33-ші чемпионаты.

## Турнир кестесі

## Плей-офф

### Бірінші матчтар

----

### Қарымта матчтар

----

## Дереккөздер

Санат:Футболдан Ресей чемпионаты
Санат:2024 жылғы футбол
Санат:2025 жылғы футбол
Футболдан Украина чемпионаты 2024/25

**[[Футболдан Украина чемпионаты]] 2024/25** — турнирдің 34-ші маусымы.

## Турнир кестесі

### Плей-офф
*Ворскла - Кудровка - 2:1, 0:1, пенальти - 3:4. Кудровка жоғары лигаға жолдама алды.
*Левый Берег - Металлист 1925 - 0:1, 0:1. Металлист 1925 жоғары лигаға жолдама алды.
## Дереккөздер

Санат:Футболдан Украина чемпионаты
Санат:2024 жылғы футбол
Санат:2025 жылғы футбол
Рутул тілі

**Рутул тілі** (Rutulian language) — иберия-кавказ отбасының нах-дағыстан тармағының лезгин ішкі тобына кіреді. Тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады (флективтілік белгілері бар). Дағыстан Республикасының мемлекеттік тілі (Дағыстан Конституциясы 1994; 1998).

## Референтті халық
Референтті халық: рутулдықтар, рутулдар; өз атауы – мых абдыр, мыхадар.

## Географиялық таралуы
2010 жылғы Бүкілресейлік халық санағы бойынша Ресейде рутул тілінде сөйлейтіндердің саны 30 360 адамды құрады (Дағыстанда – 25 947 адам).

Рутул тілінде сөйлейтіндер Дағыстанның келесі ауылдарын қамтиды: Рутул (МыхаIд), Шиназ (Сыназыр), Ихрек (Йирек), Мюхрек (МыIхрек), Лучек (Лычекды), Амсар (Амцурды), Борч (Быджед), Кина (Къинад), Вуруш (Вырышдед), Нацма (НацIма), Фартма (ФартIма), Джилихур, Кала (КIаIълидед), Пилек, Уна, Куфа (Гухьада), Фчох (Фучухъ//Хьучухъ), Хнюх (ХыIныIхъ), Киче (Хьичед), сондай-ақ Әзербайжанның Шеки және Ках аудандарындағы бірнеше ауылдар (Шин, Гейбулах, Хырса, Шор-су, Даш-юз т.б.).

## Диалектісі
Негізгі диалектілері: мухад, шиназ, мюх­рех (шығыс диалектісін құрайды, будух тілі мен крыз тіліне жақын); ихрек, борчи-хнов (оңтүстік-батыс диалектіні құрайды, цахур тіліне жақын).

## Жазуы
Қазан төңкерісіне дейін рутульцы араб жазуын қолданған. Араб графикасында (аджам) XVIII ғасырдағы ашуг Кюр Раджабтың рутул тіліндегі ән мәтіні белгілі.
Кириллицаға негізделген заманауи рутул әліпбиі 1990 жылы енгізілді.



## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Дағыстан тілдері
1932 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|300px|[Лос-Анджелестің Олимпиялық стадионы]]
X Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1932 жылдың 31 шілдесі мен 7 тамызы аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 23 сайыс және әйелдер арасындағы 6 сайыс түрі енген болатын. Оларға 34 елден келген 386 спортшы қатысқан.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

## Қатысқан елдер

Санат:1932 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Қысқы жауынгер

thumb|right|200px|Себастьян Стэн
**Баки Барнс** () – Marvel кинематографиялық әлеміндегі кейіпкер. Оның толық аты **Джеймс Бьюкенен Барнс**, ол әдетте **Қысқы жауынгер** () деген лақап атымен белгілі, және **«Ақ қасқыр»** ( ) есімі де бар.

Ол Стив Роджерстің балалық шағындағы ең жақын досы, Екінші дүниежүзілік соғыста онымен бірге қызмет етті, бірақ «Гидра» ұйымы оны тұтқындап, жадын өшіреді және басына «Қысқы солдат» бағдарламасын енгізеді. Солай ол кемелдендірілген солдат болады.

Баки Барнс рөлін MCU әлемінде американдық актер Себастьян Стэн ойнайды. Барнс алғаш рет «Капитан Америка: Бірінші кек алушы» (2011) фильмінде пайда болды және кейін тоғыз фильмде көмекші фигураға айналады, оның ішінде «Ант-Адам» (2015) және «Қара пантера» (2018) фильмдеріндегі титрден кейінгі көріністерде.

2021 жылы «Сұңқар және Қысқы жауынгер» сериалында пайда болады.

2025 жылы Капитан Америка: Жаңа әлем және Найзағай атқыштар фильмінде пайда болады.

Қысқы жауынгерді 1940 жылы Джо Саймон ойлап тапқан. Оны Капитан Американың Баки есімді серігі ретінде салады. Кейіпкердің дебюті «Captain America Comics» #1 (1941 жылдың наурызы) журналында болды.

## Дереккөздер

Санат:Marvel Comics кейіпкерлері
Санат:Капитан Америка
Селькуп тілі

**Селькуп тілі** (Selkup language) — орал тілдері отбасының самодий тобына кіреді, тілдердің жалғамалы (агглютинативті) түріне жатады.

## Референтті халық
Референтті халық: селькуптер; өз атауы – селкуптер (ескір. самойедтер).

## Географиялық таралуы
Ресейдің Томск облысында, Краснояр өлкесінде және Ямал-Ненец ұлттық округінде тұрады.

## Диалектісі
Диалектілер солтүстік (таз) және оңтүстік топтарға бөлінеді, кейде оңтүстік тобы орталық, об, кет және қазір жойылған оңтүстік тобы болып бөлінеді. Солтүстік диалектілер 20 ғасырдың басында жойыла бастаған оңтүстік диалектілерге қарағанда әлдеқайда жақсы сақталған.

## Жазуы
1930 жылдары латын әліпбиіне негізделген жазу жасалды. Кейін кириллица нұсқасы пайда болды. 1950-1980 жылдар аралығында селкуп жазуы іс жүзінде қолданылмаған. Бүгінгі қолданылып жүрген әліпби 1980 жылдары жасалған.

*Солтүстік селкуп әдеби тілінің әліпбиі (ортатаз диалектісі)*:

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Футболдан Қырғызстан суперкубогы 2025

**Футболдан Қырғызстан суперкубогы 2025** (қырғ. *Кыргызстандын футбол суперкубогу 2025*) — Қырғыз суперкубогының 13-ші жарысы. Қырғызстан чемпионы "Абдыш Ата" мен кубок иегері "Мурас Юнайтед" кездесті. Негізгі және қосымша уақытта есеп ашылмай, пенальтилер сериясында "Абдыш Ата" 4-3 есебімен жеңіске жетті.

2024 жылы да Қырғызстан суперкубогында осы екі клуб кездескен болатын. Ол жолы да "Абдыш-Ата" жеңіске жеткен — 1-0.

## Қатысушылар

## Матч
### Детальдар

### Құрамдар

* **«Абдыш-Ата» (Қант):** Чомоев, Браузман, Имамович, Карич, Баррето, Камолов, Талович, Саннех, Атабаев, Абдужапаров, Соуса Силва.
* **«Мурас Юнайтед» (Джалал-Абад):** Костик, Яскович, Нагиев, Жапаров, Кошибхонов, Гончар, Мате, Артем, Грачев, Джумашев, Марчук.

## Дереккөздер

## Сілтемелер
Санат:Футболдан Қырғызстан суперкубогы
Санат:Абдыш-Ата ФК ойындары
Санат:Мурас Юнайтед ФК ойындары
Санат:2025 жылғы футбол
1928 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|300px|[Амстердамның Олимпиялық стадионы]]
нобай|150px|
IX Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1928 жылдың 29 шілдесі мен 5 тамызы аралығында өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 22 сайыс және әйелдер арасындағы 5 сайыс түрі енген болатын. Оларға 40 елден келген 706 спортшы қатысқан.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

### Әйелдер

## Қатысқан елдер

Санат:1928 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Бұтақсай

**Бұтақсай өзені** – Торғай алабындағы өзен. Қостанай облысының Амангелді ауданы, Тасты ауылдық округі жерімен ағады. Ұзындығы 21 шақырым. 

## Сипаттамасы

### Географиясы
Қарынсалды аулының оңтүстігінен 10 шақырым жердегі бұлақтардан бастау алады. Бастауының биіктігі — теңіз деңгейінен 265 метр. Өзен негізінен бастысқа қарай ағады. Арнасы тар, кей жерлері 7-8 метрге жетеді. Жағалауы шалғынды, бұталар, шөптесін өсімдіктер өседі. Қорегі жауын-шашын. Көктемде арнасы тасып-толады. Төменгі ағысында Қарынсалдыға қатынайтын автомобил жолын кесіп өтеді. Горняк ауылынан төменде Қарынсалды өзеніне сол жағынан құяды. Сағасының биіктігі — 173 метр. 

Ұсақ 5-6 саласы бар. Оның көбі жаз айларында тартылып қалады.

Суы егін және мал шаруашылығына пайдаланылады. Кеңес дәуірінде Қарынсалды кеңшарының егіс даласындағы бригадаларының №1 бекеті Бұтақсай өзенінің жағасында орналасты.
## Дереккөздер

## Әдебиет

* КСРО су ресурстары. 13 том. Орталық және Оңтүстік Қазақстан. 1 шығарылым. Орталық Қазақстан / ред. К. Н. Шадских. — Л.: Гидрометеоиздат, 1965. — 168 бет

Санат:Жарқайың ауданы өзендері
Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева

**Раушан Жаңабергенқызы Қажыбаева** (3 қазан 1978 жыл, Есіл қаласы) — қазақстандық журналист, 2019 жылдан бастап Президент телерадиокешенінің директоры.

## Өмірбаяны
Раушан Қажыбаева 1978 жылғы 3 қазанда бұрынғы Торғай облысының Есіл қаласында дүниеге келген. 1999 жылы Л.Н. Гумилёв атындағы Еуразия университетін журналист мамандығы бойынша тәмамдаған. 2021 жылы Швейцариядағы халықаралық бизнес мектебінде адам ресурстарын басқару бойынша Advanced Studies магистрі дәрежесін алған.

Еңбек жолын 1999 жылы КТК арнасының Астанадағы корреспонденттік бекетінде репортёр болып бастаған. Кейін 2007 жылға дейін Қазақстан арнасының ақпараттық-сараптамалық бағдарламалар дирекциясы директорының орынбасары, орыс редакциясының бас редакторы болып жұмыс істеген.

2007—2008 жылдары Парламент Сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевтың кеңесшісі, 2008—2012 жылдары Сенаттың баспасөз хатшысы болды.

2012—2014 жылдары Премьер-министр Серік Ахметовтің баспасөз қызметінің басшысы және баспасөз хатшысы, 2014 жылы Қорғаныс министрлігінің Бұқаралық ақпарат құралдарымен жұмыс департаментінің басшысы болып қызмет атқарды.

2014—2016 жылдары Қазақстан темір жолының Қоғаммен байланыс департаментінің директоры, 2016—2019 жылдары Премьер-министрдің бірінші орынбасары және 2019 жылы Премьер-министр болған Асқар Маминнің кеңесшісі болды.

2019 жылғы 26 тамызда Президент телерадиокешенінің бас директоры болып тағайындалды. 2023 жылдың қыркүйегінен бастап Президент телерадиокешенінің директоры лауазымында қызмет атқаруда.

Қазақстан журналистер одағының, Қазақстан шайбалы хоккей федерациясының атқарушы комитетінің, Президент жанындағы Әйелдер істері және отбасы-демографиялық саясат жөнiндегi ұлттық комиссия мүшесі. 2026 жылы Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның мүшесі болды.

## Отбасы
Тұрмыста, 3 баласы бар.

Қажыбаева бұқаралық ақпарат құралдарының мәліметі бойынша кәсіпкер Гаджи Гаджиевке тұрмысқа шыққан. Гаджи Шапиевич 1974 жылы Дағыстанның Буйнакск қаласында туған, бала кезінде Жаркент қаласына қоныс аударып, сол жерден мектепті бітірген. Гаджиев 2024 жылдан бастап Қазақстан ауыр атлетика федерациясын басқарады.

## Марапаттары
8 медальмен, оның ішінде «Ерен еңбегі үшін» медалімен (2009) марапатталған. «Құрмет» және «Парасат» (2024) орденінің иегері.

## Дереккөздер

Санат:Қазақстан журналистері
Санат:Еуразия ұлттық университеті түлектері
1924 жылғы Жазғы Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика

[нобай|300px|[Коломбтағы Олимпиялық стадион, Париж маңайы]]
VIII Олимпиада ойындарында жеңіл атлетика сайыстары 1924 жылдың 6–13 шілдесінде өткізілді.

Бағдарламаға ерлер арасындағы 27 сайыс түрі енген. Оларға 40 елден келген 657 спортшы қатысқан.

## Медальдар санағы

## Медалистер
### Ерлер

## Қатысқан елдер

Санат:1924 жылғы Жазғы Олимпиада ойындары
Санат:Олимпиада ойындарындағы жеңіл атлетика
Сағындық Омаров

**Сағындық Омаров** (1913, Қызылтас ауылы — 1979) — Қазақ КСР Шығыс Қазақстан облысы, Қазақ КСР Энергетика және электрлендіру министрлігі Өскемен жылу электр орталығында аға турбомашинист. Социалистік еңбек ері (1971).

## Өмірбаяны
1913 жылы қазіргі Шығыс Қазақстан облысы Ұлан ауданы Қызылтас ауылында туған.

1930 жылдан бастап Қазақ КСР Шығыс Қазақстан облысы Риддер (1941-2002 ж. — Лениногорск) кентінде (1934 жылдан бастап – қала) құрылысшы болып жұмыс істеген. 1939-1941 жылдары Риддер тау-кен металлургия комбинатының турбина цехының жүргізушісі.

1941-1947 жылдары — Қызыл Әскер қатарында әскери борышын өтеді. Ұлы Отан соғысының қатысушысы. 2-теміржол батальонының құрамында соғысты. Әскери медалдармен марапатталды.

1947-1973 жылдары Шығыс Қазақстан облысы Өскемен қаласындағы Өскемен жылу электр орталығының аға жүргізуші болды.

1949 жылы Өскемен жылу электр орталығына электр пойыздарын орнатуға және басқаруға жіберілді. Кеңейіп жатқан Өскемен қорғасын-мырыш комбинатына электр қуатының тапшылығын біліп, электр пойыздарын тез арада іске қосу үшін барын салды. Өскемен жылу электр орталығын кеңейтуге байланысты тәжірибелі мамандардың бірі ретінде жаңадан енгізілген жабдықтарды әзірлеуге және пайдалануға ауысты. Ол 1961 жылы ЖЭО-да алғашқылардың бірі болып коммунистік еңбек екпіні атағын алды.

Турбина цехының жабдықтарын қайта құру мен жаңартуға белсене қатысты, бұл сегізінші бесжылдықта (1966-1970 жылдары) тиімділікті 35 пайыздан 71,8 пайызға дейін арттыруға, отынның үлестік шығынын бір киловатт-сағатқа 450 граммнан 297,9 граммға дейін төмендетуге мүмкіндік берді. Оның апатсыз, жоғары үнемді жұмыс істеуі Өскемен жылу электр орталығы ұжымының жоспарларын ойдағыдай орындауына ықпал етті. Мәселен, сегізінші бесжылдықта ғана кәсіпорынның жалпы өнімі 189,1 пайызға, жылу энергиясын өндіру 134,1 пайызға, еңбек өнімділігі 144,5 пайызға өсті. Өскемен жылу электр орталығында ширек ғасыр бойы еңбек еткен ол 25 рационализаторлық ұсыныс жасап, 20 жас білікті турбина жүргізуші дайындады.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1971 жылғы 20 сәуірдегі Жарлығымен елдің энергетика саласын дамытудың бесжылдық жоспарының тапсырмаларын орындаудағы ерекше еңбегі үшін Сағындық Омаровқа Ленин орденімен және «Орақ пен балға» алтын медалін табыстау арқылы Социалистік еңбек ері атағы берілді.

1973 жылы зейнеткерлікке шықты.

Шығыс Қазақстан облысында тұрды. 1979 жылы қайтыс болды.

Үлбі ауылдық кеңесінің депутаты, Шығыс Қазақстан облыстық кәсіподақтар кеңесінің мүшесі, кәсіподақтардың республикалық және Бүкілодақтық съездеріне делегат болып сайланды.

## Марапаттары
* Ленин ордені (20.04.1971)
* Құрмет Белгісі ордені (04.10.1966)
* «Еңбектегі ерлігі үшін» медаль (23.02.1955)
* «Ерен еңбегі үшін» медалі (12.04.1952)
* «Кенигсбергті алғаны үшін» медалі
* «1941-1945 жж. Ұлы Отан соғысында Германияны жеңгені үшін» медалі

## Әдебиет
* Шығыс Қазақстан облысы [Мәтін] : энциклопедия. — Алматы : Қазақ энциклопедиясы, 2014. — Омаров Сағындық: б. 590.
* Герои Социалистического труда — казахстанцы [Текст]. — Алма-Ата : 1985.

## Дереккөздер
Сыған тілі

**Сыған тілі** (Gipsy / Romany language) үндіеуропалық тілдер отбасының үнді (үнді-арийлік) тобына кіреді, тілдердің қопарылма (флективті) түріне жатады (агглютинацияға бейімділікпен).

## Референтті халық
Референтті халық: сығандар; өз атауы – рома (адамдар).

## Географиялық таралуы
Сығандардың ата-бабалары Үндістан жерінен шыққан. Бастапқыда олар Иран мен Египетте қоныстанып, ΙΙ мың. басында Балқан түбегі мен Африканың солтүстігіне қарай жылжыды. ХІІ-ХV ғғ. сығандар Еуропаға, ХІХ ғ. Солтүстік және Оңтүстік Америка мен Аустралияға қоныстанды. Сығандар әлемнің барлық дерлік елдерінде үлкен немесе шағын топтар болып, кезбе өмір салтына байланысты есепке алу өте қиын.

Сыған тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен:
{|
| valign="top" |

## Диалектісі
Сыған тілі шет тілдік ортада қолданылып және дами отырып, онымен байланыста болатын тілдер өз ықпалын тигізетініне қарамастан, үндіарийлік сөздік қорын және байырғы белгілерін сақтап қалды.

Ерекше қарқынды лингвистикалық байланыстардың нәтижесінде, ең алдымен, құпия тілдер ретінде қолданылатын бірнеше аралас сыған диалектілері (Ұлыбритания, Испания және Португалия, Скандинавия елдерінің және басқалардың диалектілері) қалыптасты. Соңғы онжылдықтарда лингвисттердің бірнеше топтары тарихи дамуға негізделген лингвистикалық тұрғыдан сыған диалектілерінің жаңа классификациясын жасады. Осы жіктеу бойынша диалектілер мынадай топтарға бөлінеді:
*Солтүстік сыған диалектілері;
*Орталық еуропалық сыған диалектілері;
*Балқандық сыған диалектілері;
*Влах диалектілері.

## Жазуы
Сығандардың алғашқы жазбалары 16 ғасырға жатады және олар Батыс Еуропа гуманистерінің еңбектеріндегі шағын сөздіктер мен жеке сөз тіркестерінің аудармалары болып табылады. Стандарттаудың бірінші әрекеті 1920 жылдары КСРО-да жасалды, әдеби тілдің негізі ретінде солтүстік орыс диалектісі қолданылды. 1927–38 жылдары 250-ден астам кітап жарық көрді. 1927 жылдан бастап КСРО сығандары Ґ ґ әрпін қосып, Щ щ және ъ (орыс сығандарының диалектісі) әріптерін алып тастау арқылы орыс тілінің негізіндегі әліпбиді қолданды.

*Орыс сығандарының алфавиті:*

## Дереккөздер

Санат:Ресей тілдері
Санат:Еуропа тілдері
Форос

**Форос** (грекше: φόρος) — Ежелгі Грекияда Делос одағына мүше мемлекеттердің Афинаға төлейтін мүшелік жарнасының атауы болды. Бұл одақ Парсы күштерінен қорғану мақсатында құрылған. Жарна әскери жабдықпен (мысалы, триремалармен) немесе ақшамен төленуі мүмкін еді, бірақ көбінесе ақшалай төленетін.

Осыған байланысты Афинаға әскери бастамалар үшін қомақты қаржы аударылып отырды. Афина өз әскери күштерін арттыра отырып, басым әрі бай алпауыт мемлекетке айналды.

Парсы соғыстарынан кейін Делос одағы өзара қорғаныс келісімі ретінде құрылды және алғашқы 25 жыл ішінде оның орталығы қасиетті Делос аралында орналасты. Бұл кезеңде ірі әскери қақтығыстар болмағанымен, Грекия мен Парсы арасында бірқалыпты қырғи қабақ соғыс жағдайы орын алды — бұл дипломатиялық әрекеттер мен қарсы әрекеттермен, қорқытулармен және шабуылдармен ерекшеленді, әсіресе екі алпауыттың шекаралас аймақтарында.

Одақтың мүшелерінің саны шарықтау кезеңінде шамамен 200-ге дейін жетті. Афинаның қорғауына айырбас ретінде әр мемлекет салық (*форос*) төлеп отырды — ол әдетте күміс талант түрінде болған. Ал Самос, Хиос және Лесбос сияқты ірі әрі қуатты одақтастар өз салықтарын әскери кемелермен өтеген. Жыл сайынғы жарналардың тізімдері Афина Акрополіндегі мәрмәр жазбаларға қашалып сақталған. Аристотельдің айтуынша, алғашқы *форос* («әкелінген нәрсе») Саламин шайқасынан бірнеше жыл кейін Аристид тарапынан есептелген.

Форос көлемі уақыт өте ұлғая түсті: бастапқыда, б.з.д. 477 жылы, ол 460 талантты құрады, кейінірек, б.з.д. 437 жылы — 600 талантқа, ал б.з.д. 425 жылы — 1300 талантқа жетті. Форос жыл сайын Ұлы Дионисия мейрамына орай төленетін. Форос Пелопоннес соғысын қаржыландыру үшін Афиналықтар оны екі, тіпті үш есе арттырған кезде келіспеушіліктің көзіне айналды.

Б.з.д. 454/3 жылы Мысырдағы жеңілістен кейін Делос одағының қазынасы қауіпсіздік мақсатында Афинаға көшірілді, дегенмен кей дереккөздер афиналықтардың бұл әрекетін одақтың қаржысын бақылауға алу үшін сылтау ретінде қарастырады. *Форос* төлемеу жағдайлары көбінесе Афинаның шұғыл әскери шаралар қабылдауына алып келетін — мысалы, Делос аралы жарнасын төлеуден бас тартқан кезде Афинаның әскери күшімен бетпе-бет келуге мәжбүр болған.

## Дереккөздер

Санат:Пелопоннес соғысы
Санат:Делос одағы
Ыбырай Атамбеков

**Ыбырай Атамбеков** (1881, Аманкелді ауд., Иманов с-з,–1969) — 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалысына қатысушы. Торғай қаласына шабуылда (6.11.1916), Батпаққараға аттанған ақ гвардияшылардың жазалаушы отрядына қарсы күресте, одан кейін Құмкешу, Доғал шайқастарына ерлік көрсетті. Торғай обл. Советтерінің Орынборда өткен 1-съезіне делегат болды. Ыбырай ұзақ жылдар бойы совет және атқарушы шаруашылық органдарында жауапты қызметтер атқарды.

## Дереккөздер
Ыбраев Ысқақ

Ыбраев Ысқақ (1911 жыл, Солтүстік Қазақстан обл., Приишим ауд.,Қаратал аулы – 16 шілде , 1965 жыл, СҚО, Сергеев ауд.,Тереңсай с-зы) — Совет Одағының батыры (27.2.1945). 1940 жылдан КПСС мүшесі. Педагогикалық училищені бітіріп, мұғалім болып қызмет атқарған. 

1942ж шілдеде Қызыл Армия қатарына шақырылып, Горький қаласындағы М.В.Фрунзе атындағы әскери-саяси училищесінде, кейін Могилев жаяу әскер училищесінде оқыды. 1944ж наурызындан–1945ж ақпанға дейін 60-гвардияшы Қызыл тулы Павлоград атқыштар дивизиясы 177 атқыштар полкінің құрамында взвод командирі болып соғысқа қатысты. Одер өңірінен өту кезінде асқан ерлік көрсетті. Армия қатарынан оралғаннан кейін Алматы Жоғары Партия мектебін бітіріп, СҚО-ның Октябрь аудандық партия комитетінің секретары болды. 1957 жылдан Сергеев ауданының Новопокров, Тереңсай астық с-здары парткомының секретары болып жұмыс істеді. 

Ленин ордені, Қызыл Жұлдыз ордені және медальдармен марапатталған. Ол қайтыс болар алдында партком секретары болып істеген совхозға батырдың есімі берілді. 

## Дереккөздер
Валентина Алексеевна Кузьменко

**Валентина Алексеевна Кузьменко** (1 сәуір 1940, Алматы облысы, Қазақ КСР) — Алматы облысы Қаскелең ауданындағы «Каменский» асыл тұқымды мал зауытының сауыншысы, Еңбек Даңқы орденінің толық иегері (1991).

## Өмірбаяны
1940 жылы 1 сәуірде Қазақ КСР Алматы облысы Қаскелең ауданы Қаскелең ауылында (қазіргі Алматы облысы, Қарасай ауданындағы қала) дүниеге келген.

1973 жылдан бастап Алматы облысы Қаскелең ауданындағы «Каменский» асыл тұқымды мал зауытында сауыншы болып жұмыс істеді. Жыл сайын сүт алуда жоғары көрсеткіштерге қол жеткізді.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1978 жылғы 30 наурыздағы Жарлығымен III дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды.

1980 жылы өзіне бекітілген 23 сиырдан 1099 жоспардың орнына 1206 центнер сүт сауған.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1986 жылғы 7 шілдедегі Жарлығымен II дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды.

КСРО Президентінің 1991 жылғы 18 желтоқсандағы Жарлығымен үлкен өндірістік жетістіктері және жұмысындағы жоғары кәсібилігі үшін Валентина Алексеевна Кузьменко I дәрежелі Еңбек Даңқы орденімен марапатталды. Еңбек Даңқы орденінің толық иегері атанды.

Қазақстан КП ОК мүшесі (1986-1990), Қазақстан КП Алматы облыстық комитетінің бюро мүшесі болып сайланды. КОКП XXVI (1981) съезінің, Қазақстан КП XV (1981) және XVI съездерінің делегаты, Қазақстан КП Тексеру комиссиясының мүшесі.

1991 жылы зейнеткерлікке шықты. Алматы облысы Қарасай ауданындағы Красный Восток ауылында (1996 жылдан бастап – Ақжар) тұрады (қазіргі Алматы қаласы Наурызбай ауданындағы шағын аудан).

## Марапаттары
* III дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (30.03.1978)
* II дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (07.07.1986)
* I дәрежелі Еңбек Даңқы ордені (18.12.1991)
* медалдарымен, оның ішінде КСРО ХШЖК медальдарымен, «Бесжылдықтың екпіндісі» және «Социалистік жарыстың жеңімпазы» белгілерімен марапатталған.

## Әдебиет
* Документы Государственного архива Российской Федерации
* Орденская книжка, награжденного орденами Трудовой Славы трех степеней
* 
* «Казахстан». Национальная энциклопедия: Том 1;

## Дереккөздер
Шынқожа руы

Шынқожа — Ұлы жүз Дулат тайпасы, Шымыр руының бір тармағы. Шежіре деректеріне қарағанда, Шынқожадан Бозқозы, Бозым, Байтана, Марсым, Боқай, Темір аталары өрбіген. 

Революциядан бұрын Шынқожа ұрпақтары Әулиеата, Шымкент, Ташкент аймақтарын мекендеген. Негізінен отырықшы ел болып, диқаншылықты, мал бағуды кәсіп етті.

Атақты Балуан Шолақ Шынқожаның Бозым тармағының Күнту атасынан шыққан. 

## Дереккөздер
Шәкір Төлемісов

**Шәкір Төлемісов** (6 қаңтар 1907 — 1988 жылы, Алматы облысы, Қазақ КСР) — қазақ мемлекет қайраткері. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылым депутаты (1938). Ұлы Отан соғысының қатысушысы.

## Өмірбаяны
Төлемісов Шәкір 1907 жылы қазіргі Ақтөбе облысы Табын ауданында қазақ отбасында дүниеге келген. Ол жас кезінде мал бағумен айналысып, Кеңес өкіметі орнаған алғашқы жылдардағы қиын экономикалық жағдайда отбасына көмектескен.

1929 жылы қалаға көшіп, фабрикада жұмыс істейді. Осы кезеңде ол сауат ашу курсын аяқтап, негізгі білім алуға мүмкіндік алды. 1932 жылы Ташкентте мал айдау бригадасының басшысы болды. Жұмысты ұйымдастыру және адамдармен қарым-қатынас жасау қабілеті бұл қызметте байқалды.

1934 жылы Қарақалпақстандағы қазақ босқындарының арасында жұмыс істеп, олардың Қазақстанға оралуын ұйымдастырды. Кейін қоныстанушылармен бірге Қаскелең ауданына қоныстанды.

1937 жылдан бастап Екпінді ұжымшарында (Іле ауданы) жылқы шаруашылығымен айналысты. Оның еңбегінің арқасында Қызыл Әскер атты әскерінің қажеттілігі үшін асыл тұқымды жылқы өсіру жөнге салынды Еңбегi үшiн ұжымшар, жергiлiктi органдар тарапынан бiрнеше рет марапатталып, 1937 жылы КСРО егін шаруашылығы халық комиссариатының сыйлығының лауреаты атанды.

1938 жылы Қаскелең сайлау округінен Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің бірінші шақырылымының депутаты болып сайланды. Ұлы Отан соғысы басталар алдында Алматыдағы ауылшаруашылық техникумын бітіріп, «Политотдел» ұжымшарының төрағасы болып тағайындалды.

1942 жылы Шәкір Төлемісов майданға аттанды. 7-гвардиялық атты әскер дивизиясында қатардағы минометші қызметін атқарды. 1943 жылы қазан айында жараланып, «Үздік минометші» белгісімен марапатталды. Майдандағы ерен еңбегі үшін 1-дәрежелі Отан соғысы орденімен, 12 медалмен марапатталды. 1945 жылы қазанда әскерден қайтты.

Соғыстан кейін ауыл шаруашылығында жұмысын жалғастырды. Сталин атындағы, «Екпінді», Ленин атындағы ұжымшарларының төрағасы, Жамбыл атындағы ұжымшарының төрағасы болды. Оның басшылығымен Жамбыл ұжымшары кеңшарға айналып, ондағы бір бөлімшенің меңгерушісі болып жұмыс істеді.

1973 жылы Шәкір Төлемісов зейнеткерлікке шықты. Қазақ КСР-де республикалық маңызы бар зейнеткер атағы берілді.

Шәкір Төлемісов 1988 жылы қайтыс болды.

## Марапаттары
* I дәрежелі Отан соғысы ордені (09.06.1945)
* Ерлігі үшін медалі

## Галерея


Сурет:Удостоверение депутата Тулемисов Шакир.jpg|Депутат Төлемісов Шәкір куәлігінің мұқабасы
Сурет:Удостоверение депутата Тулемисов Шакир 1.jpg|Депутат Төлемісов Шәкір куәлігінің 1 беті
Сурет:Удостоверение депутата Тулемисов Шакир 2 стр.jpg|Депутат Төлемісов Шәкір куәлігінің 2 беті


## Әдебиет
* 

## Дереккөздер

Санат:Ақтөбе облысында туғандар
Санат:Алматы облысында қайтыс болғандар
Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары
Ысқақ Жолмырзаев

**Ысқақ Жолмырзаев** (1898 жылы, Сырдария облысы, Түркістан өлкесі, Ресей империясы — белгісіз, Қызылорда облысы, Қазақ КСР) — Қазақ КСР Талдықорған облысы, «Сарыбұлақ» кеңшарындағы № 2 фермасының меңгерушісі. Социалистік еңбек ері (1958). Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымы депутаты.

## Өмірбаяны
1898 жылы Түркістан өлкесі Сырдария облысы № 15 ауылда (қазіргі Қызылорда облысы Жалағаш ауданы) туған.

11 жасынан ауқатты байларда (батырақшы), 1926 жылдан бастап несиелік ауылшаруашылық серіктестігінде, кейін «Кедей-Бірлік» ұжымшарында, 1932 жылдан бастап Қазақ АКСР (1936 жылдан бастап — Қазақ КСР) астанасы, Алмата қаласындағы құрылыс тресінде жұмысшы болды.

Ауылшаруашылық техникумын сырттай бітірген.

1938 жылдан бастап Ысқақ Жолмырзаев Алматы қалалық атқару комитеті төрағасының орынбасары қызметін атқарды. 1941 жылы Алматы облысындағы Бөкен-Ақсу қой кеңшарында, 1944 жылдан бастап жаңадан құрылған Талдықорған облысындағы «Сарыбұлақ» асыл тұқымды қой кеңшарына меңгеруші болып тағайындалды. Ол басқаратын №2 фермада 25 отар қой бар, ол кеңшардағы жалпы қой санының үштен бірін құрайтын. Жыл сайын Қазақ КСР және одан тыс жерлердегі қожалықтардағы мал шаруашылығын жақсарту үшін жеткізілуге оның тікелей қатысуымен кеңшарда қазақтың биязы жүнді қойының таза тұқымды отары құрылды.

КСРО Жоғарғы Кеңесі төралқасының 1958 жылғы 29 наурыздағы Жарлығымен қой шаруашылығын дамытудағы, 1957 жылы ет, жүн және қаракөл елтерілерін өндіру мен мемлекетке тапсыруды арттырудағы ерекше жетістіктері үшін, ғылым жетістіктері мен озық тәжірибені еңбек тәжірибесінде кеңінен пайдаланғаны үшін Жолмырзаев Ысқаққа Ленин орденімен және «Орақ пен балға» алтын медалін табыстау арқылы Социалистік еңбек ері атағы берілді.

1970 жылдардың ортасында зейнеткерлікке шыққанша кеңшарды басқарды.

Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің депутаты болып сайланды.

Өмірінің соңында Қызылорда облысында тұрды. Қайтыс болған күні анықталмаған.

## Марапаттары
* Ленин ордені (29.03.1958)
* Еңбек Қызыл Туы ордені (22.03.1966)

## Дереккөздер

Санат:Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1-шақырылымының депутаттары