open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Көрнекілік

**Көрнекілік ** – педагогикадағы дидактикалық тәсіл. Ол ақпараттың, дәрістің, үгіт-насихаттың, жарнаманың танымдылығы мен пәрменділігін арттыру жолы, оқытуда заттар мен құбылыстардың әр қайсысының өзіне тән жаратылыс бітімін, әр қилы сыр-сипаттарын сезім мүшелері арқылы байқау, қабылдауға баулиды. Адам қоршаған ортаны, дүниені, құбылыстарды бес сезім мүшесі арқылы түйсінеді. Оның ішінде ақпаратты ең көп қабылдайтын сезім мүшесі – көру түйсігі. Адам жадында терең таңбаланатыны да осы көру түйсігі арқылы қабылданған ақпарлар. Бірақ, түйсік өздігінен құбылыстардың ішкі байланысын, олардың заңдылығын бейнелей алмайды. Құбылыстардың мәнін адам санасында ойлау, пайымдау қабілеті ғана бейнелейді. К-тің нәтижесінде қоршаған өмір құбылысын және заттарды салыстыра ойлап, пайымға салып қабылдау арқылы оқушылардың мәселені түйсіну дәрежесі артады, сана-сезімі қалыптасады. Сонымен бірге, қабылданған ақпарлар оқу міндеттеріне байланысты талданып, қорытылады. К. құралдары оқушыларға бейнелі түсінік беру үшін ғана емес, оқушылардың ұғымын қалыптастырумен бірге, абстрактілі байланыстар мен тәуелділікті түсіндіру үшін қолданылады. Бұл дидактиканың басты қағидаларының бірі болып саналады. К-ті чех педагогі Я.А. Коменский (1590 – 1670) 17 ғ-да енгізді. Одан кейін педагогтер швейцар И.Г. Песталоцци (1746 – 1827), неміс А.Дистерверг, орыс педагогі К.Д. Ушинский (1824 – 1870/71), т.б. К-ті оқу пәндерінің мазмұнына бейімдеп (ана тілі, арифметика, табиғаттану, т.б.), дидактика мен әдістеме жүйесіне лайықтап қалыптастырды. К-тің үлгілерін пайдалануға Ы.Алтынсарин зор көңіл бөліп, “Қазақ жастары ғылым-өнерді кітап сөзі деп қана қарамай, заттай көзімен көріп, ажырата білуін” мақсат етіп қойды. Қазіргі оқу жүйесінде жанды-жансыз табиғат объектілерін байыппен байқаудың, сурет, өрнек, көркемөнер туындыларын, график. материалдарды заттай пайдаланудың мәні зор. Қазіргі дәуірде ғылым, техника, көркемөнер салаларында мол дамыған шынайы деректерді, т.б. едәуір күрделі бейнелеу мүмкіндіктерін пайдалану үшін түрлі кабинет, арнайы жұмыс орындары – кабиналар ұйымдастырылды. Осыған орай оқу барысында кинопроекторлар, кинофильмдер, теледидар, оптик. аспаптар, түрлі механизмдер, дәлдік өлшеу-есептеу машиналары, т.б. көрнекі құралдар қолданылады.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көрсеткіштік функция

**Көрсеткіштік функция** , экспоненциялық функция, экспонента – y=ezexpz функциясы [мұндағы е (натурал логарифмдердің негізі) – непер саны]. z-тің кез келген (нақты немесе комплекс) мәні үшін ол ez=формуласы бойынша анықталады. z=1 болса, К. ф-ның мәні e=2,7182... болады. К. ф-ның негізгі қасиеттері: және z1 мен z2-нің кез келген мәндері үшін дұрыс орындалады. Кез келген n саны үшін z ұмтылғанда К. ф. xn дәрежелік функцияға қарағанда жылдамырақ өседі де, z– ұмтылғанда жылдамырақ кемиді (қ. сурет). К. ф. – дифференциалдау мен интегралдау кезінде өзгермейтін бірден-бір элементар функция: (ez)=ez, . К. ф. кез келген z үшін жинақталатын мынадай дәрежелік қатарға жіктеледі: ez= =z комплекс сан болғанда К. ф. тригонометриялық функциялармен ez=ex+іy=ex(cosy+іsіny) түріндегі Эйлер формуласы арқылы байланысады. a>0 болған жағдайдағы az К. ф-сы мен ez (негізгі) К. ф-сы арасындағы байланыс az=ezlna формуласы арқылы өрнектеледі.

Сурет:Puissance entière.svg|Параболы порядка *n*:    
Сурет:Puissance inverse.svg|*n* реттік гипербола:  


Санат:Элементар функциялар
Көркем құйма

**Көркем құйма ** – балқытылған материалды (құймалық қорытпа, металл, пластмасса, кейбір тау жыныстары), қалыпқа құю жолымен жасалған (мүсін, зергерлік бұйымдар, қару-жарақтар, тұрмыстық заттар, т.б.) көркем туындылар.Көркем құйма балауыз қалып немесе топырақтан жасалған үлгі бойынша іске асырылады. Қазақстанда қол өнердің Көркем құйма саласы б.з.б. екімыңыншы жылдан бері қолданылып келе жатқанын археол. қазбалар дәлелдеп отыр. Құю өндірісінің дамуына байланысты Көркем құйма жеке сала болып бөлінді, бұйымды қалыптау, құю, өңдеу әдістері де, металдың сапасы да өзгеріп, жетілдіріліп отырды. Құйманың үстіңгі бетін өңдеп, әшекейлеу (бедерлеу, сызаттау, қақтау, алтын, күміс жалатып өрнектеу) – бұйымдарды өнер туындысына айналдырып, көркем шығарма дәрежесіне көтерді. Сақтар мен сарматтар мәдениетінің куәсі – қола қазандар, шырағдандар, ыдыс-аяқ, алтын күміспен әшекейленген киім-кешектер мен қару-жарақ, ер-тұрман, білезік, сырға, алқа, әр түрлі белдіктерде қолданылған әсем өрнектер дәстүр сабақтастығын үзбей біздің заманымызға жетті. Бұл зергерлік дәстүр сәндік әшекейлер әзірлеуде әлі де өзіндік өрнегімен нақышталуда. Сондай-ақ, Көркем құйма республикамыздың қазіргі мүсін өнерінде, безендіру жұмыстарында кеңінен қолданылады.

## Дереккөздер



Санат:Машина жасау
Көркем оймыш

**Көркем оймыш ** – сәндік қолданбалы өнердің ағашқа, мүйізге, сүйекке, мәрмәр тасқа, жабысқақ құм, қыш, шыны, сазға сызып, ойып, күйдіріп өрнек түсіретін бір түрі. Көркем оймыш тәсілімен сурет салуға, көркемдеп жазуға болады. Ыдыс-аяқтарға, сүйек, мүйізден жасалған тұрмысқа қажетті заттардың, қару-жарақтардың саптарына, сандық пен ағаш төсекке, киіз үйдің босағасы мен есігіне, кереге, шаңырақ күлдіреуішіне күйдіру әдісімен ою-өрнек салынады. Оюдың жайпақ бедерлі (контурлы), үш қырлы, оймалы түрлері бар. Сәндік бұйымның үстіңгі беті ойылып, алтын, күміс, мыс, сондай-ақ, сүйектен жасалған өрнекпен нақышталады. Киіз, мата, былғары, боялған тері, т.б. заттарды өрнек үлгісі бойынша оюлау да көркем оймыштың бір саласына жатады. Сырмақ, текемет, түскиіздер де көркем оймыш әдісін қолдану арқылы көркем шеберлікпен әшекейленеді. Оюларды өрнек тәсіліне ыңғайланған әр түрлі құралдармен (қысқыш, шымшуыр, ұңғуыр, басқыш, балға, біз, т.б.) жасайды. Жартастарға ойып сурет салу Қазақстан аймағында (Таңбалы шатқалы, Алматы облысы Ақбұлым тауы, Жамбыл облысы Марқакөл жартастары, Шығыс Қазақстан облысы) қола, көне түркі заманынан белгілі. 6 – 11 ғ-ларда Қазақстан аймағында көне түркілік тас мүсін жасау өнері кеңінен дамыған. Ер адамдардың бейнелері жауынгерге қажетті қару-жарағымен, ал әйелдер қолдарына тостаған, т.б. ұстап бейнеленген. Сүйекке ою бедерлеу, әсіресе, мемориалдық архитектурада К. о. жасау – негізінен Орт. және Бат. Қазақстанда жақсы игерілген. Мазарларға, шағын формадағы зираттық ескерткіштерге, құлпытастарға мәнерлеп ою-өрнек салу көп жерде кездеседі. Атырау, Маңғыстау облысытарының шеберлері ұлу тасқа ою түсірумен қазіргі кезде де айналысады.

## Дереккөздер
Көрсетім

**Көрсетім ** – қылмыстық және азаматтық істерді, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істерді дұрыс шешу үшін пайдаланылатын дәлелдеме түрлерінің бірі; адамның заңда белгіленген тәртіппен, жауап алу кезінде сұралған айғақтық деректер туралы хабарлауы. Куә мен жәбірленуші үшін К. беру құқық және міндеттілік (ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 68, 69-баптар), ал сезікті мен айыпталушы үшін тек қана құқық болып табылады (аталмыш Кодекстің 75, 82-баптары). ҚР Конституциясының 77-бабының 3-тармағының 7-тармақшасына сәйкес ешкім өзіне-өзі, жұбайына, заңмен белгіленген шектегі жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес. Сондай-ақ, діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес. Заң айыпталушыдан және басқа адамдардан зорлық көрсету, қоқан-лоққы жасау, бопсалау, қорлау, азаптау жолымен күштеп К. алуға тыйым салады. Тергеуші немесе алдын ала анықтау ісін жүргізуші тарапынан аталмыш заңсыз әрекеттер жолымен сезіктіні, жәбірленушіні, куәні К. беруге мәжбүр ету (тәни немесе рухани қыстау) қылмыс болып табылады және ҚР Қылмыстық кодексінің 355-бабына сәйкес жазаға тартылады. Сондай-ақ, көрінеу жалған К. беру де (осы Кодекстің 352-бабы), К. беруден бас тарту немесе жалтару да (осы Кодекстің 353-бабы) қылмыс болып табылады; қ. Көрінеу жалған көрсетім.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көртышқан

**Көртышқан ** () – көртышқан тәрізділер тұқымдасының бір туысы. Қазақстанда 1 түрі : тек Алтайда кездесетін алтай көртышқаны бар. 

## Дереккөздер

Санат:Көртышқантәрізділер
Көру мүшелері

**Көру мүшелері ** – барлық омыртқалыларда және омыртқасыз жануарларда (губкадан басқа) жарық әсерін қабылдайтын орган. Көп клеткалы жануарларда К. м-нің негізгі бөлігі – фоторецептор. Жарықты оның шеткі ұштары (сыртқы сегмент) қабылдайды; омыртқалыларда оның пішіні таяқша немесе колба тәрізді. Көптеген жануарлар түрінің К. м. басында болады да, көру жүйке жүйесі арқылы мимен жалғасады. Көру клеткаларының ұшы жарық көзіне қарай бағытталған болса – конвертивті, ал, керісінше орналасқан болса инвертивті деп аталады. К. м-нің ең қарапайым түрі – тері бетінде эпителий клеткалары арасында жеке-жеке орналасқан клеткалар. Мұндай К. м. тек жарықты қараңғыдан ажырата алады (мыс., шұбалшаңда). Сүліктерде негізгі көру клеткаларымен қатар денесінің әр жерінде орналасқан көру клеткалары да бар. Кейбір ішекқуыстылар мен төм. сатыдағы құрттардың К. м. көз дағы деп аталады және күрделіленіп, көпіршік не бокал тәрізді пішінге айналады (мыс., кейбір ішекқуыстылар, моллюскілер) және ол жарық сәулесін өзгертетін мөлдір затқа толы болады. Бұлардан күрделірек К. м-нде жарық сәулесі бағытын өзгертетін диоптриялық аппарат болады (кейбір моллюскілерде, буылтық құрттарда және буынаяқтыларда). Буынаяқтылардың көптеген түрінде (шаянтәрізділер, жәндіктер) К. м. көптеген жеке көзшіктерден тұратын фасетті көз болады. К. м-нің жетілген түрі адамда, барлық омыртқалы жануарларда (әсіресе құстарда), кейбір омыртқасыздарда (бас аяқты моллюскілер) болады; қ. Көз.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көру түйсігі

нобай|Леонардо Да Винчидің көру түйсігіне байланысты сызған суреті
**Көру түйсігі ** – айналадағы заттардың пішінін, бедерін, көлемін, түсін, арақашықтық мөлшерін сол қалпында санада бейнелеуге мүмкіндік беретін жүйке қабілеті; біздің көзімізге электромагнит толқындарының әсер етуі нәтижесінде пайда болатын түйсік. Зерттеу нәтижелері адам жеті спектрлі түсті және соның негізінде 10000-нан аса реңкті ажырата алатындығы анықтаған. Бұдан біз К. т-нің өресі мен диапазонының өте кең екендігін айқын аңғарамыз. Көз арқылы жарықтың қуатын, кері шағылған сәуленің әсерімен заттың түр-түсін, үлкен-кішілігін, алыс-жақын тұрғанын, оның қозғалысын көріп білеміз. Заттар мен құбылыстардың жеке сипаттарын санада айнытпай толық бейнелеу, ең алдымен К. т. арқылы жүзеге асады. К. т. түстерді айырып қабылдай алатын мүмкіндігін қамтамасыз ететін жарық толқынының ұзындығы 390 – 780 миллимикрон (миллиметрдің миллионнан бір бөлігі). К. т-нің жарық толқындарын әр түрлі ұзындық дәрежелерін ажырататын қабілеті бар. Жарық толқындарының ұзындығын айыру әр түрлі түстерді көруге жағдай туғызады: егер жарық толқынының ұзындығы 687 миллимикрон болса, онда қызыл түс, 580 миллимикрон болса сары түс, ал 430 миллимикрон болса жасыл түстерді көре аламыз. К. т. тек түстерді ажыратуға ғана байланысты емес, ол кеңістіктегі заттардың түрлі көлемдік және қашықтық қасиеттерін ажыратуға бейімделген.

Санат:Психикалық процестер
Санат:Көру
Көру түтігі

**Көру түтігі ** – алыстағы денелерді бақылауға арналған оптикалық  құрылғы  (дүрбі, телескоп, перископ, т.б.). К. т. 16 ғ-дың аяғы мен 17 ғ-дың басынан бастап белгілі бола бастады. 1609 ж. италиялық ғалым Г.Галилей 20 есе ұлғайтатын телескопты жасап, оны алғаш рет астрон. зерттеулерге қолданды. Жетілдірілген К. т-н неміс астрономы И.Кеплер ұсынды (1610 – 11). Ең қарапайым К. т. L1 объектив пен L2 окулярдан (а-сурет) тұрады. Жинағыш жүйе – L1 объективі өзінің EF фокальдық жазықтығында орналасқан нәрсенің шын, кішірейтілген кері кескінін береді. Е нүктесінен шашырап шыққан сәуле шоқтары алдыңғы фокальдық жазықтығы EF жазықтығымен біріккен L2 окулярға түседі; сондықтан да К. т-нен шыққан сәуле шоқтары L2 окулярдың жанама оптикалық осьтеріне параллель тарайды. Көп қолданылатын Кеплердің К. т-ндегі окулярда жинағыш жүйе болғандықтан, оның беретін кескіні кері болады. Мұндай кері кескін беретін К. т-тері астрономияда, геодезияда (теодолит, нивелир, т.б.) қолданылады. Тура кескін алу үшін Кеплердің К. т-нің объективі мен окулярының арасына кескінді бұрушы жүйелер (призмалы немесе линзалы) орналастырылады. Мұндай жүйелер К. т-терінің көру өрісін 90 – 100-қа дейін үлкейтуге мүмкіндік береді. Галилейдің К. т. (ә-сурет) тура кескін береді. Оның окуляр қызметін объектив беретін шын кескін орналасқан жазықтық алдына қойылған L2 – шашыратқыш линза атқарады. Мұндай К. т-нің көру бұрышы аз, сондықтан ол сирек қолданылады (мыс., театр бинокльдерінде). Жер бетіндегі нысандарды бақылауға арналған К. т-нің оптик. бұрыштық үлкейтуі ондаған есеге дейін, ал аспан әлемін зерттейтін телескоптарда – 500 есе және одан да жоғары. Үлкейту шамасының шегі дифракциялық құбылыстар мен атмосфераның турбуленттігіне байланысты анықталады.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көрінеу жалған көрсетім

**Көрінеу жалған көрсетім ** – қылмыстық құқықта – сотта, алдын-ала тергеу немесе алдын ала анықтау ісін жүргізуде куәнің немесе жәбірленушінің айғақтарды әдейі жасыруы, шындықты, оқиғаны саналы түрде бұрмалауы арқылы жасалатын қылмыс. Оның қауіптілігі мынада: жалған көрсетім салдарынан кінәсіз адамның сотталуы немесе қылмыскердің ақталуы мүмкін. Сарапшының көрінеу жалған қорытындысы, аудармашының көпе-көрінеу бұрыс аударуы К. ж. к-ге теңестіріледі. Қателесу, адасу немесе құзыреттіліктің жеткіліксіздігі себепті ақиқаттың бұрмалануынан К. ж. к-ді ажырата білу керек. Заңға сәйкес (мыс., Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексі, 95, 96-баптар) сарапшы немесе аудармашы құзыреттілігінің жеткіліксіздігі оларға қарсылық білдіруге негіз болады. Куәнің (жәбірленушінің) көрсетімін бағалау кезінде оның ақиқатты ұмыту салдарынан, әлде аңғармастықпен, байқамай немесе қасақана бұрмаламағаны ескеріледі. Шындық қасақана бұрмаланған жағдайда ғана К. ж. к. үшін Қазақстан Республикасы қылмыстық кодексінің 352-бабы бойынша жауапқа тартылады. Осы бапқа берілген ескертуге сәйкес куәгер, жәбірленуші, сарапшы немесе аудармашы алдын ала анықтау, алдын ала тергеу немесе сот талқылауы барысында, сот үкім немесе шешім шығарғанға дейін өзі берген көрсетім деректерінің жалғандығын өз еркімен мәлімдесе, олар қылмыстық жауаптылықтан босатылады. Айыпталушы мен сотталушы К. ж. к. үшін жауапқа тартылмайды.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көршиқан

**Көршиқан** , карбункул (лат. carbunculus – шоқ) – түк қаптары, май бездері және оған жақын жатқан тері және тері асты жасушаларының іріңдеп қабынуы. К. май және тері бездерінің өзегіне, сондай-ақ жарақаттанған теріге (немесе шиқанды қысып өзегін шығарғанда) микробтың енуі салдарынан пайда болады. К-ның  пайда болуына терінің немесе онымен жанасатын іш киімнің таза болмауы, хим. заттардың әсері, қажалу, қышыған теріні қасу, жеңіл жарақаттар, зат алмасуының бұзылуы әсер етеді. Сонымен қатар К. пайда болуына кейбір аурулар (мыс. қант диабеті) өте қолайлы жағдай туғызады. К. – ауыр өтетін ауру түріне жатады, ол, көбінесе, егде жастағы адамдарда кездеседі. К. мойынның артқы бөлігіне, арқаға, бетке жиі шығады. Бетте пайда болған К. өте қауіпті, өйткені іріңді қабыну өршіген жағдайда, оның бас сүйек арқылы миға таралып, адам өміріне қауіп төндіруі (іріңді менингитке әкелуі) мүмкін. К. дамуының алғашқы сатысында қабыну аумағы қызарып, тері қатайып, ісінеді (қабыну ісігі, инфильтрат). Аурудың дене қызуы көтеріліп, ұйқысы қашады. Ісік үлкейгенде (7 – 9 тәулік аралығында) іріңдеу сатысына ауысады, бұл кезде терінің жоғ. қабаты астынан іріңді тамырлар білінеді де, олар жарылып өзегі шығады, қанды ірің ағады. Мұндай жағдайда К-ның беткі жағы тесік-тесіктеніп, елеуіш тәрізді болып қалады. Аурудың бұл сатысы 18 – 20 тәулікке созылады. Ауру асқынбаған жағдайда К. өлі тіндерден тазарып, біртіндеп жазыла бастайды. Көбінесе жазылған К. орнында көлемді тыртық қалады. Ал ауру асқынған жағдайда ісіктің көлемі ұлғайып, бездердің шошынуы, қан тамырларының қабынуы – тромбофлебит, организмнің жалпы іріңдеп улануы – сепсис, т.б. пайда бола бастайды. Кейбір жағдайда К. адамның өміріне үлкен қауіп туғызып, тіпті оның өлімінің себебі болуы мүмкін. К-нан алдын ала сақтану үшін күнделікті тіршілікте жеке бастың тазалығын (гигиена) сақтау, яғни денені және іш киімді таза ұстау, терінің жарақаттануынан сақтану қажет. К-ды емдеу үшін ауру белгісі білінісімен дереу дәрігерге көрінген жөн. Себебі К-ды емдеу өте күрделі. Ем ретінде антибиотиктер, май дәрілер (таза ихтиол), физиотерапия қолданылады. Ауру асқынып кеткен жағдайда хирургиялық операция жасалады.

Санат:Аурулар
Көріпкелдік

**Көріпкелдік ** – адамның қоршаған ортадағы объективтік құбылыстар жайлы бес сезім мүшелерінің қызметімен түсіндірілмейтін, ақылдан тыс ақпарат қабылдау мүмкіндігі. Осындай қабілетке ие адамдар құпия сыртқы және ішкі күштердің әсері арқылы және тікелей олармен байланысқа түсіп, болашақтағы оқиғалар туралы, жоғалған заттың немесе адамның мекені жайлы жекелеген ақпарлар бере алады. Адамның денсаулығы жөнінде ғыл. медицина әдіснамасы мен құралдарын пайдаланбай болжамдар жасайды. Осындай қабілет иелерінің өздері де, ғыл. зерттеулері де К. жайлы әзірге нақтылы бір тоқтамға келген ғыл. тұжырымды түсінік бере алған жоқ. К-тің осындай құпиясы ашылмаған жұмбақ құбылыс болуына байланысты оны бүгінде әсіре мистификациялау мен алдаудың құралына айналдырушылар бар. Бұл жағдай К-ке әр түрлі көзқарас туғызады. Қазақ халқының тұрмысына байланысты этногр. материалдарда бақсы, балгер, жауырыншы, түс жорушылардың К-пен айналысқаны жайлы деректер көп кездеседі. Француз Нострадамус (Мишель Нотрдам), болгар Ванга дүние жүзіне аттары белгілі көріпкелдер. Осы орайда 19 ғ-дың көрнекті ақыны Д.Бабатайұлының жырларындағы көрегендік ойлар да таңғалдырады. 1882 ж. Лондон қ-нда парапсихологияны жүйелі зерттеудің және бақылаудың нысаны ретінде белгілеп, нақты зерттеудің бастауы болған қоғам құрылды. Парапсихологтардың өздерінің санағы бойынша, 1970 ж. 30 елде 240-тан астам зерттеу лабораториялары мен қоғамдар жұмыс істеп тұрды. Нью-Йоркте халықар. парапсихологтар ассоциациясы құрылған. К. осы парапсихологияның бір саласы ретінде зерттеледі. Ғыл. тұрғыда К-ті экстрасенсорлық қабылдау, биол. электрмагниттік өрістің әсері ретінде түсіндіру (оны биоплазма, электраурограмма, биопотенциал деп атайды) бар. Ал, діни көзқарастар К-ті көріпкелдік қабілет иесінің мақсаты тұрғысына анықтап тануға ден қояды. Оның мақсаты өзін әулие, тылсым күш иесі, ерекше құдірет иесі ретінде көрсету болса, қандай күштің ықпалымен мұндай қабілетті иеленгенін өзі білмесе К. – адам санасына беймәлім жын, шайтан сияқты сыртқы күштермен байланыс арқылы іске асатын мүмкіндік деп біледі. Ал, адамдарға риясыз көмектесу мақсатындағы К-ті әулиенің кереметіне балап, көрегендік деп тану қазақ халқында ертеден қалыптасқан наным.З. Қожалымов, А. Досжанұлы

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көкшетау қыраты

**Көкшетау қыраты** – Сарыарқаның солтүстігіндегі аласа таулы белесті жүйе.

## Географиялық орны
Ол солтүстігінде Солтүстік Қазақстан жазығымен, шығысында Сілеті жазығымен, оңтүстігінде Атбасар жазығымен және Есіл өзенінің аңғарымен, батысында Торғай Үстіртімен шектеседі. Батыстан шығысқа қарай 400 – 450 км-ге, солтүстіктен оңтүстікке қарай 200 – 250 км-ге созылған. Орташа биіктігі 350 – 400 м, ең биік жері – Көкше тауы (947 м).

## Жер бедері
Қырат көптеген жеке аласа таулар мен шоқылардан, төбелерден тұрады. Олардың бастылары: Көкше тауы (947 м), Жақсы Жалғызтау (729 м), Зеренді (653 м), Имантау (621 м), Сандықтау (626 м), Жыланды (609 м), Жақсытүкті (593 м), Байөтер (551 м),  Айыртау (555 м), Елікті (502 м), Домбыралы (471 м), т.б.

## Геологиялық құрылымы мен пайдалы қазбалары
Қырат архей мен протерозойдың көне жыныстарынан (гнейс, кварцит, филлит, кристалды тақтатастар, т.б.) түзілген. Шығыс жағы төмен палеозойдың эффузивтік шөгінді қатпарлы қабаттарымен көмкерілген. Көкшетау қыраты аумағында кварцтық-желілік алтын, темір, таскөмір және қоңыр көмір кен орындары бар.

## Климаты
Климаты континенттік. Қаңтардың орташа температурарасы –18°С, шілденікі 19°С. Жылдық жауын-шашын мөлшері 400 мм.

## Су торабы
Қыраттан Есілдің көптеген оң салалары: Қалқұтан, Боқсық, Аршалы, Жабай, Қызылсу, Аққанбұрлық, Иманбұрлық, солтүстікке қарай Қамысақты, Шағалалы, шығысқа қарай Сілеті өзендері бастау алады. Көкшетау қыратының тауаралық ойыстары көлге бай. Тұщы көлдер: Имантау, Жақсы Жалғызтау, Зеренді, Айдабол, Бурабай, Шортан, Үлкен және Кіші Шабақты, Қатаркөл, Итемген, Шошқалы, т.б. Ащы көлдер: Қалмақкөл, Мамай, Салқынкөл, т.б.

## Өсімдігі
Көбінесе аласатаулы-орманды және аласатаулы қаратопырақты болып келеді. Қарағай, қайың, терек, тал, т.б. бұталар аралас орман, дала белдеміне тән әр түрлі шөп өседі. Өзен жайылмаларын, көл жағаларын шалғындық өсімдік жапқан. Көкшетау қыратында ұлттық-табиғи саябақ ұйымдастырылған. Одан басқа қорықшалар, аң аулау шаруашылығы жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Айыртау ауданы таулары
Санат:Сандықтау ауданы таулары
Санат:Бурабай ауданы таулары
Санат:Бұланды ауданы таулары
Көрініс

thumb
**Көрініс** — бұйымның қараушыға көрінетін бетінің кескіні. Кескін жазықтыққа тік бұрыштап проекциялаудың нөтижесінде алынады. Көріністе көрінбейтін сызықтарды да үзілме сызықтың көмегімен кескіндеуге рұқсат етіледі. Көріністерді басты, жергілікті, қосымша және негізгі деп ажыратады.
## Көріністі түрлері
* **Басты көрініс** (Главный вид) - бұйымның фронталь проекциялар жазықтығындағы кескіні. Бұйымды кеңістікте фронталь проекциялар жазықтығындағы проекциясы осы бұйым туралы ең көп ақпарат, ең көп мағлұмат беретіндей етіп орналастырады. Басты көрініс негізгі көріністер қатарына жатады, атап айтқанда, ол бұйымның алдынан қарағандағы көрінісі.
* **Жергілікті көрініс** (Местный вид) — тұтас бүйымның емес, оның бір бөлігінің кескіні. Жергілікті көрініс  негізгі көрініспен байланыста болуы тиіс. Негізгі көрініске проекциялау (қарау) бағытын көрсететін нұсқама қойылып үлкен өріппен белгіленеді, сол өріп Жергілікті көрініс тің үстіңгі жағына нұсқамадан кейін жазылады. Жергілікті көрініс  негізгі көріністе, косымша көріністе болуы мүмкін.
* **Косымша көрініс** (Дополнительный вид) — бұйымның негізгі проекциялар жазықтықтарының біреуіне де параллель болмайтын жазықтықтағы кескіні. Косымша көрініс фронталь, немесе горизонталь, немесе профиль болмайтын жазықтыққа тік бүрыштап проекциялаудың нәтижесінде алынады.Косымша көрініс негізгі көрініспен байланыста болуы тиіс. Негізгі көрініске проекциялау бағытын көрсететін нүсқама қойылып үлкен өріппен белгіленеді, ал сол өріп Косымша көріністің үстіңгі жағына нұсқамадан кейін жазылады.
* **Негізгі көрініс** (Основной вид) — бұйымның қараушыға көрінетін бетінің фронталь, немесе горизонталь, немесе профиль жазықтықтағы кескіні. Сызбада кескіндерді текшенің (куб) жақтарына тік бұрыштап проекциялаудың нөтижесінде алады. Бұйым қараушы мен проекциялар жазықтығының (текшенің сәйкес жағының) аралығында орналасқан деп қарастырылады (3,а- сурет). Негізгі көрініс  алтау. Текшенің артқы жағындағы кескін, бұйымның алдынан қарағандағы қысқаша алдыңғы көрінісі деп аталады. Алдыңғы көрініс бұйым туралы мүмкіндігінше көп мөлімет беруі қажет. Сондықтан оны басты көрініс деп те атайды. Текшенің төменгі жағындағы кескінді — үстіңгі көрініс, оң жағындағы кескінді — сол жақ көрініс, сол жағындағы кескінді оң жақ көрініс, үстіңгі жағындағы кескінді — астыңғы көрініс жөне алдыңғы жағындағы кескінді — артқы көрініс деп атайды.

## Дереккөздер


Санат:Техника
Санат:Машина жасау
Көкшетау сыртқы округі

200px|right
**Көкшетау сыртқы округы** - Ресей империясының 1822 жылы 22 шілдедегі “Сібір қазақтары туралы Жарғысы” бойынша 1824 жылы 29 сəуірде құрылған. Округті аға сұлтан басқарды. Алғашқы аға сұлтаны болып Уәлиханұлы Ғұбайдолла (Абайділдә), қазылары атығай руынан Зілғара Байтоқаұлы және керей руынан Мүсет Жәнібекұлы сайланды. 1857 жылы *Көкшетау сыртқы округында* 16 болыс (майлыбалта атығай, атығай бағыш, құдайберді атығай, құрсары керей,  туадан керей, балтыкөш керей, есенбақты керей, уақ керей, есенәлі керей, жаулыбай қарауыл, уақ, самай керей, қанжығалы, құлтай қыпшақ, күрлеуіт қыпшақ, бай қырғыз), 144 ауыл, 8778 үй болды. Патша үкіметінің 1868 жылы 21 қазандағы [Орал, Торғай, [Ақмола және Cемей облыстарын басқару туралы уақытша ереже|“Орал, Торғай, Ақмола және Cемей облыстарын басқару туралы уақытша ережесіне”]] сәйкес  *[[Көкшетау]] сыртқы округы' [[уезд]] болып, [[Ақмола облысы]]ның құрамына енді.*

## [[Аға сұлтан]]
# Ғұбайдолла Уәлиханов – 1824, 1832-1838.
# Жылғара Байтоқин – 1824-1826, 1838-1841.
# Тоқтамыс би – 1826-1827.
# Абылай Ғаббасов – 1829-1832.
# Әбілқайыр Ғаббасов – 1841-1845.
# Маңдай Тоқтамысов – 1845-1851.
# Әбдіғафар Маңдаев – 1852-1854.
# Пірәлі Ғаббасов – 1854-1857.
# Мұса Жылғарин – 1858-1860, 1866-1868.
# Шыңғыс Уәлиханов – 1860-1862, 1863-1866.
* Шыңғыс Уәлиұлы Уәлиханов (1857 – 68)
# Құспек Таукин – 1862-1863.
## Болыстары
Орталық мемлекеттік мұрағат материалдарында Көкшетау округіндегі қазақ болыстарының орналасу тізімі құрылған 1820-шы жылдары төмендегідей болған:

1844 жылғы жүргізілген санақ бойынша

## Дереккөздер


Санат:Мемлекеттік құрылымдар
Санат:Көкшетау облысы
Көкшетау филармониясы

200px|right|thumb|Cимфониялық оркестр
**Көкшетау филармониясы**, Ақмола облыстық филармониясы – 1965 жылы *Көкшетау облыстық филармониясы* болып құрылған. 1999 жылы 27 тамызда Ақмола облыстық филармониясы болып аталды.

Филармония құрамында кіші симфониялық оркестр (көркемдік жетекшісі В.М. Кулинич, құрамы – 29 адам), қазақ ұлт аспаптар оркестрі (көркемдік жетекшісі және дирижер Т.Базаров, құрамы – 34 адам), сондай-ақ “Айнакөл” ансамблі, “Приз” және “Панорама” эстрада ансамблі, орыс халық аспаптар ансамблі, музыкалық лекторий жұмыс істейді. Филармонияда Қазақстанның еңбек сіңірген артистері Ш.Дүкенбаева, Б.Мәкенова, Е.Біржанов, т.б. өнер көрсетеді.

## Дереккөздер

Санат:Көкшетау
Көк шыбын

**Көк шыбын ** () – қос қанаттылар немесе шыбындар тобының қысқа мұрттылар тармағының дөңгелек тігісті тұқымдасына жататын өлексе шыбыны. 

Шыбын денесінің ұзындығы 5 – 16 мм, түсі қоңыр-күлгін, немесе металдай жылтыр көк реңкті (мыс., ет көк шыбыны – (), жасыл (мыс., ет жасыл шыбыны – ). Бұл шыбындардың дүние жүзінде 900-ден астам, ал Қазақстанда оннан астам түрі кездеседі. 

Жұмыртқа салатын және дернәсілін тірідей туатын түрлері бар. Дернәсілдері жануарлар өлексесінде (мысалы, өлексе шыбыны – (), бұзыла бастаған етте, кейде мал қиында тіршілік етеді. Балаң құрттары әр түрлі омыртқасыздардың денесінде (ұлу, шұбалшаң, көбелек), сондай-ақ омыртқалы жануарларда (құдыр, құс балапанының тері астында, бақа мен құрбақа тіндерінде) паразиттік тіршілік етеді. Ересек шыбындар гүлдермен, шіріген органикалық қалдықтармен қоректенеді. Кейбір түрлері адам мен жануарлардың ішек-асқазан ауруларын таратады.

## Түрлері

## Дереккөздер


Санат:Қосқанаттылар
Көкілташ медресесі

200px|right|thumb|Бұхарадағы Көкілташ медресесі
**Көкілташ медресесі** – тарихи архитектуралық ескерткіш. Бұхарада XVI ғасырда салынған. Көлемі өте үлкен, екі қабатты, биік ғимарат. Қабырғаларын безендірген әшекейлері өшуге айналған. Медресенің ішкі алаңына бірнеше бөлмеден өтіп кіреді. Әрбір бөлменің төбесі күмбезделіп көмкерілген. Барлығы 160-тан астам бөлме бар.

## Дереккөздер


Санат:Өзбекстан медреселері
Санат:Көкілташ медресесінде (Бұхара) оқығандар
Көкірек қуысы

200px|right|thumb|Көкірек қуысы

**Көкірек қуысы**, кейде **Кеуде қуысы** () – адамның дене қуысының жоғарғы бөлігі (сүтқоректілерде алдыңғы бөлігі). Көкірек қуысын құрсақ қуысынан көк ет бөліп тұрады. Көкірек қуысында тыныс алу жолдары, өкпе, өңеш, жүрек, айыршық без, кеңірдекше және лимфа бездері, қантамырлары, лимфа тамырлары және жүйкелер болады. Көкірек қуысының ішкі беті сірі қабықпен көмкерілген.

Көкірек қуысы — оң және сол жақ сірі қабық қапшықтары аралығында орналасқан, алды-тос сүйегімен, арты — омыртқаның кеуде түсы бөлігімен, төменнен- диафрагмамен, жоғарыдан — кеуде қуысының жоғарғы апертурасымен шектелген кеуде қуысының бір бөлігі.

Көкірекаралық өкпеқаптар арасындағы кеңстікті толтыратын ағзалар кешені **Көкірекаралық**  деп аталады. Бұл ағзалар кешені екі өкпе қаптары арасында перде түзетін сияқты. Көкірекаралық ағзалар күрделі нерв-тамыр түзілістері бар шелмаймен қоршалған.

Көкірек қуысының ішкі беті сір қабығы мен көмекерілген. Көкірек қуысы 12 жұп қабырға, төстік және омыртқа жотасын кеуде бөлігінің омыртқаларынан құралған. Көкірек қуысының жоғарғы және төмеңгі тесігі бар. Оның төменгі жағы мен іш қуысының аралығын көкет (диафрагма) бөліп тұрады. Көкірек қуысының пішіні адамның жынысына қарай әртүрлі болып келеді, сондай-ақ мамандығына және түрлі аурулар әсеріне қарай өзгеруі мүмкін.

## Дереккөздер


Санат:Адам анатомиясы
Көлбай

**Көлбай ауылы** — Жетісу облысы Алакөл ауданындағы ауыл, Көлбай ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Үшарал қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 82 км жерде, Ащыөзек өзенінің сол жағалауында, қылқан боз, сұлыбас басым өскен бозғылт қоңыр топырақты тау алдының шөлейтті жазығында орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1974 жылы қызылша өсіретін Комсомол” кеңшары ретінде қаланған. Оның негізінде Көлбайда серіктестік және шаруа қожалықтары құрылды.

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, кітапхана, балабақша, клуб, сауда орталығы, фельдшерлік-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Алакөл ауданы елді мекендері
Көкшетау прибор жасау зауыты

200px|right|thumb|Таразы
**Көкшетау прибор жасау зауыты** – байырғы машина жасау кәсіпорны (1974 – 2001). Көкшетау қаласында орналасқан. Бұл зауыт Көкшетау механикалық зауыты (1917)  негізінде құрылған. Ауыл-шаруашылығына арналған қосалқы бөлшектер, су арматурасын және пеш құймасын шығарды. Соғыс жылдары (1941 – 1945) Мәскеу түбінен көшірілген Подольск тігін машиналары зауытымен біріктіріліп, майданға қажетті қорғаныс өнімдерін, тігін машиналарын шығарды. Соғыстан кейінгі жылдары (1946 – 1948) тігін және аяқкиім бұйымдарын тігетін жабдықтар шығарды. 1948 жылдан таразы аспаптарын шығаруға мамандандырылып, 1951 жылға дейін таразы шығарды, 1953 жылы таразыға қажетті циферблатты көрсеткіштерді жасауды игерді. 1974 жылы прибор жасау зауытына айналдырылды. Зауыт циферблатты және шкалалы сан алуан таразылар (автомобиль, вагон, т.б. өлшейтін), көрсеткіштер, параметрлердің тербелісін өлшейтін аспаптар, сондай-ақ халық тұтынатын тауарлар: конькилер, тұрмыстық таразылар, машиналардың диагностикасын және балансирлік тербелісін талдауға арналған прибор түрлерін шығарады. Зауыттың мәдениет үйі, стадионы, пионер лагері, балалар бақшасы, қосалқы шаруашылықтары болды.

## Дереккөздер


Санат:Көкшетау
Санат:Қазақстан кәсіпорындары
Көлбақа

**Көлбақа** () – құйрықсыздар отряды бақа тұқымдасына жататын түр.

## Сипаттамасы
Бақалардың ішіндегі ең ірісі, ұзындығы 170 мм-ге дейін жетеді. Қоңырқай, жасыл түсті келеді, үстінде күңгірт дақтары болады. Тістері үстіңгі жақ сүйектерінде ғана бар. Тілінің ұшы бос және екі айырылған. Көбінесе суда тіршілік ететіндіктен артқы аяғының жүзу жарғағы жақсы жетілген. Кейде судан жағалауға қоректену үшін шығады. Қорегін ұзын тілімен аулайды.

## Таралу аймағы
Олар әр түрлі аралас және жалпақ жапырақты орманды, дала мен шөлейт жердегі су қоймаларында және ағысы жылдам өзендерде мекендейді. Қазақстанда негізгі таралу аймағы Орал – Ырғыз – Торғай су айдыны мен Балқаш – Алакөл аралығы болып саналады.

## Өмір сүру дәстүрі
100px|left
Негізгі қорегі – жәндіктер, олардың ішінде қоңыздар, қосқанаттылар, жарғаққанаттылар, түзу қанаттылар, сондай-ақ майда құстардың балапандары, сұртышқандар, басқа қосмекенділердің итшабақтары. Кейбір жағдайда балықтардың шабақтарымен қоректеніп, балық шабақтарына зиянын тигізеді. Су температурасы 6 – 9С-та *Көлбақаның* белсенділігі тоқтайды да су түбіндегі шұңқырға қыстайды. Қыстаудан ақпанның аяғы – маусымның басында шығады.

## Көбеюі
100px|right
*Көлбақалар* 3 жылдан соң уылдырық шашады. Аналығы су жылынғанда (15,6 – 18,6С-қа көтерілгенде) ғана уылдырық шашады. Уылдырықтарының саны денесінің ірілігіне байланысты (4000 – 12000-дей) болады. Уылдырық шашу мерзімі 1,5 – 2,5 айға дейін созылады. Су жылы болғанда ғана 7 – 10 күнде ұрықтанған уылдырықтан ұзындығы 5 – 8 мм-ге жететін итшабақтар жарып шығады. Бір апта өткеннен кейін олардың ұзындығы 16 – 20 мм-ге жетіп, белсенді қоректене бастайды.

## Пайдасы
*Көлбақаның* итшабақтары биоценозда (энергия тасымалдаушы) үлкен рөл атқарады, еті кейбір елдерде (мысалы, Францияда, Қытайда, т.б.) тағам ретінде пайдаланылады.

## Дереккөздер


Санат:Нағыз бақалар
Көлденеңтемір

**Көлденеңтемір ** – Жем өзені алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Ақтөбе облысының Мұғалжар ауданындағы өзен. Ұзындығы 99 км, су жиналатын алабы 3060 км2.

## Бастауы
Мұғалжардың батысындағы Жобал тауынан бастау алып, Лаққырған ауылының тұсында Темір өзеніне құяды.

## Гидрологиясы
Жауын-шашын, жер асты суымен толығады. Су деңгейі көктемде көтеріледі. Жайылмасы – шабындық.

## Дереккөздер

Санат:Мұғалжар ауданы өзендері
Санат:Жем су алабы
Көлдетіп суару

200px|right
**Көлдетіп суару** – көктемде қар суын, өзеннің тасқын суын, т.б. ағынды суды пайдаланып, топырақты қанықтыра бір рет суару. *Көлдетіп суару* – екпе шөп пен шабындықтардың, шөп түсімі нашар табиғи шалғындардың, жемге пайдаланылатын жүгері, т.б. екпе жемшөп өнімін арттыру, топырақ эрозиясын азайту үшін қолданылатын шаралар жүйесі. Бұл тәсіл ауа райы өте құбылмалы, жауын-шашыны аз болатын Қазақстанның батыс, солтүстік және орталық бөліктерінде кең өріс алған. *Көлдетіп суаруды* судың тереңдігіне қарай тайыз көлдету (25 – 35 см) және терең көлдету (1,5 м-ге дейін) деп бөледі, ал суландыру нормасы топырақ қабатындағы жер асты (грунт) суы деңгейіне байланысты. Мысалы, грунт суы терең жатса, топырақтың 2 м қабатын суландыру нормасы, әдетте, 4 – 5 мың м3/га, жақын болса, 3 – 3,5 мың м3/га. *Көлдетіп суаруда* суарылатын жердің өсімдік құрамы да ескеріледі. Егер шөп арасында бидайық басым болса, көлдетілген суды 20 – 25 тәулік, ал еркек шөп өскен жерде суды 15 күнге дейін ұстауға болады. Қазақстан жерінде 48 мыңнан астам көл бар, оның көпшілігінің суы тайыз және ағынсыз. Бұлардың бәрінің де көлдетіп және тұрақты суарылатын жер көлемін ұлғайтуда үлкен маңызы бар.
## Дереккөздер
Көлемдік қатынастар заңы

**Көлемдік қатынастар заңы** – әрекеттесуші газдардың көлемдерінің бір-біріне және олардың әрқайсысының реакция нәтижесінде түзілген газ тәрізді өнімдердің көлемдеріне қатынасы кіші бүтін сандар қатынасындай болатындығын сипаттайды.

*Көлемдік қатынастар заңын* 1808 ж. француз ғалымы Гей-Люссак (1778 – 1850) ашқан. 

Газдардың көлемдік қатынас заңы келесідей тұжырымдалады:Әрекеттесуші және реакциядан шығатын газдардың  көлемдерінің қатынасы бірдей жағдайда кішкентай бүтін сандардың қатынасындай болады. Мысалы: H2 +Cl2=2HCl

Бұл реакцияда газдардыӊ көлемдік қатынасы 1:1:2 болады.

Бұл заң, біріншіден, молекулалардан да кіші бөлшектердің бар екендігіне көз жеткізсе, екіншіден, Авогадро заңының ашылуына себепкер болды. 

## Дереккөздер
Көлемдік талдау

**Көлемдік талдау** – анықталатын зат мөлшерін білу үшін ерітінділер, газдар, көлемдерін өлшеуге негізделген химиялық сандық талдау әдістерінің жиынтығы. Бұған титриметрлік талдау, кейбір газдық анализ әдістері, т.б. жатады. Жұмсалған реактивтің көлемі, оның құрамы, концентрациясы белгілі болғандықтан зерттелетін заттың мөлшерін анықтауға болады. Реакция толық аяқталғанын  білу үшін арнаулы приборлар немесе индикаторлар қолданылады. Талдау жылдам және қарапайым орындалатындықтан лабораторияда, өндірісте *Көлемдік талдау* кеңінен қолданылады.
## Дереккөздер
Көлеңкелі

**Көлеңкелі ** – Үстірттің солтүстік-батысындағы қырат. 

## Географиялық орны
Маңғыстау облысы Бейнеу ауданы жерінде орналасқан.

## Жер бедері
Солтүстіктен оңтүстікке қарай 25 – 30 км-ге созылып жатыр, ені 5 – 7 км. Абсолюттiк биіктігі 188 м. Қырат сармат ярусының әктасты қабатшаларынан түзілген. Батыс беткейі тік жарлы, көлбеу келген шығысы өзен аңғарымен тілімделген. Төбесі тегіс, жазық келген. 

## Өсімдігі
Құнары шамалы сұр топырақта сораң өсімдік, аздап жусан, сай-жыраларда бұталар өседі.

## Дереккөздер

Санат:Бейнеу ауданы таулары
Қалжат

**Қалжат**, *Көлжат* — Алматы облысы Ұйғыр ауданындағы ауыл, Қалжат ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Шонжы ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 110 км жерде, Кетпен (Ұзынқара) жотасының солтүстік етегінде, бұта аралас әр түрлі астық тұқымдасты шалғын шөп өскен қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты тау алдының қоңыржай ылғалды агроклиматтық белдемінде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
Іргесі 1930 жылы қаланған. 1930-1997 жылдарда қой өсіретін “Социализм” ұжымшарының орталығы болып келді. Оның негізінде 1997 жылдан шаруа қожалықтары құрылған.  

## Инфрақұрылымы
Орта мектеп, клуб, кітапхана, фельдшер-акушерлік пункт, т.б. мекемелер бар.

## Дереккөздер

Санат:Ұйғыр ауданы елді мекендері
Көтенші

**Көтенші ** – қазақ халқының құрамындағы ру. Шежіре бойынша, Орта жүз құрамындағы қоңырат тайпасынан тарайды. К. бес ата (божбан, саңғыл, маңғытай рулары мен жетімдер руының сары, сапар аталары) және жаманбай тобы болып екі тармаққа бөлінеді. Осы алты рудың қауымдасуына байланысты “Алты ата Көтенші” деп те аталады. К. орта ғасырлардан Оңт. Қазақстан мен Қызылорда жерлерін мекендеп келеді. Ұраны – “Алатау”, “Мүлкаман”, таңбасы – босаға (П).
## Тұлғалар
* Әбдіғаппар Нұртазаев
* Мұқтарұлы Сейсен
* Мәден Мырзахметов
* Жолтай Әлмашев
* Сейфолла Әбдірайымов
* Сатыбалды Ділманұлы Ділманов
## Сілтемелер

Санат:Қазақ рулары
Санат:Орта жүз
Көтергіш кран

**Көтергіш кран** () — жүкті көтеру және жылжыту (тасымалдау) процесін циклмен атқаратын жүк көтергіш машина.

Көтергіш кран көпір, ферма, мұнара, платформа, діңгек, жебе не таған тәрізді металл құралымдардан; шығыр, тельфер, шток, рычаг сияқты көтергіш механизмнен; ілгек, траверса (көлденең тірек), қысқыш не шөміш секілді жүк қармағыш жабдықтардан тұрады. Құралымдық ерекшеліктеріне сай көтергіш кран бұлардан басқа қосымша қондырғылармен және механизмдермен жабдықталады.

Бумен жұмыс істейтін алғашқы жүк көтергіш кран Ұлыбританияда 1830 ж., гидравликалық жүк көтергіш кран да осы елде 1847 ж. жасалды. Құралымы мен іс-қимылына қарай бұрылмалы және бұрылмайтын болып ажыратылады. 
*Бұрылмалы көтергіш кранға жүріс аппараты дөңгелекті немесе шынжыртабанды болып келетін пневматикалық-дөңгелекті кран мен шынжыртабанды кран, автомобиль шассиіне орнатылған автокран, реліспен жүретін темір жол краны, құрылыста қолданылатын мұнаралы кран, сондай-ақ үйдің қабырғасына бекітіп қоятын қабырғалық-консольдік кран, үйдің төбесінде тұратын шатыр краны, өзен-теңіз портының порталды краны, понтон мен кемеге орнатылған жүзбе кран мен кеме краны жатады. 
 
*Бұрылмайтын көтергіш кранға көпір краны, мосы краны, кәбілді кран секілді моторлы шығыры ұзын аралықта жүріп тұратын крандар кіреді. Бұлардың ішінде көп тарағаны – көпір краны. Оның жүк көтергіштігі 5 тоннадан 600 тоннаға, жүкті көтеру жылдамдығы 60 м/мин-қа дейін жетеді. Мұндай көтергіш кран металлургиялық және машина жасау зауыттарында, т.б. орындарда қолданылады.

*Порттарда жүк тиеу-түсіру және ірі су техникалық құрылыстарында құрылыс материалдарын тасымалдау жұмыстары порталды көтергіш кранмен жүзеге асырылады. Бұл кран портал деп аталатын биік тірекке орнатылады да, реліс үстімен жылжиды. Жартылай порталды көтергіш кранның портал рамасының астыңғы жағы рельс үстімен жылжитын тірекке, ал жоғарғы жағы үйдің қабырғасына немесе арнаулы эстакадаға бекітілген реліс үстімен қозғалатын арбаға бекітіледі. Кеме жасау верфтерінде кеменің машина агрегаттарын орнату, т.б. жұмыстарға балға тәрізді көтергіш кран пайдаланылады. Ол қозғалмайтын тіректік бағанға орнатылған, көтеру механизмі мен жүк қармағыш құрылғылармен жабдықталған, жылжымалы арбасы бар екі консольдан тұрады. Суда жүзіп көтеру-тасымалдау жұмыстарын атқаратын, арнаулы кемеге (понтонға) орнатылған кран жүзбе кран деп аталады. Ірі құрылыстарда, ашық тау-кен жұмыстарында және ағаш дайындау жұмыстарында кәбілдік кран пайдаланылады. Ол қозғалмайтын немесе жылжымалы болып жасалған екі тірек мұнарадан тұрады. Мұнаралар арасына болат арқан тартылған. Онымен жүк арбашасы қозғалады. Жүк арбасы жылжымалы немесе жылжымайтын консоль үстімен қозғалатын кран консольді көтергіш кран деп аталады.

## Дереккөздер


Санат:Машиналар
Көтергіш күш

**Көтергіш күш** — сұйық не газ ішінде қозғалған денеге сол орта тарапынан әсер ететін күш. Дене қозғалысына перпендикуляр және ауырлық күшін теңгеретін К. к. ауада одан әлдеқайда ауыр дененің (мыс., ұшақтың) ұшуына мүмкіндік береді. Бұл күштің шамасы атака бұрышының (ұшақ қанатының астыңғы беті мен оның ұшу бағыты арасындағы бұрыш) мәні бойынша сипатталады. Алғашқыда бұл бұрыш өскен сайын (ұшақ қанатының кейбір пішіндері үшін 15-қа дейін) К. к-тің шамасы да артады. Атака бұрышы белгілі бір шамаға жеткен соң, қаптай аққан ағынның қанаттың үстіңгі қабатынан үзілуіне байланысты К. к. күрт төмендейді. К. к-тің шамасы (F) былай анықталады: F = cyS2/2, мұндағы су – К. к-тің өлшемсіз коэфф-і,  мен S – дененің жылдамдығы мен дене бетінің ауданы,  – ортаның тығыздығы. К. к-тің пайда болу себебін алғаш рет 1904 ж. орыс ғалымы Н.Е. Жуковский түсіндірді (қ. Жуковский теоремасы). К. к. терминін кейде гидростатикалық К. к. ретінде де пайдаланады. Бұл жағдайда оны сүйемелдеуші күш деп атайды.

Санат:Аэродинамика
Санат:Механикалық қозғалыс
Көтергіш құралым

**Көтергіш құралым ** – ғимараттар мен құрылыстардың беріктігін әрі орнықтылығын қамтамасыз ететін және салмақ әсерлерін қабылдайтын негізгі құрылымдық элемент (арқалық, ферма, жақтау, арка, күмбез, қабырға, т.б.). К. қ. сыртқы мех. әсерлерге қоса өзінің салмағын да табанына түсіреді. К. қ. өзінің үстінен түскен күштің қысу әсерлерін қабылдайтын тік құралымды (қабырға, тіреуіш, баған, т.б.) және ию мен созу әсерлеріне арналған көлденең құралымды (панель, арқалық, шатырлық фермалар, т.б.) болып екіге ажыратылады. Геом. пішіні бойынша К. қ. сызықтық (баған, арқалық, т.б.), жазық (панель, тақта, төсем, ферма) және кеңістіктік (күмбез, қабықша, кеңістіктік блоктар) болып та бөлінеді. К. қ. бетоннан, темір-бетоннан, табиғи не жасанды тастардан, кірпіштен, болаттан және ағаштан жасалады. К. қ-дар тікелей құрылыс алаңында (мыс., кірпіш қабырға, тұтас темір-бетонды құралымдар) немесе з-тта дайындалған элементтерден (ірі панельдер мен блоктардан, қаңқадан, фермалардан, т.б.) құрастырылады. Ғимараттардың (үйлердің) К. қ-ына қабырға, іргетас, арқалықтар, аралық қабырғалар, шатырлық фермалар, т.б. жатады.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көтере жинаушылар

**Көтере жинаушылар ** – мұқтаж адамдарға қарызға берген өсімді несиені қайтарып алушылар. Қазан төңкерісіне дейін байлар, саудагерлер, кедей шаруаларға несиеге өсімімен қайтару шартымен ақша беріп отырды. Ақшалай берген қарыздың пайыздық өсімі ақшалай, малдікі төл өсімімен төленді. К. ж. өсімді несиені жинаумен қатар, ру басылары мен ауыл старшындарының көмегіне сүйеніп, түрлі алым-салықты да қоса жинап отырды. Олар көтерме несие ақысына борышкердің малын, ол жетпесе – жерін, тіпті өздерін де басыбайлы жұмыс істеуге алды. Өсімқорлық қазақ дәстүрлі қоғамына жат, адамгершілік қағидаларына қайшы құбылыс еді. К. ж. әрекеттері қазақ даласына енген жабайы капитализмнің тұрпаты ретінде халық наразылығын туғызды. Ислам дінінде өсімқорлықпен мал жию харам деп, тыйым салынған. “Дананың ақылы, ердің қайраты, байдың малы – ортақ” деген қазақ халқының жадында К. ж. жағымсыз сипатымен қалды. Қазіргі заманғы жан-жақты ойластырылған заң жүйесіне негізделген азаматтық қоғамдағы экон. қатынастарда К. ж-дың бұрмалаушылықтарына жол берілмейді.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көлсай көлдері

**Көлсай көлдері** – Күнгей Алатауының Күрметі және Саты асуларынан бастау алатын кішігірім өзендер суынан пайда болған 3 көл.

## Географиялық орны
Алматы облысы Кеген ауданы жерінде орналасқан.

## Сипаты
Жоғарғы Көлсай теңіз деңгейінен 3000 м-ге жуық, Орта Көлсай (Қайыңды) 2600 м және Төменгі Көлсай 2130 м биіктікте орналасқан. Төменгі Көлсайдың су айдыны басқаларына қарағанда үлкен. Көлсай көлдерінің табиғаты әсем тау шатқалымен жалғасады.

## Өсімдігі
Көлдердің төңірегін шырша, қарағай, қайың, т.б. тау ағаштары мен шалғындары көмкерген. Көлдердің туристік маңызы зор.

## Тағы қараңыз
* Көлсай көлдері ұлттық паркі

## Дереккөздер

## Сілтемелер
* 
* Көлсай көлдері 

Санат:Кеген ауданы көлдері
Санат:Күнгей Алатау
Көлтоған (Жуалы ауданы)

**Көлтоған** (1992 жылға дейін — *Алексеевка*) — Жамбыл облысы Жуалы ауданындағы ауыл, Боралдай ауылдық округінің орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Бауыржан Момышұлы ауылынан солтүстік-батысқа қарай 36 км-дей жерде, бұта аралас бетеге, сұлыбас, селеу өскен қоңыр топырақты тау аралық қоңыржай агроклиматтық белдеуде орналасқан. 

## Халқы

## Тарихы
1992 жылға дейін "Алексеевка" деп аталып келген. 1960 – 97 жылдары сүт өндіретін “Коммунизм жолы” ұжымшарының орталығы болды. Оның негізінде 1997 жылдан Көлтоғанда және округке қарасты Ертай, Рысбек батыр, Ақтасты, Қошқарата, Қызтоған ауылдарында ӨК-тер және 7 шаруа қожалығы құрылды.

## Инфрақұрылымы
Ауылда 3 орта, 2 орталау, 1 бастауыш мектеп, 4 кітапхана, 3 мәдениет үйі, дәрігерлік амбулатория, фельдшірлік-акушерлік пункт, 4 фельдшірлік пункт бар.

## Атау тарихы
Көлтоған ауылының оңтүстігінен күн батысына дейін Қаратау сілемдерінің Бөкей тау бөлігі қоршап жатыр. Ілгеріде тау аңғарында көл болған дейді. Таудан аққан суы мол бұлақ көзі сол айдынға құяды екен.Кейінірек жер сілкінісінің салдарынан әлгі бұлақ көзін тау жыныстары басып қалған. Содан тоған суы тартылып кеткен. Ауыл атауы соған байланысты Көлтоған аталған.

## Дереккөздер

Санат:Жуалы ауданы елді мекендері
Көтерем

**Көтерем ** – жануарлардың әбден тұралап арықтауы. Бұл ауру, көбінесе, сиырларда, ешкіде, кейде биеде де кездеседі. К., негізінен, ауру (созылмалы дерт, туберкулез, жүйке жүйесі, ішкі секреция бездері аурулары), ұзақ уақыт ашығу, авитаминоз, түрлі заттармен (тотияйын, қорғасын, сынап, фтор, т.б.) уланудан пайда болады. Ауырған мал организмінде майы азайып, еті қатаяды, терісінің түсі өзгереді, дене салмағының 40 – 50%-ын жоғалтады. Малдың жатып-тұруы қиындайды, кейде мүлдем тұрмай жатып қалады. К-ге ұшырамау үшін малды (әсіресе) ашықтырмай, сапалы жемшөп беру, аурудан, уланудан алдын ала сақтау қажет. Дер кезінде емдесе, баптап күтсе ауырған мал ауруынан айығып кетеді.

Санат:Жануарлар аурулары
Көтерме

**Көтерме ** – 1) Жер бедеріне қарай салынған арықтың, су жолының түрі. Қазып келе жатқан арықтың деңгейінен төменірек, ойпаң жер кездескенде, К. жасайды. К-ні істегенде арық жолын қазбай, екі жағын топырақпен, таспен үйіп, су іркілмей ағатын етіп, ой жерді көтереді. Мұны кейде көтерме арық деп те атайды. 2) Ат бәйгесінде шапқан ат қарақшыға, сөреге жақындағанда шылбырынан тартып, дүбір қосып, қиқулап, демеген адамдарға ат иесі тарапынан бәйгеден берілетін үлес, сыйлық. 3) Ат шана, арба әбзелі, енін 1,5 – 2 елідей етіп тілген ұзын қайыс. Ол екі жетекті ершікке көтеріп байлап, бекіту үшін пайдаланылады.

Санат:Қазақ ұлттық энциклопедиясы
Көтерме сауда

**Көтерме сауда** — тауар айналысының алғашқы сатысы; өндіруші кәсіпорындардың тауарларды, өндіріс құралдарын, ірі топтамалармен сатуын қамтитын ішкі сауданың құрамдас бөлігі; тікелей өндірісте тұтынатын немесе бөлшек саудаға түсіретін тауарлардың ірі топтамаларымен сауда жасау; тауардың өндірушілерден бөлшек сауда орындарына немесе өндіріс құрал-жабдықтары бөлігінде өнімнің тұтынушы кәсіпорындарға жетуі. Көтерме саудаға а. ш. өнімдері мен шикізатын сатып алу да жатады. Ол өндіріс құрал-жабдықтарымен және тұтыну заттарымен көтерме сауда жасау түрлеріне бөлінеді. Кеңестік дәуірде тауарлардың көтерме сауда арқылы қозғалысы тауар қорларын өндіру мен бөлуге сәйкес жоспарланды. Өндіріс құрал-жабдықтарымен көтерме сауда жасау тұтыну тауарларымен көтерме сауда жасаудан ұйымдық тұрғыдан өзгеше болып, айналыстың ерекше саласын – материалдық-тех. жабдықтауды құрады. Өнеркәсіп орындары сауда жасаудан босатылып, бүкіл өнімін көтерме сауда ұйымдарына өткізді. Халық тұтынатын тауарлармен сауда жасау Сауда мин-нің қолына шоғырландырылды. Ал, тұтыну кооперациясының өз көтерме сауда жүйесі болды. Нарықтық экономика жағдайында көтерме сауда өнеркәсіп орындары, шаруашылық жүргізуші субъектілер мен көтерме сауда кәсіпорындарының арасындағы және көтерме сауда кәсіпорындарының өз арасындағы делдалдық буынға айналды. Қазақстанда шикізат, материалдар, қарапайым жабдықтар көтерме сауда фирмалары арқылы сатылады. Ал, арнайы қызмет көрсетуді қажет ететін зауыт қондырғылары, технол. желілер өндіруші кәсіпорындар арасындағы тікелей байланыстар негізінде өткізіледі.

Санат:Сауда
Көтерме сауда бағасы

**Көтерме сауда бағасы ** – тауар өндіретін кәсіпорынның немесе тауарды тарататын ұйымның өз өніміне қойған бағасы, ірі топтамалармен (көтере) сатылатын тауардың жалпы құны. Әдетте, ірі топтама тауардың бағасы ұсақ топтама тауардың бағасынан төмен, ал бөлшек сауда бағасынан едәуір төмен болады.

Санат:сауда