open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Үлкен Хинган

**Үлкен Хинган**, (**Дасинъаньлин**) — Қытайдың солтүстік-шығысы мен Моңғолиядағы тау жүйесі. 

Орталық және Шығыс Азияны бөліп тұрады. Оңтүстік-батыстан солтүстік-шығысқа қарай 1200 км-ге созылып жатыр, ені 400 км шамасында. Орташа биіктігі 800 — 1200 м, ең биік жері 2034 м (Хуанганьшань тауы). Кристалды тау жыныстарынан түзілген бірнеше жоталардан тұрады. Солтүстігінде Ильхуру-алинь тауы Кіші Хинганмен жалғастырады. Оңтүстігінде Иньшань жотасына ұласады. Шығыс беткейі тік жарлы, батыс беткейі түйетайлы. Жоталардың беткейлері терең аңғарлармен тілімделген, жоғарғы бөліктерінде ежелгі тегістелген беттердің қалдығы айқын сақталған. Климат жағдайларында Тынық мұхиттың әсері бар. Үлкен Хинган Шығыс Азия муссондық климат аймағының батысқа таралу шегін құрайды. Қысқы солтүстік-батыс муссон жеті айға созылатындықтан қысы ұзақ, суық. Қаңтардың орташа температурасы –20 —24С. Тұрақты және ұзақ уақытқа созылатын төмен температура салдарынан солтүстік бөлігіндегі тау бастарында көп жылдық тоң пайда болады. Шілденің орташа температурасы тау етегінде 18 — 20С. Жылдық жауын-шашын мөлшері шығыс беткейде 1000 мм-ден батысында 500 мм-ге дейін азаяды. Жауын-шашын жазда көп жауады. Өзен торы батыс беткейде сирек (ең ірілері Хайлар және Халхин-Гол). Шығыс беткейден Амурға құятын Сунгари өзендерінің көптеген салалары бастау алады. Үлкен Хинганның көпшілік бөлігін құрамы жөнінен Оңтүстік Сібір ормандарына ұқсас тау тайгасы басқан. Бүкіл солтүстік бөлігін жарық тайга (орман құрамында негізгі орынды даур балқарағайы алады) қамтиды. Оңтүстікке қарай тайга таудың жоғарғы беткейіне ығысады да, төменгі беткейді қылқанды-жалпақ жапырақты аралас орман басады. Қылқан жапырақтылардан қарағай, майқарағай, шырша өседі. Оларға жалпақ жапырақты ағаш тұқымдарынан емен, шамшат, үйеңкі, жөке араласады. Таудың оңтүстігіндегі төменгі бөліктерінде орманды дала мен дала таралған. Тау тайгасында ағаш дайындалады, терісі бағалы аң ауланады.

## Дереккөздер


Санат:Қытай таулары
Санат:Моңғолия таулары
Метал аққыштығы

**Металл аққыштығы** – серпімділік шегінен аса көп өзгермейтін жүктеме берілу кезінде металдың пластикалық пішінсіздену қасиеті. *Металл аққыштығы* – жартылай өңделген өнімдерден дайындамалардың сырт пішінін құру кезінде қысыммен өңдеуге қабілеттігінің барлығын анықтайтын металдардың қажетті технологиялық қасиеті. Суықтай созу кезінде *металл аққыштығын* анықтау үшін технологияны сынама түріндегі сынақтардан (*бүгу*, *сығу*, *жаншу*, т.б. сынақтар) өткізеді. 

Ақаулардың және шоғырланған кернеулердің құралымдық көздерінің орналасқан жерлеріндегі *металл аққыштығы* кернеулердің таралуы мен релаксациясына себебін тигізеді. *Металл аққыштығы* балқытылған металдың құйма қалыпты толтыру қабілеттілігі болып табылады. Ол құйма қорытпалардың ең маңызды технологиялық қасиеттерінің бірі. *Металл аққыштығы* жоғары болғанда құйма қалыптың құрама пішінін неғұрлым дәл қайталайды; жұқа қабырғалы бұйымдар дайындауда бұл ерекше маңызды рөл атқарады. Құю температурасы жоғарылаған сайын қорытпаның сұйықтай аққыштығы артады. *Металл аққыштығы* металдың аққыштық шегі деп аталатын кернеумен сипатталады.

Санат:Химия
Қотыр (ауру)

**Қотыр**, шұбыртпа – жұқпалы тері ауруы.

Қотырды шұбыртпа кенесі қоздырады. Сау адамға ауру адамнан, сондай-ақ, оның киімінен, төсегінен, сүлгісінен, т.б. жұғады. Шұбыртпа кенесінің аталығының ұзындығы 0,18 – 0,27 милиметр ені 0,15 – 0,2 милиметр, аналығының ұзындығы 0,4 милиметр, ені 0,25 – 0,3 милиметр. Аналығын ұрықтандырғаннан кейін, аталығы өліп қалады. Кене аналығы тері қабатына еніп, шұбыртпа жолдарын жасап, оған 50-ге дейін жұмыртқа салады; 3 – 7 күннен кейін одан қуыршақтар пайда болады, бірнеше аптада кенелер жетіледі. Кене теріге енгеннен кейін, 7 – 14 күнде ауру белгілері байқалады. Қотыр терінің жұқа жерлеріне: саусақ аралықтарына, аяқ-қолдың буындарына, адамның іші мен санына, кеуденің шет жағына түседі. Беті сулы ұсақ қызғылт бөрткендер немесе қызарған қабығы бар қос түйіншектер пайда болады. Оның аралығында жіңішке, сұрғылт түсті, ирелеңдеген (ұзындығы 1 – 2 мм) шұбыртпа жолы көрінеді. Қотыр түскен жер, әсіресе, түнге қарай қатты қышиды. Қасынған жағдайда әр түрлі инфекциялар қосылып, терінің іріңді аурулары қозады. Емі: Қотырмен ауырған адамды оқшаулайды, науқас жеке сүлгі қолданып, сау адамнан бөлек ұйықтауы, тиісті дәрі-дәрмекті қабылдауы қажет. Емделіп болғаннан кейін ауырған адам мұқият жуынып, оның пайдаланған төсек орнына, киіміне, ауру жатқан бөлмеге залалсыздандыру жұмысы жүргізіледі. 

Қотырға барлық малдар, үй құстары да ұшырайды. Қотыр алғашқыда малдың жүні сирек жерлеріне түседі, асқынған кезде бүкіл денесіне жайылады. Емі: Қотыр малды газды камерада емдеп, дәрі қосылған астауға тоғытады. Газ камерасында жылқыны, түйені емдейді; креолин, гексохлоран араластырылған астауда қойды тоғытады.

## Дереккөздер

Санат:Ұмытылған аурулар
Санат:Тері аурулары
Санат:Жұқпалы аурулар
Хасен Әдібаев

**Хасен Әдібаев ** 1924жылы 26 тамызда қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Шұбартау ауданы, Қосағаш ауылында дүниеге келген. Қазақ жазушысы, ғалым. 1970 жылы филология ғылымының докторы, 1973 жылы профессор болып тағайындалады. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, жоғары мектеп қызметкері.

Абақ Керей тайпасының Жастабан руынан шыққан.

Ұлы Отан соғысына қатысқан. 1955 жылы ҚазМУ-ды бітірген. Абай атындағы қазақ мемлекеттік педагогикалық институтының аспирантурасын 1959 жылы бітіреді. 1959 жылдан бастап Абай атындағы  Алматы мемлекеттік  университетінде ұстаздық етеді. “Уақыт және суреткер” (1967), “Талант, талғам, тағдыр” (1971), “Көкжиек” (1978) атты сын-зерттеу кітаптары қазақ әдебиетінің келелі мәселелері әдеби шеберлік пен жанрлар типологиясына, көрнекті қаламгерлердің шығармашылықтарын саралауға арналған. Оның “Таңбалы адам” (жинақ, 1975), “Отырар ойраны” (роман, 1986), “Әупілдек” (1987) повестер мен әңгімелер жинағы жарық көрген. Орыс мектептеріне, арнаулы және жоғары оқу орындарына арналған бірнеше қазақ әдебиеті оқулықтарын жазған. 2-дәрежелі “Отан соғысы”, “Қызыл жұлдыз” ордендерімен марапатталған. 
## Сыртқы сілтемелер
* http://www.kitaphana.kz/ru/ust-kamenogorsk/259-semei/3203-pisateli-poet.html

## Дереккөздер


Санат:Тұлғалар
Аламан батыр

**Аламан батыр** (туған-өлген жылы белгісіз) — 15 ғасырда ғұмыр кешкен батыр. Руы — Шекті. Ел аузында әділ би, ақылгөй парасат иесі ретінде қалған. Кейбір деректерде өзбек ханы Әбілхайыр ханның қолбасшыларының бірі ретінде аталады. Аламан батыр Әбілқайырдың Орта Азияға жасаған жорығына қатысқан.

## Дереккөздер


Санат:Туған жылы белгісіздер
Санат:Қайтыс болған жылы белгісіздер
Санат:Қазақ батырлары
Бөлтірік Атығанұлы

**Бөлтірік Атыханұлы** 1870-1928 жылдары өмір сүрген. Ақыны, жыршы, күйші. Алматы облысы Райымбек ауданы Қарабұлақ ауылында тұрған.  

Ұлы жүздің Албан тайпасы Қызылбөрік руынан шыққан.

Құланаян Құлмамбеттің шәкірті. Бала кезінде ауыл молдасынан дәріс алған. Жасынан ел аралап, өнер қуған. Жетісу өлкесіне шұрайлы өлеңдерімен ақын ретінде  танылған. Атақты Жамбыл, Майкөт, Үмбетәлі ақындармен айтысының үзінділері ғана жеткен.

Күйлері "Терме күй", Жыр күй", "Ән күй" шығармалары сақталынған. Ақын жырларының сақталуына үлес қосқандар Байниет Малыбекұлы, Қайырбек Мәңкеұлы, Садықожа Моштайұлы, Бура молда, Саурықов Сыдық, Әбдірасылов Шәуен ауыздан-ауызға жатқа айтып, ұрпаққа жеткізді. Академиктер Рахманқұл Бердібаев, Кеңес Нұрпейісов, ғалымдар Сәрсенбі Дәуітов, Сағатбек Медеубеков ақын шығармашылығы туралы зерттеулер жазды.

Алматы қаласындағы №36 қазақ орта мектебіне ақын есімі берілді. "Бөлтірік-Қасенбай" атындағы қор жұмыс істейді. Қор төрайымы Бөлтірік атаның немере қызы Бақытгүл Қасенбайқызы Бөлтірікова.

## Шығармалары
1916 жылғы Қарқара ұлт-азаттық көтерілісі жайлы “Ел жарыла көшкенде” атты дастаны “Жаңа мектеп” журналында (1926, 1929 — 10), “16 жыл” (1936, 1940) кітаптарында басылды. Шығармаларының көбі хатқа түспеген. Кейбір айтыстары мен өлең-жырлары “Қазақ совет фольклоры” (1935), “Айтыс” (1 т., 1965), “Жамбыл” (1946) жинақтарында жарияланды. “Азамат болсаң” (1993), “Ел жарыла көшкенде” (1998) атты жеке жинақтары жарық көрді. Жинақталып 2001 жылы "Ұрпаққа өсиет" атты кітабы жарық көрді. Бөлтірік шығармаларының қолжазбалары Қазақстан Орталық ғылыми кітапханасының сирек қоры мен Әдебиет және өнер институты Қолжазба орталығында сақтаулы.

## Дереккөздер


Санат:1870 жылы туғандар
Санат:Райымбек ауданында туғандар
Санат:1928 жылы қайтыс болғандар
Санат:Қазақстан ақындары
Санат:XIX ғасыр ақындары
Санат:XX ғасыр ақындары
Санат:Қазақ ақындары
Санат:Қазақстан жыршылары
Санат:Күйшілер
Ұлытау кеңесі

**Ұлытау кеңесі** — 1752 ж. Ұлытауда болған үш жүз өкілдерінің жиыны. 1750 ж. Жоңғарияда Лама-Доржының билік басына келуі өзара қырқысқан күрестің қайтадан тұтануына әкеп соқты. Бұл күресте жеңіліс тапқан Даваци жиендері Әмірсана мен Байнджурмен 1751 ж. көктемде қазақтарға қашып келіп, абақ-керейлердің билеушісі Қожаберген батырды паналады.Лама-Доржы қазақ билеушілерінен өзінің саяси бақталастарын қайтарып беруді талап етті. 1752 жылдың жазында ордада Орта жүз бен Ұлы жүз батырлары мен рубасыларының құрылтайы болып, онда Абылай және батырлардың көпшілігі Давациді қолдауды жақтады. Бұл шешімді қабылдау кезінде содан аз уақыт бұрын елшілікті бастап Жоңғарияда болып қайтқан және Лама-Доржы жағдайының әлсіздігін жақсы білген Төле би шешуші рөл атқарды. Қазақтардың Давациді беруден бас тартқанына ашуланған Лама-Доржы Орта жүзге Сайын-Бөлек пен Шадыр басқарған әскер жіберді. Жоңғарлар Орталық Қазақстанда көшіп жүрген үйсін, уақ және керейлердің қоныстарына шабуыл жасады. 3 мыңнан астам қазақ тұтқынға алынып, орасан көп мөлшерде мал мен мүлік қолға түсірілді. Бұған жауап ретінде Абылай Сайын-Бөлекке қарсы Давациді жіберді, оған Қожаберген басқарған абақ-керейлердің жасағын және қазақ ұлыстарында тұтқында жүрген барлық жоңғар жауынгерлерін қосып берді. Сонымен бірге ірі ауқымды соғысқа дайындық басталды, қазақ ауылдары асығыс Тобыл мен Обағанға көшіріліп, қазақ жасақтары Торғай өз-нде жиналатын болып белгіленді. 
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Саясат
Санат:Тарих
Фототропизм

**Фототропизм** - жарыққа бағытталып өсімдік мүшелерінің бір бағыттан түскен жарыққа қарай бұрыла өсуі. 

Мысалы, әдетте өсімдіктің сабағы оң, фототропты, кейбір өсімдіктердің тамырлары теріс, жапырақтары көлденең фототропты болады.

## Дереккөздер


Санат:Өсімдіктер физиологиясы
Аламан бәйге

**Аламан бәйге** — ат жарысы. Қазақтың ертеден келе жатқан ұлттық ойыны. Аламан бәйгеге 20-60, кейде одан да көп сәйгүлік қосылады. Ат 25-100 шақырым қашықтыққа шабады. Жолда өзен, көл кездесуі де мүмкін. Жарыс тәртібін бақылайтын арнаулы адамдар белгіленеді. Бәйге атына салмағы жеңіл жас балалар мінгізіледі. Аламан бәйге елге күні бұрын хабарланып, жүйрікті ерте баптауға мүмкіндік жасалады. Той (ас) иесінің шамасына қарай, 1-ден 9-ға дейін жүлде аталады. Аламан бәйге кейін ипподромдарда бастады.

## Жеңімпаздарды анықтау
Бәйгеге шабар жерде жарысқа қатысушылардың алды сызықпен белгіленген. Шабандоздар төрешінің белгісі бой-ынша сол сызықтың алдында сапқа тұрады. Бұл жерде сәйгүліктің алдыңғы тұяқтары сызықты басып немесе өтіп тұруына болмайды. Төреші жалаушасын көтеріп, «Дайын-далыңдар!» деген белгі береді. Осы кезде шабандоздар ат-тарының тізгінін тежеп, сақ тұрулары керек. «Тартыңдар!» деген командадан кейін және жалауша төмен түскенде спортшылар аттың басын жібереді.

## Шабу
Аттарды айналым бойынша жібергенде оларды сағат тілінің қозғалысына  қарсы бағытта жіберу керек. Шауып келе жатқан бір шабандоз келесісіне кедергі келтірмеуі тиіс. Алға алдыңғы аттының сырт жағынан, яғни оң жағынан орап өтуі керек. Жарыста ойын тәртібін бұзып, шауып келе жатқан аттылардың қозғалысына кедергі келтірген жағдайда спортшы сол мезетте жарыстан шығарылады. Бұл төрешілердің жіті бақылауының арқасында жүзеге асырылады. Қарақшыға (мәреге) жету. Қарақшыға жеткен соң ша-бандоздардың барлығы да жеткен жетістігіне қарай бірін-ші орын алса – бір ұпай, екінші орын алса – екі ұпай, үшінші орын алса – үш ұпай есептелінеді. Бұл жарыс жеңімпаздарын ең аз ұпай санымен анықтау жүйесі.

## Қауіпсіздік шаралары
Шабандоз атқа тіке отыруы керек. Тізгінді үнемі жинап ұстау қажет. Шабандоздың өкшесі башпайларының деңгейінен төмен болуы тиіс.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері

Санат:Мәдениет
Санат:Терминология
Әділ

**Әділ** туған жылы белгісіз (шамамен 1756 ж) — сұлтан. Әбілқайыр ханның Бопайдан туған кенже ұлы. Тарихи құжаттарда оның есімі алғаш рет хан балаларын аманатқа беру мәселесіне байланысты аталған. Аманаттағы Айшуақтың орнына Әбілқайырдың екінші әйелінен туған Шыңғыс сұлтанды жібермек болғанда, Ресей әкімшілігі тек Айшуақпен бірге туған болғанда ғана аламыз деп бұл ұсынысты қабылдамай тастаған. Саяси тартыстың объектісіне айналған Әділ сұлтан 1749 жылы  шілдеде Айшуақтың орнына аманатқа беріледі. 1770 жылы Әділ сұлтанның баласы Әкім сұлтан Хиуада хан болған. Ағасы Нұралы ханның 1756 жылы Алексей Тевкелевке жазған хатында: “... Ал, қазір бір орында тапжылмастан отырмын, өйткені Әділ сұлтанның жаны қиналып жатқанда көшіп-қонуға жағдайымыз жоқ” дегеніне қарағанда, Әділ сол жылы опат болған сияқты.

 
 

Санат: Қазақ сұлтандары
Санат: қазақстан тарихы
Санат:Төрелер
Үлкен үй

**Үлкен үй**, үлкен шаңырақ — бір атадан тараған ағайынды адамдардың әкесінің үйі. 

Қазақ халқының ежелгі дәстүрі бойынша, үйленген үлкен ұлдар отау болып шығады да, ата-анасының қолында кенже ұлы қалады. Әке үйінен еншісін алып шыққандар үшін бұл орын үлкен үй деп аталынады. Олар мұнда арнаулы сыбаға әкеліп тұрады. Алыстағы келіндері жас нәрестелі болғанда үлкен үйдегі туыстарға сәбиін көрсетіп, ілу (сыйлық) әкеледі. Ал үлкен үйдегілер бөбекке көйлек кигізіп, бәсіре (мал төлі) береді. Әулеттегі сан алуан мәселелер үлкен үйде қарастырылып, шешіледі. Дәстүрлі қазақ қоғамында ата-анасы қайтыс болғаннан кейін де ұзақ уақыт ол үй бір атаның қара шаңырағы саналады. Сол себепті де осы үйге ие болып отырған кенже баланың жолы үлкен болады. Үлкен үйді отаулар әрдайым сыйлап, ұрпағына оны қадірлетіп үйретеді.

## Дереккөздер

Санат:Қазақ мәдениеті
Санат:Отбасы
Ұлыс

**Ұлыс** —  аймақ, мекен, әкімшілік бірлік мағынасын беретін көне ''түркі'' сөзі.

Түркі-моңғол халықтарында ұлыс бірнеше мағынада айтылады. 6 ғасырда Ұлыс мекен, қала мағынасында қолданылған. Мысалы, көне түркі қолжазбаларында “*халықтан халыққа, ұлыстан ұлысқа, елден елге жүрдім*” деген сөз бар. 13 ғасырда Шыңғыс хан әрбір ұлына иелік бөліп бергенде, олар ұлыстар деп аталды. 16 — 19 ғасырларда Сібірді мекендеген буряттар мен қалмақтарда рулық бірлестіктегі әкімшілік “Ұлыс” аталған. Бұл халықтардың көшпелі тіршілігінде ұлыстар арасында жер бөлісі болған. Әрбір Ұлыс орда саналып, оны ноян биледі. Ұлыстар аймаққа, хотанға бөлінді. Ал бірнеше ұлыстың нояны тайшыға бағынды. Бұл халықтар отырықшы тіршілікке көшкенде де ұлыстың әкімшілік сақталды. Орталық Азия халықтарында ұлыс негізінен аймақ мағынасында қолданылды. Мысалы, ноғай ұлысы, он сан ноғай ұлысы. “*[[Ұлыстың Ұлы күні|Ұлыстың ұлы күні]]*” дегенде ұлыс “*аймақтың, елдің*” деген мағына берген, яғни сол елге тиесілі ең қасиетті мейрамды білдіреді.

## Дереккөздер

Санат:Феодализм
Санат:Аудандар
Санат:Орталық Азия тарихы
Санат:Моңғол мемлекеттері
Санат:Әкімшілік бірліктер
Санат:Моңғолияның тарихи аймақтары
Санат:Саха муниципалдық құрылысы
Санат:Ресей әкімшілік бөлінісі
Аламан соғысы

**Аламан соғысы** — бүкіл халық қатысқан үлкен соғыс; елге жау шапқанда халық болып атқа қонып, жаппай соғысу.

## Дереккөздер


Санат: Әскери іс

Санат:терминология
Үлкен Ұласты

**Үлкен Ұласты** – Ертіс алабындағы өзен.

## Географиялық орны
Қазақстан (Шығыс Қазақстан облысы Зайсан ауданы) мен Қытай аралығындағы шекара бойымен ағып өтеді.

## Бастауы
Сауыр жотасының солтүстік-шығыс беткейіндегі Мұзтау тауының (3816 м) етегіндегі бұлақтан басталып, Кіші Ұласты өзенін қосып алып, шекараны бойлай ағып отырып, Зимунай ауылынан (Қытай аумағында) солтүстік-батыста 14,5 км жерде Айғырқұмға (Бозайғырқұм) сіңеді.

## Гидрологиясы
Қыратты жермен ағады. Аңғар беткейі тік, кей жері жақпартасты. Жайылмасы сол жағалауында, ұзындығы 67 км, ені 40 м-ге жетеді. Жауын-шашын, аздап жер асты суымен толығады. Мамыр — шілде айларында суы мол. Орташа жылдық су ағымы сағасы тұсында 1,30 м3/с.

## Дереккөздер

Санат:Ертіс су алабы
Санат:Зайсан ауданы өзендері
Санат:Қытай өзендері
Мемлекеттік реттеу

**Мемлекеттік реттеу** – мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық өмірге қатысу нысандарының бірі, мемлекеттің жалпы мемлекеттік ресурстарды бөлуге және үйлесімділікті қалыптастыруға тікелей немесе жанама түрде ықпал етуі. 
*Нарықтық* және *корпоративтік* реттеумен қатар қазіргі шаруашылықты экономикалық реттеу жүйесінің құрамдас нышаны болып табылады. 
Қазіргі кезде *әкімшілік* және *құқықтық* реттеу, *тікелей* және *жанама* экономикалық реттеу түрлері қолданылып жүр. 
* ***Әкімшілік реттеуге*** *үлестеу*, *контингенттеу*, *лицензиялау*, *бағаны*, *табысты*, *валюта бағамын*, *есептеу пайызын*, т.б. бақылау шаралары жатады. 
* ***Құқықтық мемлекеттік реттеу*** *азаматтық* және *шаруашылық* заңдар негізінде осы заңдармен белгіленетін нормалар мен ережелер жүйесі арқылы жүзеге асырылады. 
* ***Тікелей экономиканы реттеуде*** *секторларды*, *салаларды*, *аумақтарды*, *кәсіпорындарды* өтеусіз қаржыландырудың алуан түрлері пайдаланылады. Бұған *қарыз*, *демеуқаржы*, *жәрдемақы*, *бюджеттен* және *бюджеттен тыс қорлардан* төленетін үстеме *ақы*, *арнаулы қаржы*, *жеңілдікті несие* және *салық жеңілдіктері* жатады. 
* ***Жанама экономиканы реттеуде*** *несие-ақша*, *[[салық]]*, *амортизация*, *[[валюта]]*, *сыртқы экономика*, *кедендік-тарифтік саясаты* сияқты тетіктер пайдаланылады. Осы тетіктердің көмегімен экономика мүдделер мен ынталандыруға әсер ете отырып, мемлекет тікелей өндіріс пен тұтынудың өзіне емес, шаруашылық жүргізуші субъектілердің өндірушілер мен тұтынушылар ретіндегі іс-әрекетіне ықпал жасайды. 
1930 – 1970 жылдары кейнстік пос-тулаттарға негізделген жаңа мемлекеттік реттеу пайда болды. Мысалы, *индикативтік* және *стратегия жоспарлау*, *жаңа қаржылық бюджеттік тетік қалыптастыру, экономиканы тұрақтандыру, жұмыспен қамту, кезеңдік ауытқуларды жұмсарту* сияқты тәсілдер пайдаланылды. 
Қазіргі заманда ғылыми техника реттеу үдерісі жүріп жатыр. Ол мемлекеттік реттеудің *“қатаң”* амалдарынан *“жеңілдеу”* амалына немесе тікелей әсер ететін әдістерден жанама әсер ететін әдістерге көшу арқылы жүзеге асырылуда. Қазақстанда нарыққа өту барысында экономика тетіктерді қалыптастыру мемлекеттік реттеудің басты шарты болды. Мұндай шараларға елде жүргізілген баға мен сыртқы сауданы *ырықтандыру, жекешелендіру, ақшаны* және *банктерді реформалау, валютаны реттеу* және *қатаң қаржы-несие саясатын жүргізу, жеке меншікті кеңінен енгізу, кәсіпорындарды сауықтыру, институционалдық өзгерістер жасау* сияқты амалдарды жатқызуға болады.

## Дереккөздер


Санат:Басқару
Санат:Саяси тәртіптер
Үлкен өсек суару жүйесі

**Үлкен өсек суару жүйесі**, Алматы облысы Панфилов ауданында 1958 жылы іске қосылған. 

894 га жерді суарады. Бастауын Өсек өзені жағасындағы тоғаннан алады. Арнасы мен арықтарының жалпы ұзындығы 22,2 км. Олардың бойында 12 гидротехникалық қондырғы бар.

## Дереккөздер


Санат:Панфилов ауданы географиясы
Санат:Қазақстан суару жүйелері
Ұлысбегі

**Ұлысбегі**, Ұлыбек — Моғолстан мемлекетіндегі жоғарғы лауазым. Ұлысбегі мемлекетте ханнан кейінгі адам болған. Ішкі және сыртқы саясатта ханға ақыл-кеңес беріп отырған. Бахр әл-Асрар шығармасында Моғолстанда мемлекет басқаруға ханға дулат тайпасының әмірлерінен тағайындалатын Ұлысбегі көмектесіп отырғандығы жазылған. Моғолстанда хандардың және мемлекеттің бірден-бір тірегі әрі ұйтқысы ұзақ уақыт бойы дулат тайпасы мен оның көсемдері болды. Елге сіңірген қызметтеріне орай Моғолстанның шағатайлық хандары бастапқыда дулат билеушілеріне жеті “артықшылықтар” берсе, кейін Тоғылық Темір мен Қызыр Қожа хандар тұсында олардың саны он екіге жеткен. Дулат билеушілері Моғол ұлысының әмірі саналған. Ұлысбегі мансабы ұрпақтан ұрпаққа өтіп отырды. Хан жарлығы ханның және Ұлысбегінің мөрлерімен бекітілді. Ұлысбегі мөрі хан мөрінен төмен тұрған.

## Дереккөздер

Санат:Лауазымдар
Санат:Моғолстан
Үлкен тұзды көл

thumb|right|200px|Үлкен тұзды көл
**Үлкен тұзды көл** () — Үлкен Алап қыраты мен Сеңгір таулары аралығындағы 1282 м биіктікте, АҚШ-тың батысында орналасқан ағынсыз, тұйық тұзды көл. 

Плейстоцендегі тұщы Бонневилл көлінің қалдығы. Көлдің ауданы түсетін жауын-шашын мөлшеріне байланысты 2,5 мың км2 -ден 6 мың км2-ге дейін өзгеріп отырады. 

Орташа тереңд. 4,5 — 7,5 м, ең терең бөлігі 13 — 15 м. Тұздылығы 137‰ (деңгейі төмен кезде 300‰). 1916 жылы тұздарды өнеркәсіпте қолдану мақсатында (натрий, магний, бром т.б. тұздар) пайдалана бастады. Химиялық құрамы 1936 жылдан тұрақты; 1959 жылы көл екіге бөлінген (бөгет тұрғызып, т. ж. салынды), оңтүстік бөлігі Бэр, Джордан, Уибер өзендерінің суымен толығып тұрады (судың минералд. 6 — 7 м тереңдікте 130 — 150 г/л, одан төменде 240 — 280 г/л); солтүстік бөлігі булану алабының қызметін атқарады (минералд. 334 — 345 г/л). Тұзының жалпы қоры 6 млрд. т. Шығыс жағалауында ірі қалалар Солтүстік-Лейк-Сити, Огден орналасқан. 

Көлді Оңтүстік Тынық мұхиттық т.ж. (ұзындығы 40 км болатын дамба үстімен) қиып өтеді.

## Дереккөздер


Санат:АҚШ көлдері
Санат:Юта көлдері
Санат:Солтүстік Американың ағынсыз көлдері
Санат:Үлкен Алап
Есет батыр ауылы

**Есет батыр ауылы** (2017 жылға дейін — *Ақарық*) — Қызылорда облысы Жалағаш ауданындағы ауыл, Аламесек ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы - Жалағаш кентінен оңтүстікке қарай 40 км жерде, Аламесек көлінің жағасында орналасқан. 

## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 2705 адам (1369 ер адам және 1336 әйел адам) болса, 2009 жылы 2295 адамды (1183 ер адам және 1112 әйел адам) құрады. 

## Тарихы
Іргесі 19 ғасырдың ақырында қаланған. 1928-1930 жылдары аудан орталығы болды. 
Жері құнарлы, шөбі шүйгін, балық, аң-құсы мол болғандықтан бұл аймақтың халқы ашаршылыққа ұрынбаған. Шымбай, Төрткүл, Қазалы уездерінің саудагерлері Аламесекте сауда жәрмеңкелерін өткізіп, “Жаңа базар” аталып кеткен. 1900 жылы Аламесекте 220 үйдей қазақ, 50-60 үй өзбек, 20-30 үй ноғай тұрған. 2 сыныптық орыс-қазақ түземдік мектебі (1898), кірпіш зауыты (1903), қасапхана жұмыс істеді. 1925 жылы Аламесек болысына 44 ауылды кеңес қарады. Аудан орталығы болып тұрған кезде мектеп, интернат, почта, аурухана, кітапхана, клуб, астық қабылдау пункті жұмыс істеді. Аламесек МТС-ы ұйымдастырылды. 1932-1933 жылдары Тереңөзек ауданының (қазіргі Сырдария ауданы) жетім балалар үйі, 1941-1944 жылдары Украина мен Белоруссиядан әкелінген балалардың мектеп-интернаты болды. Аламесек көліне құятын сулар бөгеліп, көл табаны құрғаған соң, Аламесектен ел еріксіз көшіп кетті. 

## Қазіргі жағдайы
1996 жылға дейін күріш өсіретін «Ақарық» кеңшарының орталығы болып келді. Кеңшар негізінде Аламесекте және округке қарайтын Жаңадария ауылдарында ЖШС және шаруа қожалықтары ұйымдастырылған.

## Дереккөздер

Санат:Жалағаш ауданы елді мекендері
Ұлытау марганец кенді ауданы

**Ұлытау марганец кенді ауданы** - Қарағанды облысының батыс бөлігінде орналасқан. 

## Геологиялық құрылымы
Құрылымдық жағынан девон түзілімдерімен жабылған Ұлытау-Арғанаты мегантиклинорийінің шөккен бөлігін және онымен шекаралас жатқан Сарысу-Теңіз жақпартасты қатпарлы алқабының бір бөлігін қамтиды. Ұлытау-Арғанаты мегантиклинорийі меридиан бағытында созылған кембрийге дейінгі қатпарлар мен төменгі палеозойдан түзілген күрделі қатпарлы құрылыс болғандықтан Сарысу-Теңіз жақпартасты қатпарлы алқабымен бірігіп, геосинклиндік каледон іргетасын құрайды. Девон, карбон, пермь түзілімдері каледон мен герциннің орогендік және субплатформалық герцин кешендерін құрап, төменгі түзілімдерді жауып жатады. Мегантиклинорий ортаңғы және жоғарғы девонның қалың континенттік түзілімдерінен тұратын Тамды-Шағырлы квазисинклинорийі, Арғанаты және Қарсақпай көтерілімдері мен Ұлытау, Есқұла күмбездеріне жіктеледі. Бірнеше стратиграфиялық горизонттарда орналасқан, генезисі жағынан әр түрлі марганец кенбілінімдері квазисинклинорийдің оңтүстік бөлігін алып жатыр.  Барлық кен орындар (Жезді, Аралық, Жақсықотыр) мен кенбілінімдер (Ақтас, Сарыадыр) төменгі фаменнің қызыл түсті конгломерат-құмтас түзілімдерінде орналасқан. Кендену ірі сынықты фациялар мен түзілімдер қалыңдығы азайған телімдерінде жатыр. Жезді типіндегі бұл кен орындары жанартаутекті-шөгінді жолмен түзілген.

## Кенді ауданның зерттелуі
А.Г. Богданчиков, А.С. Богатырев, Д.Д. Топорков, Е.А. Немов, В.Я. Ушаков,
Х.Г. Шаңгереев. Геологиясы мен заттық құрамын зерттегендер: А.Г. Бетехтин, Ф.В. Чухров, А.А. Максимов, А.И. Наливкин (1928-1958 жылдары), т.б. жүргізген. 

## Дереккөздер

Санат:Қарағанды облысы кен орындары
Үй қоянын өсіру

**Үй қоянын өсіру** — ет, тері, түбіт алу мақсатында қоян өсіретін мал шаруашылығының бір саласы. 

Қазақстанда жеке үй шаруасында үй қоянын өсіру 1927 — 29 жж. өріс алды. 1970 ж. қоян өсіруші әуесқойлардың ұйымы құрылып, олар жеке адамдардың тұқымдық қоян, азық, зоотехникалық-малдәрігерлік көмек алуларына көмектесті. Үй қояндары өсімтал. Ересек ұрғашы қоян бір жазда 3 — 4 рет (30 күнде бір рет) көжектеп, жылына 40-қа дейін көжек береді. Көжектері тез жетіліп, 4 — 5 айлық кезінде шағылысады. Жылына бір ұрғашы қояннан 60 — 70 кг ет, 1,5 кг түбіт алынады. Қоянның еті дәмді, тез қорытылатындықтан жас балаларға, кәрі адамдарға және асқазан, бауыр ауруларына өте пайдалы. Терісі жеңіл, жылы, әдемі болады. Оны өнеркәсіпте кеңінен пайдаланады. Түбітті тұқымынан жылу өткізгіштігі меринос қойының ең жақсы жүнінен кем түспейтін жіңішке, жұмсақ түбіт алынып, әр түрлі тоқыма бұйымдары дайындалады. Жеңіл терісінен аяқ киім, галантерея бұйымдары, құлағы мен табанынан желім, қарнынан ұлтабар ферменті жасалады. Ғылыми-зерттеу мекемелерінде үй қоянын зертханалық жануар ретінде әр түрлі тәжірибелер жүргізуге пайдаланады. 
Қоянның етті-терілі тұқымдарына: кеңес мардері, шиншилла, шампань, т.б. жатады. Етті тұқымдарына: үлкен ақ қоян, үлкен сұр қоян, күміс түсті, қара қоңыр, үлпілдек жүнді ақ қоян, т.б., түбітті қояндарға татар қояны және ангор қоянын жатқызады. Ү. қ. ө. гигиенасы — үйшіктерін құрғақ, суық желден таса жерге орналастыру, жаз айларында ұрғашы қоян жатқан жер желдетіліп тұруы, астын үнемі тазалап тұру қажет. [

## Дереккөздер

Санат:Үй тұрмысы
Санат:Мал шаруашылығы
Алания

**Алания** — Солтүстік Кавказдың орталық бөлігінде 9-13 ғ-да болған мемлекет. Өздерін ирондар, византиялықтар, аландар, грузиндер, остар деп атаған алан тайпалары б.з. 1-ші ғ-ында Солтүстік Каспий, Дон өңіріндегі сармат қоныстарынан бөлініп, Азов (Азу) т-нің маңы мен Солтүстік Кавказға келіп қоныстанған. 372 ж. аландарды ғұндар жаулап алды. Аландардың бір бөлігі ғұндармен бірге “Халықтардың ұлы қоныс аударуына” қатысты, Галлия, Испания арқылы Солтүстік Африкаға дейін жетті. Ал олардың екінші бөлігі Солтүстік Кавказдың орталық бөлігіне орнықты. Онда аландар мен жергілікті Кавказ тайпаларының бірлестігі пайда болды. Бұл бірлестікті аландар басқарғандықтан византиялықтар оны Алания деп атаған. 8-9 ғ-да Алания Хазар қағандығының құрамында болып, одан 9 ғ-дың соңы — 10 ғ-дың басына қарай бөлініп шығып, өз мемлекетін құрған. Алания Хазарияның Византиямен сыртқы байланыстарында маңызды рөл атқарды. 10 ғ. Аланияға Византиядан христиан діні енді. Аландардың жартылай отырықшылыққа көше бастауы нәтижесінде қалалар пайда болды. Археологиялық қазба жұмыстары аландардың бірнеше қаласы болғандығын айғақтап отыр. Аланияның астанасы Магас қаласы болды. Мемлекет басшысы “кэркундедж” деп аталды. Елдегі бар билік әскери ақсүйектер — “богаторлар” (батырлар) қолында болған. Шыңғыс хан құрған империя жасақтарының 1237 — 39 ж. шапқыншылығы Аланияның құлауына себепші болды. Магас қаласын қоршауды Мөңке хан басқарды. Қаланы қорғау кезінде 270 мыңнан астам аландықтар қаза тапты. Алания құлағаннан кейін 14 ғ-да аландар арасында ислам діні тарай бастады. Қазіргі осетиндер аландардың үрім-бұтағы болып есептелінеді.

## Дереккөздер
Қазақ ұлттық энциклопедиясы

Санат:Тарихи мемлекеттер
Санат:Солтүстік Кавказ
Ұлытау — Үлкен Қаратау қатпарлы жүйесі

**Ұлытау**, Үлкен Қаратау қатпарлы жүйесі — Қазақстан облысының батыс бөлігіндегі геологиялық құрылым. Ұзындығы 1500 км-ге созылған. Ұлытау — Үлкен Қаратау қатпарлы жүйесін алғаш академик Н.Г. Кассин анықтап, зерттеген (1934 ж.). 1971 ж. В.Ф. Беспалов оған Көкшетау мегаантиклинорийінен басталып, Орталық Қазақстан, Үлкен және Кіші Қаратау, Орталық Тянь-Шань арқылы шығысқа созылып жатқан Ұлытау — Орталық Тянь-Шань қатпарлы жүйесі деген ат берді. Бұл жүйенің құрамына Көкшетау, Ұлытау, Үлкен Қаратау, Талас, Мақпал антиклинорийлері және Байқоңыр, Кіші Қаратау, Қалмақкөл синклинорийлері кіреді. Жүйенің құрамында байкалдық, каледондық және герциндік үстемеленген ойыстар кешені байқалады. Байкал кешені антиклинорийлер ядросын қосып, ішінара екі қабатқа бөлінеді: төменгі (бектұрған сериясының шөгінділері) және жоғарғы (аралбай және қарсақпай сериясының шөгінділері). Төменгі қабат граниттенген және натрийлік метасоматоздану нышандары бар терең метаморфтанған тау жыныстарынан (амфиболиттер, тақтатасты слюдалар, гнейстер, кварциттер), ал жоғарғы қабат терригенді-метадацит-риолит-базальтты және темірлі-кварцит-вулканитті формациялардан тұрады. Каледондық кешен көбінесе карбонат-кремнийлі-көмірлі формациялардан (байқоңыр, құрым, шынсай свиталары) тұрады. Аймақта көлбеу мен ығысу типтес құрылымдар кең таралған. Олардың ішіндегі ең ірісі ұзындығы 800 км, қанаттарының жылжуы 100 км-ге дейін жететін Бас Қаратау ығысуы болып саналады. Жүйе кен орындарына өте бай: темір кені (Қарсақпай кен тобы), ванадий (Баласауысқан, Құрымсақ, Жабағылы), фосфорит (Жаңатас, Ақтас, Ақсай, Шолақтау), қорғасын-мырыш (Мырғалымсай, Ащысай, Шалқия), алтын (Күмісті, Жолбарысты, Тобылғысай, Увальное, Мийке). Бұл кен орындары кешенді болып есептелінеді. Себебі құрамында Ba, Au, Ag, Cu, Zn, Mo, Ta, т.б. қоспалары бар. 

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Геология
Санат: Тарих
Алаң

**Алаң** — қоғамдық құрылыстардың орталығындағы, қала немесе кент көшелерінің құрамына кіретін біртұтас сәулеттік ашық жер. Көлемі мен пайдалану шарты бойынша, қаланың орт. алаңы, театр алаңы, стадион алаңы, құрылыс алаңы т.б. болып бөлінеді. Құрылыс алаңы деп құрылыс жүріп жатқан жерді айтады. Алаң көне шығыс елдерінде ертеден жобаланып салынған. Мысалы: Париждегі атақты Марс алаңы көне Гераттың атақты жабық базары орналасқан алаңына ұқсатылып жобаланған. Алматы қаласындағы Республика алаңы, Қарағанды қаласының Орталық алаңы т.б. бірегей сәулет ансамбльдер болып табылады.

## Дереккөздер


Санат:Сәулет және құрылыс
Үлкен Шаған

нобай|орта|1200px| '''Үлкен Шаған ауылына қош келдіңіз!'''

 
**Үлкен Шаған** — Батыс Қазақстан облысы Бәйтерек ауданындағы ауыл, Көшім ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталық - Перемётное ауылынан оңтүстік-шығысқа қарай 42 км жерде, Жайықтың Көшім тармағы бойындағы қамыс, құрақ, аралас боз, бетеге, т.б. әр түрлі шөптесін өсімдіктер өскен шалғынды қоңыр, қызғылт қоңыр топырақты құрғақ далалық белдемде орналасқан.
нобай|солға|200px|Үлкен Шаған ауылы  нобай|солға|200px|Үлкен Шаған ауылы 
     
## Халқы
1999 жылы тұрғындар саны 1571 адам (734 ер адам және 837 әйел адам) болса, 2009 жылы 1562 адамды (755 ер адам және 807 әйел адам) құрады.

2021 жылғы санақ қорытындысы бойынша 1503 адамды (750 ер адам және 753 әйел адам) құрады.

## Тарихы
1961-1997 жылы “Көшім” астық өсіру кеңшарының орталығы болған. Оның негізінде 1997 жылдан Үлкен Шағанда және округке қарасты Ақсу, Колесово, Көшім, Кіші Шаған елді мекендерінде ЖШС-тер мен шаруа қожалықтары жұмыс істейді.

## Дереккөздер

Санат:Бәйтерек ауданы елді мекендері
Санат:Жайық казак әскерінің тарихи елді мекендері
Алапа

**Алапа** (алафа) —  
# Тұрақты қызметтегі әскердің ат-көлігіне хан, мемлекет тарапынан беріліп отырған азық. Халықтан салық түрінде жиналған. Көшпелі оғыздарда, Салжұқ мемл-де тұрақты әскерге бөлінетін азық-түлік “алафа-улафа”, әскер жалақысы “нафака” деп аталды. Қазақ ауыз әдебиетін де Алапа сөзі азық мағынасында қолданылған. Бұл сөздің тілімізде сақталуы ежелгі қазақ елінде де тұрақты әскерге мемл. азық-түлік беріп отырғанын көрсетеді.
# Олжа, пайда, табыс. “Егін жақсы шықса, халыққа үлкен алапа” (мәтел). Ерте заманда жаудан түскен олжа “алапай”аталған. Алапа сол көне ұғыммен түбірлес.
# Пара, алым, ауыз бастырық. “Алапаға қызықпа” дейді халық. 
# Ескі әдет-ғұрып бойынша берілетін кәделі сыйлық, жөн-жоралғы. Бұрын қыз ұзатқанда күйеу қосшыларынан әйелдер Алапа алатын кәделік салт болған.

## Дереккөздер


Санат:терминология
Үлкен Шошқалы

**Үлкен Шошқалы** – Есіл алабындағы көл. 

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Тимирязев ауданы жерінде. 

## Гидрографикасы
Көл теңіз деңгейінен 162,8 м биікте жатыр. Аумағы 7,41 км2, ұзындығы 3,4 км, енді жері 2,8 км, жағалауының ұзындығы 13,6 км. Түбі тегіс, саз батпақты шөгінділер басым. Суы ащы. Жаз бен күз айларында мұнда алуан түрлі құстар жиналады.

## Дереккөздер

Санат:Тимирязев ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы көлдері
Ұлық

**ҰЛЫҚ** — әкім, төре, билеуші. Көне түркі тілінде “ұлы”, “ұлылық” деген мағынада қолданылған. Таптық қоғамның пайда болуына байланысты жекелеген иеліктерді, не болмаса тайпалық одақтарды билегендерді де Ұлық деп атаған. *Мысалы, үйсін тайпалық одағының бастығы гуньмо (ұлы бек).*
## Ciлтемелер :
«Қазақстан»: Ұлттық энцклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 жыл. ISBN 5-89800-123-9, IX том

Санат:Терминология
Санат:Тарих
Үлкен Шыған

**Үлкен Шыған** — Жетісу облысы Панфилов ауданындағы ауыл, Үлкен Шыған ауылдық округі орталығы.

## Географиялық орны
Аудан орталығы – Жаркент қаласынан шығысқа қарай 5 км-дей жерде, бұйырғын, жусан, баялыш, т.б. шөптесін өскен сұр, қиыршықты сұр топырақты құрғақ дала белдемінде орналасқан.

## Халқы

## Тарихы
Үлкен Шыған 1970-1996 жылы жеміс-жидек өсірумен айналысатын Панфилов кеңшарының орталығы болған. Үлкен Шығанда және округке қарасты Ақкент, Қырыққұдық, Кіші Шыған ауылдарында ӨК құрылды. Үлкен Шыған арқылы халықаралық маңызы бар Жаркент - Қорғас автомагистралі өтеді.

## Дереккөздер

Санат:Панфилов ауданы елді мекендері
Ұлыкөл

**Ұлыкөл** — Есіл алабындағы тұщы көл.

## Географиялық орны
Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов ауданының Березовка ауылынан солтүстік-батысқа қарай 5 км жерде, теңіз деңгейінен 235,3 м биіктікте жатыр.

## Гидрографикасы
Аумағы 19,1 км 2, ұзындығы 5,6 км, ені 4,3 км, жағалауының ұзындығы 16,8 км, ең терең жері 3,2 м. Жағасы көбіне құлама жарлы болып келеді, оңтүстік-батысы мен солтүстік-батыс жағасы жайпақ. Түбі тегіс, сазды. Қар және жауын-шашын суымен толығады. Су жиналатын алабының 30%-ы жыртылған, қалған бөлігіне бетегелі-жусанды шөптесін өсімдіктер өскен. Көл суын маңындағы шаруашылықтар пайдаланады.

## Дереккөздер

Санат:Ғабит Мүсірепов ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Үлкен Юган

**Үлкен Юган** — Обь өзенінің сол саласы, Ресейдің Түмен облысындағы өзен. Ұзындығы 1063 км, алабының ауданы 34, 7 мың км². Басын Васюгань батпағынан алып, Батыс Сібір жазығының орталық бөлігімен ағады. Негізгі оң саласы — Кіші Юган. Угут селосы тұсындағы орташа су ағымы 143 м3/с. Қазан — қараша айларынан сәуір — мамыр айларына дейін мұз құрсанып жатады. Үлкен Юган алабында жалпы ауданы 545 км² болатын 7,5 мыңнан астам көл бар. Сағасынан 457 км-ге дейін кеме жүзеді.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Түмен облысы өзендері
Ұлы жазықтар

thumb|Миссисипи өзені
**Ұлы жазықтар** () - Оңтүстік Канаданы алып жатқан, Сеңгір таулары мен Миссисипи өзенінің арасындағы кең алқапты қамти отырып, оңтүстікке қарай созыла түседі. 

АҚШ-та Ұлы жазықтарда Солтүстік Дакота, Оңтүстік Дакота, Монтана, Вайоминг, Колорадо, Небраска мен Канзас штаттары, сондай-ақ неғұрлым оңтүстік штаттар: Оклахома, Нью-Мексико мен Техас орналасқан. Өте ежелгі заманда Ұлы жазықтардың көпшілік бөлігін ішкі теңіз алып жатқан, шөгінді жыныстар жер бетінің астында горизонталь қабаттар түзеді. Климатына Тынық мұхиттан желмен келетін ылғалды жібермейтін Кордильера таулары үлкен әсер етеді. Қыста қар аз түседі, жазы құрғақ, нөсер жауындар сирек жауады, күшті желдердің әсерінен шаңды дауылдар болып тұрады.
thumb|left|Солтүстік Дакотадағы бизон ескерткіші

Бұрынғы замандарда Ұлы жазықтар жалпы саны 50 млн-нан асатын бизондардың алып үйірлері жайылып жүрген, дүние жүзіндегі Ұлы далалардың бірі болған. Бұл далалардың даңқы құнарлы топырағымен шықты, ол XIX ғасырдың басынан бастап қарқынды түрде жыртыла бастады. Ұзақ жылдар бойы жыртқыштықпен пайдалану және шаңды дауылдар топырақтың эрозияға ұшырауына әкеп соқты. Алайда шаруашылықтың қазіргі заманғы технологиясы мен суландырудың нәтижесінде солтүстік америка далалары қыруар мал үшін жайылым, сондай-ақ бидай, қара бидай, арпа тәрізді дақылдар мен жоңышқа себілетін егіс даласы ретінде тиімді пайдаланылуда. Мұнда дүниежүзілік нарыққа шығарылатын бүкіл астықтың 75%-дан астамы өсіріледі. Дегенмен бұл аграрлық штаттарда өнеркәсіптің дамуы мен пайдалы байлықтарын өндіруге де үлкен көңіл бөлінеді. Мысалы, Оңтүстік Дакотадан алтын өндіріледі, ал Солтүстік Дакота, Небраска мен Канзаста мұнай мен газдың ірі кен орындарын игеру жұмыстары жүргізілуде.

## Дереккөздер

Санат:АҚШ үстірттері
Санат:Канада үстірттері
Санат:Ұлы жазықтар
Үлпершек

**ҮЛПЕРШЕК** — 
* біріншіден,  ұлттық тағам. Мал жүрегінің сыртындағы қапшығы Улпершектен қазақтар дәмді тағам дайындаған. Оны дайындау үшін екі жағындағы құлақшаны кесіп алып қаны әбден сорғыған жүректің жіңішкелеу жағын тіліп, ішіне ұсақтап туралған ет пен іш май тығылады. Содан соң тілінген жағы мұқият тігіледі. Қазанға салып үстіне су құйып, тұз қосып қайнатады. Суығаннан кейін қиялап турап табаққа салып, бетін көк жуамен әсемдейді. 
* екіншіден, Қазақ қолөнерінде қолданылатын өрнек түрі. Пішіні үлпершекке ұқсас.
## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Асхана
Санат: Тағамдар
Ұмытшақтық

**Ұмытшақтық**, **ұмыту** — меңгерілген материалдың еске түсуі және қайта жаңғыру мүмкіндігінің біртіндеп кемуімен сипатталатын процесс. Ұмытшақтықты алғаш рет Г.Эббингауз зерттеп (1885 ж.), адам жадының уақытқа тәуелділігін тәжірибелік тұрғыда анықтады. Бұдан кейінгі зерттеулер ұмыту процесі есте сақталатын материалдың көлеміне, оның мән-мазмұны мен ұғынылу дәрежесіне байланысты жүргізілді. Қайсыбір материалды еске түсірудің мүмкін еместігі оның мүлдем ұмытылғандығын білдірмейді: материалдың нақты нысаны ұмытылады, бірақ оның субъект үшін мәнді мазмұны сапалық өзгерістерге ұшырап, субъектінің тәжірибесіне қосылады. интерференциялық теорияларға сәйкес, ұмыту практивтік және ретроактивтік интерференцияның ықпалымен жад ізінің өшірілуінің салдары болып табылады. Р.Аткинсон зерттеуі бойынша ұзақ мерзімдік жад мәңгі, ал ұмыту былайша болады: еске түсірудің кілті сынама (айтып жіберетін) ақпарат болып табылады, осының арқасында ұзақ мерзімдік жадтың қоймасында тиісті іздеу жинағының белсенділігі күшейеді: сынама ақпараттың лайықты таңдалмауы және одан кейінгі сәтсіз қайта жаңғырту (көлемі үлкен іздеу жинақтарын тудырады) да осал, өйткені ұмытудың барлық феномендерін түсіндірмейді. Қазіргі уақытта жадтың ұмыту феноменін түсіндіретін психологиялық теорияның жасалу келешегі дәстүрлі іздер доктринасымен байланысты емес, жад туралы осы сөздің өз мағынасындағы іс-әрекет ретіндегі түсінікпен байланысты.

## Дереккөздер


Санат:Медицина
Санат:Психология
Гаусс-Лаплас үлестірілуі

## Гаусс-лаплас үлестірілуі
**Гаусс-лаплас үлестірілуі** — қалыпты үлестірілудің бір түрі. Қалыпты үлестірілуК. Гаусстың (1809) және 1812 ж. француз математигі П. Лапластың (1749 — 1827) қателер теориясы мен ең кіші квадраттар тәсілі жөнінде жүргізген зерттеулеріне байланысты пайда болды. Мыс., К. Гаусс астрономия және геодезия есептері үшін қателер теориясын зерттеу нәтижесінде кездейсоқ шамалар қателерінің ықтималдық тығыздығы үшін мына функцияны тапты: 
,   ї>0.
Ал П. Лаплас ол үшін мынадай интеграл (Лаплас функциясын) өрнегін алды: .

## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том
Гаусс теоремасы

thumb| right
**Гаусс теоремасы**, электр динамикасында — электр статикасының S тұйық бет арқылы өтетін электр индукциясының (D) сол бетті қамтитын көлем (V) ішіндегі зарядқа (Q) пропорционалдығын тұжырымдайтын негізгі теоремасы.




мұндағы 
* \Phi_\mathbf{E}\equiv\oint\limits_S\mathbf{E}\cdot\mathrm{d}\mathbf{S} — тұйық S бет арқылы өтетін электр өрісі кернеулігінің ағыны.
* Q — S беті қамтып тұрған көлем ішіндегі толық заряд.
* \varepsilon_0 — электр тұрағы.
Бұл өрнек теореманың интегралдық түрі.

**Ескерту*: кернеулік векторының ағыны беттің ішіндегі үлестіріліміне (зарядтардың орналасуына)  байланысты емес.

Дифференциалдық түрінде Гаусса теоремасы былай жазылады:




Мұндағы \rho — еркін зарядтың көлемдік тығыздығы (орта бар кезде — еркін және байланысты зарядтар қосындысының тығыздығы), ал \nabla — набл операторы.
Бұл формула электр магниттік өріс үшін Максвелл теңдеулерінің 4-сінің интегралдық түрі және ол электр зарядының электр өрісінің көзі екендігін дәлелдейді.

## Дереккөздер
“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Электродинамика
Аластау

**Аластау** — дәстүрлі тәңіршілдік дүние-танымнан, отқа табынудан қалған ырым. Мақсаты - көз, тіл тигенді қайтару, ауру-сырқау, індет-кесел сияқты жамандықтарды, үйді бәле-бетерден аластау арқылы тазалау. Ол екі түрлі мәнде — ел аумағын, мал өрісін, мекен-жайды кесір-кесапаттан сақтау үшін және адам мен малды ауру-сырқаудан айықтыру үшін қолданылған: 
# ежелгі қазақтар отты тазалық иесі, зұлымдыққа қарсы тұратын құдіретті күш, киелі нәрсе санаған. Б.з. 4 ғ-ында Византия елшісі Земархты, кейіннен Еуропа елшілерін дала жұртының от арасына өткізіп, “тазартып” қарсы алғандығы көне Қазақстан туралы жазылған саяхатшылар еңбектерінен белгілі. Сондай-ақ, қазақтар қыстаудан-жайлауға, жайлаудан-қыстауға қоныс аударарда көш керуенін лаулап жанған екі оттың арасынан айдап, “алас-алас, әр пәледен халас” (араб. — арылу, бостандық алу; төлеу, өтеу) деп дуалаған. Жаңа үйге қоныстанарда бөлменің бұрыш-бұрышына от жағып, немесе адыраспан, арша тәрізді емдік қасиет мол өсімдіктердің түтінімен бәле-бәтірді Аластау салты қазіргі кезге шейін сақталған;
# жамандық наным-сенімді ұстанған ежелгі қазақтар адам мен малға тиетін індет атаулының иесі, яғни, құдайы — “бәдік” деп түсінген. Бақсылар от айнала қобыз тартып, сарнау айтып, мал-жанның кеселін Аластауға, жансыз нәрселерге көшіруге тырысқан. Жауыздық пен кесапат кесік (Аңғырат —Майныу) жоқшылық пен ізгілік иесімен, (Ақұра-Мазда) көмегімен жеңіп шығуға болады деп ұғынған. Бәдік айтып, ауруды Аластау нышандары ауыз әдебиетінің нұсқаларында мол ұшыратады. Мыс., “Айт дегеннен айтамын-ау бәдікті, Қара мақпал тоным тозды әдіпті, от оттамай, су ішпей жата берсе, Бәдік емей немене бұл кәдікті. Көш! көш, көш!…” Сонымен қатар аурудан өлген малдың басын сырлап, адам мен жан-жануардың аяғы баспайтын жерге көміп тастау немесе сырқат адамды күн батарда далаға алып шығып, су бүркіп, от айналдырып Аластау ырымы да бар.

## Дереккөздер


Санат:Мәдениет
Санат:Терминология

Санат:Қазақ салт-дәстүрлері
Үлкен Шабақты

**Үлкен Шабақты** — Көкшетау қыратының солтүстік етегіндегі орналасқан тектоникалық көл. Теңіз деңгейінен 301,6 м биіктікте.

## Географиялық орны
Ақмола облысының Бурабай ауданы жерінде.

## Гидрографикасы
Су айдыны 25,5 км2, ұзындығы 8,3 км, ені 5,1 км, орташа тереңдігі 10,8 м, ең терең жері 33,3 м. 

Аумағы 1900 га, орташа тереңдігі 10 м, ең терең жері 24 м. Су жиналатын алабының (150 км2). Суы қарашаның ортасында қатады, мұздан 15-25 мамырда арылады. Көктемде еріген қар, жаңбыр және жер асты суымен толығады. Суы тұщы, ауыз суға, т.б. шаруашылық қажеттеріне пайдаланылады. Минералдылығы жазда 550 — 750 мг/л-ден қысқа қарай 1000 мг/л-ге дейін өзгереді.

## Жер бедері
Оңтүстік бөлігі Көкшетау қыратында, қалған бөлігі ұсақ шоқылықта жатыр. Оңтүстік жағасы биік, жарқабақты (18-20 м дейін). Солтүстік және шығыс жағалары жайпақ. Түпкі бедері күрделі. Терең шұңғымалар мен су асты қырқалары кезектесіп келеді. Кей жерлерде су асты қырқалары шағын аралдар түрінде көл бетіне шығып жатады (ең үлкен аралы 120 - 200 м). Көлге Бурабай көліненен ағып шығатын Күркіреуік (Громотуха) өзені құяды. Тереңдігі (38 м) мен үлкендігіне байланысты көлді Кіші Байкөл (Байкал) деп те атайды.

## Өсімдігі
Ірі аралдарда қайың, тал, бұта және қарағай өседі. Түбі орталық бөлігінде лай-балшықты, жағаға жақын маңда тастақты. Көл беті таза, ашық. Су беті өсімдіктері (қоға, қамыс, елекшөп) тек таяз солтүстік-шығыс шығанақта ғана бар.

## Кәсіпшілік мәні
Балығының кәсіпшілік мәні бар. Негізінен торта, алабұға, мөңке ауланады. Сондай-ақ аққайран, тұқы балық, таутан мекендейді. Қолдан табан балық өсіріледі.

Санат:Бурабай ауданы көлдері
Санат:Есіл су алабы
Гаусс (Өлшем бірлік)

**Гаусс (Гс)** — магнит индукциясының бірліктердің халықаралық жүйесі мен бірліктердің СГСМ жүйесіндегі бірлігі. Неміс ғалымы К.Ф. Гаусстың құрметіне қойылған. 1Гс = 10-4 тесла. 
: 1 Гс = 100 мкТл
: 1 Тл = 104 Гс
СГС негізгі өлшем бірліктері арқылы да өрнектеле алады:
: 1 Гс = 1 г1/2•см-1/2•с−1
## Дереккөздер

“Қазақ Энциклопедиясы”, 2-том

Санат:Өлшем бірліктері
Гәуірқала

**Гәуірқала** — Байрамәлідегі (Түрікменстан) көне қаланың орны. 1948 — 70 ж. акад. М. Е. Массон басқарған Оңт. Түрікменстан археолог экспедициясы зерттеген. Қала жұртының аумағы 3,5 км, солтүстігінде Эркқала қамалы бар. Гаусс  б.з.б. 4 — 3 ғ-ларда қала дуалдарымен қоршалған. Кейіннен, б.з.б. 250 — 224 ж. қала көркейген кезде дуалдар бірнеше рет қайта салынған. Қазба жұмыстары кезінде 3 ғ-ға жататын көне үйлердің, темір бұйым соғатын шеберханалардың, диірмендердің орны, т.б. ескерткіштердің қалдықтары табылды.

## Дереккөздер
* «Қазақ Энциклопедиясы», 2-том

Санат:Түрікменстан көне қалалары
Гваделупа

**Гваделупа** () — Кіші Антиль топаралындағы (Кариб теңізі) Францияның территориясы. Ол өзіне жақын орналасқан бірнеше ұсақ аралдармен бірігіп, Францияның “Теңіз сырты департаментін” құрайды. Жалпы жер аумағы 1,8 мың км². Халқы 411 мың (1997). Әкімш. орталығы — Бас-Тер қ. Тұрғындары, негізінен, зәңгілер мен мулаттар. Ресми тілі — француз тілі, бұған қоса креол, ағылшын тілдері де қолданылады. Тұрғындары католиктер. Француз үкіметіне тікелей бағынатын префектура мен жергілікті өзін өзі басқару органдары (Бас кеңес пен аймақтық кеңес) бар.
Бұл аралдар тропиктік белдеуде орналасқан. Жауын-шашын мөлшері жоғары (жылына 8000 мм). Топырағы құнарлы, өсімдіктер дүниесі мәңгі жасыл ормандардан тұрады. Аралдың өте бай ерекше табиғатын сақтап қалу үшін Гваделупа табиғи қорығы құрылған. Аралдарды Х. Колумб 1493 ж. ашқан. 1635 ж. Францияның отарына айналды. 17 — 18 ғ-ларда Африкадан құлдар әкелінді. 18 ғ-дың аяғы мен 19 ғ-дың бас кезінде аралды Ұлыбритания басып алды, бірақ 1816 жылғы келісім бойынша Францияға қайтарылды. 1846 ж. құлдыққа тиым салынды. 1946 жылдан бері Францияның департаменті. Экономикасының негізін а.ш., туризм, жеңіл өнеркәсіп салалары құрайды. Жан басына шаққанда орташа табыс мөлш. 8600 долл. Экономикаға негізінен француз компаниялары үстемдік жүргізеді (импорттың 64,4%-і, экспорттың 63%-і). Бұдан басқа сауда серіктестері: Германия, Италия, Жапония, АҚШ.

Санат:Гваделупа
Санат:Франция тарихи аймақтары
Үсек балшығы

**Үсек балшығы**, Үсек көлінің шипалы балшығы, Алматы облысы Жаркент қаласының оңтүстікінде 30 км жерде. Үсек өзеннің Іле аңғарына шығар жеріндегі ұзың 3 км, ені 2 км келген қазаншұңқырда шөккен. Ауданы 200 га. Батпағына қамыс өседі. Орта бөлігінде тұщы көл бар, оның түбіндегі ми батпақ құрамында 3,42% күкіртті сутек бар. Балшықтың қою бөлігінің 40,3%-ы гипстен, карбонаттан, саздан тұрады; ылғалд. 47,07%, тығызд. 1,55 г/см³. Балшықты ерітіндінің минералд. 71 г/л, құрамы сульфатты натрийлі-магнийлі (pH 8.3). Шипалы балшығының орташа қалыңд. 0,4 м, жалпы қоры 27 мың м³. Жергілікті тұрғындар емдеуге пайдаланады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат:Емделу
Ұн

**Ұн** — дәнді дақылдарды ұнтақтау арқылы алынатын тағамдық өнім. Ол негізінен бидай, сондай-ақ жүгері, арпа, сұлы, бұршақ дәндерінен дайындалады. Ұн: нан, кондитерлік, кеспе өнімдерін, т.б. дайындау үшін пайдаланылады. Ұнның химиялық құрамы, тағамдық және технологиялық сапасы дәннің түріне, ұнтақталу дәрежесіне, т.б. байланысты. 2-сұрыпты және еленбеген ұнда В1, В2, РР және Е витаминдері болады. Жоғарғы сұрыпты ұнда бұл витаминдердің мөлшері өте азайып кетеді. Ұзақ сақталған ұнның сапасы нашарлайды. Оның ылғалдылығы 15%-дан аспау керек, ылғалдылық мөлшері одан жоғары болса, ұн қышқылданып көгереді және өздігінен қызып кетеді. Ал төмен болған жағдайда ұн аши бастайды. Ұн диірмендерде тартылады.

## Сілтемелер
"Қазақ Энциклопедиясы", 9 том

Санат: Ауыл шаруашылығы
Санат: Өндіріс